MM Abiy Ahimad: Itoophiyaan qamadii biyya alaatii galurraa rakkoo akkamii qabdi?

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad, dhibeewwan biyya seenan dabalatee, rakkoon biyyattii hedduun gargaarsa qamadii biyya alaa irraa dhufurraa kan maddudha jedhan. “Rakkoon Itoophiyaa qamadii gargaarsaadha. Qamadii kana waliin dhukkubatu dhufa,” jedhan MM Abiy. “Yoo isa dhaabne, rakkoon keenya hedduun ni furama.” Kanaaf MM Abiy qamadii biyya seenu dhukkubaa fi rakkoolee biroo Itoophiyaa keessa jiran waliin wal qabsisuun isaanii sirriidhaa? Itoophiyaa keessatti qamadiin midhaan ijoo jedhaman ta’uun hin baramne ture, waggootii dhiyoo keessatti garuu keessumaa naannolee baadiyyaatti beekkamtiin isaa dabalaa dhufeera. Amma biyyootii Sahaaraa gadii Afrikaa keessaa, omisha qamadii guddaa dhiyeessuun isa dursaadha, ta’us garuu omishni xiqqaachaa dhufeera. Dabalataanis biyyattii keessatti, hanqinni nyaataa fi goginsi uumamuun, namootni miliyoonaan lakkaa’aman gargaarsa barbaadu. Hanqina kana guutuuf, Itoophiyaan amma qamadii barbaaddu keessaa %25 biyya biraa irraa galchaa jirti, sana keessaa gariin kan gargaarsaan seenuudha, hedduun gargaarsa kanaa ammoo US irraa dhufa. Ministirri Muummee Abiy Ahimad, qamadiin biyya alaatii dhufu dhukkuba fidee dhufa jechuun kan dubbatan, haasaa qonnaan bultoota naannoo Oromiyaaf taasisan irratti ture. Qonnaan bultoota Itoophiyaaf dhukkubni rakkoo guddaa uumu dhukkuba qamadii fangasii irraa dhufuu fi qilleensaan daddarbu waagii (wheat rust) jedhamudha. Bara 2010tti dhukkubni kun lafa qonnaa %30 miidhuun, omishini ammoo %15 oliin hir’iseera. Dhukkuba waagii kana to’achuuf malli bu’aa qabeessi qamadii dhibee kana damdamatu oomishuudha, garuu gosti fangasii haaraan rakkoo uumuu itti fufeera. Bara 2013tti, gosti dhibee waagii haaraan qosa qamadii kanaan dura dhibee kana damdamachuu danda’u (digaluu jedhamu) hubuu eegalee, miidhaan hedduu uumamee ture. Qorannoon bara 2017tti gaggeeffame, fangasiin haaraa kun Yaman keessaa maddee qilleensaan gara Itoophiyaatti dhufuu male jedha. Ta’us garuu tarii biyyootii Giddu galeessa Bahaa biroo fi Lixa Afrikaa irraa dhufuu danda’a shakkii jedhus qaba. Dhukkubni midhaanii karaa miidhaan biyyattii gama gargaarsaan seenanii, gara biyyattii seenuu danda’a jedhu Wiirtuu Qorannoo qonnaa naannolee Gammoojjii Idil Addunyaa (ICARDA) irraa Wuletaaw Taaddasa Dagguu. Keessumaa kun biyyootii wiirtulee to’annoo cimaa hin qabneef dhugaadha. “Rakkoon aramaa fi dhibee hedduu biyyattii amma rakkisaa jiran baay'een isaa biyya biraatti dhufe himatni jedhu jira,” jedha. “Laggeen fi haroowwan, lafti qonnaa fi lafni biroon aramaa hamaa cimaa kanaan dura Itoophiyaa keessa hin tureen miidhamaa jiru.” Midhaan gara biyya tokkoo seenu, dhibee kamiyyuu akka hin qabne adda baasuuf seeraan qoratamuu qaba jechuun ogeessotni BBCtti himaniiru. Addunyaa irratti yeroo itti dhukkubi karaa midhaan biyya alaan seenuun tatamsa’an jira. Fakkeenyaaf dhibee qamadii sanyii irraa madduu fi kan dhiyeenya Afrikaa Kibbaa irraa gara Baangilaadeshii fi Zaambiyaatti karaa daldala midhaaniin tatamsa’eedha. Dhukkuba waagii kanaaf garuu, kan sanyii midhaaniin osoo hin taane qilleensaan daddarbuuf, gosti fangasii haaraan gara biyyatti kan dhufu yeroo hunda karaa midhaan biyyootii alaarraa seenaniin miti. Gosti fangasii kanaa tokko nannoo Afrikaa Bahaa keessatti madduu isaanii ragaaleen agarsiisan jiru, akkuma kaan ammoo bakka biraatii naannichatti dhufan. Dubbi himaan dhaabbata gargaarsaa USAID akka BBCtti himanitti, “gargaarsi nyaataa US dhiyeessitu ulaagalee idil-addunyaa hunda guutuuf hojii qulqullinaa cimaa hojjeta,” jedhan. Dabalataanis qajeelfama nageenya nyaataa fi qulqullinaa biyyootiis ni hordofa jedhu. Waa’ee dhibee MM Abiy dubbatan irratti odeeffannoo dabalataa akka kennamuuf yemmuu mootummaa Itoophiyaa gaaffanetti, dubbi himtuun waajira Ministira Muummee Billanee Siyyuum, kan MM Abiy dubbatan walumaa galatti waa’ee qamadii dhisuun gara omisha biyya keessaa fayyummaa qabanitti deebi’uun barbaachisaa akka ta’edha jetteetti. “Fakkeenyaaf furdinni garmalee, dhukkubi shukkaaraa, nyaata kaarboohaydireetii qabu hedduu nyaachuu waliin kan walqabatudha. Kanaaf walumaagalatti ergaan isaa kan xiyyeeffatu gargaarsa irratti hirkachuu hir’isuun, omisha qonnaa ofii keenyaa guddisuu irratti akka hojjannudha,” jetteetti. Ta’us garuu deebiin kun, maaliif mootummaan rakkoo kan qabu qamadii alaa galuu irraa malee, qamadii biyya keessatti oomishamu, kan dhiyeessii biyyattii keessaa harka sadii irraa hin tane ifa kan godhu miti. Dabalataanis qamadii biyya alaatii dhufu irratti hirkachuu dhiisuun kallattidhaan sharafa biyyaa alaa hir’isuuf gargaaras jetti Billaneen. Midhaan biyya alaa dhufu dhaabuu jechuun mootummaan qamadii bituudhaaf maallaqa baasuu hin qabu jechuudha. “Gargaarsa irratti hirkachuun lammilee Itoophiyaa, darbeeyyuu Afrikaa hedduu qabeenya qaban sirritti fayyadamuu irraa isaan dhorkeera,” jetti Billanee Siyyuum. “Dabalataanis qamadii kana gara biyyaatti fiduuf sharafni maallaqa biyyaa alaa baafamu, gara hojilee bu’aa qabeessa birootti dabarfama.” Itoophiyaa keessatti qamadiin harki caalaan qonnaan bultoota dhuunfaan omishama. Akka ragaa mootummaatti qonni meeshaalee qonnaa ammayyaawaan deeggarame waggooti 15 darban keessatti dachaan dabaleera. Ta’us garuu, ammayyuu omishni xiqqaadha, dhiyeessiinis fedhii jiru hin guutne. Itoophiyaa keessatti yeroo dheeraaf qamadiin kan biqilu bakka ol kaa’aafi baddaa keessatti yogguu tahu, haala roobaa irratti hundaa’uuni. Amma jallisii fayyadamuun naannoleee gammoojii, kan yeroo hedduu gogiinsa qaban keessatti qamadii biqilchuun omisha gargaaraa jira. Dabalataniis mootummaan qonnaan bultoonni lafa xiqqaa qaban waliin hojjachuu, maashinii fayyadamuu fi galteewwan akka xaa’oo fi sanyii filatamuu raabsuun jajjabeessaa jira. Karaa kanaan, Itoophiyaan bara 2023tti qamadii biyya alaa irra dhufu dhaabsisuuf karoora qabdi. “Lafa jallisiif fayyaduu danda’uu fi amma hojiirra hin oolle heektaara 500,000 ta’u waan qabnuuf kun karoora milkaa’uu danda’udha,” jechuun ICARDA irraa Wuletaaw Taddasa himaniiru.


Hawaasaa: Magaalaa aadaa foon dheedhii Qurxummii nyaachuun itti babal'atee fi gorsa ogeeyyii

Hawaasaatti akkuma gabaa foon dheedhii qotiyyoo kan qurxummiillee akkaan ho'aa jira. Ogeeyyiin sirna sorataa eeggannoo gochuun barbaachisa jedhu. Masfinii fi Haayilayyasuus yeroo hedduu ganamaan osoo aduun hin jabaatiin haroo Hawaasaatti bahanii qurxummii nyaachu jaalatu. Waaddii qurxummii, dulatii ykn shoorbaa isaas miti wanti isaan nyaachuu baran. Masfinii fi Haayileen jaalala foon dheedhii qurxummii qabu. Keessumaa Masfin foon dheedhii qotiyyoorra kan qurxummii caalchifata. Haayileenis kiyyoo jaalala foon dheedhii qurxummii keessa akka galu kan godhe isa. Ganamaan ammoo kiiyyessaan qurxummii tokko qurxummiilee xixiqqaa keessaa warra dheedhiin nyaataman filatee manneen daldalaa gara haroo kanaatti fuula gargalfatanii jiran keessatti qixeessa. Hiriyyoonni lamaan fuula duratti osoo haroo kana ilaalanii foon dheedhii qurxummii isaan barbaacha dhufan qixaayee, mixmixaa fi qiixxaa boqqolloo gogeen dabaalamee dhufeef. Nama Hawaasaa jiraatuuf foon dheedhii qurxummii nyaachuun hawwii miti. Keessumaa qurxummii ho'aan kiiyyeffamee argamnaan kan barbaadu hedduudha. Dargaggoonni kana hubatan fiixee muka qal'aa dheeraatti waan qurxummii kiiyyessu godhanii ganamaan qurxummii kiiyyessuutti yaa'u. Masfin ''foon dheedhii qurxummii ergan nyaachuu eegalee waggaa tokkoo ol ta'eera'' jedha. ''Ni mi'aawa. Hangan siin jedhuun ol. Ani foon dheedhii kana horii maal fakkaatun si affeera naan jechuu keerra foon dheedhii qurxummii osoo naan jetteen akka malee gammada. Dhamdhamni isaa adda.'' Qurxummiileen dheedhiin nyaatamuuf filataman warra xixiqqoodha. Warri qurxummii kiiyyessan qurxummiilee muka tokkkotti hidhanii qarshii 100-200 argeera jedhan Ripportarri BBC Kaaleeb Mogas. Gatiin isaa kun bitaafii gurgurtaarratti hundaa'a. Masfiniin jalqaba yeroo foon dheedhii qurxummii nyaattu maaltu sitti dhagaahame jedhee Masfiniin gaafannaan, ''Ani duraanuu foon dheedhii waaniin jaaladhuuf hedduu natti hin ulfaanne. Keessumaa kan qurxummii lallaafaa waan ta'eef dhamdhamni isaa adda'' jedhe. ''Guyyaa jalqabaa xiqqo natti ulfaatee ture. Achii booda natti mi'aa dhufe. Ammawoo araadni isaayyuu na qabeera. Atiyyuu osoo yaaltee natti tola(gurshachuuf qopheessaa)." Haayileen foon dheedhi qurxummii nyaachuu erga eegalee bubbulus akka Masfin garuu miti. Barataa Yunivarsiitii Hawaasaa kan ta'e Haayileen, erga foon dheedhii qurxummii baree, ganama ganama yoo yeroo argatu fiigee gara qarqara haroo deemu eegaluu dubbata. ''Namni kaan foon qurxummii waaddiifi dheedhii osoo dhiyeessiteefii dursee isa waaddiitti harka hiixata. Ani garuu isa dheedhiin filadha''. Haayileen foon inni dheedhiin fayyaafis gaariidha waan ta'eefi  caalchiseen jaaladha jedha. ''Biqiltootarraa vaayitaaminii argannu caala kan qurxummii olaanaadha jedheen yaada.'' Gaaffii kanaaf deebii akka kennan bilbilaan kan dubbiseen oggeettiin sirna nyaataa dhaabbata 'Nutrition for Education' aadde Naardoos Wandaafiraash foon qurxummii dhugumatti fayidaawwan hedduu qabaa jedhan. ''Aadaa keenya keessatti foon dheedhi nyaachuun baratamaadha. Ta'uyyuu garuu dheedhii nyaachuun dhibee nyaataan daddarbaniif nama saaxiluu akka dand'an akeekkachiisuu feena'' jedhan. Itti dabaluunis foon qotiyyoo dheedhiin nyaachuurra qurxummiiwwan akka Selaaminifi Tuunaa dheedhiirraa qabiiyyeewwan fayidaa qabeeyyii akka Omeegaa 3 caalatti argachuun danda'amaa jehan. Akka Naardoos jedhanitti foon qurxummiis hanga danda'ame bilcheessanii nyaachuu wayyaa. Namoota qurxummii dheedhii isaa nyaachuu filataniif garuu dhaamsi qaban yoo xiqqaate bishaan keessaa akkuma baheen soorachuurra firiijii keessa osoo xiqqoo tursanii wayyaa jedhu. ''Qurxummichi bishaan keessaa akkuma baheen firiijii keessa osoo taa'ee baakteeriyaan keessa jiran du'uu danda'u. Ammas wanti ofeeggachuu qabnu qurxummii firiijii keessa guyyaa lama caala tursuu akka hin qabneedha.'' Foon dheedhii kan qurxummii fayidaa akkuma qabu miidhaas qabaachuu waan maluuf, haadholiin ulfi, daa'imman fi jaarroliin soorachuu akka hin qabne gorsu ogeettiin kun. Masfiniif Haayileen garuu rakkoo fayyaa fiduu mala isa jedhamuuf hedduu gurra hin kennan. ''Namoonni Baakiteeriyaa qaba jedhanii sodaatu. Haata'u malee wanti Baakteeriyaa hin qabne jiraayii jedhee gaafata'' Haayileen.


Kosmiik Kiriisp: Gosa kuduraa keessaa tokko kan ta'e appiliin haaraan erga ciramee 'waggaa tokko turuu danda'u' argame

Kuduraa keessaa tokko kan ta'e appiliin haaraa erga muka isaarra ciramee booda osoo hin yaratiin 'waggaa tokkoof' turuu danda'u argachuu saayintistoonni Ameerikaa beeksisan. Qorannoon appilii firiijii keessa waggaa tokkoof osoo hin yaratiin turuu danda'u kun milkaa'uudhaaf waggoota 20 isaanitti fudhate. Gosti appilii Cosmic Crisp jedhamu kun  sanyii gara garaa irraa walitt makuun kan argame yoo ta'u, jalqaba bara 1997 keessa Yunvarsiitii Waashingiteen Isteet ture kan argate. Qorannoo kana taasisuufis baasii dolaara miliyoona 10 gaafateera. Qonnaan bultoonni kutaa waashingiteen keessa jiran ammoo addatti gosa appilii kana waggoota kudhan dhufaniif akka misoomsan hayyamameeraa. "Gosti appilii kanaa baayyee kan caccabuufi xuuxxataadha kan ta'ee miyaawaafi baayyee kan cuunfamudhallee," jedhu ogeettiin Yunvarsiitii Waashingiteen Isteet qorannicha gaggeessaa jiran. Firiin appilii kanaa suuta akka bilchaatuufi firiijii keessa hangam yoo turellee nyaataaf osoo hin yaratiin sirriitti miyaa'ee nyaatamuu danda'a jetti ogeettiin kun. Akka qorattuun kun jettutti, osoo waa tokko hin ta'iin ji'oota 10 hanga 12'tti turuu danda'a. Biqiltuuwan appilii haaraa kun kan miliyoona 12 ol ta'an dhaabamanii kan jiran yoo ta'u qonnaan bultoonni kutaa biyyattii biroon appilii kana akka hin misoomsine sirna seera hayyamaatiin dhorkamaa jiru. Gosti appilii kanaa jalqabarratti WA38 jechuun kan beekamu yoo ta'u maqaan Cosmic Crisp jedhamu sababiin moggaafameefis appilii diimaa gara gurraachaa kanarratti tuqaaleen a'adiin argaman, urjii alkan samiirraa mul'atan fakkaatayyu. US keessatti kutaan Waashingiteen appilii dhiyeessuun kan beekamtu yoo ta'u gosti appilii kanaan dura ittiin bekamtu kanneen Goolden Deliishesiifi Reed Deliishees turan. Gosti appiloota kunneen ammoo dorgommiin gabaan guddaa bakka biraarraa isa mudateera. US keessatti muuziitti aanee appliin gurgurtaa kuduraadhaan sadarkaa lamaffaadha.


Singaappor foon ‘hindaaqqoo’ laaboraatorii keessa tolfame soorataaf eeyyamte

Singaappor foon bineeldotarraa hin argamneefi laaboraatorii keessa tolfame ummanni akka itti fayyadamu eeyyamte. Kunis, biyyattii biyya jalqabaa taasisa. Murteen kuni dhaabbata buufata isaa Saan Firaansiskoo godhatee, 'Eat Just', jedhame foon hindaaqqoo laaboraatorii keessa tolfame akka gurguru dandeessisa. Haa ta'u malee, yoom akka dhiheessu hin ibsine. Sababa fayyaa, eegumsa bineldotaafi eegumsa naannoon namoonni dhiheessii foon malee filmaata biraa akka fedhan taasiseera. Akka Baarkileeyisitti, kunis waggoota 10 dhufan keessatti dolaara biiliyoona 140 gahuu mala yookiin indastirii foonii tiriliyoona 1.4 keessaa 10% gahuu mala. Booda kana foon biqiltuurraa tolfame suparmaarkeetii Beyond Meat fi Impossible Foods jedhamanitti gurguramuu eegalameera. Oomishi dhaabbata Eat Just garuu biqilturraa kan tolfame osoo hin taane, seelii maashaa bineeldotarraa laaboraatoriitti kan tolfamedha. Kanas dhaabbatichi ''indastirii foonii idil-addunyaaf jalqabbii guddaadha,'' jechuun ibse. Biyyoonni kaanis akka isa hordofan abdii akka qabu ibse dhaabbatichi. Akka isaatu adda malee, kana durallee foon laaboraatorii keessa tolfame gurguramaa ture. Foon warshaa Singaappor Shiwoki jedhamutti eegale eegumsa naannoof gaarii ta'us, saayintistoonni muraasnimmoo inumaa jijjiirama qilleensaaf hamaadha jedhanis jiru. Gaazexeessituun BBC Maarikoo Oyi Singaapporirraa yoo ibsitu: biqilturraa foon tolchurra kan laaboraatorii keessa tolfamuutu gatiin mi'aawa. Rakkoon kaampaanicha mudatu biraa ilaalcha namoota nyaata sana fayyadamanidha. Singaappor eeyyamun ishee garuu dorgomtoota kaan harkisuu mala, akka biyyoonni kaanillee eeyyaman gochuu mala jechuun ibsiti. Eejansiin Nyaataa Singaappor (SFA) ogeeyyiin isaa erga qoratanii booda nyaataaf ooluu danda'a jedhee eeyyamuu himeera.


Biyya qote-bulaan omishasaatti hin fayyadamne Itoophiyaan’ akkamiin qaala’iinsa jireenyaa hir'isuu dandeessi?

Adeemsi omishni tokko qotee-bulaa irraa hanga gara fayyadamtoota bira ga’uuf keessa darbu qindaa’aa akka hintaane ogeessonni dinagdee hedduun irratti waliigalu. Dhimmi kun qaala’iinsa jireenyaatiif gumaacheeraa laata? Dhimmoon biraa gummaachi wayi jiraatu? Fallisaa hoo maali laata? Gaaffiilee kanneeniif deebii argachuuf jecha oggeessoota dubbifneera. Ogeessonni dinagdee akka jedhanitti, adeemsi omishni bakka itti omishamerraa hanga tajaajilamtoota bira ga’u jiru, guddina biyyaatiif utubaa wantoota ta’an keessaa tokkodha jedhu. Adeemsa dhiyeessii salphaatti agarsiisuuf, bunni Jimmatti omishame hanga fayyadamtoota Finfinnee jiran bira ga’ee dhugamutti, gulantaa hedduurra darbeetu. Kan omishu jira, isarraa fuudhee kan jumlaadhaan raabsu jira, jumlaadhaan bitee kiiloodhaan kan gurguruufi kan bitee dhugu kana hunda hammata. Adeemsi kun jireenya keenya guyyuu waliin hariiroo akkamii akka qabu haa ilaallu. Namni qaala’iinsi jireenyaa isaan yaaddesse tokko ‘gatiin shunkurtii bakka omishaa Naannoo Amaaraa jiruufi magaalaa gidduu jiru hedduu wal-caaluun isaa baay’ee nayaaddessa’ jedhanii fuula Tiwiitaraa isaaniirra barreessanii turani. Ofii, qaala’iinsi jireenyaafi adeemsi dhiyeessii walitti dhufeenya qabuu? Osoo sun sirraatee jijjiiramni ni dhufaa? "Dhugumatti walitti dhufeenya qabu, haata’u malee sababoonni biroo dhiibbaa caalu qabu," jedhu Piroofeesar Alamaayyoo Gadaa, Yunvarsiitii finfinnee irraa. Akka piroofesarichi jedhanitti, sababoota afurtu jiru. "Inni jalqabaa dandeettii omishuuti. Dandeettiin omishuu keenya heektaaraan wayita safaramu gadi bu’aadha. Fakkeenyaaf, omishni qonnaa waggaatti kan guddatu harka 2.5 qofadha, kunis lakkoofsa ummataa waliin yoo ilaalamu xiqqaadha. Gosa omishaatiin gargar ta’uu mala. Waliigalatti garuu ga’aa miti.’’ "Sababa lammaffaa ta’ee kanin arge, ganna 12/13 darbetti nootiin birrii humnaa ol maxxanffamaa ture. Fakkeenyaaf 2000 ALI ammeentaan qarshii Itoophiyaa keessa ture birrii biiliyoona 67 dha. Amma biiliyoona 870 ga’eera. Sana jechuun giddu-galeessaan %30 guddachaa ture jechuudha." Ammeentaan qarshii garuu %4 ykn 5 darbuu hin qabu ture jedhu. Sababni sadaffaanis maallaqa waliin kan wal-qabatu yoo ta’u, humni birrii Itoophiyaa dadhabaa dhufuudha. "Keessumaa mootummaan haaraan erga dhufee as, humni qarshii dadhabaa ykn rakasaa dhufeera. Meeshaaleen galtee indastrii akkasumas boba’aafi kan biroo hedduun biyya alaarraa bitamu, wayita humni qarshii dadhabuttis gatiin meeshaalee kunneenii niqaala’a. boba’aan birrii 21 bitamaa ture amma 40 galeera." Piroofeesar Alamaayyoon sababa afraffaa kan jedhan adeemsa dhiyeessii waliin wal-qabata. "Sababni afraffaan daldaaltonni bu’aa akka malee argachuudha. Fakkeenyaaf, qarshii qotee-bulaan tokko shunkurtaa omishee itti argatuufi daldaalaan Finfinnee jiru argatu garaagarummaan isaa mataa nama qabachiisa. Qutee-bulaan omaa hin argatu. Biyyoota guddatanitti daldaalaan %20 yoo buufate waan guddaadha. Itoophiyaa keessatti garuu %100-200 buufatu.’’ Kanaaf falli maali? Akka ogeessi kun jedhanitti, fallisaa rakkinootuma kunneen garagalchuudha. Kun akkamiin? isa jedhu ni ibsu. Falli jalqabaa omisha guddisuudha. Akka barsiisaan saayinsii dinagdee kun jedhanitti, omisha guddisuuf invastimantii guddaatu barbaachisa. Yeroo gabaabaa keessatti jijjiirama fiduuf garuu jallisiitti fayyadamuutu fala. "Omishni waliigalaa guddachuu baatus, waggaatti yeroo lama omishuu dandeenye jechuudha. Kan silaa kuntaala shan argannu si’a lamaan 10 arganna. Furmaata yeroo dheeraa kan natti fakkaatu kanadha." Dargaggoota hojii dhabdoota guutanii jiran gara kanatti galchuun ammoo daran mishaa dha. ‘Furmaanni lammeessoo imaammata maallaqaa baasuudha. Ta’uu baannaan, liqii fudhatamu fala gubbaatti eerame milkeessuuf oolchuudha. Lakkoofsi qarshii maxxanffamuu xiqqaachaa dhufeera. Suni waan jajjabeeffamudha. Qarshiin maxxanfame eessa seene? Kan jedhu garuu deebifamuu qaba. Osoo omisha dabaluuf ooleera ta’ee silaa rakkoo tokko hanqise jechuudha.’’ Sababni sadaffaan humna qarshii gadi buusuu dhiisuudha. Bulchiinsa MM H/M Dasaalanyirraa kaasee humni qarshii gadi buufamuu hin qabu jedhee falmachaan ture jedhani. "Ammeentaan meeshaalee biyyaa baasuun gurgurru kan garanatti galfamuun wal-gituu baannaan jijjiiramni hin jiru. Ganna 10 darbaniifis meeshaan alatti erginu hin guddanne. Kan biyya seenus akkuma ol ka’aa ta’etti jira. Maallaqni humni yoo gadi bu’u ammoo, gatiin meeshaalee alaa galchinu akka malee dabala." Piroofeesarichi fala afraffaa yoo himan, adeemsa dhiyeessii osoo sirreessinee gatiin meeshaalee gadi bu’a ture. "Malli jiru to’annoodha. Daldaalaa to’attee garuu hin dandeessu. Finfinnee keessa qofa daldaaltota kuma 200 caalantu jiru. Nan t’oadha jennaan rakkootu dhalachuu mala. Anaaf fala ta’ee kan natti mul’atu, dhuunfaafi mootummaadhaan wal-ta’uun gabaa gandoota hundatti hundeessuudha. Keessumaa meeshaalee bu’uuraa hawaasaaf dhiyeessuuf. Waldaalee omishtootaafi shamattootaa kan jedhaman jiru, ta’us hannaan kan guutamanidha. Kanaafuu ammeentaa bu’aa argatamuu qabu daangaa kaa’uun haala seer-qabeessa ta’een dhuunfaafi mootummaan miiltoo ta’anii akka hojjetan osoo taasifamee fala ta’uu malan jedha,’’ jedhani. Garuu gabaawwan kunneen meeshaalee bu’uuraaf qofa ta’uu qabu. Dhiyeessiin Itoophiyaafi biyyoota ollaa keessatti yoo ilaalamu Keeniyaa akka fakkeenyaatti yooo fudhanne jedhu Piroofeesar Alamaayyoon, mootummaan teeknooloojiitti fayyadamuun gatiin omishtootaafi warreen bitee fayyadamu gidduu jiru akka hin bal’anne taasisuun, bu’aasaa deebisuun qonnaan-bulaaf haala isa dandeessisu diriirsee jira jedhu. "Kaayyoonsaa bu’aa sana qotee-bulaaf deebisanii raabsuudha. Fakkeenyaaf dhaabbilee fayyaa banuu, manneen barumsaa ijaaruufi wantoota akkasii diriirsuu irratti xiyyeeffata." Lammiin Keeniyaa hojimaata kana hundeessaa jiran akka jedhanitti, teeknooloojiiwwan kan akka ‘Raayid’ fi ‘Uubar’ fayyadamuuf yaalaa jiru. "Kaayyoon imaammata kanaa teeknooloojiidhaan omishtootaafi fayyadamtoota karaa elektirooniikiin walitti fiduudha." Kan Keeniyaa keenyarraa adda kan ta’u lakkoofsi daldaalaa gadi aanaafi qindaa’aa ta’uusaatiin yoo ta’u, to’achuuf hin rakkisu. Nuti bakka Keeniyaan amma jirtu ga’uuf ganna 20 wayii nutti fudhachuu mala, ‘‘kanaafuu boodatti hafuun keenya dafee nuuf galee, ariitiin gara falaatti seenuu qabna,’’ jechuun yaadasaanii goolabu, ogeessichi.


Qisaasama nyaataa: Sooranni toonii miliyoona 900 caalu waggaatti gatamuu qorannon mul'ise

Sooratni toonii miliyoona 900 caalu waggaa waggaan qisaasamuu gabaasni sadarkaa idiladdunyaatti bahe mul'ise. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti Sagantaan Kunuunsa Naannoo akka jedhutti, soorata fayyadamtootaaf dukkaana keessa, mana nyaataa fi mana jireenyaa keessatti argamu keessaa %17 kallattiin kuusaa balfaa keessa bu'a jedhe. Kana keessaa harki 60 mana keessaa gatama. Uggurri sochii weerara vaayirasichaa hordofee labsame dhiibbaa hin eegamne uumes qaba - manneen UK keessatti qisaasamuun nyaataa hir'ateera. Dhaabni Gargaarsaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii wajjin gabaasa kana hojjete Wrap akka jedhetti, namoonni soorataaf kan bitataniifi haala sooratasaanii yeroo biraa caalaa itti yaadanii karoorsan jedha. . Tattaaffii kana cimsuuf jecha namoota soorata qopheessuun beekamoo ta’an barsiifata soorata kushinaa keessatti qisaasessuu akka xiqqaatu kakaasuutti dabalamaniiru. Gabaasichi rakkoon addunyaa ’''kan duraan tilmaamame caalaa guddaa ta’uusa agarsiisa’’ jedhe Dhabbaata Gargaarsaa Wrap irraa Richaard Iswannil BBC tti wayita dubbatetti. ‘’Sooranni toonii miliyoona 900 fi miliyoona 23 waggaa waggaan gatamu konkolaataa fe’iisaa miliyoona 23 guuta. Konkolaatonni kun walitti maxxananii otoo dhaabatanii addunyaatti si’a torba naanna'u.'' Dhimmi qisaasama soorataa kun kana dura biyyoota dureeyyiitti addatti akka mul’atu ilaalama ture. Garuu qorannoon kun qisaasama nyaataa ''guddaa tahe'' iddoo hundattuu argadheera jedha. Rakkinichi biyyoota guddatanii fi guddataa jiranitti keessatti hangam guddatu qorannoon agarsiisurratti garuu hanqinni jira. Gabaasichi fakkeenyaaf soorata beekaa gatamuu fi otoo hin jaalatiin dirqamuun gatamuu adda hin baasne. ‘’Dhimmicha biyyoota galii xiqqaa qaban keessatti maal akka fakkaatu gadi fageessinee hin qoranne, sababni isaammoo dhiyeessii annisaa hanqachuurra kan ka’e bakka kuusaa amansiisaa hin qaban,’’ jechuun UNrraa Martina Otto BBCtti himte. Odeeffannoon soorata gatamu keessaa kan sooratamu maluu fi hin sooratamne adda baasuun biyyoota galii guddaa qaban keessatti qofa hojiirra oole. Aadde Ottoon biyyoota guddataa jiran keessatti sooranni gatamu irra hedduun kan soorachuun hin danda’amnedhe jetti. Yaa’ii dhimma qilleensa baramaa fi heddummina lubbu-qabeeyyii bara kana taa’amuuf jirurratti Daarektarri UNEP Inger Andersan, biyyoonni  soorata gatuu bara 2030tti akka xiqqeessan hubachiisuuf akka jiranitu eegama. ''Jijjirama qillleensa baramaa, uumamaa, heddummina lubbu qabeeyyii badiirraa hambisuu fi faalama naannoo xiqqeessuuf mootummaa fi lammileeen addunyaarra jiraatan marti soorata gatamu xiqqeessurratti qoodasaanii gumaachuu qabu,'' jetti. Richaard Iswannel ‘’sooranni gatamu gaazii qilleensa faalu 8-10% dabala, sooranni gatamu otoo biyya ta’ee, addunyaarratti biyya hedduu dachee keenya faalu isa sadaffaa ta’a.'' Qorannoon Wrap akka agarsiisutti, soorata bitamu karoorsuu, ofeeggannoon kuusuun yeroo uggurri sochii, namoonni soorata gatuu akka 22% hir’isan gargaare. Uggurri sochii laafuu hordofee garuu hammi soorata gatamuu akka deebi’ee dabalu qorannoo kun ibseera. Soorata gatuu xiqqeessuuf namoonni soorata bilcheessuun beekamtii horatan duula kushinaa keessatti soorata qisaasessuu xiqqeessuu jajjabeessutti makamaniiru. Lammiin Biritishi soorata akkatti bilcheeffamu TV dhiyeessuun beekamtu Naadiyaa Huseen, Wrap wajjin dhimma kanarratti hojjataa jirti. Otoo sooranni toonii miliyoona hedduun gatamu garuu namoonni miliyoona 600 fi miliyoona 90 bara 2019 beelaan hubamaa turan. Weerarri dhibee akka eegaleen lakkoofsichi akka ol dabaletu tilmaame.


Hongeedhaan kan rukutamte Kooriyaan kaabaa deggersa Kooriyaa Kibbaa didde

Oomishi qonnaa Kooriyaa Kaabaa bara kana kan bara kamiiyyuu caalaa akka hir'atu raagame. Biyyi kun duraanuu rakkoo midhaan nyaataa keessa akka turte gareen dinagdee biyyattii hordofu ibseera. Ragaan suuraa saatalaayitii dhaabbata Swiss ''Geoglam'' akka ibsutti ooyiruun qonnaa biyyattiin abdattu hedduun goganiiru. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii akka jedhutti lammiilee Kooriyaa Kaabaa 10 keessaa afur deggersa midhaan nyaataa barbaadu. Oomishi bara kanaa akkaataa waggoota shanan darban keessatti mudatee hin beekneen hir'achuus dhaabbatichi eereera. Sababa meeshaalee waraanaa Kooriyaa Kaabaatiif qoqqobbiin hawaasi idil-addunyaa biyyattiirra kaa'aa ture hanqina mudateef sababa ijoodha. Balaa uumamaa, hongee fi rooba bubbeedhaan walmakateen kan miidhamaa turte Kooriyaan Kaabaa harriiroon dippiloomaasii biyyattiis dhiibbaa uumeera. Biyyattiin sababa gabbisa meeshaalee waraanaa niwukilaraatiin biyyoota addunyaa hedduu waliin atakaaroo keessa galtee jirti. Dhaabbati Nyaataa Addunyaa gabaasa Fulbaana darbe baase keessatti akka ibsetti oomishi ruuzii fi boqqolloo gadi bu'uun lammiilee biyyattii miliyoona 10 beelaaf saaxileera. Kana malees dhibee booyyee biyyattii keessatti dhalachuun biyyattii yaaddoobiraa keessa galcheera. Oomsiha biyyattiin abdattu keessaa horsiisi booyyee tokko. Hanga ammaatti biyyoota Kooriyaa Kaabaaf deggersa midhaan nyaataa taasisan keessaa Chaayinaan ishee tokko. Haata'u malee biyyattiin deggersa ruuzii toonii 50,000 Kooriyaan Kibbaa kenniteef dideetti. Hanqinni midhaan nyaataa wayita Kooriyaa Kaabaa mudatu kun yeroo jalqabaaf miti. Bara 1990 keessa hongee biyyatti mudateen namoonni kumaatamaan lakaa'aman du'aniiru.


Somaaliyaatti awwaannisa isaan weerare soorachuu eegalan

Akkuma kaaba Itoophiyaatti weerarri hoomaa awwaannisaa mudate biyya ollaa Somaaliyaattis hoomaa awwaannisaa waggaa 25 kessatti mula'tee hin beeknetu mul'ate. Itoophiyaatti hoomaa awwaannisaa kana sagalee iyyun hawaasni naannoo ofirraa lolaa ture. Biyya Somaaliyaatti jiraattonni magaalaa Adaadoo garuu awwaannisa kana ruuzii fi paastaa waliin nyaataaf fayyadamaa jiru. ''Awwaannisni kun qurxummii caalaa mi'aa addaa qaba'' jedha jiraataan magaalatti tokko. ''Dhangaan awwaannisa keessatti argamu dhiibbaa dhiigaa isaa akka sirreessuufi dhukkuba dugda isaafillee fooyyee akka kennuuf,'' Miidiyaa Somaaliyaa Yunivarsaal jedhamutti himeera. Inni kaan immo ''dhangaaan awwaannisa keessa jiru qoricha dha,'' jedha TV Somaaliyaa Yunivarsaal jedhamus awwaannisa kana akkatti bilcheessan agarsiiseera. Awwaannisni kun erga walitti qabameen booda qodaa keessatti qadaadamee tura. Achimmoo bishaaniin cuuphamee turee booda zayitaan waadama. Jiraattonni magaalaa tokko tokkos nyaata kana tarree nyaata kaan waliin akka galchan manneetii nyaataa gaafachaa jiru. Somaaliyaatti kana dura barteen awwaannisa soorachuu akka hin turrees himameera. Biyyooti dhiha Afrikaafi Eeshiyaa aadaa awwaannisa nyaachuu qabu.


Dubartiin Keeniyaa sa'aatii dheeraaf nyaata bilcheessuun 'rekoordii cabsite'

Keeniyaa magaalaa Moombaasaa kan jiraattu Malihaa Mohammad walitti aansuun sa'aatii 75'f nyaata bilcheessuun riikoordii cabsite. Malihaan hojii nyaata bilcheessuu kana Kamisa ganama sa'aa afuritti eegaltee, Dilbata sa'aa torbatti xumurte. Yoo 'Guinness World Records' galmeen riikordiiwwan haaraa mirkaneesseef, riikoordii kana dura bilcheessaa nyaataa lammii US Riikii Luupkiiniin bara 2018'tti qabamee ture sa'aa 68 ni dagachiifti. Maliihaan sa'aatiwwan 75 keessatti gosa nyaataa biyya keessaa fi alaa 400 kan qopheessite yoo ta'u, harka caalaa isaa warra karaarra jiraataniifi kanneen maatii hin qabneef kennite. Turtii ishee gola nyaanni itti qophaa'uu keessatti Malihaan sa'aa 12, 12'n daqiiqaa 30 qofaaf boqotti. ''Imalichi dadhabsiisaa ture. Miilli koo baayyee na dhukkuba, ijjikoo hirriiba dhabuurraa kan ka'e na dhukkubaa jira. Kana gochuu danda'uu koon garuu nan gammada.'' Bulchaan Mombaasaa Alii Hasaan Johoo, dubartii ganna 36 kanaan baga gammadde jedhaniiru. Lammiileen Keenyaa hedduun hashtag #ChefMaliha jedhuun Twitter gubbaa gammachuusaanii dhoobaa jiran. Nyaata midhaassite keessaa muraasa: Fuula feesbuuk isaaniirratti ''ati Mombaasaa fi Keeniyaa qofa osoo hin taane, guutummaa Afrikaa boonsite'' jechuun barreessan. ''Afuura jabinaa nama calaqqiste, dandamannaa dubartoota Afrikaa kan ibsiteefi ibidda mo'achuun sa'aa 75 oliif hirriiba diduun oogummaa nyaata bilcheessuu kee agrsiiftee,''  jedhaniin.


Dorgommii nyaataa Awustiraaliyaatti gaggeeffameen dubartiin tokko baayyee nyaachuun lubbuun darbe

Dubartiin tokko Awustiraaliyaa keessatti dorgommii keekii nyaatanii xumuruurratti dorgomteeen baay'ee nyaachuudhaan lubbuun darbe. Dubartiin ganna 60 dorgommii hooteela Harvey Bey keessatti kabaja Guyyaa Awustiraaliyaarratti gaggabdoodhaan rakkachaa turte. Viidiyoon waraabame akka agarsiisutti dorgomtoonni saffisaan keekii aadaa biyyattii kan ta'e nyaachaa turan. Isheenis hospitaala geeffamtullee lubbuun garuu hafuu hin dandeenye. Namni iddoo sana ture akka jedhetti dubartiin sun yeroo rakkinni ishee mudatu afaan ishee keekiidhaan guutamee ture. Hootellichis fuula Feesbuukiisaarratti maatiifi hiriyyootasheetiif gadda itti dhagahame ibseera. Eenyummaan dubartii ganna 60 ifa hin godhamne. Isaanis warroota tajaajila ambulaansii iddoo taateen kun sun itti uumametti dhufuudhaan gargaarsa kennaniif galatoomfataniiru. Dorgommiin nyaataa kabaja Guyyaa Awustiraaliyaarratti tapha beekamaadha. Guyyichis imala warra Awurroppaanotaa jalqaba gara Awustiraaliyaa imalan sababeeffachuudhaan kan kabajamu. Dorgomtoonni yeroo baay'ee sa'aatii murta'aa keessatti keekii yookiin nyaata biraa nyaachuun injifatan badhaasa argatu.


Kanniisa malee damma, loon malee aannan oomishuun ni danda'amaa?

''Akka nama viigan (nama nyaata beeyladootarraa maddu hunda hin nyaanne), tokkootti damma nyaachuu nan yaada,” jedha Darkoo Maandich, hundeessaa fi hogganaan MeliBio. Namootni viigan ta’an nyaata tokko tokko dharra'uun isaanii waan haaraa miti. Wanti hin baramne garuu furmaata Mandich uumeedha: damma kannisa tokkollee utuu hin fayyadamiin oomishamee kan damma uumamaa waliin tokko ta’e. “Yeroo dammi akkamiin akka omishamu ilaaltu, jalqaba kanniisni abaaboo irraa poolenii fi nadhee funaanuun gara dammaatti geeddaru, kunimmoo gulukoosii fi firuktoosiidha,” jedha. “Nuti adeemsa kana laaboratoorii keessatti hojjachaa jirra, miyikroo- organizimii gagaa dammaa kana jalqaba uuman fayyadamuuni.” Waggootii muraasa darban keessatti, biqiltoota fayyadamuun nyaata foonii fi nyaata aannanirra uumaman bakka buusan uumuun baramaa dhufeera. Ta’us garuu nyaatni kun qabiyyeen isaa, mi’aayyinii fi akkaataan itti tolchamu namoota hedduu hin gammachiifne. Amma garuu, dhaabbileen haaraa muraasni, kan akka MeliBio, nyaata viiganii kan nyaata isa uumamaa waliin tokko ta’an uumuuf adeemsa farmanteeshinii fayyadamuuf yaalaa jiru. Mala farmanteeshinii fayyadamuun maaykiroo orgaanizimoonni nyaata bulleessuun wanta barbaachisu oomishu – fakkeenyaaf irshoon shukkaara bulleessuun alkoolii biiraaf fayyadu oomisha. Garuu maaykiroo organiizimii sirriitti qopheessuu fi nyaata isaan bulleessan sirritti filachuun omisha barbaadamu argachuun ni danda’ama- damma irraa kaasee hanga hanqaaquu ykn aannaniitti. Dhaabbati mala kana fayyadamaa jiru tokko dhabbata Landan jiru Better Dairy jedhamu kan mala farmanteeshinii irshoo fayyadamuun aannanii fi baaduu omishaa jirudha. “Kun kan inni hojjatu akkuma irshoo biiraa oomishuuf fayyadamtuttidha, nuti garuu irshoon kun biiraa oomishuurra wanta nuti barbaadnu akka oomishuuf geddarraani,” jedha hundeessaa fi hoggannaan dhaabbatichaa Jevaan Nagarajaah. Malli kun hanqaaquu omishuufis fayyadamamaa jira. Dhaabbati Saan Firaansiskootti argamu Clara Foods, nyaata kana hedduminaan omishuun bara 2028’tti omishaa pirootiinii hanqaaquu isa guddaa ta’uuf karoorfateera. “Teeknolojiin farmanteeshinii keenya qabiyyee fi mi’aayinaa isaa akkuma hanqaaquu beeyladarraa dhufe akka ta’uu gochuuf akka to’annu nu gargaara,” jedha hundeessaa fi hogganaan dhabbatichaa Arturoo Elizoond. Nyaatni akkanaa namoota viigan ta’an gammachiisurra darbee, kunuunsa naannoof bu’aa qaba. Akka Dhaabbata Qonnaa fi Nyaataa UN’tti madda gaazii addunyaa keessa %14.5 kan dhufu omiisha foonii fi nyaata annaan irraa uumamanii irraati. Fedhii addunyaan damma argachuuf qabu ammoo gosoota kannisaa hedduu miidhaa akka jiru Mandich ni hima. “Gabaa keessatti damma gurguraman harka sadii keessaa lama akka omishoota nyaata, dhugaatii, mi’a bareedinaa fi qoricha keessatti fayyadamamu,'' jedha Mardich. “Nuti ammumaan dhaabbilee US keessa jiran 15 waliin xalayaa waligaltee mallatteessineera.” MeliBio dhuma waggaa kanaatti omisha isaa isa jalqabaa raabsuu barbaada. Omisha kana beeksisuu irratti rakkoon jiru tokko maqaa ittin waamamu – omishootni kun dhugumaan aannan, hanqaaquu ykn dammadhaa? Dhaabbileen kunneen abbootiin taayitaa akka oomishni kun nyaata sirrii ta’etti ni ilaalu jedhanii abdatu. Mala farmanteeshinii kan adda godhu carraa oomisha nyaata isa uumamaarraa foyya’aa ta’e uumuu qabaachuu isaati.


Sanyiin qamadii dagalaa jijjirama qilleensaa dandamachuu danda'u wabii nyaataaf abdii ta'uuf jedhu qorattoonni

Akaakuuwwan daggalaa kan midhaan nyaataa akka qamadiifi kanneen biroo  waliin walfakkaatan, garuu kan hin madaqiin jiran, rakkoo jijjiirama qilleensaa dadamachuuf fala ta'uu akka danda'an qorannoon agarsiise. Dagalli midhaan gara garaa waliin walfakkaatan kunneen qaccee sanyii akka biqiltoonni midhaan nyaataaf oolanii jijjiirama qilleensaa dadamachuun omishtummaan guddatu taasisu hedduu of keessaa qabu. Qorannoon waggoota 28 oliif gaggeeffamaa ture akka agarsiisutti qamadiin daggalaa baayyee bifa diqaalomsuutiin ("beneficial mutations") qamadii isa sirrii waliin walitti fiduudhaan jijjiirama qilleensaarraan kan ka'e yeroo ho'i dabalaa deemu sanyii dandamachuu danda'u argameera. Qorattoonni akka himanitti bu'aan qorannoo kanaa hubannoo nuti akkamitti biqiltoonni akka ho'a addunyaa dabalaa deemu kana keessatti dandamachuu danda'an foyyeesseera. Argannoon qorannichaas qaboo yaa'ii Akaadaamii Saayinsii Biyyaalessaa irratti maxxanfameera. "Bu'aa gammachiisaa ta'e arganneera," jechuun ibsan barreessaa buleesiifi saayintistiin Qonnaafi Midhaan Nyaataa Kanaadaa Yong-Bi Fu. "Wantota qorannoon waggoota 28 oliif gaggeeffame agarsiisu keessaa tokko, biqiltoonni dagalaa sanyii midhaanii fakkaatan kunneen mala diqaalomsuudhaan midhaan jijjiirama qilleensaa dandamataa deemu qabaachuuf kan gargaaru ta'uudha. Akaakuun dagala midhaan fakkaatan kanaa hanga ammaa ni jira." Qorannoon kun qamadii abbaa biilaa 10 Isiraa'el keessatti argamanirratti ture kan gaggeeffame. Dr Fu akka jedhanitti, waggoota 30 darban keessatti ho'i hanga digirii selshesii lamaa dabaleera.  Hangi dabale kun ammoo hanga addunyaan Waliigaltee Kora Dhimma Naannoorratti Paarisitti taa'amerratti giddu-galeessaan ni xiqqeessina jedhanii qabatan waliin walqixa. "Kun baayyee gammachiisaadha sababiin isaas ummanni sanyii diqaalomsuun foyyeessuu argachuu danda'u," jechuun  Dr Fu BBC News 'tti himan. "Diqaalomsuun kun murteessaadha. Nutis akakkuu midhaanii gara garaa daggala keessa jiraniifi walumaa galatti uumamaan jiran eeguufi kunuunsuuf carraaqqii cimaa taasisuu qabnda." Gareen qorannaa kana gaggeessanii akka himanittis waan argatan kun akkamitti biqiltoonni akka jijjiirama qilleensaa waliin of jijjiiraa deeman beekumsa argachuuf nu gargaareera. Dr. Fu dabalaan yeroo ibsan malli kun biqiltoota dagalaa midhaan waliin walfakkeenya qaban baayyisuun ykn qaccee sanyii irraa fudhachuudhaan midhaanota duraan madaqfaman waliin diqaalomsuun midhaan nyaataa keenya akka caalaatti kan jijjiirama qilleensaa dandamatan taasisuun ni danda'ama. Waggaa darbe, saayintistoonni qaccee sanyii qamadii 100,000 ta'an adda baasaniiru. Kun ammoo dhamaatii akaakuu midhaan nyaataa barbaachisoo jijjiirama qilleensaa dandamatan argachuuf taasifamuu keessatti "jijjiirama bu'uuraa kan fidedha" jedhamee yaadama. Akka tilmaama Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti baayyina ummata addunyaa dabalaa jiru kan bara 2050'tti biliyoona 9.6 qaqqabu sooruudhaaf omishini qamadii 60% tiin dabaluu qaba. Saayinsiin moodeloota herregaa qaccee sanyii midhaan nyaataa jijjiirama qilleensaa dandamachuu danda'an adda baasaa jira. akka addunyaatti, baankiiwwan gurguddoon qonnaa  qaccee sanyii midhaanii kuufatanii qaban saamudota miliyoona torba ta'an qabachuun sanyii barbaadame argachuun akka marfee citaa keessa barbaaduu cimaa taasiseera jedhu. Gareen qorattoota US akka bira geenyeerra jedhanitti ammoo jijjiiramni qilleensaa bara 2070'tti midhaanii gosa margaa ta'an saffisaan haala haarawaa ta'etti of jijjiiruun dandamachuu danda'u. Akaakuun sanyiiwwan midhaanii fuuldurri isaanii hin beekamneefi shakkii keessatti argaman keessaa qamadiin, boqqoloon, ruuziifi mishingaa kunneen soorata ummata addunyaa kanaa walakkaa kan ta'u keessatti argamu.


Buhaarii: Biyya alaatii midhaan bituuf saantima tokkollee akka hin kennine'

Pireezidantiin Naayijeeriyaa Muhaammaduu Buhaariin biyya alaatii nyaataa bitanii galchuun akka hafu ajaja daabarsan. Pireezidantichi Baankiin gidduugaleessaa Naayijeeriyaa nyaata biyyoota alaatii galchuuf qaama sharafa biyya alaa gaafatuuf akka saantima cabduu hin kennine jedhan. Kayyoon dhorkaa kanaa qonna biyyattii jajjabeessuudha jedhameera. Qusannaan sharafa alaa biyyattii eegamee, diinagdee jajjabeessuuf malee, 'hirkattummaa nyaata biyyoota alaa galuu jajjabeessuu hin qabu'' jedhaniiru. ''Nama kamuu biyya alaatii nyata bitee galchuuf saantima tokkollee hin kenniinaa'' jechuu Pireezidant Buhaarii  Rooyitarsitu gabaase. Naayijeeriyaan biyya diingadee Afrikaa guddaa harkaa qabdu taatus, lammiilee ishee miiliyoona 200 olitti tilmaamaman nyaachisuuf harka caalu nyaata biyya alaatii galchiti. Waggaa tokko dura filannoo gaggeefameen marroo lammataaf akka bulchan kan filataman Buhaariin, diinagdee biyyattii jajjabeessuuf waadaa galanii turan. Diinagdeen biyyattii qabeenya ishee olaanaa isa ta'e gurgurtaa boba'aa irraa argamu deebi'ee bittaa nyaata biyyoota alaa fi maashinariiwwan gurguddaaf oola. Akka waajirri staatistiksii biyyattii jedhutti bara 2018 bittaa nyaata bu'aa qonnaaf $503m baasteetti. Kurmaana jalqabaa bara 2019'ttis harka 25.84 dabaleera. Turtii Pireezidantummaa isaanii marsaa jalqabaan Buhaariin qaamolee Ruuzii biyya alaatii galchaniif maallaqni biyya alaa akka hin kennamne gochuu danda'aniiru. Nyaata guyyuu lammiilee biyyattii kan ta'e Ruuziin, kutaalee garaagaraa biyyattii keessatti kan omishamu waan ta'eef murteen kun fudhatame. Kayyoon isaa omishtoota biyya keessaa jajjabeessuu ta'ullee, karaa seeraan alaa biyya ollaa Beeniin keessa darbuun galaa ture. Torban lama duras Baankiin Giduu galeessaa Naayijeeraa qaamolee biyya alaatii Aannan galchaniif maallaqa biyyoota alaa kennuu dideera. Kaayyoon ammoo omisha aannanii biyyattiitti jajjabina horuudha. Baankiin kun dhiibbaa qaama kamirraayyuu bilasa waan ta'eef ajaja pireezidantichaa ni fudhataa fi hin fudhatuun hin beekamne. Warreen nyaata alaa galchan maallaqa biyya alaa baankicharraa hin aragatan yoo ta'e gabaa gurrachaarraa gatii olaanan bitu. Sun ammoo gatii nyaataa qaalessuu mala jedhameera.


Obbo Toomaas Taamaa: "Anaaf naachi akkuma beeylada manaati"

Toomaas Taamaa jedhamu, jiraataa magaalaa Arbaamincii yoo ta'an, isaaniif naachi beelada manaati. Isaaniis naacha garmale jaalatu, naachonnis isaan beeku, ni jaalatuunis. Bufanni horsiisa naachaa Arbaaminci A.L.I bara 1976 kan hundeeffame yoo ta'u, Obbo Toomaas dhaabbaticha keessa hojjachu kan eegalan bara 1981 irraa kaaseeti. Kaayyoon hundeeffama dhaabbata horsiisa naachaa inni guddaan namoota seeraan ala naacha ajjeessuun gogaa fi foonsaa gurguran hambisuun karaa seera qabeessa qabeenyicha eeguuf ture. Obbo Toomaas jalqaba hojjataa yeroo ta'uun ture kan qacaraman. ''Isaan booda bara 1993 hojjataa dhaabbata ta'een mindeeffame. Kunoo hanga har'aattis dameewwan adda addarratti tajaajilaan jira,'' jedhu Obbo Tomaas. Turtii waggoota 30 kanatti Obbo Toomaas dhaabbaticha keessatti waan hin argine hin qaban. Nutis naacha waliin jiruun maal fakkaatti? jechuun gaaffii dhiyeessineef. ''Baay'ee nama gammachiisa. Jireenyi umama waliin namatti tola. Dhugaadha jalqabarratti sodaachisaadha. Boodarra garuu itti baraa dhufne." "Amma namoonni wayita nachoota waliin waliigallee nu argan baay'ee dinqisiifatu. Nuuf garuu walitti dhufeenyi naachota waliin qabnu gammachu nuuf kenna,'' Jedhu. Lubbu qabeeyyi bishaan keessa jiraatanii fi namoota irraan miidhaa hamaa qaqqabsiisuu danda'an keessaa naachi tokko kan ta'e naacha akka beeylada manaatti yaaduun ni ulfaata. Obbo Tomaas garuu, ''naachi akkuma beeylada manaati'' jedhu. Itti dabaluunis ''yeroo baay'ee namoonni naachi gara jabeessa. Attamiin isaan waliin hojjatta jedhu, garuu ana dabalatee namoota dhaabbata kana keessa hojjannuuf naachi beeylada manaati." "Waan kunuunsine guddifnuuf, akkasumas guyyaa saanii nu waliin waan dabarsaniif baay'ee nu baru akkuma beeylada manaatti. Kan nutti dhiyaatanis kanneen jaalala nuf qabaniidha,'' jedhu. Naachonni buufaticha keessatti argamanis akkuma killee keessaa bahaniin ijoollummaan gara sana kan geeffamu. Yeroo sanaa kaasee kunuunsi barbaachisu taasifamuufiin haaluma umuriisaanitiin akka guddatan taasifamu. Obboo Tomaasii fi kanneen isaan waliin hojjatanis naachota umurii xiqqoorraa kaasuun beekuun. Naachotis akkasuma isaan beeku. A.L.I bara 1989 ture. Buufanni horsiisa naachaa yeroo sanaa bakka ammaa jiru kanarra xiqqoo achi fagaatee ture kan ijaarame. Inni duraa sun haroo Abbayyaa kan wal hormaata naachaaf mijatutti baay'ee dhihoo ture. Yeroo hunda wayita ganni seenu horsiisa naachaatiif hin mijatu ture. Haroon waan gutuuf lafa horsiisa naachaa irra garagala ture. Yeroo tokko tokkos bishaan lafa horsiisaarra wayita garagalu, naachonni bahuun gara haroo isa gadi fageenya dheeraa qabuutti nam'uu ture. ''Wayita haroon garmalee guutee dallaa hunda haguugu, bidiruudhaan naannofne hojjanna turre. Anis yeroo sana bishaan naachaan geeddaraa ture." "Namoonni akka irraan ce'aniif yaadamee riqichi mukaa ijaarame ture. Anis riqicharraa gara isaanitti bu'uuf miila kiyya mirgaa akkuman kaaseen, naachi achi jala dhokate ture tokko utaalee na qabate." "Anis naasuudhaan yoon mila kiyya kaasu, ka'ee foon kiyya kutatee gate. Kana booda hiriyoonni iyya kiyya dhagahan dhufuun miila miidhame sana uffataan xaxuun gara mana yaalaatti na geessan." Lafeen miilaa hin xuqamne malee miidhaa guddaab irra qaqqabee akka ture dubbatu Obbo Toomaas. Achi booda deebii'anii naacha waliin hojjachuu akkan hin qabne namoonni hedduun gorsanillee, Obbo Toomaas garuu madaan isaanii akkuma qooren hojiitti deebi'u dubbatu. "Kan lubbuu dhabda jechuun na sodaachise illee jiraachu nan yaadadha" jedhu. Itoophiyaa bakka hedduutti foon naachaa soorachuun duudhaan ala akka ta'etti haa lakkaa'amu malee kanneen gaduma qabaadhaan nyaatan hin dhabamani. Kana dura foon naachaa nyaattanii beektuu jennee Obbo Toomaas gaafanne. ''Amantaa keenyaa fi aadaadhaan foon naachaa soorachuun hin gorfamu, ta'us ani yaalee beeka, sobni maal godha," nuun jedhan. "Dhamdhamni isaa foon qurxummiitiin wal fakkaata. Biftisaa ni addaata garuu ilkaan irratti xinnoo ni jabaata. Haala gaariidhaan yoo hojjatame ni mi'aawa," jedhu. Isaanii fi hiriyoota isaanii malee lammiileen Itoophiyaa dawwannaaf garas dhaqan foon naachaa nyaachuuf akka fedha hin qabaannee gurra nu busaniiru. Haa ta'u malee turiistonni biyya alaa gara sana dhaqan keessattu lammiileen Chaayinaa fi Italii darbee darbee dhaquun naacha bitachuun achumatti qalchiisanii hojjachisuun akka nyaatan ni dubbatu. Galanni waaqaaf haa ta'u hangan beekutti miidhaa qaamaa turiistotarra qaqqabee hin dhageenye kan jedhan Obbo Tomaas, ta'us garuu mi'a akka tasaa harkaa bu'e deebisanii argachuun baay'ee rakkisaa ta'uu dubbatu. ''Fakkeenyaaf turiistiin tokko wayita naachonni socha'an argu barbaadee wayita miila isaa sochosu kopheensaa milarraa bahee gandaa naachaa keessa jalaa bu'e. Wayita kanas naachoonni wal harkaa butanii fuudhani gara bishaanii keessaatti galaniin." "Yoo waan tokko qabatan akka laayyootti gadi hin dhiisan. Kanaafu daawwatichi kopheesaa miila tokkotiin deebii'usaa nan yaadadha," jedhu. ''Kanaan alatti dawwattoota bilbillii fi kaameeraan harkaa kufee hojiin ala jala ta'ee nan yaadadha. Dawwataan tokko ammoo shamizii isaa baasee osoo itti afarsu naachi utaalee harkaa fudhateera," jehdu. Dawwattooni waan akkasi akka hin raawwanneef barreeffamaa fi afaaniniis kan itti himan ta'ullee, darbee darbe akkas kan godhan jiru jedhu Obbo Toomaas. Hojiin Obbo Toomaas naachota kununsuu qofa miti. Kanneen qalma gahan qaluus sirriitti ogummaa itti argataniiru. Gogaa naachaa sogiddaan sukkuumanii akka bu'aaf oolu taasisuun hojii umurii ijoollummaa isaanii itti fixanidha. Obbo Tomaas abbaa ijoolee jaha yoo ta'an galii achii argataniin maatiisaanii bulfatu. Turiistonnis wayita Obbo Toomaasii fi hirriiyyoonni isaanii naacha waliin wal'aansoo qabaa gandaa isaanii qulqulleesan yoo argan ni dinqisiifatu. Obbo Tomaas 'beeyladoota' kanneen waliin waggoota 30'f akka turan himu. Ammas jaalalli isaanii kan dhiheenyatti dhaabbatu hin fakkaatu.


Naannoo Tigiraayitti 'raammoon warqee' biqiltuu balas jedhamu miidhe

Qo'annoon gahaan otoo hin taasifamiin raammoon gara biyyaa galfamee qonnaan bultoota naannichaa irratti rakkoo dhaqqabsiisuun isaa dhagahame. Sababa kanaanis qonnaan bultoonni mootummaa naannichaa komachaa jiru. Biqiltuun naannoo gammoojjitti marguufi gosa Adaamii ta'e Kaaba Itoophiyaatti 'Balas' jedhamuun waamama. Kuusaan jechoootaa Afaan Oromoo immoo ciiree jechuun hiika. Qonnaan bultoonni raammoon 'Yabalas Mazhagir'' jechuun waaman miidhaan qaqqabsiisu fala hin argannee jedhu. Mootummaanis qoricha akka hin dhiyeessine dubbatu. Gosti raammoo kun jalqaba hawaasa fayyadaa jedhameetu gara biyyatti galfame. Jalqaba qabatamaatti fayyadeera, qonnaan bulaan kiloogiraama tokko amma birri 40 tti gurguru ture. Waggoota 10 dura Kocheneeliin naannoo Tigiraayitti kan seene ogeessa dinagdee tokkoon ture. Qonnaan bultoonnii Peeruu fi Meeksikoo harki 60'n raammoo kana gurguruun jiraatu jedhame himama. Kiilogiraamni tokko doolara 40 baasa waan jedhamuuf 'raammoo warqee' jedhuun. Halluu diimaan raammoo kana Kaarnik Asiidii qabiyyee jedhamu of keessaa qaba. Qabiyyeen kun dhugaatii alkoolii fi Viinoo diimeessuuf itti fayyadamu. Dabalataniis, Margariinii fi Marmaalaataa , Keekii fi Bargarii , Lippistikii fi qalama qeensa ittiin midhagsan fi waantota biroo oomishuuf gargaara. Haa ta'u malee, to'annoon ala ta'uun ciiree hawaasni naannoo balas jedhanii waaman miidhaa jedhan. Uumamasaatiin raammoon kun qilleensaan akka tamsa'u qorattoonni himu. Sababa kanaan, Kibba naannichaa waliin gahee bakkeewwan Indartaa , Agaama, Gaantaa Afaashum jedhamanitti tamsa'eera. A. L. I bara 2008 Godina kibba naannicha fi Indaartaa darbee iddoo biraattis tamsa'e. Yuunvarsiitiin Addigraatiifi Biiroon Qonnaa fi Misooma Baadiyyaa dhimma kanaaf itti gaafatamummaa fudhatees ture. Raammoon kana garuu tamsa'uurraa hin dhorkine. Yuunivarsiitii Addigraatitti Itti gaafatamaan dhaabbata qo'annoo Ciiree Yemaana Kaasahee (Gargaaraa Pirofeesaraa ) ''raammoon kun akkuma biyya seeneen Eertiraa qaqqabu danda'a ture'' jedhan. ''Balas waggaa tokkotti baduu danda'a ture, hawaasa waliin tattaafannee miidha akka hin qaqqabsifne taasifne, to'annoon ala mitii jenneetu gamagamne,'' jedhan. Qo'annichi wayita eegalamuu qorichi raammoo kana baleessu jira ture. Amma yoonatti garuu hojiirra hin oolle. Dhaabbanni keessaan raammoo kana to'achuuf maal gumaache? jennee gaafannee. Qorichi kun akka falaatti akka hin fudhatamnee fi sanyiin foyya'aan biyya Biraazil irraatti hojjachaa jirra jedhan. Yuunivarsiitiin Maqalee sanyii biqiltuu raammoo kana dandamatu dhaabuuf yaalaa jiraachuus himaniiru. Raammoo kana balleessuuf qorichi argameera jedhamu hojiirra akka hin oolle himu, yuunivarsiitichi dhaabbilee tola ooltota waliin hojjachaa akka jiru himan. Qonnaan bultoonni  garuu 'waan Waaqayyo fide isumatu balleessa' kan jedhanis jiru. Irra caalaan isaanii garuu, mootummaan fala akka barbaaduuf abdatu. Qonnaan bultoota hubachiisuuf akka hojjatu Yuunivarsiitichi beeksisera. ''Qonnaan bultoonni balas akkatti eegan amma araddaatti dhaqne ni barsiifanaani, leenjifnas'' jedhan. Biiroo Qonnaa fi Misooma Baadiyyaa naannichatti ogeessi to'annoo Ciiree Mallas Abbaadii rakkinichi xiyyeeffannoo akka hin arganne himan. ''Karoora baheen tumsan hojjachuurratti rakkoon ture, beeka itti yaadame akka tamsa'u godhamaa jira'' jedhan. Raammoon kun qilleensaa fi bineendotaan tamsa'a.


Indiyaatti muuziqaawwan farra amantii Islamaa maaliif baay'ataa dhufan?

Saandip Chaaturveedii gaheessa umuriin isaa ganna 29 yoo ta'u, muuziqaa hojjachuuf olii gadi jechaa jira. Sirbi isaa kuni waa'ee masjiida tokkoo irratti xiyyeeffata. Innis hordoftoonni amantii Hinduu masjiidatti fayyadamuu mirga akka qabaniidha. Sirbi isaa kuni ergaa haleellaa Musliimotaaf nama kakaasu hedduu of keessaa qaba. Kanaaf, Saandip sirba isaa gabaarra oolchuf qophiitti jira. Sirboonni isaa gosoota muuziqaa Hinduu finxaalessummaafi jibba amanta Islaamatiin guutamaniifi Yuutubii fi miidiyaalee hawaasaa irratti gadi lakkifaman keessaati. Kaayyon sirboota akkanaa ergaawwan jibba amantaa Islaamaa dabarsuudha. Walaloon sirba kanaa jibbiinsafi sodaachisuudhan kan guutedha. Ka'uumsi sirboota kanaa hordoftoonni amantii Hinduu barootaf dhiibban irra gahaaheera kan jedhudha. Kanaaf, ammoo barri gumaa baafannu gaheera jedhu. Sirboonni akkasii madda galii ta'uu bira darbee sirbitonniyyuu ittiin beekamtii argataa akka jiran barreessafi xinxalaa siyaasaa kan ta'e Nilanjaan Mukhooppadiyaan ni dubbata.    \n\nNilaanjan sirboota kana akka muuziqaatti hin ilaalu. "Warri kun waraanni yoo jalqabame malee warra jedhaniidha. Muuziqaan waraana waan mo'atu isaanitti fakkaata. Kuni muuziqaa akka hin malletti itti dhimma bahuudha. Kuni ammoo yeroo dheeraf deemaa jira," xinxalaan siyaasa fi aartii kun.\n\nSaandip Chaaturveedii chaanaalin Yuutuubii isaa osoo hin cufamin dura viidiyoowwan isaa miliyoonotatu ilaala. Chaanaalin isaa kan cufame namoonni heddu komii erga kaasanii booda. Musliimotatu sirbichi sirrii mite jedhee kan cufsiise jechuun komata Saandip. Saandip hordoftoota miliyeena sana dhabuu isaatti gaddus galii Yuutuubii irraa argatu ibsuuf fedha hin qabu. "Yuutuubii irraa galii guddaa argachaa hin turre. Kana caalaa kanin argadhe beekamtiidha" jechuun laphee dhiibee dubbata.  \n\nSaandip Chaaturveedii amma Yuutuubii irratti amma chaanaalii haaraa banee jira. Chaanaalii isaa haaraa kana sirba haaraa qopheessun barsiisuf abdii godhatee jira. Namni kun muuziqaa isaatin jibba Musliimotaaf qabu agarsiisa jedhamee himatamus inni dhiifama hin gaafatu. "Kan koo kan ta'e argachuuf harka koo maradhee taa'un qabaa? Lakki. Sirboota nama kakaasan hojjachuun qaba" jedha. Namni biraa Appendiraa Raaanaa jedhamu kan naannoo magaala Deelhitti dhihoo jirtu jiraatu muuziqaa wal fakkaataa hojjata. Kaayyon isaa "seenaa sirreessuu" akka ta'e dubbata. Sirbitoonni kun loltoota Hindii leellisuun gita bittaa Musliimotaati kan jedhan gadi xiqqeessanii muuziqaa qopheessu. Raanan Yuutuubii irraa galii gaarii akka argatu hin dhoksine. "Hindiif sharafa biyya alaa argamsiisaa jirra. Yuutbin kan kaffalu doolarani waan ta'eef," jedha. Raanan sirboota waaqeffannaa fi jaalalaa qindeesudhaan mandara keessa jiraatu Daadirii keessatti beekamtii guddaa argatee jira. Yuutuubii irratti hordoftoota 400, 000 ata'an qaba. Sirboonni isaa hedduun miliyoonata hedduun ilaalamaniiru. Raanan akka jedhutti viidiyoo muuziqaa tokko gadi dhiisuf doolaara 100 caalaa akka hin baasne dubbata. Barreessa fi xinxalaa siyaasaa kan ta'e Nilanjaan Mukhooppadiyaan akka jedhutti, muuziqaa fayyadamuun garee hawaasaa muraasa ta'e haleellaf saaxiluun waanuma durii qabee tureedha. Bara 1989 tti gareen finxaaleyyii Viishwaa Hinduu Paarishaad jedhamu dhagaa bu'uuraa falmisiisaa kaa'udhaan wal qabatee bara 1992 tti masjiidni Baabirii jedhamu diigamuu isaa ni yaadata. "Sanaan dura kaaseettiwwan sagaleedhan waraabamanii fi ergaa amantii fi siyaasaa of keessaa qaban bahaa turan. Namoota kakaasuf jecha sirboonni kun irra deddeebin dhagahamaa turan," jechuun dubbata Nilaanjan. Waggoota kurnan darbanii kaasee hojiin muuziqaa akkanaa dabalaa dhufeera. "Hindii keessa jiraachuu yoo barbaadde, "vaandee maataraan" (haadha koo sin galateeffadha) jechuu barachuu qabda, ....akka humna keetti jiraachuu bari ykn warra Hinduu dadhaboo godhanii ilaalun yaada warra diinati," sirboonni jedhan fa'aa eenyu irratti akka xiyyeeffatan tilmaamun hin ulfaatu. Sirboota kana abbootin siyaasaa sabummaa leellisan qalbii deeggartoota isaanii booji'uufis dhimma itti bahu. Garee sabummaa leellisu kan Hindu Raashka Daal jedhamu kan gaggeessu Piinkii Chawudiriin, hamilee fi fedhii isaanii waan kakaaasuf dargaggoonni sirboota kana akka jaalatanii fi hubannoo isaanii kennuufis barbaachisaadha jechuun falma. Viijaayi Yaadav ammoo, "Sirboota kana gaafan dhaggeeffadhu tasa miirri wayii naaf dhufa. Kanaan dura waanta nurratti raawwatamee fi amma maalirra akka jirru na yaadachiisa" jedha. Sirboota akkanaa dhaggeeffachuu kan jaalatu dargaggeessi ganna 23 Vijaayi ogummaa fakkii kaasuu qaba.  \n\nViijaayi ayaanota Hinduu ji'a Eblaa keessaa kabajamu irratti sirboonni kun bulchiinsota Hindii heddu keessatti walitti bu'uunsi akka uumamuuf kan kakaasaniidha jedhamee amanama. Yeroo ayyaanaa kanatti hordoftoonni amantii Hinduu bakka Musliimonni itti heddummatan bira gaafa gahan muuziqaawwan arrabsoo qaban sagalee guddistuudhan gadi lakkisu. Sirbi jibbiinsa amantaa Islaama fi Musliimotaa of keessaa qabu kan Saandip Chaaturveediin bara 2016 tti baase walitti bu'iinsa akkasii kakaasuu keessatti qooda guddaa akka qabutu hima. Saandip garuu himannaa kana hin fudhatu. "Muuziqaa kootin hubannoo uumuf yaalan jira. Jaalala irratti qoosan hin jiru. Qabsaa'u fi kan keenya kan ta'e fudhachuu qabna," jedha Saandip Chaaturvee


Dureessa addunyaarra sadaffaa, barnoota addaan kutuufi bu'aa ba'iin jireenyaa isa dhaabuu hin dandeenye

Sadaasa 26, 2008 galgala, yeroo sanatti dureessa Indiyaa 10ffaa kan ture Gawutam Adaani Hoteela Taaj Mahaal, Mumbaay jiru keessatti irbaata utuu nyaatuu, hidhattoota ol seenuun dhukaasa banan arge. Hidhattoonni kurnan lammiilee Paakistaan ta’an kun, dhukaasa hoteelota lamaa fi bakkeewwan biraatti banuun gara sa’aatii 60’f turaniin lubbuu namoota 166 galaafatan. Yeroo hidhattoonni kunneen hoteela Taaj Mahaal keessatti dhukaasa bananitti Adaaniin kessummoota biroo 100 ta’an waliin kutaa tokko keessa dhokachuun lubbuu isaaniif Waaqa kadhachaa turani. Galgala sana kutaa keessa dhokatanii erga turanii booda, ganama itti aanuu erga poolisiin karaa balbala boroon namoota kunneen olcheera. “Fageenya gara meetira 5 irraattin du’a arge,” jechuun yeroo sanatti Adaaniin gara magaala dhaloota isaa Ahmedabaaditti erga deebi’ee gaazexessitootatti himee ture. Amma waggaa 14 booda, Adanii, umurii ganna 60’tti, Iloon Maski fi Jeef Beezoositti aanuun dureessa addunyaa isa sadaffaadha. Dhaabbilee annisaatii hanga buufata doonii kan qabu yoo ta’u, hojjettoota 23,000 fi kaappitaala gabaa doolaara biiliyoona 230 qaba. Torban kana Adaaniin oduu irratti hedduu dhiyaachaa ture sababiin isaas, yeroo jalqabaa isaaf gabaa miidiyaa seenuun neetwoork Indiyaa beekama NDTV jedhamu bituuf waan jedhuufidha. Yeroo dheeraa dura dargaggummaan barumsa addaan kan kute Adaanii, boodarra daldala keessa seenuun biliyeenara ta’e. Umurii ganna 16’tti barnoota erga addaan kutee booda Adaniin gara Mumbaay deemuun daldala daayimandii keessa seenuu eegale. Daldala kana keessa utuu hin turiin waggaa lama booda Gujaaraatitti deebi’ee warshaa saamsaa obboleessa isaa hogganuu eegale. Maatii galii gidduu galeessaa qabaniifi daldaltoota huccuu ta’an irraa kan dhufe Adaanii, bara 1998’tti dhaabbata daldala isaa erga banate duubatti hin ilaalle. Waggootii 24 itti aanan keessatti, dhaabbileen isaa liqii irratti hundaa’an daldaloota buufata doonii, albuuda baasa, daandii baaburaa, ijaarsa manneenii fi annisaa keessa seenuun dureessa ‘cimaa’ Indiyaa akka jedhamu isa taasiseera. Har’a Adaaniin dhaabbata simmintoo guddicha Indiyaa isa lammaffaa, buufata doonii 13 fi buufata xiyyaaraa torba qaba. Akkasumas daandii Eksipireesii Indiyaa isa dheeraa Indiyaa kan magaalaa Delhii fi Mumbaay wal qabsiisuu ijaarsisaa jira. Warshaa annisaa kasalaan hojjetuu ja’a kan qabu Adaaniin, dabalataan annisaa haaydiroojinii irratti doolara biiliyoona 50 invast goochuuf waadaa seenuun, ujummoo boba’aa uumamaa km 8,000 dheeratus qaba. Akkasumas Indooneeshiyaa fi Awustiraaliyaa keessatti buufatalee kasala baasaa bitee qaba. Bara 2030’tti gabaa annisaa deebisamee gargaaramuu danda’u keessatti isa dursaa ta’uuf karoorfateera. Guddina isaa kana keessatti Adaaniin qeeqa hedduu kaasiseera. Hariiroo inni Ministeera Muummee Indiyaa Narendiraa Moodii waliin qabu, qeeqxoonni daldala isaa akka fakkeenya Kaappitaalizimiitti fudhatan taasiseera. Marsariitiin AdaniWatch jedhamu kan gartuu miti-mootummaa Awustiraaliyaa jiruun hogganamu, “gocha hamaa dhaabbileen Adaanii addunyaa irratti hojjachaa jiran ifatti baasuuf,” waadaa seena. Dhaabbati Adaanii Awustiraaliyaa keessatti seera kamuu cabsuu isaa ni haala. Bara 2012’tti, gulaalaan mootummaa Indiyaa, kan yeroo sanatti ministeera Gujaraat turan Moodiidhaan, boba’aa gatii gadi aanaa dhaabbata boba’aa mootummaa irraa fudhachuun Adaanii fi namoota daldalaa biroof kennuun himatee ture. Bara 2017’tti gaazexeessaan tokko dhaabbileen Adaanii bulchiinsa Moodii jalatti tajaajila addaa argataniiru jechuun gabaasa hedduu barreesseera. Himata kana dhaabbileen Adaanii fi mootummaan Moodii irra daddeebiin haalaniiru. Seenaa jireenyaa Adaanii kan barreesse RM Baskaar akka jedhutti, "dandeettiin hariiroo ijaaruu fi turfachuu” Adaanii daldala isaa guddisuuf isa gargaareera.


Indiyaatti loon 450,000 caalan hiriira mormiirratti hirmaatan

Dhaabbileen tola ooltummaa, Dhiha Indiyaa bulchiinsa Gujaraat keessatti horsiisa looniirratti hojjetan, gargaarsa mootummaa waadaa galame dhabuu mormuun loowwan kumaatamaan lakkaa’aman masaraa mootummaatti gadi lakkisan. Loowwan hedduun wayita masaraa mootummaa keessa deddeeman viidiyoon agarsiisu miidiyaa hawaasummaarratti akkaan qoodameera. Mormitoonni yoo mootummaan maallaqa waadaa seenu gadi hin dhiisu ta'e filannoo dhufu ni uggurra/ni didna jechuun doorsisan. Gujarat kutaalee biyyaa Indiyaa weerara dhibee gogaa loonii- dhumaatii loon hedduuf sababa ta'een raafaman keessaa tokko. Bulchiinsi kun hanga yoonaa weerara kanaan loon 170,000 ta'an qabamuu fi kanneen keessaa 5,800 du'uu ibseera. Indiyaa keessatti  hawaasa guddaa ta'e Hinduu community jedhamu keessatti loon bineensota qulqulluu jedhamanii safeeffatamu, Gujarat dabalatee kutaalee biyyaa 18 keessatti qaluun seeraan ala. Gujarat namni loon qalee argame hidhaa umrii guutuun adabama jechuun labsee, seera eegumsa loonii kan cimse bara 2017 irraa eegaleeti. Loon haala namni hndiitti yaa'anii, daandii dhiphisan, gaaddisa jalatti heddumminaan walitti qabamanii mul'atan. Kun iddoo biyyattii keessatti loon qaban kana duraan beekamurraa daran kan cimseedha. Bulchiinsi Gujarat da'oo loonii fi bineensota dullooman kaaniif mijeessuuf jecha bara baajataa kana maallaqa biyyattii ruuppii biiliyoona 5 yookiin dolaara miiliyoona 61 waadaa galee ture. Kanneen da'oo bineensotaa mijeessuurratti hojjetan garuu akkaataa saganteeffame kanaan maallaqa jedhame akka hin argannee fi maallaqi ramadames mootummaadhaan ''hatamuu'' akka hin hafne ibsan. Hawaasi kutaa biyyaa Gujarat mootummaa keessaa bakka bu'ummaa guddaa qabaatus garuu akkaataa eegame kanaan rakkoosaaniif furmaataa argachaa akka hin jirre himatan. Miidiyaan biyyattii Indian Express jedhamu akka gabaasetti iddoowwan da'oo loonii 1,750 ta'an kanneen loon 450,000 caalan of keessaa qabanii fi dhaabbailee miti-mootummaan hoogganaman giriira kanarratti hirmaataniiru. Gabaasni akka jedhutti guyyoota muraasa darban keessa loon daandii, manneen murtii naannoo fi gamoo mootummaa kutaalee Gujarat hedduu keessatti argaman to'ataniiru. Waajjira mootummaa tokko keessatti mormitoonni fincaan loonii fi xaa'oo qabatanii mul'atan. Poolisiin aanaalee Banaskantha, Patan fi Kutch keessatti mormitoota 70 to'annoo jala oolchuu ibseera. Ministirri horsiisa beeyladaa Gujarat sababa ''walxaxiinsa bulchiinsaatiin'' gargaarsi akka harkifate amanuun guyyaa tokkoo fi lama keessatti ''furmaata abdachiisaa'' kennuuf waadaa galaniiru. Mormitoonni amma dhuma baatii kanaatti gaaffiin isaanii yoo hin deebine jeequmsa caalutti akka seenan akeekkachiisaniiru.


Qeerransa balaafamaa tokko qabuuf Hindiin namoota heddu bobbaafte

Biyya Hindii bulchiinsa Karnataakaa keessatti qeerransa rakkisaa ta'e tokko qabuuf, namoonni heddu bobba'uun erga barbaachatti ka'anii guyyaa 27 guuteera jira. Waa'een qeerransa kanaa ijoo oduu kan ta'e, Hagayya 5, 2022 bulchiinsa Karnataakaa magaala Beelgawum keessatti erga hojjataa humnaa tokko irraan miidhaa geessiseen boodadha. Namni kun miidhamus lubbuudhaan hafeera jedhame. Ergasii ammoo qeerransichi magaalattii keessatti dirree namoonni golfii itti taphatanitti mula'achuun namoota magaalattii heddu jeeqee ture. Abbaan Taayitaa Bosonaa nannichaa namoota kana dura leenjii loltummaa qabanii fi qiyyaafatanii dhukaasuu danda'an 300 ta'an filatee bobbaasee jira. Kunis qoricha qeerransicha of wallaalchisuun rukutanii qabuu akka danda'aniif. Dhimmi kun abbootii siyaasaa gidduutti illee falmii kaasee jira. Miseensonni paartii mormituu ministeerri bosonaa aangoo akka gadi dhiisuf gaafatanii jiru. Angawaan eegumsa bosonaa kan ta'an Vijayakumar Gogi BBC tti akka himanitti, "Jiraattonni naannichaa qeerransichi hatattamaan akka qabamuuf dhiibbaa gochaa jiru" jedhan. Haa ta'u garuu namoonni eegumsa bineensotaaf falman, namoonni heddu bobba'uu fi miidiyan xiyyeeffannoo itti kennuun bineensonni qophaa jiraatan akka badan taasisa jechuun mormu. Qeerransi uumamaan kan nama baqatu ta'us yeroon booda bakki jireenya isaanii dhiibbaa namootan waan jalaa miidhamaa jiruuf waan sooratan barbaacha gara magaalatti dhufuun namoota irratti miidhaa geessisaa akka jiran gaabsni garaa garaa jira. Bulchiinsi Karnataakaa bosonaan kan beekamtuu fi bineensota bosonaa heddu qabdi. Bosona kana keessa qeerransa 1, 783 akka qabduu fi biyyattii keessatti bulchiinsa qeerrasa heddu qabaachudhaan sadarkaa lammaffaa irratti argamtu akka taate ragaan mootummaa ni ibsa. Bineensonni yeroo heddu magaalota gurguddoo biyyattuu kanneen akka Bengiloor fi Maayisoor keessatti ni mul'atu.  \n\nAngawaa eegumsa bosonaa Beelgayuum fi oppireeshinii qeerransa barbaachaa kana kan hoogganu Antoonii S Maariyaappaan akka jedhetti qeerransi magaalattii keessatti mul'achuun yeroo jalqabaaf waan ta'eef namoonni naasuu guddaa keessa seenan. Sochii qeerransichaa to'achuudhaf naannoo irree golfiitti kaamerawwan 20 ta'an bakkeewwan garaa garaatti fannifamanii jiru. Kaamerichi kan ammayyaa fi waan socho'u tokko yoo arge hatattamaan ofumaan suura kaasudha. "Qeerransicha ofitti hawwachuuf keemikaala foolii qabus gadi lakkisuudhan yaalin godhamaa ture," jedhe Vijayakumar. "Kiyyoowwan garaa garaa diriirsun fincaan qeerrasa dhaltuus keessa kaa'amee akka qeerransichi dhufuuf yaalin godhameera." Namoonni qeerransicha qabuuf bobba'an 300 ta'an kun lafa heektaara 300 ta'u uwwisuun akka barbaadan godhamee jira. "Arba leenji'e lama akka bakka qeerransichi itti argamu akka agarsiisuf bobbaafnee jirra" jedhe angawaan kun. " Mariyaappan akka jedhetti, yeroo oppireeshiniin gaggeeffamu kanatti qeerransichi si'a lamaaf mul'atee turus miliqeera. Roobmni guddaan naannichatti roobunis qeerransicha qabuuf haala rakkisaa uumera jedhu angawoonni. Roobni cimaa ta'uu irraa kan ka'e bishaan naannicha guutee bosona keessatti kiyyoo kaa'ufis haala rakkisaa taasiseera. "Qeerransichi naannoo sanaa waan adamsee nyaatu baay'ee qaba waan ta'eef wantota nuti keenyef irraa baay'ee fedha hin qabu," jedha Mariyaappan. Miidiyaan xiyyeeffannoo itti kennuu fi dhiibban hawaasa irraa cimaa dhufuun sababa biraa qeerransicha qabuuf danqaa ta'eedha.


Waggaa 75 keessatti ganda namni jalqabaa hojii mootummaa itti argate gammadaa jiru

Gandi Baha Indiyaa naannoo Bihaar jedhamtu tokko waggoota 75 keessatti jiraataan gandichaa hojii mootummaa argannaan gammachuu isaanii ibsataa jiru. Namni Raakesh Kumaar jedhamu ganna 30 yoo tahu, barsiisaa mana barumsaa sadarkaa jalqabaa tokko tahe. Jiraattonni gandichaa jiraataan ganda isaanii hojiima mootummaa kana argannaan karameellaa waliif bittinsuun gammachuu isaanii ibsataa jiru. Oduu kana turban darbe dhagahan. Indiyaatti hojiin mootummaa akkaan barbaadama. Kunis faayidaa adda addaa fi wabii waan qabuufi. Obbo Kumaaris mana barumsaa Barkurwaa achuma ganda isaa Sohaagpu jedhamtu keessatti argamu keessa barsiisa. Gandicha keessa manni barumsaa mootummaa jiraatus, barsiisonni garuu naannoo biraa irraa ramadamuun ture kan barsiisan. Bulchaan gandichaa Devendraa Chowhiharaa, erga bara 1947 as jiraattotni ganda isaanii hojii mindaa gaarii kaffalu barbaadaa turan jedhan. Indiyaan yeroo sana kolonii jalaa walaba baate. Garuu kallattiitti abjuu isaanii kana dhugoomsan hin argamne jedhan. Barattootni hedduun barnootaaf jecha gara magaalota gurguddootti imalaa turan. Haata'u malee, namni tokkoyyuu hojii mootummaa argachuu hin dandeenye jedhan. Kumaaris barsiisaa tahuun abaarsa waggoota hedduuf ture akka cabsanitti lakkaa’u jiraattotni gandichaa. Obbo Devendraa Chowhidraa, Kumaar hojii mootummaa argachuun ‘’duumessa dukkanaa fi carraa dhabumsa gandicha irraa akka kaasetti ilaalama, jedhan. ‘’Milkaa’ina isaa kanaan dhalootni haaraan kun ni onnata’’ jedhan. Kumaar BBCtti akka himetti, ganda isaa akkasitti boonsuu isaan gammachuu guddaatu itti dhagahame. Haa ta'u malee, imalli isaa kun salphaa akka hin taane hime. Kumaar ilma abbaa qabeenyaa mana dhugaatii tokkoo yoo tahu, mana barumsaa sadarkaa lammaffaa hordofuuf gara maayilii 20 tahu gara magaalaa Muzaafuritti saayikiliidhaan imalaa ture. Waan ittiin jireenyaas argachuuf yeroo bilisaa qabu irra dargaggoota barsiisaa ture. Erga bara 2016 abbaan isaa boqatanii ammoo haalotni ittuu ni hammatan jedha. ‘’Abjuu abbaakoo dhugoomsuuf kutadheen hojjechaa ture. Akkan hakiima ykn barsiisaa tahu barbaada ture,’’ jedhe. ‘’Amma abjuu isaa dhugoomseera,’’ jedhe Kumaar. Kumaar hojiin kun carraa jireenyaa biraa akka isaaf banu hima. Amma qormaata biyyaalessaa kan mootummaan kennu fudhachuun hojjetaa hawaasaa tahuuf karoorsuu hime.


Lolaa hamaa Indiyaatti nama 192 ajjeeseef Musliimonni maaf himataman?

Balaa lolaa hamaa kutaa biyyaa Kaaba Baha Indiyaa Asaam keessatti mudatee namoota 192 ajjeese booda, badii gaheef itti gaafatamtoonni musliimota ta'uun bal'inaan marsaalee hawaasaa irratti qoodamuu eegale. Namni musliimni tokko waan isa mudate BBCf qoodee jira. Hojjetaa ijaarsaa ta'uun waggoota dheeraaf kan hojjete Naazir Huseen Laskaar Adoolessa 3 gara ganamaa wayita poolisiin balbala itti rukutu rifachuu hima. Ganama sana wayita to'annoo jala oolfamu "qabeenya uummataa mancaasuun" addatti ammoo ijaarsa lolaa uummatarraa ittisuuf tolfame diiguun akka himatame itti himan. "Ani waggoota 16 ijaarsa lolaa ittisu mootummaaf ijaaraan ture, amma maaliifan diiga?" jechuun gaafata Aab Laskaar. Guyyoota 20 erga hidhamee booda wabiin kan gadhiifame namni kun, ragaan badii hojjechuu isaa agarsiisu tokkollee irratti hin argamne. Haata'u malee erga gadi dhiifamee boodallee marsaalee hawaasaa irratti himannaan isarratti dhiyaatu jabaatee itti fufe. Caamsaa fi Waxabajjii keessaa balaa lolaa marroo lama Asaam rukuteen yoo xiqqaate namoonni 192 du'aniiru. Kutaa biyyaa kana keessatti lolaan baramaa ta'ullee kan baranaa yeroo itti eegamu dursee dhufe, ammoo kan yeroo kaanii caalaa hamaadha. Fayyadamtoonni marsaalee hawaasaa hedduun garuu kun waan uumamaan ta'e osoo hin taane harka namaatu duuba jira jedhanii amanu. Balaa lolaa hamaa kana garee dhiirota musliimaatu ta'e jedhee ijaarsawwan lolaa ittisan diiguun, bishaan magaalaa irra hedduu hordoftoonni amantii Hinduu keessa jiraatan Silchaarirra akka garagalu godhe jedhu. Naazir Huseen Laskaar dabalatee dhiironni musliima afur 'jihaadii lolaa' raawwatan jedhamanii marsaalee hawaasaa irratti akkaan qeeqaman. Maxxansawwan kunneen namoota kumaatamaan lakkaa'aman kanneen beekamoo ta'aniifi fuula mirkanaa'e qabaniin osoo hin hafiin qoodame. Himannaa kana miidiyaaleen idilee biyya keessaa tokko tokkos irra deebi'an. Miidiyaa tokkorratti nama "jihaadii lolaa" raawwate jedhamuun maqaan Laskaar dhahame. Kun osoo inni mana hidhaa jiruu ture kan ta'e. "Halkan sana sodaarraa kan ka'e hirriibni na hin qabne. Hidhamtoonni kan waa'ee kanaa yoo dubbatan dhagahaan ture. Haleellaan narra gahuu mala jedhee yaadda'een ture." Asaam keessatti erga bara 1950moota as ijaarsawwan lolaa ittisan badii lolaan gahuu xiqqeessuu keessatti qooda olaanaa qabaachaa turan. Kutaan biyyaa kun lolaa ittisuuf jecha ijaarsa kiiloomeetira 4000 dheeratu tolchullee, ijaarsi kun salphaatti kan diigamuu danda'u akka ta'e himama. Caamsaa 23 ijaarsi laga Baraak kan Kaaba-Baha Indiyaa fi Baha Baangilaadeesh keessa yaa'u irratti tolfame ni jige. Iddoo ijaarsi kun itti jige naannoo Beetukaandii jedhamu irra hedduu kan jiraatan musliimota yoo ta'an, ijaarsi asitti jige kun Silchaar iddoo irra hedduu warri Hinduu jiraatanitti miidhaa cimaa geessise. Kanarraa kan ka'e Laskaar dabalatee musliimonni afur hidhaman. Booda namni shanaffaan dabalamee hidhamee ture. Ijaarsa lolaa ittisu kana ta'e jedhanii diiguu isaanii garuu ragaan argame tokkollee hin jiru. Mumbaay mana barnootaa balaawwan uumamaatti pirofeesara gargaaraa kan ta'an Mirmaaliyaa Choodirii ijaarsawwan kunneen kan jigan sababa suphaan hin godhamneefidha jedhu. Bishaan ijaarsa kana duubatti walitti qabamu naannoo isaaniirra akka hin garagalle ta'e jedhanii yeroon namoonni itti ijaarsicha cabsanis jiraachuu mala jedhan. Poolisiin Silchaaris kanatti waliigala. "Wanti jihaadii lolaa jedhamu hin jiru" jedhan qondaalli poolisii magaalattii Ramaandiip Kaawur. "Waggoota darban bulchiinsi kutaa biyyattii ofuma isaatiin ijaarsa bishaan ittisutti ulaa tolchuun bishaan akka yaa'u gochaa ture. Bara kana kun hin taane, namoonni tokko tokko kana ofiin raawwatan," jedhan. "Kuni rakkoo bulchiinsaati, deebii bilchaataa kan barbaadudha jedheen yaada. Himannaan 'jihaadii lolaati' jedhu salphumatti karaa keessaa ittiin bahan tolfachuudha," jedhu pirofeesar Choodiriin. Akka ragaan 'Google Trends' mul'isutti lakkoofsi namoota Adoolessa keessa jecha 'jihaadii lolaa' jedhu intarneetiirra barbaadanii waggoota shan darban keessatti isa olaanaadha. Kunis himannaa hin mirkanaa'iin lolaa Asaam keessatti mudateen wal-qabatee marsaalee hawaasaa irratti qoodame ka'uumsa godhateeti. Musliimonni Indiyaa keessatti himannaa shiraa akkanaan yoo himataman kun kan jalqabaa miti. Yeroo weerara koronaa ta'e jedhanii Koovid-19 tamsaasu jedhamuun 'jihaadii koronaan' himatamanii turan. Bara 2014 erga paartiin MM Naareendiraa Moodii kan amantaa Hinduu leellisu Bahaaraatiyaa Janataa aangoo qabatee as, Indiyaa keessatti hokkorri, haasaan jibbiinsaa fi odeeffannoon dogoggoraa musliimotarratti xiyyeeffatu dabalaa jira jedhu qeeqxonni. Paartichi kana ni waakkata. Asaam keessatti 'jihaadii lolaatiin' yakkamee guyyoota 20 erga hidhamee booda wabiin kan bahe Aab Laskaar sodaa keessa akka jiraatu hima. "Anifi maatiin koo manaa bahuu ni sodaanna. Ijoolleen koo mana barnootaa adda kutaniiru. Yoon manaa nan baha ta'e, fuulakoo haguugeen baha. Garee namoota hifataniin akkan hin tumamne nan yaadda'a." "Musliima ta'uu koofin jihaada lolaatiin yakkame. Kuni sobadha. Warri waan kana hafarsan dogoggora guddaa dalagaa jiru."


Barataa PhD gaaffii Sankrit waggaa 2,500’f tureef furmaata argate

Gaaffii seerlugaa afaan bara durii Eeshiyaa Kibbaa Saaniskiriit jedhamu kan dhaloota Kiristooos dura jaarra 5ffaa irraa eegale hayyoota rakkisaa tureeru, amma barataa PhD Yunivarsitii Kaambirijiin deebii argateera. Rishii Raajpopaat, umurii ganna 27, hayyuu seera afaan Saaniskiriiti waggaa 2,500 dura jiraate ture kan fure. Afaan Saanikiit kan dubbatamu Indiyaa keessatti yoo ta’u, lammilee biiliyoona tokkoo ol biyyatti keessa jiran keessaa namoota 25,000 qofaatu afaan kana dubbata, akka yunivarsitichi jedhutti. Rishiin akka jedhutti ji’ooota sagaliif “eessayyu ga’uu erga dadhabee “ booda Kaambiriijitti furmaata isaa argate. “Ji’a tokkoof kitaabotakoo cufee yeroo boqonnakoo  bishaan daakuun, saaykilii ofuun, nyaata bisheessuun, kadhannaa fi sammuukoo haareessuunaan dabarse,” jedha. “Sana booda, gara hojiitti deebi’ee, daqiiqaa muraasa keessatti, yeroon fuul kitaabakoo banuu eegalu, waan akka fakkii mul’achuu eegale boodara hunda isaayyu hubachuun eegale.” Rishiin akka jedhutti “saa’aatii dheeraa halkan walakkaa dabalatee mana kitaabaa keessatti dabarsa,” ta’us garuu ammayyuu gaffii kanarratti waggaa lamaa fi walakkaa dabalata hojechuun irra ture. Afaan Saaniskiriit, namoota hedduun dubbatamuu baatus, afaan Hinduuyizimii kabajamaa fi saayinsii, falaasama, walaloo fi hogbarruu Indiyaa keessatti waggootii hedduuf kan fayyadamamaa turedha. Seerlugi Paniinii, kan Astadiyaayi jedhamuun jedhamuun beekamu, sirna bu’uura fi maxxantuu jecha tokkoo fayyadamuun jechootaa fi himoota  seerlugaan sirri ta’an uumu dandeessisa. Haata’u malee, seeroti Paniinii lama ykn isaa ol  takka takka al takkatti waan fayyadamamaniif, falmii uumeera. Seerri Paniiniin barsiifame , kan hayyuleen hiiki itti kennamee ture, yeroo hedduu bu’aa dogoggora seerlugaa qabu uumeera. Rishiin hiika aadaatiin seera Paniniif kennameen walii hin galle. Kanaaf hiika maataa isaa kennuun yeroo hojiirra olchuu “mashiiniin afaanii” Paniiniin uumee dogoggora malee jechuuta seerluga eeggatan akka uuman argateera. “Argannoon kun barattoota Indiyaa keessa jiran, kooraa fi abdii isaanis wanta gurguddaa bira ga’uu akka danda’an itti agarsisuu itti hora jedheen abdadha,” jedha indiyaa irraa kan ta’e Rishiin. Keembirijitti hogganaa isaa kan ta’e, piroofeesarri Saaniskiriitii, Vinshenzoo Verjiyaani, “Rishiin rakkoo jaarraa hedduuf hayyoota rakkisaa tureef furmaata salphaa ajaa’ibsiisa ta’e argateera,” jedha. “Argannoon kun qorannoo Saniskiriit, yeroo amma fedhiin afaanichaa dabalee jirutti, kan guddaa jijjiirudha.”


Gaazexeessaan warra Biriitishitu Hindii qaroomse jedhee mufii guddaa uume

Qopheessaan sagantaa oduu Tv Ameerikaa warra Hindi kan qaroomsan warra Biritiishidha erga jedhee booda lammiileen Hindii qeeqa jabaa irratti kaasan. Gaazexeessaan Fox News Taakar Kaarlisan eega Biritiish Hindii bituu dhaabdee biyyattiin ogummaa arkiteekcharii hawwataa asuu hin baafne jedhee dubbate. Kaarlisan dubbii kana yeroo Giiftiin Elizaabet II du’an sagantaa gubbaa dubbate. Haa ta’u malee, dubbiin isaa kuni sanyummaa kan qabu, kan hubannoo malee dubbatame jedhamuun namoota siyaasaafi miidiyaa hawaasummaa gubbaa jiraniin qeeqame. Booda kana hayyuuleen beekamoo addunyaarratti argaman kan Hindii dabalatee mootummaa gonfoo Biritiish miidhaa dhaqqabsiise hanga ammaa hin hubanne jechuun qeeqaniiru. Kaarlisan qeeqa irratti ka’e mormuun impaayera Biritiish duguuggaa sanyiitti qixxeessuun sirrii miti jedhee falme. ‘’Biyyoonni jajjaboo biyyoota laafoo irra-aanu. Haalli kuni ammas hin jijjiiramne,’’ jechuun dubbiin dubbate tiwiitara gubbaa ijoo dubbii ta’eera. Dabaluunis, warri Ingilizii akka Ameerikaa miti, ‘’itti-gaafatama bara kolonii isaanii fudhatu,’’ jechuun ibse. Impaayera addunyaa bulche keessaa warri Ingilizii haala namaaf yaadun bulchani jedhe. ‘’Yeroo warri Biritiish Hindii keessaa bahan, qaroomina turan akkuma jiruun dhiisanii bahan. Afaan, sirna seeraa, manneen barnootaa, manneen amantii fi gamoowwan ummataa hanga har’aa jiran dabalatee,’’ jechuun ibse. Gaazexeessichi yaada isaa jabeessuuf buufata baaburaa Viktooriyaa warra Biritiishiin bara 1887 ijaarameefi bara 2016 Chhatrapati Shivaji Maharaj jedhame moggaafame kaasuun falme. ‘’Eega Hindiin waggoota 75 dura walabummaa argattee, hamma gamoo baaburaa Moombee koloneeffattoota Biritishiin ijaarameeefi bareedu tokko ijaaraniiruu? Haala gaddisiisuun tokkoyyuu hin ijaarre,’’ jechuun hime. Dubbiin isaa namoota siyaasaa gameeyyii dhaaba mormituu Shaashi Taaroor dabalatee namoota hedduu Hindii keessa jiran mufachiise. Nami biraan immoo dubbii gaazexeessaa kanaa ‘’nama kofalsiisa’’ jechuun ibse. Gamoowwan babbareedoo Hindii keessa jiran ‘’warruma Hindiin ijaarame,’’ jedhe. ‘’Sirni kolonii Hindii addaan diige malee hin ijaarre,’’ jedhe. Ispoorteessituun beekamtuu Teenisii Martinaa Navraatilovaa illee kanneen yaada isaanii ibsan keessaati. Gaazexeessichi seenaa quba hin qabu jechuun qeeqxe.


Hamaaqexni Indiyaa keessaa badee ture waggoota 70n booda deebi'uuf

Waggoota 70 keessatti yeroo duraatiif, bosonni Indiyaa hamaaqexa keessummeessuuf jira. Hamaaqexni saddeet Hagayya keessa Naamibiyaarraa galu jedhamee eegama. Naamibiyaan addunyaarra biyya gosti bineensaa kun lakkoofsa guddaan keessa jiraatudha. Indiyaatti bineensonni biyyattii keessa turan kunniin ifatti dhabamuun isaanii kan labsame 1952tti wayita tahu, barkurnee hedduun booda yeroo duraatif deebi'uuf jiru. Hamaaqexni bineensa lafarra jiraatu addunyaa irratti saffisaan jalqabarratti argamu oggaa tahu, sa'aatii tokkotti hanga km113tti fiiguu danda'a. Dhaabbata Gosoota Bineensotaa baduuf saaxilaman irratti hojjetuun, gosoota saaxilamoodha jedhamuun kan galmeeffame hamaaqexni, addunyaarra 7,000 kan tahan qofatu daggala keessa jiraata. Angawoonni waliigaltee irra gahame kan ifa godhan, waggoota lamaaf haala akkamiin isaan fiduun danda'am kan jedhurratti hojjechaa erga turanidha. Manni murtii waliigalaa Indiyaa 2020 keessaa, bineensonni kun deebi'uu danda'u jechuun kan murteesse ennaa tahu, kunis ''iddoowwan ofeeggannoon filamanitti tahuu qaba,'' jechuun ajaja kenne. Kanneen marroo duraatiin gara biyyattii dhufan Paarkii Biyyaalessaa Kuno-Palpur kutaa biyyaa Madhya Pradesh kan gadhiifaman ennaa tahu, paarkichi hamaaqexaaf mijataa tahuusaaf filame. Imalli deebiyuu bineeyyii kanaa biyyattiin walabummaashee ganna 75ffaa kabajjuun akka wal simu ni eegama. ''Waggoota bilisummaa 75 gosa bineensaa saffisaan beekamu hamaaqexa deebisuun xumuruun, qabeenya uumamaa Indiyaa bakka turetti deebisuuf gargaara,'' jedhan ministirri naannoo Indiyaa Bhupender Yadav maxxansa marsaa hawaasaa isaanii irratti. Bineensi kun saffisa ajaa'ibaa qabaatus, adamoon, bakki jireenyaa manca'uu fi hanqinni nyaataa ida'amuun biyyattii keessaa akka dhabamu taasise. Erga biyyattiin bulchiinsa Biritish jalaa birmaduu baatee booda, hosistoota gurguddoo dhabame isa qofaadha. Hamaaqexa Eeshiyaa keessaa (Asiatic Cheetah) Naannoo Arabiyaa eegalee haga Afgaanistaan keessattillee argama ture. Amma garuu Iraan qofa keessatti akka argamutti beekama. 2022 keessa aangawoonni mootummaa akka jedhanitti, isaaniyyuu 12 kan tahan qofatu argama. 1950'ota irraa kaasee Indiyaatti tattaaffiin lakkoofsa amaaketaa deebisuuf carraaqqiin taasifamaa ture. 1970'ota keessa bineensota kana Iraan irraa biyyasheetti fiduuf yaaltee turte - gaafas Iraan hamaaqexa 300 tahan qabdi turte. Haa tahu malee mariin gaafas gaggeeffamaa ture erga bulchaan (Shah) Warraaqsa Iraaniin buqqifaman booda dhaabbate. Angawoonni Indiyaa yaaliin amma itti jiran kun yeroo dheeraaf akka milkaa'u abdataniiru. ''Kaayyoon ijoo piroojektii amaaketa bakkatti deebisuu kun, lakkoofsa gareewwan hamaaqexaa Indiyaa keessaaf bu'ura kaa'uudha...,'' jedhe ministeerri kunuunsa naannoo biyyattii.


Dubbii aanga'oota Indiyaa waa'ee Nabii Muhaammad biyyoota musliimaa dheekkamsiise

Qondaaltonni olaanoon paartii biyya Indiyaa bulchaa jiru lama dubbii walfalmisiisaa waa’ee Nabii Mohaammad dubbachuun biyyoota musliimaa hedduu dheekkamsiise. UAE, Omaan, Indooneeshiyaa, Iraaq, Maaldiivs, Joordan, Liibiyaa fi Baahireen biyyoota dubbii aanga'oota olaanoo Indiyaa balaaleffatanitti dabalamanidha. Duraan Kuweet, Iraan fi Qaataar ambaasaaddaroota Indiyaa waamuun mormii isaanii ibsatanii turan. Sa'udii Arabiyaan ammoo ibsa jabaa dubbii aanga'ootni paartii BPJ Indiyaa kana balaaleffatu baasteetti. Aadde Nupur Shaarmaa, Dubbi-himtuu paartii leellistoota warra Hinduu Baratiyaa Janataa(BPJ) kan turte yoo taatu, falmii karaa fooddaa TV  ji’a darbe keessa tamsa’aa turerratti waa'ee Nabii Mohaammad dubbatte. Naviin Jindaal immoo Delhiitti hogganaa gartuu miidiyaa paartii BPJ kan ture yoo ta’u, dhimmicha ilaalchise tiwitara gubbatti maxxanse. Dubbiin Aadde Nupur Shaarmaan keessattuu hawaasa musliimaa Indiyaa keessatti lakkoofsa xiqqaa qaban danuu dheekkamsisee, kutaalee bulchiinsota biyyattii muraasa keessatti hiriira balaaleffannaa hordofsiise. Dubbiin Nupur Shaarmaan kennaan kan namoota mufachiisu waan ta’eef BBC’n irra hin deebi’u. Qondaaltoonni biyyatti lamaan ifatti hawaasa dhiifama gaafataniiru, Paartiin BPJ Nupur Shaarmaan yeroof miseensummaarraa kan tursiise yoo ta’u, Aab Jindaal garuu paarticha keessaa baase. Dubbiin qondaalota lamaanii loogii fi jibba musliimaa biyyattii keessatti dabalaa dhufe kan agarsiisudha jedhameera. ‘’BJP’n namoota amantii kamiyyuu arrabsuu cimsee balaaleffata. BJP’n ilaalcha amantii arrabsu kamiyyuu ykn xiqqeessu hin tumsu. Paartichi namoota ykn falaasama akkasii hin jajjabeessu,’’ jedhe ibsa baase keessatti. Qeeqxonni akka jedhanitti, yaaadni Nupur Shaarmaa fi Aab Jindaal dubbatan  garaagartummaa amantiirratti biyyatti keessatti waggoota muraasa as mul’atu gadii fagoo ta’uu agarsiisa jedhan. Paartiin BJP bara 2014 erga aangoo qabatee asitti haasaan jibbiinsaa fi haleellaan muslimootarra qaqqabu saffisaan guddateera.Ogeeyyiin itti dabaluun akka himanitti, dhimmi keessoo biyyattii dhimma idil-addunyaa ta’ee boodayyuu paartiin BJP deebiin kenne gahaa mitii jedhan. Sa’udii Arabiyaan dubbii aanga'ootni Indiyaa waa'ee Nabii Mohaammad Wixata dubbatan yoo balaaleffatteu. Qaatar dhiifama ifatti gaafatamu Indiyaarraa eegaan jira jette. "Yaadni jibbaa amantii Islaamaa adabbii tokko malee akka itti fufu eeyyamuun  haala eegumsa mirga namoomaa balaarra kan buusuufi cunqursaa fi moggaatti dhiibamuun akka itti fufu taasisu mala, kunis jeequmsaa fi  jibbi akka itti fufinsa qabaatu taasisa,’’ jedhe Ministeerri Dantaa Alaa Quwaatar. Quwaataritti Ambaasaddarri Indiyaa Deepak Mittal, yaadni namoota muraasaa kun mootummaa Indiyaa bakka hin bu’uu jedhaniiru. Qondaalonni gameeyyin paartii BJP fi dippiloomaatonni yaada falmisiisaa dhiyaate kana balaaleeffataniiru. Miseensonni Dhaabbata Islaamik Konfireensi(OIC) 57 ta’anii fi Paakistaan Indiyaa qeeqan. Delhiin immoo lamaan isaaniiyyu qeeqxe. Xinxaltoonni akka jedhanitti, qondaaltoonni olaanoon paartichaa fi mootummaan dhimma kanarratti tarii ibsa baasuutu irraa eegama. Kana gochuu dhabuun hariiroo Indiyaan biyyoota Arabaafi Iraan waliin qabdu   balleesuu mala jedhan. Indiyaan  biyyoota miseensa Gulf Cooperation Council (GCC), kanneen akka Qaataar, Sa’udii Arabiyaa, Bahireenii, Oomaan  fi UAE waliin daldala doolaara Ameerikaa biliyoona 87 bara 2020-21 baasu qabdi. Kana maleees lammileen Indiyaa miliyoonaan lakkaa’aman biyyoota kanneen keessa  kan jiraatan yoo ta’u, maallaqa doolara miliyoonaan lakka’amu hojjatanii argatan gara biyyaatti ergu. Kana malees Indiyaan biyyoota kanarraa annisaa boba’aa galfatti.  Ministirri Muummee Inidyaa Nareendiraa Moodii erga bara 2014 aangoo qabatanii asitti irra deddeebiin biyyoota Arabaa kana daawwatu. Indiyaa waligaltee daldala bilisaa UAE waliin mallatteesiteetti, biyyoota naannoo Gaalfiitti argaman biroo waliin mariitti jirti. Aab Moodiin iddoo Waaqeffannaa Hinduu jalqabaa Abu Dhaabiitti bara 2018  wayita eebbifamu argamanii turan. Eebbi sun hariiroon Indiyaa fi biyyoota naannichaa guddachaa jiruuf akka akeektuutti ilaalamaa ture. Hariiroon Indiyaan Iraan waliin qabdu garuu waggoota muraasa darban keessatti jijjirama guddaa hin mul’ifne. Waldhabbiin mudate kun garuu Ministirri Dhimma Alaa Iraan Hosiin Amiir Abdollahiin, biyyattii daawwachuuf wayita jiranitti. Ogeeyyiin akka jedhanitti taateen kun milka’ina Indiyaa yeroo dhiyoon asitti argatte cilee diba.


Mootummaan Indiyaa doozariidhaan Muslimoota biyyattii dararaa jira- Rogeeyyii

Doozariin-Bulldozers jedhamu waggoota 100 dura kan kalaqame yoo ta'u ergasii addunyaa irratti hojii ijaarsa manneenii fi daandiif oolaa jira. Dhiheenya kana garuu mootummaan Indiyaa paartii BJP'n hoogganamu manneen fi jireenya Muslimoota biyyattii ittiin barbadeessuuf itti fayyadamaa jira. Konkolaataan ijaarsaaf jedhamee hojjetame kun yeroo ammaa bulchiinsa Uttar Pradesh keessatti hawaasa Muslimaa lakkoofsaan muraasa ta'an dararaa jira. Mootummaan Indiyaa manneen diigaa jiru kan namoota seeraan ala ijaaraniiti jedha, namoonni manni jalaa diigame garuu kana ni haalu. Qeeqxonni mootummaa akka jedhanitti, tarkaanfiin manneen Muslimootaa diiguun fudhatamaa jiru ijaarsa seeraan alaan kan walqabatu osoo hin taane namoonni kunneen mootummaa waan qeeqaniif dararamaa jiru jedhan. Indiyaa keessatti dubbiin amantii Islaamaan walqabatu erga dubbi himtuun duraanii paartii BJP Nupur Sharma  ergamaa Rabbii Nabiyyuu Mohammad (SAW) arrabsuun amantichas maqaa balleessitee daran hammaate. Haasaa dubbi himtuu kanaa mormuun hiriira ba'amerratti poolisiin biyyattii namoota hedduu hidhe, kaan ammoo mana irraa diiguu eegale. Namoonni sababa kanaan hidhaman bakka itti hidhamanii jiranitti reebichi hamaan wayita irra ga'u viidiyoon mul'isu torbee darbe dheekkamsa kaasisee ture. Mannee namootaa diiguun Indiyaa keessatti eegale kan Israa'el maashinoota gurguddoodhaan dachee Paalastaayin irratti gaggeessaa jirtuun kanneen walfakkeessan jiru. Tarkaanfiin Indiyaa keessatti fudhatamaa jiru kun akkaan kan qeeqamee fi yeroo ammaa addunyaarratti mata duree oduu kan ta'aa jiruudha. Mootummaan golgaa aangoo harkaa qabuu fayyadamuun karaa seeraan alaan manneen namootaa diiguunsaa, seera biyyattiis diigaa jiraachuusaa agarsiisa jedhu qeexonni mootummaa. Dhimma kanarratti sochii muraasa kan agarsiisan abbootiin murtii fi abbootiin seeraa duraanii xalayaa Hoogganaa jaarmiyaa Haqaaf barreessaniin doozari fayyadamuun diigumsa raawwachuun, ''olaantummaa seeraa kan sarbuudha. Mirga lammiilee Muslimaa sarbuudha,'' jechuun ibsan. Gaazexeessaa buleessi biyyattii Alok Joshi, bulchaan Uttar Pradesh Yogi Adityanath waggaa lama dura, wayita yakkamaan Vikas Dubey jedhamu poolisoota saddeet ajjeessuun himatame, akka meeshaa adabbiitti doozarii fayyadamuuf ajajan jedhe. Doozarii fayydamuun nama dararuun addunyaarratti dallansuu guddaa kaaseera, siyaasa Aab Adityanath illee akkaan quucarsa jedha gaazexeessaan kun. Tarkaanfiin bulchaa kanaa Pireezidant Naaranderaa Muudii irraallee deeggarsa argateera. Pireezidantichi Muddee darbe wayita bulchiinsa Uttar Pradesh daawwatan,''Bulldozer maafiyaa irra yoo oofame, manneen seeraan alaa yoo diige namoonni waan kana raawwatan miidhaasaa ni dhandhamu,'' jechuun haasaa taasisanii turan. Haasaan pireezidantichaa doozariin adabbiif akka oolu jajjabeesseera. Erga sababa amantii mormiin eegalamees adabbiin akkasii biyyattii keessatti, keessattuu magaalota akka Delhi, Madya fi kaan keessatti baayyinaan hojiirra oolaa jira.


Namicha waggoota 30f poolisiin utuma barbaadamuu fiilmiiwwan 28 keessatti taatoo ta'ee hojjete

Namni kun lammii Indiyaati. Poolisiidhaan waggoota 30f baayyee barbaadamaa ture. Utuma barbaadamuu ammoo fiilmiiwwan 28 keessatti taatoo ta'ee hojjete. Namichi kun seenaan isaas fiilmii fakkaata malee waan dhugaa ta'es namatti hin fakkaatu. Osoo ajajni akka qabamee hidhamu irratti bahee barbaadamuu fiilmiiwwan 28 keessatti hojjte. Fiilmii keessatti akka poolisiitti ta'eeyyu ture kan hojjeteera. Hoom Piraakaash ykn Paashaa Kaaluu kutaa bulchiinsa Indiyaa Piraadeesh jedhamtu keessatti gurra guddaa qaba. Bakka jiraatu keessatti namoonni hunduu isa beeku. Kutaa bulchiinsa Indiyaa gama Kaabaan jirtu Hariiyaanaa jedhamtu keessatti garuu seenaa biraa qaba namni kun. Poolisiin maqaa isaa "yakkamtoota baayyee barbaadaman" keessatti  tarreeffatee adamsaa tureera. Duraan miseensa loltuu Indiyaa kan ture Piraakaash, waggoota 30 darban keessa yakka saamichaafi ajjeechaa waliin walqabatee hedduuf barbaadama. Namni kun garuu bilisaan kutaa bulchiinsa Piraadesh keessa jiraata. Jireenya haaraas achitti tolfateera. Sanadawwan haaraa biroo baafachuudhaan dubartii naannawaa sanaa ammoo fuudhee ijoollee sadii dhalchee nagaan jiraataa jira. Dhuma torban kanaa garuu aduun itti dhiite. Poolisiin maanguddoo umuriin isaa gannaa 65 ta'e kana mana jireenyaa isaa Gaaaziyaabaad jedhamu keessaa to'annoo jala oolcheera. Hoom Piraakaash hanga gaafa hidhamuutti waan hedduu godheera. Shufeera konkolaataa guddaa ta'ee hojjeteera. Gandoota naannawaa isaatti dhiyoo jiran deemuudhaan faarfannaa amantaatiin guyyoota ayyaana waggaarra tajaajileera. Waan hunda caalaa kan nama ajaa'ibu ammoo poolisiidhaan namni baayyee barbaadamu Piraakaash fiilmiiwwan 28 keessatti taatoo ta'ee taphachuu isaati. Hoom Piraakaash yeroo ammaa mana hidhaa waan jiruuf yaada isaa kana keessatti dabaluu hin danda'amne. Poolisiin nama kana to'annoo jala oolche Inispeektar Viivik Kuumar ajjeechaa bara 1992 tti raawwate keessaa harka qaba jechuun BBC tti hime. Hoom Piraakaash erga hidhamee guyya lama booda yaada maatii isaa argachuuf BBC'n gara mana maatii isaa deeme. Haati manaa isaa wagga 25 wajjin turan Raajkumaari fi ijoollee isaanii sadi keessaa lama mana turan. Raajkumarin mana siree isaanii seentee hafata jalaa gaazexaa afaan Hunduutin barreeffame fiddee dhufte. Waan ta'e ammayyii hin amanne. Gaazexicha irratti yakki abbaa manaa ishee hojjate jedhame tarreeffamee jira. Waanta ta'e amanuu akka dadhabde dubbatti. "Bara 1997 tti gaa'ela dhaabbanne. Dursee fuudhee akka turee fi magaala Hariyaanatii maatii akka qabu osoon hin beekinan itti heerume," jechuun abban manaa ishee akka ishee akka yakka irratti hojjate dubbatti Raajkumaarin. Piraakash akka beeku kan dubbatu jiraatan manadara Naayiraana kan ta'e Kumaar, "Hoom Piraakash buufata rediyoo waraana keessatti waggoota 12 konkolaachisaa konkolaataa fe'iisaa ta'e tajaajileera.Waggoota afuriif hojiirraa waan badeef bara 1988 tti hojiirraa hari'atame" jedha. Hoom Piraakash yakka ajjeechaa ittiin shakkameen alatti yakkawwan heddu irratti hirmaachuu isaa Kumaar ni yaadata. Bara 1986 tti konkolaataa hate; itti aansun doqdoqqee hate. Maashina hodhaa huccuu fi biskileetii akka hates ni hima Kumaar. Yakkoonni kun yeroo garaa garaatti raawwataman. Piraakash to’annoo poolisii jala galee yeroon inni itti mirga wabiitinis bahe ni jiran jedha. Bara 1992 tti namichi biskileetiin deemu tokko hiriyaa isaa wajjin hatuuf akka yaalanis ni hima Kumaar. “Namichi ni dide. Sana booda billaadhan waraanan. Uummanni naannichaa birmannaan dhiisanii baqatan,” jechuun yaadata. Hiriyaan isaa Niidaa Kumaar qabamee waggaa saddeet itti murtaa’e. Hoom Piraakash garuu hin argamne. Piraakash erga to’annoo jala oolee booda, yakka ajjeechaa ittin himatame sun erga raawwatee waggaa tokkoof kibba Taamil Naadu fi bulchiinsa Andiraa Piraadeshitti akka dabarse poolisiitti hime. Waggaa tokko booda gara kaaba Hindiitti qajeelun iddoo jireenya isaa godhachuun konkolataa fe’iisaa konkolaachisuu eegale Bara 1997 tti haadha manaa isaa ammaa Raajkumarii fuudhe; bara 1990 oota keessa mana fiilmiwwaan itti gurguru fi kireessu banatee hojjachuu eegale. Namoonni naannoo sanaa Baajiraang Baalii ykn Baajiraangii jedhanii isa waamuu eegalan. Akka poolisii, ajajaa fi konistabiliitti fiilmiwwan irratti hirmaatee hojjateera. Fiilmiwwan inni taato ta’ee irratti hirmaate keessaa tokko Yutuubii irratti si’a miliyeena 7.6 ilaalameera.  Maatin haadha manaa Hoom Piraakash waa'ee yakka inni hojjatee waan beekan akka hin qabne poolisiitti himaniiru. Erga gaa'ela godhataniin booda waan ta'e wayii akka ishee dhokse akka shakkaa  turte haati manaa isaa Raajkumaarin ni dubbatti. Gara mandara Naaraayinaa ishee geessee obboleessa fi maatii isaa wajjin akka wal ishee qunnamsiisera. Waggoota muraasa booda "haati manaa isaa durii dhuftee jeequmsa uumte. Sana booda akka inni fuudhee turen bare," jetti. "Anii fi ollaan keenya akka inni mucaa tokkoo fi gaa'ela biraa qabu barre" jetti. Yeroo baay'ee manatti hin galu. Konkolaachisaa waan ta'eef yeroo tokko tokko turuu isaa irraa kan ka'e waan deebi'ee hin dhufne fa'aa itti fakkaata. Gaa'illi isaanii gidduu qilleensi gale. Yeroodhaa gara yerotti walii galuu dadhaban. Bara 2007 tti deebi'ee bade. "Baay'ee abdii waanan kutadheef keessa kootin isa baase. Bulchiinsa naannoo keenya jiru deemen gaa'ela keenya akkan diige beeksise," jetti Raajkumaarin. "Deebi'ee gaafa dhufu, namni maqaa nutti baasa waan ta'eef, abbaa keenyas waan ta'eef nu gaddisiisee nyaata kenninaaf," jetti intalli isaanii ganna 14. Piraakaash yeroo garaa garaatti to'annaa poolisii jala oolus odeeffannoon poolisii dijitaala waan hin taanef, yakki inni bakka biraatti hojjate bakka kan biraatti irratti hin beekamu. Waajjiraalee poolisii bulchiinsa garaa garaa keessa jiran gidduu odeeffannoo wal jijjiirun dhabamuu irraa kan ka'e yakkamaa barbaadamu ta'uu isaa osoo hin baramin yeroo dheeraa fudhate.  \n\nBara 2020 tti koreen dhimma yakka kanneen akka baala sammuu namaa hadoochu, shororkeessummaa fa'aa qoratu hundaa'e. Faayilli Hoom Piraakash bifa haaraa ta'een akka ilaalamu ta'e. Gareen yakka qoratu kun, tarree namoota yakka guddaa hojjachuun shakkamanii barbaadamanii keessa isa galche. Gareen kun ji'a lama dura mandara Naarayinaa daawwachuun namoota umurii 50 fi 60 keessa jiran waa'ee nama Hoom piraakash gaafatan. Waa'ee isaa odeeffannoo jalqabaa argatan. Lammaffaa gaafa deebi'an bilbila maqaa Hoom Piraakashin galmaa'e argatan. Poolisiin torban tokkoof qorannoo naannichatti gaggeessen mana isaa adda baafachuu danda'e. Nama isaan barbaadan ta'uu adda baafachuuf iciiitii guddaan akka hojjatan dubbata poolisoota keessaa tokko. Barbaacha waggaa 30 booda ajjeechaa fi yakkoota garaa garaan shakkamee Hoom Piraakash to'annoo jala oole.


Reebichi poolisiin Muslimoota Indiyaarraan ga'e ijoo dubbii ta'e, maatii dheekkamsiise

Wayita poolisoonni Indiyaa Muslimoota mana hidhaa keessatti reeban viidiyoon agarsiisu namoota miiliyoonaan lakkaa'aman bira erga ga'ee booda mufii cimaa kaasiseera. Viidiyoon kun jalqaba miseensa paartii biyya bulchaa jiruu, BJP, jedhamuun maxxanfame. Qondaalli gocha humnoota nageenyaan boonuun maxxansan. Poolisoota gocha hammeenyaa akkanaa raawwatan jajjabeessuun miirasaanii ibsan. Ergasiis poolisoota gocha kana raawwatan irratti tarkaanfiin homaatuu hin fudhatamne. Namoonni kunneen yakka tokkollee kan hin raawwanneefi dararaa kana jalaa bilisa ba'uu akka qaban maatiin hidhamtootaa yaada kennaniiru. Shamarreen wayita obboleessi ishee reebamu arguuf onneenshee dadhabuu himte waa'ee isaa akkas jette. ''Kun obboleessa kiyya. Baayyee isa reebaa jiru. Baayyee iyyaa ture.'' Namoonni mana hidhaatti reebaman kunneen hiriira mormii torbee darbe gaggeeffamerratti warra qabaman keessaati. Indiyaa keessatti tibbana erga Dubbi Himtuun Paartii biyya bulchaa jiruu- Hindu nationalist Bharatiya Janata Party (BJP)- Nupur Sharmaa Nabiyyuu Mohammad (SAW) maqaa balleessitee hiriirri mormii gaggeeffamaa ture. Hiriira mormii torban har'aa gaggeeffamerratti namoonni hedduun qamolee nageenyaan hidhamaniiru, hedduunis reebamaniiru. Paartichi erga dubbi himtuun kun ergaa maqa balleessii kana dabarsitee booda yeroof ishee gaggeesseera. Paartiin kun arrabsoo amantii kamirrattiyyuu raawwatu akka mormu ibseera. Garuu reebicha namoota Muslimaa irratti raawwate kana qaamni mootummaas ta'e paarticha keessaa namni gocha kana balaaleffate hin jiru. Gareen mirga dhala namaaf falman erga paartiin- BJP bara 2014 aangoo qabatee as miirri waldanda'uu fi waliin jireenyaa Indiyaa keessaa badeera jechuun komatu. Haalli kun ammoo ittumaa hammaatee haasaa jibbiinsaa fi arrabsoo amantii Islaamaa irratti heddummeesse. Mormii hawaasi Muslimaa dhageessise hordofees poolisiin biyyattii manneen Muslimaa doozariidhaan diigaa turan. Mootummaan akka jedhutti namoonni manni isaanii diigame kanneen seeraan ala ijaaraniidha.


Indiyaan mormii hordofuun manneen hordoftoota Islaamaa bebbeekamoo hedduu diigde

Waa'ee Nabiiyyuu Mohaammad ilaalchisee yaadni sirrii hin taane kennameera jedhamuun mormii umame hordofuun humnootiin nageenyaa Indiyaa manneen hordoftoota Islaamaa  bebbekkammoo heduu diigan. Abbootiin qabeenyaa bulchiinsa Utaar Piraadash duraan dursanii manicha keessaa akka bahaniif itti himamee ture. Erga hoggantoonni miseensa Paartiilee -BJP Indiyaa biyya bulchuu lama yaada farra islaamaa kennanii booda torban darbe keessa islaamtoonni biyyattii mormii dhageessiisaa turan. Hokkaricha umamee hordofeet namoonni 300 ol ta'a to'annaa jala olfamaniiru. Yaadni amma madda wal dhabee ta'e kunis dubbii himtuu Paartii PJB kan taatee Nuupuur Shaarmaatiin kan kenname baatii Caamsaa keessa yeroo marii TV irratti gaggeeffameeti. Yaadni dubartiin tun jettee kan nama mufachiisu waan ta'eef BBCn irra deebiin hin ibsu.  Yaadni kunis hawaasa Islaamaa Inidiyaa keessatti argamaniifi mootummoota Islaamaa hedduu mufachiiseera. Paartichatti itti-gaafatamaa kutaa miidiyaa Dalihii kan ta'an, Naaviin Kumaar Jaandaal yaada kana toora Tiiwiitara isaaniirratti waan maxxansaniif hojiirraa hari'atamaniiru. Yaadni jara lamaanii (keessattuu kan Shaarmaa) bulchiinsoota Indiyaa tokko tokko keessatti mormii kaaseera. Ministirri Olaanaa Bulchiinsa Utaar Piraadeel, Yoogii Aditiyaanaat namoota torba yeroo darbe keessa manneen namoota hookkara irratti hirmaataniiru jedhamaniifi manneen seeraan alaa akka diigamaniif ajaja kennuu isaanii  beeksiiseera. Gaazeexaan Hindustan Times akka gabaaseetti, namoota manni isaanii jalaa diigame keessaa tokko nama siyaasa mormiituu kan ta'an Jaaviid Ahimad kan jedhamanidha. Intallii isaanii Afiiraan Faatumaa ammoo falmiituu mirga Isalaamaati.  Toraban darbee soolaata Jumaatiin booda dhagaa darbataniiru namoonni jedhaman lamas manni isaanii jalaa diigameera. Gorsaan Miidiyaa Yoogii Aditiyaanaat, Miriitiyuunjaay Kumaar Tiwiitara isaanii irratti, suuraa wayita manneen diigaman agarsiisu maxxansaniiru. Manneen kanneen diiguun kunis mormii cimaa kaaseera. Qeeqxoonnis yaadni Shaarmaa fi Jiindaal kennan kunis garaa garummaa amantaa cimaa waggoota darban muraasa keessatti biyyattii mudate kan agarsiisuudha jedhan. Paartiin BJP erga bara 2014tti gara aangoo biyya bulchuutti dhufeen boodda haleellaafi haasaan jibbiinsaa hordoftoota Islaamaa irratti xiyyeeffatan dabalaniiru.