Hojii Kalaqaa: 'Halkan sa'aa 8 irrattiin mana maatii koo gube'

"Halkan meeshaa buna danfisu osoon hojjedhuu dhoohinsi uummamee mana maatii koo qorqoorroo 29 ol ta'e gube" jedha dargaggoo Eliyaas Yirdaaw. Kalaqaa fi qorannoo hawaatiif yeroo ijoollummaa isaarraa eegalee hawwii akka qabu kan himu dargaggoon kun, yeroo ammaatti dhaabbata 'Finfinne Aerospace and Robotics International School' /FARIS/ jedhamu hundeessee hoogganaa jira. Dhabbatichatti hanga ammaatti barattoota 4,000 oliif qorannoo hawaa, kalaqa fi roobotiksii irratti leenjii kenneera. Leenjin kunis hojjettoota biyyaalee garaagaraatti baratanii deebi'aniin akka kennamu hoji gaggeessaan FARIS Eliyaas Yirdaaw hima. Magaala Ambootti dhalatee kan guddate dargaggoo Eliyaas, dhaabbatni FARIS yeroo ammaatti proojektoota rakkoolee hawaasaa furuu danda'an hojjechaa akka jirus dubbata. Turtii dargaggoo Eliyaas waliin taasifne akka armaan gadiitti qixeesineerra. BBC:FARIS maaliidha? Yaadni dhaabbata kana hundeessuuhoo akkamiin dhufe? Eliyaas: FARIS dhaabbata dhuunfaa biyya keessaa gama qorannoo hawaa fi 'artificial intelligence' irratti hojjetu dha. Waggoota muraasaa asis hojiiwwan qorannoo hawaa, 'Rocket science' fi 'artificial intelligence' walin walqabatu hojjechaa tureerra. Yeroo ijoollummaa koo astiroonootonni Ameerikaa addeessarra alaabaa Ameerikaa yeroo kaa'an animmoo 'photoshop' gochuun alaabaa keenya irratti hojjedha ture. Yoom astroonootii gara addeessaa fi Maarsitti akka erginu osoon hin beekin dhaabbata qorannoo hawaa irratti hojjetu hundeessuu akkan qabu mul'ata nan qaba ture. BBC: Waggoota sadeen hundeeffama FARIS booda jiran keessatti maal hojjettan? Eliyaas: Daa'imman xixiqqoorraa eegalee hanga barattoota digirii lammaffaatti barattoota 4,000 oliif leenjiiwwan garaagaraa keennineerra. Kun hubannoo uumuu fi beekumsa hawaa dargaggoota keenyaa kakaasuu irratti kan xiyyeefate dha. Kan biraa proojektota hawaa, rookeettii akkasumas hojii saatalaayitii fi diroonii walin kan walqabatan hojjechaa jirra. BBC: Hundeeffama FARIS irraa eegalee hanga ammaatti rakkoowwan akkamiitu isin mudate? Eliyaas: Qormaata heddutu nu mudate. Inni duraa yaadni akkanaa biyya keessatti kan barame hin turre. Kan biraa sochiin saayinsiif tekonoloojii hagas mara waan hin turref qormaata cimaatu nu mudate. Haa ta'u malee jalqaba kan manaa baane nama tokko abdannee miti. Mootummaarrati hirkachuufis miti. Mul'atichi waggaa hedduuf kan bilchaachaa dhufe waan ta'ef qormaatni heddu jiraatullee qormaatawwan kunneen darbaa jirra. BBC: Yeroo ammaatti magaala Finfinneen ala magaalota biroo keessatti dameewwan qabduu? Eliyaas: Magaala Finfinnee keessatti dameewwan lama qabna. Bishooftuu, Adaamaa fi Amboo keessattis dameewwan qabna. Yeroo dhiyoottis magaala Naqamtee keessatti ni banna. Haala kanaan humna dargaggoota keenyaa ijaaruf socho'aa jirra. BBC: Dameen qorannoo hawaa, artificial intelligence fi roobotiksii dagaaguu dhiisunsaa Itoophiyaa hagam miidhee jettee yaadda Eliyaas: Itoophiyaan kanaan dura qabeenya lafarra jiru qofa fayyadamaa turte. Amma garuu qabeenya hawaa fayyadamuu eegaluunshee boru diinagdee keenya guddisuu fi carraa hojii uumuu kan danda'u dha. Hawaan kan Awurooppaa, Ameerikaa yookin Afriikaa qofaa miti. Kan hundaati. Kanaafu qabeenya lafarra jirtu qofaan of daangesinee fayyadamuu osoo hin taane gara hawaatti darbinee abuuruu qabna. Gama nageenyaatinillee akka biyyaatti rakkoo nageenyaa ofirraa qolachuu fi nageenya saba keenyaa eegsisuu kan dandeenyu karaa dandeettii namtolcheetiini. Kanaafuu 'artificial intelligence' fi qorannoon hawaa biyya kamiifu barbaachisaa dha. BBC: Yeroo baay'ee biyyaalee guddataa jiran keessatti dargaggootni kalaqa haaraa qabatanii as bahan kalaqni isaanii osoo hin babal'atin yeroo kufan mul'ata. Kun maalif sitti fakkaata? Eliyaas: Biyyaalee guddatan keessatti dhaabbilee xixxiqaa kalaqaan hundeeffaman kudhan keessaa afur yookin shan ni milkaa'u. Biyya keenya keessatti garuu dhaabbileen kudhan hundaa'anii kurnanuu ni kufu. Kanaaf sababni gaggeesitootni isaanii mul'ata yeroo dheeraa qabaachu dhiisuu isaaniti. Kanaaf dargaggootni yaada qabaatanii gara hojii yeroo seenan qarshiidhaan qofa deeggaruu osoo hin taanee gama hundaan cinaa dhaabbachuu barbaachisa. BBC: FARIS dhaabbilee barnootaa garaagaraa walin akka hojjetu dhagaheen jira. Eenyufaa walin hojjetaa jirtu? Eliyaas: Ani miichummaatti nan amana. Tekinoloojin kan hojjetamu kophaatti miti. Kanaaf dhaabbilee biyya keessaa fi biyyaalee biroo walin walitti dhufeenya hojii cimaa uumnee hojjechaa jirra. Akka fakkeenyaatti yunivarsiitiwwan biyya keessa jiran 13 walin, ministeera Inoveeshinii fi Tekinolooji akkasumas Institiyuutii saayinsii hawaa fi tekinoloojii walin hariiroo cimaa uumnee socho'aa jirra. BBC: Hojiilen kalaqaa fi projeektotni amma irratti hojjetaa jirtan maalfaadha? Hagam isinif milkaa'aa jiru? Eliyaas: Projektiiwwan rakkoo hawaasaa hiikuu danda'an sadi kan dhibbeentaa 70 ol xummuraman ni qabna. Isaan keessaa tokko meeshaa namootni dubbachuu hin dandeenye namoota biroo walin waliigaluu akka danda'an gargaaru dha. Inni biraan geejiba walin walqabatees hojjechaa jirra. Kana malees saatalaayitii yaali furgugeessuf hojjechaa jirra.  BBC: GalatoomiEliyaas: Galatoomaa


Leencoo Lataa: 'Furmaatni dhibdee nageenyaa Lixaa fi Kibba Oromiyaa sammuu keenyaan ala miti'

Namni siyaasaa gameessii Obbo Leencoo Lataa rakkoo nageenyaa Lixaa fi Kibba Oromiyaa jiru mariin malee waraanaan furuun ittuu hammeessuu ta'aa jedhan. Haala amma jiruun filmaata gaggeessuunis gaarii hin ta'us jedhu. Jalqabumarraa eegalee mootummaan qaama hidhatee nannoolee kanatti socho'u waraanaan dhabamsiisuuf yaaluun sirrii akka hin taane ejjennoon qabu ibseen turee jedhanii ammas falli jiruu jaarsummaan furuudhaa jedhan. ''Rakkina sana furuudhaaf Gaaddisni Hooggansa Oromoo dandeettis dirqamas qaba jedheen amana'' kan jedhan Obbo Leencoon, rakkoo kana ''humnaan furuuf carraaquun hammeessuu malee bu'aa hin fiduu'' jedhan. Gurmaa'inni dhaabbileen siyaasaa Oromoo haala nageenyaa fi dhimmoota waloo Oromiyaa fi biyyaarratti mari'achuuf walta'uun hundeessan, Gaaddisni Hooggansa Oromoo, erga walgahee mari'atee bubbuleeraa jedhu Obbo Leencoon. Walgahiin kun maaliif ji'oota muraasa darbe wal gahee mari'achuu akka dhabe kan hin dubbanne Obbo Leencoon, gaaddisni kun hanga irraa eegamu hin hojjennee jedhamuun sadarkaa komatamurra gaheera natti hin fakkaatuu jedhu. Torban tokko dura MM Abiy Ahimad gaaffiilee miseensota paarlaamaa biyyattiif deebii yoo kennan qaamolee hidhatanii socho'an waliin karaa nagaan rakkoo jiru hiikuuf mootummaan fedha qabaachuu beeksisanii ture. Mootummaan Naannoo Oromiyaas ejjennoo walfakkaatu qabaachuufi rakkoo jiru jaarsummaan furuuf sochiin eegalamuu karaa dubbi himaa naannichaa beeksiseera. Obbo Leencoon furmaatni rakkoo kanaa ''marii mootummaa fi dhaaba tokkoo qofa osoo hin ta'iin marii dhaabota Oromoo hundaa barbaada'' jedhan. ''Furmaatni isaa waan sammuu keenyaan alaa ta'ee natti hin mul'atuu'' kan jedhan Obbo Leencoon, jaarsa ta'anii rakkoo kanaaf furmaata barabaaduuf fedha akka qaban dubbataniiru. ''Hojiin koo ammaa Jaarsummaadha. Yoon gaafatame kana hojjechuuf qophiidha. Garuu qaamni waldhabbii keessa jiru jalqaba sirraa amantii qabaachuu qaba.'' Paartileen Siyaasaa filannoo biyyoolessaa bara kana gaggeeffamuuf sochiilee garaagaraa gochuutti jiru. Paartileen Oromoo keessumaa gama mormitootaan waliin hojjechuuf fedhiin akka jiru mallatooleen agarsiisan jiraataniis, mootummaa himachuufi quba walitti qabuun ni mul'ata. Haalli kun namoota miidiyaa hawaasaarratti barreessan tokko tokko yaaddeessaa jira. Obbo Leencoon gama isaaniin ''ammaatti biyyi kun filmaataf qophii mitii'' jedhu. ''Rakkina baay'eetu jira, rakkinni nageenyaa jira, naannoo tokko diigamee haaraatti hin ijaaramnee, naannoon tokkommoo fincilee ajaja mootummaa waaltaan ala jiraa, rakkina kana ammoo filmaataan furuun hin danda'amu.'' Haala kan keessatti filamaata gaggeesuun gaarii hin ta'uu amanta jedhu qabu obbo Leencoon. ''Oromiyaa keessattis paartileen ammatti waldorgomuurra wal wajjin dhaabannee dhimmoota jarjarsiisaa ta'an kan akka dhibuu tasgabbii, hojii dhabdummaa dargaggootaa fi isa kana kanarrati xiyyeeffachuu wayyaa'' jedhan.


Barattoonni 'ugguramuun' dhugaadhamoo diraamaa dha?

Barattoonni Yuuniversitii Dambi Doolloo qaama hin beekamneen butamaniiru oduun jedhu erga dhagahamee odeeffannoon gama hundaan jiru kan waldhiituudha. Barattuu kanneen ugguraman keessaa tokko ofiin jechuun odeeffannoo kennite dabalatee odeeffannoon mootummaanis kennaa ture kan waldhiituudha. Inumaa Ministira Muummee biyyattii dabalatee aanga'oonni mootummaa hedduun dubbiin kun diraamaadha malee waan qabatamaa lafa jiru miti jedhu. Ugguramuun barattootaa dhugaadhamoo diraamaadha? Haga yoonaatti maaltu jedhame? ALI Sadaasa 24 bara 2012 barattoonni Yuuniversitii Dambi Doolloo rakkoo nageenyaa mooraa keessa ture baqatanii osoo karaa Gambeelaa deemaa jiranii Aanaa Anfilloo fi Gambeela gidduu iddoo 'Suddii' jedhamtutti butamanii ukkaamfamuu bilbilaan maatiisaaniitti himan. Butamanii guyyaa sadi booda miliqxee ba'uu kan dubbattee turte Barattuu Asmaraa Shuumee namoonni butaman 17 ta'uu miidiyaatti himte. Tibbuma barattoonni ugguraman jedhaman keessa tajaajilli bilbilaa fi interneetii Godina Qellem Wallaggaarraa cite. Haalli kun ammoo maatiin daranuu akka dhiphatan godhe. Sana booda barattoota Yunvarsiitii Dambi Doolloo "ugguraman" jedhaman keessaa 21n isaanii gadhiifamuu Waajira Ministira Muummeetti Itti-gaafatamaan Pirees Sakiriiraatii Obbo Nugusuu Xilaahun EBCf ibsan. ''Barattoota ugguramanii turan keessaa dubartoota 13fi dhiironni 8 walumaa galatti barattoonni 21 karaa nagaa ta'een gadhiifamaniiru." jechuun dubbatanii turan. Baratoonni 'uguraman' jedhaman kun lakkoofsi isaanii duraan 17 jedhamus akka ibsa aanga'aa mootummaa kanaatti ammoo barattoonni 21 bahanii kanneen biroo ja'a ammallee hafanii jiru. Lakkoofsi eerame waan wal dhiituuf ibsi aanga'aa kanaa hawaasa keessatti akkasumas miidiyaa hawaasummaarratti falmii guddaa uumee ture. Erga oduun 'ugguramuu' barattootaa dhagahamee as maatiin barattootaa ijoolleen keenya achi buuteesaanii dhabne jechuun gaaffii isaanii itti fufan. Tibbuma Obbo Nigusuun ibsa kennan sanammoo qondaaltonni naannoo Oromiyaa waan jedhamu kana akka quba hin qabnee fi dhugaa akka hin taane dubbachaa turan. Qondaalli Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenyaa Oromiyaa Koloneel Abbabaa Garasuu waan mudate quba hin qabu yoo jedhan Hoogganaan Biiroo Dhimmoota Kominikeeshinii Oromiyaa Obbo Dheeressaa Tarrafaa ammoo barattonni ugguraman hin jiran jedhan. Gama biraatiin pirezidaantii Naannoo Amaaraa dabalatee qondaaltonni naannoo Amaaraa barattoonni Dambi Doollootti ugguramuun dhugaa ta'uu dubbataniiru. Haala kanaan waa'ee ugguramuu barattootaa ilaalchisee odeessi gama Amaaraa, Oromiyaa fi mootummaa Federaalaa irraa ba'u kan dhiitu ta'ee uummata biyyattii shakkisiise. Rogeeyyiin miidiyaa hawaasummaa oduu gamaa gamanaa fuudhanii kuun tapha siyaasaati ittiin jechaa kuun ammoo mirga warra ugguramaniif qabsaa'aa yoona ga'aniiru. Mootummaanis erga guyyaa tokko miidiyaa biyyaalessaa EBC irratti odeeffannoo waa'ee ijoollee ugguraman jedhamanii kennee calliseera jechuun komatamaa ture. Komii mootummaarratti ka'ummoo daran kan hammeessee ture odeeffannoo kennamerratti lakkoofsi himame wal dhiituusaati. Amajjii 29, bara 2020  Waajjirri Ministira Muummee, Komishiniin poolisii Federaalaa fi Ministirri barnootaa waliin ta'uun ibsa kennaniin namoota 17 achi buuteensaanii dhabame jedhamee gaafatamaa ture keessaa 12 barattoota Yuuniversitii Dambi Doolloo ta'uu mootummaan mirkaneeffateera jedhanii turan. Qondaaltonni mootummaa wayita ibsa kana kennan waa'ee ugguramuu namootaarratti odeeffannoon ba'aa turee fi kan miidiyaaleen tamsaasaa turan dogoggora akka qabu kaasan. Barattuun guyyaa sadi erga ugguramtee booda miliquu dubbatte odeeffannoo wal dhiitu baaste kan jedhan qondaaltonni kunneen, ''Dambi Doollootti Damee Odeeffannoo Komaandi postiin namoonni 6 ugguramanii jiraachuu himtee turte, erga gara Finfinnee dhuftee garuu namoota 17tu ugguramanii jiru jettee dubbatte. Kun taatee mudate akka shakkinu nu godheera'' jedhan. Ministirri Muummee Itoophiyaa tibba darbe paarlaamaatti dhiyaachuun gaaffii miseensoti kaasaniif wayita deebii kennan, oduun waa'ee ugguramuu barattootaa diraamaa siyaasaati jedhan. Qaamni uggureera jedhee itti gaafatamummaa fudhates hin jiru jedhan. Pirezidaantiin Itti Aanaa Naannoo Oromiyaa kan ta'an Obbo Shimallis Abdiisaa wayita gabaasa dhiyeessan humnoonni hidhatanii maqaa bilisummaan Oromoon socho'an barattoota irraan miidhaa suukanneessaa ga'aa turan jedhan. Qondaalli Biiroo Nageenyaa Naannoo Oromiyaa Koloneel Abbaa Garasuu gamsaaniin Turtii LTV waliin taasisaniin humni nageenyaa biyyattii bakka itti namoonni ugguramaniiru jedhaman sakatta'ee qaama nama uggure homaa waan dhabeef oduun butamuu barattootaa diraamaadha jedhan. ''Qaamni tokko yoo nama uggure waan barbaadu qaba. Waan barbaadu hanga argatutti nama ugguruu danda'a. Kanaachi qaamni nama butee manasaa keessa kaa'ee taa'u hin jiru'' jedhan. Hanga qaamni itti gaafatamummaa fudhate hin jirretti namoonni dhabamaniiru waan jedhameef qofa ugguraman jechuu hin dandeenyu kan jedhan Koloneel Abbabaa Garasuu mootummaan hanga dhugaan adda ba'utti sakatta'iinsa itti fufa jedhan. Diraamichi garuu eessaa fi eenyuun akka hojjetamaa jiru ifaa miti jedhan.


Jawaar Mahaammad: Eegdotnisaa ka'uun nageenya isaaf yaaddessaadha?

Xiinxalaan siyaasaa fi miseensi KFO, Obbo Jawaar Mahaammad eegdotni mootummaan ramadeefii ture afur akka ka'an poolisiin federaalaa murteessuu BBCtti himan. Jawaar erga poolisiin federaalaa murtoo kana irra gahuu natti himee eegdota koo waliin irratti mari'anneerra jedhe. Isaanis isa dhiisanii deemuu akka hin barbaanneefi isuma biratti hafuuf akka murteessan natti himan jedhe Jawaar. Rogeessa beekamaa fi dhiyeenya ammoo paartii KFOtti makamuun sochii duula filannoo gaggeessaa kan jiru Jawaar osoo baadiyyaa keessa jiruu Komishinii poolisii federaalaa irraa bilbilameefii eegdota isaa kaasuu akka barbaadan itti himamu dubbata. Haa tahu malee baadiyaa keessa waanan jiruuf yeroon deebi'u mari'anna jedheen itti himee ture jedha. Kanumaan erga eegdota koo waliin irratti walii gallee booda qondaala poolisii federaalaa kan tahan komaander Indashaaw jedhaman waliin mari'anne jedhe. Eegdotni koo ''maqaa fi suuraan isaaniis bakka hedduutti ibsamaa waan tureef nageenya isaaniifis sodaachisaa akka tahe fi kanaaf anuma bira turuu akka barbaadan natti himan.'' Anis kanuma irraa ka'uun dhaqeen maal irratti akka walii galle poolisii federaalaatti hime jedha Jawaar. Dhimma kana irrattis ergan qondaala poolisii federaalaa komaander Indashaaw jedhaman waliin mari'adhee isaanis eegdotni koo akka miseensa poolisii keessaa baafamaniif akka murteessaniifi anuma biratti hafan waliigalle jedhe. Kanumaan kaleessa eegdotni isaa meeshaa mootummaa isaan bira jiru hundaa deebisanii isa biratti hafuu isaanii hime Jawaar. Jawaar kanaan duras mootummaan ''diinota baay'ee qabda, nageenyi kee nageenya biyyaa waliin wal qabata, kanaaf eegdota siif ramaduutu barbaachisa' jedhaniiti kan naaf ramadani jedhe. Ammas murtoon fudhatan murtoo siyaasaa tahuu mala jedhe. Kunis uummata keessa socho'uun duula gaggeessaa jirru kana yoo eegdota isaa kaasne sodaatee hafa jedhanii tahuu mala jedhe. Jawaar kana boodas uummata koo keessa waanan jiruuf hojii dhaabaa akkuman jalqabettan itti fufa jedhe. Waanti na sodaachisus hin jiru jedhe. ''Qofaa koos yoon tahe uummata koo keessa socho'een cimsee hojjedha malee kun waan duubatti na deebisu miti.'' Gama biraan eegdotni isaa miseensummaa poolisii keessaa yoo bahan miindaan mootummaa irraa argatan hin jiru. Kanaaf carraan isaanii maal taha? gaaffii jedhuuf Jawaar, 'anuma waliin itti fufu' jedhe. Kanaan dura halkan walakkaa eegdotni Jawaar akka ka'aniif poolisiin federaalaa murteessuu waliin wal qabatee wal dhabdeen uumame ture. Kanaanis hiriirri mormii magaalota Oromiyaa bakka garaagaraa keessatti gaggeeffameera.


Abbootiin Gadaa rakkoon nageenyaa Oromiyaa akka furamu Pirezidantii naannichaa xalayaan gaafatan

Rakkoon nageenyaa Oromiyaa akka furamuuf koreen gaafatu Pirezidantii Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa xalayaan gaafate. Xalayaa galchanif deebii akka eegaa jiran kan ibsan Abbaa Gadaan Tuulaamaa Goobanaa Hoolaa koreen Teknikaa Abbootii Gadaa bara darbe hojjetaa ture 'loogummaa' qaba jechuun qeeqaniiru. Dabalataanis, adeemsa haaraa hordofuun mootummaafi hidhattoota gidduu araarri akka bu'u akka hojjetan BBC'tti himaniiru. Koreen kuni Gaaddisa Gadaa Oromoo jalatti kan hundaa'e yoo ta'u koree fala barbaadduu nageenya Oromoofi Oromiyaa jedhamuun mogga'e. Koree kana kan gaggeessan barreessaa Gamtaa Abbootii Gadaa Oromoo fi Abbaa Gadaa Tuulamaa Abbaa Gadaa Goobanaa Hoolaa qabiyyee xalayaa fuula lamaafi walakkaa irra jiru ibsaniiru. Akka isaan jedhanitti xalayaa kana keessatti qabxiiwwan ijoo jaha kan dhahaman yoo ta'u inni ijoon rakkoon nageenyaa uumaman akkaataa furamuu danda'an irratti kan xiyyeeffatanidha. ''Ajjeechaa fi buqqaatii Oromoo irratti raawwatu akkasumas barattoota yunivarsiitii keessaa ari'amaniifi yunivarsiiti keessa dararamaa jiranif [falli] maal akka ta'u kan jedhu Pirezidantii MNO dhimma kana maaliif calliftanii ilaaltanii jennee biiroo pirezidantiif kenninee [xalayaa] jirra,'' jedhan. ''Abbaan Gadaa yoo sabni isaa dhumaa jiru dararamaa jiru sabaafi sablammiilleen haa ta'u dhaabbatee hin ilaalu,'' jechuun kaka'umsa akkamin akka kana eegalan ibsaniiru. Koree kana keessa Abbootii Gadaa Maccaa, hayyoota, jaarsolii biyyaa, abbootii amantii akkasumas qeerroo nama murtaa'es akka of keessaa qabu ibsameera. Qabiyyeen ijoo xalayaa kanaa rakkoon akka furamu kan gaafatu ta'us milkaa'ina hojii koreen kuni dalaguuf jedhuufi deeggarsa mootummaa irraa gaafates irratti ibsameera. Abbootiin Gadaa yaada kana kan mootummaaf dhiheessan mootummaan rakkoo gama Lixaafi Kibba Oromiyaa jiru karaa nagaa furuuf yaada qabu erga ibsee booda jedhu Hogganaan Kominikeeshinii Oromiyaa Obbo Getaachoo Baalchaa. Bara darbe yoona kana Koreen Teknikaa Abbootii Gadaa, Haadha Siiqqee, hayyuulee, paartileefi mootummaa irraa babbahaan waraana hidhatee bosonatti hafe deebisuuf dalagaa turaniiru. Akkaatuma kanaan, waraanni 800 ol ummatatti akka deebi'u taasifamus adeemsichi hanqina qaba jechuun adeemsa araaraan akka hin gammadne ibsan ammallee bosonatti hafaniiru. Koreen kuni ''araara dura dhimma nageenyaa dursuu nurra jiraata. Nageenyi mirkanaa'udhaaf immoo qaamolee hundaaf ifa taane waamicha nageenyaa gochuu nurra jiraata,'' jechuu isaa ibsu Obbo Getaachoon Kanaafis, ummatatti gadi bu'ani ummata akka mariisisaniifi ummanni nageenya naannoo isaa akka eeggatu akka gaafatan ibsan. Kunis kan ta'e, 'dursa dararaa ummata keessa jiru dhaabuuf' akka ta'e himan. ''Mootummaan ejjennoo isaa ibseera. Qaamni riphee loluus yaada kana karaa nagaatin hiikuudhaaf qophaa'aadha jedhee ejjennoo isaa erga ibsee booda gara jaarsummaatti kan deemamu,'' jedhan Obbo Getaachoon. ''Mootummaafis waamicha nageenyaa ni dhiheessina. Qaamolee riphee lolaatiifis waamicha ni dhiheessina. Araara dura waamicha nageenyaa fudhachuu qabna kan jedhu kaasan,'' jechuun yaada Abbootii Gadaa ibsu. Adeemsa hordofuu hedan kan gaafanne Abbaa Gadaa Goobanaanis ''jaarsummaan ganaadha'' jechuun ibsaniiru. Xalayaa Pirezidantii Oromiyaaf galchaniif deebii akkuma argataniin waraana bosonatti hafe dubbisuuf fedhii akka qaban himaniiru. ''Maal barbaadaniiti, maal mufataniiti kan caakkaa keessa dararamaa jirani kan jedhu .. . yoo dandeenye biyya keessatti yoo dadhabne biyyoota ollaatitti [dubbisuuf[ yaalii godhuf itti deemaa jirra.'' Isa booda waan waliigalteetti fiduu danda'au akka dalagamudha Abbaa Gadaa Goobanaan kan ibsan. Dhimma Abbootiin Gadaa itti jiran irratti yaada isaanii kan gaafanne hoggantoota olaanoo waraana bosonatti hafe gargaaraa jiran keessaa tokko kan ta'an Obbo Dhugaasaa Bakakkoo namoonni waliigalteen akka taasifamu filaman namoota gara tokkotti hin caalsifne ta'u akka qaban dhaamaniiru. ''WBO bakka bu'aa isaa dhiheeffata, warri mootummaa bakka bu'aa isaanii dhiheeffatu giddugalummaadhaan immoo kan hin baabsine akka qaama sadaffaatti gidduu taa'ee araara deemudha kan WBO'n barbaadu,'' jedhaniiru. Bara darbe koreen walitti qabaa Abbaa Gadaa Tuulamaa duraanii Bayyanaa Sambatoon yeroo sosso'aa ture Abbaa Gadaa Goobanaan Abbaa Gadaa Tuulamaa turan. Yeroosu dhimmichi ana ilaallata ture kan jedhan Abbaa Gadaa Goobanaan adeemsi yeroosii hanqina qaba jechuun komatu. ''Kallattiin isaan itti deemani kallattii garee tokko bittinneessudha,'' jechuun himatu. ''Waraana irraa hiikan sanillee badheerratti gaggatanii biraa deemani. Akka akkas hin taane wanta hedduu hubannee jirra.'' ''Durumaa ka'umsi isaanii sirrii miti,'' jechuun loogummaa qaba jechuun himatu. Tarii, Abbaa Gadaa duraanii Tuulamaa waliin waldhabdee waan qabanif qeeqi isaanii kanarraa madduu isaa kan gaafanne Abbaa Gadaa Goobanaan kanaan wal hin qabatu jechuun mormu. Koree Teknikaa bara darbe sosso'aa ture waan irra gaheefi gabaasa xumuraa ummataaf akka ifa godhu himus kuni osoo hin ta'in hafeera. ''Yoo milkoofne milkoofne. Milkaa'uu baannuus nuyi akka koree sanii callifnee gallee mana hin teenyu. Ummata Oromoof ibsina sababii isaa,'' jechuun Abbaan Gadaa Goobanaa himaniiru.


Nageenya Oromiyaa: Uummanni Godina Qellem Wallaggaa haala akkamii keessa jira?

Namoonni dhalootaan Godina Qellem Wallaggaa ta'an kanneen kutaalee biyyattii garaagaraa fi biyyoota alaa jiran haala maatii fi firoonni isaanii keessa jiran irratti ammallee yaaddoosaanii ibsachuu itti fufaniiru. Godinaalee Lixa Oromiya jiran keessattuu Qellem Wallaggaa fi Wallagga Lixaatti bilbillii fi interneetiin baduu Amajjii darbe gaafa guyyaa 06,01,2020 irraa eegallee gabaasaa turre. Rakkoon kun ammallee nuuf hin furamne jedhu namoonni garasii fira qaban. Sababa kanaan maatiirraa adda kan citan geejjibaan deemanii maatii ilaaluuf kan murteessanis jiru. Konkolaataadhaan deemanii ilaaluufis rakkoon geejjibaa kan isaan mudatee ture ta'uu dubbachaa turan. Qaamolee geejjibaaf konkolaataa bobbaasan keessaa geejjibni Odaa Baas konkolaataa baay'inaan gara Qellem Wallaggaatti bobbaasuudhaan beekama. Hoogganaan Aksiyoona Geejjiba Odaa Obbo Eebbisaan konkolaattota Odaa Baas kanaan dura erga konkolaattonni bobba'anii karaa qabatanii interneetiidhaan hordofaa akka turan ibsanii erga tajaajilli interneetii addaan citee garuu rakkoon nu mudateera jedhan. Rakkoo mudateen tajaajilli geejjibaa kennan addaan citee akka hin beekne kan dubbatan hoogganaan kun garuu rakkoo nageenyaarraa kan ka'e karaarratti qormaati nu mudataa jira jedhan. ''Konkolaataa wayita bobbaasnu kallattiidhaan interneetiidhaan quunnamnee hordofaa turre. Yoo rakkoon teekinikaa mudates asuma teenyee sirreessaa turre. Amma garuu hamma konkolaataan keenya Dambi Doolloo ga'ee deebi'utti waan isa mudatu quba hin qabnu. Kanarra kan hafe garuu tajaajila geejjibaa addaan kutnee hin beeknu.'' Magaalaa Finfinnee kan jiraatuu fi maatiisaa waliin erga wal argee ji'a tokko caaluu kan dubbatu namni maqaansaa akka eeramu hin feene tokko Godina Qellem Wallaggaa Aanaa Daalle Waabaraa ganda Daalle Geecoo deemee maatiisaa ilaaleera. Kaleessa maatiisaa biraa gara magaalaa Finfinnee kan dhufe namni kun ''yaaddoon maatii kootii natti cimee jennanin rakkoon jiraachuu osoon beekuu geejjibaan deemee deebi'e'' jedha. ''Daandiirratti bakka hedduutti sakatta'amta. Waraqaa eenyummaa nama gaafatu. Eessa deemta jedhanii nama qoru. Akka carraa ta'ee namni waraqaa eenyummaa harkaa hin qabne bakka geeffamu hin beekamu.' jedha namni kun. Sa'atii 12 booda sochiin waan hin jirreef konkolaataan bakkuma jirutti dhaabbatee achuma bula jedha. Maatiinsaa akkanni dhufaa jiru osoo hin beekin mana ga'uu kan dubbate namni kun ''ergan galees maaliif yaaddoo nageenyaa kanatti dhufte jedhanii naan lolan'' jedhe. Akka namni kun jedhutti maatiin dargaggooti akka biyyaa baqatan dirqamsiisu, qaamoleen nageenyaa dargaggoota arginaan bira hin darban. ''Yeroo ammaa uummata magaalaa caalaa uummata baadiyyaatu yaaddoo keessa jira. Raayyaan ittisa biyyaa humna hidhatee bosona jiru barbaacha baadiyyaa weeraree jira. Qaamoleen hidhatan lameen wayita wal waraanan hin argaman. Garuu ol deebi'anii uummata dararu. Maatii koo shiftaa, shanee fidi jechuun dararan. Mana sakatta'anii haadha koo fi abbaa koo sodaachisan.'' jechuun waan irra ga'e dubbata. ''Manneen baadiyyaa keesa jiran horii waliin gubatu, namni bakkumatti ajjeefama, baaburri midhaan daaku ni gubata, daraggeessi adamfamee dararama. Abbaan maatii ilma kee fidi yookiin maallaqa kaffali jedhama'' jechuun waan arge hima, waan raawwatamaa jiru baqatee akka Finfinneetti deebi'es dubbata. Namni biraan Aanaa Gidaamii irraa baqatee magaalaa Naqamtee keessa jiru tokkos haala naannoosaa nuuf qoodeera. ''Humnootii nageenyaa mootummaa (komaadi postii) baqadheen Naqamtee seene. Asitti na hordofu. Ergan ba'ee maatii koo quba hin qabu. Haalli nageenyaa achi jirummoo akkaan hammaataadha. Hidhattoonni bosona jiranii fi kan mootummaa walitti hin dhukaasan. Warri komaadi postii garuu shanee fidaa jechuun uummata dararu.' jedha. Uummanni naannoo isaa sodaa fi sururii keessa akka jiraatu kan hime namni kun ''humnoonni hidhatan akka fedhanitti nama adabu. Karaadhumarraa nama waamanii si jilbeenfachiisanii si tumu. Yoo barbaadan si fuudhanii si balleessu. Yoo fedhan si ajjeesu. Murteen hundi harkasaanii jira.'' jedha namni kun. Haala maatiin koo keessa jiran wayitan yaadadhu akka nama hirmii nyaateettan of ilaala kan jedhu namni kun bilbilli mobaayilaa tasuma kan hin hojjenne ta'ullee bilbilli manaa(Landline phone) garuu darbee darbee magaalaa Dambi Doolloo keessaa ni hojjeta jedha. Karaadhuma sanaan nama Gidaamiirraa Dambi Doolloo dhaqurraa waa'ee maatiisaa akka iyyaafatus dubbata. Godina Qellem Wallaggaatti ooyiruun qonnaan bulaa hundi bosonaan marfamee kan argamu ta'uu kan himan namoonni dubbisne kunneen qonnaan bulaan sodaa nageenyaarraa kan ka'e gara ooyiruusaa deemuu dhiiseera jedhan. Keessattuu utubaa jiruu fi jireenya uummata Godina Qellem Wallaggaa kan ta'e buna oomishuun waan yaadamu miti jedhan. ''Bara kana bunni hin aramamne, kan ija godhates namni deemee irraa cirachuu sodaateera. Kanaafuu oomishi bunaa lafumatti harca'ee bade. Namuma kanaan dura sooressa turetu amma rakkoo himachaa jira. Kun yaaddoo keessa nu galcheera'' jedhan. Mootummaan Bulchiinsa Komaad Postii labsuu akkasumas tajaajila interneetii fi bilbilaa addaan kan kuteef nageenya naannoo kanaa eegsisuuf ta'uu ibsaa ture. Haata'u malee bulchiinsi komaand postii bu'uura seeraa malee akka labsamee fi cufamuun bilbilaa interneetiis mirga lammiilee sarbuudha jechuun qeequmsi mootummaarratti heddummaateera. Godina Qellem Wallaggaarraa erga tajaajilli bilbilaa addaan citee Aanaalee Godinichaa kanneen akka Anfilloo, Gidaamii, Daalle Waabaraa fi Gawoo Qeebbee keessatti namoonni ajjeefamaniiru. Tarkaanfii fudhatamaa turerratti yaadasaanii feesbuukiisaaniirratti kan barreessan qondaalli Paartii Badhaadhninaa kan damee Oromiyaa Obbo Taayyee Danda'aa mootummaan shiftaarratti tarkaanfii fudhate, shiftaa waliin mariin nageenyaa gaggeessinu homaatuu hin jiru jedhanii turan. Tibba darbe miseensota Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataarraa gaaffii ka'eef deebii kan kennan Ministirri Muummee Abiy Ahmad garuu qaama hidhatee socho'u waliin karaa nagaan mari'achuuf ammallee mootummaan qophiidha jedhanii turan. Hoogganaan Biiroo Dhimmoota Kominikeeshinii Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Geetaachoo Baalchaa gaaffii fi deebii Raadiyoo Sagalee Ameerikaa sagantaa Afaan Oromoo waliin taasisaniin mootummaan qaamolee hidhatanii bosona jiran waliin mari'achuuf qophiidha jedhan. Dhimma kanarratti abbootii gadaa, hayyoota Oromoo fi jaarsolii biyyaa waliin mari'annee gara rakkoon kun jirutti imaluuf jirras jedhaniiru. Sodaa nageenyaarraa kan ka'e Godina Qellem Wallaggaa fi Wallagga Bahaa irraa namoonni gara naannolee ollaatti baqachaa jiru. Namoota qe'eesaaniirraa baqatan deggeruu fi qe'eetti deebisuurrattis ni hojjenna jedhan Obbo Geetaachoon.


Lubummaan koreen hundeesitoota mana lubummaa Oromiyaa qabameera jedhe Qulqulluu Sinodosiin

Fooramiin Qulqulluu Sinodosii A.L.I Guraandhala 9 bara 2012 taa'amaa ture har'a sa'a booda xumuramuun ibsa kennaniiru. Ibsicha barreeffamaan kan dhiyeessan Qulqulluu Abuna Maatiyaas yoo tahan qabxiilee kanneen gadii irratti ejjennoo sinodosichaa ibsaniiru. Phaaphaasichi koreen hundeessitoota mana lubummaa Oromiyaa jechuun socho'u seeraan alaa fi beekamtii mana amantichaan ala tahuu ibsan. Danbii fi beekamtii mana Amanataa Kiristaanaan ala ka'uun mana lubummaa Oromiyaa hundeessuuf Qulqulluu Sinodosii irraa Tsinaatsilli eebbifamee nuuf kennameera jechuun Mana Lubummaa hundeessineerra kanneen jedhan: 1 Luba Balaay Mokonnin 2 Abbaa Gabramaariyaam Nagaasaa 3 Barsiisaa Haayilemikaa'el Taaddasaa 4 Luba Badhaasa Tolaa Beekamtii bataskaanaan ala amantoota waliiwallachisuun 'barumsa gantummaa' barsiisaa turuun isaanii ragaadhaan deeggaramee Qulqulluu Sinodosiif gahuu isaa hordofee gochaa isaanii kana irraa akka of qusatanii fi dhiifamaan gaabbanii hanga deebi'anitti Guraandhala 11/2012 irraa eegalee lubummaan mana kiristaanaa irraa isaaniif kenname qabameera jedhan. Namootni olitti eeraman kunneen mana amanataa kiristaanaa keessatti sochii tokko iyyuu akka hin goonee fi tajaajila afuuraas akka hin kennine ibsaniiru. Namootni kunneen balleessaa isaanii irraa gaabbanii yoo deebi'an dhimmi isaanii irra deebi'uun ilaalamuu danda'a jedhan. Qulqulluu Sinodosiin namoota jedhaman kanneeniif tsinaatsilli kenname akka hin jirres yaadachiisee, amantootni namoota akkasii ofii dogpogoranii nama dogogorsan irraa amantii isaanii fi danbii bataskaana isaanii yeroo kamiyyuu caalaa eeggachuu qabus jedhan. Koree hundeeffama mana lubummaa Oromiyaa keessaa tokko kan tahan barsiisaa Haayilemikaa'el murtoo isaan irratti darbe BBCtti himaniiru. Barsiisaa Haayilemikaa'el lubummaan koree sochii gochaa jiruu akka qabamu, tajaajilli mana lubummaa Oromiyaan kennamu akka dhaabbatu, dameen mana lubummaa Oromiyaa keessatti banamaa ture akka cufamu fi hoggantoota mana lubummaa Oromiyaa irratti himannaan seeraan akka banamu murtaa'uu beekna jedhan. Murtoo darbe ilaalchisee ammoo barsiisaa Haayilemikaa'el loogii of keessaa qaba jedhan. Miseensonni Sinodosii guutuun hin argamne jedhanii murtoo kana miseensonni dabarsan 78 keessaa 25 qofatu murtoo kana irratti argame jedhan. Dabalataan loogiin sabaas jira jedhan. Naannoo Tigiraay irraa miseensonni hirmaatan nama lama qofa tahuu himanii isaan keessaas sochii mana lubummaa Oromiyaa kan morman nama tokko qofadha jedhan. Miseensi biraa Oromiyaa irraa hirmaatan tokko 'ani abbaa uummataa' waan taheef murtoo kana hin fudhadhu jedhanii ijoollee kana ofitti qabnee karaa nagaa hiikamuu qaba jechuun himan jedhan barsiisaa Haayilemikaa'el. Murtoon darbe dhiibbaa fi loogii sanyummaa miseensota naannoo Amaaraa irraa argamaniin darbe jedhanii kun miseensota naannoo Oromiyaa mufachiisa jedhan. Murtoo kana hordofee barsiisaa Haayilemikaa'el abaarsaa fi jibba nurratti labsame kana  nuyi jaalalaan deebisna jedhan. Miseensonni keenyas murtoo keenya obsaan nu eeguu qabu jedhanii rakkoon tokko iyyuu akka uumamu hin barbaannu jedhan. Kanaaf karaa dhaaba waloo keenyaa irratti mari'annee ibsa kenninaaf jedhan. Gama keenyaan hanga murtoo jiru dhagahanitti gara tarkaanfii kamiittuu hin galle barbaanna jedhan. Amma dhugaan isaa barameera kan jedhan barsiisaa Haayilemikaa'el amana Oromoo mana kiristaanaa keessaa baasuuf dhiibbaa siyaasaa gaggeeffamaa turedha jedhan. ''Barsiisa Haayilemikaa'el, lallaba Luba Balaay hin barbaadu jedhudha dhimmichi. Dhugaa qabannee uummatni keenya afaan isaan haa tajaajilamu jennee, karri mana kiristaanaa nuuf haa banamu jennee, manni kiristaanaa nuuf haa babbal'atu jennee abaaramuu keenyaan eebba arganneerra.'' Mana amantaa akka imbaasii siyaasaatti itti fayyadamamaa tureera jedhanii murtoon kun carraa tajaajilaa nuuf bal'isa jedhan. Dabalataan Siinodosi Qulqulluun ibsa kenne keessatti bakka waaqeffannaa waliin wal qabatee walitti bu'insa yeroo darbe magaalaa Finfinnee naannoo 22 jedhamee beekamutti uumameen lubbuu namaa darbeef yakkamtootni seeraan gaafatamuu akka qabanis himaniiru. Imireetota wal tahan keessatti mana kiristaanaa banuuf lafa gaafachuu turuu ibsuun hojii MM Abiy Ahmad hojjetaniin amma milkaa'uus ibsaniiru. MM Abiy Ahmad erga gara aangootti dhufanii hojii mana amantichaa akka hojii dhunfaa isaaniitti fudhachuun hojjechaa turuu ibsuun Qulqulluu Sinodosichi galatas dhiyeesseeraaf.


'Miseensa paartii siyaasaa hidhame hin beeknu' jedhe Mootummaan Naannoo Oromiyaa

Miseensota paartilee Siyaasaa hidhaman jedhame ilaalchisee odeeffannoo hin qabnu jedhan Obbo Geetaachoo Baalchaa Itti Gaafatamaan Biiroo Dhimmoota Komunikeeshinii Oromiyaa. Filannoo Biyyaalessaa hagayya 23 gaggeeffama jedhamee eegamu dursee miseensotni koo hedduun hidhamaaa jiru jechuun KFO'n mootummaa komateera. Obbo Xurunaa Gamtaa, itti gaafatamaan waajjira KFO, sababa maaliif akka hidhaman waan beekan akka hin qabne himanii ajaja mana murtii malee hidhanii gadhiisu jedhan. ''Guyyaa tokkoof yeroo kaanis sa'aatii saddeetiif hidhanii gadhiisu. Ragaa qabachuuf illee nu rakkiseera'' jedhan Obbo Xurunaan. Godinaalee adda addaa keessatti qabatamaan ragaa of harkaa qabnuun namootni 27 jalaa hidhamuu ibsanii ajaja mana murtii malee hidhaman jedhan. Hidhamtootattis wanti himame hin jiru jedhan. Dabalataan hidhaa jumlaa naannawa Finfinnee fi godinaalee Oromiyaa gara garaa keessatti raawwateen torbee tokko kana qofatti miseensonnii fi derggartonni isaa 350 ta'an hidhamuu Addi Bilisummaa Oromoo beeksise. Fulbaana bara 2018 erga gara biyyaatti deebi'ee dhiibbaan siyaasaa dhaabicharra gahaa turuu kan himan hogganni olaanaa dhaabichaa Obbo Mikaa'el Booran, "ce'umsi akka hin gufanneef obsaa turreerra" jedhan. Itti Gaafatamaan Biiroo Dhimmoota Komunikeeshinii Naannoo Oromiyaa Obbo Geetaachoo hidhamtoota siyaasaa ilaalchisee odeeffannoo hin qabu jedhan. Haa tahu malee qajeelchi namni tokko sababa ilaalcha siyaasaa isaatiin haa hidhamu jedhu hin jiru jedhan. ''Ani miseensi paartii siyaasaa hidhamuu quba hin qabu. Qaama dhimmi isaa ilaalu irraas hin qulqulleesine. Gama mootummaa Naannoo Oromiyaattis namni paartii siyaasaa keessa jiru haa hidhamu jedhu kallattiin kennames hin jiru,'' jedhan. Bakka seerri kabachiisamutti ammoo namni hidhamuu danda'a jedhan Obbo Geetaachoon. Abbaan alangaa federaalaa ibsa kenneen ammoo namootni hidhaman kanneen yakkaan shakkamanidha jedha. Aminestii Internashinaal gabaasa dhiyeenya baaseen Itoophiyaatti filannoo bara kana dursuun hidhaan jumlaa jalqabuun yaaddoodha jedhee ture.


"Erga Jawaar Mohaammad nutti dabalamee hariiroon caasaa mootummaa walin qabnu bade"- KFO damee Jimmaa

Wal dhibdeen paartii Koongirasii Federaalawaa Oromoo fi Bulchiinsa Magaala Jimmaa gidduu jiru tibbanna dubbii ijoo siyaasa Oromoo ta'eera. Xalayaawwan qaamoleen lamaan waliif barreessanis miidiyaalee hawwaasummaa irratti qoodamaa turaniiru. Caasaalee mootummaa godinichaa waliin wal hubannoon hojjechaa turre kan jedhan itti gaafatamaa paartii Koongirasii Federaalawaa Oromoo Godina Jimmaa, Obbo Umar Xaahir, erga Obbo Jawaar Mahaammad gara paartii KFOti makamanii as walitti dhufeenyi paartii isaanii fi caasaalee mootummaa magaala Jimmaa fi godina Jimmaa hammaachuu isaa BBC'tti himaniiru. "Jawaar dhufuurraa kaasee gaarii hin turre. Erga jiilli KFO gara Jimmaatti dhufuuf murteefatee as akka diinaatti nu adamsuutti jiru" jedhan. "Erga Jawaar Mahaammad nutti dabalamee as gutumaan guututti walitti dhufeenyi keenya ni bade" kan jedhan Obbo Umar, doorsifni fi hidhaan miseensota isaanii irratti raawwatamaa akka jiru himan. Dhimma tibbana uummame yeroo ibsanis "nuti kan gaafanne duula na filadhaa miti. Isteediyeemitti miseensota fi deeggartoota akkasumas hawaasa godina Jimmaa dubbisuuf jilli KFO kan Jawaar of keessaa qabu akka dhufudha kan isaanitti himne" jedhan. Qaamoleen bulchiinsaa magaala Jimmaa fi godina Jimmaa paartii isaanii irratti uummata kakaasuu isaanii fi jiilli KFO gara godinichaa deemuun uumataan akka wal hin agarreef hojjechaa akka jiran komatu Obbo Umar. "Nuyi jiilli KFO uummata dubbisuu dhufaa jira jechuun xalayaa barreessine. Isaan immoo duula na filadhaati jedhanii istediyeemii hin heeyyamnu jedhan" jechuun BBC'tti himan. "Dhiibbaa hamaatu nurratti adeemsifamaa jira. Adeemsi jirus baay'ee jibbisiisaadha" kan jedhan Obbo Umar yaaddoo fi sodaa keessa akka jiran dubbatu. Sagantaa guyyaa Kibxataatti qabatanii turanis haquu isaanii fi saganticha fulduratti dabarsuun murtee waajjira mummee KFO eegaa akka jiranis Obbo Umar Xaahir BBC'tti himaniiru. Walitti dhufeenyi paartilee morkattootaa waliin qaban akkaataa heera biyyattiirratti kaa'ametti akka ta'e BBC'tti kan himan kantiibaan magaala Jimmaa Obbo Makkiyyuu Mahaammad, xalayaan miidiyaa hawwaasummaa irratti qoodamaa jiru waajjira isaaniitii barreefamuu isaa fi sagantaa KFO magaala Jimmaa ilaalchisuun dhuunfaattis hooggansa KFO walin haasa'aa turuu isaanii himan. "Dhimmi dheengadda uummame icciitiin keessa isaa jiru 'waan ani jedhe malee waan isin jettan hin dhageenyu' kan jedhudha" jedhan Obbo Makkiyyuun. "Boordiin filannoo duula na filadhaaf kallattii hin keenye. Wanti godinaalee adda addaa keessatti gaggeeffamaa jiru duula na filadhaati. Sagantaa wal baruu miti." "Kanarraa kaanee duulli na filadhaa hin heeyyamamne kan jedhu jala sararree itti himne" jechuunis himan. Gaaffiin nuf osoo hin dhiyaatiin uummatni waamamuu eegale kan jedhan Obbo Makkiyyun dhimmi nageenyaa heeyyamamuu dhiisuu isteediyeemif sababa isa biraa ta'uu himan. "Akka mootummaatti qophii barbaachisa. Har'uma ka'anii gaafa akkasiin dhufaa kan jedhu hin hojjetu. Qophii barbaachisa." "Eegumsa cimsuu fi haala magaalaa fi haala nageenya naannoo qorachuu barbaachisa. Kana giddugaleessa godhannee ammaaf sagantaan guyyaa jedhametti akka hin danda'amne fi guyyaa biraatti dabarsuu akka qaban dhuunfaadhaanis itti himaa turre" jedhu. Ogeessi seeraa Obbo Ibsaa Gammadaa maalummaa duula na filadhaa fi qabiyyee isaa himuun eegalu. "Duula na filadhaa jechuun paartiin siyaasaa aangoo siyaasaa qabachuuf, filannoo dorgomee mo'achuuf sagantaa fi imaammata isaa uummataaf kan itti dhiyeessudha" jedhu Obbo Ibsaan. Akka seera boordii filannoottis duulli na filadhaa sagantaa qophaa'e akka qabu fi paartileen siyaasaa garuu yeroo kamittu uummata walin walgahuu akka danda'an himu. Gama biraatiin dhaabbilen siyaasaa yeroo uummataan wal arganitti wanti dubbachuu qaban fi hin qabne jedhamee seeraan kaa'ame akka hin jirres dubbatu. "Waltajjii hundarratti paartiin siyaasaa tokko dhimma imaammata isaatiin walqabatu, dhimma uummataa ykn siyaasa biyyattii irratti yeroo kamittuu uummata walin walgahii gaggeessuu ni danda'a. Nu filadhaa jechuus ni danda'a. Wanti dhorkame tokkoyyuu hin jiru." "Duula na filadhaa jedhamee kan Boordii Filannootiin ibsamee jiru kan qabeenya mootummaa bifa walqixa ta'en itti fayyadaman jechuudha malee paartiin of danda'ee hin socho'u jechuu miti" jechuunis himu ogeessi kun. Dabalataan bulchiinsi magaala Jimmaa sagantaa duula na filadhaa Boordii Filannoo Biyyaalessaa akka sababaatti eerun paartii KFO'f Isteediyeemii heeyyamuu dhiisun isaa bu'uura seeraa akka hin qabnes Obbo Ibsaan himu. Gama biraatin ogeessi seeraa Obbo Indaalkaachoo Warquu immoo "duulli na filadhaa yeroo qaba. Seera qabeessa ta'ee kan adeemsifamu yeroo boordiin filannoo kaa'e keessatti" jedhu. "Sanaan alatti paartileen siyaasaa uumatatti dhiyaatanii walgahiiwwan fi haasaawwan gochuu danda'u. Sun immoo akka duula na filadhaatti kan lakkaa'amu miti" jedhan.Yaalin dhimma kanarratti yaada Boordii Filannoo Biyyaalessaa argachuuf taasifne hin milkoofne.


Awwadaayitti deeggartootni fi mormitoonni mootummaa wal lolan

Magaalaa Awwadaayiitti deeggartootaa fi mormitoota mootummaa gidduutti walitti bu'iinsi mudachu jiraattoonni magaalichaa BBC'tti himan. Jiraattoonni BBC'n dubbisee akka jedhaniitti, hiriira mootummaa Abiy Ahimadii fi paartii isaanii deeggaruuf addabaabahii magaalichaatti bahamee kan ture yoo ta'u, gama biraatinis namoonni mootummaa Abiy mormuuf dhaadannoo qabatanii bahan akka turan jiraattoonni himaniiru. Miseensi poolisii maqaan isaa akka hin eeramne barbaadu tokko BBC'tti akka himeetti, ''MM Abiy deeggaruuf namoonni hiriira bahan, sana booda maaliif deeggaruuf baatanii jechuun namoonni morman hiriira bahuu jaqabani. Kanaan kan ka'ees walitti bu'insii umameera'' jechuun attamiin jeequmsi akka umamee dubbata. Miseensi poolisii kun akka jedhutti, namoonni dhagaafi uleedhaan miidhaman hedduun jiru. Walitti bu'insa garee lamaan jidduu ture bittinsuuf poolisoonni rasaasaa gara samiitti dhukaasaa turan kan jedhu miseensi poolisii kun, dhukaasa poolisiitiin namarra miidhaan qaqqabuusaa garuu akka hin beekne dubbata. Miseensi poolisii kun akkas haa jedhu malee, rogeeyyiin viidiyoo wayita miseensoonni raayyaa ittisaa fi poolisoonni gara jibinaan jiraattoota reebaniifi ambulaansii namoota miidhaman kaasuuf dhaqee agarsiisu midiyaalee hawaasaa irratti qoodaa jiru. Jiraataan magaalichaa biroo BBC'tti akka himeetti, 'qondaantonni mootummaa naannichaa MM Abiy deeggaruuf hiriira bahaa jedhanii jiraattota dhiphisaa turani' jedha. Jiraatan magaalaa Awwadaayi kun akka jedhuutti, haaluma gaaffii qondaaltoota mootummaa naannichaatiin deegarsaaf wayita bahameetti kanneen morman waliin walitti bu'iinsi uumame. ''Kana gidduutti ammoo humnoonni tikaa eessaa akka dhufan hin beekamne magaalicha weeraran, achumaan jeequmsi umamee gara walitti bu'iinsaatti ce'amee,'' jedha. Jiiraataan magaalichaa kun akka jedhutti, namoonni hiriira bahan kunneenis fedhasaaniitiin osoo hin taane dhiibaa fi dirqiidhaan ture. Haa ta'u malee dhiibbaadhaan akka hiriira baanu taasifamne jechuun komii jiraattoonni dhiyeessan adda baasuuf BBC'n yaaliin taasise hin milkoofne. Jiraataan kun akka jedhuttis humnoota tikaatiin reebichi namoota irratti raawwateera. Haaluma kanaan wal qabatees daandiin cufaa turuufi booda keessa ammoo konkolaattoonni raayyaa ittisa biyyatiin dabaalamanii darbu eegalu jiraattoonni BBC'tti himan. Walitti bu'iinsa umameen walqabatees namootaafi qabeenyaa irraa miidhaa qaqqabuun himamurreen mirkanneeffachuudhaaf yaaliin qondaaaltootaafi poolisii naannichaa argachuuf taasifne osoo nuuf hin milka'iin hafeera.


Dargaggoonni warra umuriin bubbulan caalaa maaliif bultii saal-quunnamtii maleessa qabaatu?

Dargaggummaan yeroo jireenyi saal-quunnamtii sadarkaa olaanaarra itti gahudha jedhamee amana. Garuu maaliif cimdiiwwan muraasni kuni taha hin jiru jechuun dubbatu? ‘‘Waggoota gaa’ila keenyaa jalqabaa (baayyeef) jireenya walitti dhufeenya haalaan gammachuu ajaa’ibaa qabaachaa turre… garuu akkuma umuriinsaa dabalaa adeemeen (amma waggaa 30) kana booda waan quunnamtii saalaatiif fedhii qabu hin fakkaatu.’’ Yaadni olii kuni yaadawwan rakkoo gola ciisaa (r/DeadBedrooms) ilaalchisuun miidiyaa hawaasaa Reddit jedhamurratti baay’inaan namootaan qoodamuudha. Toora miidiyaa hawaasaa kanarrattis ‘'garee marii namoota hanqina walitti dhufeenya quunnamtii saalaa cimaa qabna’’ jedhaniitu mari’ata. Yaadoti akkanaa namoota gaa’ila isaanii keessatti quunnamtii saalaa xiqqaa ykn homaa hin raawwannee irraa baay’inaan dhagahama. ‘‘Ana waliin ciisuu osoo danda’u maaliif kana hin filannee laata?’’ jedha yaadni hirmaattu tokkoon maxxanfame. Osoo seenaawwan akkasii namoota ykn cimdiiwwan umuriin jaaran irraa kan dhagahamu ta’ee waanuma uumamaa fakkaachu mala. Haata’u malee, yaadawwan kunneen baay'een namoota umurii waggaa 20 fi 30 keessa jiran keessatti akka argamaniitti himaniin barraa’ee. Kaan isaanii daa’ima godhachuun ykn gaa’illi jireenya quunnamtii saalaa irratti dhiibbaa qaba jedhu. Kaan isaanii ammoo, abbootiin warraa fiilmii dhimmichaan wal qabatu baay’inaan doowwatan haadha warraa/hiriyyaa dubartii isaanii waliin ciisuuf fedhii dhabu jedhu. Namoonni umurii dargaggummaa keessa jiran kan jireenya quunnamtii saalaa ho’aa irratti argaman ta’an illeen, addunyaa guutuutti dhaloonni kun “quunnamtii saalaa irraa of qusataa” akka jiran gabaafama. Odeeffannoowwan marii dargaggootaafi shamarranis r/DeadBedrooms dabalatee keessattuu yaadni cimdiiwwan walitti dhufeenya dheeraa qabanirraa dhagahamu dhugaadhuma kana mirkaneessa. Qorannoon bara 2021'tti guutuu US’tti gaheessota umuriin waggaa 18-45 irratti Inistitiyutii Kinsey kan Yunivarsitii Indiyaanaa fi sex-retailer Lovehoney’n gaggeeffame tokkoos, waanuma kana fakkaatu mul’ise. Namoota gaa’ila dhaabbatan keessaa kanneen umurii dargaggummaa keessatti argamanitu bara darbe keessa ‘‘fedhii quunnamtii saalaatiin rakkoo qabaachuu gabaasan’’ hedduudha. Dargaggoofi shamarran gaa’ila dhaabbata %25.8 ta’an rakkoo kana qabaachuu gabaasan. Yoo cimdiiwwan umuriin jaarani (X) %21.2 rakkoo kana qabaachuu gabaase. ‘‘Gaa’illi quunnamtii saalaa maleessa ta’uufi fedhii quunnamtii gadaanaa qabaachuun tokko miti,'' jedhu Jastiin Lehimilar, Insititiyuutii Kinseyiitti qorataa kan ta’an. ‘‘Gaa’ila keessatti tokkoonsaanii fedhii quunnamtii saalaa yoo dhaban, baayyinni quunnamtiin saalaa itti raawwatamu xiqqaachuun, gaa’illi quunnamtii saalaa maleessa akka ta’uuf madda guddaa ta’u mala’’ jedhu. Qorattoonniifi oggeessonni quunnamtii saalaa dhimmooti hedduu gaa’illi dardarootaa quunnamtii saalaa maleessa akka ta’u godhan jiraachuu kaasu. Kunis haala sadarkaa jireenyasaanii hanga dhiibbaa intarneetii olaanaa kan gahu ta’uu mala. Gaa’ila quunnamtii saalaa maleessaaf hiikawwan hedduutu jira. Inni tokko dhugaadhuma. Kunis yoo cimdiiwwan yeroo dheeraaf quunnamtii saalaa omaatu hin raawwanneedha. Mallii biraa gaa’ila quunnamtii saalaa maleessa keessatti itti fayyadamamu ammoo waggaatti yeroo 10 quunnamtii saalaa raawwachuudha. Ogeessonni garee BBC Worklife dubbatanis yaada garaagaraa qabu. Ogeessi quunnamtii saalaa Niiw Yoorkiitti bu’uureffate, Isiifan Sindiree, ‘‘yeroo baay'ee quunnamtii saalaa maleessa akka waan waggaatti ‘yeroo afur ykn gadiittan’ yaada jedha. Kimberilii Andarsan teeraappistii Quunnamtii-saalaa fi gargaaraa Pirofesaraa deegarsa qor-qalbii Mana Barnootaa UCLA, gaa’ila keessatti quunnamtiin saalaa gadaanaadha kan jedhamu yoo waggaatti yeroo 25 gadi raawwatamedha jedhu. Kaan ammoo cimdiiwwan haala itti quunnamtii raawwatan irratti yoo rakkoo qabaatan isa furuudha malee baay’inni hin murteessu jetti. Gaa’ila keessatti abbaafi haatii warraa quunnamtii saalaa gonkumaa ykn yeroo baayyee akka hin raawwanne kan dhorkan rakkoolee jijjiru. Fakkeenyaaf garaa garummaan fedhii yoo jiraate, akka teeraappistiin quunnamtii saalaa Kaaliforiyaatti bu’ureeffatee Kiristeen Lozaanoo jettuutti, yoo rakkinicha furuuf hojjatame malee wal jalaan garaagarummaan jidduu isaaniitti guddachuu danda’a. Namni irra deddeebiidhaan fedhii quunnamtii raawwachuu agarsiisee nama kaan irraa diddaan mudate booda qaaniin itti dhagahamu danda’a. Haaluma walfakkaatuunis namni gaa’ila keessatti diddaa agarsiisuus balleessaan itti dhagahamu mala. Kun lamaan egaan haalli jiruu cimdiiwwanii akka badu gumaata. Dhimmi qoricha fudhatamuu fi haalli fayyina sammuutis gaa’ila keessatti fedhii quunnamtii saalaa dhabuutiif gumaachu mala. Akkasuma hojiidhaan ykn guddisa ijoolleetiin ko’oommachuun fedhii quunnamtii saalaa hir’isuu mala. Kimberiilii Andarsan kan dhimma quunnamtii saalaa kanarratti waggoota 30’f hojjatan, haalli gaa’ila keessatti quunnamtiin hin raawwatamne kun yeroodhaa gara yerootti jijjiramaa jira. ‘‘Namoonni ani sababii gaa’ila keessatti quunnamtii saalaa dhabuun wal'aanaa ture irra caalaan kanneen umurinsaanii waggaa 50 fi isaan olii ture’’ jedhan. Kuni kan sababii jijjiirama hoormoonii fi dhukkubbii umuriin wal qabtee dhufurraa kan ka’eedha. Har’a garuu cimdiiwwan gaa’ila quunnamtii saalaa malee oggeettiin tun tajaajilte irra caalaan kanneen umuriin waggaa 45 fi isaan gadiitti. ‘‘Maddi rakkoo kanaatis kan cimdiiwwan umuriin deemetiin addadha’’ jetti. Dhiphinni sammuu cimaan jireenya nama kamuu keessatti dhiibbaa qabaachu mala. ‘‘Dhiphinni dhimmoota miira ajjeessan ijoo keessaa tokko. Dargaggoonni ammoo garee hawaasaa karaa hedduudhaan haala dhiphaa keessa jiraataniidha’’ jedhan Lehmiilar. Dargaggummaan jalqabbii yeroo daa’imman itti godhatan, umurii waan hedduu qabachuuf itti carraaqaniidha. Qaala’insa jireenyaa, mana ijaarachuufi kanneen biroo qabaachuuf yeroo itti yaalan dabalatee. Odeeffannoon Caamsaa 2022 dhaabbata gorsaa addunyaa Deloitte jedhamuun biyyoota shan keessatti gaggeeffameen, shamarraniifi dargaggoonni %38 ta’an rakkoo fayyaa sammuu cimaa jalatti akka argaman gabaase. Keessattu dubartoonni %41 fi dhiiroonni %36 ta’an yaaddoo bakka hojiitiin dhiibbaa jalatti jiru. Qaama hawaasaa kanneenif naannoon hojii gonkumaa tasgabbaa’aafi dhiphina irraa bilisa ta’ef hin beeku. Yeroo baayyee dargaggoonni sa’aatii dheeraaf hojjatu. Kun ammoo dadhabbii waan itti uumuuf erga manatti galanii booda quunnamtii saalaatiif fedhii akka dhaban taasisa. Akkasumas maallaqaan tasgabbii dhabuun rakkinicha caalaa kan harbeessuu ta’a jedhu oggeessoonni. ‘‘Yaaddoon maallaqaa cimaan yaaddoo gara biraatti dabalamee fedhii quunnamtii saalaa akka gadi bu’uuf madda olaanaa ta’uu mala’’ jedhan Lehmiilara. Dhiibbaan intarneetiin gama kanaan qabaatu waan bira hin darbamneedha. Miidiyaan hawaasummaa sochiilee quunnamtii qaamaa kan akka saal-quunnamtiif ‘danqaadha’ jedhu qorattoonni. Yeroo tokko tokkoos namoonni akka waan jireenya sirrii kan jiruu dhugaa keessa hin jirree marsariitiiwwan irraa argataniitti yaadu. Kanas gara gaa’ilaa fi kutaa ciisichaa isaaniitti yoo geessan rakkoof madda ta’u akka malu kaasu oggeessoonni. Miidiyaa hawaasaatiin alattis pornii dowwachuunis dhaloota dargaggoo kanarratti dhiibbaa olaanaa akka qabaatu kaasuu qorattoonni. Dhaloonni amma umurii dardaraa keessatti argamu kunis yeroo viidiyoowwan porn bal’inaan qoodamutti kan gahaniidha. Haalli kunis dhaloota isaaniin duranirraa adda taasisa. Dhiironni umurii waggaa 45 gadii gaa’ila quunnamtii saalaa maleessa jiraatan hedduun ‘‘kan sababii viidiyoo porn walqabatee qaamni saalaa ka’u diiduudha’’ jedhu gorsituu tun. Kanaan kan ka’es dubartii gaa’ilaan waliin jiraatan irraa ofiin of gammachisuu yaaluutti deemu. Kun ammo gaa’ilasaaniirratti dhibbaa qaba jedhan. Dhimmi quunnamtii saalaa raawwachuu dhiisuu mata duree namoonni nama waliin siree qooddatan waliin ifatti dubbachuf illeen rakkataniidha. Bal’inaan waa’ee isaa mari’achun hafee rakkinichi akkuma hubatamu taasisuun furmaata waliin barbaaduun mataansaa ulfaataadha. Akka fayyadamtuun miidiyaa hawaasaa r/DeadBedrooms jedhamu irratti barreessite tokkootti, sababii jireenya ko’ommannaan guutameefi dhiiphaa hedduu keessatti argamtuutiin waa’eedhuma dhimma kanaa kaasuun akka waan hin yaadamneetti ibsite. ‘‘Akka furmaata argatu nan barbaada, garuu ammo attamiin akka ta’u danda’u garuu hin beeku’’ jetti dubartiin quunnamtii saalaa gaa’ila keessaatiin wal qabatee rakkina keessatti argamu tokko.


Sa'uudiin yaada saala wal fakkaataa babal'isa jechuun halluu sabbata waaqaa dhorkite

Sa'uudiin namoota saala-walfakkaatu leellisan jajjabeessa jechuun meeshaalee halluu sabbata waaqaa qaban dhorkuun dhagahame. TV'n biyyattii akka gabaasetti, qondaaltonni biyyattii ashaangulliitii fi huccuu daa'immanii halluu sabbata waaqaa qabu bakka jiru hundaa walitti qabanii gubaa jiru. Sababni isaas ammoo halluun kun warra fedhii saalaa walfakkaatu leelllisaniin hidhata waan qabuuf isaan jajjabeessee, daa'imman balleessaa adeema jedhanii waan amananiif jedha gabaasi kun. Miidiyaan biyyattii Al-Ekhbariya jedhamu, wayita qondaaltonni Ministeera Daldalaa magaalaa guddoo biyyattii Riyaad keessatti suuqiiwwan irra deemanii meeshaalee halluu kana qaban walitti qaban gabaaseera. Meeshaaleen isaan akka badan turanis kobbeewwan, meeshaalee miidhagina rifeensaaf godhataman, koofiyyaa, qomeewwan ijoollee fi meeshaalee barnootaa kaan. Qondaalli tokko akka jedhanitti, ''meeshaaleen halluu akkasii qaban duudhaa amantii Islaamaa waliin hin deeman. Safuu uummataas kan faallessaniidha.'' Kun ammoo daa'imman halluu warri saala walfakaataa leellisan fayyadaman beeksisaa akka guddatan haala mijeessaa jira waan ta'eef dhabamsiifamuu qabu jedhan. Ministeerri Daldalaa ''meeshaalee halluu fi danaa duudhaa hawaasaa fi amantiin faallaa ta'an walitti qabuun barbadeessuuf gareen hundaa'ee hojii eegaleera,'' jechuun tiwiitarii isaarratti barreesse. Suuqiiwwan meeshaalee akkasii daldalan seeraan akka adabamanis eere. Mudde darbes biyyi ollaa Sa'uudii taate Qaataar meeshaalee halluu sabbata waaqaa qaban walitti qabuun barbadeessaa turte. Qondaaltonni mootummaa biyyattii ''halluun kun duudhaa amantii Islaamaa faallessa,'' jechuun akeekkachiisaa turan. Sa'uudii Arabiyaa keessaa kanneen garee 'Sunni Muslim' jedhamaniin bulan fedhii saal-quunnamtii ykn waa'ee akkaataa saalquunnamtii irratti seera ittiin bulmaataa qabaachuu baatanis, garuu fedhii saala walfakkaataa dabalatee walquunnamtiin saalaa gaa'ilaan alaa kamiyyuu akkaan dhorkama. Akka seera Islaamaa (Islamic law) biyyattiitti saala walfakkaataadhaan namoonni fedhii saal-quunnamtii walirraa qaban ykn amala akkasii kanneen agarsiisan du'aan adabamu ykn akkaan reebamu. Adabbiin kun akkaataa cimina balleessaa raawwatamee irratti hundaa'uun kennama. Dhiirti akka dubartiitti of fakkeessuu yookiin amala dubartii ofitti fudhatee jiraachuunis seeraan ala. Dubartiinis akka dhiiraatti of fakkeessuun akkasuma.


Neel Paarish: Gocha maraatummaa, fiilmii saal-qunnamtii daawwachuu kootiifan hojiikoo gadhiise

Miseensi mana maree UK Neel Paarish paarilaamaa keessatti yeroo lama fiilmii saal-qunnamtii (porn) daawwachuu erga amaneen booda miseensummaa mana maree keessaa bahuu BBCtti hime. Aab Paarish kan erga bara 2010 kaasuun Deevoon keessatti Tivertoon fi Honiton bakka bu'ee ture, ''taateen maraatummaa'' isa mudachuu dubbata. Taateen jalqabaa kan akka tasaa marsariitii osoo ilaaluu mudate yoo ta'u, inni lammataa garuu, itti yaadumaan paarilaamaa keessatti ilaaluu dubbata. Himannaan kanaan walqabatees guyyaa Jimaataa Paartii Conservative'n ari'atameera. Miseensoonni dubartii lama osoo isaan bira taa'anuu bilbila harkaa isaatiin qabiiyyee saal-quunnamtii ilaalaa akka ture argu himan. Aab Paarish gaafiifi deebii BBC South West waliin taasisaniin, ''Haalliisaa jalqabaa akkuma qoosaatti ture kan ilaale. ''Booda ammoo marsariitii maqaa baayyee walfakkaatu qabu kan biraa argannaan isas xiqqoo ilaalee, kanas gochuu hin qabuun ture. ''Garuu yakki koo- yakki kiyya guddaan- yeroo lamataatiif deebii'ee daawwachuukooti.'' Yeroo lammataa kan daawwatee itti yaadee akka ture fi kan daawwataa tures osoo sagalee kennuuf eegataa jiruu Paarilaamaa keessa taa'ee ta'uu amaneera. Aab Paarish akka jedhaniitti, ''guutummaa guutuutti dogongora'' jechuun, ''bara jireenyaa kiyya hafaattis qaanii kana waliin jiraachuun qaba. Dogongora sukkaneeraafi cimaan hojjadhee addunyaatti himuufan kunoo asi jra,'' jedhan. Itti dabaluunis, taateen sunis 'mudannoo maraatummaati' jechuun, garuu ammoo haala namoonni kaan arganiitti ilaaluu isaa haaleera. Baayyee dhoksuun ilaaluu yaaleen ture jedhe. ''Kana raawwachuukootti dongongoreera garuu ammoo fiilimiicha ilaalaa dubartoota qaaneessee yaadni jedhu dhugaa mit. Ani paarilaamaa keessatti waggaa 12'f tureera, tariis maqaa gaarii horadheen ture,'' jedhe. Fiilmii saal-quunnamtii sana maaliif akka paarilaamaa keessatti daawwachu barbaadee kan gaafataman Aad Paarish, omaa akka hin beekneefi tarii ''miirrii yaadaafi dambobiinaa isaa guutummaan jalaa fudhatamee'' akka ture dubbatan. Erga miidhaa gochaan kuni maatii isaa, bakka irraa bakka bu'eefi waldaa naannoo isaa irratti qabaatu hubateen booda baayyee itti dhagahamu yoo dubbatu baayyee miiraan guutameeti. ''Dogongoreera, baayyee balleesseera, sammuukoon dhabee ture,'' jechuun ''gochaa isaatiif dhiifama guutuu akka gaafate hime. Dhimmi kunis guyyaa Roobii erga ministiroonni dubartii lama waahillisaanii osoo Paartilaamaa keessa taa'anu fiilmii saal-quunnamtii doowwachaa akka ture gabaafteen booda ture kan barame. Akkasumas miseensa mana-maree kun tibba dhimmi koree filatamoo dhagahamaa tureettis paarlaamaa keessatti fiilmii saal-quunnamtii doowwachaa ture jechuu The Times gabaaseera. Miseensi mana marichaa kan biraa Tory osoo inni fiilimicha ilaalaa jiruu viidiyoo waraabuuf yaaltulleen akka hin milkaa'iin hafte himte. Boodara himannichi dubartoota kennaniin dhiyaate kunis kan Aab Paarish ilaalatu ta'un ifa ta'e. Himanni kun kan dhiyaate kora Kibxata galgala gaggeeffame kan dubartiin miseensa mana-maree paartii warra 'Conservative' irraa taate taateewwan miidhaafi hacuuccaa saal-qunnamtiin walqabatan jettu qoodderratti ture. Haata'u malee Ministirri eeguumsa motummaa Raacheel Maakliin himannaa paartiin Conservative irratti dhiyaatee haaluun, ''Akkan yaaduutti mana marichaa keessaa rakkoo ifaatu jira. Kunis kan paariiwwan hunda ilaalatuudha,'' jette jirti.


Namoonni maaliif gaa’ela, jaalallee isaanii irratti kachachalu?

''Gaa’ela irratti kachachaluun dhaaba gaa’ela jedhamu wajjin dhimma seenaa qixxee qooddatu dha, bara gaa’elli jiraate hundatti kachachaluun ture,” jechuun kan ibsitu gorsituu dhimma saal-quunnamtiifi  jaalalaa beekamtuu Estar Peral dha. Dhimma kanarrati kitaabilee maxxansisteetti, waltajjiiwwan addunyaa garaagaraa irratti haasaa taasifteetti. Gaaffii namoonni maaliif gaa’ela yookiin hariiroo jaalalaa irratti kachachalu jedhu irratti mari’achuun dura, namni tokko kachachale kan jedhamu yeroo maal raawwatudha isa jedhu baruu barbaanne. Indaalik Asaffaa ogeessa xiin-sammuu, hundeessaa wiirtuu marii dhimma xiin-sammuu ‘Ye Eriq Me’aad’ akkasumas sagantaa raadiyoo dhimma kana ilaallatu qopheessuun waggoota 15f tajaajilaa baheera. Indaalik hiriyummaan jaalalaas tahe gaa’elli waliigaltee cichooma of keessaa qabu akka tahetti ibsa. “Waliigalteen kuni ifaa fi beekamaadha, keessumaa gaa’ela irratti qaamaan, miiraan, diinagdee, kaayyoofi hafuuraan illee otoo hin hafiin tokkummaa qabaachuuf akkasumas kennanii fudhachuuf kakachuudha,” jedha. Kakuu yookiin waliigaltee kanarratti namni biraa akka galu yoo eeyyamne kuni “kachachaluu dha,” jechuun ibsa. “Kunis saal-qunnamtii qaamaa raawwachuufi miiraan illee nama biraa waliin hariiroo qabaachuun kachachaluu dha,” jedha. Haa tahu malee namoota jireenya keessatti dhufan dinqisiifachuun ykn ilaaluun, “rakkoo miti, rakkoo kan tahu hawwuun ykn kan ofii godhachuun yeroo dabalamu dha,” jedha Indaalik. Estar gaa’ela irratti kachachaluun dhimma hawaasa addunyaa waliigalaa biratti dhorkaa tahe garummoo hunda biratti raawwatamuurraa kan hin hafne dha jetti. Waltajjii haasaa ‘TedTalk’ irratti taasisteen, seenaa keessatti dhiiroti yeroo kachachalan fi dubartoonni gaafa raawwatan gatiin isaan kaffalan tokko miti jetti. ''Saal-quunnamtiin dhiirotaaf dhimma ittiin boonan yoo tahu dubartootaaf garuu dubbii dhoksanii fi gad-qabanii haasa’anii dha,’’ jechuun ibsiti. Yeroo amma jirutti garuu kachachaluudhaaf hiika waliigalaa qabaachuun rakkisaa dha jetti. Sababiinsaas, ‘’barreeffama gabaabaa fedhii foonii kakaaasu bilbilaan walii erguu, viidiyoo saal-quunnamtii daawwachuu, dhoksaan appiiwwan jaalallee quunnamsiisan fayyadamuu,’’ qaamaan saal-quunnamtii raawwachuun dabalataan dhimmoota baramaa dhufan waan taheef jetti. Hiikkaa kachachaluu isheen kennite keessaa tokko dhimmoota sadii of keessaa qabata. ‘’Hariiroo icciitii miirri hanga tahe itti dbaalame akkasumas saal-quunnamtiin wal-simaan keessatti geeggeefamu’’ jechuun ibsiti. Ogeessi xiin-sammuu Indaalik akka ibsutti namoonni gochaa kachachaluu ijoollummaarraa qabee waan hawaasa keessatti barachuu danda’aniifi akka waan sirrii tahetti fudhatan tahuu mala. ''Namootni hawaasa keessatti akka fakkeenyaatti ilaalaman  sanyoo qabachuu, gaa’elaan ala adeemuu akka waan isaan bonsutti yoo haasa’an dhagahaa guddachuun jireenya boodaarratti kachachaluu namootaaf sababa tahuu mala,’’ jedha. Gama biraan hariiroon jaalalaas tahe, gaa’elli bu’aa diinagdee ykn faayidaa irratti kan bu’uurrefame taheefi miira jaalalaa walitti isaan  hidhu yoo hin qabaanne, hariiroo fayyaalessa tahe qabaachuu dhiisuun kachachaluuf saaxiluu mala jedha. Nama fuune ykn itti heerumne,’’ofii keenya otoo hin taane nami kaan ykn maatiin nuu filatee yoo hundeessine sababa biraa kachachaluun itti mudachuu danda’u dha,’’ sababooti tarreessinu baayyee kan namaa namatti adda adda tahanis jiru jechuun ibsa. Estar garuu dhimma kanarratti gaaffii bu’uuraa tokko gaafatti, ‘namoonni gaa’ela isaaniin gammadoo tahan, jireenyi jaalalaa isaanii mudaa hin qabne otoo hin hafiin maaliif kachachalu? Akka ishee jettutti namoonni gorsaaf ishee bira dhufan baayyeen, kan jaalalleef amanamuutti amanan garummoo amantii isaaniifi gochaa isaanii wal-simsiisuu rakkatu. ''Kanaanis namoonni waggootaaf gaa’ela isaaniif amanamoo turan nama jaalatan akka dhaban otoo beekanii battalaaf sarara darbuu hin qabne bira taru,’’ jetti. Kachachaluun gochaa gantummaan keessatti raawwatamu tahus, keessa garuu bilisummaa, hidhata miiraa, gaa’ela godhachuun waan dhabne argachuuf kan ittiin tattaafannu dhas jetti. Indaalik akka jedhutti sammuun keenya kutaa sababaafi bu’aan hojjetuufi kan miiraan dalagu immoo qaba. Gochaa keenya hundumaa keessatti filannoo qabna jedha. ''Kanaaf yeroo dalagaa tokko raawwannu filannoo isa waa hir’isee ida’ee bu’aafi badii dhimma tokkoo nutti himuu qabna, kara biraan immoo kutaa sammuu keenyaa kachachaluun, jaalalli, inaaffaa fi miirota kaan hogganu qabna. Kanaaf ajaja sammuu keenyaa sababaaf bu’aan nutti himu mo’anneetu dalgaa akkasii raawwanna gatii taheef dogoggora otoo hin taane filannoo mataa keenyaati,’’ jechuun ibsa. Estar immoo gamasheen, ''namni tokko sanyoo qabatee ifatti waan namatti hin agarsiisneef, waan dhorkaa taheef, haajaa hin goolabamne gatii taheef waan kansaa godhachuu hin dandeenye akka barbaadu isa taasisaa,’’ jetti. Akka Estar jettutti, ''hammuma waan dhorkame raawwachuu baayyee barbaannu, ganamuufi kakuun cabuunis baayyee miidha.’’ Indaalik immoo, ''yeroo kachachaluun uumamu namni gochaan kuni irratti raawwatame jaalalli isaaniif kennamuu malu yeroo irraa hir’atu itti dhagahama, yeroon jalaa hatama waan kankoo dha jedhantu irraa hir’ifama gatii taheef ni miidhamu,’’ jedha. ‘’Kakuun gaafa cabu, lapheen wajjin caba, nama lapheen cabee namni hin hubatu,’’ jedha. Kunis gama diinagdeefi hawaasummaan otoo hin hafiin rakkoo wal-xaxaa fiduu mala jedha. Kanaaf kachachalummaan gaafa, ''nurratti raawwatamu dhaabachuun, hubachuun barbaachisa. Akkuma qaama dhukkubsateef wal’aansa barbaannu laphee keenya miidhamees yaalsisuu qabna,’’ jedha. Kana booda nama sanatti ‘’araaramnaa, waliitti deebina kan jedhu murtoo abbaati,’’ jedha. Estar gamasheetiin, ''kachachaluun hariiroo gaa’elaa karaa du’aarra adeemaa jiru ajjeesuu danda’a,’’ jetti. Haa tahu malee, gaa’ela ykn hariiroo jaalalaa muraasa keessatti kachachaluu kana gara carraatti yeroo geeddaran arginaa jetti. Kachachaluun gaafa ifatti bahu, ''namoonni waan barbaadanii deeman, waan dhaban dubbatu.’’ Kan kachachale hariiroo sanyooma qabatee dhaabuun gaa’ela isaatti deebi’uu barbaaduu qofa osoo hin taane. ''Haadha warraa ykn abbaa warraa miidhe, dhiifama gaafachuun balleessaafi miidhaa qaqqabsiiseef beekamtii kennuu qaba,’’ jetti. Haa tahu malee, ogeessonni lameen kan irratti waliigalan waan tokko jira. ''Gaa’ela ykn jaalallee irra hariiroo saal-qunnamtii biraa qabaachuun waan hafu miti,’’ kan jedhu. Haa tahu malee akka Indaalik jedhutti, ''kachachaluun miidhaa fidu hir’isuuf yaada kara miidiyaa idilees tahe, miidiyaa hawaasaa gochaan kuni salphaa akka tahe nutti himuufi caasaa hawaasa keenya jijjiiruu barbaadu,’’ karaa mootummaa, amantii fi hawaasaa to’achuun barbaachisaadha jedha. Estar gamasheen, dhimmi kachachaluu waan dachaa of keessaa qaba jetti. ''Ganamuufi miidhamuu kara tokkoon, of baruufi jijjiirama kara biraan.’’ Kachachalummaan erga saaxilamee booda namoota gorsaaf na bira dhufan akkasin jedhaa jetti, ''nama tokko wajjin gaa’ela garagaraa qabaachuu dandeessa, gaa’ela isa durii dhiistee namuma kana wajjin gaa’ela kee akka haaraatti eegaluu barbaaddaa?’’


Poop Firaansis monokseewwanis viidiyoo saal-quunnamtii daawwatu jechuun akeekkachiisan

Dureen Waldaa Amantii Kaatoolikii Poop Firaansis namoonni amantii keessa taa'anii viidiyoo saal-quunnamtii daawwataa jiraachuu adda baasuu erga ibsanii booda, akka irraa of qusatan akeekkachiisan Dubartoonni waan hunda dhiisanii jiruusaanii amantiif wareeganii jiraatan(monokseewwan) fiilmii saal-quunnamtii daawwatu, kunimmoo balaa guddaa fida jedhan. Dureen amantaa gameessi kun balaa saal-quunnamtii intarneetii irratti ilaaluun qabu ilaalchisuun lubootaa fi abbootii amantii akkasumas namoota jiruusaanii guutuu amantiif aarsaa godhan akeekkachiisan. ''Haalli kun onnee lubummaa laaffisa,'' jedhan. Phaaphaasiin umrii ganna 86 kun miidiyaa dijiitaalaa fi hawaasummaa akkamiin waan gaariif oolchuun danda’ama dhimma jedhurratti walga’ii Vaatikaanitti qophaa’erratti dubbataa turan. Viidiyoo saal-quunnamtii ilaaluun amala badaa namoonni hedduun aadeffataniidha kan jedhan dureen amantaa kun, luboonnii fi namoonni amantaatti cichanillee as keessatti argamu jedhan. ''Karaa kana sheexanni nutti seena,'' jedhan. Miidiyaa hawaasaa fi addunyaa dijitaalaa akkamitti akka keessummeessuun nurra jiraatu ilaalchisee, itti fayyadamuun gaariii ta’ee garuu yeroo baay'ee irratti akka hin qisaaseessine gorsan. "Lapheen qulqulluun, kan Yesuus guyyaa guyyaan argatu, odeeffannoo saal-quunnamtii kanaan qabamuu hin danda'u," jedhan. Gareen kun "Waan kana bilbila keessan irraa haqaa, akkas goonaan waan isin qoru harka keessanirraa hin qabaattan" jechuun gorsaniiru. Barumsi amantii waldaatti kennamu viidiyoowwan saal-quunnamtii akka yakka qulqullummaa xureessuutti kennama.


Iraan keessatti namoonni daldala qunnamtii saalaa irratti hirmaatan maaliif baay'atan?

"Waanan gochaa jiruutti baayyeen qaana'a, garuu ammoo filmaata maalan qaba?'' jetti Needaa. Jiraattuu Magaalaa Teehiraan yoo taatu ga'ilasheen adda baatee jirti. Guyyaa akka ogeettii rifeensaatti hojjataa ooltee, galgala ammoo hojii biraa hojjatti. Innis galii dabalataa argachuun jireenya ishee mo'achuuf jecha daldala qunnamtii saalaa akka raawwattu himti. ''Biyya dubrtoonni kabaja hinqabne keessan jiraadha. Diinagdeen kufeera, guyyaa guyyaan qaala'insi jireenyaa dabalaa jira,'' jetti. ''Qofaa koon mucaa guddisaa jira. Mucaa koof kunuunsa taasisuun qaba. Hojiin daldala qunnamtii saalaa baayyee argamsiisa. Amma magaalaa keessatti mana xiqqaa tokko bitachuuf karoorfachaan jira. Dhugaa gaddisiisaan jireenya kiyyaa kana fakkaata. Dhugaa dubbachuudhaaf lubbuu kiyyan gurgurachaa jira.'' Iraan bara 2021 keessatti gocha daldala qunnamtii saalaa dhorkuuf sagantaa biyyaalessaa baaftee turte. Haata'u malee, akka gabaasaaleen dhaabbilee mit-motummaa fi qorattootaa jedhaniitti, lakkoofsi namoota indastirii daldala quunnamtii saalaa keessatti hirmaatanii dabalaaa jira. Dhaabbilee amantaa cimsan biyyatti garuu bara dheeraaf hojjattoonni daldala quunnamtii saalaa biyyatti keessa jiraachuu ni haalu. Bakka isaas, aanga'oonni warra lixaatiitu dargaggoota amala hin taanee keessa galchuuf ykn dubartoota amala balleessuuf kana raawwata jedhu. Ragaaleen mirkanaa'an garuu haalli daldala qunnamtii saalaa biyyattii guddachaa jiraachuu mul'isu. Akkasumas odeeffannoowwan dhaabbilee mit-motuummaa hedduu akka mul'isaniitti shammarran waggaa 12 irraa kaasee daldala qunnamtii saalaa keessatti hirmaataa jiru. Dhaabbanni miti motummaa Aftab Society jedhamuufi dubartoota araada qoricha sammuu adoochuun qaban wallaanuu irratti Iraan keessatti hojjattudha. Bara 2019 keessa dubartoonni daldala qunnamtii salaan bulan gara kuma 10 ta'aniitu magaalaa guddoo biyyattii keessa jira jechuun, isaan keessaa kanneen gara %35 ta'an kan heeruman ta'uu hima. Akka Amiir Mahmuud Harici, Pirofessar nageenya hawaasaa Yunivarsitii Tehiraaniitti, lakkoofsi baayyina dubartoota Teehiraan keessatti hojii saalqunnamtii irratti hirmaatan kan jedhameen dachaa lama ni ta'a. Iraan keessatti carraan hojii dubartootaa fi walqixxummaan kornaayaa dhabamuun dubartoonni hedduun iyyummaa garmalee keessa akka jiraatan taasiseera, Kanaafuu hojii daldala qunnamtii saalaa irratti akka hirmaataniif dirqaman. Hojiichi garuu balaa cimaa qaba. ''Dhiiroonni hojiin qunnamtii saalaan galii argachuu seeraan ala ta'u waan beekaniifu dubartoota adabbii cimaa irran gahu. Kanaafuu dantaa isaaniif itti fayyadamu,'' jetti dubartiin daldala kanarratti hirmaattu Maahnaaz. Maahnaaz Teehiraan keessatti barrattuu yunvarsitiiti. ''Yeroo garaa garaatti kun na mudateera. Ergan waliin ciiseen booda kanfaltii na dhorkatu. Ani ammoo gara aanga'oota deemee himachuu hin danda'u.'' Maahnaaz akka jettuutti baasiin jireenyaa Tehiraan keessaa baayyee cimaadha. Kanaafuu hojii biraa hojjachuun baasii ishee kanfalchu hindandeessu. Warraaqsa Isilaamaa bara 1979 hordofees, bulchiinsa haaraadhaan hojjattoonni quunnamtii saalaa hedduun ajjeefamanii ture. Dubatoota fayyadamu seera qabeessa taasisuuf ammoo hojiimaatini 'gaa'ila gammachu'  ykn zawaj al-mutaa jedhamu hojiirra oolfame. Kunis kontraata yeroo murtaa'eef adda baafamee haadha warraa yeroo muraasa beenyaan kennamuufidha. Sirna Islaama Shiyaa Iraan jalatti gaa'illi Mutaa ni hayyamama. Kanaafuu gochaan kun akka hojii daldala quunnamsii saalaatti hin fudhatamu. Kanaafu hojiimaatii akkanaa kunis magaaloota qululluu Maashhad fi Qom kan dowwattoota addunyaa guutuu irraa gara sana dhaqamu keessatti baayyee babalateera. Viidiyoofi miidiyaaleen hawaasaa dhiiroonni Iraaqi Maashhad keessatti yoo quunnamtii saalaa raawwachuuf gaafatan agariisu. Qondaaltoonni garuu gaa'ila yeroo gabaabaa raawwataaa jiruu jechuun mormu. Amma ammoo tajaajilliiwwan karaa intarneetii hedduun, Teelegraamiifi WhatsApp dabalatee, qaamoolee motummaarraa irraa akka hayyama qaban himaniin Iraan keessatti gaa'ila yeroo (mutaa) yoo dhiyyeessan mul'atu. Sababiiwwan akka lakkoofsi naoota daldala quunnamtii saalaa irratti hirmaatan guddatu taasisan keessaa tokkoo qaala'iinsa jireenyaa tokko.  Kunis kan qoqopphhaa dinadgee Ameerikaa Iraan sababii sagantaa Niikulaaraatiif keesseen wal qabat. Erga bara darbeetii as, Iraan keessatti qaala'insii jireenyaa parsanataa 48.6n dabale. Carraan hojii argachuus kan hinjirree yoo ta'u kanneen hojjataa jiranis kanfaltii gahaa argataa hin jiran. Bakka kun hin jirreetti ammoo, lakkoofsi dhiiroota umuriinsanii waggaa 20 hanga 35 jidduutti argama kafaltii argachuuf jecha kaanneen dubartoota waliin quunnamtii saalaa raawwatanii dabalaa jira. Haalli dhiiroonni kafaltii argachuuf jecha gocha quunnamtii saalaa irratti hirmaaachuu kunis magaaloota gurguddoo Iraan keessatti babalataa jira. Namoota akkasii keessaa tokkoo dargaaggoo waggaa 28 kan ta'e Kaamyaar yoo ta'u innis suparmaarkeetii tokko keessa hojjata. Hanga bara darbeetti maatii isaa waliin jiraachaa kan ture yoo ta'u, deeggarsa abbaasaa malee baasii isaa kanfalchu hindanda'u ture. Amma garuu jidduugala teehiraan keessatti mana kireeffatee kan jiraachaa jiru yoo ta'u gara biyya biraa deemuu yaada. ''Maamiltoota karaa miidyaa hawaasaatiinan argadha'' jedha. ''Dubartoonni kunneenis kanneen umuriinsaanii waggaa 30-40 jidduutti argamuudha. Yeroo tokko dubartii waggaa 54 argadhee beeka. Baayyee haalaan na kunuunsu, maallaqa gaariis naaf kanfalu. Yeroo hunda alakan manasaanitiin dabarsa. Karaa waliin dubbachutiinis maamiltoota hedduun argataa jira.'' Kaamyaar ogummaa maandisummaan kan leenjii'eedha garuu damee baayyee jaalatu kanaan hojii argachuuf abdii omaa akka hin qabne dubbata. ''Yeroo hundaa maandisa ta'un hawwa. Garuu hojii omtu hin jiru,'' jedha. "Shamarran na jaaladha, garuu waanan hojii gaarii hin qabneefu gaa'ila dhaabbachu hin danda'u. Waanan amma raawwataa jiruutti hin boonu. Maallaqa argachuuf jecha nama hin beekne waliin ciisuun waanan takkaa hawwee beeku hin turre. Baayyeen itti qaana'ayyuu. Garuu ammoo maallaqa naaf argamsiisaa jira. Biyya waa'ee eegeeree kiyyaarratti rakkina qofa itti arguu keessan jiraadha.'' Maqaan namoota daldala quunnamtii saalaa irratti hirmaatan bareeffama kana keessatti eeramees eenyummaa isaanii dhoksuuf jecha kan geedarameedha.


Intalli biliyeenara addunyaa, Elon Maask, hin fedhu jechuun sanyii abbaasheerraa addaan cituu filatte

Intalli biliyeenara addunyaa kanaa Elon Musk maqaa fi saala jijjiirrachuu, akkasumas abbaa ishee uummate waliin hariiroo sanyummaa qabdu adda kutuuf iyyannoo dhiyeeffattee turte. Namni waggaa 18 kun saalli ishee akka dubaraatti akka beekamuufi maqaashees jijjiirrachuun Vivian Jenna Wilson akka jedhamtu gaafatteetti. Duraan maqaanshee Xavier Alexander Musk ture. Shamarreen kun iyyannoo maqaa jijjiirrachuu fi ragaa dhalootaa haaraa baafachuuf dhiyeessite, Mana Murtii Olaanaa Los Angeles keessatti argamu Santa Monica'tti galchatte. Rakkoon kun maalirraa akka maddeefi dhibdeen Aab Maask fi intalasaa gidduu ture maal akka ta'e ifa miti. Abbaan qabeenyaa kubbaaniyyaa Tesla fi SpaceX Elon Maask hanga yoonaa dhimma kanarratti yaada hin kennine. Aab Maask haadha Vivian, barreessituu biyya Kanaadaa kan taate Justine Wilson, kan fuudhe bara 2000 ture, bara 2008 ammoo wal hiikan. Daa'imni isaanii jalqabaa Nevada jedhamu bara 2002 dhalatee torban kudhan booda jalaa du'e. Isa booda daa'imman dhiiraa lakkuu-Xavier fi Griffin- jedhaman godhatan, booda ammoo daa'imman dhiiraa sadi (lakkuu sadi)- Damian, Kai fi Saxon jedhaman yeroo tokkotti argatan. Daa'imni dhiira ta'ee dhalate- Xavier Alexander Musk kun yeroo ammaa saala dubaraa fudhachuuf kan iyyateedha. Aab Musk dubartii biraa irraallee ijoollee lama qaba, inni addunyaarratti beekamus ijoolleensaa hunduu garuu beekamtii hin qaban. Guyyaa abbootii irratti ijoolleesaa hundayyuu akka jaal'atu twiitarii isaarratti barreessee ture. Aab Musk daa'imni isaa dhiira ta'ee dhalatee amma dubara ta'uuf murteesse maaliif akka isarraa fagaachuuf murteessite irratti homaa hin dubbanne. Ofii waa'ee namoota saala ittiin dhalatan dhiisanii saala faallaa ta'uu fedhan (transgender) irratti dubbachuun beekama. Dhiirota fedhii saalaa walirraa qaban (gay) faallaa dhaabbachuudhaanis maqaansaa ni ka'a. Bara darbe dhimma namoota maqaa akkasii moggaafatanii ittiin of waamanii faallaa dhaabbatee barreessee ture.


Keeniyaa: Shamarran waggaa 10'tiif qoricha ulfa ittisu kennuun maal jedhama?

Keeniyaatti maatiin tokko tokko barattoota shamarranii umuriin isaanii 10 ta'ef qoricha ulfa yeroo malee ittisu kennuufi eegaluu BBC'n odeeffate. Kunis sababii yeroo malee ulfaa'utiin shamarran barumsa isaanii akka adda hin kunne yaadameeti. Gabaasni akka jedhutti, Keeniyaa keessa shamarran umuriin isaanii waggaa 15 hanga 19 ta'e shan keessaa tokko ni ulfoofti ykn mucaa godhatteetti. Bulchiinsa Kiwaale jedhamu keessatti sababa ulfa yeroo maleen barattoonni shamarranii barnoota addaan kutu. Lakkoofsi kunis akka biyyaatti guddicha jedhameera. Narsiin walhormaataa bulchiinsa Kiwaaleedhaa BBC'tti hime akka jedhetti, barattoota gargaarsa qoricha ulfa to'achuuf dhufan keessaa dhibbantaa 10 kan ta'an umuriin isaanii waggaa 14n gadidha. Akka inni jedhetti, barattoonni shamarranii kunneen akka hin ulfoofne malee dhukkuba HIV ykn dhukkuboota saalqunnamtiin darbaniif (STDI)'f saaxilamuu isaaniif baay'ee hin yaadda'ani. Biyya Keeniyaatti barnoonni waa'ee saalqunnamtii ilaalchisuun manneen barnootaatti kennu eegaluuf yaada dhiyaaterratti hoggantoonni siyaasaa fi amantaa itti hin gammadne. Keessattuu dursitoonni amantii adeemsichi safuu hawaasaa kan hin eegnedha jechuun haalaan qeeqaniiru.


Walqunnamtii saalaa madda maallaqaa godhachuun duudhaa lammiilee Itoophiyaa miti'

Tibbana Bulchiinsi Magaalaa Finfinnee kadhaa daandii irraafi shamarran saalquunnamtii akka madda maallaqaatti fayyadamuu dhorkuusaatiin walqabatee gaaffilee hedduun ka'aa jiru. Kaayyoofi hojiirra oolmaa dhorkaa ba'ee kanarratti mariin gaggeeffamaa jira. Wiixineen seeraa kun yeroo ammaa kaabineef dhiyaatee kan irratti mari'atame yoo ta'u, bulchiinsi magaalichaa addatti kophaasaa murteessuu waan hin dandeenyeefuu qaamolee dhimmi ilaallatu hunda irraa yaadi akka itti kennamuuf hojjetamaa jiraachuu Sekreetariin Bulchiinsa Magaalichaa Feven Tashoome ibsaniiru. Wiixineen kun hawaasa waliin irratti mari'atamee erga wal hubannoon uumamee booda mana maree bakka bu'oota uummataaf dhiyaatee labsii ta'ee ba'a jedhan. Namoonni daandii gubbaa jiraataniifi kadhatanii jiraatan humna hojii waan ta'aniif jireenya daandiirraa keessaa ba'anii jiruu fooyya'aa akka jiraatan seerichi ni deggeras jedhan. Akka Aadde Feevan jedhanitti bulchiinsi magaalaa Finfinnee yeroo ammaa namoota daniirra jiraatan gargaaruuf jecha maallaqa ramaduun(social fund) hojjechaa jira. Kanaan alattis hawaasni dhuunfaadhaan namoota daandiirra jiraataniif maallaqa kennuurra bakka tokkotti kuusuudhaan akkaataa gargaarsa gochuu danda'anirrattis hojjetamaa jira jedhan. ''Hin dhorkamu taanaan rakkoodha. Yeroo ammaa namni aadaa kadhatanii jiraachuu waan barataa dhufeef keessaa ba'uu diduun ni mul'ata. Dargaggoonni hedduun kutaa biyyaarraa magaalaa Finfinnee dhufanii kadhatu. Tarkaanfiin kun dhaloota egeree naamusa gaarii qabu uumuufis baay'ee murteessaadha,'' jedhan. Dabalataanis magaalaan Finfinnee teessoo jaarmiyaalee addunyaa hedduu waan taateef maqaa gaarii biyyattii ijaaruufis tarkaanfiin kun fudhatamuu qaba jedhan. Gama kanaan kadhaa daandii irraa qofa osoo hin tanee shamarran daandiitti ba'anii maallaqa argachuuf hojii walquunnamtii saalaa raawwatanillee irraa deebi'uu qabu jedhan. ''Wal quunnamtii saalaa akka madda maallaqaatti fayyadamuun duudhaa lammiilee Itoophiyaa miti. Magaalli kun teessoo dhaabbilee idil addunyaati. Namoota addunyaa hedduutu seenee ba'a. Magaalaa akkasii keessatti gochi safuu hin qabne akkanaa raawwachuu hin qabu. Magaalaa kana gocha akkanaarraa bilisa gochuuf karoorsineerra.'' Karaa biraatiin maallaqa argachuuf jecha walquunnamtii saalaa raawwachuurraa kan ka'e dhibeen HIV/AIDS heddummaachaa jiraachuusaa qorannoon waan mul'isuuf kana qolachuuf jechas murtee kanarra geenye jedhan. Isaan kana haa jedhaniyyuu malee humnoonni nagenyaa ofiisaaniitiin namoota saalquunnamtiidhaan maallaqa argachuuf jecha daandiirratti ba'an humnaan dhorkuunsaa namoota hedduu irraa qeequmsa kaaseera. Yeroo ammaa kana gocha kana akka dhorkaniif mootummaan dirqamasaa qaamolee nageenya eegsisanitti yoo kenne humnaan mirgasaanii sarbuu danda'u jechuun komiin ka'aa jira. Pirees Sekreetarittiin dhimma kanarratti gaaffii dhiyaateef wayita deebii kennan, namoota daandiirratti kadhataniif warri maallaqa kennan itti gaafatamu, kadhattoota daandiirraaf leenjiin kennamee dandamachuun gara hojii ofiin hojjetanii buluutti ni ceesifamu jedhan. ''To'achuu fi humnaan dhorkuudhaan galma yaadame bira hin ga'amu. Kanaafuu jalqaba hubannoo uumuutu barbaachisa. Keessattuu abbootiin amantii asirratti ga'eesaanii ba'achuu qabu.'' Waa'ee namoota maallaqa argachuuf quunnamtii saalaa raawwatanii ilaalchisee seerichi isaan adabuuf osoo hin taane bakka amma jiranii ka'anii waan hawaasi keessa jiraatan hojjetu dalagatanii jireenyasaanii akka jijjiiran gochuuf kan yaadameedha jedhan. Kanaan dura walquunnamtii saalaatiin maallaqa argachaa kan turte Mitsiwaan wiixinee seeraa kana deggerti. Namoonni kunneen garuu hedduun isaanii kanneen daa'ima qabanii fi maatii gargaaran waan ta'aniif mootummaan akkam godhee gocha kana keessaa isaan baasa gaaffii jedhu kaasti. ''Reebamaa, hidhamaa, qullaasaanii qorra keessatti waan fedhan irratti raawwachaa jiru kan jettu Mitsiwaan namoota kanarratti humna nageenyaatiin dhiibban raawwatamaa jiru dhaabbachuu qaba'' jetti. Namoonni gocha akkanaarratti hundaa'anii jiraatan kana keessaa ba'uuf jecha jalqaba waan nyaatanii bulan argachuu qabu kan jettu Mitsiwaan mootummaan seera akkanaa wayita baasu jalqaba namoota akkanaaf deggersa akkamiin taasise jedhee of gaafachuu qaba jetti. Waggoota dheeraadhaaf walquunnamtii saalaatiin maallaqa argattuun jiraachaa kan turte Haayimaanot yaada Mitsiwaa deeggarti. Isheenis murteen kun darbuusaatti gammaddee garuummoo namoota kunneen deggaruun dursa argachuu qaba jetteetti.


Waancaa Addunyaa eenyu akka mo’atu tilmaamuuf wantoota gargaaran

Waancaa Addunyaa 2022 Qaataar qopheessaa jirtu biyya kamitu fudhata? Kun gaaffii namoota hedduuti. Namoonni tokko tokko xiinxala ispoortii hordofanii eenyu akka fudhatu tilmaamuu yaalu. Namoonni kaan ammoo ‘mallattoo agarsiiftuu’ barbaadu. Abdii isaanii ‘tolcha’ [Asmaat] irra kanneen godhataniifi hubannoo nam-tolchee /Artiifishaal Intelijensii (AI) gargaaramanis jiru. Bu’aa kubbaa miilaa tilmaamuun dhugaadhumatti salphaa miti. Ta’us tilmaama sababa irratti hundaa’e kennuun ammoo baayyachaa jira. Warri eenyu akka mo’atu tilmaamuun [Qumaara] ykn Tirgaatiin maallaqa qabsiisanii nyaatan heddummaataa jiranis kanumaafidha. Dhaabbileen maallaqaa moodeelii gara fuula duraa tilmaamu qopheessanis, bu’aan kubbaa haala hin eegamneen jijjiiramuun isaa yeroo isaan kasaarsu mul’ateera. ‘Humna Tolchaa/Toshaa [Asmaatii] fayyadamuun waan gara fuula duraa tilmaamuu akka danda’an warri amanan, bu’aa kubbaa tilmaamuuf yeroo yaalan ni jira. Fakkeenyaaf, Atoos Salamoon warra Biraazil haa fudhannu. Weerarri Koronaavaayirasii akka ka’uufi Raashiyaan Yukireeniin akka weerartu dursee akka bare dubbata. Tarii Waancaa Addunyaa eenyu akka mo’atus ni raaga. Kubbaan taphattoonni, leenjistoonniifi gaazexeessitoonni walitti qabamanii mariyachuudhaan kan mo’atu tilmaamu. Yeroo hedduu ammoo tilmaamni isaanii dogongora ta’a. Waancaan Addunyaa qophii guddaa haalaan eegamudha. Waancaan Addunyaa 2022 Qaataar keessatti gaggeeffamaa jiru daawwattoota biliyoona shan akka qabu FIFAN beeksiseera. Yunaayitid Kingdam (UK) keessatti xiinxalaan dinagdee Piroofeesar Roobert Saayiman, “namoonni keessumaa maallaqa kan argatan yoo ta’e Tirgaatti [Qumaaratti] ni gammadu,” jedha. Waancaa Addunyaa tilmaamuuf rakkisaa ta’us, daawwattoonni garuu ‘Qumaara’ qabsiifachuu irraa duubatti hin deebiyan. Fakkeenyaaf, Sa’ud Arabiyaa Arjentiinaatiin, Jappaan ammoo Jarmaniin ni mo’atu jedhanii tilmaamuun rakkisaa ture. Walumaagalatti tooftaawwan ajaa’iboo Waancaa Addunyaa kan mo’atu tilmaamuudhaaf daawwattoonni gargaaraman akka itti aanutti dhiyeessineerra.   Shallagni kompiitaraafi Artiifishaal Intelejensii fayyadamuun abbaa Waancaa Addunyaa mo’atu tilmaamuuf yaalamuutti jira. Dhaabbanni Yunaayitid Kingidam (UK) Alleen Teriing jedhamu warra qorannoo taasisan keessatti argama. Saayintistoonni taphoota Waancaa Addunyaa 64 fayyadamuudhaan shallaggiiwwan kompiitaraa 100,00 hojjetaniiru. Kanaaf kan gargaaraman ammoo bu‘aawwan darbanidha. Tilmaamni sadarkaa tokkoffaa kan kennameef kan si’a shan injifatte Biraaziliifidha. Itti aansuudhaan Beeljiyeemiifi si’a lama kan mo’atan Arjentiinaafi Firaans wancaadhaaf eegamu jedhee ture. Haata’u malee, Beeljiyeem dorgommii ramaddiirra darbuuyyu hin dandeenye. Dhaabbatichi shallaga kompiitaraan deeggarame kaa’us, “Tilmaama keenya hordofee namni kamiyyu ‘Qumaara’ akka hin qabsiifne, sababiin isaa ammoo kubbaa tilmaamuun rakkisaadha,” jechuun akeekkachiiseera. Kanaan dura dhaabbileen Goldman Saachis, UBAS, ING jedhaman tilmaama Waancaa Addunyaa lama taasisaniin tilmaamni isaanii osoo hin milkaa’iin hafeera. Landanitti kan argamu Libiiriyam Kaappitaal Waancaa Addunyaa kan bara 2014 fi 2018 eenyu akka mo’atu tilmaamuu danda’eera. Haata’u malee, tilmaama guutummaan guutuutti amansiisaa ta’e kennuun hin danda’mu jedhee amana. Dhaabbanni Kileement jedhamu akka jedhutti, gareen tokko carraan mo’achuu isaa harka dhibba keessaa 45 tilmaamuun danda’amullee 55 ammoo carraa kilabishaarratti kan hundaa’e ta’a. Bineensonni Falfaltuu/Asmaatenyaa ta’an eenyu Waancaa Addunyaa akka mo’atu tilmaamuu danda’an himamuuf jiru. Paandaawwan [lubbu qabeettii simbira fakkaattu garaa jala adii taate], gaalawwan fi gosa qurxummii Oktopas jedhamu ni eeramu. Pool Ze Oktoopas’ jedhamuun qurxummiin beekamu erga eenyu Waancaa Addunyaa akka mo’atu sirriitti tilmaamee as Waancaa Addunyaa warra mo’atan biros sirriitti tilmaama jedhamee yaadama. Qurxummiin kun saanduuqa alaabaa biyyoota lamaanii qabuti dhiyaataaf. Saanduuqawwan lamaanuu keessa ammoo nyaatatu taa’aaf. Biyya alaabaa ni mo’ata jedhu dibame keessa seena. Yaalii si’a 14 taasisee si’a 12 tilmaamni qurxummichaa sirrii ta’eera. Qurxummiin kun yeroo ammaa lubbuun hin jiru. Saayintistoonni akka jedhanitti, qurxummiin kun kubbaa miilaa eenyu akka mo’atu kan ittiin beeku humna ‘Falfaluu’ ykn [Asmaatii] hin qabu. Qurxummiin uumama isaa keessatti wanta suuraawwan sarara dalgee qaban caalaa kan sarara qajeelaa qabu filatu. Filannoowwan alaabaa dhiyaataniif keessaa warra sara qajeelaa/qixaa ta’e kan filateefis kanaafidha. Saayintistoonni qumaara hin jajjabeessan. Piroofeesar Saayimasns akka jedhanitti, tilmaama sababii irratti  gargaaramuun ogeessonni (bookmakers) 'Qumaara' qabsiisan filannoo foyyaa'aa qabu. Ogeessonni kunneen tilmaamni isaanii sirri ta'uu yoo baate maallaqa waan kaffalaniif , tilmaama sirrii ta'e kennuudhaaf carraaqqii guddaa aasisu. Gareewwan akka mo'atan tilmaamni kennameef mo'achuus, mo'amuus ni danda'u. Haata'u malee, tilmaamni sababa irratti hundaa'e carraa mo'achuu jiru akka ol ka'u taasisa jedhamee amanama. Waancaan Addunyaa bara 1930 Yuraagaayiin erga jalqabamee asitti wantonni hedduun jijjiiramaniiru. Baroota darban keessa biyyoota dorgommiif dhiyaatan 79 keessaa kan mo'atan saddet qofaadha. Biraazil (si'a shan), Xaaliyaaniif Jarman (si'a afur) Faransaay, Yuraagaay fi Arjentiinaa (si'a lama), akkasumas Ispeen (si'a takkaa) mo'atan. Erga bara 1978 as waancaa kan hin argatiiniifi biyyoonni Tapha marsaa dhumaatti kan makaman sadiidha. Biyyoonni ardii ofii isaaniin ala deemanii Waancaa Mo'atan Biraazil, Jarman fi Ispeenidha. Biyyi Afrikaa hanga dhumaatti deeme garuu hin jiru. Eeshiyaa irraa xumura walakkaa kan qaqqabdee beektu Kooriyaa Kibbaa qofadha. Erga bara 1982 as Jirman irraa ykn Xaaliyaan keessaa Waancaa Addunyaa taphataan tokko irratti hin hirmaatiin hin jiru. Kanaafidha Waancaa Addunyaa irratti kan maqaan Baayer Muniik fi Inter Miilaan irra deddeebiin kan ka'uuf.Waancaa Addunyaa Qaataar irratti Baayer Muniik taphattoota 17 hiriirsiseera. Inter Miilaan ammoo taphattoota ja'a qaba. Egaa Waancaa Addunyaa bara 2022 Qaataar qpheessite kana eenyutu fudhataa?


Waancaa Addunyaa irratti dogongorri Senegaal gatii kaffalchiise - Leenjisaa

Leenjisaan garee biyyaalessaa Senegaal Aliyuu Siisee dogoggorri ittisuufi kaan Ingilaandiin 3fi 0’n mo’amanii Waancaa Addunyaa keessaa bahuuf sababa ta’uu himan. Guyyaa Dilbataa tapha gara hirboo maayii [nuusa xumuraatti] darbuuf taasifameen ture biyyi Afrikaa Senegaal seenaa ishee waggaa 20 dura osoo irra hin deebi’in kan hafte. Maqaa masoo ‘Leencota Teraangaa’ jedhamuun kan beekaman gareen Senegaal boqonnaa dura galchiin lama itti gale. ‘’Taphi daqiiqaa 90 fudhata, boqonnaa dura bareeda taphannee carraa uumne, garuu haala nama gaddisiisuun galchuu dhabne,’’ jedhan leenjisaan tapha dura isaan dhukkubee ture kuni. ‘’Afrikaa irraa garee cimaa ta’uf waggootaaf dalagne, garuu garee cimaa addunyaa shan keessaa tokko ta’e waliin walitti dhufnee garaagarummaa jiru hubanne,’’ jedhan. ‘’Hamma cimuu qabnu hin cimne ture,’’ jedhan. Ingilaand galchii sadaffaa boqonnaa booda itti dabaluun hirboo maayii irratti Faransaay waliin akka taphattu mirkaneeffatteetti. Gareen Faransaayis ga’umsa cimaan garee Polaand gaafa Dilbataa 3fi 1’n injifateera. Akaatuma kanaan Senegaal biyya Afrikaa afraffaa Waancaa Addunyaa Kataar hirmaatan keessaa qe’eetti deebi’u mirkaneeffatte taateetti. ‘’Waancaa Addunyaa dura ciminni Senegaal ittisuu ture,’’ jedhu leenjisaan kuni. ‘’Waltajjii kana irratti galchiin hedduu akka nutti seenu eeyyamuun keenya ibsuun nama rakkisa. Irra deebinee ilaaluu qabna. ‘’Waancaa Addunyaarratti dogongora raawwattuuf gatii kanfalta,’’ jechuun ibsan. Waggaa afur dura Waancaa Addunyaa Raashiyaan qopheessite irratti Senegaal ramaddii ishee keessaa darbuu hin dandeenye ture. Biyyi Afrikaa shanaffaa Waancaa Addunyaa kana irratti hirmaatte Morokoon guyyaa Kibxataa Ispeen morkatti. Leenjisaan Senegaal gareen isaanii milkaa’uu dhabus biyyoonni Afrikaa ni fooyya’u abdii jedhu qabu. ‘’Shaampiyoonaa addunyaa ta’un salphaa miti, Afrikaa keessatti garuu bu’uraaleen misoomaa fooyya’aa jiru,’’ jechuun dubbatan. ‘’Daarektaroota teknikaa dabalataa barbaanna, abbaa seerummaa irrattis dalaguu qabna. ‘’Kana dura dogongoroota raawwanneerra. Halkan tokkoon sirreessuun hin danda’amu. Biyyoota Afrikaa hunduu keessatti imaammati ispoortii jira. ‘’Dorgommiiwwan akkanaa mo’achuu yoo barbaanne kanneen cimsuu qabna,’’ jechuun himan. Karri eegaa Senegaal Eduwaard Mendii gama isaan‚’’Taphattoota ciccimoo qabna, ammas barachaa jirra. Bara 2026’tti cimnee deebina. ‘’Akkan yaadutti gareen kuni [Senegaal] cimaa jira. Kana waggaa guutuu agarsiisneerra,’’ jechuun karra eegaa Chelsii ta’uunis kan tajaajilu kuni dubbate. ‘’Garuu garee cimaa [Ingilaand] morkanne,’’ jechuun mo’amuu isaaniin mufachuu ibsee garee Ingilaandiif waan gaarii akka hawwu dubbate.


Biraazil penaalitiin Kirooshiyaan mo'amtee Waancaa Addunyaan ala taate

Biyyi kubbaa miilaan maqaa guddaa qabdu Biraazil Kirooshiyaan injifatamtee Waancaa Addunyaa Kaataar qopheessaa jirtuun ala taate. Tapha hirboo maayii [nuusa xumuraa] biyyoonni lamaan taasisan yeroo idilee daqiiqaa 90 keessatti galchii malee xumurame. Yeroo dabalataa daqiiqaa 30 keessatti garuu biyyoonni lamaan tokkoofi tokkoon xumuran. Biraaziliif Neyimaar lakkoofsisee osoo hin turiin Kirooshiyaaf jijjiiramee kan seene Pektovich lakkoofsise. Penaalitiidhaan garuu Kirooshiyaan 4fi 2’n Biraazil injifachuun dorgommiin ala gooteetti. Galchiin Neyimaar galche galchiiwwan 77 taphataan beekamaa Biraazil Pelee biyya isaaf galchen isa qixxesseera. Biyyoota 16 keessaa Jaappaan rukuttaa adabbii xumuraan mo'attee kan dabarte kirooshiyaan, abbaa Arjantinaafi Neezarlaand keessaa mo'ate morkatti. Akkuma yeroo kaanii biyyoota waancaa kana ol kaasu jedhamanii eegaman keessaa tokko Biraazil turte. Kirooshiyaan Waancaa Addunyaa waggaa afur dura Raashiyaatti qophaa’e xumura geessee Faransaayin mo’amtee waancaa dhabuun ishee ni yaadatama. Wal morkiin Waancaa Addunyaa Kataar qopheessite diraamaan guutamee itti fufeera. Jimaata galgala sa’aatii afur irratti Arjantiinaan Neezarlaandiin morkatti.


Waancaa Addunyaa: Eenyutu ol kaasuuf deema?

Biyyoonni afur walakkaa xumuraa Waancaa Addunyaa Kataar qopheessaa jirtun walfalman : Arjantinaa, Kirooshiyaa, Faransaayiifi Morookoodha. Kibxata Arjantiinaan Kirooshiyaa morkatti, Roobii immoo Faransaay Morookoo morkatti. Tokkoon tokkoon isaanii waancaa kubbaa miilaa maqaa guddaa qabu ol kaasuuf abdataniiru. Biyyoota sadarkaa kana gahu jedhaman kanneen tilmaaman xiqqoodha. Garuu waancaan garam gora? Tilmaamota jiran keessaa tokko biyyi Liyoneel Mesii Waancaa Addunyaa ol kaasuu dandeessi kan jedhudha. Mesiin erga kubbaa taphatuu jalqabee liigii Ispeen si'a 10, Liigii Faransaay tokko, waancaa Chaampiyoons Liigii afur, waancaa Koppaa Ameerikaa tokkoofi badhaasa taphataa cimaaf kennamu - Baalon dor – si’a torba fudhate. Taphataan biraa badhaasa taphataa addunyaaf kennamu, Baalon dor, hamma kana badhaafame hin jiru. Haa ta’u malee, taphattoota bara isaaniitti maqaa guddaa horatan kan akka Pelee Biraazil irraa ykn Maaraadoonaa Arjantiinaa irraa Waancaa Addunyaa kana ol kaasee hin beeku. Erga Arjantiinaan waancaa Addunyaa xumuraa tumsa Maaraadoonaan ol kaafte waggooti 36 lakkaa’amaniiru. Bara Mesiin Arjantiinaan bara 2014 xumura Waancaa Addunyaaf geessee Jarmaniin mo’amtee dhabde. Mesiin carraa kana deebisee – taphataa kubbaa miilaa hunda isaanii caalaa maqaa guddaa qabu ta’u danda’aa? Morookoon seenaa dalagdeetti. Biyya Afrikaa, fi Arabaa jalqabaa gara caalu hordoftoonni ishee Musliima ta’aniifi walakkaa xumuraa Waancaa Addunyaa geesse taateetti. Morookoof tilmaamni hammanaa hin keennamne ture. Ramaddii Kirooshiyaafi Beeljiyeem keessa jiran tokkoffaa ta’un darbite. Marsaa biyyoota 16 keessa Ispeen mo’an, nuusa xumuraa irrattimmoo Porchugaal dorgommii keessaa baasan. Ammas gara fuulduraa adeemuu fedhu. Milkaa’inni isaanii ittisaafi sochii dadhabbii malee taasisan irratti kan hundaa’edha. Waancaa Addunyaa irratti gareen morkataa garee kanarratti galche hin jiru. Galchiin takka yeroo Kanaadaa waliin taphatan kan itti seene ofirratti kan galchanidha. Morookoon garee waancaa Addunyaarratti deeggarsa cimaa argattedha. Qopheessitoonni Waancaan Addunyaa kuni waayee Kataar qofa miti, naannawa Giddugala Bahaafi hawaasa Musliimaa hunda ilaallata jedhu. Taphattonni Morookoo kana caalaa fagaatanii adeemuu danda’uu? Faransaay waggaa afur dura Waancaa Addunyaa Raashiyaan qopheessite irratti waancaa ol kaafte. Ammas walitti aansanii dabalachuuf jedhuu? Yoo milkaa’an seenaa Biraazil bara 1958 fi 1962 walitti aansitee waancaa ol kaaste dabalatu. Waggoota booda kana biyyoonni waancaa ol kaasan ga’umsa isaaniin itti fufuu rakkataniiru. Xaaliyaanii, Ispeeniifi Jarman waggoota 12 darban dursanii waancaa keessaa bahan. Faransaay garuu wanti akkanaa irratti hin mul’anne. Gaafa Sambataa Ingilaand mo’anii walakkaa xumuraa gahuun isaanii eega Biraazil bara 1998 sadarkaa kana geesse kan jalqabaa ta’eera. Qalbiin leenjisaan Faransaay Didiyeer Deeshoo garuu Morokoorra jira. Waancaa Addunyaa Raashiyaa qophaa’e irratti wal morkii waancaaf Faransaayiifi Kirooshiyaatu walitti dhufe. Tapha walakkaa xumuraan Faransaay Morookoo mooteefi Kirooshiyaan Arjantiinaa yoo moote irra-deebiin wal arguu danda’u. Taphattoonni Kirooshiyaa waggaa afur dura xumura gahuuf Denmaarkiifi Raashiyaa penaalitiin injifatanii darban, baranas Jaappaaniifi Biraazil penaalitiin mo’anii taran. Ga’umsi Kirooshiyaa utubaa garichaa taphataa ganna 37 Lukaa Modirichiin dabaalame akkuma cimeetti jira. Waancaa Addunyaa 2018 irrati Kirooshiyaatiin 3fi 0’n kan mo’amte Arjantiinaan, gad-qabdee isaan ilaaluu hin qabdu.


Waancaa Addunyaa keessaa bahuu Ingilaand: 'Nama dhukkubsa, natu itti gaafatama' - Haari Keen

Dursaan taphattoota Ingilaand Haari Keen biyyi isaa Faransaayiin mo’amanii Waancaa Addunyaan ala taatus ‘’sammuufi qaamaan cimanii qormaata itti aanuuf’’ of qopheessuuf akka itti dhimma bahan hime. Guyyaa Sambataa Ingilaand Faransaayiin 2fi 1’n mo’amtee gara walakkaa xumuraa Waancaa Addunyaa Kataaritti osoo hin darbiin hafteetti. Boqonnaa dura 1fi 0’n kan durfamani warri Ingilaand boqonnaa booda penaalitii lama argatani. Haari Keen kan jalqabaa daqiiqaa 54ffaa irratti galchuus, kan lammataa daqiiqaa 84 irratti kennamteefi Faransaayiin isaan qixxeessuu maltu garuu galchuu dhabe. Kanaanis deeggartoonni Ingilaand gadda ibsataa turan. ‘’Baay’een mufadhe,’’ jedheera Kaanen fuula Tiwiitaraa isaa irratti ergaa barreesseen. ‘’Waan dandeenyu gumaachineerra,’’ kan jedhe Kaanen waan mudateef ‘’itti-gaafataman nan fudha. Dhoksuun hin danda’amu, nama dhukkubsa, qaamuma ispoortiidha garuu dagachuuf yeroo hamma tokko fudhata,’’ jechuun ibse. Galchiin jalqabaa inni galche galchiiwwan hedduu biyyaaf galchuun riikardii kan qabu Waayni Ruuniitti akka qixxaatu gargaareera. Ruuniin galchiiwwan 53 Ingilaandiif galchuun riikardii qabatee ture. ‘’Amma muuxannoo kana qormaata itti aanuuf sammuufi qaamaan itti cimuuf itti fayyadamna. Deeggarsa keessaniif galatoomaa,’’ jechuun barreesse. Waa’ee Keen penaalitii galchuu dhabuu isaarratti BBC Raadiyoo 5 Live irratti kan dubbate jifataan duraanii Ingilaand Alan Shiirar  ‘’jireenya jifataatu akkana. Haala akkanaa keessatti of keessa. Umrii guutuu Haarii biraa hin hafu [sammuu isaa keessaa hin bahu].’’ Ittisaan Ingilaand Haari Maaguweer illee yaada Haari Keen jabeesse. Leenjisaan Ingilaand Gaariz Saawuzget waa’ee egeree isaanii murteessuu dura akkaataa hiriira taphattootaa irratti gamaaggama akka gaggeessan ibsaniiru. Saawuzget eega bara 2016 eegalee leenjisaa Ingilaand ta’un tajaajilaa jiru. Waliigalteen isaanii hanga Yuuroo 2024 ni tura. ‘’Inni eda galgalaa nama guba. Baay’een mufadhe. Saawuzgeetiifi deeggartootaaf galatni addaa ni malaaf. Biyyakoo nan jaalla, isin boonsineerra jedheen abdadha,’’ jedhe Maaguweer. Leenjisummaa Saawuzget jalatti Ingilaand xumura walakkaa xumuraa Waancaa Addunyaa bara 2018 fi xumura Yuuroo 2020 geesseetti. Waancaa Addunyaa Kataar irrattimmoo biyya waggaa afur dura waancicha ol kaafte Faransaayiin dorgommiin ala taate. Taphoonni xumura walakkaa [walakkaa maayii] torban dhufu gaafa Kibxataafi Roobii taphatamu. Gaafa Kibxataa Nezarlaandiin injifattee kan dabarte Arjantiinaan biyya Biraaziliin moote Kirooshiyaa morkatti. Gaafa Roobii immoo Faransaayiifi Morookootu taphata. Morookoon biyya Afrikaa jalqabaa sadarkaa kana geessedha. Tapha Kibxataafi Roobii kanneen injifatan gaafa Dilbata Waancaa Addunyaaf wal falmu, kanneen mo'aman immoo Sambata sadarkaaf taphatu.


Goota kubbaa miilaa Biraaziil Peeleetti kaansariin hammaachuu hospitaalli beeksise

Goota Kubbaa miilaa Biraaziil Peeleetti kaansariin hammaachuu hospitaalli inni ittti yaalamu kan magaalaa Saa'o Pooloo jiru ibsa baaseen beeksise. Biraaziil waliin waancaa addunyaa sadii kan injifate ogeessi kubbaa miilaa ganna 82 Peeleen erga hospitaala seenee torbee sadii ta'eera. Mucaan isaa dubaraa inistaagiraam gubbaatti yaada maxxansiteen abbaan ishee ayyaana qillee(Kiriismasii) hospitaaluma keessatti akka dabarsu ibsite. Hospital Israelita Albert Einstein ibsa baaseen Peeleen ''kalee fi onnee isaa haalaan hojjeechuu didaniin walqabatee kunuunsa guddaa barbaada. Sababa kaansariin itti hammaateefi'' jedheera. Peeleen bara 2021 garaacha isaarraa xannachi kan kaafamef yeroo ta'u, ergasii waldhaansa wal irraa hin cinne argachaa jira. ''Ayyaana qillee manatti dabarsuun haqameera'' jette intalli isaa Keelii Naasimeentoo. ''Dooktaroota waliin yoo murteessinu sababoota adda addaan maatiin isaa haaraan Einstein kunuunsa kennaafii as turuutu wayya jenne.'' Torban sadii dura akkuma hospitaala galeen Peeleen waldhaansa sirna hargansuu isaaf kennamaafii jiruuf deebii gaarii laachaa akka jiru fi waldhaansa Keemoteeraapii(chemotherapy) ilaalaa jiraachuu hospitaalichi ibsee ture. Peeleen tapha Biraaziiliif hiriiree taphate 92 keessatti gooliiwwan 77 lakkoofsisuun biyya isaaf jifataa goolii hedduu galche ta'uun tokkoffaa dha. Biyyi isaa Biraaziil hanga ammaatti waancaa addunyaa injifatte shan keessaa sadii akka injifattu gahee olaanaa tapahateera. Bara 1958, 1962 fi 1970'tti waancaa addunyaa garee isaa waliin injifateera. Waancaa addunyaa Kataar keessummeesite irratti gareen biyyaalessaa Biraaziil tapha mo'anii darbuu irratti rippaablika Kooriyaa waliin morkachuuf dirreetti yoo galan suuraa fi maqaa Peelee qabachuun isa yaadataniiru.