Barsiisonni Yunvarsiitii Jimmaa hidhaman 'yakka mootummaa fonqolchuun' himataman

Barsiisonni Yunvarsiitii Jimmaa xumura torbee darbeetti to'annoo jala oolan ''yakka mootummaa fonqolchuu'' jedhuun himatamuu maatiin BBCtti himan. Itti-aanaa pirezidaantii  Yunvarsiitii Jimmaa kan turan Dr Aduulaa Baqqalaa mana jireenyaa isaaniitii Jimaata barii poolisiin qabamuun buufata poolisii magaalaa Jimmaa aanaa 1ffaatti hidhamuu maatiin himaniiru. Isaan waliin piroofeser Sulxaan Suleeymaan, diinii barattoota Yunvarsitichaa kan tahan Obbo Walduu Asaffaafi itti aanaa isaanii barsiisaa Badhaasaa Farajaa, ogeessa baqaqsanii hodhuu kan tahan Dr Bilisummaa Mul'ataa, Barsiisaa Diimaa Nagahoo, Dr Takiluu Gammahuu, Shamsaddiin Amee fi  barsiisaa Fayyeeraa Goduu qabamuun hidhaman. Haati warraa Dr Aduulaa Aadde Birtukaan Iddiluu BBCtti akka himanitti, odeeffannoon qabuun Dr Takiluu Gammachuu gaafa Jimaataa namootni kaan qabaman karaa deemanii waan tureef dhagahanii ofumaa gaafa Wiixataa dhaqan jedhan. Namootni yakkaan shakkamuun hidhaman amma lakkoofsi isaanii kudhan gahuu quba qaba kan jedhan Aadde Birtukaan, poolisiin "mootummaa fonqolchuuf yaalii gochaa turan, humna hidhatee bosona jiru ABO Shanee humnaa fi maallaqaan deeggaraa turan'' jedhee akka himate BBCtti himan. Dabalataan mooraa yunvarsiitii keessatti jeequmsa kakaasuuf yaaluu, godinaa Jimmaa aanolee garaagaraa keessattis uummata mootummaa irratti kakaasaa turan jechuun himatan jedhan. Poolisiin namootni kunneen yakka kana raawwachaa kan turan bara 2012 hanga 2013ttidha jechuun mana murtiitti akka himate Aadde Birtukaan himaniiru. Kanaafis ragaa dhiyeessuuf qorannoo bal'aa waan na barbaachisuuf beellamni guyyaa 14 akka kennamuuf gaafachuu Aadda Birtukaan himan. Shakkamtootni kudhan galmee tokko jalatti himatamuu kan dubbatan Aadde Birtukaan hunda isaaniif abukaatoo dhaabuu isaaniis himaniiru. Abukaatoon shakkamtootaa guyyaan beellamaa poolsiin gaafate dheeraadha, namootni kunneen yakka osoo hojjetanii harkaa harkatti waan qabaman hin qaban jechuun akka gabaabbatuuf gaafate jedhan. Manni murtiis beellama guyyaa kudhanii kennuun poolisiin akka ragaa isaa dhiyeessuuf ajajuu Aadde Birtukaan BBCtti himaniiru. "Akka maatiitti guddaa gaddineerra. Sodaa keessas galleerra. Rakkoo maaliitu jira jennee hoggansa yunvarsiitii gaafannaanis hin beeknu, ajajuma olii dhufedha nu jedhan. Osoo isin waan as keessatti tahu hin beekiin akkamitti ajajni olii dhufe jennus deebii gahaa hin arganne,'' jedhan Aade Birtukaan. Poolisiin jarri kunneen waggaa tokkoo oliif yakka hojjechaa turuu isaanii beeka taanaan amma kana booda ragaa funaanuun hin barbaachisu ture kan jedhan Aadde Birtukaan, gochi akkasii kun faayidaa inni biyyaafis qabu nuuf hin galle jedhan. Namootni hidhaman hayyoota beekamoo yunvarsiiticha keessaa hojii isaaniitti cicimoo tahuun beeka. Isaan hidhuun bu'aa akkamii akka qabu hin barre jedhan. Kibxata kaleessaa ciree geessanii garuu namni bahee isaan harkaa fuudhu akka dhibe kan himan haati warraa Dr Aduulaa, osoo hin nyaatiin barfachuu isaanii dubbatan. Hidhaan barattootaafi barsiisota Yuuniversitii Jimmaarratti bara kana wayita raawwatu kun kan jalqabaa miti. Amma dura wayita sirna eebbaa Yuniversitichaa barataa Mohaammad Deeksioofi hojjettoonni Yuniversitichaa lama hidhamanii kan turan yommuu ta'u, hojjetoonni lamaan mirga wabii manni murtee eegeefiin bahanis barataa Mohaammad Deeksioo garuu ammallee hidhaa jira. Eebbaa barattoota Yunivarsiitii Jimmaa irratti hidhamtoonni siyaasaa akka hiikaman kan gaafate Mohaammad Deeksioo dabalatee namoonni isa waliin hidhaman lama 'yakka ajjeechaan' shakkamuu poolisiin himeer ture. Sirna eebbaa A.L.I Guraandhala 6 bara 2013 gaggeeffame irratti nama barsiisaa Yuunivarsiitichaa ture kan waltajjii irratti sirba dhiyeesse harkaa maayikii fudhachuun 'Free Jawar Mohammed', 'Justice for Hachalu Hundessaa' akkasumas 'Free Oromo Political prisoners' jechuun erga lallabee booda ture kan to'annoo jala oole Mohaammad Deeksisoo. Barataa kana waliin barsiisaan yunivarsitichaa guyyaa sana sirbaa ture Mulugeetaa Hittee, akkasumas aanga'aa dhimma qunnamtii alaa yunivarsitichaa kan ta'an Dr Wandimmuu Laggasaa yakka ajjeechaa waliin himatamanii ture. A.L.I Guraandhala 6 bara 2013 manni murtii mirga wabii eeguufi hordofee Komiishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Mohaammad Deeksisoo hatattamaan akka gadi dhiifamu gaafachuun ibsa baasuun isaa ni yaadtama. Wanti Mohaammad Deeksisoo godhe yakkaan nama gaafachiisa jedhee hin amanu jedhe Komiishinichi. Dabalataan Mohaammad guyyaa to'annoo jala oolfame poolisootaan reebichi irratti raawwatamu Komiishinichi himee ture. Itoophiyaatti erga artisti Haacaaluu Hundeessaa ajjeefamee as namootni siyaasaa hedduunis mana hidhaa galfamaniiru.


Godina Addaa Saba Oromoo: 'Yeroo rakkoo keessa jirru kanatti Oromoon biyya keessaafi alaa nu cinaa dhaabbadhaa'

Yeroo rakkoo keessa jirru kanatti Oromoon biyya keessaafi alaa nu cinaa dhaabbachuu qaba, jechuun waamicha taasisan Bulchaa Godina Addaa Saba Oromoo Walloo. Walitti bu'iinsa ALI Bitootessa 10 fi 11 bara 2013 naannoo Amaaraa godina Shawaa kaabaafi godina addaa saba Oromoo keessatti jalqabeen torbeewwan lamaan darban jiraattota rakkoo hamaaf saaxiluusaatu himame. Walitti bu'iinsa ture kana ilaalchisuun Naannoo Amaaraatti Bulchaan godina addaa Saba Oromoo Obbo Ahmad Hasan BBC waliin turtii taasisaniiru. Torbeewwan lamaan darbanitti Oromoonni Walloo waan seenaa isaanii keessatti isaan mudatee hin beekne mudateera jedhan. Akka isaan jedhanitti, aanaalee godinichi qabu hunda keessatti walitti bu'insiifi haleellaan sabummaarratti xiyyeefate adeemaa tureera. "Akka godina keenyaatti namoota 126'tu ajjeefame. Namoonni 183 ammoo madaaf saaxilamaniiru. Manneen jireenyaa 1,539 abiddaan gubataniiru. Ummanni godinichaa kuma 93 caalu ammoo sababa lola kanaatiin qe'ee isaaniirraa buqqa'aniiru," jedhan. Ummata qe'ee isaaniirraa buqqa'an kanaaf naannoon gargaarsa akka godhuuf gabaasa erginee deebii eegachaa jirra kan jedhan Obbo Ahmad, hanga ammaatti dhaabbileefi namootumatu uummata kunneen gargaaraa jira jedhan. Yeroo ammaa godinichatti nageenyi fooyya'aan jiraatus ammalleen iddoowwan daangaa irra jiran kanneen akka aanaa Harxummaa Fursee faa'itti darbee darbee jiraattotatti dhukaasa banuun ni mudata jedhan. Iddoowwan yaaddoon nageenyaa jiruufi omishni gahe hin sassaabamnettis qaamoleen nageenyaa eegumsa taasisuun omisha isaanii akka sassaabattan godhamaa jiraachuus eeran. Godinichatti yeroo ammaa poolisii Federaalaafi raayyaa ittisa biyyaatu hojii nageenya eegsisuu hojjechaa jira. Kanaafis ummanni isaan irraa amantaa waan qabuuf jecha miira tasgabbii fooyya'aan jiraachuus himan. Ta'ii magaala Shawaaroobititti namoota Ambulaansii keessaa baafamanii ajjeefaman kan ilaaleenis gochi kun duula ololaa nurratti deemaa turetu kanarra gahe jedhu. "Miidiyaa idileefi hawaasaatiin ummanni kun akka saaxilamu, akka qofaatti bahu itti yaadamee hojjetamaa ture. Waan lafarra hin jirre uummanni kuni shaneedha jedhamee, shaneen isin weerare jedhamee maqaa balleessiitu hojjetamaa ture. Kan Shawaaroobititti ta'e olola kanaaf firii isaati," jedhan. Dhimma namoota yaalaaf deemanii Shawaaroobititti Ambulaansii keessaa baafamuun ajjeefamanii ilaalchisuun qorachaa jiraachuu Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa BBC'tti hime. Komishinichatti gorsaa olaanaan dhimmoota Kominikeeshinii Obbo Aaroon Maashoo BBCtti akka himanitti Komishinichi viidiyoo tibbana miidiyaalee hawaasummaa irratti gadhiifame akka argeefi qorannaarra jiraachuu dubbatan. Yeroo dhimmicha qorannoon qulqulleefatan ibsa akka Kennanis himan. Rakkoon amma uummata Oromoo Walloo irra gahe kun osoo hin yaadamin tasa kan uumame waan ta'eef uummanni harka qullaa dirreerratti rakkoof saaxilamuus eeran. Kanaafis Oromoonni biyya keessaafi ala jiran yeroo rakkoo kanatti Oromoota Walloo bira akka dhaabbataniifis waamicha dhiheessaniiru Obbo Ahmad. "Ummanni keenya balaa kana dura argee hin beekne keessumeessaa jira. kanaafuu ummanni Oromoo Oromiyaa keessa jiraatus, kan biyya alaa jiraatus garaa guutuudhaan humna qabdaniin ummata Walloo bira akka dhaabbatun gaafadha," jedhan. Ummattoonni Itoophiyaa keessa jiran biroos ummata Walloo gargaaruun nama ta'uu qofa kan gaafatu waan ta'eef ummata qalbiin cabe kana tumsaatii seenaa kana jala nu dabarsaa jechuun dhaaman Ahmad.


Magaalaa Naqamteetti boombii hoteelarratti darbatameen namni tokko yoo ajjeefamu, 10 miidhaman

Magaalaa Naqamteetti Sanbata darbe boombii hoteela Sookam jedhamurratti darbatameen namoonni sagal yoo madaa'an, namni tokko ammoo ajjeefamuu qondaalli poolisii BBCtti himan. Taateen kun Sanbata darbe galgalaa keessaa naannoo sa'a lamaatti raawwate. Boombii darbatameen namoota sagal miidhaman keessaa afur humna nageenyaa yoo tahan, namoonni jaha miidhaan qaamaa irra gahe biroo ammoo siiviliidha. Hogganaa Humna Poolisii Addaa Oromiyaa Reejimantii Naqamtee Komaandar Girmaa Abdiisaa akka jedhanitti, yeroo boombichi darbatame humnootni nageenyaafi jiraattotni kaanis waluma keessa hoteelicha fayyadamaa turan. Loltootni miidhaan qaamaa irra gahe uffata siivilii uffatanii akka jiraniifi karaa deemaa osoo jiranii gara hoteelichaatti goruun fayyadamaa akka turan himaniiru. Balaa boombii darbatameen lubbuun dubartii tokkoo darbuus himaniiru. Miidiyaa hawwaasaa irratti ajajaan poolisii tokko magaalichatti ajjeefame jedhamuun dubbii ijoo tahee ture. Dhimma kana Komaander Girmaan ''oduu sobaati'' jechuun qondaalli mootummaa ajjeefame tokkoyyuu hin jiru jedhan. Dabalataan oppireeshinii qama hidhate, WBO, irratti gaggeeffamaa jiruuf humni waraanaa baay'inaan gara godinaalee Wallaggaatti akka bobbafameeru miidiyaa hawwaasaa irratti akkasuma dubbii ijoo tahee ture. Miseensonni poolisii humna addaa madaa'an isaan kana keessaa tahu addatti beekamuu baatus Komaander Girmaan ''hojiif karaa adeemaa'' jiru ture jedhan. Komaander Girmaan haaleellaa kana qaama hidhatee bosona keessa socho'u ''ABO Shanee'' kan ittiin jedhan akka raawwate himan. ''Erga jijjiiramaan as Oromoon diina biraa hin qabnu. Kana kan raawwatu 'ABO Shanee' akka tahe jala mureen sitti hima. Maqaa 'Abbaa Torbee' jedhuun kana duras rasaasaan tokko tokkoon kan nama ajjeesaa turanis isaanidha,'' jedhan. Humni 'Abbaa Torbee' jedhamu kun magaalaa Naqamteetti hanga ammaatti namoota 50 ol ajjeesuusuu himaniiru. Tarkaanfiin erga isaan irratti fudhatamee nageenyi bu'ee ture kan jedhan Komaander Girmaa Abdiisaa, amma humna nageenyaas uummatas dagachiisanii haleellaa kana raawwatan jedhan. Humni hidhatee socho'uufi ABO irraa cabuun bosonatti hafe 'WBO'n humna 'Abbaa Torbee' jedhamu kana caasaakoo miti jechuun waakkataa ture. Halkanuma haleellichi raawwatee jalqabuun namootni shakkaman hedduun to'annoo jala ooluu Komaander Girmaa Abdiisaa himaniiru. ''Kaan qabamanii qoratamanii gadhiifamaa jiru. Kaan ammoo shakkiidhaan ammayyuu to'atamaa jiru. Kan barbaadamaa jiranis jiru waan taheef lakkoofsa namoota to'annoo jala oolanii kana jechuu hin danda'u,'' jedhan. Jiraattota magaalittii tokko tokko irraa BBCn akka iyyaafatetti, magaalichi amma tasgabbii qabaatus akkuma haleellichi dhagahameen humnootni nageenyaa namoota karaarratti argaman reebuun miidhaa geessisaa turan. Namoota baay'ees hidhaa jiru jedhan. Komaander Girmaan kan uummata dararu isa boombii uummata nagaatti darbatudha malee qaamni nageenyaa gocha akkasii hin raawwanne jedhan. Magaalaa Naqamtee keessatti keessumaa qondaalonni mootummaa humna 'Abbaa Torbee' jedhamuun daandii irrattis naannoo mana jireenyaa isaaniittis ajjeefamaa turan. Waliigalaan lakkoofsi namoota humna 'Abbaa Torbee'' jedhamu kanaan ajjeefamanii 50 akka gahu Komaander Girmaan himaniiru. Ji'a Onkoloolessaa bara 2020 keessa ammoo humni nageenyaa mootummaa magaalichatti dargaggoota ''miseensa Abbaa Torbeeti'' jedhe shan bakka tokkotti ajjeesee ture. Maatiin namoota ajjeefamanii gariin himata kana kan hin fudhanne yoo tahan, gama biraan garuu magaalichatti ergasiin as ajjeechaan maqaa 'Abbaa Torbeen' raawwatu akka duraa sanatti dhagahamaa hin turre. Godinaalee Wallaggaa arfan keessatti sochiin qaama hidhate kan ABO irraa cabuun bosonatti hafe 'WBO' waggoota darban lamaan kanatti dabaluun kan himamu yoo tahu, mootummaan tarkaanfii fudhachaa jiruun hedduu isaanii 'barbadeesseera' jedha. Aanaalee godinoota kanneenii garaagaraa keessa garuu ammyyuu rakkoon nageenyaa akka jiru ni himama.


Oromoo Warjii: Kitaabni qorannoo seenaa fi eenyummaa gosa Oromoo Warji akka barraa'uuf ka'umsi maal ture?

Giddugalli aadaa Oromoo kitaabilee shan tibbana eebbisiise keessaa tokko seenaa Gosa Oromoo Warjii (Warra Ji'aa)ti. Gosa Oromoo kanaa qorachuun kitaabicha kan barreessan qorataan aadaa fi seenaa Obbo Alamaayyo Hayilee kitaabni kun akka barraa'uf ka'umsa kan ta'e gaaffii gosti Oromoo kun gaafatan ta'uu himan. "Yeroo qabsoon Oromiyaa keessatti finiinaa ture sana ijoolleen Warjiis keessatti hirmaannaan isin maaltu isin galchee yaanni jedhu akka dhihaateef himan barattoonni. Sababa kanaan maatiin isaanii gara biiroo keenyaa dhufanii eenyummaan keenya nuuf haa qoratamu jedhani gaaffii dhiheessani jedhan. Ofii isaaniitii naannoo gosti Oromoo Warjii qubatanii jiranitti dhalatanii guddachuu kan himan Obbo Alamaayyoon, beekumsa qaban kanarratti waggoota lamaaf qorannoo  godhanii kitaaba kana barreesuu himu. "Aaanaa sabbata Hawaas naannoo Daalattii fi Sabbataa, Galaan, sandaafaa bakkee, Shanoodhaa hanga Dabra Birhaanitti deemnee seenaa Gosa Oromoo kanaa qoranneeti cuunfaa isaa kitaabaan kan baasne" jedhan. Kitaabni seenaa Oromoota Warjii Jaarraa 9ffaadhaa hanga ammaa jedhu kun seenaa uummata warjii kana booda qoratamuuf bu'uura guddaa, seenaa isaanii kitaabaan qindaa'e kan jalqabaatis jedhan Obbo Alamaayyoon. Ji'ootaan dura BBC' seenaa fi eenyummaa Gosa Oromoo warjii (warra Ji'aa) kana hayyootaa fi maanguddoota Warjii dubbisuun kan qindeessine kunooti. Oromoo Warjii Eenyuu? Warjiin Gosa Oromoo Tuulamaa yoo tahan moggaasni maqaa isaaniis 'Warra Ji'aa' kan jedhurraa akka dhufetu himama. Miseensa Oromoota Warjii kan tahan Obbo Nurhuseen Hasan moggaasa maqaa Warjii jedhu kana Oromootuma kaantu nuuf moggaase jedhu. "Moggaasa Warjii jedhu kana Oromootu nuuf moggaase. Maqaa dabalataa nuuf kennan jechuudha. Warjii jechuunimmoo warra ji'aa, kan ji'a lakkaa'ee bulu jechuudha. ''Amantaa Islaamaa waan hordofnuuf jecha ji'a (Addeessa) waliin hidhata qabna. Kanaaf jecha 'warra ji'aa' nuun jedhu," jedhan. Gosti Oromoo Warjiin kuni jaarraa 9ffaa dhaa hanga xumura jarraa 12ffaattis naannoo Shawaatti mootummaa Islaamaa ijaaree ofbulchaa turuutu himama. Warri Warjii qubsuma daangeffame addatti qabaachuu baatanis Tuulama keessa baay'inaan jiraatu. Naannoo Oromiyaatiin ala naannolee akka Somaalee fi Affaar keessas akka jiraatan himu Obbo Nuurhuseen. "Ummanni kuni warra jalqaba amantii Islaamaa biyya kanatti babal'isanidha. Warra baha giddugaleessaa wajjinis hariiroo cimaa qabaachaa turan. Hojii qonnaa fi daldalaanis baayyee beekamoo turan," jedhan.


Keeniyaa Marsabititti hidhattoonni loon 400 ol saamuun horsiisee bultoota harka qullaatti hambisan

Keeniyaa kutaa bulchiinsaa Marsabeet naannawaa Mooyyaleetti namoonni hidhatan horsiisee bulaa jalaa loon 400 ol saamuu jiraattonniifi bulchiinsi naannichaa BBCf mirkaneessan. Miseensan paarlaamaafi bakka bu’aa Mooyyalee kan ta'an Qaallicha Gufuu akka jedhaniitti, Solooloo keessatti sodaa nageennaatiif jecha namoonni baqachuu jiru. “Warrii Ellee Booraa, Ellee Diimtuu, Funnaan Qumbiifi Funnaan Iddaa ollaa isaanii keessa hin bulan baqatanii Waldaa jiru. Kun waan ji’a sadii, afur deemaa jiru,” jedhan. Yeroo baay’ee nagaa barbaacha carraqnulleen milkaa’uu hin dandeenye jedhu bakka bu’aan kun. “Gama kaabaatti horii kana namoonni qawwee qaban dhufanii namootaa hadhuun horii fudhatan. Kunis guddoo nu rakkisaa jira.” Akka Aab Qaallicha Gufuu jedhanitti warri loon fudhatan kun aanaalee Maayikoonaafi Baddaa Hurrii irraa dhufan. Kanas poolisiin hordofee mirkaneeffateera. Akka deebisaniif jaarroleen biyyaa guyyaa sadii kennaniif. “Loon hatan deebisuu hin dandeenye. Jarreen loon hatanis qawwee gurguddoo waan qabaniif mootummaatti iyyannee jirra. Poolisiin konkolaataa afuriin faana dhawee deebii isaanii eegachaa jirra,” jedhu. Namoota waraana kana baqachuun ganda Waldaa jiran keessaa, haadha ijjoollee kudhanii kan taate Diiramuu Godaanaa, erga saamtoonni kun naannoo isaanii haleeluun re’ee dhibba lama fudhatanii booda horiifi ijjoolleshee fudhattee baqachuu BBCtti himte. “Sodaa guddaatti jirra, Ellee Diimtuutti loon karra shanii fudhatan. Guyyaa cufa nu waraanu, guyyaa biroo horii dhiisii ijjoolle tiyyan dhabaa jedheen baqadhee,” jetti. Miseensa parlamaa naannawaa sanaa kan biraa Caaccuu Ganyaa gama isaaniin horiin hatamuu dhaga’uu himuun, garuu waan achii hin jirreef mirkaneessuu hin danda’u jedhan. Dabalataan yeroo baayyee horii walirraa saamuun amala jiraattota naannichaa waan ta’eef, horiin kun deebi’uun ulfaataa ta’uu mala jedhan. Bakka bu’aan ummataa kun akka jedhanitti, horii kanaan duraan fudhatamanis hanga ammaatti osoo hin deebisinif jiru. Rakkoon Gabraafi Boorana hammaachaa jira kan jedhu Caaccuun, hawaasni walitti nyaaphee furiinsi isaanitti ulfaachuu dubbatu. Nageenni naannoo Marsabeetii guyyaan  hammaachaa deemuun haala nama naasisuun dabalaa jira. Waggaa hedduuf amma namni hedduun ajjeefamee horiin kumaatamaan lakka’amu hatameera. Kutaalee bulchiinsaa (Kaawuntii) Keenyaan qabdu 47 keessaa tokko ka taate Kaawuntiin Marsabeet, Keeniyaatti ummanni Booranaa lakkoofsaan guddoo keessa qubata. Kutaa bulchiinsaa kanas gosa Booranaa dabalatee gosoonni 14 ol kanneen akka Gabraa, Burjii, Reendilee, Turkaanaa, Saamburuufi kanneen biroos keessa qubatu. Walitti bu'iinsi hawaasa Booranaafi Gabraa erga eegale tureera. “Namumaati karaa nagaatin fidamuu didee, gosti walitti nyaaphxee wal-haatee, halkaniifi guyyaa wal-ajjjeessun horii walirraa fuudhan. Akka bulchootaatti waan kan guddoo dhorkine ammoo amma dadhabnee jira,” jedhu Caacuu Ganyaa. Naannolleen horsiise bulaa Kaaba Keenyaa jiran waggoota dheeraaf gadi aanoo akka taʼanitti ilaaluu, walitti buʼiinsa gosaa, lafa dirree waraanaafi ongee cimaan walqabsiifamaa turan. Naannoo Marsabeet walitti bu’insi gidduu Oromoota Gabraafi Booranaa gama qabeenya uumamaa kan  marraa bishaanirra jijjiramuun gama ilaalchaafi kaayyoo hamaa sababa siyaasafi dinadgee yakkaan raawwachuutti  jirama jedhu warri rakkoo achitti uumamuu jiru hordofan. Erga seerri heera Keeniyaa waggaa 2010 jijjjiramee bulchiinsa qe’eetti deebbise walii galtee dhabuufi ilaalchi siyaasaaf qaban gargar ta’uusaatiin amanamummaan gidduu gosoota achii jiraatanii boora’ee wal dandaʼanii jiraachuun rakkisa ta’eera jedhu. Wal-hadhiisi cimee wal-ajjjeessuufi horii walirra saamuun irra deddeebin rawwachaa jira. Namoonni hedduun yeroo baayʼee gochi akkasii kan raawwatamuufi waldhibdee tana duuba kan jiru warra siyaasaa kan gama siyaasaatiin faayidaa argachuuf barbaaduu jedhu. Himata kan irra bakka bu’an uumataa North Horr Caacuu Ganyaa, laafinni gara namoonni siyaasalleen jiraachuu hima. “Nulleen akka hoogganootatti rakkooti nu bira jira, yoo gosa waldhabdee gidduu teenne, nagaa buusuu hin dandeenne, kan namoota waldhabe walitti fiduu dadhabne,  rakkoo qabna.” Aabba Caacuun hawaasni dubbii hooggannota isaanii guula deemuu himuun, kanaafuu yoo silaa hooganooti gosa lamaan wal-barbaadee haasofte waldhabii kun furamuu danda’a jedhan. Bakka bu’aan uummata Mooyyalee Qaallichaa Gufuu, wal-gahii  nagaa yaamnullee hoogganooti Oromoo Gabraa dhufuu diduu himan. Haatau malee, Caacuun gamasaatin paarlaamaa tokkoo keessa waliin jiraachuu isaanuu wal-barbaaduu dhabuu dubbatan. Taatullee, bulchooti lamaanuu mootummaan Naayirobii jiru rakkoo tana itti xiyyeeffatee furuu dadhabuu ibsan. Hawaasni Booranaa gama Itoophiyaafi Keenyaa keessa qubatee argama. Gabris akkuma Booranaa Itoophiyaafi Keenyaa keessa jira. Gosti tun lamaanuu saba Oromooti. Gosa waggoota hedduu waliin jiraatee waan aadaallee wal-malee godhachuu hin dandeenne. Osoo kun kana ta'ee jiruu garuu wal-dhibdeen uumamte. Namoonni wal-dhabdee kanaaf lubbuu dhabe hedduudha. Caamsaa 23, 2019 namoonni lama warra loon keessa jiran ajjeessan, guyyaa itti aanu ammoo namoonni sadii ajjeefaman. Hagayya 25, 2019 Foroolee keessatti namoonni hidhatan ollaa haleeluun namoota 12 ajjeesan horiilleen saamame. Sadaasa 6, 2019 namoonni hidhatan ollaa Jaldeessaafi Kukkutoo halkaniin hadhee nama 11 poolisoota lama dabalatee ajjeesan. Isaan keessaa namoonni sadii ijjoollee baratootaati. Waxabajjii 12, 2020 shiftoonni barattoota afur kan manasaanitti motoorin galaa jirtu karaa Marsabeet-Soongaa, kilomiteerii 12 magaalaa Saakuurra rasaasan rukutanii ajjeesan. Isaan keessaa lama barattoota yunivarsitii. Hanga ammaa namni ajjeechaa isaanif hidhame hin jiru. Waxabajjjii 2020 keessa, torban tokko keessatti qofa naannoo gara garaatti namoonni 20 ajjeefamuu poolisoonni himaniiru. Naannoo tana keessatti namoonni hedduun miseensota maatiisaanii  duʼaan dhabanii gaddaa jiran. Rakkoo isaan mudateef rifaatuu qaban, taallen bara baraaf miirrisaani miidhaman jiru. Haaloo baafachuun beekamaa waan ta’eefis, adeemsi kun itti fufa sodaan jedhu jira. Kun waan baay’ee nama gaddisiisaa. Bakka bu’aan uummataa North Horr Caaccuu Ganyaafi bakka bu’aan uummata Mooyyalee Qaallicha Gufuu furmaanni jiru gosa lamaan walitti fiduudha jedhan. Osoo mootummaan jajjabaatee namoota yakka raawwatan hidhe, rakkoon nageennaa tun furmaata argatti jedhu Caaccuun. “Dhimmi nagaa mootummaa naannoo (Kaawuntii) hin ilaalu, osoo isaan poolisoota erganii cimsanii nagaa eeganii wayya, nagaan fedhii cufaan hin dhuftu,” jedhan. Taallen neetworkiin jiraachuu dhabuun yakka raawwachuu guddisee, haleellaa akkanaa dafanii poolisiitti iyyuun ulfaataadha. Kanaafuu neetworkiin akka jiraatu taasisuun rakkoo kana furuuf baay’ee uummata fayyada jedhan. Waldhibdee gosoota tana lamaanii gidduu jiru furuuf osoo garasitti imalaa jiranii bakka bu'oonni ummataa afran naannichaafi aanga’oonni nagaa Ebla 2006 balaa xiyyaaraatin lubbuu dhabuun isaanii ni yaadatama.


Haacaaluu Hundeessaa: 'Maatiin adeemsa kanaan dhugaansaa ni baha jedhee hin yaadu' - obboleessa

Maatiin Haacaaluu Hundeessaa callisa isaanii baatilee sagalii olii cabsuun dhimma qorannaa yakkaa fi adeemsa mana murtii irratti yaada qaban dubbataniiru. Baatilee saglan darban maatiin waa dubbachuurraa of qusatee kan tureef, qaamni kamuu ajjeechaa isaa daldala siyaasaaf itti fayyadamuu akka hin dandeenyeefi jedha obboleessi quxisuu Haacaaluu, Sisaay Hundeessaa addatti gaaffii fi deebii BBC waliin godheen. Adeemsa qorannoo yakkaa fi adeemsa mana murtii ammaa kana "tapha siyaasaati, kana maatiin bareechee beeka" jedha. Adeemsa mana murtii baatilee sagalii ol lakkoofsise irratti maatiin dhaddacha akka hin seenne dhorkamuu dabalatee rakkooleen adda addaa isaan mudachaa akka tures dubbata. Manni murtii Olaanaa Federaalaa fi dhimmicha kan harkaa qabu Abbaan Alangaa Waliigalaa federaalaa garuu adeemsi qorannoo yakkaas ta'e kan mana murtii bu'uura heera biyyattiin walabummaan ilaalamaa akka jiru himu. Artist Hacaaluu Hundeessaa Waxabajjii 29 bara 2020 magaalaa Finfinneetti konkolaataa isaa keessatti ajjeefame. Waa'ee Haacaaluu Hundeessaa odeessaalee biroo: Namootni afur ajjeechaa isaan shakkamanii to'annoo jala oolan himannaan irratti banamee baatilee sagalii ol darbaniif dhimmi isaanii mana murtiin ilaalamaa jira. Himatamtoota afran keessaa himatamtuu afraffaa kan taate Laamroot Kamaal bilisaan akka gadi dhiifamtu manni murtii ajajeera. Himatamaa tokkoffaa Xilaahuun Yaamii ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa raawwachuu isaa ragaan gahaan waan dhiyaateef akka ofirraa ittisu manni murtii ajajee ture. Galmee kana keessa himatamaa lammaffaa kan tahe Kabbadaa Gammachuu, himatamaa tokkoffaa Xilaahun Yaamii wajjin ta'un ajjeechaa raawwachuusaatiin akka ofirraa ittisu jala murtiin kennameera. Haa ta'uu malee Kabbadaan himatamaan tokkoffaa Xilaahun Yaamii "rukunnee yaa saamnu" jedheenii gocha saamichaa raawwachuuf waliigalee waliin deemuusaa mirkanaa'uusaatu himame. Kanaaf gocha kan raawwate itti qophaa'ee waan hin taanef dhimmi isaa seera yakkaa bara 1996 bahe keewwata 540 jalatti akka ilaalamu jala murtiin kennameera. Himatamaa sadaffaan Abdii Alamaayyahu ammoo kallattiin ajjeechaa Haacaaluu keessaa harka qabaachuu ragaan agarsiisu hin jiru jechuun, yakka argee poolisiif gabaasuu dhabuu wabiin bahee dhimmasaa alaa akka hordofu murtaa'era. Jalqabumarraa eegalee ajjeechaan Haacaaluu Hundeessa "qaama sadaffaa walaba ta'een" akka qoratamu maatiin fedhii qaba ture kan jedhu Sisaay, "qaamni nuti qaama walabaan akka nuuf ilaalamu gaafannu hin turre, karaan isaa cufaadha" jedha. Haacaaluu waliin mana tokko keessa jiraachaa akka ture kan himu Sisaay halkan Haacaaluun ajjeefame to'annoo jala oolfamee mana hidhaa bulee bariitu akka gadi dhiifame BBC'tti himeera. Erga gadi dhiifamee boodas waan halkan sana arge qaamni isa gaafate akka hin jirre, walumaagalatti adeemsi qorannoo yakkaa maatii kan hin hirmaachifnee fi qorannoon yakkaa sirnaawaa ta'e gaggeeffameera jedhee maatiin akka hin amannes dubbata. "Fakkeenyaaf, bilbilli isaa inni daataa guutuu ofirraa qabu kan inni [Haacaaluun] sirriitti namoota faana ittiin wal qunnamu fudhatanii isaan harka jira" jedha Sisaay. "Gaafa egzibiitiirraa nuuf kennan qarshii 480,000 akkasumas bilbilli inni akka filannootti itti fayyadamu [konkolaataa keessaa] nuuf deebi'eera. Bilbilli isaa inni daataa guutuu ofirraa qabuu fi shugguxiin isaa nuuf hin deebine," jedha. Bilbilli isaa kun fudhatamuun ergama biraa qaba jennetu amanna jedha Sisaay. Maatiin artiist Haacaaluu Hundeessaa bakka itti ajjeefameera jedhametti ajjeefamuu isaa shakkii qabaachuu kan himu Sisaay, qorannoo gaggeeffames ta'e adeemsa mana murtii amma jirurraa "haqa ni arganna jennee hin amannu" jedha. "Nuti kan abdii kutanne bariitu isaa, gaafa abbaan alangaa ishee [himatamtuu afraffaa Laamroot Kamaal] himachuun hin barbaachisu, waan beektu yoo nutti himte ni gadi dhiifamti jedhee ibsa kennedha" jedha Sisaay. Akka Sisaay jedhutti taanaan maatiin Haacaaluu himatamtuun afraffaa Laamroot Kamaal ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa keessaa qooda qabdi jedhee amana. Haa ta'u malee "akka isheen hin gaafatamne diraamaa hedduutu hojjetamaa ture," jedha. "Adeemsi isaa diraamaadha. Diraamaa hedduu fokkisiisaa, nama hedduu dadhabaa ta'een barraa'e, diraamaa namoota hedduu dadhaboodhaan 'act' godhamu, nu warra miidhame mitii, qaamni ala taa'ee ilaalullee kun waan hin fakkaanne jedhee wanna tuffatuu danda'udha." "Dubbii walumaagalatti geessanii gurbaa isa himatamaa tokkoffaa jedhanii dhiyeessan kanarratti waan hunda xaxanii, isumarratti diraamaa sana goolabuudha adeemsi itti deemaa jiran." Gama mana murtiinis manni murtii dhimmicha harkaa qabu walaba ta'ee dhimmichaa ilaalaa jira amantaa jedhu maatiin akka hin qabne dubbata. Bakki guuteera jedhame maatii dhaddacharraa dhorkuu dabalatee, "akka namni dhugaa isaa gaafachuurraa duubatti deebi'u, akka namni sodaatu waan hedduutu godhamaa ture," jedha. "Namni otoo ijjikee ilaaluu diraamaa sirratti hojjechuu mannaa, dhiifameera, hafeera jedhamuu wayya" kan jedhu Sisaay, "manni murtii harka keessaa haa baafatu" jedha. Kana jechuun manni murtii "guutummaatti dhimmicha gatee haa bahu osoo hin taane, tapha siyaasaa kana keessaa harka haa baafatu, dhimmisaa qaama walaba ta'een, yakki tokko tokkoon erga qoratamee booda, manni murtiis walaba ta'ee akka ilaaludha" jedha. Dhimma ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa ilaalaa kan jiru Mana Murtii Olaanaa Federaalaa Itoophiyaaf pireezidantii kan ta'an Obbo Birhaanamasqal Waaqgaarii komii ykn qeeqa maatiin Haacaaluu mana murtichaa irratti kaasaniif deebii kennaniiru. Akka Obbo Birhaanamasqal jedhanitti manni murtichaas ta'e abbootiin seeraa mana murtichaa dhiibbaa qaama kamiirraayyuu bilisa ta'uun kan dhimmicha ilaalaa jiran. Haa ta'u malee "sirna bulchiinsa haqaa keessatti manni murtii qofaa isaa hin hojjetu, poolisiin dura qoratee, abbaan alangaa himata dhiyeessee achii booda manni murtii kan ilaalu" jedhu. "Jalqabarraa eegalee akkamitti qorate poolisiin, akkamitti abbaan alangaa himata dhiyeesse kan jedhu bu'aan isaa mana murtii gaaf gahe calaqqisa waan ta'eef, mana murtiirratti komiin guddatee mul'ata" jedhan. Gama mana murtiin garuu "abbootiin seeraa walaba ta'anii seeraa fi seera qofarratti hundaa'anii, hamilee fi jajjabina gaariidhaan… hojii isaanii hojjetaa jiru" jedhan. Addatti bilisaan gadi dhiifamuu himatamtuu afraffaa Laamiroot Kamaal irratti gaafatamanii yoo deebii kennan, "manni murtii waan dhiyaateef madaala, waan madaallii hin kaafne yoo fidan, maal godha manni murtii?" jechuun gaafatu. Dhimma ajjeechaa artiist Haacaaluun wal-qabatee komiin nu biratti dhiyaate hin jiru kan jedhan Obbo Birhaanamasqal, komiin jiraannaan "borus iftaanis karri keenya banaadha" jedhan. "Manni murtii biraa walabatti haaraa dhaabbatus, dhaabbachuu malus hin jiru, waan qabnurraa amantaa dhabuun nurra hin jiraatu," jedhan. Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa kan ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa poolisii waliin ta'uun qorachaa tureefi shakkamtoota mana murtiitti dhiyeessee himachaa jirus komii fi qeeqa maatiin kaasaniif deebii kenneera. Qorannoon ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa sirnaan gaggeeffamuu fi maatii dabalatee qaamolee qorannichaaf ni barbaachisu jedhaman hunda kan hirmaachise ture jedhu dubbi himaan Abbaa Alangaa Waliigalaa Federaalaa Obbo Awwal Sulxaan. "Adeemsa qorannoo yakkaa keessattis ta'e falmii mana murtii irratti hariiroon maatii Haacaaluu waliin qabnu jabaa ture," jedhu. Itti dabaluunis walumaa galatti ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa irratti hojiin qorannoo hojjetame haalaan jabaa akka ture "wal nama hin gaafachiisu" jedhan. "Poolisii Finfinneerraa ogeeyyiin gahumsi yakka qorachuu isaanii olaanaa ta'e filamanii, Abbaa Alangaa irraas daayireektaroonni osoo hin hafiin garee ijaarame keessatti hammatamanii" qorannoon gaggeeffamuu dubbatu. Himatamtoonni yakkicha raawwachuu ragaan mana murtii amansiisu argamee ofirraa ittisaa jedhamuun isaanii qorannoon taasifame hagam jabaa akka ta'e mul'isa jedhan. Bilbilli harkaa, meeshaani fi wantoonni biroo konkolaataa isaa keessatti argaman marti tokko tokkoon qoratamaniiru jedhu Obbo Awwal. Meeshaalee eessa akka jiran hin beeknu jechuun maatiin kaasan ilaalchisee meeshaaleen adeemsa falmii mana murtii keessatti barbaachisoo ta'anirraan kan hafe hundi maatiif deebi'eera jedhu. Himatamtoonni lammaffaa fi sadaffaa keewwata ittiin himatamuu qabu jedhee manni murtii jijjiire ilaalchisee dhimmichi kan xumura hin argatiin waan ta'eef tarii wayita xumura argatu adeemsi ol iyyannoo gaafachiisu yoo jiraate fuulduraaf kan beeksifnu ta'a jedhan. Himatamtuun afraffaa Laamroot Kamaal bilisaan akka gadi dhiifamtu manni murtii ajajuu ilaalchisee Abbaan Alangaa gara Mana Murtii Waliigalaatti ol iyyannoo dhiyeessee akka jiruufi beellamni qabamee akka jiru himan. Hangasitti murtiin bilisaan haa gadi dhiifamtu jedhu ugguramee himatamtuun ammallee mana hidhaa akka jirtus Obbo Awwal himaniiru. Himatamtuun kun jalqabarratti shakkamtuu taatullee waa'ee ajjeechaa kana waan beektu yoo himte ishee akka ragaatti lakkaa'uun kanneen ajjeechaa kana raawwatan himachuuf jecha Abbaan Alangaa ibsa kennee akka ture dubbatu. Haa ta'u malee adeemsa qorannoo keessa isheenis yakkicha keessaa harka qabaachuu ragaaleen waan argamaniif "ishees himatamtuu goonee, himata irratti bannee mana murtiitti dhiyeessineerra" jedhan. Abbaan Alangaa sababa Laamroot Kamaal bilisa baasuuf hojjetuuf tokkollee hin qabu jedhan Obbo Awwal. Dhimmi ajjeechaa Haacaaluu qaama walaba ta'een haa qoratamu jechuun yaada ka'e ilaalchisee deebii kennaniin "poolisii fi abbaa alangaa biyyattiin qabduun alatti qaamni walaba ta'e biraa qorannoo gochuu hin danda'u" jedhan. Yakkoonni wal-xaxoo fi humna biyyattiin qabduun ol ta'an yoo raawwataman biyyoota biroo deeggarsa gaafachuun kan danda'amu ta'ulleen, ammatti wanti kun barbaachisuuf akka hin jirre dubbatan. Maatiin Haacaaluu akka qaama miidhame tokkootti kana gaafachuun isaanii dogoggora ta'uu dhiisuu mala kan jedhan Obbo Awwal, bu'uurri seeraa kun ittiin raawwatamu garuu kan hin jirre ta'uu dubbatan. Yaada gama himatamtuu Laamroot Kamaal ykn abukaatoo isheen jiru gabaasa kanatti dabaluuf yaaliin goone nuuf hin milkoofne. Kan argannu yoo ta'e ni keessummeessina.


Aanaalee Shawaa Kaabaafi Godina Addaa Saba Oromootti komaand postiin hundeeffame

Raayyaan Ittisa biyyaa Itoophiyaa rakkoo nageenyaa biyyattii keessatti bakkeewwan garaa garaatti mudatan ilaalchisuun ibsa kaleessa galgala baaseen, naannoo Amaaraa Godina Shawaa Kaabaafi aanaalee bulchiinsa Godina Addaa Saba Oromootti komaand postii hundeeessuu beeksise. Komand postiin kunis dhaabbilee nageenyaa federaalaa fi godinaalee sadan dabalachuun kan hundeeffame jedhameera. Komaand postiin hundaa'e kunis gareewwan naannichatti badiinsa raawwatan irratti tarkaanfii fudhachuun olaantummaa seeraa kan kabachiisu ta'uu ibsi kun eereera. Haaluma kanaanis nageenya naannichaa bakka duriitti deebiisuuf dhorkaawwan garaa garaa kaa'amusaaniis ibsi kun ifa taasiseera. Dhorkaawwan kaa'aman keessaa tokko, daandii ollaa aanaalee Dabira Siinaa hanga Kombolchaatti argaman irratti karaa mirgaafi bitaatiin fageenya kilometira 20 keessatti meeshaa waraanaa qabatanii socho'uun cimsee dhorkameera. Lammaffaa daandii cufuu dabalatee, bataskaanaa fi dhaabbilee motummaa akkasumas mana jireenyaa dhunfaafi qabeenyaa barbadeessuun ykn gochaa kanarratti gareefi dhuunfaan hirmaachuuf socho'uun dhorkameera. Paartiin siyaasaa, caasaan motummaafi gareewwan gochoota dhorkaman kanneeniifi dhorkaawwan komaandi poostichi baasuu keessatti hirmaatan irratti tarkaanfii seeraa kan fudhatu ta'un beekamu qaba jechuun akeekkachiseera. Raayyaan ittisa biyyaa ibsa baasee kanaani, keessattuu guyyoota sadan darban keessa aanaalee Shawaa kaabaafi godina Addaa Oroomootti humnootii hidhachuun lubbu namaafi qabeenyaa irraan badiinsa qaqabsiisan to'achuuf hojjachaa jiraachu beeksiiseera. Namoota sababii kanaatiin lubbunsanii darbeef gaada itti dhagahame ibsuun maatiif jajabina hawwee jira. Qaamooleen daandii cufuu dabalatee nageenya hawaasaa boreessuu irratti hirmaachaa jiranis gochaa kanarraa akka of qusataniif cimsuun akeekkachiseera. Erga Naannoo Amaaraatti bulchiinsa Godina Shawaa Kaabaa fi Godina Addaa Oromootti umameen wal qabatee lubbuun namoota hedduun badee, namoonni kumaatamaan lakkaa'aman qee'ee isaanii irra bu'anuu gabaasuun keenya ni yaadatama. Keessattuu erga namoonni wallaansa fayyaa dabalataa barbaacha gara Axaayyee hospitaala Ifaati dhufan saddeeti haala sukkaneessaa ta'een ambulaansii keessaa buufamuun ajjeeffamanii booda, naannichatti muddamni cimee itti fufuunsaa jiraattootaafi aanga'oota naannichaa irraa BBC odeeffate ture. Kana malees biyyatti keessatti edoowwan garaa garaatti gareewwan ummata walitti buusuun lubbuu namoota nagaafi qabeenyaa irraan balaa qaqabsiisan irattis tarkaanfii fudhachu eegalu beeksise. Isaan keessaa rakkoo nageenyaa karaa Matammaatiin ummata baroota dheraaf waliin jiraataa ture  Qimaantiif Amaaraa jidduutti umamee humnootii nageenyaa federaalaafi naannichaa akkasumas jaarsoolii waliin ta'uun rakkinicha karaa nagaatiin hiikuuf hojii guddaan hojjatamaa jiraachu ibsi kun beeksiiseera. Kana malees Wallaga karaa Bureetiin olaawwan Giddaa Ayyaanaa, Angar Gutteetti  yaaliiww saba Amaaraafi Oromoo nagaadhaan bara dheeraaf waliin jiraataa ture walitti buusuuf taasifamee hirmaannaa hawaasaatiin gara nagaatti deebiisuun danda'ameera jedhe. Akkasumas ''gochii wal dhabdee ummattoota Afaariifi saba Isaa Afaar kan barootaf nagaan waliin jiraataa ture jiduutti sochii daldala galiifi al-ergaa gufachiifuuf yaadamee taasifame jedheen,'' himaannaa hawaasaatiin to'annoo jala olfamu ibsichi himeera.


Ijoollee Booranaa-Keeniyaa wallaansoon jireenya horsiise-bulaa qabxiin caalanii argamuu hin dhorkine

Barataa Daawuud Alinuur jedhama. Ilma horsiise-bulaa Oromoo Booranaa, Keeniyaati. Akkuma ijoollee horsiise-buulaa kamuu yeroo manni barumsaa cufamu gaalaafi loon tiksuun warra isaa gargaara. Yeroo barumsaa ammoo fageenya hanga kiiloomeetira saddetii miillaan gammoojjii horsiise-bulaa keessa deemuun barata. Wallaansoo jireenya horsiise-bulaa marraafi bishaan barbaachaaf loon faana fagaatanii  deemuun  Daawuud fi barattoota mana barumsaa isaa biroo qormaata biyyaalessaa kutaa 8ffaa Keeniyaan  qabxii ajaa'ibaa galmeessisuu isaan hin dhorkine. Daawud dabalatee ijoolleen horsiise-bulaa Oromoo Booranaa mana barumsaa Dhaddacha Lakkoolee Marsabeeti bulchiinsa Mooyyaleetti argamuu cufti qormaata biyyaalessaa qabxii dansaa galmeessisuun seenaa hojjechuu BBCn hawaasa mana barumsichaarraa odeeffateera. Barataa Daawuud Alinuur 500 keessaa 403 fiduun mana barumsaa Dhaddacha Lakkoolee tokkoffaa yoo ta'u, shamarran lama ammoo isatti aananiin lamaffaafi sadaffaa bahaniiru. Barattoota miliyoona 1.2tti siqan Keeniyaatti qoraman keessaa qabxiin barataa Daawud galmeessise kun tarree olaanaa keessa jira. Sababiin isaas lakkoofsa barattootaa anga kana qoraman keessaa barattoota 8,091 qofatu 400 ol fide akka ragaan ministeera barnootaa biyyattii agarsiisutti. Daawud fi barattoota mana barumsaa Dhaddacha Lakkoolee biroof  gaalaafi loon tiksaa barachuufi kiiloomeera hedduu deemanii barachuu qofa hin turre rakkoon. Weerarii konovayirsas barnoota addaan kute, ijjoolleen horsiisee bulaa kan duraanuu barnoota argachaan itti ulfaata manaatti deebise, hedduunsaanii horii faan godaanani. Erga weerarri koronaavaayirasii qaqqabeetii barattoonni Keeniyaa manumatti karaa toora interneetii akka baratan yommuu taaifamu, kun ijoollee horsiise-bulaaf hedduu rakkisaadha. Sababiin isaas, inteneetii argachuun rakkisaa waan ta'eef. Akkas ta'ee garuu qabxii Daawud fi barattoonni mana barumsichaa cufti galmeessan maatiifi barsiisonni BBCn dubbise akka isaan ajaa'ibee dubbatu. Yeroo gabaabduu manneen barnoota banameetti fayyadamuun baratoonni hedduun milka'usaaniitti maatiifi barsisoonni gamachuu qabanillee ibsaa jiru. Akkamitti akka qabxii isaa dhaga'e yeroo dubbatu Daawuud Alinuur, "waa'ee qabxiisaa neetwakiin rakkisaa waan tureef osoo gala tiksaa jiruun tureeen dhaga'e,"  jedha. Baratoonni magaalaa guyyaa qabxiin beeksifamuutti raadiyoofi televisheenii keessaan hordofan kan jedhan Ittaanaan Hoogganaa mana barumsichaa barsiisaa Shaamaa Diidaa, baratoonni baadiyaa garuu horii tiksuuf bosona keessa waan jiraniif dafanii dhagahuu hin danda'an jechuun yaada barataa Daawud dhugoomsu. Akka barsiisaa Shaamaan jedhuutti, baratoonni tun guyyaatti kilomiteera saddeet miilaan deemanii baratu. Kana malees, nyaata argachuun rakkisa ta'uu hima. Tanaan alatti barsiisonilleen faggoorraa dhufuu, bakkisaa baadiyaa waan ta'eef manneen kiraa hin qabu. Kanaafuu, kutaa mana barnootaa keessa bulu jedha Ittaanaan hooganaa mana barumsichaa kun. "Bakka keessa jiraannu hin qabnu, kutaadhumma ijjoolleen keessatti barattu tokko keessa rafna. Yeroo garii osoo rafnuu baratoonni nutti dhufti. Kun waan seera keessa hin jirre." "Dhukkubi kun [Koronaavaayiras] ijjoollee manaatti deebisee akkamiin qormaata kana dabarti jechuun sodaachaa ture," jedhan Abbaa Alii Guyyoo, kan intallisaa barattoota qabxii olaana argatte keessa jirtu. Barsiisaa Shaamaaa gammachuu itti dhagamte ibsuun, milka'inni barattoota mana barumsichaa hoogganaa qajjeelaa qabaachuufi hariiroo gaarii  barsiistonni  maatiii barattootaa waliin qaban jedha. "Akka waan qormaata kana ofii kenyaan fudhanneetti gammanne. Halkan kalee gamachuu qabnuuf rafuu dadhabne. Namni duraan maqaa mana barumsa Dhaddacha Lakkoolee hin dhaga'in amma baratee gammachuu nu waliin qoodachaa jirra. Gumaachi maatii barattootaa milkaa'ina barattoota kanaaf olaanaa ta'uu kan himu barsiisaa kun, yeroo rakkoon uumamu dafanii furaa bakka hir'inni barsiisaa mudatuttillee nama barate kan isaan gargaaruu bakka buusu jedha. "Barnoota ijjoolleesaanii hordofanii hojii barsiistotaa gargaaruu," jechuun maatii ijoollee kanneen galateeffata. Obboleessi Daawuud Yunivarsitii Keeniyaataatti gosa barnootaa Elektirooniikaal Injiinariingii barachaa jiru Abdi Alinuur, haala mijataa hin taane kana keessatti qabxii obboleessi isaa fide kana jajateera. "Jaarolleen guddoo gammade imimmaan buufte. Nalleen qabxii gaarii fideen ture duraan garuu hanga kan Daawud kana hin geettu malee. Inni qaroodha, ammallee osoo magaalaa keessatti baratee, Keeniyaa keessatti tokkoffa ta'uu danda'a ture," jechuun cimina obboleessa isaa hime. Barattoota dubraa Daawuditti aananii qabxii gaarii kan fidan keessaa abbaan barattuu Hawoo Alii, Abba Alii Guyyoo intalti isaa milkaa'uuf hedduu gammadeera jedhan. Sababa ji'oota hedduu barnoota malee manatti hafaniif, hagan darbuu jennee eegaa hin turre jedhan. "Yaadi kiyya guddaan akka isheen bakka gaarii qaqqabdun fedha. Namni keenya dubartoota guddoo tufata. Ani akka dubartiin cufti kabaja argattee gargaaramtee,intalli tiyyalleen akka ijjoollee biyyaattii bakka geettuun fedha. Garuu dandeetti Waaqayyootu qaba," jechuun  miira gammachuu isaanii kan himan. Abba Aliin horsiisee bulaan ijjoollee dhiiraa barsiifatee, tan durbaa eerumsiisu jedhu. Garuu ''Wanti isaan beekuu qaban namni fulduraalleen maatii ofii gargaaruu dubartoota,'' jedhan. "Ijjoollee cufa wal-qixxeessuu malan, tokko ol fuudhanii taan gadi qabanii ilaaluun waan fudhatama hin qamne," jedhan. Barattuu Haawwoo Alii ammoo ifa dhabuun barnota isaanii duuba deebisuu dubbatti. Gara fuula duraatti  doktarii ta'uun fedha kan jettuu Haawwoon, erga of dendeetteen booda qe'eesheetti deebitee neetwarkii ijjoollee horsiise-bulaatiif dhaabuuf karoora qabdi. Baratoonni mana barumsaa Dhaddachaa Lokkoolee qabxii bareedaan darban kunneen, barnoota sadarkaa lammaffaaf manneen barumsaa biyyoolessaa bebeekammotti akka  baratan  abdii guddaan eegachaa jiru.


'Dubbiiwwan Ida’oo Boruu kitaaba kiyyaaf bu’uura guddaa turan'- Barreessaa Darajjee Bahaaruu

Sanbata Xiqqaa darbe kitaabni mata duree 'Oromoo fi Finfinnee' jedhu Darajjee Bahaaruutiin barraa'e Finfinnee Hoteela Skylight tti eebbifameera. Barreessaan kitaaba kanaa Darajjee Bahaaruu BBC waliin turtiin taasise kunooti. BBC- Kitaabnikee kuni maalirratti kan xiyyeefatedha? Darajjee - Kitaabni kuni uutumatti waa'ee Oromoo waa'ee Gosoota Oromoo fi waa'ee Finfinnee irratti xiyyeefata. Kitaabni kuni Fuula 633 qaba. Kitaaba Kanaan waa'ee Oromoo fi waa'ee Finfinnee nan tuqe malee waan barreeffamee dhumu miti. BBC- kitaaba seenaa kana barreessuuf maddi Odeeffannookee maali? Darajjee - kitaaba kan abarreessuuf maddeen odeefannoo afurin fayyadame. Inni jalqabaa fi bu'uura kitaaba kiyyaa kan naaf ta'e barreeffama Hayyoonni Oromoo barreessanii fi dubbatani. Keessumaa kitaaba kiyya kanaaf giddugala kanin godhadhe dubbiiwwan Obbo Ida'oo Boruu yeroo adda addaatti dubbataniidha. Ida'oo Boruu mana kitaabaa socho'aa Oromoo jedhameeti kan beekamu. Dhimma shaggariin kan walqabatu ammoo maddeen sadarkaa tokkoffaa hedduun fayyadame. Oromoon osoo magaala kana keessaa hin buqqa'in dura xalayaawwan ittiin waa gaggaafachaa turan hedduu argadheera. Kan biraa ammoo oromoota magaala kana keessaa buqqa'anii dhiibbaan irra gahes akka madda odeeffannootti fayydameera. Kitaaba kanaaf bu'uurri guddaan garuu  dubbiiwwan Ida'oo boruu yeroo adda addaatti dubbataniidha. BBC- Kitaaba kana yeroo barreessitu gufuuleen simuudatan maali? Darajjee-  ani kitaabota Afaan Amaaraatiin barreeffaman nan dubbisa. Hogbarruun Oromoo kunimmoo ganaa ka'umsarra jira.  Hojiiwwan Hogbarruu kana jajjabeessuunis hin baratamane. Amma reefu jalqabbiirra jira. Kitaaba kana ergan barreessee maxxansuudhaaf ija nama baayyeen ilaale. Eebbisiisuufillee haalli jiru rakkoo baayyee keessa darbeeti kan asgahe. Garuummoo namoonni baayyeen nafaana aarsaa guddaa kanfalanii kitaabni kuni akka uummata bira gahu maallaqaan, hamileedhaan nagargaaran hedduudha. Isaan haa galatooman. Bu'aa bahiin keessa darbe hunda kan nadagachiisu ammoo kitaaba kana yaadannoo wellisaa Haacaaluu hundeessaatiif Oolchuu kiyya. Seenaa isaa baayyees kitaabicha keessa galcheera. Kitaabicha yaadannoosaa gochuun koo boqonnaa guddaa naaf kenne. BBC- waa'ee Oromoo fi Finfinnee kana Oromoo caalaa saboota biraa biratti hubannoon jiru gahaa miti jedhu namoonni. Kitaaba kee kanammoo akkamitti saboota biroo akka hubataniif oolchita? Darajjee- dhugaa dubbachuuf ani barreeffamoota Afaan Amaaraa nan dubbisa malee barreesuu kana baayyee hin danda'u. garuummoo seenaawwan hedduu Afaan Amaaraatiin dogoggoraan barraa'an hedduu kitaabaa kana keessatti ibsa bal'aa dabalee barreesseera. Kanaaf humnaa fi dandeettii Afaanii kiyyatu naqabaaf malee kitaabni kuni osoo Afaam Amaaraa qofa miti Afaan Ingiliziittis hiikamee baayyee gaarii taha. Namootni waan kanarratti nagargaaruu dandahan osoo argamanii gammachuudhaanin simadha. BBC- Fuula duratti karaa barreessuu Kanaan karoorrikee maal fakkaata? Darajjee-  Fuula duratti karoora laman qaba. Inni jalqabaa seenaawwan waan amma barreesse kanaa gadi jiranirratti barreessuudha. Isaan kuni seenaa, aadaa fi duudhaa aanaalee fi godinaalee Oromiyaa keessa jiru. Inni lammataa seenaawwan gara olii jiranirrattin barreesuuf karoora qaba. Inni kunimmoo seenaa Oromoo kana olguddistee sadarkaa Kuushitti gumaacha isaa barreessuudha. Qooda sabni Oromoo kuni Afrikaa keessatti qabu seenaasaa olkaasee barreessuufis karooran qaba.


Baaroo Tumsaa: Qabsoo barattootaa hanga qabsoo hidhannoo ABO, Naqamtee hanga gammoojjii Harargee

Qabsoo diddaa cunqursaa fi hiree walqixummaa saba Oromoo walakkaa lammaffaa jaarraa 20ffaa keessatti qabsaa'ota dhalatanii aarsaa isa dhumaa namni tokko kafaluu danda'u gootummaan baasanii darban keessaa ijoolleen Obbo Tumsaa Silgaa maqaa guddaa qabu. Ijollummaa isaaniitti maatii isaanii dhabanis rakkatanii baratanii ofiif ta'uurra darbanii biyyaaf ta'an. Galaa seenaa rirmi hin nyaanne dhalootaaf galaasan. Ijoollee afur Obbo Tumsaa Silgaa haadha warraa isaanii Naasisee Cirrachoo irraa godhatan keessaa Lubi Guddinaa Tumsaa fi quxusuun isaanii Baaroo Tumsaa qabsoo Oromoo warra yaada, dhiigaa fi lafeen utuban keessaati. Barreeffama kanaan gumaata maatii kanaa ibsuun waan bal'atuuf gumaata Obbo Baaroo Tumsaarratti xiyyeeffanna. Obbo Baaroo Tumsaa Lixa Oromiyaa ganda Boojjii Karkarroo jedhamtutti bara 1938 dhalatanii, bara 1978'tti Harargee keessatti du'aan boqotan. Umrii gabaabduu lubbuun jiraatan keessatti garuu qabsoo sabni Oromoo walqixxummaaf godhu keessatti umrii isaaniin ol wanta firiin isaa bara dhufaa darbaa hin gogne, kan du'aa ol jiraatu akka lafa kaahan seenaan isaanii dhugaa baha. Hangafa isaanii Luba Guddinaa Tumsaan alatti obboleessa dhiiraa Naggasaa Tumsaa jedhamuu fi obboleettii durbaa Raahel Tumsaa jedhamtu waliin dhalatan. Maatiin isaanii ijoollummaa isaaniitti waan du'aniif gaafatamni Baaroo fi obboloota isaanii biroo harka obboleessa isaanii hangafaa Luba Guddinaa Tumsaatti kufe. Barnoota isaanii sadarkaa jalqabaa Naqamtetti erga xumuranii booda barnoota sadarkaa lammaffaa gariin Bishooftuutti baratan. Sababa barnootaan jireenya isaanii harka hedduu Shawaa keessatti dabarsuu bara 1959 irraa eegaluun kan isaan beekan hayyuun Oromoo amma lubbuun hin jirre Obbo Eda'oo Boruu bara 2017'tti gaaffiif deebii Raadiyoo Finfinneef kennaniin himanii turan. Obbo Baaroo Tumsaa nama qaroo waan turaniif barnoota isaanii sadarkaa lammaffaa yoo fixan Yunivarsiitii Haayilasillaasee isa jalqabaa jedhamuun bara san kan beekamu amma Yunivarsiitii Finfinnee muummee Faarmasitti qara'uun bara 1966 eebbifaman. Achiis faana Oromoota muraasa barnoota seeraan eebbifaman akka Baqqalaa Galataa kan barreessaa Dhaabbata Fannoo Diimaa addunyaa ta'an hordofuu Obbo Eda'oon ni yaadatu. Yaa'ii hundeeffama ABO isa jalqabaan dhaabicha hoogganuuf Obbo Baaroo waliin namoota filataman keessaa kan ta'an jaalli qabsoo isaanii Dr Diimaa Noggoo, barnootaan Obbo Baaroon kan isaan dursan ta'us, bara Haayilasillaasee keessa 'lafti qotatee bulaaf haa kennamu' (Mareet Laaraashuu) dhaadannoo jedhuun hiriirri barattoota yunivarsitiii jalqabaa hooggansa Obbo Baaroon akka bahame yaadatu. Abbaan Obbo Baaroo Ciisanyaa (kan lafa ofii hin qotanne) akka turan irra deddeebiin hima akka turan, kunis qabsoo isaanii kanaafi boodas labsii lafaa bara dargii keessatti akka bahu gahee olaanaa bahaniif bu'uura akka ture Dr. Diimaan OBN'tti himaniiru. Jaalli qabsoo Obbo Baaroo kan biroon Obbo Leencoo Lataa, Baaroo wayita Araat Kiilootti Faarmasii baratun bareen jedhanii, 'yeroos Baaroon pireezidantii waldaa barattootaa ture' jechuun BBC'tti himaniiru. Walbeekumsi isaanii osoo waggaa hin guutiin Obbo Leencoon barnootaaf gara Ameerikaa imalanii waggaa afur booda yoo deebi'an, Obbo Baaroon bu'uura qabsoo mirgaa Oromoo kan ta'e Waldaa Maccaa fi Tuulamaa waahillan biroo waliin jajjabeessanii qormaatilee hedduus keessummeessaa turan jedhu. Biyyattii erga deebi'anii booda Wanjii hojjechaa akka turan kan himan Obbo Leencoon, Baaroon nama biroo tokko waliin ta'uun isaan dubbisuu fi sochiin siyaasa Oromoo iccitiin hojjetamaa akka jiruu fi waraqaa 'Oromo voice against tyranny' jettu koppii tokko akka itti kennan dubbatu. Isaanis sochii kanatti makamuuf Shaggaritti hojii barbaaddatanii dhufan. Obbo Baaroon kana yoo iccitiin hojjetan hojii isaanii Ministeera Fayyaa Hawaasaarraa ari'amanii turan, barnoota seeraan digirii isaanii barachaas turan. Barreeffamni eebba barnoota seeraaf dhiyeessan mata duree 'Decentralization and nation building' jedhu kan qabu yoo ta'u, biyyi dimookraatawaan uummatni biyyattii walqixa keessa jiraatan kan ijaaramu aangoon mootummaa gidduugaleessaarratti walitti qabamu naannoleetti qoodamee, naannooleen ofiin of bulchaa mootummaa gidduugaleessaa waliin akka hojjetan yoo ta'edha jedha. Obbo Baaroon qorannoon eebbaaf dhiyeessan kun ijaarsa biyya Itoophiyaa keessatti ammallee akka galtee guddaatti akka ilaalamu namoota siyaasaa hedduun himama. Dr Diimaan, waa'ee beekumsa siyaasaa Obbo Baaroo yoo himan, ''siyaasa biyyaa fi kan addunyaas nama hubateedha'' jedhu. ''Waldaa barattoota Yunivarsiitii ta'anii filamuuf dandeettii agarsiisuu feesisa.  Dorgommii jabaatu jira. Shira baay'eetus gaggeeffama. San hunda keessa darbee filatamuun isaa dandeettii siyaasaa inni qabu mul'isa'' jedhu Obbo Leencoon. Dandeettiin Obbo Baaroo siyaasa sirriitti hubachuun caalatti, qabsoo mirgaa keessatti namni dursee akka of baru gochuudha jedhu hirriyyoota isaanii kan turan. Itoophiyaa keessatti namoota jalqabaa Faarmasiin eebbifaman lama keessaa tokko Obbo Baaroo akka ta'an Dr. Diimaan ni yaadatu. ''Namni tokko nama Eertiraati namni biraan isa. Akkuma eebbifameen Minsiteera Fayyaa keessatti itti gaafatamaa muummee Faarmasii ta'uun hojii argate. Faarmasiin Itoophiyaa keessa jiran sirna akka qabaatan gochuu irratti qooda guddaa taphate.'' Qoricha yeroon irra darbe warra nagadan irra deemanii sakatta'uun dhabamsiisuu, achiis namni Faarmasii keessa hojjetu nama oogummaa faayyaa qabu akka ta'u murteessuun Oromiyaafi naannoo uummatoota kibbaa keessatti kanneen oogummaa fayyaa warra miisiyoonaan barataniif hayyama faarmasii kennuun gahee guddaa taphachuu isaanii dubbatu Diimaan. Biyyattii keessatti seenaa daldala qorichaa fi qabeenya gama faarmaasitiin horatamuu qabuu ilaalchisee dammaqinsa barbaachisu uumuun, dhalattoota Oromoo akka isaan faarmaasii dhuunfaa banatanii qoricha daldalan kan taasisan hiree kanatti dhimma bahuun ture jedhu. "Kan nama ajaayibu egaa, bara sanatti kootaa heyyama faarmaasii 425 kennamuuf qophaa'e keessaa 421 dhalattoota Oromoof kan laate yoo ta'u, wanti kun hanga raawwatutti qaama mootummaa keessaa namni tokkollee quba hin qabu ture" jedhu namni seena Obbo Baaroo qorataniifi yeroodhaaf maqaan isaanii ifa akka hin baane fedhan tokko. Maayyirra, erga isaan seera haarawa tumsiisanii, hojii kana akka barbaadanitti raawwatanii, gaazexeessaa Maammoo Wuddine jedhamu waan kana akka malee afarsuun hojii isaanii bifa adabbiitin akka gadhiisan taasifaman. Kun aarsaa  Baaroon saba isaanitiif kanfalan keessaa isa tokkos jedhu. Obbo Leencoon wayita waajira 'Ethiopian Standards' jedhamu keessatti hojii eegalan waajirichuma keessa nama ogummaa Faarmasii qabu qacaruuf gaaffii dhiyaateen Obbo Leencoon Baaroo waamuun achii waajjira tokko keessa hojjechuun isaanii waa'ee siyaasa Oromoorratti yeroo bal'aa qabaatanii akka haasa'an hiree uumuufi dubbatu. ''Hojiin hangas barbaachisaa ta'e guyyaa guutuu sijalaa fixu hin turre. Kanaaf ganama waajira seennee ykn isatu biiroo koo dhufaa ykn anatu dhaqaa waanuma qabsoo Oromoo kana haasofna. "Inni nama baay'ee beeka namnis ni dhufa. Ni mariyannaa, waraqaa nama ittiin dammaqsinu barreessina'' jedhu obbo Leencoon. Yeroo sanitti iccitiin adeemsa ABO ijaaruu keessa akka turanillee himan. Sirni Hayilassillaasee kufee Dargiin yeroo aangoo qabatu Obbo Baaroon jalqaba miseensa 'Marmaarii Komishinii' ta'anii sana booda 'Hizbi Dirijit' kan jedhamee hundaa'e keessattis ramadamanii hojjetaniiru. Gahee mootummaa Dargii keessatti qabaatan kanarraa kan ka'e gariin Obbo Baaroon gartuu ilaalcha Itoophiyummaa dursan keessa akka jiranii fi adeemsa keessa sababoota garaagaraan dhiibamanii gara qabsoo Oromootti dhufanii jedhanii yaadu. Obbo Leencoon garuu ''Baaroon ifatti kana hojjechaa icciitiin ammoo Adda Bilisummaa Oromoo gadi dhaabuurratti hojjetaa turree'' jedhu. ''Bara san qabsoon Oromoo sadarkaa lamatti hojjetamaa turee jedhu Obbo Leencoon. Ifatti waan ifatti fudhatamu fakkeessanii iccitiin hojjetamaa ture. Baaroon gaaf tokkollee itti hin amanne waan Hizbi Dirijjitii sana. Tooftaadhaaf itti fayyadamaa ture.'' Obbo Baaroon ABO hundeessuun dura dhaaba Icaat (yeItoophiyaa Ciqqun Hizbooch Abiyootaawwii Tigil) jedhamu saboota uummatota Kibbaa waliin ijaaraniiru. Saba cunqurfamoota naannoo uummatoota Kibbaa keessa jiran waliin dhaabni siyaasaa Obbo Baaroon ijaara kun namoota kaaniin saboota akka Oromoo cunqursaa keessa jiraniif sagalee ta'uun warra moggeeffame siyaasa keessatti si'oomsuufi jedhamuus gariin ammoo jarmayaa kana akka dahootti fayyadamuun ABO lafa jala hundeessuuf turee jedhu. Hayyuun seenaa Obbo Eda'oo Boruu seenaa Obbo Baarooo yoo dubbatan dhaabni Icaat kan hundeeffame akka namootni kaan jedha dantaa Oromoof kan hundeeffame osoo hin taane gaaffii dhugaa saboota kaanii bu'uureffatee dhaaba sabaaf sablammiilee ijaaruun furmaata yoo ta'e yaada jedhu qaba turee jedhu. Harki hedduun miseensota dhaabichaa Oromoo ta'aniis namootni saboota akka Walaayittaa, Affaar, Kambaataa, Sidaamaa Kafichoo fi kaniis turanii jedhu. Obbo Leencoon gama isaaniin Obbo Baaroon Icaat kan hundeessan tooftaaf ture jedhu. ''Icaat akka sanitti meeshaa ABO turte malee ABOn meeshaa Icaat hin turre. Wanti ifatti hojjetamu maqaa Icatin wanti icciitiin hojjetamu ammoo maqaa ABO hojjetamaa ture.'' Bara Dargii yeroo wantootni dantaa sirnichaan ala jiran irratti tarkaanfiin gara jabinaa fudhatamutti Obbo Baaroo fi namoota isaan waliin hojjechaa turaniif adeemsi qabsoo ABO ijaaruu salphaa hin turre. Haa ta'uuti Obbo Leencoon akka jedhanitti ''yeroo sana warri wal hudhee ija walitti baasaa ture Ma'isoon, EPRP fi Dargiidha. Gara keenya garagalanii nu ilaalaa hin turre. Ma'isoon EPRP nu se'a EPRP'n Ma'isoon nu se'a dargiinis jara lamaan irratti xiyyeefate. Kana keessa irraanfatamne.'' ''Bara 1978 keessa Dargiin dhaabota akka Ihaappaa magaalaadhaa baasee, Ma'isooniinis bibittimse nurratti xiyyeefate nus magaalaa gadhiisnee bahuuf dirqamne jedhu'' Obbo  Leencoon. Obbo Baaroon qaama bulchiinsa Dargii ta'anii icciitiin ammoo ABO ijaaruuf gaheen taphatan akkaan guddaa ture. Dhiyeenya kan boqotan abbaa Bariisaa jedhamuun kan beekaman Maahdii Hamiid Muudee kan gaazexataa jalqabaa Afaan Oromoo hundeessan yeroo jalqabaaf gaazexaa san yoo maxxansan Obbo Baaroo fi namootni Oromoon biroon hedduu gumaachuu dubbatanii turan. Gaazexaan sun hayyama yeroo tokkoof argate boodatti jechuun torbee lama lamaan maxxafamuu isaa hordofee Maahdi Hamiid yoo hidhaman Obbo Baaroo fi Lubi Guddinaa Tumsaa fa'a lubbuu isaanii du'a oolchanii hidhaa hiksisuu isaniis dubbatanii turan. Bara 1977'tti gaazexaan Bariisaa mootummaa Dargiin yoo dhaalamu Obbo Baaroo, Leencoo fi warri kaanis guyyaa kana kabajan sababa jedhuun waltajjiin guddaan galma Biheeraawwii Tiyaatir jedhamutti Oromoota godinaalee hunda kutaa biyyattii hunda irraa yeroo jalqabaaf walitti fide abjuu Oromummaa lalisiisuu kan Obbo Baaroon cimsanii itti amanan jabeessuu keessatti gahee addaa taphatee ture. Hundeeffama ABO keessatti hojilee ijoon lama nama walitti qindeessuu fi sagantaa isaa barreessuudha jedhu Dr Diimaan. Obbo Baaroo Tumsaa, Obbo Leencoo Lataa fi Dr Diimaa Noggoo namoota sadii sagantaa dhaabichaa barreessan ta'uu dubbatu. Oromoota kutaalee biyyaa addaa addaa, amantaa adda addaa fi sadarkaa jireenyaa adda addaarra jiran waliin hariiroo jabaa uumuun kan beekaman Obbo Baaroon biyya keessa qofa osoo hin taane biyyaan alatti baqataniifi barnootarra warra turan akka Haayilee Fidaa waliinillee qunnamtii qabaachaa turan. ''Keessattuu wanti inni gad jabessee itti amanu qaamni bilisummaa Oromootiif hojjetu ilmaan Oromoo godinaa hunda, amantii hundarraa dhufan irraa bu'uureffamuu qaba kan jedhu'' ta'uu Obbo Leencoon ni himu. Kanas hoji kooti jedhee godinaalee akkaa Walloo fi Raayyaa irraa nama hanga argatutti osoo hin boqotiin hojjetaa waan tureef hooggansi ABO inni jalqabaa kan hunduu keessatti of argu akka ta'u ta'eeras jedhu. Jaarmiyaa siyaasaa ijaaruuf namoota jajjaboo walitti qabuun barbaachisaa akka ta'e kan kaasan hiriyaan isanii kan turan Obbo Kabbadaa Qajeelaa waggaa tokko dura turtii OBN waliin taasisaniin, ABO ijaaruu keessatti namni gahuumsa akka sanii qabaachaa ture Baaroodhaa jedhan. ''Baaroon Wallaggaa ka'ee hanga Bahaattii, Kaabaa qabee hanga Kibbaatti namoota keenya walitti qabuu keessatti gahe murteessaa bahe.'' Yeroo sanitti osoo Baaroon hin jiraannee, osoo Baaroon hin kaane ta'ee waayeen mirga uummata Oromoos hamma kanatti deemuu hin danda'aa laata kan jedhu hamma yoonaa gaaffiin isaa mataa koo keessa jiru. '' jedhu Obbo Kabbadaan. Piroojeektii iccitaawaan Obbo Baaroofii waahillan isaanii Adda Bilisummaa Oromoo hundeessuu bara 1973 fi 74 wixineen sagantaa siyaasaa Adda Bilisummaa Oromoo waraqaa adiirratti Obbo Baaroo, Obbo Leencoo fi Dr. Diimaa Noggoon barreeffame. Akka Obbo Leencoon jedhanitti wixineen sagantaa kanaa waggoota lamaaf qeeqamee, wayyeefame. Waggaa lama booda walgahii iccitiin sagantaa fi hoogganni ABO dhaaba Obbo Baaroon waahillan isaanii waliin mirga saba Oromoof akka qabsaa'u ijaaran darbees faajjii dhaloota Oromoo ta'ee raggaasifame. Warri yeroo sana filataman Baaroo Tumsaa, Magarsaa Barii, Gadaa Gammadaa, Abboomaa Mitikkuu fa'aadha jedhu. Sagantaan dhaabichaa Obbo Baaroo fa'iin bocame ''Dimookraatik Ripaabliik of Oromiyaa maddisiifna. Yoo haalli kan mijatu ta'e ammoo mootummaa Yuuniyeen, koonfedereeshiii fi Federeeshinii hin laalla kan jedhutu lafa kaahame'' jedhu Obbo Leencoon. Yeroos kaayyoon ture Oromoo qofa bilisoomsuuf hin turre Oromoo cunqurfamaa bilisoomsuuf ture. Oromoo keessas qabsoon ni jiraata. Boodessitoota Oromoo waliniis qabsoon ni jiraata. Qabsoon farra Fiiwudaalaas Oromoo keessattis alattis ni gaggeefama jedhanii sagantaa isaanii keessatti lafa kaahan. Qabsoon dhaabni kun gaggeessu qabsoo siyaasaa fi kan hidhannoos akka ta'u sagantaan dhaabichaa bara 1976 raggaasifame ifatti kaahee akka tures Obbo Leencoon ni yaadatu. Bara 1975 mootummaa Somaaliyaa kan Sa'iid Baarree kutaalee Baha Oromiyaa hedduu fi Baale to'achuuf weerarri godhame hojii siyaasaa hooggansi ABO hojjeteen baddaa Oromiyaa keessatti erga fashaalee booda, hoogganoonni dhaabichaas siyaasa biyya keessa yeroos tureen magaala keessa turuuf hireen qabaachaa turan waan dhumaa deemeef magaala bahuf dirqaman. Hoogganoota dhaabichaa keessaa Jaarraa fi Mul'iis kanneen jalqaba waraanatti makaman ta'uu Obbo Leencoon ni yaadatu. Suuta hooggansi hunduu bosona yeroo galu Obbo Baaroon gara dhumaa bara 1977 ijoollee isaanii umrii xixiqqaa fi haadha warraa isaanii dhiisanii Harargetti bosona galan. Hoogganoota dhaabichaa magaalatti hafan keessaa namni dhumaa magaalaa bahe Obbo Leencoo yoo ta'an qunnamtiin hooggansa bosona jiru waliin turees karuma isaanii ture. ''Baaroon hanga daggala lubbuun turetti barnoota politikaa(siyaasaarra) bifa garaagaraatiin qopheesse ijoollee leenjisee ijoolleen immoo waraana akka leenjisan hojjechaa ture'' jedhu Obbo Leencoon. Haalli du'aa qabsaa'aa saba Oromoo fi cunqurfamoota biroo Obbo Baaroo hedduu ifa miti. ''Ebla keessa bara 1978 guyyaa jalqabaa dirreetti bahan Baaroon yoo wareegamu ani biran ture'' jedhu Obbo Leencoo Lataa. ''Gaafa inni wareegame biran ture. Gaafa sana galgala isaa wareegame. Balaa haala hin yadamiiniin wareegame. Wareegamnisaa siyaasaanis kan wal hin qabanne, amantiin wan walitti hidhates hin turre, balaa tasaa ture. Mootummaa yeroo saniitiinis hin turre. Haala keessoo ykn waldhabdee tureenis miti'' jedhu Obbo Leencoon. Haala wareegama Obbo Baaroo ibsuuf hayyama warraa fi dhaabaa kan isaan feesisu ta'uullee Obbo Leencoo Lataa BBC'tti himaniiru. ABO'n hundeessaa isaa yeroo gabaabaa keessatti dhabuun danuu isa miidhe. ''Baarootti dabalee hoogganoota hedduudha dhabe. Gariin isaanii humna Si'aad Baarreetiin ajjeefaman. Gariin ni hidhaman. Hooggana haaraa maddisiisuudhaaf waggaa 10 nutti fudhate'' jedhu Obbo Leencoon. ''Baaroon Dimookiraasiitti amana. Dimookiraatawuun Oromoo ni aangessa jedhee nama amanuudha. Biyyi kun Dimookiraatawuudhaaf mirgi Oromoo kabajamuu qaba jedhee amana'' jedhu Obbo Leencoon. Waayee hiree Oromiyaa yaadi Obbo Baaroon qaban, Oromiyaan biyya Itoophiyaa Dimookiraatofte keessatti gaarii ta'uu dandeessi sun hin ta'u taanaanis biyya walabaa Oromoo ijaaruun ni mala jedhanii amanuu jedhu. Wanti ijoon mariif hin dhiyeessine garuu Dimookiraasiidha jedhu. Galmee seenaa qabsoo mirgaa Oromoo keessatti ABO'n gahee isa olaanaa kan taphate yoo ta'u, san keessatti ammoo Obbo Baaroon hiree guddaa bahan. Seenaan isaaniis harka hedduu hundeeffama dhaaba kanaa kan hanga ammaatti fajjii qabsoo Oromoo ta'e waliin ka'a. ''Baaroo malee Addi Bilisummaa Oromoo dhalachuu hin danda'u ture.'' jedhu Obbo Leencoon. ''Obbo Baaroon nama waliin hojjechuun danda'amu, nama irratti of gatuun danda'amu, nama waan jedhe guutu, nama beellama hin hir'ifne, nama gara laafessa jedhu'' Dr. Diimaan. Bara baranoota isaanii Yunivarsitii Finfinnee xumuranii hojii dhabanii ture Obbo Baaroon mindaa isaaniirraa ji'aan kutaafii gargaaraa akka turan yaadatu. Dr. Diimaan alattis namootni biroonis akkasuma arjummaa Obbo Baaroo dhugaa bahu. Siyaasa Itoophiyaa keessatti mirga sabaaf sablammiilee kabajuu qabsoo sosochii barattootaa Itoophiyaa keessa galchuun namoota siyaasa Itoophiyaa keessatti yaadataman lama keessaa tokko Obbo Baroodha jedhan Obbo Eda'oon. Namni biroon nama Walloo kan ta'an Obbo Waalallanyi Mokonnini jedhu. Obbo Baaroon dhimma Oromoofi sabaafi sabalammootaa waltajjiiwwan siyaasaa kanneen Itoophiyummaa dursan duratti dhiyeessuunis adda duree ta'uutu himama. Obbo Baaroon ilaalcha Oromoo amantaa, lagaa fi naannummaan qooduu hambisuun Oromoo tokkoomsuuf qabaniin irra hedduu beekamu. Gariin namaa gaa'illi isaaniillee osoo hin hafiin agarsiiftuu/callaqistuu ilaalcha kanaatii jedhu. Obbo Baaroon dubartii naannoo gidduugaleessa Oromiyaa maatii beekamoo Obbo Bultoo Ejersaa kan ta'an Aadde Warqinash Bultoo fuudhan. Aadde Warqinash Obboleetti Janaraal Damissee Bultoo yoo ta'an mana barnootaa mananitti akka baratan Obbo Edawoon ni yaadatu. Obbo Leencoon cidha Obbo Baaroo Finfinnee ka'ee hanga Baakkoo mana obboleetti Obbo Baaroo, Raaheel Tumsaatti raawwatameen fageenya kana gidduutti nyaatii fi dhugaatiin ture. Kun Oromoo walitti fiduurratti hojjeteera jedhu. Obbo Baaroon gaa'ela aadde Warqinash Bultoo waliin godhatan irraa ijoollee sadi, shamarran lama, Aadde Naasisee, Ayeetuufi ilma Ejersa Baaroo jedhaman argatan. Maqaan isaan moggaasan kunillee walitti dhufeenya Oromoo akka tiksutti kan mogga'e ta'uun isaa ajaayiba yaada gabbataa Obbo Baaroo agarsiisa jedhu. Maqaan Naasisee, mucaa durbaa hangaftittiidhaa, maqaa haadha Baaroo yoo ta'u, maqaan ilmaa Ejersa jedhummoo maqaa akaakayyuu haadha warraa Obbo Baarooti. Yeroo ammaa kana, haadha warraa Obbo Baaroo dabalatee ijoolleen isaanii sadanuu biyya Ameerikaa Kaabaa, kutaa biyya Atilaantaa jiraatu.


Shakkamaan ajjeechaa Haacaaluu ragaa ittisaa dhiyeesse, dhaddachi Jawaarfaa hin taa'amiin hafe

Manni murtii Olaanaa Federaalaa namoota ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaatiin shakkaman keessaa ragaalee ittisaa Himatamaa Sadaffaa Abdii Alamaayyoo dhagahe. Ajjeechaa Wellisaa Haacaaluu Hundeessaatiin shakkamee hidhaa kan ture himatamaa Sadaffaan Abdii Alamaayyoo manni murtii mirga wabii eegeefii wabii birrii kuma 10 tin bahuun isaa ni yaadatama. Himatamaan kuni guyyaa har'aa Mana Murtii Olaanaa Federaalaa Ramaddii Lidataa dhaddacha Farra Shororkaa fi yakkoota dhimma heeraa lammaffaa irratti argamuun ragaalee ittisaa lama dhiheefachuun jechi ragaalee ittisaa dhagahameera. Yaada ragaaleen ittisaa himatamaa kanaa mana murtiitiif kennan irrattis abbootiin alangaa gaaffilee qaxxaamuraa gaafachuun wal falmii dheeraan taasifameera. Falmiin kuni erga xumurameen boodas manni murtichaa gara murtii kennuutti deemuu isaatiin dura abbootii alangaa fi abukaatota himatamtootaa gidduutti wal falmiin afaanii taasifamuu qaba jechuun abbootiin alangaa mana murtii gaafataniiru. Gaaffii abbootii alangaa kana abukaatonni himatamtootaas waan fudhataniif manni murtichaaa adeemsa himannaa waliigalaa hanga ammaa jiru irratti qaamolee lamaan gidduutti falmii afaanii akka godhamuuf Caamsaa 12, bara 2013 tti beellama qabateera. Himtamaa tokkoffaa Xilahun Yaamii fi Himatamaa lammaffaa Kabbadaa Gammachuu beellama mana murtichaa darbe irratti ragaalee ittisaa dhiheeffachuun isaanii niyaadatama. Dhaddachi galmee Obbo Jawaarfaa Mana murtii Waliigalaa federaalaatti har'aaf beellamamee osoo hin taa'amin hafe. Abbaan Alangaa Waliigalaa jalamurtii Manni Murtii Olaanaa Federaalaa Ramaddii Lidataa ragaaleen Abbaa Alangaa dhaddacha banaa irratti yaa dhaggeeffataman jechuun kenne mormuun ture. Mana Murtii Waliigalaa Federaalaatti oliyyannoo kan dhiyeeffate. Haaluma kanaan Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa abbaa alangaafi himatamtoota wal falmisiisuf ture har'a ganamatti beellamee kan ture. Haa ta'u malee sababa galmeewwan biroo hin xummuramneef galmeen  Obbo Jawaarfaa namoota 24 waaree booda sa'aa saddeet irratti akka ilaallamuf abbootin seeraa himan. Waaree booda sa'aa 8:00 irrattis abbootin seeraa abukaatoowwan himatamtootaa gara waajjiraatti waamun sababa rakkoo abbaa seeraa tokko mudaten dhaddachi galmee Obbo Jawaarfaa gara Ebla 20 bara 2013ti jijjiiramuusaa akka itti himan abukaatoowwan himatamtootaa keessaa tokko kan ta'an Obbo Dajanee Fiqaaduu BBCti himaniiru. Gama biraatin hojjetaan Mana Sirreessaa Qaallittii gama 'plasma tv' dhaan himatamtoota mana sirreessaatii mana murtichaa waliin quunnamsiisaa turan Obbo Jawaarfaan "hin dhiyaannu" akka jedhanin abbootii seeraatti himaniiru. Abukaatoon Obbo Jawaar Mahaammadfaa Obbo Dajanee Fiqaadus Obbo Jawaar Mahaammadfi namootni biroon galmee isaanii keessatti argaman qaamaan yoo ta'e malee gama televiziyoonaan /plasma tv/ dhaddacharratti hirmaachuuf fedhii akka hin qabne BBCti himaniiru. Gama biraatin abbaan alangaa ragaaleensaa 146 eenyummaansaanii dhokfamee dhaddacha cufaan golgaa duuba ta'uun ragaa akka bahan Mana Murtii Olaanaa Federaalaatif iyyatee iyyannoonsaa kufaa ta'uunsaa ni yaadatama.


'Mohaammad Daksiisoo eessa akka geeffame erga wallaallee torbee darbeera'- Maatii

Sagantaa eebba barattoota Yunvarsiitii Jimmaa baranaa irratti sagalee mormii namoonni siyaasaa hidhaarraa akka gadhiifamaniifi haqa Haacaaluu Hundeessaatiif jechuun sagalee erga dhageessiseen booda ture dargaggoo Mohaammad kan too'atame. Ergasiis hojjettoota Yunvarsiitii Jimmaa lama waliin hidhaa erga tureen booda yeroo lama galmeen himata adda addaa irratti banamee ture. Hojjettoonni Yunvarsiitii Jimmaa lamaan boodarra wabiidhaan gadhiifamaniiru. "Himanni jalqabaa jeequmsa kakaasuu kan jedhuun kan himatame. Ergasii galmeen kun gaafa Gurraandhala 17 bara 2013 cufamnaan ammoo galmee haaraa  magaalaa Jimmaa keessatti boombii harkaa dhoosuu jedhuun si'a lama mana murtiitti dhihaatee ture," jedhan abukaatoon isaa Obbo Obsinaan Girmaa. Barsiisonni Yunvarsiitii Jimmaa 10 biroon ammoo xumura torbee darbeetti to'annoo jala oolfamuun, ''yakka mootummaa fonqolchuu'' jedhuun himatamuun Wixata darbe mana murtiitti dhiyaatanii ture. Dargaggoo Mohaammad yakka ittiin himatame kanaan mirgi wabii isaa eegamee akka bahu yeroo lama manni murtii ajajus poolisiin osoo hin raawwatin tureera. Ta'us Bitootessa 23, 2013 wabiidhaan akka  bahu ta'ee namootaanis erga walargeen booda osoo hin fagaatin qaamni nageenyaa deebisee akka to'atee tures himan. Dargaggoon kun erga guyyoota saddeetiin dura qaama nageenyaatiin fudhatamee hanga ammaa eessa akka jiru hin beeknu jedhan maatiin. Obboleessi isaa Sulxaan Daksiisoo BBCtti akka himetti, Mohaammad achi buuteesaa erga wallaallee amma guyyoota saddeet ta'eera jedha. Kanaanis maatiin dhiphina hamaa keessa jiraachuu hima. "Uffatumallee kan ofirratti uffateen ala waan tokko hin qabu ture gaafa fuudhanii deeman. Amma eessa akka geessan beekuu hin dandeenye. Buufata waraanaa keessa galchan kan jedhu oduu dhageenya malee homaa mirkaneefachuu hin dandeenye," jedha. Abukaatoon isaa Obsinaan gamasaatiin, dargaggoon kun buufataalee poolisii magaalaa Jimmaa keessa jiran lamaan keessa akka hin jirre mirkaneefanneerra jedhan. Kanaan alatti garuu maamilli isaanii kun maal keessaafi eessa akka jiru beekuun rakkisaadha jechuun dubbatu. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa gamasaatiin dhimma dargaggoo Mohaammad Daksiisoo kana itti dhiheenyaan hordofaa jiraachuu himeera. Komishinichatti Damee Jimmaatti daayireektarri dhimmoota Kominikeeshinii Obbo Dassaaleny Gammachuu BBCtti akka himanitti, bakka dargaggoon kun jiru akka baruuf qaamolee nageenyaa biraa fedhiin jiru gadi aanaadhaa jedhan. "Poolisii humna addaa Oromiyaa ganama kana gaafannee jirra. Waaree booda ammoo Poolisii Federalaa damee Jimmaa jiru  isaan bira akka jiru, yoo jiraatemmoo nageenya akkamiirra akka inni jiru xalayaadhaan gaafachaa jirra," jedhan. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa kanaan duras ibsa baasen Mohaammad Deeksisoo atattamaan hidhaatii gadhiifamuu qaba jedhee ture. Komishinarri Komishinichaa Daani'el Baqqalaa (PhD) akka dubbatanitti, "Naannoo Oromiyaatti kabajamuu dhabuun murtee manneen murtii yeroodhaa gara yerootti dabalaa dhufuun dhimmi akka malee yaaddessaadha waan ta'eef furmaataafi fala atattamaa barbaada," jedheera. Komishinichi itti dabaluun, "Manneen hidhaa gara garaa naannoo Oromiyaa keessa jiran ulaagaawwan wabii guutanii garuu hidhamanii jiran akka hidhaatii gadhiifamaniif," gaafachuun isaa ni yaadatamu. Naannoo Oromiyaatti murteen manneen murtii kabajamuu dhabuun rakkoo mul'achaa jiru ta'uu Mana Murtii Waliigalaa Oromiyaas kanaan dura BBCtti himee ture.


Nageenya Oromiyaa: Barsiisaa Qajeelaa Taasisaa attamiin mana isaa keessatti ajjeefamee?

Barsiisaan Yunvarsiitii Dambi Doolloo Qajeelaa Taasisaa kan Yunvarsiitii Arbaa Mincitti barnoota digirii sadaffaa (Phd) isaanii barachaa turuun wayita maatii dubbisuuf gara magaalaa Dambi Doolloo galanitti manasaaniitti qaamoolee ngeenyaatiin ajjeefamu maatiin   BBCtti himan. Haata'u malee, itti-gaafatamaa Waajjira Bulchiinsaafi Nageenyaa Godina Qeellam Wallaggaa Obbo Tasammaa Waariyoo gaafanne himannaa maatii kana hin fudhatan. Obbo Tasammaan ajjeechaa barsiisaa Qajeelaa irratti raawwate oduuma qofa akka dhagahan himanis, ajjeechicha garuu poolisiin humna addaa Oromiyaa hin raawwanne jedha. Yoo qaamni kana raawwatamuuf ragaa bahu jiraatee olaantummaa seeraa kabachisuuf booddeetti hindeebinus jedhan. Barsiisaa Qajeelaa Taasisaa Yunvarsiitii Arbaa Mincitti Saayinsii Kompiiteraan PhD isaanii barachaa turan. Haati warraa isaaniifi hojjettuu Yunvarsiitii Dambi Doolloo kan ta'an Aaddee Haannaa Haayiluun abbaan warraa isaanii qee'edhumatti ajjeefaman BBCtti himaniiru. ''Ayyana Faasigaan sin waliin dabarsa jedhee gaafa Sambata duraa as dhufe. Sambata galgala ammoo gara sa'a 12:00 waan kun tahe. Dhufanii mooraatti seenan. Ani horiin se'e. Sagalee dhagahee gaafan bahu mooraa keessa jiru. Mana jala guutaniiru.'' Ammatti ulfa ji'a sagalii ta'u kan dubbatan Aadde Haannaan humni mooraa isaaniitti seene kan uffata poolisii addaa Oromiyaa uffatanii jiraniifi Afaan Oromoo dubbachaa akka turan BBCtti himan. ''Inni mana keessa mucaa baatee taa'aa ture. Kompiitera isaa banee moobaayila isaa chaarji gochaa ture. Anis yuunvarsiitii Dambi Doolloo keessan hojjedha. Kompiterri yuunvarsiitirra hojiif naaf kennamees achuma isa bira jira ture. Kanumaan innis nahee karaa duubaa gaafa bahu, duubaan itti dhukaasanii morma irra dhahan.'' Aadde Haannaan erga dhukaasanii booda manatti seenanii kompiitera inni irratti hojjechaa tureefi moobaayila isaa akkasumas kompiitera isheelleen fuudhanii akka deeman himan. ''Yeroo mana seenan abbaan warraakee eessa jira? naan jedhan. Anoo baqatee jalaa bahen sehe. Booda yeroo isaan bahan waliin gadi bahuuf jennaan mucaa baattee gara balbala kanaatti akka hin baane na jedhan. Booda boroodhaan banee gaafan ilaalu achumatti ajjeefameera,'' jedhan. Kana dura humni nageenyaa barsiisaa Qajeelaa yakkaan shakkee barbaadee jiraa? gaaffii jedhu Aadde Haannaa Haayiluu, '' lakki takkaa manas dhufanii gaafatanii hin beekan. Erga inni barnoota argatee deemee garuu guyyaa tokko yuunvarsiitii deemanii gaafataniiru oduu jedhun dhagahe,'' jedhan. Barsiisaa Qajeelaan abbaa mucaa tokkoo yoo tahan lammaffaa haati warraa isaanii ulfa ji'a sagalii akka tahan BBC'n odeeffateera. Waa'ee ajjeechaa barsiisaa Qajeelaa ilaalichiisuun, Itti Gaafatamaa Waajjira Bulchiinsaa fi Nageenyaa Godina Qeellam Wallaggaa Obbo Tasammaa Waariyoo BBCn gaafatee, isaanis daabii akkasi kennan. ''Ajjeechaa jedhamu kana quba hin qabnu. Waan isin jettan kana har'a (Wiixata) ganama gara sa'a afuriitti barsiisaan tokko du'e oduu jedhu dhageenye. Eenyuun akka ajjeefameefi dhukkubsatee haa du'ee isaalleen garuu waan beeknu hin qabnu,'' jedhan. Obbo Tasammaan odeeffannoon isaan qaban Dilbata gara sa'aatii 11tti poolisiin tokko magaala keessatti nama hinbeekamneen rukutamuu isaati jedhan. Poolisiin magaalaa Dambi Doollootti rukutame jedhan kun yaala dabalataaf gara hospitaala biraatti ergamus himan. Dabalataanis torban darbe keessa poolisiin tiraafikii tokko rasaasaan rukutamee magaalaa Finfinneetti ergamuun yaalarra jira kan jedhan Obbo Tasammaan, jiraataan magaalaa Dambi Doolloo gara biraan Jamaal jedhamanis nama hin beekamneen rukutamee ajjeefameera jedhan. ''Magaalaa keenya keessatti mootummaan nama ajjeesaa hin jiru. Garuu ABO Shaneetu caasaa keenyas, daldalaas, namoota kaanis ajjeesaa jira. Namni poolisii humna addaatu nama ajjeese jedhu jira taanaan ol aantummaa seeraa waan kabachiisnuuf ragaa bahuu danda'a,'' jedhan. Obbo Tasammaan ajjeechaa barsiisaa Qajeelaa irratti raawwate kanas poolisiin humna addaa Oromiyaa hin raawwanne jedhan. Godinaalee Wallaggaa bakka adda addaatti ajjeechaa suukaneessaan namoota nagaa irratti darbee darbee akka raawwatu ni himama. Mootummaan humna hidhatee qaama 'ABO Shanee' ittiin jedhu yoo himatu, aanga'oonni waraana bilisummaa Oromoo amoo yeroo garaa garaatti himannaa akan ni haalu. Waggoota lamaan darbanis godinaalee Wallaggaa keessa qaamni hidhatee ABO irraa adda bahe socho'aa jiraachun yoo himamu, mootummaanis dhabamsiisuuf yeroo adda addaatti tarkaanfii irratti fudhachaa jiraachu beeksiisun ni yaadatama.


'Sabboonummaa Oromummaa Paan Afirikaaniizimii waliin walqabsiisuu'

DHDUO kora isaa 9ffaa magaalaa Jimmaatti taasisaa jiru irratti kan kanaan dura hin turre argamaafi dhaga'amaa jira. Maqaa, asxaafi faaruu jijjiiruurra darbee sagantaa siyaasaa haarawaa tolfachaa akka jiran namoonni taateewwan siyaasaa Itoophiyaa keessatti ta'aa jiru itti dhiyeenyaan hordofan ni dubbatu. Keessattuu haasawaan Dura Ta'aan DHDUO fi Ministirri Muummee Dr. Abiy yeroo yaa'ichi banamu taase jijiiramni jiraachuu agarsiiseera. Kanarratti BBC Afaan Oromoo xiinxalaa siyaasaa Obbo Girmaa Guutamaa dubbiseera. Dhaabbileeniifi namoonni maqaa Oromootiin gurmaa'aniis ta'e dhuunfaadhaan hojjetan kan irratti argaman waan ta'eef yaa'iin DHDUO 9ffaa kan tokkummaati jechuun ni danda'ama, jedha Obbo Girmaan. Kana males haasawaa Dura Ta'aan DHDUOfi Ministeerri Muummee Dr. Abiy Ahimad akkasumas Pirezedaantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa Lammaa Magarsaa taasisanis waan tokkummaa ture jedha Obbo Girmaan. "Fakkeenyaaf kan Ministirri Muummee Dr. Abiy aadaa Gadaatti deebinee yoo tokkummaa Oromummaa keenya jabeeffanne rakkoo keenyarra dabarree kan Afirikaallee hiikuu ni dandeenya kan jedhe akka aadaafi sabbuunummaa keenyatti deebinu waan godhuuf dubbii isaa kana hedduu jaalladheera." Obbo Girmaatiif ergaan Dr. Abiy paartileen Oromoo kudha afur ta'an akka walitti dhufanii partii lama ykn sadiitti gurmaa'uudhaan yaada uummanni bitachuu danda'u  dhiyeessuu qaban itti himeefi ta'uu baannaan  jijjiirama isaan fiduu danda'an akka hin jirre akeekkachiisan waan bareedaadha. Akka Obbo Girmaatti kan Pirezedaanti Lammaa dabalatee ergaa jajjabduutu darbe. Hojii tokkummaa Oromoo akka ititu taasisan hojjetamaa jiran keessaas sabaafi sablamoota Oromiyaa keessa jiran ofitti qabnee jaalalaafi kabajaan keessumsiisuun waan yeroo ammaa mumullachaa jiru mo'achuu akkaataa itti danda'amu dhaamsa dabarsuun isaaniis jaallatamaa ture jedha Obbo Girmaan. Seenaa keessatti DHDUO yaa'ii isaarratti warren isa deggeran qofa akka hafeeru kan dubbatu Obbo Girmaan, paartilee morkattootaa akkasitti walitti qabuun kun isa jalqabaati. Paartileen morkattootaa ABO, KFO, ADOfi kanneen biroo kora kanarratti argaman ergaa waa'ee tokkummaa, walgargaaruufi waldhaggeeffachuun hojjechuuf akka fedhan irratti mullisan ture jedha Obbo Girmaan. Walumaa galatti, fedhaafi dantaa sabaarratti shira xaxamu hunda tokkoomanii dura dhaabbachuudhaaf fedhii kan agarsiisan turan. Jijjiirama maqaafi hasxaa akkasumas faaruu DHDUO'n taasisaa jiru waan gaarii akka ta'e kaaseera xiinxalaan kun. "Tarii sagantaa siyaasaa isaanii keessattis sabboonummaa Oromummaa kana Paan Afirikaaniizimii waliin walqabsiisna jedhan. Anaaf DHDUO deebistee of uumte natti fakkaata," jedha Obbo Girmaan. Kora DHDUO 9ffaa kanarratti dubbiiwwan ijoo Dura Ta'aan Dhaabbatichaafi Ministirri Muummee Dr. Abiy Ahimed kan dubbatan keessaa:


Gujii Bahaatti hoogganoota mootummaa dabalatee namoonni 60 ol to'ataman

Godina Gujii Baha aanaa Liibanitti hoogganoota mootummaa dabalatee namoonni hedduun poolisiin to’atamuu BBCn mirkaneesse. Namoonni kunneen erga to’atamanis osoo mana murtiitti hin dhiheessiin amma guyyaa afur mana hidhaa jiraachuu maatiinsaanii himaniiru. “Waajira keessaa dhufanii fuudhan, yeroo fuudhan kana sababa womaatuu nuuf hin kennine, si barbaanna jedhanii deemaniin,” jetti Diiramuu Godaanaa haati warraa Obbo Oborsoo Ullufoo kan waajjiirraa lafaa aanaa Liiban keessa hojjatu. “Wanti isaan hidhaniif kana, balleessan isaan hojjatan tana jedhanii wanti hanga ammaa gaafatan hin jiru.” Obbo Oborsoo Waliin,  itti-gaafatamaa waajjira fayyaa aanaa Liiban Obbo Huqqaa Raachaa, itti-gaafatamaa waajjiira Galii, Obbo Kanaa Saruu, itti-gaafatamaa Paartii Badhaadhinaa aanaa Liiban Obbo Waariyoo Soraa fi kanneen biroo hidhamanii jiran. Hoogganoota kan malee, dargaggooti to’atamanii mana hidhaa jiran 60 ol ta’uu jiraatonni himaniiru. Godinicha keessatti waldhibdeen siyaasaa erga uumamee rakkoo guddaa geessisaa jira. Akka jiraattonni ibsaniitti, maqaa ABO Shaneettin nama hidhuuf dorsisuun waan baratame. Maqaa shaneetin mootummaan godinichaa dhiibbaa isaanirra geessisa jiraachuufi sababa Boorana ta’anif irratti xiyyefachuu jiraattonniifi maatiin namoota hidhamanii mootumma himatan. Mootummaan gama isaatin himata kana dhara jechuun morma. Maaliif hidhaman? Obboleessi itti-gaafatamaa Waajjirra Galii,  Obbo Bororee Saruu, waan isaan hidhamaniif bulchaa godina Gujii Obbo Taddalaa Uddoo gaafataniillee yakkaan addan baasanii mirkaneefatan akka hin jirre hubachuu dubbata. Kanaaf, sababa isaan dhimma godina gaafataniif hiitanii jedhanii jaarroleen Obbo Taddalaa gaafannaan, deebii qajeelaa akka hin argatin himan. Akka Obbo Bororeen himuutti, Obbo Taddalaan, “Oddeefannoo gama waajiraa isaaniitii arganne malee wanti gama keennaan shakkine hin jirtu. Waan jedhan sun mirkaneefannee yoo wommaa hin jirre gadhiifna ykn yoo waan gorsa barbaachisaa taate jaaroleen gorsa kennitiif,” jedha Hatau malee, haasaa isa keessatti, Obbo Taddalaan akka waan isaan humna hidhatee bosona jiru Waraana Bilissumma Oromootin waliin hariiroo qabanii shakkii qaban dubbate jedha Obbo Bororeen. Garuu hoogganooti kunneen sodaa nageenna isaaniif duraanuu  mana isaanii keessa akka hin rafne maatin ni dubbatu. “Warri kun namoota halkaniifi guyyaa rakkoo jirtu furuuf afuura baafachuutti hin jirre. Kan sodaa nageennatiif mana ijaarate keessa buluutti hin jirre, hidhatoota waliin hariiroo qaban jedhanii shakkamuun waan nama ajaa’ibsiisuu,” jedha Bororeen. Gama kaanin, haati warraa Obbo Oborsoo Ullufoo, Aadde Diiramuu Godaanaa duraanuu hidhuuf  dorsisaa turan  amma ammoo haala yeroo jechuun qaban jetti. “Sababi hidhaniif tokko hin jiru, sababa isaan waan godina Borana baha gaafataniif hidhan. Isaan dhiisii, jaaroleen dhimma kana gaafachuuf hanga amma fFinfinne jijrti,” jetti Aadee Diiramuu. Deebii mootummaa godina Gujii Bulchaan godina Gujii Obbo Taddalaa Uddoo namoonni kunneen hidhamusaanii mirkaaneessee, garuu maaliin akka shakkamanii hidhaman hanga yoonaa akka hin qulqulleesiin BBCtti hime. Yakkaa idilee ta’uu danda’a, shakkii biraallee ta’uu danda’a, diinni naannoo keennaa kana keessa hin sochoo’a, hariiroon diinaa jiraachuu mala garuu  akkana jennee waan ifa goonuu hin qabnu. Warri to’ataman jiru, bakka seeratti to’ataman waan ta'eef yeroo qulquleefanne deebii kennuu dandeenna,” jedhan. Namoonni kunneen hariiroo hidhatoota waliin qabachuun shakkamuu kan hime Obbo Taddalaan, dhimma kana qulqulleefataniiru yoo ta'eef gaafatamanii, “Amma kana hin jennu. San ta’uu danda’a kan biroo ta’u danda’a, dubbiin qoranna jala jirti, kana jenne wanti himuu dandeennu hin jiru waan ta'eef yeroo galmeen isaanii  qulqulaa’ee ifa ta’eetti, qaama dhimmi ilaallatu yoo kan dhiheessan ta’e dhiheesinee yookiin gadhiifna,” jedha. Obbo Taddalaan hanga ammaa waan isaan dalagan waan beekuu  hin dandeenneef ibsa bal’dhaa kennuu hin dandeennu jedha. Dabalataan, namoonni aanicha keessaa shakkaman baayyee waan ta’eef namoonni dabalataan to’atamuu hin ooluu jedha. Namoonni 60 ol hidhamaniiru jedhamus Obbo Taddalaan garuu namoota afur qofa akka beekan himuun lakkoofsa sirrii qulqulleeffachuuf jirra waan ta'ee ni ibsina jedhan. Himannaa Boorana irratti xiyyeefatan jedhu ilaalchisuun bulchaan kun nama yakkaa hojjate cufaa irratti tarkaanfii fudhan malee Boorana qofaamiti jjedhan. “Waan Boorannarratti xiyyeefanne hin qabnu, addaan baafamee boorana qofaati yakkaa raawwate jedhanii wanti ilaalame hin jiru. Gujiii yoo ta’e, Arsii yoo ta’e namuu yakkaa hojjanaan hin to’atama,” jedhan. Godinni Boorana Baha nuuf haa mirkanaa'u gafii jedhuuf maqaa magaala Nageellee Booranatin walqabate Bitootessa keessa Godina Booranaa keessatti guyyaa sadiif  hiriirii gaggeeffamaa ture. Abbootin Gadaa dhimma kana gaafachuuf wajjiira ministeera muumeefi Pirezidaantii naannoo Oromiyaa deemullee himan. Gaafii dhimma kanaatif aanaa Liiban keessa nama hidhuutti jiran himata jedhu irra Bulchaan Godina Gujii Baha Obbo Taddalaa Uddoo dhimmi kun mootummaa kanaan dura gaafatama jiraachuu himan. “Godina baasuuf aangoo kan qabu hin jiraata, kun gaafii mootummaan deebii kennu malee, gafii yakkaa ta’ee namni itti hidhamuu miti. Gosummaa yoo jenne Oromiyaa hunda keessatti gosummaan bakki  nama qoramuu ni jiraata. Garuu dhimma gosaatif gaafii mirga kan godina gaafataniif walitti hidhuu hin qabnu,” jedhu. Erga aanaan Booranaa hedduun godina Gujii jalaatti deebi’ee qajeelumaafi ila dansaan gosa tana hin ilaalan jechuun Booranni komata ture. Akkan jechuun waan finnii qabu diinagdeen taanaan, aadaa taanaan, siyaasaan taanaan, gosoota Gujii fi Boorana mootummaan wali hin qixeessu jedhanii himatan.


Filannoo Itoophiyaa 2021: Paartiin Sirna Gadaa filannoon biyyaaleessaa ji'oota jahaan akka fuldurratti siiquuf gaafate

Paartiilee siyaasaa kana dura Boordii Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaatin haqaman keessaa tokko kan ta'e Paartiin Sirna Gadaa filannoon biyyaalessaa ji'oota jahaan fulduratti akka siiqu gaafate. Paartichi falmii boordii filannoo walin Mana Murtii Waliigalaa Federaalaatti taasiseen, haqamuunsaa sirrii akka hintaane akka murtaa'ef pirezidaantiin Paartiin Sirna Gadaa Obbo Roobalee Taaddasaa BBCtti himan. "Sababa boordii filannootin filannoon ala taane" kan jedhu paartichi filannoon biyyaalessaa marsaa 6ffaa ji'oota jahaan fulduratti akka siiqufi Fulbaana 2014 akka adeemsifamu boordii filannoo gaafachuusaa Pirezidaantii Paartiichaa Obbo Roobalee dubbatan. Kana malees paartichi maqaasaa gara Paartii Sirna Gadaa Bilisummaa Oromoof jedhutti jijjiirrachuusaas beeksisaniiru. Falmii mana murtii… Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa labsii filannoo, galmee paartilee siyaasaafi naamusa filannoo lakkoofsa 1162/2011 bu'uura godhachuun paartileen siyaasaa biyyattii keessa jiran akkaataa ulaagaa labsicharra kaa'amen irra deebin akka galmaa'an taasisuu himaa tureera. Boordichi paartilee siyaasaa ulaagaa labsicha keessatti kaa'aman hin guunne jedhe ji'a Caamsaa bara 2012 haqamusaanii beeksise keessaa tokko Paartii Sirna Gadaa ture. "Ragaa hundeesitoota paartichaa hin dhiyeessine" kan jedhu sababa paartichi ittiin haqame akka ta'es Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa himee ture. Haa ta'u malee, pirezidaantiin paartichaa Obbo Roobaleen akkaataa labsii 1162/2011tiin paartiin sadarkaa naannootti dorgomu mallattoo hundeesitoota 4,000 dhiyeessuu qabaatullee "nuti garuu miseensa 6,845 dhiyeessine. Seera tokko osoo hin cabsiniifi ragaa gaarii osoo qabnuu nu jalaa haqan" jedhan. Sana booda Mana Murtii Olaanaa Federaalaatti iyyachusaaniifi Boordii Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa walin walfalmuu isaanii, manni murtichaas adeemsi paartichi ittiin haqame sirrii akka hintaane murteessuusaa Obbo Roobaleen himan. Manni murtichaa boordiin filannoo paartichaaf carraa deebii kennuu/ofirraa ittisuu erga kenneen booda paartichi yaa haqamumoo yaa galmaa'u kan jedhu akka murteessu boordii filannoof aangoo kenne. Haa ta'u malee "nuyi dhimmichi boordii filannootti deebi'uu hin qabu. Manni murtii murtee dhumaa nuuf yaa kennu jennee Mana Murtii Waliigalaa Federaalaatti iyyanne" jedhan Obbo Roobaleen. Boordiin Filannoos ejjennoo 'paartichi haqamuu qaba' jedhurratti cichuun Mana Murtii Waliigalaa Federaalaatti oliyyannoo dhiyeeffachuusaas himan. Manni Murtii Waliigalaa Federaalaas oliyyannoo boordii filannoo kuffisuufi oliyyannoosaanii fudhachuusaa Obbo Roobaleen ni dubbatan. Murtee Mana Murtii Waliigalaa Federaalaa murteesses boordichaaf galchuu isaaniifi deebii boordichaas eegaa akka jiran himaniiru. Paartiin Sirna Gadaa eenyuu? Paartiin Sirna Gadaa bara 1995 kan hundeeffame yemmuu ta'u filannoowwan biyyaalessaa sadeen darban irratti hirmaatera. Filannoo biyyaalessaa bara 1997 adeemsifame irratti paartichi Caffee Oromiyaa keessatti teessoo argatee akka tures Obbo Roobaleen himaniiru. "Kaayyoon keenya sirna Gadaa ijaaruudha" kan jedhan Obbo Roobalee Taaddasaa, akkaataa sirna Gadaatin filannoon waggaa afur afuriin akka adseemsifamufi yeroon aangoo waggoota saddeetin akka daangeeffamu akka fedhan himu. Kana malees naannoon Oromiyaa sirna federeeshiniin, biyyi Itoophiyaa immoo konfedereeshiniin ijaarramuu qabu kan jedhus sagantaawwan paartiichaa keessatti argamu.


Siyaasa Itoophiyaa: 'Qawwee qawweedhaan osoo hin taane marii siyaasaa hunda hammateen cabsu'-ABO

Addi Bilisummaa Oromoo(ABO) haalli nageenyaa Itoophiyaa sadarkaa akkaan yaaddessaarra waan ga'eef mariin hunda hammate akka gaggeeffamu ibsa kaleessa (Ebla 28, 2021) baaseen gaafateera. Dhaabichi mariin hunda hammataan qaamolee siyaasaa hunda walitti fidu akka gaggeeffamu namoonni siyaasaa hidhaa jiranis akka hiikaman, darbees ammoo mootummaan xiyyeeffannoo filannoorratti kenne caala nageenya biyyaaf dursa akka kennu gaafateera. Gorsaa Olaanaa Hayyu Duree ABO kan ta'an Dr Shuggux Galataa haalli biyyaa daranuu yaaddessaa ta'aa waan dhufeef teenyee ilaaluun nutti ulfaannaan waan yaada furmaataati jennee yaadnu keenye jedhan. ''Dhabamuu tasgabbii biyyattii keessatti mudaturraa yaaddoo qabutu akka ibsa kana baasu isa godhe.'' ABOn kanaan duras yeroo garagaraatti haala nageenyaafi siyaasa biyyattiirratti ibsa baasaa tureera kan jedhan Dr Shiggux ammas rakkoon itti caalaa waan deemeef ibsa baasne jedhan. ''Addi Bilisummaa Oromoo dhibdee siyaasaa biyyattii goolaa jiruuf furmaanni hunda galeessa, kan hunda hammaate fiduudhaaf gaafataa, ifaajaa ture. Addi Bilisummaa Oromoo kanaan duras ibsa qabiyyee walfakkaataa qabu baasaa ture, garuu ammas haalli jiru waan isa yaaddesseef baasuuf dirqameera.'' ''Rakkoon nageenyaa mudate furmaata argataa hin jiru, inumaa itti cimeera. Kunimmoo mootummichumaafuu yaaddoo ta'eera, kanarraa kan ka'e mootummichi ibsa sadi walitti aansee baaseera. Ibsi yaadda'uu mootummaa calaqqisiisu kan qaamolee nageenyaa, tika biyyaalessaa fi waajjira ministira muummeetii ba'aa turan rakkoon hammaataa deemu akeeku.'' Haala Itoophiyaa keessa jirurratti yaadi mootummoota addunyaarraa kennamaa jirus akka ejjennoo dhaabasaanii ibsaniif ka'umsa ta'uu himan. ''Ibsi mootummoonni addunyaa garaagaraa kanneen akka UN, US fi Gamtaa Awurooppaa yaaddoo gaanfa Afriikaa irraa qabirraa ka'uun babbaasanis yaaddoo keenya daran dabaleera. Nuti ammoo keessa teenyee waan ijaan arginuuf baay'ee nu yaaddessee jennaan ibsa baasne.'' ''Fakkeenyaaf kan naannoo Tigraay, kan Naannoo Amaaraa Kaaba Shawaa fi Godina Addaa Saba Oromoo, kan Qimaant, Kan Beenishaangul Gumuz, kan Kibbaa naannawa Ammaarroo magaalaa Sagan, kan Somaalee fi Affaar, kan Oromoo fi Amaara giduutti ta'aa jiru kun hundinuu waan teenyee ilaallu ta'ee nutti mul'achuu dide.'' Haalli buqqaatii lammiilee fi walitti bu'iinsi daangaa Sudaanii fi Itoophiyaa akkasuma haala Itoophiyaa fi Masriin itti jiran daran daran isaan yaaddessuu dubbatan. Oromiyaa keessatti bakki hedduun to'annoo poolisii jala jira kan jedhan Dr Shiggux, ''duraan Godinaalee torbatu bulchiinsa komaandpostii jala turan, amma ammoo guutummaatti humna waraanaan bulaa jirti,'' jedhan. Rakkoon gaanfa Afriikaas daafoonsaa boodarra nu hin hanqatu kan jedhan, Dr Shuggux, hariiroon biyyoota michuuwwan ofiin jedhan Itoophiyaa, Eertiraa fi Somaaliyaa gidduu jiru yeroo ammaa rakkoo mataasaa qabaachaa jira jedhan. ''Haalli Somaaliyaa keessa jiru, akkaataa Itoophiyaaf fayyaduun osoo hin taane ofumaasaayyuu dhibdee gara biraa keessa kan isa galchaa jiruudha.'' Itoophiyaan bu'uura nageenya Gaanfa Afriikaa waan taateef, rakkoon nageenyaa ishee mudannaan naannawa kanaaf yaaddoo guddaadha jedhan. ''Itoophiyaan rakkoo keessa seente jennaan, balaansaa hunda qaqqaba. Isa kana irra aanuuf furmaata karaa mariin dhufu nu barbaachisa, furmaata waloo barbaachisa jechaa turre. Ammammoo inumaayyuu haala hedduu nama yaaddessurra geenyee jirra.'' Yeroo ammaa biyyattii keessatti xiyyeeffannaa guddaa ta'ee kan jiru filannoodha, garuu wanti kamuu nageenya dursuu hin qabu jedhan Dr Shuggux. ''Kanaafuu waa'ee filmaataarratti cichuu fi isa qofarratti xiyyeeffachuu mannaa waa'ee nagaa fi tasgabbii biyyaarratti walii galtee tokkorra ga'uutu biyyaaf bu'aa qaba jenneeti.'' Yeroo ammaa biyyattii sadarkaa jireenya dhala namaaaf yaaddessaa ta'erra geessee jirti kan jedhan Dr Shiggux, rakkoon keessaa ammoo rakkoo alaaf biyyattii saaxilaa jira jedhan. ''Itoophiyaan karaa keessaas karaa alaas rakkoodhaan marfamtee jirti, waraana keessaa ba'uun rakkisaa ta'e keessa seenuu dandeessi jennee yaaddofna. Biyya keessatti karaa nageenyaa, hawaasummaa, diingadee fi siyaasaa rakkoo hamaatu uummata harkaa qaba. Kanarratti dhukkubi Covid-19 yaaddoo guddaadha. Rakkoowwan kunneen tokkollee kan irraa hanqifamaa jiran hin jiran. Inumaa hammaachaa deemu.'' Garuu Addi Bilisummaa Oromoo ammas abdii kunne, ammallee irratti hojjechuun ni danda'ama jedhee abdata jedhan. ''Yoo xiqqaate rakkoo keessaa hambisuudhaaf qaamni na galcha jedhu hundi irratti mari'achuun furmaata biyyaaf fayyadu kaa'uutu barbaachisa. Marii biyyaalessaa, walta'iinsa biyyaalessaa nu barbaachisa kan jedhuudha xiyyeeffannaan keenya.'' Rakkoo guddaan biyya keenyas ta'e addunyaa mudachaa yoon ga'e qawweedhaan qawwee cabsina jedhanii yaaduudha jedhu qondaalli ABO kun. ''Namni qabsoo hidhannootti kan seenu yeroo siyaasaan furmaati dhibuudha. Karaa nagaan wayita dhibu akka furmaata dhumaatti namni qawweetti fayyadama.'' ''Addunyaarraa wanti akka qabsoo hidhannuu gatii nama kaffalchiisu hin jiru. Namni jaal'atee gara lubbuu ofii aarsaa gochuutti hin seenu. Kana hambisuuf marii siyaasaa hunda hammatetu barbaachisa.'' jedhan. ''Kanaan achi garuu qawwee qawweedhaan cabsina jechuun hin danda'amu. Qawwee karaa marii siyaasaatiin nama harkaa buusuun danda'ama. Seenaa biyya kanaa keessatti waggoota dheeraaf qawwee qawweedhaan cabsina ilaalcha jedhutu rakkoo uumaa jira.''


Paartiin Oromiyaa bulchu hidhattoota naannoo Amaaraa 'yakka waraanaan' himate

Walitti bu'iinsi naannoo Amaaraa godina addaa Saba Oromoo keessatti lubbuu namoota nagaa galaafate ka'umsi isaa finxaaleessummaa fi shira siyaasaati jedhe Paartiin Badhadhinaa Oromiyaa. Paartichi ibsa Wiixata galgala baaseen walitti bu'iinsa Jimaata darberraa eegale kanaan miidhaa ulfaataan lubbuu fi qabeenya lammiilee nagayaa irra gaheera jedhe. Walitii bu'iinsi kun paartii fiinxaleessaa fi hogganoota mootummaa naannoo Amaaraa tokko tokkoon qindaa'ee kan jedhu ibsichi, badii dhaqqabe keessaa hidhattoonni naannoo Amaaraa qooda olaanaa qabaachuus himeera. Itti dabaluunis hidhattoonni mootummaa naannoo Amaaraa lammilee nagaa irratti "yakka waraanaa raawwataniiru" jedhe. Gama biraan Biroon Bulchiinsaa fi Nageenya Oromiyaa walitti bu'iinsi Naannoo Amaaraa godina Addaa Saba Oromoo keessa deemaa jiru ''sirriidha jennee hin amannuu'' jedhe. Hoogganaan Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenya Oromiyaa obbo Jibriil Mohaammad rakkoo kana ilaalchisee BBC'f yaada kennaniin maddi walitti bu'iinsa kanaa ''warreen uummata walitti buusuun aangoo qabachuu barbaadudha'' jedhan. ''Mootummaan keenya qaamolee dhimma kanarratti hojjetan biroo waliin hojjeechaa jiraa'' jedhan. Godina Addaa Saba Oromoo aanaa Jiillee Dhummuugaa fi naannoo Amaaraa godinaalee Shawaa Kaabaa keessatti lola Jimaata darberraa eegaleen lubbuun namootaa darbuu, namootni madaa'uu fi manneen gubachuu BBCn jiraattotaa fi aanga'ootarraa iyyaafateera. Godina Addaa Saba Oromootti bulchaan aanaa Jiillee Dhummuugaa Obbo Jamaal Hasan Dilbata BBCn bilbilaan yoo dubbisuun gandoota aanichaa shan keessatti lolli adeemaa jiraachuu fi lola kanaan miidhaan qaqqabuu ibsanii turan. Lolli kun humna addaa naannoo Amaaraa fi uummata giddutti akka ta'elle dubbatanii turan. Mootummaan naannoo Amaaraa gama isaan haleellaa 'ABO-Shaneen' raawwatedha jechuun lolli uummata nagaa waliin akka hin taane waakkata. Rakkoo kan ilaalchisuun BBC'f yaada kan kennan abbaan Gadaa Saba Oromoo Walloo Ahmad Mohammad Umar, ''waan ijaan arguufii gurraan dhaga'uuf nama jibbisiisutu nurra gahaa jira'' jedhan. "Axaayyee yoo fudhatte qabeenyi Oromoo adda baafamee gubatee saamame. Makiinaan nama keenyaa shanii oli kan gubate. "Bakka wasan ququr jedhamuttis gandi tokko akkuma jiruun gubatee uummanni buqqa'ee jira. Bakka Jawwaa jedhamus gandi tokkichi gubateera" jedhan. Waraanni amma wallootti deemaa jiru kuni lola sabaa fi saba gidduutti deemaa jiru miti kan jedhan abbaan Gadaa, lola humni addaa naannoo Amaaraa uummata Oromoo wajjin lolaa jirudha jedhan. Haa ta'uutii Mootummaa naannoo Amaaraa ibsa Dilbata baaseen  "gareen ABO fi qaamoleen michuu isaa ta'an guyyaa Jimaataa Bitootessa 10/2013 irraa eegalee lammiilee nagaa irratti haleellaa qaanessaa raawwataniiru" jedhe. Haleellaan kun "meeshaa waraanaa ulfaataa fi qotee bulaan ni qabama jedhamee hin yaadamneetti gargaaramuun humna hidhate fi qindaa'een godina Shawaa Kaabaatti magaala Axaayyeefi naannoosheetti raawwate" jedhe. "Naannoo Amaaraa godina addaa Oromoo keessatti haleellaan hidhattoonni naannichaa saba Oromoo irratti raawwataniin lammiileen nagayaa danuun kan ajjeefaman yoo ta'u, qabeenyi guddaanis saamichaa fi gubataaf saaxilameera" jedhe. "Paartiin Badhaadhinaa Oromiyaa yakka hamaa hidhattoonni mootummaa Amaaraa lubbuu fi qabeenya lammiilee nagayaa irratti raawwatan kana hadheeffatee balaaleffata" jedha. Walitti bu'iinsi kun 'shira siyaasaa Oromiyaa keessatti jeequmsa kaasuuf fiinxaleeyyiin raawwatanidha jedha. "ABO-Shaneen godina addaa saba Oromoo keessa akka hin jirre otoo beekamuu, dhugaa ummata miidhamee awwaaluuf jecha ummata nagayaa ABO-Shaneetti moggaasuun fudhatama akka hin qabu" jedhe. "Hidhattoonni mootummaa naannoo Amaaraa lammiilee meeshaa maleeyyii ajjeesuun, jaarsota araara lallaban ajjeesuun, manneen jiraattotaa gubanii dubartii fi daa'imman balaaf saaxiluu fi madoo yaalaaf deeman ajjeesuun yakka waraanaa ummata Oromoo Walloo irratti raawwataniiru." Yakkamtooti kunniin seeraaf akka dhiyaatanis gaafateera. Hogganaan Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenya Oromiyaa Obbo Jibriil Mohaammad gama isaaniin rakkoon naannoo Amaaraa keessatti dhalateen miidhaan gahe '''saba gidduugaleessa waan godhateef nu galchaa'' jedhan. ''Biyya waliin qabna waan ta'eef seerrii cabee miidhaan yoo gahu nu galcha waan ta'eef irratti hojjechaa jirraa'' jedhan. Walitti bu'iinsi yeroo dhalatu kan jalqabaa lolicha dhaabsisuu, kan itti aanu ammoo madda rakkoo kanaa qorachuu furuudha jedhanii mootumaan naannoo Amaaraa kana ni godha jedhanii akka amananillee dubbatan. Magaalaan Axaayyeefi aanaan ollaa Jiillee Dhummuugaa walitti bu'iinsa akkanaa yeroo keessummeessan kun isa jalqabaa miti. Haa ta'u malee baatilee darban naannichatti nageenyi gaarin turuu bulchaan aanaa Jiillee Dhummuugaa Obbo Jamaal Hassan himu. Ka'umsi lola yeroo ammaas torbee darbe keessa amaamota sabaan Oromoo ta'anfi konkolaataan gara aanaa Jiillee Dhummuugaa imalaa turan magaala Axaayyee keessatti dhagaan itti darbatamuufi rasaasni itti dhukaafamuu ta'uu himan. Haa ta'u malee waldhabdeen akka hin hammaannef qaamoleen nageenyaa aanaa Jiillee Dhummuugaa fi aanaa Efraataafi Gidim akkasumas jaarsolin torbee darbe Jimaata ganama walin mari'achuu himan. Marii taa'ame kanaanis uummata lamaan walitti buusuuf daldalli siyaasaa jiraachuu, daldalaan meeshaa waraanaa uummata lamaan walitti buusuu barbaadu jiraachuu, ololli "Amaarri sii dhufe, Oromoon sii dhufe" jedhu jiraachuusaa walin mari'achuu akkasumas dhukaasa amaamota irratti dhukaafame akka qoratamu kallattii kaa'uu isaanii himan. Haa ta'u malee Jimaata galgala sa'aa 2:30 booda sheekin sabaan Oromoo ta'an magaala Axaayyee keessatti ajjeefamuun lola amma adeemaa jiruf jalqabbii ta'uu himan. Biiroon Kumunikeeshinii naannoo Amaaraa gama isaatin ka'umsi waldhabdee galgala Kamisa darbee waldhabdee namoota dhuunfaa gidduutti uummameen aanaa Jiillee Dhummuugaa keessatti lubbuun nama tokkoo darbuusaa akka ta'e hima. Jiraattotni aanaa Jiillee Dhummuugaa immoo lolli adeemaa jiru lola kaayyoo siyaasaa of keessaa qabu ta'uu himu. "Lola siyaasaati. Lola uummata Oromoo iddoo kanarraa buqqisuuti. Mootummaa naannoo Oromiyaatu erge jedhan. Nuti mootummaa naannoo Oromiyaatin eessatti wal beekna? Kan nu bulchaa jiru isaani. Kan nu gaggeessaa jiru isaani" jedhan jiraataan aanaa Jiillee Dhummuugaa Ammee Xayyaar.