US gabaasa 'haleellaa dhalattoota Tigraayirratti' raawwate jedhame hordofee 'yaaddoo' ibsite

Mootummaan Ameerikaa ''haleellaa sabarratti xiyyeeffate'' fi dhalattoota Tigraay Lixa Tigraay jiraatanirratti humnoota Amaaraan raawwatan jedhame hordofee ''yaaddoo'' ibsate. Roobii darbe dhaabbileen mirga namoomaa, Humaan Raayitis Waachiifi Aminastii Intarnaashinaal, gabaasa waloo baasaniin dhalattoota Tigraayirratti ''saba dhabamsiisuun'' raawwataa jira jechuun ibsani. Himannaa kana bulchitoonni Naannoo Amaaraa kuffisaniiru. Bakki dhalattoonni Tigraay haleellaan irratti raawwate jedhame Lixa Tigraay kan ummati Amaaraa Walqaayitiifi Xagadee jechuun waamuufi kana dura bara TPLF aangoo kore na duraa fudhate malee kiyya jedhuttidha. Waraana Kaaba Itoophiyaatti waggaafi ji'a jaha dura eegale booda garuu bakkee kana humnoonni Amaaraa to'ataniiru. Himannaan gabaasa dhaabbilee mirga namoomaa ajjeechaa seeraan alaa, hidhaa jumlaa, akkasumas achi buutee dhabamsiisuu dabalata. Gareeleen kuni gabaasa isaanii keessatti mootummaan federaalaa badii raawwate keessa hirmaatuu hin oolle jechuun ibse. Mootummaan federaalaa gabaasicha booda ibsa baasen gabaasi dhaabbilee kanaa ''bu'aa hin buusu'', jedhe garummoo himannaa dhihaate ''cimseen qoradha'' jechuun ibse. Ibsa gaafa Jimaataa Ministeerri Dhimma Alaa baasen dhalattoonni dabalataa biroo Lixa Tigraayitti hidhaman jedhe akka hiikaman gaafate. Qorattoonni alaallee akka seenanii ilaalan eeyyamni akka taasifamuufi gaafate. Torban lama dura mootummaan federaalaafi finciltoonni Tigraay gargaarsa namoomaaf jecha lola dhaabaniiru. Waliigaltee kana akka fudhattu kan ibsite Ameerikaan, lola waggaa oliif ture dubbiidhaan akka hiikan gaafatte. Eega waliigaltee kanaa lolli dhaabatuun ibsamuus, gargaarsa gara Tigraay adeemuufi danqame irratti wal himataa jiru. Finciltoonni Tigraay gargaarsi namoomaa gahaa ta'e naannoo ummati miiliyoonaan lakkaa'amuufi deeggarsa eegu bira gahaa hin jiru jechuun komatanii turan. Dubbii himaan mootummaa federaalaa Dr Laggasaa Tulluu BBC'f deebii kennaniin sochii konkolaataa gargaarsa gara Tigraay geessurratti dhorkaan ka'ame hin jiru jedhaniiru. Deeggarsi Tigraay seenu ''dhiheessi dhaabbilee gargaarsaarratti hundaa'a,'' jechuun BBC'tti himan. Dhimma kana kan gaafatame qaami UN, Sagantaan Nyaataa Addunyaa (WFP) qondaaltonni Affaar gargaarsa geessuuf haalli mijataa jiraachuu isaa yoo mirkaneessan akka geessu himuun ni yaadatama. Humnoonni naannoo Amaaraa hirmaannaa Raayyaa Ittisaa dabalatanii dhalattoota Tigraay kumoota hedduun lakkaawwaman tooftaan qe'ee isaaniirraa godaansisaniiru jechuun himata. Dabalataan, seeraan ala ajjeesaniiru, haleellaa saalaa irraan gahaniiru, jumlaan hidhaniiru, deeggarsa namoomaas dhorkaniiru jedha gabaasichi. Godinni kun ejensiiwwan gargaarsaaf banaa ta'ee warreen jumlaan hidhamaniis gadhiifamanii haqni amansiisaan akka kennamu dhaabbileen lamaan gaafataniiru. Qaamoleen nageenyaa naannoo Amaaraa fi michootni isaanii daboon gudeeduu, jecha afaaniifi reebichaan miidhaa qaqqabsiisuu, butuu, fi salqunnamtiif gabroofachuun himatamaniiru. Akkasumas, ''humni idila addunyaa nagaa tiksu kan Gamtaa Afrikaan hoogganamu Lixa Tigraayitti bobbaafamee ummata hunda miidhama irraa eeguu qaba'' jedhaniiru hoogganaan HRW Keneez Root. Maanguddoon ganna 63 dargaggeeyyiin mana isaanii yeroo mancaasan ijaan argan, isaan keessaa inni tokko ''kun lafa keessan miti. Asitti kan kooti wanni jettan hin jiru'' ittiin jechuu himataniiru. Lolli waggaa dura Tigraayitti eegale kumaatama lubbuu yoo dhabsiisu miiliyoonaan kan lakkaa'aman immoo qe'eerraa buqqaaseera. Akka UN'tti sababa waraana kanaan Tigraay, Affaariifi Amaaraati lammiileen miiliyoona 10'tti siqan deeggarsa nyaataa barbaadu.


Biyyi diigamuun maali? Itoophiyaa keessa yaaddoon biyyi diigamuu ni jiraa?

Biyyi tokko diigamteetti jechuuf haal-dureewwan sadarkaa idil-addunyaatti kaa'amaniin yoo madaalamtu, beektoonni saayinsii siyaasaa Itoophiyaan biyya balaa diigamuu (state collapse) hamaaf saaxilamte jirtu jedhamuu bira tartee biyya diigamte jedhamuu sadarkaa danda'amurra jirti jedhan jiraatan illeen, motummaan garuu yaada kana hin fudhatu. Biyya diiguuf socho'u jechuun mormitootaa fi hidhattoota yoo himatu kan dhagaahamu mootummaan Itoophiyaa, Itoophiyaan biyya diigamte sadarkaa jedhamturra jiraachuu itti waliigaluu baatus, biyya balaa diigamuuf saaxilamte ta'uu hin waakkatu. MM Itoophiyaa Abiy Ahimad 'osoo nuti jirruu haa badan Itoophiyaan hin diigamtu' jechuun irra deddeebiin yoo dubbatan dhagaahamu. Biyyi tokko diigamteetti jedhamuuf hal-dureewwan kaa'aman maali? Itoophiyaan hoo gama kanaan sadarkaa akkamiirra jirti? Gaaffilee kanneen deebisuuf, biyyi matuma isaattu maali? gaaffii jedhu deebisuun haa eegallu. "Biyya (State) jechuun ummata ykn lammii walqixa ta'e kan qabdu, mootummaa keessaa fi alatti beekamtii (legitimacy) qabu kan qabdu, lafa daangaa ofii kan qabdu fi birmadummaa (sovereignty) kan qabdudha" jedhu Michigaan Kolleejjii Albiyoonitti barsiisaa saayinsii siyaasaa kan ta'an Dr Milkeessaa Miidhagaa. Dr Milkeessaan miseensa paartii Itoophiyaa bulchaa jiruu akkasumas aanga'aa mootummaa kan turan yoo ta'u, miseensummaa paartii fi aangoorraa erga kaafamanii booda mootummaa qeequun ni barreessu akkasumas ni dubbatu. Biyyi tokko biyya jedhamuuf mootummaa 'monopoly of legitimate violence' ykn tarkaanfi humnaa seera qabeessa fudhachuuf qofaa isaa aangoo kan qabu qabaachuu qabdi kan jedhan ammoo Yuunivarsiitii Koloraadootti barsiisaa saayinsii siyaasaa kan turanii fi wayitaa ammaa Afrikaa fi Jiddugaleessa Bahaa irratti xiyyeeffachuun qorannoowwan gara garaa gochaa kan jiran Dr Yohaannis Waldamaariyaami. "Mootummaan humna qabaatee guutummaatti biyya bulchu to'achuu kan danda'u yoo ta'e, aangoo fi humni inni dhumaa mootummaa harka kan jiru yoo ta'e, biyyi sun biyya fayyaalessa jedhamuu danda'a" jedhu Dr Yohaannis. "Biyyi tokko qaama alaa biraan weeraramuu kan hin dandeenye, biyya keessatti ammoo 'monopoly of violence' kan qabu jechuunis meeshaa waraanaa, mana hidhaa, murtee du'aa dabarsuu kan danda'u, seera kabachiisuu kan qabu mootummaa qofa ta'uu qaba" jedhu Dr Milkeessaan. Biyya sana keessatti seerri kabajamus seera mootummaan kun baase ta'uu qaba jedhan. Mootummaan 'monopoly of violence' qawwee ykn tarkaanfii humnaan fudhatamu irratti aangoo guutuu kan hin qabaanne yoo ta'e, olaantummaa seeraa kabachiisuu kan hin dandeenyee fi finciltoonni qawwee hidhatanii kan socho'an yoo ta'e fayyaalummaan biyyattii gaaffii keessa gala jedhu hayyoonni lamaan. "Biyya tokko keessa gareeleen adda addaa qawwee hidhatanii socho'an yoo jiraatan, gareeleen kunneen seera mootummaan sun baasuun hin bulan yoo ta'e, mootummaan sun fudhatama seeraa (legitimacy) hin qabu jechuudha" yaada jedhu qabu qondaalli duraanii mootummaa kuni. Dabaluunis, biyyi akka kanaa biyya balaa diigamuuf saaxilamtedha jedhu. Biyya san keessa mootummaa fi finciltoota jidduu lolli jiraatee, humni olaantummaa seeraa kabachiisuu mootummaa haguma dadhabaa adeemuun biyyi sun biyya laaftuu (weak state) irraa gara biyya daddaaqamtuu (fragile state), achirraas gara biyya diigamte (collapsed state) ceeti jedhu. "Itoophiyaan biyya diigamuuf deemtu ykn kan balaa diigamuuf saaxilamtee jirtu osoo hin taane, biyya diigamtedha jechuun ni danda'ama" jedhu Dr Yohaannis. Dr Yohaannis kana haa jedhan malee qaamooleen inumaa MM Abiy biyya erga gara aangootti dhufanii booda, biyya diigamuuf turte qarqarara turte oolchuun tokkummaan (Itoophiyaanummaan) akka lubbuu horatu taasiseera kanneen jedhanis jiru. Dr Yohaannis yaadasaaniif sababa yoo ibsan, "mootummaan jiddugaleessaa Itoophiyaa Tigraay irratti, darbees godinaalee Lixaa fi Kibba Oromiyaa irratti hagam to'annoo qaba?" jechuun gaafatu. "Naannoo Amaaraa keessatti humni hidhate Faannoo jedhamu rakkoo guddaa uumeera, naannoon Affaar wayitan humnoota Tigraayiin haleelamu mootummaa federaalaa irraa tumsa hin arganne jechuun komataa ture" jedhu. Itoophiyaa keessa iddoo hedduu rakkoowwan (fault lines) akka jiran kan himan Dr Yohaannis, "gareeleen hedduun hidhannoo meeshaa waraanaa to'annoo mootummaan ala ta'e qabu" jedhu. Bu'uura kanaan Itoophiyaa keessaa mootummaa tokko qofa osoo hin ta'iin gareeleen aangoo qaban gara garaa jiraachuu hubanna jedhu. Mootummaa fi uummata jidduu hariiroon ykn waliigalteen hawaasummaa (social contract) kan lammileen mootummaa irraa tajaajila akka argatan isaan gargaaru jiraachuu kan himan Dr Yohaannis, kana keessaa tokko mirga nagaan bahanii galuu ykn nageenyi isaanii eegamuuti jedhu. Itoophiyaa keessa bakkeewwan hedduutti namni nagaan bahee dalagatee nagaan galuuf rakkataa akka jiru himu. Sadarkaa idil-addunyaattis biyyaa nagaa kabachiisuuf abdatamaa turte irraa gara biyya qoqqobbiif barbaadamtuutti cehuun kanaaf akka agarsiiftuutti kaasu. Itoophiyaan biyya bajatni ishii harki tokko sadaffaan deeggarsaan argamu ta'uu eeruun hariiroon biyyoota Lixaa fi dhaabbilee maallaqaa idil-addunyaa waliin qabdu hammaachaa deemuun biyyattii rakkoof kan saaxile ta'uu himu. ''Itoophiyaan jalqabumarraayyuu impaayera humnaan ijaaramte malee biyya ulaagaawwan guuttatte (viable state) hin turre falmiin jedhu ka'uu danda'a'' jedhu Dr Milkeessaan. Haata'u garuu, hiikkoo biyyaa sadarkaa idil-addunyaatti irratti waliigalame bu'uura godhachuun haala amma jiru yoo ilaallu "humni mootummaa Finfinnee qofatti waan daanga'ee jiru fakkaata" jedhu. Sochiin finciltootaa babal'achuu fi to'annoon mootummaa xiqqaachuu ykn ammoo mootummaan qawwee to'achuu (monopoly of violence) dadhabuu irratti dabalataan ulaagaaleen ilaalaman jiraachuu himu Dr Milkeessaan. Akka isaan jedhanitti Biyyootni Gamtooman (UN) biyyi tokko biyya kufte ta'uu fi ta'uu dhabuu murteessuuf ulaagaaleen akka diinagdee, hariiroo hawaasaa (social cohession), waliigalteewwan biyyaalessaa biyyattii walitti hidhanii jiran jiraachuu, waliigaltee biyyoota ollaa waliin mootummaan qabu, sirni diimokiraasii (democratic nature) biyyattii fi kanneen kana fakkaatan ni ilaalamu. Ulaagalee kanaan Itoophiyaan yoo ilaalamtu "waliigalteen ykn wal hubannoon akka hapheetti biyyattii walitti qabu (binding agreement), sabaa fi sab-lammii walitti hidhu jalqabumarraayyuu hin turre," jedhu. "Diinagdee biyyattii yoo ilaallu, mootummaan maal dhiyeessaa jira?, uummanni waan nyaatu argataa jiraa? yoo jennee gaafannu, diinagdeen biyyattii kufee akka jiru hubbanna" jedhan. Gama olaantummaa seeraa (law and order) kabachiisuutiin namni nagaan bahee galuu dadhabee akka jiru kaasu. "Uummanni biyya sanaa nagaan waliin jiraachuu danda'amoo hin danda'u, hariiroon hawaasa jidduu jiru maal fakkaata yoo jenne, wal diinomfachuun (animosity) dabalaa jira" jedhu. Ulaagaalee kanaan Itoophiyaan biyya diigamte (collapsed state) akka taate dubbachuu dandeenya jedhu Dr Milkeessaan. Dr Yohaannis gama isaaniin Sabaa fi Sab-lammoota jidduu akkaataan seenaan itti hubatamu garaa gara ta'uu, sabummaan akka malee siyaasaaf oolfamuu fi biyyi akka biyyaatti akkamiin itti haa fuftu kan jedhu irratti waliigalteen dhibuun biyyattii gargar dhiibaa jiraachuu himu. Akka biyya sirna federaaliizimiin bultuutti yoo ilaalles mootummaan federaalaa hariiroon naannolee waliin qabu laaffachaa fi adda citaa adeemuun kanuma mirkaneessa jedhan Dr Milkeessaan. Akka fakkeenyaatti naannoon Tigraay humna waraanaa ofii isaa hundeeffatee naannicha bulchaa akka jiru, mootummaa federaalaa keessaa bakka bu'iinsa kan hin qabne ta'uu, baajatni mootummaa federaalaa irraa gara sana deemu akka hin jirre, achirraas gibirri sassaabamee gara federaalaa galu akka hin jirre kaasu. Naannoon Tigraay qaamolee mootummaa federaalaa sadan seera baastuu, seera hiiktuu (mana murtii) fi raawwachiiftuu keessa bakka bu'iinsa dhabuun, naannichi adda bahee akka biyyaatti (defacto state) bulaa jiraachuu agarsiisa jedhu. Kun ammoo sadarkaa yaad-rimee qofaatti osoo hin taane qabatamaan Itoophiyaan biyya diigamte ta'uu agarsiisa jedhu. Filannoo eeyyama mootummaa federaalaa malee raawwachuu hordofee Manni Maree Federeeshinii aangoo mootummaa TPLF irraa mulqeera. Bajatas ramadaafii hin jiru. Ministirri Haajaa Alaa Ameerikaa Antoonii Biliinkan, waraana Tigraayiitti gaggeeffamuun wal qabatee, Itoophiyaan 'diigamuu malti' yaaddoo jedhu akka qaban dubbatanii turan. Akkasumas Itoophiyaa keessa meeshaan waraanaa mootummaan to'annoo irratti hin qabne hidhattootaa fi riphee loltoota harka jiru, biyyoota Afrikaa kaan waliin yoo madaalamu akka malee guddaa ta'uu dubbatu Dr Yohaannis. Gareeleen meeshaa waraanaa hidhatan kunneen baay'achuu isaanii irratti dabalataan yaadamni siyaasaa ykn fedhiin isaanii garaa gara ta'uun kufaatii biyyattii sadarkaa of duuba deebi'uu hin dandeenyerraan gahuu himu. Gareeleen kunneen mootummaa waliin qofa osoo hin taane walii isaanii waraanuutti seenuuf qarqararra jiraachuu kan himan Dr Yohaannis biyyattiin gara walitti bu'iinsa qaamolee hedduu hirmaachise (multi-actor conflict) seenuuf fiixeerra jirti jedhu. Biyyi tokko diigamteetti jedhamuuf biyyattiin biyyoota xixiqqoo gara garaatti caccabuun (disintegration) agarsiiftuu ijoo ta'uu mala garuu ammoo dirqama miti jedhu Dr Milkeessaa Miidhagaa. Biyyi tokko ulaagaawwan biyyaa guutuu yoo hin dandeenye, mootummaa daddaaqamaa fi fudhatama hin qabne kan suphuun hin danda'amne kan qabdu yoo taate biyya kufte/diigamte jedhamuu dandeessi jedhu. ''Biyyi tokko diigamte jedhamuun paartiin biyya bulchu hin jiru, filannoon hin godhamu jechuu miti'' jedhu. Kanaaf ammoo Siiriyaan filannoo gochaa jiraachuu akka fakkeenyaatti kaasu. Itoophiyaan gamanumaan biyya diigamtedha jedhamuutti waliigaluu baatus, biyya balaa diigamuuf saaxilamte ta'uu mootummaanis hin waakkatu. Haata'u malee biyyattiin mootummaa cimaa balaawwan kana irra aanuu danda'u akka qabdu amana. MM Abiy Ahimad yeroo gara garaa 'osoo nuti jirruu gonkumaa Itoophiyaan hin diigamtu' jechuun yoo dubbatan ni dhagaahamu. Raayyaa Ittisa Biyyaa seenaa Itoophiyaa keessatti amma dura hin turre, balaa keessaa fi bakkee dhufu kamuu qolachuu danda'u mootummaan isaanii ijaaraa akka jirus dubbataniiru. Dabalataan mootummaan yeroo garaa garaa 'ergama qaamolee alaa fudhachuun biyya diiguuf socho'u' jechuun qaamolee hidhatanii socho'an komata. Kanaaf ammoo adda durummaan kan himataman paarlaamaa mootummaa Itoophiyaan shororkeessitoota kan jedhaman TPLF fi Waraana Bilisummaa Oromoo mootummaan 'ABO-Shanee' jedhee waamudha. Biyyoota Lixaa bira osoo hin hafiin fedhiin 'Itoophiyaa biyya laaftuu gochuu' jiraachuu kan himu mootummaan, hidhattoonni kunneen 'farda qaamoleen alaa biyya diiguuf itti fayyadaman' jechuun ibsa. Gama kaaniin milkaa'ina gama ijaarsa hidha haaromsaan argame akkasumas, waraana Tigraayiin wal-qabatee dhiibbaa dippiloomaasii biyyoota Lixaa dandamachuu danda'uu akka fakkeenyaatti kaasuun Itoophiyaan yeroo kamiyyuu caalaa biyya jabduu fi tokkummaa qabdu jechuun kanneen falman jiru. Humnoota siyaasaa fi uummata jidduu wal-hubannaa fi waliigalteen biyyaalessaa akka barbaachisu mootummaanis ni amana. Kanaafis jecha marii biyyaalessaa walaba ta'eefi hunda hirmaachisu gochuuf komiishinii marii biyyaalessaa ijaaruun sochiitti galeera. Haata'u malee, hirmaachisummaa marichaa fi adeemsi komiishiniin ittiin ijaarame walaba ta'uu irratti dhaabbileen mormituu muraasni gamanumaan gaaffii kaasaa jiru. Gama mootummaatiin fedhiin (political will) sirriin jiraatee mariin bilisa ta'e godhamee, qooda fudhattoonni wal hubannaarra gahuu kan danda'an yoo ta'e badii amma gahe kana duubatti deebisuun ni danda'ama jedhu Dr Milkeessaan. "Garuu qabatamaan yoo ilaalle mootumman biyya bulchaa jiru, fedhiis ta'e gahuumsa isaa hin qabu, qaamoleen siyaasaas sana ni godha jedhanii amantaa irraa hin qaban," jedhu. Motummaan garuu ammalleen marii biyyaleessaa kanaan nagaa waaraa buusuuf kutannoo qabaachuufi komishiin hundeessuun alattis haala mijeessuuf jecha qondaaltota paartiilee siyaasaa mormituu hidhaarraa hiikuu akka fakkeenyaatti kaasa. Humnoonni siyaasaa biyyattii akkasumas, lammiileen biyyattii fi qaamoleen idil-addunyaa dhiibbaa uumuun mootummaan gara marii qajeelaatti akka seenu dirqisiisuun ni danda'ama jedhu. Dr Yohaannis garuu Itoophiyaa biyya fayyaalettii gochuuf barfateera yaada jedhu qabu. Naannoo Tigraay keessatti lakkoofsi namoota ajjeefamanii fi yakkoonni raawwataman uummata keessatti eela irraanfachuu hin dandeenye, madaa hin fayyine uumeera jedhu. "Itoophiyaa keessa namoonni 'Itoophiyummaa' akka arrabsootti ilaalan jiru" kan jedhan Dr Yohaannis, waraana Kaaba Itoophiyaa jiruun wal qabatee miira biyyummaa dhalattoota Tigraay biratti uumame akka fakkeenyaatti kaasu. Rakkoon Itoophiyaa hawaasa idil-addunyaa biratti xiyyeeffannaa gahaa argatee dhiibbaa siyaasaatiin furmaata akka hin arganneef waraanni Yuukireen dhalachuun sababa ta'uu himu. Rakkooleen amma jiraan haaluma kanaan kan itti fufan yoo tahe, biyyi diigamuu qofa osoo hin tane, hokkora fi miidhaa hamaan uumamuu danda'a kan jedhan Dr Milkeessaan, kun ammoo Itoophiyaa bira darbee sadarkaa Gaanfa Afrikaatti rakkoo guddaa uumuu danda'a jedhu. Biyyoonni Gaanfa Afrikaa saba wal keessa jiraatu qabaachuun isaanii waraanichi biyyoota ollaatti akka babal'atu gochuu akka malu, kun ammoo rakkoo godaantotaa (refugee crisis) olaanaan akka uumamu taasisa jedhu.


Naannoo Amaaraa: Waldiyaatti Raayyaa Ittisaa fi hidhattoota Faannoo gidduutti maaltu uumame?

Dilbata Eebla 10, 2022 Naannoo Amaaraa Godina Walloo Kaabaa magaalaa Waldiyaa fi naannawa magaalattiitti walitti bu’iinsa Raayyaa Ittisa Biyyaa fi hidhattoota Faannoo ofiin jedhan jidduutti uumameen lubbuun namaa darbuu aanga'oonni himan. Hogganaan nageenyaa Godina Walloo Kaabaa koloneel Haayilamaariyaam Ambaayee BBCtti akka himanitti walitti bu’iinsi Raayyaa Ittisa Biyyaa fi hidhattoota Faannoo jidduutti uumame, "keellaarratti sakatta’amaa, hin sakatta’amnu" sababa jedhuuni. "Olola feesbuukirratti hafarfamuun, hoggaansi keenya hidhameera jechuun hidhattoonni Faannoo iddoo birootii dhufan dhukaasa banan" jedhu aanga'aan kun. Sababa kanaan qaamolee lamaan jidduu walitti dhukaasuun akka ture kan himan Koloneel Haayilamaariyaam, "taatullee walitti bu’iinsa sana otoo yeroo dheeraaf hin turiin dhaabuun danda’ameera" jedhan. Itti-gaafatamaan kominikeeshinii godina Walloo Kaabaa Obbo Habtamaariyaam Asaffaa BBCtti akka himanitti walitti bu'iinsi jalqaba kan uumame iddoowwan Gobbiyyee fi Roobiit jedhamanittidha. Walitti bu’iinsi kan uumame hogganaan Faannoo hidhameera jedhamuu hordofee, hidhattoonni Faannoo naannicha jiran wayita dhufan, raayyaan ittisaa tasgabbeessuuf yaalaa osoo jiruu ta'uu himu Obbo Habtamaariyaam. Obbo Habtamaariyaam akka jedhanitti taanaan iddoowwan lachuutti walitti bu’iinsa tureen miidhaan namarra qaqqabe hin jiru. Haata'u malee Dilbata halkan walitti bu’iinsa magaalaa Waldiyaatti ka’een hidhataa tokko dabalatee lubbuun nama nagaa tokkoo darbuu BBCtti himaniiru. Hogganaan nageenyaa godina Kaaba Walloo koloneel Haayilamariyaam gama isaaniin, dhukaasa magaalaa Waldiyaa keessa tureen namoonni miidhaman jiraachuu eeruun, miidhaa dhaaqqabe garuu fuulduratti qulqulleessanii akka ibsan dubbatan. Jiraataan magaalaa Waldiyaa maqaan isaanii akka hin dhahamne gaafatan tokko akka jedhanitti, Dilbata halkan naannoo sa’aatii 1tti dhukaasni meeshaalee gurguddoo magaalattii keessatti dhaga’amaa ture. Sababii kanaan lubbuun nama nagaa tokkoo darbuu fi sirni awwaalcha isaas bulee Wixata raawwatamuu himaniiru. "Magaalicha keessa gamoo hidhattoonni Faannoo keessa jiraatanirratti walitti dhukaasaa turan, miidhaan hangamii akka dhaqqabe hin argine. Qeesiin tokko du’aniiru, karaa sana otoo darbanii rukutaman, isaan awwaalleerra," jedhan jiraataan kun. Dhukaasni dhagaa’amaa ture otoo baay'ee hin turiin dhaabachuu kan himan jiraataan kun, maddi walitti bu’iinsa isaanii maal akka ta’e akka hin beekne dubbatu. Wixata kaleessaa garuu Waldiyaa, Roobit fi Gobbiyyeen nagaa akka qaban jiraataan kun himaniiru. Walitti bu'iinsi qaamolee lamaan jidduutti uumamee ture jaarsummaan furmaata akka argate aanga'oonni godinichaa BBCtti himaniiru. "Humnoota maqaa Faannootiin socho’aniifi diina qolachuuf, akkasumas ergamtoota adda baasuuf caaseffamni garaa garaa diriirfameera" kan jedhan Obbo Habtamaariyaam, "isa qulqulleessuuf hojiin eegalame waan tureef, carraa kanatti gargaaramuun humnoonni muraasni hojii isaanii nurratti raawwatan" jedhu. "Raayyaa Ittisaa fi Faannoon addaan bahuu oduun odeeffamu dhara," jedhan Obbo Habtamaariyaam. "Faannoon hirkoo Raayyaa Ittisaa keenyaati, Raayyaan Ittisaas reeshiniis, meeshaas deeggarsaan faannoof dhiyeessa," jechuun waldhabbiin ture mariin furamuu dubbataniiru. Faannoon gurmuu dargaggootaa waraana Kaaba Itoophiyaa keessatti Raayyaa Ittisaa fi Humna Addaa naannoo Amaaraa walin hiriiruun finciltoota Tigraay akka lolaniif mootummaan naannichaa leenjisee hidhachiisaa turedha. Sarbama mirgoota namoomaa Naannoo Tigraay keessatti raawwatamaniin walqabatee humnoota mootummaan waliin maqaan kan dhahamu humni kun, finciltoonni Tigraay naannoo Amaaraa keessaa guutummaatti bahuun booda mootummaa jalaa bahee addatti dargaggoota filachuun leenjisuu fi hidhachiisuu itti fufeera. Aanga'ootni mootummaa Naannoo Oromiyaa 'humnoota fiinxaleeyyii' jechuun kan waaman hidhattoota Faannoo, haleellaa xumura ji'a darbee lubbuu milishoota 26 galaafateef itti gaafatamtoota taasisaniiru. Mootummaan Naannoo Amaaraa baatilee muraasa dura Faannoo hidhannoo hiiksisuun wal-qabatee falmii miidiyaa hawaasaa irratti ka'eef deebii yoo kennu, mootummaan naannichaa Faannoo hidhachiisuu fi caalaatti cimsuu malee hidhannoo hiiksisuu yaada akka hin qabne himee ture.


Mootummaan gabaasa dhaabbileen mirgaa waa'ee Lixa Tigraay dhiheessan akka qoratu hime, gaaffii kaase

Mootummaan Itoophiyaa himannaa dhaabbileen mirga namoomaaf falman Lixa Tigraay kan Naannoon Amaaraa kiyya jedhurratti bahe qorataa akka jiru beeksise. Aminastii Intarnaashinaaliifi Humaan Raayitis Waach qorannoo bal'aa waggaa fudhate taasisne jedhaniin dhalattoota Tigraay irratti 'bakkaa dhabamsiisuun' raawwataa jira jechuun himataniiru. Kanaafis, humnoota Amaaraa bakkicha to'atan himatan. Yakki achitti raawwate jedhaniis ''yakka waraanaafi yakka namoomaan qixxeedha'' jedhaniiru. Dhimma kana kan gaafataman Dubbii Himaan mootummaa federaalaa Itoophiyaa Dr Laggasaa Tulluu mootummaan ''qorataa akka jiru,'' BBC'tti himaniiru. Ibsa mootummaan baaseen dhaabbileen mirga namoomaa ''gabaasa Walqaayit irratti xiyyeeffate baasan of eeggannoon qorataa jira,'' jedheera. ''Gabaasichi haala gaddisiisuun nagaan akka bu'u yaalii taasifamuuf gorsa hin gumaachine dhiheessuus  mootummaan himannaa mirga namoomaa kamuu gad- fageenyaan ni qorata,'' jechuun hime. Dhaabbileen lamaan gabaasicha baasuu dura himannaa ka'eef qondaaltota Naannoo Amaaraa gaafachuu himaniiru. Naannoon Amaaraas himannaa irratti ka'e akka hin fudhanne ibse. ''Mootummaan Itoophiyaa kanneen sarbamiinsa mirga namoomaa raawwatan mara seera dura akka gaafataman gochuuf kutannoo qaba'' jechuun koreen ministeerotaa hundaa'e akka qoratu ibseera. Haa ta'u malee, qorannoorratti gar-tokkotti baabsuun jira jechuun komii ibsate. Dhaabbileen lamaan qorannoo isaanii keessatti ''Qondaaltotni mootummaa sochii naannoo sanii dhorkuu irraa kan ka'e duula duguuggaa sanyii mootummaan gaggeessu dhokseera,'' jechuun himatan. Qorannoon mata duree 'Lafa kanarraa isin dhabamsiisna' jedhuun dhihaate waraanni Kaaba Itoophiyaa eegalee godinni Lixa Tigraay harka humnoota Amaaraa erga galee yakkoota raawwataman qoratee dhiyeesse. Bakki Lixa Tigraay jedhamuufi Naannoon Tigraay bulchaa ture Naannoon Amaaraa yeroo dheeraaf kiyya jechuun gaaffii irratti dhiheessaa ture. ''Dhaabbileen lamaan dhimmicha qorachuuf dhimmoota siyaasaa fayyadaman baay'eerratti mootummaan gaaffii kaaseera,'' jedha ibsi bahe. ''Jalqabumaa dhimmi waldhibdee daangaa keessoo kan ilaalamuu qaban qaamota aangoo heeraa qabaniini. Dhimma kanarratti dhaabbileen akkanaa deebii kennuun wallaalummaadha,'' jechuun ibse. ''Gabaasichi bifa sabaa hordofuun isaas mootummaa yaaddessa,'' jechuun loogiin himate. Dabalataan, ibsi mootummaa gabaasicha haala ''miira kakaasuun dhihaate'' jechuun qeqeera. ''Qaama tokko qofa qeequun mirgi namoomaa akka kabajamuufi nagaan akka bu'u hin gumaatu,'' jechuun namoonni gabaasichaaf dubbifaman gar-tokko qofa ta'u hime. ''Gabaasichi gara caalu namoota yookiin ragaa garee tokkotti dhihaatanirratti kan bu'uureeffate waan ta'ef walabummaa dhabeera.'' Dhimma himannaa kana irratti gama dhaabbilee qoratanii deebiin kenname hin jiru. Mootummaan federaalaa ibsa baaseen raayyaa ittisaafi humna addaa Naannoo Amaaraarratti  gabaasichi ''himannaa hin malle dhiheessuus mootummaan sirnaan ni qorata,'' jedha. Qorannoo waloo UN fi Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa booda koreen sadarkaa ministeerotaa hundaa'e himannaawwan kanneen akka qoratee ummataaf beeksisu mootummaan himeera. Humnoonni naannoo Amaaraa hirmaannaa Raayyaa Ittisaa dabalatanii dhalattoota Tigraay kumoota hedduun lakkaawwaman tooftaan qe'ee isaaniirraa godaansisaniiru jechuun himata. Dabalataan, seeraan ala ajjeesaniiru, haleellaa saalaa irraan gahaniiru, jumlaan hidhaniiru, deeggarsa namoomaas dhorkaniiru jedha gabaasichi. Godinni kun ejensiiwwan gargaarsaaf banaa ta'ee warreen jumlaan hidhamaniis gadhiifamanii haqni amansiisaan akka kennamu dhaabbileen lamaan gaafataniiru. Qaamoleen nageenyaa naannoo Amaaraa fi michootni isaanii daboon gudeeduu, jecha afaaniifi reebichaan miidhaa qaqqabsiisuu, butuu, fi salqunnamtiif gabroofachuun himatamaniiru. Akkasumas, ''humni idila addunyaa nagaa tiksu kan Gamtaa Afrikaan hoogganamu Lixa Tigraayitti bobbaafamee ummata hunda miidhama irraa eeguu qaba'' jedhaniiru hoogganaan HRW Keneez Root. Maanguddoon ganna 63 dargaggeeyyiin mana isaanii yeroo mancaasan ijaan argan, isaan keessaa inni tokko ''kun lafa keessan miti. Asitti kan kooti wanni jettan hin jiru'' ittiin jechuu himataniiru. Lolli waggaa dura Tigraayitti eegale kumaatama lubbuu yoo dhabsiisu miiliyoonaan kan lakkaa'aman immoo qe'eerraa buqqaaseera. Akka UN'tti sababa waraana kanaan Tigraay, Affaariifi Amaaraati lammiileen miiliyoona 10'tti siqan deeggarsa nyaataa barbaadu.


Itoophiyaatti callaqeen geengoo aduutti marsee nama raaje 'Sun Halo' maali?

Guyyaa Kamisa har'aa kutaalee Itoophiyaa adda addaa keessatti aduun calaqqee ifaa geengoon marfamtee mul'achuun (Sun Halo) namootatti raajii ta'ee, miidiyaalee hawaasaarrattis fakkiin isaan qoodamaa jira. Meetiriyoolojistiin BBC Kriis Faawikis Sun Halo (Aduun calaqqee ifaa kan ofii isheen marfamtee mul'chuun) kan mudatu kiristaalotni cabbii atimoosfeerii samii olii keessatti caccabanii argaman ifa aduu mataa ishee yeroo balaqqeessisan ta'ii mula'atudha jedhu. Ta'iin kun halkanis wayita jiini guutuu taatee baatu akka mudachuu danda'u himan. Ta'iin kun ganama har'aa magaalaa Finfinnee fi Harar dabalatee naannoo kaanittis mul'achuu namootni miidiyaalee hawaasaa irratti qoodaa turan. Gariin namootaa ta'iin kun maali jedhanii yoo gaafatan, mallattoo waan gaarii hin taane ta'uu mala jedhanii Rabbi kadhadhaa yoo jedhanis maxxansaniiru. Namni maqaa feesbuukii Hechman Z Adoni jedhamu qabu ammoo ta'iin kun magaalaa Harar keessatti mul'achuu suurotaan dabaalee maxxansee, ta'iin kun akkamiin akka mudatus barreesseera. Naannoo magaalaa Finfinneetti calaqqee ifaa aduutti akka geengoo naanna'ee mul'ate halluu sabbata waaqayyoo kan qabu akka tures namootni barreessaniiru. Ta'iin kun magaalaa Finfinneetti gara sa'aa tokkoof turuu isaa jiraattuun Finfinneerraa BBC'n dubbise tokko himteetti. Waanti argite ishee raajuus himteetti. Ta'iin kun amma dura bara 1991, 2008 fi 2014 kutaale Itoophiyaa akka Maqalee, Baahirdaar, Jigjigaa, Finfinnee fi kaanittis mula'atee beeka. Bara 2008 guyyaa Itoophiyaan filannoo biyyaalessaa gaggeessitu ta'iin kun mul'atee kan ture yoo ta'u, sana dura 1991 bara mootummaan Dargii kufe akka mul'atee yaadachuun jijjiirama mootummaa akeeka namootni jedhan turaniiru. Bara sana namootni gaazexessituun BBC Finfinneedhaa gabaastu Elzaabeet Bilaant dubbiste ta'iin akka kanaa mallattoo rabbii saba isaatti agarsiisudha ittiin jedhanii turan. Bara 2008 ji'uma kana keessa guyyaa gaafa 14 ture ta'iin akka har'aa kun kan mula'te. Guyyaa san Paatriyaarikiin Mana Kirsitaanaa Ortodoksii Itoophiyaa Abuna Pheexroos paatiriyaarkii Aleksaadariyaa Pope Shenuuda kan daawwannaaf Itoophiyaa dhufan guyyaa itti simatan ture. Amantootni keessummaa simachuuf bahanis kun raajii dha ''yoo xiqqaate mallattoo eebbaa rabbi nutti agarsiisuudha'' jedhanii turan. Abuna Phaawuloos ammoo ''Yaa rabbi mallattoo nutti agarsiifteef galata kee'' jedhan. Pooppiin Aleksaandariyaa Shenuudaanis akkasuma mallattoo Waaqni agarsiise jedhanii amanan. Abuna Phaawuloos daandii sirriirra jiraachuu keenyaaf mallattoo waaqni nutti agarsiise jedhan. Amantootattis Waaqni mallattoo waan nutti agarsiiseef haa gammadnu. Galata waaqayyoof dhiyeessinu haa daballu jedhanii ture.


Dargaggoo maashina warqee dhiqufii dhimbiibu hojjete

Dargaggoo Biqilaa Yohaannis maashina albuuda warqee baasuf tajaajilu hojjeten miidiyaalee hawaasummaarratti dinqisiifannaa argateera.


Gaazexeessaa Taammiraat Nagaraa baatii afur booda wabiin hidhaatii bahe

Hundeessaan Taraaraa Netwoork fi qopheessaan olaanaa dhaabbichaa gaazexeessaa Taammiraat Nagaraa guyyaa har'aa Ebla 28, 2014 wabii 50,000'n gadhiifamuu maatiin BBC'tti himan. Haati warraa isaa Salaam Balaay Roobii waaree booda ''Fayyaa isaati. Yeroo dheeraa booda manatti deebi'uun waan salphaa miti,'' jechuun hiikamuu isaan Waaqayyoo galateeffatte. Guyyaa kaleessaa, Mani Murtii Waliigalaa Oromiyaa dhaddacha ooleen Taammiraat wabiin akka gadhiifamu murteesseera. Kana hordofees hidhaa guyyoota 118 booda hiikamu dhaabbati inni hundeesse Taraaraa Netwoork ibseera. Manni murtii Bitootessa 02, 2014 eegalee gaaffii wabiin gadhiifamuu Taammiraat qorataa akka ture ibsameera. Yeroo hammanaa gaazexeessicharratti himannaan akka hin banamne maatiin himaniiru. Torban darbe gaazexeessitoonni AP lama wabiin gadhiifamuun ni yaadatama. Dhaabbileen walabummaa pireesiif falman gaazexeessitoonni hidhaa jiran akka hiikaman gaafachaa turan. Kana dura gaazexaa Addid Nagar jedhamtu keessa kan dalagaa ture Tammiraat mana jireenyaa isaatii Mudde 01, bara 2014 ture humnoota nageenya mootummaan kan qabame. Yeroos gaaffiif barbaadamta jedhameeti gara buufata poolisii sostanyaa jedhamutti kan fudhatame. Gaazexeessaa Taammiraat Nagaraa ammatti turtii isaarratti wanta dubbate hin qabu. Haa ta'u malee, haati warraa isaa wanti guddaa manatti deebi'u isaa ta'u himte. ''Namoota biroo, hidhamtoota waliin rakkoon isa qunname hin jiru,'' jechuun BBC'tti himte. Taammiraat baatii afur bakka tokko hin turre. ''Jalqaba guyyoota torbaaf eessa akka ture hin beeknu. Eegasii buufata poolisii Galaanitti hidhamee ture. Hanga har'a hiikametti mana amala sirreessaa Daalattii ture,'' jechuun himte. Waggoota kudhan dura beekkamtii kan horatteefi gaazexaa Addis Nagar jedhamtuurratti xiinxala siyaasaa barreessuun beekama ture. Erga gaazexaan barasii dhiibbaa mootummaan cufamte booda garuu isa dabalatee hojjettoonni Addis Nagar hedduu biyyaa baqatanii turan. Biyya alaatis xiinxalawwan garagaraa kennaa ture. Jireenya baqaa Ameerikaa booda kan biyyatti deebi'e waggoota sadii dura yeroo Itophiyaa keessa jijjiiramni siyaasaa mul'atedha. Waggaa darbees miidiyaa Yuutubiirraa Taraaraa Network jedhamu jalqabuun qabiiyyeewwan gara garaa dhiheessaa ture. Haa ta'u malee, dhimma Naannoo Oromiyaafi qondaaltota qeeqa dhiheessun kan isa qeeqan jiru.


Fayyaa sammuu: Dhiphinni sammuu maali? Furmaanni isaahoo?

Dhiphiinni umamaafi namoota hunda mudachu danda'u jira. Dhiphiinni akkasii kunneenis fayyummaarraa kan maddaniifi namoonni haala gaariin akka yaadan ykn dandeettiin kalaqaasaanii akka dabalu taasisuu danda'u. Fakkeenyaaf, barataan tokko yeroo qormaanni gahuutti akkan hin kufne jedhee yaaduufi dhiphachuun barbaachisaafi cimee akka qayyabatu kan taasisuudha. Dhiphinni akkasii kunneenis barnoota ta'ee qormaatawwan jireenyaa dandamachuun akka dabarruufi daandiiwwan fooyya'aa kan nu agarsiisu danda'aniidha. Gama biraatiin ammoo, barataan tokko qormaata kufuun danda'a jedhee dhiphachuusaa irraa kan ka'e sadarkaa qayyabachuu dadhabuurra kan gahu yoo ta'e, kun dhiphina cimaa (Free Floating Anxiety) jedhamu ta'uu danda'a. Dhiphinni cimaa ta'e umamuun waan biraa irratti xiyyeefachuu hanga dadhabuurra kan qaqqabnu yoo ta'e, akka dhukkuubbii sammuu tokkootti ilaalamuu danda'a. Ofii mallattooleefi maddi dhiphina cimaa maal fa'i? Wallaansaan irra fayyuun ni danda'amaa? Jechuun Yunivarsitii Jimaatti hakimii xin-sammuu kan ta'an Dr Eeliyaas Gabruu dubbifneera. Dr Eeliyaas hojii Yunivarsitichatti kutaa xin-sammuu keessa hoojjataniin alattis, dhimmicharratti hubannoo hawaasaa cimsuuf sagantaalee dadammaqsan adda adda ani qopheessu. Kitaaballee dhimmuma kanarratti barreessaniiru. Dr Eeliyaas akka jedhaniitti, irra caalaa dhiphinni cimaan gara fuuladuraa maal akka ta'u hubachuu dhabuurraa kan ka'ee maaltu ta'u male jennee kan dhiphannuudha. ''Yeroo tokkootti waa'ee dhimmoota hedduu yaadda'uufi boru maalan ta'a jechuun hojiiwwan kaan dhiisuun taa'anii yaaduu hanga jireenya keenya jeequu qaqabu danda'a'' jedhu. Dhukkubbii sammuutiin wal qabatees mallattoowwan qaamaa mudachu danda'an jiru. Isaan keessaa, baayyee dadhabuufi boqonnaa dhabuu, tasgabbii dhabuu, yaaddoon baayyachurraa kan ka'e hirriiba dhabuu fi fedhiin nyaataa hir'achuun mallattoowwan ta'u himu Dr Eeliyaas. Dhukkuubni dhiphiinaa kana caalaa yoo cimee ammo rukkuttaan onnee saffisuu, tasgabbii dhabuu, qufa'u, akka of wallaaluuf jettan yaaduufi yeroo tokko tokkoos of wallaaluun mudachu danda'a jedhu. Haalonni kunneenis hojii, barnoota, waliitti dhufeenya jaalalaa, maatiifi hirriyoota waliin qabnu irratti dhiibbaa qabaata. Gama biraatiin ammoo dhiphanni cimaafi mukaa'u cimaan dhimmoota wal qabatanii mudachuu danda'aniidha. Mukaa'uu cimaan dhibee sammuu kan afaan Ingiliizitiin 'Depression' jedhamu yoo ta'u, yeroo baayyees kan sanyiidhaan darbuun alatti haalawwan garaa garaatiin dhibbee kanaaf saaxilamu akka dand'au himu. Fakkeenyaaf, yoo nama jaalatan tokko du'aan dhaban gadda cimaan walqabee, dhukkubbiiwwan hojjimaata umama qama keenyaa jeeqan irra ka'uun, dhimmoota nagaa sammuu jeeqan kan akka miidhaa saalaafi qaamaa, akkasumas haala adda addaatiin hawaasa irraa of adda baasuun umamuu danda'a. ''Dhukkubboota sammuu kanneen akka cimsan kan taasisuu dhukkubbiicha qofaa miti. Keessatti dhukkubbiiwwan sammuu gosa baayyee qabatee dhufa. Hawaasa waa'ee dhukkuba sammuu irratti hubannoo gahaa hin qabne keessatti mudate ammo miidhaansaa caalaa olaanaa ta'a. Sababii kanaanis yeroo hedduu dhukkubsattoonni akka ofiirratti tarkaanfii fudhatan qaqabsiisuu danda'a.'' Dhiphiina cimaa wallaanuun danda'amaa? Dhiphiinni cimaan gosa dhukkuba sammuu akkuma dhibee qaamaa biraatti wallaanamu danda'uudha. Dhibee kanas haala lamaan wallaanuun kan danda'amu yoo ta'u, kan jalqabaa karaa wallaansa qor-qalbiitiin yoo ta'u, lammaffaan ammo wallaansa karaa qorichoota liqifamaniitii taasifaman ta'u dubbatu Dr Eeliyaas. ''Wallaansi xin-sammuu mataansaa ballaafi kan filmaatawwan gosa hedduu qabudha. Hakimii waliin taa'anii mari'achuun akkasumas malawwan saayinsaawaa ta'an adda adda fayyadamuun wallaanuun ni danda'am. Wallaansa karaa qoricha (kiniiniitiin) taasifamunis yoo ta'e, gosa baayyeetu jira. Fakkeenyaaf, qorichi namoota yoo qormaata galuuf jedhan dhiiphatanii ta'u jira. Kanneen yeroo dheeraaf fudhatan kan jiran yoo ta'u, kaan ammo yeroodhuma rakkinichi mudatu qofaa kan fudhatan jiru.'' Ofii hawaasna hangamiitu rakkoo kana akka dhukkubaatti ilaaluun gara dhaabbilee wallansaa deemuun wallansa argataa jira? Jechuun Dr Eeliyaas gaaffatterra. ''Yeroo baayyee nu bira kan dhufan kanneen dhukkubichi humnaan ol itti ta'eedha. Isaanis yoo ta'e lakkoofsisaanii xiqqaa miti. Gama biraatinis kanneen dhukkubicha hubachuun osoo itti hin jabaatiin kan dhufan jiru. Lakkoofsi saanii garuu baayyee miti.'' Dhukkubni dhiphiinaa cimaan akka mukaa'uu cimaa ta'u baatulleen, namoonni baayyeen keessattuu oggeessoota xin-sammuu waliin dudubbachuufi gorsa fudhachuun, yeroo tokko tokkoos qorichoota fudhachuun akka wallaanaman Dr Eeliyaas ibsaniiru. Itti dabaluunis dhukkubichi akka yaadmu salphaafi kan namoota muraasa qofaa miidhuu akka hintaane kaasaniiru. ''Lakkoofsi namoota dhibee Kanaan rakkatanii xiqqaa miti. Hawaasni waa'ee dhukkubichaa hubannoo gahaa waan hin qabneefi ilaalchiwwan dogongoraan waan jiruuf, ykn dhukkubsattoonni baayyeen dhibeessaanii ifatti waan hin dubbanneef malee qaamooleen hawaasaa hedduun dhiphiina olaanaa ta'een dhukkubsataa jiru. Osoomallee dhukkubsataan dhibee isaa baree waan hawaasi jedhu sodaaf ifatti hin dubbatu. Dubbiin kuni maatiinis ta'e hiriyyoota gidduu hin dubbatamu. Inumaa kanneen dhibee kanaa qaban akka dhukkuba kanaan miidhaman baruuf yeroo dheeraa jalaa fudhata. Yookiin immoo haadhuma isaayyuu osoo hin barin hafu. ''Asirratti hawaasa dammaqsuuf hojiin guddaa ni eegama,'' jechuun himu. Mootummaa, miidiyaa, ogeeyyiin damee kanaafi qaamoleen hawaasa gumaacha akka taasisuu qaban dhaamu. ''Dhibeen kuni akkuma dhibee kamuu qunnamuu akka danda'u barsiisuu qabu,'' jedhu. ''Gama kaaniin namoonni dhibeen fayyaa sammuu yeroo isaan qunnamu osoo namatti hin himiin ofumakoon keessa baha jedhanii callisu. Maaloo gara dhaabbilee fayyaa deemuu hin sodaatiinaa? ''Qofaa keessan maaliif rakkattu? Maaliif qofaa hirriba dhabdu? Ogeeyyiin damee kanaan beekumsa bal'aa qaban isin gargaaruu danda'u,'' jechuun Dr Eliyaas waamicha dabarsu. Akka fakkeenyaatti namni tokko dhibee kaaniin gaafa qabamu akkuma hospitaala deemu, dhibee sammuutiin yeroo dhukkubsataniis mana yaalaa adeemuu qabu jechuun ibsu. Namoonni wal'aansa ijoo osoo hin taasisiin sochii ispoortii taasisuuniifi hariiroo nama waliin qaban cimsuun qofa dhibee akkanaa fayyisuun hin danda'amu jedhu. Namni dhibee sukkaaraan rakkatu hakiimni qoricha ajajeefi osoo liqimsuu sochii ispoortii yoo taasiseefi haala soorataa sirreessinaan fayyaan isaa ni deebi'a. ''Dhibeen xiin - sammuus akkasuma natti fakkaata. Namootni osoo isaan biraa hin fagaatiniis kan dhiphinaan rakkatan jiru. Ispoortii kan hin dalagne, haala soorataa kan fooyyessineefi hirriba malee bulan baay'eedha. ''Sababa kanaaf namootni rakkoon wal fakkaataa yeroo isaan qunnamu osoo hin turiin wal'aansa argachuu qabu,'' jedhan. ''Wal'aansa biratti sochii qaamaa taasisuu, haala soorataa sirreessuufi namoota waliin wal arguun faayidaa qaba.''


Waa'ee facaatii dhibee tiruu Itoophiyaa keessaafi maloota ittisaa beekuu qabdan

Qorannoon bara 2017 adeemsifame Itoophiyaatti faca'iinsi dhibee tiruu gosa B (Hepatitis B) dhibbeentaa 9.4 akka ta'e agarsiisa. Dhibeen kun yoo hin wal'aanamin kaansarii fiduun du'aaf kan nama saaxilu ta'ullee hubannoon hawaasni waa'ee dhibichaa qabu gadi aanaa ta'uusaa ogeeyyiin fayyaa himu. "Haala amma jirun hubannoon hawaasaa sirriitti irratti hin hojjetamne. Kanaaf hawaasni hubannoo akka qabaatu gochuurratti baay'inaan hojjechuutu eegama" jedhu Ministeera Fayyaatti Qindeessituun Sagantaa HIV fi 'Viral Hepatitis' Aadde Mirtee Getaachoo. "Tiruun wantoota ijaan hin mul'anne kan akka vayirasiin, alkoolii baay'isanii dhuguun, qorichawwan tokko tokkoon akkasumas kemikaalota summaa'oo ta'anin miidhamuu danda'a" jedhu aadde Mirteen. Dhibichi mallattoo osoo hin agarsiisiin qaama keessa turuu akka danda'us himu. "Sadarkaa dhibeettii yeroo gahu kan mallattoo agarsiisuu danda'u. Kanaaf qoratamuun gaariidha" jedhan. Dhibeen Tiruu gosoota garagaraa kan qabu yemmuu ta'u hammeenyi fi faca'iinsi isaaniis adda addadha. Gosootni dhibee Tiruu 'Hepatitis A, B, C, D, E, F, G' jedhamuun kan qoodaman ta'uu aadde Mirteen himu. Kunneen keessaammoo 'Hepatitis B fi C' jedhamuun kan beekaman sadarkaa addunyaatti baay'inaan kan faca'anfii karaa garagaraatin daddarbuu kan danda'an ta'uus himu. "Miidhaa  hanga dhuma jireenyaatti turu geesisuu danda'u. Keessattuu vaayirasootni tiruu 'Hepatitis B fi C' jedhaman dafanii yoo hin wal'aanamne kaansarii tiruu fidu" jedhan. Gosootni dhibee tiruu Itoophiyaa keessatti baay'inaan argaman 'Hepatitis B fi C' kallattii garagaraan namaa namatti darbuu danda'u. Kunneen keessaa immoo qunnamtii saalaa of eeggannoo hin qabne isa tokkodha. "Qunnamtii saalaa yeroo jennu qunnamtii saalaa of eeggannoo hin qabne jechuudha. Akkuma HIVn qunnamtii saalaan daddarbu kunneenis qunnamtii saalaan ni daddarbu" jedhan Ministeera Fayyaatti Qindeessituun Sagantaa HIV fi 'Viral Hepatitis' Aadde Mirtee Getaachoo. Dabalataan meeshaalee qara qaban waloon fayyadamuu, tuttuqqii dhiigaan, arjooma dhiiga hin qoratamneen akkasumas lilmoo namni dhibee tiruu qabu tokko itti fayyadametti fayyadamuun daddarbuu akka danda'an himan. "Yeroo dahumsaattis haadha irraa gara daa'imaatti sababa tuttuqqii dhiigaan darbuu danda'a" jedhan. Gosootni dhibee Tiruu 'Hepatitis B fi C' jedhaman kunneen Itoophiyaa keessatti baay'inaan argamanidha. Qorannoon Inistitiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaatin bara 2017 adeemsifame akka agarsiisutti faca'iinsi dhibee tiruu gosa B (Hepatitis B) sadarkaa Itoophiyaatti dhibbeentaa 9.4 dha. Kunis ummata biyyattii keessaa dhibbeentaa 9.4 kan ta'u gosa dhibee tiruu kanaan qabamee akka jiru kan agarsiisu akka ta'e Ministeera Fayyaatti Qindeessituun Sagantaa HIV fi 'Viral Hepatitis' Aadde Mirtee Getaachoo himu. Naannoleen Affaar, Gambeellaafii Somaalee immoo duraa duubaan naannolee faca'iinsi dhibichaa baay'inaan keessatti argamudha. Faca'iinsi dhibichaa dhibbeentaa 4.9 kan itti ta'e Hararii fi Dirree Dhawaan alatti faca'insi dhibichaa naannolee hunda keessatti dhibbeentaa shanii olidha. Gosa dhibee tiruu 'Hepatitis C' jedhamurratti qorannoon yeroo dhiyootti hojjetame akka hin jirre kan himan aadde Mirteen, qorannoo sakatta'iinsaa bara 2016 adeemsifameen faca'iinsi dhibichaa sadarkaa biyyaalessaatti dhibbeentaa 3.1 akka ta'e himan. Gama saaxilamummaatin immoo dubartootni daldala qunnamtii saalaa irratti bobba'an, ogeeyyiin fayyaa, namootni araadawwan lilmoo of waraanuun fudhatan fi namootni qunnamtii saalaa of eeggannoo hin qabne raawwatan dhibichaaf saaxilamoo ta'uu dubbatan. Qorannoon dhibee tiruu dhaabbilee fayyaa hunda keessatti kan taasifamu yemmuu ta'u wal'aansi isaa garuu dhaabbilee fayyaa bifa giddugalaan qindaa'an keessatti akka kennamu akka ta'e aadde Mirteen dubbatu. Sadarkaa biyyaattis dhaabbileen fayyaa 90 ta'an wal'aansa dhibee tiruu bifa guutuu ta'een akka laatanif qophaa'aa jiraachuu himan. "Kunneen tajaajila wal'aansaa kennaa hin jiran jechuu osoo hintaane galtee hunda guutnee wal'aansa guutuu ta'e akka kennanif hojjechaa jirra" jedhan. Hospitaalootni kunneen akka Xiqur Anbassaa, Phaawulos, Hospitaala Yunivarsiitii Jimmaa fi Hospitaalli Dubtii immoo kunneen yeroo ammaatti tajaajila wal'aansaa dhibee tiruu kennaa jiran keessaadha. Gama wal'aansaatin immoo "Hepatitis Bf qoricha umrii guutuutu fudhatama. Akkuma HIV jechuudha. Qorichichi haala sirriin yoo fudhatamefii hordoffiin yoo taasifame fayya qabeessa ta'anii jiraachuun ni danda'ama" jedhan. Gosti dhibee 'Hepatitis C' jedhamu garuu wal'aansi yoo taasifame irraa fayyuun akka danda'amu himan. Gama biraatiin talaalliin dhibee tiruu gosa B (Hepatitis B) daa'imman umrinsaanii waggaa tokkoo gadi jiranif kan kennamu ta'uu himaniiru. Kana malees ogeeyyiin fayyaa dhibichaaf saaxilamoo ta'uu isaaniitin ogeeyyii fayyaaf talaalliin dhibee 'Hepatitis B' kennamuusaa aadde Mirtee Getaachoo BBCti himaniiru. Faca'iinsi fi miidhaan dhibee tiruu olaanaa ta'ullee dhibichi xiyyeeffannoo gahaa akka hin arganne kan himan aadde Mirteen, hawaasni tarkaanfilee of eeggannoo garagaraa hojiirra oolchuun dhibicha ofirraa ittisuu akka qabu himan. "Malootni ittisaa dhibichaa salphaadha. Maloota HIV ofirraa ittisuuf barredha 'Hepatitis' ofirraa ittisuu kan nu dandeessisan" jedhan. Kanaafis qunnamtii saalaa of eeggannoo hin qabne gochuu dhiisuu fi wantoota qara qaban waliin fayyadamuu dhiisun dhibicha ofirraa ittisuun akka danda'amus dubbatan. "Kondomiin maloota ittisaa keessaa isa tokko. Kanaafuu kondomii haala sirriin fayyadamuun 'Hepatitis' ofirraa ittisuu dandeenya" jedhan. Kana malees dursanii qoratamuu akka barbaachisu keessattuu haadholiin ulfa dura ykn yeroo ulfaatti qoratamuu akka qabanis himaniiru. Sababa dhibee fi balaa adda addaarra kan ka'e dhiiga fudhachuun yoo namarra jiraate, utuu hin fudhatiin dura qulqullummaasaa mirkaneeffachuun akka barbaachisus ogeeyyiin fayyaa gorsu. Lilmoo, qarabaa, rigaa kkf dhiiga waliin tuttuqaa qabaachuu danda'an hundaa tajajila nama tokkoof qofa akka oolu gochu ykn waloon fayyadamuurra ofeegachuunis maloota dhibee tiruu ittin ofirraa ittisuun danda'amu keessatti argamu.


'Maatiin keenya eessa akka jirru hin beekan' - Dhalattoota Tigraay Naannoo Kibbaatti hidhaman

Jiraataa magaalaa Finfinnee ta'u kan himu Hagoos* hojiif osoo gara magaalaa Samaraa adeemaa jiru humnoota nageenyaan akka to'atameefi Adoolesa 12 eegalee hanga ammaa magaalaa Shonee jedhamtuu keessa hidhamee akka jiru hima. ''Hojjetaa konistiraakshiniidha. Boqonnaa waggaa fudhee hojii dhuunfaaf osoon gara Samaraa adeemaa jiru konkolaataa keessaa na qabani. Akkan hojjetaa ta'e ragaa itti agarsiiseera. Haa ta'u malee, ummata ture waliin gara Naannoo Kibbaa nu fidani,'' jechuun hima. Hagoos Godina Hadiyyaa magaalaa Shonee keessa kan argamu damee yunivarsiitii Waachaamooti jedhuufi 'giddugala qorannoo qonnaa' jedhu keessatti hidhamee akka jiru hima. Bakka kana murtii malee hidhamneerra kan jedhan dhalattoonni Tigraay kumaa ol akka jiran himu. Mana hidhaa kana keessa bilbila qabachuun dhorkaa ta'u kan himan kunneen, dhoksinee bilbila itti fayyadamaa jirra jedhaniin BBC'n isaan dubbiseera. Sababa itti hidhamaniif akka hin beekne, mana murtii akka hin dhihaanne, nyaata, bishaaniifi qoricha gahaa bakka hin jirretti haala rakkisaa keessa jirra jechuun himan. Qondaalli olaanoo Naannoo Kibbaa Aadde Sannaayit Solomoon himannaa dhihaate hin fudhatan, naannicha keessa hammi namoota hidhaman ibsaman jiraachuu isaanii akka hin beekne ibsan. Baatii Waxabajjii darbe Sa'udii Arabiyaarraa gara Itoophiyaa deebi'u kan himan dhalattoonni Tigraay Lamlamiifi Barrihu jedhaman gama isaaniin biyyatti deebi'anii torban isaatti hidhamanii achi turuu himu. Waggaafi ji'a saddeetiif mana hidhaa Sa'udii keessa turuu kan himu Barrihuun haala walfakkaatuun ji'oota sagal darbaniif magaalaa Shonee keessa hidhamee akka jiru hima. Waraanni waggaa darbe Naannoo Tigraayitti jalqabe gama Naannoo Affaariifi Amaaraatti ce'ee badii guddaa geessiseera. Jalqaba waggaa kanaa finciltoonni Tigraay gara Finfinnee qajeeluu isaanii hordofee Labsiin Yeroo Muddamaa labsamee ture. Kana hordofees dhaabbileen mirga namoomaa hidhaan 'sabarratti xiyyeeffate' jedhan raawwachuu himaa turan. Poolisiin himannaa kana hin fudhatu. Gareen Humaan Raayitis Waach (HRW) gabaasa baatii Amajji keessa baasen mootummaan lammiilee Sa'uudiitti dararamanii deebifamaniifi dhalattootaan Tigraay ta'an 'hidheera, achi buutee dhabamsiiseera' jechuun himateera. Dubbii Himaan mootummaa Dr Laggasa Tulluu baati Sadaasa keessa deebii kennaniin kanneen hidhaman 'dhalattoota Tigraay miti garee shororkeessummaan tarreeffaman; Shaneefi TPLF'dha,' jedhan. Hidhaa baatii shan booda Waxabajjii 28, 2013 Sa'udii Arabiyaaraa gara Itoophiyaa dhufuu kan himtu Lamlam torban tokko booda gara Tigraay imalaa osoo jirtuu Naannoo Affaar magaalaa Samaraatti hidhamuu himti. ''Adoolessa shan hoteela Samaraa keessa dhufanii nu qaban. Gara manaa deemtu nuun jedhanii gara kanaa (magaalaa Shonee) nu fidani.'' Barrihuun gama isaatiin ''Sa'udiitti waggaafi ji'a saddeet ol hidhamnee Finfinnee gallee guyya lama akkuma bulleen gara Tigraay imala eegalle. ''Ani buufata Miille jedhamuttin hidhame. Sababa isaa hin beeku. Miseensota poolisii federaalaatu nu qabe,'' jedha. Namoonni kuni sababa saba isaaniin hidhamuu himu. Hanga yoonaa mana murtii akka hin dhihaanneefi sababa hidhamaniif qaamni isaaniif ibse akka hin jirre dubbatu. Mootummaan Labsii Yeroo Atattamaa erga kaase booda baatii Guraandhala eegalee dhalattoonni Tigraay bakkeewwan garagaraatii bal'inaan hiikamaniiru. Haa ta'u malee, Naannoo Kibbaa magaalaa Shoneetti kan hidhamanii jiran akka hin gadhiifamne himu. Namoonni mana hidhaa sana keessa dubartoonni garaatti baataniifi daa'imman akka jiran dubbatan kunneen, dhiyeessiin qorichaa gahaan akka hin jirreefi namoonni mana hidhaa keessatti lubbuunsaanii darbe jiraachuu dubbatu. ''Dubartoota 130 ta'aniitu jira. Kanneen garaatti baatan, kan reefu dahan, akkasumas kanneen dhukkubsatan jiru. Haala cimaatu jira. Dhiheenya kana namni abdii kutannaan baqachuuf yaalee ture tokko ajjeefameera. Namoonni lama ammo dhukkubsachuun du'aniiru,'' jedha Hagos. Dhimma kana irratti BBC'n qondaala mootummaa dhimmi isaa kallattiin ilaallaturraa hin mirkaneeffanne. Dubartoota garaatti baatan keessa sadan isaanii achuma mana hidhaa keessatti dahu dubbata Hagoos. Isaan keessaa namoonni Saawud Arabiyaatti waggoota shaniif hidhaman jiraachu kan dubbatu Hagoos, ''gara biyyasaanii yoo dhufan ammo yakka tokko malee hidhamaniiru'' jedha. Barriihunis ''haala cimaa keessa jirra'' jechuun waan keessatti argaman ibsa. ''Dhiqannaaf ta'ee mana fincaanii sa'aatiidhaan hin fayyadamnu. Sa'aatii 24f nutti cufameeti teenya. Kan nuuf banamu sa'aatii ciree, laaqanaafi irbaataa qofaaf.'' ''Dubartoonni daa'ima qabatan jiru. Ulfis jiru'' kan jettu Lamlam gama isheetiin, dallicha keessatti keessattuu jireenyi dubartootaaf cimaa akka ta'e ibsiti. Yeroo sadiif ni hiikamtu qophaa'aa jedhamee itti himamee akka ture kan himan hidhamtoonni kunneen, amma yoonaatti garuu mana hidhaa keessatti itti cufamee jiraachuu dubbatu. Saawudi Arabiyaa irraa deebi'uun gara Tigraay osoo imalaa jiranuu hidhaaf saaxilamuu kan himan Lamlamiifi Barrihuun, maatiin isaanii waa'ee isaanii wanti beekan homtu akka hin jirre himu. Bara darbe Waxabajjii keessa humnootiin Tigraay erga Maqalee to'ataniin booda Tigraay keessa tajaajilli bilbilaa adda citeera. ''Firoottan keenya Sa'udiitti argaman walin wal quunnamaa turre. Amma garuu bilbilli keenya fudhatameera. Maatiin keenyaa Tigraayiitti argaman garuu eessa akka jirru hin beekan,'' jetti Lamlam. Haaluma walfakkaatun, Bariihunis maatiisaa Tigraayiitti argamaniin wal quunnamanii akka hin beekne hima. Ministeera Dhimma Alaa itoophiyaatti dubbi himaa kan ta'an Ambaasaddar Diinaa Muuftii fi itti gaafatamtoota Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa irraa dhimma kanarratti ibsa argachuuf yaaliin taasifne yeroo nuuf hin milkoofne. Haata'u malee, Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa waa'ee dhimma namoota Yunivarsitii Waachamootti hidhamanii jiranii hordofaa jiraachuu BBCn dhaabbaticha irraa odeeffateera. Ta'us dhimmicharratti odeeffannoo gadi fageenyaan argachuun hin danda'amne. Naannoo Ummattoota Kibbaatti Itti gaafatamtuu Sabaa Himaa Ummataa Aadde Sannaayiti Salamoon garuu himannaan kun sobą jechuun kuffisaniiru. ''Yunivarsitiin Waachamoo kaampaasii Shonee jedhamu hin qabu. Kan qabu Kaampaasii Duraamee jedhamuudha. Bulchiinsi Magaalaa Shoonee jedhamu garuu godina Haadiyaa keessatti ni argamti. ''Kanaafu duraan dursee 'hidhamtoonni Kaampaasii Shoonee jedhamutti argamna' kan jedhu odeeffannoo dogongora kan qabu natti fakkaata. "Kanaan alatti naannoo kamiittu kanneen sochii seeraan alaa taasisan ykn kanneen seera cabsan hidhamu danda'u. ''Garuu ammoo Godina Haadiyaa keessatti namoonni lakkoofsa hanga kanaa hidhaman hin jiran. Haala kanaan ykn sababii saba isaanitiif adda baafamuun kan hidhaman akka hinjirreen beeka,'' jechuun BBC'f deebisan. *BBC namoota hidhaman kanneen nageenya isaaniif jecha maqaasaanii geeddareera.


Gaazexessitoonni AP hidhaatii gadhiifaman

Gaazexessitootni Asoosheetid Pirees lama ji'ootaaf himatni osoo irratti hin hundaa'iin hidhaa turan gadhiifaman. Gaazexessaan Asoosheetiid Pireesiif hojjetu Amiir Amaaniifi ogeessii Kaamiraa Toomaas Ingidaa Sadaasa darbe hojiidhaaf `naannoo Oromiyaatti bobba'anii yeroo deebi'an ture hojiilee ''sochii waraanaa ABO-Shanee'' dhaadhessu jechuun to'annoo jala kan oolan. Asoosheetid Pirees twiitara gabasa gadhiifamuu gaazexessaa isaarratti hojjeteen gaazexessaan isaa hayyamni kennameef Amiir Amaan Kiyaaroo kan ji'oota afuriif himatni osoo irratti hin banamiin hidhaa ture wabii qarshii 60,000 gadhiifameera jedhe. Manni Murtii Waliigalaa Kamisa darbe Poolisiin gaazexessitoota Asoosheetid Pireesiif hojjetan lama bilisaan akka gadhiifaman murtee amma dura manni murtii olaanaa dabarsee ture akka hojiirra oolchu ajaja dabarrsuu hordofeet gadhiifaman. Ogeessotni miidiyaa kun labsii yeroo muddamaa mootummaan Itoophiyaa labsee tureen walqabatee yeroo hidhaman Seera shorokeessummaa jalatti badii dalaguun kan shakkaman ta'us, himatni irratti hin banamne ture. Abukaatoon isaanii Malkaamuu Ogoo Kibxata darbe murtee manni murtii olaanaa wabiin akka gadhiifaman murteesse diduun Poolisiin oliyyannoo gaafachuu himaniiru. Maatiin gaazexessaa Amiir ji'oota afur booda isa arguu isaaniitti gammaduu Kamisa dhaddacharratti erga arganiin  booda BBC'tti himanii ni gadhiifama abdii jedhu qaaachuu dubbatanii ture. Obboleessi Amiir Naadir Amaan ''Kan gadhiifamu ta'uutti gammadneerra. Poolisiin ajaja mana murtii ni kabaja jennee abdanna, bilisa ni ta'a'' jedheera. Bitootessa 20, 2014 wabiin akka gadhiifaman manni murtii ajaja dabarsee ture Poolisiin guyyaa dabalataa qorannoof oolu barbaada jedhee Mana Murtii waliigalaatti ol iyyatee ture.


Miidiyaa Hawaasaa: Garee feesbuukii haadholiin kuma 300 ol keessatti wal-furan, wal gargaaran

Waa'ee garee Feesbuukii tokkoo isin dubbisiisuuf jenna. Gareen Feesbuukii kun Afaan Amaaraan "Yennaatochi Wagi Sila Lijochi Asitadaadagi innaa Ammagaagabi" moggaasa jedhu qaba. 'Haasaa haadholii waa'ee guddisaa fi haala nyaataa ijoollee' akka jechuuti. Gareen kun haadha ammaaf maqaan ishee hin himamne tokkoon A.L.I Caamsaa bara 2012 ture kan eegale. Yeroo booda dhaabbati Feesbuukii garichi cufamuuf akka jiru akeekkachiisa erge. Akeekkachisichi kan ergame ammoo haadholii fuula kanarratti marii adda addaa mariisisan (moderators) keessaa tokko kan taate Tiinaa Terrefeetti ture. Ergasii garee Feesbuukii kana kan to'atu Tiinaadha. Tiinaan Ameerikaa jiraatti. Yeroo ishii harka caalu kan dabarsitu garee feesbuukii kanarratti. Ijoollee ishii lamaan guddisaa waa'ee haadhummaa, guddisaa fi nyaata ijoollee akkasumas dhimmoota kaanis garee feesbuukii kana keessaatti marii adda addaa gooti. Ishee waliin haadholiin jajjaboon 13 fi abbaan tokko akka jiran himti. Gareen kun miseensota 360,00 ol qaba. Haadholiin dur yoo buna waliin dhugan, deessuu yoo eebbisan, du'a gayii, cidhaa fi taatee hawaasummaa kaan irratti yoo wal argan waan hedduu waliin mari'atu. Amma barri 'ammayyaa'ee' yeroo namuu jiruu dhuunfaa isaa jiraachaa jiru kanatti gareen facebook kun haadholiin wantoota jireenya isaanii keessatti isaan mudatu akka waliin mari'atan haala mijeesseefi jira. Kanaafi Tiinaan "duudhaa hawaasummaa keenya qabannee gara feesbuukii seenne" kan jettuuf. "Anaaf haati hundi gootadha," jetti. Haadholiin ifatti kan garee sana keessatti mari'atan caalaa ergaawwan karaa keessoo ergaman akka heddummatan himti Tiinaan. Haadholii karaa keessaa ergaawwan ergan waliin Tiinaa fi haadholiin 13 akkasumas abbaan tokko ishii waliin hojjetan, ni mariisisu furmaatsa ni soqu. "Fakkeenyaaf kophummaan kan maraachuuf gahan nu mudatu. Of ajjeesuu kan barbaadan garuu murteessuuf haadholiin rakkatan nu mudatu" jetti Tiinaan. "Keessaahuu kun kan mudatu mukaawuu dahuumsa booda ykn (Postpartum Depression) waliin wal qabateeti. Wanti isaan nuuf barreessan baay'ee nama rifaasisa." "Mucaakoo ji'a jahaa ajjeesi ajjeesi na godha jettee haati tokko naaf barreessite" jetti. "Nan rifadhe, maal gochuu akkan qabun wallaale. Dhiifama obboleettiikoo siif bilbiluun jedheen, kun waan erga barreeffamaan haasa'amu miti," jetti. "Amma eessa jirta?" "Manakoo" "Mee gadi bahi yaa obboleettii koo" "Tole" "Maaltu sitti mul'ata?" "Ifa..." Akkana akkana otuu jedhanii sa'aatii dheeraa waliin haasa'uu himti Tiinaan. "Sududaan ogeessa fayyaa sammuu akka dubbiftu itti himnaan na didde," jetti. Yeroo keessa walitti dhiyaannee, wal hubachuu eegalle kan jettu Tiinaan dubartiin kun "nama itti dhiyaatu hin qabdu, bultii ishiittis gammadduu miti" jetti. "Yaadni badaan akkanaa kan ishii rakkisuuf edaa waan nama of biraa hin qabneefi, nama dheebotte. Gara garee keenyaa kan ishii fides kanuma," jetti. "Ergasii gaaf tokko, Tiinaakoo miirri mucaakee ajjeesi ajjeesi naan jedhu tasuma narraa bade naan jette, akka gaaf sanaatti bu'aa gareen "የእናቶች ወግ" buusetti gammadee hin beeku," jetti. Haati biraa ammoo "kanarra nagahe, hin dandeenye, of ajjeesuu qofan barbaada jettee karaa keessaa naaf barreessite" jetti. "Of ajjeesuun bar salphaadha. Garuu akkamiin haati mucaa qabdu of ajjeesti? Mucaakee caalaa yoo of jaalatta ta'e of ajjeesin jedheen" jetti Tiinaan. "Daa'imni bar nyaataa caalaa si barbaaddi, yoo ofitti qabdee hammatuyyuu ni quufti, jennaaniin boochee tasgabboofte" jetti. Booda gorsa ogeessaa akka argattu goone jetti. Bultii koo gatee bahuufi, mucaa koo arraba xiqqoo mursiisuu?, mucaa intalaa koo dhaqna qabsiisuu?, mucaan koo ji'a lamaa naaf furdachuu dide, maal godhu? kanaafi gaaffilee kana fakkaatan hedduutu dhiyaataaf. Gaaf kaan "mucaakoo toonsiliin qabee, nyaatas hafuura baafachuus rakkataa jirti, ho'i qaama ishee baay'ee dabaleera akkam godhu jettee haati tokko nuuf barreessite" jetti Tiinaan. Daftee mana yaalaa akka geessitu itti himanis hin dhageenye. Booda akkuma ta'etti mana yaalaa geessitee lubbuun mucaa ooluu himti. "Osoo nutti hin barreessine ta'ee silaa maaltu ta'a jedhee yoon yaadu nan rifadha" jetti Tiinaan. Namootaaf gargaarsa gochaa akka jirru kan natti mul'isu wantoota akka kanaati jetti. Haadholiin hedduun rakkoon keessa darban wal fakkaata kan jettu Tiinaan yoo waliin mari'atan, haadholiin biraas rakkina akkasii keessa darbuu yoo dhagaahan akka salphatuuf himti. Fakkeenyaaf haati ulfi irraa bahe tokko, nuyis wanti akkasii nu mudateera, ykn haadholiin isaan mudate jira jennee yoo jajjabeessinu dafanii gadda keessaa bahu jetti. "Nama rakkoo keessa jiruuf rakkinichi hanga tulluu guddatee itti mul'ata. Nuti furmaata ishii xiqqoodha kan kennuufi yaallu," jetti. Haadholiin garee kana keessatti gorsa qofaan osoo hin taane, gochaanis wal gargaaru. Fakkeenyaaf mucaa koo waanan ittiin guddifadhu galii hin qabu yoo jette haati tokko, olii gadi jedhanii hojii barbaadanii wal qacarsiisu. Kaan ammoo 'abbaa warraa koof hojii naaf barbaadaa' yoo jettes, maal barate?, eessa jira?, ani obboleettii koo biratti nan qacarsiisa waliin jedhanii wal furu. Haadholii ijoollee isaanii wal'aansisuu hin dandeenye, manneen yaalaa dhuunfaa waliin dubbatanii akka yaalsifatan, kanneen gorsa seeraa barbaadan ammoo ogeeyyii seeraa waliin akka qunnamsiisanis himti Tiinaan. "Gaaf gaaf haati maallqa abukaatoof kafaltu yoo hin qabaanne, numa gidduudhaa ogeettiin seeraa tokko, koottu ani bilisa siifan dhaabbadha yoo jettuun agarra. Karaa keessaa wal-qunnamanii wal gargaaru," jetti. "Yeroo tokko tokko kun garee feesbuukii osoo hin taane, dhaabbata guddaa ta'ee natti mul'ata," jetti Tiinaan. Dahuu jala gaheera na eebbisaa jettee, dubartoonni kumaatamni yoo eebbisan, erga hoofkaltees nagaan hiikameera mucaa koo naa eebbisaa jettee akkasumas kumaatamni, tuu ...tuu jedhanii yoo eebbisan gammachuu guddaatu itti dhaagaahama jetti. Wantoonni kaan garee kana keessatti haasa'aman ammoo waan kolfaati. Fakkeenyaaf haati tokko firiijii ykn kattanneessaa moofaa birrii kuma 6n narraa bitaa jettee maxxansitee, qoosaan itti qoosame firiijichumayyuu cabbii gochuu hin oolle. Kaan ammoo 'ulfaa'eera moo hin uulfoofne?' jettee gaafattee, gariin ulfoofteetta yoo jedhaniin gariin ammoo lakki hin ulfoofne jedhaniini wal falmu. Akkami wanti kun sagalee caalmaan murtaa'amoo nama jechisiisa. Haati tokko mucaan koo qaamni ishii ni guba yoo jette, gariin kana jedha gariin ammoo sana jedha. Maarree haadholiin salphaadhumatti gorsa namni tokko barreesse dhagaahanii waan daa'ima isaanii balaaf saaxilu gochuu danda'u kan jettu Tiinaan kanaaf imaammata jabaa akka qaban himti. Nuti gorsa ykn gargaarsa jalqabaa kennina malee ogeeyyii bakka hin buunu jetti. Waa'ee qorichaa fi yaala fayyaa maxxansuun akka hin danda'amne dhorkinee jirra jetti Tiinaan. Haadholiin waa'ee kanaa gaaffii akka gaafatanis ta'e gorsa akka kennan hin jajjabeessinu jetti. Gaaffileen guyyaa guyyaan garee kana keessatti gaafataman ykn ammoo karaa keessaa ergaman dhibbaan lakkaa'amu. "As Ameerikaa halkan yoo ta'u, biyyaa ammoo guyyaadha. Garaagarummaa sa'aatii 11 qaba. Haadholiin wanti ariifachiisaan isaan mudatu hedduu waan ta'aniif gaaf tokko tokko taa'ee otuman deebii kennuu natti bari'a," jetti Tiinaan. Ishii waliin garecha keessatti dabareen kan mariisisan ykn deebii kennan haadholiin biroo 12 fi dhiirri 1 jiru. Torbeetti haala idilee ta'ee wal arganii, qaboo yaa'ii qabachaa mari'atu. Qaamaan wal arganiis manneen barnootaa fi buufataalee fayyaatti leenjii ni kennu. Gara fuulduraatti garee kana gara TV fi Raadiyootti guddisuuf yaada qabu. Kanas Youtube irratti tokko jedhanii eegalaniiru. Gara dhaabbataatti jijjiiruufis hojjetaa akka jiran himu. Garee biraa "መልካም ቤተሰብና ልጆች አስተዳደግ" jedhu bananiis hordoftoota kuma 50 horataniiru. Inni kun ammoo 'Maatii gaarii fi guddisa ijoollee' akka jechuuti. Dhiironni tokko tokko garee haadholii keessatti hirmaachuu ni sodaatu, isaaniif carraa bal'isuuf jenneeti kana kan banne jetti Tiinaan. Amma amma sududumaan haadha warraa isaaniin afeeramanii garee haadholii kanatti kan makamaniifi hirmaannaa gaariis kan godhan abbootiin akka jiran himti Tiinaan. Abbaan warraa haadha warraa isaa hin hubanne, kan haati warraa isaa mana ooluun dhibaawummaa itti fakkaatu jiraachuu mala. As keessatti dadhabbii haadholii yoo argu, waan isaan barreessan yoo hubatu, daa'ima guddisuun, mana bulchuun waan salphaa akka hin taane ni galaaf jetti. "Fakkeenyaaf seenaa tokko sitti hima, obboleessi keenya tokko Itoophiyaan ala jiraata ture. Garee keenya keessatti baay'ee hirmaata. Booda seenaa isaa wayita nutti himu, haati warraa isaa ulfa taatee konkolaataa osoo ooftuu balaa irra gaheen paaraalaayizdi taate. "Mucaa isaa guddisuun dirqama isaa ta'e. Garee keenyatti makamee akkamiin mucaa isaa akka guddisu, haadha warraa isaas akka kunuunsu barate," jetti. Booda haati warraa isaa jalaa boqottee jennaan, mucaa isaa ganna tokkoo walii hafe. Amma dhaabbiin garee kana keessatti hirmaata. Tiinaa fi haadholii 12 biroo waliin ta'uun garee kana kan to'atuufi kan mariisisu tokko dhiiradha. "Abbaa jabaa fi abbaa warraa jaartii isaa jaalatudha. Nuyiif ammoo obboleesaa hirkoo nuuf ta'udha. Isa yeroo arginu dhiironni gara garee kana akka dhufuu qaban nutti dhagaahama," jetti Tiinaan. "Fonqolcha garee" akka irratti hin raawwanne wal-amantaan.


Waa'ee alaabaa reeffi Obbo Galaasaa Dilboo ittiin gaggeeffamee maatiin maal jedhu?

Hayyu dureen duraanii ABO Obbo Galaasaa Dilboo kan tasa Roobii halkan Kamisatti bari'u lubbuun isaanii darbe, sirni awwaalchaa isaanii Sanbata Eebla 02, 2022 Finfinnee bataskaanaa Kaateediraalii Qiddisti Sillaaseetti raawwateera. Haata'u malee sirna awwaalchaa isaanii irratti sanduuqni reeffa isaanii alaabaa Itoophiyaa magariisa, keelloo fi diimaa jidduudhaa urjii cuquliisa qabuun maramee mul'achuun miidiyaa hawaasummaa irratti muffii uumeera. Maatiin Obbo Galaasaa Dilboo dhimma kanarratti dubbisne 'sirna awwaalchaa mootummaatu qopheesse, nuti alaabaa akkasii haata'u jechuu hin dandeenyu ture, ammoo gaggeessaa gaariitu godhameef' jedhu. Namoonni muraasni miidiyaa hawaasummaa irratti 'alaabaa inni umurii isaa guutuu qabsaa'eef dhiisanii, alaabaa inni irratti qabsaa'aa bahe itti uwwisan' jechuun qeeqa mootummaa irratti dhiyeessan. "Alaabaa jireenya isaa guutuu ittiin ibsamee jiraate illee lagataniinii kanaan maranii geggeessan" jechuun qondaalli duraanii ABO Yaayyaa Bashir fuula feesbuukii isaarratti barreesseera. "Jaal Galaasaa Dilboo, kan Oromoof wareegama qaalii baasee fi alaabaa Oromoo ol qabuuf jiraate akkasiin reeffi isaa geggeeffama jedhee abju'adhee hin beeku" kan jedhan ammoo Aadde Dunee Silgaati. "Gaddi koo dachaa tahe" jechuun reeffi Obbo Galaasaa alaabaa Itoophiyaan maramee awwaalamuutti mufii qaban ibsatan. Sagantaa yaadannoo Obbo Galaasaa Dilboo Hawaasni Oromoo Minisootaa Dilbata qopheesse irratti waahillan qabsoo isaanii akkasumas namootni haala adda addaan Obbo Galaasaa beekan hedduun, dhimma kanarratti mufii qaban yoo ibsatan dhagaa'ameera. Ilma obboleessa Obbo Galaasaa Dilboo ta'uu BBCtti kan hime Tasfaayee Baqqalaa; "sirna gaggeessaa reeffa isaa isaantu [mootummaa] qopheesse gatii ta'eefii nuti mormuus hin dandeenyu, seerumaan gaggeeffameera" jedhe. Maatii keessaa "waa'ee alaabaa namni gaafate hin jiru" kan jedhu Tasfaayeen, "reeffa ganama fidanii, achitti irratti uffisanii, gara sagantaa awwaalchaa deemame, namni itti cinqamee gaafate hin jiru" jedhe. "Birrii keetiin pirogiraama akka kanaa gochuu waan hin dandeenyeef...alaabaa akkasii akkasii jechuuf dandeettii isaas, hunduma isaa gochuu hin dandeenyu ture," jedhe. Haata;u malee maatiin sirna gaggeessaa Obbo Galaasaa Dilboof godhamerraa komii akka hin qabne hima Tasfaayeen. "Wanti guddaan namatti tolu ammoo kan baay'ee itti gammadne, Afaan Oromootiin 'Galaasaa Dilboo nabsii haa maaru' jedhamuu isaati. Achitti ta'ee hin beeku wanti akkasii, isa duraadha kun," jedha. Itti dabaluunis "seerumaan gaggeesanii, saragallaadhaan" jedhe. Haata'u malee sagantaa yaadannoo Hawaasni Oromoo Minisootaa Obbo Galaasaaf qopheesse irratti, Obbo Galaasaan eessumatti akka oolaniif kan dubbate namni maqaa hin himanne tokko, "bakka sanatti wanti ta'aa ture, fokkisaa ture" jedhe. "Yeroo reeffi manaa bahu, waanuma reeffa Hacaaluurra gahaa turetu kan isaarras gahe jechuudha" jechuun dubbata namni kun. "Alaabaan qophaa'e jira ture, alaabaan sun akka didameefi akkasuma humnaan akka inni kun ta'ettin quba qaba. Siyaasaadhaaf wanta dalagametu jira, kanatti maatiin hedduu gaddee jira," jedhan namni kun. Aanga'oota mootummaa dabalatee jaallan qabsoo Obbo Galaasaa Dilboo waa'ee alaabaa reeffi isaanii ittiin maramee gaggeessaan godhameefii wanti jedhan hin jiru. Halkan Obbo Galaasaa Dilboo boqotan bilbilaan waliin haasa'uu kan himu Tasfaayee Baqqalaa, "nagaa kooti naan jedhee, irbaata nyaatee rafuu osoo jiruu jidduutti, sa'aatii 5:30 yoo ta'u, hospitaalan deema shufeera naaf waamaa jedhe" jechuun haala ture ibsa. "Miilluma isaatiin mana jireenyaa isaatii gadi bu'ee, makiinaa seenee hospitaala balbalarra yoo gahu of wallaale" jedha. Hospitaala erga seenanii booda gilikoosiin kennameefii yaala argachaa akka turan kan himu Tasfaayeen lubbuun ooluu hin dandeenye jedha. Waggaa tokko dura akkasuma onnee dhukkubsatanii qorichi kennameefii akka fayyanis hima. Boqochuu isaanii guyyaa sadi dura gara Harargee, Baddeessaa imalanii akka deebi'an hima miseensi maatii kun. Jaala qabsoo Obbo Galaasaa Dilboo kan ta'an Obbo Leencoo Lataa yaada BBCf kennaniin sababni du'a isaanii rakkoo fayyaa onnee ta'uu akka malu himan. "Rakkina onnee kana durumayyuu qaba, baadiyyaa bu'ee rakkoo uummataa dhagahuu, cinqaa dhagahuutu itti jarjarse natti fakkaata'' jedhan Obbo Leencoon. Sirna awwaalcha Obbo Galaasaa Dilboo irratti MM Abiy Ahimad dabalatee aanga'oonni mootummaa olaanoo, namoonni siyaasaa bebbeekamoo fi jaallan qabsoo waggoota dheeraaf waliin qabsaa'an argamaniiru.


Dhedheeroo Itoophiyaa lamaan: Nagawoofi Biriheen yeroo jalqabaatiif qaamaan yeroo walargan maal waliin jedhan?

Dargaggoo Nagawoo Jimaa dheerina isaa meetira lamaa fi seentimeetira 25 ta'een nama dheeraa jedhamuun miidiyaalerratti erga mul'aateen booda ture gama naannoo Amaaraatii namni Birihee Gaashuu jedhamu ammoo dheerinaan Itoophiyaarraa Tokkoffaan ana jechuun kan asbahe. Yeroo sanatti Obbo Biriheen dheerinni isaanii meetira lamaa fi seentimeetira 50 akka ta'u himuunis Nagawoo Jimaa caalaa akka dheeratan amanamee ture. Dargaggoo Nagawoo Jimaas Obbo Birihee miidiyaa irratti akka argee fi namni ana caalaa dheeratu jira jedhee amaneen ture jedha. Nama dheerinaan nacaalu kana arguuf hedduu hawwaan ture jedha Nagawoon Turtii BBC waliin taasiseen. Wixata darbe ammoo guyyaa hawwiin Nagawoon nama dheerinaan isa morkatu kana argachuuf carraa itti argate akka ta'es hima. "Nama Obbo Birihee jedhamu kana namoota Yuutuubii irra hojjetantu gaaffiif deebii faana gochuuf gara Finfinneetti yaame. ''Gaafa inni dhufu anaafis naabilbilanii Biriheen Finfinnee dhufeera atis akka dhuftee walargitan barbaanna jedhanii naaf bilbilani" jedha Nagawoon. "Ani nama hamma ammaa arge hunda asii gadin ilaalaa malee naman oljedhee ilaalu namudatee hin beeku. ''Biriheen ammoo anarra akka dheeratu waan odeeffamaa tureef dhaqeetuman nama nacaalu kana arga jedheen Finfinneetti qajeele" jechuun hima. Finfinnee gahee wayita Obbo Birihee qaamaan argatetti nagaa erga walgaafatanii boodaa hojiin isaanii jalqabaa walcinaa dhaabbatanii dheerina isaanii walmadaaluu akka tures hima. Haa ta'uutii namni dheerinni isaa meetira lamaa fi seentimeetira 50 dheerata jedhamee gabaafamaafii ture kana yeroo walcinaa dhabbannu ani isarra xiqqoo caaleeniyyuu argame jedha Nagawoon. "Ennaa wal cinaa dhaabannee suura kaane baayyees ta'uu baatu ani xiqqoo caaletan jira. Kana dura inni meetira lamaa fi seentimeetira 50 jedhanii maalif soban jedheen xiqqoo akka aaruu wayiituu ta'eera," jedha. Dheerinni keenya lamaanuu kennaa waaqaati kan jedhu Nagawoon, akkuma jedhame nama dheerinaan nacaalu ta'ee osoo argame nan gammadan ture garuu hin taane jedha. Dheerina isaanii kana meetiraan akka safaramuuf anii fi warri nuwaaman fedhii qabaannulleen Obbo Biriheen waan fedhii dhabaniif garaagarummaa nugidduu jiru safaramnee hin barre jechuunis dubbata. Namoonni dhedheeroon Itoophiyaa lamaan jedhanii namoonni ibsan kunneen hanga wixata darbeetti miidiyaarratti kan walarganiin alatti qaamaan wal arganii hin beekan. Nagawoon ammoo tibba darbe Obbo Biriheen Miidiyaa irratti yeroo dhihaatan sababa kophee argachuu dhabaniif jecha hanga umrii kanaatti Kophee osoo hin godhatin turuu isaanii gaafa argu hedduu akka gaddee ture himaa. "Miidiyaarratti gaafan argu sababa kophee dhabeef miillisaa baayyee miidhamee jiraachuun arge. ''Achumaan kophee namoonni biyya alaatii kennaadhaan naaf fidanirraa Kophee lama kennaadhaan Obbo Bariheef ergeen ture" jedha Nagawoon. Obbo Biriheenis gaafa gara Finfinneetti waamaman harka duwwaa Nagawoo hin argine. Gaabii uffata aadaa warra Awwii kennaadhaan Nagawoodhaaf kennaniifi. Dhedheeroon lamaan erga yeroo jalqabaatiif Finfinneetti walarganiin booda guyyaa tokko akka wajjin oolaniif, waa'ee dheerina isaaniifi jireenya isaanii wajjiin haasa'uu hime Nagawoon. "Inni dheerinaan nacaalee argamuu baatulleen nama dheeratee natti dhihaatu isuman arge hanga ammaatti. ''Yeroo jalqabaatiif nama dheerinaan natti dhihaatu gaateettii isaarra harka kaa'adhee innis gateettii kiyyarra harka kaa'atee wajjin deemne" jechuun dubbata Nagawoon. Dhimmaa dheerina isaanii fi erga Nagawoo Jimaatin walarganii miira isaanitti dhagahame Obbo Birihee dubbisuuf yaalii goonus ammatti argannee yaada isaanii askeessatti dabaluu hin dandeenye. Namoonni lamaan nuti dhedheeroodha haa jedhan malee hanga ammaa qorannoon guutuu biyyaatti taasifame dheeraan tokkoffaa abaluudha jedhu Itoophiyaa keessatti adda hin baane.


Gatiin xaa'oo dachaa oliin dabaluun qonnaan bultootatti yaaddoo uume

Itoophiyaatti gatiin xaa’oo waan dabaleef “lafti keenya utuu homaa itti hin facaafamiin turuu danda’a,” jechuun qonnaan bultoonni yaaddoo isaanii BBC’f ibsaniiru. Gatiin xaa’oo baranaa kan wagga darbee waliin yemmuu madaalamu %150 oliin dabaleera. Kunis qonnaan bultootaaf mataa dhukkubbii erga ta’e bubbuleera. Bara darbe xaa’oo kuntaalli tokko kan birrii 1700’n gurguramaa ture, barana gatiin isaa dacha oliin dabaluun birri 4200 galeera. Qonnaan bultoonni BBC’n dubbise gatiin akkas dabaluun isaa kun qonna isaanii irratti miidhaa guddaa akka uumu dubbatu. “Karoori koo baranaa xaa’oodhaaf birrri kuma 25 nan baasa kan jedhu ture. Amma garuu dachaa oliin dabalee birri kuma 50 ol darbeera. Kanaaf akkam godheen miidhaan facaasa?” jechuun gaafatu qonnaan bulaa Geetee. Gatiin dabalaa deemuun kun midhaan xaa’oo hin barbaannee fi baasii hin baasisne akka filannootti akka ilaalan isaan taasiseera. Qonnaan bulaan Geetee “hanga ammaatti xaa’oo tokkoyyuu hin bitne, oyruu bonaafiyyuu namarraa liqeeffadheen facaase, akkamiin akkan deebisee kaffaluyyuu yaaddoo natti ta’eera,” jedhu. Qonnaan bulaan biraa Obbo Shuumatis yaaddoo wal fakkaataa qabu. “Ganda keenyatti ganamaa fi galgala haasaan dhimma xaa’oo erga ta’ee bubbuleera,” jedhu. Lafa isaanii midhaaniin guutuuf yoo xiqqaate NPS kuntaala 8 fi xaa’oo Yuuriyaa kuntaala 4 akka isaan barbaachisu kan ibsan qonnaan bulaan kun, kana bitachuuf ammoo dandeettiisaa waan hin qabneef furmaatii biraan yoo hin argamne guutummaatti qotuu akka hin dandeenye himu. “Ani qonnaan bulaa hiyyeessadha. Gatii jedhameen bitee qotuu hin danda’u. Ijoolleenkoo waan muratan akka qabaataniif boqollo muraasa yoon facaasa ta’e malee, kanaan achi maalan qotadha,” jedhu. Itoophiyaan torbe darbe xaa’oo kuntaala miliyoona 12.8 ta’u bituu ishee ministeerri qonnaa ibseera. Hanga ammaatti kan biyya gale gara naannoleetti raabsamuu akka eegale ministeerichatti ministirri dame invastimantii fi bittaa Dr Soofiyaa Kaasaa BBC’tti himaniiru. Kan bara darbeen yoo madaalamu gatiin xa’oo %150’n dabaleera kan jedhan Dr Soofiyaan, waliigalteen bittaa dursamee waan godhameefi malee akka gabaa ammaatti gatiin dabalu kanarra kan caalu ta’a ture jedhaniiru. Dr Soofiyaa gatiin dabaluu kanaaf akka sababa dursaatti kan kaasan sadarkaa addunyatti gatiin xaa’oo dabaluu isaadha. “Akka biyyaatti dursinee caalbaasii baasne waliigaltee waan taasisneefi amma gatii fooyya’aa jedhamu kan arganne,” jedhu. Biyyootiin xaa’oo oomishan gurguddoon sababa Covid-19 omisha isaanii waan hir’isaniif – keessumaa gatiin gaasii uumamaa xaa’oo yuuriyaa jedhamu omishuuf barbaachisu waan dabaleef, warshaaleen oomishaa ala waan ta’aniif akkasumas Chaayinaa fi Raashiyaan hamma omisha isaanii biyya alaatti erganii waan hir’isanii turaniif, sadarkaa addunyaatti hanqinni guddaa ta’e uumamuu isaa akka sababaatti ibsaniiru. Adeemsi bittaa kan barfates sababa kanaan irra daddeebiin caalbaasii baasuuf waan dirqamaniif akka ta’e eeraniiru. Ta’us garuu xaa’oo ammaa seenaa jiru bakkeewwan dursanii faacaasan adda baasuun naannoleen seeraan akka raabsanif hojjatamaa akka jiru Dr Soofiyaan ibsaniiru. Dabalataanis qonnaan bultoonni xaa’oo nam-tolchee qofa osoo hin taane xaa’oo uumamaa fayyadamuun akka oomishuu danda’aniif naannoleen sochii guddaa gochaa jiru jedhaniiru. Qonnaan bultoonni BBC’n haasofsise garuu xaa’oo uumamaa danuu akka fayyadamnee fi lafti isaani xaa’oo nam-tolchee akka bare himuun rakkoo qaban ibsaniiru. Kanaaf mootummaan piroojektoota dheerachuu qaban dheeressuun qonnaan bultoonni gatii madaalawaan xaa’oo akka argataniif taasisuu akka qabu himu. Gaaffiin qonnaan bultootaa kan dhiyaateef Dr Soofiyaan “ itti aansuun ilaallee kallattii mootummaan fudhatu ni beeksisna. Amma mootummaan xiyyeeffannoo itti kenne kan hojechaa jiru dhiyeessi irrattidha,“ jechuun deebii kennaniiru. Dabaluunis Itoophiyaan wagga darbe bittaa xaa’oo kuntaala miliyoona 17 taasiste irraa barana miiloyoona 5’n kan hir’atu ta’uu ibsuun, “fedhii jiru keessaa walumaa galatti %70 kan ta’u bitamee, waqtii itti aanutti ammoo bittaan dabalataa jirachuu mala” jedhaniiru. Itoophiyaan dursaa xaa’oo kan bittu biyya Moorokoo irraa akka ta’es ibsaniiru.


Hongee Oromiyaa mudateen miidhaa hangamiitu namaafi beeyladarra dhaqqabe?

Ukkaa Dhokkoo Godina Booranaa aanaa Areeroo jiraatu. Naannawa isaaniitti erga bokkaan waqtii darbee hongeen seentee wagga lamaaf deema. Obbo Ukkaan akka jedhanitti yeroo bonni jalqabu akka amma gahe kanatti hamaa hin seene. "Jalqaba bokkaan waqtii darbee jennaan re'ee qabnu gurgurree looniif magra bitaa turre. Booda re'een gurguramtee dhumtee jennaan waan looniif marga binnuleen dhabame. Booda loon keenyas dhawaatuma bonaan du'uu jalqaban. Amma namni moonaan isaa duwwaa ta'e hedduudha" jechuun adeemsa ittiin hongeen miite himu. Haala amma keessa jiran yoo himanis, "Amma tan loonii wanni hafe hin jiru. Areeroo qofa osoo hin taane Boorana bakka hundatti beelladi ya dhumate. Amma yaaddoon kan beelladaa miti waa'ee namaa yaadda'uutti jirra" jedhan. Godina Baale bahaa aanaa Raayituu Ganda Harbucaa kan jiraatan Obbo Ibraahim Siraaj gamasaaniin, hanga umurii maanguddummaa amma irra gahe kana gahanitti Hongee akka miilanaa hamaa argineellee hin beeknu jedhan. "Gara rooba jahaatu osoo hin robin darbe. Hongeen akka malee dheerachuudhaan lafti dur bishaan qabu gogeera. Lafti bosonaalleen gogee haala hamaa keessa jirra.amma waaquma kadhachaa harka mootummaa eegganna malee homaa hin qabnu" jedhan. Hongee naannoo isaaniitti mudate kana daran kan hammeesse ammoo naannoon isaanii weerara Awaannisaatiin erga miidhameen booda hongeen kuni ammoo walitti fufee waan dhufeef akka ta'es dubbatan. Bulchaan aanaa Raayituu Obbo Mohaammad Ibraahim BBC'tti akka himanitti aanichi qabeenya beelladaa kuma 60 ta'u qabu keessaa walakkaa kan ta'u akka du'anii fi kan hafanilleen gara aanaalee ollaatti akka godaansifaaman himan. Jiraattonni Godina lamaanirraa dubbisne hongeen waggaa caale kuni beellada isaanii jalaa fixus, hanqinni midhaan nyaata namaa jiraatulleen lubbuun namaa sababa Kanaan darbe hanga ammaa akka hin mudanne himu. Buusaa Gonofaa Oromiyaa, seektara mootummaan naannoo Oromiyaa hundeessee fi yaa'ii Caffee darbe irratti ragga'eedha. Hogganaan Buusaa Gonofaa Oromiyaa Obbo Musxafaa Kadir turtii BBC waliin taasisaniin Miidhaa hongeen Oromiyaatti geessisaa jiruu fi badii gahe ibsaniiru. Akka isaan jedhanitti Roobni Gannaa fi Arfaasaa Osoo hin roobin waan darbeef Godinaaleen Oromiyaa saddeet hongedhaan miidhamaniiru. "Sababa hongee mudate kanaan namni miliyoona sadii fi kuma 200 caalu gargaarsan jiraatu.dura ammoo namootni kumaa 600 caalan sababa hiyyummaatiin dhaabbiidhaan gargaarsan jiraatu. Amma walligala namni gargaarsan jiraatu miiliyoona afur taha," jedhan. Waggaa tokko darbe kanatti sababa hongeetiin Oromiyaa keessatti miidhaan beelladarra gahe daran hammaataadha kan jedhan Obbo Musxafaan, Booranatti qofa beellada miiliyoona walakkaa caalutu du'e jedhan. "Hongeen kuni jalqaba kan miidhelleen Boorana. Achiiti beelladi walakkaa miliyoonaa caalutu du'e. Godinoota hafan torba keessatti ammoo beellada kuma 300 ol ta'u du'e. Waliigala gabaasa hanga ammaa jiruun Oromiyaatti sababa hongee Kanaan beellada kuma 800 caalutu du'e" jedhan. Kanaan alattis beelladni kuma 300 caalu ammoo ammayyuu gargaarsa namaatiin kan lafaa kaafamanii fi balbala du'aa irra kanneen jiran ta'uu eeran. Godinaalee Oromiyaa hongeen miidhaman kanneen keessatti midhaan bajata mootummaan bitamuu fi deeggarsa lammiin lammiif taasisuun miidhaan lubbuu namaarra akka hin geenye baraaruuf hojjetamaa jira jedhan angaa'aan kuni. Ta'ulleen Godinaalee akka Booranaa fi Baale Bahaa keessatti midhaan gargaarsaa kana caasaan gara gadii jiru saamichaa fi hanna irratti raawwachuun mul'ateera jedhan. "Boorana qofaatti namoonni 15 midhaan gargaarsaa kana faayidaa dhuunfaatiif oolchan too'atamaniiru. Baale bahaa keessattis haala walfakkaataatu ture. Midhaan gargaarsaaf dhufe kana saamuun, faayidaa ofiitiif oolchuun akka nama du'erraa uffata saamuuti," jedhan Obbo Musxafaan. Haala midhaan gargaarsaa irratti hanni raawwatamu yoo ibsani "Inni duraa midhaan kana akkaataa kootaa kaa'ameen ala fira, hiriyummaadhaan qooduutu jira. Inni biraan midhaanuma gargaarsaf deemu kana keessaa qashaabuutu jira. Irraa hatanii faayidaa dhuunfaatiif oolchuu," jedhan. Gochi midhaan gargaarsaa faayidaa ofiitiif oolchuu fi uummata beela'e bira hanqisuu kuni gocha nama sammuun yaadurraa hin eegamnee fi qoonqoo nama beela'ee irraa saamuu waan ta'eef tarkaanfiin fudhatamus cimaa taha jedhan Obbo Musxafaan. Erga balaan hongee kuni mudatee midhaan kuntaala miiliyoona lamatti dhihaatu iddoowwan hongeen miidhaman kanatti rabsamuus himan. Iddoowwan naannoo isaanii midhaan gabaadhaa bitachuun danda'amu jiraniif ammoo Birriin miloiyoona 77 akka qoodameefis himan. Jiraattonni Booranaa fi Baale bahaa irraa dubbisne gargaarsi dhihaachaafii jiraatulleen hammeentaan dhihaatu garuu gahaa akka hin taane komatu. Buusaa Gonofaan Oromiyaas komiin uummataa kun dhugaa akka ta'ee fi mootummaan humna qabuun gargaarsa gahaa dhiheessuu baatulleen ammatti hojii lubbuu namaa baraaruu irratti hojjechaa jiraachuu eeran. Torbee tokkoon dura Roobni iddoowwan hongeen miidhaman kunneenitti guyyaa tokkoo hanga afurii roobulleen sadarkaa rakkoo kana furuu dandeessisu akka hin taane himu jiraattonni. Buusaa Gonofaan Oromiyaa gamasaatiin iddoowwan hongeen miidhaman kunneenitti bokkaan yeroo roobu beellada hongeen dadhabse dabalee ajjeesuu waan danda'uuf uummanni yeroo bokkaan roobu beellada isaanii gaaddisa jalaa fi mana keessatti daheessuun ofeegannoo gochuu qabu jechuun dhaama.


Shawaa Bahaa Fantaalleetti poolisoota federaalaa dabalatee milishoonni 26 hidhatootaan ajjeefaman

Godina Shawaa Bahaa Aanaa Fantaallee naannoo Qorkee jedhamutti guyyaa Kibxataaa Bitootessa 29, 2022 haleellaa raawwatameen milishoonni godinichaa 26 ta'an ajjeefamanii, 15 kan ta'an ammoo madaahan. Jiraataan dubbifni kan ajjeefaman 27 ta'u jedhu. Qaamni hidhateefi eenyummaan isaa ammatti adda hin baane milishoota gareen socho'aa turan irratti dhukaasa banee miidhaan qaqqabeera jedhan bulchaan godina Shawaa Bahaa Obbo Abbaabbuu Waaqoo. ''Qaama hin beekamne kan hidhatee jirutu milishaa keenyarratti tarkaanfii fudhate...milishaan hojiidhumaaf baheeti gamtaadhaan hogguu deebi'u qaamni hidhatee qophaayee jiru kun rukute. Kana keessatti namni 15 ta'u madaaheera, hanga ammaa namni 18 ta'u kan du'e jira'' jedhan. Hoogganaan qajeelcha Poolisii Godina Shaawaa Bahaa komaandar Eebbisaa Asaffaammoo hoogganaa milishootaa dabalatee milishoonni 26 ajjeefamaniiru jechuun OBN'tti himaniiru Milishoota madaahan keessa kan miidhamni isaanii jabaa ta'e akka jiraniifi ammaaf yaala argachaa akka jiran Obbo Abbaabbuun BBCtti himaniiru. ''Humni haleellaa raawwate humna ijaaramee gurmaaye fakkaata, meeshaa hammeenya qabuun rukutaa turani'' jedhu. Eenyummaa qaama haleellaa raawwate kanaa ammatti akka adda hin baafne himan Obbo Abbaabbuun. Gama naannoo Amaaraan bulchaan aanaa Minjaar Shankooraa Obbo Taaddesee Boosat, Aanaa Minjaar Shankooraa iddoo Awuraa Godaanaa jedhamutti haleellaa Kibxata sa'aa booda raawwatameen lubbuu namaafi qabeenyarra miidhaan guddaan qaqqabuu ibsaniiru. Haleellaan kun qaamolee ''farreen nageenyaati'' jedhaniin raawwatamuu malee qaama kanaan raawwatame hin jenne. Qaamoleen hidhatan kun meeshaalee waraanaa garee fi dhuunfaa gurguddaa hidhachuu isaanii ibsi waajjirri Komunikeeshinii Aanaa Minjaar Shankooraa fuula feesbuukii isaarratti baase ni hima. ''Tarii qaamoleen farra nageenyaaa eenyummaan isaanii adda hin baane kun itti karoorsanii naannicha mancaasuun jiraattota buqqisuuf kan bahan ta'uu tilmaamuun ni danda'ama'' jedhan. Lakkoofsa namoota miidhamanii garuu aanga'aan aanaa Minjaar Shankoraa kun hin dubbanne. Rakkoo naannoo daangaatti mudatu kana mariin haala waaraa ta'een furuuf akka hojjetamu himaniiru. Aanga'oonni lamaan bakka haleellaan itti raawwate, argama isaa fi moggaasa gara garaa fayyadamuun ibsan. Obbo Abbaabbuun Aanaa Fantaallee iddoo Qorkee jedhamtutti haleellaan kun akka raawwate yoo himan, Obbo Taaddeseen ammoo Aanaa Minjaar Shankooraa iddoo Awuraa Godaanaa jedhamtu jechuun himan. Biiroon Komunikeeshinii Mootummaa Naannoo Oromiyaa ibsa Roobii galgala baaseen "humni finxaaleyyii Minjaar keessa socho'u miliishaa ummataa Naannoo Oromiyaafi Poolisii Federaalaa daandii imalaa jiran irratti haleellaa raawwatan gaaga'amni qaqqabeera" jedhe. "...taatee suukanneessaafi jibbisiisaa... humnoota finxaaleyyii ummattoota obbolaa Amaaraafi Oromoo walitti buusuuf tirtiranii.." raawwatame jechuunis ibse. Lakkoofsa namoota du'anii ilaalchisee ibsichi waan jedhe hin qabu. Badii gaheen gaddi guddaan itti dhagaahamuu ibsee, "mootummaan Naannoo Oromiyaa tarkaanfii madaalawaafi seera-qabeessa ta'e fudhachuuf qaama dhimmi ilaallatu hunda waliin hojjechaa jira" jedhe. "Finxaaleyyii gocha gara-jabinaa kana raawwatan sakatta'anii adda baasuudhaan seeratti dhiyeessuufi itti gaafatamummaa hordofsiisuuf ciminaan hojjechaa jiraachuu ibsina" jedhi ibsi kun. Haleellaan kun Kibxata sa'aa booda daandii guddaa Finfinnee fi Jabuutii wal qunnamsiisu irratti raawwatamuufi kanarraa kan ka'ees daandichi sa'aatiwwaniif cufamee akka ture bulchaan godina Shawaa Baahaa Obbo Abbaabbuu Waaqoo himaniiru. Amma ''poolisiin federaalaafi Raayyaan Ittisa Biyyaa galee oppireeshinii gaggeessaa jira'' kan jedhan aanga'aan kun qaamoleen nageenyaa dabalataan bobbaafamanii nageenya naannichaa tasgabbeessuun daandiin cufamee tures banamuu himaniiru. ''Raayyaan ittisa biyyaa erga galee daandiin banameera'' jedhan. Guyyoota itti aaananitti ''qaamni kun eenyu, eessaa dhufe? kan jedhu ni qulqullaa'a'' kan jedhan aanga'aan kun daangaa naannoo Oromiyaa fi Amaaraatti qaamni hidhatee socho'u kan warra ''finxaaleyyii Amaaraa ijaaramanii walitti bu'iinsa sabaa uumuu barbaadaniidha'' jedhanii akka shakkan himaniiru. Gama saniinis warri du'an akka jiran Obbo Abbaabbuun himaniiru. Milishoota godinichaa 100 ta'an meeshaa waraanaa hidhatanii bobbiirra turan keessaa 18 yoo ajjeefaman, isaaniis dhukaasa ofirraa qolachuuf bananiin hidhattoota lakkoofsi isaanii ammatti adda hin baane ajjeesaniiru jedhan aang'aan kun. Milishoota godinichaa waliin kan socho'aa turan miseensonni poolisii federaalaa sadii warra ajjeefaman keessa akka jiranis mirkaneessaniiru. ''Meeshaan milishoonni keenya qabatan kanaafi mitii kaaniifis gahaa ture'' jedhanii, miidhaan hanga kanaa kan dhaqqabeef "hidhattootni dursa qophaayanii bakka qabatanii eeggachuu hin oolle jennee shakkina" jedhan. Sababni haleellaan kun raawwateef maal akka ta'e hin barree kan jedhan Obbo Abbaabbuun shakkiin isaanii ''saamicha daandii fi dhimma daangaa lafaa'' ta'uu danda'a kan jedhuudha. Jiraataan naannichaa wanna ta'e arganiifi dhagahan gara naannoo sa'aa sagalii dhukaasni jalqabaa dhagahaamuu fi sana booda milishaan naannichaa humna dabalataa fe'ee deeggarsaaf yeroo socho'uu arguu BBC'tti himaniiru. Warri haleellaa kana raawwate jalqaba iddoo qabatee konkolaataa haleeluun achii booda walitti dhukaasuun akka ture himaniiru. Waraanni kun hanga galgala sa'aa 12 itti fufee milishaan gama Oromiyaan jiru waraana yeroo dhaabu dhukaasni dhaabachuu jiraataan kun himaniiru. Ganama kanas humni federaalaa bobbaafamuu fi waan bulchaan godinichaa jedhaniin addatti lakkoofsi milishoota haleellaa kanaan ajjeefamanii 27 ta'uu jiraataan kun himaniiru. Daangaa naannoon Oromiyaa gama Shawaa bahaan naannoo Amaaraa waliin qooddattu irratti walitti bu'iinsi daangaa lafaa irratti xiyyeefate irra deddeebiin jiraattota daangaarra jiran gidduutti yeroo raawwatamu ni dhagaahama. Haata'u malee haleellaan qaama hidhateen qaama nageenyaa naannoo isa biraarratti raawwatamuu akka kanaa waan hin baratamne ta'uu Obbo Abbaabbuun himaniiru. Godina Shawaa Bahaa keessa yeroo dhiyoon as walitti bu'iinsaa fi haleellaawwan raawwatamaniin lubbuun namoota  hedduu darbaa akka jiru gabaasama jira. Baatilee muraasa dura Abbaa Gadaa Karrayyuu Kadiir Hawaas dabalatee namoonni 14 humnoota mootummaan ajjeefamuun ni yaadatama. Torbanoota dura ammoo naannoo aanaa Fantaalleetti dhukaasa dhalateen ijoolleen tapharra jirtu saddeet kan ajjeefaman yoo ta'u, sababni ajjeechaa kanaa "dhimma dhuunfaafi ABO-Shaneen walqabata" jedhan Obbo Abbaabbuun. Torbanoota dura akkasuma godinuma kana Adaamii Tulluu magaalaa Bulbulaatti eebba milishootaa irratti boombiin dhoyee namootni afur ajjeefamanii turan.


Dubartoota: Miseensa poolisii kaka'umsa ofiitiin lafa hektaara jaha bosonoomsan

Komaander Tanaanyee Walduu Godina Iluu Abbaa Booritti miseensa Poolisii yoo ta'an, ijoollummaa isaanitirraa kaasuun fedhii fi jaalalli biqiltuu fi bosonaaf qaban guddaa ta'uu himan. Fedhii keessa isaanii jiru kana gara hojii qabatamaatti jijjiiranii waan keessi isaanii hawwu kana arguuf garuu qabiyyee lafaa dhabuu fi maallaqa dhabuun abjuu isaanii kanarraa daangessee tureera. Komaander Tanaanyeen bara 2003 yeroo aangoo argatanii gara hoggansa mana sirreessaa Godina Iluu Abbaa Booritti hojii jaalqaban daandiin abjuu isaanii ittiin milkeessan akka saaqameef kan himan. "Biqiltuu dhaabuun waan keessakoo gammachiisuudha. Garuu ani lafa hin qabu. birriis hin qabun ture. saniif waan keessa kiyya jiru Kanaan waan uummataaf ta'u hojjechuu hin dandeenye ture. garuu yaada nan qaba yaadan qabu sana hojiitti jijjiiruuf yeroo eegachaan ture" jedhan. "Bara 2003 gara hoggansa mana sirreessaa Godina Iluu Abbaa Bor akkan dhufeenan waanin yaadaa ture kana milkeeffachuuf karoora yeroo dheeraa qopheeffadhe. Ergasii karoora kiyya kana namoota nawaliin jiranii waajjin qoodeen hojii jalqabe," jedhan. Ergasiis bara 2004 lafa biqiltuun homtuu irra hin jirree fi lafa onnaa ta'e jiru kanarratti biqiltuu dhaabuu akka eegalanis himu. "Hojii kana waggaa waggaadhaan biqiltuu gosa adda addaa dhaabna. Amma gara wagga 11 ta'eera ergan jalqabee. Hanga ammaatti lafa hektaara jaha kan duraan homtuu irra hin jirre bosona akka ta'u godheera" jedhan. Lafti isaan amma mukeen irra dhaabanii bosonoomsan kuni lafa omisha hin baasu jedhamee homtuu irratti osoo hin hojjetamin ona ta'eetuma taa'aa ture akka ta'es hiimu. Mukkeen bosonaa gurguddataniin alattis biqiltoota nyaata namaatiif oolan hedduun waan dhaabanii jiraniif isarraa omisha gaariin argamaa jiraachuus dubbatu Komaanader Tanaanyeen. "Kuduraa fi muduraan waan akka anaanaasii, muuzii, raafuu maraa, hundee diimaa fi kanneen biraa hedduu omishna. Keessumaa muuzii baayyinaan waan dhaabneef Magaalaa Mattuutti gabaadhaaf dhiheessaa jirraa" jedhan. Komaander Tanaanyeen yeroo ammaa Hoggantuu mana sirreessaa Godina Iluu Abbaa Boor ta'anii hojjechaa jiru. Hojii bosonaa dhaabuu fi kunuunsuu kana kan hojjetan garuu hojii idilee isaaniitiin dabalatatti kaka'umsa isaanitiini. Biqiltoota dhaabuu fi lafa duwwaa taa'u bosonoomsuu kana mooraa mana sirreesichaa keessatti hojjechuu akka jalqaban himu. Dhaabbii biqiltuu fi kunuunsa isaa waggaa 11 oliif hojjetan kana irrattis sirreeffamtoota seeraa amansiisuudhaan hirmaachisanii bu'aa kana akka fidanis dubbatu. "Namni baayyeen kan bosona mancaasuudhaan hidhaamantu jira. Isaan kan barsiisnu biqiltuu akka dhaaban gooneeti. Isaan alattis sirreeffamtoota adabbiin isaanii gadi bahanii hojii hojjechuu mirga qaban irratti hirmaachisna" jedhan. Lafa hektaaraa jaha bosona uwwisan Kanaan alattis magalaa Maattuu keessatti lafa Hektaara 11 caalu irratti biqiltoota dhaabuun bakka bashannanaa jiraattota magaalaaf akka hojjechaa jiranis BBC'tti himaniiru. "Bakkaa baashannanaa kana keessatti Haroo namtolchee Hektaara sadii ta'u qopheesineerra. Haroo kanatti ammoo qurxummii keessatti horsiisuudhaan gabaadhaaf dhiheessuu jalqabneerra. Tajaajila geejjiba bidiruus jalqaabneerra. Waan aadaa, galma aadaa saglan Iluu, bakka tapha daa'immaniifaas ofkeessaa qaba" jedhan. Komaander Tanaanyeen amma umrii sooromaatti dhihaachaa akka jiranii fi hamma lubbuun jiranitti aadaa bosona dhaabuu fi kunuunsuu kana cimsanii akka iti fufanis himan.