Guyyaatti sa’aatii shan qofa rafuun suuta rakkoo fayyaaf nama saaxiluu mala

Guyyaatti yoo xiqqaate sa’atii shan rafuun rakkoo fayyaa namoota umriin isaanii 50 keessa jiranii hir’isuu danda’a jedha qorannoon. Fayyaalessa tahuu dhabuun akkuma hirriba keenya jeequ, hirriba gahaa dhabuunis fayyaa keenya irratti balaa qabaachuu danda’a. Akka ragaaleen agarsiisanitti hirribni qaamaafi sammuu keenya boqochiisuufi dandamachiisuu irra darbee ni haaromsa. Haa tahu malee guyyaatti sa’atii meeqa rafuutu qaama keenyaaf gahaa dha kan jedhu ammallee dhimma waliigalteerra hin gahamne dha. Qorannnoon fayyaa PLoS Medicine study jedhamu haala hirribaa fi fayyaa hojjettoota mootummaa UK qo’ateera. Hirmaattoni qorannichaa 8000 guyyoota torbee keessatti guyyaatti sa’atii meeqa raftu jedhamuun gaaftaman. Kanneen keessaa muraasni guyyaatti hangam akka rafan sa’atii harkaa isaaniin lakkaa’u. Hirmaattonni qorannoo kunneen dhukkuboota kanneen akka sukkaaraa, kansarii fi onnnee yoo qabaatan qoratamaniiru. Ogeessonni fayyaa walumaagalatti sa’attii torba yookiin saddeet akka rafnu gorsu. Maaliif rafna Saayintistoonni ilmoon namaa maaliif akka rafu mirkanaan beekuu batanillee hirribni yaada xiinxaluuf, faara gaarii qabaachuuf akkasumas xiyyeeffannoofi nyaataafi dhugaatii gara annisaatti jijjiirruf gargaara. Kana malees yeroo rafnu sammuun of qulqulleessuuf carraa argata. Gorsa hirribaa gaarii Daarektarri wiirtuu hirribaa UK Piroofeesar Derk Jaan Diijk akka BBCtti himaniitti, sa’atii gabaabaa rafuun walumaagalatti fayyaa keenyaaf gaarii miti. Namoota gariiniif homaa miti taha, akkasuma sa’atii dheeraa rafuunis fayyaa keenya hubuu mala. Kanaafi si’ana hakiimonni kiniinii hirribaa kennuu kan dhorkaa jiran.


Namichi waggaa 50 oliif qaama dhiqatee hin beekne, qaama irraa dhiqnaan du'e

Namni lammii Iraan walakkaa jaarraatii oliif qaama isaa dhiqatee hin beekne ganna 94 tti du'e. Amuu Haji qaama isaa osoo hin dhiqatin waggaa 50 oliif turuu isaarraa kan ka'e "nama xuraa'aa addunyaa" jedhamuun beekama. Iraan, bulchiinsa Faars keessa jiraataa kan ture Hajiin namoonni naannoo sanaa akka inni qaama dhiqatuuf irra deddeebin yaalanis "dhukkubaaf na saaxila" sodaa jedhuun didaa ture. Miidiyaan biyya keessaa akka gabaasetti dhuma irratti ji'oota muraasa dura humnaan akka qaama isaa dhiqatu godhamee ture. Ejansii oduu Iraan akka gabaasetti erga qaama isaa dhiqatee baay'ee osoo hin turin xiqqoodhuma dhukkubsatee du'e. Bara 2014 Tehran Times waliin turtii taasiseen nyaanni inni jaalatu [foon] xaddee akka ta'e dubbatee ture. Tajaajilli Oduu Iraan akka gabaasetti waggoota dheeradhaaf qaama isaa osoo hin dhiqatin turuu isaa irraa kan ka'e qaamni isaa malaa fi xuriin irra tuulamee mul'ata. Hajiin tamboo xuuxuus ni jaalata. Maatii qabaachuu fi dhiisuu isaa waanti beekamu jiraachuu baatus namoonni naannoo sanaa deeggarsa gochuufiif yaalaa turan. Yeroo heddu nyaata fi bishaan qulqulluu kennuufif yaalamus  kanatti akka gaddu ibse jechuun gabaase Tajaajilii Oduu Iraan. Nama waggoota dheeradhaaf qaama isaa osoo hin dhiqatin du'e isa jalqabaati moo miti kan jedhu falmisiisadha. Bara 2009 Indiyaa keessa namni waggoota 35'f qaama isaa hin dhiqatinii fi ilkaan isaa hin rigatin ture jira jedhamee gabaafamee ture. Sana booda namni sun maal akka ta'e waanti beekamu hin jiru.


Hojjattoota attamiitu bakka hojii keenya jeeqaa?

Namoonni karaa imeeliitiinis ta’e qaamaan bakka hojii keenyaa jeeqan hin dhabaman. Amala isaanii keessaas dubbiin nama tuquu, ilaalcha gaarii hin taane qabaachuufi hojii gufachiisuun beekamu. Tokko tokkos osoo ifatti nama hin loliin ykn osoo nama hin arrabsiin haalaan nama tuquu danda’u. Namoonni amala akkasii qabanis afaan Ingiliiziitiin passive -aggressive jedhamu. Akka namoota keessoon nama miidhan jechuuti. Oggeessoonni qor-qalbii akka jedhaniitti, sababii namoota akkasiitiin bakki hojii ni jeeqama. Kaatiriin wayita dhaabbata maxxansaa guddaa Ameeriikaa tokko keessa hojjattutti kan ishee mudate hin dagattu. Yaada namni waliin hojjatan kan amala karaa keessoon nama miidhuu tokko kennuun Kaatriinii fi hiriyoonni waliin hojjatan mufataa oolu. Haasaa nama kanaas erga galmeessuu eegalteen booda ture waliigalatti hangam akka miidhaa qabu  ta’uu kan hubatte. ‘‘Haasaan isaa hanga meeshaa qara qabuun waraanamuutti nama dhukkuba. Biiroo keessa miira dhiphinaatu namarra buufata. Akka dadhabbiin natti dhagahamu na taasisa ture. Ergan haasaa isaa galmeessuu eegaleen booda garuu waan kanarraa of ittisuu akkan qabu naaf gale’’ jechuun haala keessa turte yaadatti. Kaatiriin amma barreessituufi barsiistuu mala jireenyaati. Ijoollee sadis godhateetti. Haaluma walfakkaatun dhaabbanni Boostan ‘Piriiplay’ jedhamu tokkos gochaa keessoon nama tuquu kanarratti qorannoo gaggeesseera. Qorannoo bara 2022tti hojjatame kanarrattis namoonni 1,200 kan hirmaatan yoo ta’u, irra jiraan isaanis namoonni amala akkasii akka isaan agarsiisan dubbatan. Siriiyyuu parsantaan 73 kan ta’an maatii ykn hiriyoota akkasii akka qaban amananiiru. Kanneen parsantaa 52 ta’an ammoo namoota akkasii waliin torban torbaniin wal ni argu. Namoonni keessoodhaan nama waraanan kunneen kallattiin waan hin taaneef jecha isaa waliin ta’un baayyee rakkisaadha. Kallattiidhaan dubbachuu dhabuun ykn baasanii waan nama hin arrabsineef caalaa haalicha wal xaxaa taasisa. Hiikaan haasaa isaanii duuba jiru namoota waan jeequuf, miidhaan namarra gahu kallattiin ta’uu dhabuunis rakkoo biraa. Attamiin of ittisuun danda’amaa? Pirofessarri mana barnootaa biyya Ayirlaandi Dabiliin Tiriiniitii Bizinas keessatti barsiisaa ta’an, Waaldiislaawu Riivaakiin akka jedhaniitti, namoonni karaa harka lafa jalaatiin nama miidhan gosa adda addaatu jira. Tokko tokkos kan miidhan hin fakkatan. Fakkeenyaaf, erga nama jechaan midhanii booda dhugaa jalliisuudhaan waan ta’e sanaaf nama biraa itti gaafatamaa taasisu. Haasaa waahillan hojiisaanii miira ofitti amanamummaa hin qabaanne taasisan dubbatu ykn ni tuffatu. Haasaa “Si mufashiisuu barbaaduu baadhulleen’’ ykn “hammeenyatti na hin fudhatiiniitii'' jedhuun beekamu. Kanaaf namoota kallattiidhaa wal loluun to’atamu caalaa namoota keessoon nama waraanan to’achuun rakkisaa ta’uu dubbatu oggeessonni. Tilmaamni jiru tokko, namoonni bakka barbaadan akka gahaniif waliin dhahu yoo filatan, amalli akkasii kun umamuun waan hin oolledha. Fedhiin karaa gabaabaa ta’een faayidaa argachuu barbaaduu Machiavellianism jedhama. Tilmaamni gara biraa ammoo, miirri kun namoota miirasaanii karaa nagaatiin ibfachuu hin dandeenye irratti mul’achusaati. Wayita dhimmoonni karaa hin taaneen raawwataman aariin uumamu, kanneen akka harka lafa jalaatiin namoota miidhan isaan taasisuu danda’a. Duraan damee tajaajila maamiltootaa irra hojjataa kan turte Maariyaan hojii kan dhiifte sababii amala hoggaanaa ishee amala akkasii qabuun ta’uu dubbatti. Itti gaafatamaan ishee qoosaa fakkeessuun waa’ee ejjannaa qaama Maariyaa, waa’ee jireenya quunnamtii saalaasheefi dhimmoota dhunfaa ishee kan biraa irratti yaada kennaa ture. Inni walgahiirratti, karaa ergaa gabaabaa, bakka laaqanaa, karaa imeelii fa’iin hojjattoota dubbiin tuqaa ture. ‘‘Bakka sana kanan gadhiise haamileen koo dadhabeeti. Ofitti amanamummaan koo gadi bu’ee ture‘‘ jetti. Qulqullinni hojii hojjataan hojjatuulleen gadi bu’a. Yeroo tokko tokko jechi namoota dubbiin nama tuqanii akka qosaatti darbamuu danda’ama. Haasaa akkasii haala salphaatiin adda baasuun ni rakkisa ta’a. Oggeettiin ogummaa jireenyaa Niiw Yoork keessa jiraattu Amaandaa Ogastiin akka jettutti, dubbiin dachaa dafanii baruuf baayyee waan nama rakkisuuf, waajiraaleen amala akkasii to’achuuf ni rakkatu. ‘‘Namoota haasaa akkasiin beekaman yoo fuldura dhaabbatan ‘qoosaafan jedhe’’ ykn hammeenyaaf miti jedhu. Siriiyyuu isaanii miidhamoo malee kan miidhaa geessisan akka hin taanetti mormuu danda’u. Namoonni akkasii kaayyoonsaanii inni duraa waahillan isaanii aarsuudha. ‘‘Isin garuu miira keessan to’achuun dabarfadhaa. Waan barbaadan yoo raawwatanis deebii miiraan hin kenniinaaf’’ jechuun gorsiti Ogastiin. Kana yoo jedhamus tasgabbiin haala akkasii keessatti salphaa akka hin taate kaafti. Wayita kanattis gochaan isaanii ykn haasaa isaan dubbataniin alattis attamiin akka dhiibbaa taasisu irratti raga qabaachuun dirqama ta’a. Kana ta’uu baannaan gochaasaanii haaluudhaaf ni salphaataaf. Kanaaf barreeffachuun raga qabaachuun baayyee barbaachisaa ta’a. Hojjechiistonni attamiin amala namootaa adda baasuun akka danda’amuufi rakkinichi attamiin akka hir’ifamurratti leenjii of eeggannoo dursaa kennuun baayyee gaariidha. Waajjiiris namoota amala akkasii qaban fageessuuf kutannoo qabaachutu irraa eegama. Akkas yoo hin taane, hojjattoonni ofiisaanii ittisuuf yaalii taasisuun dirqama itti ta’a. Fakkeenyaaf Kaatriin kana jalqabarratti eerree, haala akkasii keessaa bilisa kan of baafte fuldura dhaabbachuun ture. Adeemsichi garuu salphaa hin turre. Hojii shee dhabuun alattis miira bakka hojiisheetti itti umameen, waggootaaf rakataa turte.


Kana isin haa oolchu! Maal yoo ta’e namni hiriyaa isaa ajjeesee dhoksa?

Gara jabina nama tokko tokkoo jechi ibsuu hin danda’u. Dubartiin kun Micheel jedhamti. Hiriyaa ishee gara jabinaan erga ajjeeftee booda, reeffa ishee kukkuttee korojoo guddaa keessa gootee torbee lama booda ammoo baastee bosona keessatti gatte. “Mitcheel gara jabinaan ajjeefte. Kaayyon ishee qarshiidha. Kuni baay’ee nama rifachiisa,” jedha poolisiin Landan Inspeektar Jim Iistwuud. Hiriyummaan isaanii waldaa Kiristaanaa keessatti ture kan eegale. Dubartiin hiriyaa ishee gara jabinaan ajjeeste kun hidhaan umurii guutuu itti murtaa’era. Taaten hamaan kun kan barame ammoo erga namoonni qaama namaa mataan irra hin jirre bosona keessatti gatame arganiin booda ture. Dubartiin dhalattuu Maleeshiyaa Mee Kuwen Chong jedhamtuu fi kan umuriin ganna 67 turte tokko osoo reeffi ishee hin argamin dura guyyaa 16’f achi buuten ishee dhabamee ture. Dubartiin lammii Maaleeshiyaa tun maqaa Dibooraa jedhamuunis ni beekamti turte. Guyyoota 16 booda reeffi ishee addaan ciccite bosona Kaaba Lixa magaala Landanitti argamu tokko keessaa namootaan kan argame. Mataan ishee ammoo  isaan booda guyyaa lama booda naannodhuma sanaa argame. Waggaa tokko booda himannaa ajjeechaa irratti banameen eenyummaan dubartittii barame. Diyaanaa Hiir KC abbaa alangaaf himata dhiyeessite: “Jeemaa Mitcheel dubartii  haleeludhaan ajjeefte, sana booda reeffa ishee korojoo guddaadhaan feetee gatte.” Dhaddacha torbee lamaaf tureen, Mitcheel karaa foddaa himata irratti baname dhaggeeffatti, maatin Choong ammoo dhaddacha kana karaa viidiyoo Maleeshiyaa taa’anii hordofaa turan. Diyaanaa Hiir akka jettutti, kaayyon dubartin kun hiriyaa ishee ajjeefte tanaas qarshii argachuf jecha. Haati ishee Ministeera Dhimma Alaa keessa hojjataa turte. Awustiraaliyaatti dhalattee, achiis qabeenya qabdi. Lamaan isaanituu kiristaana cimaadha jedhanii of waamu turan. Bara 2020 keessa waldaatti wal baran. Mitchel karaa ittiin wal jaalatan marsariitii onlaayinii Christian Connection baay’inaan fayyadamti. Mee Kuwen Choong ammoo yeroo heddu ergaawwan Macaafa Qulqulluu baay’inaan qooddi. Lamaan isaanii maaltu akka walitti fide beekamuu baatus, Choong yookin Dibooraan rakkoo fayyaa sammuu waan qabduuf Mitcheel ammoo dhuftee fayyina hafuuraa fi waldhaansa fa’aa gochaafii turte jedhame. Choong gara laafinaan beekamti, namoota karaa irra jiraatan waamtee mana isheetti affeerti. Haa ta’u garuu hiriyaan isheen amantee fi kiristaana jettee yaadden ajjeefamtee dhokfamte. Mitchel hiriyaa ishee Choong erga ajjeeftee torbee lama booda bilbila ishee fayyadamuun konkolaataa kireeffattee reeffa Choong korojoo guddaa keessa gootee fuutee deemun bosona keessatti gatte. Mitcheel ajjeechaa kana erga raawwaatteen booda Waxabajjii 6, 2021 erga qabamtee booda waa’ee ajjeechaa raawwatte kanaa homaa dubbachuu hin feene. Inumaayyuu yakkamaa miti jettee haaltus yakka ajjeechatiin itti murtaa’era.


Indiyaan oomisha shirooppii du’a daa’immaniif madda jedhame dhaabde

Qondaaltoonni fayyaa Inidiyaa, erga du'a daa'imman Gambiyaa 70 ta'an waliin hidhata akka qabu erga baramee booda, warshaan shirooppii qufaa dhiyeessu oomisha akka dhaabuuf ajajan. Dhaabbati Maiden Pharmaceuticals “hojii oomishaa fi yaalii isaa heedduu irraatti” seeroota cabseera jechuun to'attoonni Indiyaa himan. Duuti daa’imman gara 70 ta’anii shirooppiiwwan qufaa Maiden afur waliin erga hidhata qabaachuun adda baheen booda, Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) addunyaaf ergaa of eeggana labseera. Amma Indiyaa fi Gaambiyaa keessatti qorannoon gaggeeffameera. Aangaa’onni to’annoo akka jedhanitti, dhaabbati Niiw Delhiitti argamu kun seerota eegumsaa hedduu cabsuu isaa erga baranii booda hojii omishaa hunda dhaabaniiru. Dabaluunis “yeroo qorannootti hojii seerota cabsan hubatamanii fi qulqullina, nageenyaa akkasumas bu’a qabeesummaa qoricha omishamaa ture irratti rakkoon waan jiruuf,” tarkaanfiin kun fudhatame jedhaniiru. Dhaabbati Maiden yaada akka kennuuf gaaffii BBC'n dhiyeesseef deebii hatattamaa hin kennine. Torban darbe, dhaabbatichi “du’a kunneeniin wal qabatee gabasaa miidiyaan rifanneerra fi wanta uumameen gaddineerra,” jechuun beeksisee ture. Kanas kan jedhe erga beeksisa WHO’n hidhata shirooppiiwwan  dhaabbaticha (Maiden) afur, du’aa fi fdhibee kale daa’immanii Adoleessa, Hagayyaa fi Fulbaana keessa uumame gidduu jiru irratti akeekkachiisa erga kennee booda. Dabalataanis WHO’n qorichi kun Gambiyaan alatti, “karaa gabaawwan adda addaan biyyootii fi naannolee birootti,” raabsameera ta’a jechuun akeekkachiiseera. Qorichootii kunneen shirooppiiwwan Promethazine Oral Solution, Kofexmalin Baby Cough Syrup, Makoff Baby Cough Syrup fi Magrip N Cold Syrup kan jedhaman ta’u akka baafameera. Poolisiin Gaambiyaa du’a daa’imman kunneenii qorachaa kan jiru yoo ta’u, lammileen biyyatti haqi akka jiraatuuf gaafachaa jiru. Pirezdaantiin Gaambiyaa, Adaamaa Baaroo, anga’ootii qorannoo isaaniin wanta hunda gadi fageenyaan akka ilaalan ibsaniiru. Gabaasa jalqabaa Kibxata ba’een, poolisiin Za Gaambiyaa, shirooppiiwwan qufaa kunneen gara biyyatti kan seene dhaabbata US keessatti argamuun akka ta’e ibseera. Dabalataanis, shirooppiwwan faalamoo 50,000 ta’an gara biyyattii seenaan keessaa harki caalan amma to’annoo jala oolfamuu isaani gabaasi kun eereera.


Guyyaatti yoo xiqqaate sa'atii shan rafuun rakkoo fayyaa namoota umriin isaanii 50 keessa jiranii hir'isuu danda'a jedha qorannoon. Fayyaalessa tahuu dhabuun akkuma hirriba keenya jeequ, hirriba gahaa dhabuunis fayyaa keenya irratti balaa qabaachuu danda'a. Akka ragaaleen agarsiisanitti hirribni qaamaafi sammuu keenya boqochiisuufi dandamachiisuu irra darbee ni haaromsa. Haa ta'u malee guyyaatti sa'atii meeqa rafuutu qaama keenyaaf gahaa dha kan jedhu ammallee dhimma waliigalteerra hin gahamnedha. Qorannnoon fayyaa PLoS Medicine study jedhamu haala hirribaa fi fayyaa hojjettoota mootummaa UK qo'ateera. Hirmaattoni qorannichaa 8000 guyyoota torbee keessatti guyyaatti sa'atii meeqa raftu jedhamuun gaaftaman. Kanneen keessaa muraasni guyyaatti hangam akka rafan sa'atii harkaa isaaniin lakkaa'u. Hirmaattonni qorannoo kunneen dhukkuboota kanneen akka sukkaaraa, kansarii fi onnnee yoo qabaatan qoratamaniiru. Ogeessonni fayyaa walumaagalatti sa'attii torba yookiin saddeet akka rafnu gorsu. Maaliif rafna Saayintistoonni ilmoon namaa maaliif akka rafu mirkanaan beekuu batanillee hirribni yaada xiinxaluuf, faara gaarii qabaachuuf akkasumas xiyyeeffannoofi nyaataafi dhugaatii gara annisaatti jijjiirruf gargaara. Kana malees yeroo rafnu sammuun of qulqulleessuuf carraa argata. Gorsa hirribaa gaarii Daarektarri wiirtuu hirribaa UK Piroofeesar Derk Jaan Diijk akka BBCtti himaniitti, sa'atii gabaabaa rafuun walumaagalatti fayyaa keenyaaf gaarii miti. Namoota gariiniif homaa miti taha, akkasuma sa'atii dheeraa rafuunis fayyaa keenya hubuu mala. Kanaafi si'ana hakiimonni kiniinii hirribaa kennuu kan dhorkaa jiran.


Yugaandatti shamarran qorannoo ulfaa taasisan malee qormaata hin fudhatan jechuun dheekkamsa kaase

Yugaandatti barattoonni shamarranii Kampala International University'tti baratan qorannoo ulfaa yoo taasisan malee qormaata fudhachuu hin danda'an jedhamuun isaanii dheekkamsa kaase, mata duree dubbiis ta'e. Kunis waraqaan beeksisaa barattoonni shamarranii qorannoo ulfaa akka taasisan yookin ari'amuun akka isaan eeggatu erga maxxanfameen booda miidiyaa hawaasaa gubbaatti mata duree ta'uu bira darbee dheekkamsa kaasera. Beeksifni kun kan maxxanfame barattoonni shamarranii yuunivarsiititti gosa barnootaa ogummaa deessisuu (midwifery) fi narsingii baratan qorannoo ulfaa akka taasisaniifi. Akka beeksisa yuunivarsiiticha keessatti maxxanfameetti shamarran qorannoo ulfaa hin taasifne qormaata irraa akka hari'aman akeeka. Beeksisa yuunivarsiitichi maxxanse irraa akka mul'atutti, "Shamarran barattoota Ogummaa Deessisuu fi Narsingii barattan hundinuu... lakkoofsa herreega hospitaalichatti Shilingii Yugaandaa 5000 kaffaluun qorannoo ulfaa  taasisaa." "Kana hin goone taanan, qormaataaf taa'uu akka hin dandeenye isin beeksifna" jedha.  Taaten kun miidiyaa hawaasummaa gubbaatti dheekkamsa erga kaasen booda beeksisichi akka ka'u godhameera jedhame.  Daayirektara Olaantuu African Population and Health Research Center kan ta'an Kaatiriin Kiyobutuungii kana balaaleffachuun beeksisa yuunivarsiitichi baase fuula Tiwiitara isaanii irratti maxxansan. Beeksisa maxxanfame kana yuunivarsiitichi hin haqu taanaan himata irratti akka banan BBCtti himan. Namoonni hedduun duula miidiyaa hawaasummaa irratti bananiin taaten kun loogii bara garbummaa fi dhaabbata barnoota olaanaa irraa waan hin eegamne ta'uu ibsan. Daayireektara UNAids kan ta'an Wiinii Biyaniyama gama isaaniin "waan fudhatama hin qabnee fi fokkisaadha" jechuun fuula Tiwitara isaanii irratti barreessan. Dhuma irratti Yuunivarsiitichis beeksisni shamarran qorannoo ulfaa akka taasisan dirqisiisu haqamuu isaa fi qormaata isaanii irratti xiyyeeffachuu akka qaban beeksisa biraa baasera.


Keeniyaatti lakkoofsi dhiirota waldhaansa mucaa godhachuu ittisu fudhatanii dabale

Keeniyaa keessatti lakkoofsi dhiirota waldhaansa mucaa godhachuu ittisu fudhatanii dabalaa jiraachuu dhabbanni Marie Stopes Kenya beeksise. Daayireektara dhaabbatichaa kan ta'an Inviyolataa Wayaamaa BBCtti yoo himan, "Dhiirota hedduurraa fedhiin dhiyaachaa jira. Amanamummaa maamiltootaaf jecha lakkoofsa isaanii hin eerru'' jedhan. Malli karaa waldhaansaa dhiirotni mucaa godhachuu itti ittisan keessaa tokko vasectomies kan jedhamu yeroo ta'u waldhaansa baqaqsanii yaaluun sanyiin dhiiraa yeroo qunnamtiin saalaa godhamu dhangala'aa qaama dhiiraa keessaa bahu semen jedhamutti akka hin makamne ittisa. Keeniyaa keessatti maloota waldhaansaa karoora maatii keessaa dhiironni waldhaansa kana fudhachuuf gaaffiin dhiyeessantu dabalaa jira. Inviyolataa yaada BBC'f kennaniin lammiilee Keeniyaa keessatti hubannaan gahee qooddachuu dhiiraafi dubara gidduu irratti argamu akkaan dabalaa jiraachuu himan. Kuni ammoo ''qunnamtii saalaafi walhormaata'' irrattis ni mul'ata jedhan. Namni maqaan isaa akka ifa hin taane gaafate tokko guyyaa shan dura waldhaansa vasectomy kan raawwate mala wayyaa'aa karooraa maatii itti milkeeffatu barbaadee akka ta'e BBCtti hime. ''Haati warraa koo yeroo sadii karaa baqaqsanii yaaluu daa'imman deesseetti, amma jireenyi ishee rakkoo keessa akka galu fedha hin qabu...murteesseera. Maaliif ani ishee hin gargaaru? Yeroo baayyee dubartootarraa eegama,'' jedha namni ganna 39 kun. Waayee tajaajila kanaa hubannaafi waldhaansi jiru kan salphaatti argamu ta'uu qaba jedhee, gidduugala biraatti gaaffii waldhaansa kana argachuuf dhiyeesse hordofee hubannaa badaan isa qunnamuu ibse. ''Siifidhaa? Fuuteettaa? Maaliif vasectomy barbaadde? Haadha warraa keetu gaafatama karoora maatii qaba'' jedhamuus hime. Namni kun erga waldhaansa kana argatee booda rakkoon isa mudate akka hin jirre ibseera. Sadarkaa idila addunyaatti guyyaan 'World Vasectomy Day' Sadaasa 18 kan kabajamu yeroo ta'u dhaabbatni Marie Stopes Kenya  guyyoota isa dura jiran afur waldhaansa kana tola maamiltootaaf kenna. Tajaajilli Fayyaa Biyyaalessaa UK, NHS, akka jedhutti waldhaansi kun ujummoolee sanyii dhiiraa hidhuun ulfi akka hin mudanne ittisa. Waldhaansi kun yeroo barbaadame booda deebi'ee bakkatti kan deebi'u ta'us guutummaatti ta'uu dhaba ilaalchi jedhus jira. Namni waldhaansa kana fudhate waggaa 10 booda daa'ima godhachuu yoo barbaade carraan milkaahuu isaa dhibbeentaa 55, waggaa 10 ol booda yoo ta'e ammoo dhibbeentaa 25 xiqqaata jedha NHS.


Lammiin Eertiraa yaaliif guyyaatti doolaarri 500,000 buufameef du'aan boqate

Lammiin Eertiraa kaanserii dhiigaan qabamee akka biyya alaatti yaalamuuf dhalattootni Eertiraa ala jiraatan gara doolaara 500,000 walitti qabaniif du’aan boqate. Amajjii darbe keessa dhalattootni Eertiraa biyya alaa jiran karaa GoFundMe doolaara Kanaadaa 700,000 guyyaa tokkotti walitti qabaniif. Namni kun Yoonaas Tsaggaayee jedhama. Yoonaas malaqa kanaan gara Turki [Turkiyyee] Istaanbul deemuun yaalamaa ture. Arjummaan hammi kun lubbuu isaa oolchuuf tahus guyyoota muraasa dura boqachuu maddeen BBC Tigirinyaatti himaniiru. Maddeen maatii isaatti dhiyoo tahan akka himanitti sirni awwaalchaa isaa guyyoota itti aanan muraasa keessatti gaggeeffama. Yeroo deeggarsi karaa GoFundMe walitti qabamaafii ture sana Yoonaasii fi maatiin isaa bakka jireenya isaanii ganda baadiyaa Kibba magaalaa Asmaraa jirtu irraa haala keessa turan dubbatanii ture. Viidiyoo waraabame keessatti dhukkubbii hamaa keessa jiraachuu hime. Haati warraa isaa ijoollee xixiqaa jahaan marfamtee erga dhukkubsatee wagga darbuu himte. Qondaalonni akka inni biyya alaa deeemee yaalamuu qabu itti himanii ture. Garuu maallaqa baasii kana ittiin cufatu hin qabu ture. Guyyaa tokko tokko ijoolleen isaa mana barumsaa hafanii maatii gargaaru ture. Karaa miidiyaa You Tube Eertiraa keessatti argamuu He`npas jedhamuu maatiin isaa deegarsa akka barbaadan himanii dhalattootni Eertiraa ala jiraatanis arjummaa isaanii guyyaa tokkotti agarsiisan. Yoonaas dhibee kaanserii ‘Hodgkin Lymphoma’ jedhamuun ture kan qabame. Tajaajilli Fayyaa Biyyaalessaa UK [NHS] dhibee kaanserii kana ‘’kan hin baratamne’’ jechuun ibsa. Yeroo baay’ee keemooteeraappiidhaan qofa yaalama, ykn keemooteeraappiitti aansuun raadiyoterapii yaalii jedhamutu kennamaaf. Kaanseriin dhibee balaafamaa adunyaa irratti lubbuu kumaatamootaa galaafataa jirudha.


Gogaa lukkuu nyaachuun miidhaa akkamii nurran ga’uu danda’a?

Lukkuun foon addunyaa keessatti beekamoo ta’an keessa tokkodha. Akka tilmaama Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniii damee Nyaataafi Qonnaa (FAO) bara 2021'tti, foon lukkuu gara toonii miliyoona 133 addunyaa maratti nyaatamee ture. Sababni foon lukkuu beekamaa godhe; rakasa ta’uu, cooma gadaanaa of keessaa qabaachuu fi dhorkaawwan aadaafi amantaa xiqqaa ta’e qabaachuudha. Dabalataan, foon lukkuu madda pirootiinii, viitaaminiifi albuudaan badhaadhaa ta’edha. Akkasumas, cooma faayidaa qabu kan fayyaa onneefi hidda dhiigaa deeggaruu danda’u qaba. Garuu nyaata beekamaafi jaalatamaa kanarratti shakkiifi yaadni garagaraa ni ka’a. Fakkeennaaf, gogaan lukkuu cooma guddaa kan qabdudha. Kanaaf, gogaan kuni nyaatamuu qabamoo, osoo nyaachuuf hin qopheessin irraa baafamuu qaba? “Gogaan lukkuu cooma dhibbeentaa 32 qaba; giraamii 100 kan nyaatamu keessa 32 coomaa,” jechuun María Dolores Fernández oggeettin nyaata madaalamaa BBC Mundootti himte. Coomni gogaa lukkuu  harka sadii keessaa lama miidhaa kan hin qabneedha. Kun ammoo “cooma gaarii” jedhama. “Coomni gaariin” kun sadarkaa dhiiga kan fooyyessuudha. Harka sadii keessaa harki tokko garuu cooma hamaa qaama namaa keessatti argamu akka dabalu kan gumaachudha. Kuni cooma foon lukkuu keessatti argamuun tokkodha. Akka oggeettin kun jettuutti, “yoo foon lukkuufi gogaashee wajjiin nyaanne, humna nyaanni  qaamaa keessatti qabu [kaloriin] dhibbeentaa 50n dabala.” Fakkeennaaf, yoo foon lukkuu gogaa hin qabne nyaanne kalorii 284 nyaanne jechuudha (akka daataan nyaata madaalamaa  damee Qonna Yunaayitid Isteetis) ibsutti. Kana keessaa dhibbeentaan 80 pirootiini irraa dhufa, dhibbeentaan 50 ammoo cooma irra argama.  Yoo gogaa lukkuu itti dabalan garuu lakoofsi kun garmalee kan ol ka’uudha. Qoodi foon lukkuu tokko kalorii 386 kan qabu ta’ee dhibeetaan 50 pirootiini, dhibeetaan 50 cooma. Kanaaf, oggeettin nyaata madaalamaa Dolores Fernández soorachuun dura foon lukkuu gogaa ishee irraa baasuu akka barbaachisu eerti. Kun akka kaloriin yookaan cooma dabalataa saaniitti hin daballe godha. “Gogaan lukkuu foon gogsee miyeessullee osoo hin nyaatin gogaa irra baasuu qaban,'' jetti Foon lukkuu addunyaa maratti beekamaa, jaallatamaafi kan baay’ee nyaatamu ta’us, yeroo baay’ee madda nyaanni summaa’e irra argamudha. Nyaanni hin bilchaatiin, baakteeriyaan miidhaa geessisuu danda’an kan akka baakteeriyaa nyaata summeessu (Campylobacter) faalamuu danda’u. Baakteeriyaan kun ammo dhukkuba mar’ummaanii fiduu (Salmonella) fi kanneen biro qaqqabsiisuu mala. Kanaaf, foon sirriitti utuu hin bilcheessiin nyaataaf dhiyeessuun yookan nyaataafi dhugaatii biroo wal- makuun dhiibbaa hamaa geessisuu danda’a. Akka qorannoo Wiirtuun Too’annoofi Ittisaa Dhukkubboota (CDC) Ameerikatti, namoonni miliyyoona tokko ta’an waggaa cufa foon lukkuu nyaachuun dhukkubsatu. Nyaata kamuu osoo hin qopheessiin dura harka dhiqachuun dirqama, yeroo qopheessitanisirra deddeebiʼii dhiqachuu qabdu. Yoo lukkuufi foon dheedhii qopheessitan, qodaafi mi’i addaan baafamuu qaba. Akkasumas, nyaata dheedhiifi kan bilchaate adda baasuun gaarii. Foon lukkuu dhiquun sirrii miti, sababnisaa bishaanin walitti makaman, qodaa manaa keessaa xuriidhaan faalamanii rakkoo fiduu danda’a. Foon lukuu sirritti bilcheessuu: foon lukkuu keessaAfi lafeen sirritti akka bilchaatu gochu qabdu. Nyaanni isinirraa hafe yoo jiraate, osoo hin nyaatin ho’isuu qabdu.


Dhukkubbiin laguu dhiirota Indiyaa iyyisiise

Waa'een laguufi dhukkubbiin laguu hawaasa Indiyaa ifftti baay'ee hin haasa'amu. Duulli kibba Keraalaatti taasifamaa jiru immoo kana jijjiiruu barbaada. Warreen duula kana qindeessan meeshaa dhukkubbii yeroo laguu fakkeessu (simulator) qabatanii gara gamoowwanii fi moora kooleejiiwwan deemuun dhiiroonni dhukkubbii kana akka baran gochaa jiru. Kunis waa'ee laguu haasa'uu akka qaanitti ilaalamu irratti hubannoo uumuuf gargaara jedhu. Viidiyoon dhihoo kana gadhiifame tokkoos, meeshaan kun yeroo garaa dhiirotaatti qabsiifamu yoo wixxifatanii fi iyyan agarsiisa. ''Baayyee nama dhukkuba. Waan akkasii irra deebiin akka natti dhufu hin barbaadu,'' jedhe Shaaran Naayir. Meeshaa kanaan dhiironni dhukkubbiin laguu akkatti dhagahamu gochuun qaama duula meeshaalee qulqullina laguu eeguuf gargaaran raabsuu fi jette jettee waa'ee laguu haasa'amu kan cabsuudha. Kanas kan jalqabsiise, miseensa paarlaamaa Hibii Eden, Waldaa Ogeessota Fayyaa Indiyaa waliin tahuun. Indiyaa iddoo adda addaatti dubartoonni yeroo laguun itti dhufuutti sirna hawaasaa fi amantii kana malees 'kushiinaa' illee akka hin galle ni qollifamu. Ilaalchi kun naannoleee magaalaatti hir'achaa dhufus dubartoonni ammallee waa'ee laguu fi dhukkubbii laguu miseensa maatii, dhiiraafi hoggantoota isaaniitti hin haasa'an. Dhaabbileen addunyaa fi kan Indiyaa tokko tokkos, eeyyama yeroo laguu kennan illee dhimmi kun falmisiisaa tahuun itti fufeera. Qindeessitoonni duula kanaa bulchiinsa tarkaanfataa Keraalaa keessattii jijjiirama fiduuf onnataniiru. Ogeettiin seeraa Saandraa Saanii duula dhukkuubbii laguu dhiironni akka baran gochuu kana kan qopheessite yoo tahu, ''dhimma kanarratti marii hiika qabu jajjabeessuufi ilaalcha badaa jijjiiruuf kun mala isa salpahaadha'' jetti. ''Dhiiroota Kooleejii waa'ee dhukkubbii laguu yoo gaafatte, odeessuuf badaa fedhii hin godhatan. Garuu gaaffiima kana erga meeshaa kana yaalanii booda yoo gaafatte haasa'uuf qophii tahu,'' jetti. Meeshichi funyoo qaqalloo lama qaba garaa nama lamatti al-tokkotti hidhameeti, dhukkubbii gulantaa 1-10 qabu itti gadhiisa. Naayir akka jedhutti dubartoonni meeshaa kanaan dhukkubiin kun itti gadhiifame homaa itti hin fakkaanne, ''ana dabalatee dhiironni garuu iyyaafi wacaa turre''. Akka qindeessitoonni duula kanaa jedhanitti, 'simulator'n kuni kooleejiiwwan keessatti mariin ifaafi bilisaa akka taasifamu kakaaseera jedha.


Netfliksi qabiyyee 'duudhaa amantii Islaamaa faallessu' dabarsuu akka dhaabu Sa'uudiin akeekkachiiste

Biyyoonni Galoo Galaanaa (Gulf states) Netfliksi fiilmii qabiyyeewwan 'duudhaa amantii Islaamaa faallessan' hunda akka haqu gaafachuu miidiyaan Sa'uudii gabaase. Fiilmii daa'immaniif jedhamee qophaa'e dabalatee fiilmiiwwan dhiheenya Netfliksi irratti gadhiifaman naamusaan ala jechuun to'attoonni miidiyaa Sa'uudii fi biyyoota Galoo Galaanaa ibsan. Qondaaltonni to'annoo dhimma miidiyaa ibsa dabalataa hin kennine, miidiyaan mootummaa Sa'uudii garuu fiilmiiwwan kaartoonii walitti fufiinsaan Netfliksi irratti darbaa turan-Jurassic World: Camp Cretaceous  akka hin mul'anne godheera Fiilmii kana keessatti shamarran wayita akka wal jaallatan walitti himanii fi wal dhungatan mul'ata. Filmiin Fireench falmisiisaa ta'e- Cuties jedhamus gabaasa TV Al Ekbaariyyaa keessatti akka fakkeenyaatti eerameera. TV'n kun gabaasa barreeffama Netfliksii komatuun dabaalee dhiyeesse. ''Maqaa fiilmiitiin ergaa naamusa hin qabnee fi duudhaa cabsu dabarsuun guddina daa'immanii balaa keessa kan buusuudha,'' jedha barreeffamni kun. Miidiyaan Al Akbariyyaa jedhamu kun marsariitii isaarratti Netfliksi ergaawwan ''namoota saala walfakkaataa waljaallatan jajjabeessu dabarseera,'' jechuun komatee barreesse. Miidiyaan kun namoota hawaasa biratti akkaan beekamanii fi kabaja qaban hedduu dubbiseera, isaan hunduu himata kana deggaruun, mootummaan tarkaanfii hatattamaan akka fudhatu dhaaman. Netfilksi himata irratti dhiyaaterrati dafee deebii hin kennine. Biyyi seera Shari'aatiin bultu Sa'uudii Arabiyaan jaalalleewwan saala walfakkaataa hin deeggartu, namoonni saala walfakkaataa yoo saal-quunnamtii waliin raawwatan du'aan adabamu yookiin alangeedhaan reebamu. Mootummaan Sa'uudii Arabiyaa ji'a darbe keessas ''qabiyyee duudhaa amantii Islaamaa faallessu maxxanse'' jechuun himatee ture.


Gaaffilee shan ogeeyyii saayinsiifi teekinooloojii dubartoota Itoophiyaa jahaaf dhiyaatan

Bara haaraa Itoophiyaa 2015 sababeeffachuun dubartoota jaha damee gara garaa irratti bobba'aniif gaaffii shan gaaffanneerra. Dr. Soosinnaa Hayilee Ameerikaa bulchiinsa Elinoyiitti kan argamu Yuunivarsiitii North West Minister tti pirofeesara mateeriyaal saayinsii fi keemistiidha. Bara 2014 ALI tti wantoota ogummaa keetin waanti si ajaa’ibsiise kamiidha? Maalif? Hojiin koo saayinsii ijinarii wajjin walqabata. Xiyyaaffannoon koo ijoon ammoo daddabsarsawwan anniisaa  elektiroo keemikaal. Hojii kootti waanti baay’ee na ajaa’ibe Hidha Haaromsaa Guddicha Itoophiyaati. Seenaa Ameerikaan ilma namaa ji’atti ergite wajjin wal fakkaata. Hidha kana ji’a irra bahu irraa adda kan godhu jijjiirama haala qilleensaa osoo hin hammeessin Gaanfa Afrikaatti namoota milyeena heddu hiyyummaa anniisaa keessaa baasuu isaati. Bara 2014 tti wantoota hojjatte keessaa milkaa’ina guddaadha kan jettu maalidha? Milkaa’inni koo guddaan Ameerikaatti maallaqa kutaa inarjii irraa ramadeem “Energy Frontiers Research Centre” hundeessuu kooti. Hojiin keenya hayidiroojiinin wantoota jajjaboo wajjin walitti dhufeenya inni qabu qorachuun hubannoo addunyaa cimsuudha. Waggoota 4’f bajata doolaaara miliyeena 10 arganneerra. Qorannoon keenya anniisaa elektirikaalaa fayyadamuun bishaan adda baasun hayidiroojiinii omishuudhaf bu’uura kaa’udha. Bara 2015’f maal karoositee jirta? Karoorri koo baay’edha! Yeroon jiru baay’ee gabaadha. Karoora koo galma qabatamaa maalee cal-jedheetuma yoon hime kufaatitti geessuu mala. Anii fi gareen koo anniisaa elektirikaa fayyadamuun bishaan adda baasnee hayidiroojiinii omishuuf wantoota danqaa ta’an fuduudha karoorri keenya. Akuma Hidha Guddicha Itoophiyaa jechuudha. Humna ibsaa maddoota kaarboonii irraa bilisa ta’an irraa maddisiisudha yaanni isaa. Elektirikii booda irra itti fayyadamuuf hayidiroojiinii omishuun murteesadha. Bara 2014 kitaabota dubbistee jaalattee fi namni osoo dubbisee jettu keessaa sadi kam fa’i? Lakki homaa hin qabu. Kitaaba Daani’eel Kaahinman “Thinking, Fast and Slow” jedhu dubbisuuf yaalee barbaadee garuu yeroo argadhee hin jalqabne. Betelem Dassee Hoji Gaggeessituu “Ayekog Any One can Code” fi saayinstistii kompiitaraati. Bara 2014 ALI tti ogummaa keetin wantoota hojjataman keessaa waanti si ajaa’ibe mailidha? Maalif? Artifishaal intelijansii jechoota fi himoota gara suuratti jijjiirutu baay’ee na dinqa. Dorgommii Artifishaan Intelijansii (AI) mo’atee jira. Kuni dhugaa ta’ee gaafan argu, garamitti deemaa jirra gaaffii jedhu natti uuma. Bara 2014tti wantoota hojjatte keessaa milkaa’ina koo guddaadha kan jettu kamiidha? Bara 2014tti kitaaba “Rebel Girls” jedhu irratti bahuu kooti. Durii kaasee kitaaba ijoollee irratti mul’achuuf abjuun qaban ture. Kitaaban ani irra jiru kana kubbaa namoonni akka Biilii Ayiliish fi Teeylar Siwiift fa’aatu jira. Kanaaf namoonni ni bitu, yeroo bitan ammoo isaan waa’ee koo ni baru jechuudha. Hanga ammaatti kitaabichi koppiin miliyeena 5 gurgurameera. Guddinni dhala namaa inni guddaan namoota biro kakaasuudha. Bara 2015’f maal karoorfatte? Karoorri koo bara dhufuu abjuun yeroon waggaa 13 irraa kaasee qabu mikaneessudha. Kunis giddu gala kimpiiraraa bakkaa bakatti socho’u qabaachudha. “Dij Track Ethiopia” jedhama. Kunis konteenarii anniisaa soolaritiin hojjatu yoo ta’u magaalota irra naanna’uun koodingii fi roobotiksii barsiisuf kan gargaarudha. Hawwiidhan eegaa kanan jiru isaadha. Bara 2014 kitaabota dubbistee jaalattee fi namni osoo dubbisee jettu keessaa sadi kam fa’i? Fiilmiwwan osoo ilaalanii jettu sadi kam fa’i? Kitaabonni osoo dubbisanii jedhu: Shoe Dog, 21 Lessons for the 21st Century, The Thing Around Your Neck yoo ta’an fiilmiwwan akka namoonni ilaalan gorsu ammoo The Gentlemen, Rick and Morty fi Love, Death & Robots dha. Dr. Ruut gorsituu “Last Mile Health Technical” fi ogeettii fayyaati. Bara 2014tti gama ogummaa keetin argannoowwan ykn hojiiwwan si ajaa’ibsiise maalidha? Maalif? Waggoota dhibbaa oliif talaallii dhibee busaa argachuuf yaalin godhamaa ture. Dhiyeenya kana talaallin dhibichaa argamee ifa ta’eera. Talaallichi hanga dhibbeentaa 80 dhibee busaa ittisuu waan danda’uuf du’aatii ijoollee hir’isuuf abdii horee jira. Bara 2014tti kan na ajaa’ibeefi abdii natti hore argannoo kana. Bara 2014tti wantoota hojjatte keessaa milkaa’ina koo guddaadha kan jettu maalidha? Milkaa’inni koo guddaan yeroo jalqabaatif ogeeyyii eksteenshinii fayyaatif leenjin dijitaal teekonoolojii kan ittiin kennamu (Blended Learning) dizaayinii fi hojii leenjii isaa keessatti hirmaachuu kooti. Kuni yeroo jalqabaatif eegumsa fayyaa fi “Last Mile Health Technical” dhaan hojiirra oole. Bara 2015’f maal karoorsitee jirta? Bara 2015tti akka fedha Waaqayyoo yoo ta’e, hojii fayyaa daa’ima fooyyesu, hojii hawaasa fi ekisteenshinoota fayyaa giddu galeessa godhate hojjachuu irrattan xiyyeeffadha. Bara 2014tti kitaabota dubbistee jaalattee osoo namoonni dubbisanii jettu sadi kam fa’i? Fiilmiwwan osoo ilaalanii jettu sadi hoo? Kiraabonni osoo dubbisanii jedhu: Winning with People, The Checklist Manifesto, Our Iceberg is Melting yoo ta’an fiilmiwwan ilaalamuu qabu Fractured, Unforgivable fi Sweet girl dha. Birhaan Taayyee qorattuu imaammata teekinolojii fi xinxaaltudha. Bara 2014tti gama ogummaa keetin argannoowwan ykn hojiiwwan si ajaa’ibsiise maalidha? Maalif? Ana kan na ajaa’ibu appilikeeshinii DotPlot jedhamuudha. Appiin kun mobaayilii irratti kan fe’amu ta’ee dubartoonni kaansarii harmaa irraa dursanii akka beekanii irraa of eegan kan isaan gargaarudha. Ogeeyyii fayyaa irraa yaanni gaarin erga kennamee booda dubartoota galii gadi aanaa qaban salphaatti dhibee kaansarii harmaa akka ofirraa ittisan isaan gargaara. Bara 2014tti wantoota hojjatte keessaa milkaa’ina koo guddaadha kan jettu maalidha? Milkaa’inni bara 2014 inni guddaan osoon dhaabbataadhan sochii qaamaa taasisuu 10km fiiguu danda’uu kooti. Bara 2015’f maal karoorsitee jirta? Karoorro koo yeron onlaayinii irratti dabarsu irraa hir’isee namoota wajjin haasa’uu fi yeroo dabarsuudha. Bara 2014tti kitaabota dubbistee jaalattee osoo namoonni dubbisanii jettu sadi kam fa’i? Fiilmiwwan osoo ilaalanii jettu sadi hoo? Kitaabnin osoo dubbisanii jedhee yaadu: Do Not Disturb: The Story of a Political Murder and an African Regime Gone Bad fi Seven and a half Lessons about the Brain dha. Beetelem Laaqawu Hundeessituu Liheem Nutrition, Benu Foods gargaartee kan hundeessitee fi gaggeessituu akkasumas sochii Act for Food Act for Change kan gaggeessituu fi ogeettii nyaataa (nutritionist) dha. Bara 1014tti ogummaa keetin wargannoo ykn hojii hojjataman keessaa kan si ajaa’ibu maalidha? Maalif? Itoophiyaa keessatti coomaa qaama namaa keessaa balleessun jalqabeera. Hojiin kun biyya keenya keessa yeroo gabaabatti ni gala jedhee yaadee hin beeku. Baay’edhuma na ajaa’ibe. Bara 2014 keessa wantoota hojjatte keessaa milkaa’ina koo guddaadha kan jettu maalidha? Sochii Act for Food Act for Change idil addunyaatti dargaggoota Itoophiyaa bakka bu’uun hojiiwwan garaa garaa hojjataan ture. Bara itti baay’ee milkoofnedha. Bara 2015’f maal karoorsite? Liheem sadarkaa xiqqaadhan hojjataa ture. Bara 2014 biiroo kireeffannee hojii jalqabneerra. Biizinasichi erga eegalee tureera; bara 2015tti garuu qaamolee wajjin hojjannu waliin taanee gara kilinikaatti guddisuuf karoora qabna. Bara 2014 kitaabota dubbiste keessaa kan namni yoo dubbise gaaridha jettu sadi kami? Fiilmiwwan osoo ilaalanii gariidha jettus sadi maqaa dhahi? Kitaabonnin osoo dubbisanii jedhu: Tinishua Betakiristan, Zero to One, Hikimina be Betachin. Fiilmii baay’ee hin ilaalu. Bakka isaa bakkeewwan osoo ilaalanii jedhu:Aksuum, Laalibalaa fi Muuziyeemii yaadannoo ajjeechaa Jumlaa Ruwaandaa magaala guddoo biyyattii Kiigaalitti argamuudha. Argannoowwan ykn hojiiwwan saayinsii keessaa kamtu si ajaa’iba? Maalif? Qorannoon indoskoppii baay’ee na dhiba. Saayinsii wal-xaxaa yoo ta’uu baates, nama tokko qaama isaa osoo hin diigin haala namni sun keessa jiru akka barru nu garaaga. Qorannoo laaboraatoori fi seeliwwan dhiigaa arguu danda’uun bara amma keessa jirru kanaaf argannoo guddaadha. Hilliinaa Hayiluu Ameerikaatti kan argamu University of California tti saayinsii kompiitaraatin digrii sadaffaa barataa jirti. Bara 2014 keessa wantoota hojjatte keessaa milkaa’ina koo guddaadha kan jettu maalidha? Argannoowwan bara 2014 keessa na ajaa’ibsiisan keessa tokko sadarkaa qulqullina suuraalee modeelii Artifishaal Intelejansii (AI) dhaan uumamaniidha. Modeeliwwan kunneen bal’inaan fayidaarra oolu. Gama biraan ammoo teekinoolojiin to’annoo gahaa hin qabu yoo ta’e miidhan inni fidu na yaaddessa. Bara 2014 keessa wantoota hojjatte keessaa milkaa’ina koo guddaadha kan jettu maalidha? Milkaa’inni koo inni guddaan dhaabbata Association for Computing Machinery tti  feloshiippii Computational and Data Science mo’achuu kooti. Bara 2015 tti maal karoorsite? UC Barclay University tti baruumsa PhD koo waggaa lammaffaa ittan fufa. Kaayyon koo hiriyoota Afrikaa waliin ta’uun waanta hawaasa gargaaru hojjachuudha. Bara 2014 kitaabota dubbiste keessaa kan namni yoo dubbise gaaridha jettu sadi kami? Fiilmiwwan osoo ilaalanii gariidha jettus sadi maqaa dhahi? Kitaabonnin osoo dubbisanii gaaridha jedhu: All about Love, Race After Technology, Race After Technology fi Shadow King  yoo ta’an fiilmiwwan osoo ilaalanii jedhu ammoo Queen of Katwe, US fi Irranyaayee fa’aadha. Walumaa galatti argannoowwan ykn hojii saayinsii keessaa kamtu si ajaa’ibsiisa? Maalif? Kalaqa tokko filachuun qaba, kutaalee qaamaa wal'aansa baqaqsanii yaaluutiin kan biraan bakka buusuun akki itti hojjetamu akkaan na ajaayiba. Maaliif kan jedhuuf kun ifadha: Lubbuu dhala namaa baraaruudha.


"Haadhakoo dura taa'ee nyaata nyaachuu nan qaanfadha"

Waa'ee qaama keenya fi maal akka fakkaannu ilaalchisee, yaanni namoonni nuti jaalannuu fi hiriyoonni keenya nuuf kennan, yeroo dheeradhaaf shakkii fi sodaa keessa akka jiraannu nu taasisa. Ijoolleen qaama isaanitti sodaa malee akka ofitti amanan akkamitti gochuu dandeenya? Mucaan durbaa wandaboo gabaabduu kaawwattee gammchuudhaan of duuba ilaalte. Hiriyoonni ishees gammachuu ishee kana qooddatanii, "Baay'ee bareedda!" jechuun jajan. Booda kitaaba ishee fuutee osoo dubbistuu namoonni qaqal'oo ta'anii fi bineensonni babbareedon itti tolee osoo deemanuu argiti. Warri fufurdoo ta'an ammoo dadhaboo fi suutumee jedhamanii fakkii isaanii argiti. Yeroo tokko tokko maatiin ishee waa'ee furdina isaanii ykn qaama isaanii osoo yaadda'anuu argiti.  \n\nYeroo isheen umurii dargaggummaa geessutti, maatiin ishee namoonni miidiyaa hawaasaa irratti beekamoo ta'an waa'ee qaama ishee dhiibbaa irraan gahu jechuun yaadda'auu eegalan. Haa ta'u malee ilaalchi isheen qaamaaf qabduu fi hawaasa biratti fudhatamummaan isaa yeroo isheen umurii daa'imummaa turte kan hidda fageeffate ta'uu ragaaleen qorannoo ni agarsiisu. Waa'ee walitti dhufeenya qaama keenya waliin  qabnuu ilaalchisee yeroo heddu gammachuun ykn gaddi qabnu eessaa akka dhufu kana jechuun rakkisaadha. Dudduubatti deebinee bara ijoolummaa keenya yaadachuun yaada ykn ilaalcha namoonni waa'ee keenya nuun jedhan yaadachuu ni dandeenya. Tokkoon tokkoo waanta namoonni nuun jedhanii dhiibbaa homaa waan hin qabne nutti fakkaachuu danda'a. Garuu, walitti kuufamaa deemun dhiibban inni egeree keenya irratti qabu baay'ee guddaadha. Gileen Dooyil barreessituudha. Daa'imummaa isheetti waa'ee qaama isheetii dinqisiifannaa heddu hiriyoota ishee irraa akkamitti argataa akka turte ammayyuu ni yaadatti: "Fuula isaanii irraa nan arga. Baay'ee fuulli isaanii ifa, yeroo sana anaaf waanuma addaati," jechuun poodkaastii ishee irratti dubbatti. Erga umuriin dulloomaa deemtee booda, dinqisiifannaan sun hundinuu ni hafe. Kuni gaafa ishee mudatu, addunyaan fuula akka irraa deebifate. Yaanni namni daa'imummaatti bifa jajuutin ykn qeeqatiin waa'ee qaama keenyaa nutti himu, ilaalcha fi ofitti amanuu dhabuu keessaa bahuun rakkisaa ta'eef nama saaxila. Akka qorannoon agarsiisutti, dhiibbaan inni qabu baay'ee cimaadha. Fakkeenyaf, waa'ee ulfaatina qaamaa ilaalchi maatin waa'ee keenya qaban ykn yaadni badaan namoonni nuun jedhan rakkoolee sammuu fi nyaatatan wal qabataniif nama saaxila. Dabalataanis, ijoollee qaamni isaanii furdaa ta'e irratti qoollifannaan gaggeeffamu baaya'ataa dhufeera- akka isaan iddoo ofii hin kennine isaan taasisa, waa'ee qaama isaanis ilaalcha gaarii akka hin qabaanne isaan taasisa.  \n\nIjoollen waa'ee qaama isaanii ofitti amanamummaa akka qabaatanii fi namoota biroos gargaarudhaaf maatin fi warri deeggarsa namaaf godhan maal gochuu qabu? Ilaalchi waa'ee qaamaa namni qabu yeroo garaa garaa fi aadadhaa aadatti addaa adda. Qaamni namaa furdatus, huqqaatus ykn qal'atus rakkoo hin qabu ilaalchi jedhu jabaataa dhufus, namni yoo qal'aa ta'e wayya ilaalchi jedhu ammayyuu miidiyaa hawaasa fi TV irratti yaada baay'ee deeggaramuu fi namoonni heddu itti amananiidha. Hubannoon waa'ee qaamaa daa'imummaatti eegala, ilaalcha ijoolen waa'ee naannoo isaanii qaban calaqqisiisa. Ilaalcha sirrii fi negatiiva ta'e adda baasuf qorannoo tokko keessatti ijoollen fakkii qal'aadhaa hanga furdaa jiru agarsiisu akka filatan godhaman. Fakeenyaf, fakkii ijoollee qal'aadhaa hanga furdaatti dhiyaate keessaa kamtu nama gaarii ykn gaarii hin akka hin taane, isaan keessaa kamitti namni akka qoosu fi guyyaa dhaloota isaanitti kam akka affeeran gaafataman. Ijoollen kun nama amala negatiiva ykn sirrii hin taane bakka bu'a jedhanii kan isaan filatan fakkii nama guddaa fi furdaa ta'eeti. Ilaalchi kun akka uumamu keessaa namoonni harka qabu: fakkeenyaf, ilaalchi haati isaanii waa'ee qaamaa qaban bu'aa qorannoo kanaa irratti dhiibbaa fideera. Amalli kun kan baratame malee kan uumamaaa akka hin taane kan agarsiisu biraa ammoo ijoollee warra xixiqqoo caalaa warri jajjaboon ilaalcha hin taane (bias) qabaachuu isaaniti. Qorannichis, "Waa'ee ulfaatina ykn furdina qaamaa ilaalcha sirrii ykn negatiiva qabaachuf hawaasummaan ijoollee murteessaa" ta'uudha lafa kaa'a. "Ijoollen fakkii nama furdaatif ilaalcha sirrii hin taane, nama qal'aadhaf ammoo ilaalcha sirrii yeroo qabaatan argina," jedhu Siyaan Maak Liin, Yuunivarsiitii La Trobe tti barsiisaa Xiinsammuu fi qaama ofiitti gammaduu dhabuu irratti muuxannoo gahaa kan qaban. "Ijoollummaa irraa kaasanii yaada sana ofitti fudhataa dhufu, kuni ammoo nama qal'aa ta'uun filatamaa fi nama guddaa ykn furdaa ta'uun filatamaa akka hin taane fi waanta hawaasa biraa waanta isaanin jedhamu akka yaadan isaan taasisa," jedhu. Ijoollen isaanii ilaalcha akkamii qabatanii akka guddatan gochuu keessatti gaheen matii salphaa ta'uu baatus, sababoonni biroo ijoollee saaxilamoo taasisanis jiru. Haa ta'u garuu qorannoon akka agarsiisutti ilaalchi maatii murteessadha. Qorannnoon biroo akka agarsiisutti ijoollen hanga waggaa sadii jiranii mataan isaanii ilaalcha maatin isaanii waa'ee furdinaa ykn ulfaatinaa qabaniin dhiibban irra gaha. Yeroon booda ilaachi ijoollen kun waa'ee furdachuu fi ulfaatina hir'isuu irratti hubannoon isaan qaban dabalaa adeeme. Ilaalcha kana keessa ammoo dhiironni abbaa isaanitiin, shamarran ammoo haadha isaanitiin dhiibban irra gaha. Nyaata xiqqeessun ykn toa'chuudhan ulfaatina ykn furdina hir'isuu ilaalchi jedhu shamarran waggaa shanii irratti mul'ateera. Kana irratti ammoo sababni guddaan miidiyaadhaaf saaxilamuu akkasumas waa'ee sansakkaan qaama namaa maal yoo ta'e wayya kan jedhu namoota waliin dubbachuudha. Qorannoowwan garaa garaa akka agarsiisanitti, ijoollen xixiqqoon sadarkaa gadiitii kaasanii amala namoonni gurguddoon agarsiisan, waa'ee qaama fi nyaata waan isaan dubbatan hordofu. Hanguma guddataa deeman shaakala kana itti fufaa fi caalmatti waa'ee kanaaf xiyyeeffannoo kennuu itti fufuu malu. Waa'ee qaama ofiitti gammaduu dhabuu fi hubannaa waa'ee nyaataa ijoollee umurii waggaa shanii hanga saddeeetii jiran irratti qorannoon gaggeeffame akka agarsiisutti "ijoollee dubaraa biratti fedhiin qal'oo ta'uu kan eegalu yeroo isaan umurii jahaa irraa kaase" akka ta'eedha. Maatiin hedduun osoo hin beekin ykn fedhii isaanitiin ala miirri ofitti amanamummaa dhabuu isaanii dhiibbaa inni fidu gaafa dhagahan ni nahu. Maatiin tokko tokko ammoo dhiibbaa kana dubbii fokkisaa dubbachuudhan hammeessu. Sansakkaa qaamatti gammachuu dhabuu fi nyaata bifa idilee hin taanen nyaachuu (food disorder) irratti miseensonni maatii qoosuudhan rakkoo inni fidu irratti qorannoo gaggeeffameen, namoota qorannicha irratti hirmaatan keessaa 23% maatin dhaabbiii qaama isaanitti  (appearance-related teasing) akka qoosanii fi 12% kan ta'an ammoo furdina isaanitti maatin akka qoosan dubbatan. Baay'een isaanii ammoo haadha isaanii caala abbaan isaanii akka itti qoose himan. Qoosan abbaa irraa dhufu ammoo rakkoolee akka qaama ofiitti gammaduu dhabuu fi nyaata heddu nyaachatanii deebi'anii of ceepha'uu (bulimic behaviours) fa'aaf saaxila. Haati gaafa ijoollee isheetti qoostu ammoo ijoollee sana dhiphinaaf akka saaxilutu himama. Obbbolaa yoo itti qoosan ammoo fayyaa sammuu, ofitti amanamummaa fi nyaata bifa idilee ta'een ala nyaachuu irratti dhiibbaa isaan irratti uuma. Maatin akkamitti ijoollee isaanitti akka qoosan hubachuun ogeeyyin fayyaa namoota rakkoo "ilaalcha qaamaa, rakkoo nyaataa fi fayyummaa xiinsammuutif" saaxilaman waldhaanuf isaan gargaara. Qorannoon biraa ijoollee waggaa torbaa hanga saddeetii jiran irra gaggeeffame akka mul'isutti, qeeqni haadholiin furdinaa fi ulfaatina ijjoollee isaanii irratti dhiyeessan bifa idilee irraa adda ta'een nyaata nyaachuu ijoollee isaanii giduu jiruun wal qabata. Bifuma wal fakkaatun, shamarran "haati, abbaan, fi hiriyoonni akka isaan furdina hir'isuun qal'oo ta'uu akka filatan gorfaman" waa'ee furdina nama biroo ilaalcha sirrii hin taane horataa horataa adeemu. Kuni ammoo fat stereotypes jedhama. Kuni ammoo qoccolloo fi qoollifannaa nama furdaa irratti xiyyeeffatee fi dabalaa dhufees sababa ta'aa jira. Dubartoonni gurguddoo ta'anii qorannoo kana keessatti hirmaatan, furdachuu isaanitiin qaanii bara ijoolummaa isaan irra gahe ammaayyuu akka isaanitti dhagahamu dubbatu; qaanii ykn qoollifannaa isaan mudateef ammoo haadha isaanitti quba qabu. "Jireenya koo keessatti waan akkas nama miidhu hin agarre," jetti warra qorannoo keessatti hirmaatan keessaa tokko. Qorannoo kana keessatti dubartoonni umurii 40 hanga 60 oota keessa jiran kan hirmaatan yoo ta'u, waa'ee furdina qaama isaanii ilaalchisee waanta maatin isaanii jedhaniin irraa kan ka'e qaanii isaanitti dhagahamuu fi gadda isaanitti dhagahamaa ture akka waan har'a ta'eetti yaadatu. "Haati koo waa'ee furdina kootii yeroo hunda na ceepha'uun ishee jireenya koo guutuu waa'ee koo ilaalcha gaarii akkan hin qabaanne na taasiseera," haati qorannicha irratti hirmaatte tokko. Namni kan biraa ammoo yeroo isheen daa'ima waggaa 11 turte abbaa fi obboleessi ishee akka "ilmoo arbaatti" ishee fakkeessun itti qoosaa akka turan dubbatti. "Ammaayyii haadha koo fuuldura taa'ee nyaachuu nan qaana'a. Yeroon ani waggaa jahaatii kaastee akkan itti nyaadhu fi furdina koo na qeeqaa turte" jetti. Namni biroo qorannicha irratti hirmaatte ammoo yeroo isheen waggaa 10 haati ishee nyaata akka hir'iftuuf sagantaa nyaataa akka baastef yaadachuun: "Ilaalchin ani hin bareedu jedhee ofiif qabu bara koo guutuu na waliin ture- ergan qal'adhee illee na biraa hin hafne. Baay'ee nama dhukkuba."  \n\nHaa ta'u garuu namoonni tokko tokko haati isaanii sodaaa ofii isaanii ibsachuu isaanitiin yaanni haadha isaanii isaan gargaare malee akka isaan hin miine dubbatu. Dhiibban maatii sababa baay'ee cimaa ta'eef qaba. Ogeessa Xiinxammuu Northeastern University kan taate Reechel Roojars akka jettutti maatin waa'ee qaama isaanii yaaddoo yoo qabaatan, amalli isaan dhaalchisan jira.  \n\n"Waa'ee sansakkaa mucaaa isaanii baasanii dubbachuu yoo baatan illee, (waa'ee qaama ofii isaanii) waanti isaan gochaan agarsiisan mucaa sanaaf 'kuni waan baay'ee na yaachisuudha...' kanaaf ijoollen isa fudhatanii ka'u." \n\nDabalataanis, maatin heddu waanta ijoollen nyaatan, uffatan ykn waan isaan fakkaatan yaada kennu. Kuni ammoo sansakkaa fi furdina ilaalchisee yaada wayii qabatanii akka guddatan isaan godha. Kanarraa ka'uun ijoollen 'qal'achuu' irratti xiyyeeffatanii waan guddataniif hawaasa keessatti fudhatama qabaachuf jecha waan isaan qal'isuu fi furdina isaanii hir'isu gochuu irratti humnaa fi yeroo isaanii dhangalaasu jetti Reechel.  \n\nWaa'ee qaama isaanii irratti ijollee qaanii ykn qoollifannnaadhaf kan saaxilu maatii isaanii qofa miti, keessumaa yeroo guddataa deeman. Erga guddataniin booda gahee guddaa kan taphatu hiriyoota isaani fi miidiyaadha. 'Ashaangulliitin' illee dhiibbaa isaan irratti qabaata. Qorannoon ijollee dubaraa ganna shanii hanga sagalii jiran irratti gaggeeffame tokko akka agarsiisutti, ashaangulliitii baay'ee qal'oo ta'een tapahatan, ofii isaanis qaamni isaanii qal'aa akka ta'u barbaadu.\n\nMiidiyaadhaf saaxilamuun qaamni isaanii maal fakkaachuu akka qabu ilaalcha achirra fudhataniin gaggeeffamu. Fakkeenyaf, shamarran yeroo heddu sirba ilaalan sana booda sansakkaa qaama isaanii eeggachuu irratti xiyyeeffatu.  \n\n"Kan ofii isaanitii miidiyaa irraa argan caalaa isa hiriyoonni isaanii waanta miidiyaa irra jiru fudhatan/sirriidha jedhantu dhiibbaa isaan irratti qaba," jetti Jolien Trekels- ogeettin xiinsammuu fi yuunivarsiitii KU Leuven tti qorattuu waa'ee sansakkaa qaama namaa kan taate. Gosti miidiyaa hawaasaa fi fayidaan inni ooluf gahee mataa isaa qaba. Qorannoon bara 2022 taasifame akka ibsutti Inistaagiraamif fi Isnaapchaatin feesbuukii caalaa walitti dhufeenyi sansakkaa qaamaa waliin qaban sirrii miti. Sababni isaa ammoo suura ofiin of kaasanii maxxansuu fi bifa hin malleen itti fayyadamuudha. Maxxansawwan waa'ee sochii qaamaa jajjabeessan miidiyaalee kana irratti maxxansuun dubartoota gidduutti fedhiin sochii qaamaa akka dabalu godheera jedha qorannoon bara 2019 hojjatame tokko. \n\nWaa'ee sansakkaa qaamaa ilaalcha hin taane ykn negatiiva ta'e qabaachun rakkoo baay'ee qaba. "Gatiin namni ofii isaatif qabu yeroo heddu ilaalcha namni waa'ee qaama isaatii qabuun wal qabata," jetti Tireekels.  \n\nKuni addumatti dubartoota fi shamarran ilaallata. Namni tokko qaamni isaa nama akka waan fudhatama hin qabneetti ilaalaa yoo dhufe, dhiphinaafi rakkoo nyaataatiif saaxilama. Ragaan akka mul'isutti shamarran umurii dargaggummaa dura jiran keessaa walakkaan qaama isaanitti hin gammadan.  \n\nYeroo daa'imummaatti waa'ee qaama ofii ilaalcha sirrii hin taane qabaachun yeroo heddu umurii dargaggummaattis itti fufa. Dhaabbanni namoota rakkoo nyaataa qabaniif ragaa irratti hundaa'un deeggarsa ykn gorsa kennu qorannoo taasiseen, namoota umurii daa'imummaatti qaama isaanitti gammadoo hin taane keessaa 93% yeroo umurii dagaggummaa akka isaanitti hammaate dubbatu. Yeroo heddu waa'ee qaama isaanii kan yaadda'u dubartoota. Kuni tarii sababa qorannoon hedduun dubartoota irratti hojjatamee fi durii kaasee akkaataa itti qaamni dubartii fedhii saal-qunnamtii wajjin wal qabsiifamee durii kaasee ka'aa tureedha. Qorannoon dhiyeenya kana dhiirota irrattis hojjatamaa jiru isaanis akkasuma qaama isaanitti gammadoo akka hin taane agarsiisa. Dhiironni baay'inaan maashaan isaanii akka jabaatu barbaadu.  \n\n"Namni kamiyyuu waa'ee qaama isaatii itti gammaduu dhiisuun inuma itti dhagahama. Qaamni kee gara waan fedhe yoo fakkaate iyyuu isa miti kan rakkoo qabu, keessa keetti waanta ati yaaddutu murteessadha," jetti Istefaanii Damiyaanoo, "Butterfly" tti hojjattuu kan taate. \n\nTirikelesis waanuma wal fakkaatu: "Dhiirota caalaa dubartoota irratti dhiibbaa isaa argina, kana jechuun garuu dhiirota irra dhiibban kun hin gahu jechuu miti."  \n\nSababoota dhiibban dubartoota irratti baay'achuu maluuf keessaa tokko, daa'imummaa irraa kaasee dhiironnii fi dubartoonni hawaasa keessatti bifa garaa gara ta'een guddachuu isaaniti. Jalqaba irraa kaasee dubartootatti kan himamu, fudhatamummaan isaanii hammam akka ija namaatti bareedan irratti hundaa'uu isaa dubbatti Roojers. "Qaamni isaanii akka namni ilaaluf uumame, akka of qabantu irraa eegama" jetti. "Dhiironni garuu hawaasa keessatti kan itti himamu, qaamni isaanii guddaa fi cimaa akka ta'eedha. Kuni ergaa adda ta'e qaba." Ijoollen isaanii waa'ee ofii isaanii ilaalcha gaarii qabaatanii akka guddataniif maaatin maal gochuu qabu?  \n\nAkka ragaan qorannoo agarsiisutti jalqaba namoonni gurguddoon bakka ijoollen jirtutti akkaatan isaan itti waa'ee qaamaa haasa'an murteessadha. "Maatin ykn namoonni baruumsa kennan qaamni nama tokkoo maal akka fakkaatu yaada akka hin kennine gorsina, yaada sirrii yoo ta'e illee," jetti Maakliin.  \n\nInumaayyii kan maatin waan ijoollen gochuu danda'anii fi barbaadan irratti xiyyeeffachuu qabu. Doominoon ammoo, "Eenyummaa isaanii, dandeettii fi ogummaa addaa isaan qabaniif iddoo kennuudha malee maal akka isaan fakkatan irratti baay'ee xiyyeeffachuu hin qaban," jetti. Gorsi Domiinon maatidhaaf qabdu kan biraa, maatin waa'ee furdina ykn ulfaatinaa ijoollee isaanitti himuu hin qaban; nyaata madaalawaa akka nyaataniif irra deddeebin itti himuus hin qaba. "Furdinni ykn ulfaatinni qaamaa rakkoo akka qabu irra deddeebin hanguma itti himaa deemnu, ykn nyaanni tokko "badaadha" jennee hanguma itti himnu, qaani fi qaama isaanitti gammaduu dhabuun ijooletti dhagahama."  \n\nMaatin ijoollee isaanitti akkaataa itti ulfaatina hir'isan itti himuu caalaa sochii qaamaa gochuun fayyaadhaf gaarii akka ta'e itti himuu wayya jedhu. Nyaati ta'e tokko ijoolledhaaf badaa akka ta'e itti himuu caalaa maatin nyaata madaalawaa bifa idilee ta'een dhiyeessufii qabu.  \n\nWalitti dhufeenyi maatis gahee guddaa tapahata: qorannoon tokko akka addeessutti, walitti dhufeenyi gaarin haadha fi ijoollee gidduu jiru dhiibbaa miidiyaan hawaasaa ijoollen qaama isaanitti akka hin gammanne taasisu hir'isuu irratti gahee qaba. Ijoollen yeroo isaanii miidiyaa hawaasummaa irratti dabarsan akka xiqqeessan gochuun "qaama isaanii kan miidyaa hawaasummaa irratti argan wajjin wal madaalchisuu" akka hir'isan akkasumas fayyummaa sammuu gabbisuuf isaan gargaara.


Yaaddoon cimaa akkamiin rakkoo guddaa namatti uumuu danda'a?

Haala kam keessattiyyuu waan hamaan ni uumama jedhanii yaaduun, fayyummaa xiinsammuu keenya miidhuu danda’a. Ofii akkamiin waan hamaa yaaduu irra daddeebiin uumamu dhaabuu dandeenyaa? Fakkeenyaaf, hojii itti mindeeffamuuf barbaaddan tokkoof qoramtanii, gaaffii fi deebii darbuun qormaata sadarkaa lammaffaa isaa eegaa jirtu haa jennu. Yeroo kanatti sadarkaa kana irra ga’uu keessaniif gammadaa, qophii isa itti anuu taasistuu? Yookiin yaadni keessan kallattiin yoon kana kufe maalan ta’an kan jedhu yaaduu eegala? “Kana yoo hin arganne, ani bu’aa hin qabu” ofiin jechuu dandeessu. Tarii ammoo hiriyyaa keessaaniif ergaa barreessitanii, yoo deebii hatattamaa hin arganne, sammuun keessan namni kun tarii hojii qabatee waan jiruuf naaf hin deebisne jedhee yaaduurra, waan hamaa kan akka namni kun natti aareeraa laata jedhu yaaduu eegaltan ta'a. Sammuun keessan yeroo hedduu yaaddoo hamaa isin irratti, maatii keessan ykn addunyaa irratti uumamu danda’aa laataa jedhee yaadas ta’uu danda’a. Yoo amala akkanaa ofirratti agartanii jirtu ta’e, amala ‘catastrophising’ jedhamuuf saaxilamuu maltu. Innis amala xiin-sammuu yeroo carraan wanti hamaa itti uumamuu malu garmalee guddaadha jennee yaadnuu fi mudannoo tokko booda bu’aan hamaa uumamuu danda’aa jennee guddisnee akka yaadnu uumamudha. “Kun haala yaada garmalee jallataa ta’ee, miira cimaa sadarkaa to’achuu hin danda’amnee fi takka takka ammoo garmalee guddaa ta’edha,'' jechuun ibsan Kaanadaa Albertaatti, ogeessi fayyaa xiinsammuu Dr Paatrik Keelan. Qorannoon bal’aan akka mul’isutti, amalli catastrophising jedhamu kun fayyummaa xiinsammuu irratti miidhaa guddaa uumuu danda’a, akkasumas miira yaaddoo dhukkubbii walitti fufaa waliin dhufu fiduu danda’a. Catastrophising jireenya keenya keessa yeroo kamittuu uumamu danda’a – ta’us garuu sodaan Covid-19, rakkoo siyaasaa fi yaaddoo diinagdee waliin walitti dabalamee, amalli kun caalatti akka uumamu gochuu mala. Maarsaa yaada hamaa kana cabsuuf furmaata barbaaduun, miraa fi hamilee nama kamiyyuu ni jabeessa. Waggootii muraasa darban keessatti, qorannoon akka ibsuutti yaadni catastrophising dhibee xiinsammuu hedduu biroo kan akka post-traumatic stress disorder fi obsessive-compulsive disorder jedhamaniiif darbeeyyuu psychoses biroof nu saaxiluu mala. Yaadni yaaddoo waan hamaa ykn Catastrophic thinking, dhukkubbii qaamaallee fiduu danda’a. Haala kana keessatti yaadni akkanaa dhukkubbiin jiru akka yeroo dheeraaf turu goochuu danda’a. Fakkeenyaaf mataa bowwuu cimaa qabaachuun kaansarii sammuudha jettanii yaaduu dandeessu. Yaaliiwwan qorannoo taasifaman akka mul’isanitti yaadni akkanaa dhukkubbiin kun akka cimaa ta’e sammuu keenyatti himuu danda’a, kanaaf dhukkubbiin sun cimaa fi yeroo dheeraaf kan turu ta’uu danda'a. Namootni tokko tokko namoota kaanirra maaliif akka yaada hamaa ykn catastrophic thinking caalaatti qabaatan wantoonni ibsan hedduudha. Amala eenyummaa – kan uumamaan qabaannu- neuroticism jedhamu adda addaan akkanaa maaliif akka uumaman hanga tokko ibsuu danda’a. Mala yaadaa akkanaas miseensota maatii keenya irraa baruu dandeenya. Yeroo hunda yeroo maatiinkee taatee kamiifuu bu’aa hamaan akka uumamu yaadan argiteetta yoo ta’e, atis haala cimaa kamiifuu ilaalcha wal fakkaataa qabaachuu dandeessa. Haalli nuti amma keessa jirrus kana keessatti ga’ee ni qabaata. Jalqabumaan miira yaaddoo fi sodaa qabda yoo ta’e, wanti xiqqaanillee marsaa yaada hamaa keessa si galchuu danda’a. Yoo waggootii tokko ykn lamaan darban keessatti yaadni keessan gara yaaddoo hamaatti geeddaramaa akka jiru agartaniittu yoo ta’e, kun waan akkanumaan uumame ta’uu dhiisuu mala. Haalli addunyaan keessa jirtu ykn oduun addunyaa yaada yaaddoo hamaa ykn catastrophising daran guddisaa deemuu akka danda’an ragaaleen agarsiisan jiru. Maddi yaada yaaddoo hamaa keenya waan fedhe yoo ta’eyyuu, ogeessotni xiinsammuu akka jedhanitti, marsaa yaada yaaddoo hamaa kana cabsuun ni danda’ama. Wanti kun uumamaa jiraachuu isaa baruun waan ijoodha, kanaaf tarkaanfiin jalqabaa yaada keenya yeroof dhaabuun sammuun keenya gara yaaddoo hamaa cimaatti galaa aka jiru hubachuudha. Keessumaa wanta tokko haala dimshaashaa bu’a qabeessa hin taaneen yaaduu dhiisuu fi wanta tokko kan ta’erra garmalee ol guddisanii yaaduu keenya hubachuu qabna. Kaayyoon kanaa, ragaa fuldura keenya jiru irratti hundaa’uun haala keessa jirruuf ilaalcha madaalawaa ta’e qabaachuu baruudha. Haala kanaan yaada keessan qoqqooddanii ilaaluun jalqaba irratti waan cimaa ta’uu danda’a, ta’us garuu shaakala waliin salphachaa deemuu mala. Fakkeenyaaf, si’a meeqa haalli tokko bu’aan isaa hamaadha jettanii erga yaaddanii booda, bu’aan isaa garuu isa yaaddan irra waan gaarii ta’ee argame kan jedhu galmeessuu jalqabuu dandeessu. Haala kanaan, amalli yaada yaaddoo hamaa ykn catastrophising yeroo meeqa akka yaaddoo barbaachisaa hin taane akka uumu hubachuu dandeessu. Dhugaa kana hubachuun, yeroo itti aanutti yaada akkanaa keessa seenuuf yeroo jettan, sodaa keessan hir’isuu irratti jabina isiniif kennuu danda’a. Wanti hamaan ykn hammeenyi bakka hunda jira miti.


Qabsoo kaansarii dhaloota tokkoof itti fufuun injifannoon xumurame

Aaddee Ye’ayinababaa Birhaanee kaansarii harmaatiin kan dhukkubsatte waggoota 20 dura ture. Dhukkuba ishee irraa fayyitulleen garuu qabsoon kaansarii waliin gootu dhaloota tokko bira darbuun har’umalleen hin xumuramne. Yeroo ammaa kanatti maanguddoon kun waggaa 70 guuttee jirti. Waan jaalatamtuufi dinqisiifamtuufu ‘kan isin jedhee na waamu hin jiru’’ waan jetteef nutis si jechuun itti fufne. Ye’ayinababaa Birhaanee dhalattee kan guddattee Finfinneetti. Hanga kutaa 12tti kan barattes mana barnootaa Kokabatsibaah jedhamutti ture. Maatiin ishees ijoollee 10 qabu turan. Kana malees obbolaan shan ishee waliin jiraatu. Akkasumas carraa barnootaa barbaacha kanneen kutaa biyyaa irra dhufan ijoolleen firaas waliin akka maatiitti jiraatu. Mannisaanii kan namaan guutameedha. ‘‘Walitti dhufeenya gaariin qaban ture. Jireenya nagaafi kan jaalalaan qaba ture,’’ jechuun bara ijolluummaa ishee yaadatti. Aadde Ye’ayinababaa dur callisanii taa’uu waan hin jaalanneef, mana barnootaa keessatti kibabiiwwan akka fannoo diimaa fa’i keessatti hirmaachaa ykn korsiiwwan gaggabaabaa fudhachuun dabarsu ture. Akkuma barnoota sadarkaa lammaffaa xumurteenis waajjira galiiwwan biyya keessaatti hojjattuu herrega ta’uu mindeeffamte. Hanga soorama baatuttis waajjiruma sana keessa hojjataa turtulleen, galgalaan ammoo Yunivarsitii Finfinneetti Akkaawuntiingi barattee turte. ‘‘Kanan baradhee mana barnootaa tokkotti, kanan hojjadhees waajjira tokko keessaa akkuma ta’e, kanan walitti dhufeenya jaalalaa qabaadhes namuma tokkicha qofaa waliin’’ jechuun waa’ee abbaa warraa saanii Obbo Tasfaaye Abarraa dubbatan. Obbo Tasfaayee waliin ollaa waliin waan turaniifi waliin waan barataniif, wal jaalachuu keessa akka galan himu. Hiriyummaa waggaa saddeetiin boodas gaa’ila waliin dhaabbachuu himu. “Gaa’illi akkauma abbaan itti qabeedha’’ jetti Ye’ayiinaababaan. Gaa’ila keessatti wal dhabdeen ni jiraata. Garuu wal hubannaan, abbaan tokkoo tokkoof mo’amuun ilaafi ilaameen waliin jiraachu dubbatti. Keessattu hawwii ilmoo argachuuf qabaniin bu’aa bahii hedduu keessa darbu dubbatti. Yeroo garaa garaatti mana yaalaa dhaqaniiru. Hakiimoonni tokko tokkoos ‘ni deessa’’ jechaanii turan. Kaan ammo qoricha kennaafii akka turan yaadatti. Garuu jijjiramaa hin finneef. Ilmoo dhabusaaniitti garuu akka baayyee hin jeeqamnii kaasuu. ‘‘Umamni koo akkas. Omaafuu hin jeeqamu. Wanta dhufe hunda simachuudha. Erga dhufe wanti biraa gochu dandeessu hinjiru’’ jechuun baayyee dhiphina akka hin qabne himu. Booda garuu waggoota saddeetiin booda mucaa dhiiraa, itti aansees intala dabalachuun ijoollee argatan. Waa’ee kaansarii kan oduun dhaggeessuun alatti hubannoo badaa hin qabdu turte. Guyyaa tokkos osoo qaama ishee dhiqatuu harmasheerrati dhiitoo tokko argate. ‘‘Namatti hin mul’atu ture garuu ani yoo qabu natti dhagahama,’’ jetti Ye’aayinaababaan. Abbaa manaa waliin gara mana yaalaa dhaquun qoratamtulleen harmasheerra rakkoon omaatu akka hin jirre itti himame. Yeroo sanatti wallaansisi akka ammaa kana hin cimne waan tureef rakkoo haalaan adda baasuun rakkisaa akka ture yaadatu. Dhumaratti hakimiin tokko harmasheerraa saamuda fudhachuun akka qoratamu taasisuun, ‘‘gosa kaansarii ariitiidhaan babalatuutti’’ jechuun mirkanneessan. ‘‘Kaansarii ta’usaa natti himamuuf ana baayyee natti hin dhagahame ture’’ jetti. Haata’u malee abbaan warraashee baayyee nahu ibsiti. Sirriiyyuu abbaa warraashee jajjabeessuutti akka rakataa turte himti. Kanaanis wal qabatee gara Afriikaa Kibbaa deemuun achitti wallaansa akka argatan. Deeggarsa maatiin taasisaniifiin alattis, wallaansichaaf jecha ammoo konkolaataafi lafasaanii gurguruu kaafti. Miseensoonni maatii akka qoricha aadaa eegaltuuf jajjabeessaa turan jiraachulleen hindhoksiine. “Maatiin baayyee waan jeeqamaniif lakkii hin deemu jechuun ulfaataa ture. Isaanuma gammachisuuf jecha bakka lama wallaansa aadaaatiif na geessanii turan,’’ jetti. Ye’aayinaababaa ijoolleen ishee ganaa of waan hin barreefuu wallaansaaf qofaashee gara Afriikaa Kibbaa imalu dubbatti. Akka carraa ta’ee maatiin abbaa warraa ishee Afriikaa Kibbaatti argaman simachuufi gargaaru kaafti. Osoo wallaansa kaansarii hin eegaliin duras guyyoota sadiif qorannoo onnee, kale, tiruu, sombaafi kkf taasisuun wallaansichaaf gahumas qabaachu akka adda baasan himti. Guyyoota sadiin booda qoricha haala dhangala’aatiin kennamu guyyaa 21 tokko tokkoon yeroo jagaaf akka fudhattu ajajameef.  AKka ibsa oggeessootaatti, wallaansi kunis seeloota kaansarii ajjeessuuf ykn guddina seelii kaansarichaa dhaabuufi wallaansa baqaqsanii yaaluu ykn carariin dhiitoo umamee sana hir’isuuf gargaara. Wallaansa jalqabaa fudhattee guyyoota 21 booda yoo deebiitu, kan dhiita’ee hir’achuun jijjiramni jiraachuun yoo itti himamu human argachu dubbatti. Wallaansii keemoo teeraappii riifeensa akka harcaasuu, jijjirama googaa akka fiduufi dhiibbaawwna gara biraa hordofsiisuu akka danda’uosoo Itoophiyaadhaa hin bahiin dhageessee turte. Kanaafuu ‘‘riifeensa koo gabaabseen deemee ture’’ jetti. Keemoo jalqabaa akkuma fudhatteenis rifeenis ishee gutummaa gutuutti harca’ee jijjiramte. Qeensi isheelleen gurraacha’u dubbatti. Erga keemoo xumurteen booda wallaansi ittaanu harma rakkoo qabu sana muruu ykn wallaansa cararii fudhatu ta’a. Garuu akka carraa ta’ee bu’aan wallaansa keemooteraappii gaarii waan tureef, cararii fudhachu fudhachu eegalu kan barbaaddu akka ta’e gaafatamte. Kaansariichi tarii parsantaa tokko ykn lama hafuu mala waan ta’eef, maatii waliin mari’attee akka wallaansa eegaltuuf gaafatamte. Isaani booddee waliigaluun harmi rakkoo qabu sun wallaansa baqaqsanii yaaluutiin akka muramu hayyamte. Erga inni gogeefiin booda ammo ‘‘marsaa 25 cararii fudhahde’’ jetti. Wallaansa adeemsuma isaa eegatee argachuu eegalte. Achinis wallaansa baatii torbaatiin booda gara biyyatti deebiite. Addunyaa guutuutti waggaan dubartoonni miiliyoonaan lakkaa’aman kaansarii harmaatiin kan qabaman yoo ta’u, isaan keessaayis kanneen kuma dhibbaan lakkaa’aman ittiin du’u. Dubartoonni umurii kamu keessatti argaman kaansarii harmaatiif kan saaxilamaniidha. Lakkoosfiisaa gadaanaa ta’ulleen kaansariin harmaa kun dhiiroota illeen ni qaba. Kanaafuu mallatooleefi of eeggannoowwan dhibee kanaa baruun barbaachisaa ta’a. Aadee Ye’ayinaababaan wayita waa’ee kaansarii baruu barbaaddee turteetti odeeffannoo gahaa osoo hin argatiin hafuu fi kanneen dhukkubsatanis waa’ee isaa dubbachu diduun ishee yaaddeessa ture. Namoonni wal gargaaru qabu jettee waan amantuuf namoota tibba wallaansaatti wal bartee  afur waliin ta’un garee deeggarsa kaansarii kennu tokko hundeessan. Isaanis hakiimoota, firoota dhihoo fi hiriyoota amansiisuun, lakkoofsi miseensaa dabalaa dhufuun Waldaa Kaansarii Itoophiyaa hundeessan. Waldaan jalqaba barnoota hubannoo cimsuu kennuun eegale kunis tajaajila isaa bal’ifachuun, yeroo tokkichaan dubartoota magaaloota garaa garaa irraa dhufan 16 simachuun kan keessummeessuu jidduugala kunuunsa kaansarii saaqan. Yeroo ammaa kanattis jidduugalichi bakka dhukkubsattoonni boqatan, kunuunsa, hojjattoota nyaataafi qulqullina hojjatan dhiyeessuun alatti, tajaajilawwan hubannoo cimsuufi geejibaa kennaa jira. Haata’u malee lakkoofsi dhukkubsataafi dandeettiin waldichaa waan wali hinginneef jecha mootummaa irraa lafa fudhatee tajaajila isaa bal’isuudhaaf qophirratti argama. Aaddee Ye’aayinaababaanis miseensoota boordii waldichaa mindaa tokko malee tajaajilaa jiran keessaa tokko. Kanaafuu qabsoon kaansarii wagga 20 dura eegaltee hanga lubbuun jirtuutti akka itti fuftu amantaa cimaa qabdi. Abbaa manaashee waggaan dura kann jalaa du’an yoo ta’u, isheenis kaansarii harmaa irraa fayyitee ijoolleen ishees guddatanii arguutti gammachu olaanaa qabaachu himti. Amma mucaanishee siivil injinarummaan, intalli ishee ammo Bizinas Adiministirashiniidhaan yunivarsitii Finfinnee irraa diigrii lammaffaan eebbifamaniiru. Initalli ishees dhiheenyatti heerumuuf jirti. Namoota kaansariin qabau isaanii har’a baran osoo argiitee maal jettaan? ‘‘Tokkooffaa dhukkubicha fudhadhaa…Wallaansa isaa battalumatti eegalaa.''


Gosa kaansarii mallattoo yeroo mana fincaanii teenyu arginuun adda baasnu

Kaansariin mar’immaanii lubbuunshee kan darbe dubartiin ganna 40 Deemii Deebraa Jeems, dhukkubicha dafanii ofirratti baruuf namni hundi jijjirama bobbaa irratti argu akka hubatuuf gorsaa turte. Ofii kaansarii mar’immaaniin qabamu keenya akkamiin adda baasuu dandeenya? Rakkoo fayyaa kana wajjin wal-qabatu karaa sadii hubachuun akka danda'amu gorfama: •	Bobbaa wayita teenyuutti dhiiga diimaan ykn kan akka gurraachaa yoo irratti argame, \n•	Mana fincaanii irra deddeebiin fayyadamuu, garaa kaasuu fi goguu,\n•	Nyaataan booda garaan kan guute fakkaachuu fi kutaa garaa gara gadiirra dhukkubbiin namatti dhagahamuu ykn dhiitoon jiraachuu. Warreen kana qofa osoo hin taane kaansarii mar’immaaniin wal-qabatee mallattoowwan armaan gadiis ni mul’atu. Ulfaatinni qaamaa hir’isuu, mana fincaanii fayyadamuun booda akka hin fayyadamnetti dhagahamuu, isa barameen addatti dadhabuu. Mallattoowwan kunneen mul’atan jechuun garuu kaansariin nu qabeera jechuu miti. Haa tahu malee mallattoowwan kunneen torbee sadii oliif yoo itti fufan akkasumas miirri nutti dhagahamu sirrii yoo hin taaneef haakiima marii’achuun nurra jiraata. Kanaanis qorannoon qixaa taasifamee kaansarii yoo taheefi sadarkaa tokkoffaarra jira taanaan yaaluuf salphaa taha. Yeroo tokko tokko kaansariin bobbaan akka sirnaan hin baane gochuun dhukkubbii garaa, garaan goguu fa’i nutti dhagahamuu danda’a. Rakkoon akkasii yeroo mudatu otoo boodatti hin jedhiin gara hakiimaa deemuun qorannoo barbaachisu gochuun barbaachisa. Yeroo mana fincaanii teessanii bobbaa baatan ilaalaa, waan addaa yoo argitan hakiima bira deemaa. Keessattuu mallattoo dhiigaa yoo argitan waan salphaattii bira dabartan tahuu hin qabu. Yeroo tokko tokko ujummoo bobbaan keessa darbu irra hidda dhiigaa jiru irratti dhiita’uun gaafa jiraatu dhiigni diimaa bahuu mala. Garuu kuni kaansarii mar’immaaniin mudachuu danda’a. Dhiigni akka gurraachaa yoo mul’ates kuni kan mudate rakkoo fayyaa garaacha ykn mar’immaan irratti mudateen tahuu waan maluuf yaaddessaa tahuullee danda’a. Kanaan alas bobbaan qal’achuu, irra deddeebiin mana fincaanii deemuun fa’i jiraachuu mala. Haala gahaa taheen bobbaa bahu dadhabuufi garaan namatti ulfaachuun fa’i mudata. Marsariitiin UK dhimma kanarrtti odeeffannoo kennu gara hakiimaa deemuun dura mallattoowwan eeraman galmeessuun akka barbaachisu hima. Kunis hakiimatti otoo hin irraanfatiin tokko tokkoon himuuf fayyada. Gosti kaansarii mar’immaanii sanyiidhaan hin darbu. Haata'u malee miseensi maatii waggaa 50 dura dhukkubichaan qabamaniiru taanaan kana hakiimatti himuun barbaachisaa dha. Gosa kaansarii maar’immaanii keessaa walakkaa caalaa haala jireenyaa fayyaalessa tahe hordofuun dursinee kan ittisuu dandeenyu dha. Ispoortii hojjechuu, nyaata qaccee qabu soorachuu, cooma hir’isuufi guyyaatti bishaan burcuqqoo jahaa hanga saddeet dhuguun kaansarii mar’immaanii dursanii ittisuuf nu dandeessisa. Mallattoowwan kaansarii mul’annaan saffisaan hakiima bira deemuun dhukkubicha to’achuuf murteessaa dha. Qorannoon kunis kutaa mar’immaanii  hunda kaameeraa fayyadamuun meeshaa agarsiisu(kolonoskooppii) dhaan taasifama. Yookiin kutaa murtaa’ee ilaaluuf immoo (sigmoodooskooppii) meeshaa jedhamuun qorannoon kuni adeemsifamuu mala. Dhukkubichi sadarkaa duraa irra otoo jiruu baramnaan  miidhaa guddaa otoo hin dhaqqabsiisiin yaalamuu ni danda’a.


Kutaan qaamaa yoo tumatan caalatti nama dhukkubu kami?

Barsiiftuun Saayinsii fi Baayoolojii lammii Biritish Naataalii Wiilsheer fakkii Albart Anistaayin irree ishiirratti tumatte. Tumaa biraas harkaa fi koronyoo miila isheerraa qabdi. Tumaa qabdu hunda caalaa kan ishee dhukkube kan faana miilaa irra keessaa fi koronyoo gubbaa tumatte ta'uu himti. "Dhukkubbiin akkaataa qaamni keenya ittiin of ittisudha. Dhukkuba namatti dhagaahamu ergaa kan dabarsan ammoo narvoota keenyadha," jetti barsiiftuun kun. "Kutaa qaama keenyaa bakka coomni xiqqoon jiruufi bakka fiixee narvii jiru caalaatti dhukkubni nutti dhagaahama" jetti. Miilaa fi koronyoon alatti irree lukaa jilbaa gadi jiru, bobaa jala akkasumas lafeen cinaachaa iddoowwan caalaatti dhukkubni namatti dhagaa'amudha jetti. Kun garuu namaa namatti adda adda tahuu akka malus himti. "Narvoonni naannoo kutaa qaamaa tumatamuu jiran mallattoo dhukkubaa gara sammuutti ergu," jetti barsiistuu Wiilsheer. Dandeettiin dhukkuba dandamachuu namaa gara namaatti gargar ta'uu irraa kan ka'e, qaamni caalaatti dhukkubuu danda'us namaa namatti gargar ta'uu himti.  Tumaan umurii dheeraa lakkoofsise 'Iceman' jedhamuun kan beekamu Otzii irratti argame. Otziin qaama namaa waggoota 5000 oliif diilalleeffamee bara 1991 gaarren Italii keessatti argamedha. Tumaan Otzii xixiqqoo yoo taatu bifa tuqaafi daashii qaba ture. Kunis sababa wal'aansa fayyaaf ta'uu akka hin oolle himti Wiilsheer. Yeroo keessa Tumaan mala ittiin seenaa ofii himatan ta'e. Aadaa biyyoota gara garaa keessattis bakka guddaa qaba. Jaarraa 19ffaa keessa maashinii maxxansaa Toomaas Edisan bu'uura godhachuun meeshaan tumaa tumu kalaqame. "Bara 1875 erga kalaqamee booda hedduus hin jijjiiramne. Daqiiqaa tokko keessatti gogaa namaa yeroo 50 hanga 3000 tuttumatee tumaa tolcha." Gogaan kutaa qaamaa isa guddichadha. Ulfaatina qaama namaa keessaa dhibbeentaan 50 gogaa yoo ta'u, gogaan namaa marsaa guyyoota 28n of haaromsa. Kun 'gaaf gogaan of haaromsu tumaan maaliif hin badu?' gaaffii jedhu kaasuu mala. Barsiiftuu Wiilsheer yoo ibsitu gogaan qaama walirra keessa ykn (layer) sadii qaba jetti. Kan irra keessa jiru 'epidermis', kan jidduu jiruufi ujummoo dhiigaa, xannachawwan dafqaa, seelonni fi narviin keessatti argaman 'dermis' fi kan gajjallaa coomni itti heddummatu 'hypodermis' jedhamu. Halluun ittiin tumaan tumamu 'dermis' bakka narvoonni dhukkubni akka namatti dhagaahamu godhan jiran keessa seena. Kutaa gogaa kana irra keessaa 'epodermis' waan haguugee jiruuf tumaan achi keessa seene salphaatti hin badu jetti Wiilsheer. Battala halluun tumaa ittiin tuman 'dermis' seenu qaamni namaa haleellaan akka irra gahetti fudhachuun seelii dhiiga adii itti bobbaasa. Seelonni kun halluu kana balleessuuf jecha nyaatanii gara kutaa gogaa irra keessaatti yoo ergan, halluuchi cimaa waan ta'ee balleessuu hin danda'an waan ta'eef achitti danqamee hafa. "Kanaafi 'epidermis' keessatti tumaan kan mul'atuuf" jetti barsiiftuu Wiilsheer.


Madaan hidhiirratti bahu ganna 5000 dura kan eegale tahuu mala - Qorannoo

Madaan hidhii keenyarratti bahu bara durii, Bara Boorrajii jedhamu keessa kan jalqabe tahuu akka danda’u qorannoon bira gahe. Saayintistoonni Yuunivarsiitii Keembriij vaayirasiin ‘herpes virus’ jedhamu infeekshinii naannoo afaaniifi qaama saalaa irratti madaan akka bahu taasisudha jedhan. Vaayirasiin kunis yeroo uummatni Yurooshiyaa gara Awurooppaa godaane ganna 5000 dura kan uumame yoo tahu yeroo ammaa, namoota biliyoona 3.7 tahan qabeera. Qorattooonni samuuda DNA waggaa kumaatamaan dura qorachuun vaayirasichi akkatti of madaqse baruu yaalaniiru. Godaansi uummatni baayyee iddoo tokkotti akka jiraatu taasise, sun ammoo tamsa’ina vaayirasichaa dabale, aadaan haaraa kanneen akka wal-dhungachuu fa’is kana keessatti shoora qabu jedha bu’aan qorannoo kanaa. Kana dura achi dhuftee sanyii vaayirasii kanaa irratti ragaan kan jiru hamma bara 1925 qofa dha. Qorattoonni kunneen garuu samuuda haftee qaama namaa waggaa 1000 lakkoofsisan afur fayyadaman. Samuuda kunneen irraa gareen kuni yeroo jijjiirama tirannaa vaayirasii kanaa tilamaamuu danda’aniiru. Qorattoonni kunneenis DNA vaayrasii ilkaan namoota adda addaa jalaa baasuun samuuda qorannoo isaaniif fayyadaman. Vaayirasiin fuula keenyarraaa illee afaaniin daddarbe, akka qorannoon kuni jedhutti ragaan galmaa’ee as dhihootti beekamu barreeffama Bara Boorrajii kan Kibba Eeshiyaatti argame dha. Jaarraa baayyee booda, Mootiin warra Roomaa Tibeeriiyas iddoo hojii idilee ykn namni walitti qabamutti namoonni akka wal-hin dhunganne dhorkee ture, kunis sababa vaayirasii kanaan hin tahin hin oolu jechuun ciicatu qorattoonni kunniin. Dr Kiriistinaa Sheeb  Kooleejii Seent Joon, Keembriijitti qorattuufi hoggantuu qoarannoo DNA durii, mana yaalii Yunivarsiitii Taartuu dha. ‘lubbuu qabeessi  kamiyyuu gosa vaayirasii ‘herpes’ kana qaba, akka nuti yaadnutti vaayirasiin inni kunis sanyiin ilmoo namaa erga Afrikaarraa bahee as jiraachuu kan jalqabedha. ‘’Haa tahu malee waggaa 5000 dura waan tokko dhalate, vaayirasiin inni kuni hunda caaluun tatamsa’uu jalqabe kuni immoo wal-dhungachuurraan kan ka’e tahuu hin oolu,’’ jette.


Keemikaalota ''bara baraan turan'' balleessuun yeroo jalqabaaf milkaa'e

Kemistootni ''keemikaalota bara baraan turan'' baasii salphaa taheen yeroo jalqabaaf akkamiin akka balleessuu danda'an adda baasuu qorannoon haaraan tokko hime. Saayintistootni keemikaalota PFAS jedhamuun beekamaniif saaxilamuun dhibee fayyaa akka kaanserii, miidhaa qaamaa waliin dhalachuu fiduu danda'u jedhan. Bishaan fi zayitaan makamamuu diduu fi ligidaa'uu dhabuun isaanii ammoo akka isaan bu'a qabeessa tahan isaan godha. PFAS keemikaalotni jedhaman jireenya guyyaa guyyaa keessatti paanii irratti nyaata bilcheessuuf ooluu hanga miidhagina hojjechuutti faayidaa guddaa qabu. Garu qabeenyotni kunneen akka guutummaan hin balleesineef rakkoo tahaniiru. PFAS jechuun poly- and perfluoroalkyl bakka bu'a. Keemikaalotni kunneen gara 4,500 tahan kan jiran yoo tahu, lafarratti meeshaalee akka nyaata saamsuuf oolan, nyaata bilcheesuuf oolan, waraqaa, dibataa fi meeshaalee guyyaan fayyadamnu hedduu keessatti argamu. Adunyaa irratti bishaan roobaa keessattis hamma gadi bu'een tahus akka argaman qorattootni ni himu. Garuu osoo bishaaniin ykn biyyeen hin makaman tahe balaa guddaa geesisuu danda'u. Keemikaalota PFAS kanneen tooftaalee akka gubuudhaan balleessuuf yaalamus hin milkoofne. Gubanii balleesuuf tempirechera ho'aa guddaa qabu barbaadu. Kun ammoo gatiin isaa baay'ee qaaliidha. Saayintistootni Yuunvarsiitii Northwestern US, meeshaalee rakasaa fi gatii xiqqaa baasan fayyadamuun ''karaa danda'amaa hin fakkaanneen barbadeesine'' jedhan. Akka pirofeser Sanderlaanditti kun hawaasa faalamaan rakkataa jiruuf bu'aa guddaa qaba jedhan. Keemikaalota kanneen balleessuun baay'ee ulfaataa kan taheef hamma kaarbonii fi filoorinii guddaa waan of keessaa qabaniifi. Kun ammoo boondii jabaa orgaanik kemistirii keessatti beekamudha. Kun ammoo akka isaan dhangala'aa ofirraa deebisan gochuun warshaalee nyaata oomishanii fi qoricha oomishaniif akka bu'aa guddaa kennan godheera. Gareen qorattootaa Biritaanii Tiraangiin durfamu akkamiin Soodiyeem haayidirooksayidii fayyadamuun akka keemikaalota kanneen caccabsuun dhabamsisuu danda'amu ibsaniiru. Keemikaalli kun mana keessatti saamunaa fi dhukkubbii xiqqeesuuf kan itti fayyadamnudha. Keemikaala kana fayyadamuun keemikaalota PFAS caccabsuun akka milkaa'an kan himan qorattootni kunneen yoo kan milkaa'u taheef baasiin isaas xiqqaa waan taheef miidhaa isaan geessisan xiqqeessuun danda'ama jedhan.


Looltuu duraanii Ayirish miseensa IS taaterratti hidhaan murtaa'e

Miseensi waraanaa raayaa Ayirish duraanii garee shororkeessaa IS jedhamuun beekamu keessatti miseensa ta'unshee bira gahameerratti adabbiin hidhaa murtaa'e. Dubartiin umuriin ishee waggaa 40 taa'ee Liisaa Isimiiz waggoota afuriin miseensa IS taatee turuun ihse baatii Caamsaa darbe waan mirkanaa'eef, manni murtii hidhaa baatii 15 irratti murteesseera. Shakkamtu tana irratti murte kana kan dabarsees Mana Murtii Yakka Addaa Magaalaa guddoo Ayiirlaandi, Dabliin keessatti argamudha. Dhaddachi dhimmicha ilaalees, himannaawwan ishee irratti dhiyaatan keessaa tokko kan ta'e 'nama tokkoof maallaqa erguudhaan dhaaba shororkeessaaf deeggarsa taasiftee jirti' kan jedhu kufaa taasiseera.  Murticha kan dabarse abbaan seeraa, Jastiis Haanti dhaddachirratti, miseensi raayyaa Ittiisa Iyirlaandi takka dhaabbata shororkeessaadhaaf waadaa galuun miseensa ta'un lammii biyya kamiitiifu yaaddeessaadha jedhan. Itti dabalunis Liisaa Isimiiz maal gochaa akka turte akka beekamu dhimmi nama shakkisiisuu omtu hin jirus jedhan. Haata'u malee dhaddachichi dubartiin tun amala duraan qabduu fi wayita Sooriyaa keessa turteetti miidhaa mana keessatti irra gahaa ture haala dabarsitee hubannoo keessa galcheera jedhan. Abbaan Seeraa Liisaan murtoo ofii isheetiin gara Sooriyaa deemtulleen, jireenya sukkanneessaa daandii dogongooraa hordofuun Sooriyaa keessatti ishee mudate ture hanga dhumaatti fudhachuun turuu dandeessee turuu kaaseera. Haala amma irratti argamtuufi haadha ofi keenniituu mucaa ishee waliin walittidhufeenya cimaa qabaachaa turte ta'u kaasuun, kanaan booda yaaddoo ta'u dhimmi agarsiisu kamu hinjiru jedheera abbaan seeraa kun. Amantaa ishee gara Isilaamaatti jijjirrattee kan turte Liisaa Isimiiz, hogganaa garee IS kan ture Abu Baakaar Al-Baagdaadiin isilaamtoonni hundinu garichatti akka dabalaniif taasisaa waan tureef gara Sooriyaa kan imaltee turte. Manni murtichaas osoo murtoo hin dabarsiin dura abbootii seeraa dhimmicha ilaalaa turaniif Liisaan kan rakkooleef saaxilamte akka taatee fi rakkoolee qor-qalbii garaagaraa mudatenii akka ture kaasee ture. Abbookaatoon ishees gabaasaalee oggeessoonni qor-qalbii sadi maamiilasaarratti dhiyeessan eeruun, Liisaan rakkoolee daa'immummaa ishee irraa kaasuun dabarsite hubannoo keessa akka galchuuf gaafateera. Dabalataanis, tibba Sooriyaa keessa turteetti miidhaa gaa'iilaan wal qabatee irra gahaa ture kaasuun, dararama qaamaa fi qor-qalbii cimaa keessa akka turte abbootii seeraatti himeera. Liisaa Isimiiz erga IS irra adda baateen booda jidduugalawwan hidhaa adda addaa keessa yeroo dheeraaf turuushee kaasuun, haalli isheen dabarsitees ''gonkumaa baayyee sukkaneessaafi sodaachisaa'' akka ture abbookaatoon ishee ibseera. Abbootiin seeraatiis ragaalee dhiyaataniif ilaaluun alatti, dararama dabarsite hubannoo keessa galchuun hidhaa waggaa tokkoofi baatii sadii itti murteesseera.


Namticha hirriba keessa qaama-saalaa ofirraa mure rakkoon mudate

Qonnaan bulaan lammiin Gaanaa hirriba keessa akka tasaa naannoo cidhaan isaa ofirraa kutuun, of miidhee muddama hamtuu keessa jira. Maqaan isaa Koofii Attaa jedhama. Aab Attaan erga jalqaba ji’a kanaatti qaama saalaa isaa hirriba keessa ofirraa muree as  mana yaalaa, hospitaala jira. Namtichi ganna 47 Attaan BBC Pijinitti akka himetti, ammatti maallaqaa hakimoonni baqaqsanii yaaluuf gaafatan walitti qabataan jira jedheera. Aab Koofii Attaan hospitaalaarraa akkas jedhe dubbate: ’’teessoo koorra taa’een  shilim jedhe. Hirriba keessa otoon jiruu abjuu keessa foon fuldura kootti muraa wayitan jirun arge.’’ Attaan hirriba keessa waan arge gochaan qabatamaan raawwate. Itti dabaluun akkas jedhe Aab Attaan ‘’akkattin haaduu fudhee garuu tasumaa hn yaadadhu.’’ Aab Attaan akka himutti, iyyuu isaa hordofuun ollaan birmateef. Yeroo mana isaa ollaan birmatee seenu mana keessa isuma qofaatu jira, garuu akka malee dhiigaa ture.


Warra Jaarsootti namichi dhukkubsataa 'nan fayyisa' jechuun birrii kuma 200tti siqu fudhate to’atame

Shakkamaan Yibaluu Addaamuu jedhamu godina Shawaa Kaabaa aanaa Warra Jaarsootti himatni irratti banamu ajajaan poolisii aanichaa BBCti himan. Odeeffannoon BBC'n poolsiirraa argate akka himutti, shakkamaan Yibaluu Addaamuu jedhamu naannoo Amaaraa godina Gojjam Lixaa aanaa Quu’arit irraa Adoolessa 07, bara 2014 gara naannoo Oromiyaa godina Shawaa Kaabaa aanaa Kuyyuutti imala. Sababni imala isaas waliigaltee fi beellama Obbo Girmaa Dirribaa walin qabani. “Miidhamaan Girmaa Dirribaa jedhamu ‘obboleessikoo waan dhukkubsateef naaf fayyista’ jechuun namicha kana waliin waliigaltee godhate” jedhan ajajaan poolisii aanaa Warra Jaarsoo Inispeektar Kiisii Qarusee. Namni shakkamaafii miidhamaa walitti fide immoo nama Hararge jiru akka ta’e Inispeektar Kiisiin dubbataniiru. Shakkamaan Yibaluu Addaamuu A.L.I gaafa Adoolessa 07 bara 2014 naannoo Amaaraatii gara aanaa Kuyyuu magaala Garba Gurraachaa imaluun miidhamaa dhuunfaa Obbo Girmaa walin naannoo sa’aa 10:00 wal argan. “Shakkamaan kun akka Marigeetaa of godha” kan jedhan Inispeektar Kiisiin miidhamaa walin erga wal arganii booda, “qarshii 4,000 amma naaf laatta. Qarshii kaan ammo yoo fayye itti naaf dabalta” jechuun miidhamaa irraa qarshii 4,000 fuudhuu himan. Itti aansunis shakkamaan miidhamaadhaan “waan natti galgalaa’eef magaala Garba Gurraacha keessatti siree naaf qabi’ jedheen” jedhan. Miidhamaanis shakkamaaf siree birrii 200n qabeefii buluu himan. Adoolessa 08 bara 2014 immoo miidhamaan “lafa bituun barbaada” jechuun gara mana baankii deemee qarshii Kuma 188 mana baankiitii baasuu isaa Inispeektar Kiisiin himu. Sana boodas miidhamaan maallaqicha qabatee gara mana siree shakkamaan itti turetti deebi’uun boorsaa/korojoo shakkamaa keessa kaa’uus dubbatan. Adoolesa 09 bara 2014 shakkamaan Yibaluu Addaamuu gara naannoo Amaaraatti deebi’uuf konkolaataa yaabbatee Aanaa Kuyyuurraa gara aanaa Warra Jaarsootti imala eegaluu himu. Konkolaataa keessas miidhamaa dhuunfaa walin kan turan yemmuu ta’u aanaa Warra Jaarsoo ganda Walee jedhu yemmuu gahan miidhamaan dhuunfaa namootni akka birmataniif iyyuu Inispeektar Kiisiin himan. “Konkolaataa minibaasiin osoo deemaa jiranii abbaan dhimmaa kuni ni dammaqa. Dammaqee konkolaataa keessatti ni iyya. ‘na gattanii hin deeminaa! na gattanii hin deeminaa!’ (imaltootaan) jedhe” jedhan. Sana boodas poolisiin waamamee shakkamaan to’annoo jala akka oolu taasifamee qorannaan eegalamuu himan. Miidhamaan maallaqa Kuma 188 kana akkamiin shakkamaaf akka kenne yemmuu poolisiidhaan  gaafatamu “waa natti godhee na joonjesse, waanin ta’eyyuu hin beeku, akkamitti akkan itti kenneyyuu hinbeeku” jechuun deebisuu Inispeektar Kiisiin himaniiru. Dabalataan miidhamaan “qoricha natti yaa godhuu waansaa hinbeeku birrii itti kenneen faanuma deeme” jechuun poolisiif jecha kennu himan. Shakkamaan wayita to’annoo jala oolu hammi qarshii harkasaa ture birrii 158,008  ta’uu kan himan Inispeektar Kiisiin, shakkamaan birrii kumni 30 eessaan akka dhaqe gaafatamnaan “hin beeku” jechuun deebisuu isaa himan. “Qorannaa gaggeessinee qarshiin Kuma 188 baankiirraa bahuusaa adda baasnerra. birrii kumni 30 immoo shakkamaa biratti baduusaa mirkaneessineerra” jedhan. Gama biraatin shakkamaanis maallaqichi kan miidhamaa dhuunfaa Obbo Girmaa Dirribaa ta’uu akka amanes himaniiru. “Qorannaa poolisiin godheen ‘kana maalif goote’ jennaan ‘waliigaltee lamaan keenyaati’ jedhe” jedhan Inispeektarichi. Galmeen qulqullaa’ee mana murtiitti dhiyaachuufii manni murtiis dhimmicha ilaaluuf beellama qabachuu ajajaan Poolisii aanaa Warra Jaarsoo Inispeektar Kiisii BBCti himaniiru


Dhibee sammuu balbala cuftanii baatan akka waan hin cufneetti isin yaaddessu

Balbala cuftanii baatan ‘banaa dhiisteetta’ yaadni jedhu irra deddeebiin isinitti dhufa taanaan mallattoo dhukkuba sammuu 'Obsessive Compulsive Disorder' ykn OCD jedhamu keessaa tokko tahuu mala. Mallattoon dhukkuba kanaa haala biraanis mul'achuu danda'a. "Waggaa sadiif waanin yaadu hunda akkan barreessu sammuun koo na dirqisiisa ture. Halkan hirriba hin qabu, hinuman barreessa." "Waraqaa, barruullee, moobaayilii irratti nan barreessa, waanin barreessu kan hiika qabu otoo hin taane,  yaada namni kaan sammuusaa keessa kaa’u, ani yoon barreesse malee nagaa hin argadhu." "Rifeensa kootti dibata haxaawwadhee yoo gaariidha jedhee yaade isa nan barreessa. Halkan tokko hanga bariitti taa’ee barreessaa buleen narraa gale." Seenaa kana kan nuu qoodde shamarree dhukkuba sammuu 'OCD' jedhamu kanaan rakkataa turteefi maqaanshee akka hin dhahamne gaafattedha. Shamarreen kuni dhukkuba sammuu biraa ‘bipolar disorder’ jedhamu kan takkaa gammachuu daangaa hin qabneefi deebisee immoo gadda keessa nama galchu otoo qabduuti dhukkubni inni kuni kan itti dabalame. "Yeroo rakkisaan dabarsee ture, amma lubbuun jiraachuun koo na dhiba, hojii koo gadhiiseen ture. Gochaa kana ofiin to’achuu dadhabuun koo dhiphina keessa na galchee ture," jetti. Namni na hubata jettee ijaa hin yaadneef dhimma kana maatisheettillee himtee akka hin beekne dubbatti. Weerarri koronaa erga dhufee booda immoo dhukkubni sammuu 'OCD' jedhamu kuni haala jijjiirratee akka itti dhufe dubbatti, "balbala cufee bahee akka banaa tahetti sammuu kootti dhufa, wanti ibiddaa keessumaa gara sammuu kootti dhufuun na rakkisa, istoovii banaa dhiiseen deeme jedheen irra deddeebiin yaadni natti dhufa, yaadda'aan oola,'' jetti. Haalli kuni dhukkuba akka tahe karaa TV odeeffannoo argatteen akka barte himti. Ergasii yaalii argachuuf yeroon deemu yaada sitti dhufu, "sammuu kee callisiisi naan jedhu, otoon isa gochuu danda’a tahee maaliif yaalii argachuu deema," jetti. Wal'aansi dhukkuba kanaaf kennamu gahaa akka hin taane kan himtu shamarreen kun, tahus gorsa ogeessarraa argatteen "yoon balbala banaa dhiisee deeme maaltu dhalata," jedhee yaada kana ofirraa dhaabuu yaalaa ture jetti. Garuu dhumarratti gatiin hin dandeenyeef qoricha fudhachuun dirqama ture, "amma kadhataa fi qoricha naa kennameen fooyyee agarsiisaan jira," jetti. Qorichi dhukkuba kanaaf kennamu immoo, "yeroo jalqaba fudhadhu natti hammeessee ture," al-lama caalaa geeddareera. Hakiimonni dhukkuba kanarratti gargaarsi sii kennan gahaa miti,'' jechuun komatti. Amma itti furaa akka jiru kan himtu shamarreen kun, namuu mallattoo akkasii yoo arge akka dafee yaalii argatu gorsiti. Qorannoowwan dhimma kanarrati taasifaman OCD'n gosoota dhukkuba sammuu nama umrii kamirra jiru irratti mula'chuu danda'uufi dhukubbicha maaltu akka fidu sirriitti hin beekamu jedhu. Dr Yoonaas Baahirexibeb, Yunivarsiitii Finfinneetti damee barnoota yaalii sammuu keessatti barsiisaa yoo tahan, Hospitaal Xiqur Ambassaa keessatti immoo tajaajila wal’aansa dhukkuba sammuu kennu. Dhukkuba kana yoo ibsan, ''yaada fedhii keenyaan ala irra deddeebiin gara sammuu keenyaatti dhufu tahuu danda’a ykn gocha tokko irra deddeebiin raawwachuuf barbaaduu, barbaaduu qofa osoo hin taane hojii irra oolchuu fa'i dabalata,'' jedhan. Akka Dr Yoonaas jedhanitti yaadni kuni kan to’achuu dandeenyu ykn kan filannoo keenyaan gara sammuu keenyaa dhufu miti. Kana malees yaadni gara sammuu keenyaatti dhufu kuni kan miira namatti hin tolle fiduufi akka feeteedhaan gara sammuu keenyaa kan dhufudha. Namoonni ijoollummaa isaaniitti miidhamni xiin-sammus tahe qaamaa irra gahe, yeroo ga'eessa tahanitti dhibee kanaaf akka saaxilamu danda'anis himu. "Namoonni tokko tokko yaada irra deddeebiin gara sammuu isaanii dhufu qofa qabaatu, kaan immoo fedhii jabaa gochaa tokko ammas ammas raawwachuu qabaatu," jedhan. Sana raawwachuunis yeroo gabaabaaf waan boqonnaa argatan itti fakkaata jedhu. Kanaaf akka fakkeenyaatti kan kaasanis, "namni tokko yaadasaatti harka keerra jarmiin jira ykn harki kee xurii qaba yaadni jedhu itti dhufuu danda’a, ittis deddeebi’a,  kanaaf harkisaa qulqulluu akka tahe otoo beekuu guyyaatti al soddoma caalaa dhiqachuu danda’a." "Dhiiga kee kessa HIV’n jira yaadni jedhu itti dhufa, dhukkubicha akka hin qabne qoratamee mirkaneessee otoo beekuu, yaadicha garuu addaan kutuu ykn dhaabuu hin danda’u," jedhan. Dr Yoonaas dhukkubni sammuu 'OCD' jedhamu kun "otoo hojii hojjennuu gidduutti dhiisnee yaada kanaan akka qabamnu nu taasisuu danda'a," jedhan. Dhukkubsattoonni, "yaada nuti hin barbaanne kan uumaa keenya arrabsu nutti dhufa, dhaabsisuu hin dandeenye jedhaniifaa wal’aansaaf dhufu," jechuun hakimtichi muuxannoo qabanirraa ibsu. Haalli kuni sadarkaa yaaliin isa barbaachisurra gahuu waan danda’uuf mallattoowwan isaa hubachuun barbaachisaadha jedhu Dr Yoonaas. Kanaan ala garuu namoonni haala kana akka amalaatti qofa qaban hojii isaanii of eeggannoon kan hojjetan tahuu malu jedhan. "Ogeessonni herreegaa: akkaawuntaantii, odiitara tahaniifi amala waa irra deddeebiin mirkaneessuu qaban, shallagni tokkollee jala hin baatu," jedhan. Paayilatii, mekaanikii fi gosa hojii of eeggannoo guddaa barbaadan irratti namni amala kana qabu gahumsa olaanaa agarsiisuu danda’u jedhaniiru. Haalli kuni ofiisaan gara dhukkuba sammuu hamaatti geeddaramuu baatus, yaada sammuutti deddeebi’ee dhufuufi gochaa ammas ammas raawwannuun dhiphinaafi mukaa’uutti galuun jiraachuu mala jedhan Dr Yoonaas. Namoonni haala ykn dhukkuba kana keessa jiran, jalqaba tajaajila gorsa ogeessa xiin-sammuu irraa argataniin yaada otoon hin barbaadiin gara sammuu isaaniitti dhufu mala itti to’achuu danda’an baratu jedhan. Inni lammataa mala qalbii fi qaamni akka hiikamu taasisudha jedhan, ''fakkeenyaaf meditation (yaada ofii tasgabbiin qalbeeffachuu), sochii qaamaa, qaamni keenya akka hiikkatu taasisan dalaguufi qaama keenya dhidhiibsisuu (massage) gochuu fa’i. Furmaatni inni dhumaa dhukkuba sammuu kana kan dhaabsisuu danda’u qoricha isaaf qophaa’e fudhachuudha. Wal’aansi kuni hundi haala nama sanaafi sadarkaa dhukkubichaa irratti hundaa’uun dhukkubsataaf fayyina fiduu malu jedhan hakiimichi.


Lakkuun walitti maxxananii dhalatan, wal'aansa VR fagoorraa deeggarameen gargar bahan

Lakkuun Biraazil gama mataa isaaniin walitti maxxananii dhalatan, qarqaarsa varchuwaal riyaali (Virtual reality (VR))tiin gargar bahan. Daa'imman ganna sadii Barnaardoo fi Artar Liimaa jedhaman kanaaf wal'aansi baqaqsanii yaaluu Riyoo de Janeyiroo'tti kan gaggeeffame oggaa tahu, yaalicha kan hoogganaa ture ammoo Hospitaala Great Ormond Street Landan argamu ture. Akkamiin? jennaan - teknooloojii Virtual reality (VR) gargaaramuun. Gareen kun teknikoota yaalii kanaaf dhimma itti bahan, ji'ootaaf yaala gaggeessaa turan. Kanas kan taasisan qorannoo CT fi MRI fudhatame ilaaluun, lakkuun kun akkuma isaan fuulduratti jiranitti shaakalaa turan. Hakiima baqaqsanii wal'aanuu kan tahan Noor ul Owase Jeelani, haala kana akkaan ajaa'ibsiifachuun ibsan. Dhaabni tola oolaa Gemini Untwined jedhamu, wal'aansa gargar baasuu akkaan walxaxaa tahan keessaati jedheera. Dhaabni Aabba Jeelanii hundeessan kun wal'aansa kana maallaqaan kan qarqaaredha. Akka isaan jedhanitti, yeroo jalqabaaf hakiimonni biyya garagaraa keessa jiran manatsirii VR keewwachuun, ''kutaa varchuwaal riyaalitii'' tokko keessa wal'aansa taasisan. Lakkuun kun wal'aansi baqaqsanii hodhuu torba kan taasifames ennaa tahu, oppireeshiniin inni dhumaa sa'aatii 27 ol fudhateera - hojjettoonni fayyaa 100tti siqanis irratti hirmaataniiru. Aabba Jeelaniin waa'ee VR fi wal'aansa kanaa madda oduu PA'tti ennaa dubbatan: ''Kun waan ajaa'ibaati. Daa'imman kana balaa kamuuf saaxiluun dura, qaamni isaanii maal akka fakkaatuu ilaaluun, wal'aansa taasisuun waan guddoo dansaati. ''Kuni ogeeyyiif hangam takka miira gaarii akka itti uumu yaaduu dandeessa. ''Oppireeshiniin kun yeroo ammaatti isa cimaadha jedhamee yaadama. Virchuwaal riyaalitiin milkeessuu danda'uun waan akka nama Maarsii gubbaa kaa'uuti.'' Akka ogeessi kun jedhanitti yaaliin daa'imman maxxanan kana gargar baasuuf amma dura taasifame kan hin milkoofne oggaa tahu, tiishuu isaanii irrattis godaannisni hafuun wal'aansa kana akkaan walxaxaa taasiseera. Sababa kanaanis wal'aansa kanaaf akkaan yaadda'anii akka turan himu. Ogeessi kun wal'aansa sa'aatii 27 fudhate kanaan, boqonnaa nyaataa daqiiqaa 15 marroo afur qofa kan fudhatan ennaa tahu, akkaan dadhabus himan. Haatahu malee maatiin akkaan gammadee arguu isaaniitti, gammachuu qabaachuus dubbatan. Dabaluunis akkuma lakkuuwwan maxxananii dhalataniifi wal'aansaan gargar bahan kaanitti, dhiibbaan dhiigaa daa'imman kanaa akkaan olka'ee turuu himan. Guyyaa afuriin booda garuu walitti dhufanii erga harkaan waltuqan booda, bakkatti deebiye jedhan. Lakkuun kun ammatti hospitaala keessatti haala gaariin bayyanachaa kan jiran oggaa tahu, ji'oota jahaaf qarqaarsi dandamachuu ni taasifamaaf.