Itoophiyaa: Gurgurtaa muuziqaa Youtube irraafi yaaddoo mirga abbummaa

Muuziqaas ta'ee hojiiwwan aartii biroo aadaafi duudhaa hawaasaa beeksisuu, dhalootarraa dhalootatti akka darbu gochuun cinaatti kanneen hojicharratti bobba'aniifimmoo madda galii jiruuti. Aartiiwwan kanneen keessaa muuziqaan hordoftoota hedduu kan qabuufi sirboota waltajjiiwwan irratti sirbaman, kan kaasseettiidhaafi CDn gurgguraman keessa darbee amma yeroo gabaa dijitaalawaarra gaheera. Ofii yeroo artistoonni hojiilee aartii kanarratti bobba'an rakkoowwan akkamii keessa darbanii as gahan? Hojiilee kanneenirraa eenyutu fayyadamaahoo ture? Dhiibbaan copright(mirgi abbummaa) eegamuu dhabuun fide maali? Ogeessota dubbisneerra. Obbo Daawit Yifruu ogeessa muuziqaa yoo ta'an namoota wagggoota 40 darbaniif hojiilee aartii kana keessatti hirmaachaa turan, akkasumas mirgi abbummaa  hojiilee kalaqa aartii akka kabajamuuf hojjechaa turanidha. Yeroo ammaattis pirezdaantii waldaalee seektara muziqaa Itoophiyaa ta'uun hojjechaa kan jiran yoo ta'u, seerri copyright (mirgi abbummaa kalaqaa) akka bahee hojiirra ooluuf  namoota tumsaa turan keessaati. "Mirgi abbummaa kalaqaa kun Itoophiyaatti kan labsame bara 1996 ture. Seerri kun akka bahuuf sababa kan ta'e namoonni hojiiwwan kalaqa aartii irratti bobba'an sababa mirgi abbumaa kalaqaa isaanii hin eegamneef gara hiyyummaatti seenuu isaanitiini," jedhan. Dhiibbaa ogeessotni aartii taasisaniin mirga abbummaa kalaqaa kana eegsisuuf bara 1996 kan bahe ' Waajjira Qabeenya Kalaqaa Sammuu' jedhamudha. Labsiin 410/96, kan dhimma abbummaa kalaqa sammuufi isaan hidhata qaban irratti fuullefate bahes namoota hojii aartii keessatti gatii dadhabbii isaanii argachuu dhabaniif abdii gaarii kan fide ture. Hojiilee aartii kana keessatti qindeessitoonni walaloo, yeedaloofi kanneen sagaleedhaan weellisan ammoo warra barootaaf miidhamaa turanidha, jedhu Obbo Daawwit. "Qaamni muuziqaa maxxansu si'a tokko nama weellisu kan walaloofi yeedalootiif maallaqa nikanfala. Saniin booda wagga 40 fi 50 warruma muuziqaa qindeesse sanatu fayyadama. Kun hojii aartiis ajjeessaa deeme. Namni akka waan haaraa hin kalaqne onnee dhabsiisaa ture," jedhan. Sababa mirgi abbummaa kalaqa sammuu (Copyright) hin eegamneef jecha waggggoota 40 darbe namoonni muuziqaa hiyyummaa keessaa akka hin baane ta'aniirus jedhan. Hojiileen aartii erga gara dijitaalaatti jijjiiramanii daldalliifi galiin karaa internetiin tahaa dhufeera. Hojii daldala karaa Youtube tiin taasifamu kana keessatti waggoota 10'n kan dabarse dhaabbanni 'Hop Entertainment' dhaabbilee hojiiwwan aartii kana namootarraa bitanii karaa Youtube gurguran keessaati. Hoji Gagggeessaan dhaabbatichaa Obbo Saamu'eel Kabbadaa, hojiin daldala muuziqaa karaa Youtube taasifamu kun roorroo artistootarra gahaa tureef aara galfii kan fidedha jedhu. "Duraan artistoonni viidiyoo muuziqaa hojjetan irraa hanga baasii isaanituu deebifachuu dadhabuutti gahu ture. Amma erga gurggurtaan karaa Youtube kun jalqabee garuu artistoonni sirba qeenxee tokko irraa galii hanga miiliyoona tokkoofi walakkaa kan argatantu jira," jedhan. Dhaabbanni Hop Entertainment kun daawwattoota hedduu (Subscribers) waan qabuuf artistoonni biyyoota ollaas kara dhaabbatichaa sirboota isaanii gadhiisuu wana jalqabaniif maqaa gaarii biyyaatiifis gumaachaa jiraachuu eeran. "Wellistoonni biyyoota akka Jibuutii, Keeniyaa, Naayijeeriyaa, Ruwaandaa, Eertiraafi Somaaliyaa karaa chaanaalii keenyaa muuziqaa isaanii fe'atu. Lammiileen Itoophiyaa biyyoota alaa jiraatanis sirboota boiyya keessaa salphaatti akka argataniif carraa gaarii uumeras" jedhan. Itoophiyaa keessa dhaabbileen gurgurtaa hojiilee aartii karaa dijitaalaa gochaa jiran Hop Entertainment, Minew Shewa, Golden fa'i ijoo yoo ta'an kanneen biroos hedduutu jiru. Arstitoonni hojiiwwan aartii isaanii dhaabbilee kara dijitaalaa gurguraniif wayita dhiheessan kaffaltiin karaa lamaan raawwatama. Waliigaltee dhaabbileen akka Hop Entertainment kan sirboota gadhiisan Youtube waliin raawwataniin beeksisa sirbicharratti ilaalamurraa galii argamu harka 45 Youtube harka 55 ammoo dhaabbata sirbicha maxxanseef oola. Dhaabbanni sirbicha maxxanse kun galii harka 55 gurgurtaa irraa argame kana ji'a jaha jahaan weellisaa sana waliin qixa qooddatu jechuudha. Toftaan kaffaltii inni lammaffaan dhaabbanni hojii aartii Youtube irratti fe'u kun waliigalteedhaan abbaa hojii aartii sanarraa dursee bituudhaan Youtube irratti fe'ee galii isaa dhaabbatichumaaf gala jechuudha. Galiin Youtube irraa argamu kun ji'oota jaha jahaan kan raawwatamu yoo ta'u, hanga sirbichi Youtube irratti laalamuu dhaabutti kan adda citus miti. Hojiiwwan aarti Youtube irratti fe'aman kaffaltiin isaa kan olka'uufi gadi bu'u baayyina nama Youtube irratti ilaalee qofaan osoo hin taane, beeksisa sirbicha irratti gadhiifamurratti kan hundaa'edha jedhu Obbo Saamu'eel. Youtube'n hojiiwwan aartiifi kanneen biroo toora isaarratti lakkifamanirratti seerota ciccimoo qaba jedhu namoonni hojii kanarratti hirmaatan. Qabeenya namni yookan dhaabbatni tokko toora Youtube irratti fe'e namni biraa Youtube mataa isaarratti yoo fe'es  dhaabbatichi mirga abbaa qabeenyummaa nama jalqaba galmeessee sana waan beekuuf nigaafata jedhan Obbo Saamu'eel. "Yeroo tokko tokko artistoonni chaanaalii biraatti kennanni yeroo waliigaluu didan nubira fidu. Nuti yeroo feenu copyright nun dabarsu. Youtube'n battaluma imeelii siif ergee viidiyoo ati feete sana achirraa dhabamsiisa," jedhan. Namootni yookan dhaabbilee Youtube banatan hundaaf Youtube'n kanfaltii hin raawwatu. Chaanaaliin tokko kaffaltii argachuu jalqabuuf (Monitized) ta'uuf namoota duukaa bu'an (Subscribers) kuma tokkoofi si'a 10,000 irra deddeebiin daawwatamuu(Total Viewtimes) gaafata. Hanga ulaagaa kana guututti dhaabbanni Youtube dhimma namni qabeenya namaa maxxansu baayyee waan hin dhimmamneef namoonni Youtube irraa buusanii chaanaalii ofii irratti fe'an namoota ulaagaa kana hin guunnedha jedhan Obbo Saamu'eel. Erga gabaan dijitaalaa kun dhufee artistoonni hojiin isaanii hayyama isaanitiin ala hatamee Youtube irratti nujalaa fe'ame yoo jedhan nidhagahama. Tibba kanas sirbi weellisaa Keekiyyaa Badhaadhaa 'Dhugaa Baasi" jedhu hayyama isaatiin ala akka Youtube irratti jalaa gadhiifame himamaa ture. Namni hojii daldala Youtube irratti muuxannoo qaban Obbo Saamu'eel Kabbadaa  dhimmoonni akkanaa salphaatti waan furamanidha jedhu. "Namni abbaa qabeenyaa ta'e sun email Youtube dhaaf nibarreessa. Youtube'n nama jalqaba sirbicha fe'e sana email dhaan gaafatee qulqulleessa. " Yoo namni jalqaba gadhiise sun guyyoota 30 keessatti deebii hin kennine nama iyyate sanaaf hayyama dabarsa. Tari osoo namni jalqabaa suni galii itti argateerayyuu ta'ee Youtube waliigaltee nama jalqabaa sanarraa deebisee abbaa qabeenyaa sanaaf kanfala," jedhan. Gabaan karaa Youtube kun galii artistootaa guddisaa jiraachuufi rakkoo copright geessisaa tures waan salphiseef gabaan isaa haalan dabalaa jiraachuutu himama.


OBN sagalee Obboo Lammaa Magarsaa ugguruu gaazexeessitoota mufachiise

Mootummaa Naannoo Oromiyaan kan bulu 'Oromia Broadcasting Network' sagaleen Ministira Ittisaa Itoophiyaa Obbo Lammaa Magarsaa akka qilleensarra hin baane dhorkuun gaazexeesitoota dhaabbatichaa biratti mufii uume. Yeroo dheeraadhaaf miidiyaa irraa fagaatanii kan turan Ministirri Ittisaa Obbo Lammaa Magarsaa guyyaa kaleessaa sirna awwaalcha abbaa qabeenyaa Obboo Kabiir Huseen irratti mul'atanii haasawa gabaabaa taasisanii turan. Jijjiirama siyaasaa waggoota muraasa darban biyyattii keessatti dhufe adda durummaan hogganuun maqaa gaarii kan horatan Obbo Lammaan, erga yeroo dhiyoo as miidiyaa irratti yoo mul'atan kun kan jalqabaati. Kanaafis jecha sirna awwaalchaa kanarratti argamuun isaanii miidiyaalee hawaasaa irratti ijoo dubbii ta'ee ture. Obbo Lammaan haasaa gabaabaa akka godhan maqaan isaanii yoo waamamu namni hedduun sakandiiwwan muraasaaf miira gaddaa keessaa bahuun hamilee fi iyyaan gara waltajjiitti isaan simate. Haasaan daqiiqaawwan muraasaaf waa'ee abbaa qabeenyaa Obbo Kabiir Huseen isaan waltajjiirratti dubbatan miidiyaalee hawaasaa irratti baay'inaan qoodamees ture. Haa ta'u malee miidiyaalee sirna awwaalchaa kana gabaasuuf bakkichatti argaman keessaa tokko kan ta'e OBN haasaa Obbo Lammaan taasisan qilleensarra hin oolchine. Kunis ganama har'aa gazexeessitoota dhaabbatichaa biratti muffii fi komii uumeera. Oduun sirna awwaalchaa sanarratti hojjetame kan haasaa Obboo Lammaa Magarsaa of keessaa qabu guyyaa sa'aatii 6 fi 7'tti akka darbuuf qabamee ture, sababa galgala darba jedhuun keessaa hafuu BBC'n odeeffateera. Miidiyichi haasaa pireezidantii MNO Obbo Shimallis Abdiisaa fayyadamuun Oduu sirna awwaalchaa kana qilleensarra oolchus, haasaan Obbo Lammaa akka hafu taasiseera. Haasaan Obbo Lammaa kuni Oduu Ijoo galgala sa'aatii 12 fi Oduu sa'aatii 1 irratti akka darbuuf qabamee ture. Haa ta'u malee wayita sa'aatiin oduu gahu daayirektarri dhaabbatichaa, 'haasaan Obbo Lammaa kuni akka hin dabarre olii dhorkameera' sababa jedhuun akka hin dabarre dhorkuu odeeffanne. Dubbiin kuni gaazexeessitoota fi hoggansa gidduutti falmii kaasee, booda murtee hoggansa dhaabbatichatiin akka qilleensarra hin oolle dhorkame. Gochi namoota barbaadan akka qilleensarratti hin mul'anne dhorkuu akkanaa kuni mana hojichaa keessatti amma duras kan baratame ta'uu gaazexeessitoonni dhaabbatichaa BBC'n dubbise himaniiru. Haa ta'u malee nama saba Oromoo biraa olmaa guddaa qabaniifi miidiyichaafillee deeggarsa olaanaa gochaa turan irratti raawwatamuun kan daran isaan aarse ta'uu dubbatu. "Miidiyaa duraan afaan mootummaa qofa ture, namoota bilisummaa kennaniifii deeggaranii akka dhageettii horatu godhan keessaa tokko Obbo Lammaa Magarsaati" jedha gaazexeessaan dhaabbatichaa tokko. "Har'a olmaan isaanii suni dagatamee yoo sagaleen isaanii akka uummata bira hin geenye ugguramu garaa nama nyaatas " jedha. Gaazexeessan biraa eenyummaa isaa ibsuu hin barbaanne, bakka ajandaan isaallee kan siyaasaa hin ta'initti gochi akkanaa Obbo Lammaa irratti raawwatamuun akka isa aarse hima. "Namni kuni nama kabaja guddaa saba kana biraa qabudha. Sagalee isaanii uummanni kuni dheeboteera. Bakka ajandaan isaallee kan siyaasaa hin taane kanatti haasaa isaanii qilleensarra akka hin baane dhorkuun gocha fudhatama hin qabnedha" jedha. Haasaa miidiyaa hedduun darbe kana dhoksuun amanamummaa miidiyichi uummata biratti qabullee haalan miidhuu akka danda'us dubbata. Gochi kuni maaliif ta'e jechuun gaafanneerra kan jedhan Gaazexeessitoonni kunneen, yeroo kaanis yoo gochi akkanaa raawwatamu 'olii ajajameera' kan jedhuun alatti ibsa gahaan akka hin kennamneef himu. Dhimma kanarratti yaada akka nuuf kennan daayireektara olaanaa dhaabbaticha Obbo Zinaabuu Asraat akkasumas Itti Aanaa isaanii Obbo Bojaa Gabbisaatti irra deddeebiin bilbillus bilbila hin kaasani. Deebii kan nuuf kennan yoo ta'e kan keessummeessinu ta'uu keenya ni beeksifna.


Lammii Hindii rakkoolee ummata baadiyyaa furuuf kutate

Dr. Kaanaan Ambaalam jedhama. Kutannoo inni rakkoolee hawaasa baadiyyaa furuuf qabuun ummanni naannichaa namni kuni lammii biyya biraa osoo hintaanee nama keenya hanga jedhaniin gahaniiru.


Sirna awwaalchaa Obboo Kabiir Huseen irratti Obboo Lammaan maal jedhan?

Sagantaa sirna awwaalchaa kanarratti namoota haasaa taasisan keessaa ministirri ittisaa Obbo Lammaa Magarsaa, Obbo Kabir itti dhiheenyaan akka beekaniifi quuqamni isaan saba isaaniif qaban, kutannoon dinagdee guddisuuf isaan qaban daran cimaadha jedhan.


Jimma Saqqaatti kan hidhaman Obbo Abdoo Abbaa Joobir eenyu?

Suuraan Obbo Abdoo Abbaa-Joobir harki isaanii duubatti hidhamee humnoota nageenyaa mootummaan marfamanii yeroo deeman agarsiisu miidiyaalee hawaasummaa irratti ijoo dubbii ta'eera. "Waaree booda sa'aa 11:30 irratti dhufanii mana keenya marsan. Isa boodas balbala rukutanii ol nutti seenanii harka isaa dudduubatti hidhanii reebaa fudhatanii deeman," jedhu haatii warraa Obbo Abdoo Abbaa-Joobir Addee Jamiilaa Abbaa Raayyaa. Obbo Abdoo Abbaa Joobir godina Jimmaatti jiraataa aanaa Saqqaa Coqorsaa, abbaa ijoollee sadiifi hojjettaa Waajjira Barnootaa aanichaati. "Haala ture ibsuun nama rakkisa. Fiilmii hojjechaa kan jiran malee nama tokko qabuuf kan dhufan hin fakkaatu. Mooraan keenya polisootaan guutameera," jedhan haala Addee Jamiilaa haala ture yeroo himan. Akka haati warraa isaanii BBC'tti himanitti Obbo Abdoon miseensa dhaaba kamiyyuu miti. "Aanaa kanatti 'ideology' warra aanaa yoo hin hordofne yookin ammoo soba isaan sobanIif dhuguma jettee yoo duukaa hin deemne, yoomuu ati mormituudha," jechuun abbaan warraa isaanii ilaalchuma qaban qofaaf hidhamuu isaanii himu Aaddee Jamiilaan. Guyyuma walfakkaataa Roobii obboroo manni isaanii marfamee abbaa fi obboleessi isaa humnoota nageenyaan akka fudhataman kan himu jiraataan aanaa Saqqaa Coqorsaa dargaggoo Arabuu Kaliifaa "nuyi siyaasa keessatti hirmaannaa hin qabnu, sabboonummaa fi quuqama uummataa qabna. ABO wajjin hidhata qabdu nun jedhu," jedha. Sakatta'iinsa mana Obbo Abdoo Abbaa-Joobir fi hidhamuu isaaniitif sababni humnootii nageenyaan itti himame "mana keessan meeshaaleen waraanaa garaagaraa fi qabo-yaa'iin nama ajjeessuf itti karoorfattan jira," kan jedhu akka ta'e haati warraa isaanii BBC'n haasofsiise himu. "Mana kee keessaa rasaasatu jira. Isa fuunu malee hin deemnu jedhanin. Innimmo yoo feetan manakoo diigaa ilaalaa. Rasaasa mitii wanta lolaa wayii takka yoo agartan na fannisaa jedheen," jedhan haasaa humnootii nageenyaa fi abbaa warraa isaanii gidduutti taasifamaa ture yeroo himan. Haa ta'u malee sakatta'iinsa taasifameen meeshaan waraanaa argame akka hin jirreefi kitaaba seenaa fi shugguxii pilaastikaa daa'imman isaanii ittin taphatan fudhatanii deemuu isaanii himu. Obbo Abdoon Roobii waaree booda qabamanii Waajjira Poolisiitti erga geeffamanii booda hanga kaleessaa (Kamisa) galgala sa'aa 12:30'tti jechi isaanii akka hin fuudhamne haati warraa isaanii himan. "Waraqaadhaan osoo nu waamuu danda'anii akka shiftaatti harkasaa duubatti hidhanii sadii afur ta'anii reebaa fudhatanii deeman," kan jedhan haati warraa Obbo Abdoo Abbaa-Joobir, namootni baay'atanii kutaa tokko keessatti hidhaman sodaa tatamsa'ina dhibee Covid-19 itti uumusaa dubbatan. Hidhaa fi reebichi namoota irratti taasifamu godina Jimmaa keessatti hammaachaa akka jiru BBC'tti kan himan ogeessi sab-qunnamtii uummataa ABO damee godina Jimmaa dargaggoo Gaaddisaa Abdii "miseensota, deeggartoota fi sabboontota boru nu bakka bu'anii dorgomuu danda'u jedhanii shakkan hidhaa jiru," jechuun himaniiru. Kanaan dura dhaabbileen siyaasaa biyyattii keessa jiran mootummaan labsii yeroo muddamaa dhibee Covid-19 sababeeffachun labsame ajandaa siyaasaa ittin raawwachiifachuf akka itti hin fayyadamneef yaaddoo qaban himaa turan. Gama biraatin Komishiiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa fayyina hawaasaaf jedhamee labsii yeroo muddamaa yeroon labsame kanatti mirgi namoomaa sarbamuu akka hin qabne himuunsaa ni yaadatama. BBC'n hidhaa aanaa Saqqaa Coqorsaa ilaalchisuun yaada qaamolee mootummaa gaafachuuf bulchaa aanaa Saqqaa Coqorsaa, Itti gaafatamaa Waajjira Bulchiinsaaf Nageenyaa aanichaa akkasumas Poolisii aanichaatti bilbilus yaada isaanii argachuu hin dandeenye. Qaamni mootummaa dhimmicharatti yaada kennu fedhu yoo jiraate kan keessummeessinu ta'uu beeksifna.


Isheen Eenyu? 20: Dubartii Maqaashee qofa akka barattuuf ergamuun kan hanga digirii sadaffaa barrattee

Dr Bashaatuu Farrada duri wayita mana barnootaa galtu akkuma maqaashee barattee deebiituuf maatiin ishe ergu himti. Haa ta'u malee ammaan tana Yunivarsitii Wallagaatti Ittaantu Pirezidaantii ta'uun tajaajilaa jirti.


Filannoo Itoophiyaa: 'Mari'annee walii hin gallu taanaan biyyi goolama siyaasaa keessa seenti'- Paartilee siyaasaa

Sababii weerara dhibee covid 19’n filannoon biyyaalessaa Itoophiyaa yeroosaa dheeressuudhaan walqabatee rakkoo heerri mootummaa keessa galeef paartileen siyaasaa kallattii furmaataa kaa’aniiru. Paartileen akka Kongireesii Federaalawaa Oromoo, Adda Bilisummaa Oromoo, Adda Bilisa Baasaa Biyyaalessaa Ogaaden, Shangoo Biyyaalessaa Agawu, Paartii Dimokiraasii Moochaa, Paartii Aranaa Tigraay fi Paarii Magarasii Kafaa waliin ta’uun qabxiiwwan furmaataa shan kaa’aniiru. 1.    Aangoon mootummaa bu’uura heera mootummaatiin Qaxiiwwan shanan keessaa inni jalqabaa aangoon mootummaa karaa heera mootummaa qofaan ta’uu akka qabu, filannoo waggaa shan shaniin gaggeeffamuu akka qabuufi Itoophiyaa keessatti yeroon turtii aangoo mootummaa tokkoo waggaa shan qofa ta’uu akka qabu heera mootummaarratti ifatti taa’eera waan ta’eef kana cichinee hojiirra oolchina jedhu. Akka ejjennoo paartilee kunneeniitti boordiin filannoo osoo yeroon turtii aangoo mootummaa hin hobba’in filannoo gaggeessuun hin danda’amu waan jedheef, Fulbaana 30 booda ammoo mootummaan kun biyya bulchuuf bu’uura seeraa hin qabu. 2.    Paarlaamaa diiguun furmaata hin fidu Sababa filannootiin burjaajii heerri mootummaa keessa seene hambisuuf qabxiilee arfan mootummaan akka filannootti dhiyeesse haalaan qaaccessinee ilaalleerra kan jedhan paartileen kunneen qabxiilee dhiyaatan keessaa tokkoonsaaniitiifuu heerri bu’uura ta’e hin jiru jedhan. Labsii yeroo muddamaa labsuudhaan filannoo yeroo birootti dabarsuus ta’e aangoo mootummaa dheeressuu heerri mootummaa hin iyyamu jedha ibsi paartilee kunneenii. Akkaataa heera mootummaa keewwata 60’tti ministirri muummee mana maree bakka bu’oota uummataa kan diiguu danda’an osoo yeroon turtii paarlaamaa hin goolabamin as butanii filannoo gaggeessuuf yoo ta’e malee filannoo biyyaalessaa waggaa shanitti dhufu yeroosaa dheeressuuf miti. Aangoo mootummaa dheeressuuf jecha heera mootummaa fooyyessuunis bu’uura heeraa hin qabu kan jedhan paartileen kunneen, heera mootummaa fooyyessuun hirmaannaa qaama ilaallatu hundaatiin ta’uu qaba, qaama hunda mariisisuuf ammoo yeroon weera dhibee balaafamaa covid 19 amma keessa jirruu hin iyyamu jedhan. Akka paartileen kunneen jedhanitti biyya manni maree federaalaas ta’ee kan naannolee paartii tokko qofaan dhuunfatamee jirutti heera mootummaa fooyyessuu fi keewwaatoota hiikuuf yaaluun haqaa fi walqixxummaa eegee kan raawwatu ta’uu hin danda’u. 3.    Keewwati kana ilaallatu hanga hin jirretti heera mootummaa hiikuun hin barbaachisu. Akka filannoo kan mootummaan dhiyeesse, hiikaan heera mootummaa, yaada yoo ta’e malee furmaata ta’uu hin danda’u jedha ibsi paartilee kunneenii. Manni maree federeeshinii heera mootummaa hiikuuf aangoo qabaatullee keewwatoota heera mootummaarra jiran keessaa aangoo dabarsuus ta’e yeroo filannoo dheeressuu ilaalchisee keewwati falmii kaasisu hin jiru, keewwati dhimmi kana ilaallatu bakka hin jirretti manni marechaa heera mootummaa hiikuu hin danda’u jedhan. Akka ibsa paartilee kunneeniitti gama tokkoon weerara koronaavaayirasii waliin ittisaa, gama kaaniin ammoo filannoo dhufuuf qophaa’aa, hanga dhibeen kun darbee filannoo gaggeessinutti qaawwaa aangoo mootummaa uumamu duuchuurratti walii galteerra ga’uutu furmaata waaraati. Haala amma jiruun caasaa siyaasaa siyaasaa ijaaruun rakkisaa ta’us mootummaan amma jiru garuu hojii guyyaa guyyaa hojjechuun dirqamasaa ba’achuu jennee amanna, waan furmaata siyaasaati jennus bal’inaan qopheessinee qaama seera baasuuf dhiyeessuuf qophii xumurreerra jedhu paartilee siyaasaa kunniin. Qaamoleen dhimmi ilaallatus akkaataadhuma waadaa galameen paartilee morkattootaa mariisisuuf qophiidha jennee eegna jedhan. Kanaan alatti tarkaanfiin fudhatamu kamiyyuu gama siyaasaa, heera mootummaafi uummata biratti fudhatamummaa waan hin qabneef biyyattii gara goolama siyaasaa badaatti oofuu danda’a jedha ibsi paartilee kunneenii. Kanaafuu wal ta’iinsa hunda biratti fudhatamu irra ga’uuf qajeeltoowwaan armaan gadiirratti wal ta’uu qabna jedhu. 1.    Mariin paartilee siyaasaa filannoo bara 2020 irratti hirmaachuuf ulaagaa guutanii galmaa’an gidduutti ta’uu qaba. 2.    Mariin gaggeeffamu qaama walaba ta’een hoogganamuu qaba 3.    Walii galteen marii kanarratti irra ga’amu qaama hundayyuu kan hirmaachise ta’uu qaba.


Lafa magaala Finfinnee hektaara 46 'seeraan ala qabame' jedhame duuba maaltu jira?

"Namoonni dhuunfaa mootummaa keessatti gahee qaban dhimmicha keessaa harka qabaachuu isaanii qorannoon ni mul'isa" jechuun hogganaan Biiroo Nagaa fi Tasgabbii Magaala Finfinnee Komishinar Addunyaa Dabalaa BBC'tti himaniiru. Lafti magaala Finfinnee kutaa magaala Nifaas-Silk Laaftoo aanaa Jamootti argamuu fi kaaremeetira 460,000 bal'atu 'seeraan ala qabameera, qonnaan bultootni fi namootni dhuunfaan biroos akka burjaaja'an taasifameera. Shakkamaan gochaa kana duuba jirus to'annoo jala oolera' jechuun miidiyaalen mootummaatti dhiyeenya qaban gabaasaa turan. Namni gochaa kanaan shakkamuun yeroo ammaatti dhimmi isaanii Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa tokkoffaa dhaddacha Araadaatti ilaallamaa jiru immoo walitti qabaa boordii Waldaa Aksiyoona Daldala Qindaawaa Finfinnee/FIT/ kan ta'an Obbo Lammii Taayyeeti. "Obbo Lammiin dhimma hojiitiif manaa akkuma bahanitti qabaman" jedha ilmi isaanii dargaggoo Seenaa Lammii. Abukaatoon isaanii Obbo Liiban Abdii immoo maamilli isaanii "aksiyoona seeran alaa hundeessuu, qonnaan bultoota gowwomsuu, qarshii miiliyoona 60 sassaabuu akkasumas lafa hektaara 46 qonnaan bultootarraa sassaabaniiru" jedhamuun shakkamanii qabamuu isaanii BBC'tti himan. Garuu Obbo Lammii Taayyee eenyu? Lafti jedhamehoo kan eenyuti? Gabaasa kana irraa argattu. Bara Jalqabbii… Bara 2009 qonnaan bultoottni kutaa magaala Nifaas-silk Laaftoo aanaa Jamoo jedhamuun beekkamutti lafa qonnaa qaban jaha fi namootni biroon/diyaaspooraa sagal waliigala namootni 15 Waldaa Aksiyoona Diyaaspooraa fi Qonnaan Bultoota Finfinnee Misoomaaf Kaafamanii jedhamu hundeessan. Waldichi "qonnaan bulaan lafa isaarraa osoo hin buqqa'iin misoomsuu akka danda'u, mana jireenyaas akka argatu, mana appaartaamaa akka argatu fi aksiyoona keessaayis fayyadamaa akka ta'uuf jedhamee hundeeffame" jedhu qonnaan bultootni miseensa waldicha ta'an. Iddoo sanaa lafa kaare meetira 9,000 akka qaban kan BBC'tti kan himan Obbo Tsaggaayee Diroo, "beenyaa kan mootummaan kaffaluu olitti beenyaa gaarii kaffalla nuun jedhan. Kanaan waliigallee waldaan kun uummame" jedhan. Adeemsa hundeeffama waldaa kanaa keessatti namni gahee ijoo qaban fi keessattuu namoota diyaaspooraa jedhaman gara waldichaatti kan fidan nama Obbo Lammii Taayyee jedhaman akka ta'an qonnaan bultootni BBC'n dubbise himaniiru. Waldaan aksiyoonaa kun tajaajila paarkingii, qonna magaalaa, ijaarsa gamoo fi gurgurtaa shaqaxaa dabalatee dameelee hojii torba ta'an irratti hojjechuuf heeyyama daldalaa baafachuusaa miseensa waldichaa fi yeroo muraasaaf immoo bakka bu'aa hoji gaggeessaa waldichaa ta'uun kan hojjatan Obbo Gullilaat Tashoomaa ni himu. Yeroo keessas namootni biroo gara waldichaatti makamuun lakkoofsi qonnaan bultootaa 150 ol gahuusaa qonnaan bultootni BBC'n haasofsiise dubbatu. Obbo Lammii Taayyee Eenyu? Akka odeeffannoo maatii isaaniirraa argannetti Obbo Lammii Taayyee godina Qeellam Wallaggaa magaala Dambi Doollootti dhalatan. Waggoota muraasa dura gara biyya Keeniyaa barumsaaf deemanii deebi'uu isaanis miseensi maatii isaanii BBCn haasofsiise himu. Obbo Lammii Taayyee ogeessa seeraa yoo ta'an sagantaa 'Gaaddisa Haqaa' OBN irratti dhiyeessaa turanin beekkamu. Yeroo dhiyootti ammo 'Koree Araara fi Nagaa Furtuu' waldhibdee mootummaa Itoophiyaa fi Waraana Bilisummaa Oromoo WBO gidduu jiru furuuf hundaa'e keessa barreessaa olaanaa korichaa ta'un hojjetaa turan. Walitti qabaa boordii Waldaa Aksiyoona Daldala Qindaawaa Finfinnee/FIT/ ta'uunis dameelee waldichaa keessaa tokko kan ta'e dhaabbata televiziyoonaa 'Finfinnee Integrated Broadcasting /FIB/' olaantummaan hogganu. "Fuula Lamaan Baddalameen Jira…" Waldaan Aksiyoona Diyaaspooraa fi Qonnaan Bultoota Finfinnee Misoomaaf Kaafamanii akka eegametti fulduratti tarkanfachuu hin dandeenye. Yeroo jedhamettis hojiin eegalamee qonnaan bultoonni faayidarraa irraa argattu jedhaman argachuu hin dandeenye. Sababa kanaafis qonnaan bultoonni waldicha keessaa bahanii lafa isaanii dhimma biraaf itti fayyadamuuf yoo gaafatan walitti qabaan boordii waldichaa Obbo Lammii Taayyee maqaa waldichaatiin laficha irratti dhorkaa mana murtii baasisuun qonnaan bultootni waldicha keessaa bahuu barbaadanillee lafa isaanii akka hin fayyadamne dhorkuu isaanii qonnaan bultootni ni komatu. Kun kanaan osoo jiru bara 2011 keessa waldichi irra deebiin maqaasaa jijjiratee Waldaa Aksiyoona Daldala Qindaawaa Finfinnee/FIT/ jedhamuun hundaa'e. "Warri bulchiinsaa 'qonnaan bulaa fi diyaaspooraan walta'ee hojjechuu qaba. Walin hojjedhaa' nun jedhan" kan jedhan qonnaan bulaan BBC'f yaada isaanii kennan hooggansi Paartii Badhaadhinaa sadarkaa magaala Finfinnee jirus waldichatti akka makamaniif qonnaan bultoota irratti dhiibbaa gochaa akka turan dubbatu. Walgahiin dhimma waldaa kanaas Giddugala Aadaa Oromoo magaala Finfinneetti argamutti taasifamuu isaa fi hoggantootni paartichaa irratti argamuu isaanii qonnaan bultootni ni himu. "Haa ta'u malee waldaan bifa haaraan ijaarrame kunis hojii qabatamaan qonnaan bultootaaf bu'aa buuse hin hojjenne" jedhu qonnaan bultootni. Lafti qonnaan bultootaa hektaara 46 kun dallaa shiboo ijaarrame fi konteenaroota sibiilaa muraasaan alatti wanti irratti ijaarrame hin jiru. "Ani fuula lamaan baddalamee jira. Akkan lafa kiyyatti hin fayyadamne mana murtiitin dhorkameera. Birriikoo yeroon gaafadhu immoo 'aksiyooniidhaaf galeera' naan jedhani jedhu qonnaan bulaa Kabbada Isheetuu jedhaman. ''Lakkoofsa herreegaa waldaa keessa yeroo ilaalamu immoo maallaqa maqaa kiyyaan baasisee maqaa mucayyoo isaa keessa galfate' jechuun walitti qabaa boordii Waldaa Aksiyoona Daldala Qindaawaa Finfinnee Obbo Lammii Taayyee komatu. "Laficha umrii keenya guutuu qotaa turre. Bara Dargiiyyuu laficha qotataan ture. Wantin itti amanee boru ijoollee keenyaafuu ni ta'a jenne itti amanne yeroo akkana ta'u keessi keenya baay'ee rifate" jedhu qonnaan bulaan inni biraa Obbo Biifaa Caakkaa. Qonnaan bulaan kun yeroo ammaatti hoji dhabaa ta'uu isaanii dubbatu. Waldicha keessaa erga bahanii booda lafa qonnaa isaanii irratti hojii daldala mukaa hojjechuuf lafa isaanii irratti muka guursisuu isaanii kan himan Obbo Gullilaat Tashooma immoo sababa dhorkaa laficharra kaa'amen hojjechuu akka hin dandeenye fi mukti isaanii jalaa tortoruu isaa himu. "Afaanin kan haasa'u kan biraati. Kaayyoon duuba jirummo kan biraati. Diraamaa jabaa qaamni mootummaallee beeekudha" jedhu Obbo Gullilaat. "Oolmaa Mana Murtii Obbo Lammii Taayyee" Yakkoota "aksiyoona seeran alaa hundeessuu, qonnaan bultoota gowwomsuu, qarshii miiliyoona 60 sassaabuu akkasumas lafa hektaara 46 qonnaan bultootarraa sassaabuu" jedhanin shakkamanii hidhaarra kan jiran walitti qabaan boordii Waldaa Aksiyoona Daldala Qindaawaa Finfinnee Obbo Lammii Taayyee Kibxata ganama Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa Tokkoffaa dhaddacha Araadaatti dhiyaatanii turan. Beellama Kibxataan poolisiin "qorannookoo hin xummurre. Ragaa namootaa sassaabaan jira" jechuun beellama guyyaa 14 gaafachuun isaa abukaatoon shakkamaa Obbo Liiban Abdii BBC'tti himaniiru. Manni murtichaas Obbo Lammii Taayyee mirga wabii erga dhowwatee booda Caamsaa 01 bara 2012ti beellame. Lakkoofsawwan herreega baankii Obbo Lammii Taayyee, kan intala isaanii akkasumas kan Waldaa Aksiyoona Daldala Qindaawaa Finfinnee maallaqni akka hin sochoonef dhorkaan irratti bahuunsaas beekkameera. "Dhaabbata hin jirre miti…" Waldaan Aksiyoona Daldala Qindaawaa Finfinnee "heeyyama daldalaa kan qabu malee akka miidiyaa hawwaasummaa irratti haasa'amu dhaabbata hin jirre miti. Kaampaanii mootummaadhaan beekkamtiin kennameefidha" jedhu abukaatoo Obbo Lammii kan ta'an Obbo Liiban Abdii. Komii waldichi hanga ammaatti hojiitti hin seenne jedhuf immoo "kaampaanin laficha erga fudhatee booda wayita gara hojiitti seenuf jedhu warri Waajjira Lafaa himataan isaan rakkisaa turan" jedhu. Kaampaanichi hojiitti seenee qarshii akka fidu fi bu'aa isaammoo abbootii aksiyoonaaf akka hin kennine gochaa turan. Kanaaf kaampaanichi yeroo argatee hojii hin hojjenne. Warri mootummaa isaan hojjechiisaa hin turre" jedhu. Sababa kanaan waldichi bara 2009 hanga 2011 falmii seeraa keessa turuusaas himan. Abukaatoon Obbo Lammii Taayyee kun qaamoleen mootummaa laficha mana amantaa fi hojjettoota waajjiraalee mootummaa gurmaa'aniif laficha kennaa turuu isaanii fi lafichi namoota birootiif akka hin kennamneef waldichi mormiirra turamuusaa himu. "Miidiyaa hawwaasummaa irratti akka waan Obbo Lammiin laficha ofiif qabatee turetti haasa'ama. Garuu dhugaan jiru isa natti hin fakkaatu. Dhaabbatni kun kan Obbo Lammii miti. Akkuma nama kamiyyuu dhaabbata kana hogganuun bulchaa jiru." "Dhaabbanni kun immoo diyaaspooraa fi qonnaan bultoota 150 ol gurmaa'an of keessatti kan qabate dha" jechuun ilmi Obbo Lammi Taayyee dargaggoo Seenaa Lammii BBC'tti himeera. Yaada Bulchiinsa Magaalichaa Dhimmi lafa hektaara 46 fi Waldaa Aksiyoona Daldala Qindaawaa Finfinnee Biiroo dhimma Nagaa fi Tasgabbii Magaala Finfinneetiin qabamee jira. "Qotee bulaa karaa adda addaan dogongorsiisuu fi sodaachisuun lafti hektaara 46 ol qabamee jira" kan jedhan hogganaan biirichaa Komishinar Addunyaa Dabalaa 'qorannaa irratti dhiibbaa qaba waan ta'ef' jechuun lakkoofsa shakkamtootaa to'annoo jala oolan nutti himuurraa of qusataniiru. "Kaampaanin maqaan isaa dhahame kun qaama ilaallatu irraa beekkamtii argatee jira. Kan nuti qulqulleessaa jirru waa'ee beekkamtii dhaabbatichaa osoo hin taanee akkaataan lafti magaalaa qonnaan bulaa irraa ittiin fudhatame fi harka ittiin galchan seeraan ala karaa jedhun qorachaa jirra" kan jedhu komishinarichi. "Qotee bulaa fi diyaaspooraan aksiyoona sana keessa gale akkamitti yakki akka irratti raawwatame wayita qorannaan xummurame uummata akka beeksisnu abdiin qaba" jechuunis himan. Dhimmicha keessaa gahee qabaachuu angawoota mootummaa fi hojjettoota dhaabbilee mootummaa biroo kan gaafanne Komishinar Addunyaa "karaa bulchiinsi magaalaa beekun raawwatamuusaa hanga ammaatti wanti irra geenye jiraachuu baatus bifa adda addaatiin namootni dhuunfaa mootummaa keessatti gahee qaban dhimmicha keessaa harka qabaachuu isaanii qorannaan ni mul'isa" jedhan. "Inni waan jiruf lafti kun bara 2009 irraa eegalee qote bulaa irraa fudhatame malee namootni mootummaa keessa jiran harka keessaa qabaachuu baatanii hagana deemuu hin danda'u" jechuunis himaniiru.


"Hojiin paarlamaan hojjete hojii seeraa miti" - Jawaar Mohaammad

Jawar Mohammed murtee 'heera mootummaa hiikuu' paarlaamaa har'aa  irratti maal jedha?


Baateetti haleellaa bakka gabaatti rawwatameen lubbuun namoota shanii darbe

Kibxata ar'aa Walloo godina addaa Saba Oromoo Baateetti gabaa daandii gara naannoo Affaar geessu bakka Adda Haaraa jedhamutti namoota gabaa deeman 7 rasaasaan rukutamuufi isaan keessaa 5 lubbuun darbuu  bulchaan aanaa Baatee Obbo Mohaamman Abduu BBCti himan. Namoota rasaasaan dhahaman lama gara hospitaalaa geeffamuun wallaansa argachaa jiraachuu bulchaan kun dubbataniiru. Obbo Mohaammad namoonni kunneen gabaa walakkaatti itti dhukaafamee akka ajjeefaman ibsuun, "ajjeechaan kun kan irratti raawwatameef sababa eenyummaa isaaniitiinidha. Sababii Oromoo ta'aniif qofa," jedhan. "Ar'a [Kibxata] bakka Muudee Hiinaa jedhamu gabaatu ture," kan jedhan bulchaan aanaa Baatee namoonni ajjeefaman kunneen magaalaa Baateerraa ta'uu isaanii dabaluun ibsaniiru. Hidhattoonni daldaltoota kanarratti dhukaasa banan Affaar irraa akka dhufankan dubbatan Obbo Mohaammad, konkolaataa irraa buusanii haleellaa kana akka raawwatan ibsaniiru. Sababiin ajjeechaa kanaa eenyummaa isaaniif qofa kan jedhan aanga'aan kun, yeroo ammaa kanatti walitti bu'insi rakkoo kanaaf geessisu hin jiru jechuun dubbatu. Walitti bu'insi kan ture naannoo daangaa jechuun, "gabaan sun gabaa waloodha, namni hundinuu deemee itti daldalata. Ar'a garuu kun dhalateera," jedhan. Reeffa namoota du'anii raayyaan ittisaa biyyaa seenee akka baase kan dubbatan Obbo Mohaammad sirni awwaalcha namoota ajjeefamaniis raawwatamuu addessaniiru. Haleellaa raawwatame kanaan walqabatee kan poolisiin to'annaa jala oolche jiraachuu wanta beekan akka hin qabne ibsuun, aanga'oota naannoo Affaar waliin bilbilaan dubbatanis furmaata akka hin arganne ibsaniiru. BBCn waa'ee namoota ajjeefamanii kanaa gama naannoo Affaariin odeeffannoo jiru qulqulleeffachuudhaaf irra deddebi'ee komunikeeshinii naannichaatti bilbilus argachuu hin dandeenye.


Dubartiin abbaa warraafi ilmi Lixa Wallaggaatti hidhattootaan jalaa ajjeefaman maal jedhu?

Godina Wallagga Lixaa Anaa Ganjiitti gaafa Kibxataa ganama ture namoonni sadii hidhattootaan ajjeefamuu isaanii kan gabaafame. Namoonni sadan kunneen ganama magaalaa Naqamteerraa ka'un gara Lixa Wallaggaa magaalaa Ganjiitti imalaa kan turan yoo ta'u, haleellaa irratti raawwatameen lubbuun isaanii sadanuu darbeera. Namoota ajjeefaman keessaa lama tajaajiltoota yoo ta'an tokko immoo ilma isa tokkooti. Namoota ajjeefaman keessa tokko Obbo Asaffaa Mokonniin jedhamu.  Waggoota dheeraaf dhaabbata 'Great Commission Ministry Ethiopia' jedhamuu keessa dalagaa turan. Haati warraa Obbo Asaffaa Aadde Xajjituu Galataa akka jedhanitti,  namoonni sadeen kunneen Kibxata ganama magaalaa Naqamteedhaa bahuun gara Wallagga Lixaatti imaluu eegalan. Kanas yeroo ibsan sababa taatmsa'ina koronaavayirasiin karaan waan cufameef tajaajilaa Misgaanuu Jammaree jedhamu  abbaa warraa isaanii du'e kun gara aanaa Ganjii warra bira geessuu barbaade. Haata'u malee, konkolaataan waan hin jirref abbaan warraa isaanii isaan geessuu qajeelan. Garuu qofaa isaanii hin turre. ''Yeroon deebi'u na faana ta'a jedheeti mucaasaa hangafaa fudhate bahe,'' jedhu Aadde Xajjituun. Ilmi isaanii abbaa isaanii waliin deeme Saamu'el Asaffaa kan jedhamu yoo ta'u reefuu mucaa waggaa 16'ti. Ta'us, akka nagaan bahanitti hin deebine. Du'uu isaanii gaafa Roobii ganama naannoo sa'aatii 1:00 dhagahuu kan himan Aadde Xajjituun guddaa gadduu himu. ''Reeffa isaallee argachuuf baay'ee rakkannee arganne.'' ''Baay'een gadda.  Dogongoraan mucaa hangafaa kana fudhatee bahe kophaakoo na hambisuu isaati,'' jechuun gaddaan dubbatu. Maatii isaanii keessaa lama lubbuu dhabanii isaaniifi mucaan durbaa waggaa 9 isaan biratti akka hafte himan. Barumsi waan hin jirreef ilmi isaanii qilleensan jijjiirradha, jedhee akka bahe himu. ''Abbaakoo faana adeeme biyyas ilaalee 'fataa' jedheen dhufa jedhee maamii chaawoo jedhee na dhungatee bahe mucaankoo ,'' jechuun ammallee sagaleen kuni gurra isaaniitti akka deddeebi'u dubbatan. Gama Lixaafi Kibba Oromiyaa qondaaltota mootummaafi dhaabbilee adda addaa irratti ajjeechaan irra deddebbiin mudachaa ture. Ajjeechaa kanaaf kan himatamu qaama hidhatee bosona keessa socho'uufi kana dura dhaaba ABO jala socho'aa turedha jedhama. Bulchaan Godina Wallagga Lixaa Obbo Eliyaas Ummataa ajjeechaa tajaajiltoota amantii irratti mudatellee hidhattootaa raawwate jechuun VOA Afaan Oromootti himaniiru. ''Dhukaasa itti banameen lubbuun namoota kanaa darbuusaa odeeffannoon nu qaqqabeera. ''Lakkoofsaan afur kan ta'an humna ABO shanee jedhamanii naannoo sana socho'an ta'uu anaa sanarraa mirkaneeffachuu dandenyeerra,'' jedhan Obbo Eliyaas. Daarektarri Gireet Komishinii Itoophiyaa Obbo Girmaa Altyaayee BBC'tti akka himanitti waan raawwate akkanaan himu. Misgaanuun sababa vaayirasii kanaan hojiin waan dhaabbateef gara magaalaa maatiin isaa jiran Ganjii deemuuf jedhee yeroo konkolaataa dhabutti Obbo Asaffaan konkolaataa isaaniin isa geessuuf yeroo achi deemanidha kun kan uumame jedhan. ''Misgaanuuf ammoo nannoon sun lafa itti dhalatee guddatedha.  Kun nurra ga'a jedhanii waan yaadan natti hin fakkaatu,'' jechuun himu. Dhaabbatichi hawaasa waliin hariiroo gaarii qaba kan jedhan Obbo Girmaan, waan raawwateen gadduu himu. ''Erga Itoophiyaa kessa hojechuu jalqabee dhaabni keenya waggaa 40 ol waan ta'eef siyaasa kamirraayyuu bilisa ta'uun keenyas ni beekama. Kanaaf, hojjeettoonni keenya hedduun midhaan nurra ga'a jendhanii hin yaadan. Kanaaf, tarii konkolaataa mootummaa itti fakkaatee haleellaa kana gaggeessanii shakkii jedhu qabna,'' jedhan. ''Yeroo dheeraan dura tarii sababa amantaa isaaniifi sababa tajaajila isaaniif namootni ajjeefaman jiru garuu akkasiin tajaajilaan nama gaggeessuuf manaa ba'ee ajjeefame hin jiru,'' jechuun himan. Misgaanuun achumaa nannoo dhaloota isaatti kan awwaalame yoo ta'u, Obbo Asaffaafi ilmi isaanii ammoo Godina Shawaa Lixaa aanaa Tokkee kuttaayee, Gudaritti raawwachuu BBC'tti himaniiru.


Nigusuu Xilaahun: 'KFO fi OMN itti gaafatamummaa fudhachuu qabu'

Mootummaan dhaabilee siyaasaa fi sabaa himaalee akka tokkummaafi waliin jiraachuun uummata diigamu godhan irratti tarkaanfiin fudhadha jedhe. "Haasaawwan jibbiinsaa waltajjiiwwan uummataafi karaa sabaa-himaalee tamsa'aan, tokkummaa biyyaa fi waliin jiraachuu uummataa balaaf saaxilu" jedhan pirees seekreetariin waajjira MM Obbo Nigusuu Xilaahun. Obbo Nigusuun kana kan jedhan waltajjii KFO'n guyyaa dubartootaa sababeeffachuun waajjira isaa Finfinneetti qopheesse kan OMN kallattiin dabarse irratti dubbiin shamarree tokkoo marsaalee hawaasaa irratti komii kaasuu isaan booda yaada FBC'f kennan irratti. "Dubbiin shamarree kanaa heera mootummaa kan faallessu qofa osoo hin taane, haala yeroo Itoophiyaa ilaalcha keessa kan hin galchine haasaa jibbiinsaati" jedhan aanga'aan kun. Kanaafis KFO fi OMN itti gaafatamummaa fudhachuu qabu jedhan. Itti dabaluunis dhaabbilee gocha akkanaa keessaa qooda qaban irratti Abbaa Taayitaa Biroodkaastii Itoophiyaa fi Boordii Filannoo Biyyaalessaa waliin ta'uun mootummaan tarkaanfii ni fudhata jedhaniiru. Abbaan Taayitaa Biroodkaastii Itoophiyaa qabiyyee tamsa'e kana akka argateefi xiinxalaa akka jiru beeksiseera. "Waanti shamarreen sun dubbatte waan sirrii miti, waan mirga yaada ofii bilisaan ibsachuudha jennee bira darbuu hin dandeenyedha" jedha direektarri Olaanaa OMN Obbo Girmaa Guutamaa. "Wayita sanatti shamarree sana harkaa maayikii yoo fudhan malee akki itti tamsaasa kallattii sana dhaabnu hin turre" kan jedhu Obbo Girmaan, booda garuu haasaa ishee san marsariitii, marsaalee hawaasaa miidiyichaa akkasumas saatalaayitii irraa buufneerra jedha. Sababa isaa erga ibsineen booda daawwattootaafi dhaggeeffattoota keenya dhiifama gaafanneerras jedha. OMN amma duras Abbaa Taayitaa Biroodkaastii Itoophiyaa irraa akeekkachiisi itti barraa'ee jira. Akeekkachiisi amma duraa qabxiilee dogoggora ta'an irraa ka'ee nutti barraa'ee, gama ogeeyyii seeraa keenyaan akka nuuf sirratu gaafachaa jirra jedha Obbo Girmaan. "Yeroo hedduu haala nuti to'achuu hin dandeenye keessatti tamsaasa kallattii irratti wanti akkasi nu mudata" kan jedhu Girmaan, "qabiyyeen yeroo akkasii tamsa'an kan OMN osoo hin taane kan abbaa dubbatu saniiti" jedha. Ibsi waajjira MM irraa kenname kun 'doorsisa fakkata', dhimmicharratti waajjirichi nuyi nun dubbisnes jedha Obbo Girmaan. Paartiin KFO gama isaatiin waltajjichi kan uummataa ta'uu eerun, namoonni miidiyaan waamaman malee namni xalayaan waamame akka hin jirre ibseera. KFO'n ergaa haasaa baniinsaafi cufiinsaa hogganoonni dhaabichaa dabarsan, akkasumas yaada paanaliistonni waltajjicharratti afeeraman kaasan qofaaf itti gaafatama fudhata jedhu dura taa'aa itti aanaan paartichaa Obbo Baqqalaa Garbaa. Dubbiin shamarree kanaa "waltajjii akkasiirrati ka'uun isaa sirriidha jennee hin amannu, garuu mirga yaadashe bilisaan ibsachuu qabdutti fayyadamtee dubbatte" kan jedhan namni siyaasaa Obbo Baqqalaan, "ibsi waajjirri MM baase fudhatama hin qabu" jedhan. "Nuti filannoo dhufu irratti 'bilxiginnaa' waliin dorgomnee aangoo ni fudhanna jennee murannoon itti deemaa jirra, kanaaf akka masaanuutti waan nu ilaalaniif, ammumaa jalqabanii mataa keessa gadi nu rukutuufi hamilee keenya cabsuuf yaalii godhamudha" jedhu. Kanaaf ammo boordii filannoo akka uleetti itti fayyadamuuf adeemu jedhan. Pirees seekreetariin waajjira MM Obbo Nigusuu Xilaahun dhimmicha irratti FBC'f yaada kennaniin 'wanti uumame dogoggora qofa osoo hin taane, balleessaadha' jedhaniiru. Mootummaan amma dura wal barsiisuufi mari'achuudhaan wal sirreessuu filannoo godhatee adeemaa ture jedhu Obbo Nigusuun. Amma garuu gochi akkannaa heddummachaa waan jiruuf mootummaan gara tarkaanfii fudhachuutti akka seenu himaniiru.


Nageenya Oromiyaa: Waa'ee qondaalaa nageenyaa Naqamteetti ajjeefamanii waan beeknu

Hogganaan duraanii Waajjira Dhimma Bulchiinsaa fi Nageenyaa magaalaa Naqamtee Obbo Tashooma Gannatii ajjeefamuu isaanii maddeen BBC'f mirkaneessaniiru. Namni kun guyyaa har'aa waaree booda naannoo mana jireenyaa isaaniitti daandii irratti rasaasaan dhahamanii akka ajjeefaman BBC'n odeeffateera. Eenyuun akka ajjeefamaniifi ajjeechaa isaanii kanaaf maaltu sababa akka ta'e wanti beekame hin jiru. Obbo Tashoomaan A.L.I bara 2007 fi 2008 waggoota lamaaf Magaalaa Naqamteetti bulchaa kutaa magaalaa Calalaqii turan. Sana booda hogganaa Waajjira Hawaasummaa fi hogganaa itti-aanaa Waajjira Bulchiinsaa fi Nageenyaa magaalattii ta'anii hojjetaniiru. Bara darberraa eegaluun hogganaa Waajjira Bulchiinsaa fi Nageenyaa magaalattii ta'anii erga hojjetaa turaniin booda, ji'a tokko dura hoggansa irraa kaafamanii ramaddii biraa eeggataa akka turan BBC'n odeeffateera. Namni umuriin isaanii ganna 35-40 tilmaamamu kun bultii ijaarratanii ijoollee lamas horataniiru. Ajjeechaan qondaala nageenyaa duraanii kun wayita sababa koronaavaayirasiif bilbilliifi intarneetiin Lixaafi Kibba Oromiyaatti adda citee ture akka deebi'u mootummaarratti dhiibbaan taasifamaa jirutti raawwate. Intarneetii fi bilbilli kan adda citeef rakkoo nageenyaa naannoo sana jiruun wal-qabatee ajjeecha irra deddeebiin aanga'oota mootummaa irratti raawwatamaa tureefi miidhaa hawaasarra gahaa jiru ittisuufi jedha mootummaan. Hoggannaa Itiyoo telekoom damee Lixaa Obbo Gammachis Taaddasaa,  Itti-gaafatamaa qorataa yakkaa magaalaa Naqamtee komaandar Caalaa Dagaagaa, Direektara Humna Namaa Yuunivarsiitii Wallaggaa Obbo Darajjee Olaanaa dabalatee namoonni kaanis bara darbe magaalaa Naqamteetti ajjeefamaniiru. Kana malees godinaalee Lixa Oromiyaa biroo keessatti yeroo adda addaa aanga'oonni mootummaa hedduun ajjeefamanii jiru. Mootummaan namoota ajjeefaman kanaaf waraana hidhatee bosonatti hafe himata. BBC'n dhimma ajjeechaa Obbo Tashoomaa irratti odeeffannoo dabalataa argachuuf aanga'oota mootummaa sadarkaa magaalaa hanga Naannoo jiran qunnamuuf yaalus odeeffannoo wayyabaa argachuu hin dandeenye. Hogganaa itti aanaan Biiroo Dhimma Bulchiinsaa fi Nageenyaa Oromiyaa Koloneel Abbabaa Garasuu rukutamuu isaa akka dhagahan garuu odeeffannoo dabalataa biraa akka hin qabne BBC'tti himan. Dubbi himaan Mootummaa Naannoo Oromiyaa obbo Geetaachoo Baalchaa ajjeechaan kun raawwachuu isaa mirkaneessanii, qorannoon eegalamu isaa FM Shaggaritti himaniiru.


Siyaasa Oromoo: Qondaalli ABO Abdii Raggaasaa eenyu, maaliif hidhaman?

Ajajaan duraanii waraanaa fi qondaalli olaanaa ABO Obbo Abdii Raggaasaa ajjeechaa qondaala mootummaan shakkamuu isaanii abukaatoon isaanii BBC'tti himan. Qondaalli kuni torban lama dura Guraandhala bultii 29 to'annoo jala kan oolan yoo ta'u, guyyaa kaleessaa yeroo lammaffaaf Wiixata Bitootessa 16 mana murtii magaalaa Buraayyuu argamutti dhiyaataniiru. Ajjeechaa itti-gaafatamaa waajjira bulchinsaafi nageenyaa magaalaa Buraayyuu Obbo Solomoon Taaddasaa fi yaalii ajjeechaa namoota biroo isaan waliin turan irratti raawwateen shakkamuu fi namoota biroo sadii waliin mana murtiitti dhiyaachuu abukaatoon isaanii Dr Tokkummaa Dhaabaa BBC'tti himaniiru. Poolisiin qorannoon isaanii walxaxaafi yeroo bal'aa kan fudhatu ta'uu eeruun yeroo dabalataa gaafachuus himaniiru. Komiin ifa aduu argachaa akka hin jirre, akkasumas maatii fi abukaatoo isaanii waliin wal arguu akka hin dandeenyellee Obbo Abdiin mana murtiif iyyatan sirratee qorannoon isaanii guyyoota 11 jidduutti xumuramee akka dhiyaatu manni murtii ajajeera jedhan. Akka obboleessi isaanii quxisuu wayita ammaa Kaanaadaa jiraatan, Milkiisaa Raggaasaa, BBC'tti akka himanitti Obbo Abdii Raggaasaa godina Shawaa Lixaa Dirree Incinniitti bara 1969 dhalatan. Maqaan dhalootaa isaanii Takluu ture, booda gaafa qabsootti seenan maqaan Abdii jedhu moggaafameef. Barnoota sadarkaa duraa mana barumsaa Dirree Incinniitti, sadarkaa lammataa ammoo Ambotti baratan. Barnoota sadarkaa lammataa erga xumuranii booda Kolleejji Poolisii galuun Sandaafaatti barnoota 'Intalajansii' ykn tikaa baratan. Bara mootummaa Dargii waggaa tokkoof ministira haajaa alaa keessa qondaala tikaa ta'anii dalaganii turan. Yeroosuma sagantaa barnoota al-idileetiin yuunivarsiitii Finfinnee galanii muummee barnoota saayinsii siyaasaa barachuu eegalan. Osoo qondaala mootummaa Dargii ta'anii hojjetaa turanii Adda Bilisummaa Oromoo waliin qunnamtii uummachuun, namoota ijaaruu dabalatee hojii adda addaa hojjetaa turan jedhu obboleessi. Bara 1991 kufaatii mootummaa Dargiin booda guutummaan guutuutti ABO'tti makamuun hanga ABO'n chaartara keessaa bahuutti qondaalaa tikaa ABO ta'uun tajaajilaa turan. Bara 1992 ABO'n chaartara keessaa bahuun dura Waraanni Bilisummaa Oromoo zoonii Dhihaa gama Wallagga akkasumas zoonii Bahaa gama Harargee keessa socho'aa ture. ABO'n chaartara keessaa bahuu hordofuun loltoonni TPLF zooniiwwan lamaan kanarratti xiyyeeffatee waraanaa fi hogganoota ABO adamsuu eegale. Hoggannoonni dhaabichaa gariin ajjeefamanii, gariin ammoo yoo hidhaman gariin ammoo gara biyya ollaatti baqatan. Haaluma kanaan Obbo Abdii Raggaasaa bara 1993 biyyaa bahanii gara Naayiroobii imalani akka namni yeroo dheeraaf dirree qabsoo isaan waliin turan tokko BBC'tti himanitti. Erga ABO'n chaartara keessaa bahe bakki waraanni ABO itti gadi of dhaabe Zoonii Kibba lafa Booranaa iddoo Solooloo jedhamutti. Zoonii Kibbaa kana gadi dhaabuu keessatti ammoo Abdii Raggaasaa nama shoora olaanaa taphate jedhu namni kun. Namni bara 1993 jalqaba zoonii Kibbaa saaqee bara 1991-92 hogganaa waajjira ABO Nageelle Booranaa kan ture nama Mulugeetaa Baqqalaa Hirphaa jedhamudha. Namni kun baruma san kan wareegaman. Ergasii booda Abdii Raggaasaa, Olqabaa Lataa fi namoonni kaan gara Soloolootti imaluun Zoonii Kibbaa qubatanii leenjii eegalan. "Waraanni kun hidhannoos, waan nyaatuufi uffatus osoo hin qabaatiin hamilee itti horee hogganaa waraana kana jiraachisedha" jedhu namni dhihootti isaan beekan kuni. ''Biyya keessatti qunnamtii uumuun, waraanni deeggarsa akka argatu, akkasumas bobbaa loltoota mootummaa irraa aanee akka jiraatu nama taasisedha. zoonii kibbaa jechuun Abdii Raggaasaa jechuudha" jedhu. Oromoo Booranaa naannoo daangaa Itoophiyaafi Keeniyaa jiraatu biratti Abdiin nama gootummaan beekamuufi daran jaalatamudhas jedhu. Bara 1998 kora hatattamaa ABO'n Moqadishuutti godhateen miseensa gumii sabaa ta'anii filataman. 1998 hanga 2004 miseensa gumii sabaa ta'anii Zoonii Kibbaa turan. Bara 2004 kora sabaa sadaffaa Eertiraa Asmaraatti taa'amerratti miseensa Shanee Gumii [Hojii Raawwachiiftuu] ta'uun filaman. Bara 2005 gara Eertiraa imaluun hanga 2018 ajajaa waraana Bilisummaa Oromoo ta'anii hojjetaa turan. Bara 1999 wayita dirree qabsoo zoonii Kibbaa jiran dhukkuba sombaa daran dhukkubsatanii sadarkaa du'aaf of eeguurra gahanii turan. Yeroos qullubbii adii qorichaaf ta'ullee bitachuuf humna dhabne, qoricha aadaa Booranaa lafa jalaa qotamu Awaachoo jedhamuun akka wayyaa'an himu jaalli qabsoo isaanii gaafas waliin turan. Ergasii dhukkuba sanarraa guutummaatti akka hin fayyineefi bara 2018 osoo gara biyyaa hin deebi'iin ji'oota muraasaaf wal'aansaaf gara Faransaay deemanii turan. Maatiin isaanii ammallee achuma Faransaay jiru. Baay'ee nama hojiiti jedhu Obbo Milkisaan waa'ee obboleessa isaanii angafaa yoo dubbatan. "Yeroo qe'ee dhufu walitti qabee hojii nu hojjeechiisa ture, taa'uu hin danda'u" jedhu. "Dallaa nu ijaarsisaa, midhaan qonnaan bultoota naannoo keenya jiranii osoo hin hafiin maaliif hin aramne jedhee nu aramsiisa ture" jedhu. Nama firoota isaa waliin hariiroo jabaa qabuufi nama firas walitti qabudha jedhu. "Nama hojiiti malee nama guddoo mul'achuu barbaadu miti. Gara miidiyaatti bahanii haasa'uu, of mul'isuu waan jedhu kana hin jaalatu." Jaalleen qabsoo isaanii waggoota dheeraa akka waliin turan nutti himanis, "Abdiin akkuma maqaa isaati" jedhu. "Qabsaa'ota birattis, hogganoota birattis nama jaalatamu, akka hogganaa waraanaatti lolee kan lolchiisu, ajajuu qofa osoo hin taane hojjetee kan hojjechiisudha" jedhu. Mootummaan Itoophiyaa hogganoota ABO durii kaasee addatti barbaachaa ture keessaa tokko Abdii Raggaasaati jedhu namni kun. "Humna leenjiifi hidhannoo addaa qabu bobbaasee, akkasumas karaa Imbaasii Itoophiyaa Naayiroobii jiruu yeroo adda addaa hidhuuf yaalii gochaa ture" jedhu. Hidhamuun isaanii kunis sanumaan wal qabata jedheen yaada jedhu namni maqaan isaanii akka hin eeramne nu gaafatan. Erga qabsoo nagaaf jecha gara biyyaa deebi'ee "hariiroon inni waraana waliin qabu hin jiru" kan jedhan namni kun, haa ta'u malee hojiilee dhaabaaf wayita Oromiyaa keessa socho'aa ture humna nageenyaan hordofamaa turuu dubbatu. Osoo qabsoo nagaatti hin deebi'iin ajajaa waraanaa waan tureef, isa yeroo saniin yoo himatan malee erga qabsoo nagaatti deebi'ee duuba hojii waajjira banufi nama ijaaruu irratti hojjetaa ture jedhu obboleessi isaaniis. "Erga biyyatti deebi'ee booda itti gaafatamaa hojii ijaarsaa fi jaarmiyaa kan godina jiddugaleessaa ta'uun dhaabni ramadee hojjetaa akka turan quba qaba" jedhu. Hidhamuu mala kan jedhu shakkaan ture, of eeggadhu jedhees itti himeen ture. "Qabsoo filatanii sodaachuun hin ta'u" nuun jedhe jedhan. Obbo Abdiin mana murtiitti yeroo dhihaatan kanneen itti shakkaman keessaa ajjeechaa qondaala nageenyaa magaalaa Buraayyuun alatti waraana araara mootummaa fudhachuu dhabuun bosonatti hafe waliin ammallee hidhata qabdu jedhamaniiti.


Obbo Lammii Taayyee: 'Kan jaarsummaa jibbu seexana duwwaadha’

Koreen rakkoo nageenyaa Lixa fi Kibba Oromiyaatti mudate akka furamuf haala nan mijeessa jedhe, 'Koree Araaraafi Nagaa Furtuu', himannaan narratti ka'e fudhatama hin qabu jechuun ibse. Koreen kuni torban darbe ibsa miidiyaaletti kenneen qaamolee lamaan, mootummaafi hidhattoota, walitti fiduun araarri akka bu'u gahee isaa akka gumaachu ibsee ture. Haa ta'u malee, qondaallii Paartii Badhaadhinaa waajjira Oromiyaa Obbo Taayyee Danda'aafi miseensa koree kanaati jedhamun ibsa irratti kan maqaan isaanii ka'e Dr Gammachuu Magarsaan karaaa gara garaanis ta'u koree kana himataniiru. Obbo Taayyee Danda'aan ''Koree araaraa wanti jedhan hin jiru. Daawud ibsaa waraana akka hin qabne ifaan waakkate. ... Warri baadiyyaa fi magaalatti yakka farra namoomaa raawwatu shiftaa dha. Shiftaa waliin ammoo dubbiin hin taatu,'' jechuun fuula fesbuukii isaanii irratti barreessan. Kuni egaa osoo Hogganaan Kominikeeshinii Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Getaachoo Baalchaa ibsa sana irratti argamuun mootummaan koree nagaa buusuuf hojjetu akka deeggaru osoo ibsanii jiraniiti. Gama kaaniin, miseensa koree araaraa ta'uun isaanii kan eerame Dr Gammachuu Magarsaa ibsa kenname kanaan booda, beekkamtii isaanii malee koricha keessatti galfamuu midiyaa biyya keessa tokkorratti dubataniiru. BBC'n haaluma adeemsa koree araaraaf haalan mijeessa jedhu kana ilaalchisuun barreessaa koricha kan ta'an Obbo Lammii Taayee waliin turtii taasiseera. "Korri keenya dhaabbata tola-ooltummaa Furtuu jedhamu jalatti ijaaramee jira. Korri kun ammoo Waraana Bilisummaa Oromootiifi mootummaa gidduu waldhabdeen jiru akka hiikamuuf jara lamaaniin koree filachiisa jechuudha," jechuun ibsuu Obbo Lammiin. Kan qondaalli Paartii Badhaadhinaa Obbo Taayyeen dubbataniifi Hoogganaan Biiroo Kominkeeshinii Oromiyaa Obbo Getaachoo Baalchaa dubbatan dhaga'uu ibsuun, dhimma akkasii irratti aangoon seeraa kan kennameef dubbi himaa mootummaadha jedhu Obbo Lammiin. "Akka seeraatti kan fudhatamuu qabu kan Obbo Getaachoon dubbatanidha. Sababiin isaas, dubbi himaa mootummaa waan ta'aniif aangoon seeraan isaaniif kennamaadha. Kan Obbo Taayyee Danda'aan haasa'an ammoo dhiibbaayyu haa qabaatu ykn araara sana jibbuuf ykn mormuudhaaf, akka gufatuuf fedhii dhuunfaa isaarraa qaburraan haasa'uu danda'a malee akka ejjennoo mootummaatti fudhatama qaba jedhee hin fudhadhu ani gamakootiin." Akka dhuunfaa isaatti Obbo Taayyeen fedhii araaraa sana dhabuu danda'a jechuun himu Obbo Lammiin. Erga ji'a ja'an darbanii as haadha isaanii bilbilaanis ta'e qaamaan dhaqanii akka arguu hin dandeenye kan dubbatan Obbo lammiin, sababii rakkoon nageenyaa jiruuf maatiifi firri isaaniillee maal keessa akka jiran namni quba walqabu hin jiru jechuun dhimma nagaa hangama akka yaaddessaarra ga'e ibsu. Rakkoon nageenyaa uumame guddaa ta'uu isaarraa kan ka'een nutti dhaga'amee furmaata argachuu qaba jechuun kaka'uu malee dhimma kana ilaalchisee WBO waliin hidhata hin qabnu, mootummaa waliinis ta'e Paartii Badhaadhinaa waliin hidhata hin qabnu jedhan Obbo Lammiin. Gama kaaniin Dr. Gammachuu Magarsaa tibba kana osoo hin beekiin koree kana keessatti filatamuu ibsanii, akka koree jedhame kana keessa hin jirrellee naaf yaa beekamu jedhanii turan. Hayyuun Antiroppooloojii Dr Gammachuu Magarsaa koreen kuni 'jarjarsuudhaan' hundaa'e yaada jedhu turtii miidiyaa OMN waliin taasisaniin ibsaniiru. Dhimma koree furtuu ibsi miidiyaaf kennamu guyyaa sadii dura [Kibxata] dhagahuu isaaniifi innu ijoo dubbii marii guyyaa san taasisan akka hin taane eeru. "Wanti irratti waliigalames hin jiru. Koreen furtuu rakkoo Oromiyaa keessa jiru hiika jedhee namni irratti waliigales hin jiru," jechuun himan. "Hin gaafatamne, itti hin amanne, itti waliin galle maqumakoo fuudhanii fiigani," jechuun ibsi kennamus quba hin qabu jechuun ibsu. Yaada isaanii kana garuu Obbo Lammii Taayyeen ni balaaleeffatu. Kana yeroo deebisan Obbo Lammiin guyyaa lama walga'ii Hoteela Gihoonitti akka waliin taa'an himuun dubbiin Dr. Gammachuu osoo hin beekiin itti ana dabalan jedhu ''dubbii sobaati'' jedhan. Marii guyyaa jalqabaas isaan waliin akka jalqaban kaasuun guyyaa dhumaa yeroo ibsa miidiyaaf kennuuf yeroo qophaa'aa jiranittis waajjira isaaniitti akka walga'an dubbatu. Akka Obbo Lammiin jedhanitti, Dr. Gammachuun ibsa Obbo Taayyee Danda'aa kennaniin booda dubbichi hin milkaa'u jechuudhaan wanti kun soba jechuudhaan abdii kutannaadhaan yaada dhuunfaa isaanii kennan jedhan. "Kun ammoo sirrii miti. Nutis hin fudhannu. Obbo Taayyee Danda'aa waan barbaade yoo haasa'e wanti kun milkaa'uu hin danda'u jedhanii akkasitti kaasuun isaanii sirrii miti," jechuun himu. Dr. Gammachuun nama Dr. Abiyyitti dhiyaatu barbaaddannee itti erganna jedhanii akka turan dubbachuun dhimmichi dhimma Dr. Abiy osoo hin taane dhimma biyyaati waan ta'eef, "nuti dhaabbata seera qabeessa waan taaneef lolumti akka dhaabbatuuf gaafanna," jedhan. Sodaadhuma Obbo Taayyee Danda'aan dubbataniifi aktivistoonni tokko tokko warri nagaan akka bu'u hin barbaanne walitti bu'iinsa kana ajandaa siyaasaatiifi beekkamtii mataa isaaniitiif itti fayyadamuudhaaf biddeena godhatanii olola namarratti oofan namoonni baqatu jedhu Obbo Lammiin. "Nuti ammoo gatii kaffaluun nurra jiraatu hundumaa ni kaffalla jennee korri kun ejjennoodhaan irratti hojjechaa jiraa," jechuun ibsu. Dr Gammachiis namoonni maqaan isaanii koreetti akka dabalamu kennanis miidiyaa irraa dhagahanii isaan gaafachuu dubbatu. Dhimma kana irratti kan gaafanne Obbo Lammiin Dr. Gammachuun jalqaba namoota biroo koree keessatti hirmaatan lamallee filanii booda yaada Obbo Taayyeen kennaniin booda garuu yaada jijjiirrachuu dhageenye jedhu Obbo Lammiin. "Nuti Taayyee mitiitii abbaan barbaade yoo haasa'e hojii jalqabne dhiisuu hin dandeenyu nuti. Waa'ee namoota rakkachaa jiraniitu nu kakaase waan ta'eef, abbaan barbaade waan barbaade yoo nuun jedheyyuu hojii jalqabne sana dhiisuu hin dandeenyu." Dr. Gammachuunillee koree kana keessatti hirmaachuu dhiisuu hin qaban ture kan jedhan Obbo Lammiin dhiimma jalqabarraa kaasnee waliin mariyachaa turreefi ofiinillee itti amananii namoota biraa koreetti affeeranii booda dhiisuun isaanii sirrii miti jedhan. Obbo Taayyeen ammoo hojii jalqaban haarsaa babaadame mara kaffaluun gargaarsa Waaqaan abdii milkaa'uu qabannee itti fufuna jedhu. Dhimma kana irratti garuu Dr Gammachuun yaada biraa akka qaban eeru. Akka hayyuun kuni jedhanitti rakkoo nageenyaa akka furamuf haawwii malee fala isaa hin qaban. Garuu, rakkinni nageenyaa dura qoratamuu qaba jechuun 'rakkoon walxaxaadha, koree tokkoon halkan tokkoon hin hikkamu,' jechuun yaada qaban ibsu. Adeemsi isaanii kan kanaan dura ture irraa adda kan taasisu akka jiru kan ibsan Obbo Lammiin, haal-dureewan dura raawwatamuu qabu raawwachuun itti adeemuuf jiraachuu isaanii ibsu. Adeemsi araaraa kanaan dura jalqabamee hin milkaa'iin hafe haal-dureen barbaachisu dursee dhumuu dhiisuu isaatiini jedhu Obbo Lammiin. "Amma nuti garuu waraana hiikkachiisuu, waraana fidanii harka kennachiisuu kanneen jedhan haal-duree keessa galuu hin qaban jechuun itti deemna.'' Kana dura osoo araarri gara itti ba'utti hin baramiin dura waraana hiikkachiisuu sanatu dogogora uume jedhu. "Kanaaf nuti ammoo waraanni osoo meeshaa hin hiikkatiin, qaamni hidhatee jiru sun nama bakka buufatee akkamittin hiikkachuu danda'a kan jedhamu bakka bu'oota isaanii waliin mari'anneetu mirgi lamaaniiyyu haala wal madaalawaa ta'eefi kabajamuu danda'uun itti adeemama," jedhan. "Aadaa Oromoo keessatti namni jaarsummaa jibbu seexana duwwaadha. Jarri lamaanuu araara jibbu amantaa jedhu hin qabnu nuti,'' jedhu Obbo Lammiin. Warra hidhatanii bosona jiraniif gaaffii dhiyeessuutti akka jiranis ibsaniiru. Warri hidhatanii jiranis ta'e mootummaanis fedhii akka agarsiisee jiru kan himan Obbo Lammiin, jaarsolii isaanii filatanii itti deemama jedhu.


Paarlaamaa Itoophiyaa: Miseensonni paarlaamaa muudama Diyaaqon Daani'el Kibrat morman

Miseensonni Mana Maree Bakka Bu'oota Ummataa muudama Diyaaqon Daani'el Kibrat miseensa boordii Dhaabbata Pireesii Itoophiyaa ta'un dhihaatan morman. Manni Maree har'a Aadde Adaanach Abeebee Abbaa Alangee Federaalaa gochuun yeroo muudu Dr Liyaa Taaddasaan immoo Ministira Fayyaa ta'un muudamaniiru. Dhimmi walfalmisiisaa ta'e garuu gorsaan MM Abiy Ahimad Diyaaqon Daani'el Kibrat muudama boordii miidiyaa mootummaaf dhihaachuu isaaniiti. Diyaaqon Daani'el Adoolessa bara 2018 ykn Adoolessa 2010 bara 2012 irraa eegalee miseensa boordii dhaabbatichaa ta'un tajaajilaa jiru. Haa ta'u malee, labsii Dhaabbata Pireesii Itoophiyaa akka haaraatti caasessuuf bahe hordofee miseensa boordii ta'un akka itti fufan yaada har'a dhihaate irratti garuu komiin ka'eera. Miseensi paarlaamaa Dr Gammadoo Daale miseensonni boordii Dhaabbata Pireesii Itoophiyaa jijjiiramu akka deeggaran himanis muudamuu nama tokko, Diyaaqon Daani'el, akka morman himan. Kanaafis, wanta tibbana mudate [fuula fesbuukii dhaabbatichaa irratti wanta ta'e] akka fakkenyaatti kaasaniiru. Akka Dr Gammadoon jedhanitti namoota har'a akka muudamanif maqaan isaanii itti ergame keessa maqaan Diyaaqon Daani'el hinjiru. ''Amma yeroo dubbifamun dhagahe,'' jechuun paarlaaamaa keessa dubbatan. ''Walqixxummaa amantii kan hin amanne, amantii tokko isa kaan irratti kan kakaasan, akkasumas lammiilee gidduu walqoodinsi akka uumamu nama hojjetanidha,'' jechuun himatan. Kana mirkanessuufis wanti viidiyoodhaan deeggarame ni jira jechuun kan himan Dr Gammadoon ''nama kana bakka kanaaf akka muudaman kaadhimuun mataan isaa ni yaadessa,'' jedhan. Komii ummataa dhagahu dhabuun maal fiddu yoo kan jedhan ta'e malee wanti nuti jechaa jirru ''sirrii miti. Namni kuni bakka [hojii] ummata baay'ee tajaajilu irrati tajaajiluu hin danda'an,'' jechuun dubbatan. ''Dhaabbanni pireesii ummata Itoophiyaa mara kan tajaajilu yoo ta'e, Daani'el Kibrat bakka kanaaf hin malu,'' jechuun himan. Miseensi paarlaamaa biraallee ''Yaada har'a irratti [Daani'el irratti] ka'e innu ni dhagaha jedheen yaada. Wanta ummata mufachiisurraa of qusachuu qaba,'' jechuun himan. Miseensi Mana Maree biraa Naannoo Tigraay irraa dhufanis mormii dhiheessan. Odeessaalee walitti dhiyaatan kanneenillee dubbisuu maltan: ''Daani'el Kibrat fa'i biyya bittinsuufimoo walitti nu fiduufi kan aangootti dhufaa jiran?,'' jechuun gaafatan. 'Namoonni walitti nuu hin finne yeroo kaadhimaman maaliif fudhannee raggaasisna,' jechuun dubbatani miseensi paarlaamaa kuni. ''Amma ummanni Itoophiyaa nama kana nu fudhataa?'' jechuun yeroo namoonni filaman maaliif yaadamu dhabe jechuun dubbataniiru. Miseensonni paartii ABBUT irraa dhufan Paartiin Badhaadhinaa bu'uura seeraa hin qabu jechuun muudama dhihaate irratti mormii dhageessisaniiru. Sagalee Diyaaqon Daani'el Kibrat irratti kennameen 148 yeroo deeggaran, 126 mormaniiru, 24 immoo sagalee hin kennine. Mormiin hammanaa muudama dhihaate irratti yeroo dhihaatu kuni waan hin baramne. Walumaa gala muudama boordii irratti sagalee kennameen mormiin 20 dhihaatus sagalee caalmaan ragga'eera. Itti gaafatamaan dhimma Sabqunnamtii Paartii Badhaadhinaa Obbo Awwaluu Abdii walitti qabaa haaraa boordichaa yeroo ta'an Obbo Kaasaahun Gofee bakka bu'un ni hojjetu. Boordiin Dhaabbata Pireesii Itoophiyaa namoota sagal kan of keessaa qabu yoo ta'u Dr Aggaaradach Jamaaneefi Obbo Obaang Meeto keessa jiru. Ministeera Galiiwwanii ta'uun jijjiiramoota fidaniin MM Abiy Ahimadin kan galateeffaman Aadde Adaanach Abeebee Abbaa Alangee Federaalaa ta'un muudaman. Aadde Adaanach dhiheenya ambaasaaddara ta'un kan muudaman Obbo Birhaanuu Tsaggaayee bakka bu'aniiru. Ministir Di'eetaa Ministeera Fayyaa ta'un kan tajaajilaa turan Dr Liyaa Taaddasa immoo Ministeera Fayyaa ta'un kan akka tasaa hojii gadhiisan Dr Amir Amaan bakka bu'aniiru. Hogganaan Biiroo Fayyaa Oromiyaa ta'un yeroo dheeraaf tajaajilaa kan turan, Dr Darajjee Dhugumaan, dhiheenya Ministir Di'eetaa Ministeera Fayyaa ta'un muudamuun isaanii ni yaadatama. Gama kaaniin, ajjeechaa qondaaltota Naannoo Amaaraa bara darbe raawwate irratti lubbuun kan hafan Obbo Laaqaw Ayyaaloo immoo Ministeera Galiiwwanii ta'un Adde Adaanach bakka bu'an. Obbo Laaqawiifi qondaaltonni biroo naannicharraa yeroo ka'anitti miseensonni paarlaamaa Naannoo Amaaraa 'naannicha dadhabsa' jechuun mormii dhiheessaniiru. Aadde Filsan Abdullaahii immoo Ministeera Dubartootaa, Daa'immaniifi Dargaggootaa ta'un kan muudaman. Ministiroota afur guyyaa har'aa Mana Maree Bakka Bu'oota Ummataatti muudaman keessaa 3 dubartootadha. Obbo Tsaggaa Arraage immoo Komishinara Naamusaafi Farra Malaammaltummaa Itoophiyaa ta'un kan muudaman.


Komishinii Mirga Namoomaa UN: 'Yeroo Covid-19 hammaatetti intarneetiin Lixa Oromiyaatti cufame turuun isaa baay'ee nu yaachise'

Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Komishiniin Olaanaa Mirgoota Namoomaa, yeroo weerarri Covid-19 hammaatetti Lixa Oromiyaatti maloonni kominikeeshinii cufamanii turuun baay'ee na yaachise jedhe. Ibsa dhaabatichi kaleessa baaseen akka mul'isetti, tibba addunyaan tatamsa'ina koronaavaayirasii ittisuuf carraaqaa jirtutti walitti fufinsaan Lixa Oromiyaatti bilbilaafi intarneetiin adda citun isaa baay'ee na yaachiseera jedheera. Torban darbe haala walfakkaatuun raapportarri addaa garee mirga namoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii yeroo weerarri koronaavaayirasii hammaatetti intarneetii cufuun fudhatama hin qabu jedhee ture. 'Wayita ammaa yeroo biyyoonni hundi lammiileen isaanii marti kan kana dura turerraa caalaatti tajaajila intarneetiifi bilbilaa akka argatan taasisaniif gaafannutti, gartokkee Itoophiyaatti ammoo walitti fufinsaan maloonni kominikeeshinii cufameera. Kun immoo keessattuu haala koronaavaayirasii keessattis baay'ee yaadeessaadha,'' jechuun yaaddoo qabu kan ibse. Dhaabbanni biyya Siwizerlaand magaalaa Jeeneev bu'ureeffate kun akka jedheetti, Itoophiyaan baatii Amajii 7, 2020 irraa kaasee sababa 'nageenyaa eeruun' intarneetiifi quunnamtii uggurteetti. Kanaanis godinaalee akka Qeellam Wallaggaa, Wallaga lixaafi Horro Guduruu Wallaggaa kanneen to'annoo waraanaa federaalaa jalatti argaman tajaajila bilbilaafi intarneetii dhorkamaniiru jedheera. Dhaabbatichi dabaluunis, motumman Itoophiyaa bara darbee yeroo adda addaatti intarneetii cufaa kan ture yoo ta'u, kunis jiruufi mirga namoomaa lammiilee kanneen keessa jiraatanii miidhuusaa caqaseera. Fakkeenyaaf dandeettii odeeffannoo argachuufi qooduu jiraattoota kanneenii akkasuma walitti dhufeenya firoota isaanii waliin qaban akka danqamu ta'eera jedheera ibsichi. Kanaafuu motummaa Itoophiyaafi kanneen galmee walfakkaatu qaban ''atatamaan uggura intarneetii fi bilbilaa'' akka kaasaniif waamicha taasiseera. Keessattu ''yeroo dhukkubni Covid-19 tatamsa'etti namni kamiiyyuu daangaa tokko malee dhukkubicha irratti odeeffannoo akka qabaatuuf'' dhaabbatichi gaafateera. Itti dabaluunis, qondaaltonni, oggeessonni fayyaa, oggeessonni biraa dhimmichi ilaallatu dhukkubicharratti hundi odeeffannoo sirrii fi barbaachisaa waliiniifi ummata waliin qoodu danda'u qabaatu, jedheera ibsi kun. Intarneetiifi bilbilli cufame akka banamu kana dura gareen mirga namoomaa akka Humaan Raayitis Waach, akkasumas dhaabbileen siyaasaafi waldaan ogeeyyota garaa garaa gaafataniiru. Haa ta'u malee, wanti haaraa qondaaltota Itoophiyaa irraa dhagahame hin jiru. Itophiyaa keessatti hanga ammaa namoonni 16 koronaavaayirasiin qabamaniiru. Yeroo duraaf namni jalqabaa magaalaa Finfinneen ala magaalaa Adaamaatti qabamuu mootummaan ibseera.


Afaan Oromoo: Gaaffiin afaan federaalaa gochuu akkuma gaafatametti deebisuu malee 'qabdii siyaasaa' gochuu hin barbaachisu'

Humna guddaafi bal'ina qabuun, Afaan Oromoo afaan hojii federaalaa ta'uu waan danda'uuf gaafficha akka gaafatametti deebisuu malee 'qabdii siyaasaa' godhachuun hin barbaachisu jedhan hayyoonni. Sirna bulchiinsa federaalaa tokko keessatti afaan federaalaa ta'uudhaaf ulaagaalee bu'uuraa hanga barbaadamuu ol guutee osoo jiruu Afaan Oromoofi gaaffiin ummata Oromoo 'qabdii siyaasaa' ta'ee ture jedha Yunvarsiitii Finfinneetti barsiisaafi qorataan afaanii Obbo Qulqulluu Ijoo. Dhimmi Afaan Oromoo afaan federaalaa taasisuu sadarkaa paartilee siyaasa Oromootti yeroo hedduu akka dubbii ijoo siyaasaatti ka'a. Dhuma baatii Guraandahalaa bara 2020 keessa manni maree ministirootaa afaan Amaaraa dabalatee Afaan Oromoo, Tigirinyaa, Afaan Somaaleefi Affaar afaan hojii federaalaa akka ta'an murteessee ture. Gaaffilee gurguddoo sadan ummatni Oromoo waggoota dheeraaf gaafataa ture keessaa tokko Afaan Oromoo afaan hojii federaalaa taasisuudha kan jedhan hayyoonni afaaniifi xiinxaltoonni federaalizimiifi imaammataa, gaaffii kana sirnaan deebisuu malee dhikkifannaa miira ummataa ilaalanii dhimma siyaasaa godhachuun waan hin malle jedhan. Paartiin biyya bulchu yeroo waggoota lama hin guutne keessatti kora isaa gurguddaa irratti akka dhimma ijootti kaaseera. Sadaasa 2019 Ministirri mummee Abiy Ahimad (PhD) ergaa fuula Feesbukii isaaniirratti dabarsaniin Afaan Oromoo dabalatee afaan Tigree, Afaar, Somaalee afaan hojjii federaalaa akka ta'an murtaa'uu ibsanii turan kanaaf fakkeenya. Haaluma kanaanis Afaan Oromoo afaan paartichaa ta'u qofa osoo hintaane, afaanoota biraa waliin afaan hojii federaalaa akka ta'uuf murtaa'uu himaniiru. Kunis gaaffiiwwan bara dheeraaf ummanni Oromoo kaasaa ture keessaa tokko ta'u yaadataniiru. Bara 2018 keessa baatii Guraandhalaa Afaan Oromoo, afaan Amaaraatti dabalataan afaan hojii mootummaa federaalaa akka ta'u nan qabsaa'a jechuun ibsa xumura wal-gahii koree giddu-galeessa isaarratti DHDUO'n yeroo sanaa kan boodarra ODP ta'e ibsee ture. Akka hayyoota gara garaa BBC'n dubbisetti garuu, dhimmi Afaan Oromoo dhimma paartii siyaasaa ta'ee 'ho'ee qabbanaa'uu' siyaasaa waliin deemu miti. Biyya sirna federaalaan bultu keessatti afaan tokko afaan hojii federaalaa gochuuf ulaagaaleen akka addunyaatti guutamuu qaban jiru jedha qorataan Sirna Federaalizimiifi Imaammataa Moonenuus Hundarraa. Oduu kana waliin walitti dhiyaatan biroo kanneen keessaa filadhaa: Ulaagaalee kanneen keessaa ammoo baayyinni ummata afaan sun afaan dhalootaa isaanii ta'eefi faayidaa afaanichi dinagdee keessatti qabaatuufi bulchiinsa waloo federeeshinii keessatti qabaachuu malutu ilaalama jedha. Murteen siyaasaa kan barbaachisu ta'ullee afaan tokko afaan federaalaa gochuun atakaaroo hedduu hin barbaadu kan jedhu Moonenuus, bu'uura fedhii ummata bal'aafi akkaataa gaafichi itti gaafatamaa tureen deebisuun bulchiinsa waloo sirna federaalizimii keessatti bakka bu'ummaa walqixa ta'e mirkaneessuun tokkummaa biyyaa cimsa jedha. Qorataan Afaaniifi Aadaa BBC'n Noorweyirraa dubbise Amaanu'eel Raagaa (PhD), yaada Moonenuus kana ni cimsa. Baayyinni namoota afaanicha dubbatanii, faayidaa inni bulchiinsaafi daldala keessatti qabu, akkasumas ummata walitti fiduu keessatti ga'ee Afaan Oromoo qabu baayyee murteessaa waan ta'eef afaan federaalaa gochuun tokkummaa biyyaaf bu'uura akka cimsuuti jedha. "Afaan Oromoo afaan federaalaa gochuun ummanni Oromoo osoo akka keessummaatti itti hin dhaga'amiin, anis biyya kana keessaa qoodan qaba jedhee akka inni yaaduuf karaa banaaf. Kanaa achi, Afaan Oromoo afaan hojii federaalaa gochuu dhiisuun akka ummanni Oromoo biyya isaa keessatti keessummaa ta'uufi shakkii keessa galu gochuudha waan ta'eef gaaffii keessa galuu hin qabu." Dr. Amaanu'eel akka jedhutti dhimmi Afaan Oromoo dhimma dhaaba siyaasaa tokkoo osoo hin taane dhimma guutuu Oromooti.  Kana waan ta'eefis, paartiin siyaasaa tokko dhufee deemuu waan danda'uuf dhimma paartii siyaasaa tokkoo olitti yaadamuu qaba jedha. Baayyinni namoota Afaan Oromoo akka afaan abbaatti dubbatanii Itoophiyaa keessatti tokkoffaa ta'ulleen imaammataan deggaramee hanga maluuf akka guddatu hin taasifamne jedha Yunivarsiitii Wallaggaatti barsiisaafi Qorataan Afaanii Itti-aanaan Piroofesaraa Fedhasaa Taaddasaa ammoo. Akka guddatu gochuun hafee baroota dhufaa darbaa mootota Itoophiyaa gara garana dhiibbaaniyyuu irra qaqqabaa ture, ammallee jiras jedha. "Seera itti baasaniiti afaan kana kan isaan daangessaa turan. Bara 1923 kaasee Hailesillaaseen seera baasuun afaan ummata guddaa Afaan Oromoo akka hin guddanne godheera. Afaan amantii, afaan hojii, afaan waliigaltee biyyattii keessatti ta'u Amaariffa qofa akka ta'u jedhe," jechuun hacuuccaa Afaa Oromoora ture ibsa. Afaan Oromoo gadi qabuun bara mootummaa Dargii keessa akka itti fufe ibsuun, kufaatii Dargiin boodallee bara ce'umsaattis yeroo seeraafi heera mootummaa federaalaa tumanitti, afaan hojii waliigalaa afaan Amaaraati jechuun furmaanni waara'aa hin kennamiin hafeera jedha Obbo Fedhasaan. Waraqaan qorannoo Dr. Milkeessaa Miidhagaa dhimma afaaniifi federaalizimii irratti gaggeessanii barruu 'Journal of Public Administration and Policy Research' jedhu irratti bahes yaaduma Garagaraa Piroofesar Fedhasaa kana cimsa. Lakkoofsa ummataa kan bara 1994 eeruun Afaan Oromoo ummata afaanicha dubbatuun hunda caalee osoo jiruu yerooo Heerri mootummaa federaalaa qophaa'etti ta'e jedhamee diida qabamuun bira darbameera jedhan Dr. Milkeessaan. Yeroo Heerri mootummaa tumametti Amaariffa qofa afaan hojii federaalaa gochuun filatanii darbuun loogii mootota Itoophiyaa duriirraa jalqabee Afaan Oromoo irratti raawwatamaa ture itti fufsiisee darbuu isaa qorannoo isaaniitiin agarsiisu. Akka lakkoofsa ummataa bara 2007 keessa gaggeeffamettis, ummata Itoophiyaa keessa jiran keessaa kanneen Afaan Oromoo dubbatan guddaa dabale — Oromoon %34.5 yoo ta'u, Amaarri %26.9 ture.  Haaluma kanaan namoonni Afaan Oromootti afaan hiikkatan %33.8 yoo ta'an kan Amaariffatti afaan hiikkatan ammoo %29.3 ture. Akka argannoo Dr. Milkeessaa kanaatti haqni afaanii jallachuun ammoo, hawaas-dinagdeefi siyaasa keessatti walqixxummaan akka hin jiraanne gochuu qofa osoo hin taane, saba guddaa akka Oromoo moggaatti baasuun guddina biyyaa waliigalaa duubatti harkiseera. Akka Gargaaraan Pirofeesaraa Fedhasaan jedhutti yeroo ammaallee gaaffiin Afaan Oromoo akka gaafatamaa jirutti deebii argachaa hin jiru. "Yeroo ammaa kanatti akka tapha ijoollee wayii ta'e. Afaan ummata miliyoona 4 fi 40 walii wajjiniin beekamtii amma jedhamu kanatti deemama gaafa jedhamu mataan isaa baajatni afaan shaniif ramadame hin jiru. Afaan shan takkaatti afaan hojii federaalaa gochuuf biyya hanqinni baajataa jiru akka biyya keenyaa kanatti rakkisaa ta'uu isaa qofa osoo hin taane, "Afaanota kana tarreessanii kaa'uun Amaariffa akkuma duraatti itti fufeetu afaan biyyoolessaa akka ta'u hawwuudha," jedha Obbo Fedhasaan. Akka hayyoonni kunneen jedhanitti ummata Itoophiyaa keessaa walakkaatti kan siqu Afaan Oromoo dubbata. Kanaaf biyya sana dagaagsuufi guddisuudhaaf, akkasumas nagaa biyya sana keessatti uumuudhaaf Afaan Oromoo gahee bu'uraa qaba. Uummanni Oromoofi uummattoonni biyyattii biroo wal kabajanii waliigalteen akka jiratanis Afaan Oromoo hidda walitti hidha ta'uu danda'a jedhu.


Siyaasa Oromoo: Dhimma 'koree araaraa' irratti ejjennoon MNO maali?

Koreen Araara fi Nagaa Furtuu ofiin jedhu guyyaa kaleessaa mootummaa Itoophiyaa fi Waraana Bilisummaa Oromoo bosona jiru jidduutti nagaa buusuuf hojii eegaluu isaa ibsee ture. Ibsa kana hordofuun dubbi himaan Mootummaa Naannoo Oromiyaa fi qondaalli Paartii Badhaadhinaa damee Oromiyaa yaada wal faallessu fakkaatu kennaniiru. Ibsa koreen haaraa ijaarame kennerratti kan argaman dubbi himaan MNO Obbo Geetaachoo Baalchaa, mootummaan naannoo Oromiyaa koree kana cinaa dhaabbachuun rakkoo jiru furuuf kutannoo akka qabu dubbatan. Gama kaaniin ammoo qondaala Olaana Paartii Badhaadhinaa damee Oromiyaa kan ta'an Obbo Taayyee Danda'aa "ololli jaarsummaafi araaraa hin hojjetu" jechuun fuula 'Facebook' isaaniirratti barreessan. Dhimma kanarratti kan dubbisne Obbo Taayyeen, "dhimmi bifa araaraan deemu kanaan dura si'a sadii afur yaalamee rakkoo dheeressuu malee rakkoo waan hin furreef,  ammatti yaadi akkasii mootummaan beekamtii kenneefii itti adeemu jiraachuusaa quba hin qabu" jedhan. Olaantummaa seeraa kabachiisuun dirqama mootummaati kan jedhan Obbo Taayyeen, "biyyi jaarsummaan bulu hin jiru" jedhan. "Eenyufi eenyu akka waliin haasa'u, eenyufi eenyu gidduutti akka araarri bu'u ifa miti" kan jedhan qondaalli kun, "shiftaa akkanumaan nama ajjeesaa oolu, kan kaayoo hin qabne waliin jarsummaan godhamu hin jiru" jedhu. Ibsa koree kanaa irratti qaamaan kan argaman dubbi himaan mootummaa naannoo Oromiyaa Obbo Geetaachoo Baalchaa "nagaa fida taanaan wanta isin fiddanii dhuftan hunda fudhachuuf qophaa'aa dha" jechuun miseensota korichaaf deebii kennanii turan. Mootummaan koree kanaaf beekkamtti kennuu qofa osoo hin taanee gaaffiwwan korichi dhiyeessuuf deebii kennuuf qophii ta'uus dubbatanii turan. Haa ta'u malee guyyaa har'a dhimmuma kanarratti yaada BBC'f kennaniin korichi koree araaraafi jaarsummaa miti jedhan. "Qaama nageenya mirkaneessuuf, nagaa uummataa uummata waliin ta'ee eeguudhaf akkasumas uummataaf hubannoo uumuuf kan ijaaramedha," jedhan. "Qaama nageenya fidu kamiifuu mootummaan deeggarsa ni godha, isaan kanaafis [korichaaf] mootummaan deeggarsa akka godhu ifatti ibsinee jirra" jedhan. Pireezidantiin MNO namoota dhimma kana dhiyeessan waliin qaaman wal argee kallatti nageenya fiduu danda'u kamiinuu isin deeggarra akka jedheen Obbo Geetaachoon himaniru. Isaanis bu'uuruma kanaan ejjennoo mootummaa naannoo Oromiyaa miidiyaatti himuu isaanii dubbatan. Barreeffama Obbo Taayyee Danda'a hin agarre kan jedhan Obbo Geetaachoon 'yaadni gara garaa yoo jiraatellee rakkoo miti' jedhan. Koreen dhaabbata tola ooltummaa Furtuu jedhamu jalatti ijaarrame guyyaa kaleessaa ibsa kenneen, itti gaafatamni koricha kan jalqabaa mootummaa Itoophiyaa fi loltoota bilisummaa Oromoo jidduutti araara buusuu ta'uu ifatti beeksiseera. Korichi jaarsolii qaamolee lamaan walitti araarsan filatee, jaarsolii qaamoleen lamaan bakka buufatan gidduutti mariin akka eegalu waamicha dhiyeessa. Qaamoleen lamaanuu waamicha kana simatanii yoo dhufan adeemsi araaraa akka eegalu, qaamolee lamaan keessa tokko waliigaltee araaraa kana hin fudhatu yoo ta'e qaama fudhateefi uummata waliin ta'uun nagaaf akka hojjetu korichi ibseera. Dabalataan hojilee nagaa busuu biroofillee kan hojjetu akka ta'e korichi ibseera. Koree kanatti dabalataan Abbootiin Gadaa mootummaa fi waraana bosona jiru jidduu nagaa buusuuf sochiitti akka jiran gabaasuun keenya ni yaadatama.


Wantoota haroowwan shaalaa fi Abjaataaf yaaddoo ta'an shan

Paarkiin Biyyaalessaa Abjaataa Shaalaa ALI bara 1963 wayita hundaa'u haroowwan Shaalaa fi Abjaataa bu'uura turan. Haroon Shaalaa gadi fageenyaan beekama, Haroon Abiyaataa ammo haroowwan jiran keessaa gadi fageenya xiqqoo kan qabuu fi bineesnota bishaan galanii fi gosa sinbirrootaaf da'oo kan ta'eedha. Haroowwan kunneen yeroo ammaa faalamuu fi qabiyyeensaanii hirdhachuudhaan tajaajilaan ala ta'aa jiraachuu kan dubbatan Hoogganaan Paarkii Biyyaalessaa Abjaataa Shaalaa Obbo Baankii Mudaamoo keessattuu haroo Abjaataa waggoota muraasa booda arguun nama dhiba jedhan. Wantoonni Haroowwan Shaalaa fi Abjaataaf yaaddoo ta'an maal fa'i? 1. Qabiyyeen bishaanii haala nama rifaasisuun hir'ateera ALI bara 1963 wayita paarkiin Biyyaalessaa Abjaataa Shaalaa hundaa'u bal'inni Haroo Abjaataa kiilomeetir iskuweerii 174 ture jedhan Obbo Baankiin. Haata'u malee dhiibbaa irra ga'aa tureen yeroo ammaa gara kiilomeetir iskuweerii 70tti gadi bu'eera jedhan. Kan baay'ee nama rifaasisu ammoo haroon kun gadi fageenyi isaa kan meetira 14 ture amma meetira 2 qofa ta'uusaati jedhu qondaalli kun. Haroo shaalaa kan meetira 166 gadi fagaatuu fi bal'ina lafaa kiilomeetir iskuweerii 329 uwwisee jiru irrallee miidhaa hamaan ga'aa jiraachuu dubbatan. ''Naannoo haroo kanaatti qonni ni gaggeeffama, biyyeenis dhiqamaa jira kanaafuu baay'ee nu yaaddesseera,'' jedhan. Ammatti garuu haroon Shaalaa akka Abjaataa bal'inni isaa dhiphachaa fi gadi fageenyisaa hir'achaa akka hin jirre dubbatan Obbo Baankiin. Lageen xixiqqoon gaarreen Arsii keessaa gara haroowwan shaalaa fi abjaataatti yaa'uun haroowwan kunneen gabbisu. Lageen kunneen yeroo ammaa hir'ataniiru hedduun isaaniimmoo maddisaaniiyyuu gogeera jedhan Obbo Baankiin. Kun ammo qabiyeen bishaanii akka hir'atu taasiseera jedhan. Uummanni naannoo jallisiiwwan xixiqqoo lageen haroowwan kunneenitti yaa'an irratti ni hojjeta, kunis dhiibbaa mataasaa qaba jedhan. Haroowwan Ajaataa fi Shaallaa yaaddoo hamaa keessa kan galchaa jiru kan biraan uummata naannooti. Akka Obbo Baankiin jedhanitti baay'ina namoota Paarkii Biyyaalessaa Abjaataa Shaalaa keessa jiraatanii 80,000 caaleera. Namoonni kunneen lafa qonnaa fi iddoo jireenyaa babal'ifachaa iddoowwan duraan irra jiraachaa hin turre naannawa qara haroo dhuunfachaa jiru jedhan Obbo Baankiin. Qonnaan bultoonni qarqara haroowwan kunneenii waan qotaniif lolaan biyyoo fuudhee harootti naqa, haroon timaan guutamee badaa jira jedhan. Kana malees dargaggoonni seeraan ala harootti seenanii qurxummii qabuun sanyii qurximmiiwwanii lafarraa balleessaa jiru jechuun dhiibbaa uummata naannoorraa haroowwan kunneen quunnamaa jiru ibsan. Qurxummiin haroo kanaa yoo dhuman allaattiiwwan soorata waan dhabaniif dhumuu danda'u. Kanaaf akka furmaataatti dargaggoota gurmeessinee qurxummiiwwan gurguddatanii soorataaf ga'an qofa akka kiyyeessan gochaa jirra jedhan. Warshaan Ilillii oomishu Sheer Itoophiyaa fi warshaan Soodaa Aash jedhamu handaara haroo Abjaataa kan jiran yoo ta'u haroo kana faaluudhaan yeroo hedduu komatamu. Warshaan ilillii Sheer Itoophiyaa haroo uumamaan qulqulluu ta'ee fi hawaasi naannoollee itti fayyadamaa ture keemikaalaan faaluun fayyaa namaarraan miidhaa geessisaa ture. Akka Obbo Baankiin jedhanitti qabiyyeen bishaan haroo Abjaataa sababa warshaalee naannoosaa jiraniin faalameera. ''Warshaan soodaa aash bishaan haroo Abjaataa kallattiidhaan fayyadama. Keemikaalaanis akka faalaa turetu himama.'' Kanan daranuu nama yaaddessummoo erga haroo Abjaataa faalee tajaajilaan ala godhee booda ammallee gara haroo shaalaatti babal'ifachuuf hojjechaa jira jedhu Obbo Baankiin. ''Hojiin kun milkaa'eefii yoo dhuguma haroo shaalaa irrattis banate yaaddoo guddaatu harkaa nu qaba.'' Miidhaa amma haroo Abjaataa mudateef soodaa aash itti gaafatamummaa guddaa qaba kan jedhan Obbo Baankiin sadarkaa biyyaatti irratti dubbachaa jirra jedhan. ''Warshaan soodaa aash bishaan kallattiidhaan ujummoodhaan haroo Abjaataarraa fudhachaa ture, waggaa 20 oliif. Kunimmoo qabiyyee bishaanii akkaan hir'iseera. Bishaan qulqulluu kan ture amma faalameera. Dhandhamni isaa gara soogiddaawaatti geeddarameera. Kanarraa kan ka'e amma qurxummiin tokko keessa hin jiru.'' Paarkiin Biyyaalessaa Shaalaa fi Abjaataa gosoota simbirootaa fi bineesota hedduuf da'oo ture. Sanyiin allaattiiwwan filaamiingoo haroowwan Abjaataa fi Shaalaa irra jiraatn naannoof bareedina, tuuristoota harkisuun madda galii ta'aa turan amma hin jiran jedhu Obbo Baankiin. Haroon hirdhachuu fi faalamuun bidoolleerratti dhiibbaa guddaa uumeera kan jedhan Obbo Baankiin miidhaan haroo kana mudate hawaasa naannoos gaaga'eera jedhan. Obbo Baankiin rakkoo mudachaa jiru itti dhiyeenyaan beekuurraa kan ka'e waan furmaata jedhanii yaadan akkanaan ibsaniiru.


Siyaasa Oromoo: Dr Milkeessaa Miidhagaa aangoorraa kaafaman

Hogganaa Biiroo Bulchiinsaa fi Itti fayadama lafaa Oromiyaa ta'uun hojjechaa kan turan Dr Milkeessaa Miidhagaa aangoorraa kaafaman. "Dhimma paartii Badhaadhinaa irratti of-qusannaa (Reservation) qabda jechuun aangorraa na kaasan" jechuun Dr Milkeessaan BBC'tti himaniiru. Dr Milkeessaan jijjiirama siyaasaa Itoophiyaa keessatti dhufe hordofuuni gara miseensummaa dhaaba biyya bulchaa jiruufi gara hoggansa Mootummaa Naannoo Oromiyaatti kan dhufan. Waggoota lamaan darbaniif hogganaa Biiroo Dhimma Dargaggoo fi Ispoortii akkasumas hogganaa Biiroo Bulchiinsaa fi Itti fayadama Lafaa Oromiyaa ta'anii hojjetaa turan. "Ejjennoowwan dhaabaa irratti of-qusannaa qabda jechuun anaa fi itti aantotakoo hunda aangorraa kaasan," jedhu Dr Milkeessaan. Haa ta'u malee gorsaa Paartii Badhaadhinaa damee Oromiyaa ta'uun akka hojjetan itti himamuu dubbatu. Ejjennoo dhaabaa irratti of-qusannaa qabda jedhamanii erga aangoo irraa ka'anii booda akkamitti gorsaa paartii ta'anii akka muudaman kan gaafannee Dr Milkeessaan,  "waan baay'ee amma himuu hin barbaadu" jedhaniiru. Dr Milkeessaa Miidhagaa ijaarsa seeraan alaa naannoo Finfineetti raawwatamaa jiru ilaalchisee Amajjii keessa miidiyaaf ibsa erga kenneen booda mootummaarraa dhiibbaan irra gahaa akka ture BBC'n odeeffateera. Waltajjiiwwan adda addaa irratti gamaaggamaafi qorannoon adda addaa irratti taasifamaa akka tures BBC'n quba qaba. Sadasaa darbe Pireezidantiin Naannoo Oromiyaa duraanii fi Ministirri Raayyaa Ittisa Biyyaa Obbo Lammaa Magarsaa falaasama Ida'amuufi walitti baquu paartiilee biyya bulchaa jiraniitti akka walii hin galle himanii turan. ''Walitti baquun paartii kanaa sirri miti, sirri ta'ulleen amma yeroosaa miti jedhee waanan amanuuf ejjannoo kiyyaa kanaan ala of taasiseen jira,'' jedhuu Obbo Lammaan. Sababii isaas yoo himan: ''Tokkooffaa nuti hooggantootni Oromoo sabni nu amanee gaaffii gurguddaa nutti kenneetu jira. Nutis isiniif deebiifna jennee waadaa galleerraaf. Kanaafuu gaaffii uummatichaa ODP'n osoo hin deebisiin paartii haaraa dhaabuun waadaa nyaachu ta'a,'' jedhan. Ergasii booda garuu dhimma kanarratti garaagarummaa yaadaa MM Abiy waliin qaban dhiphisanii waliin hojjechuuf walii galuun isaanii himamee ture.


Garee Mirga Namoomaa UN: Yeroo weerara koronaavaayirasii ‘intarneeta cufuuf sababni amansiisaa jiraachuu hin danda’u’

Yeroo dhukkuba koronaavaayirasii ittisuuf odeeffannoo argachuun murteessaa ta'etti intarneeta cufuuf sababni amansiisaa jiraachuu hin danda'u jechuun ekispartoonni Idil-addunyaa Garee Mirga Namoomaa Biyyoota Gamtoomanii akeekkachiisan. Yeroo ammaa dhukkubni koronaavaayirasii addunyaa guutuutti namoota 280,000 kan hube yoo ta'u 12,000'tti kan siqan immoo du'aniiru. Itoophiyaatti namni dhukkuba kanaan du'e jiraatuu baatus gaafa Jimaataa kanneen kanaan qabaman 9 gahaniiru. Haa ta'u malee, torban muraasa aananitti 'hammaachuu mala' jedheera Ministeerri Fayyaa biyyattii. ''Yeroo rakkoon hammaatetti tajaajilli intarneetii murteessaadha,'' jedhu Dhaabbata Mirga Namoomaa Biyyoota Gamtoomanitti raapportarri addaa mirga yaada ofii qabaachuufi ibsachuu kan ta'an Deevid Keey ibsa bahe irratti. Fayyaan dhala namaa tajaajila fayyaa jiru qofaa irratti kan hundaa'e miti. Odeeffannoo qulqullaa'e irrattis kan hundaa'edha jedheera ibsi kuni. Sababa kanaaf, mootummaaleen intarneeta cufuu hin qaban. Yoo durallee cufamee jiraate yeroo dhukkubni koronaavaayirasii addunyaa yaaddesse kanatti akka banamu gaafateera. ''Keessumaa yeroo muddamaa odeeffannoo argachuun barbaachisaa ta'etti, sababa nagaa kabachiisuufi nageenya biyyaalessaaf jedhun tajaajila intarneetaa dhorkun amansiisaa ta'u hin danda'u,'' jedhu Deevid Keey. Akka Rooyitars gabaasetti sababa rakkoo nageenyaan bulchiinsi Hindii Kaashmir COVID-19 hubamte intarneeta duraan cufte itti fufuu isheen yaaddoon uumameera. Gama kaaniin, dhaabbanni mirga dijitaala idil-addunyaaf falmu, 'Access Now', jedhamu torban kana mootummoonni Itoophiyaa, Miyaanmaar, Baangilaadesh akkasumas Hindii intarneeta akka banan gaafateera. Dhaabbata kanatti xinxaltuun olaantuu imaammataa kan ta'an Birhaan Taayyee dhukkuba koronaavayirasii ittisuuf biyyoonni odeeffannoo wayitawaa gadhiisuu akka mala tokkotti akka fayyadamaa jiran eerti. Haa ta'u malee, 'Biyyakee keessaa ummanni odeeffannoo amanamaa argachaa kan hin jirre yoo ta'e carraaqqii kee zeerotti baay'isa,' jechuun Rooyitarsiif himte. Itoophiyaa keessatti keessumaa Lixa Oromiyaatti baatii Amajjii eegalee torban 11'f intarneetni cufaa ture. Bakkeewwan baay'ee muraasan alattis bilbilli mobaayilaa dalagaa hin jiru. Ministira Muummee Abiy dabalatee hoggantoonni kaan tarkaanfii dhukkuba kooronaavaayirasii ittisuuf fudhatame yeroo ifa godhan dhimma intarneeta cufamee yeroo dubbatan hin dhagahamne. Mootummaan 'olola hidhattoota araara nagaa mootummaan dhiheessen hin gammadne ittisuufi oppireeshinii gaggeesusuf' akka cufe himus dhaabbileen mirga namoomaafi paartileen siyaasaa garuu kana ni qeequ. ''Mootummaan networkiifi intarneeta banuu dhabuu isaatiin odeeffannoon hunda bira akka hin geenye taasiseera,'' jechuun ibsiti qorattuun olaantuu garee mirga namoomaa Human Rights Watch Laayetitiyaa Baader. Akka Laayetitiyaatti kanneen raadiyoofi Tv'n odeeffannoo koronaavirasi argatan ni jiru garuu odeeffannoon kuni gahaa miti. Itoophiyaatti fayyadamtoonni intarneetaafi miidiyaa hawaasummaa xiqqaa ta'us gaheen miidiyaaleen kunneen ijoo dubbii hawaasaa qajeelchan xiqqaa miti. Torbanuma kana dhaabbileen siyaasaa kanneen akka KFO, ABO akkasumas rogeeyyiin garaa garaa tarkaanfii mootummaan dhukkuba koronaavaayirasii ittisuuf dalagaa jiru deeggaranis intarneetiin gama lixa Oromiyaa cufame akka banamu gaafataniiru. Gama kaaniin, gaaffiin intarneetni haa banamu jedhu galma siyaasaaf kan ooledha jedhanii qeeqanimmoo jiru. MM Abiy Ahimad torban kana ogeessota kominikeeshinii walitti qabuun imaanaan guddaa akka itti kenname hubachiisanii turan. Dhaabbata mootummaa tokkicha tajaajila intarneetaa Itoophiyaa keessa kennu kan ta'an Hoggantuun Olaantuu Itiyoo Telekoom dhimma intarneetaa irratti wanti haaraa murtaa'e hin jiru jechuun isaanii ni yaadatama.


'Waraanni mootummaan WBO fakkeessee bobbaase guute'

"Waraanni Bilisummaa Oromoo namoota ni jaallata, ni kabajas. Ummannis akka jiraatu barbaada malee hin balleessu," jedhu ajajaa olaanaa Waraana Bilisummaa Oromoo ta'uu kan himan Obbo Dhugaasaa Bakakkoo.


Aartii Oromoo: Waa'ee Usmaayyoo Muusaa wantoota isin hin beekne jaha

Waggaa 14 dura addunyaa kanarraa du'aan kan boqote Aartist Usmaayyoo Muusaa Godina Harargee Bahaa handaara magaalaa Harammayaa 'Ganda Hajii' keessatti dhalatee guddate. Barnootasaa hanga kutaa saddeettaffaatti achuma bakka dhalootasaatti barate. Ijoollummaasaatti aadaa sabasaa leellisuu, sagalee kiiloleesaatiin uumama naannoo faarsuu fi qabsaa'otaaf geeraree ittiin dhaadachuudhaan beekama. Sirboota akka Abdulaahii Yuunisfaa caqasaa, achumaan daandii muuziqaatti ittiin fulla'e. Umurii saafilummaasaatti maatiidhaan gargar bahee magaalaa Dirree Dhawaatti galee aartistoota buleeyyii Oromootti of dabale. Wantoota jaha waa'ee weellisaa gameessa kanaa isin beekuu qabdan intala isaa hangafaa fi hiriyaa isaarraa iyyaafanneerra. Intalli hangafaa Usmaayyoo Muusaa Saartuun waa'ee abbaashee hanga yaadattu wayita ibsitu ''Ijoollummaasaatti namaaf yaaduu, maatiif dhimmamuu, darbees waa'ee biyyaaf dhiphachaa akka ture dhagaheera,'' jetti. ''Maatiidhaan gargar ba'ee umurii dargaggummaasaatti magaalaa Dirree Dhawaa seene. Ergasii haadha kiyya waliin bultii ijaarrate'' jetti. Aartisti Usmaayyoo Muusaa uumamaan dandeettii aartii nama qabuu fi ijoollummaasaarraa jaalalli muuziqaa Oromoo kan keessa tureedha. ''Ijoollummaasaarraa eegalee sirba aartistii beekamaa Oromoo Yuunus Abdullaahii dhaggeeffata ture. Baadiyyaa keessa beekumsaa fi aadaa jiru baasee mul'isuudhaan beekama." "Irra hedduu walleedhaan qabsoo Oromoo utubuurratti xiyyeeffataa ture. Gara Dirree Dhawaa deemee aartistii beekamaa Oromoo Abdii Mohaammad Qopheefaa waliin sirba eegale'' jetti Aadde Saartuun. Usmaayyoo Muusaa bara 1987 aartistoota buleeyyii Oromoo kanneen akka Abdii Mohaammad (Qophee), Kadir Sa'id, Aadam Haarun, Abdii Ibraahim, Haloo Daawwee, fi aartistoota biroodhaan walbare. Fedhii fi jaalala muuziqaaf qabu ifatti baasee mul'isuuf kutannoo guddaa agarsiisaa kan ture Usmaayyoon Abdii Mohammad waliin ta'uun hojii muuziqaa qindeeffatee albamasaa jalqabaa hojjete. ''Albama isaa jalqabaa wayita hojjetu sirbuma warraaqsaatiin eegale. Magaalaa Dirree Dhawaatti kan argamu mana muuziqaa Maammat Awaash kan jedhamutu maxxanse. Kana kan hojjete bara 1986/87.'' jetti Saartuun. Usmaayyoo Muusaa Albamasaa jalqabaa kanarraa homaatuu osoo hin fayyadamin akka hafee fi mootummaa dargiitiin akka hordofamaa turellee dhagahuushee himti Saartuun. Bara 1991 magaalaa Finfinneetti godaanuudhaan Hawwisoo Caffee Gadaatti seenee mata duree 'Seenaa Dhaabbataa' jedhuun albama isaa lammaffaa hojjete jetti. Mana jireenyaa isaa magaalaa Finfinnee naanno Gullallee keessaa fuudhamee mana hidhaa buufamuusaa akka yaadattu kan dubbatte Saartuun,''Wayita Baandii Gadaa keessa ture na fuudhee deema ture.'' jetti. Intalasaa hangafaa ta'uurraan kan ka'e Usmaayyoon yeroo sana fudhatee deemaa akka ture kan dubbattu Saartuun, guuyyaa inni qabame sana waliinan mana ture jetti. ''Yeroo sana nan yaadadha. Akka carraa harmeen kiyya mana hin turre. Ana manatti dhiisee gadi ba'ee ture. Gidduuma kanaan poolisiin hidhannoo guutuudhaan heddumminaan dhufanii mana weereran." "Abbaa kiyya wayita fuudhanii deeman anillee jalaa ba'uu didee boo'aan ture. Anallee fuula keessa na kabalanii qofaatti na gatanii isa fuudhanii deeman.'' Yeroo Aartist Usmaayyoon qabame sun yeroo hamtuu turte kan jettu Saartuun keessattuu aartistoota Oromoof yeroo hadhooftuu turte jetti. ''Yeroo inni qabamu sana aartistoonni Oromoo hedduun roorroo baqatanii kan biyyaa bahan turan. Hedduun ammoo mana hidhaatti darbaman. Usmaayyoo waliinillee kan hidhaman hedduudha." "Fakkeenyaaf aartisti Suutee Baarentoofaa waliin qabame. Ergasaan qabamanii achi buutee isaanii tasuma dhabnee turre. Harmeen kiyya inni qabamee sa'atii lama booda dhuftee naasuudhaan gaggabde.'' Abbaanshee Usmaayyoon mana hidhaa keessatti dararamaa akka ture kan yaadattu Saartuun haati ishees daafii isaatiin gidirfamaa akka turte dubbatti. ''Abbaa kiyyaaf wabii barbaaduu, maallaqa gaafatamte barbaaduu fi jiruu fi jireenyaan wal'aansoo qabuu...rakkoon walirratti heddummaatee haadha kiyya humna laaffise'' jetti. Usmaayyoo Muusaa mana hidhaa maa'ikalaawwii irraa gara Qaallittii achirraas gara biraatti osoo daddabarfamuu harmee kiyyatti daranuu qormaata ta'e jetti Aadde Saartuun. ''Waanti amma yoonaa sammuu kiyya keessaa hin badne wayita haati kiyya marxoo usmaayyoo kan dhiigi keessaa roobu fiddee mana dhuftedha. Haati kiyya homaa nama of biraa hin qabdu. Warri Usmaayyoo hidhan ammoo ishee doorsisuuf jecha akka isa dararaa jiran harmee kiyyatti mul'isaa turan.'' Haati kiyya sababumasaatti osoo olii fi gadi fiigduu miidhamtee gara fuula rabbii qajeelte kan jettu saartuun,''nullee gara maatii isheetti nu geessuu hin dandeenye. Nutis bakkeetti abbaa fi haadha malee hafne'' jetti. Saartuun yeroo ammaa maatii horattee kan jirtu yoo taatu magaalaa Buraayyuu keessa jiraatti. Duudhaa abbaashee hordofuun seenaa abbaashee olkaasuuf hojjechaa akka jirtus dubbatti Ijoollummaarraa eegalanii magaalaa Dirree Dhawaa keessa akka waliin turan kan dubbatu Aartist Suutee Baarentoo Usmaayyoo Muusaa bara 1991 erga gara magaalaa Finfinnee deemee Hawwisoo Caffee Gadaatti makamee beekamuu eegale jedha. ''Aartisti Usmaayyoo Muusaa magaalaa Dirre Dhawaatti wayita gale fuudhe, dhaamsa Addi Bilisummaa Oromoo yoggaa sana aartistoota Oromoof taasise fudhachuun ijoolleesaa waliinis magalaa Finfinneetti godaanee naannoo Gullaalleetti gale'' jedha Aartisti Suutee Baarentoo. Usmaayyoon walumaa galatti albama sadi hojjeteera kan jedhu Aartist Suuteen Sadanuu utubdoota qabsoo Oromoo akka ta'an ibsa. Akka fakkeenyaatti sirboonni akka 'Bilisummaa fi imimmaan, 'Seenaa dhaabbataa, 'Hidhaa fi ajjeechaan duubatti na hin deebisuu', 'Ni mo'anna yoo gamtaan jiraate' fi kanneen biroo hedduu walleewwan uummata Oromoo qabsoof kakaasan hedduu sirbeera. Usmaayyoo waliin magaalaa Finfinnee keessaa qabamanii mana hidhaatti darbamuu kan dubbatu Aartist Suutee Baarentoo, "Gadaa tokko(waggaa saddeet) mana hidhaa maa'ikalaawwii bira jiru sadaffaa, afraffaa, achiis ammoo qaallittiitti dararamneerra" jedha. Waggaa baay'ee mana hidhaa 'karchallee' kan amma 'Qaallittii' jedhamu turre kan jedhu Suuteen 'Usmaayyoo Muusaa mana hidhaa Zuwaay keessatti hidhamaa ture kan jedhu oduu dharaati,'' jedhe. Wayita qabaman qabeenya hunda saamamuu kan himu aartist Suuteen, Usmaayyoon ammoo daa'immansaarraa waan qabameef hedduu aaraa ture jedhe. "Wayita qabaman Usmaayyoon baay'ee xiiqii keessa gale. Kanarraa kan ka'e mana hidhaattillee dararaa guddaatu irra ga'e. Mana dukkanaa keessatti sibiilli harkaa fi milla isaarraa hin ba'u ture. Kanaaf mana hidhaatti baay'ee miidhame." Aartist Suutee Baarentoo waa'ee maatii Usmaayyoo sirriitti akka beekuu fi akka isa gaddisiisan dubbata. ''Usmaayyoo Muusaa mana hidhaatti darbamuusaan duratti ijoollee dubaraa sadi qaba ture. Haati manaasaa jalqabaa wayita inni mana hidhaa ture rakkoo irra ga'een waan boqotteef ijoolleensaa bakkeetti hafan,'' jedha Suuteen. Akka Aartist Suuteen jedhutti Usmaayyoo Muusaa hiriyaa isa waliin dhaabbatee ijoolleesaa eeguufillee argachuuf hin carroomne ture. Kanaafi wayita waggaa saddeet booda mana hidhaatii ba'u waa'ee hiriyaa kan sirbeef. Hiriyaa! Hirkannoo gaachana , firooma hanga du'aattii... Je'eetiin si abdadhe bada gowwoominaa, hiriyaan kee qabeenyaa... jedhee sirbe Usmaayyoon akka mana hidhaatii ba'een. Erga mana hidhaatii ba'ee haadha manaa lammaffaa fuudhee magaalaa Cirootti gale, ijoollee dhiiraa lamas godhate. Haati manaasaa lammaffaanis yeroo booda du'aan boqotte. Usmaayyoonis dararaa mana hidhaatti waggaa saddeetiif irra ga'e irraa dandamachuu dadhabuun dhibamee bara 2006 achuma magaalaa Cirootti boqote. Ijoollee Usmaayyoo nama mataa walitti qabu dhabanii hedduu rakkatan. Kana cinaattimmoo mootummaarraa dararaa cimaan isaan mudate. Kanaaf kaan gara Kanaadaa, kaan gara Masiriitti miliqan jedha. Weellisaa Usmaayyoo Muusaa sirbituu qofa osoo hin taane onneesaarraa qabsoo gaggeessaa ture jedha Suutee Baarentoo. ''Barri Usmaayyoo Muusaa waliin sirboota warraaqsaa hojjetaa turre akkaan sodaachisaa fi waqtii tiki mootummaa nu ajjeesuuf aggaamaa tureedha" jedha. "Usmaayyoon garuu ofitti amanamummaadhaa ofirraa dubbataa ture. Bara sana aartistoonni hedduun roorroo baqatanii biyyaa ba'an. Anillee lubbuu kiyya baafachuuf jedheen karaa Keeniyaa ba'e." "Usmaayyoon garuu lafeen kiyya biyya kiyyarratti daaraa haa ta'u jedhee osoo carraa qabuu ala ba'uu dide,'' jedhe Suuteen. Bara sana 'Visan Norway ergameefii akka ture kan yaadatu Aartist Suutee Baarentoo Usmaayyoon garuu didee biyyatti hafee qabsootti ciche jedhe. Usmaayyoon warra biyyaarraa baqatanii biyyoota alaatti gugatanillee walleesaatiin qeqaa ture.