Dubartoota lubummaa Waldaa Kaatolikii argachuuf falmaa jiran

Aanii Tiropeenoo “guyyaa muuda lubummaa” isheef  yeroo qophooftutti namoota nageenya ishee eegan qacaraa turte. Waldaa Kaatolikii Albakarkii, Niiw Meekiskoo bakka isheen jirtu keessatti lubbummaan ishee fudhatama dhabee, rakkoon uumamuu danda’a yaaddoo jedhu qabdi. “Dhimma cimaadha, nama hundumaa miti yaada dubartiin lubummaatti waamamuu dandeessi jedhu kan fudhatu,” jetti. Qoccollaa fuulaa fulatti isheerra ga’u qofa osoo hin taane kan karaa intarneetaan irra ga’us guddaa akka ta’e ni himti. Aaniin dubartoota 250 ol addunyaa guuturra jiran kan sochii mormiin muudama lubummaa Waldaa Kaatolikii Roomaa gaggeessan keessaa tokkodha. Waldaan Kaatolikii dubartiin akka luba taatuuf hin eeyyamtu. Darbeeyyuu Vaatikaaniin akka seera isaanitti yakka cimaa addabbii waldaa keessaa hari'uu jedhamuun adabsiisudha. Kana jechuun dubartoonni ‘muudama lubummaa’ irratti hirmaatan sirnoota amantaa akka hirmaannaa ykn awwaalcha waldaa irratti hirmaachuu irraa dhorkamu jechuudha. Aaniin akka dubartiitti carraa isheen waldaa keessatti tajaajiluuf qabdu - tarii akka 'monoksee' ta’uudha. Yookiin ammo waldaa kaatolikii dhiistee, amantaa kiristaanummaa biraa bakka lubummaan itti eeyyamamuf seenuudha. Amantaa Judaayisimii Haareffamaa ti hanga Pirootestaantiitti, amantaaleen biroo lubummaa dubartii ni simatu. Waldaan Kaatolikii garuu lubummaa dubartii kan dhorkitu, sababa Iyyasuus Kiristoos duuka buutota dhiiraa 12 filate jedhu dhiyeessunidha. Aaniin dhiibbaan seerri kun uumuu bal’aa akka ta’e amanti. “Akka barsiisaa waldaatti gocha dubartoota lubbummaa irraa dhorkuutiin, dubartoonni gadi aanoo akka ta’an barsiisaa jira. Dubartoonni kana baru, daa’iimman kana baru, dhiiroti kan baru… ''Kanaaf addunyaatti ba’anii ilaalcha kanaan jiraatu.” Sochiin lubummaa dubartoota beekkamtii argachaa kan dhufe bara 2002 keessadha. Gartuun dubartoota torba waldoota naanicha jiran waliin waldhabdee hambisuuf bishaan idil-addunyaa filachuuf Laga Danubee irratti qophii muudama lubummaa ‘dhorkamaa’ ta’e gaggeessaniiru. Ta’us bara 1970’n keessa muudamni luba dubartii dhorksaan kan akka Ludmilaa Javarovaa, Chekoslaaviyaa keessatti hoggansa luba Waldaa Kaatoolikiin gaggeeffameera. Amma sochiin lubummaa dubartootaa dursummaan gartuulee Awurooppaa fi US keessa jira, ta’us garuu bakka bu’ummaa isaa kutaalee addunyaa birootti babal’atee jira. Lammiin Kolombiyaa Olgaa Lusiyaa Alvaareez Benjuumiyaa Laatin Ameerikaa keesatti dubartii ‘luba’ taatedha. Qophiin muudama ishee bara 2010’tti osooma dhorkamee jiru gaggeeffame, ta’us namoota aangoo olaanaa waldaa Kaatolikii naannoo ishee keessa jiran biraa deeggarsa akka argatte himteetti. “Hawaasa baayyee sirna finxaalessu keessa waanan jiruuf, tasa namootni utuun waltajjirra jiruu na arrabsuu ykn natti darbachuu eegalu jedhee baayyee sodaadheen ture.” “Kanaaf deeggarsan namoota irraa argadhe na ajaa’ibsiiseera, kunimoo ergamakoo cimseeras jajjabeesseera,” jetti Olgaan. Amma Waldaa Luboota Waldaa Roomaan Kaatoolikii (ARCWP) keessatti luba olaantu (Bishop) taatee tajaajilti, waldaan kun Vaatikaan biratti fudhatama hin qabu. Olgaan macaafa qulqulluu keessa luqqisiin dubartoota lubummaa irraa dhorku hin jiru jetti. “Kun seera namaa, seera waldaa akkasumas seera haqa hin qabne kan eegamuu hin qabnedha.” Waldaan Kaatolikii muudama lubaa kana akka seera cabsuu qofaatti osoo hin taane akka waan fudhatama hin qabneetti ilaala. Pop Firaansis ofii isaaniis dubartoota luba ta’uu irraa dhorkaniiru. Bara 2016’tti yeroo seerri kun carraa jijjiiramuu qaba jedhamee gaafatametti, dookmantii bara 1994 kan Joon Pool II amma har’aatti eegamaadha jedhu eeruun, dhimma muudama dubartoota irratti ‘balballi cufamaadha’ jedhaniiru. Rakkoofi qeeqaa fi himannaa haleellaa saalaa amantaa lubootarra jiru yeroo balleessanitti, kun Waldichaaf carraa gaarii ture jetti Bishoop Olgaan. Pop Firaansis miidhamtoota miidhaa saalaa lubootaan taasifamee dhiifama gaafachuun, waldaan “yakka hamaa” kana dhoksuu keessatti “hirmannaa” qabaateef balaaleffataniiru. Olgaan ergama dubartootaa akka deebiitti ilaalti. Amma umurii ganna 80’tti, shamarran luba ta’uuf abdii qabaniif gorsa kennuun yeroo ishee dabarsiti.


Kaanaadaatti awwaalchi jumlaa namoota 200’tti dhiyaatan qabate argame

Kaanaadaatti ummata ganamaa lafichaa akka ta’an kan tilmaamame awwaalchi jumlaa namoota 182 qabate argamuunsaa dheekkamsa kaaseera. Awwaalchi kun kan argame naannoo Biriitiish Kolombiyaa ganda mana barumsaa bultii durii birattidha. Waldaan ummata duraanii Kaanaadaa akka jedhetti, awwaalchota argaman hunda keessaa kan jiran barattoota manneen barnootaa bultii keessa turanidha jechuuf yeroon hin geenye. Ta’us awwaalchi kun awwaalchota kana dura argaman waliin seenaa walitti fidu qabaachuu mala jedhameera. Awwaalchi kun argamuun isaa ayyaana biyyaalessaa Kaanaadaa Adoolessa tokko kabajamuuf jedhu gandoota tokko tokko keessatti akka haqamu taasisuu mala jedhameera. Awwaalchonni jumlaa walitti aansuun argamuun isaanii akka biyyaatti dheekkamsa kaasee jira. Qorannoon yoo itti fufu tarii awwaalchonni akkasii hedduun argamuu malus jedhameera. Qorannoo taasifameen awwaalchi ammaa kun kan argame, mana barumsaa bultii bataskaana Kaatoliikii Seenti Yuujiin jedhamtuun bulaa ture birattidha. Manni barumsaa kun bara 1912 banamee hanga 1970 kan turedha. Guutuu Kaanaadaatti manneen barnootaa bultii 130 ol kan turan yoo ta’u, kaayyoon isaanii guddaan adaa, afaaniifi seenaa ummattoota duraan achi turanii malaan balleessuu ture. Manneen barnootaa kunneen mootummaa Kaanaadaatiin kan deeggaramaniifi bataskaanota Kaatoliikiitiin kan bulan turani. Daa’imman manneen barnootaa kunneen keessatti barachaa turanis maatii isaaniirraa humnaan butamuun akka seenan taasifamaa ture. Bara 1963-1998 gidduu yeroo turetti, daa’imman kuma 150 ol ta’an humnaan butamanii manneen barnootaa kunneen keessatti akka baratan taasifameera. Ji’a Caamsaa darbe keessa awwaalchi jumlaa haftee daa’imman 215 of keessaa qabu naannuma Biriitiish Kolombiyaa, Kaamluuppuus jedhamutti argamuun isaanii dheekkamsa kaasee akka ture niyaadatama. Torbee darbe keessas awwaalchi haftee namoota 751 achi keessaa hedduun daa’imman ta’an qabu mana barumsaa bultii naannoo Kaaskaachiwaan jedhamutti ture keessatti argamee jira. Awwaalchi jumlaa amma argame kun jela-bultii ayyaana biyyaalessaa Adooolessa tokko kabajamu irratti yoo tau, guyyaa naannoleen sadan kolonii Biriiteen jela turan guyyaa walitti dhufuun ‘Dominion of Canada’ itti uumaniin walirra bu’a. MM biyyattii Jastiin Tiruudoo haasawa Roobii kaleessaa taasisaniin, ‘‘argannoowwan kunneen, badalaa ummattoota duraanii irratti seenaa keessatti ga’eefi ga’aa jiru akka ilaallu nutaasiseera,’’ jedhaniiru.


Fuula inistaagiraamii Phaaphaasi Firaansisin erga suurri modeelii ‘like’ godhamee qorannoon eegale

Fuula inistaagiraamii Phaaphaasii Katoolikii Firaansisiin suuraan moodeelii Biraaziil 'like' godhamuun booda waldaan Vaatikaan qorannoo gaggeessaa jira. Fuulli ykn akkaawuuntiin kun suuraa Nataliyaa Gariboto kan yeroo isheen yunifoormii mana barumsaa uffattee agarsiisu yoom akka jaallate ykn ‘like’ kan godhe hin beekamu. Miidiyaaleen kana gabaasuu kan eegalan Jimaata, utuu akkawuntichi suuraa sana deebisee isa jaalate kan haquun ykn ‘unlike’ gochuun duradha. Qondaaltonni Holy See jechuunis bulchiinsa Mana Kiristaanaa Kaatolikii akkaawuntiin Phaaphaasichaa suuraa kana akkamiin jaallate isa jedhu qorachaa akka jiran gabaafameera. “Suuraan kun kan “like’ godhamee Holy See’n akka hin taane mirkaaneessu dandeenya kanaaf inistaagiraamni ibsa akka nu kennuuf gaafanneera,” jechuun dubbiin himaa Vaatikaan gazeexaa Za Gaardiyaanitti Kamisa himaniiru. Fuulli ykn akkaawuntiin Phaaphaasichaa maqaa franciscus jedhuun jiru hordooftoota miiliyoona 7.4 qaba. Maddeen waajjira miidiyaa Vaatikaanitti siqan Kibxata Kaatoliik Niws Ejansiitti akka himanitti akkaawuntiin sun “gartuu hojjattootaan kan hogganamudha.” Aadde Girabitoo turte kan jalqaba gocha kana agarte. “Yoo xiqqaate jannata nan seena,” jechuun Tiwiitara gubbaatti barreessiteetti.


Baqataan Ruwaandaa Kaatediraalii Naantesitti ibidda qabsiisuu amanuu abukaatoon isaa hime

Baqataan lammii Ruwaandaa tola ooltummaan Kaatediraalii Naantes Faransaayitti argamu to'ataa ture gubuu isaa amanuu abukaatoon isaa hime. Ibiddi kuni torban darbe kaatediraalii waggaa dheeraaf ture midhe. Sababa kanaaf, yeroo darbe erga gadhiisame booda Sambata galgala deebi'ee hidhamuun isaa gabaafameera. Sababni ijoo ibidda itti qabsiise ammaaf hin baramne. Abukatoon isaa Kuweentin Chaabert ripportarootatti akka himetti erga raawwatu isaa amanee booda 'keessi isaa boqote' jedheera. Baqataan tola ooltummaan kaatediraalicha to'ataa ture maqaan isaa hin ibsamne. Kana dura kaatediraalii kana eenyu akka gube qorachuuf gaafatame ture. Guyyaa ibiddi qabate dura balbala kaatediraalichaa kan cufe lammii Ruwaandaa kana ture. Kana dura qondaaltonni ibiddichi bakkeewwan sadiiti gubachuu eegaluu isaafi beekaa namaan raawwachuu akka hin oolle akka shakkan ibsanii turan. Abbaan alangee Naantes Piyerree Seenes gaafa Sambataa akka ibsetti baqataan maqaan isaa hin dhahamne kuni ''qabeenyi ibiddaan akka baduufi barbadaa'u'' taasisuun himatameera. Himannaa kanaan hanga waggaa 10 adabamuu danda'a jedhan. Dabalataan, dolaara 175,000 adabamuu mala jechuun AFP'n kan gabaase. Hojjettoonni ibidda dhaamsan 100 qooda fudhachuun bakkeewwan ijoo kaatediraalichaa akka hin gubanne to'ataniiru. Kanaanis, Ministirri Muummee Faransaay Jiyaan Kaasteks isaan jajaniiru. Ji'oota 15 durallee kaatediraalii Nootira Daam jedhamuufi magaalaa Paarisitti argamu ibiddaan haalaan hubamuun isaa ni yaadatama.


Waldaa Naayijeeriyaatti namoonni osoo nyaata fudhatanii walirratti kukkufuun 31 du'an

Poolisiin Naayijeeriyaa dhimma namoota 31 magaalaa Port Harcourt keessatti walirratti kukkufuun lubbuunsaanii darbee qorachaa jiraachuu hime. Balaan kun kan mudate wayita dhaabbati tola oolaa waldaa kiristaanaa keessatti namoota harka qalleeyyiif nyaata hiraa turetti, gariin isaanii  halkan guutuu eeggataa waldicha keessa bulan. Namoonni nyaata fudhachuuf ba'an ''lakkoofsaan hedduu fi to'annoon ala waan ta'aniif,'' to'achuun rakkisaa ture jedhe poolisiin. Kanneen wal dhiiboo kana keessa du'an hedduun daa'immanii fi dubartoota. Namoonni ijaan argan Ejansii Oduu AFP'tti akka himanitti, namoonni heddumminaan gara qaama nyaata hiruutti wayita qajeelan humnaan duubatti deebifamaa waan turaniif, kanneen duuba jiranirratti kukkufuun miidhaan qaqqabe. "Duubatti deebi'aa, of duuba deebi'aa jechaa turan, '' jedha Chisom Nwachukwu.  "Kannen duubaan dhufan ammoo isaan of duuba deebi'an irra baba'aa turan,'' jedhe. Taateen kun wayita humnaa ol ta'u qaamoleen nageenyaa akka bakkichatti argamanii haala tagabbeessaniif waamamanii turan. Namoonni miidhaman hedduun hospitaala Waraanaa  Port Harcourt jedhamutti yaalamaa jiru. Waldaan  'King's Assembly Church' jedhamu kun taatee mudatetti guddoo gadduu himee, haala nageenyaa fi qabiinsi uummataa irratti hojimaatasaa sirreeffachuu akka qabu ibseera. Waldaan waggaatti altakkaa deeggarsaa midhaan nyaataa fi kaan kanneen harka qalleeyyiif arjoomuu kan eegale bara 2014 ture, kan baranaa garuu lakkofsi namootaa kan hin eegamneen ol ta'ee to'annoo waldichaan ala ba'e. Inumaa namoonni deeggarsa fudhatan osoo qaamoleen nageenya eegsisanii fi haala mijeessitoonni bakkati hin argamain dursanii ba'an jedha waldichi. Komishinarri Komishinii Poolisii bulchiinsa Rivers State jedhamuu Eboka Friday, gareen tola ooltotaa fi qaamoleen amantii kamuu gara fuulduraatti sagantaa akkasii kan qopheessan yoo ta'e nageenyaaf jecha poolisii waliin walta'anii hojjechuun heddummina namootaa to'achuu aka qaban dhaaman.


‘Waan na bira jiru rukuteen jecha tokko baasa’-Faarfataa Kabaa Fidoo

''Kan giingee waaqatu dubbataaf’’ wayita jedhamu tarii dhageessaani beektu ta’a. Giinga’uun rakkoo dubbii keessatti yaada ofii sirnaan haasa'anii ibsuu dadhabuuti. Faarfataa Waldaa Kiristaanaa Kabaa Fidoo garuu giinga’uun rakkoo dubbii qofaa otoo  hin taane rakkoo jireenyasaa bu'uura irraa geeddare ta'uu hima. Kabaan giinga’uu isaatiif barsiisaa, poolisii, ogeessa fayyaa fi qonnaa ta’uu hin dandeessu jedhamee Yuunvarsitii fi koolleejjiirra ariyatamuu himata. Yuunvarsiitiirra erga xalayaan gaggeeffame booda ‘’hojii isaa haasaa danuu hin qabne; sangoota camadee qootuttiin deebi’e’’ jedha. Giinga'uu koorraa kan ka’e gadaantummaan natti dhaga’amaa ture, ofiin tuffadha, moggaatti dhiibamaadha’’ jedhee dubbata. Amma Kabaan biyyoota garaa garaatti imalee hordoftoota amantii Kiristaanaa faarfannaan tajaajilaa jira. Giinga’uun godaannisa jireenya isaatti kan uume qofaa otoo hin taane, dandeettii faarfannaa isaas iddoo itti biqile ta’uu dubbata. Kabaan giinga’uusaatiin walqabatee mudannoo, bu’aa bahii keessa darbe BBCtti himeera. Dhiyaadha. Faarfataa Kabaa Fidoo Godina Wallagga Lixaa baadiyyaa Ayiraa Gullisootti dhalate guddate. Kabaan haala guddina ijoollummaa isaa ''wal’aasoodha'' jedhee ibsa. Maaliif akkas akka jedhe wayita gaafatamu ‘’ani nama haadha kootiif ergaa dhaquu hin dandeenyeen ture’’ jedha Kabaan. ''Dur haatii koo ergaa yoo na ergattu, dhaqeen balbala namaa reebeen wayita na jalaa banan ergaa himuu dhiisee mana warra kootti deebi’a gala,’’ jedha. Kabaan daa’imummaa isaarraa kaase ni giinga’a. Ollaattii dhaamsa akka himuuf dhaqee kanaaf balbala rukutee, lafa dhiitee, deebi’ee manatti gala. ''Ijoollee wajjin yeroo taphannu, of tumee, waan na bira jiru rukuteen jecha tokko baasa,’yeroon rifadhu, waa rukute ykn dhiite afaan na hikama,’ jedha.  Mana barnootaatti barsiisaan maqaa isaa yeroo waaamellee barattoota cinasaa ta’aanutu owwaataaf. Ofiif hin owwaadhu jedha. ''Dareetti barsiisaan maqaa barattoota yoo waamu kan koo ani danda’ee hin owwaadhu, hiriyaa koo isa na cinatu naaf owwaata, barsiisonni fi barattoonni na beeku, akkanattiin amma kutaa sagaliitti baradhe,’’ jedhe. ‘‘Waanin giinga’uuf maqaa koo himachuu hin danda’u’’ jedhe. Nagaas nama gaafachuu hin danda’u jedhe. Maqaa isaa waamuuf ni rakkaata. Kabaa jechuuf ‘K’ si’a sadii ykn afur ta’u waama. Yeroo aaru ykn sodaatu giinga’uun itti cima. Kabaan ni giinga'a malee waan dubbachuu barbaadu ni beeka. Akka barattoota kaanitti gaaffii deebisuu hin yaalu, hin gaafatus dandeettiin koo qormaata irratti mul’ata jedhe . ‘’Barsiisaan akka tasaa yoo na gaafate ijoolleen natti kolfu, sanaa booda barsiisaan akkan taa’u naaf eeyyama. Adeemsa keessa barsiisonni na gaafachuu dhiisani’’ jedhe. Kabaan sababa uumee barnootarra hafaa akka ture, miira abdii kutannaa keessa seene ofitti gaddaa ture. Abbaan isaa garuu mana barnootarraa akka hin hafne jajjabeessaa turan. Haala kanaan baratee kutaa 12ffaa qaqqabe. Kabaan, A.L.I bara 1985tti qormaata biyyaaleessa qabxii 2.8 galmeessisuun Yuunvasitii Jimmaatti barsiisummaa akka baratuuf ramadame. Taatullee jalqaburratti akkum yuunvarsitii seeneen ariyatamuu dubbata. Qabxii dhabee otoo hin taane uumamaan giingee ta’uu irran kan ka'e ariyatamu dubbata. Yeroo inni haasa’u akka giinga’u erga baramee booda muummee barsiisummaa ‘’hin danda’u’’ jedhanii A.L.I Fulbaana, 1986 ariyachuu hima. Kabaan waan giinga’uuf barsiisaa ta’uu hin dandessu jedhamee ariyatamu himata. ''Barsisummaarraa gara qonnaatti naaf geeddaruu yaalani, gara booda isaas hin dandeessu naan jedhan'' jedha. Kolleejjii Qonnaattis-giddugala leenjii qonnaan bultoota keessa hojjachuu akka hin dandeenye itti himame. Kana qofaayyu miti, ogummaa fayyaa akka baratuuf yaadamee ‘’rakkoo fayyaa dhukkubsataa qorachuu hin dandeessu’’ jedhamee dhorkamuu dubbata. Sana booda Kabaan rakkoo inni qabu xalayaa irratti eerame, gara mana maatii isaatti deebi’e. Kabaan sana boodas pooliisii ta’uuf dorgomeera. Kolleejjii Poolisii Sadafaatti dorgome darbee gaafan Sandaafaa dhaqu ‘’dandeessee yakka hin qorattu naan’’ jedhan. ‘’Yakka qorachuun baayyee haasa’uu gaafata jedhani na ariyatani ‘’jedha. Sana booda baayyeen dorgome, jooree ijjibaadheen, qonna isa haasaa hin barbaachine, qotiyyoo waliin ooluttiin deebi’e jedhe Kabaan. Abbaan isaa maasii qotatu kutaniif, achumaan Kabaan sangaan ooriyuusaa qotachuutti deebi’e. Kabaan bakka namoonni walitti qabamanitti dubbachuuf rakkata, barattoota keessatti haasa’uu hin danda’u. Yeroo dubbatu jechoota waan irra deddeebi’uuf namoonni akka itti kolfan dubbate. ‘’Yoon dubbadhes natti kolfu, sana booda anis dhagaan dha’uuf ijoollee duuban fiiga ture’’ jedhe. Sababa rakkoo dubbiirratti qabu kanarra kan ka’e ‘’hawaasa keessatti ani nama moggaatti dhiibameedha'’ jedha Kabaan. Ofii isaatiif illee sababa giinga’uuf akka of ceepha’u, of tuffatu fi gadi- aantummaan itti dhaga’amaa ture hin dhoksine. Sababii giinga’uuf bakka hiriyoota kootii gahuu na hanqiiseera jedhe. Kabaan erga Yuunvarsiitiitti barachuuf dadhabee booda maatii biratti deebi’e waggoota lamaaf erga qotate booda guyyaa tokko otoo lafa qotuu gidduutti yeroo muraasaaf rafee abjuu keessa otoon farfaadhuun of argee jedha. '’Haada nama, arraba giingee eessa nama waamte akka Museedha…. jedhee faarsuu eegale. Kabaan waa’ee giinga’uusaatii farfannaa isaa keessatti deddeebi’ee eere. Sana dura takkaa faarfataa hin turre. Yeroo haasa’u akka giinga’uu fi yeroo faarfatu garuu akka hin giingofne bare. Kabaan jalqabarratti Waldaa Kiristaanaa naannoo isaattille fudhatama hin arganne jedhe. ‘’Lafa dhiitetu nama jeeqa,’’ jedhame akka hin faarfanne dhorkame jedha. Adeemsa keessa gurmuu faarfattootatti dabalame. Yeroo sanatti danda’ee nagaallee nama gaafachuu akka hin dandeenye dubbate. Gara boodaa Finfinnee dhufe. Farfannaan isaa viiidiyoo kilippiin maxxanfamuu hordofee beekamtii argataa adeeme. Amma biyyoota akka Keeniyaa, Siwidiin, Jarman, Deenmaark, fa’aatti farfannaaf affeerame dhaqe gara biyyaatti deebi’uu dubbate. Kabaan amma abbaa ijoollee sadii yoo ta’u, barnoota Liidarshippiin digirii lammaffaas barateera. Kabaan namoota rakkoo giinga’uu qaban akkuma namoota kaanitti kabajamuu qabu jedha. Bara 1992 lola Itoophiyaa fi Ertiraa gidduu ka’e hordofee Kabaan waraanatti dabalamee Baadimmeetti duuluuf ergamee’’ innoo danda’ee hin dubbatuu, kana eessaa fiddan jedhanii deebisanii na galchanii,’’ jedha Kabaan. Kabaan mana siree qabatee buluu dhaqee, dubbachuu dadhabuu isaatiif hoteela keessaa ariyatamee akka beeku dubbate. Wal’aansa’speech therapy’ takkaa argatee akka hin beekne kaaseera, amma garuu dubbiirratti fooyyeen qaba jedha. Namoonni giinga'an baayyeen isaanii yeroo weellisan ykn ofii isaanitti haasa'aa hin giinga'an. Giinga'uun namoota kanatti kan jabaatu yeroo gammadan, dadhaban, muddaman ykn ammoo namoota duratti ykn bilbilaan haasa'an fa'aati. Barruun dhimma fayyaarratti odeeffannoo kennu Maayoo Kilinik, madda baruuf ammas qorannoo gaggeeffamaa jiraachuu ibse. Garuu waantoonni giinga’uuf ka’uumsa ta’u malu jedhama; motora dubbii to’achuurratti(speech motor control) rakkoo yoo jiraate uumama. Keessattu nawuroononni miira fuudhoo(sensory) fi motora jedhaman waldubbisuu dhabuurra madda. Giinga’uudhaaf sababni ijoon kan biraa qacceedhaan walqabata. Rakkoon giinga’uu maatiirraas ni dhaalama. Kana malees, dhibeen dhiigni gara sammuutti akka hin dhangalaane danquun beekamu istirook jedhamu giinga’uuf nama saaxila. Akkasumallee mada’uu sammuu ykn rakkoowwan akkaataan dubbii keenyaa akka harkifatu taasisan ykn haasaa keenya addaan kukkutan ykn qubeewwaan akka irra deddeebinu taasisan giinga’uu namatti fiduu danda’u jedha. Akka ogeeyyiin jedhanitti dubartoota caala dhiirootatu baayinaan giinga’a. Waantonni giinga’uuf nama saaxilan  ijoon jiru. Jalqabarratti, daa’imma guddinni isaanii harkifate kaan caala giinga’uf saaxilama. Daa’immaan guddinni isaanii suutume ta’e ykn ammoo rakkoo dubbii kan biraas qaban giinga’uu danda’u jedha barruun kun. Dhiphinnis giinga’uuf nama saaxiluu mala. Barruun kun giinga’uun namoota biroo waliin akka waliif hin galle danqaa akka namatti uumu, dubbachuuf namoonni giinga’an akka dhiphatan akka dhiibbaa irratti uumu, iddoo namoonni haasa’an akka lagatan, ofitti amanamummaa akka dhaban akka taasisu, akkasumallee qocollaaf akka namoota giinga’an saaxilu, dhimmoota hawaasummaarratti akka hin hirmaanne dhiibba akka irratti uumu fi hojii isaanitiin akka hin milkoofne danqaa itti  ta'uu akka danda’ullee kaase. Namoonni giinga’an jechoota, gaalee ykn hima jalqaba dubbachuuf ni rakkatu. Jechoota ykn qubee wayita waaman irra turu. Yookin ammoo jechoota ykn qubee irra deddeebi’anii waamu. Dubbachuuf ni dhiphatu. Giinga’uun ijoollee reefu afaan baratan biratti baratamaadha. Daa’immaan irratti rakkoon giinga’uu yoo mul’ate ogeeyyii fayyaa dhimma kanarratti kallattiin hojjatan(speech-language pathologist) adda baasu. Namoota ga’eeyyiifi ijoollee tooftaa adda addaatiin gargaaru. Tooftaan kunis akkatti suuta jedhanii hubatanii haasa’an barsiisuu(Speech therapy), meeshaalee elektirooniksii ammayyaa dubbii qajeelchaniitti gargaaramuu, waantoota giinga’uu ammeessa wal’aansa adda baasuun jijjiruuf gargaaru(Cognitive behavioral therapy)  fi wal’aansa maatiin hirmaachisuun ijoollee giinga’aan gargaaruf oolu dabalata. Itoophiyaa keessatti tajaajilli kunneen jiraachuuf dhiisuun isaanii quba hin qabnu. Wal’aansa ogeeyyiin kunneen garuu tarii guutummaatti giinga’uu balleesuu dhabuu mala garuu dandeettii sirnaan dubbachuu, dandeettii  namoota biroo waliin walii galuu danda’uu fi iddoowwan hojii fi  manneen barnootaa keessatti hirmaachuu sirnaan  gabbifachuuf ni gargaara. Dawaan muraasni giinga’uu yaalamanii kan turan ta’ulllee , qorichi giinga’uu hambisu kan ogeeyyiin mirkanaa’e hin jiruu jedha barruun Maayoo Kilinik.


TikTok wanta fayyaa sammuu fayyadamtootaaf ni gargaara jedhu gad dhiisuuf akka jiru beeksise

TikTok tajaajila kennaa jirurratti wanta namoota dhibee fayyaa sammuu qabaniifi ofillee ajjeesuuf yaadu jedhu gargaaru tolchuu beeksise. Miidiyaan hawaasaa viidiyoo gaggabaabaa dhiyeessuun yeroo ammaa fudhatamni isaa daran dabalaa dhufe TikTok, qabiyyeen addaa amma dabalataan tajaajiltootaaf gadi dhiise kun qajeelfamoota namoonni dhibee fayyaa sammuu qabaniifi rakkoo amala nyaataa jeeqamaa ta'een rakkatan ittiin of gargaaran dabalata. Fayyadamtoonni jecha akka "suicide" [lubbuu ofii balleessuu] jedhuun seenanii yeroo barbaadanittis, gara gargaarsa argachuu danda'an kuusaa beekumsaafi hubannoo barbaachisaa ta'etti isaan geessufis tolfameera. Tajaajilli addaa TikTok qopheesse kun kan jalqabe morkataa isaa kan ta'e Instagram, tooftaa ittiin dhiibbaa fayyaa waliigalaa fayyadamtoota isaarra gahu ittiin hordofu beeksisuu isaa boodadha. Beeksisicha keessatti TikTok akkas jedhe [afaan Ingiliziin as keessa jira]: "Nuti waa'ee hawaasa keenyaa baayyee dhimmamna waan ta'eef, yeroo hunda karaa haaraa ittiin fayyaan isaanii eegamuu danda'u ni falla. "Kanaafidha kan nuti tarkaanfii dabalataa fudhannee namoonni salphaatti TikTok irratti hubannoofi beekumsa hubannoo fayyaa sammuu isaani cimsan akka argatan gooneef." Qabiyyeen haaraan kampaanichi ji'oota dhufanirraa kaasee guutummaa adunyaarratti gadi dhiisuuf jiru kun, qajeelfama namoota rakkoo fedhii nyaataa jeeqamaa qaban ittiin gargaaraman, akkasumas yeroo rakkoon isaan mudatu fayyadamtoonni deeggarsa naannoo isaaniitti akka salphaatti argachuu danda'an kan gargaaru dabalata. Karaa Crisis Text Line jedhuun jechoota akka 'suicide' jedhu fa'i galchanii gara deeggarsa naannoo jiranii itti argachuu danda'anitti qajeelfamu. TikTok akkuma miidiyaalee hawaasaa biroo sababa rakkoo fayyaa sammuu qaqqabsiisuun, keessumaa ammoo ijoollee ol-adeemoo ta'anirratti geessisaa jiruun baayyee qeeqamaa jira. Gabaasni 'Education Policy Institute and The Prince's Trust'n jalqaba waggaa kanaa bahe akka agarsiisutti, fayyaan sammuu ijoollee ol-adeemoo miidiyaa hawaasaa akka malee fayyadamuudhaan miidhamaa jira. Haalli sammuu ijoollee duraan sadarkaa kamirrayyuu yaa jiraatu fayyadamni miidiyaa hawaasaa kun fayyaa isaaniirratti miidhaa qaba, caalaatti ammoo ijoolleen durbaa miira mukaa'uufi abdii kutuu akka isaan mudatu bira gaheera jedha qorannoon kun. Tajaajila haaraa kana beeksisuun TikTok kun gabaasa The Wall Street Journal, miidiyaan hawaasaa Instagram waltajjii inni dhiyeessu fayyadamtoota umuriin isaanii ijoollee ta'e biratti rakkoo fayyaa sammuuf akka saaxilu irra deddeebiin mul'ata jechuu isaa hordofeeti. Akka gabaasa kanaatti, kampaanichi dhiibbaa appilikeeshiniin fayyaa sammuu fayyadamtoota umuriin isaanii ijoollee ta'erratti, keessumaa ammoo ijoollee durbaarratti qabu yoo xiqqaate waggoota lamaaf qorachaa jira. Instagram qorannoo jedhame kana akka fudhatuuf fala akka barbaadullee dubbateera.


Miidiyaa hawaasummaafi fayyaa sammuu: Sababa wantoota suukaneessoo ilaaluun hin gorfamneef

Yeroo kamiyyuu caalaa yeroo ammaa namoonni yeroo isaanii baayyee man'ee bilbilaa isaaniirratti miidiyaa hawaasummaa fayyadamuun dabarsu. Miidiyaaleen waggoota dhihoo as haalaan babal'ataa dhufan akkuma gabaa odeeffannoo itti argatan ta'an sanaan, rakkoowwan xiinsammuu garaagaraafis namoota saaxiluu malu. Kun dhiibbaan jireenya guyyuu namootaa irratti qaban guddaa ta'u agarsiisa. Waldhibdeefi ajjeechaa akkasumas hookkara bakkeewwan adda addaatti mudatan walqabatee namoonni waan sukaneessoo ta'an miidiyaa hawaasummaa gubbaa ni qoodu. Kunneenis, yeroo gabaabaa keessa namoota hedduu bira gahanii ijoo dubbii ta'u. Akkaataa namoonni qabiiyyee akkanaa qoodan irratti garuu of eeggannoon yeroo taasifamu hin mul'atu. Namoonni rifataniis ta'e itti yaadanii viidiyoodhaanis ta'e suuraan wantoota suukaneessoo miidiyaa hawaasummaa gubbaa qoodan irratti dhaabbileeniifi ogeeyyiin maal gorsu? Namoonni sababa uumamaatin eenyu haa ta'u eessayyuu haalli isaa wal caala yoo ta'a malee miidhaan namarra gahu isaan yaaddessa. ''Nama akkas godhamu sanaa wajjiin bifatti wal fakkeessinu qabna. Kanaaf dhukkubbii nama sanaa hanga tokko qoodna,'' jedhu ispeeshaalistii yaala dhibee sammuu kan ta'an Dr Daani'el Tolasaa. Sababa kanaaf, qabiyyee suukaneessoo ilaaluun fayyaa namaa irratti dhiibbaa guddaa qaba jechuun namoonni akka hin ilaalle gorsu. ''Ilaalchi nuti addunyaa kanaaf qabnu, namaaf qabnu akkanni negatively [karaa badaa] jijjiiramu dandeettii gochuu qaba. Akka nuti sodaannu, nageenyi akka nutti hin dhagahamne miira akkasii keessa dandeettii nu galchu qaba.'' Keessumaa osoo hin qophaa'in ilaaluun dhiibbaan isaa akka cimuu gochuu danda'a. ''Jeequmsa miirii [emotional disorder] hirriba keessa nu wareersuu danda'a. Jalqaba akka rifannu, rifaatun sunimmoo gaafa itti fufu dhibeewwan xiinsammuu hedduudhaaf nama saaxiluu danda'a.'' Kana caalaa garuu tura keessa viidiyoo akkanaa irra deddeebisanii ilaaluun miira namaaf nahu qabnu ni miidha jechuun gorsu. Qorannoowwan ''miira namaaf rifatu qabnu yarsuu danda'a'' jedhan jiru jechuun BBC'tti himan. ''Yeroo hunda namni gaafa miidhamu, ajjeefamu, gara jabinaan miidhaan irra gahu arguun keenya dandeettii namaaf na'u keenya dadhabsaa deema. ''Namni tokko yoo hammam nama miidhuu barbaadullee wanti harka isaa dhorku jira. Dandeettii sanadha kan inni miidhu. Namni irra deddeebisee wantoota sukaneessoo ilaalu garaa jabaachuuf humna argata.'' Namoonni haala garaa garaa keessa ta'un waan badaa namarratti raawwachuu danda'u. Fakkeenyaaf ajjeechaa jumlaa keessa namoonni gara caalu miira isaaniirra xiinsammuu garee (group psychology)'dhaan durfamuu. Kanaaf, sababni gara jabina qofa ta'u dhiisuu danda'a jedhu kollejjii fayyaa hospitaala Adaamaatti sadarkaa I/Aanaa Pirofeesaraatti kan barsiisaniifi yaalan Dr Daani'el. Akka fakkeenyaattu, namoonni rakkoo xiinsammuu 'Psychopaths' jedhamuuf saaxilaman miira namaaf nahu hin qabani. Sababni ijoo kanneen akka Facebook fi kaan miidiyaa hawaasummaa jedhaman keessaa tokko ilaalcha, odeeffannoofi kaan namoonni akka qooda eeyyamuufi hariiroo namootaa daangaa malee akka cimu waan taasisaniifi. Kaampaaniin Facebook viidiyoowwan yookiin suuraa suukaneessaa waliin walqabatee wantoota lama hordofa. Kunis balleessuudha yookiin immoo akeekkachiisa waliin qooduu ni eeyyama. ''Qabiyyeewwan hookkara dhaadhessan yookiin miidhaa yookiin dararaa kaan gammachuun ibsan ni balleessina. Sababni isaas haala hirmaannaa [namootaa] waan hin jajjabeessineefi,'' jechuun ibsa. Gama kaaniin immoo akkuma agarru qabiiyyeewwan suukaneessaa ta'anii eeyyamuus qaba. ''Namoota waa'ee dhimmootaa hubannoo akka uumaniif qabiiyyee suukaneessaa (kan daangeeffame ta'us) ni eeyyamna.'' Akka Facebook jedhutti, kunneen sarbama mirga namoomaa yookiin gocha shororkeessummaa ta'uu malu. Namoonni qabiiyyeewwan suukaneessoo ta'an irratti haala walfakkaataan waan hin simanneef mallattoo ''akeekkachiisa'' itti akka dabalu hima. ''Qabiyyee suukaneessaa ta'anitti akeekkachiisa itti daballa. Sababni isaas namoota umrii 18 gadiitti akka hin mul'anne akkasumas namoonni ilaaluuf cuqaasuu dura sukaneessaa akka ta'e akka baraniifi.'' Facebook miidhaa qaama namarra gaheefi ifatti mul'atu, gocha bulgummaa, namoonni haala sukaneessaan bineensota yoo ajjeesan dabalate akka hin maxxanfamne gorsa yookiin kanneen ilaalaniif akeekkachiisa kenna. Gaaffii maatiirratti hundaa'uunis ''viidiyoo yookiin suuraa namni tokko haala sukaneessaan yoo ajjeefamu mul'isu'' haquu danda'a. Miidiyaaleen kanneen akka yeroo ajjeechaawwan akkanaa gabaasan haala danda'ameen miira ummataa hin jeeqneen akka tahu ni gorfamu. ''Gaafa ta'u arguu qofa miti gaafa seenaa sana namni gaafa haasa'u dhagahuun mataan isaa xiinsammuu namaa tokko irratti dhiibbaa mataa isaa hin qabaata,'' Jedhu Dr Daani'el. Kunis, ta'u haalli namoonni gochoota suukaneessoo kana simatan wal qixa miti. ''Daa'imman, kana dura miidhama xiinsammuu kan qaban, dhibee sammuu kan qaban, namoota miidhaan irra gahe waliin firooma addaa ta'e qaban, wanta sana turtii dheeraa kan argan warra kaanirra saaxilamummaan isaanii ol ka'aadha.'' Vidiyoon yookiin suuraawwan suukaneessoo miira nama tokkorra kan darbe kan ummataallee jeequun hookkarri akka uumamuu gochuu danda'u jedhu ogeessi kuni. ''Viidiyooleen akkasii nu naasisu, nu rifachiisu. Namni na'eefi rifatemmoo murtoo isaa bitaafi mirga ilaalee sababaan akka hin murteeffanne sodaa keessa taa'ee akka murteessu waan godhuuf homaadhaan namoota kakaasuudhaaf haala mijataa uuma.'' Sababa kanaaf, miidiyaaleen hawaasummaas ta'e miidiyaaleen idilee qajeelfamaan akka hoogganaman ni gorfama. Miidiyaaleen garagaraa BBC dabalatee gaazexeessitoonni akkuma namoota biroo wantoota suukaneessoo irra deddeebbiin ilaaluurra akka of qusatan ni gorsu.


Qabxiiwwan shan mukaa'uufi miira yaadda'uu ittisuuf gargaaran-waggaa 400 duraafi amma

Waa'een kitaabarraa dubbisanii miira ofii of-gargaaruu wayita ka'u dhalli namaa kitaabota qabiyyee haaraan as ba'an filata.  Kitaabi mata-duree 'The Anatomy of Melancholy' jedhuun bara 1621 barraa'e garuu hanga har'aatti qabiyyee dhala namaa fayyadu qabatee jira. Kitaabi maloota ittiin dhibee sammuu fi mukaa'uu akka malee wal'aanuuf gargaaran irratti xiyyeeffachuun barreeffame 'The Anatomy of Melancholy' lammii Ingilizii Robert Burton jedhamuun barraa'e. Lubaa fi beekaa biyya Biriteen kan ture Burton, beekumsaa fi qoroomina fayyaa dhala namaafi wal'aansaa akkasumas dawaa irratti bara falaasama Giriik durii ture irraa kaasee waan waggoota kuma lamaaf biyya lafaa kanarra ture walitti qindeessuun jaarraa 17ffaa keessa kitaaba kana qixeesse. Barreessaan kun ofiisaatiis rakkoo mukaa'uu fi miira gaddaa fi gadadoo yaadaa hammaataa keessa ture, mata duree kanarrattis beekumsa guddoo horateera. Akkamiin miira mukaa'uu, gadadoo fi yaadda'uu ofirraa qolachuun akka danda'amus kanarraa ka'ee kitaabasaa keessatti qaaccesse. Garuu qabxiiwwan kitaaba Burton keessatti eeraman keessaa isaan kamtu hanga har'aa dhala namaaf faayidaa kennaa jiru? Gaazexeessituu fi barreessituun biyya Iskootlaand Amy Liprot kitaaba kana irra deebiin haaressuun maxxansiteetti. Maloonni furmaataa mukaa'uu fi miira gadadoo ittiin qolachuun danda'amu kan kitaaba Burton keessatti bara 1960oota keessa eeraman kanneen hanga har'aatti fayyadaa jiran isaan kam fa'i? Shanan isaanii kunooti: Kanneen miidhamaniif, mukaa'uun sababni ittiin mudate itti hin mul'atu, kanarraa kan ka'e miirri keenya ammoo yeroo baayyee walfakkaataa ta'a. Burton kitaabasaa keessatti akka barreessetti rakkoon mukaa'uu fi gadduu melancholy jedhamu ''dhibee dhaalaan darbuudha' Har'as mukaa'uun dhalootaan akka dhufuu fi haala naannoorraa kan mudatu ta'uun itti amanama. Kanaaf namoonni yeroo ammaa miira isaanii haaressuuf jalqaba kutaa qaamasaanii keessaa kamtu akka miidhame hubatanii irratti hojjetu. Burton kitaabasaa keessatti bishaan yaa'u, kan uumamaa, keessatti qaama dhiqachuu fi keessa ciisuun hagam miira namaa akka haaressu eereera. Inumaa namni jireenya dheeraa jiraachuu fedhe bishaan qorraa keessa yaa ciisu jedha kitaabi Burton. Har'as beektonni nama rakkoon mukaa'uu harkaa qabuuf kanuma yeroo dhaaman argina. Yuuniversitii Portsmouth biyya UK keessatti argamutti Daarektara Qorannoo Laabraatoorii haala naannoo kan ta'an Dr Mike Tipton, ''Bishaan qorraa barannaan miirri mukaa'uu namarraa ka'a. Haala kanaan fiiziyooloojii fi seelii ofii wal'aanuun ni danda'ama. Wayita kana qaamni keenya miira mukaa'uu fi gadduu keessaa ba'a,'' jedhan. Akka Burton kitaabasaa keessatti barreessetti uumamatti michoomuun miira gaddaa fi gadadoo akkasumas mukaa'uu hamaa namarraa kaasa. Pirofeesar Simon Hiscock Daarektara Iddoo Kunuunsa biqilootaa Okfoord kan UK keessatti argamuuti. Biqiloonni ilillii qaban hedduun rakkoo mukaa'uu, miira gaddaa fi dhiphachuu namarraa qolachuu danda'u jedhan. Burton kitaabasaa keessatti akka kaa'etti biqiloonni waan nyaatamaniif qofa nama hin quufsan, kan fooliifi qaqqabannaan isaanii dharraa nama baasu hedduudha jedhe. Har'as yaadi kun haalaan hojiirra oolaa jira. Yaadi wayita miirri mukaa'uu namatti dhagahamu uumamatti ba'anii qilleensa fudhachuu kitaaba Burton keessatti waggaa 400 dura eerame yeroo ammaa Jaarmiyaa Tajaajila Fayyaa Biriteeniin hojiirra oolaa jira. "Karaan ittiin rakkoo nurra tuulame salphisnu yaada keenya hiriyoota keenyaaf qooduudhaani, ofii keenyaaf qofa ofirratti feenee baannee deemuudhaan mit,'' jedhe Burton waggaa 400 dura. Namoonni jireenya kophaa fi dhuunfaa filatan kanneen rakkoo mukaa'uuf saaxilamaniidha. Haalli kun miidhamaa biratti amala baratamaa ta'ee yoo ture ammoo rakkocha gara nama biraatti dhiyeessanii furmaata barbaaduun ni ulfaata. Burton rakkoo mukaa'uu si mudate irra aanuuf hiriyaa qabaadhu jedhaa ture. Har'a rakkoo mukaa'uu fi yaadda'uun qabamtee mana yaalaa yoo deemtu doktarri dawaa siif ajajuu danda'a, biyyoonni akka Denmaark, Kanaadaa fi UK garuu hariiroo hawaasummaa cimaa akka qabaattan isin gorsu. Gareedhaan godambaa daawwachuu, dareetti mari'achuu fi rakkoo ofii baasanii hiriyootatti himuu akka dawaatti ajaju. Burton kitaabasaa keessatti jireenya madaalawaa qabaachuun akka barbaachisu eereera. ''Hojii jaal'adhu, garuu humnaa ol ofirra hin tuulin,'' jedha. Tiyooriin isaa hojii tokko-lamaaf yeroo hedduu yoo kennine wantoota nu barbaachisa biroo daganna, kunimmoo jireenya guutuu akka hin qabaanne nu godha kan jedhuudha. Fakkeenyaaf yeroo keenya hedduu dubbisuu fi barreessuuf yoo kennine, sochiiwwan fayyummaa keenyaaf nu barbaachisaniif yeroo hin kenninu yoo ta'e rakkoon fayyaa nu mudata. Waan hundaafuu madaala eeguun akka barbaachisu eera. Fakkeenyaaf akka malee qo'achuu fi boqonnaa dhabuun mukaa'uutti nama geessa jedha Burton. Adapted from Radio 4's programmes The New Anatomy of Melancholy and In Our Time by Eva Ontiveros.


Nagentiraan: Yakkamaa IQ xiqqoo qabu fannifamuuf jedhu kadhaan maatii hambisaa laata?

Sarmilaa Dharmalingaam Waaqayyoon akka seenaa jijjiiruuf kadhaatti jirti. Obboleessi ishee Nagentiraan jedhamu mana hidhaa Changi Singaappor argamutti fannifamuuf jedha. ''Yeroon qofaa ta'ee waa'ee obboleessa kiyya yaadu na dhukkuba. Garuu waan ta'u hin beekani kadhachuu dhiisuu hin qabnu,'' jechuun BBC'tti himte. Bara 2009, yeroos ganna 21 kan ture Nagentiraan yeroo qoricha sammuu hadoochu Maalezhiyaa keessaa fuudhee gara Singaapporitti daddabarsuu qabame. Silaa gaafa Roobii ganama fannifama ture. Ta'us, sababa koronaavaayirasiin irratti argameef guyyaan itti fannifamu yeroo biraatti akka darbu ta'e. Murtiin lammiin Maalezhiyaa irratti darbe kuni gorsa ogeessa medikaalaa kan dhiisuun murtaa'edha. Akka ekispartiin medikaalaa jedhetti dargaggoon fannifamuuf jedhu Dandeettiin Hubannoo (IQ) isaa 69 dha. Kana jechuun hir'ina beekumsaafi hubannoo akka qabu agarsiisa. Mootummaan Singaappor garuu ''waan dalage sirriitti beeka, wanti dalagu sirriifi yaraa ta'u adda baasee beeka,'' jedheera. Singaappor biyyoota addunyaa kanneen qoricha sammuu nama hadoochu daddabarsan to'achuf seera cimaa baasan keessaa tokkodha. Nama yakka kanaan yakkamaa ta'e du'aan adabuun biyyattii keessa waan ajaa'ibaa miti. Haa ta'u malee dhimmi dargaggoo kanaa ijoo dubbii ta'eera. Pirezidantiin Singaappor dargaggoo kana dhiifama akka godhu namoonni 60,000 ol mallattoon iyyannoo walitti qabaniiru. Sababni namoonni kuni kaasaniis nama sammuun dhukkube fannisanii ajjeesuun seera mirga namoomaa idil addunyaan kan dhorkamedha kan jedhudha. Haala kana dura hin baramneen miidiyaa hawaasummaa irrattis namoonni gaddaafi yaaddoo isaanii ibsaa jiru. Obboleettiin dargaggoo yeroo ammaa ganna 33 ta'ee jiru kanaa obboleessi ishee haala amma jiru waan beeku hin fakkaatu jechuun himte. ''Yeroo tokko tokko na waamee fannifamuuf akka jedhuufi akka qophaa'uu qabu natti hima,'' jechuun BBC'tti dubbatte. ''Yeroo kaan immoo mana dhufee nyaata manatti qophaa'e akka nyaachuu fedhu natti hima. '' Yoo fannifame erga bara 2019 nama duraa Singaappor keessa fannifame ta'a. Dargaggoon kuni bara 2009 heroyinii 43g sarbaa isaa mirgaarratti osoo hidhee deemuu qabame. Akka seera Singaapporitti 15g ol baatanii socho'uun du'aan nama adabsiisa. Jalqaba dirqamaan akka baatee socho'aa ture dhaddacha dure dubbate, boodarra qarshii waan barbaaduuf akka kana raawwate hime. Bara 2015 miidhama sammuu waan qabuuf murtiin du'aa gara hidhaa umrii guutuutti akka jijjiiramu gaafate. Bara 2017 saayikaatiristiin Dr Ken ung jedhaman dhukkuba sammu inni qabu eeruun murtee yoo fudhatu irratti dhiibbaa akka uumuu malu himan. Ogeessonni sammuu sadii biroo immoo dhukkuba sammuu waan sirrii murteessuuf isa hanqisu hin qabu jedhan. Dhumarra manni murtii dhukkuba sammuu hin qabu jedhe. Dhaabbileen mirga namoomaaf falman Aminasti Intarnaashinaaliifi Humaan Raayitis Waach murtee kana morman. Ummataan alatti MM Maalezhiyaa Sabri Yaakob bulchitoota Singaappor waliin dhimma kana haasa'aniiru. Falmii waggoota 10 booda obboleessi ishee gaafa Roobii Sadaasa 10 akka fannifamu xalayaan ishee bira gahe. ''Guyyaa guutuu boo'aan ture. Murtee kana harmee kootti himuu baay'een sodaadhe. Ija ishee ilaaluu hin dandeenye,'' jechuun obboleettiin isaa BBC'tti himte. Maatiin isaa torban darbe Singaappor kan gahan yoo ta'u Sarmilaan garuu dhaquu hin dandeenye. Fannifamuu isaa dura dhaqxee isa dubbisuu dhabduus guyyaa guyyaatti kadhachaa akka jirtu himte. Kadhaan isheefi maatii ishee fannifamuu obboleessa ishee ni hambisaa laata?


Teknooloojii: Namoota bilbila ismaartifoonii dhiisuuf murteessaa jiran

Addunyaa keessa yeroo namoonni bilbila ismaartifoonii ammayyaarratti guyyuu ija keenya godhannee oollu kanatti namoonni kanarraa fuula garagalfatanis jiru. Dulsii Kowliing fakkeenyaaf, baatii darbe bilbila bareedaa qabdu ofirraa gatteetti. Kunis fayyaa sammuu ishee ni fooyyessa jettee yaaddi. Yeroo Aayyaana Cuuphaa maatiifi firoota isheetti bilbila Nookiyaa duriitti akka deebite himte. Bilbila of harkaa qabdu kanaan ergaa erguufi fudhachuu qofa dandeessi. Sababa murtee kanarra geesse yoo himtuus, namuu jireenya dhiisee ija isaa mobaayilii gubbaa ka'aanii oola jechuun ibsiti. 'Yeroon bilbilakoo ilaalaa dabarsu yaadee wantoota qalbii na jeeqan hedduuf akka saaxilame hubadhe,'' jechuun himti. Yeroo dur bilbilarratti dabarsitu dubbisuufi yeroo dabalataa ciisuuf akka dhimma itti baatu dubbatte. Namoota 10 UK keessa jiraatan keessaa sagal bilbila ismaartifooni qabu. Hammi kuni biyyoota guddatanittis wal fakkaata. Qorannoon biraammoo namni tokko giddugaleessaan guyyaatti sa'aatii 4.8 bilbila isaarra akka dabarsu agarsiisa. Namoota muraasa, garuu kan lakkoofsi isaanii dabalaa jiruuf, kuni gahuu qaba jechaa jiru. Aleeks Dunediinillee bilbila isaa waggoota lama dura gate. ''Meeshaalee kanarraa araadatu nu qabe,'' jedha qorataa barnootaafi ekispartiin teknolojii kan ta'e Dunediniil. Ismaartifoonii fayyadamuun ''Araadi akka nutti cimuufi oomishtummaatti danqaa ta'aa jiru.'' Sababni biraa Dunediin kaasu dhimma eegumsa naannooti. Mobaayilii oomishuuf qilleensi faalamu eera. Erga imaartifoonii fayyadamuu dhiisee gammachuu argachuufi oomishtummaan isaallee dabaluu hima. Obbo Duneediin yeroo ammaa mobaayilii duriis ta'e bilbila mana keessaa hin qaban. Gama kompitaraan qofa imeeliin akka odeeffannoo wal jijjiiru hime. ''Jireenyakoo fooyyesseera,'' jechuun hima. ''Yaadi koo maashiniitti hidhameefi annisaa akkasumas maallaqa koo itti baasaa turerraa bilisa baheera. Hamminni teknolojii jireenya keenya qullaa gochuu isaati.'' Liyaan Vooyis, barsiistuu ganna 53 fi Barmingihaam jiraatan immoo faallaan tarkaanfii biraa fudhatan. Erga waggoota jahaaf bilbila ismaartifoonii dhiisanii Hagayya darbe eegale fayyadamuu eegalaniiru. Kunis mana nyaataa keessatti kooddii QR fayyadamuuf, paasportii Covid'f akkasumas ijoollee dubaraa isaanii Paaris jiran waliin wal dubbisuuf karaa salphaa ta'u himan. Garuu, yoo dandahan ammallee itti dhiisuuf akka yaada qaban himan. Bara 2016 yeroo jalqabaaf bilbila ismaartifoonii kan dhiisaniif ijoollee isaaniif fakkeenya ta'uullee barbaadaniiti. ''Bilbila isaaniirra oolu. Kana dhaabuuf filmaatni ani qabu bilbila koo dhiisuu ture. Jijjiirama fideeras, '' jechuun dubbatan. ''Bilbila ismaartifoonii qabaachuu dhabuun sammuukoo boqochiiseera.'' Bilbila ismaartifoonii qabachuun barbaachisaa akka hin taane namootni muraasni dubbatanis, miliyoononni biroo immoo jireenya isaanii akka isaaniif salphise himu. ''Yeroo kamuu caalaa dhaqqabiinsi fayyaa, barnootaa, tajaajila hawaasummaa dijitaala ta'eera. Maatiifi hiriyyaa wal arguunsi dijitaala ta'e. Ismaartifooniin ummata guddaa gargaare,'' jechuun dubbii himaan Vodaafon himu. Haa ta'u malee, Hildaa Burkee, ogeessa fayyaa sammuufi kitaaba The Phone Addiction Workbook barreessan meeshaalee yeroo dheeraaf fayyadamuufi hirribaafi xiyyeeffannoo dhabuun akka walqabatu himan. Namoonni sa'aatii meeqa bilbila isaaniirratti akka dabarsan osoo adda baasanii gaarii ta'uu himu. Akkasumas namoonni yeroo gabaabaaf bilbila isaanii akka cufan yookiin yeroon itti bilbila isaanii sakatta'an akka xiqqeessan gorsu.


Naa'omii Osaakaa dorgommii tenisii 'French Open' keessaa of baaste

Tapha teenisii dirreen addunyaarraa sadarkaa lammeessoo gubbaa kan jirtu Naa'omii Osaakaa, tapha booda miidiyaatti dubbachuu diduu isheetiin booda dorgommii French Open keessaa godaante. Murtee kana Twitter gubbaa kan beeksiste lammiin Jaappaan Osaakaan ''mukuu wajjin yeroo dheeraaf wal'aansoorran ture'' jechuun erga yeroo jalqabaaf 2018tti 'Grand Slam' mo'atte booda rakkoo kana keessa jiraachuu himte. Taphattuun ganna 23 kun torban dabre keessa ibsa gaazexeessitootaaf taphaan booda kennamu akka hin kennine himte. Kunis sababa fayyaa sammuuf jecha tahuu himte. ''Gufannaa ta'uu hin barbaadu,'' jette taphattuun yeroo afur dorgommii gurguddaa mo'atte kun. Guyyaa Dilbataa Naa'omiin taphashee jalqabaa taphattuu lammii Romaaniyaa Paatrishiyaa Maariyaa Tig wajjin taasiste shakkii malee mo'atte. Taphichaan booda garuu miidiyaatti hindubadhu jechuu isheetiin doolaara 15,000 adabamtee turte. Gaafuma sana qopheessitoonni dorgommichaa ibsa waloo baasaniin, Naa'omiin itti fufuun miidiyaatti hin dubbadhu jechuu itti fufti taanan, dorgommicharraa gugsamuu malti jedhanii turan. Kana hordofees guyyaa Wiixataa Naa'omiin taphicha keessaa of baasuu himte - ''taphicharraa yeroo murtaa'eef boqonnaa fudhadha,'' jette. ''Yeroon sirrii wayita dhufu dhaabbatichaa wajjin mari'achuun, taphattootaaf, miidiyaafi deeggartootaaf haala gaarii uumuun barbaada,'' jette Naa'omiin. Pireezidantiin Federeshinii Teenisii Firaans Gilles Moretton, taphattuun urjii kun dorgommicha dhiistee deemuusheetti gadduu himan. ''Naa'omiif guddoo gaddina. Waan gaariin akka ishee mudatuufi yeroo gabaabaa keessatti akka dandamattu hawwinaaf. Dorgommii bara dhufurra Naa'omii arguu feena,'' jedhan Aabba Moretton. '''Grand Slam' hunduu, WTA, ATP fi ITF hundinuu fayyummaa atileetootaaf dhimmamna. Kanarra dabrees dorgommii keenyarratti haalli dorgomtootaaf mijatu akka jiraatu ni carraaqna - kunis miidiyaa kan dabalatudha.'' Atileetonni tenisii taphataniifi hin taphanne hedduun, ejjennoo Naa'omii kan deeggaran yoo tahu, kaan garuu miidiyaatti dubbachuun ''qaama hojiisheeti,'' jedhanii morman. Akka seera 'Grand Slam'tti taphattoonni yoo dirqamasaanii miidiyaa wajjin qaban hin bahanne taanaan, haga doolaara 20,000 yookaan Birrii Itoophiyaa 800,000 ol adabamuu danda'u. Waldaan Teenisii Dubartootaa (WTA) gamasaaniitiin taphattoonni ''taphattoonni wayita taphaatti miidiyaatti dubbachuuf dirqama ispoortichaafi deeggartootasaanii qabu,'' jedhan.


UStti namtichi 'lakkii hin barbaadu' otoo jedhuu guyyaa dhalootaasaa kabajaniif, himatee $450,000 mo'ate

Namtichi biyya Ameerikaa bulchiinsa Kentaakii keessaa, bakki hojiin isaa otoo inni 'lakkii hin barbaadu, nan jeeqama' jedhuu guyyaa dhalootasaa kabajaniif, doolaara 450,000 yookaan Birrii miiliyona 23 ol akka kanfalamuf murtaa'e. Himataan maqaansaa Kevin Berling jedhan kun, kabajaan guyyaa dhalootaa bara 2019tti dhaabbata Gravity Diagnostics jedhamutti gaggeeffame, rifaatii garmalee natti fide jechuun himateera. Himannaa kanarratti akka kaahametti, dhaabbanni inni keessa hojjettu sababa qaama miidhamaa taheef loogii irraan gahan jedha. Kaampaanichi balleessaa homaatuu hinqabu jechuun haala. Akka ragaan mana murtii kaawuntii Kenton'tti dhiyaate agarsiisutti, Obboo Berling rakkoo cinqama olaanaa (anxiety disorders) akka qabu kaasa. Kanuma himachuunis itti gaafatamaa isarra jiruun, akkuma namoota kaaniif godhanitti, anaaf guyyaa dhalootaa koo naaf hin kabajinaa jechuun itti hime. Maali jennaan? rifaatuu garmalee ykn sardama keessa na galcha (panic attack) -  kana malees, taateewwan ijoollummaa gaarii hin taane na sammuu kootti fida jechuun ture. Jennaan jarri garuu ittuma didanii Hagayya 2019 keessa sagantaa inni hin eegne qopheessaniif - kunis rifaatuu guddaa keessa galche. Paartii qophaa'e dhiisee bahe, laaqanas konkolaataa keessa taa'ee nyaate. Akka himanni dhaddachatti dhiyaate mul'isutti, guyyaa ittaanu wayita namni kun deebiyee hojii galu, walgahiirra ''maaf kan goota jedhanii qeeqan.'' Kana malees ''gammachuu waahillan hojiisaa saame, akka intala xiqqoo tahe,'' jechuunis isa qeequun eerameera. Walgahii kanarrattis namni kun irra deebiin sardama keessa gale jennaann, dhaabbatichi guyyoota lamaaf mana akka turu itti hime. Achiis Hagayya 11 kaampaaniin qorannoo Covid-19 taasisu kun hojiirraa hari'e. Sababni maali jennaan, nageenya bakka hojii jeeqe kan jedhu ture. Himata isaarratti namni kun, qaama miidhamaa tahuusaatiin qoollifatamuu, akkasumas gaaffii gaafachuusaatti ammoo haaloon itti bahamuu eerameera. Ji'a dabre keessa oolmaa dhaddachaa guyyoota lamaan booda, gumiin miseensota hawaasaa (jury) $450,000 akka argatu murteessan. Kana keessaa $300,000 miiraan miidhamuusafi $150,000 ammoo mindaa dhabeef tahuun himameera. Ragaan waa'ee fayyaa sammuu National Alliance on Mental Illness akka mul'isutti, lammiileen Ameerikaa miiliyoona 40 ol tahan, dhiphuu olaanaaf (anxiety disorders) kan saaxilamanidha - kunis uummata biyyattii keessaa %20 kan tahu jechaadha.


Samantaa Azzopaardii : Dubartii Awustiraaliyaa waliin dhahuun biyyoota waliin geesse manni murtii hidhaa buuse

Lammiin Awustiraaliyaa Samaantaa Azzopaardii kan yakka gowwomsaa baayyee hamaan raawwachuun beekamtu daa’ima hatuun himatamtee Meelboornitti hidhaa seenteetti. Addunyaa mara irratti eenyummaa sobaa kan uumaa turte Samantaan, seenaa dhokataa dheeraa qabdi. Emilii Peet, Liinsii Koowuliin, Dakootaa Joonsan, Joorjiyaa MacAwuliif, Harpar Hernaandeez, Harpar Haart - kunneen hundi maqaa isheen kana dura ittiin fayadamaa turtedha. Dubartiin ganna 32 kuni ka'umsi ishee Sidniidha. Waggootii kurnan darban keessatti, maqaawwan fayyadamte kanaan Ayerlaand, Kaanadaa fi naannolee adda addaa biyyashee keessatti to’annoo jala oolte turte. Akka nama qacaramee da’imman kunuunsuuf barumsa qabuutti of erga fakkeessitee daa’imman lama eeyyama malee bulchiinsa Viiktoriyaa keessa fuute erga baate booda, Jimaata hidhaan waggaa lamaa irratti murtaa’eera. Kanaan dura, Samaantaan kanneen daldala saalqunnamtiif dubartoota daddabarsaniin akka nama miidhamteetti of fakkeesitee turte. Akka maatii moototaa Iswiidish fi atleeltii Rashiyaa kan maatiinshee balaa ajjeessanii of ajjeesuun dhumaniitti of fakkeessaas turteetti. Umurii wagga 20’n fi 30’n ishee keessatti, irra deddeebiin akka shammarree ganna 13-18 jidduu jirtuutti of fakkeessaa turteetti. Bifti ishee, sagaleen ishee fi ammalli ishee gowwomsa kanaan akka milkooftuufis gargaareeraani. Waggootii dheeraaf aang’oota waliin waldhabaa turteetti. Biyyoota adda addaa irraa ari’amteetti, yeroo gaggabaabaaf hidhaa turteetti. Ta’us, gochi ishee waan dhaabbatu hin fakkaatu ture. Samaantaan dhibee sammuu personality disorder jedhamuu fi dhibee badaa hin argamne pseudologia fantastica jedhamu, kan mallattoo akka malee sobuu akka qabdu mana murtiitti dhiyaateera. Onkololeesa 2013tti qorataan poolisii Deevid Gaalager, Dabliin keessatti Azzopardii waliin hariiroo addaa qabatee ture. Yeroo sanatti maqaashee hin beeku ture. Eenyuyyu hin beeku. Miidiyaan biyyatti, maqaa intala GPO jedhuun beeka turte. Sababni isaas mana Poostaa Dabliin (GPO) fulduratti waan argamteefi. Qondaalli poolisii Gardaa Sochaanaa, Samaantaa kan agarte utuu isheen dandiirra nama sodaa keessa jiru fakkaattee asii fi achi adeemtudha, garuu homaa dubbachuu didde. Poolisootni lama gara hospitaalaatti ishee gessaniis torbanoota hedduuf homaa hin dubbanne, kunis akka isheen kanneen namoota seeraan ala daddabarsaniin miidhamte ta'a jedhanii akka shakkan taasiseera. Umurii ishee itti himuu baattus, harka isheen akka ganna 14 taate itti agarsiisteetti. Eenyummaa ishee fi akkamiin akka miidhamte adda baasuuf qorannoo bal’aa taasisanis hin milkoofne. Gaalager akka jedhetti, waa’ee umurii ishee irratti yeroo hunda shakkii qabaatanis, kanaan achi sobaa jirti jedhanii tasuma hin yaadne. “Hin nyaattus, hin dubbatus ture, kanaaf hospitaala da’imaniitti geeffamte,” jedha. Boodarra eyyama mana murti olaanaa irra argataniin suuraa ishee midiyaa irratti yemmuu gadhisan, maatiin isheen Ayerlaanditti wajjiin turte ishee ta’uu adda baasani. Eenyummaan Samantaa yemmuu baramutti poolisii waliin gara Awustiraaliyatti akka deebitu taasifame. Kaalgariitti sobaan butame jechuu Waggaa itti aanuu, Samaantaan Kaanadaa, Kaalgariitti argamte. Seenaa walfakkaataa dhiyeessitte, yeroo kana garuu dubbatti turte. Shamarree ganna 14, Awooraa Hepbarn jedhamtu akka taateefi nama ishee butee jalaa akka baqatte himte. Yeroo sanatti umuriin ishee wagga 26 ture. Ammas qorannoon bal’aa ishee gargaaruuf gaggeeffamus, hanga namni tokko wanta Dabliinitti uumame baree adda baasetti eenyummaan ishee inni sirrii hin baramne ture. Yeroo kana poolisii Kalgarii gowwoomsuun himatamte. Akkuma duraa poolisii waliin Kaanadaa irrraa gara Awustiraaliyatti akka deebitu taasifame. Seenaa adda addaa isheen eenyummaa adda addaan dhiyeessitee hedduutu jira. Bara 2014tti lammiin US Emilii Bambeargar, akka Samantaan ishee gowwomsite gazeexaa Courier’tti himteetti. Maqaan ishee Annikaa Deker, akka ta’eefi miseensa maatii mootota Iswiidin taatee, ijoollummaa isheetti akka hatamte itti himte. Yeroo biraatti ammo maatii Peerziin kan gowwomsite atileetii Raashiyaa kan maatiin ishee Firaansitti gocha ajjeesanii of balleessuun jalaa dhuman akka taatettidha. Gocha gowwomsaa ishee nama aja’ibe keessa inni tokko yeroo waajjira kunuunsa hawaasaa Sidnii gowwomsuun, akka shammarree miidhamtuu taate itti himuun maatii yeroof ishee kunuunsuufi mana barumsaa seenuu dandeesse turte. Murtee irratti dhiyaate Yeroo kanatti daa’imman lamaan hatuun himannaa irratti dhiyaateef yakkamtuu ta’uu amanteetti. Abukaatoon ishee Jessikaa Wilaard akka jettutti Samantaan daa’imman lamaan – umurii ganna afurii fi baatii kudhan – maatii isaanii jalaa fudhachuuf ykn isaan miidhuuf karoora hin qabdu ture. Abbaan murtiis da’imman kanarra miidhaan akka hin geenye walii galus, miidhaa xiinsammuu maatii isaanirra fi mucaa ganna 12 kan biraa filmii keessatti taatoo akka taatu si godha jechuun gowwomsite irra ga’eeru ibse. Yakka kanaanis hidhaan waggaa lamaa irratti murtaa’eera.


Firaansi: Of ajjeesuu hojjettootaaf hoggantoonni isaanii duraanii to'annoo jala oolan

Dhaabbata Telekomunikeeshinii Firaans 'France Télécom' jedhamutti hoggantoonni duraaniifi direektarooti olaanoo duraani lama  bara 2000 keessa imaammata caasefama haaraan wal qabatee hojjattoonni hedduu of ajjeesuu isaaniif to'annoo jala oolaniiru. Didiyeer Lombard waggaa tokkoof hidhamee kan ture yoo ta'u Lowii-Piyeer Ween fi Oliviyeer Barbaroonis to'annoo jala oolanii turani. Dhaabbatichi sana booda maqaasaa Orange'tti geeddaratee  maallaqa doolaara 83,000 adabamee ture. Manni murtii dhimma hojjatoota 39 ilaalee ture, isaan keessa 19 kan of ajjeesan yoo ta'u 12 ammoo of ajjeesuuf kan yaalanidha. Kaan immoo jireenya rakkoo xiinsammu keessa kan galan ykn ammoo deebi'anii hojjachuu kan hin dandeenyedha. Kun kan uumame yeroo dhaabbatichi caasefama haaraa guddaa hojjatoota hedduu miidhu diriirse dha. Hoggantoonni olaanoo afur biroo yakka kanarratti hirmaachuun himatamanii hidhaan ji'a afuriifi adabbiin maallaqaa yuuroo 5000 irratti murtaa'eera. Pireezdaantiifi hogganaan olaanaa duraanii dhaabbatichaa Lombaard, itti aanaan isaa Weneefi hogganaan bulchiinsa humna namaa Barberoo, sadaan isaanii irratti addabbiin maallaqaa yuuroo 15,000n murtaa'era. Manni murtii Firaans  'dhaabbata keessatti miidhaa hamilee qaqqabsiisuu'  akka yakkatti yeroo fudhatu kun isa jalqabaati. Jeyaan Perrin, kan obboleessi isaa Roobart bara 2008tti of ajjeese, murtee kanaan gammadaa ta'us: "Yeroo dhaddachi adeemsifamaa turetti garuu gaddiifi gaabbiin irratti hin argamu, dabarsanii nama isaan jalatti hojjatu himatu. Jibba qofan isaaniif qaba." jechuun dhaabbata miidiyaa Libération' tti himeera. Yeroo sanatti dhaabbati kun caasefama haaraa uummachaa ture. Lombard hojii 22,000 hambisuun yoo xiqqaate hojjattoota 10,000 irra deebiin shaakalsiisuuf yaalaa ture. Hojjattonni maatii isaaniirraa gara iddoo fagootti geeddaraman, kaan immoo yeroo wajjirri iddoo geddaratutti boodatti akka hafan tahe, yookaan immoo hojii isaaniin hin ginnetti ramadamani. "Karaa tokkos ta'e biraa asii nan baasaani, karaa foddaa ykn karaa balbalaa," jechuun bara 2007tti Lombaard hoggantoota olaanootti himeera jedhameera. Imaammati caaseeffama haaraan kun hojjatoota arsuusaa amanus, yaada imaammatichi namooti akka of ajjeesan godheera jedhu garuu tasumaan haaleera. Himannooti ragaaf kaa'aman keessaa:


Namootni tokko tokko maaliif gocha gara-jabinaa namarratti raawwatu?

Nama si miidhuu hin dandeenye miidhuun hammeenya ykn gara jabina yeroo hedduu hin uumamne fakkaachuu danda’a, garuu hanga yaadamuu ol yeroo hedduu kun raawwatama. Namoonni ijoollee isaanii osoo hin hafiin namoota midhaa isaanirraan gahuu hin dandeenyerratti gocha gara jabinaa maaliif raawwatu? Ka'umsi isaa maali? Koleejjii Tiriinitii Aayarlaand Dabliin jirutti gargaaraa pirofeesraa kilinaal saayikoolojii fi niyuuroosaayikoolojii kan ta'e Saayiman Makaartii-Joons akka armaan gadiitti ibsa. Dhalli namaa uumamaan gaarummaa fi hammeenya of keessaa qaba jechuun filoosoofariin Fireench, Bilees Paaskaal bara 1658tti dubbatee ture. Ergasii danuu wanti geeddaramee hin jiru. Ni jaallannas ni jibbinas. Ni gargaarra ni miinas. Harka gargaarsaaf ni hiixanna, harkaanis nama waraanna. Yeroo ofirraa ittisuuf jechaa namni wal miidhu ni hubanna. Garuu yeroo namni tokko nama isa hin miine miidhu “akkamiin kana goota?” jenne gaafanna. Dhalli namaa yoo waa godhu ykn itti gammaduufi ykn ammoo miidhaa ofirraa hambisuufi. Hedduu jeenyaaf nama miidhuun, miidhaan isaanii akka deebi'ee nutti dhagaa'amu taasisa. Miira kana ammoo hin jaalannu. Kanaaf, namootni maaliif nama isaan hin miine miidhu isa jedhuuf sababa lamatu jiraachuu danda’a – miidhaan nama sanaa itti hin dhaga’amu (hin gaddisiisuun) ykn ammo miidhaa nama sanaa ni jaallatu (itti gammadu). Sababa biraa kan ta’uu danda’u nama sana akka nama isaan miidhuu danda’utti yaaduu kan jedhudha. Namni qaama ykn qabeenya namaa miidhuu hin daandeenye, iddoo ykn maqaa hawaasa keessatti ofiif kennite miidhuu danda’a. Namni miidha namarra geessisuun ykn nama salphisuun gammachuu argatu seediisti jedhama. Namotni seedistii ta’an yeroo namni miidhamu miirri itti dhaga’ama. Miirri isaanii kun garuu kan isaan gammachiisudha. Takka takka hanga miidhaan sun dhaabbattuutti gaammadanii boodarra deebi’anii gaabbu. Ilaalchi bal’aa namoota seediistii ta’anii kan wal qabsiifamu namoota nama ajjeesaniifi dararanii waliini. Ta’us garuu guyyaa guyyaan amallii seedizimii xiqqaata ta’uus hedduu ta’e jira. Namootni seedistii kan guyyuu nama miidhuu irraa ykn miidhama namaa irraa gammachu argatan jiru. Namootni akkanaa yeroo hedduu fiilmii ajjeechaan itti baay'atu ilaaluu jaallatu, lolli isaanitti tola, dararaas ammo akka waan addaatti ilaalu. Namootni akkanaa hedduu miti garuu muraasas hin jedhamani. Barattoota yuunivarsitii keessa %6 kan ta’an nama biraa miidhuun akka gammadan ni amanu. Seedistoonni guyyuu namoota intarneetii irratti nama arrabsan ykn mana baruumsaatti ijoolle qoccolan ta’uu danda’u. Akka seediistotaa, saayikoopaatonni nama isaan hin miine gammachuu argachuuf jecha qofa hin miidhan (kan itti gammadanis jiru). Saayikoopaatonni waa barbaadu. Wanta barbaadan argachuuf yoo nama miidhuun isaan gargaara ta’e, dhimma hin qabani ni miidhu. Kan isaan akkas ta’an, sababa akka nama kaanii gaddi ykn gabbiin ykn sodaan danuu waan itti hin dhaga’ameefi. Wanta namoota biraatti dhagaa’amu hubachuu danda’u, garuu ofii miirri akka sanaa itti hin dhaga’amu. Namootni nama miidhan, dararan ykn ajjeessan hedduun gochaa sana gaabbaa jiraatu. Saayikoopaatonni garuu nama bakka hin barbaachisneetti miidhaa geessisanidha. Yeroo nama saayikoopaatii ta’e agarruu adda baasuun nu barbaachisa. Hedduun keenya nama tokko fuula isaa agarree ykn xiqqoo wajjin haasofnee adda baasuni dandeenya. Garuu saayikoopaatonni kana akka beeknu beeku. Kanaaf yeroo namni arguun akka nama gaariitti isaan ilaaluuf, uffannaa irraa jalqabee akkaata of dhiyeessan irratti hedduu hojjatu. Gaarummaan isaa namootni hedduu rakkoo saayikoopaatummaa hin qabani. Namoota %0.5 qofatu saaykoopaatii jedhamu danda’a. Ta’us garuu namoota mana hiidha jiran keessa dhiirooti %8 fi dubartoonni %2 saayikoopaatotadha. Garuu namootni saayikoopaatonni hundi kan miidha geessisan miti. Saayikoopaatonni nama waliin ta’uu hin jaallanne (anti-social) gammachuu kan argatan qorichoota sammuu hadoochan ykn wantoota ciccimoo balaarra isaan buusuu danda’an goochuuni. Namootni tokko tokko maaliif seedistii akka ta’an eenyuyyu hin beeku. Namootni gariin amala yeroo adamoo akka ajjeesnu nu gargaarudha jedhu, kaan ammoo amala namootni aangootti akka ba’aniif isaan gargaarudha jedhu. Filoosoofarii fi dippiloomaatiin Italii Nikooloo Machivelii yeroo tokko “nama osoo hin taanee, yerootu hokkora uuma,” jedhee ture. Kanumaan walqabaatee ammo saayinsiin sammuu seediizimiin amala yeroo hamtuu of olchuuf jecha uumameedha yaada jedhu dhiyeessa. Yeroo hanqinni nyaata wayii uumamu, hammi hormoonii serotonin (hormoonii gammachuu fidu) ni xiqqaata. Kun ammoo akka miidhaa gessisnu godha, sababiinsaas yeroos miidhuun gammachuu wayii waan uumuufi. Saayikoopaatummaan amala yeroo keessa baramu ta’uus danda’a. Qorannoon tokko tokkoo saayikoopaatummaa wal-hormaata waliin wal qabsiisu. Naannoo ykn haalaa cimaa keessatti osoo hin hafiin saayikoopaatonni dandeettiin wal-hormaataa isaanii olaanaadha. Qorannoowwan biroo garuu yaada fallaa himu. Dhugumaan, saayikoopaatonni addunyaa dorgommiin itti baay'attuu fi tasgabbii hin qabne keessatti milkaa’oo ta’uu danda’u. Daandeettiin saayikoopaatootaa akka isaan salphaatti nama to'achuu danda’an isaan taasisa. Sodaa dhabuu fi salphaatti murteessuu danda’uun isaanii milkaa’ina yeroo gabaabaaf isaan gargaara. Amallii kun gariin kan dhalootarra dhaalotatti darbu ta’uu danda’a. Kanaaf namootni tokko tokko uumamumaan amala akkanaa qabachuu malu. Inni biraan ammoo maatiin ijoollee isaaniirra miidhaa geessisan ijoolleen amala akkanaa akka qabaatan gochuu danda’u. Haaluma wal fakkaataan ammoo namni amala akkanaa qabu amala wal fakkaata akka qabaannuuf nu barsiisu danda’a. Seedizimiin miidhamaa fi salphina namaatti gammaduu of keessatti qabata. Nama tokko akka namaa hin taanetti ilaaluu ykn namummaa irraa mulquun akka hameenya irratti rawwannuuf ni eeyyama jedhama. Qorannoon akka agarsiisutti yoo namni tokko safuu hawaasa tokkoo cabse, sammuun keenya akka namaa gadiitti isaan ilala. Kunimmoo namoota safuu cabsan kana adabuu nuuf salphisa. Yoo nama tokko akka namaatti ilaalla ta’e isaan hin miinu jedhanii yaaduun waan gaarii fakkaata. Garuu ilaalchaa rakkoo guddaa uumuu danda’udhas. Ogeessii xiinsammuu Pool Biluum hammeenyii keenya inni hammaatan nama akka namaatti ilaalurra madda jechuun falma. Namootni tokko tokko sababuma nama tokko akka dhala namaa miidhamuu, salphachuu fi dararamuu hin barbaannetti waan ilaalaniif miidhu. Fakkeenyaaf paartiin Naazii lammileen Jiwiish nama osoo hin taane hantuuta ykn injiraanii jechuun namummaa irraa mulqe. Ta’us garuu `Naziin Jiwishoota kan salphisaa, dararaa fi ajjeesaa ture sababa akka dhala namaa gocha kanaan salphaatu fi miidhamutti waan isaan ilaaleefi. Hawaasa adamsee jiraatu keessatti namni bineensa guddaa ajjeese, gochi isaan miseensi hawaasichaa foon gahaa akka argatan kan taasisu ta'ullee maaliif bineensa guddaa ajjeese jedhamee qeeqamuu mala. Gochi akkasii amala namootni oolaantumma barbaadan agarsiisan yoo ta'u guutuu addunyaarra waan jirudha. Garummaan nama tokkoo yeroo dabalaa deemuu nam isa biraaf oolaantumma argachuuf rakkisaa ta’a. Akka bareessan Fireench Voltarii jedhuutti ciminni diina gaarummaati. Haa ta'u malee gaarummaatti inaafuun nama sana salphiisuun kuni waan gaarii dhokataa qaba. Sunis gaarummaa hojjatuun nama sana erga gadi buusnee booda ergaa/gocha isaaniif yaadni keenya qajeelaa ta'a. Fakkeenyaaf barsiisonni barataan tokko akka cimaa ta’uuf itti hammaatu. Amala kana hedduun keenya beekna ta’a. Namootni tokko tokko waan barbaadan ta’uuf jecha ofittille ni hammaatu. Filoosoofar Fireedriik Niicheen hammeenyaan miidhamuun jabina, ogummaa fi obsa nu keenna jedha. Ta’us garuu guddinaaf jennee ofii keenyaa fi nama biraa miidhuu qabna? Lakki. Amma hammeenya namaan miidhamuun yeroo dheeraaf fayyinaa qamaa fi xiinsammuu irratti miidha akka qabaachuu danda’u beekna. Bu’aan ofiifiis ta’e nama biraaf gaarummaa ooluun qabu guddaa akka ta’es baramaa dhufeera. Ilaalchi guddachuuf rakkachuu qabna jedhuu gaaffii kaasa. Gochooti gaarii kan akka jaalalaa, ijoollee horachuu fi galma ofii ga’uus gara guddinaatti nama geessuu danda’a. Karaa hammeenyaan barsiisuun gara aangoo qisaasessuufi seedizimii ofittummaan guutetti geessu danda’a. Jireenyi hamaa ta’uu danda’a, dhugaan jiru hamaa ta’uu danda’a, garuu nuti hamaa ta’uu filachuu dhiisuu dandeenya.


IQ maali? Beekumsiifi dandeettiin hubannoo namaa kanaan madaalamaa?

IQ kee hagami? 120 moo 91? Ofii IQ jechuun maali? Qormaata kanaan sadarkaa dandeettii hubannoo namaa madaaluun ni danda'amaa? Tibbana miidiyaalee hawaasummaa gubbaa lammiileen Itoophiyaa IQ (Intelligence Quotient) isaanii daran kan gadibu'efi tarree biyyoota addunyaarra jiranii gara xumuraatti akka argamtu gabaasni bahe jechuun haalaan haasawamaa ture. Miidiyaaleen marsariitii gubbaas tahe fayyadamtoonni miidiyaalee hawaasaa 'gabaasa' IQn lammiilee biyyattii 63 akka tahe muldhisu kanatti aaruusaaniis ibsaa turan. Dhaabbata miidiyaa Internews'n kan hoogganamu fuulli Facebook 'Ethiopia Check' jedhamu akka jedhutti, ragaan kun waggootaan dura ALA 2014 kan bahedha. Haa tahu malee, dhaabni dhimmoota garagaraarratti gabaasota sadarkaa biyyootaa kaahu World Population Review baranumallee gabaasa walfakkaataa baaseera. Fayyadamtoota marsaalee hawaasaa Itoophiyaa aaranii dubbachaa turaniif kun oduu dansaa hin fakkaatu. Ragaan dhiyeenya bahe kun akka agarsiisutti IQn lammiilee biyyattii 69 jechuun Itoophiyaa sadarkaa 163ffaarra kaa'e. Akka gabaasa kanaatti Singaappor, Hongi Kongi, Jaappaanii fi Chaayinaa tokkeessoo haga afressoo taa'aniiru. IQ nama lammii Farnsaay kan tahe Alfred Binet jedhamuun eegale. Mootummaan biyyattii nama kanaan namoota barnoota isaaniirratti deeggarsa barbaadanii fi dhiisan adda baasuuf qormaata nuu qopheessi jedhaniin. Boodarras qormaatni kun IQ - intelligence quotient jedhame. Namni kun garuu, lakkii qormaati kun hubannoo yookaan ga'umsa (intelligence) hin madaalu jechuun akeekkachiise. Qormaatni jalqabaa kunneen dandeettii gosa tokkoorratti kan xiyyeeffatan turan. Yaadrimeen IQ yeroo ammaa jirus achirraa kan dhufe yoo tahu, namni tokko beekumsa waliigalaa qabu kan itti safaramu yogguu tahu, kunis 1 haga 100tti kan shalagamudha. Ergasiis qormaati kun galaana qaxxaamuruun dachii Ameerikaa gahe. Ogeeyyiin xiinsammuu Ameerikaas, IQ kan waliin dhalatan malee, guddisuuf yookiis jijjiiruuf wanti godhuu dandeessan hin jiru jedhu. Kana malees, gareen hawaasaa garagaraa fi saboonni garagaraa haga IQ waliin dhalatan qabu jedhan. 1915tti, godaantota gara Ameerikaatti galaniif qormaati IQ ni kennama ture. Fakeenyaaf Yihuudonni Awurooppaa (Ashkenazi Jews) qabxii gadaanaa fidu turan - kanaanis biyyattii akka hin galle dhorkamu turan. Namoonni biyyoota Nordik irraa godaanan ammoo lakkoofsa guddaa galmeessisu turan - US akka galan ni jajjabeeffamu turan. Sababni gareen hawaasaa garagaraa qabxii garagaraa fidaniif, IQ hubannoo walxaxaa (abstaract intelligence) madaaluun waan walqabatuufi. Kana jechuun, dandeettii namni tokkoo loojikii walxaxaa taheef haala deebii kennudha. Kunis wanta jireenya ijoollummaa keenyatti dabarsineen walqabachuu mala. Fakkeenyaaf, hawaasa dubbii yookaan falmiin hedduu jiru keessaa dhufte yoo tahe, akkasumas dubbisuufi mariif si jajjabeessu taanaan; hawaasni sun IQ olaanaa qabaachuu mala. Seenaa keessattis tahe amma, qormaatni IQ fedhii siyaasaa tarkaanfachiisuuf itti fayyadamuun ni mul'ata. Fedhiiwwan kunniin gama saalaa, sanyummaa fi kanneen biroo tahuu malu. Yaadni qorannoon kun saayinsaawaadha jedhu, mootummoonni biyyoota hedduu kanaan akka fayyadaman isaan gargaareera. Qormaata IQ jalqaba jaarraa 20ffaatti taasifaman hedduu isaaniitiin, dubartoonni qabxii gadaanaa galmeessu turan. Qormaatni kun yeroo hedduu taphoota hiibboo (puzzle) hiikuu, akkasumas waa sii kenname tokko sa'aatii murtaa'etti hojjettee fixuu fa'idha. Fakkeenyaaf, intalli dubraa gochaalee akkasii amma dura argitee yookaan hojjettee hin beekne, nama amma dura waan sana taphate/hiike waliin walqixa hin galmeessitu. Dogongorri yookaan balaan qormaata IQ inni jalqabaa, namoonni qormaatota kanneen akka safartuu hubannoo ykn gahumsa olaanaatti ilaaluu isaaniiti. Haa tahu malee IQ loojikii walxaxaa hin madaalu. Hubannoon ykn dandeettiin gosoota hedduutu jiru: hubannoo miiraa, dandeettii gochaa, yaadannoo yeroo dheeraa fi kanneen biroo. Dr Geevin Ivaans, Yunivarsiitii Landanirraa waan jedhan, ''Bu'aan qormaataa IQ kee jijjiiramuu mala. Qormaata IQ irra deddeebiin qo'achuun yoo fudhatta tahe IQ kee olka'a.'' Kanaaf haalonni naannoo fi barnootaa IQ geeddaruu malu - kanaaf dhabbataa miti jechuun mormu. ''Dandeettiin hubannoo (intelligence) murtoowwan siyaasaa keessa akka hin galleen abadadha. Kanarratti hundaa'uun namni tokko barnootni isa barbaachisa moo hin barbaachisu, yookaan yaalii fayyaa isaaf malaa, akkasumas bilisummaan socho'uu danda'uu qabaa kan jedhuuf murteessuuf ooluu hinqabu jedheen amana,'' jedhu Dr. Ivaans.


Namtichi waggaa 30f maatiin itti cufee ture bilisa baafame

Kaaba Naayijeriyaa bulchiinsa Kaanuu keessatti gaheessi waggaa 55 kan maatiin waggaa 30f itti cufamee ture baraaramuu, quuqamaan mirga namoomaa Saanii Shu’aabuu BBCtti himan. Namni kunis dhukkuba sammuu qaba jechuun ture abbaa isaatiin miilasaa tokko muka furdaa irratti erga sibiilaan cufameen booda kutaa karraafi foddaa hin qabne keessa kaa’amuu dubbata Mr Sha’aabuun. Innis waa’ee nama kanaa ilaalcchisuun poolisiif eeruu kennuun poolisoota waliin sakkatta’insa taasisanii Magaalaa Rogootti kutaa keessaa baraarame. ‘‘Innis rakkina sammuu xiqqoo kan qabuufi yoo itti ka’u waan dheekkamuuf, fala barbaachuurraa abbaan isaa bara 1990 keessa itti cufee kaa’uu murteessan,’’ jedhan Mr Shu’aabuun. “Erga abbaan isaa du’een boodas obbolaan isaa lamaanis haaluma sanaan akka itti fufuu taasisan. Har’a garuu bilisa baheera. Ollaan muraasni waa’ee kana waan beekaniif akka bilisa bahuuf deeggarsa taasisaniiru’’ jedheera. Gaheessi waggaa 55 kunis amma Hospitaala waliigalaa Rogootti wallaansa argataa jiru. Obbolaan isaa ammo pooliisiin gaaffiin dhiyaataafii jira. Dubbi himaan Komaandii Poliisii Kaanoo Abdulaahi Haarunaa namni kun baraaramuusaa BBCs mirkaneessanii dhimmicha qorataa jiraachuu himan. Sochii baraarsaa walfakkaataa torban lamaa gadii keessatti gaggeeffameen namoota fedhii addaa qaban garuu kan maatii isaanitiin hidhaman baraaraman keessa kun isa dhimma olaanaa sadaffaadha. Neetiwarkii Mirga Namoonaa dhaabbata miti motummaa kunis sochii baraarsaa namoota sadanu keesatti qooda fudhateera. Oggannaan isaa Ajajjaa Haaruunaa Ayaagii BBCtti akka himaniitti, sababii ‘dhiimmi akkas kun bara dheeraaf kan dagatame’ ta’eefu haalli walfakkaatu hedduun akka argamu kan eegan ta’uu dubbatu. ‘‘Dhimmoota kanneen keessatti irra caalaa maatiin ijoollee rakkina qaban wayita godhatan, akka hinkunuunsineef qabeenyaa dhaban akkasumas motummaa ykn qaama biraa irraayis deegarsa dhaban itti cufuun rakkinicha hiikuuf yaalu’’ jedhu itti dabaluun.


Naannoo Somaaleetti dhukkubsataan sammuu maatii tokko keessaa afur ajjeesee, shan madeesse

Itoophiyaa Naannoo Somaaleetti, dhukkubsataan dhibee sammuu miseensota maatii tokko keessaa afur qottoon ajjeesuun, daa’imman shan madeesse. Haleellaan kun kan qaqqabe Godina Faafan, Aanaa Harshiinitti kan argamtu ganda baadiyyaa tokkotti wayita tahu, namni poolisoonnifi ogeeyyiin fayyaa dhukkubsataa sammuuti namni jedhan, mana maatii nama sagal qabu keessa guyyaa Roobii seenuun haleellaa irraan gaheera jedhame. Haatii, abbaa fi ijoollee isaanii lama miidhaa irra gaheen wajjin lubbuu dhaban. Daa’imman madaa’an shanan hospitalaa Jigjigaa geeffamanii wal’aanamaa jiru, garuu miidha irraa gaheen haala lubbuu isaaniif yaaddessu keessa jiraachuu gaazexeessaan BBC Afaan Somaalee Abdurrahamaan Adoo hospitaalaarraa odeeffannoo argachuu himeera. Maatii miseensota sagal qabutti dhukkubsataan goree miidhaa qaqqabsiise kun, lubbuu baasuun dura gajaraa baatee deemaa akka ture ragaan poolisiirraa argame kan agarsiisu. Namoota miidhaan irra gahe sammuu, garaa fi qaamasaanii biroorra miidhaa cimaatu irra qaqqabe. Namtichi miidhaa qaqqabsiise battaluma sana otoo miliquuf yaaluu, poolisiin qabeera. Ammatti magaalaa Jigjigaatti to’annoo poolisii jala jira. Poolisonni namtichi seeratti dhiyeessuuf qorannoo eegaluusaanii kaasan. Namtichi balaa qaqqabsiise kun dhukkubsataa dhibee sammuu ta’uusaa ogeeyyiin fayyaas mirkaneessaniiru. Sana dura magaalaa Harar fi Jigjigaatti wal’anaamaa ture. Yeroo tokko itti hammaatee cancalaanillee hidhamee ture jedhameera. Wayyaa’ee miidhaa namarraan hin gahu jedhamee gadhiifame ture. Dhukkubsataan dhibee sammuu kun miidhamtoota kanniin wajjin firooma dhiigaa dhiyoo qabu. Qalbii dhabuun isaas hawaasa aanaa Harshiin biratti ni beekama ture. Balaan kun akka qaqqabuuf ka’umsa kan ta’ellee firooma dhiiga qabaachuu isaanitiin walqabata. Firooma dhiigaa waan qabaniif namni isaan miidhe kun wayita gara qe'ee isaanii dhaqu waan nyaatuufi dhugu kennaafi turanis jedhame. Miidhaa kana nurraan gaha jedhanii maatiin kun hin bir’anne ture. Poolisiin silaa maatiin kun of eeggatu ture, balaa hamtuun akkasii irra hin qaqqabu ture jedheera.


Xiin-sammuu: Nama sobduu ta'e ilaalanii adda baasuun ni danda'amaa?

Ilaaluun qofa nama sobduu ta’e addan baasu hin dandeessani. Oggeessoti xiinsammuu garuu mala biraa ittin adda baafamuu danda’amu irratti hojjechaa jiru. Poolisoonni dargaggoo ganna 17 Martii Tankilee kan harmee isaa waraanamtee ajjeefamte erga argee booda miirri isaa gar malee tasgabbaa’aa ta'uun gaaffii itti ta'e. Inni yakkarraa bilisa ta'uu himus anga’oonni isa amanuu dhabuun, ajjechaan himatame wagga 17’f mana hidhaa ture. Himannaa biraan ammoo poolisoonni dargaggoon ganna 16 Jeferii Deskoovik erga barataan daree isaa du’ee argamee booda akka malee aaree fi poolisii gargaaru barbaadee ture jedhani yaadani. Innis sobaa akka jirutti itti murtaa'ee yakka kanaaf gara wagga 16 mana hidhaa ture. Maartin sirritti hin aarre, Jeferiin ammoo garmalee aare. Miirri faalla akkanaa akkamiin soba dhokate agarsiisa? 'Agarsiisuu hin danda'u' jedhu kolleejii haqa yakkaa Joon Jay, kan Yunivarsitii magaalaa Niiw Yoorkitti qorattuu sobaa (deception researcher) kan ta’an oggeettiin xiinsammuu Maariyaa Hartiwiig. Dargaggoonni kun lamaan booda yakka kanarra bilisaa ta’uun baramee hidharra gadhiifamaniiru, lamaanu dogoggora ilaalchaa, miirri namni agarsiisu sobduu ta’uufi dhiisu adda baasu danda’a jedhuun miidhamani. Aadaa gara garaa keessatti, amalli akka ija keessa ilaaluu dhiisuu, tasgabba’uu dhabuu fi haasa irratti giinga’uun kanneen sobdoota saaxilanidha jedhanii namootni hedduun amanu. Haa ta'u malee ilaalcha kana mirkaaneessuuf waggootii dheeraaf qorattoonni qorannoo taasisan raga muraasa qofa argatani. “Akka ogeessota sobaatti rakkoo inni tokko namni hundiyyu sobni akkamiin akka hojjatu beekna jedhanii yaaduudha,” jedhu Hartiwiig. Akkumma dhimma Maartin fi Jeferii irratti agarree ilaalchi of tuulummaa akkanaa haqni akka jallatu taasisa. Oggeessitni xiin-sammuu yeroo dheeraaf sobduu adda baasuun hagam akka cimu ni beeku. Bara 2003tti, oggeettiin xiin-sammuu Bella DePawuloo fi waayilootni barreeffamoota saayinsii walitti qabuun yaaliwwan 116 amala namoota yeroo sobanii fi dhugaa dubbatan adda baasuuf gaggeefaman funaanariiru. Qorannoon isaanii agarsiistoota 102 haasa hin qabne, kanneen akka ija keessa ilaaluu dhiisu, libsachuu, sagalee ol kaasanii haasa’uu, gatiittii sochoosuu, taa’umsa geeddaruu, akkasumas harka, maataa ykn miilla sochosuu ilaalaniiru. Ta’us garuu kanneen tokkoon isaaniiyyu ragaa ittiin sobduu adda baasaan mirkanaa’aa hin turre. Qorattoonni hedduun biroo qorannoo wal fakkataa yeroo adda addaatti taasisanis amalootni kunneen nama sobu adda baasuuf agarsiistoota ga’aa hin taane. Ogeessotni poolisii gama isaaniin, irra daddeebiin qorannoo fi yaaliwwan kunneen dhugaatti kan siqan miti jechuun falmu. Akka isaan jedhanitti namootni yaalii qorannoo kanneenii irratti hirmaatan – heddumminaan barattoota kan ta’an - akka sobanii fi dhugaa dubbataniif labiraatoorii qorannoo keessatti warra ajajamani jedhu. Namoonni yaaliif akka soban ykn dhugaa dubbatan gaafatamanii qorannoon irratti godhamu, akka yakkamtoota qoratamanii fi namoota yakka arganii dhugaa ba’anii dhibbaan irra ga’u hin jiru jedhu. Yunivarsitii Portismaawuz, UK irraa oggeettiin xiinsammuu Samaantaa Maan kan qorannoo sobaa wagga 20 dura eegalte yaaddoo poolisootni kaasan kun gaffii sirridha jettee yaadde. Dhimma kana adda baasuufis, ishee fi waayilli ishee Alderti Virij viidiyoota saatii dheeraa gaffii fi deebii poolisiin yakkamtoota ajjechaan himataman waliin taasisan ilaaluun, dhugaa beekamu sadii fi soba beekamu sadii adda baasaniiru. Sana booda Maan gaaffii fi deebii afaan Dachiin gaggeeffame kana poolisoota Ingiliffaa hasa’an 65itti agarsiisuun dhugaa fi soba kana sochii qaama fi amala isaani irratti hundaa’uun qofa akka adda baasaniif gaafatte. Poolisootni kun %65 sirri turani, garuu ammayyu guutummaatti sirri hin turre. Qorannoo wal fakkaata poolisoota Dachii waliin taasisaniiru. Poolisootni sobaa fi dhugaa kana addan baasuu hin dandeenye kanneen miraa agarsiisuun sobduun adda ni baafama jedhanii yaadan turani. Kun garuu maal agarsiisa? “Yoo abbaa manaan tokko haadha warraa isaa ajjeesee qabame, sababa adda addaaf aaruu danda’a, kan akka gaabbi ykn qabamuu isaaf “ jetti Maan. “Amala haasaa hin qabne kan akka miira isaani irratti yoo hundoofte, dogoggoruu dandeessa.” Qorannoowwan akkanaa soba adda baasuuf agarsiiftoota haasaan ala jiran irratti hundaa’uu akka dhiisaniif qorattootoota taasiseera. Har’a, ogeessotni xiin-sammuu eenyu akka dhugaa dubbatuu fi dhiisu adda baasuuf agarsiistuu haasaa irratti xiyyeeffachaa jiru. Fakkeenyaaf, namootni gaaffii fi deebi gaafatan beekaa raga qaban osoo hin ibsiin shakamaan bilisaan akka haasa’uu godhu, kun ammo kanneen soban akka burjaaja’an gochuu danda’a. Malli gaaffii fi deebii inni biraan shakkamtooti fi namootni waan argan himan yakka rawwatamee karaa fakkii akka ibsan taasisuudha. Sababiin isaa kun yaadannoo dabaluun kanneen dhugaa dubbatan odeeffannoo dabalataa akka kaasan gochuu danda’a. Yaaliin qorannoo kun poolisii UK kan yeroo gaffii fi deebii taasisaniitti fakkii fayyadaman waliin ta’uun gaggeefame.


'Hojii yeroo biraaf dabarsuu' ykn dhibaa'ummaaf furmaata saddeet

Dhalli namaa yeroo baay'ee, bilcheessee hojjechuufis haa ta'uu nuffee, hojii tokko yeroo biraatti dabarsuun yeroo sana bilisa ta'ee dabarsuu fedha. Sammuun namaa bilisummaa barbaada, kun waan dhugaadha, garuu hojii tokko yeroo biraaf dabarsuun hagam bilisummaa sammuu namaaf kenna laata? Inumaa haalli kun hojiin walirra tuulamee dhiphina biraa keessa nama galchuu hin hafu. Hojii baay'ee yeroo biraatti dabarsaa kan deemtu yoo ta'e ammoo rakkoo fayyaaf saaxilamuunuu ni jira. Namni hojii battala kana xumuramuu qabu yeroo biraatti dabarsu tokko boqonnaa hin argatu, nyaatallee walaba ta'ee hin nyaatu, akka fedhetti hin bashannanu, waa'eema hojii sanaa yaada. Ogeeyyiin xiinsammuu waan kanaaf fala ta'a waan jedhan qabxiiwwan saddeet nuuf gumaachaniiru. Ian Taylor Yuuniversitii Loughborough keessatti barnoota Motivation(sieessuu) barate. Xiinsammuu namoota ispoortii hojjetanii irratti ogeessadha. Namoonni yeroo baay'ee miira nan danda'aa qofaa hojii wayita hojjetan ni miidhamu jedha. ''Miira nan danda'aatiin waa hjjechuun si si'eessuu danda'a, garuu furmaata filatamaa miti'' jedhe. Haalli hojii tokkoo nuffisiisaa yoo ta'e danda'een keesa darba jedhanii humnaa ol itti adeemuurra, haalli akkanaa hojii keesatti kan mudatu ta'uu fi kaayyoo barbaadan bira ga'uuf haala kan mijeessu akka ta'etti hubachuutu barbaachisa. Hojii yeroo biraaf kan dabarsituuf kufaatii sodaatteetii? Fuschia Sirois Yuuniversitii Sheffield iraa waggoota 15f dhimma hojii yeroo biraaf dabarsuurratti qoratteetti. Kan adda baaste garuu rakkoon hojjechuu dadahbuu yeroo ofii seeraan fayyadamuu dhabuu osoo hin taane miira ofii dhaggeeffachuu dadhabuurraa madda jetti. Nan kufa jettee kan yaaddoftu yoo ta'e hojii yeroo biraaf dabarsuuf dirqamta, haala mijataa hin taane keessatti waa hojjechuu irraa fagaatta. Kunis furmaata dhumaa hin ta'u, hojiin walirratti tuulamaa wayita deemu ammas yaaddoon heddummaataa deema, itti buutee eegaluufillee ni sodaatta. Kanaafuu furmaanni gaariin jiru hojii hojjennuuf miira gaarii qabaachuu, waan gaarii hojiin kun nuuf qabu irratti xiyyeeffachuudha. Hojii tokkoof dursitee yoo karoorsite wantoota si dogoggorsanii fi booddeetti si harkisan dandamachuun yeroo qabame keessatti xumuruu dandeessa. Tarsimoo kana fayyadami: ''Yoon yeroo biraatti dabarse, maalin buufadha, yoon amma hojjedhewoo?'' jedhii of gaafadhu, xiinxali, malee waan yeroo qabduuf qofa hojii ofirraa hin dabarsin. Fakkeenyaaf yeroo ati qo'achuu barbaaddutti hiriyaan kee yoo walarginee buna dhugna siin jedhe, beellama sana gara galgalaatti dabarsiitii, guyyaa qo'adhu. Namoonni tarsimoo fi karooraan socho'an hojiisaanii xumuruudhaan kanneen hin karoorfanne harka lamaa hanga sadii caalu jedhu ogeeyyiin xiinsammuu. Mala salphaa fi walabummaa sammuu keetii hin jeeqneen hojii eegali, osoo of hin dhiphisin jechuudha. Hojii dura xumuruu qabduu fi itti aansitee hojjettu adda baafadhu. Yeroo hojii tokko hojjettu kan biraa cinaan hin hojjetin, yeroo tokkotti hojii tokko. Miidiyaa hawaasummaa, bilbilaa fi alarmiidhaan of hin dhiphisin. Walaba ta'ii bashannanaa hojjedhu. Qorannoon yuuniversitii Cornell  tokko akka mul'isutti dhalli namaa badhaasa fuulduratti eegu caalaa kan harkaan ga'atetti quufa. Namni tokko hojii hojjetu keessatti yoo hin jajjabeeffamu ta'e hamilee dhaba, hojii sanas guyyaa biraaf dabarsa. Kanaaf waan nama biraa irraa eegdu ofuma keetiif of badhaasi, of onnachiisi. Hariiroo mataa kee waliin qabdu cimsi, of jaalladhu, bakka dadansaa deemi of bashannansiisi. Isa booda hamileen hojii hojjechuu siif dhufa. Baay'een keenya fisa har'aa dhiisnee fuulduratti waan ta'uuf hawwinuun of dhiphisna. Garuu waan har'a irra jirru haalaan hoogganuu baannaan waan boriif hawinu bira hin qaqqabnu. Gaafa haala kanaan yaadnu waan egereen keenya qormaata tokkollee hin qabne nutti fakkaachuu danda'a. Garuu egereen keenya dansaa ta'uu fi ta'uu dhabuun hojii nuti har'a hojjennurraa adda ba'ee waan ilaalamu miti. Yeroo tokko tokko akka hiriyoota keenya jaal'annu of hin jaal'annu, akka orma mararsiifannu ofiif waan gaarii hin yaannu, yaadaan of miina. Kunimmoo hojii keenyarratti dhiibbaa guddaa qaba. Waan gaarii ormaaf hawwinu mataa keenyaafis hawwuu qabna. Akkuma orma jaal'annu of jaal'achuunis barbaachisaadha. Yeroo of ibsinu yookiin waa'ee keenya dubbannu jechoonni itti fayyadamnu baay'ee murteessoodha. Waan hin taane ta'uu, waan ta'an  immoo  hin taane jechuun mataama keenya xaxaa keessa galcha. Waa'ee kee yeroo dubbattu kallattiidhaan waan si ibsu dubbadhu, of ta'iitii. Yeroo hojjettus sadarkaa kee beektee akka hojjettuuf kun si gargaara.


Namichi qoricha sammuu hadoochu fe'ee ture erga konkolaataa polisii rukuteen booda to'atame

Shakkamaaan qoricha sammuu hadoochu fe'ee ture tokko erga konkolaataa poolisii dhaabbate ture rukuteen booda to'annoo jala oolfame. Shakkamaan kun biyya Awustiraaliyaatti konkolaataa poolisii buufata poolisii Sidinii dhaabbate ture rukute. Poolisiin akka jedhutti, konkolaataa keessa qorichi doolaara miiliyoona 200 baasu fe'amee ture. Dargaggeessi umuriin waggaa 28 kun guyyaa Wiixataa ture osoo saffisaan konkolaachisaa deemuu daandiirraa bahuun konkolaataa poolisii bakka dhaabbateti kan rukute. Poolisiinis hordoffii taasiseen sa'aatii tokkoon booda naannoo bulchiinsa magaalaa Kaabaa Isitwuud keessatti to'annoo jala oolcheera. Wayita konkolaataa dargaggeessichi oofaa ture sakkatta'anis qoricha sammuu hadoochuufi 'methamphetamine' jedhamu kilogiraama 273 argameera. Qondaaltoonnis balaa konkolaataa uumameen eenyumtu akka hin miidhamne mirkaneessanis konkolaataan polisii bakka dhaabatee tureetti rukutame garuu baay'ee miidhamuu himaniiru. Qorichi 'Crystal meth' medhamuu fi biyya keessatti cabbii jedhamuun beekamuus gosa qoricha sammuu hadoochu biyya Awustiraaliyaatti seeraan dhorkameedha jedhameera. Gatiin gosti qoricha sammuu hadoochu akkanaa Awustiraaliyaatti ittiin gurguramuus baay'ee cimaa waan ta'eef qaamooleen qindoominaan daldala akkanaa irratti hirmaatan dabalaa dhufaniiru jedhama. Namtichi maqaan isaa hin eeramiin kunis Kibxata darbee daddabarsuu qoricha sammuu hadoochuufi of eegannoo malee konkolaachisuun himannaan irratti banameera.


Itoophiyaa keessatti adabbiin du’aa akkamiin raawwatama?

Finfinnee kutaa magaalaa Lammii Kuraa, Kondominiyeemii Arraabsaa jedhamutti daa’imman dubaraa obbolaa lama, kan umriin isaanii waggaa lamaafi sadii haala sukaneessaa taheen dubartiin ajjeesuun himatamte adabbiin du’aa irratti murameera. Torbee darbe gaafa Sadaasa 26, 2015 A.L I. Manni Murti Olaanaa Federaalaa Lidataa raamaddii tokkoffaa, shamarree ganna 19  Hiwoot Mokonnin  dhaddacha ajjeechaa namaafi 'wanbadummaa' irratti, qajeelfama murtoo 02, 2006 tiin du’aan akka adabamtu murteesse. Himatamtuun kuni kana dura yakka raawwattee akka hin beekne, yakkichas kan raawwatte beekumsa dhabuufi nama barnoota idilee hin argannee tahuun akkasumas  poolisitti harka waan kenniteefis  adabbiin akka salphatuufi abukaatoo mootummaan ramadeefiin gaafattus manni murtii sababoota adabbiishee salphisan otoo hin fudhatiin hafeera. Hanga adabbiin kuni irratti raawwatamuttis himatamtuun kuni mana hidhaa Qaallittii akka turtuuf manni murtichaa ajaja dabsrseera. Yunivarsiitii Finfinnee, damee barnoota seeraatti piroofeesara tumsaaa kan tahan Dr Mahaaarii Radaa’ii dhimma kana irratti yaada isaanii BBC’n gaafateera. Seerri yakkaa Itoophiyaa keewwataa adabbii du’aa akka qabu himuun,‘’yakka addaa kan mootummaa fi uummata irratti raawwatame akkasumas sadarkaa nama dhuunfaatti yakka ajjechaa namaa haala sukaneessaafi haraamuu taheen yoo raawwatame abbootiin seeraa adabbii du’aa akka kennaniif seera irratti waan taa’e dha,’’ jedhan. Haa tahu malee yeroo baayyee abbotiin seeraa adabbii du’aa akka hin kennineefi umrii guutuu  akkasumas hidhaa waggaa 25 fa’i akka murteessan himu. Qaamni mootummaa seera baasu seera killeeyyaa tahe tumeetu abbootiin seeraa haala himatamaa; umrii, sadarkaa barnootaafi diinagdee tilmaama keessa galchuun murtoo salphaa hanga isa dhumaa jedhamu akka kennan eeyyamaafi. ‘’Adabbii du’aa irratti garuu  murtoo abbootii seeraa qofti gahaa miti,’’ jedhan Dr Mahaarin. Sababiinsaa murtoon du’aa raawwatamuudhaaf jalqaba pireezidantii biyyattiin ‘’raggaasifamuun irra jiraata, kuni yoo tahuu baate garuu adabamaan hanga yeroo hin murtoofnetti hidhamee tura jechuu dha,’’ jechuun ibsu. Itoophiyaa keessatti yeroo Mootii Haayilessillaasee adabbiin du’aa raawwatamaa akka tureefi Mangistuu Newaayiifi Girmaamee Newaay, namoonni fonqolcha mootummaan himatamanis adabbiidhuma kanaan akka ajjeefaman akkasumas bara Dargii keessa raawwachaa akka ture himu hayyuun  seeraa kun ‘’Waggoota soddomman darban keessatti garuu adabbiwwan du’aa kennaman illee pireezidantoonni biyyatti otoo hin raggaasisin waan turaniif raawwii adabbii kanaa badaa hin arginu. Tahus mudannoowwan lama ykn sadii nan yaadadha. Tokko, ajjeesaa Haayyaloom Ar’ayaa  kan hoggansa waraanaa TPLF ture sanaati. Adabbiin du’aa irratti muramee, irrattis raawwateera. Kana malees, itti gaafatamaa qaama nageenyaa yeroosii kan turan nama Kinfee Gabiramadihin kan ajjeeses akkasuma du’aan adabamuun, irratti raawwachuusaa nan yaadadha.’’ Sadaffaa, hoggannaa Masrii duraanii Hosnii Mubaarak yeroo Finfinnee dhufanii turanitti, miseensonni  garee shororkeessaaa isaaniin ajjeesuuf yaalan qabamanii, isaan keessaa muraasni adabbiin du’aa irratti muramee, irratti raawwatamuusaa quban qaba,’’ jedhaniiru. Kanaaf gochaawwan  shororkeessummaa, biyya ganuu, saamicha meeshaa waraanaan deeggarameefi fonqolcha mootummaa walin wal-qabatan du’aan adabsiisuu akka danda’an labsiin akka kaa'u himu Dr. Mahaarin. Pireezidantoonni adabbii du'aa raggaasuurraa maaliif duubatti jedhu jechuun kan gaafataman Dr Mahaaariin, adabbiin du’aa dhimma falmii falaasamaa qabu dha. Biyyoonni baayyees seera isaanii keessaa adabbii du’aa baasaniiru jedhan ‘’Adabbiin inni guddaa hidhaa umrii guutuu tahuu qaba malee, du’aan adabuun namummaa irraa kan bahe dha kan jedhan jiru, gama biraan, hawaasni tokko nama nama ajjeese du’aan adabnaan maaliin isa ajjeeseerraa wayyaa'e ree jechuun seera isaanii keessaaa baasu. Gama biraan biyyooti kaan immoo adabbiin du’aa seera keenya keeessa haa jiraatu, tahus raawwiisaa haa jabeessinu barbaachisaa tahee yeroo argamu ni raawwatamaa, yoo hin taane garuu pireezidantiin raggaasuu dhiisuun akka hin raawwanne taasisa jechuua dha,’’ jedhan. Haala kanaan adabamaan hamma murteen ragga’ee dhufutti ni hidhama, yoo achumaan hafe immoo hidhaa umrii guutuun hafa jechuu dha jechuun ibsu ogeessi seeraa kuni. Adeemsi seeraa akkasii kuni gama himataatiin ‘haqni koo naa hin deebine’ gaaffii jedhu hin kaasuu jechuun gaaffii isaaniif dhiyeessineen Doktar Mahaariin, ‘’dhimmi yakkaa, miidhamaa tilmaama keessa galchuun miti kan adeemsifamu, seera hariiroo hawaasaa keessatti dha kan waa’ee miidhamaa ykn himataa kan kaasnu,’’ jedhan. Yakki tokko gaafa raawwatu garuu namni ykn maatiin yakki irratti raawwate jiraatus seerri garuu, ‘’mootummaa fi uummata irratti akka raawwatetti fudhata’’ jedhan. Kanaafi dhimma yakkaa irratti himataan abbaa alangaa kan tahu, miidhamaan hojiinsaa ragaa bahuu qofa dha jechuun ibsu. Dhimma hojjettuu manaa ijoollee kunneen ajjeesuun himatamte irrattis, gochaan suni hunduma keenyayyu rifaasiseera. Gocha gara-jabinaafi haraamuu akkasumas yakka sanaaf kan saaxilaman daa’imman, hamaafi gaarii adda hin baasne dha gatii taheefi miidiyaanis dhimmicha waan wal-harkaa fudheef murtoo kana kennuuf, ‘’abbootiin seeraa akkuma keenya nama gatii tahaniif dhiibbaan xiinsammuu irra jiraataa jedhaniiru. Doktar Mahaariin dhimma kanarratti mirkanaan dubbachuu akka hin dandeenye himanii. ‘’Pireezidantiin keenya ofii isaanii dubartii dha, daa’imman ajjeefaman dubartoota dha. Yakki raawwates gara jabinaan raawwate, hawaasnis dhimma kanarratti baayyee iyya dhageessiseera kanaaf akkuma abbootii seeraa dhibbaa iyya hawaasaan murtoo du’aa kana raggaasuu malu. Gama biraan ammoo akka mootummaa, biyyaafi uummataatti hojjettuu manaa yakka kana raawwaterraa wayyoo maalii qabna, umriinshees ijoollee dha, gochaa isheetiinis gaabbitee jirti jechuun mallatteessuu dhiisuu malu,’’ jedhan. Manni murtii adabbi du’aa kennuun dabaltaan, ‘’seenaa murtoo adabbii yakkaa Itoophiyaatti himati saffisa kanaan murtoo yeroo argatu hin mul’atu kunis barumsa hawaasaaf jecha sirna addaan kan ilaalame natti fakkaata,’’ jedhu. Kana malees murtoon kuni ol-iyyannoodhaan gara hidhaa umrii guututti yoo geeddarame malee, adabbiin mana hidhaatti amala gaarii qabachuun ykn sababoota biraa adabbii hir’isaniin geeddaramuu hin danda’u. ‘’Pireezidantiin biyyattii illee murtoo du’aa kanarratti mallatteessuu dhiisu malee gara hidhaa umrii guutuutti geeddaruuf aangoo hin qaban jedhan,'' Dr Radaa’iin. Gama biraan baroonta seeraan kaadhimamaa PHD kan tahan Abdi Gurmeessaa adabbiin du'aa raawwachuuf adeemsa dheeraa keessa darbee dhuma irratti yoo pireezidantiin biyyattii murteessan qofa raawwata jedhu. Haala kanaan jedhan,''manni murtii adabbii du'aa ni murteessa malee akkaataa raawwatamasaa hin himu. Raawwiin adabbii du'aa kan mana sirreessaati.,'' jedhaniiru. Haa tahu malee, seerri adabbii yakkaa Itoophiyaa yeroo adabbiin du'aa raawwatamutti maaltu godhamuu akka hin qabne ni hima jedhan. Fakkeenyaaf, uummata fuulduratti fannifamee ajjeefamuun dhorkaa tahuu, karaa al-namummaafi gara-jabeessa taheen ajjeefamuu akka hin danda'amne ni kaa'a; tahus adeemsa kanaan ajjeefama kan jedhu garuu seera irratti hin teenye jedhu. Abbootiin murtii kana tilmaama keessa otoo hin galchiin akkaataa raawwatama adabbii du'aa yoo eeran illee,''seera waan cabsaniifi aangoo kana raawwachuu ijaa hin qabneef ittii gaafatamu,'' jedhan. Kanaaf walumaagalatti manni murtii adabbii du'aa ni kenna malee, ''akkasiin haa ajjeefamu,'' jedhe waan himu hin qabu inni hojii manneen sirreessaati jedhan.


Indooneziyaatti gaa’ilaan ala saal-qunnamtii raawwachuun hidhaan adabsiisuuf

Paarlaamaan Indooneziyaa ji’a kana keessa seera haaraa saalqunnamtii gaa’ilaan alatti raawwachuu hidhaa hanga waggaa tokkoon nama adabsiisu dabarsa jedhameetu eegama. Qondaalli siyaasaa seera kana wixineessuu keessatti qooda qabu Bambaang Wuriyantoo, seerichi jalqaba torban dhufu keessatti ragga’uu mala jedhe. Seerichi yoo ragga’e lammilee Indooneziyaa fi kanneen biyyoota alaarraa dhufanis ittiin adabuuf hojiirra oola. Adabbiin sagaagaltummaa kan hojiirra oolu, yoo namootni himannaa dhimma kanaan walqabatu qondaaltota biyyattiif dhiyeessan jiraatan qofa. Namoota gaa’ila dhaabbatan yoo ta’emmoo haadha warraa ykn abbaa warraa nama yakka kana dalageetu himannaa dhiyeeffata. Kana malees seerichi maatiin ijoolleen isaanii gaa’ila hin dhaabbannee saalqunnamtii raawwachuu isaaniif himachuu akka danda’an eeyyama kennaaf. Otoo wal hin fuudhiin saal-qunnamtii raawwachaa waliin jiraachuunillee akkasuma seerichaan dhorkame. Namoonni seera biyyattii kana darban ammoo hidhaa hanga baatii ja’aan adabamu. Gartuuwwan daldalaa seerri kun kanneen bakka bashannanaafi hojiiwwaan inveestimenti Indooneziyaarratti dhiibbaa uumuu mala jedhanii yaaddoo qaban kaasu Rooyitarsi gabaase. Waldaan dhaabbilee Indooneeziyaatti hojjattoota qacaranii hojjachiisan (APINDO) jedhamutti ittaanaa hoggaana kan ta’an Shinta Widjaja Sukamdanii, seerri kun hojiirra ooluun "damee daldalarratti shakkii gama seeraa waan uumuuf inveestarootni biyyatti seenuu akka shakkan taasisa," jedhe. Wixineen seera saalqunnamtii gaa’ilaan alatti raawwachuu dhorkuu  jalqaba bara 2019 bahee ture guutuu biyyattii keessatti mormii hordofsiisee kan ture yoo ta’u, namoota kuma kudhanitti lakkaa’amanitu irratti hirmaate. Barattoota dabalatee namoonni hedduun daandiiwwan magaalota Indooneziyaatti bahuun mormii kan dhageessisan yoo ta’u, magaalaa guddoo biyyattii Jakaartaatti walitti bu’iinsi dhalatee ture. Polisoonni hiriirtota dhagaa darbatanitti gaazii imimmaansitu fi bishaan itti biifan. Biyya hawaasni Muslimaa itti heddumatan kanatti, seerri saal-qunnamtii daangeessuu fi walfakkaatoon kaan bahuun isaanii kun kan jalqabaa miti. Bulchiinsi Indooneziyaa Aceh jedhamtuufi bakka seerri sheeriyaan hojiirra oolutti, qumaara ykn tirgaa taphachuu, alkoolii dhuguu fi kaanis daangessite. 2021 keessa ollaan dhiiroonni lama qunnamtii saalaa raawwtan jechuu gabaasan. Poolisiin lachanuu uummata fuulduratti marroo 77 garafuun adabe. Guyyuma sana dubartii fi dhiirri tokko garmalee walitti siqxan jedhamuun adabbii uleen reebamuu  20 fudhatan. Akkasumas namoonni lama dhuganii machaa'uun 40 garafaman.


Shamarreen ganna 19, yeroo abbaan ishee ajjeefamu akka hin ilaalle dhorkamte

Shamarreen ganna 19 yeroo abbaan ishee ajjeefamu akka hin ilaalle dhorkamte. Kun kan tahe Ameerikaa bulchiinsa Miizuwurii keessatti yoo tahu, abbaan seeraa ammayyuu ijoolleedha jechuun akkaataa seera naannichaan murtee kana raggeesise. Keevin Joonsan abbaan shamarree kanaa bara 2005 poolisii ajjeesuun murteen du’aa irratti darbe. Yeroo sana umuriin isaa wagga 19 ture. Yeroo ajjeefamus intalli isaa Koorii Raamii akka ilaaltuuf gaafatee ture. Dhaabbanni Siivilii US, ‘American Cicil Liberties Union’ jedhamu bakka shamarree kanaa bu’uun seerichi mirga heeraa shamarreen kun qabdu irraa mulqeera jechuun morme. Seerri Miizuwurii namni umuriin isaa wagga 21 gadi tahe, yeroo ajjeechaan raawwatu ilaaluu hin qabu jedhu kaayyoo nageenya isaanii eeguu hin qabu jechuun morman. Joonsan amma wagga 37 yoo tahu, yeroo inni mana hidhaa gale intalli isaa Raamiin daa’ima waggaa  lamaa turte. Ergasii jireenyi isaa mana hidhaa keessadha. Deddeebitee isa dubbisuun, bilbila, eiimeelii fi xalayaa walii barreessuun hariiroon intalaa fi abbaa gidduu jiru cimeera. Inumaayyuu mucaa godhattee qabattee mana hidhaa deemuun abbaa isheeti agarsiifteetti. Joonsan ijoollummaan mucaa godhate umurii waggaa 37’n akaakayyuu taheera. ‘’Yeroo xumuraa isaatti abbaakoo bira tahuu dadhabuun koo onneekoo cabeera,’’ jette Raamiin. Abbaan ishee jijjiirama amalaa fiduuf jecha mana hidhaa keessatti cimsee akka hojjechaa ture himuun bulchaan Miizuurii adabbicha akka xiqqeessuuf kadhatte. Joonsan poolisii Miizuurii Wiiliyaam Makantee jedhamu abbaa ijoollee sadii tahetti dhukaasuun ture kan ajjeese. Abukaatotni Joonsan lubbuu isaa oolchuuf ol iyyataa turan. Balleesica haaluu baatanis murtee du’aa irratti darbe kana keessatti ilaalchi sanyummaa gahee qabaachuu himaniiru.


Keeniyaan himannaa ‘garee poolisii ajjeestootaa’ dhagahu eegaluuf

Keeniyaatti miseensoonni poolisii afur ajjeechaawwan, ukkaamsanii butuu fi darara biyyattii guutuutti raawwatame duuba jiru jedhaman irratti himannaa magaalaa guddoo biyyattii Naayiroobiitti Wiixata Onkololeessa 24, 2022 eegaluuf. Miseensoonni poolisii kunneenis qaama garee poolisoota filatamoo ajjeechaa murtoo seeraa maleefi shakkamtoonni dhabamsiisuu baraa dheeraatiin himatamaniifi dhiheenya pirezidanti Ruutoon Wiiliyaam akka diigamu taasiseeti. Himannaawwan miseensoota poolisii kanneen irratti dhiheenya keessa ka’an keessaa tokko, lammiilee Indiyaa baatii Adooleessa keessa erga bakka buuteen saanii dhabameen booda, torban darbe keessa reeffisaanii boson jidduu Keeniyaa keessatti argameera. Miseensoonni Garee Tajaajilawwan Addaa amma diigamee kunneenis ajjeechaa, waajjiira haalaa maleetti fayyadamuufi karoora yakkawwan raawwachuu dabalatee, himannawwan hedudu irratti dhiyaatuuf jira. Pirezidaanti Ruutoon erga lammiilee Indiyaa lamaan bakka buteensaanii dhabamu ilaalchisuun gabaasni poolisii qaqabeen booda ture gareen kunis akka bittinaa’u kan taasisan. Zulfiqaar Ahimad Khaan fi Mohaamad Zaayid Samii Kidwaa’I duula filannoo Aab Ruutoo gargaaruuf Keeniyaa keessa turan. Haata’u malee jarreen kunneenis konkolaachisaa isaanii Niqodimoos Mwaaniyaa dabalate, battala poolisiin Naayiroobii keessaa butamaniin booda eessa buuteen isaanii dhabame. Gareewwan Mirgoota Namoomaa qorannoon walabaa taasisan, garee kanaafi kutaawwaan poolisii biraatiis ajjeechaa namoota 600 ol waggoota afur darbaniitiin hidhata akka qabu himan. Reeffii namoota muraasaa lixaa fi Kaaba Keenitaatti lageen keessaa argamunsaanii ni yaadatama. Gamtaan idil-addunyaa fi dhaabbilee mit-mootummaa biyya keessaa amma mootummaan qondaaltoota poolisii gara jabbeeyyii kanneen akka himatuufi namoota gochaa pooliisii kanaan miidhamaniif beenyaa akka kanfalu gaafataa jiru.


Pirezidantiin Biraazilii dorgomaasaa mana hidhaatii baheen injifatan

Filannoo pirezidantii Biraaziliin pirezidantiin biyyattii Bolsonaaroon dorgomaa isaanii kan mana hidhaatii bahanii dorgomaniin injifataman. Filannoo morkiin cimaa taasifameen Lula da Silvaan sagalee kenname keessaa 50.9% argachuun mo’an. Kana jechuun Lulaan yeroo sadaffaaf biyyattii bulchuuf deemu jechuudha. Kana dura bara 2003 - 2010 biyyattii marsaa lamaan bulchaniiru. Deggartoonni Bolsonaaroo garuu nami isaan deeggaran filannoo akka injifatan abdatanii turani. Lulaan filannoo xumuraa bara 2018 gaggeeffameefi Bolsonaaroon injifatan irratti hin dorgomne. Kunis sababa mana hidhaa seenaniifi dorgomuu dhorkamaniifi. Sababi kunis dhaabbati konistiraakshinii hojii dhaabbata mootummaa boba’aa baasu, Petrobras, akka argatu waan taasisaniifi matta’aa kennuun waan irra gahamefidha. Dorgommiitti deebi’u isaanii dura guyyoota 580 mana hidhaatti dabarsani. ''Jiraatti na owwaaluuf yaalani, kunoo as gaheera,’’ jedhan injifannoo isaanii yoo labsan. Jalqabarra Bolsonaaroon filannoo akka injifatan ragaaleen agarsiisaa turan. Ta’us, sagaleen itti morkattoonni lamaan wal caalan xiqqaataa adeeme. Jeeyir Bolsonaaroon filannoo mo’amanis garuu miseensonni mana maree isaanitti dhihaatan Kongirasii keessatti sagalee caalmaa argataniiru. Kana jechuun Lula da Silvaan morkii cimaatu isaan eeggata jechaadha. Lulaan kana dura marsaa lamaan biyya bulchaniiru. Jeeyir Bolsonaaron injifatamuu isaanii ammatti ifatti hin amanne. Lulaan eenyu: Bolsonaaroon eenyu: