Koronaavaayiras: Qorichi busaa dhibee covid-19 ittisuuf hagam fayyada?

Erga Pirezidaantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp dawaan dhukkuba busaa dhibee Covid-19 wal’aanuuf ni oola jedhanii as dubbiin kun dhimmi ijoo ta’eera. Qorichoonni akka ‘kiloorookwiin’ dhibee Covid-19 yaaluuf ni ooluu kan jedhurratti qorannoon kan gaggeeffamaa jiru ta’us garuu namoonni kanuma dhagahanii dawaa kanatti fayyadamaa jiran akka irraa of qusatan Dhaabbati Fayyaa Addunyaa akeekkachiiseera. Tibbana Hoggansa Qorannoo Dawaa biyyattiirraa kan kaafaman Doktar Riik Biraayit, pirezidaant Tiraamp dawaa kanarratti xiyyeeffachuunsaanii saayintistoota hedduu burjaajesseera jedhan. Waa’een dawaa kanaa haalaan waan dubbatamaa jiruufuu addunyaarratti barbaachisummaansaa daran dabaleera. Waa’ee dawaa kanaa maal beekna? Pirezidaanti Tiraampi dubbiisaanii keessatti waa’ee dawaa ‘Haayidirooksiikiloorookwiin’ deddeebi’anii kaasu. ‘’Yoo fudhattan maaltu isinitti hafa’’ jedhaniis gorsaniiru. Pirezidaantiin Biraazill Zaayir Boolsonoor,’’Haayidrooksiikiloorookwiin bakka hedduutti hojjetaa jira’’ jedhanis, feesbuukiin garuu seera farra odeeffannoo sobaa kan cabseedha jechuun haqeera. Pirezidaant Tiraamp Caamsaa darbe keessa waa’ee dawaa kanaa erga dubbatanii as, fedhiin haaydirooksiikiloorookwiin, akkasumas kan kiloorookwiin akkaan dabaleera. Dawaan kiloorookwiin nama busaadhaan qabame yaaluuf gargaara, ho’ina qaamaa waan hir’isuuf koronaavaayirasiillee namarraa ittisuu danda’a abdiin jedhu jira. Ammatti garuu dhugummaa waan kanaa ragaan mul’isu hin jiru. Inumaa namoonni dawaa kana fudhatan dhibee kale fi sombaa dabalatee dhibeewwaan biroof saaxileera jedhamaatti jira. Dawaan dhibee busaa dhibee Covid-19 akka ooluu danda’u qorachaa kan jiran Yuuniversitii Oksifoorditti qorataa kan ta’an Koomee Giingiinee dawaan kun hagam bu’a qabeessa kan jedhu baruuf adeemsa yaalii hedduu keessa darbuun dirqama jedhan. UK, US, Ispeen fi Chaayinaa keessatti yaaliiwwan 20 ol gaggeeffamaa jiru. Ameerikaatti qorichoota akka haayidrooksiinkiloorookwiin akkasumas qoricha farra baakteeriyaa kan ta’e Azitroomiisin kan jedhaman walitti makuun dawaa Covid-19 argachuuf yaalamaa jira. Dawaan kun akka hojiirra ooluuf biyyoonni hayyaman kam fa’i? Bitootessa darbe Dhaabbati To’annoo Nyaataa fi Qorichootaa Ameerikaa dawaan kun namoota murtaa’an yaaluuf akka oolu ‘iyyama yeroo tasaa’ kennee ture. Kana jechuun dawaan kun ni hojjeta jechuu akka hin taane garuu dhaabbatichi ibseera. Qorannoowwan Covid-19 muraasaaf hospitaalonni dawaa kana ajajuu danda’uudha kan dhaabbatichi jedhu. Erga dhukkubsattoota tokko tokko irratti mallattoon dhukkubbii onnee mul’atee Eebla darbe dhaabbatichi dawaan kun miidhaa akka qabu akeekkachiiseera. Dhaabbati Oomisha Qorichaa biyya Jarmanii qorichoota haayidrooksiikiloorookwiin miiliyoona 30 dhaabbata kuusaa qorichaa Ameerkaaf kenneera. Firaansi dawaan kun dhukkubsattoota Covid-19’f akka kennamu iyyamtus dhaabbati to’annoo ogeeyyii fayyaa biyyattii garuu miidhaa cinaa(side effects) inni qaburratti akeekkachiisa kennaniiru. Mootummaan Indiyaa ammo dawaan kun akka hojiirra oolu ajajeera. Dhaabbileen qorannoo biyyattii garuu qorichi kun adeemsa yaalii irra jiruu hojiirra ooluu hin qabu jedhan. Biyyoonni baha giddu galeessaa hedduun dawaa kanatti fayyadamuu kan iyyaman yoo ta’u, kan yaaliirra jiranis jiru. Kanneen dawaa haayidrooksiikiloorookwiin akka dawaa Covid-19 irraa nama fayyisuutti fayyadaman keessaa tokko Baahreen yoo taatu, biyyoonni akka Morookoo, Aljeeriyaa fi Tuuniiziyaas tarkaanfii kana fudhataniiru. Biyyoota Afriikaa keessaa Keeniyaan dawaan kun ajaja ogeeyyii fayyaa malee akka hin gurguramne dhorkiteetti. Naayijeeriyaa keessatti ammoo dawaan kun dhukkuba busaa yaaluuf kan oolaa ture yoo ta’u, bara 2005 as garuu bu’a qabeessummaansaa hir’ataa waan dhufeef dhorkamee jira. Dhaabbati to’annoo dhukkubootaa Naayijeeriyaa namoonni qoricha kana akka hin fudhanne ajajeera.


Talaalliin Covid-19 yoom dhaqqabuu danda'a?

Erga weerarri koroonaavaayiras jalqabee biyyootni adunyaa hedduun talaallii barbaacha irratti bobba'anii jiru. Ameerikaa fi Uk'n yaalii gaggeessaa turan. Garuu talaalliin kun yoom hojii irra ooluu jalqaba? Kan jedhu irratti saayintistootni yaada adda addaa kennaa jiru.


Dhaabbati Fayyaa Addunyaa(WHO) lammiileen Afriikaa miiliyoona 250 ta’an waggaa jalqabaa weerara koronaavaayirasii keessatti vaayirasichaan qabamuu malu jechuun akeekkachiiseera. Kanneen keessaa ammoo 150,000-190,000 kan ta’an lubbuu dhabuu malu jedheera dhaabbati kun. Afriikaa keessatti hanga ammaatti vaayirasichaan kan qabaman 100,000 gadi. Ogeeyyiin WHOn garuu vaayirasichi yeroo dheeraaf Ardii Afriikaa keessa akka turuu malu akeekan. Akkasumas biyyoonni Afriikaa irra jireessaan ittisa vaayirasichaarratti  xiyyeeffachuun dhimmoonni fayyaan walqabatan biroon akka irraanfataman godheera. Ofii baay’inni namoota qabamanii kan xiqqaateef biyyoonni Afriikaa vaayirasicha to’ataniiti moo namoota qabaman osoo hin galmeessin hafaniiti? Biyyoota Afriikaa shan keessatti haala deemaa jiru akkanaan qixeessineerra. Itoophiyaa keessatti namoonni qabaman muraasa Itoophiyaa keessatti dhibeewwan da’umsaan walqabatanii fi garaa kaasaatti aanee dhibeen du’aaf lammiilee saaxile dhibee sirna hargansuu ta’uu qorannoon ni mul’isa. Biyya keessatti dhibeen sirna hargansuun walqabatu hammaataa ta’us, vaayirasii sirna hargansuu miidhu, koronaavaayirasiif, garuu lammiilee hedduun hanga yoonaa hin saaxilamne. Ogeeyyii fayyaa biyyattii dabalatee lammiilee hedduun osoo sirnaan qoratamee galmaa’ee lakkoofsi namoota qabamanii kan amma jiru ni caala shakkii jedhu qabu. Inumaa duraan Itoophiyaan lakkoofsa dijiitii tokko qofaa guyyaatti gabaasaa turte, amma sun gara dijiitii lamaatti guddateera. Hanga yoonaa namoonni Itoophiyaa keessatti qabaman 400 gadi. Itoophiyaan wayita biyyoonni tarkaanfiiwwan akka uggura sochii uummataa fudhatan, isheen hojiirra hin oolchine. Kunimmoo lakkoofsi namoota qabamanii kan gabaafameen ol ta’uu mala shakkii jedhu uumeera. Keeniyaan dhukkubsattoota muraasa qabdi garuu kan du’an hedduudha Doktaroonni Hospitaala Magaalaa Naayiroobii keessa hojjetan akka himanitti Ji’oota Muddee hanga Bitootessa gara jalqabaa lakkoofsi namoota dhibeewwan akka TB, daranyoo sombaa fi dhibeewwan sirna hargansuu biraan qabamanii hospitaala seenanii dhibbeentaa 40n dabaleera. Giddu galeessa ji’a Bitootessaarraa garuu dhibeewwan kunneen akkaan hir’ataniiru. Sababni isaas jedhu doktaroonni akka maqaansaanii eeramu hin feene, mootummaan weerara koronaavaayirasii to’achuuf jecha yeroo uummanni ala turuu qabu waan murteesseefi. Keeniyaa keessatti namoonni soda koronaavaayirasiif jecha gara hospitaalaa deemuu irraa of qusataniiru. Sababni isaas mootummaan namni shakkame baasii ofiisaatiin iddoo adda of baasan tura jedhee waan labseef. Biyyattii keessatti koronaavaayirasiidhaan qabamuun akka yakkaatti ilaalamaa ture. Namni waan shakkamee adda ba’eef qofa qoollifatamaa fi haleelamaa tureera. Dabalataan bakki itti adda of baasan kan mootummaan qopheesses inumaa balaa biraaf kan nama saaxilu waan ta’eef uummanni garas deemuurraa of qusata. Kanaafuu yeroo ammaa biyyattii keessatti erga weerarri vaayirasichaa eegalee lakkoofsi namoota du’aa jiranii akkaan dabaleera, garuu kanneen vaayiraichaan qabaman hanga ammaatti  qofa. Naayijeeriyaa gara kaabaatti namoonni qabamanis, kanneen du’anis hedduudha. Naayijeeriyaa keessatti koronaavaayirasiin ji’a sadi dura mul’ate. Ergasii Kaaba biyyattii naannoo Kaanoo jedhamu keessatti lakkoofsi namoota qabamaniis ta’ee du’anii akkaan dabaleera. Ogeeyyiin fayyaa biyyattii erga weerarri vaayirasichaa eegalee lakkoofsi namoota dhibeewwan sirna hargansuun walqabatuun dhibamanii akkaan dabaleera jedhu. Erga waggaa 60 dura weerarri koleeraa ka’ee namoonni hedduun dhumaniiti kun isa hammaataadha jedhan. Namoonni dhibee sirna hargansuun qabamanii hospitaala seenan hedduunsaanii Covid-19 qabaachuunsaanii mirkanaa’eera kan jedhan doktaroonni biyyattii osoo qorannoon cimee lakkoofsi namoota qabamanii kana caala jedhan. Naayijeeriyaan baay’ina uummataa miiliyoona 200 caalu qabaachuun Afriikaa keessaa jalqabarra jirti. Biyyattii keessatti hanga ammaatti namoota 6000tu vaayirasichaan qabaman. Koongoo keessatti vaayirasichi osoo hin beekin mul’ataa jira Mootummaan Dimokiraatik Rippaablik Oof Koongoo koronaavaayirasiin Bitootessa keessa yeroo jalqabaaf biyyattii keessatti mul’achuu ibsa. Doktaroonni magaalaa Kinshaasaa garuu vaayirasichi sana dura argame jedhu. Ifatti adda baasnee beekuu baannus Muddee fi Amajjii keessa namoonni mallattoon vaayirasichaa irratti argame hospitaala dhufaa turan jedha doktarri hospitaala magaalaa Kinshaasaa keessaa hojjetu tokko. Itti dabalees,’’nuti ogeeyyiin fayyaallee osoo hin beekin hedduun keenya waan vaayirasichaan qabamne natti fakkaata.’’ Jedhe. Biyyi kun hanqina meeshaalee fayyaa irraan kan ka’e namoota muraasa koronaavaayirasiif qoratte. Hanga ammaatti namoonni 1,600 ta’an vaayirasichaan qabamuu kan gabaaste Dimokraatik Rippaablik Oof Koongoon erga bara 2018 as dhibee Iboolaatiin namoota 2,000 caalan dhabdeetti. Yugaandaan mala ittiin sababa du’aa adda baasan ‘Verbal Autopsy’ fayyadamtiKoronaavaayirasiin Afriikaa keessatti to’atameeti moo dhokfameeti? Yugaandaan biyyoota Baha Afriikaa keessaa lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii muraasa gad-aanaa kan qabdu ta’us sochii uummataa ugguruu fi tarkaanfiiwwan biroo ittisa vaayirasichaaf oolan irratti garuu kan ittiin gitu hin jiru. Biyyattii keessatti hanga ammaa vaayirasichaan qabamuun kan mirkanaa’e 260, kan du’e hin jiru. Yugaandaan konkolaachistoota konkolaataa fe’umsaa gurguddaa oofan, kanneen daangaa qaxxaamuranii biyyoota olaatii gara biyyashee seenan irratti xiyyeeffattee qoratti. Pirezidaantiin Waldaa Haakimootaa Yugaandaa Dr Richaard Idroo akka jedhanitti ogeeyyiin fayyaa biyyasaanii uggura sochii kaa’amerraa kan ka’e hospitaala deemaa waan hin jirreef namoota mallattoo vaayirasichaa qaban qixa sirrii ta’een gabaasaa hin jiran. Namoonni mallattoo vaayirasichaa sasalphaan irratti argame akka mana turan waan ajajamaniif, lakkoofsi namoota qabamanii otoo hin galmaa’in hafe hedduu ta’uu mala jedhu. Tibbana Pirezidaantiin Yugaandaa Yuweerii Museveeniin namni sababa Covid-19’n du’uusaa adda baasuuf mala ittiin sababa du’aa adda baasuuf nama gargaaru, ‘Verbal Autopsy’ akka fayyadaman ibsanii turan. Pirezidaantichi uggura sochii uummataa kaa’an laaffisuudhaan dura nama waggaa ja’aa olii hundaaf maaskii hiruufis waadaa galaniiru. Ergasiis iji lammiilee biyyattii hundaa maaskii argachuuf jecha isaanirra buufateera.


Koronaavaayiras: Dr Reek Maachaar dabalatee aanga'ooni Suudaan Kibbaa hedduun Covid-19n qabaman

Pirezidaantii Itti-aanaa Sudaan Kibbaa Dr Reek Maachaariifi haadha warraa isaanii  Angeliinaa Teenii dabalatee aanga'oonni mootummaa olaanoon biyyattii COVID-19n qabaman. Dr Reek Maachaar haasaa Birodkaastiingii Korporashinii biyyattii irratti taasisaniin, ''Ana dabalatee miseensoonni taaski foorsii ittisa koronaavaayirasii ol-aanoo biroo hedduun vaayirasichaan qabamaniiru,'' jedhan. Aanga'oonni kunneen akka qorataman kan taasifamees, miseensi taask forsichaa tokko vaayirasichaan qabamunsaawaan mirkanaa'eef jedhan Dr. Reek Machaar. Miseensota taaksi foorsii vaayirasichaan qabamuun isaanii mirkanaa'e biroo  ammaaf maqaa isaanii eeruun hin barbaachisu jedhan. Ministira ittisa biyyaa kan taate haadha warraa isaanii, Angeliinaa Teenii dabalatee hojjetoonni waajira ittaanaa pirezedaantii hedduus vaayirasichaan qabamuu isaanii ibsaniiru. Bu'aan qorannoo missnsoota hafanii gutummaatti  boruutti kan baramu ta'uu himuun, Ministirri Fayyaa garuu vaayirasichaarraa bilasa ta'ushee dubbataniiru. Namoonni vaayirasichi irratti argame hundinuu fayyaan isaanii haala gaariirra jira kan jedhan Dr. Reek Maachaar, hanga hakiimiin hordoffii taasisuun akka bahuu dandeenyu  mirkanneessuutti mana keessatti adda of baasuun kan turru ta'a jedhan. Kana malees, eegdoonniifi hojjattoonni waajira isaanii hedduunis vaayirasichaan qabamuunsaan waan mirkannaa'eef akka of eegannoon taaasisuun tatamsa'ina vaayirasichaa  ittisuu keessatti  gaheesaanii bahaniif itti himama jedhaniiru. Haaluma kanaanis manni jireenyaa isaanii gutummaatti adda baafamuun akka turuu himaniiru. Dr Reek Maachaar kana dura Ebla 27 qoratamanii koronaavaayirasiirraa bilisa ta’uunsaanii madddeen himaniiru. Walumaagalatti Sudaan Kibbaa keessatti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin irrratti argamuun mirkanaa'e 347 yoo ta'u, kanneen dhibee kanaan lubbuun isaanii darbe ammoo shan.


Koronaavaayiras: Akka ilaalcha lammilee UStti biyya kamtu Covid-19 to'achuun caalaa milkaa'ee?

Lammiileen Ameerikaa biyyoota Covid-19 to'achuuf hojii hojjetaniin yoo madaalan Kooriyaa Kibbaafi Jarmaniin dinqisiifatanii, Xaaliyaaniifi Chaayinaan ammoo hojii gad aanaa hojjetaniiru jedhan. Dhaabbatni qorannoo Waashingitan jiru,   Pew Research Center biyyootni weerara Covid-19 to'achuuf hojii hojjetan madaaluuf sagalee lammiilee Ameerikaa 10,957 irraa sassaabeera. Haaluma kanaan qabxii biyya isaanii Ameerikaaf kennan caalaa hedduun isaanii Kooriyaa Kibbaafi Jarmaniif qabxii olaanaa kennaniiru. Kooriyaan Kibbaa weerara kana daftee ittisuuf hojiin hojjette gaariidha jedhaniiru namootni madaallii isaanii kaahan kunniin. Jarmanittis uggurri sochii yeroon labsame duuti biyyoota Awrooppaa biroon gad akka ta'u gargaareera jedhameera. Lammiileen kun hojii UK'n to'annoo dhibee kanaaf hojjette irratti yaada gara tokkotti luucca'e kennuun itti ulfaateera. Hedduun lammiilee biyyattii madaallii kana guutan Chaayinaafi Xaaliyaan to'annoo vaayirasii kanaa irratti hojii gaarii hin hojjenne jedhaniiru. Xaaliyaan biyyoota Awrooppaa keessaa biyya lammiilee hedduu sababa vaayirasii kanaan dhabdeedha. Harki caalaan namoota kanaa biyyi isaanii Ameerikaan weerara kana to'achuurratti biyyoota biroorraa muuxannoo waa baruu qabdi jedhaniiru. Dhaabbata qorannoo Pew keessatti daayireektara qorannoo global attitudes kan ta'an Richaard Waayik lammiileen Ameerikaa biyyootani adunyaarra jiran weerara kana akkamiin to'achuuf yaalaa akka jiran xiyyeeffannoon hordofuu jedhan. . Torbanoota muraasa dura Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa (WHO) xiyyeeffannoo lammiilee Ameerikaa keessa hin turree kan jedhan Waayik, yaadni lammiileen kun qorannoo kanarratti kennan wal adda jedhan. Dimookraatota keessaa harki 62 dhaabbatichi weerara kana to'achuuf hojii akkaan dansaa ykn dansaa hojjeteeraa jedhaniiru. yaada kanatti Ripaablikaanota harka 28 qofat waliigale. Waayee odeeffannoo Dhaabbatichaa bahurraa amantaa qabaachuu ammoo tokko sadaffaan Ripaablikaanotaa dhaabbticha ni amannaa jedhaniiru. Dimookraatota keessaa harka 80'tu dhaabbaticha amana. Pireezidant Tiraamp, Koroonaavayirasiitiin   "Chinese virus" jechuun waamu filachuun isaanii Beejiingiin hedduu mufachiisa. Qeeqa irra deddeebiin Tiraamp irraa ka'uufis deebii kennaa Waayik akka jedhanitti bara 2005 irraa eegalee Ilaalcha Chaayinaaf qaban irratti gaaffi lammiilee Ameerikaafiyeessaa bahan irraa ilaalchi gadheen akka alaanaa horatamee hin beekuu jedhan. Dhimma kanarratti Dimookraatotaafi Ripaablikaanota gidduutti garaagarummaan yaadaa jirus dhiphachuu himaniiru. Ameerikaanonni yeroo dheeraaf dhimmoota akka daldalaa fi carraa hojiirratti Chaayinaarraa shakkii kan qaban ta'us amma ammoo kun gara naeenya Saayibariifi mirga namoomaattis ce'eera. Yeroo ammaa lammiilee Ameerikaa qorannoo kan keessatti hirmaatan keessaa harki 66 Chaayinaaf ilaalcha gaarii hin qaban. Odeeffannoo waayee Vaayirasii kanaarratti Chaayinaatii bahaniis harki 84 ''badaa hin amannu ykn hin amannu'' jedhan. Lammiilee Tiraampiin filatan keessaa harki walakkaa ol jechuunis %52 weerara kana to'achuuf laafina argarsiisaniiru jedhanii amanu. Namoota harka 47 ta'antu hojii Ameerikaan weerara kana to'achuuf hojjette ''daran dansa ykn dansa'' jechuun ibsan.


Koronaavaayiras: Shamarran Afgaan qaama konkolaataarraa ventiletara dhibee Covid-19 wallaanuuf gargaaru hojjatan

Gareen shamarran Afgaanistaan xiyyeeffannaa isaanii dhukkubsattoota koronaavaayirasii irratti taasisuun ventiletor omishaa jiru. Shamarreewwan kunneen mata-duree oduu kan ta’an bara 2017’tti erga UStti dorgommii idil-addunyaa irratti badhaasa addaa argatanii booda ture. Yeroo ammaa ventiletara omishuun gatii xiqqaadhaan dhuma baatii Caamsaatti dhiyeessuuf hariitiin hojjataa jiru. Lammiileen Afgaanistaan kan waggoota dheeraaf waraana keessa turan ummata miliyoona 38.9’f ventileetara 400 qafa qabu. Hanga ammaattis biyyattii keessatti namoonni Covid-19 qabame 7,650 yoo ta’u, namoonni 178 du’uun mirkanaa’eera. Garuu aanga’oonni haalli jiru hammaachuun sirna fayyaa biyyattii dadhabaa sanayyu caalaa akka dadhabsiisu malu soda qabana himu. ‘‘Lubbuu tokkoolleen baraaruudhaaf kun baayyee barbaachisaadha,’’ jetti miseensi garee shamarranii kanneen kan taate Raahiimii kan umuriin waggaa 17 BBC’tti yoo dubbattu. Gareen shamarranii Afghan Dreamers jedhaman kun bulchiinsa gama lixa biyyattii Heeraatirraa dhufan. Namni yeroo jalqabaatiif Covid-19n qabamees bulchiinsuma kana keessaa ture. Naannoon sun Iraaniin kan wal daangeessu waan ta’eef, weerarichaaf jidduugala akka ta’e himama. Shamarran umuriinsaanii waggaa 14 hanga 17 ta’an kunneenis, motora konkolaataa Toyotaa Korollaafi motora saayikilii Hayundaay moofaatti fayyadamuun ventileetar hojjataa jiru. Akka jedhanittis, ventileetarri isaan tolchaa jiran kunis bakka ventileetarri sadarkaa isaa eeggate hinjirreetti, dhukkubsattoota rakkina argansuu qabaniifi kutaa wallaansa addaa keessatti yaalamaniif boqonnaa yeroodhaaf ni kennaaf. ‘‘Garee hakiimootaafi narsoota gargaaruuf waan hiikaa qabu tokko hojjataa jiran kana keessatti miseensa ta’u kiyyatti nan boona. Yeroo kanatti isaan gootota keenya,’’ jetti oggantuun garee kanaa Somaayaa Faaruuq. Hir'ina omisha ventiletaraa addunyaarratti umameen, gatiinsaa $30,000 to $50,000 waan qaqabsiiseef, biyyoonni hiyyeeyyiin kana bitachuuf hin danda’an jechuudha. Garuu shamarreewwan kunneenis meeshaa kana $600 qofaan omishine dhiyeessina jechaa jiru. Magaalaa keessatti argaman Heraat uggura jala waan taateef suuqiin waan cufameef jecha shamarran kunneen meeshaa isaan barbaachisu argachuuf bulchiinsa isaaniin ala bahuun isaan barbaachiseera. Haata’u malee, hundeessituun garee kanaa, Royaa Maahboob, kalaqxuu namoota addunyaarratti dhiibbaa taasisan 100 jedhamuun ‘Time Magazine’ tarreefamte akka jettuutti, gareen ishe ammalleen dhuma Caamsaatti ventleetaroota kanneen dhiyeessuuf hojjataa jiru. ‘‘Ammattis %70 kan ta’u xumuraniiru. Wanti amma dhabnee jirru tokkochi sakkataattuu qilleensaa (air sensor) kan ofiin tolchuurra bituu barbaadnu dhabaa jirra. ‘‘Marsaan jalqabaa xumuramuun guyyoota lama dura hospitaala keessatti yaalameera. Amma gareen kun marsaa lammaffaa isaa irratti hojjataa jiru. Tokkicha marsaan kun xumuramnaan gabaaf dhiyaata.’’ Biyyattii keessatti baayyinni dubartoota baratanii %30 gadi yoo ta’u, shamarran kunneenis pirojaktiin isaanii kun shamarran biraaf kaka’umsa umuun, industirii injinariingi keessatti ilaalcha shamarraniif jiruu akka geedaru abdatu. ‘‘Vantileerata omishuu danda’u agarsiisuun umurii xiqqaatti shamarran barsiisuun akka barbaachisuufi gahee olaanaa dubartoonni hawaasa isaanii keessatti qaban kan mullisuudha,’’ jetti miseensi garee kanaa kan biraa Elhaam Maansori, shamrreen waggaa 16.


Koronaavaayiras: Kanneen daldala saal-quunnamtii keessa jiran akkamiin Covid-19 dandamatu?

Dhaabbati tola-ooltummaa ‘Safer Wales’ jedhamu erga weerara koronaavaayirasiitii warreen daldala saal-qunnamtiitiin jiraataniif akkaataa mana keessaa osoo hin bahiiniifi bifa dhibee kanaaf hin saaxilamneen akka ta'utti jijjiiruun deggersa taasisaa jira. Dhaabbati kun bara 2005 irraa kaasee dubartoota hojii sal-quunnamtiitiin jireenyasaanii gaggeessan deggeraa jira. Hoogganaan dhaabbata kanaa Bernie Bowen-Thomson sababa weerara koronaavaayirasiitiin pirojektii namoota kunneen deggeruuf eegalle gufachuu hin qabu jedhan. Kanaafuu karaa interneetii walarguun deggersa isaanii akka itti fufan ibsan. Akka dhaabbati tola-ooltummaa kun jedhutti, erga uggurri sochii uummataa labsamee as maamilootas ta’e dubartoonni hojii saal-quunnamtiin jireenyasaanii gaggeessan hojii kanarratti qaamaan hirmaachuurraa of qusataniiru. Hoogganaan dhaabbatichaa Bowen-Thomson akka jedhanitti, haalli kun dubartoota kunneeniif qormaata cimaadha, kanaafuu bakka isaan mana turuuf dirqamanitti deggeruun dirqama jedhan. Uggurri kaa’amee torbeewwan afran jalqabaa keessatti dhaabbati tola-ooltummaa kun nyaataa qixaa’ee qophaa’e 60 fi bilbila mobaayilaa 10 biteera, bilbila 13 ammoo ajajee jira. Hojiin kun dubartoonni kunneen akka deggeramaniifi odeeffannoo akka argatan, akkasumas kophummaan akka itti hin dhagahamneef ni gargaara jedha dhaabbati kun. Dubartoonni kunneen qaamaan namarraa fagaatanii jiraatanis akka hin mukoofneef bilbila bituufiis hima. ‘’Battalittiima sanattillee vaayirasicha sitti dabarsuu danda’u’’ Dubartiin Mistress Pearll Kibba Wales kan jiraattu yoo ta’u, hojii kana waggaa tokkoof hojjetaa turte. Maddi galii ishee kana qofa. Yeroo ammaa karaa interneetii qofa tajaajila kennaa jirti. Garuu dhiironni ammallee qaamaan ishee arguuf dirqamsiisaa akka jiran dubbatti. ‘’Ammallee akka wal-quunnamnu na gaafatu. Yoon didu ammoo na kadhatu. Battala tokko qofa naan jedhu. Garuu battaluma sanatti vaayirasicha sitti dabarsuu danda’u,’’ jechuun sodaa qabdu ibsiti. Dubartiin kun erga hojii saal-quunnamtiitiin maallaqa argachuu eegaltee guyyaatti dhiirota lama kan quunnamaa turte yoo ta’u, amma garuu haala rifaasisaa akkasii kana keessatti namoonni hojii akkanaarraa akka of qusatan gorsiti. Yeroo ammaa marsariitii suuraafi viidiyoon irratti beeksifamuufi gurguramutti dhimmi ba’aa jirti. Marsariitiin kun wayita uggurri labsamee jiru kanatti maamiloota hedduudhaan dhiphachaa jiraachuu ibseera. Yeroo kanatti dubartoonni saal-quunnamtii akka madda galiitti fayyadamaa turan hedduun hojii kanarraa of qusatanii beelaaf saaxilamaniiru, kaan ammoo jiruunsaanii akka hojiisaaniitti deebi’an dirqamsiiseera. Jiraataan Kaardiif kan gaa’elasaatiin alatti quunnamtii saalaaf dubartii biraa quunnamuu barbaade tokko, ’’yeroo uggura sochii ummataa keessa jiraannus yeroo dheeraaf ergan dubartiin quunnamuu barbaade waliin dubbadhee booda yeroo gabaabduuf nan quunnama,’’ jedhe. Mootummaan Wales gamasaatiin dubartoota hojii kanaan jiraatan deggeruun cimee itti fufuu qaba jedheera.


Koronaavaayiras: Baatiiwwan dhufan keessa Afriikaa Kibbaatti duutii sababii Covid-19 ‘dabaluu mala’

Afriikaa Kibbaatti dhuma waggaa kanaatti yoo xiqqaate namoonni kuma 40 sababa dhibee Covid-19ndu’uu akka danda'an, saayintistoonni akeekkachiisan. Tilmaamni kun garee oggeessoota fayyaafi qorattoota mootmmaa gorsaniin kan taasifameedha. Uggurri baatii Bitooteessaa keessa hojiirra olfamee turees gurgurtaa sijaaraafi alkoolii dabalatee tatamsa’ina vaayirasichaa gadi buusuun isaa himameera. Gareen ogeessotaa kun ibsa tilmaama isaanii kana pirezidaantii Siiril Raamaafosaatiif kan kennan uguurri cimaan kaa’amee jiru baatii Waxabajjii irraa kaasee ni kaafama jechuun isaatiin. Biyyi Afriikaa Kibbaa baayyina ummata miliyoona 57 qabadu keessaa namoonni 17,200 vaayirasichaan kan qabaman yoo ta’u, lammiileen 312 ammoo sababiidhuma dhukkuba kanaatiin lubbusaanii dhabaniiru. Wal madaalchisuufis, Ispeen biyyi ummata miliyoona 47 qabdu keessatti namoonni 278,000 vaayirasichaan kan qabaman yoo ta’u, 28,000 ammoo du’aniiru. Haata’u malee, tilmaamni Afriikaa Kibbaa kunis mootummaan haala weerarichaarratti karoora akka baasuuf gargaaruuf kan qophaa’eedha. Haaluma kanaanis tilmaamichi biyyattii keessatti baatiiwwan dhufaniitti lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamaniifi kan du’aanii haalaan dabala jedheera. Gabaasni kunis walgahii Minitira Fayyaa Dr Zweelii Mkhizee waliin tureerratti yeroo mootuummaan iftoomina hinqabu jechuun qeeqaniitti kan himame ture. Haata’u malee, tilmaamni kun odeeffannoon akkuma argameen kan geedaramu ta’u malas jedhameera. Tilmaamni ogeessota kanaa bifa lamaan taa'e. Tokkoffaa, dhuma baatii Hagayyaarratti lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii 100,000 ni gaha jedhameera. Lakkoofsi nanoota du’anii ammoo dhuma bara kanaatti kuma 40 akka ta’u tilamaamameera. Gama biraan ammoo Hagayya keessa lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii 120,000 kan gahu yoo ta’u, hanga dhuma bara kanaatti kan du’an 45,000 akka ta’an timaamameera. Akkasumas, gabaasichi waliigalatti namoonni miliyoona 1.2 ta’an Covid-19n waan qabamaniifuu torbanoota keessa kutaawwan wallaansa addaa dhiphachuu mala jechuun akeekachiisaniiru. Baatii Bitooteessaa keessa pirezidaanti Raamaafoosaan tarkaanfiiwwan ugguraa muraasa hoiirra olchanii ture. Hojjattoonni hedduunis manasaanii akka taa’an hojjetan taasifameera. Uggura sigaaraafi dhugaatii alkoolii, sochii imalaa, bishikiliitii oofuufi saree qabatanii bahuunsi dhorkamee ture. Caamsaa 1 irratti ammoo,  uggurichi sadarkaa 5 irraa gara sadarkaa 4 laafifamee jira. Kunis, namoonni sa’aatii 06:00 hanga 09:00’tti sochiilee qaamaa akka taasisaniif hayyameefiira. Akkasumas, namoonni bakkeewwan namoonni itti baayyataniitti ammalleen maaskii fuulaa akka godhataniifi seera fageenya hawaasummaa eegachuus akka hordofaniif gaafatamaa jiru.


Koronaavaayira: Yeroo Covid-19 kanatti wantoota korojoo keessan keessaa dhabuu hin qabne afran

Weerara Covid-19 of irraa ittisuuf malootni fayydamnu adda adda jiru. Yeroo kanatti wantoonni barbaachisuu of biraa ykn korojoo ofii keessa qabaachu qabnu afran maali? Daraartuu Amaloo isinitti ni himti.


Koronavaayiras: Hiriyyaan dargaggoo Maqaleetti poolisiin 'tarkaanfii fageenya eegsisuuf fudhateen' ajjeesee maal jedhaa?

Naannoo Tigraay, magaalaa Maqalee ganda 05 jedhamutti dargaggoota walitti qabamanii turan bittimsuudhaaf yaalii taasifameen walitti bu'insi dhalatee dargaggeessi tokko miseensa poolisiin ajjeefamuu waajirri poolisii magaalichaa BBCtti himeera. Poolisiin akka beeksisetti, tatamsa'ina koronaavaayirasii ittisuudhaaf manneen dhugaatii cufaa ta'uu isaaniirraan kan ka'e dargaggoonni naannoo ganada 05 sanatti walitti qabamanii dhugaa jiru kan jedhu odeeffannoon isa qaqqabe. Odeeffannoo isa qaqqaberraa ka'uun poolisiin gara bakka sanaatti bobba'ee dargaggoota bittinsuudhaaf yaalii yeroo taasisutti walitti bu'insa uumameen lubbuun nama tokkoo darbeera. Dabalataanis dargaggoota lama irraan miidhaan qaqqabuu isaa gabaafameera. Lubbuu badeef miseensi poolisii shakkame to'atamuusaa poolisiin magaalaa Maqalee BBCtti himeera. Poolisiin dargaggoo Shishaay Kiiroositti dhukaasee akka ajjeesu kan sababa ta'u omtuu akka hinturre hirriyaan isaa BBC'tti himeera. ''Mandara keenya keessa teenyee xabataa turre. Achinis poolisoonni lama dhufan. Isaan keessaa poolisiin tokko meeshaa qabatee ture. Maal gochaa jirtuu nun jedhe. Dilbata waan ta'eef xabataa jirra jenneen. Isaan boodas gara poolisii komishiniitti haa deemnu nuun jedhe. Nuti ammoo lakkii asumatti waliin haa dubbannu jenneen. Isaan booda ture poolisiin inni biraa rasaasaa harkaa fuudhe. Achiin hiriyaan keenya maal taatee jennaaniin simaa sin waada jechuun itti dhukaase.'' Dargaggeesa umurii waggaa 23 kan ture Shishaay ijoollumaa isaa qabee hojii sibiilaa hojjataa maatii isaa gargaaraa akka ture himu hiriyyaan isaa. Sirni awwaalcha dargaggoo kanaas Wixata magaalaa Maqalee bataskaana Gabramanfas Qidusiitti raawwatameeera. Awwaalchaan boodas dargaggoonni naannichaa hiriira taasisuuf yaadanii kan turan ta'ulleen, sababii koronaatiin yaadasaanii geedaruun bulchiinsa naannichaatti haala kana ibsuusaanii dubbata hiriyyaan Shishaay kun. Poolisiin gocha ajjeejjachaa kana raawwatees ganda 05n baqachuun gara naannoo Ayidar jedhamuutti miliquun gamoo tokko keessa dhokatulleen, ummanni gochichaan aaree gamoo sana marse ture. Booda garuu humnootiin addaafi aanga'oonni poolisiin naannicha to'ataniiru jedha. Magaalaa Maqaleetti Ittigaafatamaan Waajira ittisaafi Qortaan Yakkaa Komaandar Anidinatti Laggasaa, poolisiin ajjeechaa raawwate to'annoo jala olfamuu dubbataniiru. Isaan boodas dargaggoonni gocha sanaan aaran gara waajira poolisii Komuniitii qananaa Raahiwaa deemuun humnootii nageenyaa waliin walitti bu'aniiru. Rasaasa qaamotii nageenyaan dhukaafameen dargaggoonni lama miidhamaniiru. Dargaggoonni miidhaan irra gahe kunneenis wayita ammaa hospitaalaa olaanaa Ayidar Maqaleetti argamutti wallaansa argataa jiru. Dargaggoo inni tokko kan harkarra rukutame yoo ta'u, inni lammataa ammoo cinaacharra dhahame waan ta'eef wallaansi baqaqsanii yaaluu erga taasifameen booda amma kutaa wallaansa addaa barbaadanii keessatti akka argamu, saba himaan hospitaalichaa irraa ragaan argame ni mullisa. Naannoo Tigiraayitti sababa weerara koronaavaayirasiitiin labsii yeroo muddamaa labsame hojiirra oolchuudhaaf poolisoonni bobba'an wayita ajjeechaa raawwatan kun kan jalqabaa miti. Ji'a Bitootessaa keessa, aanaa Naahider Addeet jedhamtu keessattis dargaggeessi tokko humna nageenyaatiin ajjeefamuun isaa ni yaadatama.


Koronaavaayras: Tiraamp US lakkoofsa namoota Covid-19n qabaman guddaa qabaachuun ‘maallattoo kabajaati’ jedhe

Pireezdaant Donaald Tiraamp addunyaa keessatti US lakkoofsa namoota Covid-19 qabamanii isa ol-aanaa qabaachuunshee ‘mallaattoo kabajaati’ jedhe. “Gama tokkoon waan gariidha jedheen ilaala, sababnisaa qorannoon keenya wayyaa'aadha jechuudha,” jechuun dubbateera. Akka gabaasa Yunvarsitii Joon Hopkiinsitti US keessatti namootni koronaavaayirasiin qabamanii miiliyoona 1.5 yoo ta’u, namootni 92,000 ta’an ammoo dhibee kanaan du’aniiru. Erga weerara kanaati Wiixata walga’ii kabinee jalqabaa qopheessanirratti Obbo Tiraamp, “yeroo lakkoofsi namoota qabamaniin ni dursina jettaan sababni isaa hunda caalaa qorannoo gaggeessaa waan jirruuf,” jedhaniiru. “Kanaaf, lakkoofsa namoota qabamanii baayyee qabachuu keenya akka waan hamaatti hin laalu. Gama tokkoon waan gariidha jedheen ilaala, sababnisaa qorannoon keenya haala gaariirra ta'uu agarsiisa,” jechuun dubbate. Dabalataan, “akka mallattoo kabajaattin ilaala. Dhugaan kun mallattoo kabajaati.” “Qoronnoo gaggeefamuufi hojii ogeessoti hedduu hojjataniif kabaja kan kennudhas,” jedheera. Akka Wiirtuu To’annoo Dhukkubaatti (CDC) UStti hanga ammaatii biyyattii keessatti qorannoo koronaavayirasii miiliyoona 12.6 gaggeefameera. Koreen Biyyaalessaa warra Dimokiraatawaa lakkoofsa namoota Covid-19n qabamanii US 1.5 ta’uun isaa, “hoggansaa gutummaatti kufaa” qabaachuu agarsiisa jechuun haasaa pirezdaanticha qeeqaniiru. Akka maxxaansaa Yunvarsitii Okisfoord Our World Data jedhutti baayyina  qorannoo vaayirasiin US dursitus, lakkoofsa uummataan yeroo madalamuu garuu tokkoffaa miti jedha.


Koronaavaayiras: Tiraamp maaskii godhachuu diduun qondaaltota mufachiise

Pirezidaantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp of-eeggannoo koronaavaayirasiif taasifamuun  maaskii godhachuu dhiisuun isaa qondaaltota mufachiise. Pirezidaantichi kaleessa wayita kubbaaniyyaa konkolaataa guddicha biyyattii ,Ford, daawwatanitti wayita ibsa gaazexeessitootaaf kennan maaskii ofirraa baasan. Jaallan isaan waliin turan maaskii of-eeggannoon uffatanis Tiraamo garuu ,’’An maaskii kanan uffadhuuf of mul’isuuf yookiin ammoo ittiin bohaaruuf miti,’’ jedhan. Kutaa biyyaa Michigaan keessatti kan argamu kubbaaniyyaa kana akkuma seenaniin silaa kan bakka kanatti of-eeggannoon cimaan barbaachisu isaan garuu maaskii baasanii harkatti osoo baatanii mul’atan. ''An haasawa gochuufan jedha. Kanaaf maaskii hin godhadhu. Yoo suuraaf yookiin viidiyoof barbaaddan kan sila alatti waraabdan fayyadamaa,'' jechuun gaazexeessitootatti himan. Abbaan Alangaa Walii gala Michigaan pirezidaantichi akka qajeelfama seera fayyaa hordofan gaafatanis, isaan garuu ,’’an guyyuu waanan koronaavaayirasiif qoratamuuf kiyya rakkoo hin qabu’’ jechuun ittiin falman. Namoota hedduu maaskii godhatanii turan waliin kan turan Tiraamp, wayita namoonni akka godhatan itti himan qoosaadhaan itti deebisaa turan. ‘’Duratti godhadheen ture. Baayyee narraa bareeda. Amma garuu haasaa godhuuf waanan deemuuf hin godhu. Bakka na barbaachisutti godhadheen ture. Bakka kanattimmoo akka nah in barbaachisne natti himameera. Gochi isinirraa mul’atu kun lammiilee Ameerikaaf fakkeenyummaa akkamii qabaata jechuun gaazexeessituun tokko wayita gaafattu,’’Kallattii lamaanuu fakkeenyummaa qaba. Akkan gorfametti godhadheera. Ammas akkan gorfametti dhiiseera.’’ Jedhan. Iddoo kanatti namni hundinuu qoratamee jira waan ta’eef maaskiin hin barbaachisu jedhan. Anis ganama kana qoratameera, waan maaskii uffannuuf hin qabnu jechuun ejjennoodhaan didan. Kubbaaniyaa oomisha konkolaataa Ford kan meeshaa hargansuuf tumsu(ventilator) Michigaan keessatti hojjechaa jiru wayita daawwatan dubbiisaaniitiin jaallan isaainii dabalatee namoota hedduu kan mufachiisan Tiraamp, weerarri vaayirasichaa marsaa lammataaf deebi’ee ni ka’a yoo ta’e waanti biyya keenya cufnuuf hin jiru jedhan. ‘’Weerarri kun yeroo lammaffaaf deebi’ee ka’uu mala. Garuu inni marsaa jalqabaa Ameerikaatti jabina waan horeef, akka kanaan duraa biyya keenya cufnee hin teenyu. Diinagdee keenyas waan miinuuf hin qabnu’’ jedhan.


Koronaavaayiras: Indiyaatti daa’imman 100 ol haadholii Covid-19 dhukkubsatan irraa dhalatan

Indiyaa gama lixaa magaalaa Mumbaayi keessatti daa’imman 100 ol haadholii Covid-19 qabamanii hospitaala seenan irraa dhalatan. Daa’imman kunneen fayyummaa guutuudhaan dhalatan jedha hospitaalichi. Doktaroonni hospitaala Lokmanya Tilak, kan haadholiin vaayirasichaan qabaman hedduun keessatti yaalamaa jiran, keessaa hojjetan akka jedhanitti daa’imman 115 dhalatan keessaa sadi jalqaba wayita dhalatan poozatiiva turan, boodarra garuu qorannoo yeroo dheeraa booda bilisa ta’uunsaanii mirkanaa’e. Haadholiin garaatti baatan lama hospitaalichatti du’an, tokko akkuma daa’imnishee dhalatteen duute. Namoonni 20,000 caalan qabamuu fi 730 kan caalan ammo du’uu kan mirkaneessite magaalaan giddu gala maallaqaa, daldalaa fi bashannanaa taate Mumbaayi yeroo ammaa giddu gala vaayirasichaa taateetti. Daa’imman haadholii Covid-19 dhukkubsatan irraa dhalatan kunneen keessaa walakkaa ol wal’aansa baqaqsanii yaaluutiin dhalatan, kan hafan ammoo karuma nagaa dhalatan jedhan qondaaltonni. Haadholiin kun hedduunsaanii hsopitaalota biroo irraa da’umsaa kan rifariin barreeffameefii hospitaala kana seenan yoo ta’u, vaayirasichaan manatti qabamanii hospitaala seenanii fi hospitaala seenanii qabamanii kan jedhu ifa hin bane. Doktaroonni 65 ta’anii fi narsoonni 20 caalan haadholii koronaavaayirasiidhaan qabaman kunneen wal’aanaa jiru. Hospitaalichatti Dursaa Damee Fayyaa Dubartootaa kan ta’an Doktar Aarun Nayaak, ‘’harmooliin poozatiiva ta’an hedduunsaanii mallattoolee sasalphaa agarsiisaa jiru, isaan yaaluudhaan milkaa’aa waan jirruuf, wayita isaan bayyanatan gara manasaaniitti nagaadhaan ni deebisna’’ jedhan. Haadholiin kunneen da'umsa booda torbee tokkoof kutaadhuma da'umsaa keessa turuun   dawaa haaydirooksiikiloorookwiin jedhamu fudhatu   ,isa booda guyyaa 10'f adda ba'anii turu, daa'imman haadharraa adda baasanii tursiisuun waan hin danda'amneef haati maaskii uffattee hoosisaa turti. kanaan dura daa'imi tokko Chaayinaa, iddoo jalqaba vaayirasichi itti mul'ate Wuhaan keessatti dhalattee sa'atii 30 keessatti Covid-19 qabamtee turte, Bitootessa darbe Ameerikaa kutaa biyyaa Chikaagoo keessatti daa'imti ji'a ja'aa vaayirasichaan kan duute yoo ta'u, dhiyeenyuma kanammoo Wales keessatti daa'imti guyyaa sadi erga haati poozatiivii taatee booda vaayirasichaan duuteetti. Indiyaatti hanga ammaatti namoota 112,442 vaayirasichaan qabaman keessaa 3,438 du’anii, 45,422 ammoo bayyanataniiru.


Koronaavaayiras: Hidha Haaromsaa Itoophiyaafi sodaa koronaavaayirasii

Tibba darbe namni tokko giddu-gala yaalii Covid-19 kan Aanaa Gubaatti argamu keessatti koronaavaayirasiin irratti argamuusaa Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa erga mirkaneessee as jiraattota naannoo Beenishaangul Gumziifi hojjettoota Hidha Haaromsaa Guddicha Itoophiyaa biratti yaaddoofi sodaa uumeera. Iddoowwan hojii namoonni itti heddummaatan keessaa tokko kan ta'e Hidhi Haaromsaa Itoophiyaan laga Abbayyaarratti ijaaraa jirtu kun, daangaa irra ta'uunsaas sodaa dabalataa hojjettoota keessatti uumeera. Kana malees, pirojektiin hirmaannaa lammiilee biyyoota alaa kanneen akka Italii, Chaayinaa, Jappaan, Jarmaniifi kanneen biroodhaan kan hojjetamu ta'uunsaa ammas hojjettoonni ofitti amanamummaa duraatiin akka hin hojjenne danqaa xiinsammuu uumeera. Hojjettoota 7,000tti tilmaaman kan of keessaa qabu pirojektii Afriikaa keessatti isa guddicha ta'e kun, caasaan isaa malaammaltummaan laaqamuu, dhibdeen biyyoota sadeenii (Itoophiyaa, Sudaan fi Masirii) darbees ammammoo weerarri koronaavaayirasii mudachuun hojii isaa qorreera. Sodaa koronaavaayirasiifi haala hojii pirojektichaa irratti BBC'f yaada kan kennan Hogganaa Olaanaa Pirojektichaa Injinar Kiflee Horroo,''Pirojektichi aanaa Gubaa keessatti argamus bakki vaayirasichi itti argame garuu nurraa fagoodha,'' jedhan. Aanaan Gubaa aanaawwan Beenishaangul Gumuz keessaa isa bal'aa ta'uu kan dubbatan Injinar Kifleen, ''vaayirasiin kun argame kan jedhame iddoo namoonni vaayirasichaaf shakkaman itti tursiifaman kan naannawaa Paawwii jedhamu keessatti. Achitti namoota daangaa qaxxaamuruun Sudaan irraa dhufanfaatu tursiifamu. Pirojektii keenyaan walitti hidhata hin qabu,'' jedhan. Erga weerarri koronaavaayirasii addunyaarratti hammaatee manneen hojii addunyaarra jiran kaan hojjettoonni akka manaa yookiin fageenyarraa hojjetan, kaan ammoo lakkoofsa hojjettoota hir'isuun haala hojiisaanii mijeessuun hojjechaa jiru. Hojiiwwan fageenyarraa hojjechuun rakkisaa ta'e keessaa tokko hojii konistraakshiniiti kan jedhan Injinar Kiflee Horroo,''nutis of-eeggannoo cimsuun ala hojjettoota hir'isuus ta'e manaa yookiin fageenyarraa hojjechiisuu hin dandeenye,'' jedhan. ''Hojjettoonni bakka hojiitti akka walirraa hiiqan gochuun cimus garuu of-eeggannoowwan biroo kanneen akka qulqullina eeggachuufi maaskii godhachaa jirra'' jedhan. ''Akka durii hojjetaan galii hin ba'u. Daawwannaan ammas hafeera. Akka carraa namni gara pirojektichaa seenu yoo jiraate guyyoota 14'f erga adda ba'ee tursiifamee booda, hordoffiin godhameefii hojjettootatti makama',' jechuun of-eeggannoowwan cimsaa jiraachuu himan. Sodaan biraan konkolaattota meeshaalee ijaarsaa fe'aniidha kan jedhan Injinar Kifleen, isaanis wayita dhufan hojjettootatti hin siqan, konkolaataa isaaniis qoricha farra vaayirasii itti biifu jedhan. Akka Injinar Kifleen jedhanitti, erga weerara koronaavaayirasiitiin addunyaan cufamtee lammiileen biyya keessaas ta'e lammiileen alaa hojii pirojektichaa harkaa qaban ba'anii galuun hafeera. Sababa kanaan yaaddoo hanqina hojjetaa qabna kan jedhan injinar Kifleen,''isa kanarratti xiyyeeffannee hojjetaa jirra,'' jedhan. Erga weerarri koronaavaayirasii Itoophiyaa mudatee lammiileen biyya alaa hojii pirojektichaarratti argaman imalanii hin beekanii isa jennee gaafanneef, ''akka carraa waggaa haaraa Chaayinootaa waliin waan walirra bu'eef lammiileen Chaayinaa imalanii turan. Isaanis wayita as deebi'an guyyoota 14'f addatti tursiifamanii erga xumuranii booda xiyyaara addaatiin gara pirojektichaa geffamaniiru. Isa boodas hojjettootatti osoo hin makamin hordoffiin taasifameeraaf. Kanarraa kan hafe, namni imale hin jiru,' jedhan. Mootummaan iddoo pirojektii kanaaf xiyyeeffannoo addaa kenneera kan jedhan Injinar Kifleen,''gama eegumsaanis humnoonni nageenyaa dabalataan ramadamanii sochii jiru itti dhiyeenyaan to'ataa jiru. Minsitirri Fayyaafi buufati Asoosaa irra jirus hojjettoota keenyaaf xiyyeeffannoo addaa kenneera,'' jedhan. "Dhibeen kun gara iddoo pirojektii seenee akka hin faalleef of eeggannoo dursaarratti xiyyeeffanneerra. Yoo akka carraa as seeneefis giddu-gala wal'aansaa tokko asumatti hundeessinee kaan ammoo kan Asoosaa jirutti fayyadamuuf walii galleerra'' jedhan.


Lammiileen Itoophiyaa Libaanoos jiran balalii tokkoof maallaqa guddaa gaafatamne jedhan

Lammiileen Itoophiyaa gara biyyasaaniitti deebi’uu barbaadan daandii xiyyaara Itoophiyaa balalii tokkoof maallaqa guddaa nu gaafateera jechuun komatan. Lammiileen Itoophiyaa Libaanoositti hayyama jireenyaa qaban Beeruut irraa gara Finfinnee imaluuf balalii tokkoof doolaara 680 (Birrii 23,000 ol) gaafatamuusaanii fi kan hayyama jireenyaa hin qabne immoo qoonsilaatti galmaa’anii doolaara 580 akka kaffaltan jedhamuusaanii BBC’tti himaniiru. Libaanoositti waggoota dheeraa kan jiraatte Tinnabab Bahaayiluu “namni nyaata nyaachuuf gargaarsaa namoota biroo eeggatu akkamitti doolaara 680 kaffala? doolaarri biyyattitti bade eessaa argama? Gatiinsaa baay’ee ol’aanaadha,” jetti. Asiin dura balaliin Beerut irraa gara Finfinnee taasifamu baay’ee qaaliidha jedhame doolaara 350 ta’a jechuun Tinnabab dubbatti. “Yeroo rakkisaa kanatti maallaqni kun hundi eessaallee dhufuu hin danda’u. Nuu mitii lammiilee Libaanoosiyyuu hanqinna doolaaraa qabu. Doolaara 580 argachuuf namoonni qaamaasaanii gurguruu gahan jiru,” jetti. Biyyoota addunyaa liqiini guddaa irra jiru keessaa Libaanoos sadarkaa sadaffaarratti argamti. Libaanoos dargaggoonni hoji dhabeeyyii ta’aniin hokkora keessa turteetti. Uggurri koronaavaayiras namoonni hiriira akka hin baane taasisus diinagdeen biyyattii garuu gad bu’uu akka danda’u tilmaamameera. Omisha omishtu gara biyyoota biroo erguu kan dadhabde Libaanoos, garaagarummaan maallaqashee doolaara Ameerikaa waliin jiru haalaan dabaluu fi hanqinni doolaara biyyattii akka mudatu taasiseera. Akka Tinnababitti yoo ta’e kufaatiin diinagdee Libaanoos namoonni isaan qacaranii hojjachiisan hojjattootaf mindaa kaffaluu waan dadhabaniif manaa baasaa jiru. Kanaaf lammiileen hedduun karaarratti kufanii argamu. “Ijoolleen baay’een karaarra kufuu diddaaf nyaata argataa mana turuu wayya jechuun mindaa osoo hin fudhatini hojjachaa jiru,” jetti Tinnabab. Libaanoositti hogganaan daandii xiyyaara Itoophiyaa kan ta’an Obbo Daani’eel Tsiggee akka jedhnitti balalii kanarraa bu’aa argataa akak hin jirre dubbattu. “Kuni balalii daldalaa miti. Gatiin balalii kun baasii keenyaa akka nuu cufuufi qofaadha. Galii adda ta’e nuu hin argamsiisu.” Dabalataanis “asiin dura imaltoonni Beerut irraa ka’anii gara biyyoota biroo imalan ni jiru ture. Doolaara kuma 3-4 kaffalan ni jiru ture. Amma garuu kun hin jiru. Imaltoonni amma qabnu baay’ee muraasa. Dabalataanis isaan gara Finfinnee imalan qofaadha,” jedhu. Obbo Daani’eel gatiin gad aanaan xiyyaarri balali’uu danda’u doolaara 680 jedhan. Libaanoositti lammiileen Itoophiyaa 400,000 ol ni jiraatu jedhamee tilmaama. Isaan keessas %70 ol kan ta’an isaan hayyama jireenyaa kan hin qabne akka ta’an ragaan qawunsilaa Itoophiyaa biyyattii sanitti argamu ni mul’isa. Isaan hayyama jireenyaa hin qabne keessaa Zaaraa Mahaammad ishee tokko.(Maqaan kan dhugaatii miti. Hayyama jireenyaa waan hin qabneef qawunsilaan gara biyyaa deebi’uuf doolaara 580 akka kaffaltu eega ishee gaafatee ji’oonni jaha akka darban dubbatti. “Yoom akka deemu natti hin himne. Suuraa kenninee qophaa’aa nuun jedhanii turan. Osooma gaafataa jirutti weerarri koronaavaayiras mudate,” jetti. Lammiilee akka Zaaraa hayyama jireenyaa kan hin qabneef mootummaa Libaanoos waliin ta’uun waraqaa balalii kennuufiifi karoorri chaartarri balalii ‘yeroo hin murtoofneef dheereffamuusaa’ Obbo Daani’eel ibsaniiru. “Borurraa jalqabee hojiirra oolfamuuf kan ture chaartarri balalii yeroo hin beekamneef dheereffameera. Ta’us garuu dheereffameera jechuu miti. Akka dhagahetti ‘waraqaan dabalataa’ qopheessuu qaban jira. Yeroo sanadoonni qophaa’an guyyoota itti aananitti balaliiwwan ni jiraatu jennee amanna,” jedhan Obbo Daani’eel. Qoonsilaa Itoophiyaa Libaanoositti argamurraa Obbo Akliluu Taxaar Wubee gamasaaniitiin “dhimmi hin xumuramne waan jiruuf. Viizaarratti wanti hin dhumne jira. Mootummaan Libaanoos hojimaata haaraa fidee isa xumuraa jirra. Yeroo dhihoo keessatti ni deemu,” jechuun BBC’tti himaniiru. Obbo Akliluun akka jedhanitti lammiileen Libaanoosii bahuuf eeggataa jiran “guyyoota kanatti ni baatu jennee hin himne. Qophii ta’aati eeggadhaa qofa kan jenne,” jedhan.


Talaalliiwwan akkamiin hojjetu?

Koronaavaayirasiin haala salphaa ta'een addunyaarra kan faca'aa jiruu fi uummanni addunyaa hedduunis ammallee daran miidhamaa kan jiruudha. Vaayirasii kanaaf dawaan ammallee hin argamane, addunyaan garuu talaallii isaa argachuuf cichitee hojjechuu itti fufteetti. Garuu talaalliin kun yoom argama laata? Talaalliiwwan akkamiin hojjetu?


Koroonaavaayiras: Iddoo hojiitti akkamiin walirraa hiiqna?

Tatamsa'ina Covid-19 karaalee itti hir'isnu keessaa inni ijoon waliirraa hiiquu yookaan fageenya keenya eeguudha. Iddoo hojii keenyaatti kana akkamiin gochuu dandeenya? Hamzaa Huseen isinitti hima.


Koronaavaayirasii Narsii Keeniyaa: 'Hojii kiyya waanan hojjedheef qofan Covid-19'f shakkame'

Narsiin Keeniyaa tokko nama Covid-19'f shakkame osoo yaaltuu waan argamteef qofa qoollifatamtee dararaanis irra ga'e. Wayita nama kana yaalaa turte sanatti dabaree halkaniirra kan turte Eunice Mwabili 'dogoggorri an hojjedhee jibba kanaan na ga'u hin turre' jetti. ''Hojii kiyya akkaataa ogummaa kiyya kabajeen hojjechaan ture. Wayitan dhukkubsataa sana yaalaa turetti meeshaalee of eeggannoo hunda godhadheen ture.'' jetti. Narsiin kun erga haala kanaan halkan shakkamaa kana tajaajiltee booda borumtaa isaa magaalaa Naayiroobii keessatti hiriyoota ishee, ollaa fi namoota biroodhaan qoollifatamuu eegalte. Namoonni akka waan ishen koronaavaayirasiidhaan qabamteetti sodaatanii irraa baqachuu eegalan. Eenyu akka iccitii hojiishee baase beekamuu baatus maqaa fi lakkoofsi bilbilaa ganamaan miidiyaa hawaasummaarra faca'e. Namni isheen yaalaa turte koronaavaayirasii irraa bilisa ta'e, garuu oduun maqaa ishee xureessu sun miidiyaa hawaasummaarraa hin haqamne, waan nama tajaajilteef miidhamte. Ergasii lakkoofsa isheen hin beekneen hedduu bilbilamaaf, hedduun eessa akka isheen hojjettu baruuf gaafatu, hiriyoonnishee ammoo haala isheen keessa jirtu baruuf dhiphatu. "Akka waanan koronavaayirasiin qabameetti odeeffameera. Oduun namaa baay'ee na miidhe. Inumaa oduchi TV irratti ba'eera'' jechuun BBC'tti himte Aadde  Mwabilin. Ollaasheetii tokko iyyee: ''Dhukkubsataa Covid-19 tuttuqaa akka turte dhagaheera'' jechuun itti dheekkame. Keeniyaa keessatti kanneen qoollifataman narsii kana qofa miti, kanneen vaayirasicharraa dandamatanillee hawaasatti deebi'anii jiraachuu itti cimeera. Dhiyeenya kana Ministirri Fayyaa Keeniyaa Mutahi Kagwe waa'ee nama Covid-19 irraa dandamatee hawaasa isaatti deebi'uu dhorkamee dubbatanii tran. Erguma dhukkubsataan dandamatee maatiitti makamees maatiin qoollifataman jiru jedhan ministirichi. Dararaa gama intarneetiin kanneen dandamatan irra ga'u Keeniyaa keessatti vaayirasicha caalaa kan yaaddoo guddoo uume sodaa fi rifaatuu uumameedha. Kanneen shakkamanii adda ba'an odeeffannoosaanii dhoksuu, kaan ammoo warra adda ba'an baqachuu fi miidhuun daran mul'ataa ture. Inumaa osoo vaayirasichi Keeniyaa hin galin durayyuu namoonni ergaa jibbiinsaa fi rifaatuu of keessaa qabu miidiyaa hawaasummaarratti maxxansaa turan. Keessaahuu ilaalchi jibbiinsaa lammiilee Chaayinaa, kanneen achii dhufan irratti hammaachaa ture. Namoota gara jalqabaa Covid-19 irraa dandamatan keessaa kan taate Brenda Cherotich waa'ee muuxannooshee miidiyaarratti waan dubbatteef dararaan karaa miidiyaa hawaasummaa fi interneetii ishee mudateera. Taateen kun mudatee osoo hin turin yogguma sana dargaggeessi umrii waggaa 27 magaalaa Mombaasaa jiraatu dhibamee wayita yaala barbaadutti Covid-19 qaba shakkii jedhuun yaala dhabee akka ajjeefametu himama. ''Gara alaa ba'uuf nan sodaadhe'' Ergasiis namoonni biyyoota alaarraa dhufanis ta'e kanneen adda of baasanii turan erga ba'anii hawaasa keessa deemuuf akkaan sodaataa turan.. Kanneen iddoo adda baasan tursiifaman odeeffannoon dhuunfaa isaanii hedduun miidiyaa hawaasummaa irratti faca'eera. Namni waggaa 40 yeroo weerarri kun eegale US irraa gara Naayiroobiitti imalee ture tokko rakkoo kanaaf saaxilamuu dubbateera. Guyyoota 14'f adda ba'ee ergan turee booda vaayirasicharraa bilisa ta'us roorroon waan natti hammaateef manaa ba'uu nan sodaadhe jedhan namni kun. Narsii Mwabali kan sababa isheetiin dararaan irra ga'een osoo yaalamuu kan mul'ate Davis Muturi erga Covid-19 irraa bilisa ta'uunsaa mirkanaa'ee boodallee rifaatuudhaan akka jiraatu dubbateera. Narsiin kun wayita dhukkubsataa sana yaalaa turte kan ishee daawwataa ture poolisii qofa, kunis dhimma nama idoo itti tursiifamanii miliqee ba'ee qorachuuf ture. Kanaafuu ragaan poolisiin kun hatamee ba'uu hin hafne shakkii jedhu qabdi. Ji'oota booda narsiin kun wayita yaada kennitu,''gidiraa fi dararaan narra ga'e cimina kiyya hin qorre, boodatti nan deebisne, an ammayyuu jabduudha,'' jette. Inumaa haalli an keessa darbe hojii kiyyattii daran akkan cimu xiiqii na keessatti uumeera jetti.


Koronaavaayiras: Kaampii baqattootaa addunyaa guddaatti namoonni Covid-19 qabaman

Baqattoonni Roohingaa lama kaampii baqattootaa guddaa addunyaa Baangilaadishitti argamu keessatti koronaavaayirasiidhaan qabaman jedhan qondaltonni. Kaampii baqattootaa namoonni Roohingaa miiliyoona tokko keessa jiraatan keessaatti kunneen namoota jalqabaa Covid-19 qabamaniidha. Qondaaltonni BBC’tti akka himanitti adda baafamanii yaalamaa jiru. Baqattoonni 1,900 ta’an qorannoodhaaf adda baafamaniiru. Kaampii baqattootaa isa guddichaa biraa Giriikitti argamu keessaa qondaaltonni namoota saaxilamoo ta’aan 1,600 gara biyya biraattti erguufi. Baqattoonni lama torbee kana odola Giriikii Leesboos gahanii turan lama eega Covid-19 qabaman booda adda baafamaniiru. Dhaabbileen gargaarsaa adda addaa balaa koronaavaayirasiin baqattoota Roohingaa walitti baay’atanii fi hanqina bishaan qulqulluu hin qabnerra geessisuu danda’u akeekkachiisanii turan. “Eega vaayirasichi kaampii baqattootaa guddicha seene booda namoonnni kumaatamaan laakka’aman sababa Covid-19 du’uu maluu,” jedhan daayirektarri ‘save the Children’ dame Baangilaadish kan ta’an Dr Shamiim Jahaan Daayirektarri ‘International Rescue Committee’ Maanish Agrawaal iskuweer kiiloo meetirii tokkorratti baqattoonni 40,000 – 70,000 jiraachaa turuusaanii ibsu. Isaanis carraa baqattoonni koronaavaayirasiidhaan qabamuunsaanii ol’aanaa akka ta’e himu. Roohingaan eenyu fa’a? Roohingaa saboota Maayinaamaar keessa jiraatanii fi dhiibbaa jalqaba bara 2017 irra gaheen lakkoofsisaanii gara miiliyoona tokkotti gad bu’edha. Isaanis eega Hagayya 2017 haleellaa irratti raawwatame booda gara Baangilaadish kan baqachuu jalqabani.


Koronaavaayirasii: Shamarree Itoophiyaa hir'ina 'maaskii' furuuf tattaafataa jirtu

Dizaayinar Maahileeti Afawarqii ogeeyyii hir'ina maaskii Itoophiyaa mudate furuuf dhuunfaan tattaafataa jiran keessaa tokkodha. Gorsawwan weerara koronaavaayirasii ittisuuf ni garagaaruu jedhaman keessaa maaskii afaaniifi funyaan haguuguu kaawwachuun tokkodha. Sababii kanaanis addunyaarratti barbaachisummaan maaskii garmalee dabalee jira. Itoophiyaa dabalatee biyyoonni addunyaa hedduunis maaskii kaawwachuu akka dirqamaatti erga labsanii bubbulaniiru. Kanaan wal qabatee hir'ina uumame furuuf biyyoonni tokko tokko omishtoonni akka baay'ataniif ogeessoota dame hedduurra jiran gara omisha maaskii akka seenan jajjabessaa turan. Dizaayinaroonni kanneen omisha maaskii irratti adda durummaan hiriiranidha. Attamiin eegalte? Dizaayinar Maahileeti Afawarqii (Maafii) maaskii omishuu kan eegalte battaluma namoonni koronaavaayirasiin qabaman Itoophiyaa keessatti argamun isaanii himametti ture. Wayita sanatti maaskiiwwan muraasa omishuun namoota naannoo ishee jiraataniif kennu himti. Itti aansees tibba bulchiinsi Magaalaa Finfinnee meeshaalee adda addaa gargaarsaaf walitti qabeetti, isheen ammoo maaskii arjoomtee turte. Kana malees maaskiiwwan 500 konkolaachiftootaafi gargaartoota taaksiitiif kennitee jirti. Walumaa galattis hanga ammaatti maaskiiwwan 2,500 gargaarsaan kennuu kan himtu oggeettiin tun, maaskii hanga kuma 10 ta’u kennaan kennuuf karoora qabaachu BBC’tti himtee jirti. Wayita ammaa kanattis dhaabbilee akka baankiifi warshaa kan hojii dhaabuu hin dandeenyeef raabsuu eegalu dubbatti. Omisha maskii gurgurtaaf dhiyeessituu, tokkosaa birri 30n kan gurgurtu ta’uus ni himti. Haa ta’u malee oomishaalee loogoo dhaabbileetiin omishaman gatii adda addaatiin kan dhiyeessitu ta’uus ni dubbatti. Omishaalee maaskii dhiyeessaa jirtu sadarkaa isaanii kan eegan taasisuufi huccuun omishi ittiin omishamu gaarii ta'uu adda baasuuf ammoo, qorannoo biyyoota hedduu ilaaluu himti. Akkuma Maahileet, ogeessonni dame kanaa kan biraas Magaalaa Finfinneetti omisha maaskii kanarratti hirmaataa jiru. Maahileetis oggeessoota kanneen waliin attamiin omisha maaskii kana guddisuu akka danda’aniifi osoo gaaffiin gama mootummaa irraa dhiyaatee attamiin hirmaachu akka danda’aniirratti waliin mari’achuus ni himti. Kana malees, hiriyoota ogeessota akka ishee waliin Ministira Fayyaa Dr Liyaa waliin attamiin qulqullina sadarkaa omisha isaanii foyyeessuu akka danda’aniifi attamiin sochii waajjirri ministirichaa taasisaa jiru deeggaruu haala danda’an irratti mari’achu isaanii ni himti. Haaluma kanaanis bakkeen itti hojjataa jiran dowwatamee hayyamni akka kennamuufi akkasumas qulliqullinni lafa omishaafi oggeessi fayyaa gorsa kennu jiraachuun dhimmota tibba xiinxalaatti xiyyeeffannaa keessa galfaman ta’u akka itti himame dubbatti. Haala barbaadamuun omisha kanarratti xiyyeeffachuun, ittisa koronaavaayirasii kanaaf gumaatuun alattis hojjattoonni hojii isaanii akka hin hiikneef kan gargaaru ta’u himti. Hir'ina maaskii jiru kana keessa darbuuf ammoo kanneen manaa maashina huuccuun ittiin hodhamu qaban maatiisaaniif qopheessuu kan danda’an ta'ulleen ni dubbatti. Maaskii mana keessatti tolfamuufi fayyadamasaa irratti wantoota yaadatamu qaban muraasa:


Koronaavayiras: Daangaawwan biyyoota ollaarratti tarkaanfii akkamiitu fudhatamaa jira?

Itoophiyaatti namni koronaavaayirasiin irratti argame jalqaba kan mirkanaa'e ji'a lama dura. Yeroo sanarraa kaasee laakkoofsi namoota dhibee kanaan qabamanii dabalaa kan jiru yoo ta'u, naannolee biyyattii gara garaa keessattis namoonni vaayirasichaan qabamaa jiru. Keessumaa ammoo kallattiiwwan biyyattiin biyyoota ollaa waliin waldaangessituun ammoo lakkoofsi namoota vaayirasicaan qabamanii dabalaa deemuun isaa yaaddoo uumaa jira. Fakkeenyaaf, Jabutii keessatti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin irratti ardamee dabaluun isaa naannoo Affaariifi magaalaa Dirree Dhawaatiif yaaddoodha. Tatamsa'inni vaaayirasii Jabutii keessatti uumame kun naannoo Walloo Baateettis yaaddoo uumeera. Bulchaan aanaa Baatee Obbo Mohaammad Abduu, "Yaaddoo guddaa qabna," jedhan. Tarkaanfiiwwan ittisaa dursanii fudhaachuutti seenuun namoota Jabutiirraa deebiyan daangaa Affaariifi Amaaraa irratti ho'a qaamaa ilaalaa akka jiran dubbatu. Hawaasnis namoota Jabutiirraa dhufan akka eeran taasisuu isaanii dubbatu Obbo Mohaammad. "Gargaarsi mootummoota naannoofi federaalaa hin jiru. Tibba sakkatta'insaaf dhufanii isaanitti himnee turre. Bakki kun ulaa ijoodha waan ta'ee baha Amaaraa guutummaatti kan qunnamsiisudha," jechuun ibsan. Akka Obbo Mohaammad jedhanitti, yaaddoon biraa odeeffannoon namoota Jabutiirraa dhufuu dhokachuu isaati. Kun ammoo hojii isaaniirratti gufuu ta'eeera. Jabutiirraa gara Itoophiyaatti miillaan ce'uudhaan gara magaalaatti seenu. "Isaan booda gara magaalaatti siqanii Millee irraa konkolaataa qabatanii dhufu. Yeroo imalli isaanii gaafatamu, Milleerraa ykn Loogiyaarraati jedhu. Jabuutiirraa dhufne jedhanii hin dubbatan. Kan beekuun waan hin danda'amneef gooxii, ganda ykn magaalaa isaanii yeroo seenan namoonni eeruu kennu. Eeruu Kanaan bakka adda baasanii tursiisuu galchina. Baayyeen isaanii seenaa imala isaanii yeroo gaafataman Millee irraa ykn Loogiyaarraa jedhu malee Jabutiirraa dhufne hin jedhan. Kun ammoo qaawwa uumeera," jechuun rakkoo jiru ibsu. Yaaddoon biraa naannoo Affaariifidha. Itti-aanaan dura ta'aa Biiroo Fayyaa Affaar Yaasin Habiib, " Gaarii miti. Yaaddoon jiru." Namoonni Jabutiirraa dhufan ammallee akka jiran ibsuun, " Namoonni 540 ta'an abakka adda baasanii itti tursiisan keessa jiru," jechuun hangama akka soda guddaa qaban dubbatu. Namoota bakka itti adda baasanii tursiisan keessa guyyoota 14f tursiisuun alattis laaboraatoorii naannicha keessatti dhiyeenya kana hojii jalqabetti namoota qorachuun adda baasanii akka qe'ee isaaniitti deebiyan taasisaa jiraachuu dubbatu. Hanga har'aatti namoota 241 qorannee sadii irratti dhibeen kun argamuu adda baafannee kan hafan 238 bilisa waan ta'aniif gara qe'ee isaaniitti deebiyaniiru. "Yaaddoo kana beekee mootummaan naannichaas aanga'aan ol-aanaa hundumtuu aanaalee 34 fi bulchiinsota magaalaatti ramadamanii hojjechaa jiru," jedhan. Waa'ee vaayiresichaa barnoota kennuurra darbee aaadaa odeeffannoon ummata bira jiru fayyadamuun, "haawaasichi namoota miillaan galan adda baasuudhaan tumsa gochaa jira. Haaluma Kanaan eerumsa 21 kenname keessaa namni tokko poosatiiva ta'eera. Namni tajaajila guddaa kennaa ira," jedhan. Tigiraayitti namoonni vaayirasichi irratti argamuun mirkanaa'e keessaa garri caalan konkolaachistootaafi gargaarota isaanii ta'uusaatii kana ilaalchisee ammo maaltu akka hojjetamaa jirus gaafanneera, "Sadarkaa naannootti qorannoo jalqabneerra.  Konkolaachistoonniifi garggaartonni konkolaachistootaa addatti akka baafamanniif bakki qophaa'eeraaf. Hoteelli keessatti nyaatan qofaatti adda baafameefii of-eeggannoon taasifamaa meeshaa deddeebisuus akka raawwatan murtoon murta'e waan jiruuf isa hojiirra oolchina," jedhan Dr. Yusuuf. Kanaan dura naannoo Somaalee, Jigjigaatti adda baafamanii namoota turan keessaa Somaaliyaa, Puntilaandirraa kan dhufan irratti koronaavaayirasiin argameera. Naannoon Smaalee namoota biyya ollaarraa dhufaniin yaaddoo walfakkaataa keessa jiraachuu Itti-gaafatamaan Biiroo Fayyaa naannichaa Dr. Yusuuf Mohaammadn BBCtti himaniiru. "Yaaddoon sirriitti jira.  Namoonni vaayirasiin irratti argamuun kan mirkanaa'e 22 biyyoota olaarrraa warra dhufanidha." Obbo Yaasin ammoo akka jedhanitti, konkolaachistootaafi gargaartota konkolaachistootaa ho'a qaama isaanii ilaaluurrra darbee konkolaataawwan isaanii keessattillee akka qoricha biifan taasifamaa jira. "Galaafii irratti bakka itti gubaa qaamaa adda baasan qabna. Konkolaachistoota 14 ol bakka adda itti baafamanii turan galchineerra. Namoota ho'I qaama isaanii ol-ka'e guyyoota 14f akka turan gochuudhaan qorannnoodhaan bilisa ta'uu isaanii mirkaneefannee akka bahan isaan goona. Guutummaan guutuutti cufuuf ammoo dhimmi qoonqoo biyyattiidha waan ta'eef miidhaa qaba," jechuun BBCtti himaniiru. Naannoowwan ulaa biyyaattiitti seensuufi baasu irratti daawwannaas taasisanii turan. Dr. Yusuuf qaamolee gara garaa irraa deggarsa argachaa jechuun deggarsa jiru kana itti fufsiisuufi qaawwa jiran duuchachuuf ammoo waliin dubbachaa jirra jedhan. "Eenyu maal akka hojjetu dhimmi jedhurratti hanga ammaatti deggarsa meeshaafi tekinikaa taasisaa turan. Kan ammoo gahaa akka hin taaneefi cimee akka itti fufuu qabu hubatameera. Sochii naannoo daangaarra jiruuniifi bal'ina daangaa biyyoota hollaa waliin jiruun lakoofsi kun dabaluu isaa waliin walqabatee deggarsa akka barbaachisu waliif galleera," jedhan. Mootrummaa federaalaarraa deggarsi ogeessotaafi meeshaalee akka taasifamaaf jiru kan ibsan Obbo Yaasin gama isaaniitiin, "Gama hundaan deggarsi ni jiru. Garuu gahaa miti. Quubsaadha jechuu osoo hin taane yeroon isaa baayyee hamaa waan ta'eef degarsawwan jiran fudhannee nutis baajata naannichi ramadeen galteewwan barbaachisan guuttachuudhaan carraaqqii guddaa taasisaa jirra," jechuun ibsaniiru. Yaaddoon naannoo daagaa gama Sudaaniin jiruus walfakkaata. Dhimma kanarratti BBCn itti-gaafatamaa waajira fayyaa aanaa Matammaa Obbo Baqaaluu Iwunatuu dubbiseera. "Yaaddoon jiru kanadha jedhanii ibsuudhaaf nama rakkisa.  Baayyee rakkisaadha. Lakkoofsi dabaluun isaa sodaachisaadha. Namoonni Sudaan keessatti maashillaa haamuufi jirbii funaanuutti bobba'aa turanii gala jiran jiru. Ebla 22 irraa kaasee namoota 360 bakka itti adda baasanii tursiisan galchineerra," jedhan Obbo Baqaaluun. Ootummaa naannoofi federaalaarraa deggarsi waayyu akka hin jirre himuun, "deggarsi isaanii yoo itti hin dabalamiin rakkisaadha. Guyyaa tokkotti qofa hojjetoota humnaa 100 hanga 200 ta'anitu seena. Hanga ammaatti gargaarsi nuuf dhiyaate hin jiru," jedhan.


'Sababii Covid-19n dubartoonni mil. 47 tajaajila karoora maatii dhabuu danda'u'

Sababii koronaavaayirasiitiin walqabatee dubartoonni miliyoona hedduun lakkaa'aman tajaajila ulfa itttisuu dhabu akka danda'aniifi kanaan walqabatees ulfi hin karoorfamne baay'achu akka danda'u Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii beeksiise. Dubartoonni biyyoota galii gadi aanaafi jiddu galeessaa qaban 114 keessatti argaman miliyoonni 47 ta'an tajaajila karoora maatii argachu dhabu danda'u jedha UN. ''Akkasumas uggurri biyyoonni kaa'aan ji'oota jahaaf kan itti fufu yoo ta'e, ulfi hin karoorfamne miliyoonni torba umamuu danda'a jechuun akeekkachiisee jira. Tajaajilli fayyaa bu'uuraas adda cituu maluu. Itti aansees baatiiwwan sadan sochiin itti eegalu keessa dubartoonni miliyoona lama ta'an dabalataan tajaajila ittisa ulfaa dhabu danda'u'' jechuun gabaasichii ibseera. Haalli kun ammoo biyyoota akka Filippiinsi kan ulfa ofiirraa baasuun yakka itti ta'ee keessattii haalicha caaalaa yaachiisaa taasisaa jedhameera. ''Filiippiinsitti tibba weerara Covid-19 kana keessa dubartoonni miliyoona 1.2 ta'an ulfa hin karoorfamne mudachu danda'a,'' kan jedhan Dr Jooseef Mikaa'eel Siingiih biyyattiitti bakka bu'aa garee Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniiti. Tilmaamni kunis hir'ina tajaajila karoora maatii sababii koronaatiin dhibbeentaa 50 bara kana keessa mudachuu malu yaaduun kan tilmaamadheedha jedhaniiru. Kanam malees ulfi karoora malee kunis hir'ina narsootaa, deessiftootaa fi kunuunsitoota tibba balaa tasaatiin walqabatee du'aatii haadhooliif illeen madda ta'u akka malu dabaluun himeera gareen kun. "Ammayyuu hir'inni akka kondomii fi qorichoota ittisa ulfaa muraasni nu mudateera,'' jedhu hogganaa dhaabbata mit-mootummaa Ruutis Of Heelzi jedhamu kan ta'an Amiinaa Evaanjaalist. Gareen isaaniis biyya Filippiinsiitti bakkeewwan baadiyaa ta'an keessatti tajaajila karoora maatii dhiyeessuun hojjataa kan ture yoo ta'u, erga koronaan mudateen asi garuu qorichoota bakkaa bakkatti geessuuf hir'inni geejjibaa waan mudateef hanqinni kuusaa isaan mudachu himu. Sagantaan Maatii Biyyaaleessa kan mootummaa BBC'tti akka himeetti kuusaa tajaajila maatii gahaa qabaatulleen bulchiinsoota hundatti geessuuf rakkoon akka isa mudate himeera. ''Dubartiin miila isheetiin fageenya kiiloo meetira 10 deemtee tajaajila argattu jirti. Amma garuu sababii Covid-19n daandiiwwan cufamaniif eegdota buufataalee sakkata'iinsaatiin dhaabamuun eessa akka deeman himuutu isaan barbaachisa,'' jettii Purtoo Piriinsaa hojjattuun Waajira Fayyaa Magaalaa Paalaawaan. Filippiinsitti sababbii uggura kaa'ameetiin iddoowwan tokko tokkotti maatii tokko keessaa socho'uun kan hayyamamu nama tokko qofaadhaaf. ''Hayyamni socha'u kan keenname dhiiroota qofaaf miti. Garuu yeroo baay'ee kan socha'an isaan,'' jetti Ms Siwaanpoo'eel. Keessattuu dubartoota abbaan warraa isaanii akka isaan qoricha fayyadaman hin beekneef, qoricha argachuun caalaa rakkisaa ta'a jetti. Dubartoonni qoricha fudhatan xumuranilleen bahanii kan biraa argachuuf sababbii uggurichaatiin baayyee rakkatu. Kun ammoo abbootiin warraa isaan waliin mana keessa oluusaanitiin walqabatee haalicha caalaa kan cimu taasisa jedhameera. ''Keessattuu dubartoota karaa umamaatiin ulfa ittisaniif amma danqaatu mudata. Tibba ulfi umamuu danda'uutti quunnamtii saalaa irraa kan of qusachu filatan ta'ulleen amma garuu abbootiin warraasaanii waliin mana keessa waan oolaniif kun rakkisaa itti ta'u mala,'' jetti. Qorannoon bara 2017'tti biyya Filippiinsi keessatti gaggeeffame tokko, dubartoota umurii heerumaaf gahaniif kanneen hin heerumne keessaa kan %49 ta'an mala ittisa ulfaa kamuu kan hin fayyadamne akka ta'e mullisa. Akkasumas kanneen heerumanii garuu dahuu hin barbaadne keessaa %17 kan ta'an mala ittisa ulfaatti hin fayyadaman. ''Biyyattii keessatti dubartoonni hedduu mala ittisa ulfaatti hin faayamde kunneenis sababii oduuwwan sobaa dhiibbaa biraa qabaachu mala jedhamanii himamaniin walqabateeti'' jedhu bakka bu'aan UNFPA Dr Jooseef Mikaa'eel. Ulfi karooraan alaa kunis dubartoota hedduu dhiibbaa dinagdee, hawaasummaa fi xin-sammuutiif saaxilu danda'a.


Koronaavaayiras: Vaayirasichi ummata keessatti hundee gad-fageeffachaa waan jiruuf kan badu miti-WHO

Dhaabbati Fayyaa Addunyaa(WHO)n koronavaayirasiin 'abadan kan badu miti' jechuun akeekkachiise. Dhaabbatichatti Daarektara Kutaa balaa tasaa kan ta'an Dr Maayik Rayaan vaayirasicha yeroo kanatti dhabama jedhanii raaguun sirrii miti jedhan. Yoodhuma talaalliinsaa argamellee vaayirasicha to'achuuf 'ifaajee guddaa' barbaada jedhan. Addunyaarratti hanga ammaatti namoonni 300,000 caalan vaayirasichaan du'aniiru, miiliyoona 4.3 kan caalan qabamaniiru. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomaniis vaayirasichi dhibee biraa dhalaa jira jedha. Namoonni sababa kanaan dhiphuu fi dhibee sammuuf saaxilamaniiru, keessattuu biyyoota sirna fayyaa wal'aansa dhibee sammuurratti dadhabaa ta'e qaban keessatti. Kanaafuu mootummoonni biyyoota addunyaa wayita hojii ittisa vaayirasichaa hojjetan waa'ee miidhaa sammuu namootaarra ga'aa jiruus ilaalcha keessa galchuu qabu jedha UN. "Dhimma kana mariif dhiyeessuun gaariidha. Dhibeen kun hawaasa addunyaa hunda keessatti kan hundee jabeeffate ta'aa jira. Akkas taanaan vaayirasicha waan nurraa deemu miti.'' jedhan Dr Rayaan. "HIV'n yoom bade. Vaayirasii kanaaf ammoo yeroo itti badu keenya. Kan namuu vaayirasichi yeroo kanatti dhabama jedhee raagu hin fudhadhu'' jedhan. Daayiraktarri Olaanaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Teedroos Adhaanoom ammoo ifaajee keenya cimsinaan vaayirasicha ni to'anna jechuun cimsanii dubbatu. ''Kallattiinsaa nu harka jira. Kun hojii nama hundaa ta'uu qaba. Weerara kana dhaabsisuuf hundi keenya gumaachuu'' qabna jedhan. Qondaalli WHO kan biraan Maria van Kerkhove ammoo weerara vaayirasichaa jalaa ba'uuf yeroo akka fudhatu hawaasa addunyaa amansiisuu qabna jedhan. Dr Teedroos biyyoota wabii tokko malee uggura sochii hawaasaa laaffisaa jiranis akeekkachiisaniiru.


Koronaavaayirasifi hojjettoota warshaa: Dukamitti hojjettoonni warshaa 'haala Covid-19f nu saaxilu keessa jirra' jedhan

Magaala Duukam 'Eastern Industrial Zone' keessatti kan argamu warshaan uffataa 'Yong Wang' jedhamu erga hojjettootasaa warshichuma keessa jiraachisuu eegalee torbee lama darbeera. Warshaan kuni ammaan dura yeroo weerarri dhibee COVID 19 Itoophiyaa keessatti mul'atetti hojjettoonni akka mana turan godhee turus dhiheenya garuu mala haaraan hojjettoota hojiitti deebise. Hojjettaan  warshichaa eenyummaasaa ibsuu hin barbaanne BBC'tti akka himetti  haalli warshicha keessatti itti jiraachaa jiran dhibee kanaaf nusaaxila jechuun yaaddoo qabu hima. "Bakka amma jiraannu kanatti akkuma nama mana adabaa jiranitti toora gallee rafna. Kutaan ani keessa jiru amma firaashii 12 ta'utu jira. Isarra nama 20 hangga 24 taane rafna. Kutaa nutti aanee jiru keessas akkasuma. Firaashii tokkorra nama lamaan rafna. Uffata qorraatis nama lamaan tokko uffadhaa jedhani "jedha. Haala amma itti jiraachaa jiran Kanaan dhibeen COVID 19'f kan saaxilame waan ta'eef uffata qorraa qofaa qofaattis osoo nuuf kennaniis faayidaan inni qabu hin jiraatu, waluma keessa yaa'aa oollee bulla waan ta'eef jedha dargaggoon kun. "Haalli amma nuti itti jirru baayyee niyaaddessa. Nuti asuma keessa oollee bullus namni haaraan dhaabbaticha seenu inuma jira. Namni haaraan kunimmoo dhibee inni fidee dhufu hin beeknu. dhibeen kuni nubira seennaan baayyee sodaacha jirra" jedha. Hojjettoonni amma warshichi mooraasaa keessa jiraachisaa jiru baayinni isaanii hanga 150 akka ta'us hima. Duraan konkolaataadhaan deddeebi'anii hojjechaa turuu kan eeru darggagggoon kun, karoorri haaraan mooraa warshaa keessa nujirachisuu kuni fayyaa keenyaaf yaadamee osoo hin taane, omishni warshichaa akka hin dhaabbanneef lubbuu keenya yaaddoo keessa galchani jedha. "Haalli warshicha keessa ittiin jiraadhaa jedhame dhibee amma yaaddoo ta'e kanaaf kan nama saaxilu waan ta'eef achi keessa jiraachuurra jedheen hojicha dhiise" kan jedhu dargaggoon kan biraa tokkos warshichi lubbuu hojjettootaaf yaaduu qaba jedha. Hojjettoonni dubartootaa fi dhiiraa mooricha keessa bakka adda addaa jiraatanis haalli qabiinsaa garuu lamaaniifuu saaxilamummaa guddaa kan qabu ta'uus hima. Gama biraatiin erga warshaa kana keessa jiraachuu eegalanii sa'aatii dheeraadhaaf waan hojjetaniif nyaanni dhihaatuf kan madaalawaa hin taanee fi gama nyaataatiinis miidhaa nurra gahaa jira jedhu hojjettoonnni kunneen. "Ganama daabboo gogaa kan shaayiillee hin qabne nuu kennanii sa'aatii tokkotti hojii eegalla. Hanga halkan sa'aatii 6'tti hojjenna. Nyaanni guyyaa fi galgala nuuf dhihaatus gadi bu'aadha" jedhan. Dhimma kanarratti kan dubbisne warshichatti itti gaafatamaan misooma namaa Obbo Sisaay, warshichi kan kana godhe hojjettoonni warshaa kana keessa yoo jiraatan irra saaxilamummaan isaanii hir'ata jenneeti jedhu. " Guyyaatti yeroo sadii hojjetaan hunduu hoo'inni qaama isaa safarama. Ammammoo erga asitti galanii torbee lama waan darbeef yaaddoo guddaa hin qabu. Isaanuma qofa malee namni haaranais isaanitti hin dabalamu" jedhan. Kutaan hojjettoonni keessa bulan fageenya eegnee firaashii fi uffata qorraas qofaa qofaatti kennineefii jirras jedhan. Suurri hojjettoonni warshichaa BBC'f ergan garuu hojjettoonni walcinaa tarree galuun fageenya tokko malee heddummaatanii yoo rafan mul'isa. Obbo Sisaay garuu waan kuni dhugaa miti jedhan. Komii Hojjettoonni kunneen namni haaraan gara warshichaa guyyaa guyyaadhaan nidhufa kanaaf yaaddofna jedhaniifis, "Hojjettoota warshichaa jalqaba asitti galanin ala namni haaraan gara warshaa kanaa dhufu hin jiru. Nyaatnis asumatti qophaaha waan ta'eef warri nyaata qopheessanis asuma jiraatu" jedhan. Hojjettoonni warshichaa 'baay'annee kutaa tokko rafna' yoo jedhan, warshaan ammoo 'faffagaatanii rafu' jedha. Hojjettoonni 'Firaashii fi uffata qorraa qooddannee rafna' yoo jedhan warshaan 'qofaa qofaatti kenneefiin jira' jedha. Yaadota walfaallessoo kana lamaan gidduutti hojjettooni kunneen warshicha keessa jiraachuu itti fufaniiru. "Duraan mirgi keenya akka kabajamuuf osoo gaafannuu amma yeroo lubbuudhaaf yaaddofnurra geenyeera' jedhan hojjettooni warshichaa. Itoophiyaatti hanga gabaasni kun qindaa'eetti namootni 272 tahan koroonaavaayirasiin qabamaniiru.


Koronaavaayirasiin dinagdeen Jarmanii boodeetti akka deebii'u taasise

Biyya Jarmaniitti tatamsa'iina Covid-19 walqabatee baatiiwwan sadan bara 2020 keessatti qofaa dinagdeen biyyattii %2.2n gadi bu'uusaa ragaaleen mullisan. Haalli kufaatii dinagdee amma mudate kunis erga bara 2019 wayita kufaatii dinagdee addunyaa mudateen miidhamtee as kan jalqabaati jedhameera. Ragaan Waajira Istaastiksii ferderaalaa biyyattii irraa argame kunis tibba biyyattiin uggura ture kaasaa jirtutti ifa ta'e. Biyyattiitti suuqiiwwan saaqamaa kan jiran yoo ta'u daa'immanis waluma jalaan gara mana barnootaatti deebii'aa jiru. Kubbaan miilaa ammoo bakka ummataaf saaqaa hintaanetti deebii'ee eegalamaa jira. Haaluma walfakaatuunis, ragaan baatiiwwan sadan bara 2019 kan walfakkaatu ilaalamee hirrina %0.1 qabaachuu millise. Kana jechuunis waliigalli dinagdee Jarman walitti aansee kurmaana lamaaf guddina akka hinagariifne mullisa jedhameera. Gabaasni kun kan akllattii gabaatiin ilaalame ta'u gabaasaan daldala addunyaa BBC  Dhaarshini Deevid ni dubbata. Dinagdeen Jarmaan sirrummaayyu osoo koronaavaayirasiin hinmudatiin dura tibba Chaayinaafi US wal balaalleeffannaa eegalanii qabee miidhamaa jiraachu eerera. Jarmaniin biyyoota awurooppaa keessaa biyya dinagdee cimaa qabduudha. haa ta'u malee, kufaatiin dinagdee amma mudate kunis biyyoota ollaa kan biraa kan akka Faransaayi kan kufaatii %5.8 fi Xaaliyaan %4.7 mudateen waliin wali biratti yoo ilaalame baayyee badaa miti. Mudannoon kunis sababii bulchiinsoonni Jarman 16 warshaaleefi eddoowwan ijaarsaa walkkaansaanii hojiirra akka turanii taasifamuufi motummaansi paakeejiiwwan of eeggannoo qabaachuun kan walitti hidhameedha. Oggeessoonni dinagdee tokko tokkos tarii dhiibbaan uggurichaa caalaa kan mullatu qurmaana lammaaffaa keessa ta'a. Ibsi biraa Waajiran Gamtaa Awuurooppaa (EU)n taasifame tokko akka mulliseetti ammoo, naannichatti baatii Amajjii hanga Bitooteessaatti kufaatiin dinagdee %3.8 mudateera. Biyyoota miseensa gamtichaa 27 walumaagalatti kufaatii deenagde %3.3 mudateera. Haalli kunis carraa hojiirratti dhiibaa taasisuunsaas ibsameera. "Dinagdeen Jarmaan erga jalqaba bara 2019 kaasee qarqara kufaatiirratti kan argamu yoo ta'u, amma sadarkaa itti dhokftu irratti hinargamu,'' jedha oggeessi dinagdee odaanaan naannichaa Kilaawuus Visitesen.


Koronaavaayiras: 'Sochiin sababa weerara Covid-19f dhorkame namoota jimaa qama’aniif yaaddoo uume'

Xiyyaarri jimaa fe'atee gara Somaaliyaatti balali'u dhaabbachuun isaa namoota jimaa qama’aniif yaaddoo uumeera. Kanaan dura guyyaa gara weeree irraa kaasee baalli magariisni Keeniyaarraa ka’ee Somaaliyaa, Moqaadishoo gahu dhiironni gara manneen jimaa yookiin manasaanii keessatti jimaa qama’uudhaaf deemu. Jimaan Keeniyaatti 'miraa' jedhamuun beekkamu akka si’eessituu sammuutti fayyada. Ji’a Bitootessa keessa mootummaan Somaaliyaa tatamsa’ina koronaavaayiras ittisuuf xiyyaarota jimaa dabalatee balaliiwwan idil-addunyaa dhoorkeera. Yeroo uggurri labsame sanitti namoonni baay’inaan akka wal hin geenye waan taasifameef namoonni jimaa jaallatan akka hin qamaaneef dhoorkamaniiru jechuudha. Jimaan harkaan waan tuttuqamuuf tatamsa’ina koronaavaayirasiifsababa ta'uu danda’a jedhu qondaaltonni. Si’eessituun kun ammas karaa ittiin gara biyyattii seenuu barbaadaa jira. Muraasnisaa imala daandiitiin Itoophiyaarraan gala. Muraasni ammoo dooniidhaan Keeniyaarraa gala. Kaawuntiin Meeruu, Keeniyaa keessatti iddoo qonnaan jimaa hedduminnaan jiruudha. Daldaltoota Hogganaan Waldaa Daldaltoota Nyambeenee Miraa kan ta’e Kimaatii Munuurii akka jedhetti miseensonni dhaabbatasaa jimaa $250,000 ta’u gara Moqaadishootti erganiru jedha. Qonnaan bultoonni Gaanfaa Afriikaa walakkaa miiliyoonaa ta’an uggura kanaan miidhamuu danda’u. Daldaltoonni jimaa Somaaliyatti argaman waan gurguratan hin qabn, muraasni hojii warqee baasuurratti bobba’aniiru. “Weerara Covid-19 dura Keeniyaadha jimaa gaarii arganna,” jette dubartiin Moqaadhishotti daldala jimaarratti bobbaate tokko. “Dhiheessiin isaa murtaa’aa waan ta’eef Kismaayoodhaa karaa seeran alaan arganna. Kiiloo tokko doolaara 20-25tti gurguraa ture amma garuu doolaara 120’tti gurgurra. Uggurri kun baay’ee gaarii nuuf ta’eera.” “Dhiirri jimaan alatti akka quruxummii bishaaniin ala jirtuuti,” jedhe jimaa hedduminnaan kan qama’u Mahaammad Abdiin. “Wanti fedhe ta’ullee jimaa argachuun qaba. Gatiinsaa baay’ee qaalii waan ta’eef nu yaaddesseera.” “Sababa gatiinsaa qaalii ta’eef jimaa qama’uu dhiiseera,” jedha Hasan Abdiiwaali. “Hiriyyoonni kiyya muraasni wantootaa seeraan alaa akka alkoolii yookiin qorichaa fayyadamuu jalqabaniiru. Muraasni ammoo maallaqa jimaan bitan argachuuf hanna jalqabaniiru. Namoota akka keenyaa jimaa jaallataniif yeroo kamuu caalaa rakkoo keessa jirra.” Jimaan qabame gubate Humnoota nageenyaa mindaasaaniitiin gatii qaalii kanaan jimaa bitachuuf rakkatan biratti jimaan baay’ee beekamaadha. Poolisoonniifi loltoonni muraasni jimaa bitachuudhaaf jecha hanna maallaqaafi bilbilaarratti hirmaatan jiru. Jimaan Somaaliilaand keessatti baay’ee beekamaadha. Qondaaltonni akka jedhanitti walirraa fageenya hojiirra oolchuuf waan rakkisuuf ji’a Ramadaanaa booda haalasaa ilaalla jedhan. Jimaan Somaaliilaand hedduun Itoophiyaarraa gala. Konkolaataan yeroo ugguraa kanatti qabame ni to’atama. Jimaan qabames ni gubama. Daldaltoonni gurgurdoo Somaaliilaand fayyaa namootaaf dursa kennuu qabna jechuun walii galaniiru. Namoonni muraasni immoo gatii baay’ee guddaa ta’een gurguru. “Namoonni muraasni karaa seeraan alaa jimaa gara biyya keessaa galchu jedhee amana,” jedhan pireezidaantiin Somaaliilaand Muusee Bihiin. Namoonni muraasni akka Abubakaar Awalee jimaan akka hin qama’amne barbaadaniif uggurri kun oduu gaariidha. “Uggurri kun barakaa Rabbirraa dhufe. Waldhabdee xiqqootu jiraa, namoonni wal hiikan muraasaa, akkasumas sababa abbaan warraasaanii maallaqa qoricha sammuu nama hadhoochurratti osoo hin taanee maatiisaatiif oolchuuf haadholiin warraa gammachuu qabu,” jedha. “Dhiironni guyyaatti jimaa qama’uudhaan sa’aatii jaha waan hin balleessineef omishnis dabalaara. Somaaliyaan yoo irra deebiin guddachuu barbaadde maallaqa doolara miiliyoonatti laakka’amu qoricha sammuu nama hadhoochurratti baasuu dhiisanii haalaan itti fayyadamuu qabu.” Obbo Awaaleen jimaan fayyaa namaas ni miidha jedha. Ilkaan namaa waan miidhuuf carraan kaansarii afaaniitiin qabamuu jiraachuu danda’a jedha. Doktoroonni muraasni yeroo dheeraadhaaf qama’auuf araadaafi maraattummaadhaaf nama saaxila jedhanis qorannoon UK’tti bara 2014 taasifame garuu jimaafi maraatummaan hidhata qabaachuusaaniin ragaan hin jiru jedha. Obbo Awaaleen uggurri kun barabaraan osoo turee jedha. Ta’us garuu hagas turuu dhabuu danda’a. Asiin duras uggurri jimaa Keeniyaarraa galuu waggoota hedduuf hin turre.


Koronaavaayirasii: Gosa hojii kamtu koronaavaayirasiif daran saaxilamaadha?

Erga weerarri koronaavaayirasii addunyaa mudatee hojjettoonni miiliyoonaan lakkaa'aman manaa yookiin ammoo mana hojii isaaniirraa fagaatanii hojjechaa jiru. Kanneen haalli hojiisaanii manaa hojjechuuf hin iyyamneef ammoo dabareedhaan mana hojiisaanii deemanii hojjechuu itti fufaniiru. Garuu manaa hojjechus ta'e, mana hojiitii dabareedhaan hojjechuun hagam vaayirasicha ittiseera? Hojii kamtu ammoo daran saaxilamaadha? Ragaan istaatistiksii biyyaalessaa UK irraa argame , kan haala hojii US irratti hojjetame, osoo walirraa hiiquun hawaasaa hin labsamin duraan, hojjettoonni akkamiin walitti dhiyaachaa turan kan jedhuu fi amma ammoo hojii kamtu koronaavaayirasiif nama saaxila kan jedhu agarsiisa. Gosa hojii keessanii bakka armaan gadii kana galchaatii sadarkaa saaxilamummaa isaa hubadhaa. Addunyaarratti gosoonni hojii hojjettoota walitti heddummeessu akkuma jiru, kan hojjettoonni waggaatti yeroo tokkofaa wal arganis jira. Hojjettoonni waajjira tokko keessatti heddummaatanii akka hojjetaniif haalli hojii isaanii dirqamsiisu akkuma jiru, kan osoo wal hin argin fageenyarraa hojjechaa danda'anis jiru. Gosi hojii tokko tokko hojjettoonni akka walitti hin hedummaanne, akka walirraa fagaatanii hojjetanii fi akka fageenyarraa hojjetanitti mijachuu danda'a. Qorannoon kun manneen hojii US keessa jiran irratti kan hojjetame yoo ta'u manneen hojii biyyoota guddataa jiran keessa jiraniifis kan hojjetuudha. Akka qorannoo kanaatti hojjettoonni fayyaa vaayirasichaaf daran saaxilamoodha, hojjettoota biroo caalaa namoota biroo waliinis tuttuqqaa qabu. Aartistoonni, ogeeyyiin seeraa, namoonni hojii bulchiinsaa hojjetanii fi gorsitoonni diinagdee ammoo Ameerikaa keessatti vaayirasichaaf saaxilamuunsaanii akkaan gadi aanaadha. Gama biraatiin qulqulleessitoonni, qondaaltonni manneen amala sirreessaa fi namoonni sirna awwaalchaa raawwachiisan haga tokko koronaavaayirasiif saaxilamoodha. Garuu hojiinsaanii namoota biroo waliin tuttuqaa akka umaniif isaan hin dirqamsiisu. Garuu namoonni Covid-19'f saaxilamoo ta'an kanneen namoota biroo waliin tuttuqaa qaamaa qabaniidha, garuummoo hojjettoota akkasii miti kan baay'inaan qabaman. Fakkeenyaaf hojjettoonni mana dhugaatii, kanneen rifeensa sirreessan, konkolaachistoonni taaksii fi mana ijaaran kanneen namootaan walitti dhufeenya qabaniidha, garuu baay'inaan hin qabamne. Fakkeenyaaf UK keessatti hojjettoota fayyaa caalaa kanneen hawaasa bal'aa keessa deemuun hojjetantu sababa koronaavaayirasiitiin du'aaf saaxilaman. Hojjettoonni fayyaa haalli hojii isaanii vaayirasichaaf daran saaxilamaadha, dhukkubsattoota biroos ta'e kanneen Covid-19 qabaman waliin nama kamuu caalaa tuttuqqaa qabu, garuu maaliif daran du'aaf saaxilamuu dhaban kan jedhu gaaffii ijoo ture. Kanaaf sababa kan ta'u hojjettoonni fayyaa of eeggannoo gochuusaaniiti. Hojjettoonni fayyaa haala keessa jiran waan beekaniif meeshaalee of eeggannoo kanneen akka maaskii, gilaavii fi qulqullina qaamaa keessattuu harka dhiqachuu xiyyeeffannaan fayyadamu. Akka qorannoo hojjettoota US irratti gaggeeffameetti konkolaachitoota taaksiitu vaayirasichaaf daran saaxilamu. Konkolaachistoonni hojjettoota kamuu caalaa namoota biroodhaan walitti siqanii turu. Hojjettoonni mana dhugaatii, kanneen mana rifeensaa hojjetanii fi leenjistoonni ispoortiis daran saaxilamoodha. Kunis sababiin isaa hojjettoonni kunneen akka hojjettoota fayyaa, harka dhiqachuu fi qulqullina biroo eeggachuu akkasumas meeshaalee of eeggannoo kanneen akka gilaavii fi maaskii irratti kan xiyyeeffatan waan hin taaneefidha.


Koronaavaayirasii: 'Talaalliin argamus, argamuu dhabus' US deebitee banamti - Tiraamp

Pireezidant Donaald Tiraamp Ameerikaan 'talaalliin argamus, argamuu dhabus' deebitee banamti jedhan. Garuu ammoo bara kana talaallii argachuuf abdii qabanis himaniiru. Piroojektii "Operation Warp Speed' jedhamu kan Tiraamp carraaqii bara Waraana Addunyaa Lammaffaa meeshaa niwukileeraa argachuuf taasifametti fakkeessan yeroo gabaabaatti talaallii argachuu galma godhate eegaluu himan. Talaalliin argamuu baatus garuu Ameerikaan banamtee sochiin idilee eegala jedhan ifatti. Ogeeyyiin hedduun talaalliin koronavaayirasii waggaa tokkoo gaditti argamuu danda'uurraa shakkii qabu. Jimaata kaleessaa ibsa guyyuu kennan irratti, pirojektiin haaraan kun talaalliin abdii qabu jedhaman 14 irratti qorannoo akka eegalu dubbatan Tiraamp. "Kana jechuun guddaadha, saffisas qaba jechuudha" jedhan. "Hojii saayinsii, indastirii fi dhiyeessii daran guddaa seenaa biyyattii keessatti erga piroojektii Manhaatan booda argamee hin beeknedha" jedhan. Pirojektii walta'iinsa mootummaa fi dhaabbilee dhunfaa talaallii barbaade raabsu kana akka hogganan ajajaa Waraanaa Jeneraal Gustaavee Pernaa fi duraan itti gaafatamaa fayyaa kan turan Monseef Isloowwii muudaniiru. Isloowwiin booda wayita dubbatan xumura bara 2020 talaallii namoota miliyoonaan dhibbaan lakkaa'amuuf gahu akka dhiyeessaan ofitti amanamummaa qabaachuu himan. Yeroo jedhametti waan waadaa galame raawwachuun ulfaataa ta'u dursanii kan dubbatanii turan namni kun "yoo ni danda'ama jedhee itti hin amanne kutannoo hin qabaadhu" jedhaniiru. Ogeeyyiin hedduun talaalliin argamuu baannaan Ameerikaan sochii idileetti deebi'uun balaa qabaachuu mala jedhu. Donaald Tiraamp garuu "dhukkuboonni kaan talaallii hin qabne dhufanii darban jiru" jechuun talaallii malee sochii idileetti akka deebi'amu himan. Manni barumsaas deebi'ee akka banamu akeekan.


Koroonaavaayiras: Hurka bishaan danfaa ulachuun Covid-19 irraa nu fayyisaa?

Tibbana Pireezidaantiin Taanzaaniyaa Maagufuliin, hurka bishaan danfaa ulachuun yookaan qayyachuun Koroonaavaayiras ni fayyisa jedhanii turan. Kun hangam dhugaadha?


Hogganaan Dhaabbata Daldalaa Addunyaa (WTO) turtiisaanii osoo hin xumurini aangoorraa bu’an

Hogganaan Dhaabbata Daldala Addunyaa yeroo diinagdee addunyaaf murteessaa ta'e kanatti turtiin aangoosaanii osoo waggaan tokko hafu aangoorraa ni bu’a jedhan. Aangoorraa bu’uun Obbo Roobertoo Azeeveedoon yeroo diinagdeen addunyaa sababa weerara Covid-19 dhiibbaan irra gahaa jiruu fi pireezidant Doonaald Tiraamp irraa qeeqni isaan mudatetti. Daldalli addunyaa yeroo kanatti sababa weerara koronaavaayirasiin haalan gadi bu’eera. Doonaald Tiraamp dhaabbanni kun Ameerikaarratti ni looga jechuun himatu. Obbo Azeeveedoon murtee aangoorraa bu’uu kun “murtee dhuunfaati” jedhaniiru. “Dhaabbanni Daldala Addunyaa (WTO) gahuumsa hunda qabaachuu dhabuu danda’a ta’us garuu yeroo hundaa barbaachisaadha” jedhan. Bulchiinsi Tiraamp irra deddeebiidhaan dhaabbanni gabaa to’achuu dhabuu fi kaayyoosaarraa maqeera akkasumas erga Chaayinaan bara 2001 miseensa dhaabbatichaa taatee lammiileen US miiliyoonaan laakka’aman hojii dhabdoota ta’aniiru jechuun komata. Haalli jiru hin jijjiiramu taanaan Ameerikaan dhaabbaticha keessaa baati jedhanii kan turan Doonaald Tiraamp, waa’ee aangoorraa bu’uu Obbo Azeeveedoo gaafatamanii 'itti waliigaleera' jedhan. “Irra deddeebiidhaan miidhamneerra… Chaayinaa akka biyya guddataa jirtutti gargaaran. Kanaafuu Chaayinaan faayidaa Ameerikaan hin arganne heddu argatti,” jedhan Tiraamp. Waldhabdeen US fi WTO gareen abbootii seeraa dhaabbatichaa ‘Appellate Body’ jedhamu eega Muddee 2019 as akka wal dhibdee daldala addunyaa mudataa jiru hin ilaalle dhorkeera. Kunis waldhabdee daldalaa biyyootaa jiddutti uumamu ilaaluuf lakkoofsi abbootii seeraa jiranii xiqqaa waan ta'eefi. Ameerikaa waliin yaadaan walii galuun Jaappanii fi Gamtaan Awuroppaa WTO riifoormii jabaa akka taasisuuf dhiibbaa godhaaru. Isaanis dhaabbanni kun dhugaarratti hundaa’ee diinagdee Chaayinaa akka diinagdee jabaatti ilaaluu akkasumas rakkoolee akka diinagdee biyyootaa fi daddabarsa teeknooloojiirratti hojjachuu qaba jedhu.


Koronaavaayirasii: Eertiraan weerara koroonaavaayirasii irra aantee?

Eertiraatti Covid-19 jalqaba Bitootessa 21 dargageessa tokko irratti erga argameen booda guyyoota shan itti aanan keessatti lakkoofsa namoota dhibee kanaan hubamanii gara ja'atti guddatte. Yeroo kanatti ejjennoon mootummaan jalqaba fudhate manneen barnoota hundi akka cufaman gochuufi tajaajjilli geejjiba uummataa magaalota walitti fidan akka dhaabbatan gochuu ture. Caamsaa 2 irratti lakkoofsi kun gara 12'tti yeroo guddatu ammoo qaamaa to'annoo vaayirasii kanaan biyyitti gutuutti sochiin akka dhabbatuufi uummanni manaa akka hin baaneef ajaji labsame. Labsiin kun ammyyuu hojiirra oolaa jira. Biyyattiin balalii idil addunyaa hundas dhorkiteetti. Weerarri dhibee kanaa erga addunyaa irratti tatamsa'u jalqabee ji'oottan muraasa keessatti lakkoofsi namoota dhibee kanaan qabamanii miliyoona 4.2 darbeera. Biyyootiin tokko tokko weerara vaayirasichaa irra aanuu danda'aniiru. Eertiraanis biyyoota kunneen keessa tokko ta'uu hin ooltu. Eertiraatti lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii 39 kan gahe guyyoota 24 dura ture. Guyyoota 24 darbaniif namni haaraan dhibee kanaan qabame hin jiru. Murtee sochii ugguruu hatattamaa kan fudhatte Eertiraan, utuu dhibeen kun uummata keessa hin tatamsa'iin murtee kana fudhachuun ishee weerara kana to'achuuf gargaareera. Dabalataan ammoo ummati biyyattiis ajaja mootummaan keennamu kabajuun isaanii ga'ee guddaa qaba. Murteen sochii ugguru namoota harka qalleeyyi hedduu miidhuu danda'a kan jedhu soda biyyoota hedduudha. Mootummaan Eertiraa yaddoo kana furuuf sochiin inni godhe argamu baatus lammileen hedduu biyya keessaafi ala jiraataan namoota akkanaaf gargaarsa adda addaa gochaa turaniiru. Fakkeenyaaf namootni kaffaltii mana kiraa hambisuun yeroo kanatti namoota gargaara turan jiru. Haati warraa pireezidant Isaayyas Afawarqii adde Sabaa Haayiluu ilma ishee Abraham waliin ta'uuun qaarshii naaqfaa 50,000 gumaachite. Qorannoon vaayirasii kanaaf godhamu tamsa'ina isaa to'achuu keessatti ga'ee guddaa qaba. Akka Dhabatta To'annoo Dhukkubaa Afrikaatti Eertiraafi Aljeeriyaan namoota meeqaaf qorannoo dhibee akka taasisan ifa hin goone. Gabaasi biyyatti irraa argamu lakkoofsa namota qabamaniifi bayyaanatan qofaadha. Eertiratti namooti koronaavayirasiin qabaman haraan jiraachuu baatanis, namoota meeqaaf qorannoon akka taasifame garuu ifa miti. Hanga Ammaatti Eertiraatti dhibee kanaan lubbuun namaa darbe hin jiru. Akka gabaasa Ministeera Fayyaa biyyattiitti namoota 39 dhibee kanaan qabaman keessa 38 kan bayyaannatan yoo ta'u nama tokko qofatu wal'aansa argachaa jira.


Koronaavaayiras: Qorichi Covid-19 kan Afriikaa waan ta'eef didame jedhan Pirezidaantiin Madagaaskaar

Pireezidaantiin Madagaaskaar Andirii Raajo'eelinaan, qeeqni biyyoonni Lixaa dawaa madagaaskaar Covid-19 ni dandamachiisa jechuun ibsite, qorannoodhaan hin mirkanoofne jechuun dhiyeessaa turan, ilaalchasaan Afriikaadhaaf qaban mul'isa jedhan. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) itti fayyadama bu'aalee qorannoodhaan hin mirkanoofnee fayyadamuurraa namoonni of qusachuu qabu jechuun akeekkachiiseera. Dhugaatiin Madagaaskaar Covid-19 dandamachiisuuf oola jechuun hojjette qorannoodhaan kan mirkanaa'e miti. Gamtaan Afriikaas "nageenyummaa fi bu'a qabeessummaa" oomisha dawaa 'Covid-Organics' jedhamu kanaa beekuu barbaada jedheera. "Osoo dhugaatii kana biyyi Awuroppaa tokko argatee shakkiin kun hundi ni jiraata turee? Natti hin fakkaatu," jechuun pireezidaant Raajo'eelinaan France 24'tti himaniiru. Madagaaskaar keessatti namoonni 193 koronaavaayirasiidhaan kan qabaman yoo ta'u namni du'e hin jiru. Dhugaatiin kun torbee sadi dura namoota 20 gad irratti kan yaalame ta'uusaa gargaaraan pireezidaantichaa BBC'tti himanii turan. Kunis ji'a darbe kan ifa taasifame ta'us sadarkaa qorannoo Dhaabbati Fayyaa Addunyaa(WHO)'n baase keessa kan darbe miti. Qeeqni jiru akkuma jirutti ta'ee biyyoonni Afrrikaa hedduu akka Naayijeeriyaa, Giinii- Biisawu, Ikuwaatooriyaal Giinii fi Laayibeeriyaan dhugaatii kan argachuuf ajajataniiru. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa lammiileen Afriikaa qoricha aadaa ta'us kan qoratamee mirkanaa'ee fayyadamuu qabu jedheera. Gaafi fi deebii televiziyoona biyyasaanii waliin taasisaniin Pireezidaant Raajo'eelinaan akkas jedhan: "Qorattoonni Afriikaa xiqqeeffamuu hin qaban." 'Covid-Organics' bu'a qabeessa ta'uunsaa ragaan mirkaneessu hin jiru. Qorattoonni qoricha aadaa Afriikaa 70 ta'an walgahuudhaan qorichoonni hundi qorannoo saayinsaawaa keessa darbuu qabu jechuun walii galaniiru. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO')n damee Afriikaas fuula tiwiitarasaarratti maxxanseera. Dhugaatiin kun namootaaf miira nageenyummaa sobaa kennuufiidhaan vaayirasichaan akka qabaman taasisuu danda'a jechuun ogeeyyiin akeekkachiisaa turan. Torbee darbe talaallii koronaavaayirasiif haa oolu jechuun doollaarri biiliyoona 8 ta'u guutummaa addunyaatti walitti qabamee ture. Guutuu addunyaarratti talaallii koronaavaayiras argachuudhaaf qorannoowwan Afrikaafi Koronaavaayiras: Yaaddoo haaraa ardichaaf adda addaa taasifamaa jiru. Qorattoonni hedduun talaalii gabaarra ooluuf hama walakkeessaa 2021 turuu danda'a jedhu. Kana jechuunis eega vaayirasiin haaraa mul'ateen ji'oota 12-18 jechudha. Biyyoonni Afriikaa hedduu tatamsa'inna Covid-19 ittisuuf ugguraa fi sochii namootaa daangessuun hojjachaa jiru. Muraasni isaanii ammatti fedhii fayyaa fi diinadgee wal biraan deemsisuuf uggura laaffisuu jalqabaniiru. Uggura laaffisuuf yaalli saffisaan akka hojiirra ooluu muddama uumeera.


Koroonaavaayiras: Gaazexeessitoonni cidhni isaanii sababa Covid-19n danqame maal jedhu?

Itoophiyaatti hojii gaazaxeessummaa kan hojjetan Naafqoot Tigistuu fi Biruuk Indaala sababa weerara Covid-19f jecha sagantaan cidha isaanii ammaaf dhaabbatteera. Cidha akka malee kan jaalattu Naafiqoot ''Guyyaan cidhaa achi fagaate malee inuma qopheessina jetti.'' Cidhaaf jaalala hagas mara akka hinabne ka dubbatu Biruuk ammoo haqameera jedha. Dhiyaadhaa


Itoophiyaatti namoota 16 irratti Covid-19 argame, namni tokko du'e

Itoophiyaatti sa'aatii 24 darban namoota 2,383 qorataman keessaa namootni 16 Covid-19'n qabamuu Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa beeksise. Namoota vaayirasaichaan qabamuun mirkanaa'e kana keessaa lama seenaa imalaa kan qaban yoo ta'u, 13 namoota vaayirasichaan qabamuun dursee mirkanaawe waliin kanneen hariiroo qabaniidha. Namni tokko garuu seenaa imalaas ta'e nama dhukkubsate waliin hariiroo kan hin qabneedha. Kanneen qabaman kun torba dhiira, 9 ammoo dubartoota. Umuriin isaaniis 20-60 gidduutti argama. Bakki jireenyaa namoota haaraa qabaman kanaas ibsamee jira. 13 Kanneen Finfinnee jiraataniidha. Namootni lamaa Naannoo Uummatootaa Kibbaatti Walaayittaa Sooddoofi Butaajiraa jiraatu. Namni kan biraan tokko ammoo Naannoo Amaaraa bakka adda of baasanii turuuf magaalaa Waldiyaatti qophaaye keessaati. Gama kaaniin maanguddoon waggaa 65 saalaan dhiira ta'aniifi magaalaa Finfinnee jiraatan waldhaansa addaa argachaa erga turanii booda lubbuun isaanii darbuus Ministeerichi ibseera. Kanaanis lakkoofsi namoota du'anii 5 gaheera. Namootni dabalataa lama Finfinneetti dhibee kanarraa bayyanachuun lakkoofsi waliigalaa namoota bayyanatanii 97 akka gahu godheera. Walumaagalatti Itoophiyaa keessatti lakkofsi namoota Covid 19'n qabamanii 210 gaheera.


Koronaavaayiras: Naayijeeriyaatti dhukkubsattootni covid 19 hiriira mormii bahan

Dhukkubsattootni covid 19 Hospitaala Barsiisotaa Federaalaa Gombee jedhamu keessa adda bahanii turan qabinsi keenya badaadha jechuun mormii dhageessisuuf bahaniin meeshalee waldhaansaa mancaasan. Kanneen naannoodhuma sanitti iddoo biratti adda bahanii turan ammoo mormii isaanii dhageessisuuf daandiitti bahaniiru. Hiriira Kibxata galgala gaggeessan kanaan kutaalee hawaasaa waliin kan walitti bu’an yoggaa ta’u, daandii guddaa magaala guddiitti waliin walqunnamsiisuus cufanii turan. Komishinarri Fayyaa bulchiinsichaa Ahmaad Gaanaa BBC’tti akka himanitti, dhukkubsattootni kun mallattoo dhukkubichaa agarsiisaa waan hin jirreef qorichi hin barbaachisuun jedhan. Hanqinni nyaataa nu mudateera inni jedhaniis dhugaa mitii jedhan. Hiriira namootni covid 19’n qabaman gaggeessan kun vayirasichi akka tamsa’u carraa baneera jechuun jiraattotni yaaddahaniiru. Aanga’oonni naannichaa hawaasni naannoo kan mormitoota kanan walitti bu’an guyyoota 14’f adda of baasanii akka turan ajajaniru. Gombeetti namootni vaayirasii kanaaan qabaman 100 ta’u. Gama kaaniin Waldaan Hakiimootaa Naayijeeriyaa bulchiinsa   Kaaba Kaanootti  hakiimotni fayyaa 34 covid 19’n qabamuu beeksise. Hogganaan Damee Waldaa Ogeeyyii Fayyaa Naayijeeriyaa Dr. Sanusii Baala akka jedhanitti Hakiimota Fayyaa vaayirasii kanaan qabaman keessaa tokko lubbuun darbeera. Kanneen qabamn keessaa hedduun Hospitaala barsiisotaa Kaanoo keessa warra hojjetaniifi kanneen kilinika dhuunfa qabaniidhas jedhaniiru. Meeshaaleen of eeggannoo hakiimota ‘personal protective equipment (PPE)’  jedhaman ogeeyyii fayyaa kanaaf akka guutamuus gaafatan. Naayijeeriyaan hanga ammaatti namoota 2,950 ol irratti covid 19 argamuu kan beeksifte yoo ta’u kanneen keessaa 98 du’aniiru. Uggura sochii laaffisuuf murteessuu ishee hordofees lakkoofsi namoota haaraa qabamaniis dabalaa jira.


Koronaavaayiras: Yeroo ugguruu keessa dubartoonni attamiin dhiira isaan miidhu waliin turu?

Dhaabbanni Motummoota Gamtoomanii akka dhiheenya kana beeksiiseetti sababii tatamsa'ina Covid-19n walqabatee namoonni mana keessa turusaatiin dubartoonni hedduun miidhaa mana keessatiif saaxilamaa jiraachu beeksiseera. Dhimma kanas ''Weerara gara biraa ifa hintaanee'' jechuun ibseera. Haaluma walfakkaatuunis motummoonni biyyoota Afriikaa hedduufi roggeeyyoonni mirgoota namoomaatiif morman akka ibsaniitti, hedduun tarkaanfii uggura mana keessa turuutiin walqabatee abbaa warraa, jaalallee ykn miseensoota maatiitiin miidhaan mana keessaa irra gahaa jira. Namoota miidhaam mana keessaa kun irratti raawwatamaa jiru keessaa heduunsaanii dubartootaafi daa'iaman jedhameera. Isin osoo haala akasii keessa taatanii maal raawwattu? Oggessoota damee kanaafi namoota jireenya akkasii keessa darban dubbisuun kan qindeeessine qabana. ''Yoo kan miidhaan yeroo hunda isin irratti raawwatam ta'ee, haalli itti miidhaaf saaxilamtan maal akka fakkaatu hubachu dandeessu,'' jetti dubartii dheeraaf abbaa manaasheetiin miidhaa qaamaafi xinsammuu irra gahaa ture Eestar. Dubartiin kunis waggoota sadiif walitti aansuun abbaa warraa isheetiin reebamaafi jecha afaan isaatiin miidhamaa turu dubbatti. Keessattuu 'guyyoonni Sambattanii anaaf baayyee cimaa turan sababii namoonni hundi mana oolaniif' jetti. ''Mana keessa waan ooluuf waan hojjatu baayyee waan hinqabneefu sababa barbaaduun naan loola ykn akkan waa dubbadhu na kakaasa ture,'' jetti wayita jireenya keessa dabarte yaadatu. 'Gaa'ila akka mana hidhaatti yaaduu' ''Isaan boodas dhumnaas jecha sammuu namaa madeessuu ykn reebicha ta'a. Sababii kanaafuu waanan gaa'ila keessa jiru osoo hintaanee kanan mana hidhaa jiru natti fakkaata ture'' jetti. Kanaafuu jireenya isheen dabarsite irraa ka'uun, guyyaa Sambataafi Dilbataatti haalli akkasii kan mudatu yoo ta'e sababii ugguraatiin ji'ootaaf gara manaatti wayita deebii'amu haalli cimaan raawwachu akka danda'u himti Aaddee Eestar. Baatiiwwaniif wayita mana oolamuutti hojii dhabuun mukaa'u qofa osoo hintaane dhibbiinni sammuu fi soodaan illeen mudachu danda'a jetti. Easter amma erga abbaa manaa isheetiin adda baatee waggoota hedduu ta'eera. Wayita nama akkasiin miidhaa isheerraan gahaa tureen turteetti adda bahuuf murteessuuf baayyee rakkataa turu dubbatti. 'Sababii dhibbina sammuu maal naan jedhuu, hirkattuummaa dinagdeefi sodaa miiraa narra gahaa tureen dhiisee deemuuf baayyee natti ulfaate ture. Kana malees ijoolleen kiyya jiru. Maatiin kees ati gaa'ila keessa yoo turte akka ulfinaatti yaadu waan ta'eef gama sanaanis kan si jajabeessuu hinjiru.'' Durbatoota tibba ugguraa kanatti abbaawwarraa ykn jaallallee miidhaa isaan irraan gahaa jiru biraa bahanii deemuuf rakkinni caalaa cimaadha jetti. Fakkeenyaaf mantichi alkan keessa kan reebuun ta'ee baatee baqachuuf osoo jettee, seera uggura sa'aatii cibsuun poolisiin qabamti. Akkasumas geejiba argachuu hindandeessuu daa'ima qabattee alkan san baqachuuf. Biyyoon guddatan edduuni ammoo dhimma akkasitiin sarara ittiin gargaarsa argatan addatti mijeessaniiru. Tibba kana keessaas namoonni tajaajila kana gaafataa jiran baayyee ta'u himamaa jira. Afriika Kibbaatti torban jalqabaa ugguurri sochii kaa'ame qofaa keessatti gabaasa miidhaa mana keessaa 2,320 poolisiin galmaa'eera. Kunis kan yeroo biraa parsantaa 37 caalaa jedheameera. Zimbaabweettis miidhaan kun dachaa sadiin kan dabale yoo ta'u, Naayijeeriyaattis kan duriirra ol ka'uun galmaa'eera. Haaluma kanaanis biyyoonni Afriikaa tokko tokkoos tibba kanatti dubartoota gargaaru yaaduun malawwan addda addaa hojjiira olchaa jiru. Fakkeenyaaf Tuniziyaan dubartootaafi daa'imman tibba kanatti miidhaa irra gahuuf kan tajaajiluu buufata saddeeti qopheessite jirti. Biyyoota gara biraattis akkasuma bakkeen dahannoo qophaa'uun qaamoolee tola oltummas keessatti hirmaataa jiru. Jiddugalli dahannoo miidhamtoota haala kanaatiif Zimbaabwe keessatti qophaa'e tokkos wayita ammaa kanatti dubartoota 21 fi daa'imman torba simachuun tajaajila kennaa jiraachuu beeksiise. Daarektarri jidduugala kanaa Biiyatiriis Saavaadiyee akka jedhaniitti dubartoonniifi daa'imman achi jiran tokko tokkos manaa badanii bahuun eeruu poolisiin kan argamaniidha. Hojjattuun hawaasummaa Keeniyaatti argamtu Diyaanaa Kaamaandee akka jettuutti ammoo, dhaabbanni isheen keessa hoojattu dubartoota rakkina kanaaf saaxilaman 17 simachuun deegarsa taasisaafii jira, magaalaa gudditti Naayiroobii keessatti qofaa. Naayijeeriyaattis akkasuuma dubartootaafi daa'immaan tibba kana keessa miidhaaf saaxilamaa jiran gargaaruuf tattaafiin taasifamaa jira. Gaanaatti ammoo dhaabbanni gargaarsaa kanaan booda dubartoota miidhaan irra gahu simachuu na rakkadha jedheera. Sababiinsaas baayyinni namoota vaayirasichaan qabamanii dabalaa dhufuusaafi jiddugalli dahuu kunis guutuusaatti jedhameera. Eastar jiddugala kana keessatti namoota miidhaan irra gahees tajaajila gorsaa karaa bilbilaatiin kennaa jirti. Isheenis ''Yoo miidhaan isin irra gahee, qaamolee naannoo keessaniitti kabaja mirga namoommaarra hojjatan argachuuf yaalaa. Akkasumas namoota isin gargaru danda'an kamiiyyuu biratti bilbiluun haala keessatti argmtan itti himaa, gorsaafi deeggarsa argachu dandeessuu'' jechun jajjabeessiti. Kana malees hawaasni ballaanis wanta ollaa isaaniitti ta'aa jiru hubachuun haala itti gargaaru irratti kan gaheessa bahuu qaba jechuun waamicha dabarsitii oggeettiin xin-sammuu lan taatee Nitaabiseengi Raamotwaalaa Afriikaa Kibbaa irraa. Akkasumas dubartoonnis namoota naannoo isaaniitti argaman irraa deeggarsa argachuu akka yaalaniif gorsti. ''Bilbia poolisii naannoo keessanii ittiin argachu dandeessan baraa. Ollaan keessanis haala keessa jirtan hubachuun akka isiniif birmatan itti himaa. Lakkoofna fira keessanii dhufee isiin baraaruu danda'uus ollaaf kennaa.'' Dubartoota nama miidhaa isin irraan gahuu harkaa bahuun hindandeenyee ammoo ''haalla keessa jirtan keessa baqachuu kan hindandeenye yoo ta'e, jecha hamaas ta'u hobsaan bira darbaa malee itti hindeebisiinaa. hanga danda'ameen hojii jecha isaanii sana ittiin irraanfachu isin dendeessisu kan biraa hojjachuuf yaadaa hanga yeroo itti baqachu dandeessan gahuutti,'' jetti.