Tokkummaan ykn tumsi humnoota Oromoo, mooraa QBO keessatti, maaliif barbaachisaa ta’a?

Dhimma tokkummaa kanarratti yeroo baay’ee waan irratti dubbatame fi barreeffameef, waayee kana irra deebi’ee kaasee dubbistoota barruu kiyyaa ifachiisuu hin barbaadu. Abdii Boruu yeroo hundaa waayee’uma tokkummaa faarsaa? akka naan jedhamullee hin barbaadu. Haa ta’u malee, hamma tokkummaan ykn tumsi humnoota Oromoo hundaa hammatu mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti ijaaramutti dhimma kana kaasuun waan hin hafne dha jedheen amana. Kanaafan waayee kanatti deebi’ee, waan tokko tokko jechuu barbaade. Tokkummaan barbaachisaa akka ta’e, kan ifatti mul’ate har’a miti. Karaa adda addaatiin waayeen kun nutti himamaa ture; artistootni keenya weellisuu dhaan; barreessitoonni keenyas akkasuma dhaamsa dabarsuu dhaan hamma danda’an karaa danda’ame hundaan tokkummaa ilmaan Oromootiif iyyaa turan; ammas iyya kana hin dhaabne; innis ittuma fufa. Tokkumaa dhaaf iyyuun yookaanis yaamichi tokkummaa dhaaf godhamu maaliif hin dhaabbanne? Maaliif ittifufa? Walumaagalatti, tokkummaan ykn tumsi humnoota Oromoo maaliif barbaachisaa ta’a? Qabiyyeen barruu kiyyaa kan har’aa deebii gaafiilee kanaatti xiyyeeffata. Dubbiin ykn dhaadannoon “Tokkummaan humna!” jedhu yeroo tokko tokko akka laayyootitti ilaalama malee, qabiyyeen ykn hiikni isaa guddaa dha. Qabsoo bilisummaa uummata tokkoo keessatti dhiisii, jireenyuma namaa keessatti illee humna cimaa yoo qabaatan malee, waan barbaadan tokko godhuun rakkisaa dha. Namni tokko diina isaa wajjin wal’aansoo yoo godhu, diina sana injifachuu kan danda’u, yoo humni isaa humna diina isaa sana caale qofaa dha. Diinni lakkoofsaan baay’atee yoo namatti dhufe ammoo, akkasuma lakkoofsaan baay’atanii, waliigalanii tokkummaa dhaan of qopheessanii, yoo wal’aansoo godhan, diina cimee dhufe sana injifachuu danda’u malee, yoo tokkummaan hin jirre, kophaa kophaatti laayyoo’umatti injifatamu jechuu dha. Fakkeenyi asitti kaase kun salphaa’umatti tokkummaarraa humni akka dhufu; humni kun ammoo injifannoo akka fidu gabaabumatti ibsuuf malee, tokkummaan diina injifachuu qofaatti kan hafu miti. Tokkummaan bu’ura waa hundaa ti; yookaanis tokkummaan waa hunda ta’uu danda’a yoon jedhes dogoggora hin ta’u. Akkamitti ykn maaaliif bu’ura waa hundaa ta’a? Akkamitti waa hundas ta’uu danda’a? Uummatni tokkummaa qabu, akkuma kanaa olitti ibsame, humna cimaa horata ykn horachuu danda’a. Humni cimaa fi abdachiisaan ammoo injifannoo fida; kun karaa tokko dha. Karaa biraatiin yoo ilaalame ammoo, tokkummaan humna cimaa uumee; diina injifatee; sana booda hojii isaa xumuratee kan hafu ta’uu hin qabu; kan akkasitti hafus miti. Waan injifannoo booda dhufuufis akkasuma tokkummaan barbaachisaa fi murteessaa dhas. Gara QBOtti deebi’uu dhaaf, har’a tokkommaa tokkummaa kan jennu; keessumaayuu tokkummaa qabsaa’otaa, gurmuulee fi jaarmayoota Oromoo yoo jennu, kaayyoon inni duraa, mooraa QBO keessatti humna cimaa ijaarree; tumsa waliif taanee; irree tokkoon diinarratti duullee; injifannee, uummata fi biyya keenya bilisoomsuufi. Sana booda hoo, biyya keenya kan bilisoomte bulchuuf, guddisuu fi dagaagsuuf tokkummaan keenya murteessaa hin ta’uu? Gaafii kanaaf deebii gabaabaa kennuu dhaaf, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, siriidhaa caalaatti kan tokkummaa nu barbaachisu sana booda dha. Kanaafan kanaa olitti tokkummaan waan ijaaramuu sana galii dhaan ga’ee; hojii isaa achirratti xumuruu hin qabu jedhe. Tokkummaan bu’ura waa hundaa ti kanan jedheefi illee sababni tokko kana’uma. Barruuleen hamma har’aatti, dhimma kanarratti dhiyeesse keessatti, kanan caalaatti irratti xiyyeeffadhe, tokkummaa qabsaa’ota, gurmuulee fi jaaramyoota Oromoo ti. Qabsoo kana cimsuu dhaaf tokkummaan akkanaa barbaachia fi murteessaa taullee, tokkummaa humnoota Oromoo kanan jedhu tokkummaa ilmaan Oromoo hundaa hammatu ta’uu qaba. Ilmaan Oromoo hunduu tokkummaa ykn tumsa mooraa QBO keessatti ijaaramu kanaaf miseensa ta’uu qabu jechu uotuu hin taane, tokkummaan dhugaa, kan qabsaa’ota, gurmuulee fi jaarmayoota Oromoo hundaa hammatu kun, kan uummata Oromoo fi hawaasota Oromoo tokkoomsus ta’uu qaba jechuu kooti; kan nagaa fi tasgabbii buusu ta’uu qaba jechuu dha. Waayeen tumsa-hunda-hammataa alaa (All-Inclusive-Alliance) yeroo baay’ee ka’aa ture; har’allee hin dhaabbanne; yaadoleen akkanaa ammas bakkee tokko tokkotti mul’achaa jiru. Waayee’uma kana ilaalchisee anis mata duree “Tumsa-hunda-hammataa alaa dura tokkummaan ykn tumsi mooraa QBO keessatti ijaaramuu qaba” http://gadaa.com/oduu/5136/2010/08/04/tumsa-hunda-hammataa-alaa-dura-tokkummaan-ykn-tumsi-mooraa-qbo-keessatti-ijaaramuu-qaba/ fi “Tokkummaa ykn tumsa humnoota Oromootiif iyyuun tumsa-hunda-hammataa alaa diduu miti” http://gadaa.com/oduu/5160/2010/08/12/tokkummaa-ykn-tumsa-humnoota-oromootiif-iyyuun-tumsa-hunda-hammataa-alaa-diduu-miti/ jedhaniin barruulee gara garaa dhiyeessuun kiyya ni yaadatama. Mee waayee kana ilaalchisee gaafii tokko kaasuun barbaada. Tumsa hunda hammataa alaa, kan humnoota diimookraasii Habashootaallee dabalatu, ijaaruuf wanti nama sodaachisu maali? Gaafii kanaaf deebii kennuu dhaaf, waayee kana tokkummaa ykn tumsa humnoota Oromoo wajjin wal bira qabee ibsuun yaala. Walumaagalatti dubbachuu dhaaf, har’a diina cimaa faashistii Wayyaanee kana dafanii kuffisuu dhaaf, humnoota Wayyaanee dhaan morman hundaa wajjin tumsa uumuun barbaachisaa ta’uu danda’a jedheen yaada. Haa ta’u malee, kana godhuuf wanti nu sodaachisu jiraa? Gaafii kanaaf deebii laman qaba: “eeyyen jira” fi “lakkii hin jiru” kan jedhan ta’u. Tokko tokkoon ibsuu dhaaf, dura “eeyyen jira” kan jedhuunan jalqaba. Deebii kana ammoo karaa lamaanan ilaala. Karaan tokko, akka haala har’a keessa jirru kanatti, waa baay’eetu nu sodaachisu. Tokkoffaa, mooraa keenya keessa waliigalteen dhabamee; humni gara gara hiramee, laafee waan jiruuf; humni amma qabnus abdachiisaa waan hin ta’iniif, yoo Habashoota wajjin hojjennu; yoo isaan wajjin (waliin) tumsa ijaarru, kufaatii Wayyaanee booda galii keenyarratti rakkoo uumuu danda’u kan jedhu yaaddoon nu keessatti uumama. Lammaffaa, akkuma seenaanillee mul’isu, tumsi Habashoota wajjin hamma har’aatti yaalame tokko’umti illee bu’aa nuuf hin fidne; kanaaf, har’as bu’aa fiduu hin danda’au jedhamee dubbatama. Dhugaa dubbachuu dhaaf, waanuma argamee dabre waan ta’eef, kun dhara ta’uu hin danda’u. Kunis yaaddoo biraa ti jechuu dha. Sadaffaa, garaagarummaa kaayyoo ti. Waayeen kun hubannoo guddaa barbaada. Habashoota wajjin kaayyoo tokkoa akka hin qabne waan nama mamsiisuu miti. Kaayyoon isaanii hafee, nu’umtuu waan kaayyoo tokkorratti waliigalle hin fakkaannu. Kanaaf fakkeenya kennuu dhaaf ammoo, gaafii fi deebii Raadiyoonii Sagalee Oromiyaa (RSO) dhiyoo kana Obboo Galaasaa Dilboo waliin godhe fi mariilee dhimma kanarratti dhiyaatan ilaaluu ni dandeenya. Afraffaa, Hamma ofii keenyaaf walii hin galletti; hamma wal amanuun hin jiraannetti; hamma waliin mormuun itti fufutti; hamma tokkummaan mooraa keenya keessatti hin uumamnetti; hamma mooraa fi karaan keenya hin qulqulloofnetti; hamma nagaa fi tasgabbiin hin buunetti; kana hundaa akkuma amma jiranitti dhiifnee, tumsa alaa ijaaruun rakkisaa ta’a. Asirrattis sodaatu uumama ykn sodaatu jira jechuu dha. Karaan biraa ammoo, wanti dagatamuu hin qabne, humnootni Habashaa, kan nuyi waliin tumsa- hunda-hammataa ijaaruu barbaadnu kun, dhuguma kaayyoo fi galii keenya kabajanii; garaa qulqulluu dhaan nu wajjin hojjechuu barbaaduu isaanii yookaanis diinuma walii Wayyaanee kuffisuuf jedhanii tumsa keenya barbaaduu isaanii beekuun rakkisaa dha. Kunis shakkii ykn yaaddoo karaa biraa ti jechuu dha. Egaa, kanaaf, deebiin gaafii kanaa olii sun tokko “eeyyen wanti nama sodaachisu jira” kan jedhu ta’a. Deebii lammaffaa, “lakkii wanti nama sodaachisu hin jiru” kan jedhu, tokkummaa ykn tumsa humnoota Oromootti na geessa. Yoo waliigalteen jiraatee; nagaa fi tasgabbiin uumamee; tokkummaan ykn tumsi humnoota Oromoo mooraa QBO keessatti ijaarame, humna cimaa fi abdachiisaatu uumama. Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO) cimaa fi waabii bilisummaa kan ta’ullee tokkummaa ykn tumsa cimaarraa ijaaramuu danda’a. Yoo kana hundaa qabaatne ykn horachuu dandeenye ammoo, tokkoffaa, nuyi otuu hin taane, ormatu tumsa nurraa barbaada. Lammaffaa, humnootni alaa, keessumaayuu humnootni Habashaa, kan tumsa-hunda-hammataa waliin ijaarru, kufaatii Wayyaanee boodallee rakkoo nurratti uumuuf humna keenya sodaachuu danda’u; galii keenyatti gufuu ta’uu hin danda’an jedheen yaada. Kanaaf, tokkummaa ykn tumsa ofii, dura mooraa ofii keessatti ijaaruu fi humna ofii cimsuun barbaachisaa ta’a. Kanaafan anillee kanaan duras, barruuleen lamaan kanaa olitti kaase keessatti sadarkaa sadarkaa dhaan deemuu qabna jedhe. Ammas irran deebi’a, yoo sadarkaan duraa kun hin xumuramini fi hin milkaa’in; kuun alatti hafanii, kan biroo tumsa alaa yoo barbaadan waan furmaata gaarii nuuf fidu natti hin fakkaatu. Waan mooraa keenya keessatti nagaa fi tasgabbiin uumamullee hin fakkaatu jechuu kooti. Yoo kun hin jiraanne ammoo, ammas akkuma dur, diinaaf qaawwa baasuu ykn balbala banuu ta’a. Diinnis yoo carraa kana argate, addaan nu hiree, nu dadhabsiisuu dhaan, qabsoon bilisummaa keenyas akka laafu taasisa. Sodaan kiyya guddaan isa kana dha. Akka sodaan kun hin jiraanne; akka qabsoon keenyas cimu; furmaatni guddaan tokkummaa ykn tumsa humnoota Oromoo ti jechu dha. Tokkummaan ykn tumsi humnoota Oromoo kan barbaachisaa ta’u, kaayyoon inni duraa (primary objective) humna cimaa uumanii; diina injifatanii; QBO galii hawwameen ga’uu dha. Haa ta’u malee, akkuman kanaa olitti tuqee dabre, tokkummaan keenya kun, kan kana qofaa dhaaf ijaaramu ta’uu hin qabu. Sana birallee dabree, yoo uummatni fi biyyi keenya bilisooman boodas, biyya keenya bulchuuf, nagaan jiraachisuuf, guddisuu fi dagaagsuuf, tokkummaa dhugaa waan barbaadnuuf, tokkummaan dhugaa, kan hundaa hammatu, yoo har’a ijaarame, waa hundaaf bu’ura ykn hundee ta’a jechuu dha. Uummatni tokkummaa hin qabne biyya tokko ijaarratee, mootummaa ofii dhaabbatee nagaan wajjin jiraachuun rakkisaa ta’a. Kanaaf ammoo, akka fakkeenyaatitti otuu hin fagaatin biyya Somaaliyaa ilaaluu ni dandeenya. Wanti hubatamuu qabu, har’a waliigaltee fi tokkummaa dhabnee; humni keenyas laafe malee, otuu waliigalteen jiraatee, tokkummaas qabaatne, ormatu tumsa nurraa barbaada malee, uummatni Oromoo bal’aan, kan waa hunda qabu, ormarraa gargaarsa hin barbaadu. Qabeenya, beekumsa, barumsa fi dandeettii ormaa olii malee kan ormaa gadii hin qabnu. Ormaa ol malee ormaa gadis hin jirru. Har’a waliigaltee dhabnee, qabsoon keenyas laafuun qaanii guddaa dha. Uummatni miliyoona afurtamaa ol ta’u, humnoota saba bicuutiin bitamaa, gabrummaa hamaa keessa jiraachuun dhiibboo dha. Ormuu nu tuffate, nutty kofle, nu xiqqeesse, ofii gaditti nu ilaale. Dhiibboo fi qaaniin kana caalu jiraaree?? Waayee kana hubachuu yoo dandeenye, tokkummaa dhaaf nu kakaasa malee akkuma ammaa kanatti akka itti fufnu nu hin godhu. Tokkummaan ykn tumsi humnoota Oromoo barbaachisaa qofaa otuu hin taane akka dirqamaatitti illee ilaalamuu qaba. Dhumarratti, bar-kurnee xumuramuuf deemu kana of duuba garagallee ilaaluu fi hubachuu dhaan; dadhabbiin keenya maal akka ta’e beeknee, bara haaraa dhufu kana keessatti akkamitti akka of jabeessinu hundi keenyaa mataa mataa keenya haa gaafatnu; gadi fageenyaan itti haa yaadnus. Barri haarayaan bara jijjiirama tokko nuuf fidu akka ta’u Waaqayyo/Rabbi nu haa gargaaru jechaa; warra amantii kiristaanaa qabaniif ayyaanni gannoo (Christmas) kan gammachuu; barrii haarayaan 2011 ammoo hundaafuu bara fayyaa, nagaa, gammachuu fi kan hawwiin keenya itti nuuf milkaawu akka ta’u hawwii kiyyaa hundaafuu dabarsuun barbaada. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Barri 2011 fi bar-kurneen jalqabu uummata Oromootiif jijjiirama maal fiduu laata?

Abdii Boruutiin Barri tokko dhumee ykn xumuramee barri haaraan yoo jalqabu namootni keessumaayuu faranjootni bara dabre hubachuu fi waa hundaa gamaaggamuu dhaan bara haaraa dhufu keessatti waan tokko tokko jijjiiruuf waadaa godhatu. Fakkeenyaaf, kan bade tolchuu fi fooyyessuuf; kan laafe jabeessuuf; kan hanqate ykn hir’ate guutuuf; balleessa dalaganii dabranirraa barachuu fi muuxannoo gaarii irraa argatanii, balleessi sun akka deebi’ee hin dalagamne ykn hin hojjetamne taasisuuf; walumaagalatti waan bade fooyyessuu qofaa otuu hin taane; waan haaraa, kan jijjiirama tokko agarsiisu hojjechuuf karoorallee baafatu. Nuyi uummatni Oromoo hoo yaada fi karoora akkanaa qabnaa? Hunda caalaa ammoo, Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) kana keessatti jijjiiramni tokko argaminaa laata? Gaafii isa duraatiin jalqabuu dhaaf, nuyis uummatni Oromoo akkuma ormaa, bara tokko xumurree bara haaraatti yoo dabarru, bara dabre of duuba garagallee hubachuu fi waa hundaa gamaaggamuu dhaan maal akka goone, maal akka dalagne; bara dhufu keessatti maal godhuuf akka yaadnu mataa mataa keenya of gaafachuu qabna. Mataa mataa keenya of gaafachuu yoon jedhu ammoo, jiruu dhuunfaa keenyaa qofaa dhaaf otuu hin taane, dhimma uummat keenyaatiif; dhimma uummata irraa dhalanne kanaatiif dursa kennuu dhaaf, maal akka goone, maal akka hin godhin, maal akka godhuu qabnu, gaafii ofii keenyaaf dhiyeessuu qabna jechuu kooti. Gaafii dhiyeessuu qofaa otuu hin taane, deebii isaallee argachuu qabna jechuu dha. Dhimma ykn waayee uummata keenyaa yoon jedhu walumaagalatti waayee qabsoo bilisummaa isaa – waayee QBO jechuun barbaade. Kuni kan ta’uu qabu jiruu fi jireenyi uummata keenyaa waan bilisummaa isaarratti hundaa’uufi. Waayeen kuni ammoo gaafii isa lammaffaa kanaa olitti ka’etti na geessa. QBO kana keessatti jijjiiramni tokko argaminaa laata? jennee abdii fi hawwii qofaa dhaan teenyee eeguu otuu hin taane, akka jijjiiramni tokko dhufu Oromoon hunduu gahee ofii taphachuu fi qooda ofii gumaachuu qaba. Kana godhuuf ammoo dura eessarraa kaanee eessa akka geenye; har’a maalirra akka jirru; boru maal akka taanu fi eessa gahuu akka barbaadnu hubachuu qabna. Bilisummaa barbaadnu ykn hawwinu argachuu dhaaf kalessa maaal goone ykn godhaa turre; har’a maal godhaa jirra fi boru maal godhuu qabna jennee of gaafachuunis barbaachisaa dha. Dhimmi uummata Oromoo fi waayeen bilisummaa isaa har’a yoomiyyuu caalaa gaafii guddaa ta’anii jiru. Maaliif yoo jenne, haalli uummatni keenya har’a keessa jiran yoomiyyuu caalaa hamaa akka ta’e abbaa fedhe jalaayuu waan dhokatuu miti; nu dhiisii kan alagaa dhaafillee ifa ta’e dha. Uummatni keenya, uummatni Oromoo kan biyya abbaa ofii keessatti diinaan ukkaamamee jiru qofaa otuu hin taane, kan gabrummaa fi roorroo jalaa dheessee ykn baqatee biyya olla keessa jiraatullee nagaa dhaan jiraachuu dadhabee jira. Dur akka uummatni keenya biyya keessatti hidhamu, dararamu, ajjeefamee akka bineensaa karaarratti gatamu; akka hidhaan baroota dheeraa fi umurii guutuu irratti murteeffamu dhaga’aa fi argaa turree; har’a garuu kan biyyoota olla fi biyya dhiyoo keessa jiraatanillee rakkoo kana jalaa hin baane. Karaa biraatiin ammoo, gabrummaan har’aa akka hamaa fi yoomiyyuu caalaa badaa ta’e (gabrummaa gaariin hin jiru) mallattoo addaa qaba. Dur uummatni keenya bilisummaa fi abbaabiyyummaa dhabee mirgi isaa dhiitamaa ture. Har’a garuu rakkoon dur sun otuu furmaata hin argatin akkuma jirutti taa’ee; siriidhaa kana birallee dabree uummatni keenya humnaan qayee ofiirraa buqq’aa; lafti isaa gurguramaa; walumaagalatti biyyi keenya Oromiyaanillee cicciramee gurguramuu dhaan dumaa jira. Rakkoo uummata keenyaa qofaa otuu hin taane, biyya keenyallee dhabaa jirra jechuu dha. Egaa, dhugaa kana hundaa yoo hubannu, har’a eessa akka jirru; yoo haalli kun akkanumatti kan iti fufu ta’e, badiin maal akka nurra gahu yaaduu hin qabnuu? Maal godhuu qabna, maaltu ta’uu qaba jennee of gaafachuun nurra hin jiruu? Barri tokko dabree kan biraa dhufaa, dabraa; nuyis tokko, lama,… jennee otuma lakkoofnuu kunoo erga gabroonfataa haaraan Wayyaaneen nutti dhuftee biyya keenya qabattee bar-kurnee lama lakkoofnee jirra. Hammuma yeroon dheeratu gabrummaan kunis hammaachaa deema. Kanuma ijaan argaa fi gurraan dhaga’aa jirru dha. Har’a nu gaye jennee, akkamitti kana keessa akka baanu yaaduu fi karaa bilisummaa ittiin argannu barbaaduun yeroon isaa amma ta’uu qaba. Har’a nu gaye jennee yaaduu qabna yoon jedhu hamma har’aatti tole jennee gabrummaa keessa turre, har’a lakkii jechuu qabna jechuu kiyyaa miti. Nu gaye wanti jennu waa baay’eetu jiru. Wantin kanaa gaditti ibsuu yaalu waayee kanatti xiyyeeffata. QBO kan laaffise fi galii isaa akka hin geenye kan dadhabsiise jabina ykn cimina diinaa qofaa otuu hin taane, laafina fi dadhabbina mooraa qabsoo keenyaa ti. Sababni inni guddaan laafina mooraa QBO ammoo, laafina fi dadhabbina hogganoota qabsoo kanaa fi tokkummaa dhabuu dha. Hogganaan ykn hogganummaa cimaan tokkummaa fiduu ykn uumuu akka danda’u hubachuun barbaachisaa dha. Hogganaa cimaan rakkoo uumameef dafee furmaata barbaadee argata malee ofiifuu qaama rakkoo ta’ee argamuun isarra hin jiru ykn irraa hin eegamu. Rakkoo tokkoof furmaatni dafee yoo argame, waa hunda qulqulleessa; yoo furmaatni dafee hin argamin garuu rakkoon tokko kan biraa waan dhalchuuf, rakkooleen akka heddooman taasisa jechuu dha. Karaa biraatiin ammoo, waliigaltee dhabuun hogganoota fi qabsaa’otaa rakkoolee gara garaatiif yookaanis rakkoolee bifa adda addaatiif karaa baasa. Laafina fi dadhabbii mooraa QBOtiif bu’ura ykn hundee kan ta’e, addaanfottoqina Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) ti. Erga addaanfottoqinni duraa bara 2001 uumamee kaasee, kaayyoo dhaabbataniif, kan ganama waliin manaa ba’aniif dagatanii; dhibdeelee isaan jidduutti uumamaniif furmaata argachuuf tattaaffii godhuu caalaa; diina dhiisanii walirratti duuluu; beekumsa, dandeettii, qabeenya fi humna gara gara facaasuu; olola walirratti oofuu fi wal dadhabsiisuun achumaanis qabsoo kana laaffisuun itti fufaa otuu jiruu addaanfottoqinni lammataa bara 2008 mul’ate. Inni lammataa kun siriidhaa rakkooleen aayinaa biraa qaban akka uumaman taasise. Asirratti wanti hubatamuu qabu, yeroo ammaa yeroo yaaliin araaraa fi tokkummaa godhamaa jiru kana, rakkoolee uumaman kaasee yaalii araaraa fi tokkummaa kanatti gufuun akka uumamu godhuufii miti. Kaayyoo barruu kiyyaa gabaabumatti kan dabrerraa akka barannuufi. Rakkoolee aayinaa biraa kanan jedhu maali? Har’a erga ABOn garee saditti hiramee booda, keessumaayuu bara 2008 booda, rakkooleen hawaasota Oromoo biyya alaa keessatti uumaman kan hamma kana hin jedhamne dha. Gandaan, naannoo fi amantii dhaan walqoqqooduun caalaatti kan mul’ate baroota (waggoota) lamaan dabran kana keessatti yoon jedhe dhara miti. Rakkoon akkanaa kun ammoo, duula diinaa caalaa diigaa fi balleessaa dha. Yoo cimani fi humna qabaatan ykn horatan, diina injifatanii ofirraa mancaasuun ni danda’ama. Uummata fi hawaasa ofii keessatti garuu yoo rakkooleen akkanaa uumamani fi babal’achaa deeman, kuni rakkoo har’aa qofaa otuu hin taane, rakkoo boru fi egeree ta’uullee malu. Waayeen kun akka laayyootitti ilaalamuu hin qabu; dafee furmaata argachuu qaba. Kan bara haaraa kana keessatti baduu ykn dhaabbachuu qabu tokko isa kana dha. Tokkummaan yaalamaa jiru tokkummaa qabsaa’otaa, gareelee fi jaarmayootaa qofaa otuu hin taane, kan uummata walqoqqoodu kana deebisee tokkoomsu ta’uu qaba. Otuu miseensotni, deeggartootni fi hawaasni hin tokkoomin; otuu tokkummaan uummataa hin milkaawin, yoo hoggantootni qofaan waliigaltee waliif mallatteessan kuni gahaa hin ta’u. Tokkummaan dhugaa hundeerraa, hawaasa keessatti jalqabuu qaba. Akka ijaarsa manaa hundeerraa jalqabuu qaba jechuu dha. Haa ta’u malee, karaa tokko qofaa dhaan ilaalamuu hin qabu. Karaan biraas hojjechuu ni danda’a. Yoo hoggantooni fi qabsaa’otni waliigalan, fi tokkummaa dhugaa ijaaran, sana booda uummata fi hawaasota tokkoomsuuf hojjechuun ni danda’ama. Rakkoon tokkummaatuu kan dhufe waliigaltee dhabuu hoggantoota qabsoo kanaarraa waan ta’eef, yoo isaan dhugaa dhaan tokkooman, wanti hawaasni fi uummatni wal qoqqoodu kun hin tokkoomneef sababni natti hin mul’atu. Karaa fedheenuu haa ta’u, bara haaraa kana keessatti rakkoolee uumamaniif furmaatni barbaadamuu qaba. Kanaaf ammoo, Oromoon hunduu dirqama mataa ofii qaba; dirqama lammummaa fi Oromummaatu irraa eegama. Kuni yaada fi karoora bara haaraa ta’uus qaba. Yoo karaa gaariitti deemuuf of jijjiiruu baatne; yoo rakkoolee dhalataniif ykn uumamaniif waliin furmaata hin barbaadne; yoo kanaafis hin yaadne fi ciminaan hin hojjenne, bilisummaa hawwinu ykn barbaadnus achi nurraa fagaachaa deema. Bilisummaan wareegamaan malee kadhaa dhaan akka hin argamne hunduu hubachuu qabu. Yoo tokkooman ykn tokko ta’an, wanti waan waliin barbaadan tokko hin arganneef sababni hin jiru jedheen amana. Barri haaraan jalqabe kun uummat keenyaaf jijjiirama tokko akka fidu, kan dabrerraa barannee kan fuulduraatiif of qopheessuu qabna. Bara haaraa otuu hin taane, kan jijjiirama tokko fiduu danda’u numa Oromoo dha. Jijjiiramni akka dhufu dura nuyis of jijjiiruu qabna; kuni waadaa bara haaraa ta’uu qaba. Irra deddeebi’ee, rakkoolee mul’achaa jiran kaasee, dubbsitoota barruu kiyyaa ifachuus hin barbaadu. Haa ta’u malee, wanti marsaalee tokko tokkorratti argamu fi PAL TALK irratti dhaga’amu; akkasumas dabree dabree hawaasa keessattillee bakkee tokko tokkotti mul’atu, waan baay’ee nama yaaddessuu dha. Dur dhokatee jiraatullee hin beeku, garuu har’a waayeen gandummaa, naanummaa fi amantii ifatti ba’ee mul’achuu dhaan akka namootni wal qoqqoodan taasisaa jira. Namootni tokko tokko kun Arsii dha; sun Wallaggaa dha, kun Shawaa dha; sun Harari; isaan sun islaama; isaan kun pheenxee dha;…. jechuu dhaan hawaasa keessatti summii Oromummaa diigu fi balleessu facaasaa jiru. Balleessi akkanaa kuni ammoo qabsoo bilisummaa laaffisuu bira dabree egeree keenyafille rakkoo furmaata hin arganneef hundee ijaaraa jira. Waayee diigaan akkanaa kun bara haaraa kana keessatti yoo dhaabbachuu baate, badii daangaa hin qabne akka fiduu danda’u mamiin hin jiru. Kun dubbii oo’isuu miti; dharas miti. Waayeen kun sirriitti hubatamuu qaba. Kan ani Oromoo dha ofiin jedhu dalaga badaa akkanaarraa of eeguu qaba. Dhumarratti, ammas akkuma dur, akkuman hamma har’aati gochaa ture, dhaamsi ani Oromoo hundaafuu dabarsuu barbaadu, akka jijjiramni tokko uummata keenyaaf dhufu ykn dhufuu danda’u, dura of jijjiiruu qabna. Jijjiiramni mataa mataa kuni ammoo kan jalqabu dhimma dhuunfaa dura dhimma saba ykn uummata keenyaatiif dursa yoo kan kenninu ta’e dha. Yoo waan Oromoo fi Oromummaa diigurraa of qusatne dha; of qusachuu qofaa otuu hin taane, warra hojii diigaa akkanaa dalaganillee diinaan walqixxeensinee ilaaluu qabna; saaxiluus qabna. Erga Oromuummarratti duule; erga tokkummaan ilmaan Oromoo akka hin ijaaramne sababa adda addaa uumee, gufuu itti ta’uu barbaade, namni tokko ani Oromoo dha ofiin jechuun isaa ykn ishiituu mamii keessa waan galuuf, inni ykn ishhiin kun diinaraa adda ta’uu hin danda’u. Hawaasni fi uummatni Oromoo warra badii akkanaa dalagan of keessaa qulqulleessuu qaba. Karaa biraatiin, warri tokkummaa ilmaan Oromootiif keessumaayuu kan qabsaa’otaa fi sabboontota Oromootiif carraaqaa jirtan galanni keessan tokkummaa dhugaa haa ta’u jechuu dhaan barruu kiyya asirratti xumura. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Qaanqee qabsoo bilisummaa uummata bal’aa humni kamiiyyuu dhaamsuu hin danda’u

Abdii Boruutiin Haalli addunyaa kanaa yeroo dhaa yerootti jijjiiramaa waan deemuuf, qabsoo bilisummaa uummata tokkoo daddafsiisee kan biraa ammoo haa tursiisu malee, uummatni gabrummaa jala ykn keessa jiru kana keessaa ykn jalaa ba’uun hin oolu. Gabroonfataanis, carraa gaariitti fayyadamee; haalli mijaawaan uumameefii; karaa adda addaatiin humna isaa cimsee, umurii bittaa haa dheereffatu malee, kufaatiin isaas gaaf tokko akka hin hafne waan nama shakkisiisuu miti. Qbsoo bilisummaa uummata bal’aa, kan akka ibiddaa boba’aa deemu, dhaamsuuf yoo danda’ame sirumaa dhabamsiisuuf haa yaalamu malee, kana humni kamiiyyuu dhabamsiisuu hin danda’u. Ni tura, baroota dheeraa fudhata; yookaanis dhaloota tokkorraa dhaloota biraatitti dabra malee, qabsoon bilisummaa galii isaa otuu hin geenye hin hafu; injifatnoon xumuraas kan uummata bal’aa ta’a jechuu dha. Naannoo’uma keenya naannoo gaafa Aafrikaa yoo fudhanne, haalli addunyaa yeroo sanaa, akka tasaa fi carraa ta’ee, haala qabsoof tolu ta’ullee, qabsoon uummata bal’aa Eertiraa mootummaa Mangistuu, kan humni fedhee kuffisuu hin danda’u jedhameef sana, moo’atee, boodarra walabummaa ofii argate. Wayyaaneen illee haala yeroo sanaatti fayyadamtee, biyya keenya qabattee, kunoo har’a bar-kurnee lama bifa biraatiin nu gabroomsaa jirti. Gabrummaan ishii ammoo siriidhaa kan dur caalaa hamaa ta’ee argame. Uummata olla keenyaa kan biraa, uummata Suudaan Kibbaas yoo ilaalle, qabsoo hadhaawaa keessa dabranii; wareegama meeqa itti kaffalanii; kunoo har’a jalabultii walabummaa isaanii keessa jiru. Guyyaa gammachuu, guyyaa biiftuun haaraa baatu eeggachaa jiru. Humni kamiiyyuu qaanqee bilisummaa isaanii otuu hin dhaamsin as ga’ani. Gara qabsoo bilisummaa Oromootti deebi’uu dhaaf, uummatni bal’aa fi sabni guddaan akkanaa, qabsoon bilisummaa isaa qancartee; humnoota saba bicuutiin gabroonfatamaa jiraachuun dhiibboo dha. Haa ta’u malee, yeroo tokko tokko yoon taa’ee itti yaadu, kan qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) laaffise yookaanis galii isaa akka hin geenye taasise, jabeenya fi cimina diinaa qofaa miti. Kan diina keenya jabeessu fi cimsu laafina mooraa keenyaa fi gantuulee mooraa kana keessa dhokatanii diinaaf hojjetanii dha. Rakkoon keenya akkuma baay’ina fi bal’ina keenyaa ti; akkuma nuyi lakkoofsaan baay’ee taane, rakkooleen keenyallee akkasuma baay’ee dha jechuu dha. Hamma garaaf kaattuu fi garaaf bultuun nu keessa jirtutti; hamma diinaaf bitamtuu fi diina jala kaattuun, diinaaf ergamtuun nu jidduu jirtutti; hamma mooraan QBO warra akkanaa kana ofkeessaa qulqulleessutti, qabsoo kanatti gufuuleen waan baay’ataniif, galiin QBOs turuu danda’a jechu dha. Galiin isaa haa turu malee, qabsoon kun ni dhaabbata ykn ni dhabama jechuu miti. Dhiyoo kana gaafii fi deebii Televiziyoonii Oromiyaa jedhamu (OTVn) Liichoo Bukuraa wajjin godhe tokko bilisummaa.com irratti argeen ture. Namtichi kun qawwee qabsaa’onni Oromoo bilisummaa uummata isaaniitiif jedhanii qabatanii ittiin wareegaman fuudhee; harka diinaatti galchee; QBO ganee waggaa tokko booda gadi ba’ee fuula isaa mul’isuu dhaan; qaanii takka malee diina isa biteef olola oofaa jira. Maal nama dinqaree? Sareenuu kan waan tokko itti darbeef duttii mitii? Gara biraatiin kan nama ajaa’ibu garuu, dhugaa addunyaanillee hubatte dhoksee; ijji isaa qofaan waan dhugaa argite fakkeessee, filannoo Wayyaaneen ofumaaf qopheessitee, ofumaaf injifadhe jettee xumurte sana baay’ee gammachiisaa dha jechuu isaa ti. Kana qofaa miti; kan nama ajaa’ibu, uummata Oromoo fi uummatoota cunqurfamoota biroo, kan qawwee Wayyaanee faashistii kanaan ukkaamamanii; Impaayara tana keessatti humnaan akka loonii walitti qabamanii jiran, tokkummaa filatanii jiraatan jechuu isaa ti. Sagaleen uummatootaa waan dhaga’ame fi fedhiin isaaniis waan eegame fakkeessee; gooftolee isaa Wayyaanota gammachiisuuf qaanii tokko malee afaan guutee dubbata. Asirratti wanti hubatamuu qabu, uummatootni waliin jiraachuuf fedhii hin qaban jechuu kiyyaa miti. Uummatootni nagaan waliin jiraachaa turan, gara fuulduraas waliin jiraachuu ni danda’u. Haa ta’u malee, mootummaan Wayyaanee, mootummoota Impaayara Itoophiyaa dabraa dhufan caalaa tokkummaa sabootaaf waan gaarii akka hojjete fakkeessee odeessuu isaatu nama dinqa. Uummatni Oromoo erga gabrummaa Habashaa jalatti kufee kaasee hamma har’aatti qabsoo bilisummaa hadhaawaa kana keessatti bu’aa ba’ii baay’ee keessa dabree as gaye. Gantuunis kan qabsoo kana keessatti mul’ate har’a qofaa miti. Warri diinaan bitamani fi diina tajaajilan kaleessas baay’ee turan; har’as akkasuma baay’eetu jiru; borullee hin dhabamani. Diinas ta’ee isaan kunis har’a qabsoo kana waan laaffisan itti fakkaata malee, qabsoo bilisummaa dhaamsuu fi galii isaarraa hanbisuu hin danda’an. Qabsoon akka ibiddaa boba’aa deemu kun diinas ta’ee ergamtoota isaa gubee akka galii issa ga’u mamiin ykn shakkiin hin jiru. Warri har’a diina jala kaatanii uummata ofiirratti daba dalagan kun, booll’a isaaniif qotamee qophaaye arguu danda’uu laata? Uummatni cunqurfame fi gabrummaa jala jiru, humnaan ukkaamamee yeroo dheeraa tura malee, warraaqsi isaa gaaf tokko cancala gabrummaa fi cunqursaa kutee, gabroonfataa fi cunqursaa akka galaanaa akka fuudhee deemu mamiin hin jiru. Dhugaan kun kan addunyaa kana keessatti mul’ate fi ammallee mul’achaa jiru dha. Obsi uummataa yoo daangaa dabre fi akka bishaan daffee yoo irragate, maal godhuu akka danda’u, otuma hin fagaatin asuma ardii Aafrikaa keessa, uummatni Tunisiyaa maal akka godhe, akka fakkeenyaatitti ilaaluu ni dandeenya. Kanaaf, qabsoon ykn warraaqsi uummataa oolee bula malee gaaf tokko gabroonfataa fi cunqursaa akka jilbiiffachiisu shakkiin hin jiru jechuu dha. Warri garaa ofiitiif jedhanii; uummata fi saba ofii gananii; gabroonfataa tajaajilanis badiin isaaniis gooftolee isaanii wajjin akka ta’u hubachuu qabu. Impaayarri Itoophiyaa, biyya humnaa fi dhiigaan ijaaramte; biyya hiddi gabrummaa keessatti cime; karaa fedheenuu haa ta’u biyya diimookraasiin dhugaa keessatti ijaaramuu fi mul’achuu hin dandeenye; biyya abbaan irree keessatti dhufaa dabran; biyya fedhiin uummataa keessatti hin eegamne; biyya humnootni saba bicuu harka olaanaa qabaachaa turani fi ammas jiran; borullee jiraachuu malan waan taateef, biyya tokkummaa dhugaatiin jiraachuu dandeessu hin fakkaattu. Uummatni mana hidhaa qayee ofii godhate; uummatni nagaan ba’ee nagaan galuu hin dandeenye; uummatni qayee fi lafa isaarraa humnaan buqqa’aa jiru; uummatni beelaan akka baala mukaa harca’aa jiru; uummatni biyaa dureettii isaa keessatti jireenya namaa gadii jiraachaa jiru; qabsoo hadhaawaa kana itti fufee bilisummaa ofii argachuu barbaada malee, Impaayara sirna gabroonfataatiin dulloomtee kufuuf deemtu tana keessatti tokkummaan dhugaa jira ykn jiraachuu danda’a jedhee waan amanu natti hin fakkaatu. Uummatni Oromoo duris taanan uummatoota biroo wajjin nagaan jiraachaa waan tureef; ormatu dhufee mirga isaa dhiite malee, daangaa dabree orma waan hin tuqiniif; bilisummaa fi abbaabiyyummaa humnaan dhabe deebisee argachuuf qabsaa’a malee, mirga uummatoota biroo waan hin tuqneef, bilisummaa fi walabummaa ofii yoo argate booda; yoo fedhii isaa ta’e, uummatoota ykn saboota biroo wajjin gamtaa dhaan nagaan jiraachuu ni danda’a. Kan bilisummaa fi walabummaa booda dhufu filannoo uummata bal’aa keenyaa ti; kanaaf haal-dureen hin jiru. Bilisummaa fi walabummaan uummata Oromoo garuu dirqama dha. Kaayyoo fi galii kanarratti asi fi achi jechuun hin jiru. Karaa biraatiin garuu, uummatni keenya hiree mirga ofii ofiif murteeffachuu danda’ee; kana keessatti walfaanummaa saboota Itoophiyaas kan filatu yoo ta’e, fedhii uummataa kana dura dhaabbachuun hin danda’amu. Haa ta’u malee, uummatni keenya bilisummaa fi abbaabiyyummaa dhabe deebisee argachuuf yookaanis mirgi hiree murteeffannaa isaa akka mirkanaawu, maaltu godhamuu qaba? Gabaabumatti, kun akka mirkanaawu dura mootummaa faashistiin Wayyaanee kun kufuu qaba. Hamma Wayyaaneen Finfinnee keessaa hin buqqaanetti; karaan kamiiyyuu bilisummaa fi walabummaatti nu geessuu hin danda’u. Wayyaanee hundee ishii wajjin achii buqqisuu dhaaf ammoo, humna cimaa ishii jilbiiffachiisu uumuun barbaachisaa dha. Gaafiin asirratti ka’u garuu, humna cimaa akkanaa akkamitti uumuu dandeenya? kan jedhu dha. Humna cimaa uumuu dhaaf karaan adda addaa jiraachuu danda’ullee, karaa ykn filannoo (option) sadi asitti dhiyeessuun barbaada. Karaa ykn filannoo tokkoffaa: Humnoota bilisummaa Oromoo cimsuu dha. Kana godhuu dhaaf, humnootni Oromoo hunduu keessumaayuu bilisa baastonni kan akka ABO fi ULFO tokkummaa hunda hammatu tokko ijaaruu dha. Kanaaf ammoo tokkummaan bakkee adda addaatti yaalamaa jiru kun milkii dhaan xumuramee; sana booda humni bilisummaa abdachiisaan mooraa QBO keessatti uumamuu qaba jechuu dha. Karaa ykn filannoo lammaffaa: Humnoota bilisummaa Oromoo fi humnoota bilisummaa saboota cunqurfamaa waliin tumsa humnoota bilisummaa uummatoota cunqurfamaa ijaaruu dha. Karaa ykn filannoo sadaffaa: Humnoota bilisummaa saboota ykn uummatoota cunqurfamaa fi humnoota diimookraasii biroo wajjin tumsa-hunda-hammataa (All-Inclusive-Alliance) ijaaruu dha. Asirratti humnoota diimookraasii biroo kanan jedhu, humnoota diimookraasii dhugaatti amanan; kan kaayyoo saboota cunqurfamaa dura hin dhaabbanne; warra mirga hiree murteeffannaa sabootaatti amanani fi kanallee kabajaan fudhatan; warra qabsoo hidhannoo gaggeessan jechuu kooti. Maaliif yoo jedhame, kana booda qabsoo hidhannootiin malee Wayyaanee jilbiiffachiisuun waan hin danda’amneefi; karaan biraa waan ijibbaatame natti fakkaata. Asirratti wanti hubatamuu qabu, waan tokko (yaada tokko) barreessuu fi dubbachuun salphaa dha; waan jedhame ykn dubbatame sana hojiirra oolchuun garuu baay’ee ulfaataa dha. Filannooleen (options) sadeen kanaa olitti dhiyeesse kun tokko’umti isaallee salphaa miti. Wanti biraa hafee, tokkummaa humnoota Oromoo mooraa keenya keessatti uumuunuu qormaata guddaa dha. Qormaata duraa kana yoo hin dabarre ykn hin xumurre ammoo, kan itti aanee dhufu mirkaneessuun ulfaataa ta’a. Dhugaa dubbachuu dhaaf, har’a waldhabbii, araara fi tokkummaa jechaatuma yeroo dheeraa dabarsinee jirra; qabeenya, beekumsa fi dandeettii qabnu hundaa qabsoo kanarra oolchuu dhiifnee, waan biraarratti yeroo fixaa jirra jechuu dha. Otuu tokkummaan dhugaa jiraate fi waldhabbii fi araaramuurratti yeroo fixuu baatnee, qaata tarkaanfii tokko gara fuulduraatti deemnee turre. Yoon akkana jedhu, yaalii araaraa fi tokkummaa godhamaa jiru kana qeequu fi warra yaalii kana godhanillee hamilee cabsuu kiyyaa miti. Wantin jechuu barbaade, araara buufnee; tokkummaa hawwamus ijaarree; gara qabsoo cimsuutti deemuu qabna; yeroon dhaabbattee nu hin eegdu; qabsoo finiinsinee uummata keenya gabrummaa jalaa baasuu qabna; yeroon isaallee amma jechuu kooti. Erga kaayyoo tokkoof dhaabbatani, tokkummaan kaayyoo kana galii dhaan ga’uuf ijaaramu ammoo,tokkumma dirqamaa ti malee kan fedhii tii miti. Tokkummaan akka heerraga foormulaa dhaan kan hojjetamuu miti; kutannoo, murannoo fi obsas ni barbaada. Kaayyoon inni ijaaramuuf ammoo hunda caalaa murteessaa dha. Yoo kaayyoo tokkorratti walii hin galamne, tokkummaa uumuun baay’ee rakkisaa ta’uu danda’a. Kaayyoon uummata Oromoo ykn kaayyoon QBO inni guddaan bilisummaa fi abbaabiyyummaa deebisanii argachuu ta’ullee, kaayyoon hatattamaa, kan hunduu dafanii amma irratti walii galuu qaban, Wayyaanee kuffisuu dha. Yoo Wayyaaneen kufte malee, wanti barbaadamu fi yaalamu hunduu milkaawuu hin danda’u. Kanaaf, qabeenya, humna, barumsa, beekumsa fi dandeettii qaban hundaa qindeessanii Wayyaanee kuffisuuf qabsoo kanarra oolchuun yoomiyyuu caalaa barbaachisaan amma. Yoo akkanati hojjetame, nuyis akkuma olloota keenyaa guyyaan biiftuun bilisummaa fi walabummaa itti nuuf baatu fagoo hin ta’u. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Jijjiirama fiduuf tokkoomanii ciminaan hojjechuu dha malee, taa’anii jijjiirama eeguun homaa hin fidu

Abdii Boruutiin Akkuma meediyaalee gara garaarratti argamu fi dhaga’amu, obsi uummataa daangaa dabree; abbaa irreerratti warraaqsa godhuuf sochiin uummatoota Aafrikaa kaabaa, jijjiirama tokko ardii kana keessatti mul’isuuf waan deemu fakkaata. Bubbeen warraaqsa uummatootaa kun duumessa cunqursaa fuudhee deemee, aduu bilisummaa uummataaf waan karaa saaqu fakkaatas. Bubbeen kaabatti jalqabe kun, gara Aafrikaa bahaas dhufee, duumessa gabrummaa kana fuudhee deeminaa laata? Gaafiin kun gaafii yeroo ammaa akka ta’e, waan nama mamsiisuu miti. Haa ta’u malee, gaafiin biraa, kanan asitti kaasuu barbaadu, otuma haalli akkanaa kun (sochiin uummataa jechuu kooti) impaayara Itoophiyaa kana keessatti tasa kan uumamu ta’e, uummata Oromoo fi uummatoota cunqurfamoof jijjiiramni tokko akka dhufu of qopheessinee jirraa? kan jedhu dha. Deebiin ani gaafii kanaaf gabaabumatti kennu, akka haala amma mooraa keenya keessattis ta’ee, bakka hundattuu argamaa jirutti, Wayyaaneen haa kuftu jenna malee, waan kufaatii ishii booda dhufuuf waan of qopheessine ykn itti qophoofne natti hin fakkaatu, kan jedhu ta’a. Asirratti wantin jechuu barbaade, otuma akka tasaa ykn carraa ta’ee, mootummaan Mallasaa kufee, carraa kanatti fayyadamnee, uummata keenyaaf jijjirama tokko fiduuf yeroo ammaa haala gaarii keessa hin jirru jechuu kooti. Wayyaaneen haa kuftu jechuun gahaa miti. Wayyaanee kuffisuun karaa tokko yoo ta’u, kan sana booda ta’uuf ykn dhufuuf ammoo of qopheessuun karaa biraa ti; yookaanis ammoo karaa lamaanuu yeroo’uma tokkoon deemna kan jedhamus yoo ta’e, kun siriidhaa qophii caalaa barbaachisa jechuu dha. Qophiin ani jedhu maali? Qophiin ani jedhu, ammas gabaabumatti, humna jijjiirama fiduu danda’u; humna abdachiisaa qabaachuu ykn horachuu dha. Humni akkanaa ammoo tokkummaarraa dhufa; tokkummaa dhaan malee humna ofii cimsuun waan hin danda’amnee dha. Jaalannus jibbinus; ta’us ta’uu baatus dhugaan kun hubatamuu qaba. Tokkummaan humna kan jedhamus akkanumaan lafaa ka’ameetii miti. Tokkummaan karaa lamaan uumamuu danda’a yookaanis bifa lama qabaachuu danda’a; kunis tokkummaa fedhii fi tokkummaa dirqamaa ti. Kan nuyi amma barbaadnu; kan uummatni Oromoo hawwu; kan yaamichi godhamuuf, isa lammataa “tokkummaa dirqamaa” ti; kan kaayyoo tokkoof ijaaramu dha. Barruu jalqaba bara kanaarratti dhiyeesse tokko jalatti, dubbisaan barruu kiyyaa tokko, akkana jedhee yaada ofii barreesse: “…Sabni tokko tokkummaa kaayyoo qabaatu malee essa iyyuu hin ga’u. Kanaafuu sabni akka Oromoo rokkoolee gurguddaa qabu kun tokkumma qabaachuun isaa barbaachisaa dha. Garu tokkummaan kun attamitti dhuffu qaba isa jedhu irratti namni keenya yaada cuunfame hin qabu. Akka garaagaruumaa (diversity) qabu xiyeeffachaa , akamitti tokkummaa fidna? Karaa kamiin yoo yaalle dha eddoo tokko dhaabachuu kan dandeenyu? Rakkoon koo kana dha. Kan nama hundaas kana dha. Akkamitti tokkummaa fidna? isa jedhu irratti mee yaada kennuu yaali gara fuulduraatti….” jedhee akkan waayee kanarratti yaada koo dhiyeessu na gaafate. Akkuma obboleessi keenya kun dhuma yaada isaarratti gaafii cimaa fi bu’uraa kaase, gaafiin ijaarsa tokkummaa kun hammam laphee Oromoo keessa seenee, boqonnaa dhoowwu fi hammam rakkisaas akka ta’e agarsiisa. Dhugaa dha, kun rakkoo ykn gaafii nama tokkoo qofaa otuu hin taane, kan nama hundaa (kan uummata Oromoo bal’aa) akka ta’e waan nama mamsiisuu miti. Gaafii kanaaf deebii kennuun baay’ee na rakkisa. Tokkummaan akka heerragaa foormulaa dhaan kan hojjetamuu miti; otuu akkana ta’e, qaata furmaata tokko argannee turre. Tokkummaan akkamitti akka ijaaramuu danda’u yookaanis akkamitti tokkummaa fiduu akka dandeenyu karaan adda addaa jiraatullee ykn jiraachuu danda’ullee, tokkummaa dhugaa ijaaruuf, waa baay’eetu nurraa eegama. Tokkummaa dhugaa ijaaruun wareegamas ni barbaachisaa bar! Yoo wareegama kanaaf of hin qopheessine, tokkummaa uumuun hin danda’amu jechuu dha. Tokkummaa uumatni Oromoo barbaadu, kan kaayyoo tokkoof ijaaramu; kan qabsoo bilisummaa kana galii hawwameen ga’u; tokkummaa dirqamaa ijaaruuf dirqama nurraa eegamu beekuu fi hubachuun barbaachisaa dha. Dirqama nurraa eegamu kanan jedhu: Egaa, qabxiileen asitti dhiyeesse kun, akkan ofii kiyyaa yaadutti, waliigaltee uumuu dhaaf nu gargaaruu danda’u jedheetan malee, tokkummaa ijaaruuf ulaagaalee dha ykn ta’uu qabu jechuu kiyyaa miti. Gaafii obboleessi keenya na gaafateef, “Akkamitti tokkummaa fidna?” kan jedhuuf deebii sirrii ykn quubsaa akka hin taane naaf gala. Haa ta’u malee, yoo qabxiilee kana hojiirra kan oolchinu ta’e, tokkummaa ijaaruuf karaa nuuf gabaabsuu danda’u jedheen yaada. Gara ijoo dubbiitti deebi’uu dhaaf, Wayyaanee kuffisuufis ta’ee, kan sana booda dhufuuf of qopheessuuf, har’a tokkummaa keenya cimsinee, humna abdachiisaa yoo uumne malee, jijjiirama impaayara kana keessatti dhufu keessatti ammas carraan biraa akka nu hin dabarre yaaddoo guddaan qaba. Karaa biraatiin ammoo, jijjiirama tokkollee nutu fiduu qaba ykn danda’a malee, wanti ormarraa eegnu hin jiru. Tokkummaa dhabne malee waa hundaa kan nu barbaachisu qabna. Qabeenya, humna, barumsa, beekumsa fi dandeettii qindeessinee qabsoo kanarra oolchuun ni danda’ama. Jijjiirama tokko fiduuf garuu, har’a hatattamaan tokkummaa dhugaa, kan hundaa hammatu, ijaarree, humni cimaa fi abdachiisaan uumamee, qabsoo finiinsuu qabna jechuu dha. Yeroo qilleensi jijjiiramaa mul’achaa jiru kana, garaagarummaa nu jidduu jiru dhiphifnee; waliigaltee uumnee, tokkumma dirqamaa ijaaruu qabna jechuu kooti. Barruu kiyya kan kana duraa keessatti, humna Wayyaanee kuffisuu danda’u uumuu fi cimsuu dhaaf karaa ykn filannoo (option) sadi dhiyeessuun kiyya ni yaadatama. Filannoo sadaffaa jedhee kanan dhiyeesse “humnoota bilisummaa saboota ykn uumatoota cunqurfamoo fi humnoota diimookraasii biroo wajjin tumsa-hunda-hammataa (All-Inclusive-Alliance) ijaaruu” kan jedhu dha. Haa ta’u malee, akka yaadoleen tokko tokko barruu sanarratti dhiyaatani fi akkasumas iimeelii dhaan na ga’anitti, yaada (filannoo) kanarra shakkiin waan jiru fakkaata. Shakkiin kun ammoo, muuxannoo dabre fi yaaddoo namootni qabanirraa kan ka’e yoo ta’e malee, tumsa akkanaatiin mormuuf ykn akka hin ijaaramne dura dhaabbachuuf waan ta’e natti hin fakkaatu; akka yaada fi hubannoo kiyyaatitti jechuu kooti. Dhugaa dubbachuu dhaaf, warri yaada akkanaa dhiyeessan kun dhugaa qabun jedha. Maaliif yoo jedhame, yeroo ammaa kan Adda Bilisummaa Saba Ogaadee (ONLF) irraa kan hafe, jaarmayaan qabsoo hidhannoo cimaa gaggeessu akka hin jirre waan nama mamsiisuu miti. Kanaaf, gaafiin dubbistootarraa dhiyaate: “Humnootni diimookraasii, kan qabsoo hidhannootti amanani fi kanas gaggeessan isaan kami?” jedhu gaafii sirrii ti jedheen yaada. Erga humnootni akkanaa hin jirre, warra akkanaa wajjin tumsa-hunda-hammataa ijaarra jechuun hiikni isaa maali kan jedhutti waan nama geessuuf, achirraa ka’anii shakkii qaban dhiyeessan jechuu dha. Asirratti namootni yaada akkanaa qaban karaa lamaan ilaalamuu ni danda’u. Karaan tokko, sabbontota Oromoo kan wayyee kanarraa yaaddoo fi sodaa qaban yoo ta’an; karaan biraa ammoo warra Wayyaaneef hojjetan (dabballoota ishii) warra akka tumsi jabaan, kan Wayyaanee kuffisuu danada’u, hin ijaaramne waan danda’an godhuu yaalanii dha. Asirratti hubannoo guddaa fi baay’ee of eeguu nama barbaachisa. Warri Wayyaanee dhaaf hojjetan, waan uummata Oromootiif quuqaman of fakkeessanii, tokkummaas ta’ee tumsi akka hin ijaaramamne yaalii godhu; kun beekamaa dha. Haa ta’u malee, sabboontotni Oromoo, kan waayeen uummata keenyaa isaan quuqu, yaada mormaa tokko yoo dhiyeessan, kana qalbii dhaan itti yaaduu fi yaada bilchaataa ta’een wal amansisuu yaaluun baayee murteessaa dha. Yoo akkanatti hin ilaalamne fi dafnee aarumaan waan faallessaa yookaanis kan hamilee namootaallee tuquu danda’u kan dubbannu ta’e, namootni gara fuulduraa yaada ofii dhiyeessuurraa of qusachuu danda’u. Kuni ammoo hundaafuu faayidaa waan qabu natti hin fakkaatu. Obsa guddaa kan barbaachisullee asirratti jechuu kooti. Karaa biraatiinis, haala mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) yeroo ammaa yoo ilaalle fi hubanne, otuu ofii keenyaaf tokkummaa cimaa hin qabaatin; otuu mooraa fi humna keenya hin cimsin; otuu tokkummaa keenya hin xumurin; tumsa-hunda-hammataa humnoota alaa wajjin ijaaruu yaaduun ykn yaaluun bu’aa waan fidu hin fakkaatu. Mee ammas yaada dubbisaan barruu kiyyaa kan biraa tokko wayee tumsa-hunda-hammataa irratti barreessen asitti dhiyeessa: “….Bara 1991 yeroo garaagarummaan har’a bikka addaa addaatti uummata keenya gidduutti facaafame kun yeroo xiqqaa turett illee sirriitti itti fayyadamuu kan dadhabne, har’a akkamiin warra “demokraasii” maqaa dha’anii uummata keenya itti fayyadamanii bikkuma dheenggadda turretti nu deebisuuf hawwii fi sagantaa isaanii illee dhoksuu kan hin feene wajjiin hariiroo uummanna?….” Ani akkan hubadhetti, waayeen kun namoota baay’ee waan yaaddessu fakkaata. jedhu keessatti, sadarkaa sadarkaa dhaan deemuu qabna jedhe. Asirratti ijjannoo kiyya hin jijjiiramne. Egaa, akkuma mata dureen barruu kanaa jedhu “jijjiirama fiduuf tokkoomnee ciminaan hojjechuu dha malee, taa’anii jijjiirama eeguun homaa hin fidu” kanan jedheef, jijjiiramni tokko dhufee ammas carraan biraa akka nu hin dabarre; jijjiirama tokkollee nu’umti fiduu akka dandeenyu, tokkummaa keenyatti cimuu qabna jechuu kooti. Asirratti wanti hubatamuu qabu, taa’anii jijjiirama eeguu yoon jedhu, hoomtuu hin godhamu, hoomtuu hin hojjetamu; tattaaffiin hin godhamu; callisneetuma teenya jechuu kiyyaa miti. Tokkummaan barbaachisaa qofaa otuu hin taane dirqamas akka ta’e hubannee, kanaaf ciminaan hojjechuu qabna jechuu kiyya. Yoo akkanatti of hin qopheessine yookaanis itti hin qophoofne, ammas humni biraa carraa tokko argatee, dhufee, gabrummaa keessa akka nu hin tursiifne sodaa fi yaaddoo guddaan qaba. Yaaddoo kana hunduu qabaachuu fi mala barbaaduu qabna jedheen amana. Malli ykn furmaatni amma natti mul’atu, dafnee tokkummaa dirqamaa ijaarree, waan dhufu hundaaf of qopheessuu dha. Yoo kun hin taane, gabrummaa itti aanee dhufuuf of qopheessuu dha jechuu dha. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Uummata biratti argamanii fincilaaf (warraaqsaafi) kakaasuu dha malee…

Warraaqsi uummataa yookaanis fincilli diddaa roorroo addunyaa kanarratti sochii bifa haaraa ta’aa waan jiru ykn ta’uuf waan deemu fakkaata. Kanaaf ammoo waan uummatootni Aafrikaa kaabaa, kan akka uummata Tunisiyaa fi uummata Misraa godhan akka fakkeenyaatitti ilaalamuu ni danda’a. Sochiin ykn warraaqsi uummatootaa kun biyyoota birootti ce’uu akka danda’u yaadama; waan hin hafnes fakkaata. Gaafiin yeroo ammaa ka’u fi yaadni hunda birattuu mul’atu garuu warraaqsi uummatootaa kun achuma biyyoota ollaa Misraatti ce’ee, gara biyyoota jiddugaleessa bahaatti dabra moo, gara biyyoota ardii Aafrikaa biroottis dabrina laata? kan jedhu dha. Kan ta’es ta’u, oolee haa bulu malee, biyya roorroo fi gabrummaan jiru keessatti warraaqsi uummataa bifa kamiinuu haa ta’u, gaaf tokko mul’achuun hin oolu. Yoom akka ta’u garuu abbaan fedhee beekuu hin danda’u; kun waan tasa ta’uu danda’uu dha. Abbaan irree fi gabroonfataanis boombii (dhoowaa) yeroorra akka taa’an waan nama mamsiisuu miti. Warraaqsi uummataa kan dhalatu, gabaabumatti ibsuu dhaaf, yoo rakkooleen adda addaa uummatarratti heddoomani fi cimaa deeman; yoo mirgi ilma namaa dhiitame; yoo roorroo fi gabrummaan uumatarra turani fi jiran; akkasumas jireenyi uummataa hammaachaa deemee, obsi uummataas yoo daangaa dabre dha. Haa ta’u malee, roorroo fi gabrummaan hammaachaa deemuun qofaa fincilli ykn warraaqsi uummataa salphaatti akka uumamu godhuu hin danda’u. Fincilli ykn warraaqsi akka argamu fi fiixallee ba’uu danda’u (akka milkaawu) waa baay’ee barbaachisa; qophii bal’aa barbaadas. Yoo sirriitti itti hin qophaa’amne, qaanqeen warraaqsaa kun abbaa irreetiin ykn gabroonfataa dhaan dafee dhaamuu danda’a. Warraaqsi kan guyyaa beekamaan tokko qabameefii karooraan ta’uu miti; waan tasa ta’uu dha. Akka inni milkaawu garuu qophii karoorfachuun ni danda’ama. Kuni ammo ciminaan hojjechuu fi wareegamallee waan barbaadu dha. Qophii kana keessaa inni tokko fi guddaan uummata ijaaruu, dammaqsuu, odeeffannoo bal’aa kennuu fi kakaasuu; warraaqsaaf ykn fincilaaf isa qopheessuu dha. Uummatni hin ijaaramne fi odeeffannoo gahaa hin arganne yeroo tokkoon ka’ee finciluu ykn warraaqsa godhuu hin danda’u. Kuni ammoo kan milkaawu yoo uummata jidduutti argamanii fi uummata bira dhaabbatanii waan barbaachisu hundaa qindeessanii dha. Uummatarraa fagaatanii yoo jiraatani fi alaala taa’anii yaamicha fincilaa dabarsuun bu’aa-dhabeenyi isaa karaa lamaan mul’ata. Karaan tokko, alaala taa’anii uummata bal’aa ijaaruun, dammaqsuu fi kakaasuun baay’ee rakkisaa ta’a. Yoo uummatni sirriitti hin ijaaramne fi dammaqee sagalee tokkoon warraaqsaaf hin kaane, warraaqsi kun milkaawuu hin danda’u. Karaan lammataa, otuma akka tasaa ta’ee warraaqsi tokko mul’ate, uummata hogganaa of biraa hin qabne tokkoof warraaqsa kana keessatti, jijjiiramni uummatni hawwu otuu hin argamin hafuu danda’a. Humni uummataaf hin dhaabbanne tasa carraa kanatti fayyadamee aangootti dhufuu danda’a jechuu dha. Gara impaayara Itoophiyaa fi uummata Oromootti deebi’uu dhaaf, haa turu ykn haa daddafu malee, impaayara kana keessattis warraaqsi tokko dhalachuun isaa waan hin hafnee dha. Haa ta’u malee, akkuma beekamu, hoggantootni jaarmayoota bilisa baasota Oromoo, keessumaayuu abdii uummata Oromoo kan ta’e, Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) hoggantootnis isaa biyya alaa jiru; uummata jidduutti argamanii uummata keenya waa hundaaf qopheessuu fi kakaasuu hin danda’an; alaala jiraatanii kana godhuun rakkisaa waan ta’uuf jechuu dha. Kun rakkoo karaa tokkoo ti. Rakkoon karaa lammataa, biyya fi uummata irraa fagaatanii biyya alaa keessattillee tokkoomuu hin dandeenye. Jaarmayootas ta’ee hoggantootni tokkummaa hin qabne ammoo uummata bal’aa ijaaranii warraaqsaaf qopheessuun hafee, ofii isaaniituu qopheessuun rakkisaa ta’a. Kun dhugaa dhokachuu hin dandeenye dha. Karaa biraatiin yoo ilaalames, jaarmayootni fi hoggantootni isaa tokkoomuu yoo hin dandeenye; yoo yaamichi tokkummaa isaa hin dhaga’amne; yoo humni mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) yeroo dhaa yerootti laafaa deeme; uummatni Oromoo eenyu abdateeti; eenyutu egere na hoggana jedheeti hamilee dhaan warraaqsaaf of kaasa? Warraaqsa ykn fincila uummataa keessatti gahee guddaa kan taphatan dargaggoo dha; abdiin uummataallee isaanuma. Ijaaranii, humna fi dandeettii isaanii qindeessanii waa hundaaf qopheessuun kan danda’amullee dargaggoo dha. Haa ta’u malee, har’a, jaarmayaa ykn hogganaa Oromoo kamtu kana godhuu danda’a? Akka haala amma jiru kanatti, dargaggootnis maal jaarmayoota fi hoggantoota keenyarraa barachuu danda’u? Maaltu fakkeenya gaarii isaaniif ta’a? Muuxannoo maal hoggantootarraa argachuu danda’u?… Asirratti wanti hubatamuu qabu, yoon gaafiilee kana kaasu, dandeettii fi beekumsa hoggantoota keenyaa kan hundaatuu gaafii keessa galchuu kiyyaa miti. Isaanuma qofaa kophaatti baasee qeequu barbaaduus miti. Kan qeeqamuu qaban hoggantoota qofaa miti jechuu kooti. Hundi keenyaa mataa mataa keenyaaf gaafii dhiyeessuu qabna. Qabsoo bilisummaa kanaaf maal gumaachina jennee of gaafachuu qabna; ofillee qeequus qabna. Quba tokko yoo ormatti agarsiifnu, quba sadi akka ofitti agarsiifnu hubachuu qabna. Hamma danda’ame karaa danda’ameen qabsoo bilisummaa Oromootiif gahee keenya taphachuun ykn qooda keenya gumaachuun dirqama hunda keenyaa (Oromoo) ti; ittigaafatama lammummaa ti. Jiruu fi jireenya dhuunfaa har’aa qofaa otuu hin taane jireenya fi egeree uummata keenyaa yaaduu qabna. Egereen uummata Oromoo fi Oromiyaa sammuu hunda keenyaa keessatti mul’achuu qaba. Wanti ani caalaatti jaarmayoota fi hoggantoota keenyatti xiyyeeffadhuuf, sababootni gara garaa jiraatanillee, sababoota gurguddoo lama kaasuun barbaada. Inni tokko, yaamicha tokkummaatiif dafanii owwaachuu diduu ykn dadhabuu dha. Yoo tokkummaan hin jiraanne, humna ofii cimsuun akka hin danda’amne isaan caalaa namoota birootu beeku jechuun hin danda’amu. Otuma kana beekanuu yaamicha uummataa hojiirra oolchuu dadhabuun maali? Hawwii uummata bal’aa maaliif guutuu dadhabu? Maaliif yaamicha uummata bal’aa hin kabajne? Jaarmayootni ykn hoggantootni, qabsoo kana cimsuu fi galii hawwameen ga’uuf har’a hin tokkoomne, boru akkamitti waliigalanii biyya tokko bulchuu danda’u? Sababni inni lammataa, dubbachuu fi waadaa galuu malee, waan dubbatan hojii dhaan agarsiisuu dadhabuu dha. Hammuma barri haaraan jalqabu, dhaamsa bara haaraa dabarsuun uummata keenya ifachiisee jira. Dhaamsa dabarsuun qofaa gahaa miti; xinnaatullee jijjiiramni tokko tokko mul’achuu qabu. Dhugaa dubbachuu dhaaf, yeroo tokko tokko yoon taa’ee (itti) yaadu, dubbiin ykn dhaadannoon “Tokkummaan humna” jedhu kun mooraa keenya keessatti waan hojjetu natti hin fakkaatu. Asirratti wantin hubachiisuu barbaadu, tokkummaan humna miti; tokkummaa nu hin barbaachisu; tokkummaa dhiisaa jechuu kiyyaa miti. Tokkummaan akka humna ta’u waan nama mamsiisuu miti; kun dhugaa waliigalaa ti. Haa ta’u malee, “Humni Tokkummaa dha” yoo jenne hoo, haala keenya keessatti sirrii ta’uu hin danda’uu? Eeyyen, sirrii ta’uu ni danda’a. Maaliif yoo jenne, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, otuu jaarmayoota Oromoo keessaa inni tokko cimee, injifatnoolee tokko tokko argamsiisee; jijjiirama tokko tokko mul’ise, uummata Oromoo dhiisii jaarmayootni hafanillee kana duuba ykn wajjin akka hiriirani fi tokkummaanillee yeroo kana ijaaramuu akka danda’u dha. Jaarmayootni keenya, tokkoomne ykn tokkoomaa jirra yookaanis tokkoomuuf deemna jechuun qofaa gahaa hin ta’u. Tokkummaan yoo ijaarame, booda bu’aan tokko irraa argamuu qaba. Akkuma tokkummaan humna jedhamu, humni injifatnoo argamsiisu asirraa uumamuu qaba. Yoo kuni hin taane ykn hin mul’anne, tokkummaan ijaaramus maqaaf yoo ta’e malee, hiika biraa hin qabu. Maaliif waayee kana akkan kaase fakkeenya tokko tokko dhiyeessuun barbaada. Tokkoffaa, gara jalqaba bara dabree (bara 2010) irratti jaarmayootni Oromoo sadi walittibaqanii jaarmayaa tokko, kan hogganummaa tokko jalatti socha’u, ULFO akka ijaaran ni yaadatama. Haa ta’u malee, tokkummaan kun gammachuu guddaa dhaan simatamullee, hamma har’aatti wanti tokko irraa hin argamne. Dhugaa dubbachuu dhaaf, jaarmayootni kun jiraachuun isaaniituu hin dhaga’amu; wanti isaan dalaga jiranillee hin beekamu. Lammaffaa, akkuma yaadatamu, dhiyoo kana jaarmayootni lama FIDO fi QC ABO marii araaraa akka godhan labsamee ture. Mariin kunis tokkummaa ijaaruuf ta’ee ykn araaramuuf akka ta’u wanti irra gahame fi wanti ifa ta’ee beekame hin jiru. Karaa biraatiin ana kan naaf hin galle, jaarmayoota sadeen walittibaqanii ULFO ijaaran keessaa inni tokko FIDO akka ta’e himamee ture. Otuu kun akkana ta’ee jiruu, FIDOn kophaa isaa QC ABO wajjin marii araaraa barbaaduun maaliifi? Anaaf otuu hin galin hafe moo FIDOn bakka ULFO bu’ee, ULFO fi QC ABO walitti araarsuu fi tokkoomsuufi? Rakkoon mooraa QBO keessa jiru inni tokko waan jaarmayootni keenya dalagan ykn dalagaa jiran ifa ta’uu dadhabuu ykn wanti ifa ta’e tokko (transparency)n dhabamuu dha. Waan tokko uummataaf ifa godhuu dhiisuu dha; balbala cufamaa duubatti wanta uummatni hin beekne dalaguu dha. Sadaffaa, Jaarmayootni ykn gareeleen tokkummaa ijaaruuf ykn tokkoomuuf waliigaltee mallatteessan, SG ABO fi KY ABO, yeroo Fulbaana keessa waliigaltee mallatteessan sana baatii ykn ji’a shan keessatti waa hundaa xumuruuf akka deeman dubbatanii turan. Jiini ykn baatiin shanan isaan jedhan kunis kunoo dhumuuf ykn xumuramuuf deema. Wanti isaan irra gahani fi irra jiran garuu maal akka ta’e wanti beekamu hin jiru. Egaa, waayee akkanaa kanatu akkan tokkummaa gaafii keessa galchu na taasise malee, tokkummaan humna miti jechuu barbaadeeti miti. Ammas taanan “tokkummaan humna.” Tokkummaa dhugaarraa humna cimaa fi abdachiisaatu uumama. Tokkummaan uumamu ykn ijaaramu tokkummaa dhugaa, kan kaayyoo tokkoof ijaaramu yoo ta’e, tokkummaa injifatnoo fidu fi bu’aa argamsiisu akka ta’u waan nama mamsiisuu miti. Tokkummaan akkanaa mooraa QBO keessatti ijaaramuu danda’aaree?? Gara mata duree barruu kanaatti deebi’uu dhaaf, yaada akkanaa hojiirra oolchuun ulfaataa ta’ullee, uummata bal’aa ijaaranii, dammaqsanii fi kakaasanii warraaqsaaf qopheessuufis ta’ee; walumaagalatti qabsoo bilisummaa cimsuuf, karaan jijjiirama fi bu’aa uummata keenyaaf fiduu danda’u, uummata ofii uummata bal’aa jidduutti argamanii; ofis uummatas waa hundaafuu qopheessanii; irree tokkoon gabroonfataa irratti duuluu dha jedheen amana. Alaala jiraatanii dhaamsa dabarsuun ykn yaamicha godhuun bu’aa waan fidu natti hin fakkaatu. Jaarmayaan uummata tokkoof dhaabbatu ykn jaarmayaa bilisabaasaan uummata ofii bilisoomsuu barbaadu, uummata biratti argamee, uummata bal’aa of duuba hiriirsee; qabsoo ganama manaa ba’eef; qabsoo kaayyoo godhatee ijaarameef galii hawwameen ga’uu qaba. Warraaqsi tokko impaayara Itoophiyaa keessattis dhalachuun hin oolu. Haa ta’u malee, warraaqsa kana keessatti, jijjiiramni tokko uummata Oromootiifis ni dhufa jedhanii yaaduu fi alaala jiraatanii eeguun bu’aa waan fiduu miti. Mee haa jennu, akka tasaa ta’ee, warraaqsi tokko impaayara kana keessatti otuu dhalate, waan dhufuuf of qopheessinee ykn itti qophoofnee jirraa? Yaaddoon kiyya, warraaqsa tasa uumamu keessatti, carraan biraas akka nu hin dabarre; bu’aalee hamma har’aatti argannee, harkatti galfanne kanallee akka hin dhabne; humni biraa tasa aangootti dhufee, ammas gabrummaa keessa akka nu hin tursiifne dha. Kanaaf, karaa hundaan of qopheessuu fi uummata keenyas jijjiirama tokkoof qopheessuun dirqama ta’a. Balaa namatti dhufuuf deemu alaalatti arguu fi iitt qophaa’uun barbaachisaa dha. Balaan kun akka nurra hin geenye of qopheessuu qabna jechuun ammoo sodaachuu miti. Waan badaafis ta’ee waan gaarii dhaafillee of qopheessuun ykn itti qophaa’uun waanuma ilmaan namootaarraa eegamuu dha. Waan dabre irraa barachuunillee kan barbaachisu yoomiyyuu caalaa amma ta’uu qaba. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Qaama rakkoo ta’uu dhiisanii, qaama furmaataa ta’uun dirqama Oromoo hundaa ta’uu qaba

Abdii Boruutiin Mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti, yeroo ammaa, yaadni adeemsa siyaasaa karaa lamaan akka mul’atu, baruu mata duree “Dafanii bilisummaa argachuuf, karaa kamtu nu baasa? jedhanii of gaafachuun yoomiyyuu caalaa amma ta’uu qaba” jedhu keessatti ibsuun kiyya ni yaadatama. Gaafiileen achitti kaasee, otuu deebii hin kennin dhiise sanaaf, barruu kana keessatti, deebii kennuun yaala. Deebiin ani asitti kennuu yaalu yookaanis yaadni asitti dhiyeessu, furmaata rakkoolee mooraa keenyaa ta’uu baatullee, dhimma keenyarratti waliin mari’achuu dhaaf, jalqaba ta’uu danda’a jedheen yaada. Akka dubbistootni yaada isaanii asirratti kennan yaada koo mariitti dhiyeessuun barbaada jechuu kooti. Malli ykn furmaatni rakkoolee keenyaa numa Oromoota harka waan jiruuf, xinnaatus baay’atus yaada furmaata ta’uu danda’a jennu, mariitti dhiyeessuun bu’aa tokko malee waan hafu natti hin fakkaatu. Kanaaf hundi keenyaa, hamma danda’ame, qaama rakkoo ta’uurra qaama furmaataa ta’uu qabna. Irra deebi’ee yaadachiisuuf, gaafiileen barruu kana duraa keessatti kaase:Akkamitti mooraa QBO keessatti nagaa fi tasgabbii uumna? Akkamitti haala mooraa keenyaa fooyyessina? Akkamitti mooraa keenya keessatti humna keenya cimsuu dandeenya? kan jedhan turan. Haala baay’ee walxaxaa fi rakkoolee baay’ee ulfaataa ta’an keessa waan jirruuf, rakkoolee akkanaa kanaaf furmaata argachuun, akka heerragaa foormulaa dhaan kan hojjetamu waan hin taaneef, kanatu ykn sanatu furmaata ykn mala jedhanii lafa kaa’uun waan salphaa ta’uu miti. Otuu waayeen kun salphaa ta’e, qaata rakkoolee keenyaaf furmaata argannee turre. Haa ta’u malee, rakkoon tokko hammuma fedhe ulfaataa yoo ta’e, furmaatni otuu hin argamneef hin hafu. Kanaaf, nuyis rakkoolee keenyaaf wanti mala dhabnuuf hin jiru; kana argachuun garuu qormaata cimaa dha. Kaayyoo fi galii QBO ilaalchisee, mee gaafii tokkon kaasa: Oromoota hundallee yoo ta’uu baatan, Oromoonni harka caalaa fi qabsaa’otni Oromoo, kan qabsoo bilisummaa kana keessa jiran, warri “walabummaa Oromiyaa” hin hawwin ykn hin barbaadne jiruu? Ani akkan ofii kiyyaa yaadu fi ilaalutti, Oromoonni biroollee yoo hafan, qabsaa’ota ta’anii kan galii kana hin barbaadne jiru jedhee yaaduun na dhiba. Gaafiin deebii argachuuf na rakkisu garuu: Erga galii kana hawwani, maaliif hamma kana argatanitti karaa danda’ame hundaan hin qabsoofnne? Maaliif wareegama barbaachisullee kaffaluuf qophii hin taane? kan jedhu dha. Deebii gaafiilee kanaa qabsaa’otaaf dhiisuun barbaada. Deebiin isaan gaafiilee kanaaf kennan garuu waan hojii dhaan mul’atu ta’uu qaba. Gaafiilee gurguddoo kanaa olitti ka’an yoo ilaalle, deebiin gaafii tokkoo kan biraatiif bu’ura ta’uu danda’a. Maal jechuu kooti? Fakkeenyaaf, gaafii, isa duraa, akkamitti mooraa keenya keessatti nagaa fi tasgabbii buusuu dandeenya? kan jedhuuf deebiin isaa akkamitti humna keenya cimsina? kan jedhuuf bu’ura ta’uu danda’a. Maaliif yoo jedhame, dura nagaa fi tasgabbiin yoo jiraate, akkamitti humna cimsuu akka danda’an yaadama jechuu dha. Yoo nagaa fi tasgabbiin hin jiraanne, humna cimsuun hafee, kan jiruu laafaa deema; waanuma argaa jirru dhas. QBO kana keessatti, hamma kaayyoo, karaa fi galii tokkorratti walii hin galletti; waayee kanarratti waliin mormuun hin dhaabbannetti; karaa adeemsa qabsoo kanaa amananii wal hin amansiifnetti; mooraan keenya tasgabbaa’uu waan danda’u hin fakkaatu. Amma gara ijoo dubbiitti deebi’ee, gaafiilee gurguddoo sanaaf deebii kennuu yaaluu dhaaf, mee dura yaada lamaan mooraa keenya keessatti mul’achaa jiran kanattan deebi’a. Warra yaada lamaan gara garaa kana qaban, yaada tokkorratti akka walii galan taasisuuf; yookaanis yoo hin danda’amne, yaada ofii qabatanii karaa barbaadan akka deemani fi garuu wal dura dhaabbatanii akka waliin hin mormine; diinaaf qaawwa hin uumne; humna walii hin dadhabsiifne; qabsoos kan dur caalaa hin laaffisne,… filannoolee (options) kanaa gadii kana dhiyeessuun barbaada. Dura Wayyaanee kuffisanii; uummata keenya gabrummaa jalaa baasanii (kun sadarkaa duraa ti); sana booda humna ofii, jabeenya fi haala ofii gamaaggamuu dhaan; yookaan walabummaa Oromiyaatiif qabsoo itti fufuu yookaanis ammoo filannoo uummataa godhanii dhiisuu dha. Yoo milkaawuu danda’e, anaaf filannoon kun filannoo gaarii dha jedheen yaada. Asirratti wanti hubatamuu qabu, taa’anii kan waan tokko dalaguuf carraaqu ykn tattaaffii godhutti quba qabuun; otuu ofii waan tokko hin dalagne kan biraa qeequun fi wal komachuun uummata keenyaafis ta’ee qabsoo kanaaf bu’aa akka hin fidne dha. Hunduu karaa itti amanan sanaan hojjetanii jijjiirama tokko fiduu dha malee, sakaallaa walitti ta’uun hommaa nuuf hin fidu jechuu dha. Asirratti, akka afaanfaajjiin hin uumamne, humnoota bilisummaa fi humnoota walabummaa kanan jedhu, yaadollee kana asitti gara gara baasee ibsuuf akka natti toluuf malee, humnoota ykn jaaramayoota biroo uumuufii miti. Qabsaa’otni ykn jaarmayootni amma jiran, kan yaada walfakkaataa qaban, walitti dhufuu akka danda’an ibsuufi. Karaa biraatiinis, humnootni walabummaa humnoota bilisummaas ta’uu akka danda’ani fi walabummaan Oromiyaas bilisummaa akka of keessaa qabu waan nama mamsiisu natti hin fakkaatu. Yoo filannoo jahaffaan dirqama kan ta’u ta’e, yoo kan biraa hin danda’amne, kun kana godhe; sun sana ta’e; kun kanaaf deema; sun sanaaf deema; kun kaayyoo ganuufi; sun yaada hin hojjenne qabatee deema,…. fi kkf waliif moggaasanii; wal arrabsuun, wal abaaruun, diina fuulduratti wal nyaachuun; olola walirratti oofuun,…. dhaabbachuu qaba. Kun karaa walitti cufuuf yoo ta’e malee, Oromoo dhaaf – uummata keenyaaf bu’aa hin fidu; bu’aan kanarraa argamu kan diinaa ti; dheeressuu umurii bittaa Wayyaanee ti. Waayee fi dhugaan kun hunda birattuu hubatamuu qaba. Yoo waanan asitti tarreesse kun hojiirra oolan, mooraa keenya keessatti nagaa fi tasgabbiin bu’uu danda’u. Yoo kun hojiirra hin oolle garuu, haalli keenyas kan ammaa caalaa badaa deema malee, wanti fooyya’u hin jiru. Yoo akkana ta’e ammoo, gabrummaa dhaaf of qopheessuu qabna. Haala kana keessatti, yoomiyyuu qabsoo kana cimsuun hin danda’amu jechuu dha. Filannooleen asitti dhiyeesse kana Oromoo dhaaf, keessumaayuu qabsaa’otaaf dhiisuu dhaan, yaada tokko garuu kaasuun barbaada. Yoo filannoo sadaffaa, afraffaa fi shanaffaan milkaawuu hin dandeenye, filannoo tokkoffaa fi filannoo lammaffaa qabaachuun badaa miti. Kun humnoota Oromoo garee (group) lamaa qabaachuu jechuu dha. Gareen tokko humnoota walabummaa Oromiyaa yoo ta’u, gareen biraa ammoo humnoota bilisummaa Oromoo ta’u. Galiin booddee warra filannoo lammaffaa banaa ta’ulle, wanti hundi isaaniituu waliin qaban (kan walii ykn waloo) bilisummaa uummata Oromoo ti. Wayyaanee kuffisanii uummata keenya gabrummaa hamaa kana jalaa baasanii bilisoomsuu jechuu dha. Yoo dhugaa dhaan, garaa qulqulluu dhaan kan hojjetamu ta’e, kun waan fedhii uummata Oromoo faallessu natti hin fakkaatu. Uummatni keenya bilisummaa dheebotee jira; bilisummaa beela’ee jira. Wanti fedhii uummata keenyaa faallessu yoo duuba jiraate garuu, kun adeemsa seenaa xureessuu ti; ittigaafatama seenaa ti. Filannoo lamaanuu (filannoo tokkoffaa fi lammaffaa) qabaachuun bu’aa-qabeessi (bu’aa-qabeenyi) isaa malli? Fakkeenyaaf, gareen tokko adeemsarratti dogoggora ykn balleessa yoo hojjete; wanta qabsoo kana gaaga’ullee kan dalagu yoo ta’e, humni garee biraa jiraachuun wabii ta’uu danda’a jedheen yaada. Waliin mormaa wal sakaaluurra, tokko kan biraallee too’achuu danda’a jechuu dha. Kanaaf, humnoota garee lamaaniituu cimsuun waan bu’aa dhabu natti hin fakkaatu. Akkana jechuun kiyya ammoo, gara tokkoon otuun tokkummaa-hunda-hammataa qabsaa’ota Oromoo mooraa QBO keessatti hawwuu; gara biraatiin, gara garatti (garee gareetti) hiramaa jechuu kiyyaa miti. Yoo tokkummaan hundaa hammatu hin danda’amne, filannoo biraa qabnaaree?? Mala biraa dhabnaan yaada kana dhiyeesse malee, tokkummaa qabsaa’ota Oromoo ilaalchisee, hawwii fi ijjannoon kiyya hin jijjiiramne. Hawwii fi filannoon kiyya ammas taanan, yoo danda’ame, tokkummaa ykn tumsa qabsaa’ota Oromoo hundaa hammatu mooraa QBO keessatti ijaaruu fi humna cimaa fi abdachiisaa uumuu dha. Egaa, gara xumura barruu kiyyaatti deemuu dhaaf, gaafiilee jajjaboo ka’aniif, walumaagalatti, yaada waliitti qabuu fi walitti guduunfuuf, yoo filannooleen kanaa olitti dhiyeesse tokko’umtillee milkaawuu hin dandeenye, xinnaatullee filannoo jahaffaan hojiirra ooluu qaba. Wanti biraallee yoo hafe; diinni nu jidduu fi nu keessa seenee, kan dur caalaa addaan nu hiree; humna keenya laaffisee; qabsoon keenyas akka qancartu fi laaftu taasisee; uummata keenya gabrummaa hamaa kana keessa akka hin tursiifne, mooraa keenya keessatti nagaa fi tasgabbii buusuun bu’ura waa hundaa ti; murteessaa dhas. Karaa barbaadne deemnullee, kun tarkaanfii duraa ta’uu qaba jedheen amana. Bakkee nagaan hin jirre, hojiin fedhee dalagamee, bu’aa fiduu hin danda’u. Gaafii, akkamitti haala mooraa keenyaa fooyyessina ykn fooyyeessuu dandeenya? jedhuuf karaaleen adda addaa jiraatanillee, inni tokko, akkuman ibsuu yaale, dura tasgabbii fi nagaa buusuu dha; olola walirratti oofuu dhaabuu dha. Diinaaf karaa baasuu; balbala banuu dhiisanii, kana hundaa itti cufuu dha. Olola fi tooftaa diinaatiif gurra kennuu ykn dhaga’uu dhiisuu dha. Waan danda’ame, karaa danda’amu hundaan hojjetanii qabsoo kana keessatti jijjiirama tokko agarsiisuu dha; jijjiirama uummata keenyaaf bu’aa fidu;bu’aalee hamma har’aatti arganne kanaa ol malee kanaa gadi akka hin taane jechuu kooti. Yeroon ammaas, yeroo waa dalaganii hojii dhaan bu’aa tokko argamsiisan malee, yeroo dubbii qofaa dhaan humna ofii kanarratti fixan ta’uu hin qabu. Waggoota kudhan, kudha-shan, diigdama qabsoo keenya laaffisnee sadarkaa kanarra geenyee jirra; amma garuu nu gaye jechuu qabna. Dhumarratti, gaafii isa hafeef, akkamitti humna keenya cimsuu dandeeya kan jedhuuf, deebiin ani gabaabumatti kennu, filannoo kamiinuu haa ta’u; humnootni kamiiyyuu walitti dhufuu haa danda’an; karaa danda’ameen tokkummaa ykn/fi tumsa humnoota Oromoo mooraa keenya keessatti uumuu dha. Kanaa ala wanti humna keenya jabeessu waan jiru natti hin fakkaata; natti hin mul’atus. Jaalannus jibbinus, tokkummaa keenya, tokkummaa qabsaa’otaa qofaatu humna abdachiisaa mooraa QBO keessatti uumuu danda’a. Yoo humni keenya cimaa fi abdachiisaa ta’e booda, tumsa alaa kan barbaadnu yoo ta’ellee wanti nu sodaachisu hin jiru. Yoo walii galan alaa galan malee, yoo kun hin taane alumatti hafuu ta’a. Irran deebi’a, furmaatni raakkoolee keenyaa nu harka jira; kanaaf, qaama furmaataa haa taanu! Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Dafanii bilisummaa argachuuf, karaa kamtu nu baasa? jedhanii of gaafachuun yoomiyyuu ..

Abdii Boruutiin Warraaqsa uummataa, kan Aafrikaa kaabaatti jalqabee gara biyyoota jiddugaleessa bahaatti deemaa jiru, ilaalchisee yeroo ammaa meediyaalees ta’ee intarneetarratti waa baay’eetu dubbatamaa, dhaga’amaa fi argamaa jira. Anis gama kiyyaan sochii uummatootaa kana wajjin walqabsiisee dhimma kanarratti barruulee adda addaa dhiyeessuun kiyya ni yaadatama. Barruu dhiyoo kana baase tokkorratti, akkan yaada namoota tokko tokkoo hubadhetti, waanan warraaqsa akkanaatiin mormu yookaanis barruun kiyya sun waan kana faallessu fakkeessanii barruu sanarratti yaada dhiyeessanii turan. Haa ta’u garuu, kun dogoggora yaadaa ti malee, barruun kiyya sun qabiyyeen isaa waan warraaqsaan mormu ykn faallessu hin agarsiisu. Qabiyyee fi dhaamsi isaallee warraaqsa tasa impaayara Itoophiyaa keessatti, ta’uu danda’u tokkoof of qopheessuu ykn itti qophaawuu qabna kan jedhu dha. Ijjannoon kiyya kun akka dubbistootaaf ifa ta’un barbaada. Of qopheessuu ykn itti qophaawuu qabna jechuun maal jechuu dha? Asirratti, itti qophaawuu kanan jedhu, warraaqsaaf of qopheessuu qofaa miti; qabsoo bilisummaa keenyaa cimsuufis ta’ee waanuma hundaafuu haala tolfachuu jechuun barbaade. Haala tolfachuu kan jedhu ammoo, waa baay’ee of keessaa qaba. Kana keessaa inni tokko fi murteessaan, mooraa keenya keessatti nagaa fi tasgabbii uumanii; tokkummaa qabsaa’otaa, tokkummaa dhugaa, kan kaayyoo fi galii tokkoof ijaaramee; humna abdachiisaa mooraa keenya keessatti uumu ijaaruu dha. Haa ta’u malee, dhugaan jiru, wanti dhara hin taane fi wanti iccitii hin qabne; yeroo ammaa haala akkanaa keessa hin jirru. Tokkummaan uummatni Oromoo hawwullee dubbachuu, barreessuu fi yaaluu irraa kan hafe, wanti hojiirra oolee mul’ate hin jiru. Tokkummaan akka ijaaramu yaalamaa jira ta’a malee, wanti irra gahame fi ifa ta’ee beekamu hin jiru jechuu kooti. Yoo nagaa fi tasgabbiin uumamee; waliigalteen jiraatee; tokkummaan hawwamus uumamee; humni mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) cimuu baate, warraaqsaaf of qopheessuus ta’ee walumaagalatti qabsoon bilisummaa keenyaas cimee; galii hawwames ga’uu akka hin dandeenye hubatamuu fi hundaafuu ifa ta’uu qaba. Waan dabrerraa barachuu danda’uun beekumsa fi dandeettii guddaa dha. Mooraa QBO keessatti waliigaltee dhabuun; waliin mormuun; wal dura dhaabbachuun; diina dhiisanii walirratti duuluun; humna, qabeenya, beekumsa fi dandeettii gara gara facaasuun; yeroo dhaa yerootti qabsoo kana akka qancarsaa deeme otuu beeknu fi arginuu, maaliif kan dabrerraa barachuu akka dadhabnu sirumaa naaf hin galu. Hamma yoomiitti haalli keenya kun akkanumatti itti fufa? Hamma yoomiitti har’a, boru, iftaan,… jechaatuma yeroo fixna? Waliin mormuun, wal dura dhaabbachuu fi karaa walitti cufuun, jaarmayaas ta’ee garee tokko cimsee kan biraa hin laaffisu. Yoo waliin mormuu fi wal dadhabsiisuun jiraate, hunduu laafaa deemu malee, tokko laafee kan biraa hin jabaatu jechuu dha. Kana jidduutti kan jabaatu fi cimu diina qofaa dha; kan gaaga’amu qabsoo keenya; kan miidhamu uummata keenya; kan bu’aa irraa argatu diina fi alagaa dha. Jaarmayoota keenyas ta’ee qabsaa’otni keenyas bu’aa takkallee kanarraa argachuu hin danda’an. Walumaagalatti, yoo mooraan keenya laafaa deeme, qabsoonis qancaraa deemti malee, Oromoo dhaaf bu’aan tokko hin argamu. Maaliif waayeen kun nuuf galuu dida? Maaliif hubachuu dadhabna? Jaarmayootni keenya, dhuguma QBOf dhaabbatu moo waa biraatu duuba jira? Alagaa waliinillee waliigaluun otuu danda’amuu, Oromoon – ijoolleen haadha fi abbaa tokkoo, kan kaayyoo tokko qaban, kan galii tokko barbaadan, maaliif waliigaluu dadhabu??? Akkan hubadhutti, yeroo ammaa mooraa QBO keessa yaadni adeemsa siyaasaa gara lamatti ba’ee waan mul’atu fakkaata. Adeemsa qofaa otuu hin taane, galii QBO illee ilaalchisee, ilaalchi adda addaas waan jiru fakkaata. Egaa, asirratti yaada lamaan kana keessaa isa kamtu gaarii dha? Karaa kamtu dafee bilisummaatti nu geessa ykn geessuu danda’a? jennee gaafiilee kana kaasuun waan hin hafnee dha jedheen yaada. Haa ta’u malee, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, yaada kanatu gaarii dha kan biraa gaarii miti; yaadni lamaanuu gaarii dha yookaanis yaadni lamaanuu gaarii miti jedhanii gabaabumatti gaafiilee kanaaf deebii kennuun baay’ee nama rakkisa. Gaafiilee salphaa’umatti deebii argachuu danda’anii miti. Gadi fageenyaan itti yaaduu fi waa hunda bu’aa-qabeessa fi bu’aa-dhabeessa (bu’aa-qabeenya fi bu’aa-dhabeenya) isaanii gamaaggamuu nama barbaachisa jechuu dha. Ani akkan ofii kiyyaa yaadutti, haalatu baay’ee ulfaataa fi walxaxaa ta’e malee, otuu danda’amee karaa tokkoon, adeemsa tokkoon “walabummaa Orommiyaa” argachuu kan dandeenyu ta’e; kun hawwii kiyya qofaa otuu hin taane, hawwii uummata bal’aa Oromoo akka ta’en ykn ta’un yaada. Haalli ulfaataan kun ammoo karaa lamaan mul’ata: Inni tokko, haala keessumaayuu yeroo ammaa mooraa keenya keessatti mul’atu yoo ta’u; inni biraa haala addunyaa ti. Jaalannus jibbinus; amannus amanuu baannus; fudhannus fudhachuu baannus; galii hawwame kana ga’uun yeroo ammaa baay’ee rakkisaa dha. Haalli ulfaataan kun galii hawwame kanaaf akka tolu, dura haala mooraa keenyaa fooyyessuu qabna; kun sadarkaa duraa ta’uu qaba. Otuu haala mooraa keenyaa hin tolchin waayee haala addunyaa haasa’uunuu hiika hin qabu. Haalli mooraa QBO yoo fooyya’e fi wanti barbaadamu hunduu yoo guute; yoo akkanatti humni cimaa fi abdachiisaan uumame, haala addunyaa gara galanii ilaaluun gaaf sana dha. Haalli ofii yoo tolfame, uummata bal’aa miliyoona afurtamaa ol ta’e dhiisii, uummatni lakkoofsaan kanaa gadi ta’eeyyuu, haala addunyaa rakkisaa fi ulfaataa ta’e keessattillee wanti bilisummaa barbaadu hin arganneef hin jiru. Yoo ofii ciman addunyaanillee nama wajjin dhaabbatti; nama deeggarti. “Laafaan ykn dadhabaan fira hin qabu, jabaan fira hin dhabu” jedhaa mitiiree Oromoon yoo mammaaku! Gaafiileen asirratti ka’uu qaban garuu, akkamitti haala keenya fooyyessina? Akkamitti mooraa keenya keessatti humna keenya cimsuu dandeenya? Kana godhuu dhaafillee hunduu qophii dhaa?fi kkf dha. Ammaaf gaafiilee kana akkuma jiranitti dhiisee; gara yaada lammataatti deebi’ee waan tokko tokko jechuun barbaada. Akkuman kanaa olitti tuqee dabre, yaadni lammataa (inni biraa) galii booddee ykn galii xumuraa QBO banaa godhee dhiisuu qofaa otuu hin taane, galii’uma kanallee akka galii yeroo gabaabaa fi galii yeroo dheeraatti waan ilaalu fakkaata. Kun tooftaa karaa tokko yoo ta’u, tooftaa fi tarsiimoon karaa biraa, humnoota alagaa (humnoota Habashaa dabalatee jechuu dha) hundaa wajjin hojjechuu fi tumsa-hundaa-hammatullee ijaaruuf waan yaadamu fakkaata. Asirratti wantin dubbistoota barruu kiyyaa hubachiisuu barbaadu, kun akka hubannoo kiyyaatitti, yaada dhuunfaa kiyyaati malee, odeeffannoo gahaa fi ragaa qabu argadhee, achirraayis ka’eetii miti. Yaadni akkanaa kun garuu ifa bahaa ykn ifa ta’aa akka jiru maddi tokko tokko ni agarsiisa. Akkuman kanaa olitti gabaabumatti ibse, yaada lamaan kana keessaa isa kanatu gaarii dha; isa kana wayya; inni sun gaarii miti, jedhanii murteessuun baay’ee nama rakkisa. Yaadni lamaanuu bu’aa-qabeessa fi bu’aa-dhabeessa qabu. Haa ta’u malee, yaada lamaanuu walbira qabanii ilaaluu fi hubachuu dhaan, yaada ykn karaa kamtu dafee bilisummaatti nu geessa jedhanii yaaduun keessumaayuu yeroo ammaa baay’ee murteessaa dha. Yaadolee kanarratti waliin haasa’uun, waliin mari’achuu fi yaada kamtu uummata keenyaaf bu’aa fiduu danda’a; yaada kamtu bilisummaa nutti dhiyeessuu danda’a, jedhanii walgaafachuun ofillee gaafachuun barbaachisaa qofaa otuu hin taane, dirqamallee ta’uu qaba jedheen amana. Kun egeree uummata keenyaa fi biyya keenyaa waan murteessuuf, dhimmoota kanarratti waliin mari’atanii; waliigaltee tokkorra ga’uun dirqama ta’a jechuu dha. Kan kanarraa hafe, ammas akkuma dur; har’as akkuma kaleessaa; karaa kana, karaa sana; kaayyoo ganamaa, kaayyoo guyyaa, kaayyoo galgalaa jechaatuma kan waliin morminu yoo ta’e, diinnis kan dur caalaa jidduu keenya seenee addaan nu hiruu dhaaf carraa gaarii waan argatuuf, kan bu’aa irraa argatus diinuma malee, Oromoon bu’aa takkallee irraa hin argatu; kun sirriitti hubatamuu qaba. Haalli akkanaa eessanuu nu ga’uu hin danda’u. Kan jidduu kanatti gaaga’amu qabsoo keenya; kan miidhamu uummata keenya; kan gurguramee dhumu biyya keenya Oromiyaa dha, biyya ijaarrachuu hawwinuu dha; kan beela fi gadadoo keessa turu uummata bal’aa Oromoo ti; kan injifatu fi umurii bittaa dheereffatu Wayyaanee dha. Uummata fi biyya keenya Oromiyaa yaaduu qabna. Jiruu fi jireenya dhuunfaa har’aa otuu hin taane, egeree uummata keenyaa fi dhaloota dhufu ilaaluu qabna. Kana godhuun ammoo dirqama hundaa ti; dirqama lammummaa ti; dirqama Oromummaa ti. Dhugaa dha, har’a Wayyaanee faashistii kana hundee ishii wajjin buqqisanii achi darbuu dhaaf; kan ishii dhaan morman, diina ishii hundaa wajjin hojjetanii ishii kuffisuun barbaachisaa dha. Diina hamaa kana kuffisuuf, tumsa-hundaa-hammatu ijaaruunis akkasuma barbaachisaa ta’a.Haa ta’u malee, akkuman kanaan duras barruulee adda addaa keessatti ibsuu yaale, alagaa wajjin hojjechuu yookaanis tumsa-hunda-hammataa alaa barbaaduu dura mooraa ofii qulqulleessuu fi humna ofii jabessuun waan bira dabruu hin dandeenya dha; dirqamas ta’uu qaba jedheen amana. Kanarratti ijjannoon kiyya hin jijjiiramne. Yoo dura mana keenya (mooraa keenya) hin qulqulleessine; yoo tokkummaa ykn tumsa humnoota Oromoo ijaarree humna mooraa keenyaa hin cimsine, qabsoo kanarra gaaga’amni ga’uu akka danda’u fi galiin hawwamellee gaafii keessa galuu akka danda’u yaaduu fi hubachuun barbaachisa dha. Akka barruun kiyya dheeratee dubbistoota hin ifachiifne, barruu kiyya kan har’aa asumarratti xumuruun barbaada. Gaafiileen kanaa olitti kaase:Akkamitti mooraa QBO keessatti nagaa fi tasgabbii uumna? Akkamitti haala mooraa keenyaa fooyyessina? Akkamitti mooraa keenya keessatti humna keenya cimsuu dandeenya? fi kkf irratti barruu itti aanee dhufuun yaada koo dhiyeessuun yaala. Dhumarratti garuu, dhaamsi ani Oromoo hundaafuu, keessumaayuu qabsaa’otaaf, dabarsuu barbaadu: yeroon waliin morman; yeroon wal dadhabsiisan; yeroon karaa walitti cufan; yeroon humna walii laaffisan; yeroon diinaaf karaa baasan; yeroon diinaaf qaawwa uuman; yeroon diinaaf balbala banan dabree; dafnee bilisummaa barbaadnu argachuuf karaa kamtu nu baasa jennee of gaafachuu fi kanaafillee deebii argachuun yoomiyyuu caalaa amma ta’uu qaba. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) keessa maaltu adeemaa jiraa?

Yeroo ammaa, yoomiyyuu caalaa, diinni kan xiyyeeffachaa jiru dhaabota (dhaabilee) ykn jaarmayoota Oromoo, kan isaan morman, qofaatti otuu hin taane, dimshaashumaan Oromootti, keessumaayuu Oromummaatti akka ta’e ifa ta’aa jira. Wayyaaneen hamma har’aatti maqaa Adda Bilisummaa Oromootiin (ABOtiin) uummata keenya hidhaa, dararaa fi ajjeesaa turte. Har’a garuu dhaabni tajaajila ishiitiif ijaaramellee – OPDOnillee xiyyeeffannaa kana jalaa hin baane. Miseensotni dhaaba kanaas mana hidhaatti guuramaa akka turan (jiran?) meediyaalee gara garaarratti mul’achaa ture ammas jira. Walumaagalatti, adamsi fi hidhaan uummata keenyarra gahaa jiru bifa fi aayinaa biraa agarsiisaa jira. Wayyaaneen sababa gara garaa uumtee kanaan uummata keenya mana hidhaatti haa guurtu malee, sababni guddaan sodaa warraaqsaa akka ta’e waan nama mamsiisuu miti. Haa ta’u garuu, oolee bula yookaanis ni tura ta’a malee, uummatni gabrummaa fi roorroo jala jiru, kana keessaa bahuun waan hin hafnee dha. Gabroonfataa fi roorrisaanis, har’a waa hundaa waan harka isaatii qabuuf; waan humna caalaas qabuuf; akka ofiif barbaade godha malee, kufaatiin isaatiis hin oolu. Karaa biraatiin booll’a itti awwaalamu qopheeffachaa jira jechuu dha. Gochaan Wayyaaneen dalagaa jirtu kun, karaa lamaan ilaalamuu danda’a: Karaan tokko, bubbeen warraaqsa uummataa, kan Aafrikaa kaabaatti jalqabe kun, gara Aafrikaa bahaas dhufee; isaanis fuudhee deemuu akka danda’u; akka hin oollees waan beekaniif, haalli akkanaa impaayara kana keessatti akka hin uumamne, uummata sodaachisuu fi hamilee cabsuufi. Karaan biraa ammoo, humni mormitootaa biyya keessas ta’ee biyya alaa keessatti, baay’ee laafaa akka ta’e Wayyaaneen waan beektuu fi hubattuuf; tuffii fi eenyutu maal nu godhuu danda’a kan jedhurraa kan ka’e uummata keenya akka barbaadde godhaa jirti. Jaarmayootni Oromoo ammoo, haala uummatni keenya keessa jiru fi haala ardiin Aafrikaa yeroo ammaa keessa jirullee hubatanii, silaa yoomiyyuu caalaa tokkomanii humna jabaa fi abdachiisaa uumuuf ciminaan hojjechuutu isaanirra ture. Tokkummaa dhugaa kan barbaachisullee yoomiyyuu caalaa amma ture jechuu dha. Haa ta’u malee, yeroo ammaa wanti mooraa QBO keessa adeemaa jiru waan namaa galu hin fakkaatu. Akkan ofii kiyyaa hubadhutti, afaanfaajjiin tokko tokko mul’achaa jru. Kan gadi bahee waan tokko ifa godhus dhabame. Dhugaa fi dhara jirus addaan baasuun rakkisaa ta’e. Wanti dalagamaa jirus akkasuma ifa ta’ee, uummata keenyatti hin himamu. Wanti dalagamullee balbala cufaa duubatti waan ta’u fakkaachaa jira. Qabiyyeen barruu kiyyaa kan har’aa waayee kanatti xiyyeeffata. Eessaa akkan jalqabu na rakkisullee, mee waayee tokkummaa qabsaa’ota Oromoo irraa ka’uun yaala. Akkuma dhaga’ame fi beekamu, yeroo dabran (turban dabran) keessatti, oduulee gaariin mumul’achaa turan. Karaa tokkoon, jaarmayootni lama RDOLF fi ULFOn walittibaqanii jaarmayaa tokko ULFO akka ta’an ibsa baasanii turan. Tokkummaa kanas gammachuu dhaan simannee turre. Karaa biraatiinis, yaaliin araaraa fi tokkummaa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) kan ji’oota shanii ol adeemaa ture, sadarkaa gaariirra akka gahe, koreen tokkummaa ABO ibsa baasee ture. Kuni gammachuurratti gammachuu biraa akka dabalen yaada. Yaamichi tokkummaa uummata Oromoo dhaga’amaa waan jiruuf, uummata keenyaaf gammachuu; diinaaf ammoo gadda akka ta’u nama hin mamsiisu. Kuni ta’ee otuu jiruu, dubbiin ifa naaf hin taane karaa biraatiin mul’achaa jira. Inni tokko, ibsa koreen tokkummaa ABO baase wajjin walqabsiisee, dhaamsa ULFOn baase dha. Dhaamsi kunis waayee tokkummaa ABO ilaalchisee, gammachuu isaanitti dhaga’ame ibsuuf ture. Haa ta’u malee, karaa biraatiin, ibsa jaarmayaan Adda Deemookraasii Fincila Bilisummaa Oromoo (ADFBO) yookaanis Afaan Ingiliziitiin Revolutionary Democratic Oromo Liberation Front (RDOLF) baase bilisummaa.com irratti dubbiseen ture. Akka ibsi kun agarsiisutti, miseensi haaraan ULFO kun (RDOLFn) ibsa koree tokkummaa ABO sanarraa akka of qusatu fi akkasumas ibsa (dhaamsa) ULFOn baase sana akka balaaleffatu dha. Waan tokkorraa shakkii qabaachuun mirga abbaa fedhee ta’ullee, wanti naaf hin galle; erga RDOLF, ULFO wajjin walittibaqee jaarmayaa tokko ta’ani, ULFOn RDOLFn otuu hin mari’atin ykn hin beeksisin maaliif dugda isaanii duubatti ibsa ykn dhaamsa kana baase? RDOLF hoo erga ULFO keessa jiraate, akkamitti waayee kana otuu hin beekin hafe? Moo tokkoomuu isaaniitu hin milkaawin? Jaarmayootni walitti baqanii, jaarmayaa tokko yoo uuman, hoggana tokko qabaachuu malu. Akkana jechuun ammoo, RDOLF fi ULFOn walitti baqanii ykn tokkoomanii jaarmayaa tokko yoo ta’an, hogganummaa tokko jalatti uumamu jechuu dha; hoggana tokkotu ijaarama jechuu natti fakkaata. Yoo akkana ta’e ammoo, dhaamsi ULFO sun yoo gadi bahu, RDOLFn maaliif quba otuu hin qabaatin hafe? Durumaanuu tokkummaan sun hin xumuramne ykn hin milkoofne jechuu dhaa? Asirratti maaliif dubbii oo’ifta naan hin jedhinaa!! Kanaan duras ULFO keessatti rakkoon tokko waan uumame natti fakkaata. Nan yaadadha, waayeen kun yeroo sana Raadiyoonii Hawaasa Oromoo Minisootaa (OCR-MSP) irrattillee dubbatamee ture. Gara jaarmayaatiin wanti ifa godhamee gadi bahe garuu hin turre. Waayee kana ibsuuf waan tokko tokko dubbistoota yaadachiisuun barbaada. Bara dabre (2010) baatii (ji’a) Bitootessa keessatti, jaarmayootni Oromoo sadi COPLF (GABUO), FIDO (AWDO) fi UOPLF (ATBUO)n walittibaqanii jaarmayaa tokko ULFO akka uuman ni yaadatama. Akka naaf galetti, jaarmayootni kun sadeen tokko ta’anii hoggana tokko jalatti akka socha’anii dha. Kuni ta’ee otuu jiruu, jalqaba bara kanaarratti (2011) bakka bu’ootni FIDO fi QC ABO Obboo Jaarraa Abbaa Gadaa fi Obboo Galaasaa Dilboo marii araaraa akka godhanis himamee ture. Wanti ifa otuu hin ta’in hafe garuu, FIDOn bakka ULFO bu’ee dhiyaachuu ykn akka jaarmayaa tokkootti kophaa dhiyaachuu dha. Akkuman kanaa olitti ibse, gaafii fi deebii yeroo sana OCR-MSP irratti ta’e tokko akkan dhaga’etti, FIDOn guutumaa guutuutti ULFO wajjin akka walitti hin baqini fi warri alatti hafan akka jirani dha. Kanarratti garuu gama ULFOtiinis ta’ee gama FIDOtiin ibsi kenname hin turre. Gara ABOtti deebi’uu dhaaf, asittis wanti ifa naaf hin taane tokko jira; innis KY ABO ilaalchisee ti. Ammas nan yaadadha, yeroo SG ABO wajjin tokkoomuuf waliigaltee mallatteessan sana, garee lamaani irraayuu bakka bu’ootni jaarmayootaa dubbatanii turan. Isaanis kan jedhan, ji’a (baatii) shan keessatti koreen tokkummaa ijaaramee; walgahiin adda addaa bakkee adda addaatti taasifamee; hojiin tokkummaa akka xumuramu fi sana booda korri sabaa godhamee; achirratti hoggantootni, ABO tokko ta’u kanaa, akka filatamuuf deeman ibsamee ture. Korri sabaa kunis gara fuulduraatti ta’uu waan danda’uuf; waayee kanas ilaalchise wantin beeku waan hin jirreef; kanaaf muddamee waa jechuu hin barbaadu. Akkuma meediyaalee tokko tokkorratti dhaga’ame fi argame, KY ABO dhiyoo kana jila qabsaa’otaa qopheessee akka ture dha. Jila qabsaa’otaa kanarratti ammoo filatnoon hogganaa akka godhame dubbatamee ture. Fakkeenyaaf, dura-deemaa KY ABO kan turan Gen. Kamaal Galchuu, akka Hayyu-Duree jaarmayichaatti akka filataman beekamee jira. Haa ta’u malee, wanti asirrattis ifa naaf hin taane, yoo ABO garee lamaan (KY fi SG) tokkooman; yoo korri sabaa hundaa hammatu tokko godhame; asirratti ammoo hogganni haaraan? kan filatamu ta’e, silaa Hayyu-Duree (HD) ABO filuun hin oolu ta’a. Gaafiin asirratti ka’u garuu, korri sabaa jedhame sun otuu hin godhamin; sanumaa asitti HD jaarmayichaa filuun maaliif barbaachisaa ta’e? kan jedhu dha. Moo yookaanis adeemsa tokkummaa kanatu otuu naaf hin galin hafe? Asirratti, wantin dubbistoota barruu kiyyaa hubachiisuu barbaadu, tokkummaan ilmaan Oromoo, keessumaayuu tokkummaan qabsaa’otaa hawwii kiyya isa guddaa waan ta’eef, waayee kanas qalbii dhaan hordofaan jira. Isa kanatu akkan waan mooraa keenya keessa adeemaa jiru hubadhu na godhe. Waan ta’aa ykn dalagamaa jiru (dhugaa jiru) beekuun ammoo mirga abbaa dhimmaa – kan uummata Oromoo ti jedheen amana. Kanaaf, uummata keenyaaf waayee kana ifa godhuun barbaachisaa ta’a. Kanaafan anis, akka nama tokkootti – akka Oromoo tokkootti, yaadan qabu dhiyeessuu barbaade malee, afaanfaajjii uumuufii miti. Wantin dogoggore yoo jiraate abbaan fedhe na qajeelchuu danda’a. Kanas fudhachuuf anis qophii dha. Yeroo ammaa yoomiyyuu caalaa tokkummaa dhugaa kan nu barbaachisu waan ta’eef, kanarratti ciminaan hojjechuu fi warra tattaaffii kana godhanille jajjabeessuun; akkasumas gammachuu dhaan simachuun dirqama Oromoo ta’uu qaba jedheen yaada. Dhumarratti, akkuma yeroo biraa, wanti ani irra deddeebi’ee dubbachuu barbaadu, tokkummaan humna; humna cimaa dhaan malee diina injifachuun hin danda’amu. Kanaaf, mooraa keenya (mooraa QBO) kessatti humna cimaa fi abdachiisaa uumuu dhaaf; karaa kanaan waa hundaafuu of qopheessuu dhaaf, tokkummaa ykn tumsa humnoota Oromoo cimsuun dirqama ta’uu qaba. Yoo humni mooraa keenyaa jabaate fi cime, wanti nu sodaachisu hin jiru. Wal amanuu fi wal abdachuu qabna; wal jajjabeessuu qabna. Har’a tokkummaa jaarmayootaa fi qabsaa’otaa dhiisii, waliigaltee fi tokkummaan namoota lamaatuu barbaachisaa dha. Waayee akkanaas gammachuu dhaan simachuu qabna malee, kanarraa of qusachuun sirrii natti hin fakkaatu. Yoo nuyi wal jajjabeessine fi hojii waliis kabajne, hamilee diinaallee cabsuu dandeenya; yoo nuyi wal shakkine garuu, diinaaf karaa baafna jechuu dha. Dhugaas haa dubbannu; dhugaas haa baafnu. Wanti uummata keenya jalaa dhokatu hin jiru. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Uummata Oromoo hidhuu fi ajjeesuun qabsoo bilisummaa uummatichaa dhaabuu hin danda’u

Abdii Boruutiin Erga uummatni Oromoo gabrummaa Habashaa jalatti kufee kaasee hamma har’aatti, hidhaa fi ajjeechaan uummta keenyarra ga’an dhaabbatanii hin beekan. Kuni ammoo Oromoo dhaaf waan haaraa miti; qabsoo bilisummaa isaarraa duubatti isa deebisees hin beeku. Qabsoo kanallee dhaabuus hin dandeenye; dhaabuus hin danda’u. Uummata hidhuu, dararuu, ajjeesuu fi biyyarraa baqachiisuun mallattoo gabroonfataa ti. Haa ta’u malee, hidhaa fi adamsi yeroo ammaa uummta keenyarra gahaa jiru, kan dur caalaa bifa biraa agarsiisaa jira. Bifti haaraan kun ammoo, uummta keenya akka Oromootti (waan Oromoo ta’aniif qofa) diinni isaanitti xiyyeeffachuu dha. Wanti iccitii hin qabne, Oromoo ta’uutu yakka ta’e jechuu dha. Wayyaaneen sababa adda addaa uumtee, kanaan uummta keenya man hidhaatti haa guurtu malee, wanti ifa ta’ee mul’achaa jiru duula Oromummaarratti godhamu dha. Wayyaaneen maaliif uummata keenya akka adamsitu, sababni inni guddaan warraaqsi ykn fincilli diddaa gabrummaa ka’uun isaa akka hin oolle waan beektu fi kanas sodaattuufi. Kanaaf, miseensotni ykn hoggantootni dhaab ishiin ijaartee, akka meeshaatti itti fayyadamaa jirtuu OPDOn illee adamsa fi hidhaa yeroo ammaa kana jalaa ba’uu dadhaban. Gaafiileen asirratti ka’an garuu: 1) Warri miseensota dhaaba kanaa ta’ani fi hamma ammaatti rakkoon akkanaa isaanirra hin ga’in, nuyis boru carraan keenya kanuma ta’uu danda’a jedhanii yaaduu laata? fi 2) Oromootni hafan hoo, wanti adeemsa yeroo ammaa fi gochaa Wayyaanee kanarraa hubatan jiraa? kan jedhanii dha. Warri OPDO keessa jirani fi diina tajaajilaa jiran, miidhaa isaan uummta Oromoo irraan ga’an hubatanis hubachuu baatnis; kan dabrerraa baratanis barachuu baatanis, kana booda carraan isaanii maal akka ta’u filannoo lamatu jiru. Gaafii isa lammataatiif deebii kennuu dhaaf, Oromootni hunduu keessumaayuu qabsaa’otni wanti adeemsa yeroo ammaa fi gochaa Wayyaanee kanarraa hubachuu danda’an jedhee yaadu, waan tokko dha. Innis, Wayyaaneen kan duulaa jirtu Oromootti ykn Oromummaatti malee akka amantii Oromoon qabuutti yookaanis akka naannoolee fi kutaalee Oromiyaatti waan hin taaneef, yoomiyyuu caalaa tokkummaa Oromoo jabeessuun barbaachisaa fi murteessaa akka ta’ee dha. Gabaabumatti, wal qoqqooduu, waliin mormuu fi wal dura dhaabbachuu dhiisanii irree tokkoon diina hamaa kanarratti duuluun yoomiyyuu caalaa amma ta’uu qaba jechuu dha. Yoo dhimmi kun hin hubatamne fi ammas akkuma dur wal qoqqooduun itti fufe; yoo diinaaf qaawwi kan uumamu fi balballi kan banamu ta’e, kufaatiin Wayyaanees turuu akka danda’u waan nama mamsiisuu miti. Karaa biraatiin ammoo, yoo gochaan Wayyaanee kun akkanumatti kan itti fufu ta’e (itti fufuun isaas waan ooluu miti), impaayara kana keessatti warraaqsi ykn fincilli tokko uumamuun waan hafuu miti. Warraaqsa tasa uumamu kana keessatti ammas carraan biraa akka nu hin dabarre sirriitti itti qophaa’uun barbaachisaa dha. Itti qophaa’uu jechuun ammoo, tokkummaa ofii jabeessanii humna ofii cimsuu; mooraa ofii keessatti nagaa uumuu; waliin haasa’uu, waliin mari’achuu; dhimma uummata keenyaarratti sagalee tokko dubbachuu; tokkummaa hundaa hammatu ijaaruun yoo dadhabame, tumsa waliif ta’uu; karaa kamiiyyuu haa ta’u, kan dafee Wayyaanee kuffisuu danda’urratti wajjin hojjechuu; wal jajjabeessuu fi wal gargaaruu; uummata keenya tokkoomsuurratti ciminaan hojjechuu fi kkf. Dhugaa dubbachuu dhaaf, har’a qabsoo kana keessatti, wanti nama sodaachisu baay’ee dha; kan nama yaaddessullee akkasuma. Haa ta’u malee, akkuma mammaaksi Oromoo “Abjuu sodaatanii, hirriiba hin dhiisan” jedhu, waa hundaafuu of qopheessuu dha malee, kufaatii Wayyaanee booda kan ishii caalu hamaan dhufinaa laata, jennee yaaduun sirrii dhaa? Dhimma uummata bal’aa tokkoo fi biyyaa dhiisii jireenya dhuunfaa keessattillee wanti nama sodaachisu fi yaachisu hin dhabamu, jiras. Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, wanta hawwinu fi barbaadnu isa guddaa tokko argachuu dadhabna ta’a malee, bu’aalee hamma har’aatti arganne kana deebifnee waan dhabnu natti hin fakkaatu. Haalli bu’aalee kana nu dhabsiisu uumamuu danda’ullee, kana booda uummatni Oromoo bal’aanuu bu’aalee qabsoo hadhaawaa dhaan harkatti galfate kana deebisee waan dhabu hin fakkaatu jechuu kooti. Nutti hin mul’atu ta’a malee, uummatni Oromoo keessumaayuu dhalootni haaraan (dhalootni qubee) hammam akka dammaqani fi bilchaatan, kan agarsiisan ragaalee baay’ee dhiyeessuun ni danda’ama. Warri waggoota diigdamman (bar-kurnee lama) dura biyyarraa (Oromiyaarraa) ba’anii har’a biyya alaa jiraatan, haaluma yeroo sana arganii ba’an yaadachuu dhaan; sadarkaa dammaqinsaa, kan uummatni keenya har’a irra gahe dagachuun tilmaama hin taane keessa nama galachuu danda’a. Dargaggootni keenya, Oromummaa fi sabboonummaan isaanii hammam akka guddatan artistoota, weellistoota fi barattoota keenya akka fakkeenyaatitti ilaaluu ni dandeenya. Bakkee Wayyaanee faashistii dhiiga-xuuxaan jirutti, soda takka malee sirboota tokkummaa cimsan; jagnoota faarsan; Oromummaa guddisani fi qabsoof kakaasan weellisaa jiru. Barattootni Oromoos hamma qabsoo hadhaawaa godhaa, hidhamaa fi ajjeefamaa akka jiran kanuma arginu fi dhageenyu dha. Isaan kun fakkeenyota baay’ee kessaa tokko tokkoo dha. Walumaagalatti, uummatni keenya, otuu qawwee Wayyaaneetiin ukkaamamee jiruu, hammam akka of baraa fi dammaqaa deeman hubachuun nama hin rakkisu jechuu dha. Uummatni keenya garaan isaa gubatee; gabrummaa Wayyaaneetiin waaddamee waan jiruuf, sochiin tokko yoo ka’e, warraaqsi isaa akka ibiddaa Wayyaanee gubee akka deemu waan nama shakkisiisuu miti. Humna fedhee yoo ta’e, sarana Oromoon kan bitamuuf hin jiru. Cancala gabrummaa kukkutee; hamma bilisummaa fi abbaabiyyummaa isaa deebisee argatutti qabsoon isaas hin dhaabbatu. Uummatni, bar-dhibbee tokkoo ol gabrummaa jala jiru; kan hidhaan, darara fi ajjeechaan akkasumas saamichi qabeenya isaa dabaree dabaree dhaan irra gahaa jiru, kana booda wanta sodaatu hin qabu. Kana keessaa ba’uuf garuu yoomiyyuu caalaa qabsoo hadhaawaa kanas itti fufa jechuu dha. Akkuman kanaan duras yeroo baay’ee irra deddeebi’ee ibsuu yaale, mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti, tokkummaa qabsaa’otaa ijaaranii; humna ofii cimsanii waa hundaaf of qopheessuun dursa (priority) argachuu qaba jedheen amana. Yoo mooraan keenya jabaate fi humna abdachiisaan (humni sagalee tokko dhageessisu) uumame booda, tumsa alaa barbaaduu fi humnoota biroo wajjin hojjechuun nama hin sodaachisu jechuu kooti. Kanarratti yaadni, ilaalchi fi ijjannoon kiyya hin jijjiiramne. Haa ta’u malee, tokkummaa qabsaa’ota Oromoo, kan hundaa hammatu (ABO+ULFO) ijaaruun rakkisaa yoo ta’e, kan tokkoomuu danda’an tokko ta’anii; kan hafan ammoo tumsa waliif ta’anii; hunduu wajjin hojjechuu dhaan; humna Oromoo cimsanii; kufaatii Wayyaanee daddafsiisuu qabu. Wayyaanee kuffisuu dhaaf karaa danda’amu hundarrattuu hojjechuun dirqamallee ta’uu qaba jedheen yaada. Wanti dagatamuu hin qabne fi hunduu hubachuu qaban, yoo Wayyaaneen daftee kufuu baatte, kan biraa hafee; biyyi ijaarrachuuf hawwinu tun, Oromiyaan akka gurguramtee dhumaa deemtu fi booda biyya keessatti dhalannee guddanne tanaa akka hin dhabne dha. Kuni ammoo balaa nutti dhufuuf deemaa jiru alaalatti arguu dha malee, dubbii raajessuu ykn oo’isuu miti. Waayee kana Oromootni hunduu hubachuu qabu. Biyya teenya dhabuu yoon jedhuu, gurguramtee dhumuu ishii qofaa otuu hin taane, kan gurguramuurraa haftellee summii dhaan baddee; biyya bareedduu fi dureettiin tun bifa biraatiin akka hin argamne jechuu kooti. Kanaaf, kufaatiin Wayyaanee, uummata keenya gabrummaa hamaa kana keessaa baasuu qofaa otuu hin taane, biyya teenya Oromiyaas badiirraa hanbisa jechuu dha. Dhumarratti, otuu barruu kiyya hin xumurin dura, carraa kanaan, dhaamsa kanaa gadii kana dabarsuun barbaada: Ø Oromoorraa dhalattee, kan ani Oromoo dha ofiin jettu, garuu dhimma dhuunfaatiif jettee kan diina tajaajiltu ykn diina wajjin hojjettu; diina gargaartu; uummata irraa dhaladhe jettu kana miidhaa jirtu; biyya keessatti dhalatte kana balleessaa jirtu; amma gaye jettee; uummat Oromoo bira dhaabbattee; Wayyaaneetti garagaltee; kufaatii ishii kan daddafsiistu yoo ta’e, uummatni Oromoos kan dabreef dhiifama siif godhuu danda’a. Seenaa xureessitee barreessaa jirtu kanallee sirreessuuf carraa argatta. Kanaaf, uummata Oromoo wajjin dhaabbadhu! Diina kufuun isaa hin oolle wajjin hin kufin! Ø Uummatni Oromoo, kan hidhaan dararamni fi ajjeechaan jiruu fi jireenya kee ta’e, faashistummaan akkanaa bar-dhibbee tokkoo ol sirra gahaa waan jiruuf, kun siif haaraa miti; qabsoo hadhaawaa gootee as geessee jirta; hamma fedhe gabrummaa fi faashistummaan yoo sitti hammaate, diinaaf jilbiiffachuun sirra hin jiru. Aduun ykn biiftuun bilisummaa keetiis ba’uun ishii hin oolu. Hammasitti qabsoo kee itti fufuu qabda. Injifatnoon xumuraa kan keeti. Guyyaan ati bilisummaa fi abbaabiyyummaa kee deebftee itti argattu fagoo hin ta’u. Ø Dhaabileen ykn jaarmayootni mirga Oromootiif yookaanis bilisummaa Oromootiif dhaabbattan ykn qabsooftan, keessumaayuu qabsaa’otni Oromoo, QBO ulfaataa fi walxaxaa kan keessatti dhiisii, siyaasaa’uma fedhee keessattuu garaagarummaan ilaalchaa waanuma jiruu dha. Haa ta’u malee, garaagarummaa isin jidduu jiru, yoo danda’ame furmaata waliin barbaaduu dhaan; yoo ammaaf hin danda’amne, akkuma jirutti dhiisuu dhaan; hunda dura garuu kufaatii Wayyaaneerratti wal gargaaruu fi tumsa waliif ta’uun dirqama hundaatuu ta’uu qaba. Yeroon dirqama kana hubatani fi hojiirra oolchanis amma. Tokkummaan ilmaan Oromoo, keessumaayuu tokkummaan ykn/fi tumsi qabsaa’ota Oromoo kan barbaachisu yoomiyyuu caalaa amma ta’uu qabas. Yeroon dhimma uummata ofiitiif sagalee tokko dubbatanis amma’uma akka ta’e hunduu hubachuu qabu. Kufaatiin Wayyaanee dursa (priority) argachuu qaba; kanarratti haal-dureen waan jiru natti hin fakkaatu. Yoo hunduu kanarratti waliigalani fi irree tokkoon Wayyaaneetti duulan, injifatnoon xumuraa kan uummata Oromoo akka ta’u mamiin ykn shakkiin hin jiru. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com