Barattoota dhugaatii Kookaa bakka bu’u kalaquun gurguraa jiran

Barattoonni Maayikiroo Wiigart fi Looreenz Haampil jedhaman warshaa koollaa dhuunfaa isaanii dhaabuu barbaadan, haatahu malee akkatti dhugaatiin koollaa naqamu hin beekan. Kuni garuu boodatti isaani hin deebisne akka itti dhugaatiin kun naqamu iyyaafachuutti ka’an. ‘’Maaltu akka barbaachisu argachuuf Google goone,’’ jedha bara 2003tti nama ganna 28 kan ture Maaykiroon Iyyaafannoon Google irraa milkaa’uu didnaan hiriyyoonni ijoollummaa Haamburg, Kaaba Jarmanitti dhalatan karoora biraa yaaduu eegalan. Galteewwan koollaaf barbaachisu baruufi warshaalee biiraa naqan kan biyyattii mara irra argamanitti bilbiluu jalqaban Haatahu malee, warshaaleen Jarman biiraa naqan kan maqaa qaban dhimma isaaniif hin kennine.  Inumaayyuu barattooni kunneen maaliif akkatti koollaan naqamu baruu fedhan jechuun bita isaan galee ture. Dhumarratti tokko tole isaaniin jedhe. ‘’Abbaan warshaa biiraa tokkoo koottaa na bira waa gochuu dandeenya nuun jedhe,’’ jedha  Maaykiroon Wagguma sana dhugaatii koollaa Firiitiz-Koollaa jedhanii waaman qaruuraa 4,000 ol saamsanii gurguran Dhugaatii kana gurguruuf magaala isaanii keessa mana dhugaatiirra naanna’aniiru. Amma dhugaatiin isaanii Jarman keessatti beekamaa fi baramaa taheera. Waggaa darbe qaruuraa miiliyoona 71 gurguruun Kookaa isa qaruuraa miiliyoona 74tti aanee lammaffaa ture. Kookaafi Peepsiin karaa gargaraan dhugaatii isaanii saamsanii otoo gurguranii warshaa waggaa 17 dura barattootaan dhaabbatteef kun milkaa’ina guddaa dha. Bara 2003tti suuraa isaanii qaruuraa irratti maxxansiisuun akka mallattootti fayyadaman. Sana kan goone filannoo salphaa fi qaalii hin taane waan tureefi jedha Maaykiroon Qusannoo warshicha dhaabuuf qabnu  yuroo 7000 gatii tureef fakkii addaa hojjechiisuun qaalii ture. ‘’Fuulli keenyi akka bareeduuf yuroo 100 kaffallee,ollaan keenyi footooshop irratti nuu hojjete,mallattoo keenya galmeessisuuf immoo yuroo 70 kaffallee, Firiitz-Koollaa uumne’’ jedha Maaykiroon Hiriyyoonni kunneen suuraa qaruuraa irratti maxxanfamu gurraachaa fi adii filatan, sababiin immoo halluudhaan maxxansiisuun qaalii waan tureefi. Maqaa dhugaatii isaanii immoo filannoo gara 40 tahu barreessuun uummata gabaa keessa deemuun akka filatan gaafatan, achiin maqaan beekamaa Jarman Firiitz filatame. Dhangala’aan dhugaatii isaanii Kookaa Koollaa iirraa dhandhama addaa akka qabaatu waan barbaadaniif,sukkaara xiqqoo fayyadamni,loomii immoo itti dabalan. Kaaffeenii immoo caalaa itti dabaluuf murteessan. ‘’Koollaa keenya yoo dhugdu dhandhamni isaa akka kookaa mi’aawaa miti, garuu kaaffeenii olaanaa waan qabuuf akka daddabalattu si taasisa,’’ jedha Maaykiroon. Kanaafi kan Kookaa fa’i ol kaaffeenii harka sadii kan itti daballu. Firiitiz-Koollaa ml100 keessatti kaaffeenii 25 qaba. Akka marsariitii US Ozy’n jedhutti, Kookaan kaaffeenii mg10 yoo qabaatu, Reed Buuliin immoo mg32 qaba. Maaykiroon yeroo jalqabaa manneetiin dhugaatii oomisha keenya jimilaan fudhachuuf fedhii hin qaban ture jedha. ‘’Namoonni baayyee Kookaa tiin ala dhugaatii lallaafaa dhuguu waan danda’an itti hin fakkaatu ture,’’ jedha. Yeroo dhugaatii lallaafaa isaanii warreen mana dhugaatii qabanitti kennanii yoo gurguramu dhaa baate akka deebisan gaafachuun rabsuu jalqaban. ‘’Sa’atii 24 gammadaa hojjenna ture,’’ jedha Maaykiroon. ‘’Uummatni koollaa keenya jaalachuusaan carraa qabeessota nu godha jenne amanna. Suuraa keenya qaruuraa irratti yoo argan, ‘mee haa yaallu’ jedhaniitu dhuguu jalqaban,’’ jedha. ‘’Akkasillee tahee hojjettoota jalqabaa qacaruuf waggaa sadii nutti fudhateera, hanga yeroo sana waajira illee hin qabnu ture,’’ jedha. Dhugaatii keenyallee kan beeksifnu afaaniifi haala qoosaa taheeni jedha. Biilboordiin bara 2017tti bahe suuraa Doonaald Tiraamp,Vilaadmiir Puutiin fi Pireezidantii Tarkii Risiip Erdogaan barreefama ,’Namana dammaqi’  jedhu ofirraa qaba ture. Ammaan kana Koollaan isaanii suuqii fi mana dhugaatii Awurooppaa irra gurgurama. Xiinxaltuun gabaa dhugaatii lallaafaa Lindaa Liichmees Firiitz Koollaa namoonni dhugaatii kana kan jaalatan ‘qulqulluu’ waan taheefi jetti. Firiitiz Koollaan dhaabota shan biroofillee dhugaatii kana akka oomishaniif kennameera. Koollaa isa kanaan ala, sukkaara irraa kan bilisa taheefi cuunfaa garagraallee gurgura. Bara 2015tti Foorbis dhaabbatichi gurgurtaa miiliyoona  7.4 taasiseera jedheeraani. Bara 2016tti Looreenz waan biraa irratti hojjechuuf gadhiisanaan Maaykiroon daldala isa Haamburg jiru hoggana. Inveestaroonni kaan illee qooda bitataniiru wajjin hojjetu. Waggaa 17 duubatti deebinee yoo ilaallu eenyuyyuu as gahu jedhee hin amanu ture jedha Maaykiroon. ‘’Thay said,’gowwaa! Dhaabbata addunyaa kanarratti maqaa guddaa qabu waliin dorgomtaa? Nuun jedhanii turan, unuuf garuu inni waan gaariii ture. ‘’Har’a itti gaafatamummaa namoota 280 qaba. Waan biraa hojjechuun narra hin jiraatu, isan hojjedhu nan jaaladha.


Argannoo Saayinsii: Daaynoseriin ilkaan maleessaafi quba lama qofa qabu argame

Gosti daaynooserii ilkaan hin qabneefi harka lamaanirraa quba lama lama qofa qabu Mongooliyaa Gammoojjii Goobii keessatti argameera. Qorattoonni Yunivarsitii Edinburg lafee gosa daynoosarii kanaa, Oksoko Avarsan jedhamuu hedduu argataniiru. Bineensi baallee qabu kun, kan waggaa miiliyoona dhibba tokko dura jiraataa ture, afaan guddaa ilkaan hin qabne qaba. Gartuun kun waan jedhan, argannoon kun bineensootni jijjiirama keessa akkamiin quba harkaa ykn miilla dhabaa dhufan baruuf gargaaruu danda’a. Bineensi kun gosa bineensota biroo sanyiin wal fakkaatan irraa quba muraasa kan qabu yoo ta’u, kun yeroo Late Cretaceous keessatti jijjirama bineensotni baayyachuuf taasisan agarsiisuu mala. Bineensi dheerina hanga meetira lamaa qabu kun, huruun isaa kan simbira paarotii waliin wal fakkaata. Gosa daaynosarii, Oviraptors jedhamanii fi quba sadii qaban keessatti kan quba tokko hir’atee jiru jiraachuu isaaf kun ragaa isa jalqabaadha. Dabalataanis gartuun qorattootaa kun bineensi Oksoko avarsan jedhamu kun, akkuma bineensota bara durii hedduu, hawaasummaan kan jiraatan turani. Hambaan lafee daayinoosaroota afurii wal biratti argame. Yunivarsitii Edinburg irraa Dr Girigorii Fuston, argannoon kun waggoota miiliyoona 68 ol dura bineensotni paarotii fakkaatan jiraachaa turuu mul’iseera jedhu. ''Oksoko avarsan nama dinqisa, sababiinsaas lafeen isaanii kan argame guutuu ta’eefi wal biratti waan ta’eef bineensoti kun gartuun akka jiraachaa turan agarsiisa. ''Garuu caalatti, harki isaa quba lama qabaachuun isaa oviraptarii irraa jijjirama tirannaan dhufe keessa geddaramuu kan agarsiisu yoo ta’u, kun ammoo waan hanga ammaatti kan hin qoratamnedha. “Kun ammoo daaynosarootni addunyaa irraa baduu isaaniin dura, maaliif gosti oviraptarii adda adda turani kan jedhu irratti hubannoo haaraa fideera,” jedhu. Qorannoon kun kan maxxanfame barreessaa Royal Society Open Science jedhamu; kan hawaasa The Royaalii fi Waldaa Saayinsii uumaafi Injinariingi Kanaadaan deeggaramuuni. Argannoo kanaratti qorattoonni Yunivarsitii Albertaa fi Godambaa Daaynooserii Filip J Karii Kaanaadaa, Jaappaan irraa Yunivarsitii Hakkiyadoo fi Manni Barnoota Saayinsii Mongooliyaa hirmaataniiru.


Qabxiilee ijoo sagal waa'ee Gaaddiddeessuu aduu guyyaa Dilbataa Ittoophiyaatti mul'atuuf jiruurratti beekuu qabdan

Gaaddiddeessuu aduu (eclipse) Dilbata boruu kutaalee Itoophiyaa garaa garaatti akka mul'atu eegama. Haaluma kana ilaalchisuun BBC'n hogganaa itti aanaa Hawaasa Saayinsii Hawaa Itoophiyaa (Ethiopian Space Science Society) kan ta'an Obbo Sisaay Faantaahun turtii taasiseera. Obbo Sisaay gaaddideessuun kun maal akka tahee fi dhiibbaa qabaachuu danda'u irrattis dubbataniiru. 1. Gaaddiddeessuun aduu kun wayita addeessi lafa fi aduu gidduu ooltu uummama. Yeroo kanatti hammi ifa aduu lafa gahuu qabu guutumatti lafa hin gahu. Kanaaf iddoowwan tokko tokkotti duukkanni uummamuu danda'a. Iddoowwan kaanitti immoo ifti aduu gariin qofatu lafa gaha. 2. Waqtiin amma keessa jirru kan addeessi lafarraa faggaattee itti argamu waan ta'eef Dilbata Waxabajjii 14 bara 2012 gaaddiddeessuu aduu bifa qubeellaa (giingoo) wallakkaa fakkaatuutu uummama. 3. Gaaddiddeessuun aduu kun guyyaa Dilbata ganama sa'aa 12:45 hanga 3:20 Itoophiyaa keessatti kan turu ta'aa. Kunis sa'aa lama fi daqiiqaa 35f tura jechuudha. 4. Haaluma kanaanis kutaaleen lixa fi kibba lixaa biyyattis iddoowwan gaaddiddeessuu aduu kana jalqaba ilaalaniidha. 5. Iddoowwan muraasni gaaddiddeessuu aduu bifa qubeellaa qabu fi ibidda fakkaatu itti mullatu jiru. Idoowwan kunneenis naannoo Oromiyaatii magaalonni akka Beegii fi Mandii, naannoo Benishaangul Gumuz Bombaasii, naannoo Gaambeellaa Meexxii ni mullata. Akkasumas naannoo Amaaraa Laalibalaa fi Xis Abbaay, naannoo Baahirdaar akkasumas Naannoo Tigraay Alaamaaxaa dha. Iddoowwan kunneenitti gaadiideessun aduu bifa qubeellaa qabu yeroo daqiiqaa tokko ta'uuf ni mul'ata. 6. Gaaddiddeessuu aduu kanaan Itoophiyaa keessatti guyyaan hin dukkanaa'u garuu ifni aduu yeroo kaan lafa qaqqabu ni hir'ata. 7. Gaaddiddeessuun aduu iddoo tokkotti deebi'ee mul'achuuf waggoota 400f tura. Haa ta'u malee gaadiddeessuun aduu bifa qubeellaa qabu kun Itoophiyaatti waggoota 18 booda Gaambeellaa keessatti ni mul'ata. 8. Namoonni gizaaza (haguuggii) ijaa gaaddiddeessuu aduu ilaaluuf hojjetametti fayyadamuun ilaaluu danda'u. Yookiin 'pinhole camera' fayyadamuu, kaartoonii uruun hulaa keessa ifti akka darbu gochuun gaaddidduu uummamu ilaaluu fi gaadiduu mukkeenii ilaaluun gaaddiddeessuu aduu kana daawwachuun ni danda'ama. Kana malees tamsaasa kallattii gama toora 'youtube- Ethiopian Space Science Society' fi miidiyaalee biyya keessaan darbu hordofuunis ni danda'ama jedhan. 9. Gaaddiddeessuu aduu kana ija duwwaan ilaaluun keessoo ijaa miidhuun balaaf kan nama saaxiluudha jedhan.


Iccitiin awwaalcha ‘hogganaa mataa jaha qabuu’ yoo ifoomu

Arkiyooloojistoonni bakka awwaalchaa jaarraa hedduu dura turee fi “hogganaa mataa jaha qabu” jedhamuun beekamu qorachuuf qaccee sanyii (DNA) fayyadamaniiru. Awwaalchi Poortmaahoomaakitti argamu kun nama buqqeen mataasaa goraadeedhaan madaa’e of keessatti qabata. Innis jalqabarratti buqqee mataa afur waliin awwaalame. Boodarras nama lammaffaa awwaaluuf jecha awwaalchisaa kan baname yoo ta’u, namni sadaffaanis awwaala cinaasaatti argamutti awwaalameera. Xiinxalli tokko tokko haftee dhaloota maatii tokkoo ta’uu mala jedha. Hafteen kunneenis dhuma jaarraa 13ffaa hamma jalqaba jaarraa 15ffaatti kan turedha. Arkiyoolojistoonni buqqeen mataa inni tokkichi kan jaarraa 8ffaa-10ffaa ture yoo ta’u, kunis qeesii Piisiitish ta’uu hin oolu jedhaniiru. Bakki awwaalchaa hogganaa mataa jaha qabuu awwaalcha arkiyooloojistootaan bakka Bataskaana qulqullicha Koolmaaniitti qotaman keessaa isa tokko. Awwaalchi kunneenis yeroo gosoota jidduutti waraanni ka’etti ifa godhame. Erga bara 1997 ALA’tti qotamee as arkiyooloojistoonni Yuunivarsiitii Yoork fi Hambaa FAS haftee kaan irratti waan dabalataa argachuuf yaalii taasisaa turan. Namoonni lama awwaala tokko keessa turan walitti dhufeenya qabu, arkiyooloojistoonnis ijoollee abbeeraa/adaadaa ta’uu malu jechuun amanu. Buqqeen mataa “dabalataa” afur kan dubartii tokkoo fi dhiirota sadiiti, dhiirota sadi keessaa tokko qeesii ture jedhameera. Buqqeen mataa dhiira lama biroo abbaa fi ilma, booda kan akaakkayyuu fi abbaa nama lammaffaa awwaala tokkoffaa keessa nama jalqabaa waliin awwaalameeti. Dubartiinis haadha nama lammaffaati. Namni sadaffaan awwaala cinaatti awwaalame ilma nama lammaaffaa ta’uu hin oolu jedhameera. Dr Liizaa Biraawun Historic Environment Scotland irraa xiinxalli kun “hariiroo namoota jidduu awwaalcha tokko keessatti jiru kan ibsudha” jedhaniiru. Dabalataanis “yeroo awwaalchi yeroo duraaf qotamu tooftaaleen kunneen hin turre” jedhaniiru. Kaalam Toomsan Tarbat Gidduugala 'Historic Trust' jedhamutti daayirketara yoo ta’an “argannoon kun Istootilaand hambaaleedhaan badhaatuu fi hambaalee adda addaa qabachuushee kan agarsiisudha” jedhaniiru.


Gurmeessaa Goobanaa: Barataan yuunvarsiitii Arsii kun kalaqawwan 25 qaba

Barataa saayinsii biqiltootaa waggaa 3ffaa yuunivarsiitii Arsii kan ta'e, Gurmeessaa Goobanaa Hoolaa bara kana meeshaalee qonnaan bulaa deeggaran jaha bakka tokkotti hojjechuu isaan badhaasota garaagaraa mo'ateera. Dorgommii kalaqaa dhiyeenya dhaabbatni Jarman GIZ magaalaa Finfinneetti qopheesse irratti namoota 400 keessaa sadarkaa 1ffaan xumuree badhaasa hojii kalaqaa ittiin adeemsisuu birrii miliyoona tokko mo'ateera. Dorgommii torban kalaqa Afrikaa jedhamuun magaalaa Finfinneetti qophaa'e irrattis akka Afrikaatti dorgomee sadarkaa 7ffaan xumuree badhaasota argachuu BBC'tti himeera. Dorgommiiwwan hanga ammaatti taasise keessaa badhaasota gurguddaa afur akka mo'ates himeera. Baadiyaatti dhaladhee guddadhus sadarkaa idila adunyaatti dorgomee mo'achuu irraa waanti na dhoerke hin jiru jechuunis dubbata Gurmeessaan. Lafa qotanii sanyii facaasuu irraa eegaluun hanga midhaan calleeffamee mana bakka kuusaa isaa gahutti maashina hojjetu, maashina walii 'BBQSHDH' jedhamudha kan hojjete Gurmeessaan. 'BBQSHDH' maqaan jedhamus, B-Buustuu Midhaanii, BQ- Biiftuu qorichaa, SH- Shoggortuu lafaa, Dh-Dhooftuu midhaanii  jedhan waliiti fideen maqaa kana moggaaseef jedha. Gurmeessaan amma barataa saayinsii biqilootaa yunvarsiitii Arsii haa tahu malee, kalaqa kan jalqabe ijoollummaa isaa irraa akka tahe hima. Kutaa shan irraa eegaluun kalaqoota rakkoo qonnaan bulaa furanii fi hojii salphisan irratti xiyyeeffachuun hojjechaa akka ture hima. Kalaqoota garaagaraa 25 tahan amma xumuree akka jiru kan himu Gurmeessaan isaan keessaa afuriif mirga abbummaa kalaqaa [Patent Right] Ministeera Kalaqaa fi teeknoloojii irraa argachuu isaa hime. Qoricha dhukkuba saree maraattee, Qoricha biichee fardaa, zayita motoraa fi maashina waliif BBQSHDH jedhamuun mirga abbummaa akka argate BBC'tti hime. Biqiltuu naannoo isaanii jiru irraa zayita motoraa doqdoqqee fi tiraakteraaf gargaaru akka hojjetes hima. Jalqaba dhimma biraaf osoo hojjetaa jiruu gidduutti waan boba'eef irra deebiin qorachuun zayita motoraaf gargaaru akka hojjete hima. Obboleessa isaa kan makaanikaal injiineriingi baratu waliin tahuun xumuranii tajaajila uummataaf dhaqabsiisuuf akka hojjetan himee kanaafis ministeera teeknolojii fi kalaqaa irraa beekamtiin akka kennameef BBC'tti himeera. Gurmeessaan diroonii meeshaa sasalphaa hanga Kg1 tahu fageenya meetira 500 deemuun deddeebisuu dandeessu hojjeteera. Irra caalaa dirree kubbaa miilaa keessatti ergaa fi meeshaa sasalphaa dedeebisuuf gargaarti kan jedhe diroonii kana beekamtii itti argachuus hima. Dhukkubni biichee fardaa jedhamu qaama fardaa madeessuun beekama. Qonnaan bultootnis dhukkuba kana mala aadaan yaalaa turan. Gurmeessaan dhukkuba kanaaf qoricha argatee mirga abbummaa fudhachuu isaa hima. Amma dhaabbata voolentarii yuuniyeen jedhamuuf oomishee akka dhiyeessaa jiru hima. Dabalataan Gurmeessaan dhukkuba saree maraatteef qoricha akka argateefi fooyyessee dhiyeesse hima. "Namootni yeroo vaayirasii kanaan qabaman qorichoota aadaa garaagaraa fayyadamaa turan. Yaaliin ammaayyaas akkuma jirutti tahee jechuudha." Gurmeessaan guyyaa tokko osoo horii eegaa jiruu namni tokko dhukkuba saree maraatteef qoricha aadaa baala tokko irraa yeroo kutu dhokatee ilaaluun sana booda yaalii garaagaraa gochuun akka qoricha fayyisuu danda'u argatee fi uummataaf dhiyeessuu eegale hima. Kanatti mirga abbummaa [Patent Right] argachuu hima. Amma isarra fooyyessee doozii ykn hammam akka fudhatamuu qabu waliin miidhaksee uummataaf dhiyeessuuf hojjechaa akka jiru hima. Gurmeessaan kalaqaaf ijoollummaa irraa kaasee fedhii guddaa akka qabu himus baadiyaatti dhalatee yeroo guddate jiruu qonnaan bulaa kanneen salphisan irratti xiyyeeffachuun hojjechuun ammoo akka milkii isaaf kenne hima. Meeshaalee naannoodhumatti gataman fayyadamee kalaqa garaagaraa akka hojjetaa tures hima. Hojiin kalaqaa yeroo sadarkaa lamaffaa baratu jalqabe hanga ammaatti kan hin xumurres akka jiru hima. Dhiyeenya kana raammoon geerii akka weeraraatti oomisha mancaasuun meeshaalee qoricha bifa salphaa taheen biifuuf gargaaran kalaquu akka qabu natti mul'isan jedha. Kanaaf meeshaale har'a qonnaan bulaan ittiin fayyadamaa jiran akka hojjetes dubbata. "Naannoo keenya keessa qoricha aramaa fi ilbiisotaa dugdatti baatanii biifuu irraa kan ka'e qaama isaanii tuquun namootni dhukkuba kaanseriin qabamanii mana ciisan jiru ture. Harki isaanii miilli isaanii sababa kanaan kanneen miidhaman ilaalaan ture.'' Miidhaa akkasii kana xiqqeessuuf jecha meeshaalee qoricha biifan akka hojjete hima. Rakkoof fala barbaaduun gara kalqaaatti akka imalu isa taasiseera.


Conway knot: Barattuu shallaga herregaa waggaa 50 torbee tokkotti furte

Barattuun yunivarsiitii lammii Ameerikaa Liisaa Pisiriilloo shallaga herreegaa waggaa 50f hin furamiin ture yeroo boqonnaa isheetti hojjettee furteetti. Liisaan Yunivarsiitii Teeksaasitti kaadhimamtuu barnoota PHD dha. Shallagni herreegaa isheen furte kun Konweey Noot (Conway Knot) jedhama. Ogeessa herreegaa kan tahan piroofeesariin yunivarsiitichaa Kaameroon Gordan, shallaga isheen hojjette kana yoo dhagahan, ''Hin gammadduu, hin ililchituu? naan jedhe'' jechuun marsariitii saayinsiii Kuwaantaa jedhamutti himteetti Liisaan. ''Akka maraatuu isa godhee,'' Herreegni wal-xaxaa Konweey Noot jedhamu kana ogeessa herreegaa Joohn Haartan Konweey jedhamuun guduunfame. Lisaan garuu shallagni kun akka jiru kan barte 2018tti. ''Herreegi kun beekamaafi kan durii tahuusaa waan hubatte natti hin fakkaatu,'' jedhu piroofeesar Goordan. Herreegni Liisaan furte kun joornaalii Anaals of Maatimaatiks jedhamurratti kana maxxanfame yoo tahu isheenimmoo ergasii piroofeesara gargaartuu Institiyuutii Teeknoloojii Maasaachuuseet taateetti. ''Shallagni herreegaa Kaanweey yeroo dheeraaf otoo hin furamiin tureera,ogeessonni herreegaa baayyeen ni ilaalan malee hin furre,'' jedhu miseensonni Instiitiyuutii Herreegaa Ispeen. Herreegni 'knot' damee herreegaa tooppoolojii jedhamu jalattii kanneen ramadaman keessaati. Jecha salphaan, tooppoolojiin wantootni otoo hin cabiin boca isaanii gaafa dhaban, gaafa micciiramaniifi harkifaman amala akkamii akka qabaatan qo'ata. Herreegni 'knot' wal-xaxaa tahe dhumnisaa walitti dhufuun goolabama. Bocni qubeelaa 'Knot' isa salphaa jedhamuu danda'a. Garuu 'knot' kanarra baayyee wal-xaxaadha. Institiiyuutii Herreegaa Yunivarsiitii Seeviilii irraa Maariitaaniyaa Silveeroon, ''Knot kan qo'atu akkatti boca wadaroo tokkoo geggeeddaruu dandeenyu dha, dachaasuu, jallisuu, diriisuu fi cafaquu faa, kan nuti gochuu hin dandeenye kutuu qofa dha,inni cirumaa hin danda'amu.'' Dameen beekumsaa kun amala diinagdee gabaaa dabalatee moolakiyuulii DNA illee qorachuuf gargaareera. Abbaan shallaga amma Lisaan hiikte kanaa nama ganna 82 Joohoon Hortoon Covid19 qabamanii baatii  Eblaa keessa lubbuun darbe. Namni kun Liivarpuulitti dhalatan, ogeessa herreegaa beekamaafi dhageettii qaban yoo tahan Yunivarsiitiiwwan Kaambiriijii fi Piriinstan itti barsiiseera. ''Ofittoo namni isaan jaalatu turan,'' jechuun barreessaan seenaa jireenya nama kanaa dubbateera. Shamarreen kun garuu attamiin yeroo gabaabaa keessatii shallaga kana furte? Shallaga isa fakkaatu kan birraa uumtee,  akka isa sanaa wal-xaxaa akka hin taane goote. Isa ofii uumterratti erga furmaata herreegichaa argatteen booda kan Kaanweey irratti hojiitti oolchite. ''Guyyaa yeroo idilee koo irratti kan ani hin hojjenne, akka herreega ulfaata tokkootti ijaa hin yaadneefi,'' jetteetti ''Anoo akkuma hojii manaattiin, mana galeen hojjedhe,'' jette. Lisaan lafa Maayin jedhamu baadiyyaa Ameerikaatti dhalatte, kooleejii Boostanitti herreega qo'atte. Bara 2013tti barattuu digrii jalqabaa taatee carraa barnoota bilisaa olaanaa argatte. ''Yeroo jalqabdu waa'ee shallaga kanaa waan beektu hin qabdu aljeebiraa dhuma dha kan isheen baratte,'' jechuun barsiisaanshee Boostan dubbatan. ''Shallaga barattoota rakkisaa ture torbee tokkotti furuun ishee milkaa'ina guddaa dhas,'' jedhan. Liisaan herreega wal-xaxaa kana furuun dubartoota herreega barachuuf akka kaka'an ni gargaara jedhan. Ameerikaatti dubartoota harka 26 tahan qofatu hojii kompiitaraa fi herreega ilaallatu hojjeta.


Saayintistoonni lama Kemistiriidhaan badhaasa Noobelii bara 2020 mo'atan

Saayintistootni lama meeshaa qaccee dhala namaa [DNA] ittiin sireessan hojjetan Kemistiriidhaan badhaasa Noobelii bara 2020 mo'atan. Imaanu'eelee Kaarpeentir fi Jeenifer Duudnaa dubartoota jalqabaa lamaan badhaasa kana qooddatan yoo tahu teeknoloojii qaccee namaa [DNA] ittiin qajeelchan hojjechuun badhaafaman. Argannoon isaanii Kirispiir-Kaas9 Jenetik Siisersi [Crispr-Cas9 ] jedhamu seelii lubbuu qabeessaa keessaa addatti qaccee sirreessuuf kan gargaarudha. Dhiirri tokkoyyuu osoo qooda keessaa hin qabaatiin dubartoota yeroo jalqabaaf badhaasicha injifachuun qooddatan tahaniiru. Mo'attootni kunneen badhaasa Kiroonii miliyoona 10 ykn Doolaara [1,110,400] tahu addaan qooddatu. Piroofeser Imaanu'eel Chaarpeentiir Maaksi Pilaanki Yuunit, gidduugala qorannoo dhukkubootaa Berlin irraa, yaada kenniteen mo'achuu ishee kanaan akka miira guddaan itti dhagahame himte. ''Yeroo kun tahu baayyee si ajaa'ibsiisa, dhugaadha sitti hin fakkaatu. Garuu dhuguma waan tahedha,'' jette. Yeroo qorannoo baakteeriyaa Istreptokokas Piyaajinsi jedhamu irratti gaggeessaa turte kanaan dura molokiyuulii hin beekamne Tiraakir RNA jedhamu argatte. Akka qorannoosheetti waan kun qaama ittisa dhibeeti. Kunis CRISPR/Cas jedhamuun kan beekamu yoo tahu, DNA vaayirasoota bakkaa kutuun akka humna dhaban taasisa. Bara 2011 keessa Charpeentiyer hojii ishee kana Pirof. Duudna waliin Yunivarsiitii Kaalifoorniyaatti eegalan. DNA kutuun akka inni irra deebiin sirratu taasisa - hojii isaan hojjetan kun. Qaccee qaqqajeelchuu dandeenya, gaaffii hunda gaafachuu dandeenya, kanaaniis dhukkuboota gama qacceen wal qabatanii dhufan yaaluun danda'a jette saayintisti Kilaas Gustaafsan.


Naa’ol Dhaabaa: Dargaggoo hojii kalaqaatiin rakkoo biyyaa hiikuuf carraaqu

Dargaggoo Naa'ol Dhaabaa hojii kalaqaasaa kan diroonii ykn saataalaayitii xiqqoo dhiheenya kana bakka aanga'oonni gurguddoon mootummaafi dargaggoonni saayinsii hawaa qoratan argamaniitti ifatti ebbisiisee jira. Naa'ol barnoota isaa sadarkaa olaanaa biyya Ameerikaatti hordoofuun erga xumureen booda, biyyatti deebi'ee reefu waggaa dabarse. Dargaggoon kunis abjuufi kayyoonsaa inni guddaan hojiisaa kalaqaa cimsuun dargaggoota akka isaa damee saayinsii hawaarratti fedhii qaban gargaaruu ta'u dubbata. Kaayyoo isaa kana galmaan gahuuf erga biyyatti deebi'ee Naa'ol maal raawwataa akka jiru BBC waliin turtii taasiseera. Gama barnootaa isaa yunivarsitiin 'Theoretical particle physics' fi 'Economics' barachu dubbata, Naa'ool. Erga gara biyyaa deebii'een boodas damee saatalaayitii saayinsii hawaa irratti hojjachuuf fedhii olaanaa horachu dubbata. Kunis fedhii qofa ta'ee kan hafe osoo hintaane, hojii kalaqaa gama kanaan hojjateen bakka MM Dr Abiy fa'i argamaniitti diroonii hojjatee yaaliin mirkannoofte tokko eebbisiisu danda'eera. Kana dhugoomsuuf bu'aa bahii hedduu keessa darbuusaa kan himu Naa'ol, keessattuu ministirri Saayinsiifi Ennoveshinii, Ejjansiin meetirolojii Itoophiyaa bira dhaabbachusaanii kaaseera. Haa ta'u malee harkifannaa adeemsa hojii hojjattoota Ministeerri Saayinsiifi Inoveshinii sadarkaa jalaa jiraniin isa mudateen kan ka'ee karaa daandii dhuunfaa isaatiin hojii kalaqaa qalbiisaa keessa ture hojjachuuf murteessuu dubbata. ''Yaada kalaqaa sammuu kiyyaa keessa jiru karaa dhuunfaatiin hojiitti hiikuu yoon yaadu dhimmi tokko sammuu na dhufe. Kunis maaliifan barattoota fedhii dame kanaa qaban walitti qabe barsiisaa isaan waliin hinhojjanne? kan jedhu ture,'' jedha. ''Isaan boodas barattoota walitti qabuun torban lamatti al tokko viidiyoo konfaransiin wal arguun mari'achuu eegalle,'' jechuun attamiin hojii kalaqa diroonii kanaa akka eegale hima. Ergaan kana booda ture yaada (theory) barattoota walitti qabe ture barsiisee gara hojiittii hiikuun diroonii ykn saataalaayitii xiqqoo (Arena CubeSat) jedhamtu hojjachuu akka eegalan hima. Erga ijaarsa diroonii sanaa xumuraniin boodas Ejjansii Meetiroolojii Itoophiyaa waliin ta'uun yaalii jalqabaatiif gara samiitti akka ol furguggisan Naa'ol ni dubbata. Naa'ol akka jedhuutti, diroonii sunis erga samii keessa ol fageenya kiloo meetira 37 qaariteen booda odeeffannoowwan adda addaa fi sursagalee sassaabuun lafatti deebitee nagaan Lixa shawaa Amboo asitti naannoo Olonkoomiitti qubatte. Isaan boodas daa'imtii qonnaan bulaa tokkoo saataalaayitii xiqqoo sana argachuun abbaatti kennuun kan himu Naa'ol, ''Ani GPSn hordofaa waanan tureef duukaa dha'uun argachuu danda'e'' jedha. Abbaafi mucaan sunis sirna eebba kalaqa kanaarratti keessuummaa kabajaa isaa ta'usaanis ni yaadata. Yeroo kamiyyuu pirojektii haaraan wayita hojjatamu hanqinoonni muraasni mudachu malu kan jedhu Naa'ol, saataalaayitii yeroo jalqabaatiif hojjate kanatti gammadaa ta'u dubbata. ''Hojii kalaqaa kana keessaatti kaayyoon kiyyaa jalqabaa hangam dargaggoota kakaaseera? kan jedhuudha. Kanaan ammo akkan milkaa'ee waanan namootarraa dhagaheen mirkanneeffachu danda'eera. Akkasumas wayitan diroonii sana gara samiitti furgugseette ittigaafatamummaa isaa hunda fudhadheen ture. Kanaanis milkaa'eera,'' jedha. Akkasumas baasii kalaqa diroonii kanaa ofiin danda'usaa kan dubbatu Naa'ol, milkaa'inni hojii kanaan argatees hojii kalaqaa caalaaf kan haamleesaa kakaase ta'u BBC'tti himeera. ''Damee hojii kamiiniyyuu milkaa'uuf duraan dursee hojiichaaf jaalala qabaachuun murteessaadha.  Anis waanan ijjoollummaa kiyyaa kaasee saayinsii hawaa jaaladhuuf naaf milkaa'eera,'' jechuun jaalala hojii kalaqaa kanaaf qabu hima. Kana malees, osoo maaliirratti xiyyeeffatamee hojjadheen caalaa ummata kiyya gargaaruu danda'a kan jedhu yaaduun barbaachisaadha jedha. Itti aansees, dargaggoota attamiinan gargaaruu danda'a kan jedhu sababii guddaa isa kakaasan ta'uu caqasa. Kaayyoo kalaqa isaa galmaan gahuudhaaf diroonii hojjachuu qofaadha hinmurtoofne Naa'ol. Kubaaniyaa  'N Jet Dynamic Manufacturing' jedhamu hundessuu isaa dubbata dargaggoon kun. Kaampaaniin kunis kaayyoowwan gurguddaa lama qaba kan jedhu Naa'ol, kan jalqabaa diroonii Itoophiyaa keessatti omishuu yoo ta'u, kan lammaafaa ammo dargaggoota fedhii kalaqaa qaban hirmaachisuun deeggarsa taasisuu akka ta'e dubbata. Keessattuu waa'ee jiddugala kalaqaa kana yoo ibsuus, bakka dargaggoonni hojii kalaqaa itti hojjatan, lafa itti hojjatan qofa osoo hintaanee kan itti cabsanii irraa barataniidha jedheera. Haaluma walfakkaatunis, jidduugalli kubbaaaniyichaa meeshaa barbaachisan alaa galchuun diroonii biyya keessatti itti omishuu ta'u dubbata Biyyoonni akka Chaayinaa, Israa'eeliifi Ameerikaa fa'ii teeknolojii diroonii biyyasaaniitii baasuu hinbarbaadan kan jedhu Naa'ol, ''Kanaafu dura cabsineetis ta'u ofuma keenyaan barachuun omishachuu qabna'' jedha. Kalaqni diroonii hojii haaraafi kan bu'aa baayyee qabu ta'u kan himu Naa'ol, qaamooleen dhimmisaa ilaallatu osoo dhugaa kana hubachuun irratti hirmaatanii biyyattiif bu'aa guddaa argamsiisu akka danda'amu hima. Gara fuula duraattis teeknoolojii diroonii kanaan tajaajila fee'umsaa (drone shipping) fi damee qonnaa deeggaruuf karoora qabaachu dubbata. Omishaaleen kalaqaa addunyaarratti beekaman kanneen akka Boeing irraa kaa'ee, kalaqawwan xixiqqaa akkasii irraa ka'uun waan guddaa akka hojjatan yaadachuun, teeknoolojii yeroo gaafatuurraa fayyadamuuf Itoophiyaanis kalaqaaf xiyyeeffannaa kennuun murteessaa ta'u dubbata. Itoophiyaa keessatti diroonii ilaalchisee seerri qixaa'ee gahaan dhabamuunsaa, gara fuula duraa haala gabaa keessatti itti galamuurratti yaaddoo qabaachuu kaaseera. ''Teeknoolojiin yeroodhaa gara yerootti jijjiramaa waan adeemuuf, dirooniifi saatalaayitiin gama hedduun Itoophiyaa gargaaruu  waan danda'aniif,  teeknolojiiwwan kunneen biyya keessatti amma omishamaniif fedhii cimaa qabaachuusaa Naa'ol BBC'tti himeera.


Bishaan Addeessarratti argame dhala namaa achirra jiraachisuuf ooluu danda’a

Guyyootii dura "waa'ee Baatii argannoo haaraa" argachuu isaa kan hime dhaabbatti qorannoo hawaa US Baatii[ addeessa] irraa bishaan jiraachuu isaaf ragaa mirkana'aa argamuu isaa beeksise. "Moleekiyuuliin bishaanii argamuun isaa kun" abdii Nasa'n baatii irratti buufata ijaaruuf qabu ni dabala. Karoorri isaanii madda bishaanii Ji'a yookaa Addeessarra jiru wiirtuu sanaaf fayyadamuudha. Argannoon kun maxxansa Nature Astronomy keessatti akka maxxansa lamaatti ba'eera. Kanaan dura bishaan bakki Baatichi guutummaan gaadiddessee jiru irratti argamee ture. Garuu, bakki kuni bakka gutummaan ifa aduu qabu irratti argame. Haasaa karaa interneetaan taasisan irratti Wiirtuu Balalii Hawaa Godaard Nasa Meeriilaand irraa barreessituun Keesii Honibool "Hammi bishaanii kun lafa kubik meetirii Baatiichaaf liitira 0.3 kan ta'udha,'' jedhaniiru. Nasa irraa Jaakoob Biliicher ammoo, qorattoonni ammayyuu uumama bishaan kanaa sirritti qorachuun irra jira jedhaniiru. Kun ammoo qorattoonni Baatii eegereef bishaan kana akkamiin akka fayyadamuu danda'an adda baasuuf fayyada. Kanaan dura Baatii irraa bishaan jiraachuu mallattooleen agarsiisan jiraatanis, argannoon ammaa kun kan duraan yaadamerra hammi isaa kan baayyatudha. "Kun madda bishaanii Baatiif filannoo dabalataa nuuf kenna," jechuun saayintistiin pilaaneta Yunivarsitii Open, Haanaa Sarjeenti BBC'tti himteetti. "Baatii irratti wiirtuu eessatti haa ijaarru kan jedhuuf bakka bishaan jiru kan jedhu xiyyeeffannoo isa duraadha." Dhaabbati qorannoo hawaa US kun bara 2024tti dubartii jalqabaa fi dhiiraa itti anuu gara Baatiitti erguuf jira. Kunis ammoo gara qorannoo Maarsii dhala namaan jalqaba bara 2030n keessa taasifamuuf jiruutti ce'uuf tarkaanfii guddaadha. Kana jechuun "mala mijataa itti qorannoon hawaa gaggeessinu" guddisuudha jechuun Dr Sarjeenti ibsiteetti. "Sana keessa tokko ammo madda bakkichaa - keessumaa bishaan fayyadamuu jechuudha," jechuun BBC'tti himte. Argannoon inni jalqabaa teleskooppi qilleensa keessa jiru Sofiyaa jedhamuun taasifame. Teleskooppiin qorannoo kun xiyyaara Boeing 747 addatti hojjatamee atmoosferii lafaa olitti balali'uu irra ta'uun suuraawwan Solaarii kan kaasuu dha. Qorannoo biraan ammoo saayintistoonni bakka gaadidda'aa Baatii irratti bishaan argataniiru. Akka argannoo kanaatti "bakki Baatiirraa kiilomeetir iskuweerii 40,000 ta'u bishaan qabachuu danda'a.'' Dr Sajeenti kun " filannoo bakkeewwan wiirtuu keenya itti ijaaruu dandeenyu baay'isa," jetti. Waggooti dhufan keessatti imaloonni qorannoo  gara Baatiitti taasifaman jiru. Karoorri inni dheeraan garuu, Baatii irratti wiirtuu ijaaruudha. "Kun dhiibbaa ni qabaata. Qorannoo keenya akka hojjannuuf yeroo nu keenna," jetti qorattuun Yunivarsitii Open. "Yeroo dheeraa nuuf hin kennu sababiin isaa ijaarsa wiirtuu Baatii fi iddoo kamitti kan jedhu irratti hojjachaa jira garuu abdii dabalataa nu kenna." "Gara Baatii deemuun keenya kan hin oolle ture. Argannoon kun garuu filannoo dabalataa kan keennuufi imalicha caalatti gammachiisa kan godhudha." Ogeessotti akkamiin akka fayyadamnu erga barree booda diinagdee Baatii egereef bishaan akka cabbiitti gochuun gaariidha jedhu. Boba'aa rokkeetti lafa irratti hojjatanii gara Baatiitti erguurra achuma Baatiirratti hojjechuun irraa baasii xiqqeessa. Kanaaf saayintistoonni Baatiirraa booda yeroo gara Lafaatti deebi'uu barbaadan ykn gara iddo biraatti imaluu barbadan, bishaan sana gara annisaa meeshalee geejjibaa hawaaf fayyaduu haaydiroojinii fi oksijiiniitti geddaruu danda'u. Achuma Baatii irratti boba'aa qopheessuun baasii imala hawaa hir'isuun gatiin wiirtuu Baatiirraa kaanis akka hin daballeef gargaara.


Ilbiisotni miiliyoonotaan lakka'aman waggaa 17 booda lafa keessaa ol bahuuf

Ganna 17 guutuu lafa jalatti awwaalamuun erga dabarsanii booda, gosoonni ilbisotaa awaannisaafi korophisa fakkaatan, 'cicada' (sikaadaa) jedhaman, miiliyoonotaan lafa keessaa ol bahuuf jiru. Ilbisoonni kunniin waqtiin kan eegan yogguu tahu (Periodical cicadas) jalqaba ji'a Waxabajjiirraa kaasee akka ol bahan eegama. Ilbisoonni kunniinis US kutaalee biyyaa kibba-lixa Varjiiniyaa, Kaaroolaayinaa Kaabaa fi Varjiiniyaa Lixaatti mul'atu jedhamee eegama. Ilbissooti kun yeroo dhumaatiif naaannolee dhahaman kanatti lafa keessaa kan as ol bahan ALA 2003 fi 2004tti ture. 2013ttis naannolee muraasattis mul'ataniiru. Lafa iskuweer meetira 4,000 tahu keessatti ilbisootni miiliyoona 1.5 tahan as ol bahuu danda'u jedhameera. Addunyaa irratti ilbisoota umurii dheeraa jiraachuun beekaman keessaa tokko kan ta'an ilbisoonni waqtii eeggatan jedhaman kunniin, heddummina jireenyasaanii lafa keessa dabarsu. Adeemsi isaan achi jala turanis haala 'nymphs' jedhamu qabaachuuni jedhu ogeeyyiin. Gosa isaanii irratti hundaa'unis biyyoo keessa jiraachuuniifi hidda mukaa soorachuun ganna 13 haga 17 jiraatu jedha Yunivarsiitiin Varjiiniyaa Teek. Gosoonni ilbisootaa kunniin hortee (broods) 15 gahu qabu. Isaan keessaa 'horteen' saglaffaa barana marsaa waggaa 17 isaanii xumuruun as ol bahu. Niimfonni kunniin wayita qophaa'an, ujummoo dhoqqee 'cicada hut' jedhamu hojjechuu eegalu. Achi keessaa bahuunis gaheessa tahuun baallee baasu, walhoruufis qophaa'u. Ilbisoonni iddoo tokko tokkotti awwaanisa jedhaman kunniin, namarratti miidhaa hin geessisan - bineensotaafi shimbirrootaaf nyaata tahu. Al takka gaheesummaatti dabran jennaan, torban lamaa haga afurii qofa jiraatu. Garuu yeroo sanatti biqiltoota reefu daraaran irratti miidhaa hagana hin jedhamne geessisuu malu. 'Sikaadonni' kormaa tahan sagalee olkaasuun 'sirba' dhageessisu. Sagalee kana kan baasan meembireenota naannoo garaa jala jiru kirkirsuuni. Kunis dhaltuu hawwachuuf. Varjiiniyaa Teek sagalee kana ennaa ibsan ''raadiyoo konkolaataa keessa jiru kan yeedaloon jalaa bade'' fakkaata jedhu. Sikaadonni kun maaliif ganna haga kanaan lafa keessaa maaliif akka ol bahan wanti beekame jiraachuu baatus, qorattoonni tokko tokko garuu waan isaan admasu jalaa baqachuuf akka tahe tilmaamu. Gosti 'cicada' waggaa waggaan lafa jalaa bahanis jiru - 'dogday' fi 'annual cicadas' jedhamu.


Roobootii yeroo namoonni mana turanitti hojiirra ture

Roobootiin paawundii kuma 100 baasu kun sagantaa teeknooloojii ofirraa qabuun kan hojjetu akka ta'e himama. ''Sagantaa irratti fe'ameen waan hojjetuuf mana kiyya taa'ee ajajuun danda'a,'' jedha qorattoota keessaa tokko kan ta'e Beenjaamiin Bargar. Akka saayintistoonni kunneen jedhanitti, roobootiin kun waan namni tokko hojjetu dachaa 1,000'n dalaguu danda'u. Dhaabbanni Rooyaal Soosaayitii oof Keemistirii jedhamu roobootii fayyadamuun wanta koroonaan booda ta'uu malu qorachuu akka barbaadu beeksiseera. Qorannoon kun koompiitaroota artefishaal intelijensi qaban fayyadamuun hojiin manaa akka hojjetamu gargaaruun alatti rakkoolee addunyaallee hiikuuf ni gargaara jedhanii yaadu. Saayintistoonni roobootii kunneen qorannoo koroonaavaayiras dabalatee kanneen biroos geggeessaa jira. Piroofeesar Aanduu Kuuppar roobootiiwwan gara laaboraatoorii isaaniitti galchuun qorannoowwan geggeessaa jiru. ''akkooleen idil-aadunyaa kan akka Covid-19, jijjiirama qilleensaa fi kanneen biroo jiru. Kaayyoon keenyas roobootiiwwan sammuu giddu-galaatiin walitti hidhaman fayyadamnee qorannoo taasisuudha. Amma yoonaatti kana gochuu baannus hin hafu.'' Yeroo saayintistoonni bakka hojiirraa fagaatanii qorannoo taasisuuf dirqaman kanatti, roobootiiwwan filannoo addaa ta'aniiru. ''Roobootiin hin dadhabu, hin nuffu, ganamaa hanga galgalaatti hojjeta, ayyaanaaf boqonnaa ba'uuf hin fedhu,'' jechuun qoosaa dubbatu Dr. Bargar. Qoosaan yeroo hafu, jedhu qorataan kun, roobootiin kun hojii namni yeroo dheeraa itti fudhatu dafee fixuun ani qorannookoo irratti akkan xiyyeeffadhu nataasiseera jedhani.


Faanni lafee naachaa 'akka guchitti fiigu' argame

Saayintistonni faana naacha durii luka lamaan fiigaa ture jedhame argachuusaaniitti raajamuu ibsan. Ragaan kunis Kooriyaa Kibbaatti kan argame yoo ta'u faana lafee miillaa naachaa hin miidhamne akka ta'e qorattoonni himaniiru. Naachonni dhibbaatamatti laakka'aman kunnen waggoota miiliyoonaa 110-120 dura faana dheerina seentimeetira 18-24 dheeratu lafa dhoqqee irra ejjetanitu argame jedhame. Gareen qorannoo idil addunyaa kun ilaalcha keenyaa naacharratti qabnu ni jijjiiruu danda'a jedhan. "Namoonni naacha bineensa lafarra harkifamaa ooludha jedhanii yaaduu danda'u; akka isaan guyyaa guutuu qarqara laga Abbayyaa yookiin Koostaa Riikaa biratti ciisaa kan oolan fa'atti yaadu. Namni umamni kun akka guchitti fiiga jedhee yaadu jira natti hin fakkaatu," jedhan Piroofeesar Maartin Lookii Yuunivarsiitii Koloraadoo irraa. Yaadaa garee qorattoota kanneen qorattoonni hundi waan irratti walii galan miti. Piroofeesar Maartiinii fi gareen isaanii ragaa qorannoon isaan gargareen kanaan ' Batrachopus grandis' jechuun moggaasaniiru. Haftee qaamaa bineensichaa garuu hin argamne. Gareen kunis garee naachaa baroota Juraassik dura waggoota miiliyoona kuma duran jiraatan waliin bocni isaanii wanta wal fakkaateef kan 'Batrachopus' jedhanii moggaasuu danda'aniif. Gareen bineensaa kan luka afuriin deemaniin alatti isaan kunneen wal fakkaatu. "Fiixee qaamasaanii hunda ni argina, gogaan dhippaa hundi - akkuma harka kee ilaaltu sanitti," jechuun haalasaanii ibsu Piroofeesar Maartin. "Yeroo deeman lukasaanii tokko fuuldura isa kaanii godhaniiti kan deeman. Faanni isaaniis hin jiru." Fageenyi koomeesaaniillee ol dhaabbatanii akka deeman mul'isa jedhan dursaan garee kanaa Piroofeesar Kiiyung Soo Kiim Yuunivarsiitii Biyyaalessaa Barnootaa Kooriyaa Kibbaa Chiinjuu irraa. "Akka daayinoosariin heddu deemaa turanitti deemu turan. Deemsa daayinosariirraa faana hin argitu," jedhan. "Naachii akka dhala namaatti deema." Piroofeesar Maartiin ragaan isaanii bineensi sun luka lamaan deemaa akka turan kan agarsiisuudha jedhu. Piroofeesar Fiil Maaniing Yuunivarsiitii Maanchistar irraa yoo ta'an garee kana keessatti qooda hin qaban ta'us garuu argannoon garee kanaa "baay'ee gaariidha" jedhan. Yaada sassaabuuf akka gargaaruuf qorannoo isaanii jaalatanis haalli ragaa san itti jijjiiran irratti garuu shakkii qabu. "Anaaf bocni naachaa fi bu'aan inni buusuu danda'u waan wal simu miti," jedhan. ''Ragaasaanii irraa akka hubadhetti gosa daayinoosarii natti fakkaatu. Garuu yoo naacha ta'e hafteen lafee isa kana nutti himu hin jiru."


Saayintistotni dubartoota gurraachaa kitaaba barataarraa badaa jiru jedha qorannoon

Saayintistoota dubartoota gurraachaarratti qorannoon gaggeeffame akka mul’isutti kitaabi barataa maqaa saayintistoota adiitiin dhuunfatameera. Ameerikaa keessatti Kitaaba barnootaa baayooloojii keessatti dhiironni torba maqaansaanii waamamee dubartii tokko qofa eeru. Keessattuu dubartoonni gurrachota ta’an ammoo dameewwan barnootaa xiinxalaman keessatti tokkoyyuu maqaansaanii hin eeramne. Haala amma jiruun kitaabi baayooloojii akkaataa fedhii dubbistoota gosa garaagaraa eegeen qindaa’uuf jaarrota hedduu itti fudhata jedhu qorattoonni. ‘’Homaa qabiyyee adda addummaa keessummeessu hin agarre. Fakkeenyaaf kitaaba barataa kam keessayyuu maqaan saayintistoota dubartoota gurraacha ta’anii tokkollee hin jiru’’ jedhan Yuunivarsitii Auburn kan Alaabaamaa keessatti argamu keessa kan hojjetan Dr Cissy Ballen. Qorannoon kun maqaawwan saayintistootaa kitaabota baayoloojii barattoonni US damee Saayinsii fi Madiisinii hordofan torba irratti eeraman 1,000 caalan xiinxalaan qaaccesseera. Namoota seenaa saayinsii keessatti akka mallattootti ilaalaman kanneen akka Charles Darwin fi Gregor Mendel irraa hanga warra addunyaa ammaa keessatti beekamanii kanneen akka Jane Goodall’tti qorannoo gaggeeffameedha. Saayintistoota qorannoo kanaan xiixnalaman keessaa %13 dubartoota yoo ta’an kanneen keessaammoo %6.7 dubartoota gurraachota, Eeshiyaa fi saboota xixiqqoodha. Qorannoon duraan dhimma walfakkaataa irratti gaggeeffames saayintistoonni seen-duubee garaagaraa qaban, kanneen hawaasa addunyaa garaagaraa waliin walitti dhiyeenya qaban akka jiraachuun bu’aa gaarii akka buusu ibsee ture jedhan Dr Ballen. ‘’Namoota akkasii kitaaba barnootaa bu’uraa akkasiii keessaa dhabuun miidhaa qaba’’ jedhan. Qorattoonni kunneen, qaamoleen kitaaba maxxansan kitaabi seenaa qaama tokkoo qofa osoo hin taane qaama hundaa akka bakka bu’uu fi madaalawaa akka ta’uuf to’annoo cimsuu qabu jedhan. Birkiiwwan barnootaa jiran keessaa baayooloojiin kornayaa hunda bifa madaalawaa ta’een keessummeessuun beekama. Ameerikaa keessatti kanneen baayooloojiin eebbifaman keessaa dubartoonni %60 Garuu maqaansaanii argannoowwan saayinsii fi kitaabota barnootaa keessatti eeramuu dhabuun mufii kaasaa jira.


Maddi hortee dhala namaa addunyaa Botiswaanaa ta'uu hin oolu jedhan saayintistoonni

Saayintistoonni qorannoo gaggeessaa turan maddi hortee dhala namaa addunyaa kanaa Kibba baha Botiswaanaa naannawa laga Zaambeezii ta'uu akka hin hafne faana dhahaniiru. Bakki amma qullaatti hafee jiru kun duraan haroodhaan kan uwwifame ture, waggoota 200,000 dura dhalli namaa as jiraachaa ture. Horteen dhla namaa yeroo ammaa addunyaa jiruu waggoota 70,000f bakka kana jiraachaa turan, boodarra garuu wayita haalli qilleensaa jijjiiramu asii dhabamuu eegalan jedhu qorattoonni. Suuta suuta dhalli namaa qaawwa argateen gara biraa godaanuu eegale, kunimmoo godaansa Afriikaan alaaf karaa saaqeera. ''Horteen dhala namaa qaama har'a dhalli namaa qabu uffate waggaa 200,000 dura Afriikaa keessa jiraachaa akka ture ifadha'' jedhan Awustiraaliyaa Dhaabbata Barnootaa Fayyaa Garvan jedhamu keessatti qorataa sanyii dhala namaa kan ta'an Pirofeesar Vanessa Hayes. ''Wanti falmisiisaa ture horteen dhala namaa jalqabaa kun bakka kam jiraataa ture, eessarraa ka'ee damee babal'ifachuu eegale kan jedhuudha'' Bu'aan qorannoo Pirofeesar Hayes qorattoota biroo keessatti shakkii uumeera. Iddoon walfalmisiisaa ta'e kun Kibba Botiswaanaa laga Zaambeesiitti argama. Qorattoonni akka jedhanitti maatiin dhala namaa amma addunyaarra jiruu naannwa haroo guddicha Afriikaa 'Makgadikgadi' jiraachaa turan. ''Bakkichi baay'ee bal'aa ture. Bakka qabbanaa'aa fi jiidhaa ture. Bakka lalisaa kan tureedha. Dhala namaa fi bineensotaaf akkasumallee lubbu qabeeyyii maraaf iddoo mijataa ture.'' jedhan Pirofeesar Hayes. Erga waggaa 70,000 addana jiraatanii asii socho'uu eegalan. Haalli qilleensaa wayita jijjiiramuu eegalu uummanni godaanuu eegale, godaansi kun waggoota 110,000 fi 130,000 dura akka turetu himama. Ogeessi qorannoo dhala namaa tokko qorannoo kanarratti qeeqa dhiyeesseen Qaccee sanyii dhala namaa mitochondoria qofarratti qorannoo gaggeessuun adda baasuun hin danda'amu jedhe. Inni guddaan qorannoo haftee lafee nama durii gaggeessuudha jedha. Godambaa seenaa Landan keessa kan hojjetan Pirofeesar Chris Stringer jijjiiramni tirannaa hortee sanyii dhala namaa Hoomoo saappiyansi baay'ee walxaxaadha jedhan.


Boeing nama Ji'arra quphachiisuuf akka jiru beeksise

Dhaabbanni geejjiba qilleensaa guddichi, karoora meeshaa namoota gara Ji'aatti geessuu danda'u ifa taasise. Sagantaa isaa 'Artemis' jedhu jalatti, Waayiti Hawuus bara 2024'tti dhala namaa gara baatiitti deebisee akka geeffamu barbaada. Karoorri 'Fewest Steps to the Moon' ykn 'Adeemsa gabaaba gara baatiitti' jedhameen moggaafame kunis, rookkeetii guddaa 'Space Launch System (SLS)' fayyadama. Kubaaniyichi walxaxiinsa karoorri imala kanaa salphisuu namoota hedduu erguuf softiweeriiwwan hedduu gara samiitti akka dhokaasu ni hima. Imaloota sagantaa hawaa robootii hedduuf meeshaleen sagantichaaf barbachisan rokkeeti tokkon ergamu. Kanaafi sagantaan imala gara Baatii Appooloo jedhamu bara 1960n fi 1970n keessa imala tokkumaan ergamee ture. Haata'u malee, sagantaan Artemis meeshalee barbaachisan erguuf baliilawwaan hedduu of keessatti qabata. Boeing 'taateewwan sagantichaa ciccimaa' shaniin astiroonaatoota Baatiirra quphachiisu akka danda'u hima. Maloota biroon taateewwan 11 ykn isa ol barbaachisuu hir'isuun malli kun taatewwan kan akka ka'uumsa, orbiitii seenuu fi kan biroo of keessatti qabata jedha. Kanaan dura Nasaan imala gara baatii sadarkaa sadiitti hiruu ta'us, boodarra garuu 'yaada haaraafi ammayyaa' biroof balbala bana. Karoorri Boeing sadarkaa lama qofa fayyadama - meeshaa astiroonaatoota baatiirra qubachiisufi yeroo hojiin sagantichaa dhumetti meesha astiroonaatoota kana deebisee Baatiirraa kaasee gara orbiitiitti deebisu. Lamaanuu akka meeshaa tokkootti akka imalaniif qopheeffamu. Rookketiin kun orbiitiittirra Baatirra qubachuuf meeshaa dabalataa kanaan dura Nasa'tiin beeksifame malee ofii akka danda'u dhaabbatni kun ni hima. Kun, imaloota sagantichaaf barbaachisan caalaatti kan hir'isuufi qubannaa milkaa'aaf sadarkaalee barbaachiisaan kan salphisudha jedha. Meeshaan kun sagantaa imalaa 2024'f Arteemis-3 jedhamuuf akka xumuramu dhaabbati kun ni hima. Garuu karoorri Boeing kun rookkeetti hedduu cimaa SLS, 'Block 1B' jedhamu irratti hundaa'a. Karoora Nasa amma jiruun, rookkeetiin 'Block 1B' jedhamu hanga 2025tti qophaa'ee hin xumuramu. Haata'u malee, adeemsi Nasa sagantaa Artemis -3 fi Artemis -4 (Artemis -4 bara 2025tti balali'uuf karoorfate) dhaabbata adda addaarraa rookketti qubatu 'landers' lama fayyadamuu eeyyama. Rookkeetiin Boeing buufata hawaa orbiiti Batiirratti ijaaramuuf jiru yeroof qubachuu danda'a, garuu isa hin barbaachisu. Kanarra sagantaa salphaaf rookkeetii Nasa Oriyoon walin quphachuu ni danda'a. Ji'a darbee hundeessaan Amazon Jeeff Bezoos, bara 2024f rookkettii qubatu 'lander' kanbiraa oomishuuf hundeessa 'gartuu biyyaalessa' beeksisuun isaa ni yaadatama.


Danaan fuula nama durii hojjatame

Qorattoonni gaaffii fuulli nama durii maal fakkaata? jedhuuf deebii arganneera jechaa jiru. Qorattoonni fuulli sanyii namaa Deniisovaan jedhamu maal akka fakkaatu akka bira gahan ibsaniiru. Haaluma kanaanis fakkii danaa fuula sanyii namaa kan mormaa olii mul'isu hojjachuun ifa taasisaniiru. Hambaan qaama Deniisovaan kan argame bara 2008 yoo ta'u, sanyiin kunis fuula addunyaarraa erga badee waggoota kuma 50 lakkoofsiiseera. Qorattoonni wayita hambaa qaama kanaa argatanitti, 'ofii fuulli nama durii maal fakkaata ture?' gaaffii jedhu kaasanii ture. Qaama argame sana irrattis danaa nyaara, ija, funyaan, hidhii, ilkaaniifi rifeensa itti tolchuun gaaffii isaanii kanaaf deebii argataniiru. Sanyiin namaa 'Deniisovaan' jedhaman eenyudhaa? Waggoota kuma 100 dura sanyiin nama ammayyaa Niiyaandartaal jedhamu dabalatee sanyiiwwan adda addaa turaniiru jedha qorannichi. Isaan keessaa Deniisovaan tokko akka ta'e himeera Dhaabbata 'Hibruu Yunvarsitii of Jerusaalem' jedhamu tokko keessatti qorataa kan ta'an, Piroofeesar Liiraan Kaarmeel akka jedhaniitti, sanyii Niiyaandartaal fi Deniisovaan waan isaan wal fakkeessu qabu. ''Deniisoovaan gama baayyeedhaan Niiyaandartaal waliin wal fakkaata. Haala muraasaanis nuun wal fakkaata.'' Deniisoovaan Saayibeeriyaa fi Eeshiyaa Bahaa keessa jiraataa akka turan amanama. Qorattoonni ragaa argataniin akka ibsaniitti, Deniisoovoonni biyya Tiibeet keessa jiraataa turan. Isaanis jiinii namoonni ammayyaa haala qilleensaa ol ka'aa keessa jiraachu isaan dandeessisu akka dabarsaniif himama. Haa ta'u malee sababii maaliif akka lafarraa badaniif wanti beekamu hinjiru. Gosti sanyii namoota Deniisoovaan ardii tanarra jiraataa akka turan kan barame waggaa 10 dura wayita erga holqa Saaberiyaatti argamu tokko keessatti hafteen ilkaan, lafee qubaafi mangaagaa argameen booda. Akka qorannoo kanaattis harki 5 sanyii ilmaan namaa Oshiyaan Deenisoovaanoota irraa akka ta'e amanama. Qorattoonis danaa fuula kana hojjachuu kan danda'an qaccee sanyii ilmaan namaa, Chimpaazii, Deniisovaan fi kan Niiyaandartaal bu'ureeffachuun ture. Lafeen sammuu Deniisovaanootaa kan warra Niiyaandartaal irraa bal'ata. Lafee shangoobataa(chin) hin qaban. Piroofeesar Liiraan BBC'tti akka himaniitti, danaan fuulaa akka ifa taasifame kunis qorannoowwan gara biraa Deniisovaan irratti hojjatamaniif ka'umsa ta'a. ''Kunis sanyii nu waliin baayyee walitti dhiyaatudha. Garaagarummaa nu waliin qaban hubachuun ammoo barbaachisaadha,'' jechuun ibsaniiru.


Dargaggoo Malkaamuu: Qabxii olaanaan eebbifamee dorgommii kalqaanis mo'ate

Kan dhalatees naannoo Kibbaa godina Shakkaa lafa maqaan addaa Kallacha jedhamutti. Barataa kabajaan qabxii olaanaan (great distinction) eebbifameefi dorgommii kalaqaa barana Solve IT jedhamuun gaggeeffame ture kan mo'ate dargaggoo Malkaamuu Taaddasaati. "Bakkan dhaladheetti kan dhaghamu sagalee konkolaataa qofa ture. Isayyu konkolaataa guddaan wayita achiin darbu," jedha. Maatiin Malkaamuu qote bultoota. Inniifi obboloonni isaa haalli jirenyaa kamiyyu osoo isaan hindanqiin akkuma barattoota baadiyyaa bu'aa bahii hedduu keessatti barnoota isaanii hordofaniiru. Akka jedhuttis manni barnotaa itti baratan daqiiqaa 40 hanga 50 milaan deemsiisa. Kana malees achi gahanii deebii'uuf tabbaafi irrangadee qaba. Fageenya daandiin alattis alkaniin ka'anii hojiin mana keessaa (sawwan elmu, loon bobbaasuu, kkf) rawwachutu irraa eegama ture. Kana hunda raawwachuu garuu Malkaamuu kaayyoosaa irraa boodatti hindeebiifne. Haala akkasiin baratee kutaadha gara kutaatti darbuuf sadarkaa tokkoffaa kan jalaa fudhate hinturre. Isaan boodas Yunivarsitii Baahir Daariitti gosa barnootaa 'Mechanical Engineering' barate. Bara sanattis sadarkaa yunivarsitiin qabxii olaanaa galmeessuun kabajaan eebbifame. Haalawwan beekumsa isaa ittiin guddifatu keessaayis warra biraa qo'achiisuu, barsiisuufi leenjiisuu hojiiwwan isaa dursaan eeramaniidha. Kan beeku warra kaaniif yoo qoode ofiin akka baratu hima. "Abbaan kiyya sababii hanqina dinagdeetiin osoo hinbaratiin hafan,'' kan jedhu Malkaamuun, haaloosaanii inni akka baasuuf abbaansaa imaanaa akka itti kennan dubbata. Sababii kanaafuu abbaafi obbolaansaa waan qaban hundaan bira dhaabbatu. "Ani qabxii galmeessuu kiyyatti abbaankoo baayyee gammadaniiru. Gammachuusaas jaalleewwansaa waliin qooddachuuf amma qophii taasisaa jiru," jedha. Amma ammoo dorgommii hojii kalaqaa Solve IT qopheessee ture irratti waan mo'ateef gammachunsaanii dachaa ta'eera. Hojiin kalaqaas meeshaa maxxansaa abbaa rog-sadiitti (3D Printer) dha. Kunis yaada pirojaktii waraqaa heebba yunivarsitiif qopheesseedha. Hojiiwwan kalaqaa hojjataman kan rakkoolee hawaasaa hiikan ta'u qabaatu jedhee kan amanu Malkaamuun, naannoo yunivarsitii itti barateetti pirintarri abbaa rog-sadii waan hinjirreef barattoonni wayita pirojaktiisaanii hojjachuuf rakkatan hubate. Haata'u malee, maashinni kun gabaarra ni jira. Malakaamuun akka jedhuutti gatiinsaa qaala'aa waan ta'eef, salphaafi akka garaatti dhaabbilee tajaajilaa keessatti hinargamu. Rakkina kana hiikuuf ammoo yaadni pirojaktii isaa fala akka ta'e dubbata. Keessattuu dizaayinoota gamoo akkasumas wixineewwan kan biraa kophiin fakkii kaasuun alatti fakkii ijaarsaa rog-sadii akka sirriitti mullatuutti maashinni maxxansu kun. Yaadni isaas rakkinuma kanarraa dhufeef. Isaan boodas hiriiyyota isaa yunivarsitii lama, Manbaruu Zalaqaafi Malkaamuu Faqaaduu waliin ta'uun hojii kalaqaa kana cimsuu eegale. Dorgommichaan hojiiwwan kalaqaa 63 marsaa dhumaatiif darban keessaa tokko ta'uu danda'e. Leenjiifi muuxannoo Faawundeshinii Solve IT'n kennamu argachuufis carraa baneef. Achumaanis hojii kalaqaasaa ittiin dorgome haala gaariin fiixaan akka baasuuf karra saaqeef. Kanaafuu pirojaktiin '3D Printer'  Malkaamuufi hiriyyoonni isaa  sadarkaa tokkoffaan xumurame. Pirintarichi kan hojjatamees meeshaalee naannootti argaman salphaan yoo ta'u, maatiinsaafi yeroo yunivarsitii barataa tureetti gorsaa isaa kan turan Obbo Henook deeggarsa akka taasisaniif hima. Pirojaktii kanaan ogganaa garee kan ture Malkaamuun akka jedhuutti, maashinichi argannoo haaraa miti. Biyya alaatii hanga qarshii kuma 40n bitachu akka danda'amu odeeffannoo haa qabaatu malee, baasiin hojii kalaqaasanii kan waliigalaa yoo tilamaamamu birrii 6,500 qofa itti fudhate. Maashinichi fakkii akka maxxansuuf hajajamu waan akka peennaa fakkaatuun [CNC Plotting], karaa mala cararaatiin yeroo tokkon raawwachuu danda'a. Kana malees, maashinichi yeroo tokkichaan afaanoota kompitaraa sadii [C++C, Language and Machine language] dubbisu danda'a. "Pirojaktiichi cimaadha. Beekumsa dameewwan oggummaa baayyee gaafata," kan jedhu Malkaamuun, fakkeenyaafis beekumsa Mechanical Engineering, Electrical Engineering, beekumsa Electronics, software, Computer coding' fa'i beekuu akka gaafatu hima. Innis hiriyyootasaa gosawwan dame kanaa baratan waliin ta'uufi inatarneetii irraa dubbisuun kaayyoo isaaf gahuu dubbata. "Ambaasaadaroonni Imbaasiiwwan Ameerikaafi Jaappan kalaqa isaa kana dowwachuun akka hojjatu mirkanneeffataniiru," jedha Malkaamuun. Dorgommii bara kanaatiin dargaagoowwan 2,800 kan galamaa'an yoo ta'u, isaan keessaa 160 dorgommii marsaa dhumaatiif gahaniiru. Isaan dhummarra qaqabanis gareefi dhunfaan hojiiwwan kalaqaa 63 dhiyeessaniiru. Isaan keessaa pirojaktiin Malkaamuu sadarkaa tokkooffaan xumureera. Dhaabbata iCog Lab irraa badhaasni birrii kuma 100 kan kennameef yoo ta'u, gara fuula duraattis abbootii qabeenyaa biyya keessaafi biyya alaa waliin ta'un hojii kalaqaa kana hojiirra oolchuuf akka hojjatu Malkaamuun ni dubbata. Sirni badhaasa isaa bakka qondaaltonni motummaa olaanoo, ambaasaadaroonni Imbaasii Ameerikaafi Jappaan, akkasumas keessummoonni itti argamaniitti dhiheenya kana raawwachuunsaa ni yaadatama.


Feesbuukiin meeshaa sammuu namaa dubbisu qopheessaa jira

Feesbuukiin argannoo addadha jedhame meeshaa namoonni sammuudhaan yaaduu qofaan barreessuu dandeessisu/kan sammuu namaa dubbisee barreessu qopheessuuf karoora akka qabu beeksiseera. Qorannoo maashinii siisteema (algrithms) wantota sochii sammuu keessaatti ta'an gara jechootaatti jijjiiruu maallaqaan deggaraa jira. Kun kan hojjete dhukkubsataa dhibee of wallaasisuun kuffiisu (epilepsy) wal'aansa baqaqsanii wal'aanuun dura ka'umsi hollachiisuu isaan mudatu eessa akka ta'e ilaaluuf shiboo ragaa galmeessu sammuu isaaniirra kaa'amerraani. Feesbuukiin "meeshaa miidhaa hin qaqqabsiifne fi godhachuun danda'amu"  daqiiqaa tokko keessatti jechoota 100 ijaaru qopheessuuf dandeesisa abdii jedhu horateera. Saayintistoonni Yuunvarsiitii Kaalifoorniyaa Saan Firaansiiskoo gaaffiiwwan filannoo salphaa ta'an tasa toora galanii tarreeffaman akka deebisaniif gaafatan. Sistemiin (algorithms) adda baasuu kan danda'e: Gaaffii gaafataman keessaa,  75% Deebii filatan keessaa "Adeemsi qorannoo duran turan sagalee dubbataman hiika itti kennuu qofa ture,"  jedhu Prof.Idii Chaang. "Garuu achi keessatti gatii hiika itti kennuun qabu waliin dubbii karaa lamaanuu keessatti ilaalla-gaaffiiwwan namni ta'e dhaga'uufi deebii isaanii keessatti maal akka jedhan. "Kun ammoo ilaalcha keenya dubbiin callisee lafa duwwaa keessatti hin uumamu isa jedhu cimsa waan ta'eef wanta dhukkubsatoonni rakkoo dubbachuu qaban jechuudhaaf yaalan hiika itti kennuu yaaluun haala isaan keessatti haasa'uuf yaalan guutummaa isaa fudhachuudhaan foyyeeffama. "Yeroo ammaa, dhukkubsatoonni sababii qaamni isaanii laamsha'ee dubbachuu hin dandeenye walsimachuu kompiitera to'achuudhaaf sochiiwwan ijaa ykn kottoonfannaa ribuu jechoota suuta jedhanii qubeessuurratti daangeffameera. "Garuu,haala baay'ee keessatti dubbii si'aa ta'e uumuudhaaf odeeffannoon barbaachisu ammallee sammuu isaanii keessa jira." "Akka isa ibsuu danda'an kan gargaaru tekinooloojii barbaanna." "Qorataan Daaviid Moosees jedhamu akkas jedhe: Nuti kan kana milkaa'uu dandeenye jechoota murtaa'oo akka ta'e sammuutti qabachuun nurra jira. Garuu qorannoowwan gara fuula duraatti sochii sammuurraa maal akka hiikuu dandeenyu irratti xiyyeeffannoofi qulqullina dabaluuf abdii qabna. " Qorannoon kun 'Nature Communications' keessatti maxxanfame. "Dhumarratti, qorattoonni kunneen jechoota 1,000 keessaa saffisa daqiiqaa tokko keessatti dogoggora jechaa 17% gadiin  jechoota 100 hiikuu kan jedhurra qaqqabuuf jiru. "Akka qaama dhukkubsatoota warra dubbachuu hin dandeenye gargaaruutti shiboo raga galmeessu galeef fayyadamuudhaan yaadichi mirkanaa'uu agarsiisna. Kana gochuudhaanis, hojiin 'UCSF siistem 'hiikuu hojjechuu keenyaafi ibsa tekinikaa akkaataa miidhaa hin geessisneefi meeshaa uffatamuu danda'u bifa ta'uun uumuu keenya beeksisuuf jirra.'' "Fuula bilbilaatti gadi ilaaluurra ykn laaptooppiitti mil'achuurra ijaan ilaaluun odeeffanoowwan barbaachisoofi haal jiru tokkollee osoo hin hambisiin tursiifachuu ni dandeenya. " Kun osoo kanaan jiruu, Kaampaaniin Eloon Mask  Niwurolink jedhamu meeshaa sammuu keessaa cabsee waa hatuu kan ofiisaa yaalii jalqabuudhaaf qaamni US kana to'atu akka hayyamuuf iyyatee ture. Namoonni dhimma kanarratti qoratan hangi tokko akka amananitti qorannoo akkasiitiif naamusa barbaachisuufi carraa gara fuulduraatti banu yeroo itti dhaabbatanii ilaalanidha. "yaada walabaatiin kan hawwuufis ta'e kan mormuuf sammuun bakka amansiisaa dha jedhan" Prof. Nitaa Farahany.


Biyya Areera harree kiiloon tokko birrii 30,000 ol itti gurguramu

''Dhamdhama haaraa ta'e qaba. Dhamdhama akkanaa gosa nyaata biraarraa hin argattu.'' Akkanatti ture miseensi duraanii paarlaamaa Sarbiyaa Silobodaan Simiich areera ykn qimxoo aannan harreerraa hojjetame kan ibsan. Namni biraa nama kanaan ala wanta akkanaa oomishu hin jiru. Kanaafuu, dhiheessiinillee xiqqoodha. Areera harree kiiloo tokko bituuf birrii 32,000 ol (dolaara1,100) nama gaafata. ''Areera kana giraama 50'n dhiheessina. Kuni namoota kudhanif gaha. Namni areera harree walakkaa kiiloo yookiin kiiloo tokko nyaatu jira jedhee hin tilmaamu,'' jedha Simiich. Dhiironni jaalallee isaanii hawwachuu barbaadan areera harree kana akka kennaatti bitanii kennuf. Taphataan teenisii dirree lammii Sarbiyaafi namni akkuma biyyattiittu maqaa guddaa qabu Novaak Jokovichillee manneen nyaataa qabuf areera harree kana biteera. Simiich akka jedhutti waggaatti areera harree kiloogiraama 50 qofa oomisha. Sababa, seera oomisha annaniirra jiruf immoo biyya alaatti erguu hin dandeenye. Namoonni maqaa qabaniifi biyyoota addunyaa garaa garaa irraa dhufan oomisha isaa kana bituf akka dhufan hima. Nama dureessa Maaleyziyaaf kiloogiraama 15 gurguruu isaa ni yaadata. Garuu, maaliif akkana qaalii ta'e? Biyyoota baay'ee keessatti harroonni ba'aa baachuufi oomisha qonnaa keessatti hirmaatun beekamu. Bakkeewwan baay'eettis annan isaanii ni dhugama. Garuu, areera irraa tolchuun rakkoo dha. Sababni isaas elamentii kaaseyin (casein) waan hin qabneefi. Silaa pirotiniin kuni akka ititu isa gargaara. Kanaaf, Simiich nama karaa tekinolojiin kana isa gargaaru mindeesse. Formulaan kuni haalaan iccitiidha. ''Isa qofatu beeka. Anuu hin beeku,'' jedha Simiich. Oomishini annan harree horii gadidha. Areera liitirii tokko oomishuf annan harree liitirii 25 barbaachisa. Wanti nama miseensa paarlaamaa ture oomisha akkanaatti galche qarshii argachuf yookiin kalaqa yaades miti. Garuu inuma jaalate. Kana dura miseensa dhaabbata Iskaawutii keessa hojjetaa ture. Achiimmoo bakka kunuunsa bineensotaa magaalaa guddoo biyyattiirraa kiloomeetira 80 fagaatte argamtu hogganuu yeroo eegalummoo hojii jaalatu kana hojii isaa guyyaa guutuu godhate. Harroota malee bineeldota hunda qaba ture bakki kunuunsa taasisu kuni. ''Harroota maaliif hin finnu,'' jedhee yaade. Achii haroota kunuunsa dhabaniifi namuu itti dhimma hin baane 20 bite. ''Biyya Sarbiyaa keessa harroonni maqaa gaarii hin qaban. Kuni sirrii miti. Bineelda ajaa'ibaadha,'' jechuun Simiich harree leellisa. Akkuma harroota qabu keessaa muraasni mucaa godhachuu eegalaniin lakkoofsi isaanii dabale. Qarshii godhachuufis elmuu eegale. Annan isaanii bakka itti gurguru gabaa waan dhabef yaada tokko fide - areera harree tolchu. Yeroo ammaa harroota 250 ol qaba. Akka inni jedhutti osoo inni kana hin eegalin lakkoofsi harroota biyyattii keessa jiraniyyuu 500 qofa turani. ''Guyyaa guyyaatti annan harree giraama 100 nan dhuga. Ani amma umuriin koo 65 dha. Rakkoo fayyaa homaa hin qabu,'' jedha. Simiich akka jedhutti milkaa'inni isaa namoonni 10 kaan harroota akka horsiisan akka kakaase hima. Kanaanis, akka fakkeenya ta'e dubbata. ''Namoota eessa jiraataniyyuu annan harree akka dhuganin yaada dhiheessa. Osoollee namni harree mana keessa horsise bareeda,'' jedha.


Bofni mataa lamaa, ija afurii Ameerikaatti argame

Butiin bofaa mataa lama qabuufi gosa biraa hin qabne bosona bulchiinsa Ameerikaa Niw Jersii keessatti argame. Maqaan reeppitaayilii kanaa Afaan Ingiliziin 'Double Dave' jedhaniin kuni ji'a darbe kanneen naannoo qorataniin argame. Bofni summii qabu kuni ,mataa of danda'e lama, ija afur akkasumas arraba qofa qofaatti socho'an lama qaba. ''Bosona kana keessa jiraachun bofa kanaaf rakkisaadha,'' jedhu qorataan naannoo Deev Shinaayider. Bineensi kaan isa adamsuu danda'a jechuun himu. Bofni mataa lamaa qabu akkuma daa'imman walitti hidhamanii dhalataniiti. Akka lakkuutti guddinni isaanii eegalee xumuramuu gaafa dhabu kuni dhalata. Maqaan bofichi itti mogga'es maqaa namoota lama waa'ee naannoo qorataniini. Dhaabbata Herpetolojikaal Asoosiyeet (HA) jedhamu irra Obbo Shinaayider BBC'tti akka himanitti bofa gosa biraa hin qabne kununsuuf bulchiinsi Ameerikaa isaaniif eeyyameera. ''Ni kununsina,'' jedhan.


Giiftii bareedinaa Ameerikaa 2020: Baayookeemistiin yaalii saayinsii dalaguun dorgommii miidhaginaa mo'atte

Baayokeemistiin (nama keemistiriifi baayolojii qo'atu) kutaa biyya Varjiiniyaa, bareedduu Ameerikaa 2020 taateetti. Dalagaan yaalii saayinsii isheen wal-tajjiitti agarsiifte shaakala dorgommii kanaratti duraan baratame kan cabsu dha. Kaamiil Shaayar dubartoota shantama mo'achuudhaani Kamisa kaleessaa gonfoo mataatti kan keewwatte. Kootii adii kutaa laaboraatorii uffachuun shamarreen ganna 24 dandeetti yaalii saayinsii qabdu wal-tajjii irratti agarsiisuun murteessitoots 'ajab' jechisiisteetti. Kaamiil doolaara 50,000 fi waggaa tokkoof maqaa bareedduu Ameerikaa tahuu qabaachudha kan isheen mo'atte. Erga goonfoo ishee fudhatteen booda haasaa taasifteen,''yaada baratamaa waa'ee bareedduu Ameerikaa 2020 tahuuf himamu cabsuun fedha'' jetteetti. Kaamiil digrii jalqabaa lama kan qabdu yoo tahu barnoota faarmaasiidhaan immoo Yunivarsiitii Varjiiniyaa Komanweelzitti PHD ishee barataa jirti. Gumii murteessitootaa namoota beekamoo Ameerikaa walitti ba'aniin,''namni miss Ameerikaa tahu kan nama barsiisu danda'u tahuu qaba,'' jechuun himte. Kaamiil Miss Ameerikaa tahuun dhimma fayyadama qorichaafi of-eeggannoo namoonni gochuu qaban irratti waggaa tokkoof hojjetti. Injifannoon ishee kun tarkaanfii haaraa haala dorgommii Miss Ameerikaa jijjiire dha. Bara 2018 irra qabee  dorgommiin bareedduu Ameerikaa isa dubartoonni uffata daakaa keewwatanii of agarsiisaniifi dhaabbiin akka ulaagaatti lakkaa'amu haqeera. Iddoo kanaaatti dorgomtoonni dandeettii isaanii agarsiisuu, waan hojjechuu jaalatan, hubannoo fi shora Miss Ameerikaa baruutiin madaalamu. Bareedduun Ameerikaa 2018 Gireechin Kaarsan ''kana booda dorgomtoota namoota bareedina alaan mula'tuun hin daangeessinu'' jetteetu turte. Qindeessitoonni dorgommii kanaa  shamarrooti hedduun dorgommii kanaratti akka hirmaataniif ni jajjabeessa jedhan. Akka Kaamiil jettutti yaalii saayinsii- si'eessituu fayyadamuun haayidiroojin peeroksaayidii diiguu/burkuteessuu isheetu Miss Varjiiniyaa baatii Waxabajjii keessa akkan mo'adhu na gargaare jette. Haa tahu dhimma dorgommiin kun bareedina qaamaa irra milkaa'ina dubartootaa irratti xiyyeeffachuun isaa falmisiisaa ta'uu hin haalle.


Nasa'n yakka hawaa keessatti raawwatame nan qoradhaa jedhe

Dhaabbanni qo'annoo hawaa Nasa'n astiroonootii herrega baaankii abbaa mana ishee duraanii buufata qo'annoo hawaa idila addunyaa keessa taa'uun galte  akka qoratu himee tarii yakka hawaa isa jalqabaa ta'uu hin oollee jedhe. Ani Maakileen akkawuuntii baankii kana buufata qo'annoo hawaa idila addunyaa keessaa fudhachuu himuun garuu hamaan raawwadhe garuu hin qabuu jechuushii New York Times gabaasera. Hiriyaan ishii duraanii Samar Woorden Komishiinii daldalaa Federaalaa wajjiin ta'uun himannaan  bananiiru. Maakeen ammasitti lafarra turti. Ogeessi seeraa astiroonotii kanaa New York Times itti akka himtetti, maallaqni  maatii wajjiin qaban iddoo sirnaan to'atamu jiraachuufi daa'ima Warden waliin horatan wajjiin akka kunuunsanis himaniiru. Daba hojjatte akka hin qabne ogeettin seera ishii Rastii Haardiin himteetti. Makeen fi Waarden hojjattoota biiroo tika  biyyatti yoo ta'an, Bara 2014 wal fuudhanii waggaa 4 booda wal hiikan. Qorattoonni Biiroo to'annoo Nasa namoota wal himatan lamaan haasofsiisuu New York Times gabaasera. Maakeen gidduu galeessaa humna Waraanaa beekamatti kan leenji'aan yoo ta'u, Yoo xiqqaate si'a 800 ol ergama waraanaa Iraaqiin xiyyaarota waraanaa blaliisaaniiru. Bara 2013  ga'uumsaan qorumsa balaliistummaa darbuun Nasa keessaattis  balalistuummaan filatamte. Ji'oota 6'f buufata qo'annoo hawaa idila addunyaa( ISS) keessa turte. Dubartii samii keessaa deemtee ta'uuf filatamtee turte garuu, daqiqaa xumuraatti uffannii ishiif ta'u dhabamuudhaan imalli ishee haqamuu Nasa'n himeera. Seerrii biyyootni buufata hawaa qaban shan Ameerikaa, Raashiyaa, Jaappaan Kanaadaa fi Awurooppaan waliif mallatteessan qaban isaanirrattis ni hojjata. Lammiin Kanaadaa yakka buufata qo'annoo hawaa keessatti yoo raawwate seera kanaadaatiin gaafatama. Lammiin Raashiyaas seera biyyaasaatiin gaafatama. Biyyoonni Awurooppaa seera biyya isaanii fi dambi biyyasaaniitti ilaalamu.


Qorannoo Qaccee Sanyii: Mastiikaan waggoota 6,000 dura alalfatame iccitii nama durii ifa baase

Kunis fuula dubartii waggoota 6,000 dura biyya Iskaandeneviyaa keessa jiraattee tokkoorratti. Qorannoon qaccee sanyii 'maasitiikaa' ilkaan namoota duriitiin alalfatamee waa'ee dhala namootaa durii irratti iccitii jiru ifa taasise. Bifa ishee baruun kan danda'amees qorannoo saayintistoonni qaccee sanyii isheerratti maastikaa isheen alalfachaa turfte irratt taasifameenidha. Qorattoonni akka jedhanittis, qorannoon ilkaan irratti gaggeefame kunis kanneen lafee ilmaan namaa irratti taasfamuun kan jalqabaati. Isaan boodadha kan isheen eenhyuudha jechuun qorachuu eegalan. Oduu kanatti dhiyaatan biroo: Dubartiin biyya Iskaandeviyaa keessa waggoota 6,000 dura jiraataa turte tunis bifaan gara gurraacha'uu kan dhaqxu yoo ta'u, rifeensa magaalaafi ija cuquliisa qabdi jedhameera. Yunvarsitii Koppaanhaagan irraa kan ta'an Dr Haanees Iskirodar akka jedhaniitti, ''maatisiikaan'' dubartii kanaan alalfatames kan dhangala'aa mukarraa fudhatameedha jedhaniiru. Haalli kunis wayita hambaan ilmaan namaa hin jirreetti qaccee sanyii ilama namaa qorachuuf gummaachaa olaanaa taasiseera jedheera. ''Lafedhaan alatti qaccee sanyii ilma namaa argachuun baayyee kan nama dinquudha,'' jedheeras. Qorannoon kunis koodii dhaloota dubartii kanaa gutummaatti baruuf jecha hojjatame jedhaniiru. Bifti ishees irra caalaa Awwurooppaa, akkasumas jiddugala biyyoota Iskaandeniviyaa keessa jiraataa turaniifi kanneen adamoofi kuduuraafi muduraa funaanuun  jiraatanii fakkaata. Magaala yoo taatu, rifeensa magaalaafi ija cuquliisa qabdi. Qacceen sanyii kunis kan argame dhangala'aa bara sanatti meesaalee dhagaa walitti maxxansuuf ittiin fayyadamaa turan irratti mallattoon cinniinnaa ilkaanii mullachuusaatiin. Dhangala'aan kunis kan alalfatame tarii wayiin qabsiisuuf ykn dhukkubbii ilkaanii irraa boqonnaa ragachuuf ta'u mala jedhameera. Hambaan maastikaa alalfatameefi madda ilmaan namootaatiif odeeffannoo kennee kunis bakka hambaalee jaarraa bara dhagaa Deenmaark irraa argameen qorannoo qaccee sanyii namaarratti gaggeefameeniidha jedhameera. Qorattoonni akka jedhaniittis, ragaan maastikaa kanarratti argamuus ilmi namaa attamiin akka jiraateefi haala fayyina isaa adda baasuun baruuf ragaa kan qabatedha jedhaniiru. Qacceen sanyii maastikaa kanarraa fudhatamees, dhukkuboota adeemsa keessa ilamaan namootaa dhiidhaa dhufan attamiin ofiisaanii geeddaraa akka adeeman baruuf ragaa qabataniiru jedhameera. Qorattoonni akka jedhaniitti, bara duriitti sababii dhukkubni sombaa akka umamuu taasisan, akkasumas baakteeriyotaafi vaayirasoota maastikaa alalfatame kana keessaa baasuun, qorachuun ilbisoonni dhukkuba nama qabsiisan attamiin baroota keessatti akka geedaraman baruun ni danda'ama.


Dubartii 'biyya-maleettii' Indiyaa, UK fi Yugaandaan lammummaa dhoorkatan

Ii’aa Poopaat waggaa 50 caalaaf Indiyaa keessa jiraatteetti. Acumatti heerumte, ijoollee godhattee eeyyama konkolaachisummaafi kaardii filattootaas qabdi. Haatahu malee akka lammii Indiyaatti gara biyya alaa deemuu hin dandeessu sababiinsaas paaspoortii hin qabdu. Kuni immoo nama lammummaa hin qabne ishee taasisa. Mana murtii olaanaa Boombee deemuun paaspoortiin akka keennamuufi gaafatte. Poopaat nama ganna 66 yoo taatu bara 1955 Yugaandaa keessatti dhalattee yeroo ganna 10 paaspoortii haadhasheetiin Indiyaa galte. Achumaan Indiyaa jiraachuu jalqabde. Akka isheen jettutti sanada "Indiyummaa" ishee ibsu baay'ee qabdi. Namni kuni haala adda tahe tokko keessa jirti waggoota dheeraaf paaspoortii argachuuf yaaliin taasifte biyyoota sadiin  ‘nama lamummaa hin qabne,’ ishee jechisiiseera. "Takka takka gaaffii lamummaa koo otoo gaafatanii danqamanii turu," jetti. Abbaan Poopaat lammii Indiyaa yoo tahau, bara 1952 hojiidhaaf gara Yugaandaa deeme, waggaa muraasa booda paaspoortii Biriiteen argate. Popaat Yugaandaa magaalaa Kaamuulii jedhamtu keessatti dhalatte, kunis bilisummaa Yugaandaan waggaa torba dura dha. "Yeroon Indiyaa dhufu maqaan koo paaspoortii haadha koo irratti galmaa’e, paasportichi,’’nama mootummaa Biriitishiin eegamu," jedha ture. Kunis sadarakaa lamummaa mootummaa UK dhaan yeroos kennamaa ture dha. Abukaatoon niitii kanaa Adiityaa, "seerri yeroos ture daa’imni paaspoortii haadhaa fayyadamti yookiin biyya sana galuurraa dhorkamuu malti ture" jedha jetti. Bara 1997tti Poopaat lammummaa Indiyaa argachuuf  sanada barbaachisu guutuuniifi abbaa warraa lammummaa Indiyaa qabutti heerumtee iyyattus iyyannishee jalaa kufaa godhameera. Kana malees Komishinii Olaanaa Biriitiish Indiyaa jiruttis lammummaa argachuuf iyyannaanis haatishee fi abbaanshee paaspoortii UK qabu malee tokkoonsaaniyyuu UKtti hin dhalanne ykn lammummaa hin arganne jedhamuun dhorkamte. Poopaat lammummaa Yugaandaadha kan argachuu dandeessu jedhamte, "garuu mootummaan Yugaandaa yoo paaspoortii kennuufi dide nama lammummaa hin qabne taataa," jedhamte. "Nama lammummaa hin qabne," jedhamuun maqaa itti kennamaa ture keessa tokko tahuu himti. Waggoota aanan keessattis paaspoortii Indiyaa argachuuf al lama iyyattus hin milkaa’in hafeera. "Otoon paaspoortii argadhee akaakayyuu koo UK jiru dhaqeen daawwadhan ture," jetti. Obboleessi ishee quxisuun akkamuma maatisaa paaspoortii Biriitiish qaba. Maatiinshee  dogoggora akkamii uumanii paaspoortii UK otoo hin argatiin akka hafte hin beeku, jetti Bara 2015tti yeroo paaspoortii Indiyaa argachuuf iyyattudha aanga’onni biyyatti dura akka lammiitti galmaa’uu akka qabdu kan itti himan. Poopaat, "namni sirnaan qajeelfama naa kenne hin jiru ture bakkan deeme maratti akka nama lammummaa hin qabne tahe natti himu, dhimmi koos abdii akka hin qabne natti himaa turan," jette. Bara 2018tti intalli Poopaat Koomishiniin Olaanaa Yugaandaa, Indiyaa jiru paaspoortii Indiyaa dhaaf akka iyyattu haala akka mijeessu gaafannaan, Yugaandaatti dhalatte malee, "lammii Yugaandaa hin taane" jechuun deebise. Nama lammummaa hin qabne jechuun lammummaa Indiyaadhaaf akka iyyattu gaafatamte. Yeroo dhumaafa bara 2019 lammummaa Indiyaa argachuuf iyyattullee ammas irra deebiin biyyattii keessa viizaa sirriifi paaspoortii malee jiraachaa turte jedhamuun sanadani kee guutuu miti jedhamtee iyyannoonshee kufaa tahe. Poopaat sababa kanaa gadduu himti,’’iyyannoo mana murtii olaanaa Bombeetti dhiyeessiteen,’’abbaan warraa koo lammii Indiyaa dha, ijoolleen koo, ijjoolleen ijoollee koos akkasuma. Sanada mootummaa hunda qaba. Kuni hundi maaliif gahaa akka hin taane hin beeku," jechuun BBCtti himte. Bara 1972tti yeroo mootummaan Idii Amiin aangootti dhufu lammiileen Eeshiyaa akka biyyattii gadhiisanii akka bahan itti himame. Garuu baayyeen isaanii lammummaa UK, Kaanaadaafi Indiyaa argataniiru. Manni murtii olaanaa Boombee dhimma poopaat Hagayya keessa ilaaluuf beellameera. Sababa kanaan Poopaat cidha firootashee UKtti taasifame takkaa hirmaattee hin beektu. Amma garuu biyya jireenyashee guutuu keessa dabarsiteetti lammii jedhamtee akka waamamtu abdii qabdi.


Yugaandaatti daa'imni roobiin liqimfamee lubbuun oole

Mucaan dhiiraa umuriin ganna lama ta'e mana isaa kaaba-lixa Yugaandaatti argamutti roobiin liqimfame lubbuun oole. Daa'imni maqaan isaa Igaa Paawol jedhamu kun yeroo roobiin kun dhufee isa liqimsutti qarqara Haroo Ediwaard mana isaaniitti dhiyoo jiruu taphachaa ture. Bineensi kun dhufee daa'ima kana butee "gar-tokkoo qaama daa'ima kanaa liqimse," jedhe poolisiin. Yeroo kun ta'u namni achi ture tokko ammoo roobii kanatti dhakaa daddarbachuun harkaa buuse jechuun itti dabaluun ibse poolisiin kun. Aanga'aan Abbaa-taayitaa Bineensota Bosonaa garuu jecha daa'mni ni liqimfame jedhu haaluun, mucaan dhiiraa kun ni liqimfame osoo hin taane ni rukkutame jechuun BBCtti hime. Akka poolisiin jedhetti, erga bineensi kun gaafa Mudde 4 daa'ima kanarraan miidhaa geessiseen booda gara hospitaala dhiyoo jiruutti geeffamuun miidhaa irra gaheef wallaansa argachaa jira. Boodarra daa'imni kun gara Hospitaala Biweeraatti dabarfamuun doktoroonni of eeggannoof jecha talaallii dhukkuba saree maraatuu (rabies vaccine) kennaniif. Taateen mudate kun roobiin yeroo jalqabaatiif bakka isaa keessaa bahee namarraan miidhaa geessisuu isaa kan jalqabaati jedhe poolisiin. Haata'u malee, bineensi guddaan kiiloo giraama 1,500 ulfaatu kun waggaatti Afrikaa keessatti namoota 500 ni ajjeesa. Qondaalli poolisii, bineensi kun "dhala namaa akka yaaddoo isaaf ta'anitti" ilaaluu waan danda'uuf tuttuqqaan waliin taasifamu kamiyyu akka isaan amala hin taane agarsiisaniifi nama lolan gochuu danda'a," jedhe. Roobiin bineensota lafarra jiran keessaa guddina isaatiin sadaffaa yoo ta'u ilkaan isaa hanga saantii-meetira 50.8 ni dheerata. Qaamaan guddaa ta'ullee, roobiin saatii tokko keessatti fageenya hanga kiiloomeetira 32 fiiguu ni danda'a. Bineensi kun uumamaan baala kan nyaatu (herbivorse) yoo ta'u, yeroo bakki isaan keessa jiraatan tuqamuufi jeeqamutti ykn wanti isaan yaaddessu akka jiru itti dhaga'amnaan dheekkamanii bahu.


Gurgurtaa kuruphisaa xiyyaararratti taasifamu hordofee hojjetoonni ari'aman

Daandiin Qilleensaa Yugaandaa kuruphisa nyaataaf qophaa'e xiyyaara balali'aa jiru keessatti gurgurame dhorke. Daandiin Qilleensaa Yugaandaa kun tarkaanfii kana kan fudhate taatee dhume -torbee darbe mudate hordofeeti. Kuruphisni nyataaf qopheessan biyyattii keessatti maqaa Nsenene jedhamuun beekama. "Gabaan kuruphisaa xiyyararratti gaggeeffamu kun gabaan itti baayyachuusaarraa kan ka'een namoonni akka irratti walcabsan" taasisuu hima Daandiin Qilleensa Yugaandaa. Gochi kuruphisa nyaataaf xiyyaara keessatti gurguruu kun "gabaaf jecha imaltoota hokkara hin malleef" saaxilaa jiraachuus ibsa Daandiin Qilleensichaa. Taatee kana hordofee hojjetoonni Daandii Xiyyaara Yugaandaa hojiirraa akka dhorkaman miidiyaaleen biyyattii gabaasaniiru. Daandiin Qilleensichaa akka jedhetti, fedhiin gabaa kuruphisaa imaltoota xiyyaaraa kan dabale sababii waqtii ammaa kana keessa gahaa ta'ee hin jiraannee akka ta'e ni hubata. Kana hubannoo keessa galchuudhaanis gaaffii dhiyaturratti hundaa'uun menu soorataa keessa akka galchus himeera. "Tarklaanfiin akkasii kun ammoo gabaa turiizimii jajjabeessuudhaan biyyattii keessatti jiruu namoota gabaa kuruphisaa keessatti sadarkaa adda addaatti hirmaatan foyyeessa," jedheera Daandiin Qilleensa Yugaandaa.


Haleellaa Kaampaalaatti raawwatameef gareen IS itti gaafatama fudhate

Gareen Islaamic Isteet (IS) haleellaan lama magaaalaa guddoo Yugaandaa, Kampaalaatti gaafa Kibxataa raawwatameef itti gaafatama akka fudhatu beeksise. Poolisiin Yugaandaaa haleellaa kana Allaayid Dimookiraatik Foors (ADF) jedhamuufi Ribbablika Dimookiraatikii Kongoo keessa maan'effateen akka raawwate ibseera. Gareen kunimmoo IS akka deeggaru ni ibsa. IS fuula Telegiraama isaarratti akka ifa taasisetti, haleellaa raawwateen kanneen du'aniifi madaa'an 30 olidha jedha. Ta'us, akka qondaaltonni ibsanitti haleellaa gaafa Kibxataa naannoo sakattaa buufata poolisii fi paarlaamaa biyyattiitti mudateen lakkoofsi namoota du'anii jahaadha. Kanneen keessaa sadii sivilii yookiin namoota nagaa yoo ta'a sadii immoo kanneen lubbuu ofii balleessannii kan kaanii balleessuuf manaa bahaniidha jedhameera. Toorri sagalee garee kanaa Amaaq jedhamu akka beeksisteetti biyyoota Giddugala Afrikaatti hidhattoota IS lolaa jiran keessaa tokko Yugaandaadha. Sababa kanaanis, biyyattii irratti xiyyeeffachuu isaanii beeksisaniiru. Baati darbe haleellaan Yugaandaatti erga dhaqqabe jalqabee IS itti gaafatama yeroo fudhatu kuni yeroo sadaffaafi. Haleellaa Kampaalaatti raawwate hordofee Keeniyaan waraana ishii of eegganoon akka eegaa jiru beeksisteetti. Dubbii Himaan Mootummaa Keeniyaa Saayiras Ogunaa lammiileen dammaqinaan akka of eeganiifi wantoota shakkisiisoo gaafa argan akka gabaasan ergaa dabarsaniiru. Yugaandaatti sababa dho'insa Kibxata ganama mudateen paarlaamaan biyyattii waaree booda walgahuuf ture akka hafu ta'eera. Saroonni foolii fuudhan akka sakatta'anis taasifame. Namoonni 30 ol kan miidhaan irratti dhaqqabe yoo ta'u ammallee hospitaala kan jiran jiru. Poolisin shakkamaa afraffaa to'annoo jala oolchuufi fanjii harkatti qabu ibseera. Pirezidantiin yugaandaa Yuwerii Musevenii fuula tiwiitara isaanii irratti ergaa dabarsaniin haleellaan kuni namoota ''bitaa isaan galeen'' raawwate jechuun balaaleeffataniiru. Dabalataan humnoonni shororkeessaa jedhan kuni baatii Waxabajjii darbe Ministira Geejjibaa biyyatti Janaraal Kaatumbaa Waamaalin yeroo haleellaa irratti banan of saaxilaniiru jedhan. Haleellaan yeroosiin intalli janaraalichaafi konkolaachisaan isaanii lubbuu dhabaniiru. Eegasii shakkamtoonni shororkeessitoota torba eeyyamamaa waan hin taanef yeroo ajjeefaman 80 ol kan ta'an immoo to'annoo jala oolaniiru jedhaniiru.


CECAFA: Taphattooni garee kubbaa miilaa dubartootaa Itoophiyaa ganna 20 gadii shaampiyoonaa ta'an

Gareen kubbaa miilaa dubartoota Itoophiyaa ganna 20 gadii waldorgommii kubbaa miilaa Bahaafi Giddugala Afrikaa kan taphattoonni biyya keessaa irratti hirmaatan, CECAFA, irra aanuun waancaa fudhate. Waldorgommiin kuni biyya Baha Afrikaa Yugaandaatti adeemsifamaa ture. Guyyaa har'aa waaree booda qopheessituu dorgommichaa Yugaandaa kan morkatan taphattoonni Itoophiyaa 3fi 2'n injifatanii waancaa fudhatani. Taphni boqonnaa duraa olaantummaa Yugaandaan 2fi 0'n xumuramee ture. Boqonnaa booda garuu Radi'et Asrassaahany, Iriyeet Idongii akkasumas daqiiqaa 82'ffaa irratti Turist Lammaan galchii galchiteen irra aanuu danda'aniiru. Wanti ijoo biroo tapha har'aa irratti karri eegduu Itoophiyaa daqiiqaa 8ffaa irratti kaardii diimaan baatetti. Sababa kanaaf yeroo dheeraa gareen Itoophiyaa taphattoota 10  qofaan taphate. Akka Federeeshiniin Kubbaa Miilaa Itoophiyaa ibsetti gareen Itoophiyaa taphoota afur dorgommii kana irratti taasise afranuu mo'achuu danda'eera. Wal morkii Yugaandaa taasifame irratti biyyoonni jaha hirmaataniiru. Kunneenis narsaadhaan erga taphataa turanii booda guyyaa har'aa tapha sadii taphatameen xumurri baramaeera. Itoophiyaan wal morkii kana waan injifatteef Waancaafi medaaliyaa warqee yoo fudhattu Yugaandaafi Taanzaaniyaan lammaffaafi sadaffaa bahani. Kanaanis medaaliyaa meetiifi nahaasa argatani.


Pirezidaantiin Yugaandaa yaada ilmi isaanii dubbataniif dhiifama gaafatan

Pirezidaantiin Yugaandaa Yuweerii Museveenii ergaa falmisiisaa ajajaan humna waraana lafoo biyyattii jeneraal Muhoozii barreessan ilaalchisee lammiilee Keeniyaa dhiifama gaafatan. Museveeniin erga ilmi isaanii filannoo pirezidaantummaa Keeniyaa ilaalchisuun  karaa Tiwiiterii barreessan ilaachisuun dhiifama gaafachuun irra deebiin Wiiliyaam Ruutoo injifannoo isaaniif baga gammaddan jedhan. ‘’Obboloonni keenya Keeniyaa ergaa Tiwiiterii hogganaan duraanii waraana lafoo jeneraal Muhooziin barreessaniif dhiifama nuuf godhaa,’’ jedhan. Muhooziin erga waa’ee TPLF fi filannoo Keeniyaa qeequun akkasumas Naayiroobii qabachuuf anaafi human waraanaakootti torban lama qofa fudhata jedhanii aangoo hoggansa human waraanaa lafoo biyyattii irraa kaafamaniiru. Abbaan isaa Museveniin Yugaandaa waggoota 40f gaggeessaa jiru. Hoggansa kamiifuu siviliis tahe waraana  dhimma dhuunfaa biyya tokkoo keessa galuun yaada kennuun fudhatama hin qabu jedhan. Ha atahu malee, Museveniin ilma isaanii hoggansa irraa erga kaasanii gulantaa ilma isaanii gara jeneraalaatti guddisaniiru. Ilmi pirezidaantii Yugaandaa yaada falmisiisaa miidiyaa hawaasaa isaarratti barreessuun tibbana maqaansaa ka'aa ture Let. Janaraal  Muhoozi Kainerugaba aangoo ajajaa humna waraanaa raayyaa biyyattii irraa kaafaman. Ilma pirezidaanti Yuweerii Museevinii angafa kan ta’an Muhoozi Kainerugabaan aangoo irraa haa kaafaman malee, gara gulantaa janaraalummaa guutuutti guddifamaniiru. Kunis gulantaa raayyaa biyyattii keessatti isa olaanaadha jedhameera. Janaraal Muhoozi Kainerugaba aangoo ajajaa Raayyaa ittisa biyyaatiin alatti ittigaafatamummaa gorsaa pirezidaantii duulaawwan addaa akkuma qabataniitti itti fufu. Janaraal Muhoozi Kainerugaba Kanaan dura ajajjaa humna addaa abbaa isaa pirezidaantii Museevinii tiksuu turan. Janaraalichi waranaa biyyattiin Somaaliiyaatti bobbaaftee turte kan hoggananii turan yoo ta’u, ammaan tanatti ammo duula garee filchiltoota Yugaandaa DR Koongoo keessatti gaggeeffamu hogganaa turan. Janaraalli kunis aangoo ajajummaa human Raayyaa Ittisa biyyaa irraa kan kaafaman ergaawwan wal falmisiisoo tibbana karaa toora tiwitaraa isaanitiin barreessaniin kan wal qabatu ta’ufi dhiisuu wanti barame hin jiru. Janaraalichi guyyaa Wiixataa karaa tiwitara isaanitiin raayyaan isaanii magaalaa guddoo Keenyaa kan taate Naayiroobii to’achuudhaaf torban lama qofa akka itti fudhatu barreessuun Keeniyaanoota biratti dheekkamsa kaasee ture. Haata’u malee Kibxata kaleessaa Janaraalichi abbaa saanii Pirezidaanti Museevenii waliin dubbachuufi barreeffamni isaanii Keeniyaa keessatti burjaajii akka ume hubachu ibsanii ture. Pirezidaantichi jijjiramni akka jiraatu beeksiisuuf dubbatanii ture. Haata’u malee Jeneraalichi ‘jijjirama‘ kan jedhan kan jedhan muudama raayyaa ittisaa keessatti gaggeeffamu haata’u ykn haa dhiisu ifatti kan jedhan hin turre. Mootummaan biyyaattii garuu burjaajii sababii barreeffama ilami pirezidaantiichaa walitti fufiinsaan maxxansanii umamee irraa kano fi fageesse fakkaatu. Ministeerri Dhimma Alaa Yugaandaa, dhimma miidiyaalee hawaasaa mootummaa ilaalchisuun imaammata alaa akka hin qopheessinee ibsuun, Yugaandaan walitti dhufeenya dacha Keeniyaa waliin qabdu kabajaan kan ilaaltu ta’u himeera. Itti dabaluunis biyyoonni lamaan kan seenaa waloo qaban, tokkoon tokkoosaaniitiif kabajafi amantaa kan ta’anii fi hawaasa Afriikaa Bahaa tokko ta’e ijaaruuf fedhii kan qaban ta’u ibsichi kaaseera. Dubbi Himaana Yugaandaa Birgaadar Fiiliiksi Kulaayiyee gama isaanitiin, Keniyaan Yugaandaa waliin walitti dhufeenya gaariin kan qabdu ta’u ibsuun, waraannii Yugaandaa Keeniyaa akka hin weerarre BBCtti himan. Ilmi pirezidaantii Museevenii kunis barreeffamoota qaxanichaa fi sadarkaa idil-addunyaatti wal falmisiisoo ta’an yoo maxxansan kun kan jalqabaa saanii miti.


Mootummaan Yugaandaa garee jaalattoota saala walfakkaataaf falmu uggure

Anga'oonni Yugaandaa garee mirga LGBT'f falmuun beekamu ugguran. Dhaabbanni Sexual Minorities Uganda (Smug) jedhamu, sababa qondaaltota biratti galmee seera-qabeessa tahe hin gaggeessineefuu, ''ammumarraa eegalee'' akka ugguramu ajajni dabreera. Gareen jaalattoota saala walfakkaataafi kaaniif (LGBT) falmu kun, ajajni kun mootummaan biyyattiin tahe jedhamee nurratti kan xiyyeeffatedha jechuun morme. Yugaandaatti hawaasni bicuu jaalattoota saala walfakkaataafi kaan akka malee kan ari'ataman oggaa tahu, ilaalchi jibbiinsaa isaaniif jirus akkaan kan hammaatedha. Qunnamtiin saala walfakkaataa (gay relationship) Yugaandaa keessa seeraan ala ennaa tahu, ''balleessaa uumamaa hin taane'' raawwachuun, hanga hidhaa umurii guutuu adabsiisa. Ragaan poolisii akka mul'isutti, bara 2017 hanga 2020 gidduutti balleessaa kana jalatti, namoonni 194 himatamaniiru - isaan keessaa 25 itti murtaa'eera. ''Kuni ari'annaa ifa jiruufi sirna keessatti hidda fageeffatedha. Dhiibbaa sochiiwwan [farra-LGBTn] kan dhufedha,'' jedha daarektarri dhaabbata Smug kan ta'e Firaank Mugisha. Mugishaan rogeessa Yugaandaa jaalataa saala walfakkaataati. Akka namni kun jedhutti, qondaaltonni miseensota hawaasa bicuu LGBT Yugaandaa keessa jiran akka lammii lammaffaatti fudhatu, akkasumas guutummaatti dhabamsiisuu fedhu jechuun himata. Pireezidantiin Yugaandaa Yoweerii Museveenii amma dura dubbii jibbiinsaa jaalattoota saala walfakkaatuu (homophobic) irratti dubbataniiru. Keessattuu 2016tti gaaffiifi deebii CNN wajjiin gaggeessaniin, namoota 'gay' tahaniin ''jibbisiisoo'' jechuun ibsan.


Pirezidaantiin Ruwaandaa Pool Kaagaameen guyyaa dhalootaa ilma Musevenii kabajuuf Yugaandaa galan

Pirezidaantiin Ruwaandaa Pool Kaagaamee kabaja guyyaa dhaloota ilma Yuwerii Museveenii irratti argamuuf Yugaandaa galan, pirezidaanti Yuweri Museveni waliinis marii gaggeessan. Kaagaameen biyya ollaa isaanii taate Yugaandaa kan deemaniif guyyaa dhaloota Muhoozii Kayinerugaba waggaa 48ffaa kaleessa galgala kabajame irratti argamuuf ture. Imalli Kaagaamee kun waggoota afur keessatti isa jalqabaati. Imalli isaanii kunis mallattoo muddama biyyoota lameen gidduu ture qabbaneessuuti jedhame. Miidiyaan biyyaalessaa Ruwaandaa pirezidaanti Kaagaameen gita isaanii Yugaandaa waliin mari'achuu gabaase. Ibsi masaraa mootummaa Entebedhaa bahe gaggeessitootni lameen rakkoo nageenyaa Baha Dimokiratik Koongootti mudates karaa Hawwaasa Baha Afrikaa [East African Community] furuun naannichatti nagaa fi tasgabbii fiduuf waliigalaniiru. Kaagaameen rakkoo nageenyaa DR Koongoo keessaa furuuf qaamni wal dhabdicha keessatti hirmaataa jiran hunduu nagaa buusuu keessatti hammatamuu qabu jedhan. Torban darbe Keeniyaa, Burundii, Yugaandaa, DR Koongoo fi Ruwaandaan humna waraanaa isaanii garasitti bobbaasuun finciltoota loluuf waliigalanii ture. Let Jeneraal Kayinerugaba hogganaa humna waraana lafoo Yugaandaa yoo tahan, muddama hariiroo Ruwaandaa fi Yugaandaa gidduu hiikuun nama murteessadha jedhama. Gidduugalummaan isaa daangaa lafarraa biyyootni lameen walitti cufatanii turan jalqaba bara kanaatti deebi'ee banameef shoora guddaa taphateera jedhame amanama. Biyyootni lameen daangaa isaanii walirraa cufanii kan turan erga bara 2019 as ture. Biyyootni lameenuu dhimma keessoo walii isaanii keessa galuun wal himataa turan. Let Jeneraal Kayinerugabaa ergaa Tiwiitera isaa irratti torban darbe barreesseen pirezidaantii Ruwaandaa akka eessuma isaatti ibse. Ji'a sadiin dura yeroon eessumakoo waliin deebi'ee wal arge waan baay'ee waadaa galeeraaf. Kan jalqabaa, akka hogganaa humna waraanaa lafa irraa Yugaandaatti humni waraanaa koo gonkumaa Ruwaandaa irratti haleellaa hin gaggeessu. Kan lammaffaa, qondaalli Yugaandaa kamiyyuu Ruwaandaa irratti haleellaa gaggeessee aangoo isaa irra hin taa'u,'' jechuun Muhoozii Kayinerugabaan fuula Tiwiiterii isaa irratti maxxanse. Ilmi Museeveenii kun abbaa isaa bakka bu'uun Yugaandaa gaggeessuu danda'a kan jedhu gabaasotni bahaa turan.


Kongoo: Mana nyaataa namoonni Ayyaana Qilleef walitti qabamanitti bombiin namoota jaha galaafate

Haleellaa of galaafataan Rippablika Dimookiraatawaa Kongoo magaalaa Benii mana nyaataa namoonni keessa baay’atanirratti dhooseen yoo xiqqaate jaha ajjeefamuu qondaaltonni himan. Poolisiin namtichi gamoo manni nyaataa irra jiru akka hin seenne dhorkuus, balbalatti of dhoosee ofiifi namoota shan biroo galaafate. Namoonni 13 biroo madaa’an. Haleellaa gaafa Sambataa raawwate qondaaltonni garee Allaayid Dimookiraatik Foorsis (ADF)’tti quba qabaniiru. Gareen hidhate kuni garee Islaamik Isteet (IS) waliin hidhata qaba. Hanga yoonaa gareen badii kana natu raawwate jedhee ifatti itti gaafatama fudhate hin jiru. Kanneen ijaan argan lama AFP’tti akka himanitti yeroo boombichi dhohe namoonni 30 ol resturaantii In Box jedhamu keessa turani. Daa’immaniifi qondaaltonni yeroos mana nyaataa keessa akka turan gabaafameera. ‘’Achi taa’aan ture,’’ jechuun gaazexeessaan biyyattii keessa miidiyaa biyya keessaaf oduu dubbisu Nikolaas Ekilaa AFP’tti dubbate. ‘’Doqdoqqeen dhaabatee ture. Tasa doqdoqqeen kaatee sokkite, achumaan waci guddaa dhagahame.’’ Dhoo’insa booda qondaalli waraanaa Labsii Yeroo Muddamaa naannawicha jiru hoogganan nageenya isaaniif jecha jiraattonni mana isaanitti akka galan dhaaman. Torbanoota muraasa darban Benii keessatti waraanaafi garee Islaamistoota gidduu walitti bu'iinsi ture. Sadaasa keessa, waraanni Kongoofi Yugaandaa haleellaa garee kanaan raawwatutti xumura tolchuuf oppireeshinii waloo gaggeessuu eegalaniiru. Qondaaltonni Yugaandaa akka jedhanitti gareen kuni ajjeechaa booda kana Kaampaalaatti raawwate dabalatee harka keessaa qaba. Gareen hidhataa kuni bara 1990 keessa lammiilee Yugaandaa akkaataa mootummaan yeroos Muslimoota qabuurratti gammachuu dhabaniin hundaa’e. Lixa Yugaandaa keessaa ari’amuus garuu hafteen isaa gara daangaa Rippablika Dimokiraatawaa Kongootti baqate. Baha Kongoottis of ijaaree kiristaanota dabalatee ajjeechaa kumaatama lammiilee nagaarra geessisuun himatama. Bitootessa darbe US, ADF’tiin tarree garee shororkeessaa IS waliin hidhata qabu jala keesse. IS illee ADF waliin michooma akka qabu hime.


Yugaandaan malaammaltummaa to'achuuf barattoonni akka maatiisaanii basaasan gochuuf

Abbaan Taayitaa Farra-Malaammaltummaa Yugaandaa rakkoo malaammaltummaa to'achuuf akka tooftaa haaraa tokkotti barattoonni akka maatiisaanii basaasan gochuuf akka yaade ibsame. Itti-gaafatamtuun Abbaan Taayitaa Farra-Malaammaltummaa Yugaandaa Beetii Kaamiyaa dippilomaatotatti himaniiru jechuun akka gabaafametti, maatii karaa ijoolleesaanii barattoota ta'anii to'achuuf tooftaan malaammaltummaa ittiin to'atan haaraan qophaa'eera. Aanga'aan kun akka jedhanitti taanaan, rakkoo malaammaltummaa biyyattii keessatti mul'atu ittisuuf tooftaawwan gara garaa hojiirra oolchuu barbaadan keessaa tokko ijoolleen akka maatiisaanii basaasan gochuudha. Beetii Kaamiyaa kana kan dubbatan garee dippilomaatotaa Gamtaa Awurooppaatiif yoo ta'u, akka karoora isaaniitti tooftaawwan malaammaltummaa ittiin ittisan haaraafi kalaqaan deeggaraman hojiirra oolchuufi akka jiraniifi tooftaawwan kunneenis baasii kan qusatanillee ta'uu mala jedhan. Tooftaan haaraa ittiin malaammaltummaa ittisuuf filatame keessaa tokko barattotarratti xiyyeeffannaa kan taasise ta'uu eeran aanga'aan kuni. Barattoonni sadarkaa tokkoffaa keessa jiran maallaqni seeraan alaa maal akka ta'e akka beekaniifi, "manniifi konkolaataan gati-jabeeyyii ta'an, akkasumas baasiiwwan biroon miindaa argataniin kan guutaman ta'uu isaa akka gaafatan barbaadna," jedhan. Dabalataanis, barsiisonni manneen barnootaa kaffaltaa ol-aanaa ta'e kaffalchiisan keessa jiran barattoota umuriin isaanii waggaa kudhan ta'e maqaa abbaa isaanii, eessa akka hojjetu, itti-gaafatamummaa hojii isaa, konkolaataa qabatan gatii hangamii akka baasuufi suuraa mana isaanii kan mul'isu hoj-manee akka kennan taasisuun malaammaltummaa hordofuuf akka karoorfatan ibsameera. Haata'u malee, barataan tokko hoj-manee ajajamerraa odeeffannoo aanga'oota farra-malaammaltummaatiif dabarsee kennuu danda'aa gaaffiin jedhu deebii ifa ta'e hin arganne. Aanga'aan kun itti dabaluun, waajirri isaanii ministeera barnootaa biyyattii waliin ta'uun manneen barnootaa daree barnootaa keessatti mariiwwan malaammaltummaa ittisuu jajjabeessan akka gaggeessan ni jajjabeeffamu jedhan. Dhaabbanni Yugaandaa keessatti gochawwan malaammaltummaa ittisu Beetii Kaamiyaan gaggeeffamu kun, biyyattii keessatti malaammaltummaafi aangoo akka hin taanetti itti gargaaramuu maqsuudhaaf qaama walabaa aangoon kennameef akka ta'e marsariitii isaarratti barreeffamee jira.


Magaalaan guddoo Yugaandaatti dhoyiinsa raawwateen, jahaa ol du'anii hedduun madaahan

Magaalaa guddittii Yugaandaa, Kampaalaa, giddu-gala distirktii gabaa keessatti dho'insi bakka gara garaatti qaqqabeen yoo xiqqaate namootni jaha du'anii hedduun madaahan. Gidduugalli waldhaansa yeroo atattamaa namootni jaha balaa kanaan du'uufi kana keessaa lama poolisoota ta'uu beeksiseera. Namoota du'an keessaa sadii ammoo kanneen haleellaa kana duuba jiru jedhamee amanamuudha. Dubbii himaan Poolisii biyyattii Fred Enanga namootni 33 miidhamanii hospitaalatti yaalamaa jiraachuufi kanneen keessaa shan haala yaaddessu keessa jiraachuu himaniiru. Gabaasawwan achii bahan akka agarsiisanitti dho'insi tokko wiirtuu gabaa giddu-galeessa buufata poolisii cinaatti argamu tokkotti kan qaqqabe yoo ta'u, kan biraan ammoo Paarlaamaatti dhiyootti kan qaqqabedha. Yeroo dho'insawwan kunneen dhaga'amanitti gamoowwan waajiraa ni raafaman jechuun namoonni ijaan argan BBC'tti himan. Sababni dhoyinsa kanaa ammatti hin beekamne. Yugaandaan haleellaa ji'a tokko dura hoteela keessatti raawwatee lubbuu keessummeessituu tokkoo galaafateef garee shororkeessaa al-Shabaab gaafatamaa gooteetti. Yugaandaan humnoota nagaa eegduu Gamtaan Afrikaa kan Somaaliyaa keessatti al-Shabaabiin waraanuuf biyyoota loltuu gumaachan keessaati. al-Shabaab haleellaa ji'a darbee duuba akka jiru amaneera. Ji'a darbe, dho'insa gara garaa lama biyyattii keessatti raawwataman namoota lama galaafatanii turan. Dho'insi tokko keessummeessituu mana dhugaatii tokko yoo ajjeesu, kan biraan ammoo nama dhukaasaan nama balleessee ofis balleessu wantota dhodha'an awutoobusii tokkoon dabarse galaafate. Dho'insa Onkoloolessa darbe qaqqabeef aanga'oonni biyyattii garee milishaa Islaamistoota Yugaandaa itti gaafatamoo taasisan. Gareen Humnoota Dimokiraatawoo Waltummsan (Allied Democratic Forces) kun biyya ollaa taate Dimokiraatawa Rippabilika Koongoo keessa maanneffatan. Ega dho'nsa yeroo dabee sanaatii yoo xiqqaate namoonni 50 to'atamanii, isaan keessaa gariin mana murtiitti dhiyaataniiru. Dho'insa yeroo darbee sana gaazexaan The Daily Monitor  viidiyoo yeroo konkolaataanm gubatu agarsiisu qoode ture.


Yugaandaatti haleellaa bombii shororkeessitootaan ta'uu hin oolle jedhameen namni du'e

Haleellaa bombii shororkeessitootaan ta'uu hin ollee jedhamuun shakkamu magaalaa guddoo Yugaandaa- Kaampaalaatti qaqqabeen yoo xiqqaate namni tokko ajjeefamee torba madaa'uu aanga'oonni himan. Dhohi'insi bombii kun halkan Sanbataa mana dhugaatii irratti raawwatee jedhameera. Pirezidanatiin Yugaandaa Yoweerii Musevanii  shororkeessitoota shakkamanituu boorsaa pilaastikaa keessa kaa'aniin kan ta'edha jedhan. Dhohiinsi kun mootummaan UK Yugaandaa keessatti haleellaan shororkeessaa raawwachuu akka danda'u ilaalchiisuun akeekkachisa kenneen torbaniin booda mudate. Akkasumas, lammiilee Biritish kanneen biyyoota Baha Afriikaa bakka haleellaan akka kanaa keessatti hin baramne keessa jiran akkeekakchiseera. Keessattuu manneen dhugaatiifi manneen nyaataa dabalatee bakka ummanni itti baayyatuutti of eegannoo akka taasisaniif akeekachisee ture. Poolisiinis bakka dhohinsichi itti mudatee, kan dhugaatii biiraafi waaddii foniitiin beekamaa ture, namoonni akka hin geenyeef dhorkan yoo ta'u, bakkichi irra caalaa manneen jireenyaatiin kan marfame ta'uu gabaastuun BBC Paatirishiyaan Atuhaarii bakkichaa gabaafteetti. Gareen qorattootaas odeeffannoo waliitti qabachuuf bakkicha kan galan yoo ta'u, eegdoonni nageenyaa baayyeenis naannicha jiraachuun himameera. Kantiibaan naannichaa BBCtti akka himaniitti, hawaasichi baayyee sodaataa jiraachuufi maaliif naannichi akka irratti xiyyeefatamee bitaa itti galeera. Namni ijaan arge jedhu tokko miidiyaa biyya keessatti akka himeetti, namoota lamatu waan akka boorsaa pilaastiikaa fakkaatu tokko qabatanii gara dallaa keessa seenan. Haata'u malee, meeshaa attamii akka fayyadamamee poolisiin  qorataa jira. Pirezidaant Museveniin karaa toora tiwiitara isaaniitiin gochiichi kan shororkeessaa fakkaata jechuun kanneen kana raawwatan adamsanii to'achuuf waadaa galan. ''Ummanni sodaachuu hin qabaatu. Yakka kanas akkuma yakka raawwattoota baayyee lubbuu namaatiif kabaja hin qabee kaan mo'anneetti ammas ni mo'anna,'' jedhan. Dhohinsa kanaaf hanga ammaatti qaamni ykn gareen itti gaafatamummaa fudhate hin jiru. Yugaandaa keessatti dhohinsa boombii bara 2010 Kaampaalaa bakka deeggartoonni kubbaa miilaa walitti qabamanii dorgommii Kubbaa Miilaa Adduunyaa xumuraa dowwataa turaniitti qaqabeen namoonni 74 ajjeeffamanii ture. Haleellicha duuba kan turan milishoonni garee Islaamaa garee al-shabaabaa irraa ta'an hidhaa umurii guutuu itti murtaa'eera.


Somaaliyaan loltoota Yugaandaa lamarratti du’a murteessite

Loltoonni Yugaandaa shan waraana Gamtaa Afrikaa (AU) keessaa tajaajilan himata Hagayya keessa namoota nagaa torba ajjeessuun himataman yakkamtoota ta’uun irratti mirkanaa’e. Loltoota kunneen keessa lama irratti murteen du’aa yoo murtaa’u, kan hafan sadii irratti ammoo hidhaan waggooti 39 murtaa’eera. Loltoonni sadan kunneen Yugaandaatti deebifamanii murtee hidhaa isaanii mana hidhaa achi jirutti dabarsu. Namoonni nagaa kunneen yeroo Golween keessatti loltoota AU fi hidhattoota al- Shabab gidduutti lolli gaggeeffamaa ture karaa seeraan alaan ajjeefamuu isaanii AUn ibseera. Humni AMISOM AU, Somaaliyaa keessatti waggaa 14f tajaajilaa tureera. Humni kun hidhattoota al- Shabab Somaaliyaa keessatti humna cimaa qaban lolaa tureera. Humnoota AMISOM 20,000 keessaa walakkaa ol kan ta’an loltoota Yugaandaadha. Loltoota Yugaandaa kana bobbaasuuf murtoon Yugaandaan goote kun kan dhufe, AU’n sochii waranaa Somaliyaa keessatti qabu guddisuu akka barbaadu beeksisuu isaan ji’a tokko booda yoo ta’un, kunis UN fi mootummaa Somaaliyaan raggaasifamuu qaba. “Ergamni keenya Somaaliyaa keessatti humnoota al- Shabab fi hidhatoota biroo dadhabsiisuudha. Kana goochuunis, nageenya uummataa nagaa eeguuf itti gaafatamummaa hunda qabna,” jechuun kommaandarri Yugaandaa Birgeedar Janaraal Doon Nabasaa ibsa Sanbata baasaniin himaniiru. Maatiin namoota ajjeefamnii tokko tokko dhaddacha   Yugaandaan qindeeffamee, magaalaa guddittii Somaaliyaa, Moqaadishuu keessatti gaggeeffame irratti argamuu isaanii VOA’n gabaaseera. “Beenyaa maatiwwan namoota ajjeeffamaniif kaffallamerraa kan hafe murtee manni martii dabarseen gammadneerra,” jechuun dubbi himaan maatilwwan kanneenii Husseen Osmaan Wasugee dubbachuun isaa gabaasameera. Miidiyaan biyyattittii akka himetti, maatii namni jalaa du’ee tokkoofi loltootonni Yugaandaa ja’a dhaddacha kana irratti akka dhugaa ba’aniif eeyyama argataniiru.