Bar-kurneen dhufu uummata Oromootiif maal fida laata?

Erga gabrummaa Habashaa jalatti kufee kaasee uummanni Oromoo qabsoo bilisummaa hadhaawaa otuu hin godhin oolee buluu baatus; qabsoo kana keessatti jijjiiramni tokko tokko argamanis, gaafiin isaa kan bu’uraa deebii argachuu hin dandeenye. Hamma (hanga) gaafiin kuni deebii argatutti qabsoon kunis itti fufa malee kan dhaabbatuu miti. Akkuma dhaloota kaleessaa irraa kan har’aatti dabre, dhaloota dhufuttis dabra malee humni fe’e’qabsoo bilisummaa uummata keenyaa galii isaa irraa hanbisuu hin danda’u. Gabaabumatti ni tura ykn achi dheerata malee bilisummaan Oromoo fi walabummaan Oromiyaa waan hin hafne dha. Haa ta’u malee wanti barbaadan tokko akkanumatti hawwii’umaa fi yaada’umaan kan dhufu waan hin taaneef waan barbaadan sana argachuu dhaaf jabaatanii hojjechuu nama barbaachisa. Bilisummaa uummata fi walabummaa biyya tokkoo dhiisii wanti salphaa ta’e tokkoo yoo hojjetaniif malee akkanumatti laayyootti hin argamu jechuu dha. Qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) of duuba garagallee yoo hubannu, wareegama guddaan kaffalamu illee; lubbuun ilmaan Oromoo miliyoonaan lakkaawaman galaafatamani illee, xinnaattus baay’attus jijjiiramnii fi bu’aan tokko tokko otuu hin argamin hafanii hin beekan. Yeroo mootummoonni Habashootaa jijjiiraman xinnaatu illee uummata keenyaaf jijjiiramni tokko otuu hin mul’atin hafee hin beeku jechuu kooti. Jijjiiramoonni kun garuu uummata Oromoof quubsaa hin taane. Gaafiin isaa yeroo hundaa otuu hin deebi’in hafe. Kanaaf ammoo haala keenya xinxaaluu fi gaafiilee: Maaliif gaafiin Oromoo deebii otuu hin argatin hafe ykn ture? Maaliif galii barbaadne sana otuu hin ga’in turre? kan jedhan kaasuun barbaachisaa dha. Sababa kanaa barbaaduu ykn beekuu jechuu dha. Sababoonni biroo yoo jiraatani illee, ani sababoota gurguddoo saditu QBO galii irraa tursiise jedheen yaada. Isaan kunis: Haala addunyaan bara 1990 waggoota diigdama dura keessa turte fi har’a keessa jirtu walitti akeeknee yoo ilaalle, haalli har’a jiru qabsoo bilisummaa uummatootaaf waan tolu hin fakkaatu. Fakkeenyaaf gaafiin qabsoo hidhannoo akka waan biraatti ilaalama. Akka shororkeessummaa itti kan ilaalamu illee hin dhabamne. Qabsoo hidhannootiin bilisummaa arganna jedhanii amansiisuun yeroo ammaa ulfaataa ta’aa jira jechuu dha. Karaa biraatiin ammoo maqaa diimookraasiitiin daldaluu fi addunyaa afaanfajjessuun faashinii haarayaa ta’e argamaa jira. Kanaaf ammoo hojiin Wayyaaneen dalagaa jirtu fakkeenya ta’u danda’a. Cimina diina keenyaa Cimina diina keenyaaf sababoonni gara garaa jiraachuu danda’u. Sababootuma gurguddoo kanaa olitti kaase kanaa yoo ilaalle, sababni tokkoffaa (haala addunyaa) fi inni sadaffaan (waliigaltee dhabuun keenya) sababoota diina keenya cimsanii dha. Wayyaaneen kan cimuu dandeesse karaa tokkoon akkuman kanaa olitti ibse haala addunyaatti fayyadamtee yoo ta’uu, karaa biraatiin ammoo tooftaa baafattee, addaan hirttee bituu dhaaf walirratti duulsisuu, ishiitti garagaluu dhiisanii akka ofiif wal dadhabsiisan taasisuu dhaan humnoota biroo laaffisuu ishii ti. Laafinni humnoota kanaa ishii dhaaf jabeenya fi cimina guddaa ta’e. QBO akka galii irraa turu sababa tokko ta’e jechuu dha. Waliigaltee, tokkummaa fi humna cimaa dhabuun sababoota QBO naaffisani fi galii irraa tursiisan keessaa isa guddaa tokko dha jedheen amana. Diinni keenya kan nuitti cimuu danda’e, addunyaan illee ija biraatiin akka nu laaltu kan godhe ykn godhu isa kana. Akkuma makmaksi Oromoo “Yoo abbaan iyyate ollaan namaa mirmata”jedhu waliigallee sagalee tokkoon ollaatti ykn addunyaatti iyyachuu dhiifnnee kan walitti iyyinu, walirratti duullu, wal dadhabsiifnnu yoo ta’e, “Ofiifuu ni duuti, maaliif of huuti” jedhanii nu tuffachuu malee waan nuuf mirmatan natti hin fakkaatu. Akkuma “Yoo waliigalan alaa galan”jedhamu, waliigaltee keenyatu akka waliin manatti gallu nu godha. Yoo kuni hin taane alumatti hafna jechuu dha. Egaa sababni QBO galiirraa tursiise inni guddaan tokko kana dha. Namnni tokko dhukkubsatee mana hakimaa yoo deemu, hakimiin dura dhukkuba isaa arga; kanaaf ammoo sababni maal akka ta’e beeka; achii ka’ee qoricha dhukkuba kana fayyisu ajajaaf. Namni kunis qoricha kana fudhatee fayyuu danda’a. Qabsoon bilisummaa Oromoos akkanumatti ilaalamuu danda’a. Dhukkubni keenya qabsoon keenya naafuu dha; galii hawwine irraa turuu dha. Sababoonni kanaa ammoo akkuman kanaa olitti kaasee yoo ta’an, inni guddaan garuu waliigaltee, tokkummaa fi humna cimaa abdachiisaa dhabuu dha. Dhukkuba tokkoof qorichi adda addaa jiraachuu danda’u illee, kan dafee fayyisu qoricha gaarii tokko dha. QBOs kan cimusu fi galiitti dhiyeessu inni guddaa fi hunda caalaa murteessaan waliigaltee uumuu, tokkoomuu, tokkummaa ykn tumsa cimaa ijaaranii humna cimaa horachuu fi kanaan qabsoo finiinsuu dha. QBO kan Adda Bilisummaa Oromootiin gaggeeffamaa ture kan bara 1991 duraa yoo ilaalle, isa sanatu bu’aa guddaa uummata keenyaaf fide, yoo tokkummaan qabsaa’otaa ture sana jechuu kooti. Erga mooraa QBO keessatti rakkooleen adda addaa dhalatanii, ABOn gara gara hiramee kaasee qabsoon kun naafuu malee jijjiiramni tokko illee hin mul’anne. Sirumaa galiin keenya achi nurraa fagaachaa deeme. Waliigaltee dhabuun, waliin mormuu fi karaa walitti cufuun kan nuuf fide yoo jiraate bar-kurnee lama bu’aa malee turu fi qabsoon tunis qancaruu dha; diinni ammoo yoomiyyuu caalaa cimaa deemuu dha. Kuni hoo maal fide? Lakkaawamee waan hin dhumneef, gabaabumatti, uummanni keenya biyya keessattis ta’ee biyyaa alaatti dararamuu bira dabree biyyi keenya illee gurguramee dhumaa deemuu dha. Waayeen keenya akka makmaaksa Oromoo “Erga waraabessi dabree sareen dutte”jedhu fakkaatu illee, mee ammumaa itti yaadnee, kan dabre dabree gara fuulduraa haa ilaallu. Kan dabre irraa barannee kan dhufu fooyyessuu haa yaallu. Kanaaf ammoo qorichi ykn meeshaan waliigaltee fi tokkummaa dha. Barruulee kiyyaa hunda keessattuu waayee tokkummaa akkuma sirbaa weellisaa turuu fi ammas itti jiruuf waanan dubbistoota ifachiise natti fakkaata. Haa ta’u malee furtuun rakkoo keenyaa waliigaltee fi tokkummaa qofaa waan ta’eef hamman hawwii kiyya kana hojiirra oolee argutti weellisuu hin dhaabu. Yoon kanaan isin ifachiise dhiifama naaf godhaa. Egaa gara gaafii mata duree barruu kanaatti deebi’uu dhaaf, bar-kurneen dhufu maal akka nuuf fidu beekuun rakkisaa ta’u illee, akkuma bar-kurnee dabree bu’aa tokko malee duwwaa ta’ee akka hin fafne, jalqaba bar-kurnee (2010) kana irratti waan hundaa gamaaggamnee haa ilaallu; Balleesa dabre irraa haa barannu; kan dabre irraa muuxannoo argachuun beekumsa fi dandeettii guddaa dha. Balleessi guddaan ammoo, akka ilaalcha fi yaada kiyyaatti, ammas irran deebi’aa waliigaltee dhabuu, waliin mormuu, karaa walitti cufuu, walirratti duuluu, humna walii dadhabsiisuu, diinaaf karaa baasuu fi akka nurratti cimu taasisuu fi k.k.f. dha. Rakkooleen akkanaa kun bar-kurnee dabran keessatti awwaalamanii hafuu qabu. Bar-kurnee jalqabe kana keessatti nagaa fi araara buusuu dhaaf boqonnaa haaraan banamuu qaba. Nuyis waliin mormuu dhiifnnee waliigaluu fi humna cimaa horachuu ykn qabaachuu akka dandeenyu addunyaatti himuu qabna. Yoo akkanatti cimne hunduu nu duuba fi nu wajjin dhaabbachuu danda’u. Deeggarsa nuuf kennuu danda’u. Duris taanan cimina keenyatu akka biyyi keenya Oromiyaan illee addunyaarratti beekamu taasise. Kanaaf waliigalteen tarkaanfii duraa fi isa guddaa ta’uu qaba. Yoo waliigalle, tokkoomnne, tokkummaa ykn tumsa dhugaa cimaa ijaaruu dandeenye, humna cimaa fi abdachiisaa horachuu dandeenya. Yoo kana qabaanne ammoo waabii guddaa qabna jechuu dha. Yoo kuni hojiirra oole bar-kurneen dhufu jijjiirama fi bu’aa tokko akka nuuf fiduuu danda’u mamiin waan jiru natti hin fakkaatu. Dhiyoo kana barruu dhaamsa fi ibsa ijjannoo manguddoota Oromoo Minnesota kan jedhu tokko dubbiseen ture. Barruun kun maddi isaa hammam qabatamaa fi amansiisaa akka ta’e beekuun na rakkisu illee akkan odeeffannoo irraa argadhetti nagaa fi araara buusuu dhaaf manguddoonni yaalii godhaa akka jirani dha. Wantin kana jedheef akkuma kanaan dura WBO ZK jedhanii barruulee gara garaa facaasaa turanii, booddee irra garuu oduu gaddisiisaa nu dhageesisan akka hin taane shakkeetani; yoon balleese kanaafi illee dhiifama naaf godhaa. Karaa biraatiin ammoo jalqaba’uma bara kanaa irratti meediyaalee tokko tokko irratti fakkeenyaaf VOA sagantaa Afaan Oromoo fi raadiyoonii sagalee Oromiyaa (voice of Oromia) irratti bakkabu’oonni jaarmayoota bilisa baasaa keenyaa gaafii fi deebii akkasumas marii godhaa akka turan kan yaadatamuu dha. Akka achiratti dubbatametti qabsaa’onni keessumaayuu hoggantoonni ABO garee sadeenii wajjin (waliin) haasa’aa akka jirani fi mariin akkanaa kunis sadarkaa guddaarra akka gayee dha. Yoo yaaliin manguddoonni irra jiru jedhame kun milkaawee, qabsaa’ota walitti araarsuu kan danda’an ta’e; yoo hoggantoonni ABO waliigaltee irra ga’anii walitti deebi’anii kan tokkooman ta’e, akkuman kanaa olitti jedhe, bar-kurnee jalqabe kana keessatti seenaa boonsaa tokko barreessuu dandeenya jedheen yaada. QBO haarmsuu fi cimsuu dhaaf kuni ammoo tarkaanfii duraa fi murteessaa dha. Dhumarratti dhaamsi anis jaarmayoota bilisa baasaa keenyaaf keessumaayuu hoggantoota keenyaaf dabarsuu barbaadu akka kanaa gadii ti. Yoon akkana jedhu ammoo isin caalaan beeka ykn gorsaan isiniif ta’a jedhee otuu hin taane rakkooleen keenya akka furmaata argatan yaada fi dhaamsa kiyya isiniif dabarsuufi. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Oromummaan kan walii fi dura dhufu yoo ta’u, amantiin garuu kan dhuunfaa fi booda dhufu dha

Abdii Boruutiin Mata duree kanaan barruu kiyya kan har’aa otuun hin jalqabin, duraan dursee gammachuu natti dhaga’amen ibsuu barbaada. Waaqayyo/Rabbi galanni haa ga’u, oduu gaariin dhaga’amaa jira. Tokkummaan jaarmayoota bilisa baasota Oromoo sadii (AWDO, GABUO fi ATBUO) akka milkaawe fi ULFOn akka jaarmayaa tokkootti, kaayyoo tokkoof, hoggansa tokko jalatti akka qabsaa’uuf deeman beeksisanii turan. Kana’umatti aansee dhiyoo kana ABO gareen lama, KY ABO kan Gen. Kamaal Galchuutiin hogganamu fi QC ABO kan J/ Dhugaasaa Bakakkootiin hogganamu tokkoomuuf akka deeman labsanii turan. Kun gammachuu irratti gammachuu nuuf dabalee jira. Qabsoo bilisummaa Oromootti illee abdii guddaa horachiisa jedheen yaada. Oromoon kan gabrummaa Habashaa jalatti kufee fi ammas jala jiru akka uummata fi saba tokkootti malee akka amantii qabuutti miti. Diinni keenyas kan nu gabroonfataa ture fi jirus; kan nu hidhu, dararu, ajjeesu fi akka biyya abbaa keenyaa irraa baqannu ka nu godhus, akka Oromoo tokkootti malee akka Oromoo amantii waaqeffannaa, kristaanaa fi islaamaa qabnuutti miti. Ija diinaatiin Oromoon tokko’uma. Naannoo fi kutaa fe’e keessatti haa dhalatu, bakkee fe’e haa jiraatu, amantii fe’e haa qabaatu diinaaf Oromoon tokko’uma jechuu dha. Amantii dhaan addaan baasee kan nu ilaalu, tooftaa godhatee kanaan addaan nu hiree, akka wal qoqqoodnu fi walirratti duullee wal dadhabsiifnnu nu godhuu yoo barbaadu qofaa dha. Akkuma diinni Oromoo akka tokkootti nu ilaalu, nuyis akkasumatti wal ilaaluu qabnna. Nuyi ilmaan Oromoo tokko. Eenyummaan keenyas isa’uma tokko, Oromummaa dha. Kun uumaa waaqaa/rabbii ti; uumaa dhalootaa ti. Kana jijjiiruu hin dandeenyu. Akka kafanaa baafannee lafa hin goonu ykn hin jijjiirru; akka xurii qaamaa ofirraa dhiquu hin dandeenyu. Oromoo taanee dhalanne, Oromoo taanee duuna. Mee fakkeenya tokkon kaasa: Daa’imti (child) yoo dhalattu fi guddattee of baraa deemtu, dura haadha fi abbaa ofii (warra ishii) beekti; ormaan addaan baafti. Warra irraa dhalatte sana dura hubattee beekti jechuu dha. Kuni ammoo eenyummaa ishii waan ta’eefi. Waayee amantiis ta’ee, bakkee (iddoo) itti dhalatte illee beekuu kan barbaaddu yoo guddattee of barte booda dha. Gabaabumatti amantiin ishii eenyummaa ishii booda dhufa jechuu dha. Abbaan fe’ee’amantii wajjin hin dhalatu. Akkuma mata dureen barruu kanaa jedhu, amantiin kan booda dhufu fi kan dhuunfaa ti. Yoo dhalannee, guddannee, of barre booda waayee amantii kaafnna. Sana booda amantii barbaadne qabaanna. Kuni ammoo fe’ii keenya kan dhuunfaa ti. Oromummaan garuu eenyummaa keenya; kan wajjin dhalannu, kan wajjin guddannu, kan wajjin jiraannu fi kan wajjin duunu dha. Qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti waa lamatu akka waliigallu fi wajjin (waliin) qabsoofnnu nu godhu: tokko eenyummaa keenya, Oromummaa yoo ta’u, inni lammataa Oromoon hunduu kan waliin qabnu fi keessa/jala jirru gabrummaa dha. Eenyummaa (Oromummaa) fi rakkoo (gabrummaa) keenyatu walitti nu fida jechuu dha. Kanaaf, Oromummaan QBO keessatti gahee guddaa taphachuu qaba, taphatas. Namni Eenyummaa ofii hin beekne ykn dagatu dhimma ofiitiif hubannoo kennuu hin danda’u. Eenyummaa ofii beeku fi kanatti amanuun damaqinsa qabaachuu dha. Dammaqinsi yoo hin jiraanne, eenyummaa ofii illee dagachuu ta’a. Waayee amantii yoo kaafnu, amantiin qulqulluu ta’ee, siyaasarraa (polotikaarraa) adda bayee jiraachuu qaba. Haa ta’u malee, akka yeroo baay’ee hubatametti, namoonni tokko tokko amantii siyaasa wajjin wal qabsiisanii, tokko tokkorratti dhiibbaa akka taasisu godhuu barbaadu ykn yaalu. Kuni sirrii miti. Fakkeenyaaf, kan seenaan illee ragaa ta’uu danda’u, amantii ortodooksii kiristaanaa yoo fudhanne, kun siyaasa keessatti gahee guddaa akka taphachaa ture fi amma illee akka jiru dha. Asirratti wantin hubachiisuu barbaadu, amantii kanarraa jibba qabaadhee ykn/fi isa kanarrattis olola oofuu kiyyaa miti. Dhugaan jiru garuu Habashonni amantii kanatti dhimma ba’anii (itti fayyadamanii) aadaa Oromoo fi eenyummaa keenya irratti dhiibbaa godhuu isaanii ti. Eenyummaa (Oromummaa) keenya balleessuu dhaaf wanti isaan hin yaalle hin jiru. Amantii dagla galchanii, afaanfaajjii uumanii akka Oromoonni eenyummaa isaanii illee gaafii keessa galchan taasisan. Eenyummaa ofii gaafii keessa galchuun ammoo dhimma ofii akka dagatan ykn sirumaa hiraanfatan godha. Waayeen akkanaa kun QBO keessatti gufuu guddaa ta’a; kanuma ta’ee argame illee dha. Kanaaf, amantii fi eenyummaan addaan ba’anii ilaalamuu qabu. Kan dursu tu dura dhufa; kan itti aanee dhufuu qabus akkasuma booda dhufa jechuu dha. Waaqni/rabbi mirga namummaa dhalootaan namaaf kenna. Mirga ofiitiif falmachuun balleesa miti. Yoo mirgi namaa humnaan, qawwee dhaan namarraa fudhatame ykn dhiitame, kan mirgi isaa dhiitamu, humnaan ajjeefamu, bilisummaa fi biyya ofii dhabe ammoo kan dhabe kana hundaa deebisee argachuu dhaaf yoo humna qabuun, qawweedhaan falmate kun cubbuu ta’un irra hin jiru. Uumatoonni addunyaa kanaa, kann gabrummaa jala turan fi bilisummaa argatanis humnaan qawwee dhaan malee kadhaa dhaan hin arganne. Uummanni Oromoo bilisummaa fi biyya isaa humnaan dhabee, gabrummaa jalatti kufee, har’a illee kana’uma keessa waan jiruuf mirga ofiitiif falmachaa jira. Maaliif kana goota, maaliif mirga keetiif dubbatta, cal jedhii bitami, jedhee kunoo diinni humnaan akka barbaade fi waan barbaade godhaa jira. Uummanni Oromoo bilisummaa fi abbaabiyummaa isaatiif falmachaa jira malee, daangaa ofii dabree orma hin tuqne, gara fuula duraattis kana hin godhu. Kan biyya abbaa, akaakayyuu fi abaabayyuu,….. isaa keessatti hidhamu, dararamu fi ajjeefamus mirga ofii kan waaqni/rabbi uumamaan kenneef waan humnaan dhabeef isa kanas deebisee argachuu dhaaf falmata malee kan biraa miidhuufii miti. Egaa dhugaan kana ta’e otuu jiru, namoonni tokko tokkoo QBO amantii dhaan wal qabsiisanii, warra qawweedhaan nama uukkaamse irratti qawwee kaasuun sirrii miti jechuun isaanii baay’ee nama dinqa. Cunqursaan ykn gabroonfataan qawweetti yoo fayyadamu, kan cunqurfame fi gabroomfatameef ammoo wanti dhowwaa ta’eef naaf galuu hin danda’u. Akkuman kanaa olitti tuqee dabre, amntii meeshaa godhatanii, siyaasa wajjin wal qabsiisanii kaayyoo biraa hojiirra oolchuuf yoo ta’e malee, amantii dhaan sodaachisanii ykn amantii sodaatanii mirga ofiitiif akka hin dubbanne godhuun ykn ta’uun eenyumma ofii fi dhimma ofii illee dagachuu ta’a. Eenyummaa fi mirgi ofii yoo kabajame fi wal kabajuunis jiraate, hunduu amantii fe’an qabaatanii nagaan wajjin jiraachuu danda’u. Karaa biraatiin ammoo amantii tokko kan biraa caalchisanii ilaaluun; kan kanaan ka’e tokko tokkorratti dhiibbaa akka godhu yaaduu fi yaaluunis nagaa booressuu dha. Kuni akka namoonni amntii gara garaa qaban wal qoqqoodan godha. Waayen akkanaa kunis hawaasa keessatti mul’achuu hin qabu. QBO keessatti Oromummaan hundee qabsoo kanaa ti; hundee kanarratti wanti hunduu ijaaramuu danda’a. Manni illee hundee gaariirratti yoo hin ijaaramne, umrii dheeraa qabaachuu hin danda’u. Hundeen waliigaltee fi tokkummaa ilmaan Oromoo Oromummaa dha. Kanatu walitti nu fida; kanatu akka wal barbadnu nu godha; kanatu akka mirga keenyaaf waliin dhaabbannu fi qabsoo keessatti tumsa walii taanu nu godha. Ilmaan Oromoo foon tokko, lafee tokko, qaama tokko, dhiiga tokko. Harki, miille, ijjii fi gurrii mirgaa yoo hubame, dhukkubni kun bitaattis ta’ee qaama hundattuu dhaga’amuun hin hafu. Ijji takka hubamtee yoo imimmaan buuftu, kan biraas akkasuma wajjin boochi. Bakkee fe’e haa ta’u, kutaan qaama tokkoo yoo tuqame, qaama hundatti dhaga’ama. Rakkoon ilmaan Oromoo (uummata Oromoo) rakkoo Oromoo hundaa ti. Rakkoo waliitiif ammoo furmaanni walumaan barbaadamuu fi argamuu qaba. Barruu kiyya kan har’aa otuun hin xumurin dura, waayee waliigaltee fi tokummaa jaarmayoota Oromoo ilaalchisee waan tokko tokko kaasuun barbaada. Yoo waaqayyo/rabbi jedhe, biiftuun Oromoos ba’uuf mul’achaa jirti. Hawwii guddaa uummata Oromoo kan ta’e, deebi’anii tokkoomuun Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) sadarkaa gammachiisaa irra ga’aa waan jiru fakkaata. Gareen lama tokkoomuuf akka deeman jalqaba barruu kanaarratti kaaseen ture. Waayeen kunis marsaalee gara garaarratti labsamee ture. Kun gammachuu guddaa dha. Hamilee uummata keenyaa fi kan qabsaa’otaa jabeessee, kan diina keenyaa cabsee, gantuulee qaanessa. Kun injifannoo isa tarkaanfii duraa ti, tokkoomuu danda’uunuu injifannoo waan ta’eefi. ABO gareen sadeenuu tarkaanfii kana itti fufanii, deebi’anii tokko ta’uu isaanii akka oduu gammachiisaa dhaan gadi ba’an abdiin qaba. Namnni akka malee beelaye fi dheebote waanuma argate tokko dafee nyaata ykn dhuga malee kana, sani jedhee filachuu hin danda’u ykn hin barbaadu. Namnni rakkoo badaa tokko keessa jirus akkamitti rakkoo kana keessaa akka ba’u yaada ykn yaalii godha malee, karaa kana ykn sana wayya jedhee rakkoo keessa taa’ee filannoo gaarii fi badaa dha jedhee hin yaadu. Wantin fakkeenya kana kaaseef, uummanni keenya har’a rakkoolee hamma kana hin jedhamne keessa jira. Dur qayee ofii keessa nagaan taa’uu ykn jiraachuu dadhabe, har’a garuu qayee sana illee dhabee algaa fi diinaan dhiibamaa jira. Yoomiyuu caalaa gabrummaa badaa keessa jira, qawwee faashistii Wayyaaneetiin ukkaamamee jira. Rakkooleen uummata keenyaa lakkaawamanii kan dhumanii miti. Waan kana ta’eef, uummanni keenya dafee bilisummaa ofii argachuu barbaada, kanas argachuu qaba. Kanaaf, sabni keenya badii akkanaa kana jalaa akka ba’u, karaa danda’ameen qabsoo kana finiinsuun yoomiyuu caalaa barbaachisaan yeroon isaa amma dha. Warri uummata ykn saba kanaaf dhaabbanne jedhan hunduu, bilisa baasotas haa ta’an, jaarmayoota ykn dhaabilee siyaasaas haa ta’an, karaa walitti cufuu dhiisanii, karaa dafee bilisummaatti nu geessu tokko irratti waliigaluu fi kanas galii dhaan ga’uuf tumsa walii ta’uu qabu, waliif mirmachuu qabu. Kun kaayyoo keenyaa miti jedhanii waliin mormuu fi umrii bittaa diina keenyaa dheeressuun dhaabbachuu qaba. Baroota dheeraa bu’aa malee waan turreef, amma nu gaye jedhanii jijjiirama fi bu’aa tokko agarsiisuu dhaaf waliin hojjechuu qabu. Hunda caalaa ammoo jaarmayoonni bilisa baasonni keenya tooftaa fi tarsiimoo qabsoo kanaa haaromsuu fi aaynaa biraatiin qabsoo finiinsuu qabu. Waraanni bilisa baasaan waabii fi abdii bilisummaa waan ta’eef isa kana cimsuun murteessaa dha. Kaayyoo fi ilaalchi keenya adda adda ta’u illee, Oromoon har’a, kan Oromummaa ofiitti amanu, kan waayeen QBO galeef, kan mirga uummata ykn saba ofiitiif quuqamu, kan kanaafis qabsaa’aa jiru hunduu kaayyoon isaanii kan walii “bilisummaa” uummata Oromoo ti. Garaa garummaan jiru, galii qabsoo kanaa isa booddee fi karaa ittiin achi ga’anirra dha, akkaataa (method) qabsoo galii barbaadan sanaan ga’anii dha. Akkuman kanaan duras irra deddeebi’ee ibsuu yaale, dhaabileen biyya keessa jiran OFCn yoo dhuguma filannoo kana injifatan, jijjiiramni fi bu’aan tokko uummata keenyaaf dhufuu akka danda’un yaada; yoo filannoo’umti kunuu injifannoo agarsiisuu ykn fiduu danda’e jechuu kooti. Faashistii Wayyaaneen achii buqqa’ee, uummani keenya bilisummaa kan argatu yoo ta’e, kaayyoo keenya isa guddaa galii hawwameen ga’uu dhaaf haalli gaariin uumamuu waan danda’uuf, uummata keenyas kanaaf qopheessuun ni danda’ama ta’a. Jaarmayoonni bilisa baasoonni keenyas kaayyoo qabsaa’aniif akkuma jirutti qabatanii; haala uumamu kanatti fayyadamanii qabsoo hidhannoo illee biyya keessatti cimsuu dhaaf tarkaanfiin OFCn godhu karaa gaarii banuu danda’a jedheen yaada. Kun tarsiimoo qabsoo ti; gamnummaa siyaasaa ti. Kanaaf, hunduu karaa danda’aniin qabsoo bilisummaa kana galii dhaan ga’uuf tumsa walii ta’uu dha malee waliin mormanii wal dadhabsiisuun diinaaf malee uummata keenyaaf bu’aa hin fidu. Olola walirratti oofuun, karaa walitti cufuun, waliin mormuun dhaabbachuu qaba. Hunda caalaa barbaachisaa fi murteessaan ammoo yoo warri biyya keessa jiran hamma danda’an, karaa danda’aniin tattaaffii godhan, warri biyya alaa jiran ammoo tokkoomanii qabsoo duubaan, keessa fi alaan cimsuu dha. Yeroon ammaa yeroo tumsa walii ta’an malee yeroo walirratti duulanii miti. Eenyummaa (Oromummaa) fi rakkoo waliin qabnu (gabrummaa) tu akka wajjin (waliin) dhaabbannu, wal gargaarru, fi tumsa walii taanu nu godhu. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Yoo ijoolleen isaa waliigalan, Oromoon akka dafee bilisoomu mamiin ykn shakkiin hin jiru

Abdii Boruutiin Akkan raadiyoonii sagalee Oromiyaa irraa dhagayetti, tokkummaan jaarmayoota Oromoo sadii: AWDO -Adda Walabummaa Dimokraatummaa Oromiyaa, GABUO – Gumii Adda Bilisummaa Ummata Oromiyaa fi ATBUO -Adda Tokkummaa Bilisummaa Ummata Oromoo, kan torban sadi dura labsamee ture, milkii dhaan akka xumuramee dha. Kanaaf, duraan dursee jaarmayoota keenya sadeen baga tokkummaan keessan milkaawe; baga uummata keenya gammachiftan; baga isin illee gammaddan jechuun barbaada. Har’a tokkoomuu danda’uunuu injifannoo tokko waan ta’eef, uummata keenyatti abdii horachiiftanii hamilee diina keenyaa waan cabsitaniif, Oromoon hunduu kanatti gammaduu qabu. Seenaa boonsa barreessuuf boqonnaa duraa bantanii jirtu. Tokkummaan kun humna cimaa dhalchee, kan qabsoon ittiin finiinuu danda’u akka ta’u abdiin qaba. Tokkummaa dhaan humna horachuuf deemtanitti waaqayyo/rabbi dabalamee, galii barbaaddan (barbaadne) akka geessan (geenyu) isin (nu) haa godhu. Jabaadhaa qabsaa’ota Oromoo; abjuu (dream) fi hawwiin keenyas gaaf tokko dhugaa ta’ee argamuun isaa waan hin oolle dha. Yeroo tokko tokko waayee qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) yoon gadi fageenyaan itti yaadu, waayeen kun Oromoo hundaafuu galee laata? jedheen yaada ykn of gaafadha. Gaafiin kun salphaa fakkaata malee qabiyyee fi hiika guddaa qaba. Kanaaf, ammas irran deebi’aa: Waayeen QBO Oromoo hundaafuu galee ykn galaa laata? Yoon akkan jedhu, ilmaan Oromoo kan QBOtiif wareegama kaffalaa jiran; kanaaf jedhanii miidhaa guddaan irra ga’aa jiru; dhimma mataa ofii fi jiruu ofii kan dhuunfaa dhiisanii waayee kanaaf dursa kennuu dhaan yeroo, humna, qabeenya, beekumsa fi dandeettii ofii kanarra oolchan ykn oolchaa jiran gaafii keessa galchuu kiyyaa miti. Qabsoo bilisummaa Oromoo jennee yoo dubbannu akka seera dubbii Afaaniitti (grammar) waan waayee nama sadaffaa (third person) dubbannu fakkaata. Qabiyyeen isaa garuu akkasitti ilaalamuun irra hin jiru. Kun waayee keenya kan Oromoo hundaa ti; yoo Oromoon hunduu kanatti amanan jechuu dha. Akkaataa dubbii (way of expression) qajeelchuu barbaadee otuu hin taane, wantin jechuu barbaade waayee qabsoo keenyaa jennee fudhachuu fi akkanattis ilaaluun barbaachisaa dha jechuu kooti. Waayee kanaaf hundi keenyaa ittigaafatama lammummaa qabna ykn nurraa eegama jechuu dha. Akka dhimma mataa keenyatti ilaaluu qabnna. Kanaaf illee gayee nurraa eegamu hundi keenyaa gumaachuu qabnna. Nuyi Oromoon gabrummaa jalatti kan kufnne; bilisummaa fi biyyi keenya Oromiyaan kan nurraa fudhataman humnaani, qawwee dhaani. Wanta humnaan dhaban tokko ammoo deebisanii kan argatan humnumaani. Karaan biraa jiraachuu danda’u illee kun murteessaa dha jedheen yaada. Kanaaf ammoo humna cimaa amansiisaa fi kan waabii ta’uu danda’u qabaachuu ykn horachuu barbaachisa. Kuni hoo issaa dhufa? Hundee fi burqaan humna akkanaa hunda caalaa tokkummaa dha. Tokkummaan murteessaa dha; bu’ura waan hundaa ti. Karoora feene haa qabaannu, karaa feene haa filannee deemnnu shakkii tokko malee kan galii dhaan nu ga’uu danda’u tokkummaa qofaa dha. Tokkummaan hoo eessaa dhufa? Tokkummaan waliigalteerraa dhufa. Gabaabumatti, humni tokkummaarraa, tokkummaan ammoo waliigalteerraa dhufa jechuu dha. Kanaaf barruun kiyya kan har’aa kan xiyyeeffatu, akkuma mata dureen agarsiisu, waliigaltee ilmaan Oromoo irratti. Makmaaksi “Waliigalan alaa galan” jedhu waan yeroo baay’ee dubbatmuu fi barameef akka salphaatti ilaalama malee qabiyyeen fi hiiknni yookaanis dhaamsi inni qabu guddaa dha. Waliigalteen ilmaan Oromoo maaliif barbaachisaa ta’e ykn ta’a? Tokkoffaa fi inni guddaan, akkuman kanaa olitti ibsuu yaale, waliigalteen tokkummaa fida (otuu walii hin galin tokkoomuun ykn tokkummaa ijaaruun waan hin danda’amneefi), tokkummaan ammoo humna ta’a. Lammffaa, akkuma “Yoo abbaan iyyate ormi namaa mirmata” jedhamu, yoo dura waliigalteen jiraatee, sagalee tokkoon dubbanne, addunyaan illee caalaatti nu dhaga’uu danda’a. Sadaffaa, yoo waliigaltee qabaanne, diinni nu jidduu seenee ykn galee gara gara nu hiruu dhaaf carraa hin argatu. Egaa bu’aan waliigaltee irraa argamu baay’ee dha. Kanan asitti dhiyeesse qofaa miti. Namni tokko dura waa tokko argachuu barbaada ykn hawwa. Waan barbaadu sana yoo beeke fi isas argachuu dhaaf murteeffate booda, karaa waan sana ittiin argachuu danda’u barbaada. Waayeen qabsoo bilisummaa keenyaas akkanuma. Wanti barbaadnu bilisummaa keenya fi walabummaa biyya keenyaa ti. Kun kaayyoo keenya isa guddaa dha. Gaafiin ka’uu qabu garuu waan barbaadnu kana akkamitti arganna? ykn akkamitti kaayyoo kana galii dhaan geenya? kan jedhu dha. Kun karaa lamaan argamuu danda’a, karaan tokko qabsoo hidhannootin, qawwee dhaan, humnaan yoo ta’u; karaan biraa ammoo karaa nagaatiini. Karaa hidhannootiin galii barbaadne ga’uun salphaa ta’uu baatus karaa nagaatiinis waan barbaadne sana argachuun akkasuma salphaa hin ta’u. Yeroo ammaa karaan lamaanuu ulfaataa dha jechuu dha. Haa ta’u malee, yoo waliigalteen jiraate; yoo kaayyoo tokkorratti waliigaluun danda’ame, karaa kaayyoon kun ittiin galii ga’uu danda’u argachuun ulfaataa waan ta’u natti hin fakkaatu. Wanti waliigalanii, tokko ta’anii waliin barbaadan dafee argamuu danda’a. Qormaanni guddaan (big challenge) garuu waliigalanii waan tokkotti amanuu fi kanas bakka brbaadameen ga’uu dha. Waliigalteen ilmaan Oromoo, akkuma ijaarsa mana gamoo (building) tokkoo hundee irraa jalqabuu qaba; jalatti jalqabee hamma baddaatti deemuu qaba jechuu dha. Yoon akkana jedhu maal jechuu kooti? Har’a waliigaltee fi tokkummaa qabsaa’ota fi jaarmayoota keenyaa qofaa otuu hin taane, waliigalteen ilmaan Oromoo hawaasa keessatti jalqabuu qaba; hundeen waliigaltee qabsaa’ota fi jaarmayootaa kana ta’uu qaba jechuu kooti. Yoo akkanatti waliigaltee fi tokkummaan hundee gaarii irratti ijaarame, tokkummaa diinni keenya diiguu hin dandeenyetu ijaarama. Kana qofaa miti; yoo hundi keenyaa waliigallee, kaayyoos ifa goone, waan barbaadnu kana waliin argachuu dhaaf wal gargaarra, tumsa walii taana. Waliin mormuu fi wal dadhabsiisuun, karaa walitti cufuun hin jiraatu. Humna qabnu hundaa qindeessinee irree tokkoon diinatti duulla jechuu dha. Akkanatti bilisummaa fi walabummaan keenya dhiyaachuu danda’u. Kanaaf ammoo waliigalteen ilmaan Oromoo murteessaa dha. Yoo kaayyoo tokko qabaatan wanti waliigaltee nama dhoowwu hin jiru. Namni tokko nama ykn namoota yoo yaamu, hamma namoonni sun owwaatanitti yaamicha isaa hin dhaabu; hinuma lallaba. Yaamicha kana otuma dhaga’anuu owwaachuu akka didan yoo beeke ykn hubate, maaliif otuu dhageessanuu na jalaa diddan? jedhee hamma deebii tokko argatutti gaafii kana dhiyeessaaf malee cal jedhee hin dhiisu. Namoonni kun ammoo deebii lama kennuu danda’u: tokko, sobaan, otuu yaamicha sana dhaga’anuu hin dhageenye jechuu yoo ta’u; inni biraa waan yaamich sana didaniif sababa kennu. Kan ta’es ta’u yaamicha tokkoof owwaachuun waanuma ilmaan namootaa irraa eegamu dha. Fakkeenya yaamichaa kana kanan dhiyeesse, ammas ajandaa’uma dur sanattan deebi’aa, yaamicha uummanni keenya jaarmayoota bilisa baasota keenyaaf keessumaayyuu Adda Bilisummaa Oromootiif godhan kaasuufani. Hawwiin uummata keenyaa waliigaltee fi tokkummaa qabsaa’ota fi jaarmayoota Oromoo keessumaayuu kan ABO garee sadeenii akka ta’e waan hunduu itti amananii dha jedheen yaada. Jaarmayoonni keenya ammaoo yaamicha uummata keenyaa kanaaf owwaachuun dirqama isaanii ti. Erga uummata Oromootiif, bilisummaa isaa fi walabummaa biyya isaatiif qabsoofnna jedhanii qabsoo kana keessa seenanii, sagalee uummata kanaa dhaga’uu fi yaamicha isaatiif owwaachuun akka dirqama isaanii ta’e isaanitti himuun barbaachisaa miti. Kanaaf, ABO garee sadeenis yaamicha kanaaf owwaatanii oduu gammachiisaa dhaan gadi ba’uu qabu. Jaarmayoonni keenya sadeen AWDO, GABUO fi ATBUO yaamicha uummata keenyaa dhaga’anii kunoo owwaannaa isaanii hojiirra oolchaa jiru. Uummanni keenyas warra yaamicha isaatiif owwaatan hundaa duuba fi wajjin (waliin) hiriiruu dhaan qabsoo bilisummaa isaa cimsuu qaba. Qabsoon bilisummaa fi walabummaa kun kan qabsaa’ota ykn bilisa baasotaa qofaa otuu hin taane kan Oromoo hundaatuu ta’uu qaba. Oromoon hunduu bakka jiranitti qabsaa’ota ta’uu qabu. Qabsaa’aa ta’uu dhaaf ammoo qawwee qofaa baachuun namarra hin jiru. Qbsoo kanaaf gayee ofii gumaachuun; waan danda’aniin -qabeenyaan, barumsaan, beekumsaa fi dandeettii dhaan tumsa ta’uun ittigaafatama lammummaa ti. Akka gabrummaa Habashaa jala jirru Oromoo dhiisii diinni keenyaa kanuma beeku dha. Kanaaf, Oromoon dhugaa kana beeku fi itti amanu hunduu gabrummaa kana jalaa ba’uu fi biyya ofii kan dhabe deebisee argachuu dhaaf qabsoo bilisummaa fi walabummaa kana akka dhimma dhuunfaatti fudhatee kanaafis hojjechuu qaba. Warri Oromiyaa keessa jiran akka hin warraaqne fi hin dubbanne qawwee diinaatiin ukkaamamanii jiru. Haa ta’u malee haala badaa kana keessatti illee qabsoo hadhaawaa otuu hin godhin oolanii hin bulan. Warri biyya alaa jiran garuu xinnaatu illee jireenya nagaa keessa waan jiraniif haalli isaan keessa jiran akka haala biyya keessaa ti miti. Yoo fe’ii qabaatan (kana qabaachuun dirqama), yoo egeree ofii yaadan, har’a waan danda’an, hamma danda’an qabsoo kanaaf gumaachuu dhaaf ittigaafatama qabu. Yeroon cal jedhanii taa’an, dhimma dhuunfaa fi jireenya dhuunfaa qofaa yaadan; kan uummata irraa dhalatanii dagatan dabruu qaba. Badiin biyyaa fi saba keenyaa diinaan tottolfamaa fi qophaawaa waan jiruuf, hamma badiin kun dhufutti taa’aniituma eeguun booda nama gaabbisiisa. Gaabbuu qofaa otuu hin taane, biyya egereef hawwinu sana dhabuutu dhufa. Balaa nurra ga’uuf deemu alaalatti arguu qabnna. Kanaaf har’a itti yaaduun barbaachisaa dha. Yoo waliigalteen ilmaan Oromoo jiraate garuu, tokkummaa cimaa hunda hammataan ijaaramuu akka danda’u fi bilisummaa fi walabummaanis dafanii akka dhufan mamiin ykn shakkiin hin jiru. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Tokkummaan uummanni Oromoo barbaadu tokkummaa dirqamaa kan kaayyoo tokkorratti bu’ureeffamu dha

Abdii Boruutiin Qbsoon bilisummaa Oromoo (QBO) barbaachisaa kan ta’e fi ilmaan Oromoo miliyoonaan lakkaawwaman lubbuu isaanii kana keessatti kan dhaban, uummanni ykn sabni keenya gabrummaa Habashaa jalatti waan kufee fi amma illee jala jiruuf; bilisummaa fi biyya ofii waan humnaan dhabeef, kan dhabe sana hundaa deebisee argachuu dhaafi. Walumaagalatti kaayyoon QBO bilisummaa uummata keenyaa fi abbaabiyummaa isaa deebisee argachuu dha. Kuni kaayyoo guddaa kan nuyi qabsaa’ota dhugaa ti ofiin jedhan hunduu dhaabbataniif ykn qabsaa’aniif ta’uu qaba. Kanaaf dhaabbachuu qofaa otuu hin taane, isaaf illee wareegama kaffaluun kan barbaachisuu dha. Dhugaa kanatu qabsaa’aa dhalche ykn dhalcha; isa kanatu jaarmayaa bilisa baasaa uuma. Kaayyoo guddaan bilisa baasotaa ammoo uummata ykn/fi saba dhaabbanneef jedhan gabrummaa jalaa baasuu dha; bilisummaa fi abbaabiyummaa dhabe sana deebisee akka argatu godhuu dha. Qabsaa’aan ykn bilisa baasaan tokko ammoo rakkoo jiru (gabrummaa) kana hubate, kanaafis furmaata argachuu dhaaf erga qabsoo kana keessa seenee, hamma kaayyoo isaa galii dhaan ga’utti ni wareegama malee duubatti hin deebi’u; asii fi achi hin jedhu. Qabsaa’onni dhugaa kan wareegamanis kana’umaaf jedhanii ti. Warri kaayyoo kanaaf qabsoo kana keessa jiran ammoo, jaalleewwan isaan biraa kufan kana yaadachuu qabu. Kaayyoo isaan wareegamaniif galii dhaan ga’uu qabu jechuu dha. Tokkummaan qabsaa’ota fi jaarmayoota Oromoo maaliif barbaachisaa akka ta’e ykn ta’u yeroo baay’ee barruulee gara garaa keessatti ibsuu yaaleen ture. Gabaabumatti irra deebi’ee ibsuu dhaaf, tokkummaan barbaachisaa kan ta’e ykn ta’u kophaa kophaa qabsaa’anii, humna addaan hirameen diina injifatanii galii hawwame ga’uun waan hin danda’amneefi; tokkummaan humna waan ta’eefi jechuu dha. Tokkummaan bifa lama qabaachuu danda’a. Tokko, tokkummaa fe’iirratti hundeeffame yoo ta’u inni biraa ammoo tokkummaa dirqamaa kan kaayoo walii tokkorratti bu’ureeffamu dha. Asirratti wanti hubatamuu qabu, tokkummaa ijaaruuf ykn tokkoomuuf fe’iin barbaachisaa miti jechuu kiyyaa miti. Fe’iin jalqaba gochaa tokkoo ti. Haa ta’u malee, fe’ii dura yoo dirqama beekan, wanti godhamu sun faayidaa guddaa qabaachuu danda’a jechuun barbaade. Mee tokko tokkoon ibsuun yaala. Namni tokko waan tokko godhuuf fe’ii yoo qabaate, hammuma fe’iin isaa jirutti waan sana itti fufa; yoo fe’ii dhabe (yoo wanti sun isa hin gammachiifnne) yeroo barbaade waan sanarraa of qusata ykn qusachuu danda’a; akka dirqamaatti waan hin fudhanneef ykn hin ilaalleefi jechuu dha. Wanta tokko durumaanuu jalqabarratti akka dirqamaatti kan fudhatu ykn ilaalu yoo ta’e, wanta barbaadu sana hamma argatutti ykn galii dhaan ga’utti waan sanarraa of qusachuu hin danda’u ykn hin barbaadu. Fe’ii fi dirqamni garaa garummaan isaanii asirratti jechuu dha. Tokkummaan qabsaa’otaa fi jaarmayoota Oromoos akkuma fakkeenya kanaatti ilaalamuu danda’a. Qabsaa’otas ta’ee jaarmayoonni Oromoo, keessumaayuu bilisa baasonni, uummanni keenya tokkummaa isaanii waan barbaadeef ykn hawweef qofa; yaamicha’uma uummataatiif owwaachuu dhaaf jedhanii ni tokkoomna ykn tokkoomnne jedhanii, dirqama isaanii otuu hin hubatin, fe’ii qabaniin qofaa tokkummaa kan ijaaran yoo ta’e, kun tokkummaa dhugaa ta’uu waan hin dandeenyeef, umrii dheeraa hin qabaatu, humna cimaas horachuu hin danda’u. Gaafuma (yeroo’uma) rakkoon tokko dhalate laafuu ykn diigamuu illee danda’a. Qbsoo kanas cimsuu fi galii dhaan ga’uu kan danda’u hin ta’u. Garaa qulqulluu dhaan wajjin (waliin) hojjechuun illee rakkisaa ta’uu danda’a. Yoo hunduu kaayyoo tokkoof dhaabbatan; kaayyoo kanas galii barbaadameen ga’uu dhaaf akka dirqamaatti fudhatan, garaa qulqulluu dhaan wajjin (waliin) hojechuu, wal gargaaruu fi tumsa walii ta’uu barbaadan; yoo hunduu kanattis amanan: tokkoffaa, tokkummaan qabsaa’ota akkanaa ofiifuu dhufuu danda’a. Dirqama fi kaayyoo ofii waan beekaniif, kunis kan walii waan ta’ee; kanas galii barbaadan tokkoon ga’uu dhaaf waan murteeffataniif kan tokkoomuu isaan dhoowwu hin jiru jechuu dha. Lammffaa, tokkummaan akkanatti ijaaramu ammoo dafee humna cimaa fi abdachiisaa fida. Humni akkanaas dafee galii hawwameen ykn barbaadameen namaan ga’a. Kun tokkummaa dirqamaa (tokkummaa dhugaa) yoo ta’u, kan uummanni keenya barbaadus tokkummaa akkanaa ti. Waayee dirqamaa yoon dubbadhu, kuni karaa biraatiinis ilaalamuu ni danda’a. Akkuma argamu, dhaga’amu, beekamu fi amanamu; nuyi Oromoo dhiisii addunyaan illee kan beeku, uummanni keenya har’a gabrummaa yoomiyyuu caalaa hamaa fi badaa ta’e keessa jira. Rakkoolee lakkaawamanii hin dhumne keessa jira jechuu dha. Gara tokkoon diina faashistii kanaan hidhamaa, dararamaa, ajjeefamee karaarratti gatamaa, balleesa ragaa hin qabneen hidhaan bara dheeraa fi duuti irratti murteeffamaa, biyya abbaa ofiirraa baqachaa jira. Bakkee baqatetti illee nagaa dhaan jiraachuu dadhabee jira. Gara biraatiin ammoo dhukkubaa fi beelaan akka baala mukaa harca’aa jira. Uummanni Oromoo kan beela hin beeknetu har’a biyya isaa dureettii keessatti jiruu namaa gadii jiraachaa jira. Biyyi teenya Oromiyaan bareedduu fi dureettiin illee gara tokkoon cicciramtee diinaan gurguramaa yoo jirtu; gara biraatiin ammoo lagoonni fi harooleen ishii summii dhaan badaa jiru. Rakkooleen keenya lakkaawwamanii kan dhumanii miti. Egaa, kan qabsaa’aa dha ofiin jedhu fi jaarmayoonni bilisa baasota ofiin jedhan hunduu dafanii uummata keenya fi biyya keenya rakkoolee kana keessaa baasuu dhaaf dirqama qabu. Isaan qofaa otuu hin taane ilmaan Oromoo hunduu rakkoole kana keessaa ba’uu dhaaf ykn wal baasuu dhaaf tumsa walii ta’uun dirqama fi ittigaafatama lammummaa ti. Tokkummaa dhugaa ijaaruu dhaaf ykn tokkoomuu dhaaf rakkooleen kanaa olitti kaase kun sababa guddaa ta’uu qabu. Kanatu tokkummaa dirqamaa dhalcha ykn fida jechuu dha. Dirqama kana ammoo hunduu hubatanii tokkummaa humna cimaa fi abdachiisaa fiduu danda’u tokko ijaaruu dha. Kanaaf ammoo yeroon kennamuu hin qabu. Yoo kan yeroon kennamuuf ta’e; yoo dafe hin ijaaramin, furmaanni waliin hin argamin, badiin biyya fi saba keenyaa kan nu yaadnu caalaa dafee ta’uu danda’a; kuni hubatamuu qaba. Akkan marsaalee gara garaarratti barruulee adda addaa dubbisetti, namoonni tokko tokko tokkummaa qabsaa’ota fi jaarmayoota Oromoo gaafii keessa waan galchan fakkaata. Kuni ammoo akka yaada fi ilaalcha namoonni adda addaa qabanitti. Yaadni fi ilaalchi ammaoo kan dhuunfaa ti. Tokkummaan qabsaa’ota fi jaarmayootaa “dynamics” yoo hin qabaanne bu’aa hin fidu warri jedhus jiru. Akka yaada kiyyaatti kun dhugaa ta’uu danda’a. Akkuman kanaa olitti ibse, tokkummaa fe’ii qofaarratti ijaarame, kann dirqama hin dursine yoo ta’e, kun jijjiirama fi bu’aa tokko illee fiduu hin danda’u; waan humna cimaa fi abdachiisaa hin dhalchineefi. Tokkummaa dhugaa kan dirqamaa fi kaayyoo tokkoof ijaaramu yoo ta’e garuu, kun humna cimaa fi abdachiisaa, kan waabii ta’u, waan fiduuf, kanarraa “dynamics” akka dhufu mamiin waan jiru natti hin fakkaatu. Karaa biraatiin ammaoo, haalli addunyaan har’a keessa jirtu, qabsoo bilisummaa fi walabummaatiif akka namatti hin tolle kanuma beekamuu dha. Haalli addunyaan bar-kurnee lama (waggoota diigdama) dura keessa turte fi har’a keessa jirtu tokkoo miti. Kuni abbaa fe’eefuu ifaa dha jedheen yaada. Kanaaf, haala addunaa wajjin walitti qabanii yoo ilaalan qabsoon bilisummaa Oromoo kunis ulfaataa ta’uu danda’a. Qabsoon bilisummaa saba tokkoo yoomiyyuu salphaa ta’ees hin beeku. Yoo hunduu dirqama ofii beekanii, dhugaa dhaan wajjin (waliin) hojjechuu dhaaf, tokkummaa dhugaa cimaa waliin ijaaran, kun humna cimaa waan uumuuf, humni kuni ammoo dafee injifannoo fiduu danda’a. Addunyaa kana keessatti, yoo laafaa ta’an, yoo humna dhaban, kufanii hafuu dha; kan ol nama qabu ykn kaasu hin jiru. Yoo ciman garuu hunduu nama duuba ykn bira dhaabbatu. Qabsoo bilisummaa uummata ykn saba tokkoo keessatti haalli namatti tolu hin argamu. Qabsoo hadhaawaatu injifannoo fida. Bilisummaan kadhaa dhaan hin argamu. Wargeegama guddaa barbaachisa; kana kaffaluunis hin oolu. Dhaabileen siyaasaa Oromoo kan walaba ta’anii biyya keessatti socha’aa jiran fakkeenyaaf kan akka OFC fi jaarmayoonni bilisa baasonni keenya kan biyya alaa jiran ilaalcha adda addaa fi kaayyoo galii booddee gara garaa qabaatan illee, kaayyoon waliin qaban tokko “bilisummaa” uummata Oromoo ti. Walabummaan Oromiyaa kaayyoo bilisa baasota fi hawwii Oromoo hundaa ta’u illee, bilisummaan uummata keenyaa galii hatattamaa ta’uu qaba. Uummanni kenya qawwee diinaatiin humnaan ukkaamamee akka hin dubbanne fi hin sochoone waan godhameef; humni isa ittisus isa bira waan hin jirreef, dararama guddaa keessa jira. Kanaaf, dafee bilisoomuu barbaada, dafee bilisoomuu qabas. Kanaaf haal-dureen hin jiru; gara Oromootiinis ta’ee gara alagaa fi diinaatiin jechuu kooti. Bilisummaan uummata keenyaa akka dafee dhufu ammoo, dhaabilees ta’ee jaarmayoonni kanaaf dhaabbatan ykn qabsaa’an karaa walitti cufuu, waliin mormuu fi wal dadhabsiisuu dhiisanii wajjin hojjechuu, wal gargaaruu fi tumsa walii ta’uu qabu. Kuni ammoo dirqama hundaa ti. Jaarmayoonni bilisa baasonni keenya, ULFOs haa ta’u ABO garee sadeen, kaayoon isaanii kan walii tokko – bilisummaa fi walabummaa – akka ta’en yaada, amanas. Yoo kana ta’e ammoo, kaayyoon isaanii inni guddaan tokko’uma jechuu dha. Dirqamni isaaniis kana’uma galii dhaan ga’uuf jedheen amana. Egaa, kana hundaa otuu waliin qabanuu wanti akka hin tokkoomne ykn tokkummaa dhugaa hunda hammataa tokko akka hin ijaarre isaan godhu waan jiru natti hin fakkaatu. Kan kanarraa hafe, sababni biraa yoo jiraate illee dhimma dhuunfaa qofaa dha jedheen yaada. Yeroon ammaa garuu kan dhimma fi bu’aa dhuunfaatiif yaadanii miti; kan saba ofiitiif, uummata irraa dhalataniif yaadanii dha. Kanaaf, uummanni keenya kan qabsaa’ota fi jaarmayoota isaarraa barbaadu “tokkummaa dirqamaa, tokkummaa dhugaa, kan kaayyoo tokkorratti hundeeffame” dha. Kun dafee ijaaramuu qaba. Kanaan malee” dynamics” hin dhalatu, injifannoonis hin argamu. Galatoomaa Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti, qabsoon hidhannoo hammam abdachiisaa dha?

Seenaa biyyoota gara garaa kan gabrummaa jala turani fi bilisummaa argatan yoo ilaalle, qabsoo bilisummaa isaanii keessatti qabsoon hidhannoo bakka guddaa akka qabaate arguu dandeenya. Kun gabaabumatti wareegamaan malee bilisummaan uummata ykn saba tokkoo kadhaa dhaan akka hin argamne agarsiisa. Kan humnaan bilisummaa namarraa fudhate, humnumaan injifatama malee, yoo humni duuba hin jiraanne karaa nagaatiin diploomasii dhaan diina wajjin waliigalanii bilisummaa deebisanii argachuun waan hin danda’amnee dha. Karaa kanaan kan danda’amu illee yoo ta’e, biyyoota diingadee fi teeknoolojii dhaan guddatan, biyyoota diimookraasiin keessa jiru keessati malee keessumaayuu biyyoota akka Afrikaa keessatti waan danda’amu natti hin fakkaatu. Seenaa saba Oromoos yoo ilaalle, erga gabrummaa Habashaa jalatti kufee kaasee uummanni keenya bilisummaa fi abbaabiyummaa dhabe deebisee argachuu dhaaf xinnaatus baay’atus qabsoo hidhannoo otuu hin godhin hafee hin beeku. Bu’aaleen har’a argaman illee kan qabsoo hidhannoorraa maddanii dha. ABOn illee otuu qabsoo hidhannoo cimsuu baatee, jijjiiramni bara 1991 argame hin danda’amu ture. Kanaaf, qabsoo bilisummaa keessatti karaa hidhannootiin qabsoo jabeessuun murteessaa dha. Diina keenyas kan sodaachifnu fi injifannoos irratti agarsiisuu dandeenyu, kan waabii ta’u, qabsoo hidhannootiin qofaa dha. Diinni keenyas waan kana beekuuf, jaarmayoota bilisa baasota keenyarratti keessumaayuu ABOrratti xiyyeeffata. Kana illee sababa godhee namoota nagaa, hidhaa, dararaa, ajjeesaa, biyyarraa baqachiisaa fi balleessa ragaa amansiisaa hin qabneen hidhaa bara dheeraa fi du’a irratti murteessaa jira. Dhaaba siyaasaa ykn jaarmayaas yoo ta’e, jaarmayaa bilisa baasaan qabsoo hidhannoo hin qabne ykn hin gaggeessine jabeenya qabaachuu hin danda’u. Kan isa jabeessus ta’ee kan isa laaffisu, kan inni ittiin madaalamu akkaataa qabsoo hidhannoo inni ittiin gaggeessuu dha jechuu ni danda’ama. Yoon akkana jedhu maal jechuu kooti? Jaarmayaan bilisa baasaan tokko qabsoo hidhannoo cimaa kan gaggeessu fi humna waraana bilisa baasaa cimaa kan qabu yoo ta’e, jabeenyi isaas akkasuma mul’achuu danda’a. Qabsoon hidhannoo inni gaggeessu laafaa yoo ta’e fi humna waraanaa cimaa yoo hin qabaanne, humni jaarmayaa akkanaa akkasuma waan laafuuf, uummata illee of duuba hiriirsuun ulfaataa ta’uu danda’a. Yoo kun hin taane ammoo injifannoo agarsiisuun hin danda’amu; bilisummaanis achi fagaachaa deema jechuu dha. Egaa, kun kan agarsiisu, jaarmayaa bilisa baasaa fi waraana bilisa baasaan akkamitti akka wal jabeessan ykn wal laaffisanii dha. Akkana jechuun jaarmayaa cimaan tokko waraana cimaa uumuu waan danda’uuf qabsoo hidhannoo cimsa ykn finiinsa. Waraanni humna cimaa qabu fi abdachiisaa ta’es akkasuma jaarmayaa bilsa baasaa isa uume ykn uumu kana jabeessa jechuu dha. Yoo jaarmayaan bilisa baasaan toko laafe, waraanni inni qabus ykn horatus cimaa ta’uu hin danda’u; akkuma jaarmayaa sanaa laafaa ta’a. Gara biraatiin ibsuu dhaaf, jaarmayaan tokko waraana cimaa horachuu ykn qabaachuu dhaaf; achumaanis qabsoo hidhannoo cimaa gaggeessuu dhaaf, dura ofiif cimuu qaba jechuu dha. Ciminni isaa ammoo waliigaltee fi tokkummaarraa dhufa. Kaayyoo dhaabbateef sana akka dirqamaatti fudhachuurraa dhufa. Karaa biraatiin yoo ilaalle hoo, waraanni cimaan tokko jaarmayaa cimaa uumuu ykn fiduu danda’aa? Gaafiin kun deebii lama qabaachuu danda’a; eeyyen ni danda’a ykn lakkii hin danda’u dha. Deebii gaafii kanaa otuu hin barbaadin dura mee fakkeenyaaf Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) fi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) haa ilaallu. WBOn ABO dhaan ijaarame; ABOrraa dhufe ykn dhalate; ABO jalatti socha’as. Yoo ABOn hin jabaanne ykn hin cimne, WBOnis waan jabaatu fi cimu natti hin fakkaatu. Akkuma beekamu, yeroo ammaa jaarmayoonni maqaa ABOtiin socha’an garee saditu jiru (SG ABO, QC ABO fi KY ABO). Akkan beekutti fi hamma naaf galetti WBOn garuu tokko’umatu jira. WBO kana, WBO sana jedhanii maqaa hin moggaafanne jechuu kooti. Haa ta’u malee, eenyu ABO kam jalatti akka socha’u wanti ani beeku hin jiru. Jabeenyi WBO illee hammam akka ta’e beekuun na rakkisa. Egaa, akka fakkeenya kanaatti, ABO fi WBOn addaan ba’anii waan hin ilaalamneef, jabeenya ABOtu jabeenya fi cimina WBO ta’a malee, WBOn ofiif jabaatee ABO garee saditti hirame kana waan jabeessu natti hin fakkaatu. Hamma ABOn tokkoomee hin jabaannetti sirumaa WBOn laafaa deemuu danda’a jedheen yaada. Waayeen kun ammoo bifa adda addaatiin ta’uu ykn mul’achuu danda’a. Waliigaltee fi tokkoomuu dhabuu fi dadhabuun ABO garee sadeenii hamilee loltootaa (WBO) tuquu danda’a. Akkuma kanaan dura argine, gantuuleen illee carraa kanatti fayyadamuu danda’u; kun WBO keessatti rakkoo uumuu danda’a jedheen yaada. Kanaaf, waliigaltee dhabuu fi tokkoomuu dadhabuun ABO garee sadeenii WBO waan laaffisuuf, qabsoon hidhannoos akkasuma laafuu danda’a jechuu dha. Waayeen kun akka laayyootti ilaalamuu hin qabu; baay’ee gadi fageenyaan itti yaaduu nama barbaachisa. Gaafii kanaa olitti ka’etti deebi’uu dhaaf, waraanni ciman jaarmayaa tokko jabeessuu ykn cimsuu kan danda’u, jaarmayaa kanaa ala ta’ee, qabsoo hidhannoo cimsee, injifannoolee tokko tokko yoo agrsiise dha. Jaarmayaa kanaa ala yoon jedhu, jaarmayaan kun otuu dhiibbaa isarratti hin godhin of danda’ee, walaba ta’ee socha’uu kan danda’u yoo ta’e jechuu kooti. Gaafiileen ka’uu qaban garuu: WBOn ABO ala fi walaba ta’ee cimee ABO jabeessuu danda’aa? Akkamitti kana ta’uu ykn godhuu danda’a? Eenyutu akkanatti ijaaree ykn gurmeessee akka cimu godha? kan jedhanii dha. Waayeen kun baay’ee ulfaataa dha; salphaa hin ta’u; akka laayyootti kan milkaa’uu danda’us natti hin fakkaatu. Akka yaadaatti (theoretically) gaarii ta’uu danda’a jedhee kanan yaadu, warri barumsa, ogummaa fi dandeettii waraanaa qaban fakkeenyaaf jeneraalonni Oromoo fi kkf. kan muuxannoo gaarii qaban, walitti dhufanii wal ijaaranii murtii fi kutannoo tokkoon jaarmayaa irraa walaba ta’anii (gara hojiitiin jechuu kooti) of jalatti ammoo waraana cimaa ijaaruu dha. Hoggantoonni siyaasaa warri civiilii ta’an ammoo karaa biraatiin damee tokko uumanii isaanis hojiidhaan warra waraanaa kanaa ala ta’anii (otuu warra waraanaarratti dhiibbaa hin goone) garuu qabsoo keessatti waliin hojjechuu fi tumsa walii ta’uu dha. Akkanatti qabsoon kun bifa fi aaynaa biraatiin gaggeeffamuu danda’a jedheen yaada. Qabsoon hidhannoos akkanatti yoo ta’e cimee, jijjiirama, bu’aa fi injifannoo fiduu danda’a. Karaa biraatiin ammoo yoo dameen waraanaa walaba ta’ee, warra ogummaa waraanaa qaban jalatti kan socha’u ta’e, gargaarsi uummata irraa argamu sirriitti hojiirra ooluu danda’a jedheen yaada. Uummanni illee irree tokkoon kana duuba hiriira jedheen amana. Egaa, yoo karaa kanaan waraanni bilisa baasaan cime, jaarmayaan bilisa baasaanis kana wajjin cimuu danda’a. Deebiin gaafii kanaa olii “eeyyen ni danda’a” kan ta’us akkanatti jechuu dha. Asirratti wantin hubachiisuu barbaadu, fakkeenya ykn gaafii kana kaasuun kiyya, ABO fi WBOn addaan haa bahan jechuu kiyyaa miti. Wantin ani yaade fi/ykn jechuu barbaade, wanti hojjetamu tokko barumsa, ogummaa fi dandeettii qabaniin yoo godhame, bu’aa guddaa fida jechuu kooti. Waayee bilisummaa uummata ykn saba tokkoo dhiisii projektii tokko irrattuu yoo hojjetan, akka barumsa, beekumsa fi muuxannoo namootaatti, akka ogummaa isaaniitti garee (team) gara garaatti hiramanii yoo hojjetan, projektii kana dafanii bakkaan ga’uu danda’u jechuu dha. Gara gaafii mata dureetti deebi’uu dhaaf, QBO keessatti qabsoon hidhannoo cimee abdachiisaa kan ta’u karaa gara garaatiin ta’uu danda’a. Waayee kana gadi fageenyaan xinxaalee karaa kanatu ykn sanatu gaarii dha; kun ykn sun gaarii miti jedhee murtiirra ga’uu dhaaf barumsa, ogummaa, beekumsa, dandeettii fi muuxannoo kanaa waanan hin qabneef, kanatu furmaata ta’a jechuun na rakkisa. Haa ta’u malee, yaadni ani kanaa gaditti (asitti aansee) dhiyeessu, qabsoo hidhannoo cimsuu dhaaf mala ta’uu danda’a jedhee kanan yaadu dha. Qabsoo hidhannoo jabeessuu dhaaf xinnaatu illee karaa gaarii baasuu danda’u jedhee kanan yaadu jechuu kooti. Tokkoffaa, akkuman kanaa olitti ibse, waraana bilisa baasaa warra barumsa, ogummaa, dandeettii fi muuxannoo waraanaa qaban jalatti ijaaruu fi cimsuu dha. Lammaffaa, akkuma amma jiru kanatti itti haa fufu kan jedhamu yoo ta’e ammoo, ABO gareen sadeen otuu oolanii hin bulin, haal-duree tokko malee kaayyoo tokkoof dafanii walitti deebi’anii tokkoomuu qabu. Kaayyoo tokkoof walitti deebi’anii tokkoomuun isaanii dirqama ta’uu qaba; kanaafan haal-duree tokko malee jedhe. Hammuma isaan oolanii bulan, hammuma yeroon achi dheerattu, WBO keessatti rakkooleen gara garaa uumamuu danda’u; akkanatti WBOnis laafaa deemuu danda’a jechuu dha. Asirratti wanti hubatamuu qabu, waan tokko diiguun salphaa dha, deebisanii ijaaruun garuu baay’ee ulfaataa dha. Sadaffaa, ULFOn waraana bilisa baasaa of jalatti ijaaree, akkamitti akka kun cimu irratti jabeenyaan hojjachuu dha. Isaan amma waan tokkoomaniif, waliigaltees waan qabaniif, wal jabeessaa deemu malee, wal hin laaffisan jedheen yaada. Waraanni isaan jalatti ijaaramus hamilee tokkoon socha’uu danda’a; tokkummaan jaarmayootaa tokkummaa loltootaas waan ta’uuf jechuu dha. Afraffaa, yaaadni karaa afraffaa jedhee asitti dhiyeessu kun ulfaataa akka ta’u nan amana. Haa ta’u malee yoo dhugaa dhaan ciminaan irratti hojjetame, bu’a fi injifannoo tokko fiduu danda’a jedhee kanan yaadu dha. Inni kunis warra fe’ii qaban fi kutannoo dhaan hojii akkanaa dalaguu barbaadan, mindaan ykn baasiin kaffalameefii Oromiyaa keessatti bakkee gara garaatti of ijaaranii ykn ijaaramanii akka milishaa uummata ittisaatti (public defence forces) leenjisuu fi qopheessuu dha. Jarri kun humna biyya keessaa ta’anii hojii adda addaa dalaguu danda’u.Tokkoffaa, uummanni keenya keessumaayuu dubartoonni humna hin qabne akka diinaan hin gudeedamne; akka uummanni qayee ofiitti itti hin roorrifamne fi hin dararamne diina irraa ittisuu dha. Lammffaa, waraanni bilisa baasaan yoo keessaa fi alaan cimu, jarri kun ammoo tumsa ta’anii qabsoo hidhannoo biyya keessatti cimsu. Hojiin isaanii kaayyoo yeroo gabaabaa fi kan jiddugaleessaa ti. Kan yeroo gabaabaa uummata keenya diina irraa ittisuu dha; bakka danda’ametti loltoota diinaarratti haleellaa godhuu dha. Kan yeroo jiddugaleessaa ammoo waraana bilisa baasaa alaan socha’u wajjin wal qunnamanii, haala tokko tokko tolchanii, qabsoo hidhannoo kana tooftaa fi tarsiimoo gara garaatiin, bifa fi aaynaa biraatiin cimsuu dha. Gaafii guddaan karaa afraffaa kanarratti ka’uu danda’u garuu, jara kanaaf mindaa ykn baasii kennuu dhaaf maallaqni issaa dhufa? kan jedhu dha. Waayee kana, kan ulfaataa isa godhu. Kanaaf ammoo malli hin dhabamu; waliigaltee fi tokkumman ilmaan Oromoo, keessumaayuu kan qabsaa’otaa fi jaarmayoota bilisa baasotaa murteessaa fi hundee dha. Oromoon hunduu qabsoo bilisummaa uummata isaanii akka dhimma dhunfaatti ilaaluu qabu. Kun ittigaafatama lammummaa waan ta’eef, hunduu gahee ofii gumaachuu dhaaf akka dirqamaattis fudhachuu qabu; garaa qulqulluu dhaan wajjin (waliin) hojjechuu qabu. Dararamni uummata keenyaa fi badiin biyya keenyaa otuu nutti mul’achaa jiranuu cal jedhanii taa’uun yeroon isaa dabruu qaba. Yoo hunduu tumsa walii ta’an malee injifannoon argamuu hin danda’u. Faashistii humnaan (qawwee dhaan) uummata keenya ukkaamsee akka barbaade godhaa jiru fi biyya keenya Oromiyaa irrattis abbaa qabeenyaa ta’ee waan barbaade godhaa jiru kana buqqisuun kan danda’amu qabsoo hidhannootiin malee karaan biraa akka hin danda’amne hundaafuu ifa ta’uu qaba. Carraa’umtuu argamee, filannoo dhaan injifannee galii barbaadne ykn hawwine ni geenya jedhanii abdii kan qabaatan illee, yoo humna cimaa fi abdachiisaa duubaa qabaatan qofaa dha. Kana booda tokkummaa fi humna ofii malee wanti abdatamu akka hin jirre ykn jiraachuu hin dandeenye hundafuu galuu qaba. Kanaaf ammoo QBO keessatti qabsoon hidhannoo murteessaa dha. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Kaayyoon Oromoo bilisummaa fi abbaabiyyummaa dhabe deebisee argachuuf malee..

Abdii Boruutiin Oromoorraa dhaladheef otuu hin taaane, wanti dhugaa ta’e fi ibsuu barbaadu, uummanni keenya (Oromoon) dhalootaan ykn uumaa dhaan daba waan beeku natti hin fakkaatu. Ormaa laachuu fi obaasuu; dhimma ofii dura dhimma ormaatiif dursa kennuu; waayee ofii caalaa waayee ormaatiif of miidhuu; daangaa ofiitiif caalaa daangaa ormaatiif wareegamuu; dhimma ormaatiif lubbuu ofii dhabuu fi kkf. amaloota Oromoo waan ta’aniif, waayee kanatti fayyadamanii, uummata keenya gowwoomsanii, addaan hiranii nu bitaa turan, amma illee itti jiru, borus yoo carraa argatan akkasumatti itti fufuu barbaadu. Kanaaf, diinni keenya Afaan isaaniitiin jecha “yawwaah” jedhu illee nuuf moggaasu. Gabrummaa bar-dhibbee tokko fi wal’akkaa dhaa ol keessa jirru kana keessatti wanti uummanni keenya gabroonfataa irraa barate yoo jiraate, daba, wal tuffachuu, wal inaafuu, of guddisuu fi of tuuluu, anatu caalaa beeka jechuu, of jajuu fi kkf dha. Isaan kanatu aadaa keenyarratti dhiibbaa godhaa ture, amma illee itti jiru. Isaan kanatu amala keenya jijjiire. Amalli akkanaa ammoo qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti gufuu tokko ta’ee argama. Biyyi keenya Oromiyaan akka teessuma isaatti (geographically) handhuura impaayaricha kanaa ti. Saboota fi biyyoota baay’ee dhaan marfamee jira. Kuni ammoo bittaa ykn gabrummaa Habashaa wajjin waa baay’ee nutti fide. Fakkeenya tokko tokko kaasuu dhaaf, sababa kanaan Oromoon saboota biroo wajjin fuudhaa fi heerumsaan akkasumas amantii dhaan walitti makamuu danda’e. Isaan kun ammoo sababoota qabsoo bilisummaa keenyaatti gufuu ta’an keessaa isaan gurguddoo dha. Akkamitti gufuu ta’uu danda’u? Oromoonni tokko tokko kan abbaan ykn haati isaanii saba (uummata) biroo ta’an, dhaloonni isaanii wal’akkaa (half) waan ta’uuf, Oromummaa dhaan boonuurra Itiyoophiyummaa filatu. Dhaloota wal’akkaa yoon jedhu abba fi haati isaanii waan gara gara ta’aniif jechuu kooti. Karaa biraatiin ammoo amantiin, saba Oromoo keessatti, gahee guddaa taphachaa ture ammas jira. Akkuman kanaan duras barruu kiyya tokko keessatti ibsuu yaale, fakkeenyaaf, amantiin ortodooksii kristaanaa kan gabrummaa Habashaa wajjin dhufe fi kana keessatti illee gahee guddaa taphachaa ture fi jiru, aadaa keenyarratti dhiibbaa guddaa waan godhaa tureef, Oromoonni tokko tokko akka eenyummaa ofii dagatan taasise. Sababa kanaan kan ka’e, isaanis sabboonummaa fi Oromummaa dhaan boonuu dhiisanii itiyoophiyummaatti amanu. Kanaaf egaa, sababoonni gara garaa kun QBO keessatti gufuu ta’uu danda’u ykn ta’an kanan jedheef. Kan kanaa olitti ibsame hundaa walitti qabuu dhaaf, sababoonni gara garaa kan akka amaloota badaa, kan gabrummaa irraa dhufan; waayeen fuudhaa fi heerumsaa; akkasumas ilaalcha adda addaa kan amantii wajjin walqabate yoo ilaalle, kun hunduu QBO keessatti gahee (role) guddaa taphatu. Kanaaf, hamma rakkooleen akkanaa kuni fi ilaalchi namootaa adda addaa jiraatanitti, Oromoo hundaa Oromummaa tokkoon qofaa walitti fidanii kaayyoo tokkoof hiriirsuun baay’ee ulfaataa ta’a. Diinni keenyas kanatti fayyadamee, akka Oromoon waliigalee kaayyoo tokkoof wajjin (waliin) hin dhaabbanne godha. Kana qofaa otuu hin taane, gara gara addaan nu hiree akka walirratti duullu, wal dadhabsiifnnu kan nu godhu waayee kana tooftaa godhatee ti. Wanti ani har’a barruu kiyyaa kana dhiyeessuu barbaadeef, yeroo ammaa filannoo as deemaa jiru wajjin walqabsiisanii yaalii Habashoonni godhaa jiran hubachuu waanan danda’eefi. Kaayyoon Oromoo, kan ilmaan Oromoo miliyoonaan lakkaawwaman lubbuu isaanii dhabaniif, kan uummanni keenya har’a illee wareegama kaffalaa jiruuf, bilisummaa fi abbaabiyyummaa humnaan dhabe deebisee argachuu dha. Erga gabrummaa jalatti kufee kaasee, kan uummanni keenya qabsaa’aa ture fi amma itti jirus kanumaafi. Hamma kun argamutti qabsoon kunis itti fufa malee waan dhaabbatuu miti. Humni fe’ee dhufu kana dhaabuu ykn dhabamsiisuu hin danda’u. Dhaloota irraa dhalootatti dabra malee hamma kaayyoon kun galii ga’utti qabsoon kun itti fufa jechuu dha. Bu’aalee qabsoon bilisummaa Oromoo fide ykn argamsiise keessaa inni guddaan tokko Oromiyaan akka kaartaarratti mul’atu fi addunyaa keessattis beekamu ta’uu dha. Egaa injifannoon kun kan kadhaa dhaan argame otuu hin taane, kan qabsoo hadhaawaa dhaan, wareegama ijoollee Oromootiin argamee dha. Kana ammoo abbaan fe’e, humni fe’e nurraa fudhachuu ykn diiguu hin danda’u. Yaaliin Habashoonni godhan ykn godhuu barbaadan, baay’ee kan nama dinqu dha. Tokkummaa immiyyee Itiyoophiyaa isaaniirratti haal-dureen hin jiru. Hiree uummata Oromoorratti garuu haal-duree uumuu barbaadu. Kana qofaa otuu hin taane, egereen biyya keenyaa maal akka ta’u murteessuu barbaadu. Tuffiirraa, eenyutu maal nu godhaarraa kan ka’e waan ta’eef malee, abbaan fe’e murteessuu hin danda’u. Hiree ofii uummata Oromoo qofaatu ofiif murteeffata; ormi murteessuufii hin danda’u. Kan baay’ee nama dinqu fi hammam uummata keenya fi human bilisummaa uummata keenyaa akka tuffatan kan agarsiisu, Oromiyaa qabsoo dhaan argame kanaa kutaa kutaatti gargar baasuu fi akka amma jiru kanatti tokkummaan isaa akka itti hin fufne godhuuf yaaduu fi yaaluu isaanii ti. Kun maaliif ta’uu danda’e? Deebii gaafii kanaa ta’uu kan danda’an sababoonni gara garaa jiraachuu danda’u. Tokko tokko ibsuun yaala. Sababni tokko, akkuman kanaa olitti ibsuu yaale, rakkoolee saba keenya keessa jiranitti fayyadamuu isaanii ti. Oromoon tokko tokko waan Oromummaatti hin amannee fi akkasumas ilaalcha adda addaatiin tokkummaa Itiyoophiyaatti waan amananiif Habashootaaf meeshaa (gargaarsa) ta’u. Kaayyoo Oromoo isa guddaa kan walii dhiisanii ykn dagatanii kaayyoo biraatiif jara kana wajjin hiriiru, Oromoo obboleessa fi obboleettii isaanii dhiisanii diina keenyaaf tumsa ta’u jechuu dha. Sababni biraa ammoo waliigaltee fi tokkummaa cimaa dhabuu qabsaa’ota keenyaa ti. Keessumaayuu, addaan hiramuu fi amma illee (hamma ammaatti) deebi’anii tokkoomuu dadhabuu ABO garee sadeenii fi human bilisummaa kan diina keenya sodaachisu cimaa tokko horachuu dadhabuu keenya hubatanii ti. Humni cimaan kan kaayyoo keenya galii dhaan ga’u, akka uumamuu danda’u Habashoonni nu caalaa beeku. Haa ta’u amlee, hamma waliigaltee fi tokkummaan Oromoo keessumaayuu kan qabsaa’otaa, hunda hammataan tokko hin jirretti, humni isaan sodaachisu fi uummata keenyaaf ammoo waabii ta’uu danda’u waan uumamuu hin dandeenyeef, diinni keenyas kana hubatee nurratti qoosaa jira. Sababni sadaffaan diinni keenya haala addunyaan amma keessa jirtutti fayyadamuu dhaan keessumaayuu firoota isaanii kan ta’an warra dhiyaa maqaa tokkummaa impaayaraatiin gargaarsa argachuu akka danda’an waan beekaniif ykn hubataniifi. Kan ta’es ta’u, diinni keenya addaan nu hiree, humni keenya akka dadhabu godhuun; tokkummaan Oromoo akka hin ijaaramne waan danda’an, karaa danda’aniin yaalii godhuun isaanii Oromoo dhaaf haaraa miti. Tokkummaa fi humna keenyaan malee addunyaa kana irraayis, keessumaayuu mootummoota warra dhiyaarraa akka gargaarsa hin argannes kanuma beeknu dha. Kan nama gaddisiisu garuu, har’a (amma) illee haalli bitaa fi mirga jiru ulfaataa akka ta’e otuu beeknuu; diinni tokko yoo dabru, kan biraa taraa ofii eegee deebi’ee nu gabroomsuu dhaaf qophaayaa jiraachuu otuu arginuu, tokkoomuu dadhabnee; ammas akkuma dur waliin mormuu keenya dha. Kaayyoon keenya tokko akka ta’e otuu beeknuu garaa garummaa xixiqqoo dhaan kan ka’e waliigaltee dhabuu dha. Otuu balaa nurra ga’uuf nutti deemaa jiru alaalatti arginuu; diinni tooftaa fi tarsiimoo jijjiiree deebisee nu gabroomsuuf yaalii hundaa godhaa akka jiru otuu hubannuu; Oromiyaan qabsoo hadhaawaa dhaan ijaaramte tun gara garatti hiramuuf akka deemtu diinni keenya waayee kana ifatti nutti himaa otuu jiranuu; waliigallee, tokkoomnee tumsa walii ta’uun dirqama akka ta’es otuu beeknuu; hamma yoomiitti ija diinaa fuulduratti waliigaluu dadhabnna? Deebii gaafii kanaa qabsaa’ota fi jaarmayoota bilisa baasota, keessumaayuu ABO garee sadeeniif dhiisuun barbaada. Isaan qofaa otuu hin taane Oromoon hunduu gaafii kanaaf mataa mataatti deebii barbaaduu fi argachuu qabu. Yoomiyyuu caalaa yeroon tokkummaa barbaachisu amma. Otuu waan hamaa fi badaan nurra hin gahin dafnee furmaata waliin barbaaduu qabna. Ani gara kiyyaan furmaata ykn mala jedhee kanan dhiyeessu: Tokkoffaa, ABO garee sadeen marii araaraa kan irra jiran milkii dhaan xumuranii, dafanii tokkoomuu qabu. Kun tarkaanfii hatattamaa fi isa duraa ti. Yoo isaan tokkooman booda yoomiyyuu caalaa WBO cimsuu dha.Lammaffaa, Yoo ABO garee sadeen walitti deebi’anii tokkooman booda, ULFO wajjin (waliin) tokkummaa hunda hammataa tokko ijaaruu dha. Loltoota hundaa walitti fidanii caasaa tokko jalatti waraan bilisa baasaa cimaa (WBO cimaa) ijaaruu dha. Kun tarkaanfii lammataa ti. Sadaffaa, hawaasa Oromoo keessatti, keessumaayuu biyya alaa keessatti tokkummaan ilmaan Oromoo akka cimu fi Oromummaan akka guddatu fi dagaagu godhu. Yoo qabsaa’onni fi jaarmayoonni tokkummaa hunda hammataa tokko ijaaran, kun tokkummaa ilmaan Oromoo hundaafuu fakkeenya ta’a. Afraffaa, kun kaayyoo keenya, sun kaayyoo keenyaa miti jedhanii otuu waliin hin mormin ykn karaa walitti hin cufin, warra biyya keessatti bilisummaa Oromoof jedhanii walaba ta’anii socha’an wajjin hojjechuu, wal gargaaruu fi tumsa walii ta’uu dha. Kun qabsoo keessa fi alaan cimsuu dhaaf barbaachisaa dha. Tokkummaa cimaan ijaaramuu fi waraanni sodaachisaa fi abdachiisaan duuba akka jiru yoo beekan, diinni keenyas akka barbaadan nurratti ta’uu ykn/fi waan barbaadan godhuu hin danda’an. Yoo nuyi waliigaltee dhabnee, walumaan mormuu qofaa ta’e garuu, akka makmaaksa Oromoo “Ofiifuu ni duuti, maaliif of huuti” jedhanii nutti kofluu fi nutti qoosu. Kana qofaa dhaan hin hafan; humna danda’ame walitti qabatanii, qindeessanii nu bituuf halkanii fi guyyaa irratti hojjetu; kanuma godhaa jiranis dha. Yoo keenya laafaa deemu, humni isaanii cimaa deema jechuu dha. Dura Oromian autonomy harkatti galfanne sana booda walabummaa Oromiyaa barbaadna otuu jennuu, diinni keenya siriidhaa kan amma argamee, Oromiyaa teenyaa diiguuf waan deemaniif, otuu biiftuun ammas nutti hin lixne yeroo dhaan mala fi furmaata haa barbaadnu. Furmaanni tokkummaa cimaa hunda hammataa fi qabsoo hidhannoo cimaa dha. Kana waabiin keenya. Kan kanarraa hafe, kana booda humna ofii malee orma abdachuun gowwummaa dha. Oroma wajjin tumsa ijaaruun waan hin oolle yoo ta’e illee, dura ofiif tokkoomuu fi humna ofii cimsuu dha. Tumsi biraa kan barbaadamu sana booda ta’uu qaba jechuu kooti. Kan dabrerraa haa barannu. Kaayyoon Oromoo bilisummaa fi abbaabiyyummaa dhabe deebisee argachuu dha malee, kan argate fi ijaarrate sanaa deebisee diiguu miti. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Rakkoolee jiraniif furmaata barbaaduuf malee, tokkummaa gaafii keessa galchuufii miti

Abdii Boruutiin Dhiyoo kana mata duree “Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessatti, qabsoon hidhannoo hammam abdachiisaa dha?”jedhu jalatti barruu tokko dhiyeessuun kiyya ni yaadatama. Wantin barruu sana qopheesseef yookaanis qabiyyeen barruu sanaa qabsoon hidhannoo akkamitti cimuu akka danda’u yaada kiyya mariitti dhiyeessuuf ture. Qabsoo hidhannoo jabeessuuf qofaas otuu hin taane, sababni guddaan, dafanii walitti deebi’anii tokkoomuuf turuun Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) garee sadeenii, Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) keessatti rakkooleen adda addaa akka uumaman godhuu ykn taasisuu danda’a jedhee waanan yaaddoo keessa seeneefi. Kanaaf malli tokko dafee argamuu qaba jedheetan malee, WBOn ABO irraa gargar ba’uu qaba jechuu barbaadee miti. Akka yaadolee barruu sana jalatti dhiyaatanittis ta’ee, akka emailii dhaan na gahanitti, yaadni wal dhahaan akka uumamen hubachuu danda’e. Wantin har’a barruu gabaabaa kana qopheessuu barbaadeefis waayee’uma sana ifa godhuufi; akkasumas dubbiftoonni akka afaanfaajjii keessa hin seenne sirriitti ibsuufi. Yaadni barruu tokko irratti (jalatti) dhiyaatu, qabiyyee ykn kaayyoo lama qabaachuu danda’a. Inni tokko beekanii yaadni akka wal dhahu, rakkoo irratti rakkoon biraa akka uumamu godhanii, tokkummaan akka boora’u godhuufi. Yaadni akkanaa kuni ammoo kan dhufu diinarraa yookaanis warra isaaniif hojjetani irraa ta’a. Waayeen qabsoo hidhannoo hunda caalaa ajandaa rakkisaa waan ta’uuf, kanatti fayyadamanii, tokkummaan Oromoo keessumaayuu kan qabsaa’ota fi jaarmayootaa akka hin ijaaramne ykn/fi kan jiru illee akka diigamu yaalii godhu. Yaadni inni lammaffaan ammoo, rakkoo jiraniif furmaata barbaaduuf jedhanii, ilaalcha fi yaada ofii ibsuu dhaaf yoo yaalan garuu dogoggora yaadaa qabaachuu waan malaniif, yaadni isaanii kun kan biraatiin wal dhahee, hiikni biraa akka kennamuuf taasisa jedheen yaada. Warri yaada akkanaa dhiyeessan beekanii otuu hin taane, yaadni isaanii sun tasa waan tokko faallessuu mala. Haa ta’u malee, yeroo kana wal obsuu fi wal dandeettii dhaan yaada gaarii tokkoon wal amansiisuu yaadu fi yaaluu dha malee, aaranii wal ifachuu dhaan hiika biraa kan walii kennan yoo ta’e, yoomiyyuu waan tokko irratti waliin mari’atanii mala ykn furmaata waliin barbaaduun rakkisaa ta’a. Waayeen akkanaa kuni ammoo tarkaanfii takka illee fuula duratti nu hin oofu jechuu dha. Wantin asitti dubbistootaaf ifa godhuu barbaadu, anas taanan waayee qabsoo hidhannoo sana kaasuun kiyya fakkeenyaaf, WBOn ABO irraa adda haa bahu, jaarmayaa kana irraa walaba haa ta’u jechuu fi tokkummaa gaafii keessa galchuufii miti. Ergan yaada fi ilaalcha kiyya barreessuu jalqabe yeroo dheeraa ta’uus baatu, barruuleen ani hamma ammaatti dhiyeessaa ture ykn dhiyeesse (barruuleen kiyya kan hamma ammaatti dhiyaatan hunduu voiceoforomia.com irratti argamuu danda’u) harka caalaan isaanii waayee tokkummaa ilmaan Oromoo, keessumaayuu tokkummaa qabsaa’otaa fi jaarmayoota keenyaa ti. Tokkummaan akkanaa kuni ammoo, hawwii kiyya qofaa waan ta’eef otuu hin taane, qabsoo bilisummaa keenyaaf murteessaa waan ta’eefi. Egaa kaayyoon barruulee kiyyaa fi hawwiin kiyyas tokkummaa otuu ta’uu, tokkummaa jiru rakkoo keessa galchuu dhaaf, WBO fi ABOn akka gargar bahan hin barbaadu. Waayeen sun afaanfaajjii kan uume yoo ta’e, kanaaf dhiifama gaafachuun barbaada. Karaa biraatiin yoo ilaalle garuu, waayeen tokko akka hin kaane sodaatanii, rakkoolee jiraniifis furmaata barbaaduu yoo dhiisan, rakkooleen jiran kunis heddoomaa deemu malee, cal jenneef ykn kaasuu dhiifneef, baduu hin danda’an. Rakkoo QBO keessa jiru irratti waliin mari’achuun barbaachisaa dha. Mala ykn furmaata argachuun illee dirqama ta’a. Dirqamni kuni ammoo kan Oromoo hundaa ta’uu qaba; warra QBOtti amananii fi kanaaf illee gahee ofii gumaachuu barbaadan jechuu kooti. Yoo nuyi wal obsinee, wal dandeenyee, waliin mari’annee, dhimma uummata keenyaaf mala hin barbaadne, eenyutu kana nuuf godharee? Amananii wal amansiisuu dha malee, rakkoon akka hin kaane sodaatanii, kana irraayis dheessuun, eessanuu nama hin gahu. Akkuman barruu sana keessatti ibsuu yaale fi asittis irra deebi’ee ifa godhuu barbaadu, WBOn ABO irraa dhalate, ABOtu ijaare, ABO jalatti socha’as jedheen amana. WBO fi ABOn addaan bahuu waan danda’an natti hin fakkaatu. Seenaatu walitti isaan hidhe. Karaa biraatiin yoo ilaalle garuu, wanti nama hin mamsiifne, laafinni ABO laafina WBO fida. ABO fi WBOn qaama tokko, akka harka mirgaa fi bitaa qaama kanaa ti. Yoo qaamni tokko ykn harki tokko dadhabe, kan biraa hin jabaatu jechuu dha; yoo tokko jabaate garuu, kan biraas ni jabeessa. Furmaanni ammaaf natti mul’atus, akka WBOn jabaatu ABO jabeessuu dha. ABOn ammoo jabaachuu kan danda’u, yoo garee sadeen (SG ABO, QC ABO fi KY ABO) walitti deebi’anii tokkooman qofaa dha. Yoo kun hin taane ykn hin milkoofne, isaanis laafaa deemu malee, kophaa kophaa socha’anii jabaachaa waan deeman natti hin fakkaatu. Laafinni isaanii ammoo WBO laaffisaa deemuu qofaatti otuu hin hafne, rakkooleen gara garaa, bifa adda addaatiin WBO keessatti akka uumaman taasisa. Sodaan kiyya inni guddaanis kana. Yoo hunduu laafaa deeman, diinni keenya cimaa, humni isaas akkasuma jabaachaa deema. Akkanatti bilisummaanis achi nurraa fagaachaa deema jechuu dha. Kanaafan waayee qabsoo hidhannoo kana kaasuu barbaade. Karaa feeneen bilisummaa haa barbaadnu, yoo waliigaltee fi tokkummaan hin jiraanne, injifannoon hin argamu, bilisummaan nu barbaadnus hin dhufu. Diinni keenya kan arganne sanaa deebisee diiguuf iccitii dhaan otuu hin taane, ifatti nutti himaa jira. Kanaaf, yoomiyyuu caalaa yeroon tokkummaa dhugaa, hunda hammataa tokko barbaadnu amma. Tokkummaan dhugaa hunda hammataan hoo akkamitti ijaaramuu danda’a? Kun sadarkaa ykn tarkaanfii lamaan ijaaramuu fi milkaa’uu ni danda’a jedheen yaada. Tarkaanfii tokkoffaa fi inni duraa, ABO garee sadeen deebisanii tokkoomsuu dha. Tarkaanfii ykn sadarkaa lammaffaan, ABO tokkoome (tokko ta’e) fi ULFO (isaan amma waan tokko ta’aniif) walitti fidanii tokkoomsuu dha. Tokkummaa kana, tokkummaa dhugaa fi hunda hammataa kanan jedhu. Yoo kun xumurame fi milkaawe booda, loltoota bilisummaa Oromoo hundumaa bakka tokkotti walitti fidanii, tokkummaa hunda hammataa kana keessatti, caasaa tokko jalatti ijaaruu fi cimsuu dha. WBO jabaa fi cimaan akkanatti uumamuu danda’a. Kanatu injifannoo fida; kanatu gabrummaa awwaalee, Finfinneerratti alaabaa Oromiyaa mul’isa. Dhumarratti, garaa qulqulluu dhaan dhaamsa kiyya dabarsuu wantin barbaadu, uummanni Oromoo waggoota kudha saddeet caalaa isin abdachaa fi isin eegaa jira. Humna roorroo diinaa irraa isa ittisu dhabee, biyya abbaa ofii keessatti dararamaa jira. Yoomiyyuu caalaa gabrummaa hamaa keessa jira; qawwee faashistiitiin ukkaamamee jira. Kanaaf amma ille otuu abdii isinirraa hin kutatin isin eegaa jira. Carraan kun akka isin hin dabarre, akka uummanni keenya abdii isinirraa kutatee, booda jibba illee garaatti hin uumne, dafaatii waliigaltee godhaa. Keessumaayuu ABO garee sadeen marii irra jirttan milkii fi injifannoo dhaan xumurtanii, deebitanii tokkoomuu keessan oduu gammachiisaa dhaan akka gadi baatan. Sana boodas tokkummaa hunda hammataa (ABO+ULFO) tokko akka ijaartan. Humna keessan akka cimsitan. Yeroo gabaabaa keessatti akka injifannoo tokko agarsiiftan dhaamsa koo isiniif dabarsuun barbaada. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Oromoo ta’ee kan kana hin hubanne, ani Oromoo dha ofiin jechuunuu mamsiisaa dha

Abdii Boruutiin Oromoon bilisummaa ni barbaada moo hin barbaadu? jedhee otuun gaafii kana dhiyeessee, deebii lama argachuu nan danda’a jedhen yaada. Tokko, eeyyen ni barbaada yoo ta’u, inni lammaffaan lakkii hin barbaadu kan jedhu dha. Warrii eeyyen ni barbaada jedhanii deebii kennu, Oromoon akka gabrummaa keessa/jala jiru warra beekani fi amananii dha. Warri lakkii bilisummaa hin barbaadu jedhanii deebii kennu garuu, karaa lamaan ilaalamuu ni danda’u. Isaan tokko Oromoon dur gabrummaa jala ture, amma garuu erga mootummaan Derguu kufe booda bilisummaa isaa argate warra jedhanii dha. Isaan biroo ammoo Oromoon duris taanan gabrummaa jala/keessa hin turre, har’as hin jiru, kanaaf bilisummaa isa hin barbaachisu ykn bilisummaa hin barbaadu warra jedhanii dha. Akka ilaalcha isaaniitti (akka isaan gaafii kanaaf deebii kennaniitti) namoota kana garee saditti baafnee ilaaluun ni danda’ama jechuu dha. Garee tokkoffaa, warra Oromoon bilisummaa ni barbaada jedhan yoo ta’an, isaan kun Oromoon akka gabrummaa Habashaa jala/keessa ture fi ammas jiru waan beekaniif ykn waan kana (itti) amananiif, bilisummaan Oromoo argamuu qaba jedhanii warra yaadan ykn amananii dha. Asirratti hubadhaa! yaaduu fi amanuun akka tokko hin taane; boodan itti deebi’a. Gareen kun Oromoo qofaa otuu hin taane, warra Oromoo hin ta’inis dabalachuu danda’a. Alagaa ta’anii waayee Oromoo sirriitti kan beekani fi hubatan; Oromoon bilisummaa argachuu qaba warri jedhan baay’eetu jiru jechuu dha. Garee lammaffaa, akkuman kanaa olitti ibse, isaan, Oromoon gabrummaa jala/keessa ture; amma garuu bilisummaa waan argateef, bilisummaa isa hin barbaachisu ykn bilisummaa hin barbaadu warra jedhanii dha. Warra qabsoon bilisummaa Oromoos galii isaa gahe jedhanii dha. Qabsoon kana booda godhamu, guddina fi dagaagina sabaatiif malee, bilisummaa dhaafii miti warra jedhanii dha. Kanaaf, qabsoo bilisummaa Oromootiin mormu. Isaan kun Oromoota qofaa otuu hin taane, alagaa fi diina illee ta’uu danda’u. Garee sadaffaa, gareen kun warra gaafii uummata Oromoo hin fudhanne; warra gabrummaa fi bilisummaa Oromootti hin amanne; Oromoon gabrummaa jala hin turre, ammas hin jiru; gaafiin isaas gaafii bilisummaa fi abbaabiyyummaa miti ykn ta’uu hin qabu jedhanii warra yaadan ykn amanani dha. Gareen kun garuu Oromoota lakkoofsaan xinnaa ta’an of keessa haa qabaatu malee, garee alagaa ykn/fi diinaa ti. Dhugaan jiru, kan seenaan illee mul’isu fi ragaa ta’uu danda’u, gaafiin uummata Oromoo gaafii bilisummaa fi abbaabiyyummaa ti. Uummanni keenya kan dur qabaachaa ture, humnaan waan dhabeef, kan dhabe sana deebisee argachuuf qabsaa’aa jira. Kanaaf, kan abbaan fe’e mormuu hin dandeenye Oromoon bilisummaa barbaada. Abbaan fe’e karaa fe’een haa ilaalu; abbaan fe’e haa fudhatu ykn haa didu, dhugaan jiru kana. Erga dhugaa kana amananii hin fudhannetti, warri garee lammaffaa fi garee sadaffaa keessa jiran, ija Oromootiin (ija uummata keenyaatiin) akkuma tokkotti ilaalamu jedheen yaada. Erga kaayyoo Oromoo faallessanii, gareen lamaanuu diina qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) ti. Kanaaf, QBOtti gufuu ta’uu fi yoo danda’ame sirumaa dhabamsiisuu barbaadu ykn yaalii godhu; kanuma argamaa jiru dhas. Barruu kiyya kan har’aa keessatti, kan ani irratti xiyyeeffadhu warra garee tokkoffaa ti. Akkuman kanaa olitti gara jalqabaarratti tuqee dabre, gareen kun warra Oromoon bilisummaa ni barbaada jedhanii yaadan fi/ykn amananii dha.Yaaduun maali, amanuun maali? Jechoota kan lamaan gabaabumatti ibsuu dhaaf, yaaduun waan tokko akka namatti mul’atetti ilaaluu fi hubachuu yoo ta’u, amanuun ammoo waan tokko akka namatti mul’atutti ilaaluu fi hubachuu qofaa otuu hin taane, ni ta’a ykn hin ta’u; dhugaa dha ykn dhara fi kkf jedhanii fudhachuu dha. Gabaabumatti, yaaduun hubachuu dha malee fudhachuu miti; amanuun (ykn itti amanuun) garuu waan hubatan sanas itti amananii fudhachuu dha. Nuyi, Oromoon bilisummaa ni barbaada jennee warra yaadnu fi warra amannu, jidduu keenya garaa garummaan jiraa? Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatti, garaa garummaan jira jedheen amana. Warri bilisummaa ni barbaadna jennee yaadnu, akka bilisummaa barbaadnu, fe’ii ykn hawwii agarsiifna malee, isa kana argachuu dhaaf maal godhuu akka qabnu; maaltu akka nurraa eegamu, waan hubannu natti hin fakkaatu. Bilisummaan barbaadnu ykn hawwinu kun waan akkanumatti ofumaaf dhufu ykn namni biraa nuuf fidu goonee waan yaadnu natti fakkaata. Nuyi nama biraa irraa waan tokkoo hin eegnu, maaliif akkana jetta? naan jechuu dandeessu. Kanaafis deebii qaba. Yoo bilisummaa barbaadna ykn bilisummaan haa dhufu jenne, QBO kanaaf waan tokko godhuutu nurra jira; gahee keenya gumaachuutu nurraa eegama jechuu dha. Waan kana ammookaraa lamaan godhuu dandeenya. Karaa tokkoffaan, qabsoon kun cimee akka galii hawwame gahu ykn gahuu danda’u, waan dandeenye, karaa dandeenyeen qooda keenya gumaachuu qabna. Beekumsaan, barumsaan, dandeettii dhaan, humna fi qabeenyaan (maallaqaan) qabsoo bilisummaa kana cimsuu qabna. Bilisummaa humnaan namarraa fudhatame, deebisanii argachuu kan danda’an humnumaan (qawwee dhaan) ta’u illee, qabsoo kan finiinsuu dhaaf qawwee qofaa baachuun nurra hin jiru; karaa biraatiinis gahee keenya gumaachuu ni dandeenya jechuu dha. QBO akka dhimma mataa keenyaatti, akka dhuunfaatti fudhannee, warra kanaaf qabsaa’an waliin dhaabbannee, isaan bira fi duuba hiriirree, irree tokkoon diina keenya irratti duullee, injifannoo agarsiisuu qabna jechuu dha. Karaa lammaffaan, yoo gahee ykn qooda keenya qabsoo bilisummaa kanaaf gumaachuu hin barbaadne ykn hin dandeenye, sababa gara garaatiin, warra qabsoo kana gaggeessan irratti olola oofuu fi hojii isaaniitti gufuu ta’uu dhaabuu dha. Sababa adda addaatiin wal qoqqooduu, waliin mormuu, walirratti duuluu, wal dadhabsiisuu dhaabuu fi diinni qaawwa argatee nu keessa seenee, addaan nu hiree qabsoo keenyas dadhabsiisuu dhaaf carraa akka hin arganne godhuu dha. Akka Oromootti akka ilmaan abbaa fi haadha tokkootti wal mararfachuu, wal obsuu, wal danda’uu, wal amanuu fi wal amansiisuu akkasuma illee, akka aadaa keenyaatti wal kabajuu dha. Xinnaan guddaa, quxusuun hangafa, wallaalaan beekaa dhaaf kabaja kennuun aadaa Oromoo bareedaa dha; kan waaqni/rabbi uumaa dhaan nuuf kenne dha. Gaafii kanaa olitti kaasetti deebi’uu dhaaf, Oromoonni warri bilisummaa ni barbaadna ykn Oromoon bilisummaa ni barbaada jedhanii “amanan” garuu, warra gaafiin uummata keenyaa maal akka ta’e hubatani fi kanattis amananii fudhatan waan ta’aniif, QBO kanattis akkasuma warra amananii dha. Namni tokko waan barbaadu tokkotti yoo amane ammoo waan barbaade sana argachuu dhaaf karaa danda’een yaalii godha malee, hamma waan sana argatutti hin dhiisu. Oromoon bilisummaatti amanus, kana argachuu dhaaf halkani fi guyyaa ciminaan hojjechuu qaba. Kun hawwii kiyya, kaayyoo kiyya jedhee erga itti amane, kaayyoo kana galii dhaan gahuuf onnee dhaan, garaa kutannoo dhaan hojjeta. Fe’ii fi hawwiin isaa kaayyoo kana bakkaan gahuuf waan ta’eef, gufuulee adda addaatiin hin injifatamu. Yeroo kana Oromummaa fi bilisummaatti malee waan biraattiis hin amanu; waayee kanaaf dursa kenna; wanti duubatti isa deebisu hin jiru jechuu dha. Gaafiin jalqaba barruu kanaarratti ka’e, Oromoon bilisummaa ni barbaada moo hin barbaadu? dha. Deebii gaafii kanaaf kennamuu danda’uu ka’ee, namoota garee saditti baasee ibsuu yaalee jira. Warri garee lammaffaa fi garee sadaffaa, warra QBOtti hin amanne dha. Isaan diina qabsoo kanaa ti jechuun ni danda’ama. Warri garee tokkoffaa ilaalcha adda addaa haa qabaatan malee, warra bilisummaa barbaadu dha. Kana haa yaadanis itti haa amananis, kan waliin qaban garuu “bilisummaa barbaaduu” dha. Yoo hin barbaadne hin barbaadnu jedhanii dhiisuu, yoo barbaadan ammoo kanaaf hojjechuu dha. Kuni akka dafee dhufu ammoo wal gargaaruu dha; tumsa waliif ta’uu dha; humna cimaa tokko waliin uumuu dha. Humni cimaan uumamuu kan danda’u garuu tokkummaa dhaan qofaa dha. Kanaaf, bilisummaan akka argamu tokkummaa ijaaruu dha. Tokkummaan humna kan jedhamus akkanumaanii miti. Weellisuu qofaa miti; kan kaayyoo tokkoof ijaaramuu dha. Warri kaayyoo tokko qaban ammoo waliin hin morman; tokkummaa barbaachisaa kana waliin ijaaruuf carraaqu malee, gufuu walitti hin ta’an. Tokkummaan bilisummaa dhaaf ijaaramus, kan QBO galii dhaan ga’u jedheen yaada; kun tokkummaa dhugaa kan uummanni Oromoos barbaadu dha jedheen amana. Tokkummaan akkanaa tokkummaa biraa kan diigu yoo ta’e, tokkummaan diigamu kun tokkummaa diinaa ti malee tokkummaa Oromoo, kan kaayyoo tokkoof (bilisummaa Oromootiif) ijaaramuu miti. Warri bilisummaa Oromoo barbaadan dhugaa kana hubachuu qabu. Wal arrabsuu, wal abaaruu, wal nyaachuu, diina dhiisanii walirratti duuluu, wal laaffisuu fi wal dadhabsiisuun uummata keenyaaf bu’aa takka illee hin fidu; uummata keenya rakkoolee keessaa hin baasu. Kan kanarraa bu’aa argatu diina fi warra bilisummaa hin barbaadne qofaa dha. ABO garee sadeen walitti deebisanii tokkoomsuuf (ABO tokko godhuuf) yaalii araaraa, kan yeroo ammaa godhamaa jiru, ilaalchisee, uummata Oromoo jidduutti ykn hawaasa Oromoo keessatti, yaadni adda addaa mul’achaa waan jiru fakkaata. Anis ofii kiyyaaf, akka Oromoo tokkootti, waayee kana ilaalchisee dhaga’uu malee wanti ani keessa isaa beeku fi arges waan hin jirreef, akkuma nama biraa, yaada kiyya kennuuf malee namoota ykn garee ykn jaarmayaa tokkotti hirkadhee isaan kanaaf dubbachuufii miti. Kun akka sirriitti hubatamun barbaada. Akkan marsaalee (website) tokko tokko irratti argee dubbisetti fi dhagayetti, kan yaalii araaraa kana godhaa jiru Obboo Leenco Lataa akka ta’e dha. QBO kana keessatti of duuba garagallee yoo ilaalle fi yaadanne, bara 1991-1992 yeroo ABOn mootummaa ce’umsaa keessa ture fi booda dirqamee keessaa ba’e, balleessi guddaan akka godhame fi miseensota WBO irratti balaa guddaan akka ga’e, waan hin dhokanne fi kanuma beekamuu dha. Kana namni yoo dagate illee seenaan kan hin dagannee dha. Hoggantoota ABO yeroo sana turan keessaa Obboo Leencon tokko ture. Nama kana ittisuu dhaaf otuu hin taane, akka ilaalcha dhuunfaa kiyyaatti, balleessa dalagame sanaaf kan itti gaafataman hoggantoota hundumaa, kan yeroo sana turan ta’uu qabu malee abalu qofaa dha jechuun sirrii natti hin fakkaatu. Namni tokko ammoo balleessa dalagee dabre tokko itti amanee fudhatee, kanaaf illee dhiifama gaafatee, gara fuulduraatti waan gaarii tokko hojjechuu yoo barbaade, kun waanuma ilmaan namaarraa eegamuu dha jedheen yaada. Hoggantoonni keenyas akkuma fakkeenya kanaa kan godhan yoo ta’e, kun aadaa diimookraasii ti. Balleesa fudhachuu fi kanaafis dhiifama gaafachuu diduun garuu aadaa diimookraasii waan faallessuuf, kun uummata biratti fudhatama hin qabu jechuu dha. Kun dhugaa waliigalaa ti. Hoggantoonni keenya ammoo dhugaa jirutti amananii, kan dabre irraa baratanii, gara fuulduraatti uummata keenyaaf, qabsoo bilisummaa Oromootiif garaa qulqulluu dhaan kan hojjetan yoo ta’e, kanuma dabre sana qofaa qabnee, amma isaaniin mormuun sirrii natti hin fakkaatu. Bu’aa maal irraa argachuu dandeenya? Akka ilaalcha kiyyaatti, walumaan mormuu qofaa yoo ta’e, bu’aan tokko illee hin argamu. Waaqa/rabbi galanni haa ga’u, jalqaba bara kanaa irratti tokkummaa tokko argannee jirra. Inni kunis ULFO dha; kun tarkaanfii ykn sadarkaa duraa ti. Amma ammoo waaqni/rabbi nu gargaaree ABO garee sadeen walitti deebi’anii yoo tokkooman (ABO tokko ta’an) kun sadarkaa lammaffaa ta’a. Kana booda (itti’aanee) kan ta’uu qabu, ABO tokko ta’u fi ULFO walitti fidanii (ABO+ULFO) yoo danda’ame walittibaqsanii tokko godhuu; yoo kan hin danda’amne ta’e ammoo, tokkummaa hunda hammataa ykn tumsa bilisummaa ijaaruu dha. Kaayyoon tokkummaa ykn tusa akkanaa “bilisummaa fi abbaabiyyummaa” dhabne deebifnee argachuu dha. Egaa, eessaree ykn maaliree rakkoon jiru? Maaliif tarkaanfi fi sadarkaaleen ibse kana waliin godhuun hin danda’amne? Maaltu maal faallessa? Kamtu kam diiga? Oromoo ta’ee, tokkummaan akkanaa, kan kaayyoo tokkoof, bilisummaa dhaaf ijaaramu, akka hin milkoofne kan gufuu (itti) ta’u ykn kanaan mormu yoo jiraate, ana naaf galuu hin danda’u. Wal shakkuun, waliin mormuun, walirratti duuluun, humna walii dadhabsiisuun eessanuu nu hin geenye; kanuma arginee dabarree dha. Kan dabre irraa barachuu qabna. Oromoon tokko; eenyummaan keenyas tokko; eenyummaan keenya kun ammoo Oromummaa akka guddifnu fi dagaagsinu nu godhuu qaba. Kaayyoon keenyas tokko’uma jedheen yaada “bilisummaa fi abbaabiyyummaa dhabne deebifnee argachuu” dha. Yoo kan beeknee, hubannee, kanattis amanne, wanti walitti nu buusu hin jiru. Yoo jiraatani illee garaa garummaa xixiqqoo dha jedheen yaada. Waan xixiqqoo kanaa kaanee, rakkoo guddaa ofitti uumnee, kaayyoo keenyatti gufuu ta’uun nurraa hin eegamu. Kan ani Oromoo dha jedhu, yoo dhugaa Oromoo ta’e, waayee kana hubachuun dirqama ta’a. Oromoon dhugaa jiru hubatee, garuu otuma beekuu diddaa kan agarsiisu fi tokkummaatti gufuu ta’uu kan barbaadu yoo ta’e, ani Oromoo dha ofiin jechuu fi waayee uummata Oromoo dubbachuunuu mamsiisaa dha jedheen amana. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Tokkummaan Oromummaa kan bilisummaa dhaaf ijaaramu, tokkummaa sobaa ta’uu hin danda’u

Abdii Boruutiin Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBO) akka galii hin geenye gufuu itti ta’uu dhaaf; yoo danda’ame sirumaa dhabamsiisuu dhaaf, diinni keenya fi tajaajiltoonni isaanii akka rafanii hin bulle; carraa argametti fayyadamanii; qaawwa argataniin seenanii tokkummaan ilmaan Oromoo akka hin ijaaramne halkani fi guyyaa akka hojjetan Oromoo dhaaf waan haarayaa miti. Diinni keenya meeshaa waraanaa qofaa dhaan otuu hin taane, karaa danda’ame hundaan qabsoo bilisummaa keenyaa dhabamsiisuu dhaaf nurratti duulaa jira. Afaan keenyatti fayyadamee, isa meeshaa godhatee, afaanfaajjii uumuu dhaan akka Oromoon hin tokkoomne godhaa jira. Har’a Oromoonni kan dabre irraa baratanii, waliigaltee fi tokkummaa bilisummaa uumuu dhaaf yeroo tattaaffii godhaa jiranitti; yeroo tokkummaan qabsaa’otaa fi jaarmayootaa ijaaramaa jirutti; yeroo jaarmayoonni walitti baqaa jiranitti; ABO garee sadeen walitti deebisanii tokkoomsuu dhaaf yeroo yaaliin araaraa godhamaa jirutti; yeroo uummanni keenya tokkummaa hawwan gammachuu dhaan eegaa jiranitti; bakkee tokko tokkotti waayee diigaan tokkummaa dhaga’amuu fi argamuun baay’ee kan nama gaddisiisu dha. Kun tokkummaa sobaa ti; kun tokkummaa tokkummaa diigu; tokkummaan abaluun gaggeeffamu, kan abalu of keessaa hin qabne, tokkummaa dhugaa ta’uu hin danda’u, fi kkf jedhanii Oromoo jidduutti shakkii uumuu dhaan akka tokkummaan Oromummaa hin ijaaramne ololli oofamaa jira. Ani kan naa hin galle, Tokkummaan dhugaa kami? Tokkummaan sobaa maali? Tokkummaa kamtu tokkummaa kam diiga? Waayee diigaan akkanaa kun hawaasa Oromoo keessa faca’ee, akka Oromoon walii hin galle, akka tokkummaan humnoota bilisummaa keessumaayuu tokkummaan ABO hin ijaaramne, kan godhamu, karaa adda addaatiin ta’uu danda’u illee, akka natti fakkaatutti, karaa afuriin ilaalamuu ni danda’a jedheen yaada. Waayee kana ibsuu dhaaf, namoota garee fauritti baasee ilaaluun yaala. Garee tokkoffaa, gareen kun diina fi jala kaattuu isaanii yoo ta’u, isaan kun ammoo hawaasa Oromoo keessa bakkee rakkoon jiru waan sirriitti beekaniif, isa kanatti fayyadamanii, tooftaa godhatanii, Oromoo addaan hiruu yaalu. Fakkeenyaaf, addaan fottoqina Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) kanatti fayyadamanii, gareen kun warra naannoo kanaa ti; gareen sun warra naannoo sanaa ti; kun warra ganda tokkoo ti; sun warra amantii tokkoo ti fi kkf jedhanii rakkoo uumanii, dhugaa fakkeessanii, uummata keenya illee waayee kanaan amansiisuu yaaluu dhaan, akka qabsaa’onni hin tokkoomnne; hawaasa keessatti illee akka uummanni Oromoo wal shakku godhan. Garee lammaffaa, gareen kun Oromoo’uma yoo ta’an, isaan kun ammoo sababa dhuunfaatiin ykn jibba namootarraa qabaniin kan ka’e, otuma beekanuu, balaa nutti dhufuuf deemus alaalatti otuu arganuu; diinni kanatti fayyadamee tokkummaa keenya diiguuf halkani fi guyyaa akka carraaqu otuu arganuu; waayeen akkanaa kun QBO akka laaffisu otuu hubatanuu; tokkummaan barbaachisaa akka ta’es otuu beekanuu; tokkummaan Oromummaa kan bilisummaa akka hin ijaaramne gufuu ta’u ykn ta’uu barbaadu. Kuni ammoo balaa guddaa fiduu kan danda’u dha. Asirratti wanta Oromoon makmaaku “Ibidda fira jedhanii itti hin hiiqan ykn itti hin dhiyaatan (waan nama gubuuf), diina jedhanii irraa hin fagaatan (waan isa barbaadaniif)”jedhu tokkon yaadadha. Warra waayee akkanaa dalagan, diina akka hin jenne namoota keenya Oromoo dha; warra walumaan gabrummaa jala jirru fi bilisummaa waliin barbaadnu dha. Akka waliin hin tokkoomne ammoo, sababa dhuunfaatiin ykn sabab biraatiin warra tokkummaa Oromummaa hin feene dha jedheen yaada. Haa ta’u malee, gareen kun warra diina wajjin hojjetu dha jechuun nama rakkisa. Garee sadaffaa, gareen kunis akkuma garee lammaffaa, namootuma keenya Oromoo ta’anii garuu otuu hin beekne ykn otuu hin hubatin, olola diinni fi jala kaattuun isaa oofan qabatanii, kanas hawaasa keessatti facaasuu dhaan, tokkummaan bilisummaa akka hin ijaaramne warra gufuu ta’anii dha. Warri akkanaa kun hamma waan tokko, dhugaa tokko sirriitti hin hubannetti, balaa isaanirras ta’ee uummata keenyarra gahuuf deemu alaalatti arguu hin dandeenyetti, ololuma yeroo qabanii isa kana afarsuu dhaan tokkummaan bilisummaa akka hin ijaaramne taasisu. Haa ta’u malee, nama waan tokko hin hubanne, waayeen kun akka galuuf yoo itti himan ykn ibsaniif, kana irraa waa baratee, waayee kanas hubatee, karaa sirriitti deebi’uu ni danda’a. Kan beekaa godhu ykn otuma beekuu waan badaa dalagu garuu karaatti deebisuun ulfaataa ta’a. Garee afraffaa, gareen kun ammoo Oromoota kaayyoo qabsoo bilisummaa Oromootiif ilaalcha adda addaa qaban yoo ta’an, isaan kun tokkummaa bilisummaa jibbanii ykn akka inni hin ijaaramne gufuu itti ta’uu dhaaf otuu hin taane, tooftaa fi tarsiimoon qabsoo kanaa kan jijjiiramu yoo ta’e, kaayyoo ganamaa jijjiiruu mala ykn isa kanarratti rakkoo fiduu danda’a jedhanii warra yaaddoo keessa seenan natti fakkaatu. Isaan kun garuu warra qabsoo bilisummaa kanaaf hojjetan malee, warra kanatti gufuu ta’anii miti. Garaa garummaa xixiqqoo isaan jidduu jiraniin kan ka’e waliin haa morman malee, isaan kun akkuma qabsaa’ota biroo warra tokkummaa Oromummaa fi bilisummatti amananii dha. Egaa, akkan kanaa olitti ibsetti, tokkummaan Oromummaa, keessumaayuu tokkummaan ABO akka hin ijaaramne karaa gurguddoo afuriin rakkooleen uumamuu danda’u jechuu dha. Kun ammoo QBO keessatti qormaata guddaa dha. Diina qawwee qabatee nama ajjeesuuf jedhu ifatti beekuu danda’u. Isa kana ammoo yoo humna cimaa qabaatan, humnaan injifachuu danda’u. Kan QBO keessatti rakkoo guddaa uumu garuu, waayee kanaa olitti ibsee dha. Diinni fi tajaajiltuun isaa Afaan keenya dubbatanii, ykn barreessanii, Oromoo fakkaatanii, karaa gara garaatiin, tooftaa adda addaa baafatanii, akka tokkummaan Oromummaa hin ijaaramne godhu. Waan kaayyoo dhugaatiif dhaabbatan fakkeesanii afaanfaajjii uumu. Malli ykn furmanni rakkoolee akkanaa maal ta’uu danda’a? Gaafii kanaaf deebi argachuun baay’ee ulfaataa dha. Furmaata isaas kana jedhanii lafa kaa’uunis nama rakkisa. Haa ta’u malee, kaayyoon warra garee tokkoffaa QBO laffisuu ykn naafsisuu fi yoo danda’an sirumaa dhabamsiisuuf waan ta’eef, warri kanarraa hafan gochaa diinni dalagaa jiru kana irraa of eeganii, karaa qabsoo bilisummaa uummata Oromootti deebi’uu qabu. Qabsoon kun ammoo galii hawwame ga’uu kan danda’u tokkummaa Oromummaa fi bilisummaatiin qofaa dha. Karaan biraa yoo jiraate illee, kan dafee galii dhaan namaan ga’u natti hin fakkaatu. Wal jibbanii, wal shakkanii, wal sodaatanii, walirraa dheessuurra rakkoo jiru ifatti baasanii waliin irratti mari’achuutu furmaata argamsiisuu danda’a malee, tokkummaa lagachuun faayidaa hin qabu; uummata keenyaaf bu’aa tokko illee hin fidu. Kan bu’aa irraa argatu yoo jiraate diina keenya qofaa dha. Kun sirriitti hubatamuu qaba. Qabsoo bilisummaa uummata ykn saba bal’aa tokkoo, kan akka Oromoo dhiisii jireenya dhuunfaa keessattuu balleessi hin hojjetamu jechuun nama rakkisa. Nama hojjetetu balleessa; kan hin hojjenne, kan cal jedhee taa’u, balleessa dalaguu hin danda’u, cal jedhee taa’uumti isaa balleessa yoo ta’e malee jechuu kooti. Wantin waayee kana kaaseef, qabsaa’onni keenya QBO kana keessatti wareegaman, kufanis ka’anis, injifannoo agarsiisanii bu’aalee gurguddoo fidanis, balleessa guddaa hojjetanis. Haa ta’u malee, yoo waan gaarii hojjetan, isaan faarsinee, yoo balleessa hojjetan ammoo balleessuma dabre sana qabnee, isuma sana lallabuu dhaan isaan arrbsuun, abaaruun, jibbuun sirrii miti. Waan isaan nuuf argamsiisan sana hubachuu dhaan hojii isaanii tiifs ta’ee isaaniif illee kabaja agarsiisuu qabna. Namni tokko kaleessa balleessa hojjetee dhaaf, har’as, borus sana’uma irra deebi’a jechuun hin danda’amu. Namni kun balleessa dabre sana irraa barachuu danda’a; muuxannoo irraa argatee, balleessi akkasii lammata deebi’ee akka hin dalagamne barumsa irraa argata jechuu dha. Qabsaa’onni keenyas akkuma fakkeenya kanaatti ilaalamuu danda’u. Balleessa QBO kana keessatti hojjetaniin umurii isaanii guutuu abaaramuu fi jibbamuu hin qaban jedheen yaada. Balleessa dabre sana amananii fudhatanii (kun ammoo aadaa diimookraasii waan ta’eef) gara fuula duraatti waan gaarii hojjechuu dhaaf yoo yaalan, kun ammoo waanuma namarraa eegamuu dha. Uummanni keenyas kanaaf dhiifama godhuun barbaachisaa dha. Lakkii takka balleessa hojjettee, lammata si hin barbaadnu, si arguus hin feenu, jedhanii jibbaan waan hafan natti hin fakkaatu jechuun barbaade. Kanaaf, ijaarsa tokkummaa keessatti, warri qabsoo kana keessatti balleessa dalagan keessa waan jiraniif, sababa kanaan ykn kana sababa godhanii, kun tokkummaa sobaa ti jedhanii lagachuun fi/ykn olola oofuun sirrii natti hin fakkaatu. Uummanni Oromoo kan amma barbaadu, tokkummaa Oromummaa, kan humna cimaa uumee, injifannoo agrsiisuu danda’u fi bilisummaa fi abbaabiyummaa dhabne deebifnee akka argannu kan nu godhu dha. Tokkummaan akkanaa ammoo sadarkaa lamaan milkaa’uu ni danda’a jedheen yaada. Sadarkaa tokkoffaan walitti deebi’anii tokkoomuu ABO garee sadeenii ti. Sadarkaa lammaffaan, ABO deebi’ee tokkoome fi ULFO walitti fidanii tokkoomsuu dha. Oromoo ta’ee, akka gabrummaa Habashaa jala jirruu amanee, bilisummaa argachuu kan barbaadu yoo ta’e, kan tokkummaa akkanaa jibbu, kan kanatti gufuu ta’u jira jedhee hin yaadu. Kan kanaan mormu fi kanatti gufuu ta’uu barbaadu diina keenya fi warra isa jala kaatanii tokkummaa Oromoo diiguu barbaadan qofaa dha. Barruu kiyya otuu hin xumurin dura, dhaamsi ani Oromootaaf keessumaayuu qabsaa’otaaf dabarsuu barbaadu akka kanaa gadii ti. Oromoota warra garee tokkoffaa keessa jirttan, diina jala kaannee akka saree waan nutti darban funaannee jiraachuu wayya yoo jettan malee, rakkoo dabruu hin oolleef, uummata keessan kan irraa dhalattan gantanii diina tajaajiluu dhaabaa. Carraa yaamicha tokkummaa kanatti fayyadamtanii, hojii balleessaa fi diigaa kana irraa yoo of qusachuu baattan seenaan isin gaafata. Jiruu har’aa kan dhuunfaa dhiisaatii gara qabsoo saba keessaniitti deebi’aa. Yoo qabsoo bilisummaa kanaaf gahee keessan gumaachuu hin barbaadne, xinnaatu illee diina jala kaattanii tokkummaan Oromummaa akka hin ijaaramne olola oofuu dhiisaa. Oromoota warra garee lammaffaa keessa jirtan, tokkmmaan yoomiyyuu caalaa barbaachisaa akka ta’e; tokkummaa dhaan malee diina injifatanii bilisummaa fi abbaabiyyummaa dhaban deebisanii argachuun akka hin danda’amnes ni beektu. Haa ta’u malee, sababa dhuunfaatiin, rakkoolee gara garaatiin yookaanis jibba namoota tokko tokko irraa qabdaniin kan ka’e, tokkummaa Oromummaa ijaaruu irraa of hin qusatinaa. Abbaan fe’e araara haa buusu, abbaan fe’e tokkummaa haa ijaaru, kan uummanni Oromoo barbaadu tokkummaa Oromummaa, kan humna cimaa uumu waan ta’eef, isini illee tokkummaa akkanaa kana keessatti ijaaramuu dhaaf, innis akka milkaawu yaamicha uummataa hin didinaa. Oromoota warra garee sadaffaa keessa jirtan, diinni keenya addaan nu hiree nu bituuf, carraa argatetti fayyadamee, qaawwa argateen nu keessa seenee, dhara dhugaa fakkeessee, hawaasa keessatti olola oofee, akka tokkummaan ilmaan Oromoo keessumaayuu kan qabsaa’otaa fi jaarmayootaa hin ijaaramne halkani fi guyyaa ciminaan hojjechaa waan jiruuf, kanaan otuu hin gowwoomne, dharri dhugaa akka isiniit hin fakkaane jabeessa of eegaa. Kan dabre irraa baradhaa. Oromoota warra garee afraffaa keessa jirtan, kaayyoon Oromoo inni guddaan, kan ilmaan Oromoo lubbuu isaanii itti dhaban walabummaa Oromiyaa akka ta’e mamii hin qabu. Kaayyoo ganamaa kan jedhamus isuma kana dha. Haa ta’u malee, haala amma jiru kana keessatti, karaa tokkoon qofaa kaayyoo kana galii dhaan gahuun baay’ee ulfaataa dha. Tooftaa fi tarsiimoo jijjiiranii galii hawwame sana gahuu dhaaf haala jijjiiramutti fayyadamanii qabsoo kana gaggeessuun waan hin oolle ta’a. Namattis tolu, namattis toluu baatu karaa gara garaatiin qabsoon kun akka cimu godhuunis barbaachisaa dha. Kanaaf ammoo waliigaltee fi tokkummaan ilmaan Oromoo keessumaayuu tokkummaa humnoota bilisummaa hunda hammataa ijaaruun yoomiyyuu caalaa yeroon isaa amma dha. Tokkummaa hunda hammataan kun akka ijaaramuu fi milkaawu, dura ABOn tokkoomuu qaba; sana booda ABO tokko ta’e fi ULFO walitti fidanii jaarmayaa bilisa baasaa cimaa tokko (ABO tokko) ijaaruu dha; kana jalatti WBO jabeessuu fi cimsuu dha. Hundeen tokkummaa akkanaa akka jabaatu, tokkummaa Oromummaa kan bilisummaa ijaaruu dha, ABO walitti deebisanii tokkoomsuu dha. Kun tokkummaa qabsaa’onni barbaadani dha jedheen yaada; kan uummanni keenya hawwus tokkummaa kana jedheen amana. Kanaaf, tokkummaan Oromummaa kan bilisummaa dhaaf ijaaramu, tokkummaa dhugaa ti malee kan sobaa ta’uu hin danda’u. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com