Dhuguma loltootni Eertiraa, Tigray galuun waraanaa jiruu?

Waraana Kaaba Itoophiyaa ji’oota shaniin booda irra deebiin akka haaraatti jalqabe keessatti loltootni Eertiraa hirmaachaa hin jiran jedhan UKtti Ambaasadara Itoophiyaa kan tahan Ambasadar Tafarii Mallasaa Dastaa. Waraanni Kaaba Itoophiyaa mootummaa federaalaa fi humnoota TPLF gidduutti gaggeeffamaa ture ji’a shaniif dhaabbachuun qaamoleen lamaan gara mariitti dhufu jedhamee osoo eegamuu irra deebiin erga jalqabee torbanotni darbaniiru. Waraanni kun irra deebiin jalqabuun dhiyeessii deeggarsa namoomaa gara naannichaatti tahu danqeera. Ambaasadar Tafarii Mallasaa Dastaa turtii BBC News Hour walin taasisan irratti mootummaan Itoophiyaa ejjennoo marii nagaa gaggeessuf qabu hin jijjirre jedhan. ‘’Deeggarsi namoomaa guyya guyyaan dhiyaachaa ture. Balaliin gara Maqaleetti taasifamu guyya guyyaan gaggeeffama ture. ‘’Deeggarsi akka nyaataa fi qorichaa dhiyaachaa ture. Tarkaanfiileen kunneen nagaa buusuuf yaalii mootummaan godhe agarsiisu. Ta’us hin milkaa’iin hafan,’’ jedhan. Ameerikaa, UN fi Gamtaan Awurooppaa qaamoleen lamaan warana dhaabuun gara adeemsa marii nagaa jalqabameetti akka deebi’an gaafataniiru. Tibbana Gaanfa Afrikaatti Ergamaa Addaa US kan tahan Maayik Haamer, daawwannaaf Itoophiyaa galaniiru. Daawwannaa isaanii kana irratto odeeffannoo bal’aan bahe hin jiru. Garuu Ambasadar Tafariin, Maayik Haamer dabalatee ergamoonni addaa UK fi Gamtaa Awurooppaa kana dura Itoophiyaa deemuun TPLF gara marii nagaatti akka deebi’uuf dhiibbaa gochaa turan jedhan. Ammas kanumatti jiru kan jedhan Ambasadarichi, ‘’ mootummaan Itoophiyaa TPLF waliin yoomiyyuu taanaan bakka barbaachisutti haal-duree tokko malee mari’achuuf qophiidha,’’ jedhan. Dubbii himaan TPLF Geetaachoo Raddaa humni waraanaa Itoophiyaa humna waraanaa Eertiraa wlaiin tahuun warana akka isaan irratti bananii jiran fuula Tiwiterii isaanii irratti barreessaniiru. Gama mootummaa Itoophiyaan waa’ee loltoota Eertiraa waraanicha keessatti hirmaachuu waanti jedhame hin jiru. UN fi Ameerikaan mootummaan Eertiraa irra deebiin daangaa Itoophiyaa seenuun warana kana irratti hirmaachuu hin qabu jedhaniiru. Ambasadar Tafariin loltootni Eertiraa warana kana keessatti hirmaachaa hin jiran jedhan. Dabalataan himata loltootni Itoophiyaa daangaa Eertiraa keessa buufachuun humnoota TPLF waliin wal waraanu jedhamu, Ambasadar Tafariin, ‘’Eertiraan biyya walaba taatedha. Biyya ollaa keenyaati. TPLF waliinis seenaa mataa isaanii qabu. ‘’Akka seera idil-adunyaatti daangaa waliin qabnu eeguuf itti gaafatamummaa qabna. Daangaa Eertiraa waliin jiru ammoo humnoota TPLF malee keenya miti kan to’ate jiru. Daangichi kan keenya garuu humni keenya to’atee hin jiru,’’ jedhan. Pirezidaanti Isaayaas Afewarqii humnoota TPLF haleeluu akka barbaadan himama. TPLF waraanicha keessatti hirmaannaa loltoota Eertiraa irra deddebiin himataa ture. Ambasadar Tafariin ‘’bakka pirezidaanti Isaayas bu’ee dubbachuu hin danda’u. ‘’Hangan beekutti garuu gochaaa TPLF’n mufataniiru. Rokkeettii fi misaa’ela gara Asmaraatti dhukaasaa waan turaaniif, jedhan. Waraana marsaa jalqabaa irratti mootummaan Itoophiyaa yeroo dheeraaf hirmaannaa loltoota Eertiraa haalaa turuun booda irra gadhiisanii akka bahan ibse. Naannicha keessatti rakkoo kan tahe Eertiraa osoo hin taane TPLF kan jedhan Ambasadar Tafariin loltootni Itoophiyaa daangaa Ertiraa keessa hin galle jedhan. Loltootni Eertiraas daangaa Itoophiyaa keessa hin jiran. Mootummaan Itoophiyaa daanga isaa eeguuf itti gaafatamummaa qaba. Garuu karaa daangaa Eertiraa maaltu akka tahaa jiru hin beeknu jedhan. Dhukaasa dhaabuu ilaalchisee mootummaan Itoophiyaa ofirraa ittisaa jira malee waraana isaan irratti banee hin jiru. Mootummaan ammayyuu TPLF gara marii nagaatti akka dhufuuf waamicha gochaa jira jedhan. Gama biraan ammoo dooniin Itoophiyaaf qamadii feetee Yuukireenii baate biyya geessetti. Itoophiyaan gama tokkoon waraana Kaaba biyyattiitti sadaasa bara 2020 jalqabeen gama biraan ammoo sababa waraana loltoota ABO-WBO Lixa Oromiyaa fi Kibba keessa socho’aniin rakkoo nageenyaa guddaaf saaxilamteetti. Waraanni Kaaba biyyattiis gara naannolee ollaa akka Amaaraa fi Affaaritti babal’achuun lubbuu kumaatamootaa galaafatee miliyoonaan ammoo qe’ee irraa buqqiseera. Mootummaan Koree Nagaa hundeessuun Gamtaa Afrikaa jalatti TPLF waliin karaa nagaa marii gaggeessuuf sochii gochaa ture. Mariin kun osoo hin milkaa’iin waraanichi marsaa biraaf jalqabuun isaa ammoo dhiyeessii deeggarsa namoomaa irratti yaaddoo uumeera. Manni Maree nageenyaa UN Kora gaggeessuuf jedhu irratti dhimma Itoophiyaa ajandaa isaa keessa galfata jedhamee eegama.


'Hidhattoonni warshaa sukkaaraa Arjoo Dhidheessaatti konkolaattota guban'

Hidhattoonni Waraanaa Bilisummaa Oromoo kan mootummaan "Shanee" ittiin jedhu warshaa sukkaaraa Arjoo Dhidheessaatti Kkonkolattoota saddeet gubanii, qabeenya hojjatootaa fudhachuu Itti gaafatamaan saabqunnamtii Garee Indastirii Sukkaara Itoophiyaa Obbo Rattaa Dammaqaa BBCtti himan. Taateen kun kan raawwate Hagayya 30, 2022 yoo ta'u, mooraa warshichaa seenuun konkolaataa dhaabbatichaa jaha, kan Abbaa Taayitaa Daandiwwan Federaalaa tokkoo fi kan kontiraaktara dhuunfaa tokko gubanii deemuu dubbatan Obbo Rattaan. "Hojjattoota warshichaarra hidhattoonni kun kompiyuutaroota laapptooppii fi deeskii toppii, bilbila harkaa fi kophee fudhatanii deeman." Oduu himaan Idil-addunyaa Waraana Bilisummaa Oromoo Hagayya 31, 2022 fuula tiwiitara isaa irratti odeeffannoo maxxanseen, waraanni isaanii kaampii waraana mootummaa Warshaa Sukkaaraa Arjoo Dhidheessaa keessa jiru  to'achuu ibsee ture. Kanaanis waraanni mootummaa achi keessaa baqatee akka sokke ibse Odaa Tarbii. "Dhaabbileen federaalaa kamuu poolisii federaalatiin eegamu waan ta'eef warshichi poolisooota federaalaatiin eegamaa ture." "Eegdonni achi turan lakkoofsaan muraasa turan. Jalqaba isaanirratti dhukaasa bananii gara warshichaa seenan. Miidhaan warshichaa fi waan biraarra qaqqabe garuu hin jiru," jedhan Obbo Rattaan.  Akka qondaalli mutummaa kun jedhanitti, waktii gannaa kana warshichi waan hin hojjanneef suphaarra ture. Itti dabaluunis, ammatti hidhattoonni warshicha keessas ta'ee magaalicha keessa akka hin jirre odeeffannoo qabaachuu kan himan Obbo Rattaan, waa'ee egeree nageenya warshichaa irratti, "Nuti dubbachuu hin dandeenyu, qaamolee nageenyaa ilaallata," jedhan. Haata'u malee ammatti hundi nagaa ta'uufi hojjattoonis hojiisaanii hojjachaa jiraachu Obbo Rattaan dubbataniiru. Warshaan sukkaaraa Arjoo Dhidheerraa warshaalee dhiheenyatti gurguruudhaaf mootummaan caalbaasii itti baasee keessaa tokko.


Marii nagaaf waamichi dhihaatee guyyaa lama booda Maqaleen dirooniin haleelamuu TPLF himate

Humnoonni Tigraay (Fulbaana 11, 2022) dibaabee Gamtaa Afrikaa jalatti marii nageenyaa gaggeeffamurratti hirmaachuuf qophii ta'uu ibsanii guyyaa lama booda, magaalaan Maqalee dirooniidhaan haleelamuu TPLF himate. Qonddaalli TPLF Geetaachoo Raddaa haleellaan diroonii kun mooraa yuuniversitii irratti kan xiyyeeffateedha jechuun tiwiitarii isaarratti barreesse. Yuuniversitii Maqaleetti mooraan Adi Haki jedhamu haleelamuu kan ibse Geetaachoon, haleellaa kana ''mootummaa Itoophiyaa fi Ertiraatu raawwatan,'' jechuun himate. Daarekatarri Hospitaalaa Meedikaalaa Ayidar Dr Kibroom Gabrasillaasee haleellaa kanaan hanga ammaa namni tokko mataansaa miidhamee hospitaalasaaniitti yaalamaa jiraachuu hime. Mootummaan Itoophiyaa himata dhiyaate kanarratti hanga ammaa homaa hin jenne. Malli quunnamtii waan adda citeef haleellaa TPLF himatu kana mirkaneessuun hin danda'amne. Aab Geetaachoo Raddaa turtii BBC sagantaa Newsday waliin taasiseen, ammallee nageenya akka filatan ibse. Waraanni isaanirratti gaggeeffamaa jiraachuus eere. ‘’Nageenyi filannoo keenya dhumaa ta’ee osoo jiruu, rakkoowwan siyaasaa garuu marii siyaasaan furamuu qabu,’’ jedhe Geetaachoon. Haaldureewwan mariif kaa’atan keessaa tokko ‘’mootummaan fedhiisaa humnaan uummata Tigraay irratti fe’uu akka dhaabuudha,’’ jedha Geetaachoon. ‘’Dantaan uummata Tigraayis kabajamuu qaba, eegamuu qaba. Walabummaa hin sharafamnee fi guutuu qabaachuu qabu. Walabummaan sharafamne fudhatama hin qabu,’’ jechuun ejjennoosaanii ibse. Waraana kaaba Itoophiyaatti erga deebi'ee ka'ee torban sadi lakkoofsise kana booda humnoonni Tigraay walitti bu'iinsa karaa nagaan hiikuuf qophii ta'uu ibsa gaafa Dilbataa (Fulbaana 11, 2022) baaseen eereera. Gamtaan Afrikaas humnoonni Tigraay dibaabee gamtichaa jalatti mari'achuuf qophaa'uu simateera. Kana malees mariif qophaa'uun TPLF kana Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii, US fi Gamtaan Awurooppaa simataniiru, akka adeemsa kana deeggaranis ibsanii turan. Dura taa'aan Gamtaa Afrikaa Muusaa Fakii Mahaamaat, fedhiin humnoonni Tigraay mariif agarsiisanii fi waraana dhaabuuf waamichi isaan dhiyeessan walitti bu'iinsa karaa nagaan hiikuuf adeemsa deemamaa jiruuf carraa guddaadha jedhan. Humnoonni Tigraay garee dantaa Tigraay bakka bu'ee mariirratti akka dursaniif Obbo Geetaachoo Raddaa fi Jenaraal Tsaadiqaan Gabratinsaay bakka buufachuu ibsaniiru. Mootummaan Federaalaa mariirratti hirmaachuuf koree miseensa torba of keessaa qabu kan Ministira Muummee Itti Aanaa Dammaqa Mokonniniin durfamu hundeessee ture. Mootummaan federaalaa waamicha humnoonni Tigraay walitti bu'iinsa karaa nagaan hiikuuf dhiyeessan fi marii dibaabee Gamtaa Afrikaa jalatti gaggeeffamurratti hirmaachuuf qophii ta'uunsaanii ibsuu ilaalchisee hanga ammaa homaa hin jenne. Humnoonni Tigraay kanaan dura marii Gamtaan Afrikaa gaggeessuu fi jaarsummaa Gaanfa Afrikaatti bakka bu'aa gamtichaa Oliseeguun Obaasaanjoo didaa turan. Bakkasaanii pireezidantii Keeniyaa amma gadaansaanii obba'e Uhuruu Keeniyaataa jaarsummaaf filataa turan. Dura taa'aan Gamtaa Afrikaa Muusaa Fakii Mahaamaat yeroon Oliseeguun Obaasaanjoo akka jaarsummaa taa'aniif bakka buusan akka dheeratu ibsaniiru.


Loltoonni Itoophiyaa fi Ertiraa Shiraaroofi iddoowwan biraa qabachuu Ajajaan loltoota TPLF ibsan

Ajajaan humnota Tigraay Jenaraal Taaddasa Warrada loltoonni Itoophiyaa fi Ertiraa waraana tibbana bananiin Shiraaroo dabalatee iddoowwan hedduu qabachuu ibsan. Ajajaan waraana TPLF kun kaleessa galgala (Fulbaana 13, 2022) waraana gaggeeffamaa jiru ilaalchisuun ibsa buufta TV naannichaarratti kennaniin, ''humnoonni waraanaa biyyoota lamaa kallattii Ertiraan nurratti duuluun Shiraaroo to'ataniiru,'' jedhan. Kana malees Ada Meetii Hal Nabrii Adarqaayin to'atamuu fi Maay Tsabrii qabachuuf waraanaa akka jiran ibsan. ''Maayi Tsabrii dhaabbatanii jiru,'' jechuun haala yeroo ammaa waraanaan walqabatee jiru ibsan. Ibsi jenaraal Taaddasa kun humnoonni Tigraay waraana dhaabanii marii dibaabee Gamtaa Afrikaa jalatti gaggeeffamu irratti hirmaachuuf qophii ta'uu wayita ibsanitti ta'uunsaa, waraanichi hammaatee itti fufuu isaa agarsiisa. Humnoonni Tigraay bara haaraa Itoophiyaa Fulbaana 11, 2022 ibsa baasaniin, barri haaraan kan sagaleen dhukaasaa itti hin dhagahamne, waraanni dhaabbatee mariin nagaa akka gaggeeffamu waamicha taasisanii turan. Waamichi humnoota Tigraay kun jaarmiyaalee idil-aduunyaa kanneen akka IGAD, Gamtaa Afrikaa, UN, Gamtaa Awurooppaa fi biyyoota akka US fi Jarmaniin simatameera. Waraana kana ''yeroo fi bakka kamittuu'' dhaabuuf qophii ta'uu kan ibsu mootummaan federaalaa, marii nagaaf waamicha humnoonni Tigraay dhiyeessan irratti hanga ammaatti homaa hin jenne. Ajajaan humnoota Tigraay kun waraanni Itoophiyaa ajaja bahaarratti jiru kara Ertiraatti qajeeluun humnoota Ertiraa waliin walta'anii kallattii lamaan ''humna jabaa'' hiriirsaniiru jedhan. Akkasaan jedhanitti kallattiiwwan lameen Shiraaroo fi Baadimmeedha. Qondaalli kun kana haa jedhan malee dhimma kanarratti gama mootummaa itoophiyaafi Ertiraatiin kan jedhame omtu hin jiru. Ajajaan kun ibsa isaanii keessatti humnoonni isaaniin lolaa jiran adeemsa waraanaa isaanii keessatti sagantaawwan boqonnaa boqonnaadhaan qoodaman qabaachuu eeran. ''Aksuum, Addigiraat, Shiree to'atanii isa booda Maqalee galuu fedhu. Daandii gara Tanben geessu cufuuf karoora qabu,'' jedhan. Akkaataa karoora kanaan dhumarratti humnoota Tigraay meeshaa hiikkachiisu fedhu jedhan ajajaan kun. Guyyoota shanan darban waraanni itti fufiinsaan addaawwan waraanaa garaagaraatti gaggeeffamuu ibsanii, waraanni Itoophiyaa riqicha Takazee ce'ee Daddabiit dhiyaachaa jira jedhan. ''Marfamnee jirra. Kanaafuu karoorri keenya ofirraa qolachuudha. Isaan akka nuti harka kenninu fedhu. Haleellaa hamaatu uummata Tigraay irratti gaggeeffamaa jira,'' jechuun yaaddoo qaban ibsan. Kana malees Fulbaana 13 fi 14 dirooniidhaan haleellaan magaalaa Maqalee bakkeewwan garaa garaatti raawwatamuun lubbuun namootaa baduu maddeen hospitaalaa BBC'f mirkaneessaniiru. Haata'u malee, ajajaan waaraanaa TPLF kun waraanni Kaaba Itoophiyaa furamuu kan danda'u marii karaa nagaa qofaan ta'uus eeran. ibsa isaanii kanaan. Mootummaan Tigraay marii nageenyaaf waamicha dhiyeessaa jiraachuu kaasanii, ''Nuti kan gochaa jirru ofirraa qolachuudha. Furmaati dhumaa nagaa qofa. Waraanni kunis marii nageenyaan goolabamuu qaba,'' jedhan. Motummaan Itoophiyaa himannaawwan Tigraay keessaa eddoowwan gara garaa to'atamuufi haleellaan diroonni Maqaleerratti raawwatamu ilaalchisuun hanga ammaatti kan jedhame hin jiru.


UN buufataalee baqattootaa Sudaanitti nama loltummaaf filachuun akka ture quba qaba jedhe

Buufataalee baqattootaa Sudaan lammiileeen Itoophiyaa keessa turanitti namootni loltummaaf filatamaa akka turan quba qabaachaa akka ture Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Komishiniin dhimma baqattootaa  hime. Dhaabbatichi ji'oota jalqabaa bara 2022 irratti kaampiiwwan baqattootaa Baha Sudaan turan keessatti dirqamaan loltummaaf filachuu dabalatee namoota loltuu akka ta'aniif filachuun adeemaa akka ture ragaaleen qabatamaan akka isa gahaa turan dhaabbatichi BBC'tti himeera. Ragaa akkuma argateen mootummaa gidduugaleessaa Sudaniifi aanga'oota naannichaaf yaaddoo qabaachuu ibsuufi kana hordofees haalli wayyaa'aa akka ture karaa iimeeli yaada BBC'f ergeen beeksiseera. Komishinichi ''filannoo loltootaa gaggeessuuf Itoophiyaarraa namootni dhufaa akka turan baqattootarraa hubadheera'' jedhe. Ta'ullee qaama hidhataa kamtu filannoo loltootaa raawwachaa akka jiru ''mirkaneeffachuu hin dandeenye'' jedhe. Dhaabbatichi kana haa jedhu malee mootummaan Itoophiyaa amma dura ibsa baasee tureen baqattootni Sudaan jiran hidhatanii loltoota TPLF waliin ta'uun waraana keessatti hirmaachaa akka jiran komachaa ture. Waggaa lama guutuuf kan jiru waraanni waliinii Kaaba Itoophiyaa erga eegalee dhalattootni Tigraay keessuumaa gara Lixa Tigraay jiraatan kumoota kurnaan kan lakkaawwaman gara Sudaanitti baqatanii akka turan gabaasaa turre. Sochiin waraanaa kamuu kaampii baqattootni jiran keessatti gaggeeffamu hojjettoota gargaarsaa fi baqattoota balaarra waan buusuuf, akkasumas seera waraanaa fi baqattootaa idila addunyaas waan cabsuuf atattamaan haa dhaabatu jedheera. Itti dabaluunis qaamoleen baqattoota loltummaaf filachaa jiran gocha isaaniirraa akka of qusataniifi seera namoomaa akka kabajan gaafateera. Guyyoota muraasa dura miidiyaan Biluumbeerg dhalattootni Tigraay dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii jalatti loltoota nagaa buusan ta'uun tajaajilaa turan loltoota Tigraay waliin ta'uun waraana keessatti hirmaachaa jiraachuu gabaasee ture. Lafa Sudaaniifi Sudaan Kibbaa naaf mala jedhanii irratti waldhaban bulchiinsa Abiyeetti loltoota Itoophiyaa nagaa eegsisuuf ergama UN jalatti boba'anii turan Itoophiyaatti hin deebinu jedhan loltootni dhalattoota Tigraay ta'an 500 gahuu loltoota kana keessaa tokko ji'oota dura BBC'tti dubbatee ture. Biluumberg gabaasa isaa keessatti loltootni UN duraanii kan dhibbaan lakkaa'aman dhalattoota Tigraay biroo waliin ta'uun karaa Humeraa garaa daangaa Itoophiyaa dhiyaachuu maddeen isaarraa hubachuu eere. Gabaasa Biluumberg kana hordofees Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii naga eegsistoota duraaniif beekamtii baqattummaa kennee isaanis gara loltummaatti galan jechuun himatni dhagaahamaa jira. Beekamtii baqattummaa kan kennu mootummaa Sudaanii jechuun Komishiniin Baqattootaa komii irratti dhiyaatu kana fudhatama dhabsiisa. Gaheen isaas gorsa teeknikaa fi gorsa kennuu qofa akka ta'e ibsa. Loltootni nagaa eegsisaa turan 650 Sudaanitti gaaffii kooluugaltummaa dhiyeessanii 247 beekamtii baqattummaa argachuu komishinichi beeksiseera. Kanneen beekamtii argatan kun adeemsa kana osoo hin xumuriin bakka jiraatan gadhiisuufi dhiisuu isaaniirratti quba akka hin qabnes ibse. Loltuun tokko kooluugaltummaa gaafachuu yoo fedhe loltummaa isaa dhiisuu akka qabu seerri ni ajaajaa jedha komishinichi. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Komishiniin Baqattootaa waraanni akka haaratti eegaluun namoota nagaa hedduu dararamanitti, dararaa kan dabaluudha'' jedha. Komishinichi waraana haaraa kanaan lakkoofsi namoota yaaddoo nageenyaa keessa galanii ni dabala, kan deeggarsa baraabduus akkasuma dabalaa jechuun tilmaam isaa kaaha. Namootni dabalataan akka buqqa'an sababa ta'as jedhe. Sudaaniifi guutuu addunyaatti namoota deeggarsa namoomaa barbaadaniif  gargaarsa dhiyeessuurratti hanqinni maallaqaa isa mudate yaaddessaa ta'uus hima. Waraana akka haaraatti eegaleen walqabatee baqattootni haaraan daangaa Sudaan ce'anii gara kaammpiiwwan lama baqattotni Itoophiyaa keessa qubatanis ta'e Hamdeyaat gahan irratti gabaasa akka hin qabnes Komishinichi ibseera.


Dhaabbileen Siiviilii Itoophiyaa 35 'waamicha nagaa' gochuuf hayyama dhorkamne jedhan

Dhaabbileen Siiviilii Itoophiyaa keessa jiran 35 ta'an walitti dhufuun haala qabatamaa biyyattiin keessa jirtu hubachuun 'waamicha nagaa' bakka miidiyaaleen argamanitti gochuuf ganama walitti qabamanii hayyama dhorkamuu komatan. Dhaabbileen kun Kaaba Itoophiyaatti waraana akka haaraatti deebi'ee hammaateefii kutaalee biyyattii biroottis walitti bu'iinsaa fi ajjeechaawwan soboota irratti raawwataman yaaddessaa ta'uu ibsa baasan keessatti himaniiru. Dhaabbilee Siiviilii waamicha kan godhan keessaa tokko kan ta'e Gidduugala Misooma Dimookiraasiifi mirgootaa (CARD) jedhamu kan hoogganu roggeessi mirgaa Bafiqaaduu Haayiluu qabiyyeen ibsa isaanii ''walitti bu'iinsi nageenyaa fi jireenya biyyaa gaaffii keessa galchan karaa nagaa furamuu qabu kan jedhuudha'' jedha. Waraana marsaa jalqabaa Kaaba Itoophiyaatti dhalatee tureen walqabatee dhaabbileen Siiviilii Itoophiyaa waraanichi akka dhaabatuufi nagaan akka jiraatu gumaacha irraa eegamu hin baane jedhamuun qeeqamaa turan. Dhaabbileen Siivilii Itoophiyaa callisa filatanii turan kun amma yeroo waraanni Kaaba Itoophiyaa deebi'ee hammaatee fi kutaalee biyyattii adda addaattis walitti bu'iinsi lubbuu namoota nagaa galaafachaa jirutti ibsa baasan. Dhaabbileen kunniin Hoteela Inter luxury'tti ganama kana waamicha isaanii miidiyaalee waamanii dhaamuu barbaadaniis qaamolee nageenyaan dhorkamuu Bafiqaaduu Haayiluu BBC'tti himeera. ''Kutaa ibsichi itti kennamuuf ture namootni huccuu siiviilii uffatanii qaama nageenyaa akka hoogganan dubbatan, walgahiin kun gaggeefamuu hin qabu nuun jedhan'' jedha. Qaama nageenyaa mootummaa isa kam irraa akka dhufaniifi maaliif akka dhorkamne sababa hin dhiyeessine jedha Bafiqaaduun. ''Dimshaashumatti dhoorkaa waamicha nagaa kana gochuu hin qabdan jedhu nutti himani'' jedha. Miidiyaalee waamicha dhagaahanii argamanitti ibsi kun akka hin gaggeeffamne akka itti himan godhamuun sagantichi dhorkamuus ibsa. Dhaabbileen siiviilii kun qaamoleen nageenyaa hayyama kan gaafataman hiriira nagaa bahuu malee ibsa miidiyaaleef laachuuf miti jechuun dhorkamuu isaanii balaaleffataniiru. Dhimma kana ilaalchisee qaamni nageenyaa magaalaa Finfinnees ta'e kan mootummaa Federaalaa waan jedhe hin qabu. Dhaabbileen Siiviilii kun Kaaba Itoophiyaatti waraana naannolee Amaaraa fi Affaar keessatti gaggeefamuu itti fufee fi kutaale biyyattii kaan keessatti walitti bu'iinsi adeemaa jiru atattamaan akka dhaabatu wamaicha godhan. ''Qaamoleen lolatti jiran hunduu marii araaraatti dhufuu qabus jedhan dhaabbileen kun'' jedhan. Tigraayiifi naannolee kaan waraanni keessatti adeemaa jirutti jireenyi idilee itti fufee sochiin diinagdeefi dhiyeessiin deeggarsa namoomaa akka eegalus gaafatan. Qaamolee nageenyaa mootummaa dabalatee qaamolee hidhataniin haleellaan koorniyaa bu'uureffatee godhamuufi sarbama mirgaa raawwatan irratti irra deebiin qorannoon akka godhamus gaafatan. Dhaabbilee Siivilii kana keessa dhaabbileen mirga dubartootaaf dhaabatan akka Seetaawwit kan jiran yeroo ta'u dubartootni fi daa'imman waraana kanaan miidhaman tajaajila fayyaafi deeggarsa xiinsammuu akka argatan gaafataniiru. Haleellaan sabummaarratti xiyyeefatee raawwatamu akka dhaabatuu fi ''gochaan qollifataadha'' ittiin jedheefi saboota lakkoofsaan xiqqaa naannolee biyyattii keessa jiraataniif wabiin nageenyaa akka jiraatus gaafataniiru. Dhaabbileen kun qabxiilee saddeet tarreessuun waamicha nagaa kan godhan yeroo ta'u miidiyaaleefi dhaabbileen biyya alaa jiraniis dhimma nagaa irratti akka xiyyeefatan gaafataniiru. Dhuma irrattis mariin biyyaalessaa gaaggeefamuuf eegalame ''hunda hammataa, ifaa, rakkoolee yeroo gabaabaafi dheeraa biyyattii furuuf adeemsa deeggarsa qaama hedduu kan argatee akka ta'u'' jechuunis gaafateera.


Waamichi nagaa dhaabbilee hawaasa siivilii Itoophiyaa barfateeraa laata?

Tibbana dhaabbileen miti-mootummaa 30 ol tahan, waraanni Kaaba Itoophiyaatti dhalate haa dhaabbatu jechuuf miidiyaaleef ibsa laachuu yaadanis otoo hin milkaa’in hafaniiru. Dhaabbileen biyya keessaa mirgoota namoomaa fi marii nageenyaa irratti hojjetan kunniin, kun tahuusaatti gadduusaanii himaniiru. Dhaabbileen kun ergaasaanii “Waamicha nageenyaa hatattamaa” jechuun moggaasaniin, waraanaa fi lolli iddoowwan akka akkaatti adeemaa jiran akka dhaabbatan gaafatan. Ergaa kana ummata biraan gahuuf midiyaaleen waamanii ergaasaanii dabarsuuf yaalanis, qaamolee nageenyaa koofiyyaafi siivilii uffataniin gufachuusaa himan. BBCn dhimmicharratti Komishinii Poolisii Finfinnee gaafatus, komishinichi dhimmicha quba akka hin qabne hime, yaaliin Komishiniin Poolisii Federaalaaf taasisne hin milkoofne. Pireezidantiin Naayijeeriyaa duraanii Oluseeguun Obasaanjoo, qaamoleen walwaraanan lamaan gara mariitti dhufuun rakkoosaanii akka hiikan yaalaniis, hin milkaa’in hafaniiru. Dhaabbilee hawaasa siivilii tibbana waamicha nagaa dhiyeessuun ibsa baasan keessaa tokko kan tahe Wiirtuu Dagaagina Mirgootaafi Demokraasii – CARD isa tokko. Daarektarri Olaanaa dhaabbatichaa Bafiqaaduu Hayiluu “hedduun keenya mirgoota namoomaarra xiyyeeffachuun kan hojjennudha,’’ jechuun BBCtti himan. Akka Bafiqaaduun jedhutti lolli iddoowwan adda addaatti adeemaa jiru, lammiilee nagaarratti dararaa hamaa geessisu mormuuni waamichi kun kan dhiyaate. “Lammileen du’a hin malleef, buqqa’uufi miidhaa saalaaf saaxilamaniiru. Mirgi socho’uu isaanis daangeeffameera. Dhimmi kun atattamaan karaa nagana hin furamu taanaan, akka biyyattuu itti fufuun sodaadha jenneetu yaaddoo keenya kan ibsine.’’ Dhaabbileen 35 kunniin ergaa isaanii kana ALI Qaammee 1, 2014 Finfinneetti miidiyaaleef ibsa laachuuf himanii, bakkichatti aragamanus qaamolee nageenyaan dhorkamuu hima. “Qaamolee nageenyaati namoonni jedhan hoteela ibsa itti kenninu gahuu keenyaan dursanii dhaquun, hooggantoota hoteelichaa ibsi kun raawwachuu hinqabu jechuun dhaabsisanii achi geenye.’’ Kanneen dhorkaa kana kaahan keessaa namoonni siviilii uffatan, akkasumas koofiyyaa kanneen uffatan keessa akka turan hima. Dabaluunis gaazexeessitoonni gara galma hootelichaa akka hin seenne dhorkamus kaasa. Bafiqaaduun “qaamni mootummaa ‘anatu isin dhorke, sababni koos kana’ jedhe hinjiru. Eenyuufi sababa maalii dhorkamne? jennee kan gaafanne qaamoleen nageenyaa ‘nuti hin adeemsifamu jedhamne’ jedhan,’’ jechuun hima. Dhaabbileen kun galmaa’anii kan socho’an tahuu kaasuun, “walgahii ummatatti as bahanii gaggeeffamu yoo tahe malee, beeksisus tahe heeyyama gaafachuun nurraa hin eegamu. Labsii yeroo ariifachiisaa keessa hinjirru,’’ jedha. Hoogganaan CARD kun dabaluun: “Gochaan kun qulqullaa’uu qaba. Tahuu baannaan hawaasni siviiliif dirreen dhiphachaa adeema,’’ jechuun yaaddoosaa ibse. Ibsa dhaabbileen mit-mootummaa baasaniin, waldhabdeen iddoowwan akka akkaatti adeemaa jiru, lammiilee nagaarratti rakkoo namoomaa, diinagdee fi hawaasaa geessisaa jira jedha. Keessaafuu waraana Kaaba Itoophiyaatti adeemaa jiru kaasuun, sababa waraanaan tajaajiloonni hawaasummaa adda citan ariitiin akka deebi’an gaafachuun; qaamoleen sarbama mirgoota namoomaa geessisan irratti qorannoon taasifamee seeratti akka dhiyaatan gaafatan. “Mareen araaraa dhugaa qabu, kan nagaa fi qaamolee hunda hirmaachise” akka jalaqabamu dhaabbilee gaafatan keessaa tokko Waldaa Gaazexeessitootaa Amaaraati. Daarektarri Waldichaa Ayyala Addis (PhD): “Waamichi amma dhiyeessine, yaalii gahee keenya jaarsummaa bahachuuf itti taasisnedha,’’ jechuun BBCtti himan. “Qaamoleen lamaanuu waraana itti jiran dhaabuun walitti dubbachuu qabu. Mirgi lammiilee eegamuu qaba. Kanaan injifannoon ni jira jedhamee hin eegamu; humnoota nagayaaf jecha harka diriirsaniitu mo’ata.’’ Hundeessituufi daarektaraa dhaabbata miti-mootummaa Siiqqee Women’s Development Association kan tahan Aaddee Zartihun Tafarraa, bara haaraa dhufaa jiru kanatti ‘‘Abdiin keenya inni guddaan biyya kanarratti nagaan akka bu’udha,’’ jedhu. ‘‘Mirgi dubartootaafi daa’immanii eegamee, biyya nagaa keessatti nagaadhaan gadi baanee ol deebinee, warri bakkee keessatti faca’anis, warri manasaanii keessaa buqqa’anis. Warri miidhaan adda addaa irra gahes wanti hundumtuu sirraa’eefi deebi’anii ijaaramanii, mirgi isaanii eegamee akka isaan jireenya nagaa arguudha kan barbaadnu.’’ “Dhimmi biyyattii harka morkattoota siyaasaa irra bu’eera. Kisaaraan qaqqabe ammoo [waamicha nagaa dhiyeessuuf] barfachuu keenya mul’isa. Garuu hafuurra barfannes taatu, waamicha dhiyeessuun barbaachisaadha,’’ jedhu Daarektarri Waldaa Gaazexeessitootaa Amaaraa Ayyala Addis (PhD): “Namuu faaruun isaa nagaa tahuu qaba,’’ kan jedhan Ayyala, waldaan isaanii ji’oota shaman dabraniif, nagaa waarawaa fiduuf hojiiwwan gargaaran hojjechaa turuusaa dubbatu. Daarektarri Olaanaa Wiirtuu Dagaagina Mirgootaafi Demokraasii – CARD Bafiqaaduu Hayiluu gamasaan, amma duras waamicha walfakkaatu taasisaa turre jedha. “Kun waamicha keenya jalqabaa miti. Bara dabres Qaammee keessa dhaabbileen siviilii 24 waamicha nagaa walfakkaatu dhiyeessineerra. Barana ammoo 35 geenyeerra. Kanneen barfataniiru nuun jedhan, hanqina hordofuu isaaniirraa tahuu mala.’’ “Miidiyaaleen wanta qaamoleen walwaraanan dubbatan himuu irra filatu. Kanaan guddannee baanee mul’achuu dadhabne taha malee, hin callisne.’’ Dhaabbilee hawaasa siivilii biyya keessaa 35 waamicha nageenyaa dhiyeessan keessaa tokko kan tahe dhaabbanni dubartoota, shamarranii fi daa’imman irratti hojjetu Siiqqeen, waamicha nagenyaa gochuun kun yeroo jalqabaa miti, amma durallee sagalee keenya dhageessisaa turre jedha. Addee Zartihun: ‘‘Hamma nuu danda’ametti kanaan duras sagalee keenya dhageessisaa turre, kuni kan jalqabaa miti,’’ jechuun ergaa ejjennoo walfakkaataa qabu amma durallee dabarsaa turu yaadachiisan. Waldaan gaazexeessitootaa Amaaraa, Komishinii Araaraa Biyyoleessaaf galtee akka tahuuf jecha, qaamolee hawaasaa garagaraa wajjin marii akka taasisu hima. Daarektarichi: “Ummanni nagaaf dursa akka kennu ifadha. Mariin naannoo Amaaraatti gaggeessine kana mul’isu – waraanni dhaabbatee karaa nagaatti haa deebinu jedhu.’’ Abdiin nagaa jiraa? jechuun kan gaafataman daarektarri CARD Bafiqaaduu: “Yoo fedhiin jiraate, Eeyyeen!’’ jedhu. “Kuni yaada dhuunfaa kooti. Waraanichi kan caalaa yeroon itti hammaate tureera. Rakkoo cimaa akkasii keessaa baanee, maree nagaa akka filannootti arguu dandeenya taanaan, ammas haalli garasitti itti hin deebine jira jedhee hin amanu. Fedhiifi dhiibbaan namoota hedduu hanga jiraatutti, qaamoleen walwaraanan filannoo nagaatti adeemuun isaanii waan hin oolle.’’


UN, Gamtaan Afrikaa fi US waamicha TPLF waraana mariin furuuf dhiyeesse simatan

Jaarmiyaaleen idil-addunyaa kanneen akka Dhaabbata Biyyoota gamtoomanii (UN), Gamtaa Afrikaa fi US humnoonni Tigraay walitti bu'iinsa marii nagaan furuuf dhiyeessan simatan. Waraana Kaaba Itoophiyaatti deebi'ee eegale booda humnoonni Tigraay marii Gamntaa Afrikaan durfamu keessatti hirmaachuuf fedhiin agarsiisan carraa guddaa ta'uu dura taa'aan gamtichaa Muusaa Fakii Mahaamaat tiwiitarii isaaniirratti barreessaniiru. Barreessaa Olaanaan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii bulchiinsi naannoo Tigraay dhukaasa dhaabuun marii nagaatti seenuuf kutannoon agarsiise akka simatan ibsaniiru. Humnoonni Tigraay dibaabee Gamtaa Afrikaa jalatti marii gaggeeffamu irratti kutannoon agarsiisan jajjabeessaa ta'uu barreessaa olaanaan UN ibsaniiru. Qaamoleen dhimmi ilaallatu hunduu carraa kanaan gara nagaatti akka seenan, walitti bu'iinsa akka goolabanii fi guutummaatti gara rakkoo mariin furuutti akka seenanis dhaamaniiru. Mariin dibaabee Gamtaa Afrikaa jalatti gaggeeffamu hatattamaan akka eegalu, kanaafis ammumarraa haalli mijataan uumamuu akka qabu akeekkachiisanii, UN marii Gamtaan Afrikaa gaggeessu hundarratti akka bira dhaabbatus waadaa seenan. Lammiilee Itoophiyaan baga bara haaraa geessan kan jedhan qondaalli UN kun, jalqaba bara haaraa irratti carraan akkasii banamuun abdii guddaa ta'uu eeran. US gamasaan tattaaffii Gamtaan Afrikaa TPLF marii nageenyaa keessatti hirmaachisuuf gochaa jiru simateera. Ministirri Dhimma Alaa US bara haaraa Itoophiyaa ilaalchisuun ergaa dabarsaniin,  US lammiilee Itoophiyaa nagaa, diinagdee fi tasgabbii barbaadan cinaa dhababachuun akka tumsu ibsan. Humnoonni Tigraay marii Gamtaa Afrikaan gaggeeffamurratti hirmaachuuf qophii ta'uu ibsuu fi mootummaan Itoophiyaa nageenya buusuuf kutannoo qabaachuu ibsuun adeemsa jajjabeessaa fi abdii namatti horu ta'uu eeran. Qaamoleen idil-addunyaa adeemsa marii kana deeggaruuf akka qophaa'an, Ertiraan waraana hammeessuurraa akka of qusattu dhaameera US. US tokkummaa, birmadummaa fi walabummaa Itoophiyaa kan deeggaru ta'uu kan ibsan Antonii Bilinkan, kana gochuunis hariiroo dippiloomaasii bakka duraatti deebisuuf akka hojjetan waadaa seenan. Itoophiyaan wayita bara haaraa simattu kanatti, qondaaltonni biyyattii daandii waraanaa obbaasuun, daandii nageenyaa jajjabeessuu, isarra qajeeluu akka qabanis US dhaamaniiru. Dura taa'aan Gamtaa Afrikaa Muusaa Fakii Mahaamaat Gamtaan Afrikaa ammas waraana dhaabuun marii nagaa eegaluuf kutannoo fi fedhiin qaamolee siyaasaa waraana keessatti qooda fudhataa jiranii cimuu qaba jedhan. Akkas yoo ta'e fedhiin lammiileen Itoophiyaa nageenya, tasgabbii fi diinagdeef qaban guutuu danda'a jedhan. Qaamoleen idil-addunyaa tattaaffii Gamtaan Afrikaa taasisu cinaa dhaabbachuun akka tumsan kan gaafatan qondaalli kun, marii kanaaf jaarsummaa akka taa'aniif Gaanfa Afrikaatti nama bakka buusan Oliseegun Obaasaanjoo, yeroo bakka bu'ummaasaanii dheeressaniiru. Humnoonni Tigraay mariif qophii ta’uusaannii wayita ibsan, Gamtaan Afrikaa wayita qaamolee hunda walitti fidee mariisisu adeemsi isaa amanamaa fi iftoomina kan qabu ta’uu qabaachuu eeran. Marii kanarratti namoonni qaamolee lameenuu biratti fudhatama qaban akka hirmaatan, taajjabdoonni amanummaa dabalan fi ogeeyyiin idil-addunyaa dhimma kanarratti tajaajila gorsaa kennan hirmaachuu akka qaban hooggantoonni Tigraa gaafataniiru. Kanaan dura wayita mootummaan federaalaa marii Gamtaa Afrikaa jalatti gaggeeffamuuf koree hundeessee labsu, TPLF marii irratti akka hirmaatu fedhii qabaachuu ibsuurra darbee nama bakka buufatu hin beeksisin yoona ga'eera. Bitootessa 2022 mootummaan federaalaa fi TPLF deeggarsi namoomaa danqaa malee kanneen rakkataa jiran bira akka ga'uuf jecha waliigaltee dhukaasa dhaabuu erga labsanii waraanichi ji'oota shaniif tasgabbaa'ee ture. Waraanni kun Hagayya gara dhumaa deebi'ee bifa haaraan erga eegalee booda addunyaan yaaddoo qabdu ibsuu itti fufte. Torbanoota darban keessa waraanni hamaan kan gaggeeffamaa ture yoo ta'u, waraana akka haaraatti eegale kanaaf qaamoleen lameenuu walkomatu. Kana hordofuun dura taa'aan TPLF torbee darbe keessa xalayaa Mana Maree Ngeenyaa UN fi Barreessaa Olaanaaf barreessaniin, loltoonni Itoophiyaa fi Ertiraa haleellaa cimaa irratti banuu fi kanaafis dhaabbatichi akka gidduu seenu gaafataniiru. ''Adeemsi nageenyaa diigameera,'' kan jedhan Dabratsiyoon (PhD) waraanni dhaabbachuun nageenyi waaraa akka dhufuuf Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii ogeeyyii idil-addunyaa mariisisuu danda'an akka ramadu gaafataniiru. Waraana Itoophiyaa bifa haaraan eegalee nannolee Tigraay, Amaaraa fi Affaar keessatti gaaga'ama guddaa uumaa jiruuf fala barbaaduuf, Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa US Maayik Hamar torbee darbe keessa Finfinnee galaniiru.


Namichi Maqaleerraa Finfinne galuuf ji'a tokko imale maal hima?

Gaaffii fi deebiin kun waraanni Tigraay bifa haaraan eegaluu torban tokko dursee hojjetame. Salamoon ( maqaansaa odeessa kanaaf jedhamee jijjiirameera) magaalaa naannoo Tigraay kan taate Maqalee kan beeku ALI bara 2005 irraa eegaleeti. Magaalaan kun wayita inni gara hojiitti seenu harka diriirsitee simatte. Waggoota saglan darbaniif gaddaa fi gammachuushee waliin hirmaatee keessa jiraataa ture. ''Maqalee hojiif kanan deeme bara 2005, achitti hojii hojjechaa tureera,'' kan jedhu Salamoon, hanga bara 2014 achuma turuu ibse. Bara 2005 booda wanti hin mudanne maaltu jira. Nageenya, waraana, abdii, dukkana, abdii kutannaa...waan hedduun mudateera, mudataas jira. Waraana dura haala ture ''jiruu gaariidha'' jedhee ibsa Salamoon. Waraanni mootummaa fedraalaa fi humnoota Tigraay gidduutti gaggeeffamaa jiru garuu haalota hunda jijjiireera jedhe. ''Waraanni waan hunda barbadeessa. Wantoonni hedduun cuccufamaniiru. Kanaan hojjettoonni mootummaa guddoo miidhaman,'' jedhe Salamoon. Sochiin hunduu dhaabbatee ture, tajaajilli ibsaa, baankii, geejjibaa...hunduu hin turre. Mindaanis adda cite. Kun gadadoo waraanni kun qaqqabsiise hordofee rakkina mudateedha. Namoota akka Salamoon gidduu gala biyyaarraa hojiif garas imalaniif ammoo rakkoonsaa akkaan hammaataadha. ''Rakkoo guddootu nu mudate,'' jedha Salamoon mataansaa. Hojiin Salamoon haala kam keessatti tajaajila kennuuf kan isa dirqamsiisuudha. Waraanicha dura hojiisaa hojjechaama ture. Tibba waraanaas hojiimarra ture. Waraana boodas hojiisaarraa adda hin baane. Hojii hojjetee inuma kaffalamaaf, garuu waraana booda hojjetus hin kaffalamuuf ture. Waraanicha hordofee haalli jireenyaa magaalaa Maqalee akkaan qaala'eera. Kiraa manaa, gatii nyaataa fi baasiiwwan biroon bakka akkaan dabalatanitti Salamoon hojiisaa itti fufuuf hedduu qorame. ''Haala kanaan jireenya itti fufuun danda'amaaree?'' gaaffii jedhuuf ''darbee darbee gargaarsi kennamaa ture, maallaqa muraasas argachaa turre. Qamadii fi zayitii muraasa nuuf qoodaa turan. Kunis darbee darbeeti. Ji'a sadi yookiin afuritti al tokko nuuf kennama. Hiriyoota keenya hojii dhuunfaa qaban irraa maallaqa fudhataa fi liqeeffataa jiraachaa turre,'' jechuun deebisa Salamoon. Addunyaan waa'ee qaala'iinsa jireenyaa dhaadhessuu erga eegalee bubbuleera, raajii Maqalee keessa jiru garuu namuu dagateera jedha Salamoon. ''Namni hedduun maallaqa hin qaban. Maallaqa kan qaban qubaan lakkaa'amu. Namoota hojii daldalaa keessa jiran, kanneen maallaqa ol kaawwatanii turan irraa kan hafe hojjettoonni mootummaa maaliin akka jiraatan anayyuu bitaa natti galeera.'' Jireenyi qaala'us, jireenyi inuma itti fufa. Haalli Maqalee amma jijjiirameera. ''Beenzilli leetiriin tokko birrii 700 hanga 800 gurgurama. Sochiinillee hagas mara miti. Xiqqoo kan sosocho'an daldaltoota waa harkaa qaban malee kanneen galii giddugaleessaa fi gadi aanaarra jiran socho'uu hin danda'an,'' jedhe Salalmoon. Maallaqni waan hin jirreef sochiitti gufuu ta'a kan jedhu Salamoon, kanarraa kan hafe gama nageenyaa fi tasgabbiin hagas mara sodaan hin jiru jedha. Kun garuu waraanni bifa haaraan eegaluu torbee duradha. Sochiin akka duraa ta'uu baatus jireenyi itti fufuu waan qabuuf darbee darbee inuma jira jedha Salamoon. Garuu sunuu abbaa humna qabuufi jedha. ''Kanaan dura Maqaleerraa gara Wuqroo deemuuf geejjibni birrii 30 hanga 40 ture amma 300 hanga 400 galeera.'' Namni waan nyaatullee kan argatu yeroo hunda osoo hin taane darbee darbeeti kan jedhu Salamoon kanneen fira Finfinnee yookiin alaa qaban maallaqa ni argatu, garuu dhibbeentaa 35-40 kutuuf dirqamu jedhe. Salamoon hojiinsaa haalotaan hin daanga'u, waraana, nageenya, kaffaltii, tola...haala hunda keessatti namummaaf jecha hojjeta. Ji'oota 10 mindaa malee hojjete, egaa hunduu xumura qaba mitiiree? ''Homaa harkaa hin qabnu. Galiis hin qabnu. Namarraas liqeeffadhee itti fufuu hin dandeenye. Boodarra ammoo maatiin kiyya sagalee kiyya dhabanii dhiphachuu yogguu eegalan dhiiseen ba'e. Haala hojii yoon ilaalu ba'uullee hin feenen ture. Uummanni rakkoo keessa jiru gargaaruuf fedhan qaban ture. Garuu maatiin kiyya akka hin dhiphanneef jedheen Amajjii darbe ba'uuf murteesse,'' jedha Salamoon. Yeroon geenyaan manasaa waggaa sagalii gatee ba'e. Jalqaba Maqaleedhaa gara Allaamaaxaa imale, (Maqalee-Maayicaw-Kooram-Allaamaaxaa) Kan konkolaataan imalef birrii 700 kaffaleera, Allaamaaxaatti guyyoota lama dabarse, achirra gara Waajaa imale. Gara Waajaa konkolaataadhaan imale. Waajaa hanga Qobboo imalli ture salphaa miti, daandiin kun bakka waraanni federaalaa fi humnoonni TPLF walgaarreffataa wal cinaa jiraataniidha. Daandii kanarra geejjibni waan hin jirreef imaluun akkaan cima. ''Waajaa irraa hanga Qobbootti miilaan, kaan ammoo gaariidhaanin imale. Daandiirratti waraqaa eenyummaa kan Finfinneetu na dabarse. Isa agarsiisaan imale. Hojiif Maqalee akkan turee fi waraana baqadhee akkan ba'aa jiru Raayyaa Ittisaaf himaan Qobboo gale,'' jedha. ''Kellawwan irrattis humna Tigraay waan jedhamutu jira. Isaanis na ilaalan, waraqaa eenyummaa kiyya ilaalan, bakka dhalootaa kiyya ilaalanii gaaffii natti cimsan. 'Jireenya keef gaafatamummaa fudhuu darbi' naan jedhan. Isa boodan raayyaa ittisaatti harka kennadhe.'' Iddoowwan kunneen hundatti sakatta'iinsa guutuutu jira. Raayyaan ittisaas na simatee erga na sakatta'ee booda buufata poolisii Qobboo na bulche jedhe Salamoon. Kan itti aanu mooraa baqattoonni dhalattoota Tigraay ta'an keessa qubataniidha-Jaaree jedhama. Haayiq osoo hin gayin argama. ''Namoota Maqaleerraa gara giddugala biyyaa imallu hunda (dhalattoota Tigraay dabalatee) nageenya keenyaaf akkasumas qulqulleeffachuuf jecha yoo xiqqaate sa'aatii 24f as nu tursan,'' jedha Salamoon. ''Mooraa kana keessa homtuu hin jiru. Baayyee nama nuffisiisa. Achitti baayyee miidhamne. Haalli nyaataa, qulqullinni, iddoon ciisichaa hundi kan dhala namaaf ta'u miti. Duuba eenyummaa keenya nu qoratani. Hojjetoota mootummaa fi ogeeyyii ta'uu keenya ibsinaan nu gadhiisan.'' Maqaleerraa Finfinnee galuuf gara ji'a tokkoo itti fudhate. Iddoo imalaaf ka'e ga'uuf imaltuu miila, gaarii fi konkolaataa keessummeesseera. Galaa fi bishaan harkaa hin qabu, waan galaaf ta'u maallaqa muraasa qabatee ture. Salamoon imala Maqaleedhaa hanga Allaamaaxaa jiru kophaasaa eegale. Magaalaa Qobbootti namoota beeku afur argate. Afranuu kanneen isa dursanii Qobboo galaniidha. Daandiirratti naannoo Tigraay keessaa hin baatu dhorkaan jedhu isa hin mudanne. Raayyaan Ittisa Biyyaas maaliif dhuftan jedhee of duuba hin deebifne. Salamoon waggoota sagal Maqalee ture keessatti qabeenya horateera, garuu harka duwwaa ba'e. ''Uffata mataasaa qomee lama, tiishartii lama, kofoo lama qofan fudhee ba'e. Kaan hiriyoota kiyya achumatti dhalatanii guddataniif kenneen ba'e,'' jedha. Salamoon kanaan dura namoonni qabeenyasaanii gurguratanii ba'an akka turan dubbatee ture. Namoonni kunneen maallaqa kana namoota Maqalee jiraniif kennanii ba'u, Finfinnee wayita ga'an maatiin isaanii maallaqicha deebisuuf. Maallaqa 'Hawaalaa' guddaa kaffaluun namoonni maatii fi firootasaaniif Maqaleetti haala kanaan maallaqa ergu. Gama kaaniin namoonni gara Tigraay imalanimmoo jiruu jedhamee kan gaafatame salamoon, ''Sadarkaa odeeffannoottin dhagaha malee anaan na hin mudanne,'' jedhe. Salamoon amma maatiisaan walga'eera, miira turemmoo akkas jedhee ibsa. ''Maatiin koo hin amanne. Waanan du'e itti fakkaatee ture. Wayitan deebi'u hin amanne. Waanti haasa'amuu fi waanti Tigraay keessatti ta'aa jiru waan walargu natti hin fakkaatu. Achitti namni dhalataa Tigraay hin taane hundi waan ajjeefamu itti fakkaatee ture, kanaaf achitti waanan du'e itti fakkaate,'' jechuun ibse. Salamoon haalli mijateefii gara hojiisaatti deebi'us, Maqaleen ammallee sammuusaa keessaa hin badne. Ammallee osoo nageenyi bu'ee gara Maqalee deebi'ee hojiisaa itti fufee akka fedhu hime.


Humnoonni Tigraay "waraanni bal'aan" irratti banamuu himatan

Humnoonni Tigraay waraanni mootummaa Federaalaafi humnoonni naannoo Amaaraa Hagayya 24, 2022 "waraana bal'aa" nuratti banan jechuun himatan. TPLF Ibsa Tv naannichaa- TV Tigraay- irratti baaseen, waraanni Itoophiyaafi humnoonni naannoo Amaaraa barii sa'aatii 11:00 irratti kallattii Kibbaa naannoo Amaaraa wajjin wal daangessaniin waraanni guddaan irratti banamuu beeksise. Akka ibsa 'Komaandii Waraanaa Raayyaa Tigraay' irraa kenname jedhamerraa hubachuun danda'ametti, waraana kana ofirraa qolachuuf garichi uummata Tigraayiif waamicha dhiyeesseera. Dubbi-himaan TPLF Obbo Getaachoo Raddaa ammoo fuula Tiwiitara isaarratti, "tuttuqqaa torbanootaan booda humni addaa Amaaraa, milishaan Amaaraafi Faannoon Walloo, akkasumas [raayyaan ittisaa] Komaandiin 6ffaa haleellaa baneera," jechuun barreesseera. Jiraattonni Kaaba Walloo aanaa Raayyaa Qobboo fi Naannoo Tigraay wajjin wal daangessu jiraatan, har'a ganama irraa eegalee sagalee dhukaasa gurguddaa dhagahamaa jiraachuu BBC tti akka himan. Namoota sadi naannicha jiraatan irraa BBCn akka mirkaneeffatetti, yeroo kaan irraa kan adda ta'e sagalee dhukaasaa gurguddaan akka dhagahamuu yoo himan, garee kamtu akka dhukaasu akka hin barre dubbatan. Sagaleen dhukaasaa kun addumatti nannawa Saleenwuhaa jedhamu kan Naannoleen Tigraay, Amaara fi Affaar itti wal daangessanitti akka ta'e jiraattonni kun BBCtti kan himan. Magaala Qobboo irraa fageenya dhiyoo irratti kan argamtu Wajaanfi naannawa isheetti ammoo sagalee dhukaasas ta'ee sochiin waraanaa adda ta'e akka hin jirre jiraattonni ni dubbatu. Himannaa TPLF irraa dhiyaate kana irratti mootummaa Itoophiyaarraas ta'e qaama walabaa irraa hanga ammaati wanti jedhame hin jiru. Haata'u malee, guyyoota dura mootummaan Federaalaa "TPLF dibbee waraanaa reebaa jira" jechuun himatee ture. Rooyitars dubbi-himaa humnoota Tigraay fi jiraattota waabeffachuun akka gabaasetti ammoo humnoota mootummaa fi finciltoota Tigraay gidduutti lolli jalqabamuu gabaasera. Qotee bulaan naannawaa magaala Qobboo Rooyitars dubbise tokko akkas jedhe: "Ganama irraa kaasee sagalee dhukaasaa guddaan dhagahaa jira. Torbee darbe humni addaa Naannoo Amaara fi Faannon gara adda waraanaa konkolaatadhaan osoo imalanii argeen ture." Jiraatan naannichaa kan biraanis, guyyoota lamaan darban sagaleen dhukaasaa akka ture, humni addaa Naannoo Amaara fi milishoonni Faannoo garasitti socho'aa akka turan Rooyitarsitti hime. Ministirri Tajaajila Komunikeeshinii mootummaa Federaalaa Dr. Laggasaa Tulluu ibsa torban darbe kenneen, "TPLF dibbee waraanaa reebullee mootummaan garuu ammallee nagaaf dursa kenna" jedhee ture. Bara kana ji'a Bitootessaa irraa kaasee mootummaa Itoophiyaafi garee TPLF gidduutti waliigalteen waraana dhaabuu deeggarsa namoomaa erga taasifamee as sagaleen dhukaasaa callisee ture. Haata'u garuu, ajajni jiddu-galeessaa waraana Tigiraay ibsa Hagayya 17, 2022 baaseen waraanni mootummaa Itoophiyaa humnoota Tigraay irratti taankiifi meeshaalee waraanaa gurguddoon haleellaa sa'aatii tokkoof ture raawwachuu himee ture. Himannaan humnoonni Tigraay adda waraanaa gara garaatiin haleellaan nurratti baname jechuun  dhiyeessee ture kanas, dubbi-himtuun Ministira Muummee Biillanee Siyyum ibsa Hagayya 18, 2022 miidiyaaleef kenniteen dhara jechuun marii nagaa irratti hirmaachuu jalaa "miliquuf" akka ta’etti ibsite. Ministeerri Raayyaan Ittisa Biyyaa Itoophiyaa ibsa Hagayya 23, 2022 baaseen ''odeeffannoo hin mirkanoofne miidiyaalee hawaasaarratti kanneen raabsan'' gocha isaaniirraa akka of qusatan akeekkachiiseera. Kaaba Itoophiyaatti waraana humnoota Tigraay waliin ji'oota hedduuf gaggeefameen walqabatee ammoo ''gareen shororkeessaan TPLF dibbee waraanaa reebuutti jira'' jechuunis himateera ibsa isaa kanaan Ministeerichi. Ministeerri Raayyaa Ittisaa Itoophiyaa ibsa isaa kanaan, ''deeggartootni TPLF maqa-balleessii Raayyaa Ittisaa Itoophiyaatti jiruu,'' jedheera. Miidiyaaleen biyya alaas akkasitti gabaasaa jiruu jedhee, miidiyaaleen biyya keessaa gariiniifi fayyadamtootni miidiyaalee hawaasaa ''himannaa diigaa ta'e kana wal-harkaa fuudhanii hafarsaa akka jiran hubanneerra,'' jedhe. Haala qabatamaa waraanni biyyattii irra jiru akkuma amma duraa barbaachisaa yeroo ta'etti ni ibsanaa jechuunis, namootni odeeffannoo hin mirkanoofne waa'ee Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa qoodan gocha isaaniirra akka of qusatan akeekkachiiseera. Oduun waraanni bifa haaran naannoo Tigraayitti banamuu dhagahamuun isaa mari nageenya qaamolee lamaan gidduutti adeemsifamuuf jedhu shakkii keessa kan galchuudha. Mootummaan Itoophiyaa mariin Gamtaa Afrikaatin durfamu hatattamaan gaggeeffamee tajaajilli bu'uuraa naannoo Tigraayif akka gadi lakkifamu beeksisee ture. Torban darbee kaasee ji'ootaaf dubbii ijoo kan ture dhimmi marii araaraa TPLF fi Mootummaa Federaalaa danqamaa akka jiruufi waraanni akka haaraatti eegaluufi dubbiin jedhu dhagaahamaa tureera. Waraana Waliinii Itoophiyaa erga eegalee ji'ootni 20 ol lakkaawwan kana xumuruuf tattaaffii godhamuuf mootummaan Itoophiyaa garee marii irratti hirmaatu ijaaree qajeelfama marii araaraa kana ilaallatus qopheessuu ibseera. Akkuma mootummaa Itoophiyaa mariif qophiidha kan jedhu TPLF gama isaan, marichi jaarsummaa Gamtaa Afrikaan gaggefamuun isaa akka isa hin gammachiifne ibsa. Mariin ni gaggeeffama jedhamus eessattiifi yoom akka eegalamu adda hin baane. Torban darbee kaasee ammoo yaaddoon waraanichi deebi'ee eegaluu mala jedhu ui sochiiwwan sana akeekan mul'achaa jiru.


'Humnoonni Tigraay Qobbootti manarra deemanii sakatta'aa turan'- jiraataa

Waraanni Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa ture ji'oota shan booda torbee darbe keessa bifa haaraan eegaleera. Marii karaa nagaan furama jedhamee abdatamus garuu naannolee Amaaraa fi Affaar keessatti ammas deebiyee waraanni banameera. Sambata darbe sa'atii boodarra humnoonni Tigraay, naannoo Amaaraa keessaa Tigraay kan daangessitu, magaalaa Godina Walloo qabachuun gabaafame. Mootummaanis erga finciltoonni kunneen kallattii maraan haleellaa eegalanii booda, ''dhumaatii lammiilee hambisuuf jecha,'' humnoonni federaalaa magaalattii gadhiisanii akka ba'an beeksiseera. Hooggantoonni tigraay ammoo haleellaa mootummaan federaalaa isaanirratti banuu himatan ''ofirraa qolachuuf jecha duula gaggeessaniin,'' magaalaa Qobboo fi iddoowwan naannawa magaalattii jiran to'achuun, achirraa haleellaa ofirraa qolataa jiraachuu ibsan. Jiraattonni magaalaa Qobboo keessaa dheessuun iddoowwan Walloo Kaabaa garaagaraa keessa riphanii jiran, waraanni mootummaa federaalaa, humni addaa naannoo Amaaraa  fi Gareen Faannoo jedhamu erga gara godina kanaa seenanii humnoota Tigraay waliin wal waraanaa jiraachuu BBCtti himaniiru. BBCn jiraattota Qobboo kunneen Sambata sa'a boodaa fi Dilbata ganama dubbise, hundi isaanii nageenya isaaniif jecha maqaansaanii akka eeramu hin barbaanne. Dilbata sa'aa booda irraa eegalee haala jiru iyyaafachuuf namoonni kunneen bira deebisnee bilbillus tajaajila bilnbilaa addaan cituurraa argachuu hin dandeenye. Magaalaa Qobboo fi naannawasheerraa yaada jiraattotaa argachuu baatus BBCn magaalaa handaara Qobbootti argamtu, Roobiit irraa nama dhimmicha itti dhiyeenyaan beeku dubbiseera. Sambata darbe naannawa magaalaa Qobboo sagaleen dhukaasaa gurguddaan dhagahamaa akka ture jiraattoonni himanii turan. Gara sa'a boodaa ammoo waraanni hammaachuu himan. Waraanni mootummaa federaalaa nageenyi lammiilee sababa walitti bu'iinsaa akka balaarra hin buuneef magaalaa Qobboo fi naannooshee gadhiisee ba'us, humnoonni Tigraay ammoo carraa kanatti fayyadamuun olaantummaa waan argataniif magaalattii to'ataniiru. Jiraataan magaalaa Qobboo BBCn dubbisee ture akka jedhutti, ''Hidhattoonni TPLF Sambata akka lakkoofsa biyyaatti naannoo sa'atii 11tti gara magaalattii seenaniiru.'' Jiraataan kun dabaluun, ''magaalattii keessa akka kanaan duraa waraanni qindaa'aan hin turre,'' jedhe. Magaalaa Qobboo keessa ibsaan waan dhibuurraa kan ka'e bilbila naannawa jenereetarri jiru qofatti hojjeta. Amma ammoo kunuu waan hafeef garasitti bilbilanii odeeffannoo argachuun hin danda'amu. Humnoonni Tigraay magaalattii keessa naanna'uun manarra deemanii sakatta'aa turuu kan himu jiraataan kun, ''mana tokko tokko wayita sakatta'an 'abshiraa! homaa isin hin goonu!' Miseensi raayyaa ittisaa dhokate yoo jiraate baasaa, hin ajjeesnu,'' jechaa turan jedhe. Magaalattii keessa walitti dhukaasuu sa’atii tokko booda ‘’Raayyaan Ittisaa’’ bahe kan jedhan jiraataan Qoobboo, akkuma waraanni dhaabbateen humnoonni TPLF kan dhukaasaa galan gara naannoo sa’atii sagalii ture. Erga isaan galanii faarri jiru kan nama sodaachisu ture,’’ jechuun bilbilaan BBCtti himaniiru.\nErga galanii booda, ‘’Faannoo bahi, Faannoo bahi’’ jechuun iyyaa turan. Sagalee dha dhagahaa turre. Suuta jennee kara Foddaas isaan ilaalla. Oliifi gadii wajagaa turan. Hiriiranii,’’ jechuu dha.\nQophii ji’a tokkoo taasisaa akka turan himuun waan dabalataa bitanii keewwachuuf yeroo yaadaa turanitti waraanni jalqabuu ibsaniiru.\n\n‘’Akka waraana bara darbee namni hin baane. Keesumaa haadholiin daa’ima qabatanii jooruun nu gaheera.  Waan godhan nurratti haa godhan,’’ waan jedhu ibsaniiru.\n\nHaati fi daa’imni yeroo miiliquuf yaalanitti laga Ba’aalaawuhaa jedhamu yeroo ce’uuf jedhan lolaan nyaatamuu isaanii dubbataniiru. Riqichi laga kanaa sababa waraanichaan jijjigee ture, sibiila itti suphameen tajaajila kennaa turus, sababa roobaan deebi’ee caccabuusaa himaniiru.\n\nKanaaf namoonni yeroo imalan  keessaa galanii akka bahan himaniiru.\n\nYeroo waraanichi jalqabu jiraattonni magaalichaa Qoobboo turan  amma Waldiyaa akka turan BBCtti himaniiru.\n\nYeroo waraanni jalqabu magaalaa ala akka turan himuun akka tasaa konkolaataa argatanii gara Waldiyaa deemuu isaanii himan.\n ‘’Namni hundi magaalattii gadhiisee bahu hin danda’u,’’ jechuunis yaadasaanii ibsu.\n\n‘’Dargaggeessi barbaadamuufi sodaatu ni baha. Kan hafes jira. Dubartoonni fi warri humna hin qabne maal tahu? Akkamiinis bahu? Nama baayyeetu achi jira mee. Namni mootummaa abdatee achi taa’uu jira,’’ jechuunis himaniiru.\n\nQoobboon magaalaa guddoo Kaaba Walloo Waldiyaa irraa km 50 qofa fagaatti. Finfinnee irraa immoo km 570 fagaatti.


Manni Murtii namicha shamarree 'buna jabanaa' danfistu aalbeen ajjeesetti hidhaa murteesse

Magaala Finfinneetti namichi shamaree buna jabanaa danfistee gurgurtu “buna daftee naaf kennuu didde” jedhee waraanee ajjeese hidhaa cimaan waggaa 13itti murtaa’uu Ministeerri Haqaa fuula Facebook isaa irratti ibse. Shamarreen ganna 26 Wasan Lammaa jedhamtu magaala Finfinnee bulchiinsa Qirqoos aanaa 10 iddoo addaa Shallamoo Gibbii jedhamutti 'buna jabanaa' gurguruudhan jiraata turte. Himanni abbaa alangaa akka ibsutti, yakkamaan Ganzab Taammiruu jedhamu Caamsaa 3, 2014 ALI tti tilmaaman guyyaa keessaa naannoo sa’aatii 7:00tti bakka Wasan Lammaa buna itti gurgurtu deemun buna akka kennituuf gaafata. Shamarree Wasan hanga bunni hoo’utti akka eeggatu itti himuun dinnicha quncisuu eegalti. Namni kun buna daftee naaf kennuu didde jechuun billaa harkaa fuudhee ittiin waraanuf jedhee wal’aansoo ittiin qabuu eegala. Akka Ministeerri Haqaa jedhetti, albee itti kennuu diddee waldhaansoo osoo ittiin qabduu quba ishee ciniinee harkaa baafate. Sana boda harkaa baatee yeroo fiigdu duuban sarbaa ishee waraanee miliquuf osoo jedhuu hirmaannaa uummataan to’annaa jala oole jedhame. Wasan mana yaalaa yeroo geessutti dhiigni heddu waan dhangala’eef lubboon ooluu hin dandeenye. Poolisii fi abbaan alangaa qorannoo gaggeessaniin himatamaa Ganzab Taammiruu jedhamu irratti himata yakka nama ajjeessuu bananiin yakkamaa ta’uun isaa mana murtiitin mirkanaa’era. Himatamaan kun mana murtiitti dhiyaatee jecha kenneen dhuguma raawwachuu fi garuu ammoo of-ittisuuf akka godhe dubbate. Manni Murtii Federaalaa dhaddachi Lidataa yakka ajjeechaa qoratu shakkamaa dhiyaate yakkicha raawwachuu mirkaneessuun hidhaa waggaa 13 itti mureera.


Magaalaa Maqaleetti haleellaan diroonii gaggeefame - humnoota  Tigraay

Magaala Maqaleetti halkan edaa haleellaan diroonii gaggeeffamuu aanga'oonni Tigraay himan. Jiraatan magaalattii tokko haleellan dhuguma halkan edaa raawwachuu fi garuu maal irratti akka xiyyeeffate akka hin beekne BBCtti himaniiru. Dursaa aajaa alaa Tigraay Piroofeesar Kindayyaa Gabrehiwoot, “[haleellaan qilleensarraa kun] Hospitaala Maqalee cinaa rukkute. Namoonni mdaa’anii, qabeenyis manca’eera. Tasuma kan humna waraanaarratti  xiyyeeffate miti,” jechuun BBCtti hime. Itti dabaluun, “Yeruudhuma walfakkaatuttu wiirtuu namoonni buqqa’an keessa buufatan Hamdiyaa jedhamu kan Maqaleetti argamutti dhiyoottis ammoo boobbiin darbatameera,” jedhe aanga’aan TPLF kun. Dubbii himaan TPLF Getachew Raddaa tiwiitara gubbaatti odeeffannoo qoodeen mootummaan magaala Maqalee keessatti haleellaa diroonii raawwate jechuun komatan. ''Bakki waraanaaf oolu kamuu xiyyeeffannoo haleellichaa hin turre. Hospitaalli Maqalee kanneen haleellaan kun irratti xiyyeefate keessaati'' jedhan Obbo Getaachew. Dorooniin haleellaa raawwate yoo xiqqaate boombiiwwan sadii darbachuus himan. Erga waraanni Mootummaa Federaalafi humnoota Tigraay deebi'ee eegalee Hagayya 26 haleellaan qilleensaa irraa jalqabaa magaalaa Maqaleetti raawwatame. Sagantaan gargaarsa Daa'immanii UNICEF mana barnootaa daa'imman itti baratanitti haleellaa raawwateen namootni nagaa miidhamuu ibsuun haleellicha balaaleffatee ture. Mootummaan Itoophiyaa haleella kanas ta'e kan jalqabaa ilaalchisee ifatti waan jedhe hin qabu. Haata'u malee haleellaan qilleensa irraa jalqabaa raawwatee yeroo sa'aa tokko hin guunne keessatti mootummaan ibsa baaseen uummatni Tigraay haleellaa qilleensaa raawwatamuu malurraa akka of eegu dhaamee ture. Buufataalee waraanaa fi iddoowwan waraanaaf oolan irraa uumatni akka faagatu akeekkachiise.  Yaada aanga'aan obbo Getaacheew qoodaniin cinaatti jiraataan magaalichaa BBC'n dubbise tokkos dhugumatti haleellaan qiilleensaa raawwatamuu mirkaneessanii, xiyyeeffannaan isaa maal akka ta'e hin ibsine. Sababa malli kominikeeshinii naannicharraa adda citee jiruuf odeeffannoo dabalataa fi amanamaa argachuun rakkisaa ta'eera. Gama kaaniin ammoo waraanni humnoota lafoo gidduutti torban darbe keessa eegalame jabaatee itti fufeera. Waraanni kun uummata daangaa Amaaraafi Affaar keessa jiran irratti dhiibbaa akka uumu Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii sodaa qabu ibseera. Erga waraanni haaraan eegalee to'annoo mootummaa jala kan turte magaalaan Qobboo waraana guyyoota muraasaan booda harka humnoota Tigraay kan gale yeroo ta'u uummatni naannolee ollaarra jiran sodaadhaan bakka jireenyaa isaanii gadhiisanii bahuuf dirqamaniiru.


Waraanni Itoophiyaafi Ertiraa Kaaba-Lixa Tigraayiin haleellaa banan - TPLF

Waraanni mootummaa Itoophiyaafi Ertiraa Kaaba-Lixa Tigraayiin haleellaa guddaa Kamisa ganama eegalanii jechuun TPLF himate. Dubbi-himaan TPLF Getaachew Raddaa odeeffannoo tiwiitara gubbaatti qoodaniin, Kaaba-Lixa Tigraay bakka Adyaaboo jedhamutti humnoonni mootumaa Itoophiyaafi Ertiraa kallattii afuriin ''haleellaa guddaa banan'' jedhan. Humni diinaa Fiqyaa Geberee hanga Adeemeytii, Selaamoo hanga Sheraroo Goboo Tsin'aat hanga Irdaa Maatiyoosfi Adi Aser hanga Afi Goshu'tti waraanni guddaan jira. Goototni keenya lafa qabatanii ofirraa ittisaa jiru,'' jedhan Obbo Getaachoon. Haleellaa haaraa gama Kaaba-Lixa Tigraayiin ka'es ta'e hirmaanna waraana Ertiraa irratti mootummaan Itoophiyaa ammatti wanta dubbate hin qabu. Mootummaa Ertiraa irraas himata irratti dhiyaatu ilaalchisee wanti jedhame hin jiru. Haata'u malee, mootummaan Itoophiyaa ibsa Roobii Hagayya 31 baaseen Addi Bilisa Baasaa Uummata Tigraay (TPLF) kallattii daangaa Sudaanirraan dabalatee kallattii gara garaatiin waraana baballisaa jira jechuun himateera. Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa ibsa baase keessatti Humnoonni Tigraay karaa Waag, Walqaayiti fi daangaa Sudaniin (gama naannoo Amaaraatiin) waraana banuu beeksise. Dhukaasa dhaabuu ji'oota shanii booda torban darbe waraana akka haaratti hammaatee eegale irratti mootummaan federaalaa fi humnootni Tigraay  wal himatu. Dhaabbileen idila addunyaa ammaas waraanni atattamaan dhaabatee mariin naga aakka itti fufu waamicha gochaa jiru. Ministirri Haajaa Alaa Ameerikaa Antonii Biliinken mootummaafi TPLF atattamaan waraana dhaabanii nageenya waaraa fiduuf tattaaffii isaanii akka dabalan gaafataniiru. Waraanichi itti fufuun ''lubbuu namaarra balaan inni geessisu nu yaaddessaa jiras'' jedhaniiru. Waraana akka haaraatti deebi'ee eegaleen walqabatee gargaarsa namoomaa Tigraay qaqqabsiisuuf taasifamaa ture addaan cituu isaa Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) beeksise. Dhaabbatichi gargarsa namoomaa Tigraay keessatti akka malee barbaachisaa jiru geejjiba daandiin qaqqabsiisuun walakkaa torban darbee irraa kaasee addaan cituu ibsuun, hojjetoonni gargaarsaa xiyyaaraan deddeebisuunis dhaabbachuu isaa himee ture. Hooggantuun dhaabbata gargaarsaa Ameerikaa, USAID, Samantaa Paawor odeeffannoo Roobii tiwiitara gubbaatti maxxansaniin hjjettootni deeggarsa namoomaa sababa waraanaan miidhamaa akka jiran ibsan. ''Naannolee Affaar, Amaaraafi Tigraay keessatti hojjettootni namoomaa dhidhamuu dabalatee hiraarfamaa jiru, boba'aan isaanii hatamaa, konkolataan isaanii jala afudhatamaa jira'' jedhan. Qaama gocha kana raawwatu Samaantan addatti ifa hin goone. Sagantaan Nyaataa Addunyaas torbee darbe waraanni deebi'ee yeroo jalqabu boba'aan isaa litirri walakkaa miiliyoonaa ta'u Maqaleetti humnoota TPLF'n samamuu gabaasee ture. Himannicha TPLF kanin ergisen deebifadhe jechuun haaluun ni yaadatama. USAID qaamoleen waraanatti jiran hunduu gargaarsi namoota miiliyoonotaan deeggarsa eeggatan bira akka gahu hojjettoota namoomaafi tattaaffii isaanii akka kabajan gafateera. UKtti Ministirri Afrikaa Vikii Foord ''waraanni TPLF  fi mootummaa Itoophiyaa gidduutti deebi’ee eegale uummata Itoophiyaaf balaa hamtuu qaba,’’ jedhan. Aaddee Viikiin ibsa Kamisa baasaniin, lolli deebi’ee jalqabame kun lubbuu namoonni kuma kudhanitti lakkaa’amani du’aaf saaxila jedhan. Lolli kallattiin gaggeeffamus ta’e, rakkooleen namoomaa duraan turan ittuu hammaatee lubbuu namoota galaafachuuf deema jedhan. Lolli erga eegalamee ji’oota 22 lakkoofsise kun  furmaata waraanaa akka hin qabne ifadha jedhan anga'aan kun. Dhukaasa dhaabuun Bitooteessa 2022 keessa irratti waliigalame ture waldhabbii ture karaa siyaasaa furuuf carraa kan uume fi Itoophiyaan guddina dinagdee itti fufiiinsa qabachutti akka deebitu gargaaree ture. Waraanni deebi’ee eegalame kun garuu karaa nagaa eegalameerratti dhiibbaa taasisa jedhan. Viikii Foord dabaluun humnoonni Tigraay naannoo Amaaraatti lola gaggeessuu dhiisanii Tigiraayitti deebi’uu qabu jechuun, humnoonni Ertiraa ammoo Tigiraay keessaa bahuu qabu jechuun waamicha dhiyeessan. Mootummaan Itoophiyaa tajaajiloota bu'uuraa Tigraay keessa jiran akka deebisee banus waamicha dhiyeessan.


WFP 'Humnoonni Tigraay boba'aa 'na saaman' jedhe

Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Sagantaan Nyaataa Addunyaa boba'aa gargaarsa namoomaaf haala mijeessuuf ramadame liitira 570,000 hooggantoonni Tigraay saamuu himate. Daarektarri Olaanaa jaarmiyaa kanaa Deeviid Biizlii boba'aan jedhame kun aanga'oota Tigraayiin hatamuu ifatti Tiwiitarii isaaniirratti barreessaniiru. Aab Biizlii hatamuu boba'aa gargaarsa namnoomaaf jedhamee ramadameetti miira aarii keessa seenuun barreeffama Tirwiitarii irratti barreessaniin, ''gochi kun dubbii kan kaasuu fi qaanessaadha,'' jechuun boba'aan hatame hatattamaan akka bakkatti deebi'u gaafataniiru. Waajirri hariiroo alaa mootummaa Tigraa himannaa kana ilaalchisee ibsa baaseen boba'aa litira 600,000 dhaabbata kanaaf ergisee ture deebifate malee ''hin saamne'' jedheera. Sagantaan Nyaataa Addunyaa taatee kana Roobii kaleessaa Hagayya 24, 2022 galgala keessa toora Tiwiitarii isaarratti kan maxxanse, erga mootummaan federaalaa fi humnoonni Tigraay waraana bifa haaraan deebi'ee banameef walkomachuu eegalaniiti. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti erga eegalamee waggaa lamaaf deemu kun gara naannolee ollaa Tigraay kan ta'an Amaaraa fi Affaaritti babal'atee lammiilee miiliyoonaan lakkaa'aman qe'eerraa buqqosuun akka harka namaa eeggatan taasiseera. Deeggarsi namoomaa fi tajaajilaawwan bu'uuraa irraa citee kan ture naannoon Tigraay, ji'oota dura waraanni hanga tokko tasgabbaa'uu hordofee gargaarsa namoomaaf jecha waliigalteen dhukaasa dhaabuu waan uumameef, gargaarsi fi boba'aan hanga tokko naannocha seenuu eegalee ture. Haata'u malee gargaarsi namoomaa naannocha seenes sababa hanqina boba'aa kutaalee Tigraay garaagaraa, iddoowwan lammiileen gargaarsa barbaadan, hedduu dhaqqabuu hin dandeenye. Dhaabbileen gargaarsa kennan haala kana wayita komatan mootummaan ammoo gamasaan boba'aan gara naannochaa akka seenu eeyyamee ture. Waraanni Mootummaa Federaalaa fi Humnoot Tigraay gidduutti deebi'ee eegale kun gargaarsi lammiilee rakkatanii harka namaa eeggatan bira akka hin geenye gufuu ta'eera. Qondaalli Sagantaa Nyaataa Addunyaa Deeviid Biizlii boba'aan Tigraay keessatti hatame deeggarsi akka lammiilee rakkatan bira hin geenye hudhaa guddaa ta'eera jechuun komatan. ''Tigraay keessatti deeggarsa nyaataa dhiyeessuuf boba'aan barbaachisu yoo hatamee dhumu lammiileen hedduun beelaaf saaxilamu,'' jechuun tiwiitarii isaaniirratti barreessan. Naannoo Tigraay bulchuutti kan jiru TPLF karaa waajira hariiroo alaa isaan himannaan Sagantaa Nyaataa Addunyaa dhagaahamuu sa'aa 24 booda ibsa baaseen himannaa daayireektara  dhaabbatichaan ''akkaan rifadheera'' jedhe. Beesliin dhimmicha ilaalchisee haala qabatamaa jiru osoo hin hubatiin himannaan ifatti dhiyeessan faayidaa qabeessa miti kan jedha ibsichi. ''Mootummaan Tigraay taankaraa boba'aa ''hate'' hin qabu. Boba'aa liitira kuma dhibba jaha WFP liqeessee ture, amma inni waliigaltee dura tureen deebifachuuf fedhe.'' Boba'aan fudhatan kunis rajaajilooota akka hospitaalaa, kilinikaafi dhimmoota fayyaaf oola jedheera ibsi mootummaa Tigraay. Itti fayyadama jechaa Beesliitti gadduu kan eeru ibsichi, dhaabbatichiifi daayyirektarri dhaabbatichaa haala akkasiin ''daanqaa mootummaan Abiy Ahimad uummata Tigraay irra kaahaniif galtee ta'uurraa of qusata jennee amanna'' jedha. Jechoonni Beesliiy mootummaa Itoophiyaatiin hojii gargaarsa namoomaa Tigraayitti godhamu busheessuuf hojiirra ooleera jechuunis komate. Mootummaan Itoophiyaa ibsa dhimma kana ilaalchisee baaseen ''gochichi yakka waraanaafi seera namoomaa idila addunyaa kan sarbe'' ta'uu eeruun deeggarsi dhaabbileen idila addunyaa dhiyeessan dhimma jedhameef ooluu isaaf wabii akka barbaadu beeksiseera. Mootummaan Tigraay ibsa isaa keessatti Sagantaa Nyaataa Addunyaa wayita deeggarsa dhiyeessuuf hanqinni boba'aa isa mudatee ture bobo'aa liitira liqeessuufi irratti waliigalanii boba'aa kanaanis deeggarsi namoomaa uummata naannichaaf qaqqabaa akka ture eereera. Ta'uus boba'ichi akka deebi'uuf yeroo gaafatu ''liqii ta'uu isaa hin barre'' deebii n jedhu kennamuufi beeksiseera. Dubbiin hooggantichaa haala qabatamaa kanafi uggura uummata Tigraay irra jiru ilaalcha keessa kan galche mitis jechuun gocha ittiin himatamaniif sababa dhiyeessan.


Tigraayitti xaafiin kuntaalli tokko birrii kuma 17 ol ta'e-Jiraattota

Naannoo Tigraay keessatti xaafiin kuntaalli tokko hanga birrii kuma 17 olitti gurguramaa jiraachuu jiraattonni BBC’tti himan. Tigraayitti namoonni hojii deeggarsa namoomaa irratti hirmaachaa jiranis, xaafiin kuntaala tokko birrii kuma 15 hanga kuma 17’tti gurguramaa akka jirullee himaniiru. To'annoo TPLF jala kan jirtu Maqaleen waggaa oliif addunyaarraa citteetti. Waraanni mootummaa federaalaa waliin sadaasa 2020 eegale ammallee waliigalteen xumura hin arganne. Jiraataa magaalaa Maqalee kan ta’e Daani’eel, uummatni haala jireenya hamaa ta’e keessa akka jiru ibsuun, keessumaa gatiin xaafii dandeetti hawaasichaa ol akka ta’e himeera. Hojjettoonni dhaabbata gargaarsa maqaan isaanii akka ibsamu hin feene akka BBC’tti himanitti, yeroo ammaatti gatiin xaafii akka garmalee dabalu wantoota taasisan keessaa tokko, angaa’oti naannicha bulchaa jiran gatii gurgurtaa xaafii irratti tilmaama baasuu isaaniidha. “Xaafiin garmalee qaalii ta’eera. Daldaltoonni hawaasicha irratti garaa jabaataniiru. Wanta haala hawaasicha yaada keessa hin galchine raawwachaa jiru. Haala cimaa keessa jirra. Hedduun sadarkaa buddeena nyaachuu hin dandeenyerra geenyeerra, “ jedha Daani’eel. Namni yaadi isaa kenne biraan Barihee jedhamu gama isaan, “gogiinsiifi beelli jira. Ummatni waan qabu waliif qoodee jiraachuuf yaalaa jira. ''Namootni maatii isaanii Tigraay ala jiran irraa akkuma danda’ametti maallaqa isaaniif ergamuun homaa bitachuu hin dandeenye. Keessumaa gatiin xaafii waan yaadamu miti,” jedheera. Bariheen akka jedhutti, yeroo ammaatti gaatii xaafii qofa osoo hin taane gatiin daakuu qamadiis, daandeettii haawasichaa waliin tasumaan kan wal gitu miti. “Namni tokko birriin kuma lama ykn sadii maatii irraa ergameefii, xaafii kiiloo 25 ta’ullee bitachuu yeroo dadhabeerra jirra. Ruubii kuntaala tokko bitachuuf birrii kuma 4 ol qabaachuu qabda, “ jechuun himeera. Barihee fi Daani’eel akka jedhanitti, Tigiraayitti gaatiin xaafii akka malee akka dabalu wanti taasise hanqinni jiraachuu osoo hin taane, daldaltoonni bu’aa hin taanee irraa argachuuf yaaduun gaatii dabaluu isaaniiti. “Daldaltoonni xaafii qaban dhoksanii kaa’uun, hin jiruu jechuun karaa dallaalota baasuun gatii olka’aan hawaasicha miidhaa jiru. ''Mootummaan haala kana to’achuuf sochii eegaluu isaa ibsuus, hanga ammaatti garuu jijjiiramni dhufe hin jiru,” jedha Barheen. Daani’eel gama isaan, “daldaltoonni ‘gatii nuti murteessinuun gurgurra’ jechuun waan murteessaniifidha rakkoon kun kan hammaate,” jedha. Yeroo ammaatti birrii kuma 16 hanga 17 baasuun namootni buddeena xaafii soorachuu hin dandeenye, qamadii gargaarsa irraa argataniifi bishingaa hanga dandeettii isaaniitti bitatan irraa buddeena tolfachuuf dirqamaniiru. Jiraattonni akka jedhanitti, daldaltoonni karaa ifa hin taaneen, naannoolee olla Amaraafi Affaar irraa xaafii gara Tigraayitti galchaa jiru. Dhiyeenya xaafiin hanga tokko naannicha seenuu isaa hordofee gatiin fooyya'ee turuus, utuu hedduu hin turiin gatii hin yaadamne irra ga’uu isaa BBC’n jiraattota irraa hubachuu danda’eera. Dabalataanis, guyyoota muraasa dura hoogganaan TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa’eel (Dr), jiraattotta magaala Maqalee waliin marii taasisan irratti, hirmaattonni marichaa hedduu dhimma gatii xaafii kaasuun komii isaanii ibsatanii turan. Akka gabaasa Dimtsi Wayyaaneetti, jiraattota Dabratsiyoon waliin mari’atan keessaa harmeen tokko, gatiin xaafii dabaluu isaaf hoggantootaafi daldaltoota himataniiru. Marii uummataa kana irratti gaaffii ka’aniif deebii kan kennan hogganaan TPLF, daballiin gatii sirrii hin taanee jiraachuu isaafi haala seera qabeessa hin taaneen sochiin daldalaa baayyachuu isaa mirkaneessaniiru. “Daldaltoonni seera- qabeessa hin taane muraasadha. Tarreessinee maqaa isaanii qabanneerra. Kan uummatni nutti hime qofa osoo hin taanee nutis adda baafanneerra. Gara tarkaanfii fudhachuuttis ni seenna. Yeroo ragaa argannu gara murtiitti akka dhiyaatan ni taasisna, “ jechuun dubbataniiru. Xaafii dabalatee mi’ootni biroo erga Maqalee ga’anii booda gara kutaalee naannichaa biraatti akka raabsaman ibsuun, kutaalee Tigraay keessatti gatiin xaafii isa kan Maqaleerra kan caaluu ta’uu isaa jiraattonni ni ibsu. Hojjattoonni dhabbilee gargaarsaa BBC’n dubbise akka jedhanitti, namni maallaqa qabullee xaafii bituu yoo fedhe akka salphaatti hin argatu. Kanaaf,  karaa dallaalaatiin barbaachisuun dirqama waan itti ta’uuf, gatiin xaafii kuntaala tokko birrii kuma 20 akka caaluu ni taasisa jedhu hojjettoonni gargaarsaa. Waraanni Kaaba Itoophiyaa kun yeroo eegaluu, Tigiraayitti gatiin xaafii kuntaala tokko birrii kuma 6-8 gidduu ture. Waraanni kun Kaaba biyyattii keessatti rakkoo namoomaa guddaa kan uume yoo ta’u, dhabbata Mootummoota Gamtoomanii dabalatee, dhabbileen gargarsa namoomaa hedduun, naannichatti namootni miiliyoonaan lakkaa’aman balaa beelaaf saaxilamaniiru jechuun irra daddeebiin ibsa baasaa turuun isaanii ni beekama. Dhabbileen gargaarsa ji’oottan darban keessa, qamadii, boqqolloo fi nyaata gargaarsa biroo gara Tigraayitti geessaa turaniiru. Haata'u malee, tajaajilootni bu’uraa kan akka telekoomii, elektirikiifi baankii naannichatti akkuma addaan citeetti jira.


Komishiiniin qorattoota Mirga Namoomaa UN erga hundeeffamee yeroo jalqabaatiif Itoophiyaa seene

Gareen Komishinii qorattootaa UN kun erga Mana maree Mirga Namoomaa Mootummoota Gamtoomanii (UN)n Muddee 2021 keessa hundeeffamee as yeroo gara itoophiyaa yoo imalan kun kan jalqabaati. Jilli qorattootaa kunis Adooleessa 25 - 30, 2022’tti Itoophiyaa keessatti daawwannaa akka taasisan ibsameera. Komishiniin qorattootaa Mana maree mirga namoomaa UNn hundeeffame kunis sarbama mirga namoomaa waraana Kaaba itoophiyaatti gaggeeffameen wal qabtee mudatan ilaalchisuun marii taasisuuf Finfinnee galuunsaa kan dhagahame. Komishiniin garee qorattoota mirga namoomaa of keessatti hammate kunis sarbama mirga namoomaa waraanaa Tigraayiitti eegalamuun gara naannoolee ollaatti babbalatee keessatti gama lamaaniinu raawwatame qorachuuf itti gaafatamummaan mana marichaatiin kan itti kennameedha. Haaluma kanaanis Komishinichi himannaawwan sarbama mirga namoomaa, seeroota mirga namoomaa idil-addunyaa fi baqattoota addunyaa haala ‘gadi fageenyaafi walaba’ ta’een akka qoratu ibsi UN Wiixata baasee ni mul’isa. Oggeesootii komishinichaa sadii, lammii Keeniyaa kan taatee dura teessuun Komishinichaa Kaarii Beetii Murungii, lammii Ameerikaa Steevan Raantar fi lammii Sirii Laankaa Raasiikaa Komaaraaswaamii yoo ta’an, isaaniis sakreetariyaatii Yugaandaa Enteebeetti bu’uureeffateen deeggaramu jedheera ibsi kun. Garee qorattootaa kunnenis turtii isaa Itoophiyaa keessatti taasisuun qaamoolee dhimmisaa ilaalatu garaa garaa waliin akka marii taasisuu kan eegamu yoo ta’u, Adooleessa 30 2022 irratti ammoo daawwannaa isaa ilaalchisuun ibsa akka baasuus himameera. Qondaaltoonni Tigraay daawwannaa komishinichi gara Itoophiyaatti taasisuu ilaalchisuun ibsa karaa waajjira quunnamtii alaatiin baaseen, komishinichi aanga’ota Tigraay waliin wal arguurratti harkifachunsaa akka isa yaaddeesse kaasuun, ‘‘mootummaa fi ummanni Tigraay adeemsa qoranichaa keessatti haalaan hirmaachuu qaba jedheera. Naannichi qorannoo mirga namoomaa Itoophiyaa fi Mootummaa Gamtooman waliin gaggeeffame irraa shakkii qabaachu kan kaase ibsichi, ammas qorannoo gaggeeffamu mootummaa karaa ofiisaatiin barbaaduun akka gaggeefamu taasisuun amanamummaa dhabisiisuu danda’a jechuun yaaddoo qabu ibseera. Kanaafuu Komishinichi hojiisaarratti bilisaafi walabummaa irratti gaaffiin akka irratti hin kaaneef motummaa irraa walta’insa guutuu gaafachuun garuu qondaaltoonni mootummaa jidduu akka hingallee taasisuu akka qabu eereera. Waraana Sadaasa 2020 naannoo Tigiraay keessatti eegaluun booda gara naannoollee Affaariifi Amaaraatti babalchuun badiinsa namoomaa fi qabeenyaa olaanaa qaqabsiise irratti qaamooleen waraanicha keessatti hirmaatan hundumtuu ittigaafatamoo ta’uo, UN fi komishiniin mirga namoomaa itoophiyaa qorannoo waliin aggeessaniin akkasumas gabaasaaleen mormiitoota mirgaa garaa garaa ibsu isaanii ni yaadatama. Komishiinii kuni kan hundeeffamee erga Komishinii Mirga Namoomaa UN fi Komishiinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa waliin ta’un sarbamoota mirga namoomaa fi yakkawwan waraana Kaaba Itophiyaatti raawwatamaniiru jedhaman qorataniin booda waan tureef gama motummaa Itoophiyaa irraa mormii cimaan mudatee ture. Motummaan Itoophiyaa adeemsi hundeeffama komishinii kanaa fi itti gaafatamummaan kennameef kan ‘iftoomiina hin qabneefi kaayyoo siyaasaa kan qabuudha’ jechuun akka hin fudhanne ifatti ibsuun isa ani yaadatama. Haata’u malee, qondaaltoonni motummaa Itoophiyaafi mootummoota Gamtoomanii olaanoon erga Siwiizarlaandi- Jeeneeviitti marii taasisaniin booda, Itoophiyaa komishinii qorannoo kana waliin akka wal taatuu waan ibsiteef, oggeessoonni kunneen marii taasisuuf gara Itoophiyaa imalan. Waajjirri Komunikeeshinii Mootummaa Itoophiyaa daawwannaa garee qorattootaa kana ilaalchisuun ibsa baaseen, hojiiwwan komishinichi raawwatu kan ‘‘eggannoo buu’uraa mootummaa hubannoo keessa galche, sirna mirga namoomaa idil-addunyaa fi akka sirna seera biyyaaleesaa guutuutti ilaalamu kan qabu akkasumas ulaagaa guutuu (principle of complementarity) kan kabaje’’ ta’u akka qabaatu kaaseera. Kana malees hojiin komishinichaa kan fedhiiwwan siyaasaa irraa walaba ta’ee fi kan qorannoo Waajjirri Komishinii Mirga Namoomaa Olaanaa UN fi Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa waliin  gaggeessan irra hin deebiinee ta’uu qabaata jedheera. Komishiniin UN kunis haaluma bu’aa qorannoo walootiin argameetiin ittigaafatamummaa hojiirra oolchuudhaaf tarkaanfiiwwan mootummaan fudhatamaa jiran haala hin jeeqneen  kan socha’u yoo ta’e, yoo haala kallattiiwwan gadi fageenyaa sochii irratti waliigaluun danda’ame, komishinicha waliin walta’uuf carran deebiisee yaaduu akka jiraatu ibsa waajjiri Komunikeshini baasee Kanaan himeera.


Marii araaraa Itoophiyaa irratti gaaffiin jaarsummaa Gamtaa Afrikaarratti ka'u maali?

TPLF fi mootummaa federaalaa waliin humnoota hiriiran gidduutti waraana waliinii waggaa tokkoofi walakkaa oliif gaggeefamaa ture biyyoota lixaa, Gamtaa Afrikaafi Dhaabbata Mootummaa Gamtoomanii boqonnaa dhorkee ture. Waraana gaaga'aa sarbama mirga namoomaa hamaafi gaaga'ama namoomaa hordofsiise kana dhaabsisuuf qaamoleen tattaaffii godhan hedduu ta'aniis, Mootummaan Ameerikaa, Dhaabbatni Mootummoota Gamtoomaniifi Gamtaan Afrikaa isaan ijoodha. Waraanaafi rakkoolee siyaasaa biyyoota Afrikaa mudataniif Afrikaanotni ofiin fala kaawwachuu ''African solution for African problem'' ilaalcha jedhuun waraanicha ilaalchisee ejjennoo falmisiisaa qabatee tureen gaaffiin kan irratti ka'u Gamtaan Afrikaa Adoolessa 26, bara 2021 ture ergamaa addaa kan muude. Pireezidantiin Naayijeeriyaa duranii Oliseeguun Obasaanjoo Gaanfa Afrikaatti nageenya waaraa mirkaneessuuf ergamaa addaa ta'uun kan hojjetan akka ta'e ibsame. Obasaanjoon waraanni Tigraay erga eegalee ergamaa addaa yeroo duraaf dhimma waraana dhaabuu haasa'uuf Maqalee galan turan. Irra deeddeebiinis aanga'oota Tigraayiifi mootummaa federalaa waliin mariyataniiru. Tattaaffiin Obasaanjoo yeroo dheeraa fudhate, gama TPLF irraa qeeqa keessummeessaa ammallee galma barbaadamu bira hin geenye. Waraana waliinii Itoophiyaa kana ilaalchisee gama adda addaan dhiibbaa uumaa kan turte Ameerikaanis erga waraanni kun eegalee si'a sadii ergamaa addaa Gaanfa Afrikaa muuddeetti. Ergamoonni addaa US sadeen Jeefrii Feeltimaan, Deeviid Saatefiildii fi Ambaasaaddar Maayik Hamer irra deddeebiin aanga'oota Itoophiyaafi kan Tigraay waliin walarganii mariyataniiru. Tattaaffiiwwan jaarsummaan rakkoo kana furuuf godhamu duuba ta'uun kan gaggeessitu US yaaliiwwan Gamtaan Afrikaa taasisus kan biyyoota ollaa kaan keessaas gahee qabdi. Ministirri Haajaa Alaa Ameerikaa Antonii Biliinkeen Obasaanjo Ameerikaatti arganii dubbisaniiru. Biyya ollaa kan taate Keeniyaas dhufanii Uhuuruu Keeniyaattaa waliin dhimma Itoophiyaarratti mariyataniiru. Amma mootummaan Federaalaa fi aanga'oonni Tihgraay mariif qophaa'anii mariyattoota isaan bakka bu'an ifa godhaniis marichi eessatti, jaarsummaa eenyuun gaggeeffaa kan jedhu hedduu ifa miti. Amajjii darbe BBC' tti kan dubbatan ogeessi siyaasa Itoophiyaa xiinxalan Awwol Aloo(PhD) Waraana waliinii Itoophiyaa waggaa tokkoo oliif gaggeefamaa jiruuf marii siyaasaan furmaata soquuf jaarsummaa Pireezidantii Keeniyaan godhamutu abdachiisaadha jedhan. Dr Awwol tattaaffiiwwan lameen keessaa kan gama Keeniyaan godhamaa jiru ''hunda hammataafii kan abdii horuudha'' jedhu. Ameerikaan tattaaffii Keeniyaa ni deeggarti. Gamtaan Awurooppaas tattaaffii Keeniyaa waan deeggaru fakkaata. Kun abdachiisaa fakkaata.''Jaarsummaan Keeniyaa kan abdii horu kan fakkaatuuf, ''Keeniyaan biyya ollaa humna siyaasa guddaa qabdu ijaa taateef qofa osoo hin taane yaada araaraaf lafa keesseenisi. Gara marii biyyaalessaa hunda hammataa rakkoolee bu'uuraa Itoophiyaa furuu danda'anitti geessa'' jechuunis ibsan. Sadaasa 03 bara 2020 waraanni Kaaba Itoophiyaa erga eegalee dhaabbileen idila addunyaa hedduun ejjennoo qabaniifi tarkaanfii barbaachisaadha jedhan fudhachaaturan. Amma waraana kana karaa nagaa xumuruuf tattaaffii godhamu adda durummaan ni gaggeessa kan jedhamu Gamtaan Afrikaas warra dhimmicharratti dursanii yaada kennan keessaati. Mudde bara 2020  yaa'ii IGAD gubbaatti dura taa'aan Komishinii Gamtaa Afriikaa Muusaa Fakii Mahammat ''tarkaanfiin olaantummaa seeraa kabachiisuu'' mootummaan federaalaa Itoophiyaa fudhate ''heera biyyattii balaarraa baraaruuf'' jedhan. ''Kun dirqama seeraa biyyoota hundarraayyuu eegamuudhas'' jedhan. Hanguma waraanni itti fufe Komishinarri gamtichaa misensota garee araaraa sadii pireezidantii duraanii Laayibeeriyaa Eelan Joonsan Sarleef, kan Mozaambiik Yo'aakiim Chisaanoofi kan Afrikaa Kibbaa Kigaaleemaa Mootilaantee ramadanii turan. Tattaaffiin isaanii osoo hedduu hin turiin ''tarkaanfiin olaantumaa seeraa kabachiisuu'' marsaa xumuraa mootummaa eegale. Achiis Obasaanjoon ergamaa addaa gaanfa Afrikaa ta'an. TPLF ejjennoon Gamtaa Afrikaa Loogii qaba jechuu komachuu kan eegale akkuma Obasaanjoon muudamaniin ture. Dubbiin Komishinarichaa Gamtichi mootummaa Itoophiyaaf looga jira ilaalcha jedhu kan gabbise ta'us booda keessa ''callisa fi gahee irraa eegamu hin baane'' jechuun aanga'oonni TPLF akka komatan sababa ta'eera. Mootummaan ministira muummee Abiy Ahimad waraana TPLF waliin dhalateef mariin furmaata soquuf bakka buutota mariyatan ifa godheera. TPLF bakka buutota isaa maricha irratti hirmaatan ifa gochuu baatus marii kanaaf qophii ta'uu ibseera. Marii Gamtaan Afrikaa hoogganu kana irratti Dhaabbatni Mootummoota Gamtoomanii, Gamtaa Awurooppaafi Ameerikaan taajjabdummaan hirmaatu. Mootummaan Itoophiyaa marii araaraa kana Gamtaan Afrikaa akka hoogganu fedha qabaatus, TPLF gama isaan Gamtaa Afrikaa caala marii mootummaa Keeniyaan gaggeefamu filata. Ministirri Haqaa Itoophiyaa Geediyoon Ximootiyoos(PhD) miidiyaalee biyya keessaaf ibsa kennaniin Gamtaan Afrikaa gaggeessaa jaarsummaa kanaa akka ta'u fedha qabaachuu himan. Dhiyeenya dhimma kanarratti ibsa kan baase Ministeerri Haajaa Alaa Itoophiyaas ''rakkoon Afrikaa keenyaa Afrikaadhaan furamuu qaba'' yaada jadhu kaaheera. Dubbii himaan Ministeerichaa Ambaasaaddar Mellesee Alem mootummaan jaarsummaan kun karaa Gamtaa Afrikaa itti fufuu qaba jedhechuun fedha jabaa qaba'' jedhaniiru. Jaarsummaan kun Gamtaa Afrikaan hoogganamuurratti ejjennoo qaamoleen lamaan qaban jaarsummaan kun tarii milkaahuu dhabaa yaaddoo jedhu uumeera. Teessoo isaa Finfinnee kan taasise Gamtaan Afrikaa rakkoo Kaaba Itoophiyaatti dhalate kanaaf fala gochuuf amma dura pireezidantoota biyyoota Afrikaa sadii akka jaarsa araaraatti ergee osoo hin milkaahiin hafeera. Ergasii Ergamaa addaa Gaanfa Afrikaa ta'uun kan muudaman pireezidantiin duraanii Naayijeeriyaas yeroo dheeraa fudhatinii waraanichi akka dhaabatu tattafaniiru. Mariin araaraa ni gaggeeffama jedhamu kun yoomiifi eessatti akka gaggeefamu ifatti adda bahuu baatus ji'a dhuftu keessa ta'uu akka malu aanga'oonni Ameerikaa akeekaa jiru. Aanga'onni Tigraay tattaaffii Gamtaa Afrikaef beekamtii kennus, mariin amantaa irraa qabu osoo mootummaa keeniyaan gaggeefamee akka filatu amma dura ibsa baasaniin beeksisanii turan. Dhimma jaarsummaan kun eenyuun osoo hoogganamee akka filatan dhiyaateef aanga'oonni olaanoo TPLF yaada kennuurraa of qusataniiru. Biyya Ingiliiz Yunivarsiitii Kuun keessa keessa piroofeesara Aadaa kan ta'an dhalataan Eertiraa Aweet Waldamikaa'eel qaamolen lamaan filannoo mataa isaanii kaawwachuun sababaan kan deeggaramuudha jedhu. ''Eenyutu caalatti fedha koo naaf kabachiisa- kan jedhuudha'' jedhu piroofeesar Aweet. ''Gamtaan Afrikaas ta'e pireezidantiin duraanii Naayiyeeriyaa Obasaanjoon mootummaa Itoophiyaatti dhiyaatu komiin jedhu humnoota Tigraay irraa ni dhagaahama. Kuni kan jedhamu Gamtichi ejjennoo mootummaa Itoophiyaa waliin walsimu qabatee turuu isaan ta'uu ilaaluun ni danda'ama.'' Biyyootni waraana kana karaa nagaa xumuruuf yaalan qaawwi uuman ni jiraa kana jedhan piroofeesarichi, ''Jaarsa araaraan ta'a kan jedhu yeroo baayyatu kanneen waraana keessatti hirmaatan ''kun na hin baasu, isa sana wayya'' jechuuf hiree kennuuf'' jedhan. Siyaasa Baha Afrikaa fi Gidduugala Bahaa kan xiinxala Abdulraahimaan Sa'iid gama isaaniin ''waraanichi olaantummaa garee isa tokkoon waan hin goolabamneef dhiibbaa hawaasa idila addunyaan malee itti qophaa'anii, fedhaan gara marii galaa jiru natti hin fakkaatu'' jedhu. Akka ogeessi kun jedhanitti jaarsummaa Gamtaa Afrikaatti qaamoleen lamaan waliigaluu dhabu taanaan marii araaraan bu'aa dhufu irratti gaaffii uuma. Biyyootni lamaanuu gara marii nagaatti yoo galan fayidaa marii kanarraa argatan ifatti kaahuu qabu jedhu Abdulrahimaan. TPLF marii araaraaf taa'uuf haaldureewwan kaahe qaba. Mootummaan Federaalaa gama isaan dhimmoota TPLF akka haaldureetti kaase keessaa dhiyeessii deeggarsa namoomaa hin danqamne dhiyeessaa jiraachuu ogeessii kun ni dubbatu. ''Ta'us ammallee qophaayinni qaamoleen lameen nagaa buusuuf qaban mallattoo gaaffii guddaa jala jira'' jedhu. TPLF yeroo waraanaa kana keessa gama dippiloomaasitiin milkaaahina argachuun isaa amma mootummaa Federaalaa irratti dhiibbaa uumaa jira amantaa jedhus qabu. Gamtaan Afrikaa waggoota 40 keessatti aardii waldhibdeen mariin itti hiikaman ''Afrikaa nageenyiifi tasgabbiin ishee eegame'' ijaaruuf abdata. Haata'u malee miseensotni Gamtaa kanaa sabaan, amantaafi daangaan walitti bu'anii qawween wal-waraanaa jiru. Miseensotni gamtichaa waraana waliinii keessa yeroo galan gamtichi garee mariisisu ijaaruun nagaa buusuuf yaala. Fakkeenyaaf Sudaan Daarfuuritti wal waraansa dhalate hiikuuf gareen Gamtaan Afrikaa hundeesse waliigalteen dhukaasa dhaabuu akka raawwatamu gargaareera. Somaaliyaatti ammoo biyyoota adda addaarraa loltoota walitti qabuun gartuu nagaa eegsisu ijaareera. Amma gamtichi fuula isaa gara teessoo isaa Itoophiyaatti naannesseera. Garuu ammoo qaamoleen waldhaban lamaan dhimma jaarsummaa gamtichaarratti wal-hin taane. ''Mariin araaraa kamuu akka milkaahu yoo barbaadame, jaarsi araaraa qaamoleen lameenuu simatan jiraachuu qaba'' jedhu Abdulrahimaan. Jaarsa araaraa qaamni lamaanuu hin fudhannee yookan kan tokko amantaa irraa hin qabne taanaan ''garaagarummaa bal'isa malee walitti hin fidu'' jedhu. Abdulrahimaan Gamtaan Afrikaa erga hundeeffamee qabee walitti bu'iinsa biyya tokkoo keessa galee tattaaffiin nagaa buusuuf godhe keessatti milkaahinni argate murtaa'aadha jedhu. Kun kan ta'e sababa lamaafi. Tokko qabeenya gamtichi qabu laafaa ta'uu isaatiini. Lammaffaan ammoo Gamtichi bara 1960'ootaa qabee dhimma keessaoo biyya biraa keessa galuu dhabuuf ejjennoo qabateedha.'' Ogeessi kun tattaaffiin gamtaa kanaa hanga ammaa ''bu'aa qubsaa hin finne kan ammaan achiimmoo ni ilaallaa'' jedhu. Piroofeesarri Yunivarsiitii Kuun Aweet gama isaaniin yaada Komishinarri gamtichaa kennanii turan yaadachiisuun ''gamtichi marii kana keessatti walabaafi loogiin ala ta'a jechuu hin danda'u'' jedhu. Obaasaanjoon muuxannoo qabanii dhiibbaa gaarii gochuu akka danda'aniis himaniiru. Marichi eessaa fi akkamitti gaggeefama kan jedhu irratti walii galamuu qabas jedhaniiru Abdulrahiiman.


Ergamaan addaa Ameerikaa marii nagaarratti dubbachuuf Finfinnee galuufi

Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa Ameerikaa Maayik Hameer waraana wal waliinii Itoophiyaa xumuruuf marii nagaa godhamurratti marichuuf har'a Finfinnee galu. Ergamaan addaa kun har'aa qabee Finfinneetti turtii qabaatan irratti marii nagaa waraana Kaaba Itoophiyaaf fala kenna jedhamu fuulduratti tarkaanfachiisuuf tattaaffii godhamu gamaaggamuu irratti xiyyeefatu jedheera Ministeerri Haajaa Alaa Ameerikaa ibsa Adoolessa 23, 2022 baaseen. Maayik turtii isaanii kanaan dhiyeessii deeggarsa namoommaa Kaaba Itoopiyaatti godhamu, waraana kana keessatti qaamoleen sarbama mirga namoomaa raawwatan gaafatamoo godhamuu irratti ni mari'atu. Erga waraanni waliin Itoophiyaa dhalatee ergamaa addaa Gaanfa Afrikaatti US muudde isa sadaffaa kan ta'an Maayik Hamar Itoophiyaa kan daawwachuuf jiran yeroo lammataafi. Maayik Waxabajjii darbe aangoo kanaan yeroo jalqabaaf gara Itoophiyaa wayita dhufan, Ministira Muummee Itti aanaafi Ministira Haajaa Alaa obbo Dammaqaa Mokonniin waliin mira'atanii turan. ''Ameerikaan Itoophiyaa keessatti saba hundaaf nagaafi badhaadhinni akka dhufuuf, adeemsa siyaasaa hunda hammataa deeggaruufi hojii dippiloomasii jajjabeessuuf kutattuudha'' jedha ibsi Ministeera Haajaa Alaa Ameerikaa. Tibba kana marii nagaa humnoota Tigraayiifi Mootummaa Federaalaa gidduutti gaggeefama jedhameef mootummaan mariyattoota isaa ifa gochuu hordofee humnoonni Tigraayis bakka buutota isaanii ifa godhaniiru. Qaamoleen lameen bakka buutota isaanii dubbii nagaa kana adda haa baasan malee marichi eessattiifi yoom akka gaggeefamu ifatti wanti dubbatame hin jiru. Ergamaan addaa kun dhimma waraana Itoophiyaa bira darbees waayee hidha Haaromsaa Itoophiyaas ni kaasu jedhameera. Daawwannaa isaanii Itoophiyaan duubas Masriifi Emireetota Arabaa bira dhaqu.


Ministeerri Ittisaa sochii waraanaa isaa ilaalchisee fayyadamtoota miidiyaa hawaasaa akeekkachiise

Haala yeroo Raayyaa Ittisaa Itoophiyaa ilaalchisee, ''odeeffannoo hin mirkanoofne miidiyaalee hawaasaarratti kanneen raabsan'' gocha isaaniirraa akka of qusatan Ministeerri Raayyaa Ittisaa Itoophiyaa akeekkachiise. Ministeerichi ibsa baaseen dhiyeenya kana gama Baha biyyattiin ''yaalii lootee galtootni al-Shabaab haleellaa raawwachuuf godhaniin barbadeeffamaniiru,'' jechuun tokkummaafi cimina humna ittisaa irra jiru ibseera. Kaaba Itoophiyaatti waraana humnoota Tigraay waliin ji'oota hedduuf gaggeefameen walqabatee ammoo ''gareen shororkeessaan TPLF dibbee waraanaa reebuutti jira'' jechuun himateera. Torban darbee kaasee ji'ootaaf dubbii ijoo kan ture dhimmi marii araaraa TPLF fi Mootummaa Federaalaa danqamaa akka jiruufi waraanni akka haaraatti eegaluufi dubbiin jedhu dhagaahamaa ture. Ministeerri Raayyaa Ittisaa Itoophiyaa ibsa isaa kanaan, ''deeggartootni TPLF maqa-balleessii Raayyaa Ittisaa Itoophiyaatti jiruu,'' jedheera. ''Dhimmi teeknikaa marii diigameera... raayyaan ittisaa humna isaa siqsaa jira... raayyaan ittisaa meeshaa gurguddaan nu haleelaa jira...caasaa isaa eegee ajaja kennameen haleellaan raawwatamaa jira'' yaadni jedhu miidiyaalee hawaasaarra naanneffamaa jira jedheera ibsi ministeerichaa. Miidiyaaleen biyya alaas akkasitti gabaasaa jiruu jedhee, miidiyaaleen biyya keessaa gariiniifi fayyadamtootni miidiyaalee hawaasaa ''himannaa diigaa ta'e kana wal-harkaa fuudhanii hafarsaa akka jiran hubanneerra,'' jedhe. ''Diinni asiin bahe asiin gale, humni firaa asiin bahe aasiin gale odeeffannoon jedhu gonkumaa oduu fi qabiyyee oduu ta'uu hin danda'u,'' jechuun odeeffannoon akkasii jireenya guyyuu lammiilee jeeqaa jedheera. Haala qabatamaa waraanni biyyattii irra jiru akkuma amma duraa barbaachisaa yeroo ta'etti ni ibsanaa jechuunis, namootni odeeffannoo hin mirkanoofne waa'ee Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa qoodan gocha isaaniirra akka of qusatan akeekkachiiseera. ''Beekaniis ta'e osoo hin beekiin gabaasa burjaajessaa, barbaachisaa hin taaneefi kan isaan hin ilaallanne qaamoleen miidiyaa hawaasaa raabsaa jiran gocha isaaniirraa akka of qusatnan cimsinee akeekkachiifna,'' jedha ibcichi. Waraana Waliinii Itoophiyaa erga eegalee ji'ootni 20 ol lakkaawwan kana xumuruuf tattaaffii godhamuuf mootummaan Itoophiyaa garee marii irratti hirmaatu ijaaree qajeelfama marii araaraa kana ilaallatus qopheessuu ibseera. Akkuma mootummaa Itoophiyaa mariif qophiidha kan jedhu TPLF gama isaan, marichi jaarsummaa Gamtaa Afrikaan gaggefamuun isaa akka isa hin gammachiifne ibsa. Mariin ni gaggeeffama jedhamus eessattiifi yoom akka eegalamu adda hin baane. Torban darbee kaasee ammoo yaaddoon waraanichi deebi'ee eegaluu mala jedhu ui sochiiwwan sana akeekan mul'achaa jiru. Humnoonni Tigraay adda waraanaa gara garaatiin Raayyaan Ittisaa Itoophiyaa ''haleellaan nurratti bane'' jedhanii yeroo himatan, mootummaan Itoophiyaa gama isaan himannichi marii nagaa irratti hirmaachuu jalaa "miliquuf" himannaa sobaa dhiyaate jechuun fudhatama dhabsiiseera.


Gareen mootummaa TPLF waliin mari'atu hojiisaa eegaluu beeksise

Koreen marii nagaa mootummaa, waraana mootummaafi TPLF jidduutti baatiiwwan kudha sagaliif gaggeeffamaa ture karaa nagaatiin xumuruu dandeessisu hojiisaa eegaluu beeksise. Gorsaa Dhimmoota nageenya biyyaalessaa Ministira Muummeefi miseensi korichaa Ambaasaadar Reediwaan Huseen, koreen nagaa kun walgahiisaa jalqabaa Kibxata Adooleessa 12, 2022 gaggeeffachuu ibsan. Ambaasaadar Reediwaan fuula tiwitara isaanii irratti akka beeksisanitti, korichi marii hoggansa Gamtaa Afriikaa jalatti gaggeeffamuuf sirna adeemsaafi hojiimaata isaa  irratti mari’achuun murtee dabarsuu himeera. Kana malees dhimmicharratti koreewwan birkii kan hundeeffaman yoo ta’u, haaluma caasaa kanaatiin itti gaafatamummaa hirachuun hojii eegaluu Ambaasaadar Reediwaan tiwitara isaanitiin beeksisaniiru. Haata’u malee mariin kun aanga’oota Tigray waliin yoom akka eegalamu, eessatti ta’a kan jedhurratti hanga yoonaatti gareewwan lamaan irraayyuu kan dhagahame hin jiru. Waraana Sadaasa 4, 2020 Tigraay keessatti eegale karaa nagaatiin xumura itti godhuuf gama mootummaa Itoophiyaatiin gareen marii hundeeffamuun kan ibsame torban lamaan dura ture. Koreen kun Ittaanaa MM fi Ministira Dhimma Alaa Itoophiyaa Dammaqa Makonniniin kan durfamu yoo ta’u, miseensoota torba qabaachunis ibsamee ture. Obbo Damaqa Makonii fi Ambaasaadar Reediwaaniin alatti Ministirri Haqaa Dr Geediyoon Xiimootiwoos, Daareektarri Olaanaa Eejjansii Odeeffannoo fi Nageenyaa Biyyaaleessaa Obbo Tamasgan Xirunah, Ittigaafatamaa Nageenya Odeeffannoo Raayyaa Ittisaa Jeeneeraal Birhaanu Baqalaa, Ittaanaa Pirezidaantii Naannoo Amaaraa Dr Geetaacho Jambaree, Ittigaafatamaa Olaanaa Damee Jidduugala Dimokiraasii Paartii Badhaadhiinaa Ambaasaadar Hasan Abdalqaadiir miseensummaan hammatamaniiru. Gama naannoo Tigraayi ammoo hanga ammaatti namoota maricha irratti hirmaatan ilaalchisuun kan jedhame homtuu hin jiru. Mootummaan Itoophiyaa marichi gamtaa Afriikaatiin akka gaggeeffamu ejjannoosaa kan beeksiise yoo ta’u, aanga’oonni Tigraay kan kana dura gamticha irratti komii qbaaachu ibsaa turan dhimma kanarra hanga ammaatti wanti jedhan hin jiru. Motummaan Itoophiyaafi humnootiin Tigraay lamaanuu waraanicha dhaabuun mar’achuuf fedhii akka qaban kan ibsan yoo ta’u, haata’u malee gareewwan kunneen hanga yoonaatti marii eegalusaanii ilaalchisuun ifatti kan himame hin jiru. Waraanni baatiiwwan kudha sagaliin booda Tigrayiitti eegalameen wal qabtee badiin lubbuu fi namoomaa olaanaan qaqabeera. Waraanichi Tigraayin alattis naannoolee ollaa Affaariifi Amaaraa keessattis babal’achuun buqqaatii miiliyoonotaafi badii lubbuu fi qabeenya hedduuf sababii ta’unsaa ni yaadatama.


Hoogganaan Tigraay marii ifaa Keeniyaatti gaggeeffamuuf qophii ta'uu ibsan

Dursaan TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa'eel(PhD) mootummaan isaanii marii ifaa mootummaan Keeniyaa eegaleef bakka buutota  isaa erguuf qophii ta'uu xalayaa banaa dhaabbilee idila addunyaaf erganiin beeksisan. Dabratsiyoon kana kan dubbatan mariin dhoksaan mootummaa Itoophiyaa fi hooggantoota Tigraay gidduutti Aruushaa, Taanzaaniyaatti adeemaa jira gabaasni jedhu yeroo dhagahamettidha. Hoogganaan Tigraay Dabrastiyoon ''qajeeltoowwan keenya faayidaaf booddeetti jennee dhoksaan waliigaltee raawwachuuf qophii miti'' jedhan. Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiyyi kibxata gaaffilee miseensota Paarlaamaarraa dhiyaateef deebii yoo kennan ''dhoksinee mariin gaggeessine tasayyuu hin jiraatu,'' jedhan. ''Dhimma marii nagaa ilaalchisee koreen dhimma kana hordofu hundaa'ee waan jiruuf wayita koreen waan irra ga'e dhiyeessu uummataaf ibsina.'' Xalayaan Banaa hoogganaan Tigraay barreessan Barreessaa olaanaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii, Gamtaa Awurooppaa, Gamtaa Afrikaa, miseensota Mana Maree Nageenyaa, ergamoota addaa Gaanfaa Afrikaa fi Amerikaa ni eera. Guyyoota dura barruun Firaans LeMonde jedhamu hoogganootni Tigraayifi mootummaa Federaalaa Aruushaatti mariyachuuf akka jiraniifi hooggantootni Tigraay gaaffii Lixa Tigraay irraa qaban kaasuu hoogganaa Finfinnee jirurraa dhagahuu gabaasee ture. Dubbii himaan TPLF Getaachew Raddaa yaadni gaaffii Lixa Tigraay dhuunfachuu dhiifameera jedhu gonkumaa sirrii aka hin taane ibsanii turan. Dabratsiyoon xalayaa isaanii kana keessatti ''nageenyi akka bu'u qophaa'ummaan qabnu qajeeltoo keenya dabarsinee laachuuf dadhaboo akka taanetti hubatamuu hin qabu,'' jedhan. Gamtaan Afrikaa waraana kana dhaabsisuu irratti gahee fi gaafatama irraa eegamu hin baane jechuunis komataniiru. Mootummaan Taanzaaniyaafi pireezidantiin biyyattii Saamiyaa Suluuhii nageenya akka bu'uuf tumsa godhanirraa abdii qabaachuu kan himan Dabrastiyon, Naayiroobiitti wal-arguuf beellama qabameen bakka buutota isaanii erguuf qophii ta'uu ibsaniiru. ''Pireezidantii Keeniyaatiin marii amma dura eegale irratti Naayiroobiitti wal-arguuf waliigaltee godhame cimsinee eegna.'' Jaarsummaan mootummaa Keeniyaa eegalame itti fufaa, hunda hammataa, walabaa fi haqa qabeessa kan jedhan Dabratsiyoon, mootummaan Ameerikaa, Gamtaan Afrikaa, Gamtaan Awurooppaa, Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomaniifi Yunaayitiid Arab Eemireets qooda keessaa akka qaban himan. ''Bu'uuruma kanaan jila olaanaa marii mootummaan Keeniyaa qopheesse kanarratti hirmaatu... erguuf qophiidha'' jedhan. Adeemsa marii araaraa Itoophiyaaf jecha gaanfa Afrikaatti bakka bu'anii hojjechaa kan jiran Pireezidantiin duraanii Naayijeeriyaa Oluseeguun Obaasaanjoo, ''mariin nagaa buusuu mootummaa Federaalaafi TPLF jidduutti taasifamaa jiru ''baayyee suuta garuu qajeelee deemaa jira,'' jedhanii turan. Aab Obaasaanjoon turtii BBC Focus on Africa waliin taasisaniin, haalli gama nagaa buusuutiin har'a irratti argaman kan baatiiwwan jahan duraa irraa adda ta'uu kaasan.


Namoonni ajjeechaa Toleetti raawwateen buqqa’an gargaarsi gahaan nu qaqqabaa hin jiru jedhan

Jiraattonni ajjeechaa Aanaa Gimbii, ganda Toleetti raawwateen qe'ee isaanii irraa buqqa'an gargaarsi gahaan nu gahaa hin jiru jechuun komatan. Jiraattonni BBCn dubbise akka jedhanitti guyyaa ajjeechan kun raawwatee kaasee namoonni heddu gargaarsa gahaa dhabuu irraa kan ka'e rakkataa akka jiru. Jiraatan aanichaa obbolaan dhiira fi dubaraa jaha jalaa ajjeefaman BBC tti akka himetti namoonni kumaatamaan lakkaa'aman masjiida fi bakkee keessatti baqatanii hanqina deeggarsa namoomatiin rakkataa jiru. "Namoonni buqqa'an hedduudha. Ijoolleen abbaa fi haati irraa ajjeefaman heddutu jiru. Namni waan nyaatu dhabee beelan rakkataa jira. Naannoo Amaaratti nu geessaa jennaan mootummaan nu dide," jechuun dubbatu jiraataan  kun. Haadha ijoollee jahaa kan ta'an baqataan kan biraa  BBCn dubbisee fi nageenya isaanif jecha maqaan isaanii hin eeramin ammoo, "Amma akaayii fa'aan jiraataa jirra. Gargaarsa jedhanii kan nuuf kennan, makaronii xaasaa tokkoo fi daakuu kiiloo sadi maatii tokkoof kennu" jechuun komii dhiyeessu. Jiraattonni gargaarsi nu qaqqabaa hin jiru jedhanis, Buusaa Gonofaan gargaarsa barbaachisu qaqqabsiisaan jira jedhe. Itti Gaafatamtuu Buusaa Gonofaa Wallaga Lixaa kan ta'an Aadde Natsaanat Alamayyoo mootummaan gargaarsa barbaachisu qaqqabsiisaa jiraachuu dubbatu. "Guyyaadhuma rakkoon kun mudatee kaasee namoota kanaaf akka Godina keenyaatti gargaarsi hatattamaa godhamaafii ture." "Warra Arjoo qubataniif ammoo mootummaan federaalaa fi naannoo gargaarsa isaan barbaachisu godheefii jira," jedhu Aadde Natsaannat. Akka isaan jedhanitti Dhaabbanni Fannoo Diimaa Addunyaas namoota buqqa'an kana deeggaraa jira. Buqqaatonni BBCn dubbises gahaa ta'uu baatus deeggarsi Dhaabbata Fannoo Diimatiin godhamaafii akka jiru hin haalle. Jiraattonni gargaarsa gahaa argataa akka hin jirre komatanis Aadde Natsaannat  komii namoota kanaa sodaa jirattonni qabaniin wal qabsiisu. "Soodaadhuma qaban irraa ka'ee komii kana yoo kaasan malee mootummaa fi dhaabbileen garaa garaa deeggarsa barbaachisuu geessafii jiru," jedhu. Aadde Natsaannat akka jedhanitti baay'ina namoota sababa ajjeechaa kanaan buqqa'anii ammatti lakkoofsa isaa akka hin beekne himuun garuu namoonni ajjeefaman saba tokko qofa akka hin taane fi Oromoonumti Gimbiitti dhalatee achitti ajjeefame odeeffannoo akka qaban BBC tti himaniiru. "Hanga maqaan namoota ajjeefamanii sirriitti qulqullaa'utti jenneeti malee akka miidiyaalen odeessan osoo hin taane, Oromoonni ajjeefamanis jiru," jechuun dubbatu Aade Natsaannat. Amma mariin uummata wajjin taasifamee qaamoleen nageenyaa achitti bobba'uun naannichatti nagaan akka bu'e dubbatu. Haleellan aanaa Gimbii Ganda Toleetti namatoota nagaa irratti gaggeeffame jedhame kun gaafa Waxabajjii 11, 2014 ture. Haleellaa kanaaf mootummaan Waranaa Bilisummaa Oromoo (WBO)- kan 'Shanee' jedhee waamu komata. Waraanni Bilisummaa Oromoo gama isaatiin haleellicha kan raawwate qaama mootummaan 'Gaachana Sirnaa' jedhee gurmeessedha jechuun qorannoon qaama walabaan akka gaggeeffamuuf waamicha dhiyeessera. Paartileen siyaasaa kanneen akka KFO fi ABO ajjeechaa lammiilee nagaa irratti gaggeeffame kanaaf gadda qaban ibsanii itti gaafatamummaan akka jiraatuuf qorannoon qaama bilisaan akka gaggeeffamu waamicha dhiyeessaniiru. US fi Komishiniin Mirga Namoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii ajjeechaa kana balaaleffachuun qorannoon walabaa akka gaggeeffamuuf waamicha godhaniiru.