Tajaajilli Ibsaa Addaan Cituun Tajaajiila Fayyaa Danqee Jira

Afrikaa Kibbaa keessatti tajaajiilli eleektrikaa addaan ciccituun hammaataa dhufuun, namoota miidhamoo ta'an balaaf saaxilee, tajaajila balaa tasaa irratti dhiibbaa guddaa uumee jira. Sababaan isaas mootummaaan biyyatti, dandeetti humna eleektrikaa kan biyyattiin qabdu, akka inni hedduminaan hojii irra hin ollee dirqisiisuu isaan ta’uun ibsamee jira. Dhaabbanni Annisaa ykn humna ibsaa mootummaa Eskoom jedhamu, yeroo ammaa hojii tajaajiila eleektrikaa addaan kutuu sadarkaa olaanaan hojiirra oolchaa kan jiru yoo ta’u, hanga beeksisni biraa kennamutti guyyaa guyyaan hanga sa’aatii 10tti maatii fi dhaabbileen daldalaa ibsaa malee turu. Johaanisbarg Kaaba magaalaa Saandtoon keessaa, ogeeyyiin tajaajiila fayyaa kan hatattamaa akka jedhantti, hanqiina ibsaa mudatee kanaan tajaajiila fayyaa qulqullina qabu kennuu danda’uu irratti dhiibbaa akkamii akka qabu ibsu. Isaan keessaa tokko Niikool Moorisan sabaa himaa biyya Biriteen ti akka himtetti, jeneereetaroota hospitaala hojii dhaabuu isaanii, hojjettoonni hospitaala kan kutaa dhukkubsattoota kunuunsa hatattamaa (ICU) ibsaan waan hin jirreef sa’atii 4faaf harkaan afarsuun akka qilleensa argatan taasisaa jiru . Ogeeyyiin fayyaa Ambulaansiin dhukkubsattoota gara hospitaalaatti fiduuf, ibsaan daandiwwan irraa waan hin hojjanneef rakkataa akka jiran, ibsamee jira.Kanneen ofiin sirritti afuura fudhachuuf rakkoo qabanis tajaajiila Oksiijinii dhabuun ibsameera. Afrikaan Kibbaa maddeen anniisaa haaromfamuu danda’an kanneen akka qilleensaa fi aduu hatattamaa bituu dhaan dandeettii humna ibsaa dabalataa qabaachuuf yaalaa jirti. Garuu kun yeroo gabaabaa keessatti hojii irra ooluun isaa waan fakkaatu miti.


Lammiin Sudaan Kan Diploomaatii Amerikaa Ajjeesee Deebi’ee Akka To’annaa Jala Oluu Amerikaan Gaafatte

Lammii Sudaan kana bara 2008 ajjeechaa dippilomaatii Amerikaaf adabi duu’aa itti muramee ture gidduu kana akka gadhiifamuuf murtii kenname, mootummaan Sudaan mala seeraa jiru hunda fayyadamuun murtee torban kana kenname keessa deebi’amee akka ilaalamuuf, Yunaaytid Isteetis kamisa kaleessaa gaafattee jirti. Abdelraouf Abuzeyid namoota biroo waliin ajjeechaa lammii Ameerikaa Joon Giraanviil fi michuu isaa lammii Sudaan, lamaan isaanii iyyuu dhaabbata Misooma sadaraa addunyaa Amerikaaf hojjataa kan turan yoo ta’u, Kaartuum keessatti namoota hidhataniin ajjeefamaniif yakkamaa ta’uun isaa mirkanaa’e. Dubbi himaan Ministeera haajaa Alaa Yunaaytid Isteetis Need Praayis ibsa gaazexeessitootaaf kennaniin, Mootummaan Sudaan murtee gidduu kana kennamee duubatti deebisuuf mala seeraa jiru hunda akka fayyadamu akkasumas Abuzeyidn irra deebi’ee akka to’atu gaafanna jedhan. Angawoonni Kamisa kaleessaa Ameerikaatti ambaasaaddara Sudaan waliin kan wal argan yoo ta’u, Sudaanti ambaasaaddarri Ameerikaa Joon Goodfreey dhimmicha irratti qondaaltota Sudaan kan sadarkaa olaanaa hirmaachisaa akka jiran Praayis himaniiru. Afrikaa bahaa, Sudaan fi Sudaan Kibbaatti Itti aanaa barreessaa kan ta’an Piitar Loord torbee dhufu gara Kaartuum yeroo imalan dhimm kana irratti tarkaanfii akka fudhatan gaafatu kan jedhan Praayis, nuti harka hin kenninu jedhan. Obboleessi Abuzeyid Wiixata dabree akka jedhetti, obboleessi isaa mana murtii olaanaa Sudaantiin gadhiifame.Kunis haleellaa Graanvil fi kanneen biroo galaafate sana ilaalchisee, bara 2020 Sudaan fi maatii miidhamtoota gidduutti waliigalteen doolaara miliyoona hedduutti tilmaamamu tolfame irratti hundaa’uun gadhiifame. Maallaqni maatiin Giraanviil mootummaa Sudaan irraa argatan kun harka caalu mana murtiitiin mirga gadhiifamuu fi maallaqa gatii dhiigaa fudhachuu akka ta’e maddi seeraa Sudaan dhimmichaan walqabatu tokko ibseera.


Al-Shabaabiin Dhabamsiisuuf Duula Bal’aa fi Isa Dhumaa Kan Geggeessan Ta’uu Somaaliyaa fi Hoogganoonni Biyya Hollaa Walii Galan

Hoogganoonni biyya hollaa Somaaliyaa gumii Roobii kaleessaa geggeessan irratti garee hidhattootaa irratti haleellaa bal’aan geggeessamaa ennaa jiru kanatti duula Al-Shabab irratti ofamu isa dhumaa geggeessuuf waadaa seenan. Prezidaantii Keeniyaa Wiiliyaam Ruutoo, giti isaanii kan Jabuutii Ismaail Oar Guellee fi muummichi ministeeraa Itiyoophiyaa Abiy Ahimed gumii prezidaantii Somaaliyaa Hassan Sheek Mohamudin qophaa’e irratti argamaniiru.\nHoogganoonni kun wal ga’ii sana booda ibsa baasaniin naannoo to’annaa Al-Shabaab jala ture guutummaa Somaaliyaa keessaa walaboomsuuf dhiibbaa isa xumuraa gochuuf walii galan. Baati dhiyeenya kanaa keessa, waraanni somaaliyaa fi milishoonni gosoota naannoo deggersa haleellaa samii irraa kan Yunaaytid Isteetis geggeessitee fi humnoota gamtaa Afriikaan naannoo hedduu garee kana harkaa gad dhiisisaniiru. Garuu Al-Shabaab amma iyyuu naannolee baadiyyaa bakka irraa Somaaliyaa fi biyyootii ollaa irratti haleellaa gaggeessu akkuma qabateetti jira. Maat Biraayiden garee qorannoo nageenyaa fi imaammataa Gaanfa Afrikaa irratti fuuleffate kan “Sahan Research” jedhamuu hundeessa. Al-Shabab Somaaliyaa keessa maadheffatus, guutummaa naannoo sanaa keessumaa Keeniyaa keessatti haleellaa lubbuu namaa galaafate raawwachuu fi Ityoophiyaa fi Jabuutii keessatti haleellaa raawwachuu isaa Biraayiden dubbataniiru. Kanaaf, kun dhimma Somaaliyaa fi olloonni ishee, al-Shabab irratti duula farra loote seentummaa geggeessuuf wal ta’iinsa uummatan qofaa miti jedhan. Caasaa kanneen al-Shabaabiin maallaqaan deggeranii, fi gutummaa naannoo sanaa keessaa deggertoota isaa qorachuu, adda baasuu fi hojii isaanii addaan kutuu ti jedhan Biraayiden. Wal ga’iin kun erga ministeeronni ittisaa fi hoogganoonni naga eegumsaa biyyoota arfanii Moqadishoo keessatti wal ga’uu dhaan gumii sanaaf qophaa’anii booda geggeessame. Xumura gumii sanaatti aansee hoggantoonni biyyoota afranii mala qindoomina kan waloo diriirsuuf akkasumas hidhattoota Islaamummaa irratti tarsiimoo hojii murteessaa ta’e waliin karoorfachuu irratti waliigaluu isaanii ibsaniiru.


Tokkummaan Mootummootaa Baqattoota Sudaan Kuma 900f Deggersa Akka Godhu Beeksise

Har’a Niiw Yoorkitti gaazexeessitootaaf ibsa kan kennan dubbi himaan Tokkummaa mootummootaa, jarmayaan baqattootaa kan Tokkummaa Mootummootaa (UNHCR), michoota sadarkaa addunyaa fi biyyaalessaa 41 waliin ta’uun, baqattoota Sudaan keessa jiran kuma dhibba 900 ol gargaaruuf deggersa maallaqaa kan kennu ta’uu labsee jira. Akka itti aanaan dubbi himaa Tokkummaa Mootummootaa Farhan Haq jedhanitti, Karoora baqattoota deggeruuf deebii kennuu kanaaf gargaarsa doolaara miiliyoona 500 oliif iyyachaa jira jedhan. “UNHCR karoorri deebii kennuu kun gargaarsa lubbuu baraaruu irratti kan fuuleffate ta’uu isaa cimsee kan beeksise ta’uu, akkasumas gargaarsa namoomaa fi misooma guddisuu fi furmaata waaraa irratti hojjechuuf kan akeeke ta’uu isaa hubachiisaniiru. Jaarmiyichi akka jedhetti Sudaan Afrikaa keessaa biyya koolu-galtummaan keessatti heddummaatu ta’uu dhaan sadarkaa lammaffaa irra kan jirtu yoo ta’u, baqattootaa fi koolu galtoota gara miliyoona 1.1 ta’an kan Sudaan, Eertiraa, Itiyoophiyaa, Rippabiliikii Afrikaa waaltaa, Chaad, Siiriyaa, Yaman fi biyyoota biroo irraa dhufan keessummeessiti.”


Abuunichi Kaatolika Rooomaa Poopi Firaansis Biyyoonni Durooman Afriikaa Irraa Harka Isaanii Akka Kaasan Gaafatan

Lubi kaatolika Roomaa pope Firaansis Kibxata kaleessaa jechuun Amajjii 31 daawwannaa Rippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo yeroo jalqaban summii ofittummaa Afrikaa keessatti walitti bu'iinsa oofaa jiru balaaleffachuu dhaan, addunyaan dureeyyiin albuuda lafa jala jiru caalaa namoonni gatii guddaa akka qaban hubachuu qabdu jedhan . Buufata xiyyaaraa irraa gara magaalaa guddoo Kinshaasaatti konkoolaataa isaanii kan phaaphaasii-tiin yeroo imalan namoonni kuma kudhaniin lakkaa'aman hedduun gammachuu isaanii kan ibsan yoo ta'u, kaan isaan duuba bu’anii kaan ammoo dhaadannoo dhageessisaa fi alaabaa mirmirsaa turan. Garuu miirri gammachuu, imala biyya alaa isaanii keessatti simannaa ho’aa ta’e keessaa tokko, Phaaphaasiin waggaa 86 kun ennaa isaan masaraa pirezidaantummaatti namoota kabajamoo waliin dubbatanitti dukkanaa’e. sababaa qabeenya albuudaa bal'aan, waraanaa, buqqa'iinsaa fi beelaa Koongoo keessatti bifa farra namoomaa dhala namaaf hin malle geggeessisuu isaa balaaleffataniiru. "Harka keessan Rippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo irraa. Harka keessan Afrikaa irraa fuudhaa, Afrikaa ukkaamsuu dhiisaa: albuudaaa fi lafa saamuu dhiisaa jedhan. Koongoon addunyaa irraa kuufama diyaamandii, warqee, sibiila diimaandii dabalatee albuudaa hedduu qabdi, garuu kanneen kun milishoota, loltoota mootummaa fi weerartoota biyya alaa gidduutti waldhibdee kaasaniiru. Abunichi biyyoonni durooman dararaa Koongoo fi Afriikaa bakka biroo keessaaf ilaalcha kennuu dhabuu isaanii qeeqaniiru. Firaansis hanga Jimaataatti Kinshaasaa keessa kan turan yoo ta’u, gama biyya walitti bu’iinsaa fi hiyyummaan raafamte ka biroo Sudaan Kibbaatti qajeeluuf jiru.


Abuuniin Kaatolika Roomaa Pop Firaansis Dawwannaaf Afriikaa Jiran

Abuuniin kaatolika Roomaa Firaansis daawwannaa guyyoota jahaaf gara Koongoo fi Sudaan Kibbaatti taasisuuf jecha Kibxata darbe kan ka’an yoo ta’u, biyyoota lama hiyyummaa, walitti bu’iinsaan dararamaniif ergaa nageenyaa fiduu yaaduuf jecha. Abunichi Firaansis “sammuun koloneeffataa” kan yeroo dheeraaf ture ammallee Afrikaatti fayyadamuuf yaada jedhan. Gareeleen gargarsaa imalli Firaansis walitti bu’iinsa addunyaa dagataman lamaan irratti akka fuuleffatanii fi rakkoo namoomaa suukaneessaa Afriikaa irratti addunyaan ilaalcha kennu akka haaromsuu fi yaalii arjoomtotonni taasisani fi Yukireeniif gargaarsi haaraan akka kennamu dursi akka kennamu gaafataniiru. Gareen gargaarsaa imalli Firaansis kun waldhabdee addunyaan dagatame lama irratti ibsa akka ibsu fi rakkoolee namoomaa hamaa Afrikaa keessaa tokko tokko irratti addunyaan fuula akka deebifatu taasisa jedhaniiabdachaa jiru, Yukireen keessatti illee gargaarsa haaraaf dursi akka kennmu ka jedhu irratti fuuleffatu jedhanii abdatu. Garuu imalli Firaansis hegeree waldaa kiristaanaa kaatolikii waliin kallattiin walitti isaan fida. Afriikaan addunyaa irraa waldaan kaatolikii kan keessatti guddataa jiru ardii tokkittii dha. Lubummaa fi jireenyi amantii gama guddisuun ga’ee guddaa qaba. Pop Firaansis tajaajila isaanii phaaphasummaa waggaa 10 keessatti isa 5ffaa yoo ta’u, waldaa kana lubbuu madaa’aniif akka dirree hospitaalaa bakka martinuu itti simatamaniif hiyyeeyyiin baooa mkabajaa itti argatan akka ta’u barbaadu.


Tokkummaa mootummootaatti Ambaadaadderri Ameerikaa Biyyi isaanii al-Shababitti Duuluuf Deggersa Qabdu Ibsan

Tokkummaa motummootaatti ambaaaadderri Yunaayitid Isteetis Liindaa Toomaas Griin Fiild, mootummaan Somaaliyaa duula al-Shabaab irratti geggeessuun foya’iina argamsiiaa jira jedhan. Naayiroobii keessatti tuuta oduu gama dijitaalii ibsa kennaniin ambaasaadder Griin fiild, mootummaan Yunaayitid Isteetis duula al-Shabaab irratti geggeessamu ilaalchisee deggersa inni qabu ibsaniiru. Deggersa gochuuf cina isaani dhaabbannee hojjetaa jirra jedhan. Mootummaa Somaaliyaa deggeruuf “Ergama Ce'umsa Afrikaa Somaaliyaa” jedhamu waliin hojjetaa jirra, kanaaf yaaliiwwan kun dandeettii al-Shabaab uummata Somaaliyaa, naannoo sana fi addunyaa shorokeessuuf qabu barbadeessa jedhan ambaasaadderittiin. Ambaasaadder Toomaas Griin fiilda arjoomtonni kan beela lubbuu galaafatuun dararamtu Somaaliyaa akka deggeran gaafataniiru. Dawwannaa isaanii Keeniyaa, Gaanaa fi Moozaambiiktti geggeessan ilaalchisee illee mari’ataniiru. Keessmaa Yunaayitid Isteetis rakkoo wabii nyaataa fi rakkoo nageenya naannoo hanqisuuf miseensota duraanii fi ammaa kan gola naga eegumsaa waliin michummaa qabdu cimistee kan itti fufuu ta’uu ibsaiiru.


Keeniyaan Mooraa Baqattootaa Duraan Cufuuf Turte Deebistee Banuuf Murteessite

Mootummaan keeniyaa mooraa baqattootaa guddichaa ammaan cufuudhaaf ture deebisee banuudhaaf murteesse jira. Sababni isaas waan baqattoonii haaraan gara biyyatiitti yaa’aa jiran baay’ataniif tahuu tu himame.


Ripaablikii Demookraatawaa Kongoo Bahaa keessatti namoonni Ajjeefaman

Gandoota Ripaablikii Demookraatawaa Kongoo bahaa keessatti, garee finciltoota ADF kanneen garee Islaamummaa waliin hidhata qabaniin haleellaa Dilbata kaleessaa gaggeeffame, yoo xiqqaate namoota 15 ajjeesuu qondaaltonni biyya keessaa ibsanii jiru. Haleellaa walfakkaataa dhiyeenya kana namoota 20 ol galaafatee sana torban tokko booda inni ammaa kun gaggeffame. Dilbata kaleessaa ganama sa'aatii 4 hanga sa'aatii 5 gidduutti yeroo tokkotti gandoota sadii irratti haleellaan raawwatameera," jedhan qondaalli naannoo sanaa Dieudone Malangai. "Ganda Manyala keessatti reeffa nama torba kan arganne yoo ta’u Ofay keessatti immo dubartoota torba dabalatee namoota saddeet du'aniiru," jechuun Malangai dhaabata oduu Ajaans Fraans Preesiif ibsan. Lakkoofsi namoota du’anii inni dhumaa kana caalu ta'uu akka danda'u hubachiisan. Maddi gargaarsa namoomaa Manyala keessatti lubbuun namoota torba, Ofay keessatti ammoo "yoo xiqqaate namoota saddeet" du'uu mirkaneesse. Loltoonni ADF sakatta’iinsa torban darbe bulchiinsa ollaa Kiivuu kaabaa keessatti gaggeeffameen, yoo xiqqaate lubbuu namoota 23 kan galaafate yoo ta’u, bulchiinsa walfakkaataa kana keessatti immoo yoo xiqqaate namoonni biroo 14 dho’iinsa boombii waldaa warra Peenxee Qosxee keessatti raawwatameen ajjeefamaniiru.


Addunyaan Somaaliyaa Hatattamaan Gargaaruu Qaba: Angawaa Amerikaa

Miseensi Kaabinee Yunaaytid Isteetis kan bara 2015 booda yeroo jalqabaaf Somaaliyaa daawwatan Liindaa Toomaas-Giriinfiild, arjoomtonni addunyaa biyya beelli lubbuu namaa galaafatu mudatee Somaaliyaaf, gargaarsa hatattamaa akka kennan gaafachaa jiru. Liindaa Toomaas-Giriinfiild haala mudatee kana ''kufaatii dhumaa kan hawaasa addunyaa'' jechuun waamaniiru. Tokkummaa Mootummootatti ambaasaaddarri Yunaaytid Isteetis kun. tarii akeekkachiisa cimaa hanga ammaatti waa'ee rakkoo kanaa Dilbata kaleessaa dhaga'aniiru. Caama yeroo dheeraa Somaaliyaa keessatti galmaa'e hin beekne kanaa, duuti garmalee "mirkanaa'aa dha". Hongee bara 2011 biyyattii keessatti sirnaan labsame, kan namoonni nuusa miliyoonaa ta’an itti dhuman sana inni ammaa kun kana caalu dha. Yeroo kana qondaaltonni gargaarsa namoomaa addunyaan bakka biraa ilaalaa jirti jedhu. Toomaas-Giriinfiild akka jedhanitti Waashingitan biyyoonni naannoo Galoo Galaanaa dhiyoo jiran Somaaliyaaf arjooma dabalataa akka godhan arguu barbaaddi. Yeroo ammaa kana qondaaltonni gargaarsa namoomaa akka jedhanti, addunyaan bakka biraa ilaalaa jirti jedhu. Amb Toomaas-Giriinfiild akka jedhanitti, biyyoonni naannoo Galoo Galaanaa dhiyoo jiran Somaaliyaaf arjooma dabalataa akka taasisan Waashiingtan arguu barbaaddi.


Looltoonni Faransaayi Burkiinaafaasoo Keessaa Guutummaan Ba’u Qabu : Mootummaa

Burkina Faasoo keessaa dhiheenya kana looltonni Fransaayii erga ba’ee booda, amma kanneen gara 400 qofatu biyyatti keessatti hafan, mootummaan hidhattoota Islaamummaa kanneen al-Qaayidaa fi Islaamiik Isteet waliin hidhata qaban akka loluuf gargaaraa jiru. Amma garuu biyyattii keessatti hedduun Raashiyaan akka gargaartu waan barbaadaniif mootummaan loltoonni Faransaay hundi ji'a tokko keessatti akka ba'an ajajeera. Ji’oota hedduuf namoonni magaalaa galma mootummaa Burkina Faasoo Ouagadougou keessa kan jiru embaasii Faransaayitti cinatti walitti qabamuun loltoonni Faransaay kutaa sana keessa jiraachuu isaanii mormaa turan. Looltoonni Fransaayii lootee seentoota Islaamummaa ittisuu waan hin dandeenyeef jecha, Raashaan seentee haa waraantu gaaffiin jedhu dabalaa dhufeera. Xiinxaltoonni waraanaa akka jedhanitti loltoonni Raashaa ykn leenjiin isaan kennan, hidhattoota Islaamummaa irratti dhiibbaa akkamii geessisuu akka danda’u ifa miti.


Ambaasaaddar Liindaa Toomaas Griinfiild Afrikaa Keessa Jiru

Tokkummaa Mootummootatti Ambaasaaddarri Yunaaytid Isteetis Liindaa Toomaas-Griinfiild daawwannaa guyyoota lamaaf Mozaambik karoorfatan, tola oltoota waliin biqiiltuu dhaabuun akkasumas balfa qarqara galaanaa naannoo sana jiru walitti qabuun eegalan. Griin fiild yeroo achii ga’an michoomnii biyyoota lameen gidduu hagam barbaachisaa akka ta’e , addumattu, haala qilleensa naannoo fi jijjirama qilleensaa irratti yaaddoo jiru ibsan. Griinfiild daawwannaa Amajjii. 26-27 gaggeessaniin, qondaaltota Tokkummaa Mootummootaa, abbootii qabeenyaa, barattoota duraanii kan sagantaa wal jijjiirraa Amerikaa keessa turan , barattoota hariiroo addunyaa fi miseensota waldaalee siivikii kanneen jijjiirama qilleensaa walsimsiisuuf hojii irratti bobba’an waliin akka wal argan .Amajjii 28 fi 29 immo gara Keeniyaatti imaluuf jira.


Hogganaan Islaamiik Isteeti Ajjeefamuu Somaaliyaan Simattee Jirti

Humnoonni addaa kan Yunaaytid Isteetis, qondaala gameessa garee Islaamiik Isteetii fi hojjettoota shororkeessummaa biroo 10 baadiyyaa Somaaliyaa gama Kaabaa keessatti ajjeesan. Hogganaa garee kanaa, Bilaal al-Sudaanii kan humnoota addaa Amerikaan baadiyyaa fagoo kan kutaa Somaaliyaa kaabaa keessatti ajjeefamuu mootummaan Somaaliyaa simate. Kun waan Baay’ee gaarii fi simatamuu jechuunn gorsaan waa’ee nageenya biyyaalessaa kan Pirezidaantii Somaaliyaa Huseen Sheek Alii Kamisa kaleessaa RSAtti himan. Angawaan kun magaala Waashingitan keessa kan jiran yoo ta’u, Islaamiik Iseeti akka Al Shabaab somaaliyaaf soda guddaa miti.Garu, hogganaan isaa Al Sudaaniin shoroorkeessaa bala’amaa kan Somaaliyaa fi Afrikaa Bahaa irratti balaa ta’uu danda’u ture jedhan. Maallaqa garee Islaamiik Isteetiif barbaachiisu kan qindeessu Al Sudaanii fi kanneen biro isa waliin turan lubbuun qabuuf yaaliin ta’e milkaa’uu dhabuun ibsamee jira. Mootummaan Yunaaytid Isteetis Al sudaanii waliin kan turan shoroorkeessonni kudhan ajjeefamuu ibsee jira. Angawoonnii ministrii ittisaa kan Amerikaa, namoonni nagaaa ykn siviloonni akka hin ajjeefamin ibsanii jiru.


Naayjeriyaan Buufata Donii Haaraa Hojiif Banaa Taasiiftee Jirti

Naayijeeriyaan buufata galaanaa gadi fagoo Chaayinaan ijaarame doolaara biliyoonaan lakkaa’amu Kibxata kaleessaa Amajjii 23 Leegoositti kan bante yoo ta’u, kunis muddama buufata doonii biyyattii salphisuu fi Afrikaaf wiirtuu geejiiba fe’umsa akka ta’uuf gargaara jedhamee eegama Kana malees fe’umsa gara bakka biraatti ergamuus ni qabata. Prezidaant Muhammadu Buhaariin ijaarsa bu’uuraalee misoomaa imaammata dinagdee mootummaa isaanii keessatti utubaa ijoo taasisanii jiru.kunis paartiin isaanii biyya bulchaa jiru filannoo pirezidaantii baatii dhufu irratti sagalee akka argatu gargaara jedhanii abdatu. Buufatni doonii haaraan Gala Gadi Fagoo hun, harka 75 dhaabbata Injinariingii Buufata Doonii Chaayinaa fi garee Tolaramiin abbummaan qabatee kan jiru yoo ta’u, hafaa isaa mootummaa naannoo Leegoos fi Abbaa Taayitaa Buufata Doonii Naayijeeriyaa gidduutti qoodama


Mootummaa Ruutoo Mormiina Jedhu Odiingaan

Hogganaan paartii mormituu Keeniyaa Raayilaa Odingaa Wiixata kaleessaa Amajjii 23 deggertoonni isaa mootummaa pirezidaantii Wiliyaam Ruutoo akka morman gaafataniiru. Kanaafis sababaan kennan, filannoo falmisiisaa Hagayya darbe geggeessame seera qabeessummaa Rutoo mulqee jira kan jedhu ture. Kan Ruutoo kan ta’e Gamtaan Kwaanzaa kan Keeniyaa, filannoo gaggeeffamee sanan Odingaa irratti injifannoo dhiphoo kan galmeesse yoo ta’u, ba’iin filannoo sanaas, wiirtuu lakkoofsa sagalee kan biyyoolessaa keessatti, jeequmsa uumameen kan walqabate yoo ta’u, injifannoon isaas Mana Murtii Olaanaatiin mirkanaa’ee ture. Gamtaan Odingaa garuu torban darbe ragaa haaraa shirri hojjatamuu agarsisuu argachuu isaanii ibsuun mootummaan Ruutoonaangoo gadhiisuu qaba jedhan. Murtiin Mana Murtii Olaanaa injifannoo koo mirkaneesse kan jedhan Ruutoon, Odingaan mormii waamuun bulchiinsa isaa mancaasuuf karoorfate jechuun himatan.


Gaazexxessaan Kaameeruun Reeffi Isaa Argamee Jira

Gaazexeessaan raadiyoo Kaameeruun beekamaan kan gareen mirga miidiyaa butamuu jedhee waamu hordofee, achi buuteen isaa dhabamee ture booda du'ee argame jechuun hojjechiisaan isaa fi poolisiin Dilbata kaleessaa ibsanii jiru. Maartineez Zogoo daayreektarri olaanaa buufata raadiyoo dhuunfaa Yaounde keessatti argamu Amplitude FM fi qopheessaa urjii sagantaa guyyaa guyyaa beekamaa ture . Gaazexxeessaan ganna 51 kun yeroo hunda dhimmoota malaammaltummaa kan ilaalu yoo ta'u, namoota barbaachisoo maqaa isaaniitiin gaaffii keessa galchuu irraa duubatti hin jenne. Kibxata darbee irraa eegalee achi buuteen isaa dhabamee ture. Gulaalaa olaanaa raadiyoo kanaa Charly Tchouemoutti dhaabta oduu AFP akka ibsanti, "Har'a ganama barii gara Ebogo (Yaounde irraa gara kaabaatti kiiloo meetira 15) dhaqeen reeffa Martinez Zogo argeen jira Itti aanaan abbaa alangaa achitti kan argaman yoo ta’u haati warraa isaas reeffa isaa adda baasuuf achi turtejedhan. Maddi poolisii maqaan isaa akka hin dhahamne gaafatan dhaabta oduu AFPf Gaazexessichi du’uu mirkaneessee jira.


Baqattonni Koongoo Magaala Naayroobii Keessatti Hiriiran

Gareen gosa Tuutsii irraa ta’an Roobii dabree magaalaa galma mootummaa Keeniyaa Naayroobii keessatti hiriira mormii gaggeessaniin, gara Rippabiliika Dimookiraatawaa Koongootti nu deebisaa jechuun gaafatanii jiru. Warri gostii Tuutsii kun akka jedhanti, waggaa tokko dura wal waraansa biyya isaanii Koongoo keessatti gaggeeffamu dheessuun Keeniyaa baqanne jedhu. Garu mootummaan Rippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo Kiinshaasan irraa, isaan lammii Rwaandaa ti, kanaaf lammiwwan kooti jedhee beekkamtii hin kennuuf jedha. Gostii Tuutsii waggoota kurnan lamaa oliif kaampii Keeniyaa keessa qubatan akka jiran kan himan yoo ta’u, mootummaan Koongoo lammiwwan koo mitii waan isaaniin jedheef jecha, biyya kan hin qabnee taane jedhu.


Burkiinaafaasoo Keessatti Hidhattootaan Kan Butaman Dubartoota Qofa Miti: Abbaa Alangaa

Torban dabree Burkiinaafaasoo keessatti shakkamtoota Jihaadiin haleellaan gaggeeffame dubartoota, shamarran fi Daa’imman gara 60 ta’an butamanii fudhatamuutti kan geessee ta’u amanna jechuu isaanii, abaan alangaa kutaa Kamiisa kaleessaa ibsanii jiru. Qorattoonni amma sakatta’iinsi torban darbe Burkina Faasoo keessatti jihaadiin shakkaman dubartoonni, shamarranii fi daa’imman gara 60 akka butaman taasiseera jedhanii amanu jechuun abbaan alangaa naannichaa Kamisa ibseera. Gabaasaaleen duraan ba’an dubartoonni gara 50 ta’an akka butaman kan agarsiisan ta’uu ibsi abbaa alangaa kutaa Jiboo gama kaabaa, Issouf Ouedraogo irraa kenname ni mul’isa. Garuu poolisiin amma shamarranii fi daa'imman reefuu dhalatan warra butaman keessaa akka jiran fi qorannaa haaraan jalqabamuu ibsameee jira. Roobii darbe gareen Sochiin Mirgoota Namoomaa Burkinaabee jedhamuu, tarree maqaa dubartoota butaman jedhe 61 tarreessee, kana keessaa kanneen yoo xiqqaate 26 ta’an, umuriin isaanii 18 gadi ta'e keessa jiru jedhee jira.


Mootummaan Somaaliyaa Hidhattoota Al- Shabaab Ajjeesuu Isaa Ibsee Jira

Somaaliyaa Kibbaa fi giddu galeessa keessatti duula waraanaa adda addaa lama gaggeeffameen hidhattoonni al-Shabab 69 ajjeefamuu qondaaltonni waraana Somaaliyaa Kamisa kaleessaa ibsaniiru. Raayyaa Ittisa Biyyaa, milishaa gosa michuu ta’anii, fi michoota addunyaa naannoo Shaabel Giddu galeessaakeessatti duula gaggeessaniin, yoo xiqqaate hidhattoonni 49 ajjeefaman jedhan, Dubbi himaan Ministeera Raayyaa Ittisa Somaaliyaa Birgaadeer Jeneraal Abdullaahii Alii Anood, Loltoonni mootummaas garee shororkeessaa kana irraa meeshaa waraanaa booji’uu akkasumas humnoonni waloo kun Roobii dabree galgala qonna tokko keessatti hidhattoota kana waraanan jedhan Anod. Lafa qonnaa Sheek Qaasim kan naannoo Dhagahow ganda Hawadleykan bulchiinsa Shabelle Giddugaleessaa keessatti yeroo deebi'anii of gurmeessaa jiranii haleellaa tasaa kan isaan hin eegne irratti gaggeessine jedhan Anod. Qonni kun magaalaa galma mootummaa biyyattii Moqaadishoo irraa gara kaabaatti gara kiiloo meetira 60 fagaatee kan argamu yoo ta'u, baatii Onkolooleessa keessa humnoota mootummaa fi milishoota gosa michuu ta'aniin to'annoo al-Shabab jalaa fudhatame. Kibxata darbe hidhattoonni Al shabaab maadhee waraanaa Somaaliyaa naannoo sana jiru irratti haleellaa gaggeessaniin, ajajajaa tokko dabalatee yoo xiqqaate looltoota mootummaa 7 ajjeesaniiru.


Lammiileen Sudaan Kibbaa Butaman baraaraman

Sudaan Kibbaa keessatti dubartootaa fi ijoollewwan hidhatootaan umnaan butaman 88 ta’an baraaramuu isaanii ministirri odeeffanno bulchiinssa naannoo Joongilee Joon Maaniyun Sagalee Amerikaatti himani jiru. Bulchiinsi mootummaa naannoo Joongile fi bulchiinsii naanoo olla Piiboor Isa guddaa- 'Greater Pibor' lola ji’a guutuu hidhatootaa namoottan kana butaanii wajjin erga taasisanii booda, tarkaanfii duraatiin namoottan 68 boodaa irra immoo ijoollewwan 20 harka hidhattootaa keessaa baasanii dhaabbata mootummoota gamtoomaniitti dhaabbataa dhimma ijoolewwanii hordofu UNCEF ti kennanii jiruu. Sudaan Kibbatti ogeetti dhimma atattamaa kan 'UNICEF' Emaa Tuuk, gichi umnaan butuu, umnaan gudeeddii, hokkorri saalaa namoottan baraaraman kana irra gahuu isaa ibsaanii, unaan butamanni fudhatamuun qaamaa fi qor-qalbii ijoollewwanii, maatiif hawaasaa irratti dhiibaa guddaa akka qabuu sagalee Amerikaatti himuu isaanii gabaasinii chaalton Dookii Suudaan Kibbaa irra qophaaee ibsee jira.


Haleellaawwan Beenin Keessatti Finxaaleyyin Geggeeffaman

Baayyinni hokkarawwan garee finxaaleyyiitin wal qabatan bara darbe kaaba beeniin keessatti muudatan; kanneen mootummaan ifatti beeksise caalaalan jedha, gabaasni dhiheenya kana bahe. Gabaasan VOA Heenrii Wiilkins gara Beenin imaluudhan namoota haleellaa raawwatamee ijaan argan keessaa dubbisee waan qindeesse Jaalannee Gamadaatu dhiheessa.


Sidaa Dubartoota Waraana Dahomiyiif Dhaabbate

Beeniin keessatti siidaan dubartoota Waraana Dahomeyiif dhaabbate kaampaanii Kooriyaa Kaabaa qoqqobbiin irra godhameen ijaaramuu akka hin oolle ragaa ni mul'isan. Mootummaan Beeninoo garuu haalera. Siidaan kun fiilmii Hooliwuud 'The woman King' jedhamu keessatti agarsiifameera.


Hogganaan Waraanaa Sudaan Bulchiinsa Siivilii Deebisuuf Cicha Qabaachuu Irra Deebiin Ibsan

Sudaan keessatti waraanni biyya bulchaa jiruu fi gamnii sivilootaa filannoo dura mootummaa ce’umsaa waggaa lamaa turu dhaabuu irratti waliigaltee dhumaa yeroo jiran kanatti, waraanni biyya bulchaa kan Sudaan aangoo siiviilii jala akka seenu dhaadatee jira. Gabaasa Mikaa'el Atit Sudaan Kaartuum irraa erge Befeqaaduu tu dhiyeessa.


Naayjeeriyaa Keessatti Namoonni Buufata Baaburaatti Buutaman Barbaadamaa Jiru

Humnoonni nageenyaa kan Naayijeeriyaa imaltoota baaburaa 30 ol kanneen dhuma torban darbee namoonni hidhatan buufata baaburaa kutaa Edoo gama kibbaa haleeluun butan barbaadaa jiru. Imaltoonni kun baabura galgalaa seenuuf eegaa osoo jiranii hidhattonni dhukaasa bananii miidhaa irra gahan. Haleellaa kanaan namoonni 32 butamanii kan fudhataman yoo ta’u tokko keessaa miliqee ba’eera jedhu aangawoonni. Haleellaan akkasii Naayjeriyaa Kibbaa keessatti ennaa dhaqqabu kun kan jalqabaa yoo ta’u, filannoo baatii dhufu jechuun Guraandhala keessa gaggeeffamuuf jiru dursee yaaddoo nageenyaa uumee jira.


Rwaandaan Komiin Addunyaa Dhiyeessaa Jiru Dhaabchuu Qaba Jetti

Hawaasni addunyaa walitti bu’iinsa Rippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo bahaa keessaaf Rwaandaa komachuu itti fuufa tanaan, baqattoota koongoo kanneen Ruwaandaa keessa jiraatanii fi kumaatamaan lakkaa’aman ari’uu kan jalqaban ta’u , Preezdaantiin Ruwaandaa Pool Kaagaameen sodaachisaa jiru. Wiixata kaleessaa magaalaa galma mootummaa Rwaandaa Kiigaalii keessatti sirna kakaa pirezidaantii haaraa Seenetii Ruwaandaa, Firaankoos zaaviyaar Kaaliindaa booda prezidaant Kaagaameen haasawa dhageesisaniin, baqattoota keessummeessuu keenyaan booda itti gaafatamuu keenya ykn isaanii irratti miidhaa dhaqqabuuf gaafatamuuf deemna jedhan. Kagameen ergaa kana dabarsuudhaaf afaan biyyaalessaa biyyatti irraa gara Ingiliffaatti jijjiruun kan dubbatan yoo ta’u yeroo baayyee hawaasa addunyaa dubbachuu ennaa barbaadan akkasuma gochaa turan. Dhugumaan komatamuuf qophaa’aa jirra, garuu waan gochuu qabnu hojjechuu keenyaan ni komatamna, jechuun kaagaameen ennaa dubbatan, miseensonni Paarlaamaa Ruwaandaa harka walitti rukutuun simatan. Mootummaan Koongoo fi gabaasnii Tokkummaan Mootummootaa dhiheenya kana baaseen, sochii finciltoota M-23 jedhaman kan irra caalaan isaanii Tutsi ta’an fi Kongoo baha keessatti mootummaa Koongoo lolan Ruwaandaan deeggaramuu jechuun komatu. Ruwaandaan immo kun dhimma keessoo Koongooti jechuun himata kana yeroo hunda haaltee jirti.


Doniin Masrii Galaana Keessaa Ba’uun Lafa irra Ga’uun Ibsamee Jira

Dooniin boqqolloo fe’ee galaana Masrii keessa deemaa ture, booda irra bishaan keessaa gara lafaatti eega ba’e booda, bishaanti deebi’uu isaa, Abbaan Taayitaa Sulula Suweez wiixata har’a ibsee jira. Dhaabbanni tajaajila sululaa Leth jedhamu akka jedhetti dooniin moggaafama maqaa MV Glorii jedhamtu naannoo magaalaa Qantaraa cina, bulchiinsa suluula Suweez Ismaa’iliyaa jedhamutti bishaan keessaa ba’e. Dhaabbatichi akka jedhetti dooniiwwan 3 harkisaniin donii sana bishanti deebisanii akka deemuu gochuuf hojjechaa turan. Qondaaltonni dooniin kun lafa akka rukuttu maaltu akka taasise waan beekan gad fageenyaan hin qaban turan. Kutaaleen Masrii, kan bulchiinsa gama kaabaa dabalatee, gaafa Dilbataa haala qilleensa hamaan mudatee ture. Odeeffannoon hordoffii saatalaayitii kan dhaabata oduu Asoosheetid Prees xiinxale akka agarsiisutti, Doniin MV Glorii jedhamtu kun, Sulula Suuez kan daandii tokko qofa qabu kan buufata donii Said irraa gara kibbaatti Galaana Meditiraaniyaanii irratti argamu isheetti.


Polisiin Keniyaa Kanneen Ajjeechaan  Edwiin Chilubatin Shakkaman Hidhaa Jira

Keniyaa keessatti, ajjeechaa qabsa’aa waa’ee namoota saala wal fakkaataan jaalalleewwani ta’anii kan ta’e Edwiin Chilubaa kan reeffi isaa kukkutamee saanduuqa sibilaan daandii cinatti gatamee argame irratti Poolisiin Keeniyaa shakkamtoota dabalataa to’annaa jala oolchuu isaa miidiyaaleen Dilbata kaleessaa gabaasanii jiru. Kanneen mirga namaaf falman namoota akka Edwiin Chilubaa kanneen hawaasa keessaa e eeguuf carraaqqiin cimaan akka godhamu waamicha dhiyeessan.Kunis erga Edwiin suluula Keeniyaa Lixaa keessatti haala hokkaraan guutameen ajjeefamee booda. Poolisiin Jimaata darbe akka jedheetti, ogeessa suuraa kaasuu kan Edwiiniif hiriyyaa yeroo dheeraa ta’e to’anna jala olcheera. Drgaggeessa ganna 25 kan ta’e Edwiin Chilubaa Keeniyaa keessatti adda duree qabsaa’aa akkasumas moodeela fi dizaayinara faashinii ture. sambata darbe shakkamtoonni biroo sadii reeffa isaa gatuu keessatti gahee qaban jedhamuun to'annoo jala ooluu isaanii gabaasni miidiyaalee qondaaltota poolisii wabeeffachuun gabaasan. Reeffi Edwiin Chilubaa magaalaa Eldoreet irraa gara kiiloo meetira 40 fagaatee kan argame, erga konkolaataa reeffa isaa fe’e deemaa ture irraa gatamee booda ture.


Somaaliyaa Keessati Haleellaa Raawwatameen Namoottan 10 Ajjeefaman

Somaliyaa keessatti Roobii har’aa konkola’attota lamma irraatti haleellaa qaqqabeen namoonii 10 du’anii hedduun maadaa’u isaanii haanga’oota Poolsii biyyatti waabeffachuudhaan Assooshiyeetid Prees/AP gabaaseeraa. Kutaa Hiraan bakka Mahaas Jedhamuu irratii haleelaan raawatame kun mooraa loltootaa kan naannoo sana jiru irrati kan akkeekkatee ta’u isaa kan ibsee gabaasnii AP gareen Al shabaab itti gaafatamumaa fudhachuu isaa beeksiseera. Balaa Kanaan namoon du’an hunduu Siviilota akka ta’an beekameera. Karaa biraatiin, Prezidaantiin Somaaliyaa Haasan Sheek Mohaammud bara haaraa 2023 keessaa mootummaan isaanii garee hidhattoota Al shabaab akka balleesuu ibsanii jiruu. Prezidaantin Somaliiyaa hasaa simannaa bara haraa sababeeffachuudhaan taasisanin barii haaraan 2023 Somaaliyaa keessatti bara badhaadhinii fi nageenyii itti mirkanaa’udhaa jedhaniiru. Prezidaanti Haasan Sheek Mohaammud erga aangoo qabatanii as waraanni biyyaalessaa Somaliiyaa milishoota Gosaalee waliin ta’uudhaan tarkaanfiin garee hidhatootaa Al shabaab irratti fudhachaa jirun milkaa’nsaa akka argachaa jiru gabaasameeraa. Haasa Prezidaantichaa irratti namoottan yaada kennan keessa tokko itti aanaa muummee ministiraa kan turaanii fi yeroo amma dhaaba miti-mootummaa “Horncenter” jedhamuu fi wiirtuu qorannoo imaammataa kan hoggananu Ahimad Abdiisalaam yaadaa Prezidaantichaa dinqisiifatanii , hojii dhimmaa nageenya biyyatti garee naga eegdotaa gamtaa Afrikaa irraa dhiheenyatti fudhachuuf akka karoorfatan himanii jiru. Somaaliyaa keessatti xiinxalaa siyaasaa kan ta’an Abdulaahii Gaafoow gama isaniitiin, haasaan Prezidaantichaa, haasawwan hoggantootaa mootummaa biyyatti duraanii irraa akka adda hin taanee ibsanii qoqqobiin meeshaa waraanaa dhaabbanni mootummoota gamtoomanii irraa kaa’e amma hin kaaneetti biyyatiin of dandeessee akka gargaarsaa waraana gamtaa Afrikaa jalaa bahu hin dandeesu jedhan. Waraanii gamtaa Afrikaa bara 2007 jalqabee somaaliyaa keessa kan jiru yemuu ta’u, dhuma baraa 2024 irraa kaasee ergamnii fi dirqamnii isa ni xumurama.


Walitti Bu’iinsa Sudaan Kibaatiin Namoonnii 6 Ajjeefaman

Sudaan Kibbaa kutaa Joongilee keessatti guyyoottan sadan darbaan waltii bu’insaa raawwatameen yoo yaratee namoonni 6 du’anii hedduun madaa’uu isaanii akkasumas, loon kuma tokkoo fi dhibba afurii fi ja'aatamni haleelaa aanaa Uroor jedhamu keessatii raawatameen saamamuu isaanii haanga’oonii mootummaa naannoo Joongilee ibsuun isaanii gabaasameera. Ministirii odeeffannoo mootummaa naannoo Jongilee, John Samu’eel Manyu’on jiraattonii kutaa isaanii dargaggoonii hidhatanii naannoo olla bulchiinsa PIBOR keessa socho’an daangaa ce’anii haleella raawachuu danda’u jechuudhaan soda keessa akka jiran VOA ti himanii jiru. Xiinxaltoonni siyaasaa Sudaan kibbaa , hokkorii biyyatii keessatti dhiheenya kan mul’achaa jiruu akka babalchaa hin deemne tarkaanfii attattamaa fudhatamuu akka qabu hubachiisuu isaanii Waakhe Simuun Wudduu Jubbaa irraa gabaasee jira. Karaa biraatiin dhaabbata mootummoota gamtoomaniitti, Sagantaan midhaan nyaataa Adduunyaa, WFPn karooraa tarsiimuu Sudaan kibbaa kan bara 2023 amma 2025 hojii irraa oolchuu jalqabuu isaa beeksisee jira. Adeyinka Badejo bakka bu’an daarekteera WFP kan sudaan kibbaa akka VOA ti himanitti boordiin dhaabbatichaa qarshii Doolaara Biiliyoonii 3 fi qabxii 7 sadaasaa darbee keessaa ramaduu isaa ibsaniiru. Akka dhaabbanii Mootummoota gamtoomanii jedhutti, sudhaan kibbaa keessatti namoonii balaa beelatiif saaxilaman miiliyoonii 8 caalaa isaanii dubartootaa fi ijoollewwan kan ta’an yemuu ji’a Eblaa amma Adoolessaatii waan jireenyaaf isaan gargaaruu barbaacha adeemaan haleellaan irratii raawachuu akka danda’u ibsuu isaa Deng Gahaayi VOA dhaaf gabaaseera.


Libiyaa Keessatti Awwaalli Jumlaa Argamee Jira

Magaalaa qarqara galaanaa waaltaa Sirte kan Libiyaa keessatti awwaala jumlaa kan namoota 18 argachuu isaanii aangawoonni Libiyaa ibsanii jiru. himaniiru. Iddoo awwaalli kun itti argamees, walitti bu’iinsa biyyatti mudatee keessatti maadhee jabaa kan garee Islaamiik Isteet ture. Waajirri namoota eessa buteen isaanii dhabame hordofuu Dilbata kaleessaa ibsa baaseen, reeffi namootaa kun gara hospitaala sirxeetti ituu hin ergamiin dura, naannoo Sabaa jedhamu keessaa qotameee ba’e. Hogganaa abba irree biyyatti mo’ammar Gaadaafiif bakka dhaloota isaanii kan taate Sirteen bara 2015 fi 2016 gidduutti to’annoo garee Islaamummaa jala galte. Gareen hidhattootaa kun al qaayidaa waliin, biyya boba’aan badhaadhe kana keessaa bu’aa argachuuf jecha milla gad dhaabate. Kunis finciila bara 2011 ka’e fi waraana sivilii biyyatti liqiimse kan Neetoon giddu seene eega ka’e booda. Hidhattoonni kunneen dhuma irratti Muddee bara 2016 humnoota Liibiyaa Amerikaa fi tokkummaa mootummootaan deeggaramaniin magaalaa guddoo Tripoli keessatti ari’aman. Loltoonni garee Islaamummaa duraanii kun kanneen dhibbaan lakkaa’aman manneen hidhaa Liibiyaa keessatti hidhamanii kan jiran yoo ta’u, hedduun isaanii murtii eegaa jiru.


Jaarmayaan Godaantoota Addunyaa Gargaarsa Somaaliyaaf Ka Oolu Maallaqaa Gaafataa Jira

Humnoonni nageenyaa kan Somaaliyaa kutaalee giddu galeessaa biyyatti kan to’annaa al shabaab jala turan haaraa gadhisisaa yeroo jiran kanatti, Tokkummaan Mootummoota hojii namoota al-Shabab jalaa baqatan wiirtuuwwan keessatti deebisanii dhaabuu geggeessu itti fufuuf maallaqa akka hin arganne dubbata. Jaarmayaan Godaantota addunyaa ykn (IOM) deeggarsa arjoomtootaa wiirtuuwwan Moqaadishoo, Baayidoo fi Kismaayoo keessatti hojii irra oolchu, bara haaraa kanaaf maallaqa akka hin qabne ibseera. “IOM Yeroo ammaa kana sagantaa deeggarsaa itti fufuuf maallaqa hin qabu,” jechuun Somaaliyaatti itti gaafatamaan ergama IOM Frantz Keleestin RSA ti himaniiru. Mootummaan Somaaliyaa fi arjoomtonni hojii sagantichaa kan gara fuula duraa irratti waliigaltee irra yoo hin ga’an ta’e, pirojektii doolaara miliyoona hedduutti tilmaamamu kanaaf, maallaqni kennamu bara haaraa seenu keessatti, dhaabbachuu akka danda’u dhaabatii kun dhiheenya kana aangawoota Somaaliyaa beeksiseera. Amma hanga Muddee 31 gidduutti maallaqa kana yoo hin arganne, saganticha deeggaruun itti fufuuf haala dandeesisuu hin qabnu, jechuun Celestin deebii barreeffamaa RSA sagantaa Afaan Somaaleef barreeffamaan ibsanii jiru. Deeggarsi keenya bor jechuun Mudde 31 bara 2022 ni dhaabata jedhan.


Sudaan Kibbaa Loltoota 750 Gara Republiikii Demokraatawaa Koongoo Ergite

Biyyii Sudaan kibbaa gurmuu biyyoottan baha Afrikaa isa Republiikii Demokraatawaa Koongoo keessatti nageenyaa kabachisuuf yaalaa jiruutti makamuudhaan loltoota 750 garaa RDK ti ergitee jirti. Prezidaantiin Sudaan kibbaa Saalvaa kiir waraanaa biyyaa isaanii baha koongoo keessaatti bobba’u yemuu geggeesan, Koongoo keessaatti nageenyaa mirkaneesuudhaaf adeemaa akka jiran ibsanii naamusaa gaarii akka agarsiisanii fi ajaja akka kabajan gorsa keenuun isaanii gabaasameeraa. Waraanii Sudaan kibbaa waraanaa hawaasaa baha Afrikaa kan keniyaa, Burundii fi Ugaandaa waliin ta’auudhaan hokkora koongoo keessatti rawwataa jiruuf deebii kennuudha fi biyyatti tasgabeesuudhaaf akka ta’e ibsameeraa. Ministirrii ittisaa fi dhimma sooramtootaa kan mootummaa Sudaan kibbaa Anjelinaa Teeny Sudaan kibbaa miseensa hawaasaa baha Afrikaa ta’uudhaan Koongoo keessatti nageenyaa fi tasgabii mirkaneesuudhaaf qoodaa qabdii jedhaniiru. Waraanni Sudaan kibbaa magaalaa Goomaa bakka waraanni Koongoo garee hidhatootaa “M23” jedhamuu wajjin lola irraa jiru akka qubatuu kan ibsee gabaasiinii Shee’ila Poonii gareen M23 waggoottan kurnan darbaniifii siviilotaa irraatti miidhaa geesisuudhaan kan himatamu ta’uu isaa eere jira.


Afrikaa-Taateewwan Ijoo Bara 2022

Filannoon, fonqolchii mootummaa, weerarri dhukkubaa fi haalli qilleensaa hamaan dhimmootii ijoo bara 2022 Afrikaa keessatti muudatan keessaa hanga tokko. Rakkoon fageenya kiiloo meetirii kumaatamman laakkaawwamu keessatti uummame kan akka jijjirrama qilleensaatii fi waraanni Yukireen ardii kanarratti gaaga’ama hamaa geechiseera jedhan, hayyoonni. Gabaasa Assoshiyeetid Pires Jaalannee Gammadaatu dhiheessa.


Miseensi Kongiresii Ameerikaa Milkaahina Waraanni Somaaliyaa Al-Shabab Irratti Argate Jejan

Lammiin Ameerikaa hidha dhalata Somaaliee qaban- miseensi Koongresii Yunaaytid Isteets Ilhaan Omaar injifannoo mootummaan Somaleefi humnoonni hawaasaa hidhattoota al-shabab naannoo giddugaleessa somalii irratti argamsiisan jejaniiru. Ilhaan dhiheenya gara Somaaliyaa imaluun hoggantoota byyattii wajjin wal arganiiruu gabaasa Sagalee Ameerikaa kutaa afaan Somaaleetiin qindaahe Jaalanneetu dhiheessa No media source currently available


Kaameeruun Namoota Rakkatan Gargaaraa Jirti

Kaameeruun guyyaa ayyaaneeffannaa dhalachuu gooftaa Yesuustti aansee guyyaa jiruun, akkaa aadaatti fudhatamee namoota harka qalleeyyiif kennamaa kan ture yoo ta’u, barana immo ijoollee biyya keessaatti manaa fi qe’e ofii irraa buqqa’aniif guutuummaa biyyatti keessatti, kennaa kennuun kabajaa jirti. Mootummaan Kaameeruun, waldoonni Kristaanaa fi gareewwan gargaarsaa waliin ta’uun, daa’imman kuma kurna hedduutti lakkaa’aman kanneen walitti bu’iinsa adda baatoota biyyattiitiin manaa fi qe’e ofii irraa buqqa’aniif nyaata, kitaabaa fi kaffaltii mana barumsaa kennuuf hojjechaa jiru. Daa’imman 300 ol Wiixata kaleessaa galma hawaasaa Bandjoun kan magaalaa galma mootummaa Yaoundé keessatti walitti qabamanii kennaa isaanii fudhatanii jiran.


Garee Oduu Gabaastootaaf Falmu Gaazexxeessaan Aljeriyaa Keessatti Hidhame Akka Hiikamu Gaafate

Aangawoonni Aljeeriyaa gaazexeessituu Ihsane El Kadi, daayreektara miidiyaalee haaraa Raadiyoo M fi Maghreb Emerjent akka gadhiisan Dhaabbanni Rippoortaroota Daangaa hin uggurre gaafatee jira. Raadiyoon M akka jedhetti El Kadiin to’annaa jala kan oole erga ergamtoonni Daayirektoreetini Waliigalaa kan Nageenya Aljeeriyaa ja’a waajjira Raadiyoo M fi Maghreb Emergent sakatta’anii kompiitaraa fi galmeelee to’annaa jala oolchanii booda. Raadiyoo M, fi buufata interneetii, akkasuma, Maghreb Emergent fi marsariitii isaa, bakka dhumaa Aljeeriyaan oduu walaba ta’e irraa argamuutti ilaalama. Miidiyaaleen oduu kunneen akka jedhanitti, hidhaa fi sakatta'iinsi kun qaama duula sodaachisaa fi doorsisa yeroo dheeraaf aanga'oonni gaggeeffamaa turan keessaa tokko ta'uu ibsaniiru. Gareen Gaazexeessitoonni Daangaa hin uggurre Tiwiitara isaanii irratti akka barreesseetti, mala akkasiin hidhamuu isaaf kan gaabbee yoo ta’u, gaazexeessaan kun akka gadi lakkifamuu fi hojii miidiyaalee biyyattii keessatti hojjetan akka kabajamuuf waamicha dhiyeessa.”


Riphxee Looltonni  Kongoo Keessatti Namoota Nagaa Butan

Riphxee looltonni M - 23 jedhaman Rippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo bahaa keessatti tattaaffii nagaa buusuu dhiheenya kana godhamus, wal waraansa uumamee keessatti, kanneen milishoota diinaa waliin tumsa jechuun shakkan namoota nagaa booji’aa akka jiran maddeen biyya keessaa Wiixata kaleessaa dhaabbata oduu Ajaans Fraans Prees AFPtti himaniiru. Gareen kun naannoo raafama keessa jiran hedduu keessaa tokko yoo ta’u ji’oota darban keessa naannoo waraanaa fi milishoota bulchiinsa Kiivuu kaabaa irraa fudhatee gara magaalaa guddoo isaa Gomaatti tarkaanfatee jira. Gareen M23 jalqaba namoota 50 kan qabatee yoo ta’u keessaa yeroo ammaa yoo xiqqaate 18 isa harka akka jiranii fi gara maadhee ofitti geessuu isaa dubbata.


Gaazexeessan Seneegaal Hidhaa Keessatti Nyaata Lagate Hospitaala Geeffamee Jira

Gaazexeessaa fi mootummaa Seeneegaal qeequun beekamaa kan ta’ee Pape Ale Niang himannaa irratti dhiyaate mormuuf jecha nyaata lagachaa kan ture yoo ta’u gara hospitaalaatti geeffamuu isaa abukaatoon isaa Dilbata kaleessaa dhabaata oduu Ajaans Fraans Prees (AFP) ti himanii jiru. Niang sambata dabree galgala sababa nyaata lagachuu isaa isa dhiyeenya kanaa, fayyaan isaa gad adeemaa eega bulee booda gara hospitaala Daakaaritti geeffamuu isaa abukaatota isaa keessaa tokko kan ta'an Moussa Sarr ibsanii jiru. Dhimma yaaddoo addunyaa kaasise kun, Niang Sadaasa 6 to'annoo jala oolee odeeffannoo ittisa biyyaa miidhuu malu ifa gochuudhaan himatame. Muddee 2 nyaata lagachuu kan jalqabe yoo ta'u, boodarra fayyaan isaa erga hammaatee booda mana yaalaa seene. Yeroodhaaf gadhiifamuun isaaf kenname ture, garuu Muddee 20, mormii beela biraa yeroo jalqabu ammas to'annoo jala oole. Hogganaan marsariitii oduu toora interneetii Dakar Matin jedhamu kan ta'an Niang, yeroo hunda dhimma yeroo irratti barruulee barreessuudhaan Senegaal keessatti bal'inaan hordofama. Senegaal gabaasa Bilisummaa Pireesii bara 2022 irrati biyyoota 180 keessaa sadarkaa 73ffaa irra jirti. Kunis isa bara 2021 ture irraa 24n gad bu’e.


Loltoonni Somaaliyaa Eertiraa Keessa Turan Biyya Isaaniitii Deebi’uu Jalqabaniiru

Xiyyaarri jalqabaa loltotaa mootummaa Somaaliyaa Eertiraa keessatti leejisamaa turan fe’e magaala Moqaadishoo buuffata Xiyyaaraa Adilee Adduunyaa Aden Addee qubachuu isaa Ministirri Ittisaa Somaliyaa beeksisan. Abdulqaadiir Mohamad Nur sochiin loltoota kumaan lakkaawaman kaasuu guyyoottan dhihoo keessatti akka xumuramu, loltoonni kunis biyyatii deebi’anii lola mootummaan isaanii gurmuu hidhattooota Al shabaab irrratti taasisaa jiruu akka jabeessan VOA afaan Somaliitti himaniiru. Loltoonni Somaaliyaa yeroo jalqabaa leenjiidhaaf kan Eertiraa seenan Hagyyaa bara 2019 yemuu ta’u, leenjii waraanaa lafoo addaa, leenjii umna galaanaa fi umnaa qileensaa fudhachuun isaanii gabaasameeraa. Loltoonni Somaaliyaa 5,167 Eertiraa keessatti leenjii fudhachaa akka jiran VOA ti kutaan Afaan Somaalii maddaawan adda addaa irraa mirkaneefachuu isaa gabaasee jira. Bara 2007 kaasee, Yeroo ammaa Somaliyaa keessatti hojii nageenya kabachiisuu irratti bobba’ee kan jiruu waraanii ergama Ce’uumsa Somaliyaa kan gamtaa Afrikaa jalatii hundaa’e dirqama isaa Muddee bara 2024 akka raawwatu gabaasameeraa.


Loltoonni Somaaliyaa Eertraatti Leenji’an Biyya Ofiitti Deebi’aa Jiran

Preezdaantiin Somaaliyaa Hasan Sheek Mohaammad loltoonni Somaaliyaa Eertiraa keessatti leenji’an torban muraasa keessatti gara biyyaatti akka deebi’an beeksisaniiru. Mohamud akka jedhanitti, loltoonni kun gareewwan jalqabaa ji’a kana keessa gara biyyaatti galuu akka jalqaban himaniiru. Baatii Amajjii waggaa dhuftuu guutummaan biyyatti kan deebi’an ta’uu illee beeksisaniiru. Dargaggoonni Eertiraa yeroo dhiyootti ni deebi’u” jechuun torban darbe wal ga’ii uummataa Magaalaa Minneapolis keessatti miseensonni hawaasa Somaalee irratti hirmaatan irratti haasaa dhageessianiin dubbataniiru. Viidiyoon sagantichaa wiixata kaleessaa maxxanfame. Xumura baatii Muddee kanaa dura deebi’uu ni jalqabu, hanga baatii Amajjiiti hojiin isaa ni xumurama jedhan.. Qophii ta’eera waan ta’eef yeroon isaa boodatti harkifata jennee hin yaadnu jedhaniiru. kana harkifannaa hin eegan.” Mohamud bara kana Caamsaa 15 kan filataman adeemsa filannoo yeroo dheeraa fi falmisiisaa hoggantoota siyaasaa Somaaliyaa gidduutti taasifameen booda. Kan isaan dura turan Mohaammad Abdullaahii Farmaajoo akka jedhanitti, haala siyaasaa biyyattii ho'aa ta'een deebi'uun loltoota 5000 boodatti harkifate. VOA tajaajilli Afaan Somaalee maddeen hedduu irraa akka odeeffatetti, loltoonni somaaliyaa kanneen Eertraa keessatti leenjifaman 5,167 ta’u.  Mootummoonni Somaaliyaa, itti aanan dhuma bara 2024tti waraana ga’umsa qabu ijaaruuf hojjechaa turaniiru.  Mohaammad gahee humnoonni Gamtaa Afrikaa Amajjii bara 2007 irraa eegalee biyyattii keessa turan qabaachaa galateeffataniiru.  ''Obboloota yeroo rakkisaa keessa Somaaliyaa deeggaruuf dhufanii dha,'' jedhan.


Preezidaant Raamaafosaan Marsaa Lammataaf Filaman

Hojii irra oolfama kan deggeran sooressaa fi hawwii guddaa kan qabu Siiriil Raamaafoosaan, himata saamicha maallaqaa ji’ootaaf isaan rakkisee tureen miidhaa guddaa irra ga’us, wiixata har’a irra deebi’amee hogganaa paartii biyya bulchaa jiru Kongiresii Biyyoolessaa Afrikaa (ANC) ta’uun filataman. Kongiresii Biyyoolessaa Afrikaa waggoota kurna sadiitti dhiyaatuuf aangoo irra yeroo jiru kanatti, Raamaafosaan marsaa lammaffaa mataa biyyaa ta’uuf tarkaanfii fudhatame dha. Garuu maanguddoon umriin 70 kun yeroo jalqabaaf bara 2017 hogganaa dhaabaa ta’uun yeroo filataman sana caalaa yeroo ammaa adaan wal qooduu gadi fagoo paarticha keessa jiruun Raamaafosaan raafama keessa jiru.. Kongiresii Biyyoolessaa Afrikaa paartii Nelson Maandeellaan qabsoo sirna Appaartaayidii xumuruuf hundeessan ture. Raamaafoosaan bara 2018 yeroo pirezidaantii ta'an Afrikaa Kibbaaf ''barii haaraa'' akka ta'u waadaa galan. Garuu suuraan isaanii yeroo Sanaa himata irratti dhiyaateen dinagdeen jedhame kan hin mul'anne ta'eera. Raamaafosaan jalqaba baatii kanaa mana qonnaa ofii cabsuun maallaqa dhoksuuf yaalan jedhuun, himannaa aangoo irraa kaafamuu banuuf yaaliin mormitootaan durfaman irraa hafan.


Ameerikaan Haleellaa Qilleensaa Somaaliyaa Keessatti Raawwatten Hidhattoonni 15 Ajjeefaman

Waraanni Yunaaytid Isteetis haleellaa qilleensa irraa haaraa marsaa lama loltoota al-Shabab kanneen Somaaliyaa kutaa Hirshabelle keessatti raawwachuu gabaasee jira. Waraanni Amerikaa Afrikaa keessaa ibsa baaseen, Muddee 14 fi 17 naannoo magaalaa qarqara galaanaa Adaleetti haleellaa “of ittisuu waloo” lama garee kana irratti raawwachuu isaa ibseera. Haleellaan kun kan gaggeeffame gaaffii Mootummaa Federaalaa Somaaliyaa biraa dhiyaateen akkasumas, humnoota Raayyaa Ittisa Biyyaa Somaaliyaaf deeggarsa gochuuf akka ta’e ibsamee jira. Haleellaan jalqabaa Moqaadishoo irraa gara kaaba bahaatti kiiloo meetira 176 fagaatee kan gaggeeffame yoo ta’u, hidhattoonni torbatu ajjeefame. Haleellaan lammaffaan Moqaadishoo irraa gara kaaba bahaatti tilmaamaan kiiloo meetira 220 fagaatee kan raawwatame yoo ta’u, loltoonni al-Shabab saddeet ajjeefamuun ibsamee jira. Waaltaan ajaja wanaa Amerikaa kan Afrikaa keessaa qabdu ykn Afriikoom faana bu’iinsa jalqabaa gaggeesseen namoonni nagaan ykn sivilonni hin ajjeefamne akkasumas hin madoofne. Afrikoom haala jiru hordofuu akka itti fufuu fi akka barbaachisummaa isaatti odeeffannoo dabalataa kan kennu ta’u ibsa baaseen hubachiisee jira. Mootummaan Somaaliyaa Muddee 15 akka gabaasetti naannoo ganda Juhay fi Gulane kan Godina Hirshabelle keessatti al-Shabab irratti duula gaggeessaa ture. Duula michoota addunyaa waliin ta’uun sa’aatii 48f gaggeeffame kanaan loltoonni al-Shabab 88 akka ajjeefaman mootummaan ibseera. Kunis yeroo baay’ee haleellaa qilleensaa biyyoonni michoota waraana Somaaliyaa ta’an hirmaachuu isaanii kan agarsiisudha.


Prezidaant Baayiden Hoggantoota Afrikaa Irbaata Afeeran

Prezidaantiin Yunaayitd Isteets joo Baayiden hirmaattotaa walga’ii Afrikaa fi Yunaayitid Isteets masaaraa mootummaa keessatti irbaataa Afeeranii jiru. Sirna afeerraa Irbaataa Roobii kaleessa galagala taasifamee kana irratti Prezidaanti Seenegaali fi duraa taa’aa gamtaa Afrikaa Maakii Saal wajjin qodaa dhangaa itti dhugaa jiran walbiraa qabanii olkaasanii tokkummaa Afrikaa fi Yunaayitid Isteets kan ibsan Prezidaant Baayiden, “ tokkoo taanee adduunyaa naga qabeessaa fi ffayya qabeesaa ta’ee uumuu , carraa caala walqixa ta’e, carraa haqaa, carraa badhaadhinaa caalaa ta’ee nama hundaafuu umuu ni dandeenyaa jedhanii jiru. Afrikaa keessatti felannoo deemokraatawaa ta’ee taasisuu irratti Yunaayitid Isteets michuu amanamtuu akka taate kan ibsan prezidaant Baayden, waggoottan Sadan dhufaanuuf Inveestimentii Afrikaa keessatti taasifamuuf kan oluu qarshiin Doolaara Biiliyoonii 55 wixata dheengaddaa mootummaa Yunaayitid Isteets mirkaneessuun isaa kan jalqabaa ta’uu isaa ibsaaniiru. Yunaayitid Isteets daldalaa fi Inveestimentii dhuunfaa gargaaruudhaaf jecha doolaaraa Biiliyoonii 15 kan biraa ramaduu ishees prezidaant Baayiden ibsanii jiru. Karaa biraatiin ministirri dhimma alaa Yunaayitid Isteets Antoonii Bliinken “waliin hojjannoon Afrikaa wajjin jiraachuu qabuu waa’ee maallaqaa qofa miti. Inuumaayyuu, wa’ee gidiraawwan jajjaboodhaa fi barbaachisaa ta’n duraa akka hawaasaa adduunyaatii waliin dhaabbachuudha “ jedhanii jiru. Itti dabaluudhaanis, “ yoo tokko taanee hojjanne, yoo jabeenyaa keenyaa walitti fiduu dandeenye, egeeree lammiilee keenyaa badhaadhinaa fi naga qabeesaa ta’e mirkaneessuu akka dandeenyyu amantaa cimaan qaba jedahniiru.


Roobi Yandoon Ripaablikii Dimokraatawa Koongoo Keessaa Lubbuu Namaa Galaafate

Magaalaa guddoo Rippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo Kiinshaasaatti lolaa fi sigigaachuu lafaa sababaa rooba cimaatiin mudateen yoo xiqqaate namoonni 100 du’uu fi hedduu madaa’aniiru. Muummichi ministeeraa Jiin Maaykil Samaa Lukondee ammallee reeffaa fi miidhamtoota biroo itti fufee jiraachuu dubbatan. Akka gabaasaleen jedhaniitti jiraattonni bakkaawaa 24 naannoo magaalaa Kinshaasaa jiraatan kanneen miliyoona 12 ta’an balaa rooba yandoo kanaan miidhamaniiru. Namoottan balaa Kanaan midhaman keessaa tokko miidhaa isaanirraagahee yemuu ibsan, manni jireenyaa fiqabeenyi isaanii hunduu manca’u isaa dubbatanii namonin, iisaan beekan hedduun du’uu isaanii fi isaan lubbuu dhaan hafuu dubbatan. Akka angawoonni jedhanitti badiin hamaan kan qaqqabe bakkeewwan namoonni seeraan ala manneen itti ijaarratanitti. Wagga sadiin dura, lolaa fi sigiigaachuun lafaa magaalaa Kinshaasaa keessatti namoota 32 ajjeesuun isaa ni yaadatama.


Walga’iin Hoogganoota Afrikaa fi Yunaayitid Isteetis Hirmaannaa Dhaabbatoonni Dhuunfaa US Afrikaa Keessatti Qaban Cimsuuf Jedhame

Gumiii Hoogganoota Afrikaa fi mootummaa Yunaayitid Isteetis as Waashinton keessatti geggeessamaa jiru irratti sagantaan ijoon itti xiyyeeffatame hirmaannaa dhaabbatoonni dhuunfaa Yunaayitid Isteetis egeree Afrikaa keesatii qabani dha. Walgahii guyyootan sadan dhufanuuf taasifaman kana irratii hooggantoonni biyyoottan Afrikaa 40 olii tu hirmaata. Waayit Haawus ammoo hirmaannaa isaa Ardittii keessaa cimsachuu barbaada.


Baqattoonni Jabuutii Gargaarsa Ga’aa Argataa HIn Jirru Jedhan

Baqattoonni Eertiraa mooraa Alii Adeh ka Jibuutii keessa jiraatan VoA'tti akka himanitti, hanqina nyaataa, tajaajila eegumsa fayyaa, fi biyyoota sadaffaatti qubsiisuun walqabatee rakkoon isaan mudachaa jiraachuu dubbatan. Baqattoonni kun, ji’atti nama tokkoof daakuu kiiloo 6 fi firaankii Jibuutii 1000 akka argatani dubbatu, kunis gahaa miti jedhan. Rakkoon biraa mooraa baqattootaa keessatti isaan mudate hanqina tajaajila fayyaa ti. Akka namoonni eeruu kennan jedhanitti, yeroo rakkoon fayyaa isaan mudatu hunda tajaajilli yaalaa waan hin jirreef mooraa keessatti yaalamuu hin danda'an. Baqattoonni kunis waggoota 8 hanga 14tti gara biyyoota sadaffaatti qubsiisamuuf carraa tokko malee haala hamaa keessa jiraachaa turuu isaanii himaniiru. Dhimma kana irratti VOAn yaada akka kennu gaaffii dhiheesseef deebii kan kenne UNHCR jalqaba bara kanaa raashiniin nyaataa baqattoota Jibuutii keessaaf WFPn kennu sababa addaan cituu ujummoo dhiyeessii mudateen gara dhibba irraa harka 50%tti gadi cabuu isaa ibseera. Ji'a darbe irraa eegalee garuu hanga guutummaan kennamuu jalqabeera jechuun UNHCR ibseera.\n\nKomii tajaajila fayyaa ilaalchisee dhaabbatichi akka jedhetti, Jibuutiitti baqattoonni lammiilee biyyattii qixa tajaajila fayyaa biyyaalessaa akka argatan, taasifameera. Bara 2022tti, akka gumaacha tattaaffii fi waadaa Mootummaan gale deeggaruutti, "UNHCR wiirtuuwwan yaalaa biyyoolessaa keessatti baqattootaaf qoricha ittisaa fi wal’aansaaf oolu paakeejii 176 kenneera" jechuun deebiin iimeelii dhaan kenname ibsee jira. Mirga qubsumaa ilaalchisee, UNHCR akka jedhetti, adeemsi qubsumaa akka addunyaatti weerara COVID-19n dhiibbaa guddaa kan irraan gahe yoo ta’u, sababa daangaa sochii mootummoonni biyyaalessaa tatamsa’ina dhibee kanaa to’achuuf kaa’aniin iddoowwan argachuun baay’ee hir’ateera. "Dabalataanis biyyoonni hedduun qaama hojimaata salphisuu ta'uun daangaa idil-addunyaa isaanii cufaniiru, kunis dhimmoota fudhatama qabaniif deebi'anii qubsumaa akka tursiifamu taasiseera" jechuun ibseera  Mootummoonni sababaa weerara COVID-19 uggura sochii kaa’anii kaanis daangaa isaanii waan cufaniif jecha baqattoota gara biyya sadaffaatti hojiin sochoosuu gad xiqqaachuu isaa UNHCR hubachiiseera. Waggaa kana garuu Jaarmiyichi baqattoota fudhatama aragatan gara biyya sadaffaatti hojii geessuu kan jalqabu ta’uu beksisee jira. Jabuutii, Eertraa, Somaaliyaa, Yemenii fi Itiyoophiyaa irraa kannen ta’an baqatoonni kuma 35 mooraa baqataa afur keessa kan jiraatan ta’uun beekameera.


Walgahiin Hooggantoota Yunaaytid Isteetis fi Afrikaa Kibxata borii Waashingitan keessatti Jalqabama

Prezidaant Joo Baayiden hoggantoota Afrikaa gara 50, jila isaanii waliin jiru akkasumas lammiilee Afrikaa kan hojii dhuunfaa fi hawaasa diyaaspooraa Ameerikaa keessa jiran keessummeessuuf jira. Sarj Mombouli Ameerikaatti ambaasaaddara Rippabiliika Koongoo fi dura taa'aa Korporeeshinii Dippilomaasii Afrikaati. Walgahii Hooggantoota Amerikaa fi Afrikaa kanaaf qophaa’uuf ji’ootaaf qondaaltota Waayit Haawusii fi Ministeera Dhimma Alaa waliin hojjechaa akka turan RSA tti himaniiru. Wannii irraa eegaa jirru, tokkoffaa, tumsi biyyoota Afrikaa tokkoon tokkoon isaanii fi Ameerikaa gidduutti sadarkaa biyyoota lamaattiakkasumas sadarkaa ardii Afrikaa fi Ameerikaa gidduutti cimuu qaba. Walgahiin kun Ameerikaan milkaa’ina Ajandaa 2063 Gamtaa Afrikaaf gumaacha akka ta’us barbaanna jedhan. Ajandaan 2063 guddina hawaasummaa fi dinagdee hunda hammate, ida’amuu ardiilee fi naannoo, bulchiinsa dimokiraatawaa, nagaa fi nageenyaaf dursa kan kennu yoo ta’u, ardiin Afrikaa dirree addunyaa irratti taphattuu olaantummaa qabdu ta’uun akka deebi’ee dhaabbatu taasisa jedha Gamtaan Afrikaa. Prezidaant Baaraak Obaamaa bara 2014tti walgahii hoggantoota Amerikaa fi Afrikaa isa jalqabaa waamuun isaanii ni yaadatama.


Weerarri COVID-19 Afriikaa Keessaa Xiqqaachaa Deemus Of Eeggannoon Barbaachisaa Dha Jedha WHOn

Jarmayaan Fayyaa Addunyaa Afrikaa keessatti namoonni COVID-19 qabaman lakkoobsi isaanii hanqachuu kan itti fufan ta’us weerarri vaayrasii koroonaa akka hin dhumanee fi uummanni dammaqinaan eeggachuu akka qaban akeekkachiisee jira jechuu dhaan Liisaa Shilaayiin Jenevaa irraa gabaasteetti. Dhiheenya kana torbaneen afurii as dhibeen COVID-19 deebi’ee mul’achuutti aansee, Afrikaatti lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii fi du’anii ammas gadi bu’aa jira. Erga lakkoobsi kun dabaluun ji’a tokkoof ture kun Sadaasa 20 xumuramee as, Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa namoota haaraa vaayirasichaan qabaman 12,300 0l ol galmeessee jira, namoonni 50 ammoo du’aniiru. Afriikaaf Daarektarri WHO kan naannoo Matshidiso Mo’etii akka jedhanitti, lakkoofsi kun erga bara 2020 weerarri vaayrasii koroonaa jalqabee sadarkaa isaa isa gadi aanaa irra jira. Moo’eetiin waggoota sadan darban keessatti invastimantiin COVID-19 ilaalchisee ba’e, bu'aa kan argamsiise yoo ta'u, naannichi vaayirasicha dandamachuu danda'eera jedha. Lakkoofsi siree kutaa wal’aansa cimaa dabaluu fi oomishni oksijiinii wal’aansaaf oolu dabaluu isaa tuqaniiru. Afrikaan dandeettii laabraatoorii ishee cimsuu ishee dubbataniiru, garuu keessumaa namoota baay'ee saaxilamoo ta'aniif hanqinni talaallii yaaddessaa ta'e akka jiru itti dabaluu dubbataniiru.


Jiloonni Afriikaa 50ni Gumii  Hoogganoota Yunaayitid Isteetisee fi Afriikaa Kan Washingten Keessaa Irratti Hirmachuuf Jiru

Bulchiinsi Baayiden, wal ga’ii jiloota Afriikaa 50 Washingten keessaa, kanneena akka fayyaa, dimokrasii, bulchiinsa, investimentii, misooma, jijjiirama qilleensaa fi rakkoolee kanneen biroo irratti mari’achuu dhaan, waaltaalee Afriikaa, lammiiwwanii fi biyyoota guddisuu akkasumas ga’oo taasisuuf akka itti fayyadaman kan abdatan ta’u angawoonni bulchiinsichaa gameeyyiin kamisa kaleessaa dubbataniiru. Wl ga’ii hoogganoota Ameerikaa fi Afriikaa torban dhuftu geggeessamu irratti, hirmaattonni, chaayinaa Hindii, ardii Ameerikaa fi dachii Awrooppaa irra jireessaa caalu irra kan jiraatuu fi baay’inni uummata isaa addunyaa keessaa harka shan keessaa harka tokko kan ta’ee fi afaan addunyaa irra jiru sadii keessaa tokko kan keessatti dubbatamu ardii Afriikaa rakkoolee mudate, waan isa barbaachisuu fi abdii hegere jiru irratti guyyoota sadiif Washington keessatti mari’achuuf jiru. Gumiin hoogganootaa Kibxata dhuftu jalqabamu kan irratti fuuleffatu, michummaa Ameerikaa fi Afriikaa kan yeroo dheeraa daran cimsuu akkasumas dantaa waliin jiru jajjabeessuu, sagalee lammiiwwan Afriikaa akka dhaga’amu gochuu dhaan rakkoolee bara kana mudatan waliin ta’uun irra aanuuf jechuu dhaan hoogganaan gameessi bulchiinsa Baayiden tokko dubbataniiru. Dubbi himaan gumii nageenya biyyoolessaa VOAf akka himanitti, jiloonni 50n afeeraman gamtaa Afriikaa dabalatee biyyoota 49 irraa dhufan gumii kana irratti akka hirmaatan kan mirkaneessan yoo ta’u, garuu sadarkaa mootummaa isa kam irraa akka ta’e hin ibsine. Biyyoonni shan kan hin affeeramne ta’uu White House beeksii jira. Gamtaan Afriikaa Burkinaa Faasoo, Maalii Giinii fi Sudaan sababaa isaan heera biyyaan ala mootummaa jirjjiiranii fi kan irraa hambise yoo ta’u, Yunaayitid Isteetis kan mooggaatti baate Eertraa wlaiin illee hariiroo diplomaasummaa hin qabdu. Jiloonni martinuu hoogganoota biyyaa erguuf karoora kan hin qabne ta’uu angawoonni gaazixeessota VOA kutaa Afriikaa adda addaaf kan ibsan yoo ta’u, angawoonni sadarkaa ol aanaa kallattii dhaan yoo hin hirmaatin hagam bu’aa akka qabaatu gaaffii kaasanii jiru. Prezidaantiin Sudaan ministrii haajaa alaa ofii erguuf jiru. Kan biyyi isaanii walitti bu’iinsa gosaan raafamaa jirtu muummichi minsteeraa Itiyooophiyaa, waltajjii dhiiraan dhuunfatame irratti prezidaantii dubartii ka biyyattii akka bakka isaa bu’aniif erguuf jiru.


Himannaan Malaammaltummaa Prezidaantota Afrikaa Kibbaa Irratti Dhihaatu Maqaa Paartii ANC‘rra Mallattoo Hamaa Kaa’aa Jira

Siirii Raamaafoosaa himannaa malaamaltummaatiin prezidaantii Afrikaa Kibbaa yokaan hoogganaa paartii ANC qubni itti qabame isa duraa miti. Oduun waa’ee malaammaltummaa aangoo mootummaati fayyadamuu ka’u lammiwwan Afrikaa Kibbaa waan dinqsiisu miti. Akka xiinxaltoonni jedhanitti haalichi maqaa ANC irratti mallattoo hamaa kaa’aa jira.


Hongee Gaanfa Afrikaa Mudateen Ijoollee Keeniyaa Miliyoona Tokkotu Hanqina Nyaataan Miidhame

Hongeen Gaanfa Afrikaa Keeniyaa dabalatee guutummaa biyyoota naannichaa keessatti beela caalaatti hammeessaa jira. Akka aangawoonni jedhanitti, Keeniyaa keessatti ijoollee miliyoona tokko hanqina nyaata madaalawaatiin miidhamee jira. Yeroon roobaa marsaa shanaffaaf walitti aanee hin roobiin hafeen, rakkoo beelaa dhufu ittisuuf hojjetoonni gargaarsaa tattaafataa jiru.


Prezidaantiin Afrikaa Kibbaa Balleessaa Hin Qabu Jedhu

Pirezidaantiin Afrikaa Kibbaa Siiriil Raamaafoosaa walgahii koree hojii raawwachiiftuu paartii bulchaa jiruun himannaa badii naamusa raawwachuu fi kakaa aangoo cabsuu danda’u irratti mari’achuuf Wiixata eegamaa jira. Maallaqni biyya alaa hedduun qonna bineensota dhuunfaa Raamaafoosaa keessatti dhokatee akka turee fi maallaqni bara 2020 yeroo hatame akka bade gabaasuu dhabuu isaaniin waliin himannaan dhiyaatee fi qorannaan gaggeeffame wal qabata. Raamaafoosaan badii raawwachuu isaa kan haalan yoo ta'u, yakka kamiinuu hin himatamne. Maallaqni hatame kun galii gurgurtaa Gafarsa irraa argamee yoo ta’u, doolaara miliyoonaan lakkaa'amu kan yeroo hanni baatii waxabajjii keessa ifa ba'e jedhame irraa baayyee xiqqaa ta'uu ibsanii jiru. Raamaafoosaan Dilbata kaleessaa akka jedhanti, walgahii koree hojii raawwachiiftuu biyyoolessaa kan Kongiresii Biyyoolessaa Afrikaa irratti akka hirmaatan ibsuun murtee isaa akka fudhatan ibsanii jiru.


Masjiida Naayjeriyaa Keessaa Namoota Butaman Barbaadaa Jirra: Polisii

Namoota afur Samabata galgala masjiida keessaa namoota hidhataniin butaman 4 baraaruun yoo xiqqaate namoota 13 dabalataan ammallee achi buuteen isaanii dhabaman barbaadaa jiraachuu Poolisiin Naayijeeriyaa kan kutaa kaaba dhiha Katsina beeksisee jira. Dubbi himaan poolisii kutaa Katsina Kaaba dhiyaa Gambo Isaah Wiixata har’a akka jedhanitti, namoonni haleellaa masjiida irratti raawwatame irraa dhabaman kun irra caalaan isaanii dhiirotaa fi ga’eessota ta’uu ibsaniiru. Namoonni qawwee qaban kan mootar saayikiliin deemaa kan turan Smabata dabree galgala Masjiida Funtua keessatti namoota salaataa turan irratti haleellaa bananii Imaamaa fi nama biraa tokko rasaasaan rukutan.Iddoon kun Abuja irraa gara kaabaatti gara sa’aatii jahaa fagaata.Kanneen lubbuun hafan lama immo hospitaala naannoo sanaatti yaalamaa jiru. Midiyaan naannoo akka gabaasanti namoonni 40 caalaan amma iyyu eessa buteen isaanii dhabamaee jira. Haleellaan kun mootummaan prezidaant Muhammadu Buhaarii kan prezidaanticha bakka bu’u Fulbaana filachuu dura nageenya fooyyessuu akka qaban dhiibbaa irraan ga’aa jira.


Sudaan Keessatti Waliigalteen Mallatteeffamee Jira

Jeneraalonni Sudaan kanneen biyya bulchaa jiranii fi gareen guddaan dimokiraasii leellisuu hanga filannootti waliigaltee bu’uuraa kan mallatteessan ta’uus, mormitoonni ijoo ta’an waliigaltee kana keessaa hafanii jiran. Waliigalteen kunis, mootummaa ce’umsaa haaraa, kan siiviiootaan durfamu hundeessuun akka biyyattii gara filannootti qajeelchu waadaa kan seene yoo ta’u, fonqolcha mootummaa Onkoloolessa 2021 booda Sudaan gara dimokiraasiitti ce’uun danqamuu ishee hordofuun daandii gara fuulduraa kan dhiyeessudha. Waliigalteewwan karoorfaman yoo xiqqaate lama keessaa waliigalteen kun - isa jalqabaa yoo ta’u, jeneraalota olaanoo Sudaan lamaa fi garee guddicha dimokiraasii deggeru, Humnoota Bilisummaa fi Jijjiiramaa giddutti Wiixata har’a Kaartuum keessatti mallatteeffame. Garuu Sudaan keessatti kanneen ijoo ta’an hedduun waliigaltee kana irraa of ugguranii jiru. kanneen keessaa Sudaan keessatti caasaan deggersa dimokiraasii hordoofu, kan itti fufiinsaan jeneraal biyya bulchaa jiru waliin mari’achuu didees keessatti argama.


Biyyoonni Afrikaa Tapha Kubbaa Milaa Addunyaa Bara 2022 Irratti Gahumsa Agarsiisan, Jedhame

Tapha Waancaa Kubbaa Milaa Addunyaa baranaa Qaataaritti geggeessamaa irratti biyyooni Ardii Afriikkaa irra hirmatan gahumsaa gaarii agarsiisa jiru. Gahumsa gareelee kanaa fi milkaa’ina hanga ammaatti argatan ilaalchisee, jaallattootaa fi hordoftoota tapha kubbaa miillaa keessaa nama yaada nuuf kennan dubbisnee jirra.


Lammiwwan Somaaliyaa Nyaata Barbaacha Gara Keniyaatti Godaanaa Jiru

Somaaliyaa keessatti caamaa fi beelli ammaan dura argamee hin beekne, uummata kumaatamaan lakkaa’aman gargaarsa argachuuf jecha gara biyya ollaa taatee Keeniyaatti akka baqatan taasisaa jira. Gareeleen gargaarsaa akka jedhanitti, baqattoonni mooraa Dadaab kan Keeniyaa keessatti baay’achuun isaanii qabeenya kaampii Sanaa kan duraanuu akka malee namaan guutame jiru daran hanqiise. Raahoo Aliin reefu Somaaliyaa irraa ijoollee ishee afur waliin naannoo daangaa Keeniyaa kaabaa magaalaa Dadaab keessa kan jiru dhaaba baqattootaa kan Tokkummaaa Mootummootaa (UNHCR) dhaqqabde Haati ijoollee torbaa fi kan umriin 45 kun akka jettuutti, caamnii hamaan Somaaliyaa mudate akka isheen baqattee gargaarsa barbaacha gara Keeniyaatti akka deemtu ishee kakaasuu isaa dubbatti. Ijoolleen ishee sadii imala hamaa kana irra osoo jiranii haleellaa qawwee isaan irratti banameen eessa butee isaanii kan dhabde yoo ta’u, ammallee bakka isaan jiran hin arganne. Namoota sababaa caamaan keniyaatti haaraa godaanaa jiran kuma kurna hedduu keessaa haatii ijoollee kun tokko.UNHCR baatilee isaan dhiyeenya kanaaa keessa namoota kuma 80 galmeessuu isaa dubbata.


Hoteela Moqdishoo Keessatti Hokkarri Lubbuu Namaa Galaafataa Jira

Hoteela naannoo masaraa preezdaantii Moqaadishoo jiru tokko keessatti hokkara geggeeffamaa jiruun, yoo xiqqaate namoota torba du’un Miidiyaaleen Somaaliyaa gabaasanii jiru Hokkara Hoteela Viilaa Reeys jedhamu kan naannoo Masaraa Pirezidaantii Moqaadishootti argamutti wiixata har’a guyyaa lammaffaa kan seene yoo ta’u, miidhaan lubbuu namaa irra ga’u dabalaa dhufeera. Humnoonni nageenyaa loltoota garee hidhattoota al-Shabab kan Dilbata kaleessaa galgala hoteelicha keessaa haleellaa raawwate waliin wal waraanaa jiru. Hoteelli kun waajjira pirezidaantii fi muummicha ministeeraa biyyattii Viilaa Somaaliyaa cinatti argama. Hoteelli Viilaa Reeys kan qondaaltonni mootummaa irra deddeebiin keessatti argaman yoo ta'u, eegumsa guddaa kan qabu fi namoota seenuu barbaadaniif waraqaa ittiin darbantu barbaachisa. Haleellaan Hoteela Viilaa Reeys kun kan raawwatame, yeroo mootummaan federaalaa erga ji’a Adooleessaa garee shororkeessummaa kana irratti duula jalqabee kaasee waraanni Somaaliyaa hidhattoota al-Shabab dhibbaan lakkaa’aman ajjeesuu isaa beeksiseetti. Dhuma baatii Waxabajjii keessa Moqaadishootti boombii lama dhooheen yoo xiqqaate namoonni 100 ajjeefamaniiru. Al-Shabab haleellaa kanaaf itti gaafatamummaa fudhateera. Mootummaan Somaaliyaa Hidhattoota Al-Shabaab Ajjeesuu Ibsee Jira  Mootummaan Somaaliyaa sambata darbe akka ibsetti, duula kutaa Shabelle isa gad anuu fi Giddu galeessa biyyattii keessatti, tarkaanfii raayyaan ittisa biyyaatiin deeggaramee, fi jiraattonni naannoo irrattinhirmaataniin, hidhattoota al-Shabab 100 caalaa ajjeefamuu ibsee jira. Itti aanaan ministeera odeeffannoo Somaaliyaa, Abdirahmaan Yuusuf Omar Adalaa, sambata Moqaadishoo keessatti miidiyaaleef ibsa kennaniin, duullii kun hidhattoota al-Shabab 200 ol ta’an irratti kan qiyyaafate yoo ta’u, isaanis kanneen waraana Somaaliyaa irratti haleellaa raawwachuuf walitti qabamaa turan jedhan. Duula kana kan gaggeeffame waraana biyyaalessaa biyyattiin, lammiilee biyya keessaa fi michoota addunyaatiin, daangaa naannoo Shabelle gadii fi giddu galeessa haandaara magaalaa ganda El-Dheree jedhamutti kan gaggeeffame yoo ta’u, looltonni al-Shabab kanneen Qabsaa’ota Islaamummaa ta’an hogganoota isaanii 10 dabalatee 100 ol ajjeefamaniiru jedhan. Mootummaan akka jedhetti yeroo duula kana waraanni fi namoonni naannoo sanaa ganda El-Dhere bilisoomsuu fi meeshaa waraanaa garee kana irraa to’achuu ibseera. Adalaan akka jedhutti waraanni fi namoonni naannoo amma haftee Khawarij ari'aa kan jiran yoo ta’u, yakkamtoonni barbaadamaa turan kanneen hoggantoota garee ta'anii fi ummata Shabelle Giddu galeessaa fi Hiraan miidhuuf karoorfatan keessatti argamu. Kana malees, hirmaannaa michoota addunyaa, kanneen Somaaliyaa keessatti duula waraana gaggeeffamu samii irraa gargaaraa jiran galateeffataniiru.


Poolisiin Maalaawii Awwaalcha Jumalaa Biyyattiitti Argameen Wal-qabatee Ilma Budeenaa Prezidaatii Duraanii Hidhe

Dhimmaa reenfwwan awwalchaa jimilaa keessaa argamaniinn walqabatee ilmaa buddeenaa prezidaanti biyyatti duraanii too’annoo jala olchuu isaa poolisiin Maalaawii beeksiiseeraa. Mucaan haadha warraa prezidaanti Maalaawii duraanii Piter Mutihaarikaa kan maqaa Taadikiraa Maafubizaatiin beekamuu kan qabame dhimma namoottan seeraan ala daddabarsuu keesaa harkaa qaba jidhamee shaakamuudhaan akka ta’e kan himaan dubbi himaa poolisii Maalawii Piter kallayaa, awwaalli jimlaa kutaa Mziimbaa jedhamuu keessatti argamee kan namoottam 30 akka ta’eef kan lamiilee Itiyoophiyaa warren gara Afrika Kibbatti hojii barbaachuudhaaf adeemaa yuranii akka ta’uu hin oolle himuun isaanii gabaasameeraa. Qorannoo jalqabaa taasifaameen waraqa yeroo kan karaa ittiin adeeman fi Siimii bilbilaa harkaa kan Itiyoophiyaa reenfaa namootaa sana wajjin argachuu isaanii haanga’oonii ibsaniiru. Dubbii himaan poolisii maalawii qorannoo ogeessota fayyaa akkaataa namoonii sun itti du’an agarsiisu irratti yaada kennuu akaa hin barbaanne VOA ti himaniiru. Dhimichii prezidaanti duraanii Mutihaarikaa wajjin walqabachuuf dhiisuu isaa irratti poolisiin wantii jedhe hinjiru. Dubbi himaan Paartii prezidaantii duraanii kan ta’anii fi al tookko tokkoo maatii prezidaantii duraanii bakka bu’uudhaan kan dubbatan Shaadreek Namalomba hidhamuu mucaa buddeenaa Prezidaantii duraanii irratti yaada kennuu akka hin barbaanee himaniiru.


Mootummaan Somaaliyaa Hidhattootaa Al shabaab Ajjeesuu Isaa Beeksise

Mootummaan somaaliyaa tarkaanfii haleelaa garee Al shaba irratti fudhaateen hidhatootaa garichaa 49 ajjeesuu isaa maddi oduu Rooyiters gabaaseera. Mootummaan somaaliyaa bakkawan garee hidhatootaa Al shabaabin qabamani jiran bilisoomsuudhaa duulaa taasisaa jirachuu isaa kan ibsee gabaasin Rooyiters, umnoottan mootummaa, milishoonni gosaawwanii fi waraanni gamtaa Afrikaa direewwan adda addaa irratti loltootaa Al shabaabi wajjin ji’ootan sadan darbanif wal lolaa akka jiran beekiseera. Jiraattonni aanaa Afgooyyee moqaadishoo irraa kiloomeetirii 25 fagaatanii jiran qibxata deengaddaa galgalaa sagalee dhukaasaa gurguddaa dhagahuu isaanii himanii, dhoohiinsaa boobii xiyyaaraa sanaan midhaan qaqqabe ammam akka ta’e akka hin beeknee dubbatanii jiru. Waraanni yuunaayitid Isteets haleellawan xiyyaaraa Somaaliyaa keessatti kan taasisaa turee yemmuu ta’u haleellaa gaafa Qibxataa taasifamee irratti garuu akka hin hirmaanne Rooyiters ibsera.


Ugaandaan Looltoota Ishee Kongoo Bahaa Keessatti Bobbaasuuf Akka Jirtu Beeksiifte

Ugaandaan dhuma baatii keessa jirru jechuun Sadaasa keessa loltoota gara 1,000 ta’an Rippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo gama bahaa keessatti bobbaasuuf jirti. Kunis humnootii kutaa jalatti yoo ta’u, haleellaa finciltootaa irratti kan bobb’an ta’u, dubbi himaan waraanaa Yugaandaa Kibxata kaleessa ibsaniiru. Naannoon hokkaraan raafamuu kun ji’oota dhiyeenyaa keessa loltoota Koongoo fi garee finciltoota M23 gidduutti lola cimaa arguun isaa, gareen Hawaasni Baha Afrikaa humna naannoo waliinii bobbaasuun jeequmsa kana dhaamsuuf sababa ta’eera. Loltoonni Keeniyaa sadaasa 12 Kongoo kan seenan yoo ta’u, dubbi himaan waraanaa fi ittisaa Ugaandaa Feeliks Kulayigyee dhaabbata oduu Ajaan Fraans Preesiif akka ibsanti, gareen Ugaandaa yeroo gabaabaa keessatti akka bobba’uuf jira jedhan. Loltoota keenya dhuma baatii kanaa dura RDKongoo seensisuu keenya dura gorsa dhumaa kennaa jirra, michoota keenya kan biyya Keeniyaa irraa dhufan kanneen duraanuu lafa irra jiranitti makamuuf jiru, jedhan Kulayigye. Ergama kanaaf loltoota gara 1,000 ergaa jirra,kan jedhan ta’uus guyyaa itti ergamuuf jiran garu hin ibsinee.


Sudaan kibbaa Keessatti Imaltoonni Ajjeefaman

Sudaan Kibbaa keessatti otoobisoota daandii guddaa irra deemaa turan irratti haleellaa gaggeeffameen yoo xiqqaate imaltoonni sadii yoo du’an, 22 ammoo madaa’aniiru. Namoonni qawwee hidhan kanneen Yuniformii ykn uffata waraanaa uffataniifi qawwee AK-47 hidhatan Wiixata kaleessaa daandii guddaa Juba-Nimule jedhamu irratti otoobisoota lamaa fi konkolaataa xiqqaa tokko irratti haleellaa gaggeessan. Haleellaan kun gandoota Nyerjebe fi Odemo gidduutti kan raawwatame yoo ta'u, magaalaa guddoo Jubaa irraa gara kiiloo meetira 55 fagaata. Daandiin guddaan kun biyya ollaa taatee ugaandaatti qaxxaamura. Erga bara 2016 kaasee qiyyafata haleellaa kan ture yoo ta’u, baatii Hagayya keessas daandii guddaa kana irratti haleellaa raawwatameen namoonni torba ajjeefaman.


Yakka Waraanaa Sudaan Kibbaa Keessatti Raawwatame Ilaalmuu Qaba: Amnestii

Gamtaan Afrikaa tarkaanfii yeroo dheeraaf eegamaa ture kan mana murtii yakka waraanaa waadaa gale hundeessuun gocha hammeenyaa yeroo waldhabdee dhiiga dhangalaasisee, kan Sudaan Kibbaa waggoota shanii keessatti raawwatame ilaalu hundeessuuf akka yaalauu Amnestii Intarnaashinaal gaafatee jira. Namoota hammeenya yeroo waraanaa raawwatamaniif itti gaafatamummaa qaban himachuuf 'mana murtii walmakaa' gamtaa Afrikaan durfamu hundeessuun jalqaba bara 2015tti waliigaltee nagaa tolfate bara 2018 tis irratti waliigalame, garuu gonkumaa hojiirra hin oolle. Mootummaa fi humnoonni finciltootaa yeroo waraana sivilii saba addunyaa kanaa keessatti namoota kuma 400tti dhiyaatan du'an keessatti gudeeddii garee, ajjeechaa sabaa fi loltoota daa'immanii galmeessuun dabalatee yakka fokkisaa raawwataniin himataman. Amnesii fi Gareen Hojii Haqaa Ce'umsaa Sudaan Kibbaa, tumsi hawaasa siivilii fi gareewwan amantii irratti hundaa'an, gamtaan Afrikaa mana murtii "yakkoota hamaa ardii kana irratti raawwataman" qorachuuf aangoo kennuu qaba jedhan. "Mana Murtii Walmakaa hundeessuun dhabuun mootummaan Sudaan Kibbaa namoota yakka ciccimoo, kanneen qondaaltota siyaasaa fi waraanaa olaanoo dabalatee, itti gaafatamummaa guddaa qaban itti gaafatamummaa jala galchuuf fedhii siyaasaa qabu agarsiisa


Mariin Mootummaa fi Hidhattoota Rippaabilikii Dimookiraatawa Koongoo Yeroo Biraatti Dabarsame

Hawaasnii hoogganoota biyyoota Afrikaa bahaatiin mariin nageenyaa marsaa sadaffaa mootummaa Rippaabiliikii Koongoo fi riphxee-loltoota biyyattii gidduutti Naayiroobii keessatii taasifamuuf ture yeroo biraatti darbeera. Mariin garee biyyoottan torbaa waa’ee RDK dubbate kun marii ka biraa Burundii fi RDK giduutti Angoolaa keessatii taasifamaa jiruun cinatti ka taasifame.


Naayjeriyaa Keessatti Looltootaa fi Polisonni Ajjeefaman

Namoonni hidhatan maadhee waraanaa fi magaalaa Naayijeeriyaa kaaba bahaa tokko haleeluun loltoota sagal, poolisoota lamaa fi namoota nagaa ajjeesuu maddeen nageenyaa fi jiraattonni Dilbata kaleessaa himanii jiran. Kunis, jeequmsa yeroo dhiyootti naannoo sanatti mudateen yoo ta’u konkolaataa fe’umsaa qawwee gurguddaan guutame yaabbatanii loltoonni miseensota garee Islaamummaa bulchiinsa Afrikaa Dhihaa ta’uun shakkaman, Jimaata galgalaa fi Dilbata ganama magaalaa Malaam Fatori, kan aanaa Abadam keessatti weeraruun isaanii himan. Qondaalli waraanaa tokko dhabata oduu Ajaans Fraans Preesiif akka ibsanti, shororkeessitoonni miseensota garee Islaamummaa bulchiinsa Afrikaa Dhihaa kun, Malam Fatori irratti haleellaa raawwatanii badiisa guddaa geessisan. Maadhee waraanaa haleeluun loltoota achii keessa turan irratti waraana banuun gareen lammaffaan ammoo magaalattii keessatti ajjeechaa fi ibidda qabsiisuutti seene, jedha qondaalli eenyummaan isaa akka hin ibsamne gaafate tokko. Haleellaa duraa barii buufata waraanaa kanaa fi magaalattii irratti Dilbata darbe raawwataniin, kanneen loola jihaad labsan kun, dhukaatoota darbachuun jiraattota kan ajjeesan yoo ta’u, kaan ammoo baqachuuf yaaluun laga keessatti nyaataman. Maddeen nageenyaa lama Wiixata kaleessaa akka ibsanitti haleellaa buufataa kanaan loltoonni sagal fi poolisoonni lama ajjeefamaniiru. Lakkoofsi kun maddi nageenyaa lammaffaan mirkanaa'ee jira.


Zumaan Hidhatti Deebi’uu Qabu: Mana Murtii

Manni murtii ol’iyyannoo Afrikaa Kibbaa Zuumaan mana hidhaatti akka deebi’u ajajee jira. Manni murtii ol’iyyannoo Afrikaa Kibbaa wiixata har’a akka jedhetti pirezidaantiin duraanii Jaakob Zuumaa bara darbe mana hidhaa irraa seeraan ala fayyaa isaaniif jecha ehama kennameefii kan ture ta’us adabbii isaa xumuruuf gara mana hidhaatti deebi’uu qaba jedhee jira. Kan umriin isaanii 80 Zuumaan manni murtiitiin ji'oota 15f akka hidhaman Waxabajjii June 2021 itti muree ture. Kunis jeequmsa lubbuu namaa galaafateef ture. Garuu sababa fayyaa ammallee ifa hin taaneef dhiifama argachuu isaa dura ji'a lama qofa hidhaman. Manni murtii kun amma Mr Zuumaan dhiifama yaalaatiin gadhiifamuun isaanii seeraan ala ta'uu murteessee jira,' jedheera manni murtii olaanaa ol'iyyannoo.


Humnootiin Gaanfa Afrikaa Gara Koongootti Ergamuu Qabu: Prezidaant Ruutoo

Prezdaantiin Keeniyaa Wiliyaam Ruutoo wiixata har’a loltoonni Afrikaa baha Ripaabliika Deemokraatawaa Kongoo gama bahaa seenuun, nagaa kabachiisu qabu jedhan.sababiin isaas garee hidhatee M23 jedhamu haleellaa gaggeessaa waan jiruuf jedhan. Loltoonni Keeniyaa qaama humna Hawaasa Baha Afrikaa ta'uun dhiheenya kana naannoo jijjiirama hin qabne sana seenuu isaanii ibsan.prezidaant Ruutoon Magaalaa guddoo Rippabiliika Deemookraatawaa Koongoo Kinshasa irraa akka oduu gabaastotaaf akka ibsanti, Humni naannoo warra tasgabbii dhabiinsa uumuuf sochoo’an ciccimoo ta'an irratti nagaa ni kabachiisa, jedhan . Milishaan Tutsi M23 baayyinaan lammii Koongoo ta'e bulchiinsa Ripaablikii Dimokraatawaa Kongoo gama kaabaa keessatti naannoo bal'aa qabachuun gara magaalaa guddittii naannoo sanaa Gomaatti qarqara ga'eera. Lolli kun naannoo sanatti muddama deebisee kan kaase yoo ta'u, kongoon biyya ollaa ishee baayyee xiqqaa taate Ruwaandaa M23 deeggartee jirti jechuun himatteetti.


Al-Shabaab Somaaliyaa Keessaa Buqqifamuu qaba: Prezidaantii Biyyatti

Pireezidaantiin Somaaliyaa Hasan Sheek Mohaammad garee hidhattoota Islaamummaa Al-Shabab biyyattii keessaa buqqisuuf sambata dabree waamicha dhiyeessan. Magaalaa Naannoo giddu galeessaa kan taate Hiran lafa wiirtuu tattaaffii al-Shabab irratti gaggeeffamu taate daawwatanii jiru . Pireezidaantiin Somaaliyaa Hasan Sheek Mohaammad Raayyaa Ittisa Biyyaa fi jiraattota naannoo Hiraan kan magaalaa Mahas, bakka sambata dabree daawwatanitti haasawa dhageesisaniin, gareen hidhattoota Islaamummaa somaliyaa keessaa akka buqqa’uuf gaafatan. Raayyaan ittisa biyyaa fi lammiileen naannoo yoo meeshaa isaanii al shabaab irratti kaasauun waraanan, maadhee jabaa garee kanaa kan giddu galeessa naannoo Galmudug keessatti argaman ni dhuunfata jedhan. Mahaammad wareegama isaan kaffalan yommuu faarsan, humnoonni fi hawaasni naannichaa lola shororkeessummaa naannoo Hiraan keessatti gaggeeffame irratti bu’aa guddaa galmeessaniiru jedhan. Gareen kun ammallee magaalota tarsiimoo qabeessa ta’an kana Haradhere fi El-bur kan bulchiinsa Galmudug keessa jiran to'ataa jiru jedhan.


Dhalattoonni Affaar Ameerikaa Keessa Jiraatan Akkaataa Qabiinsa Baqattootaa Irratti Hiriira Bahan

Ertraa keessaa godaananii bulchiinsa naannoo Afaar keessa buufatanii kan turan Afaaronni naannoo galaana Dimaa ilaalchii fi gargraasii ga’an akka taasifamuuf hiriirri gaafatu kaleessa waajiira dantaa alaa fuula duratti ba’amee jira. Itiyoophiyaa keessa naannoo Sardoo barhalee fi Asaayitaa keessa kanneen bufatanii turan godaantonni kun, kutaa sana keessatti walitti bu’iinsa tureen haala hamaaf saaxilamuu isaanii, kan dubbatan hirmaatonni hiriira kanaa, mootummaan Amerikaa godaantoota kana gara biyya sadaffaatti haala itti geeffaman akka mijeessuuf gaafatan. Tajaajiilli nyaataa fi wal’ansa fayyaa haala qubsaan dhiyaachu Dhaba irraa jireenyi godaantoota kanaa guyyaa gara guyyatati haala hamaa keessa seenaa akka jiran, seerii godaantootaa kan addunyaa hubatamee tarkaanfiin hatattamaa akka fudhatamuuf gaafatan. Wal waraansii Itiyoophiyaa kaabaa erga jalqabamee as naannoo akka hamaatti barbada’an keessaa baqattoota Ertraa dheessan hedduun /buufata godaantootaa Afaar keessatti simatamuu isaanii ni yaadata jechuun waahilli keenyaafaan Amaaraa Habtaamuu Siyyuum gabaasee jira.


Prezidaantiin Somaaliyaa Imaltuu Ertraa Keessaa Xumuranii Jiru

Pireezidaantiin Somaaliyaa Hasan Sheek Maahmuud daawwannaa hojii guyyoota afuriif Ertiraa keessatti gaggeessan Dilbata darbe xumuranii jiru. Prezidaant Maahmuud erga waajjira prezidaantummaa qabatanii as daawwannaa isaanii isa lammaffaa Ertraa keessatti gaggeessan kanaan, leenjifamtoota humna qilleensaa Somaaliyaa Ertraa keessatti leenji’an daawwachuun kan wal argan yoo ta’u humna galaanaa fi kutaalee makaanaayizid jedhaman kan loltoonni Somaalee leenjii itti fudhachaa jiran daawwatanii jiru. Guyyaan loltoonni Somaalee leenjii isaanii xumuran baatii Adooleessa keessa isa jedhamee ilaalchisee waan dubbatamee hin jiru jedha Berhane Berhe Asmaraa irraa galmeessee jira.


Prezidaantiin Somaaliyaa Daawwannaa Hojiif Ertraa Seenan

Prezidaantiin Ertraa Isaayaas Afawarqii fi giti isaanii kan Somaaliyaa Hassan sheek Mahmood hariiroo biyyoota lameenii fi dhimmootii kutaa irratti dubbatanii jiru. Prezidaantiin Somaaliyaa Ertraa kan seenana yoo ta’u marii gaggeessaniin haala qabatamaa yeroo ammaa somaaliyaa keessaa kan waliigalaa fi amma jiru irratti dubbatan. Jilli prezidaantii somaaliyaan hogganamuu fi ministeerri dantaa alaa somaaliyaa keessatti argaman kun, Jimaata har’a prezidaantii Ertraa waliin human qilleensaa kan Ertraa daawwatanii jiru.Achittis maaltu hojjatamaa akka jiruu fi sadarkaa inni irra ga;e ogeeyyiin ibsii kennameefii jira. Yeroo kanattis iddoo sanatti leenjiifamaa kan jiran looltoota Somaaliayaa dubbisuu isaanii fi hiriira looltoota somaaliyaan dhiyaatees ilaalanii jiru.Iddoo kanneen biros kan daawwatan yoo ta’u daawwannaa hojii guyyaa afuriif Asmaraa seenuun isaanii ibsameera. Prezidaantiin somaaliyaa dhiyeenya kana Asmaraa seenuun waa’ee looltoota somaaliyaa Leenjiif Ertaa keessa turanii dubbachuun ni yaadatama jechuun Birhaane Barhee Asmaraa irraa gabaasee jira.


Balaliistonni Daandii Qlleensaa Keniyaa Hojiitii Akka Deebi’an Ajajaman

Dhimmaa Sooraamaa fi mindaa ittu hin kafalamin tureen walqabatee kan guyyoottan Afuriif hojii dhaabuudhaan mormii isaanii dhiheessaa turan balalistoonni daandii qelleensaa Keniyaa akka hojiiti deebi’an ajaja manni murtii kennee hordofuudhaan waldaan tokummaa balalistoota keniyaa waamichaa hojii dhaabuu haqee jiraa. Waldaan balalistootaa xiyyaaraa miseensota 400 qabu kun waamichaa hojii dhaabuu kan haqee qibxata dheengaddaa manni murti dhimaa hojii fi hojjataa ilaaluu balalistonni hojii dhaaban haalduree tokko malee akka hojiitti deebi’anii gaaffii isaanii irratti haanga’oota danndii qilleensaa Keniyaa waliin akka maryatan erga ajaja dabarsee boodaa. Gamtokkeen isaa Qabeenya mootummaa keniyaa kan ta’e daandiin qilleensaa keeniyaa balalistoonni isaa guyyoottan Afuriif hojii dhaabuu isaani irraa kan ka’e dooloaaraa Miiliyoon 12 dhabuun isaa ibsameeraa. Guyyootan arfan balalistoonni hojii dhaaban keessatti balaliiwwan hedduun waan haqamaniif namoonii kumaan lakkawaman dirree xiyyaaraa Joomoo keeniyaataa keessatti rakkachaa akka turan beekameera. Daandiin qilleensaa Keniyaa waggaatti namootaa miiliyoonii Afur ta’an bakkeewwan 42 kan deddebisuu akka ta’eef waggoottan dhiheenyaa as rakkina maallaqaa keessaa akka jiru gabaasinii Juumaa Majaangaa Naayiroobii irraa VOA dhaf erge ibseera.


Yugaandaan Sababaa Iboolaatiin Manneen Barnootaa Cufuuf Jirti

Sababa dhibee Iboolaa biyyatti keessatti babbalachaa deemaa jiruun kan ka’ee, mannootan baruumsaa Ugaandaa yeroo cufamuu qaban irraa Torban lama dursuudhaan akka cufaman haanga’oonni mootummaa beekisasanii jiru. Mootummaan Ugaandaa murtoo kana kan dabarse erga barattoonni 23 vayiresii Iboolaatiin qabamanii isaan keessaa barattoonni Sadeet du’anii booda. Ministirri barnootaa mootummaa Ugaandaa Jooyisee Mooriikaa Kaaduukuu, magaalaa Kaampaalaa akkasumas anaalee Waakisii fi Muubeendee jedhaman dabalatee dhukubichii maneen barnootaa Shan keessatti argamuu isaa beeksisanii jiru. Akka ministirri barnootaa Ugaandaa jedhanitti manneen barnootaa biyyatti Saddasaa 25 cufamanii, erga qulqulaa’anii booda haalii rakkinichaa ilaalamee baraa haaraa 2023ti banamuu danda’u. Murtoo kaabinee Prezidaanti Ugaandaa Yuweerii Museveenii irraa madde kanatti maatiin barattootaa akka hin gammanne kan ibsee gabaasinii Halimaa Atumaanii sababa Koroonaatiin kan ka’ee manoottan barnootaa Ugaandaa waggoottan lamaaf cufamanii akka turan yaadachiiseera.


Mootummaan Somaalee Hidhattoonni Al-Shabab 21 Ajjeefaman Jedhe

Mootummaan Somaaliyaa Dilbata kaleessaa akka jedhetti loltoonni isaa kan addaa hidhattoota al-Shabab 21 naannoo Shabelle gadii aanuu ka biyyattii keessatti duula gaggeeffameen ajjeesuu ibseera. Ministeerri Odeeffannoo Ibsa Dilbata kaleessaa kenneen loltoonni isaa Ejensii Tikaa fi Nageenya Biyyoolessaa irraa dhufan garee hidhattoota al-Qaayidaa waliin hidhata qaban al-Shabab irratti duula haaraa gaggeessuun loltoota 21 ajjeesuu fi 10 madeessuu isaanii ibseera. Duulli kun kan raawwatame erga humnoonni basaasaa al-Shabab haleellaa “ummata Somaaliyaa miidhuuf” karoorfateera jedhu erga argateen booda ta’uu ibsii ba’e hubachisee jira. Dullii karoorfame kun godina Shabelle isa gadii ganda Galka Salimow jedhamutti gaggeeffame.Mootummaan kun haleellaa kun samii irraa haata’uu waraana lafoo waan ibse hin qabu. Ibsa mootummaa akka jedhutti, guyyoota afur keessatti hidhattoonni al-Shabab 200 akka ajjeefaman ibseera. RSA ibsa kana kan ilaaleen madden wlaba ta’an biraa mirkanii argachuu hin dandeenye.


Sudaan Keessatti Gamtaan Fonqolcha Deeggeeru Hundeeffamee Jira

Sudaan keessatti gareewwan hidhattootaa fi deeggartoonni fonqolcha mootummaa waraanaa bara darbe gamtaa siyaasaa haaraa ijaaruun, gareewwan moggaatti qabamaniif iyyataniiru. Humnoota Bilisummaa fi Jijjiirama Dimookiraatawaa jedhee of waamuu kun , garee fonqolcha mootummaa deggeru Garee Humnoota Bilisummaa fi Jijjiirama kan bulchiinsa waraanaa mormaa ture bakka bu’uu barbaada. Gareen siyaasaa kun gareewwan Sudaan kannen waraana deggeran hedduu kan hammate yoo ta’u, isaan keessaa Bilisummaa fi Jijjiirama Waliigaltee Biyyoolessaa, Paartii Gamtaa Dimookiraatawaa, fi Mana Maree ol’aanaa Beejaa of keessaa qaba. Gareen Humnoota Bilisummaa fi Jijjiirama–Dimookiraatawaa jedhee of waamuu kun, maqaa Humnoota Bilisummaa fi Jijjiirama waliin wal fakkaata. Kunis bara 2019 hiriira pirezidaantii duraanii Omar al-Bashir aangoo irraa kaasuuf gargaaree fi dhiheenya kana immo mormii bulchiinsa waraanaa gaggeeffame hogganee jira. Gamtaan kun Kamisa darbe kan ifatti labsamee yoo ta’u, mootummaa ce’umsaa siiviiliin durfamu akka deggeru ibsuun, waliigaltee nagaa Juubaa bara 2020 irratti deebi’anii mari’achuu garuu ni morma.


Afrikaa Kibbaa keesatii Reeffi Namoota 21 Kannneen Albuuda Baasuu Irratti Bobba’an Jedhamuun Shakkamu Argamuun Gabaasame

Angawoonni poolisii Afrikaa kibbaa reenfa namoottan 21 naanoo magaalaa Krugeersdoro argaachuu isaanii beekisisanii jiru. Reenfii namoottanii garaa lixaa Johaansbergitii argamee kun kan namootaa karaa seeraan alaatiin albuudaa omishuu irratii hirmaatan akka ta’u danda’u kan ibsee poolisiin Afrikaa kibbaa Roobii kaleesaa Reefii 19 argamuu isaatiif kamisaa har’aa ganama immoo reenfii namootan lamaa argamuu isaa ibsee jira. Wareen karaa seeraan alla albuudhaa naannoo sanatii Zama Zamas jedhamee beekamuu warqee baasuu irrati hirmaatan waan meeshaa waraanaa hidhtanii baldhinaan sochoo’aniif gareen tokkoo garee biraa wajjin akka wal loluuf poolisootaa biyyatiitifs akka rakkisaa ta’e haanga’onnii poolisii nannichaa ibsaniiru. Nammottan karaa seeraan alaatiin hojii homishaa albuudaa kana irrati boba’an caalaan isaanii godaantotaa biyyoottan olla Leseettoo, zimbaabuwee fi Moozaabiik irraa garaa Afrikaa kibbaa dhaqan akka ta’an gabaasameera.


Biyyoottan Olla Ugaandaa Dhibee Iboolaa Irraa Akka Of Eeggatan Jarmayaan Fayyaa Addunyaa Hubachiise

Dhibeen Iboolaa Yugaanda keessati baballachaa adeemaa jiruu ergaa magaalaa gudditii biyyatii Kampaalaa keessatti argamee boodaa biyyoottan olaa ugaandaa akka of eegannoo cimaa taasisan Dhaabbanii fayyaa adduunyaa WHOn hubachiisee jira. Daarekteerii WHO Tewodiroos Adihaanoom ibsaa gaazexessootaaf kennaniin akka jedhaniiti erga Vaayiresichii magaalaa kampaalaa keessatti mul’achuun isaa baramee as namoota 17 irratii Vaayiresichi argamuu isaa himaniiru. Dhukkubichi magaalaota namooni heddumatanii keessaa jiranitti argameeraa jechuun carraa inni ariitii dhaan nama irraa namatti darbus bal’aa akka ta’e kan dubbatan Dr Tewodiroos Adhaanoom, anaaleenii fi biyyoottan naannoo Ugaandaa hatattamaan of qopheesuun isaanii barbaachisaa akka ta’ee ibsaniiru. Jarmayan fayyaa adduunyaa WHOn gargaarsaa yeroo muddamaa Kanaan duraa ramade doolaaraa miiliiyoonii Shan irratti dabaluu dhaan Kibxata dheengaddaa doolaaraa Miiliyoonii 5.7 ramaduu isaa Dr. Tewodiroos ibsuun isaanii beekameera. Vayiresiin Iboolaa akaakuu Sudaan jedahmee beekamuu Yugaandaa keessatii argamuu isaa ergaa ministeerii fayyaa biyyatii Fulbaanaa 20 bara 2022 beeksisee as namoonii 150 vaayiresichaan qabamanii namonii 64 immoo du’uu isaanii WHOn ibseera.


Mootummaan Somaaliyaa Miidhamtoota Boombii Sambata Darbee Deeggaruuf Doolaara Miiliyoona Tokko Gumaache

Mootummaan Somaaliyaa namoota boombii lamaa kan Dilbata Moqaadishoo biyyattii keessatti dhoohe yoo xiqqaate namoota 100 galaafate, kanneen 300tti hedaman madeesseen kanneen miidhaan irra ga’e akka deeggaru waadaa seenee jira. Haleellaan Al-Shabab kan Sambata darbe kun kan raawwatame yeroo humnoonni nageenyaa hidhattoota kana irratti haleellaa bal’aa gaggeessaa turanitti jechuu dhaan Ahimed Mohaamed Moqaadishoo irraa gabaase. Walgahii kaabinee hatattamaa Dilbata darbe gaggeeffameen booda, Muummichi ministeeraa Hamzaa Baarree, mootummaan isaanii kaffaltii wal’aansa fayyaa kanneen haleellaa Sambata darbeen miidhamanii fi maatiiwwan isaanii miidhaan irra ga’e deggeruuf doolaara miiliyoona tokko kan gumaachu ta’uu ibsaniiru. Mootummaan daa’imman haleellaa kanaan warri isaanii duraa miidhamaniif baasii barnootaas ni baasaaf jedhan. Baarreen akkasuma mootummaan lubbuu badeef ijaa ba’uuf jecha haleellaa al-Shabab irratti raawwatamu dachaa gochuun kan cimstu ta’uu dubbataniiru. Haleellaan sambata darbe Moqaadishoo keessatti raawwatame naannoo waggoota shan dura haleellaan boombii namoota 600 galaafate cinatti. Haleellaa al-Shabaab raawwachuun isaa himamu kun seenaa Afriikaa keessatti haleeellaa lubbuu galaafate guddicha.


Maaraatoonii Jarman Atileetonni Keeniyaa Moo'an

Fiigichaa Maaraatoonii Dilbata Jarman Firaankfartitti Geggeessame Keeniyaan Dhiiraa fi Dubartiin Injifatte. Kaan ammoo tapha kubbaa miilaa adduunyaa Qaataar keessatti geggeessamu ilaallata.


Gamtaan Afrikaa Nagaa Ripaablikii Deemookraatwaa Kongoo Irratti Yaaddoo Qabu Ibsee Jira

Gamtaan Afrikaa Dilbata kaleessaa haalli nageenyaa Rippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo gama bahaa keessaa akkaan isa yaaddeessuu isaa ibsee jira. Sababaan isaas, riphxee looltonni iddoo haaraa to’achuun isaanii hammaataa waan dhufeef ta’uun ibsamee jira. Dura taa’aan Gamtaa Awurooppaa Maakii Saal fi dura taa’aan Komishinii Gamtaa Afrikaa Muusaa Faaki Mahamat Ibsa waloo baasaniin, haalla nageenya kufaa jiruuf yaaddoo guddaa akka qaban ibsuun, tasgabbiin bu’e mariin akka taasifamu waamicha dhiyeessan. Qaamoleen hundi battalumatti dhukaasa dhaaban, seera addunyaa akka kabajan, nagaa fi nageenya namoota nagaa ykn sivilootaa akka kabajan waamicha dhiyeessuu isaanii ibsii baasan hubachisee jira. Riphxee looltonni M 23 jedhaman Sambata darbe biyyatti keessatti lafa qabeenya albuudaan beekamuu bal’aa qabachuun, qaamnii nagaa eegsisuu kan Tokkummaa Mootummoota sadarkaa of eeggannoo isaa akka dabaluu fi deeggarsa waraanaaf gumaachu akka guddisu taasisee. Tarkaanfiin yeroo dhiyoo kun kan dhufe yeroo hariiroon dippilomaasii Ripaabliika Demookraatawaa Kongoo fi Ruwaandaa gidduu jiru yeroo hammaatetti. Angawoonni Kongoo Ruwaandaatu finciltoota M23 jedhaman deeggara jechuun himatanii, ambaasaaddarri Ruwaandaa akka ari’amu Sambata darbe beeksisan. Rwaandaan gama isheen Tarkaanfiin Kongoon fudhattee kun, nama gaddisiisa jettee jirti. Kutaa keessatti nagaa mirkaneessuuf qaamonni dhimmi kana keessaa harka qaban martii marii ijaaruu akka gaggeessan Gamtaan Afrikaa gaafatee jira.


Giddu Seensii Alaa Dhaabchuu Qaba: Hiriirtoota Sudaan

Mormitoonni gara 3,000 ta’an Sambata darbe Kaartuum keessatti hiriiruun tattaaffii gidduu seenummaa Tokkummaa Mootummootaa hoggantoota siiviilii fi waraanaa gidduutti taasisaa jiru mormanii jiru. Kanas gidduu seenummaa biyya alaa'' jechuun fudhatama dhabsisuun Sudaan keessatti bulchiinsa Islaamummaa gaafatan. Bara 2019tti abbaa irree yeroo dheeraaf kan turan Omar al-Bashir aangoo irraa kaafamee booda gara bulchiinsa siiviiliitti ce’umsa ta’u kan dadhabaa ture sana, Fonqolchi waraanaa bara darbe hogganaa waraanaa Abdel Fattah al-Burhaniin durfamu karaa irraa maqseera. Ji’oota 12f mormiin farra fonqolcha mootummaa torbanitti dhihaatu humnaan kan fudhatame yoo ta’u, sochiin Dhaabbata tokkummaan Mootummoota fi qooda fudhattoonni addunyaa biroo mootummaa waraanaa Sudaan fi hoggantoota siiviilii maritti fiduuf yaaiin taasisan dhaabatee jira.


Haalli Mirga Namoomaa Eertraa Keessaa Hammaataa Adeemuu Gabaasaan Addaa Tokkummaa Mootummootaa Beeksisan

Hawaasni sadarkaa addunyaa lammiiwwan Eertraaf dhaabachuu ilaalchisee itti hin milkoofne jechuu dhaan tokkummaa mootummootaatti gabaasaan addaa dhimma mirga namaa Eertraa Mehammed Abdelselaam Babiker gabaasa isaanii Onkoloolessa 17 bara 2022 Tokkummaa Mootumootaaf dhiyeessaniin beeksisaniiru. Gabaasaan Addaa kun namoota biroo waliin mari’achuu dhaan haalli mirga namoomaa Eertraa hammaataa dhufeeraa, akkasuma waraana Itoophiyaa keessa seenuun ishee hammaataa deeme jedhan Akka miseensa Mana Maree Mirga Namoomaa Tokkummaa mootummootaatti, biyyattiin waan irraa eegamu gochuu dhadabdeetti jedhan ogeessi dhimma mirga namaa kan Tokkummaa mootummootaa kun.


Hidhattonni Aaysiis Lama Moqdishoo Keessatti Ajjeefama

Qondaaltonni Somaaliyaa Robii kaleessaa hidhattoota Aaysiis(ISIS) lama garee shororkeessummaa al-Shabab bakka bu’uun ajjeechaa raawwachuu isaaniitiin yakkamaa ta’an ajjeefamuu beeksiisan. Torban tokko keessatti hidhattoota Islaamummaa ajjeefamun kanaan lammaffaa ta’uu isaati. Ajjeechaan kunis qaama duula waraanaa mootummaan Somaaliyaa hidhattoota kana irratti gageessu keessaa tokko ta’uun ibsameejira. Namoonni lamaan kun akkaadaamii Poolisii walii gala Kahiye Moqaadishoo keessatti garee dhukaasee ajjeesu fuulduratti dhiyaatan. Akka waraqaa mana murtii jedhutti, Aden Mohamed Ali Mohamud jalqaba bara 2010tti Al-Shababitti kan makame yoo ta'u, booda irra garuu bara 2015tti gara ISIStti kan ba'e yoo ta'u, Mohamed Ali Mohamed Farah ammoo olola garee kanaa karaa ergaa icciitii qabuun appii miidiyaa hawaasaa Telegram jedhamu irratti erga ilaalee booda qofa IAaysiisitti makame. Abbaan Alangaa Waliigalaa kan Waraanaa Abdullaahii Kameey mana murtiitti akka himanitti, lamaan isaanii giddugala Somaaliyaa fi magaalaa guddoo Moqdishoo keessatti ajjeechaa lammiilee nagaa fi qondaaltota mootummaa irratti raawwatamaa ture keessaa harka qabaachuu isaanii ibsaniiru.


Sudaan Keessatti Namnii Tokko Ajjeefameera: Garee Doktooroota Biyyatti

Sudaan keessatti bulchiinsa waraanaa aangoo kan itti qabatee waggaa tokko ilaalchisee hiriira Robii kaleessaa ba’ame irratti, humnoonni nageenyaa gaazii imimmaansu waan fayyadamaniif namnii tokko ajjeefamuu gareen Doktorootaa tokko beeksisee jira. Erga hogganaan waraanaa Abdel Fattah al-Burhaan aangoo qabatanii as, Sudaan hiriira farra fonqolcha mootummaa gaggeeffamaa kan jiru yoo ta’u tarkaanfii humnootiin nageenyaatiin fudhtamu yoo xiqqaate mormitoonni 117 du’aniiru. Angawoonni biyyatti gaafa Kibxataa tajaajiila interneetii ugguran. Lammiileen Sudaan Deemokraasiin akka argamuuf iyyatan kun Kibxata kaleessaa daandii guutuu biyyattii irratti ba’an kanneen kumaatamaan lakkaa’aman, waggaa fonqolcha mootummaa irratti ammas intarneetiin addaan cituu mormii dhageessisan. Koreen Giddu-galeessaa Doktoroota Sudaan akka jedhetti, magaalaa Omdurmaan keessatti namnii mormaa ture tokko taankii humnootii nageenyaatiin rukutamee ajjeefamuu, namoonni sadii ammoo madaa’uu ibseera. Koreen kun akka jedhetti lakkoofsi namoota mormii waggaa darbe gaggeeffameen du'anii 119 ga’u ibsee jira.


Mariin Nageenya Kan Biyyoottan Afriikaa Senegaal Keessatti Geggeessame

Walgahiin wagga nageenyaa fi tasgabii Afrikaa irratii mariyatu marsaa saddeettaffaan Seengaal keessatii jalqabamee jira. Gabaasinii Aniikaa Haamershilaag n Seeneegaali irraa qidaa’ee akka ibsutii walgahii waa’ee nageenyaa fi tasgabii Afrikaa keessatii shooraa michuuwaan idilee adduunyaa taphachuu danda’an irratii xiyyeeffatu kana keessatti hirmaattonii kuma tokkoo ol ta’an argamanii jiru. Hoggantoonii Kaap Verdii, Angoolaa fi Giinii Bisaawo kan argaman yeemuu ta’uu haanga’oonii olaanoon jaappaan, Sa’udii Arabiyaa fi Fraansii walga’ichaa irratii hirmaataniiru. Walgahichaa haasaadhaan kan bannan perzidaantiin Seenegaalii fi durataa’aan gamtaa Afrikaa Maakii saal , rakkoon nageenyaa fi tasgabii afrikaa rakkinaa diinaagdee gadii fageenyaa qabuu irraatti kan hundaa’ee ta’uu isaa ibsanii namoonii miiliyonatti lakkaawaman Iyyummaa hamaa keessaa waan jiraniif egeree isaaniitiif abidii akka hin qabnee dubbatan. Falli isaas dargagootaa Afrikaa guddachaa fi baayachaa jiraan barsiisuudhaa fi hojii irratii bobbaasuu akka ta’e Maakii Saal ibsuun isaanii gabaasameeraa. Akka qoo’annoon agarsiisutii hookkarrii gareewwan hidhatootaa maqaa Isilaamummaatiin soccho’anuu yemuu isaa bara 2019 wal bira qabamee ilaalamu , baraa 2022 dhibeentaa 21 dabalee balaawwan 6,300 umamaniru. Hookkoraa finxaaleeyumaadhaan walqabateen baraa kana keesaa namoonii 15,000 kan du’an yemuu ta’u kuniis baraa 2019 irraa harkaa Shantamaan kan dabalee akka ta’e ibsameera.


Hoteela Somaaliyaa Irratti Haleellaan Raawwate Lubbuu Namaa Galaafate

Hidhattoonni gareen al-Shabaab hoteela magaalaa andaara galaana Kismaayyoo erga weeraranii guyyaa tokko booda lakkoobsi namoota du’anii gara 11tti ol guddachuu angawoonni Somaaliyaa beeksisanii jiru. kanneen du’an keessa loltoonni lama kan argaman ta’uu angawoonni kun dubbataniiru. Namoonni kudhanii ol ta’an madaa’anii gara hospitaala naannootti geessamanii jiru jedha gabaasi Ahimed Mohammed Moqaadishoo irraa erge. Hoteela Tawakkal irratti weerarri raawwatame kun haleellaa hamaa guddaa baatii kana Somaaliyaa keessatti raawwatame yoo ta’u, kunis Somaaliyaa waaltaa kessatti gareen al-Shabaab waraana Somaaliyaa biyyoolessaa fi michoota isaa garee milishootaa irratti haleellaa baatii kana keessa raawwate isa lammataa ti. Jalqaba baatii onkoloolesaa irra magaalaa Beledweeyn keessatti haleellaa boombii rawwateen yoo xiqqaate namoonni 20 ta’an du’aniiru. Abdisalam Guled kampanii tajaajila nageenya Somaaliyaa keessaa tokkoof daayirktera. Guleed akka jedhanitti magaalaa Kismaayyuutti kan argamu hoteela Tawakkal irratti haleellaann raawwatame, al-Shabaab bakka kamittuu, yeroo kamiinuu haleellaa raawwachuu akka danda’u mul’isa. Al-shabaab garee kanatti duuluuf namoota qophaa’an ilaalchisee odeeffannoo qabaachuu isaa mul’isa jedhan. Guleed Hoteelicha keessatti attamiin al-shabab irratti duuluun akka danda’amu mari’achuuf mariin itti aanu jiraachuu ilaalchisee odeeffannoo qaba jedhan. Al-Shabab beekkannaa sadarkaa addunyaa kan qabu mootummaa Somaaliyaa fonqolchuuf waggoota 15 oliif lolaa ture.