Lolli daangaa naannolee Affaar fi Tigraay lammiilee nagaa gaaga'aa jiraachuun himame

Guyyoota muraasa duraa eegalee daangaa naannolee Affaar fi Tigraayitti lolli gaggeeffamaa jiru lammiilee nagaa gaaga'aa jiraachuun himame. Haleellaa daangaa irratti raawwata jiru kanaaf naannoleen Tigraay fi Affaar quba walitti qabaa jiru. Lola naannolee lamaan gidduutti tureen gam lamaanirraayyuu lammiilee nagaan miidhamuu jiraattonni himaniiru. Mootummaan naannoo Affaar humnoonni TPLF karaa Ab'aalaa daangaa ce'uun Affaar seenanii haleellaa qaqqabsiisaa jiru jechuun himate. TPLF gamasaan humni addaa naannoo Affaar ''Uummata keenya nagaa irratti itti fufiinsaan haleellaa qaqqabsiisaa jira,'' jechuun himateera. Waraana ji'oota 14 lakkoofsise kanaan humnoonni TPLF naannolee Amaaraa fi Affaar keessaa bakkeewwan qabatan gadi dhiisanii erga ba'anii waan qabbanaa'e fakkaatus, haleellaa qilleensarraan mootummaan federaalaa raawwataa jiruun lammiilee hedduun miidhamuun bal'inaan gabaafamaa ture. Waraanni kaaba Itoophiyaa kun lubbuu lammiilee kumaatamaan lakkaa'amanii gaaga'eera, miiliyoonaan kan lakkaa'aman qe'eerraa buqqiseera. Biiroon Kominikeeshinii naannoo Affaar ibsa ALI Amajjii 08, 2014 baaseen, humnoonni Tigraay,''uummata Affaar nagaa barbaadu irratti haleellaa bifa haaraan raawwataa jiru irraa hatattamaan akka dhaabbatu,'' akeekkachiiseera. TPLF karaa Kiilbatii Rasuu(Zoon Hulet) Aab'alaa irraan seenuun Muddee 10, 2014 irraa eegalee meeshaalee gurguddaan inni dhukaasaa jiru lammiilee nagaa akkaan miidhaa jiraachuu ibse mootummaan naannoo Affaar. Haleellaa karaa Kiilbatii Rasuu Aab'alaa Jimaataa fi Sambata darbe TPLF meeshaalee waraanaa gurguddaadhaan raawwateen hedduurra gaaga'amni lubbuu ga'eera, kumaatamatti kan lakkaa'aman ammoo haleellicha dheessuuf jecha qe'ee fi qabeenyasaaniirraa buqqa'aniiru jedha mootummaan naannochaa. TPLF gamasaan ibsa kaleessa baase keessatti humnoonni addaa naannoo Affaar lammiilee nagaa Tigraay irratti deddeebi'anii haleellaa raawwataa jiru jechuun himateera. Ibsi ajaja komaand postii waraana Tigraayiin kenname jedhame, humnoonni addaa Affaar ALI Amajjii 07, 2014 iddoowwan Milaazat fi Daandan jedhaman haleeluun lammiilee miidhaniiru jedha. Komaandi postichi haleellaa raawwate jedhe ofirraa qolachuu himee, lammata haleellaan akka hin raawwanneef jaarsoliin biyyaa fi abbootiin amantaa dhiibbaa akka uuman gaafateera. Waraanni naannoo Tigraayitti eegalee achiin booda gara naannolee Amaaraa fi Affaaritti babal'ate erga Sadaasa bara 2014 waan tasgabbaa'e fakkaata. Haata'u malee daangaa naannolee Tigraay, Amaaraa fi Affaaritti walitti bu'iinsi itti fufuun dhagahamus, malli quunnamtii adda waan citeef haala kana sirnaan hubachuun rakkisaa ta'eera. Mootummaan federaalaa naannolee Amaaraa fi Affaar keessaa humnoota TPLF baasuu erga himee booda karoora gara Tigraay imaluu waan hin qabneef loltoonni bakkuma jiran akka turan ajajeera.


Waraana Itoophiyaa: Ameerikaan waraanichi akka dhaabbatuuf dippilomaasii cimaa hordofaan jira jette

Ameerikaan waraana Kaaba Itoophiyaa waggaa tokkoo oliif gaggeeffamee dhaabuudhaan sarbama mirgoota namoomaa, dararaafi miidhaawwan dhaabsiisuuf dippilomaasiin furmaata akka ta'e dubbatte. Dubbii Himaan Waajjira Dhimma Alaa Ameerikaa Need Piraayiis ibsa kennaniin, biyyisaanii waraanichi yeroo gabaabaa keessatti akka dhaabbatu gochuuf xiyyeeffannoo olaanaan dippilomaasii cimaa hordofaa akka jirtu himan. Torban darbee keessaa pirezidaantiin Ameerikaa Joo Baayidan Ministira Mummmee Itoophiyaa Abiy Ahimad waliin haala waraanichi mariin ittiin xumuramu ilaalchisuun yeroo jalqabaatiif bilbilaan kan mari'atan yoo ta'u, Need Piraayis mariin bilbilaa sun qaama dippilomaasiiti jedhaniiru. Affeerraa MM Abiyiin gara Itoophiyaa imalanii kan turan ergamaan addaa Gaanfa Afriikaa amma aangoo gadhiisan, Jeefirii Feeltimaan akkasumas bakka isaanii kan bu'an Deeviid Saatarefiild, Pirezidaantiin duraanii Naayijeeriyaafi ergamaa addaa Gamtaa Afriikaa kan ta'an Oluseegun Obaasaanjoo waraanichaaf xumura gochuuf itti dhiheenyaan hojjataa jiru jedhan. Oluseeguun Ammajjii 11, 2022 gara Maqaleetti imaluun aanga'oota TPLF waliin marii taasisuun kan deebii'an yoo ta'u, mariinsaaniis gaarii akka ture dubbi himaan TPLF himun isaa ni yaadatama. Rakkoo Gaanfa Afriikaatti mudateef furmaata barbaacha Ameerikaan aanga'oota qaxanichaa jiraniifi Gamtaa Afriikaa waliin walitti dhiheenyaan hojjataa jiraaachuu Need Piraaysi himan. ''Haalli amma jiru qaamooleen lamaanuu fooyya'insi jiraachuu akka agarsiisaniif ni gargaara. Walitti bu'insicha dhaabuun gara mariitti dhufuu ni danda'u. Kanaanis galma hundaa kan ta'e waraanni akka dhaabbatuuf ni gargaara,'' jedhan. Haleellaa qilleensaa Wiixata darbe Tigraay irratti raawwatameen namoonni 17 ajjeeffamuufi irra caalaan isaanii dubartootaafi daa'imman ta'uu kaasuun, haleellaan kun kan raawwatame guyyaa Pirezidaant Baayidan haleellaan qilleensaa akka dhaabbatuuf MM Abiy itti gaafatan waliin wal irra ooluusaatiin wal qabatee gaazexessitoonni gaaffii kaasanii ture. Yeroo marii bilbilaa sanatti MM Abiy haleellaa qilleensaa dhaabuuf waadaa galanii ture? Haleellaan qilleensaa dhaabbachuu mirkanneessuuf Ameerikaan maal gooti? gaaffileen jedhan ka'anii ture. Need Piraays deebii kennaniin, dureewwan marii bilbilaan taasisaniin Baayidan waa'ee namoota nagaa haleellaa qilleensaa dhiheenyaatiin ajjeefaman, akkasumas sarbamoota mirgoota namoomaa kaan ilaalchisuun yaaddoo qaban kaasaniiru jedhan. Akkuma kana dura taasisan sarbama mirgootaa qaamooleen waraanicha keessatti hirmaatan raawwatan ilaalchisee biyya isaanii irra deddebiin dureewwan waliin, akkasumas ibsawwan irratti kaasuu irra duubatti jette hin beektu jedhan. Biyyisaanii ittigaafatamummaan jiraachuu akka qabaatu akka amantu kaasuun, komshinii bilisaafi walabaa yaa'ii Mirga Manooma UNn akka sarbamoota mirgoota namoomaa Itoophiyaa keessatti raawwataman qoratuuf hundeesuuf tarkaanfii fudhatame deegarunshees agarsiiftu tokko jechuun ejjanno Ameerikaan qabdu kaasan. Haleellaa Wiixata darbee dirooniidhaan Tigraay keessatti raawwatameen namoonni 17 ajjeeffamuufi hedduun miidhaaf saaxilamuu hojjattoonni gargaarsaa kan himan yoo ta'u, kanneen miidhaman keessaa hedduun dubartoota ta'uutu ibsame. Dabalataanis magaalaa Daddabiititti haleellaa qilleensaa kaampii buqqaatoonni keessa qubatan irratti raawwatameen namoonni 56 torban darbe keessa ajjeeffamuun gabaafameera. Haleellaa tibban raawwatamuun lubbuun namoota hedduu galaafate kana ilaalchisuun mootummaan Itoophiyaa hanga ammaatti waan jedhe hin jiru. ''MM Abiy haleellaa qilleensaa ilaalchisuun waadaa attamii galan kan jedhuuf waan MM jedhan dubbisuuf lammiilee Itoophiyaatiif dhiseera,'' jedhan. Akkasumas, Waayit Hawusis yoo ta'e gadi-fageenya dhimmoota MM dhimma sirriitti dubbatanii ilaalchisuun ejjannoo isaanumaaf dhiisuu akka qabaatuun tilmaamna jedhan. MM Abiyiifi Pirezidaant Baayidan dhimmota ammaan tana Itoophiyaa keessa jiruufi walitti dhufeenya biyyoota lamaaniifi  naannichaa irratti marii ifaa taasisaniiru jedhan. Dabalataanis, Itoophiyaafi Ameerikaan walitti dhufeenya kabaja irratti hundaa'e cimsachuun walitti dhufeenyasaanii gabbifachuuf waliigaluu himan. Waraana Tigraay Sadaasa 4, 2020 eegalamee booda gara naannoolee ollaa Amaaraafi Affaariitti babalateen lammiilee kumaatamni lubbusaanii dhabanii, miliyoonoonni bakka jireenyaasaaniitii buqqaafamaniiru. Waraana baatiiwwan 14 ol lakkoofsise kana akka dhaabbatuuf Ameerikaa dabalate Gamtaan Afriikaa, akkasumas bakka bu'aan olaanaan Gaanfa Afriikaa fi pirezidaantiin duraanii Naayijeeriyaa Oluseegoon Obaasaanjoo fi kaan yaalii taasisaa jiru.


Gulantaa Fiild Maarshaal Afrikaa keessaa biyyoota kamfaatu qabu, akkamiin argatan?

Sadaasa bara 2020 Itaamaajoor Shuumii waliigalaa waraana Itoophiyaa ta'uun kan muudaman Jenaraal Birhaanuu Julaa Galaalchaa, waraana Itoophiyaa keessatti gulantaa waraanaa isa olaanaa fi haaraa ta'e Fiild Maarshaal jedhamutti guddataniiru. Gulantaa waraanaa kanaaf kan isaa kaadhiman Ministira Muummee Abiy Ahmad (PhD) yoo ta'an, kan mirkaneessan ammoo Pireezidant Sahlaworqi Zawudeeti. Fiild Maarshaal Birhaanuu Julaa milkaa'ina yeroo biyyi rakkoo keessa galtee jirtutti gonfataniin gulantaa kana argatan jedhame. Ofii gulantaan Fiild Maarshaal Afrikaa keessaa biyyoota kamfaatu qab, akkamiin argatamaa? Fiild Maarshaal Birhanu Julaa eenyudha? Kan jedhaniifi kaan waliin ilaalla. Fiild Maarshaal Birhaanuu Julaa waraanni isaan adda durummaan keessatti hirmaachuun lolanii lolchiisan waraana Tigraay. Pireezidanti Sahlaworq gulantaa jenaraalaan namoota afur, L/Jenaraalaan namoota 14, Meejar Jenaraalaan namoota 24, Birgaader Jenaraalaan namoota 58 muudaniiru. Qondaaltonni waraanaa afur- L/Jenaraal Baacaa Dabalaa Buttaa, L/Jenaraal Geetaachoo Guddinaa Salbaanaa, L/Jenaraal Hasan Ibraahim Muusaa, L/Jenaraal Ababaaw Taaddasaa Asras gulantaa jenaraalaa argataniiru. Ofiisaaniifis gulantaa waraanaa olaanaa-jenaraalummaatti kan guddatan, Jenaraal Baacaa Dabalee Fiild Maarshaal Birhaanuu Julaa, humna waraanaa biyyattii taliiguun biyya diigumsarraa oolchuusaaniif gulantaan kennameef kun isaaniif mala jedhan. Waraana idil-addunyaa keessatti hirmaachuun milkaa'uu, waraana waliinii biyya mudate keessatti hirmaachuun nagaa buusuu, akkasumas weerara alaa fi keessaa biyyarraa qoluun milkaa'inni argamu gulantaa Fiild Maarshaal kennuuf ulaagaa addunyaan itti gargaaramtuudha jedhan. Haaluma kanaan Itoophiyaa keessa ''humnoonni keessaafi alaa biyya diiguuf yeroo ka'anitti'' yaaddoo badiinsaa qolachuu kan dandeessisaniif gulantaa kana kennuun murtee sirriidha jechuun himu. ''Itoophiyaatiin waraanni leenji'e deebi'ee isa waraana  jedhamee hin eegamne. Kuni taatee haaraadha. ''Hidhannoon waraanaa mulqamee, Itoophiyaan waraana hin qabdu erga jedhamee booda qabsoon godhamee biyyaafi waraana diigumsarraa baraareef … gulantaa Fiild Maarshaal kennuun yoo xiqqaate malee hin baay'atu.'' Lammummaa Liibiyaafi Ameerikaa kan qabuufi mootummaa beekamtii UN qabu mormuun kan beekamu hoogganaan waraana biyyaalessaa Liibyaa Fiild Maarshaal Kaliifaa Haftaar, waraana hedduu keessatti hirmaachuun milkaa'ina argataniin gulantaa kana ofiif kennan. Mootummaan duraan ture fonqolchuun Muhammar Gadaafii aangootti fiduu keessatti ga'ee olaanaa kan taphatan qondaalli waraanaa kun, bara 1973 waraana Israa'liifi Arabaa Afraffaa 'Yom Kippur War' jedhamurraa eegalanii hanga ammaatti dirree waraanaa garaagaraa keessatti hirmaataniiru. Waraana Liibiyaa fi Chaad, waraana waliinii tokkoffaafi lammaffaa Liibiyaa, Waraana waliinii Ajdabiya jedhamu, Waraana mootummaa Gadaafii fi mormitoota gidduu-Third Battle of Brega jedhamu, Waraana lixa Liibiyaa (Tirppoolii) to'annoo UN fi mootummaa UN'n deeggaramu harkaa baasuuf godhamuu fi waraana Sirxi keessatti adda durummaan hirmaachuun gulantaa Fiild Maarshaala argatan. Seenaa addunyaa keessatti hammeenyummaa isaaniin kan beekaman qondaalli waraanaa Yugaandaa Fiild Marshaal Iid Amin Daadaa, bara 1971-1979tti pireezidantii sadaffaa biyyattii ta'anii tajaajilaniiru. Aanga'oota abbootii irree jedhaman Mu'ammar Gadaafii fi Mobuutuu Sese Seekoo, akkamsumas Sooviyeet Yuuniyen fi Jarmanii Bahaa waliin michuu kan turan qondaalli waraanaa kun, bara 1975 Dhaabbata Tokkummaa Afrikaatti dura taa'aa ta'anii tajaajilaniiru. Fincila Mau Mau irraa eegalanii hanga fonqolcha mootummaa Yugaandaa darbees weerara lootee seentota Gama Taanzaaniyaa dhufaniin raawwachuuf ofirraa qolachuu hanga waraanaa Taanzaaniyaa waliiniitti adda durummaan hirmaataniiru. Milkaa'ina waraanaan argataniin Fiild Maarshaal jedhanii kan of moggaasan Idi Amin Daadaa, bara 2003 Sa'uudii Arabiyaa, Jiddaatti du'an. Qondaalli siyaasaa fi waraanaa Rippaabilika Dimokiraatawaa Koongoo, booda Zaayer taatee Mobuutuu Sese Seekoo, Beeljiyamii fi Ameerikaa waliin michoomuun bara 1960 mootummaa karaa dimokiraasiin filatame Paatriis Lumuumbaa aangoorraa folnqolchuun 1965-1971tti pireezidantii gochuun of muude. Boodarra wayita Koongoon maqaanshee Zaayeritti geeddaramus bara 1971-1997tti pireezidantii biyyattii ta'uun itti fufe. Mobuutuu Sese Seekoo bara 1967-68 Dhaabbata Tokkummaa Afrikaa hoogganeera, hookkara biyyattiitti mudataa ture tasgabbeessuuf humna waraanaa ajajaa turee fi waraana Koongoo tokkoffaa kan Waraana Addunyaa Afrikaa jedhamuun beeakamu adda durummaan hoogganuun aangoo Fiild Maarshaal fudhatan. Bara 1989 hanga bara 2019 aangoorraa fonqolchafamaniitti pireezidantii biyyattii kan turan Fiild Maarshaal Omar Hasan Ahmad al-Bashir, waraanaa waliin jalqabaa keessatti kan jalqabaa ta'e bara 1955-1972 kan ture keessatti adda durummaan hirmaataniiru. Lola Israa'elii fi biyyoota Arabaa-Yom Kippur War, waraanaa koongoo fi waraana waliinii lammaffaa Sudaan keessattis qondaala waraanaa ta'uun hirmaataniiru. Bara 2014 irraa kaasee Pireezidantii Masrii ta'ee kan jiru Fiild Maarshaal Abdul Fattah Sa'iid Huseen Khalil al-Siisii, fonqolcha mootummaa bara 2013 Muhammad Mursii irratti gaggeeffame keessatti hirmaachuun qindeessaniiru. Waraana Galoo Galaanaa(Gulf War), lola lootee seentotaan Masrii irratti raawwataa ture-Sinai insurgency, waraana waliinii lammaffaa Liibiyaa, Waraana yaman keessatti qooda fudhataniiru. Pireezidanti Abdul Fattah al-Siisii Amajjii bara 2014 gulantaa Fiild Maarshaal argatan. Fiild Maarshaal Birhaanuu Julaa Galaalchaa barnoota digirii jalqabaa fi lammaffaa yuniversitiiwwan magaalaa Finfinneetti argaman Alfaa Yuniversitii Kolleej fi Giriinwich Yuniversitii irraa argachuu seenaansaanii Wikipedia irratti barraa'e ni mul'isa. Bara 2006 Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii jalatti ergama fudhachuun Laayibeeriyaa keessatti nagaa eegsisuuf bobba'aniiru. Achitti ajajaa damee waraanaa tokkoo ta'uun muudamanii hojjechaa turan. Ministeera Ittisaa Itoophiyaa dabalatee dameewwan waraanaa fi nageenyaa keessatti iddoowwan hedduutti muudamuun hojjechaa turaniiru. Ministeera Ittisaa Itoophiyaa keessatti Mana Barnootaa Humna Waraanaa fi Birgeedii Oppireeshinii hooggananiiru. Bara 2006 hanga 2009 Raayyaa Ittisa Biyyaa Ajaja Giddugaleessaatti Ajajaa Itti-Aanaa ta'uun hojjetaniiru. Bara 2010 ammoo Ajajaa Waraana Itoophiyaa Ajaja Lixaa ta'uun muudaman. Fiild Maarshaal Birhaanuu Julaa Sadaasa 21 bara 2014 ergama nagaa eegsisuu Abiyei-UNISFA-jedhamutti Ajajaa Humna Waraanaa ta'uun Barreessaa Olaanaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii kan yeroo sana turan Baan Kimuuniin muudamanii hojjechaa turan. Bara sana gulantaa Meejar Jenaraal irra turan, waggaa booda Muddee bara 2015 ammoo Letinaant Jenaraal ta'an. Sadaasa 4, 2020 irraa eegalanii Itaamaajoor Shuumii Waraanaa Waliigalaa Itoophiyaa ta'uun muudaman. Amajjii 8, 2022 ammoo gulantaa waraanaa olaanaa Fiild Maarshaal jedhamu argatan. Gulantaa kanaaf kan kaadhiman Ministira Muummee Abiy Ahmad, kan muudama kana mirkaneessan ammoo Pireezidantii biyyattii Sahlaworq Zawudeeti.


Mootummaan Itoophiyaa Dr. Tediroos Adihaanoom naamuusa cabsuutiin akka gaafatamuuf iyyata galfate

Mootummaan Itoophiyaa Daarektara Olaanaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) kan ta'an Dr. Tediroos Adihaanoom safuu, seeraafi naamusa ogummaa cabsaniiru jechuun akka gaafatamaniif iyyata galfate. Xalayaa Boordii Hojii Raawwachiiftuu WHO'f ergeera jedheen, Ministirri Hajaa Alaa Itoophiyaa hogganaa olaanaa dhaabbatichaa Dr Tedroos irratti komii qabu dhageessiseera. Boordichis hogganaa olaanoo dhaabbata kanaarratti qorannoo taasisuun gochaa isaanii sirrii hin taaneefi itti gaafatamummaa ogummaafi seeraa cabsu akka adda baasu gaafateera. "Ejjennoon naamusaa, seeraa fi ogummaa hogganichaa amanamummaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa rakkoo keessa galchaa jira," jedhe ibsi kun. Ministeerri Haajaa Alaa ibsa miidiyaa hawaasaa irratti baaseen, Itoophiyaan Dr Teedroosiin qaama fayyaa addunyaa isa olaanaaf kaadhimamaa taasiftus, ‘’isaan garuu amanamummaa akkasumas waan ogummmaan isaanirraa eegu hin raawwanne,’’ jedhe. Ministira Fayyaa fi boodarras Ministira Haajaa Alaa Itoophiyaa kan turan Dr Teedroos Adhaanoom, miseensa koree hoji raawwachiiftuu TPLF turan. Waraana Itoophiyaa waggaa tokkoo ol lakkoofsise keessatti finciltoota Tigraay deeggaraa jira jedhamuun irra deddeebiin aanga'oota Itoophiyaatiin komatamaas tureera. Dr Teedros gama isaaniin dhaabbanni isaanii WHOn meeshaalee wal'aansa fayyaa naannoo Tigraay akkaan waraanaan miidhame biraan ga'uuf hayyama akka dhowwatame himanii turan. Rakkoo Tigraay keessa jiru yoo ibsanis "akka Jaannama Tigraay keessa jiruu, addunyaarra eessattuu hin agarre, rakkoon achi jiru hammaataadha" jedhan. Itti dabaluunis "mootummaan waggaa tokkoo oliif uummata isaa nyaataa fi qoricha dhorke ... kun dhaabbachuu qaba" jedhan. Xalayaa ergame jedhamerratti Dr Teedroos dhimma keessoo Itoophiyaa keessa akka seenan, kunis hariiroo Itoophiyaan Eeritiraa waliin qabdu fa’i akka dabalatu hima. Kana malees, ‘’ammallee [Dr Teedroos] miseensaa fi deeggaraa garee TPLF,  mootummaan Itoophiyaa shororkeessaa jechuun labseeti,’’ jedha. Dr Teedroos, "aangoo isaanii fedhii siyaasaa isaaniif fayyadamu. Kunis immoo haala Itoophiyaa gatii kaffalchiisuun tahus, dhumarratti gochaa sirrii hin taane kana ni dhaabu" abdii jedhu akka qabus xalayaa erge irratti ministeerichi ibseera. Torbee kana keessa Dr Teedroos dhaabbanni gargaarsa namoomaa Naannoo Tigraay gahuuf eeyyama akka argataa hin jirre himanii turan. Biyyoota waraana waliiniitti jiran akkasumas kanneen walitti bu'iinsa hamaatti jiran kanneen akka Siiriyaa Sudaan Kibbaa fi Yaman keessattillee dhaabbati fayyaa addunyaa fi waahillan isaa gargaarsa fayyaa gochuuf hayyama dhabee hin beeku,  jedhaniiru. "Garuu uggurri gargaarsa namoomaa Tigraay irra kaa'ame lubbuu lammiilee gaaga'aa jira,'' jechuun haala kanatti akka gaddan ibsaniiru. Ibsi Ministeerri Hajaa Alaa baase, Dr Teedroos miidiyaa irratti yeroo bahan, ‘’gareen TPLF waraanatti akka milkaa’etti leellisaniiru,’’ jedha. Kan qofa osoo hin taane, ‘’rakkoolee namoomaa Itoophiyaa keessa jiraniif addatti qooduun xiyyeefannoo kennu’’ jedha. Mootummaan Itoophiyaa, hogganaan kuni, "odeeffannoo sirrii hin taanee fi balaa qabu kan maqaa, walabummaa fi amanamummaa Dhaabata Fayyaa Addunyaa rakkoorra buusuu malu tamsaasu,’’ jedha. Kanas waan miidiyaa hawaasaa irratti maxxansaniin, "garee shororkeessaa TPLF ifatti deeggaraniiru,’’ jedha xalayichi. Dr Teedroosis ta'an dhaabbanni isaanii WHOn amma dura himannaa mootummaa Itoophiyaa kanarratti deebii hin kennine. Itoophiyaatti lakkoofsi namoota deeggarsa hatattamaa barbaadanii miiliyoona 1.8 tahee osoo jiru, waajjira WHO Itoophiyaa jirutti, hojjetaa ramaduun lakkoofsi kun miliyoona 3.8 jedhamee akka gabaafamu aangoo isaanii akka malee fayyadamaniiru jedha ibsichi. Dhugaa jiru jallisuun kunis, ‘’Mana Maree Nageenyaa UN dogoggorsuufi’’ jedha. "Garee TPLF gama qarshii fi teeknikaan deeggaruun dabalata, haala amanamummaa UN gad-buusuun Dr Teedroos iddoo qabatanii jiran fayyadamuun hawaasa UN Itoophiyaa irratti kaasaa jiru,’’ jedha xalayaan ergame.


MM Abiy waliin kan mariyatan Ministirri UK carraaqqii mootummaan nagaa buusuuf taasisaa jiru dinqisiifatan

Ministira Mummee Abiy Ahimad (PhD) waliin kan mariyatan Ministira UK kan dhimma Afrikaa, Laatiin Ameerikaafi Kariibiyaan kan ta'an Viikii Foord carraaqqii mootummaan nagaa buusuudhaaf taasisaa jiru dinqisiifataniiru. De'eetaan Ministiraa Dhimma Alaa Ambaasaaddar Rediwaan Huseen Amajji 20, 2020 Aadde Viikii Foord waliin dhimmoota waqtaawaa yeroo ammaa Itoophiyaa keessa jiruufi hariiroo biyyoota lamaan gidduu jirurratti akka mariyatanis ibsi Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa mul'iseera. Ministirri UK kun marii aanga'oota Itoophiyaa waliin taasisaniin, "waraanni rakkoo hamaa ibsuudhaafillee nama rakkisu qaqqabsiise kun dhaabbachuu qaba," jechuun akeekkachiisaniiru. Viikii Foord gara Itoophiyaa deemanii MM Abiy Ahimad, De'eetaa Ministiraa Dhimma ALaa Ambaasaaddar Rediwaan Huseeniifi Ministira Maallaqaa Ahimad Shidee waliin mariyachuu isaanii marsariitiin mootummaa UK fuula isaarratti baaseera. Itoophiyaa keessa nagaan akka jiraatuuf murtoo mootummaan Itoophiyaa humnoonni waraanaa isaa akka naannoo Tigraay hin seenneef fudhate dinqisiiachuu ministira UK kanas himeera Ministeerichi. Ministira Muummee Itoophiyaa Aby Ahimad (PhD) waliin mariyachuu kan ibsite Viikii Foord gamasheetiin, Itoophiyaa keessatti nagaan waaraaa akka bu'u abdii qabaachuu dubbataniiru. Marii MM Abiy waliintaasifte kanaan Viikiin yaaddoo UKn walitti bu'insa Kaaba Itoophiyaa ilaalchisuun qabdu kan ibsiteef yoo ta'u, tarkaanfii mootummaan dhiyeenya kana namoota mana hidhaatuu baasuuf fudhateefi sochiin marii biyyaalessaa gaggeessuuf itti jiru ammoo kan jajjabeeffamu ta'uu himaniiru. Erga fuula Tiwiitara isheerratti baasaniin ministirri UK kun michummaa bara dheeraa biyyoonni lamaan waliin qaban cimsuufi dhimma deebisanii ijaaruu ilaalchisuunis mariyachuu eeranii jiru. Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaas marii Miikii Foord waliin taasifame ilaalchisuun ibsa baase kana keessatti UKn invastimentii dabalatee dhimmoota hedduu irratti biyyattii waliin hojjechuuf fedhii akka qabdu kaasuun, kana dhugoomsuuf ammoo nagaatu dursa jechuu ishee ibseera. Waraana ji'oota 14 ol lakkoofsise kanaaf fala Gamtaan Afrikaa barbaadaa jiru mootummaan UK akka deeggaru Viikii Foord dubbataniiru. "Hundeeffamuu Komishinii Marii Biyyaalessaas waatan gaarii akka ta'etti ilaalla. Hidhamtoonni siyaasaa hiikamuunis tarkaanfii gaariidha," jedhan Ministirri UK kun. Sababa waraanaa Kaaba Itoophiyaatiin alatti kutaaleen biyyattii gara garaa keessatti rakkoon namoomaa hamaa muachuun akka isaan yaaddesse kan himan Viikiin, mootummaan UK hongee Kibba Itoophiyaatti dhalateef deeggarsa Paawondii miliyoona 5  akka deeggartu waadaa galaniiru. Dabalataanis sababa walitti bu'insaan lammileen miidhamaniifi dhiyeessa fayyaafi barnootaa manca'e deebisanii ijaaruuf kan oola Paawondii miliyoona 5, akkasumas hojii nagaafi mirgoota namoomaa eegisisuudhaa kan oolu maallaqa dabalataa Paawondii miliyoona 4.5 mootummaan UK ramaduun ibsameera. Maallaqani kun kan mootummaan UK rakkoo namoomaa waraana waliin walqabatee naannoo Tigraay, Amhaaraafi Affaar keessatti uumame gargaaruuf Paawondii miliyoona 75 ramadeen alatti dabalataan kan kennamudha jedhameera.. Itoophiyaa balaa hongee waggoota kudhan keessatti hin argamnetu mudate waan ta'eef yeroo rakkisaa akkasii kana keessa UKn Itoophiyaa waliin akka dhaabbattus himameera.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: 'TPLF meeshaa waraanaa kan biyyi hin beekne awwaallatee qaba ture' - Fiild Maarshaal Birhaanuu Juulaa

Olaantummaa finciltoonni Tigraay waraana Kaaba Itoophiyaa keessatti qabaachaa turan garagalchuun naannolee to'annoo finciltootaa jala turan bilisa baasuun kan danda'ame hojii siyaasaa fi dippiloomaasii cimaa akkasumas sosochii uummataa uumameen ta'uu ajajaan olaanaa waraanaa Itoophiyaa himan. Fiild Marshaal Birhaanuu Juulaa turtii addatti OBN waliin taasisaniin, hojiin siyaasaa, dippiloomaasii fi sosochiin uummataa waraana keessatti qooda olaanaa akka qabu dubbatan. Kanatti dabalataan Raayyaan Ittisaa Itoophiyaa humna jabaa ijaaruu fi teeknooloojiitti dhimma bahuun olaantummaa argachuu isaa himan. "Raayyaan Ittisa Biyyaa jalqabbii waraanichaa irratti TPLF gara holqawwan Tambeenitti galchee ture. Meeshaa waraanaa isaan ajaja Kaabaa irraa fudhatan deebisiiseera. Humna nama 250,000 ol qabu ijaaranii turan bittinneesseera," jedhan. Qondaalli waraanaa olaanaan kun turtii baatilee saddeetii booda humni isaanii Tigraay gadhiisee bahuu hordofee taateewwan ta'an irratti ibsa kennaniiru. Baatilee saddeet wayita loltoonni raayyaa ittisaa hogganoota TPLF adamsaa turanitti caasaan TPLF riphee ture humna ijaaraa ture jedhu Fiild Marshaal Birhaanuu Juulaa. "Haalli akkasii yoo uumame jechuun meeshaa waraanaa awwaalanii qaban abdachuun, namoota hedduu filanii leenjisan. Tigraay balleessuuf jechuun mana manatti humna ijaaraa turani," jedhan. "Gaafa ilaaltu nama nagaati, inni garuu leenji'ee, ibsi kennameefii qophaa'eera" jedhan. Yeroo kanatti "uummata waliin wal hin waraannu jechuun Tigraay gadi dhiifnee baane jedhan. Dabalataan qonni dhaabbatee rakkoon namoomaa hammaatee waan tureefi, hojiin qonnaa eegalaamuu baannaan waggoota itti aanan uummanni Tigraay rakkoo hamaaf saaxilamuu danda'a jechuun Tigraay bahuuf murteessuu himan. "Uummata Tigraayiif deeggarsa dhiyeessaa, misoommawaan bu'uuraa caccaban suphaa osoo jirruu, hawaasa idil-addunyaan himatamuu hin qabnu" jechuun dhiibbaan idil-addunyaa sababa dabalataa Tigraay keessaa bahaniif ta'uu himu. Raayyaan Ittisaa Tigraay keessaa erga bahee booda, humni uummataa TPLF ijaare raayyaa ittisaa duuka bu'ee lola itti fufuu himan. Humni raayyaa ittisaa duuka bu'ee lola itti fufe humna uummataa wayita hogganoonni TPLF baqaarra turan caasaan dhaabichaa ijaaredha jedhan. "Meeshaa waraanaa dur awwaallate qaba ture. Kan biyyi hin beekne, holqa nutis wayita baatii saddeetiif achi turre bira hin geenye keessa meeshaa waraanaa awwaallate qaba ture." Kanatti abdatanii waraanicha gara naannolee Amaaraa fi Affaaritti babal'isu himan Fiild Marshaal Birhaanuun. Humna uummataa ijaareen olaantummaa argatee akka dhufe waan beekneef baatilee afuriif gama tokkoon ofirraa ittisaa gama kaaniin humna ijaaraa turre jedhan. Baatilee afur keessatti waraana leenjisuu fi hidhachiisuu, gurmaa'ina raayyaa ittisaa haaraa uumuu, uummata sochoosuu fi teekinooloojiitti dhimma bahuun qophii guutuu gochuu himu. Qophii guutuu godhanii erga xumuraniin booda haleellaa deebisanii bananiin guyyota muraasa keessatti TPLF of duuba deebisuun danda'ameera jedhan. TPLF naannolee Amaaraa fi Affaar qabatee ture keessaa kan bahe 'tarsiimoofi' haa jedhuyyuu malee Fiild Marshaal Birhaanuu Juulaa, "dirqiin gadhiisifne, akka malee injifatameeti kan bahe" jedhan. "Kiiloomeetira 400 to'achuuf isaanitti baatii 4 fudhate, torbee sadi keessatti rukutamee, reebamee, opiireeshiniin gadi fagoon hojjetamee, dirqamee gadi dhiise" jedhan. Tarsiimoofi kan jedhu olola uummata Tigraay fi hawaasa idil-addunyaa dogoggorsuuf itti fayyadamanidha jedhan. Olaantummaa argame keessatti hojiin gama siyaasaa fi dippiloomaasii akkasumas sosochii uummataatiin hojjetame, kutannoo hoggantoota mootummaa waliin ida'amuun gumaacha guddaa gochuu himan. Ammas waraanichi guutummaatti hin goolabamne kan jedhan Fiild Marshaal Birhaanuu Juulaa TPLF ammas dogoggora biraa akka hin hojjenne dhaamaniiru. Mootummaan Itoophiyaa loltoonni isaa, finciltoota duuka bu'uun daangaa naannoo Tigraay seenanii akka hin lolle beeksisuu hordofee lolli waan qabbanaa'e fakkaatus, darbee darbee wal waraansi akka jiru gabaasaaleen ni mul'isu. Haleellaa qilleensarraa mootummaan Tigraay iddoowwan gara garaatti raawwachaa jiruun baqattoota dabalatee namoonni nagaan ajjeefamaa jiraachuu hojjettoonni gargaarsaa ni himu. Waraana baatilee 14 lakkoofsise kanaan namoonni kumaatamaan lakkaa'aman yoo ajjeefaman, miliyoonaan kan lakkaa'aman qe'ee irraa buqqa'aniiru.


Keenyaan waraanni Itoophiyaa akka dhaabbatuuf walitti dhiyeenyaan hojjechaa akka jirtu ibsite

Keenyaan rakkoon biyya ollaa ishee Itoophiyaa keessa jiru furmaata akka argatuuf yaalii taasiftu haala tasgabbaa'aa ta'een walitti dhiyeenyaan hojjechuu ishee akka itti futu ibsite. Ministirri Dhimma Alaa Keenyaa Raachel Omaamoo akka jehanitt, biyyi isaanii waa'ee Itoophiyaa kan hin callisiniifi dippilomaasii tasgabba'aafi qalbiidhaan ta'e fayyadamuun rakkoo biyyattii keessatti uumame akka dhaabbatuuf waliin hojjechuu itti fufti. Aadde Raachel kana kan dubbatan Jimaata darbe ibsa gaazexaa dhimma imaammata dhimma alaafi hariiroo naannawichaa Keenyaa ilaalchisuun Naayiroobii keessatti kennan irratti ture. Ministirri Dhimma Alaa Keenyaa kun, Keenyaan "Wanta turuu qabu ta'uu baatulleen Itoophiyaan humna waliigalteerra gahuu ishee dandeessisu ni qabdi," jettee amanti jechuun tarkaanfii hihamtoota siyaasaa dhiyeenya  hiikuu jalqabii gaariidha jechuun eeran. Aadde Raachel itti dabaluun, haala Itoophiyaa keessa jiru kan akka marii biyyaalessaa, dhukaasa dhaabuufi gargaarsa namoomaa akka qaqqabu gochuurratti walitti dhiyeenyaan hojjechaa akka turanis dubbataniiru. Keenyaan Afrikaa Bahaa keessatti dinagdee guddaa kan qabduufi biyyoota naannawaa sana jiran gidduutti biyya dhiibbaa uumuu dandeessu yoo taatu, biyyoota Lixaa waliinis hariiroo cimaa biyya qabdu akka taate ni beekama. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiru erga jalqabeen boodas biyyoonni Lixaa hariiroo Itoophiyaa waliin qaban yeroo gufachaa dhufetti aanga'oonni Ameerikaa dhimma waraana Itoophiyaa ilaallatu irratti pireziantii Keenyaafi aanga'oota Keenyaa biroo waliin irra deddeebiin mariyataa turaniiru. Itoophiyaan dhimma biyyashee keessa jiru ilaalchisee kallattiin ishee waliin dubbachuun osoo danda'amuu Ameerikaan biyya hollaa taate Keenyaa waliin marii taasiftu irratti gammachuu akka hin qabne dubbi himaan Ministeera Dhimma Alaa ibsuun isaanii ni yaadatama. Itti-gaafatamaan Ministeeera Dhimma Alaa Ameerikaa Antoonii Bilinkan Sadaasa darbe yeroo jalqabaatiif daawwannaa biyyoota Afrikaa sadii keessatti taasisaniin kan jalqaba daawwatan Keenyaa yoo ta'u, dhimmoota ijoo isaanii keessaa waa'een Itoophiyaa isa angafa ture. Pireziantiin Keenyaa Uhuruu Keeniyaataan rakkoo Itoophiyaa keessatti uumame ilaalchisuun Pireziant Baayidaniifi itti-gaafatamaa Ministeera Dhimma Alaa waliin dubbachuun alattis gara Itoophiyaatti imaluunis MM Abiy Ahimad waliin mariyataniiru. Michuu Itoophiyaa kan taate Keenyaan erga waraanni Kaaba Itoophiyaatti jalqabeen booda yaaliiwwan gara gara taasisaa kan turte yoo taatu, dhimmoota adeemsa kana keessatti ta'an jedhaman garuu hanga ammaatti ifa gootee hin beektu. Waraanni Kaaba Itoophiyaa waggaa tokkoo ol lakkoofsise kun yeroo ammaa kana xiqqoo kan tasgabbaa'e ta'us, bakkeewwan tokko tokkotti walitti bu'insawwan akka jiran ni himama. Waraana kana dhaabuudhaf Gamtaan Afrikaafi Ameerikaan ergamaa addaa bobbaasanii carraaqaa kan jiran yoo ta'u, biyyoonni gara garaafi dhaabbileen idil-addunyaa ammoo waraanichi fala karaa nagaan akka argatuuf yaalii taasisaa jiru. Kana waliin walqabsiisuun, Ergamaan Addaa Gamtaa Afrikaa Oliseeguun Obasaanjoo, akkasumas ergaman addaa Ameerikaa Daavii Saaterfiild aanga'aa ol-aanaa dhimma alaa waaliin gara Itoophiyaa dhufuun haala waraanichi ittiin dhaabbachuu danda'urratti mariyachuun isaanii ni yaadatama. Barreessaan Olaanaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii Antooniyoo Guteereez waraana Kaaba Itoophiyaa dhaabsisuudhaafi nagaa buusuudhaaf kan dandeessisu yaaliin taasifamaa jiraachuu haasaa Obasaanjoo waliin bilbilaan taasisaniin hubachuu isaanii ibsaniiru.


'Qabsoo karaa nagaa itti fufna, namoonni mana hidhaatti hafan akka ba'an gaafanna'- KFO

Jimaata darbe gaafa Amajjii 7,2021 himati isaanii adda cituun mana hidhaatii kan bahan hoogganootniifi miseensonni Kongireesii Federaalawaa Oromoo rakkoo nageenyaa biyya kanaa hiikuuf waraanni furmaata waan hin taaneef qabsoo karaa nagaa eegalle itti fufna jedhan. Ajjeechaa Artiist Haacaaluu Hundeessaa hordofee Adoolessa 1, 2020 to'annoo jala kan oolan Obbo Jawaar Mohaammad, obbo Baqqalaa  Garbaafi kaan hidhaa guyyoota 530 ol boodadha kan isaan Jimaata darbe  gadhiifaman. Abbaan Alangaa Federaalaa hidhamtoonni kun marii biyyaalessaa karoorfame bu'a qabeessa gochuuf "bu'uura labsii 943/2008tiin himatni isaanii akka kaafamu murtaa'e" jedheera. Obbo jawaar Mahammad fi Obbo Baqqalaa Garbaa dabalatee qondaaltonni KFO hidhaatii gadhiifaman hedduun erga ba'anii karaa miidiyaa wanti isaan dubbatan si'oominaan eegamaa ture. Miseensonni KFO fi Adda Bilisummaa Oromoo mana hidhaatti hafuun ammoo tarkaanfii mootummaa hir'uu godha jechuun namoonni yaada kennaa kan turan yoo ta'u, KFOnis ibsa hoogganoota isaa hidhaa bahan ilaalchisee baase keessatti kanneen mana hidhaatti hafan akka gadi dhiifamanii marii biyyoolessaa keessaa qooda fudhatan gaafateera. Miseesonni fi hooggantoonni KFO hidhaatii hiikaman ibsa baasaniin akka dhuunfaattis ta'e akka dhaabaatti qabsoo karaa nagayaa gaggeessaa turan irratti akka cichan ibsan. ''Qabsoo karaa nagaan mirga uummata Oromoo fi kan sabaafi sablammoota biyya kanaa dhugoomsuuf akka hojjannu irra deebinee isiniif mirkaneessuu barbaanna,'' jedhaniiru. Ajjeechaa Artistii Haacaaluu Hundeessaa booda hidhaan nurratti raawwatame guutummaatti bu'uura siyaasaa irraa kan maddedha kan jedhan miseensonni KFO kunneen, ''Qaamoleen nu hidhanis nuti yakka kamirraayyuu bilisa akka taane wallaalanii osoo hin taane dirree siyaasaa nu keessa jirrutti haqaan nu falmanii mo'achuun ulfaataa akka itti tahu waan beekaniifi. Dirree siyaasaa keessaa nu dhabamsiisuuf,'' jedhan. Gaaga'ama waraanaa fi siyaasaa biyyattii mudate, kan lammiilee miiliyoonaan lakkaa'aman dararaaf saaxileen mana hidhaa taa'anii yaadda'aa akka turanis ibsaniiru miseensonni kunneen. ''Keessumaa yakkoota suukanneessoo Sabaafi Sablammootaafi Nannolee biyyattii kanneen akka Oromiyaa, Tigraay, Beenishaanguul Gumuz, Affaariifi Amaaraa keessa jiraatan irratti raawwatamaniin gadda guddaatu nutti dhagahame," jedhan. Gaaga'ama siyaasaa biyyattii keessatti uumameefi balaa hamaa baatiiwwan 13'n dabran keessa mudate of duuba deebi'anii sirreessuuf yeroon isaa baay'ee barfatuu isaa kan ibsan miseensonni kunneen, ''garuu hammamuu dhiphatus, badiin biraa akka hin uumamne hambisuu, nagayaafi tasgabbii deebisanii dhugoomsuu, hawaasaafi uummatoota walitti araarsuufii biyyattii deebisanii ijaaruudhaaf carraan ni jira jennee amanna'' jedhan. Kana godhuudhaaf garuu qaama hundaa bira fedhii dhugaa bu'uura godhate, hirmaannaa onneefi qalbii guutuun taasifamuufi murannoofi kutannoo waan kana dhugoomsuu qabaachuu gaafata,'' jedhan. Mootummaan baroota lamaa oliif tarkaanfii waraanaa lelliisuu irraa gara rakkoo nagaan furuutti fuulleffachuu akka tarkaanfii gaariitti fudhanna, yaadni kun gara hojii qabatamaatti akka geeddaramus gaafanna jedhan. Qaamoleen waraana keessatti hirmaatan tasgabbaa'anii rakkoo nagaan furuuf carraa akka kennan akkasumas biyyoonni alaas daandii marii nagaa akka tumsan kan gaafatan miseensonni kunneen, garuu qaama kamiifuu deeggarsa meeshaa waraanaa kennuun waraana babal'isuurraa akka of qusatan dhaaman. Ajjeechaa Artist Haacaaluun gaddi nutti dhagame laalaansaa ammallee nu keessaa hin qabbanoofne kan jedhan miseesnonni kunneen, ajjeechaa sana eenyu akka raawwate qorannoon bal'aan godhamee karaa uummannii fi maatiin itti quufuun haqisaa argamuu qaba jedhan. ''Qorannaa yakka suukaneessaa Artistii keenya qaalii sabaa irratti raawwatame siyaasessuufii irra dibaadhaan bira dabruudhaaf yaaliin godhame fudhatama kan hin qabneefii sirni haqaa biyyattii haqa Haacaaluu ifoomsuu dhiisaatii taatee halkan san taheeyyuu ifoomsuu akka hin dandeenye kan mirkaneesse akka tahetti fudhanna. Kanaafuu, akka Idil Adduunyaatti gareen walaba tahe hundeeffamee qorannaan walabaafii haqaa gaggaaffamee akka dhugaan isaa bahu gaafanna.'' ''Hidhamtoonni Siyaasaa biyyattii keessatti sadarkaa gubbaatii hanga jalaatti jiran, miseensonni dhaaba keenyaa, deeggartootni keenya, hoggantootni ABO gameeyyiin, miseensonni ABO, hidhamtoonni siyaasaa kumaatamootaan lakkaawwaan, gaazexeessitoonni, rogeeyyiin, akkasumas qaamoleen sababa siyaasaa qofaaf labsii yeroo muddamaa kanaan wal qabatee hidhaman hundi haal duree tokko malee akka hiikaman gaafannas'' jedhaniiru.


Godaantonni Tigraay Sa'udii Arabiyaarraa deebi'an, Itoophiyaatti hidhaa fi dararaaf saaxilamaa jiru - HRW

Anga'oonni Itoophiyaa dhalattoota Tigraay dhiyeenya Sa'udii Arabiyaarraa deebifaman hidhuu, dararuufi humnaan akka baqatan taasisan jedhe Human Rights Watch. Dhaabni mirga namoomaaf falmu kun gabaasa guyyaa Roobii baaseen [Afaan Ingiliiziin], Sa'udiinis dhalattoota Tigraay haala haamaa keessa tursuu fi humnaan biyyatti deebisuu dhaabuu qabdi jedheera. HRW akka jedhetti, mootummaan Itoophiyaa godaantota Sa'udiirraa hari'amuun biyyatti deebi'an, gara wiirtuuleetti dabarsaa jiru jechuun, kanneen keessaa gariin seeraan ala to'annoo jala oolaniiru jedha. Mootummaan Itoophiyaa gabaasa Human Rights Watch baase kanarratti ammatti deebii hin kennine. Itoophiyaan waggaa tokko keessatti lammiilee 40,000 ol Sa'udii Arabiyaa irraa galchuu himtee kan turte wayita tahu, MM Abiy Ahimad dhiibbaan akka deebi'an taasifamu ijaarsa Hidha Abbayyaan walqabata jechuun himanii turan. Lammiileen Itoophiyaa kuma hedduutti lakka'aman manneen hidhaa Sa'udii Arabiyaa haala hammaataa fi rukkataa tahan keessa hidhamuufi rakkoolee hamaaf saaxilamaa jiraachuu BBC dabalatee miidiyaaleen garagaraa irra deddeebiin gabaasu. Manneen hidhaa kanneen keessaa Wiirtuu Hidhaa al-Shumaysii jedhamu keessaa kan dubbisne lammiileen Itoophiyaa yeroo dheeraaf hidhamanii jiran, rakkoolee fayyaa hamaaf saaxilamneerra jechuun BBCtti amma dura himanii turan. Mootummaa Saa'udii gamasaatiin wiirtuuleen to'annoo kunneen namoota ''qajeelfamoota hayyama jireenyaafi hojii cabsan tursiisuuf'' manneen hidhaa gurguddoo hundaa'an keessaa akka tahan hima. Hiyumaan Raayitis Wach dabaluun, aanga'oonni Itoophiyaa godaantonni kunniin daandiin gara Tigraayitti wayita deebi'aa jiraniifi buufata xiyyaaraa Samaraatti to'achuun gara manneen hidhaa Affaarii fi kibba Itoophiyaatti argamanitti dabarsaniiru jedha. ''Godaantonni Tigraay manneen hidhaa Saa'udii keessatti hiraara guddaa argan, gara Itoophiyaatti wayita deebi'anis hidhaatu isaan eeggate,'' jedhu dhaabbatichatti qorattuun mirgoota godaantotaa Nadia Hardman. ''Saa'udii Arabiyaan dhalattoota Tigraay balaaf saaxilamaniif eegumsa laachuu qabdi. Itoophiyaan ammoo godaantota deebi'aniifi seeraan ala hidhaman hunda gadhiisuu qabdi.'' Akka dhaabni kun jedhutti lammiileen Itoophiyaa kuma dhibbatti lakka'aman barkurnee dabre keessa: hojii dhabdummaa fi rakkoolee diingadee, hongee fi dhiittaa mirgaa baqachuun - Galaana Diimaa dooniin qaxxaamuruun Yaman erga gahanii booda, lafoo imaluun ammoo Saa'udii Arabiyaa galu.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Jeefrii Feeltimaan anga'oota olaanoo dubbisuuf Kamisa Itoophiyaatti imaluufi

Gaanfaa Afrikaatti ergamaan addaa US, Jefrii Feltimaan, Kamisa Itoophiyaatti imaluun waa’ee waraana wal-waliinii adeema jiru irratti aanga'oota olaanoo waliin akka mari’atu ibsame. Ministeerri haaja alaa US akka jedhetti, Feltimaan “dhimma nagaa waaraa buusuu irratti angaa’ota olaanoo waliin ni mari’ata.” Finciltoonni Tigraay naannolee Amaaraa fi Affaar qabatanii turan gadi dhiisuun gara daangaa Tigraayitti deebi'uu yoo himan, mootummaan garuu injifannoo waraanaa argateen naannolee kanneen gadi dhiisisuu hima. Mootummaan Itoophiyaa loltoonni isaa, finciltoota duuka bu'uun daangaa naannoo Tigraay seenanii akka hin lolle beeksiseera. “Kun qaamooleen lamaan lola dhaabani gara waltajjii mariitti akka deebi’aniif carraa uuma jennee yaadna,” jechuun dubbii himaan ministeera dhimma alaa US, Need Piraayis himeera. Daawwannaan ergamaa addaa kun kan dhufe, erga US himata mirgoota namoomaa sarbuu jedhuun Itoophiyaa carraa daldalaa qaraxa irraa bilisaa AGOA keessaa haqxee booda. Torban darbe dhimma waraana Itoophiyaa irratti ministirri haajaa alaa Ameerikaa Antonii Biliinkan bilbilaan pireezidantii Keeniyaa waliin mari'achuu beeksisanii turan. Kana hordofuun Ministeerri Haajaa Alaa Itoophiyaa Ameerikaan dhimma Itoophiyaa irratti kallattiin mootummaa Itoophiyaa akka dubbistu gaafatee ture. Waraana wagga tokko lakkoofsise kana dhaabsisuuf yaalii taasifamu irratti gargaarsa gochaa kan jiraniifi Pireezdaant Joo Baaydaniin kan muudaman Jefrii Feeltimaan, ji'oottan darban gara Itoophiyaa fi biyyootii ollaatti deddeebi'aa turuun isaanii ni yaadatama.Yeroo waraanichi hammaatee fi yeroo sochiin humnoota TPLF cimee turetti, Tarkii fi Yunaayitid Arab Emireets dabalatee gara Itoophiyaa, Keeniyaa, Sudaaniifi Masriitti kan imalaa turan Feltimaan, mootummaa fi finciltoonni mariif akka taa'an gochuuf yaalii taasisaa turaniiru.Dabalataanis Feeltimaan, anga'oota Gamtaa Afrikaa (AU) akkasumas, waraana kanaaf furmaata akka barbaadaniif ergamaa AU'n muudaman, pireezidantii duraanii Naayijeriyaa Olusegon Obasaanjoo waliinis marii taasisuun isaani kan yaadatamu ta'us, bu'aa qabatamaa kana jedhamu garuu hin argatiin hafaniiru. Naannooleen to'annoo finciltootaa jala turan gadi dhiifamuu fi mootummaan daangaa naannoo Tigraay seenee akka hin lolle beeksisuu hordofee lolli waan qabbanaa'e fakkaatus, darbee darbee wal waraansi akka jiru gabaasaaleen ni mul'isu. Waraana baatilee 14 lakkoofsise kanaan namoonni kumaatamaan lakkaa'aman yoo ajjeefaman, miliyoonaan kan lakkaa'aman qe'ee irraa buqqa'aniiru. Namootni miliyoona 9.4 ta'an ammoo sababa waraana kanaatiin gargaarsa eeggachuuf dirqamuu UN beeksisee ture.


Waraana Itoophiyaa: Waraana Tigraay hawaasa diyaasporaa US qoode afaan lammiileen

Erga waraanni Kaabaa Itoophiyaatti waggaa dura egaleen booda lammiileen biyya garaa garaatti argaman jidduutti garaagarummaan yaadaa mudateera. Keessummoonni keenya har'aas kana himu.


Waraana Itoophiyaa: Paarkii indastirii Kombolchaa irratti saamichifi badiin qaqqabe hangami?

Paarkii Indastirii Kombolchaa keessa dhaabbilee jiran irratti finciltoonni TPLF saamicha fi badiin qaqqabsiisan guddaa ta’uu Hojii gaggeessaan Korporeeshinichaa Obbo Saandokaan Dabbabaa BBCtti himan. Obbo Saandokaan akka himanitti, paarkii indastirii kana keessatti dhaabbileen biyyoota gara garaa hojjechaa turan. Paarkii indastirichaa keessatti yuuroo miliyoona 90 ol baasuun oomisha huccuurratti kan bobba’e dhaabbannii Xaaliyaanii Korvokoo, mi’oonni jijjirraafi dheedhiin hojii isaaf oolan saamamuu fi mancaafamuu himan. Sadarkaa biyyaatti biyyoota Kooriyaa, Chaayinaafi Xaaliyaanirraa dhaabbileen garas dhaqan jiraachuu itti gaafatamaan kun kan eeran yoo ta’u, dhaabbileen kunneen baay’inaan uffata oomishuurratti akka bobba’an eeran. Dhaabbilee sadarkaa addunyaatti bekamanii fi kanneen akka Kaalviin Kilaayin waliin kan hojjatan oomisha gogaafi bu’aalee gogaaarratti dhaabbileen bobba’an jiraachuu himan. Miidhaan dhaabbilee idil-addunyaa kanarra qaqqabe jechuun himan. Korporeeshinii indastirii paarkota Kombolchatti miidhaalee qaqqabe bal’inaan qorachuuf garee qo’annoo hundeessuun naannichatti erguusaa Hojii-gaggeessaan kun BBCtti himaniiru. Gabaasota kanaan wal fakkaatan biroof: Humnoonni TPLF naannoole Amaaraa fi Affaar iddoowwan to’atanitti qabeenya mootummaafi uummataa saamuufi mancaasuun ibsameera. Paarkiin indastirii Kombolchaa iddoowwan miiidhaman kana keessa tokkodha. Paarkicha keessaa iddoo tajaajilli itti kennaman, iddoowwan oomishaa, iddoo keemikaalli itti qulqulleefamuufi  kutaaalee tajaajilli ittii kennamu kanneen biroo hunda saamuufi badiin irra qaqqabeera. Kana malees konkolaattoonni dhaabbaticha keessa turan finciltoota kanaan saamamuun ibsameera. Akka hoji gaggeessaan kun ibsanitti, meeshaleen biiroowwaan paarkichaa meshaaleen tajaajila quunnamtii fi odeeffannoo, meeshaalee waajiraalee dhaabbata oomishaa, bu’aawwan gogaa fi uffatnii gara biyyaa alaatti ergamuuf ergamaa ture saamamaniiru. Meeshaaleen dheedhii mana kuusaa keessa turan, konkolaattoonni garaa garaa fi meeshaaleen biroo paarkicha keessa turan saamamuufi mancaafamuu Korporeeshiinii Paarkota Indastirii BBCtti himeera. Saamichaa fi mancaatii qaqqabe Korporeeshiinii Paarkota Indastiriitti hoji gaggeessaa kan ta’an Obbo Sandokaa Dabbabaa akka jedhanitti, paarkiicharra miidhaan qaqqabe karaan ibsamuu danda’u saamichaa fi macaatiidha jedhan. ‘’Dhaabbileen kunneen oomisha oomishanii turaniifi gara biyya alaatti erguuf kan qopheessan samaamaniiru. Sirumayyuu oomishni isaaniifi mi’oonni dheedhiin ittiin oomishan guutummaatti saamamaniiru,’’ Kana malees waajiraaleen dhaabbiilee kana keessa meeshaaleen turan guutummatti sadarkaa jedhamuun saamameera. Keessattuu meeshaaleen akka salphaatti bakka buufamuu hin dandeenye fi safartuuwwan garaa garaa mancaafamaniiru jedhan hoji-gaggeeessaan kun. ‘’Miidhaan kun dhaabbilee paarkicha keessa hojjataniirra qaqqabe. Paarkicha biirooleefi iddoowwan gurgurtaa isaa mancaafameera, meeshaaleen jalaa samaameera, akkasuma ambulaansiifi konkolaatonni ibidda dhaamsan otoo hin hafiin jalaa saamamaniiru,’’ Dhimbiibduuwwan indastiriyaal paarkii kanaa ni saamame, fudhachuun kan dadhabame immoo ni gubaman jedhan Obboo Sandookaan. Kanarratti dabaluun meeshaleen of-eggannoo balaaf oolan ni mancaafamani jedhan. ‘’Elektirikiifi shuboowwan biroo tajaajila akka hin kennineef muraman. Ijaarsa dabalataa ta’uun akka mana kuusaattii konteenaroonni tajaajilaa turan sadii fe’anii fudhatan’’ jedhan. Carraa hojii uumuu TPLF paarkii indastirii irra miidhaa qaqqabsiisu dura hojjattoota 3600 ta’anitu qacaramee hojjataa ture. Kanarratti dabalataan hojjattoota kanaaf nyaataafi tajaajila kanaan walqabatan kan dhiyeessan namoota biroof carraan hojii uumamee ture. ‘’Miidhaan qaqqabe rakkisaadha. Waantoonni manca’an muraasni isaanii akka salphaatti argamanii hojiin kan ittiin deebi’ee eegalamu miti. Tarii hojiitti deebi’uuf yeroo fudhachuu mala jennee yaadna,’’ jedhan. Korporeeshinichi koreen qorannoo hundeesse miidhaa qaqqabe qoratee akka xumureen kan sirreeffamuu danda’amu, sirreessuudhaan hojii eegaluuf karoorfameera. Kun immoo turtii ji’ootaan lakkaa’aman gaafachuu akka malu Obbo Saandokaan BBCtti himaniiru. Paarkiin indastriii Kombolchaa parkoota ijaarsa marsaa gara jalqabaatiin ijaarame keessa tokko yoo ta’u, bu’uuraaleen misoomaa barbaachisoon guutameefi ture. Paarkiin kun iddoowwan oomishaa kireessuun alatti, tajaajila dhiyeessi bishaanii, ibsaa, xuraawaa dhabamsiisu fi meeeshaleen of-eeggannoo balaa tasaaf barbaachisaan guutameefi ture. Kana malees yeroo humnootni TPLF magaalaa Kombolchaa qabatanii turanitti Sagantaan Nyaataa Addunyaa (WFP) man-kuusawwan isaa magaalota Dasee fi Kombolchaa turan finciltoota TPLFn waan saamamaniif deeggarsa nyaataa kennuu adda kutuu ibsee ture. Dubbi himaan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii akka himanitti, finciltoonni man-kuusawwan kana yoo saaman hojjettoota dhaabbatichaatti qawwee qabuun saaman. Man-kuusawwan kunneen keessa kan ture nyaata madaalawaa daa'imman hanqina nyaataan miidhamaniif oolu dabalatee, kuusaan nyaataa guddaan jalaa saamamuu hima dhaabbatichi. Finciltootni TPLF naannoo Amaaraa bakkeewwan qabatanii turan keessatti manneetii barnootaa, hospitaalotaa fi manneetii barnootaa dabalatee dhaabbilee mootummaa irrattis saamichaa fi macaatii guddaa dhaqqansiisuu mootummaan Itoophiyaa himeera. MM Abiy Ahimed gara adda waraanaatti deemuun waraanicha hogganaa erga turanii magaalotni akka Kombolchaa fi Dassee harka humnoota TPLF bilisa bahaniiru.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Qondaalli US Ergamaa Addaa ta'uun Jeefrii Feltimaan bakka bu'uuf jedhan eenyu?

Gaanfa Afrikaatti Ergamaa Addaa Ameerikaa ta'uun kan tajaajilaa jiran Jeefrii Feltimaan itti gaafatama isaanii gadhiisanii qondaala olaanaa biraan bakka buufamuuf akka jedhan gabaafame. Oduun kun guyyaa Kamisa har'aa Jeefrii Feltimaan gara Itoophiyaatti imaluun qondaaltota Itoophiyaa waliin akka mari'atan erga ibsamee booda dhagahame. Akka gabaasa Rooyitarsitti, Ebla waggaa darberraa eegalee baatiwwan sagal oliif dhimmoota ijoo Gaanfa Afrikaarratti erga dalagaa turanii booda Feltimaan ji'a kana keessa itti gaafatama kana gadhiisu. Qondaalli olaanaa US isaan bakka bu'uuf jedhaniis yeroo ammaa Tarkiitti Ambaasaaddara US ta'uun kan tajaajilaa jiraniifi turtiin isaanii xumuramaa kan jiru Deevid Saatarfiildidha. Itoophiyaafi Tarkiin hariiroo isaanii yeroo dheeraaf gama dinagdeen ture cimsuun gara waraanaatti yeroo guddisanittidha qondaalli kun kan Itoophiyaatti muudamuuf jedhan. Rooyitars maddeen sadii dhimmichatti dhihoo jiran eeruun gabaasuus gama mootummaa US hanga yoonaa dhimma kana irratti wanti ifatti dubbatame hin jiru. Akka gabaasa kanaatti, durumaa Feltimaan itti gaafatama kanarra yeroo turtii wagga tokko gadiif tajaajiluuf yaada qabu ture. Jeefrii Feltimaan, ganna 62, gara caalu dhimma Itoophiyaa fi Sudaan itti dhiheenyaan hordofuun gaam dippilomasiin furuuf carraaqaa turan. Keessumaa Itoophiyaatti, qaamoleen waraana keessa jiran dhukaasa dhaabanii mariitti akka deebi'an ergama fudhatanii socho'anis ammatti carraaqqiin kun ija godhatee hin mul'anne. Bara turtii isaanii hariiroon Ameerikaafi Itoophiyaa rakkoo godhatee ture furmaata hin arganne. Inumaa ilaalchi farra US Itoophiyaa keessa akka dagaage xinxaltoonni ni ibsu. Qondaaltonni Itoophiyaa walumaagala US, akkasumas Feeltimaan TPLFf ni loogu jedhamanii himatamaa turan. Isaan garuu himannaa kana hin fudhatan. US waraanichaan walqabatee tarkaanfiiwwan jajjabaa Itoophiyaa irrati kan fudhatte yoo ta'u ammallee qaamoleen waraana keessa jiran akka mariitti deebi'an ibsuun kanaan ala akka qoqqobdu akeekkachisteetti, Bulchiinsi Pirezidant Joo Baayidan osooma baallii Donaald Tiraamp harkaa hin fudhatiin ture waraana Itoophiyaa keesatti ka'eefi ijoo dubbii addunyaa ta'en yaadda'u ibsuu kan eegale. Pirezidant Baayidan jalqabarratti Bitootessa keessa michuu isaanii Senaatar Kiriis Kuuns gara Itoophiyaatti ergun yaaddoo US waraana Itoophiyaa keessa adeemaa jiru ibsitee turte. Eegasii baatii Ebla keessa dippilomaatiin olaanaa US sooramarra turan Jeefrii Feltimaan Gaanfa Afrikaatti Ergamaa Addaa US jedhamuun muudaman. Isa dura Ameerikaan dippilomatii sadarkaa ergamaa addaa jedhuun Gaanfa Afrikaarratti hin muudne ture. Feeltimaan dura aantummaan dhimma Itoophiyaafi Sudaan akka itti dhiheenyaan hordofaniifi furmaata kennan muudamanis, xiyyeeffannoon guddaa garuu Itoophiyaarratti ture. Yeroos Ministirri Dhimma Alaa US Antoonii Biliinkan muudamni kun rakkoowwan nageenyaa, siyaasaa fi namoomaa naannichaa karaa dippiloomasiin furuuf murannoo bulchiinsi Baayidan qabu agarsiisuufi jedhan. Feltimaan yeroo itti gaafatama isaanii keessumaa lola Itoophiyaa keessa ture, akkasumas fonqolchi waraanaa Sudaan keessa baatii Onkololeessa keessa mudate kanneen ijoo xiyyeeffannoo isaanii qabanidha. Dhimmi Hidha Laga Abbayyaa Itoophiyaa, Masriifi Sudaan wal dhabsiiseefi muddamni daangaa Itoophiyaafi Sudaanis kanneen ijooti. Jeefrii Feltimaan yeroo turtii isaanii biyyoota kanneen akka Itoophiyaa, UAE, Ertiraa, Masrii, Keeniyaa, Sudaan daawwataa turani. Dabalataan, booda kana qooda biyyonni kaan waraana Itoophiyaa keessa deemu dhaabsisuu danda'u jedhuun gama UAE, Turkii, Masrii fa'i imaluun marii taasisaniiru. Imalli UAE fi Turkii gara caalu biyyonni lamaan meeshaa waraanaa Itoophiyaatti gurguru himannaa jedhurraa kan ka'eefi nagaan akka bu'u gahee isaanii akka gumaachaniifi. Baatii sagal booda yoo ilaalamuu jijjiiramni muraasni mul'atus ammallee waraanni guututti dhaabatee qaamoleen lola keessa jiran mariitti hin deebine. Yeroo kana keessatti inumaa hariiroon Ameerikaafi US sadarkaa hammaataarra gaheera. Ameerikaan qaamolee lamaan dirree waraanarraa teessuma mariitti akka deebi'an gochuuf jaarsummaan alatti tarkaanfii fudhachuufis dhaadachaa turte. Bara Feltimaan kanatti US deeggarsa diinagdeefi nageenyaa Itoophiyaaf taasistu dhorkiteetti, qondaaltota olaanoo irrattimmoo dhorkaa keesse. Dabalataan, baatii Sadaasa keessa sababa qooda waraana Itoophiyaa keessaan paartii ijoo Ertiraa bulchu dabalatee qoqqobdeetti, biyyoonni kuni garuu morman. Booda kanammoo Itoophiyaan lammiilee waraana waliin qooda hin qabne miidha jechuun watwaattus, Baayidan Itoophiyaa sirna daldala qaraxaa malee AGOA irraa Itoophiyaa haqaniiru. Pirezidant Baayidan baatii Fulbaanaa keessa qooda fudhattoota waraana Tigraay qoqqobuuf ajaja dabarsuun isaaniis ni yaadatama. Xiinxaltoonni sababa hariiroon biyyoota lamaa hammaateef US dhiibbaa dippilomasii Itoophiyaarratti fiduu dadhabuu ishee ibsan jiru. US ammallee qaamoleen waraana keessa jiran yoo dhukaasa dhaabanii mariitti hin deebine akka qoqqobdu akeekkachiisteetti. Kana keessatti qoodi Feltimaan akkasumas Gaanfa Afrikaatti Ergamaan Addaa Gamtaa Afrikaa taasisanis ammatti fedhii US fi biyyoonni Lixaa fedhan hin argamsiisne. Akka seenaan isaanii ibsutti Saatarfiild hariiroo alaa US keessatti muuxannoo waggoota afurtamaa ol qabu. Yeroo ammaa Turkii kan Itoophiyaaf meeshaa waraanaa gurguruun himatamtutti ambaasaaddara ta'un dalagaa jiru. Saatarfiild hariiroo Turkiifi US kan lamaanuu miseensa NATO ta'an fufsiisuuf ifaajee keessa turaniiru. Adoolessa bara 2019 Turkiitti muudamuu isaanii dura gorsaa olaanaa Ministeera Dhimma Alaa US ta'un dalagaa turan. Akkasumas Ministeera Dhimma Alaa US'tti dhimma Giddugala Bahaafi Kaaba Afrikaa kallattiin hordofuuf itti gaafatama fudhatanii tajaajilaa turan. Imbaasii US Kaayiroofi Iraaq keessa tajaajilaniiru. Akkasumas Libaanositti ambaasaaddara ta'un hojjetan. Sooriyaa, Tuniziyaa, akkasumas Sa'udii Arabiyaa keessattillee dalagan. Baroota 1990 keessammoo Ministeera Dhimma Alaatti Daarektara Arabaafi dhimma Arabaa- Israa'elii ta'un dalaganiiru. Akka seenaan isaanii Ministeera Dhimma Alaa US ibsetti hojii isaaniin yeroo garaagaraatti badhaasa argataniiru. Dhaloonni isaani Baaltimoor, meerilaand yoo ta'u Yunivarsiitii Meerilaandiifi Joorjitaawonitti barumsaa isaanii hordofani. Afaan Ingiliziin alatti Afaan Arabaafi Faransaayillee ni dubbatu.


Lola Oromiya: Godina Gujii Aanaa hidhattoonni to'atan keessatti jiraattonni rakkoo himatu

'Ta Waraanaa namni nun jiru, ta hongee sa'i nun jirtu, bannee jirra' jedhan jiraataan aanaa Gumii Eeldalloo hidhattootaan to'atamte keessaa baqatan. Godina Gujiitti aanaan Gumii Eeldalloo aanaa gammoojjii kan daangaa naannoo Somaaleetti argamtu yoo taatu, erga caasaan mootummaa gadhiisee bahee hidhattoota harkatti kufee baatii sadi ta'e. Jiraataan aanichaa erga aanichi harka hidhattootaatti kufteen booda baqatanii jiraan, nageenya isaaniif jechaa maqaa hin dhoofne, aanichi ammaan dura hidhattoota naannoo Somaalee irraa haleellaan kan irratti taasifamu akka ture himu. "Waggoota sadan afran darban rakkoo jajjabduu keessa turre. Duraan waraana Somaaleetu numiidha. Amma ammoo waraana Shanee kanatu rakkoodhaaf nu saaxile. Kana biratti ammoo lafti hongeen jabaatte" jedhan. Waraanni Bilisummaa Oromoo kan mootummaan shororkeessaa jechuun labsee fi 'Shanee' jedhee waamuu komii jiraattotaa kanarratti deebii hin kennine. Yeroo dhihoodhaa asitti waraanni hidhattootaa naannoo sana qubachuu hordofee dararaan hawaasaarra gahu waan hammaateef qe'ee itti guddanne dhiisnee godaanne jedhu maanguddoon kun."Warri waraana hidhattoota kuni nama ajjeesa, ni hidha. Harkaa fi miila hidhanii dararu. Biyyarraa fuudhanii dhabamsiisu. Adamsee barbaadee jaarsa biyyaa, beekaa mara, bulchaa biyyaa xiyyitiidhaan ajjeesa. Kanatu naannoo sanaa nukaase" jedhan. Ammaan dura raayyaan ittisa biyyaa aanicha keessa iddoowwan akka Malkaa Gubaa fi Bulbul jedhaman buufatee akka ture kan himan maanguddoon kun, ergii raayyaan ittisaa naannicha dhiisee bahee hidhattoonni guutumatti aanicha akka too'atan dubbatu. "Duraan waraana mootummaatu aanaa keenya ture. Nutis isaan wajjin taanee hidhattoota kana ofirraa dhoowwaa turre. Waraanni suni nika'e, amma eegasii ji'a sadii" jedhan. Battala waraanni naannicha gadhiise jiraattonnis guyyicharraa kaasuun aanicha gadhiisanii gara aanaalee ollaa fi magaala Negelleetti godaanuus dubbatan. Ta'ulleen hidhattoonni aanicha erga too'atanii uummatni akka hin baane waan dhorkaniif jecha maatiin isaanii walakkaa wajjin adda cituu isaaniis dubbatu. "Gaafa achii baanu maatiin keenya kan waliin baqachuutti jirru hidhattoonni karaatti dhaabsisanii 'garam deemtu' jedhanii deebisan. "Geejjiba isaan ittiin deemaa turan waliin qabanii duubatti deebisan. Amma isaanuma harka jiru. Isaan nubira dhufuu hin dandeenye, nulleen achi deebi'uu hin dandeenyu" jedhan. Waa'ee maatii isaanii aanaa hidhattootaan too'atamte kana keessa jiranii hubachuuf rakkoon tajaajila bilbilaa fi ibsaa waan jiruuf yaaddoo cimaa keessa jiraachuulleen himan. Jiraataan aanichaa biraan BBC'n dubbisee fi ilmi isaanii tokko hidhattootaan erga jalaa ajjeefameen booda baqatan gama isaaniin, "waggoota hedduuf humna keenyaan weerartoota Somaalee irraa dhufan ofirraa ittisaa turrulleen amma hidhaattoota Shaneetiin qe'ee keenyarraa baqanne" jedhu."Ammaan dura waraana mootummaatu nugargaara ture, isaan waan tahan hin beeknu dhiisanii bahaan. Amma waraana Shaneetu lafa qabate. Amma maatiin gargar badee jira. Ilmii fi abbaan dhirsaa fi niitiin gargar badeera. Obooleessa kiyya kan Liiban jedhamu warri shanee 'nyaapha' jedhanii najalaa ajjeesani" jedhan. Haaleellaan hidhattootaa kuni erga aanaa isaanii gadhiisanii bahanii Magaala Negellee qubataniilleen akka hin dhaabbannee fi bakka amma qubatanii jiranittis darbee darbee hidhattoonni haleellaa akka irratti bananis dubbatu. "Eegi Negellee qubanneelleen nujala dhufanii nama keenya ajjeesu. Waan nu ajjeesuu barbaadaniifilleen hin beeknu. Eegi kaampii kana qubannee baatii lama darbineerra. Garuu guyyaan dhukaasni nutti hin banamne guyyaa sadii callaadha, numa barbaadani" jedhu. Bakka amma qubatanii jiran kanatti eegumsi mootummaa jiraatulleen gahaa waan hin taaneef miidhaan nurra gahu guutuuttii nurraa ittisuu hin daandeenye jedhu maanguddoon kuni. "Dur waraana Somaaleetu nulola. Yeroo sana xiyyitii fi qawwee ofumaan bitannee ofirraa dhoowwaa jiraanne. Qawwee amma shaneen uummata keenya harkaa guurtee jirti. Uummati keenya amma namni tokko qawwee harkaa hin qabu. Seera mangistii kanaa jalatti hin bultan jettee akkanaan gargar numancaaste" jedhan. Manguddoon biraa dubbisnes hawaasni Gumii Eeldalloo kan daangaa kibba Oromiyaa wareegama isaatiin kabachiisaa ture amma humna dhabee qe'eesaa gadhiisee godaane jedhu. Sababa hidhattoonni 'ABO Shanee' aanicha to'ataniif caasaan mootummaa erga aanicha guutumatti gadhiisee bahee baatiiwwan sadii lakkaahamuu itti gaafatamaan waajjira dhimmoota Kominikeeshinii aanaa Gumii Eeldalloo Obbo Saara Jibichaa BBC'tti himaniiru. "Uummanni aanaa kanaa waggaa hedduu waraana Somaalee wajjin wallola keessa ture miidhaa hedduu keessa darbaa dhufe. Waggaa sadan darban kanammoo hidhattoota ABO Shaneetu itti darbe" jedhu Obbo Saaran."Waraanni Mootummaa sababa lola kaabaa kanaan bakkicha gadhiisee jennaan hidhattoonni Shanee dhawaata dhaawaatan hanga aanaa guutumaatti buqqisuutti gahan. "Aanichi amma erga tajaaajilli mootummaa dhaabbatee ji'a sadii gaheera" jedhan. Yeroo ammaa kanas aanichi guutumatti too'annoo hidhattootaa harka akka jiruu fi mootummaan xiyyeeffannaa itti kennee hidhattoota kana gadhiisisuu akka qabus himu. "Manneen baarnootaa hundi cufamanii barattoonni hammi ta'e Negelleetti godaananii akka baratan tahaa jira. Dhaabbileen fayyaas taajajila dhaabaniiru. Uummanni gara gara faffaca'ee jira. Uummanni baayyeen amma magaalaa Negellee qubatee jira" jedhan. Abbootiin warraa kuma sadii caalan sababa aanaan isaanii hidhattootaan too'atameef baqatanii magaala Negellee qubatanii akka jiranis himu. Waa'ee jiraattoota hin baqatiin ammallee aanicha keessa jiranii yoo dubbatan, "uummanni kuni uummata mootummaadhaan wal hanqatee jirudha. Loon uummata kanaa hongeedhaan dhumaataa jira. Horii wayyaa qabu Shaneetu qalatee nyaachuu jira. Uummanni rakkoo hammaataa keessa jira" jedhu. Dhimma aanaa Gumii Eldalloo, kan hidhattootaan too'atamtee jirtu kana irratti odeeffannoo dabalataa gaafachuuf Bulchaa Godinichaa, bulchaa itti aanaa fi Itti gaafatamaa waajjira Bulchiinsaa fi Nageenyaaf bilbillus odeeffannoo kennuuf hayyamamoo hin taane. Oromiyaa keessa iddoowwan hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo socho'an gara garaa keessatti rakkoon adda addaa isaanirra gahaa akka jiru jiraattonni ni komatu. Meeshaa irraa hiikuu, humnaan ukkaamsanii maallaqa gaafachuu, horii jalaa qalachuu, hidhuu fi dararuu akkasumas ajjeesuun iddoowwan adda addaatti hidhattootaan raawwatamaa jiraachuu himu jiraattonni. Dhiyeenya Godina Jimmaa Aanaa Noonnoo Beenjaa ganda Konchiitti obbolaa sadii dabalatee firoonni Pirezidantii duraanii Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Alamaayyoo Atoomsaa namoonni torba qe'eetti hidhattootaan ajjeefamuu maatiin BBCtti himanii turan. Komii jiraattota Aanaa Gumii Eeldalloo irratti Waraanni Bilisummaa Oromoo deebii hin kennine, haata'u malee amma dura himannaawwan yakkoota uummata nagaa irratti raawwatamanii waakkataa ture.


Balaliin xiyyaaraa Finfinnee-Kombolchaa adda citee ture deebi'ee itti fufuuf

Balaliin xiyyaaraa magaalaa Finfinnee-Kombolchaa adda citee ture ALI Muddee 27, 2014 deebi'ee itti fufuuf ta'uu Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa beeksise. Daandiin qilleensaa kun karaa miidiyaa hawaasaa isaan akka ibsetti, guyyaa eeramerraa eegalee balaliinsi guyyuu ni jiraata jedheera. Humnoonni TPLF magaalota kibba Walloo - Dassee fi Kombolchaa to'achuu hordofeeti ji'oota dura daandiin qilleensichaa balaliinsa gara magaalota kunneeniitti taasisu kan adda kute. Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa balalii xiyyaarota magaalaa Kombolchaa buufatanii darbanii erga addaan kutee ji'oota lama caaleera. Dabalataan balaliinsi gara Laalibalaa adda citee tures guyyaa Wiixataa (ALI Mudde 25, 2014) eegaluu daandiin qilleensaa kun ibseera. Magaalota kunneen wayita to'annoo TPLF jala turan tajaajilli ibsaa, bishaanii fi telefoonaa adda citee kan ture yoo ta'u, mootummaan erga to'atee booda tajaajiloonni kunneen eegalaniiru. Akkasumas tajaajilli interneetii fi baankii akkasumas geejjibaa magaalota naannoo Amaaraa hedduu keessatti adda citee ture deebi'uu jiraattonni himaniiru. Waajjiraaleen mootummaa fi manneen barnootaa hojii dhaabanii turanis gara hojiitti deebi'uu BBC'n jiraattotarraa odeeffateera. Haata'u malee ammallee magaalota naannichaa kanneen akka Saqoxaa keessatti tajaajilli ibsaa fi bishaanii akka hin deebine jiraattonni himaniiru. Waraana waliinii Itoophiyaan walqabatee tajaajiloonni akka ibsaa, bishaan, bilbilaa fi ibsaa naannoo Tigraay keessatti ammallee akka adda citanitti jiru. Sadaasa bara 2021 naannoo Tigraay keessatti eegalee isa booda gara naannolee Amaaraa fi Affaaritti kan babal'ate waraanni kun, lubbuu namoota kumaatamaan lakkaa'amanii galaafateera, miiliyoonota qe'eerraa buqqiseera. Dhiittaa mirga namaa fi dararama lammilee hedduus hordofsiiseera.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Godina bulchiinsa saba Oromoo to'annoo finciltootaan booda

Naannoo Amaaraatti godinni Bulchiinsa Saba Oromoo wayita to'annoo humnootii TPLF fi Waraana Bilisummaa Oromoo-WBO jala turetti miidhaa cimaa keessummeessuu anga'aan godinichaa BBC'tti himan. Gama kaaniin godinichi to'annoo finciltootaa jalaa erga bahee booda tarkaanfii humnooti mootummaa fudhataniin namoonni nagaa hedduun ajjeefamuu jiraattonni ni himu. Lola Mudde 3 fi 4 bara 2021 godhameen humnooti mootummaa magaalaa guddittii godinichaa Kamisee dabalatee magaalota kaan to'annoo finciltootaa jalaa baasuu danda'aniiru. Torbanoota itti aanan tarkaanfii humnooti mootummaa fudhataniin magaalota godinichaa akka Daawwaa Caffaa, Caffaa Roobiit fi kaan keessatti namootni 40 ol ajjeefamuu jiraattonni BBCn dubbise ni himu. Namootni kun gariin mana hidhaatii baafamanii kan ajjeefaman ta'uus himu. Suuraalee fi viidiyoowwan namoota ajjeefamanii bo'oo bishaanii keessatti gataman mul'isus marsaalee hawaasaa irratti bal'inaan qoodamaa ture. BBC'n dhugummaa suuraalee fi viidiyoowwan marsaalee hawaasaa irratti qoodamanii mirkaneeffachuu hin dandeenye. Haata'u malee jiraataan Kamisee BBC'n dubbise kan nageenyaa isaaf jechaa maqaan akka hin dhahamne gaafate, "hidhattoota Shanee fi TPLF sooraa turte, 'tokkosaa' turte, hariiroo hidhattoota Shanee waliin qabda jechuun ajjeechaa fi hidhaan raawwatamu heddummateera," jedha. Wiixata Mudde 20, 2021 magaalaa Kamiseetti qaamoleen nageenyaa mootummaa namoota lama karaatti baasanii ajjeesuu ijaan arguu hima jiraataan kun. "Guyyaadha, naannoo sa'aatii sagalii ni ta'a. Namoota uffata aadaa hawaasni naannoo uffatu Dalboo (shirrixii) uffatan qaamoleen nageenyaa karaatti baasan, lamaanuu eenyummaa isaanii hin beeku, meeshaa waraanaa homaa harka hin qaban," jechuun hima. Erga marfata (addabaabahii) irraan gahaniin booda hawaasaaf akka barnoota ta'uufi jechuun magaalaa walakkaatti rasaasaa kallattiin itti dhukaasanii ajjeesan jedha. Namoonni sun hidhattoota Shanee jedhamanii shakkamuun to'atamanii mana hidhaa kan turan ta'uu fi mana hidhaatii baasanii magaalaa walakkaatti ajjeesuu akka hin oolle shakkii qabus hima jiraataan kun. Namootni hedduun hidhamuurraa kan ka'e manneen hidhaa guutanii namoonni galma walgahii keessatti hidhamaa akka jiranis hima. Humnoonni mootummaa godinicha finciltoota jalaa baasuu hordofee bulchaa godinichaa ta'uun kan muudaman Obbo Ahimad Alii ajjeechaa raawwatame jedhame irratti odeeffannoo bal'aa akka hin qabne himanii, haata'u malee namoota badii raawwatan irratti "tarkaanfiin fudhatamaa ture" jedhan. "Humni tarkaanfiin irratti fudhatamu humna badii kana keessa qabatamaan keessa jiran ta'uu odeeffannoo nan qaba," jedhan Obbo Ahimad. Namootni badii raawwachuun shakkaman to'annaa jala oolaa jiraachuu kan himan aanga'aan kun, namootni nagaa ajjeefamuu "ragaa hin qabu nan qulqulleeffadha" jedhan. Turtii baatii tokkoo finciltoonni godinicha to'atanii turan keessatti namootni manni fi qabeenyi jalaa gubachuu, haleellaan saalaa raawwatamuu akkasumas dhaabbileen mootummaa fi misoomawwan bu'uuraa irratti badiin guddaan raawwachuu himu Obbo Ahimad. "Aanaan hin miidhamne hin jiru. Gandoota 130 qabnu keessaa 86 miidhaan irra gahee jira," jedhan. "Manneen barnootaa hedduun isaanii miidhamanii jiru. Dhaabbileen fayyaafi waajjiraaleen mootummaas kaan saamamanii kaansaanii tajaajila akka hin laanne haala itti godhametu jira," jedhan bulchaan godinichaa Obbo Ahimad. "Keessumattuu invastimantiin naannoo Waladdiirraa qabnu haala guutummaan guututti jedhamuun kaan gubatee kaan manca'ee jira," jechuun himan. Mancaatii qaqqabes koree sadarkaa godinaafi aanaatti hundaa'een qoratamaa jiraachuufi yeroo dhiyootti kan beeksifamu ta'uu BBCti himaniiru. Ummata miidhame baraaruufis gargaarsi namoomaa taasifamaa jiraachuu Obbo Ahimad Alii ni himu. Yeroo ammaattis mootummaan godinicha deebisee dhaabuuf tumsuun cinatti humnootii isaan 'Shanee' jedhaniin godinicha keessaa "qulqulleessuuf" hojjetaa akka jiru Obbo Ahimad dubbatan. Gareen hidhattootaa mootummaan 'Shanee' jechuun waamuu fi shororkeessummaan labsame WBO yeroo ammaatti aanaalee baadiyyaa godinichaa hunda keessatti sochii taasisaa jira jedhan. Aanaaleen akka Jiillee Dhummuugaa, Arxummaa Fursii, Dawwee Haarawaa, Baatee akkasumas magaalota keessatti garee kanarratti tarkaanfiin fudhatamaa jiraachuu Obbo Ahimad Alii dubbatan. "Humni Shanee bu'uuraan rukutamee jira. Garuu hafteen isaa waan jiruuf ummatni bal'aan caasaa nageenyaa akka milishaa, poolisii, Raayyaa Ittisaa fi humna federaalaa waliin ta'uun kan bakkaa bakkatti hafe gara seeratti dhiyeessaa jiru" jedhan. "Yeroo gabaabaa keessatti goolabnee humna guutuun gara hojii idilee keenyatti ni deebina kan jedhudha," jedhan. Haala nageenyaa yeroo ammaatti godinicha keessa jiru yeroo himanis, "haalli nageenyaa tasgabbaa'aa jira. Ummata waliinis marii bal'aa taasisaa jirra," jedhan. ''Mariin kun baay'ee nu fayyadaa kan jiruufi fuulduratti maal irratti xiyyeeffannee hojjechuu akka qabnu kan nutti agarsiisudha.'' Ammatti dhaabbileen mootummaa harki caalmaan hojiitti deebi'uu kan himan Obbo Ahimad, "dhaabbilee fayyaa… tokkoo lamaan alatti hedduun isaanii tajaajila kennaa jiru. Manneen barnootaas banamaa jiru; waajjiraaleen mootummaa hundi sadarkaa godinaatti hojii eegalaniiru," jedhan.


Daandiin Itoophiyaa-Sudaan wal-quunnamsiisu ji'ootaaf cufamee ture deebi'ee baname

Hariiroon Itoophiyaafi Sudaan gidduu jiru laaffachuu isaa hordofee ji’oota ja’an darban keessa daandiin guddaan biyyoota lamaan walitti ceesisu, Galabaat-Matammaa, deebiyee banamuu isaa bulchaan Gondor Lixaa Obbo Dassaaleny Xaasew BBCtti himan. Guyyaa kaleessaa Amajji 04, 2022 gama Itoophiyaatiin gareen aanga’oota waraanaa of keessaa qabu bulchiinsa goinichaatiin durfame, gama Sudaaniin ammoo garee Birgaader Janaraalotaan durfameen kan durfamu Gondor Lixaa magaalaa Matammaa Yohaannisitti erga wal arganii mariyatanii booda daangaan kun banamuu bulchiinsichi ibseera. Daandii kana aanga’oonni Sudaan  ji’a ja’a dura cufuu isaatiin sochiin naannawaa daangaa sanaa addaan citee akka ture ibsameera. Marii waliin taasifameen booda daangaan banamee namoonniifi konkolaataan socho’ee daldalli jalqabamuu isaa Obbo Dassaaleny eeraniiru. Komunikeeshiniin Matammaa Yohaannis fuula miidiyaa hawaasummaa isaarratti, itti-gaafatamaan Gumurukii Sudaan waabeffachuun akka barreessetti konkolaataan fe’isaa gurguddoon seenanii daldalaaf wal keessa deemamuun gaggeeffamaa jira. Dhimma daangaarra darbee marii turerratti hariiroonni uummattoonni biyyoota lamaanii gidduu jiruufi walitti dhufeenyi faayidaa dinagdee argamsiisan, “maaliif yeroo gara garaatti kan banamuufi cufamu ta’ee itti fufa jechuun ajandaa waloo” irratti mariyataniiru. Dabalataanis, naannoo Tigraay keessatti yeroo waraanni jalqabametti, “Humni waraanaa Sudaan hojii bakka waraanaa babal’ifachuu osoo dhaabe, dhimmi daangaa komishinii daangaatiin osoo ilaalame,” ajandaa jedhuufi “maqaa kaampii baqattootaatiin humnoota finxaaleyyii Itoophiyaa miidhan” Sudaan keessa jiraachuu isaaniirrattis mariin akka taasifame ibsameera. “Ajandaawwan irratti gama Sudaaniin kan jiran waliigalaniiru. Marii gochuudhaaf aangoon kan keenya ta’e osoo hin taane nagaafi tasgabbii ilaalchisee dhimmi naannawaa daangaarra jiru miidhaa dabalataa akka hin qaqqabsiifneef isaan sirreeffamuu qabu kan jedhaman akka sirreeffaman, nutis wantonni mul’atan yoo jiraatan akka kaasaniif ture ajandichi,” jechuun ibsan aanga’aan kun. Obbo Dassaaleny daandiin guddaa Galabaat-Matammaa deebiyee baname sochii hawaasummaafi dinagdee Itoophiyaafi Sudaan gidduutti gahee guddaa akka qabu himuun, torbanoota keessatti naannawaan sun sochii duraan turetti deebiya jedhanii abdii qabaachuu dubbatan. Biyyoonni kunneen muddama keessa jiran keessaa bahanii marii eegaluun isaanii jalqabbii gaarii dha, kan jedhan bulchaan kuni sadarkaa biyyaatti mri’achuunis barbaachisa jedhaniiru. Hogganaan waraanaa Sudaan, Birgaadeera Jeneraal Bashiir Sa’iid, hidhata aadaa fi seenaa biyyoota lameenii eeruun fedhiin biyya isaanii magaalota daangaarra darbuun Finfinneefi Kaartuum gidduutti hariiroo uumuu dha jedhan ‘’Sochiin daldalaa jalqabuu argineerra garuu haala jabaataa taheen akka itti fufuufi hariiroo hawaasa naannoo daangaa jiranii iddootti akka deebi’u nutis fedhii keenya dha,’’ jechuun isaanis miidiyaa hawaasaa irratti ibsameera. Itti gaafatamaan gumuruukaa Ahimad Sa’iid gama isaaniin raayyaan ittiisaa, humni addaa, poolisii fi milishaan biyyoota lameenii waliin tahuun naannoo eeguufi nagaa uummataas eegsisuun yeroo kamiyyuu caalaa itti gaafatamummaa akka qaban dubbataniiru. Itoophiyaan  sochiin Sudaan kuni fedhiin ‘humnoota biroo’ kan ittiin raawwachiifamu dha, jechuun irra deddeebiin kan eertu tahus Sudaan gamasheen  Itoophiyaan lafa daangaa ishee keessa jiran akka jalaa fudhatetti himatti. Biyyoota lameen gidduu walitti bu’insi daangaa waggoota baayyeef kan ture yoo tahu waraana Tigraay hordofees gara lola waraanaattis ce’aniiru. Sudaan lolli Tigraayitti dhalatee guyyoota sadiin booda Onkololeessa 27, 2013 A.L.I  lafa seeraan ala qabatte haa gadhiistuutii mariitti haa dachaanu jechuun Itoophiyaan yaada kaasti. Sudaan gamasheen raayyaan biyyashee iddoowwan bulchiinsa koo keessa jiru baayyeesaa to’achuun tarkaanfii hin geeddaramne akka tahe ibsiti. Yeroo dhiyoottis Sudaan daangaa Itoophiyaa waliin wal-dhabdurratti waraanashee qubachiisuu beeksisteetti. Muddamni Itoophiyaa waliin jiru akka itti fufetti jiraatus naannoo sun garuu guutummaan guutuutti to’annoo isaanii jala jiraachuu hogganootni waraanaas beeksisaniiru. Sudaan Sadaasa 22/2014 A.LI akka beeksisteetti iddoo falmisiisaa Al-faashqaa jedhamutti loltoonni Itoophiyaa qubatan waliin erga walitti dhukaasaniin booda naannicha to’achuufi loltootas faayidaan ala gochuu beeksisteetti. Injifannoo labsuun guyyaa afur dura iddoo walitti bu’insa qabu Birkaat Nuraayin jedhamutti lola Itoophiyaa waliin uumameen loltoonni Sudaan 21 yoo du’an 30 immoo madaa’aniiru gabaasni jedhus bahee ture. Sudaan loltuu Itoophiyaan haleellaa akka irratti raawwateefi loltooni akka jalaa ajjeefaman yeroo beeksisteetti Itoophiyaan garuu himannaa kana waakkatteetti. Waliigaltee dhabuun biyyoota lameen gara waraanaatti geesse kuni maalirra akka gahe osoo hin beeksifamiin torbanootaan dura bukchiisi Biluu Naayil Sudaaniifi  qondaaloti olaanoo Naannoo Beenshaangul Gumuz marii idilee akkuma kana dura godhan taasisanii turan. Kuni tahee guyyaa 10 booda godina lixa Gondaritti, Kibxata Kaleessaa mariin taasifame daandiin biyyoota lamaan quunnamsiisu kan baname.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Eertiraan akka haaraatti Tigraay irratti lola banuu TPLF hime

Finciltoonni naannoo Kaaba Itoophiyaa, Tigraay, biyyi ollaa naannichaan daangaa qooddattu Eertiraan akka haaraatti haleellaa eegaluu himan. Dubbi himaa TPLF Obbo Geetaachoo Raddaa fuula tiwiitarii isaaniirratti akka barreessanitti haleellaan haaraan Eertiraan eegalte kun gama Kaaba-Lixa naannichaatiin iddoowwan Sigam Kofoloo fi Addii Tsatsar jedhamanitti. Iddoowwan kunneen dhiyeenya magaalaa Shiraarotti argamu jedhu aanga'aan kun. Haleellaan humnooti Eertiraa akka haaraatti eegalan kun pireezidantiin biyyatti 'seerota idil-addunyaaf dhimma akka hin qabne' agarsiisa jedhan Obbo Geetaachoo Raddaa. Pireezidantiin Eertiraa Isaayyaas Afa-warqii turtii Sanbata Amajii 08 TV biyyattii waliin taasisaniin, loltoonni isaanii haleellaa Eertiraa irratti akkasumas tokkummaa Itoophiyaa diiguuf raawwatamu ni qolatu jedhanii turan. Oduun kun haleellaa qilleensarraa tibbana mootummaan Itoophiyaa Tigraay iddoowwan gara garaatti raawwataa jiru booda dhagaahame. Torbee darbe keessa haleellaa qilleensarraa kaampii baqattootaa naannoo Tigraay keessa jiru Maay Ayinii jedhamurratti raawwatameen baqattoonni Eertiraa sadi ajjeefamuu UN himee ture. Haleellaa qilleensarraa biraa Sanbata kaampii baqattootaa Dadabiit irratti raawwateen namoonni nagaa 56 ajjeefamuu fi namoonni 100 ol madaa'uu TPLF ibsa baaseen beeksisee jira. Sababa haleellaa qilleensarraa kanaan dhaabbileen gargaarsa namoomaa godina Kaaba-Lixa Tigraay keessatti sochii adda kutuu isaanii UN beeksiseera. "Haleellaawwan diroonii raawwatamaa jiru irraan kan ka'e sochii dhaabuu malee filannoo biraa hin arganne" jedhe dhaabbanni qindeessaa deeggarsa namoomaa UN OCHAn. Dhaabbanni UN dhimma daa'immanii irratti hojjetu UNICEF ibsa Dilbata baaseen, haleellaa qilleensarraa kaampii buqqaatotaa irratti tibbana raawwatamaa jiruun dheekkamuu beeksiseera. Haleellaa Amajjii 5 fi 7 raawwatameen daa'imman dabalatee namoonni hedduun yoo ajjeefaman, hedduun madaa'aniiru jedhe. Kaampiiwwan daa'imman dabalatee buqqaatoni biyya keessaa akkasumas baqattoonni biyyoota biroo keessa buufatan "kabajuu fi haleellaa irraa ittisuu dhabuun yakka seera namoomaa idil-addunyaa cabsuudha" jedhe UNICEF. Haleellaawwan qilleensaa Tigraayitti itti fufaniin namootani nagaa miidhamuun fudhatama kan hin qabne ta'uu Ameerikaan beeksifteetti. ''Dhukaasni akka hatattamaan dhaabatu, mariin biyyaalessaa hunda hammatu hatattamaan akka eegaluu fi deeggarsi namoomaa lammiilee isaan barbaachisu hunda akka qaqqabu waamicha goonu ni cimsina'' jedhe Ministeera Haajaa Alaa UStti waajjirri dhimmoota Afrikaa. Mootummaan Itoophiyaas ta'e kan Eertiraa waa'ee haleellaa qilleensarraa kanaa fi haleellaa akka haaraatti loltoonni Eertiraa Tigraay irratti banan jedhame waanti jedhan hin jiru. Finciltoonni Tigraay naannolee Amaaraa fi Affaar qabatanii turan gadi dhiisuun gara daangaa Tigraayitti deebi'uu yoo himan, mootummaan garuu injifannoo waraanaa argateen naannolee kanneen gadi dhiisisuu hima. Mootummaan Itoophiyaa loltoonni isaa, finciltoota duuka bu'uun daangaa naannoo Tigraay seenanii akka hin lolle beeksiseera. Kana hordofee lolli waan qabbanaa'e fakkaatus, darbee darbee wal waraansi akka jiru gabaasaaleen ni mul'isu. Waraana baatilee 14 lakkoofsise kanaan namoonni kumaatamaan lakkaa'aman yoo ajjeefaman, miliyoonaan kan lakkaa'aman qe'ee irraa buqqa'aniiru.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Mootummaan Itoophiyaa uggura dhaabbata Norweey irratti kaa'e kaase

Dhaabbati gargaarsaa Norweejiyaan Rifuyijii Kaawunsil (NRC) jedhamu ji'oota muraasa dura uggura mootummaan irratti kaa'e ture yeroo ammaa irraa ka'u isaa beeksise. Mootummaan yeroos ergama hundaa'ef alatti socho'aa ture jechuun ture dhaabbaticha ji'a shaniif kan uggure. Dhaabbaticha dabalatee dhaabbileen sadii yeroos ugguramanii turani. Dhaabbati dhaabbilee gargaarsaa biyyattii keessa sosso'an hordofu Eejansiin Waldaalee Hawaasaa Sivilii waggaa darbe keessa ture dhaabbata kanaafi kaan dhorkuu kan beeksise. Yeroos sababni gama eejansichaa kenname hordoffii dhaabbilee sivilii sadan irratti taasifameen dhaabbileen kuni ergama dhaabbataniif alatti irra gahamu eeruun baatii sadiif ugguruu ture. Eegasii uggurri kuni dabalata baatii lamaaf akka dheeratu taasifame. Norweejiyaan Refuyijii Kaawunsil dhaabbati jedhamu kuni akka jedhutti kan dhorkame waamicha barbaachisummaa gargaarsa namoomaa fi dhiheessii irratti taasisuuni. Dabalataan, dhimmoota bulchiinsaan walqabataniin akka ta'e ibsa dhorkaan irratti taasifame yeroo ammaa ka'u isaa ibsa baaserratti eereera. Baatii Onkololeessa keessa eejansiin Itoophiyaa sochii dhaabbilee deeggarsa namoomaa hordofu dhorkaa kaa'e yeroo dheeressetti gaaffii kana kaasuu dhaabbatichi dubbate. Eegasii dhaabbatichi deebii erga kennee booda himannaa irratti dhihaate keessaa gara caalu irratti bilisa ta'u isaa ibsuun Jimaata darberraa eegalee dhorkaan ka'ame ka'u ibse. Haa ta'u malee, eejansiin Itoophiyaa dhorkaa ka'ame yeroo kaasetti dhimmoota bulchiinsaa lamaafi waamicha taasisuun walqabatee ''akeekkachiisni cimaa'' akka itti kenname dhaabbatichi beeksiseera. Barreessaan olaanaa dhaabbatichaa Yaan Iglaand uggurri dhaabbata gaggeessan irratti ka'ame ka'u isaatti 'guddaa gammaduu' ibsaniiru. Dabalaniis, dhaabbati isaanii addunyaa guututti akkuma godhu Itoophiyaa keessatti bilisummaa socho'ee hojii deeggarsa namoomaa raawwachuu akka barbaadu himan. Kanaafis, mootummaan eeyyamaafi vizaa akka isaaniif kennu abdii akka qaban ibsani. Waggaa darbe ture Norweejiyaan Rifujii Kaawunsil, Doktar Wizawut Bordars Holaand akkasumas Al -Maktuum Faawundeeshiniin jedhamanirratti dhorkaan baatii sadii kan ka'ame. Dhaabbileen lamaan hafan uggurri yookiin dhorkaan irratti ka'ame irraa ka'u isaa wanti beekamu hin jiru. Qondaaltonni mootummaa Itoophiyaa dhaabbileen deeggarsa namoomaa finciltoota TPLF deeggarsa taasisaa jiru jechuun irra deddeebiin himataa turan. Qondaalli olaanaa UN deeggarsa namoomaarra hojjetan himannaa kana mormaniiru. Waraanni dhiiga hedduu dhangalaase bara darbe Tigraay keessatti jalqabe Amaaraafi Afaaritti namoota kumaan lakkaa'aman galaafachuun miliyoonaan lakkaa'aman ammoo buqqaaseera.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: 'Araarri, nagaan biyyaalessaa nu barbaachisa' - MM Abiy Ahimad

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad araarriifi nagaa biyyaalessaa nu barbaachisaa jechuun himan. Bulchaan Itoophiyaa kuni kan kana jedhan Ayyaana Qillee yookiin Dhaloota Gooftaa Iyyasuus Kiristoos sabababeeffachuun ergaa dabarsaniini. Ayyaanni kun Gannaa/ Gannoo jedhamuunis hordoftoota Kiristaanaa biratti haala ho'aan kabajama. Hordoftoonni Ortodoksiifi Kaatolikiimmoo guyyaa kana soomanas ni hiiku. ''Ayyaana bara kanaa kan kabajnu barri rakkina keenyaa osoo xumuramaa jiruuti,'' jechuun ji'oota kudha afran darban waraana Kaaba Itoophiyaa tureen dhiibbaa keessa seenan himani. ''Dhalootni Kiristoos jalqabbii abdii haaraa missiraachoo bara ifaati,'' kan jedhan MM Abiy ''barri dhaloota Kiristoos dura jiru bara rakkinaa ture,'' jechuun ibsan. Dubbiin MM Abiy kun yeroo ilaalcha gamaa gamaana jiru irratti mari'achuuf biyyattiin marii biyyaalessaa qopheessaa jirtutti dhagahame. Komishiniin Marii Biyyaalessaa Labsiin hundaa'ee torba darbe paarlaamaan Itoophiyaa raggaasiseera. Mootummaan marii kanaafi warana Kaaba jiru furuuf marii taasifamu ummatni adda baasuu qaba jedheera. Qeeqxonni qaamoleen hidhannoon sossso'aniifi yeroo ammaa poolisiin badiin shakkee isaan hidhuu ibse akka mariirratti hirmaatan, kanaan ala furmaata barbaadamu hin fidu jechuun yaaddoo ibsaniiru. Dhimma kana irratti gama qondaaltota Itoophiyaa ifatti yaadni kenname hin jiru. Rakkoo nageenyaa Itoophiyaa keessa jiruuf sababni tokko humnoonni siyaasaa abjuu garagaraa qaban waldura dhaabbachuu isaanii xinxaltoonni ni himu. Waggaa darbe hidhattoonni TPLFf amanamoo ta'an buufata waraanaa Federaalaa Maqalee jiru erga haleelanii booda waraanni eegale. ''Haleellaa Juntaan [TPLF] Raayyaa Ittisaa keenyarratti raawwate hordofee wagga tokko darbe walitti bu'insa dhalate dabalatee sababoota biroon badiiwwan walirratti raawwanne shaaruuf yeroo kanatti araarriifi nagaa biyyaalessaa nu barbaachisa. ''Tokkummaa keenya eeggachuu waan nu dandeessisuuf araaraafi nagaan Itoophiyaan akka buufattu ifa galaadha,'' jechuun ibsan. MM Abiy Ayyaanni Dhaloota Gooftaa kiristaanota biratti mallattoo araaraa godhamees ilaalama jedhan. Biyyattii keessa kana durallee walitti bu'iinsi dhalatee beeka, garuu dhiifamaafi araaraan deebii argatanii hanga yoonaa akka biyyaatti nu tursaniiru jedhan. ''Araara namaafi Waaqa gidduutti raawwateen kan kasaare dogongorsiisaa kan ta'e Diyaabiloos akkuma ta'e, araara nagaa biyya keenyaan kaayyoon garee shororkeessaa TPLF, Shaneefi abdiin diinota keenyaa ni fashala'a,'' jedhan. ''Diinotni Itoophiyaas abdii keenya dhalachuu gahe gatachiisuf waggootaaf carraaqaniiru,'' kan jedhan MM Abiy walitti bu'insa garagaraa biyyattii keessatti dhalatee lammiilee miidheef garee ''diina keenya'' jedhan himataniiru. ''Barri fayyinaa biyya keenyaa waan hin dhufne hanga fakkaatutti badiin keenya baay'atee mul'ateera. Abagaazotni akka Heerodis abdii keenya dukkaneessuuf humna qabaniin qabsa'aniiru. ''Tokkummaa keenya diiguuf walta'aniiru, biyya keenya jigsuuf hanga Si'ool bu'uuf kakataniiru,'' jechuun himatan. ''Itoophiyaan rakkoo cimaa kana keessaa baatee as gesseetti. Jijjiiramni dhalatee guddataa jira,'' jechuun abdii jiraachuu ibsan. Ergaa lammiileef dabarsaniin Itoophiyaa ''maxxantummaarraa gadhiisisuuf'' hunduu gahee isaa akka gumaachuu dhaaman. Barri kuni bara hojiin seena qabeessa dalagamudha kan jedhan MM Abiy, hunduu hamma danda'u biyyaaf yoo dalage egereen biyyattii ifaa ni ta'a jechuun ibsan. Ergaan MM Abiy kuni yeroo lammiileen alaa Itoophiyaa akka seenan waamichi taasifameefi biyya seenaa jiran kanatti kan ibsamedha. Waraana Kaaba biyyattii ka'en lammiileen kumaan lakkaa'aman yoo du'an miiliyoonaan kan lakkaa'aman immoo qe'eerraa buqqa'aniiru. Akka UN ibsetti, lammiileen miliyoona 9 ol yeroo ammaa naannolee garagaraa sadii keessa jiran deeggarsa nyaataa barbaadu. Waraanni Kaaba Itoophiyaa eegale mariin akka xumura argatu tattaaffiin hamma yoonaa taasifamus ammatti ija hin godhanne.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Baqattoonni Eertiraa Tigraay keessatti haleellaa qilleensaan ajjeefaman - UN

Baqattoonni Eertiraa sadii kaampii baqattootaa naannoo Tigraay keessa jiru keessa jiraatan haleellaa qilleensaan ajjeefamuu UN hime. Haleellaa qilleensaa kaampii baqattootaa Maay Ayinii jedhamurratti raawwateen kanneen du'an keessa lama ijoolleedha. Namoonni biroo hedduun ammoo madaa'aniiru. Komiishinarri baqattootaa UN Filiippoo Giraandee baqattootni haleelamuu akka hin qabne himuun, mootummaan Itoophiyaa fi humnooti TPLF mirgoota namoota nagaa akka kabajan gaafataniiru. Waa'ee haleellaa kanaa gama mootummaa Itoophiyaatiin amma dura wanti jedhame hin jiru. Haleellaa qilleensaa humnooti mootummaa raawwataniin Tigraay iddoowwan gara garaatti lammileen nagaa hedduu ajjeefamu aanga'oonni TPLF ni komatu. Roobii darbe haleellaa Aksuum, Shiree fi iddoowwan kaanitti raawwatameen namoonni hedduun ajjeefamu Obbo Geetaachoo Raddaa tiwiitarii irratti himee ture. Ji'a darbe keessa haleellaa diroonii fi xiyyaara waraanaan magaalaa Kibba Tigraay Allaamaaxaa keessatti mootummaan raawwateen namoonni 28 yoo ajjeefaman, hedduun madaa'uu finciltoonni Tigiray himanii turan. Suuraalee namoota haleellaa kanaan ajjeefamaniiti jechuun reeffa namoota daandiirratti kukkufee mul'atu hedduus TVn naannichaa agarsiiseera. Mootummaan Itoophiyaa haleellaan qilleensarraa raawwatu lammilee nagaa irratti kan qiyyaafate osoo hin taane, hidhattootaa fi buufata leenjii fi loojistikii isaaniirratti ta'uu hima. Finciltoonni Tigraay naannolee Amaaraa fi Affaar qabatanii turan gadi dhiisuun gara daangaa Tigraayitti deebi'uu yoo himan, mootummaan garuu injifannoo waraanaa argateen naannolee kanneen gadi dhiisisuu hima. Mootummaan Itoophiyaa loltoonni isaa, finciltoota duuka bu'uun daangaa naannoo Tigraay seenanii akka hin lolle beeksiseera. Kana hordofee lolli waan qabbanaa'e fakkaatus, darbee darbee wal waraansi akka jiru gabaasaaleen ni mul'isu. Waraana baatilee 14 lakkoofsise kanaan namoonni kumaatamaan lakkaa'aman yoo ajjeefaman, miliyoonaan kan lakkaa'aman qe'ee irraa buqqa'aniiru. Namootni miliyoona 9.4 ta'an ammoo sababa waraana kanaatiin gargaarsa eeggachuuf dirqamuu UN beeksisee ture.


Waraana Kaaba Itoophiyaa : Murteen mana maree mirgoota namoomaa UN Itoophiyaa yaaddessuu qabaa?

Itoophiyaan dursitee watwaattuus Manni Maree Mirga Namoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UN) torban lama dura gareen idil-addunyaa dhimma Itoophiyaa akka qoratu murtesseera. Murteen kun dhaabbilee mirga namoomaa idil addunyaa kanneen akka Aminastii Intarnaashinaaliifi Humaan Raayitis Waach gammachiisuus Itoophiyaa garuu hin gammachiifne. Finciltoonni Tigraay Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa walabummaa hin qabu jechuun himataa turanis murtee kanaan gammachuu ibsan. Itoophiyaan waan diddeef qorannoon kuni ni hafaa? Dhiibbaa akkamii Itoophiyaarratti qaba? kaayyoon dhoksaa Itoophiyaa himattewoo maali? UN mataan isaa maaliif lammata qoratuu yaade? Waraanni kaaba Itoophiyaatti waggaa caalaa ture badii guddaa ummata akkasumas biyyattiirratti dhaqqabsiiseera. Himannaa gama garagaraa ture kanas Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaafi Komishiniin Mirga Namoomaa UN waliin ta'un qorannoo waloo gaggeessaniiru. Gabaasni dhaabbileen idil - addunyaa eegaa akka turan ibsan kun fuula 156 kan qabu yoo ta'u sarbama mirga namoomaa Sadaasa 03, 2020 - Waxabajjii 28, 2021 jiru raawwate qorate. Bu'aan qorannoo kanaa Sadaasa keessa gadhiifame Itoophiyaa keessa yeroo waraanaa yakki waraanaa raawwatuu hin oolle jedheera. Itoophiyaan durumaa qorannoon kuni gara caalu kan Tigraay keessa raawwate qorate, badii eegasii finciltoonni Tigraay Amaaraafi Afaaritti raawwate hammatuu qaba ture jechuun gaafattee turte. Komishiniin mirga namoomaa UN garuu yeroos hin fudhanne. Yeroos komishiniin Itoophiyaa badii naannolee lamaanitti raawwatame jedhame ofumaa akka qoratu ibse. Ta'us, bu'aa qorannoo boda mootummaan Itoophiyaa qorannichi 'hanqina qaba' jechuun ibse. Kunis ta'u, qorannicha akka fudhatu ibse. Finciltoonn TPLF durumaa gabaasichi walaba miti jechuun mormaa turan garuu bur'aa qorannoo fudhachuu didan. Qaamoleen lamaan qorannoo waloo taasisan mataan isaanii qorannoon dabalataa akka barbaachisu akeekaniiru. Sababni isaa bakkeewwan hin qoratamne waan jiruufi lollis itti fufuu isaan walqabateeti. Gaanfa Afrikaatti qorattuun dhaabbata Humaan Raayitis Waach (HRW) Laatishiyaa Baader qorannoon jalqaba taasifame hunda galeessa miti jechuun BBC'tti himan. Gaafa qorannoon waloo ifa ta'e Komishinarri Mirga Namoomaa UN Misheel Baachelee adeemsi itti gaafatamummaa ifaafi amanamaa ta'e yoo Itoophiyaatti dhibe qorannoon idil-addunyaa walabaa ta'e akka barbaachisu himanii turan. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa waggoota lamaan darban of ijaaraa dhaaba walabaa sarbama mirgaa qoratuufi gorsa kennu ta'un cimee mul'ataa jira. Ta'us, himannaan gama garagaraa irratti dhihaatuu hin dhiifne. Manni maree mirgoota namoomaa UN dhimma Itoophiyaarratti addatti marii gaafa waame qaamolee yaaddoo ibsan keessaa tokko komishinii kana. Qaami idil-addunyaa yoo hundaa'e qaamoleen waraana keessa jiran bu'aa qoranno kaan fudhatanii, kan isa kaanimmoo didu jechuun yaaddoo ibse. Mootummaan qorannoo haaraa taasifamu dideera. Finciltoonni Tigraay immoo qorannoo duraa didan. Yeroo fedhiin adda addaa jiru kanattimmoo itti gaafatama hojiirra oolchuun ni rakkisa. Itoophiyaan durumaa adeemsa marii manni maree mirga namoomaa UN waameen mormii ibsaa turte. Waamicha kana Gamtaa Awuroppaatu waame. Walgahiin kuni waamamuu guyyoota muraasa dura qondaalli olaanaa dhimma alaa gamtichaa Jospeef Boreel sarbama mirgaa Itoophiyaa keessa jiru dhaabsisuuf tarkaanfiin fudhatamuu dhabuu himan. Kunis, sababa miseensota mana maree alaa Gamtaa Awurooppaa keessa tokkummaan hin jirreefi jedhani. Qondaalli kuni biyyoonni gamtichaa Itoophiyaa akka qoqqoban waamicha taasisaa turan. Walgahiin addaa waamame kana irratti garee idil addunyaa hundeessuuf falmii cimaatu taasifame. Miseensota mana marichaa gidduus qoodinsi mul'ateera. Xumurarra biyyooti miseensa mana marichaa 21 yaada murtii garee idil - addunyaa hundeessuuf dhiyaate yoo deeggaran, 15 mormanii 11 ammoo sagalee hin kennine. Sababa kanaanis, gareen idil - addunyaa UN akka hundaa'u murteen darbe. Gareen kun himannaawwan sarbama mirgaa yeroo lolaa qaama kamiinuu raawwatan ni qorata. Itoophiyaan dursitee walgahiin waamamuu isaafi murtee darbu akka hin fudhanne ibsite biyyoota ishee bira dhaabbatan deeggaruun adeemsa UN balaaleeffatte. Faallaan finciltoonni Tigraay murtee kana fudhatani. Ajajaa finciltoota Tigraay ta'un kan eeraman L/Janaraal Tsaadiqaan G/Tinsaa'e ''murtee kana fudhanneerra'' jechuun BBC'tti himan. Itoophiyaan qorannoo waloo UN fi komishinii Itoophiyaa hordofee itti gaafatamummaa hojiirra oolchuufi gorsa qorannichaan akeekaman hojiirra oolchuuf koree ministeerotaa hundeessiteetti. Itoophiyaan murteen UN 'birmadummaa biyyaa dhiiba,' jechuun akka hin fudhanneefi murtichi faallaa yaadota furmaataa qorannoo waloon ka'ameeti jechuun ibsite. Dubbii Himtuun Waajjira Ministira Muummee Billanee Siyyuum murteen UN ''meeshaa siyaasaa tattaaffii kana dura taasifame beekkamtii dhowwachuuf,'' taasifamedha jechuun ibsan. Dabalaniis, ''bu'aa qorannoo, qorannoo waloorraa eegan waan dhabaniif'' jechuun qaamoleen qorannoo duraan gammachuu dhaban qorannoon lammataa akka taasifamu barbaadan jedhan. Dhaabbileen lixaa mootummaan duguggaa sanyii akkasumas beela akka meeshaa waraanaatti raawwate jedhanii himatanis qorannoon waloo kana hin mirkaneessine ture. Sababa kanaaf, Itoophiyaan biyyoonni Lixaa maqaa mirga namoomaan ajandaa siyaasaa ittiin tarkaanfachiisaa jiru jechuun himatte. Ejjennoo Itoophiyaa irratti yaada isaanii kan gaafanne ogeessi seeraa Adam Kaase (PhD) Itoophiyaan biyyoonni kuni dhimmi isaanii mirga namoomaa osoo hin taane kan biraa ta'u amanti jedhu. Lolli Kaaba Itoophiyaatti ka'u hordofee yeroo keessa hariiroon Itoophiyaafi biyyoota Lixaa babbadaa dhufeera. Kana dura Gamtaan Awurooppaa Itoophiyaarratti qoqqobbii kaa'uuf qorannoo waloo UN fi komishinii Itoophiyaa akka eegan ibsee ture. Garuu qorannoo booda qoqqobbii kaa'e hinqabu. Sababa lola adeemaa jiruun Itoophiyaa waliin kan waldhabde US, biyyoota qorannoo waloo eegaa akka jiran himan keessaati. Haa ta'u malee, qorannoon waloo osoo ifa hin bahin guyyoota muraasa dura Itoophiyaa daldala qaraxarraa bilisaa, AGOA, keessaa baasuu beeksiste. Biyyoonni Lixaa qorannoo waloo taasifame akka deeggaran yeroos ibsa waloo baasaniin himuun isaanii ni yaadatama. ''Dhiibbaan ijoo Itoophiyaarratti fidu dhiibbaa siyaasaadha,'' jedhu ogeessi seeraa Adam Kaase (PhD). ''Keessumaa immoo biyyoonni Lixaa Itoophiyaan komishinii hundaa'e hin tumsu jettee yoo itti fufte, sana sababa gochuun tarkaanfii fudhanna jechuu danda'u. ''Lammatammoo Itoophiyaan akka biyyaatti sirnaafi adeemsa idil-addunyaa hin fudhu jechuun ishee amantee Itoophiyaarratti qaban, akkasumas fudhatamummaa Itoophiyaa miidhuu danda'a.'' Sababa kanaaf, ''dhimmichi akka salphaatti ilaalamuu hin qabu '' jedhu. Mootummaan Itoophiyaa murtichi sarbamni mirga namoomaa akka hin qoratamneef diduu osoo hin taane adeemsi UN amansiisaa miti, hin barbaachisullee jedhee akka yaadu hime. Kana dura bara TPLF siyaasa Itoophiyaa keessa olaantummaa qabu qorattoonni UN Itoophiyaa seenanii akka hin beenne eeruun Dubbii Himaan mootummaa adeemsa UN komataniiru. ''Mootummaan Itoophiyaa dirqama hin qabu. Kunneen gara Itoophiyaa seenuu kan danda'an mootummaan Itoophiyaa yoo eeyyame qofaadha,'' jedhu Dr Adam. Akka ogeessa kanaatti sadarkaa idil-addunyaatti biyyi ''tokko fedhii ishee malee dirquu kan danda'u mana maree nageenyaa UN qofaadha.'' Haa ta'u malee, kana jechuun qorannoon hin taasifamu jechuu miti. ''Walumaagala Itoophiyaan garee kana simachuuf dirqama hin qabdu. Kana gochuu waan diddeef garuu qorannoon ni dhaabata jechuu miti.'' ''Maloota garaagaraa fayyadamuun ragaa gahaa yoo qabaatan sanarratti hundaa'un gabaasa qindeessuu danda'a,'' jechuun ibsu ogeessi seeraa kuni. Akka fakkeenyaatti kana dura qorannoon Sooriyaa akkasumas Ertiraarratti taasifame osoo biyyoota kana keessa hin seeniini. Qorannoo kana raawwachuufis maloota adda addaa fayyadamuu danda'u. Murteen UN jijjiiramuu danda'aa jennee kan gaafanne ogeessi seeraa kuni arma dura murteen murtaa'e hafuu isaa akka hin beekne himu. Haa ta'u malee, karaatti fooyya'uu danda'u akeeku. ''Akka mootummaatti adeemsa qorannoo sarbama mirga namoomaa amanamaa ta'e hanga hordofettiifi qaamolee idil-addunyaa amansiisuu yoo danda'e sababni itti hin taaneef hin jiru. '' jedhan. Ogeessi kuni jaarmayaan qoratuuf murtaa'e si'achi akka hundaa'u himuun ogeeyyii keessa hammatamuu qaban irratti mootummaan Itoophiyaan yaada kennuu danda'a jedhu.


Waraana kaaba Itoophiyaa: Daa'ima beela'eefi haati isaa aannan hoosistu hinqabne

Hospitaalli guddichi Tigraay keessaa daa'imman hanqina nyaataan miidhamaniif, nyaanni madaalawaa dhiyeessu dhumaa jiraachuu hime. Hospitaalli rifaraalaa Ayidar daa'imman kanneen akka Suraafel beelaan guddoo miidhaman wal'aanuuf meeshaaleen jalaa dhumachaa akka jiru hima.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Raayyaan Itoophiyaa Maqaleedhaa bahuu 'waan nuti hin eegne ture' - Pirezidant Isaayyaas Afawarqii

Raayyaan Ittisa Biyyaa Itoophiyaa waggaa darbee xumura baatii Waxabajjii bakkeewwn Tigraay garagaraa keessaa bahuun isaa ''kan hin eegneefi tasa waan ta'edha,'' jedhan Pirezidantiin Ertiraa Isaayyaas Afawarqiin. Pirezidanti Isaayyaas murtee raayyaan Tigraayiitii bahu isaa tooftaaf jecha of duubatti deebi'uudha jechuun Guyyaa kaleessaa Sambata Amajjii 08, 2022 turtii Televijinii Ertiraa waliin taasisaniin dubbataniiru. Bulchaan Ertiraa gaaffiifi deebii kallattiin televijinii gubbaa darbeen lola Tigraay irratti akkamiin akka hirmaatan, dhimma naannawichaa, haala Ertiraan itti jirtuufi siyaasa idil-addunyaarratti dubbataniiru. Guyyaa Jimaataa Pirezidant Isaayyaas gaaffiifi deebii taasisuu dura Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad Ayyaana Qillee sababeeffachuun qondaaltota TPLF, KFO fi Baaldaraas hiikaniiru. Pirezidantiin Ertiraas namoota siyaasaa dhiifamaan hiiku jedhamee eegamuus hin raawwanne. Sababa kanaan lammiileen Ertiraa ala jiraatan komii isaanii ibsataa jiru. Waggoota 30 oliif Ertiraa kan bulchan Pirezidant Isaayyaas waraanni isaanii gara Tigraay kan seene misaa'elii TPLF dhukaaseen akka ta'e gaaffiifi deebii kaleessaa irratti dubbataniiru. TPLF Ertiraa keessatti bakkeewwan 100 irratti xiyyeeffatanii turan kan jedhan bulchaan Ertiraa sababa kanaaf ofirraa ittisuuf jecha akka lolicha irratti hirmaatan ibsaniiru. Lolli Tigraay ji'oota 14 dura buufatni waraanaa Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa hidhattoota TPLF'f amanamoo ta'aniin haleellaan irratti raawwatee booda jalqabe. Yeroos TPLF dursee ofirraa ittisuuf jecha tarkaanfii kana akka fudhate ibseera. Eegasii torban muraasa keessatti waraanni federaalaa Maqaleefi kaan to'achuun bulchiinsa yeroo dhaabe. Ta'us, ji'oota saddeet booda Waxabajjii keessa Naannoo Tigraay keessaa bahuu beeksise. Kanas, Pirezidant Isaayyaas ''kan hin eegneefi tasa kan raawwatedha,'' erga jedhanii booda tooftaaf of duuba deebi'ani jechuun ibsan. Waraanni Ertiraa Tigraay keessatti yakkoota mirga namoomaa, haleellaa saalaa, beela akka meeshaa waraanaatti fayyadamuu akkasumas kaan raawwachuun dhaabbilee mirga namoomaan himatama. Biyyoonni Lixaas sababa kanaan Ertiraan waraana ishee Itoophiyaa keessaa akka baaftu waamicha taasisaa turani. Ertiraan gama ishiitin kuni haleellaa qindaa'edha jechuun himannaa irratti dhihaatu ni waakkatti. Gaaffiifi deebii kanarratti ka'umsa lolichaa kan dubbatan Pirezidant Isaayyaas humnoonni TPLF ALI Onkololeessa 24 Izzii Kaabaa Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa irratti haleellaa raawwatuu himan. Isa hordofees miseensonni raayyaa kuma shaniifi jaha gahan gara Ertiraa baqachuu isaanii dubbataniiru. Biyyi isaanii dhimmi Itoophiyaa kan isaan yaaddessu waraana Itoophiyaatti ka'e qofaaf osoo hin taane seenaa dheeraa kan qabu ta'u himan. Sirnoonni kana dura Itoophiyaa keessa turan ummata Ertiraa miidhaa turaniiru jechuun komatani. Bulchiinsa Mootii H/Sillaasee eegalee sirna TPLF/ADWUI keessatti adeemsi ummata Ertiraa miidhu jiraachuu isaa gaaffiifi deebii irratti dubbataniiru. Haala waggoota 80'f ture kana biyyi isaanii xiyyeeffannoon akka hordoftu gad jabeessanii ibsaniiru. ''Itoophiyaa keessa tasgabbiin osoo hin jiraatiniifi sirni mootummaa kanaan gahu osoo hin ijaaramiin sirna dhufu waliin waldhiibaa itti fufuu hin dandeenyu. ''Kanaaf gahee keenya gumaachuu waan qabnuuf waan gadi teenyee waan ilaallu miti,'' jechuun dubbataniiru. Pireezidanti Isaayyaas aangootti dhufuu MM Abiy Ahimadiin booda waldhibdeen biyyoota lamaan gidduu ture ni furama amantaa jedhu qabaataniis jijjiiramicha TPLF fi qaamoleen maqaan hin ibsine biroon fudhachuu dhiisuun isaanii haala nageenyaa irratti yaaddoo itti uumaa akka ture himan. ''Namni tokko tokko abdii qabeessa waan ta'eef nagaa nagaa yeroo jedhamu haalota gadi fageenyaan osoo hin gamaagamiin akka gaariitti ilaaleera'' jedhu Pireezidant Isaayyaas. MM Abiy Ahamid aangootti dhufuu isaanii fi kanneen waraanaan mootummaa lolaniif waamicha gochuun dura qaamoleen hidhannoon qabsaa'aan hedduun Eertiraa buufatanii turan. Pireezidantiichi haala Itoophiyaa waggoota 30 darbanii kan ilaalan yeroo ta'u, ''dhibdee Itoophiyaa keessa jiru yoom furmaata akka argatu, eenyu akka isa hiiku gaaffii guddaadha'' jedhaniiru. ''Ta'uus dhimma isaaniiti jennee hin callisnu. Gaheen keenya akka feeteen osoo hin taane beekumsa karooraafi dizaayiniini kan raawwatuudha'' jedhan. Sirna federaalizimii Itoophpiyaa kan qeeqan Isaayyaas, gaaffiifi deebii isaanii alanaa kana irrattis biyya lammummaarratti hundaa'e ijaaruu caala, sabummaarratti hundaa'uun biyyootaafi dhaabbilee ijaaruuf humnoonni alaa fedha qaban harka keessaa qabuu jedhan. Walqoodinsi wagggoota soddomman darban Somaaliyaa keessatti mul'atee fi yeroo dhiyoo Sudaanitti muddamni jiru akka isaan yaaddessus dubbataniiru. Gaaffiifi deebii isaanii keessatti naannolee aaddunyaa garaagaraa keessatti jeequmsa ka'an kophaafi olaantummaan furuuf yaalu fedha addaa keessaa eegus jechuun aanga'oota Ameerikaa qeeqaniiru. ''Eertiraan fedha keenya hin tajaajiltu jechuun'' imaammata hordofaniin dhaloota Eertiraa lama aarsaa kaffalchiisaniiru jechuunis komataniiru. Aanga'oota Ameerikaa fedha addaa barbaadan jedhaniin kun Eertiraan biyyoota ollaan akka waldhabdu gochuun akka fuula duratti hin tarkaanfanne taasisaa, himannaafi maqa balleessiin waggoota sagaliif qoqqobbiin adabuu yaadachiisaniiru. Ammas waraana Tigraayiin walqabatees qoqqobbiin haqa qabeessa hin taane isaanirraa kaahamuu komataniiru. Eertiraan birmadummaa ishee erga goonfattee booda biyyoota oollaa lama waliin waraana gaggeessuun komatamti. Waraana Tigraayiin walqabatees dhaabbileen Eertiraa afuriifi namootni dhuunfaa lama qoqqobbiin kaahameera. Waajirri qabeenyaa US Eertiraan tasgabbii fi tokkummaa Itoophiyaa rakkoo keessa galchuuf sochooti jechuun qoqqobbii irra kaahe. Dhaabbileen qoqqobbiin irra kaahame Raayyaa Ittisa Biyyaa Eertiraa dhaaba biyya bulchu keessatti argamu. Tibba kana daawwannaa hojiif Asmaraa kana turan Ministirri Haajaa Alaa Chaayinaa Wiingi Yuu qoqqobbii Ameerikaan Eertiraarra keesse balaaleffataniiru. Pireezidant Isaayyaas dhimma kanaa yoo dubbatan hariiroo tarsiimawaa biyyattii waliin qaban gara hojiitti hiikuuf waliigalteerra gahuu ibsaniiru.