Ergamtoonni Gamtaa Afriikaafi UN gara Maqalee imaluun himame

Ergamaan Addaa Gamtaa Afriikaafi Mootummoota Gamtoomanii (UN)tti itti-gaafatamaan deeggarsa namoomaa (OCHA) Dilbata kaleessaa gara Maqaleetti imaluunsaanii himame. Dilbata Sadaasa 07, 2021 gara Maqalee imaluun kan himamee ergamaan addaa Gamtaa Afriikaafi pirezidaantii duraanii  Naayijeeriyaa kan ta'an Oluseeguun Obaasaanjoofi Itti-gaafatamaa waajjira qindeessaa dhimmoota deeggarsa namoomaa Mootummoota Gamtoomanii (OCHA) Maartiin Giriifiitis turan. Bakka buutonni dhaabbilee ardittiifi idil-addunyaa lamaan kunneen gara Maqaleetti imaluusaanii ilaalchisuun Rooyitarsi maddeen dhimmichatti dhiheenya qaban eeruun gabaasulleen dhaabbilee kanneen irraa kallattiin deebii akka hin argannee himeera. Dubbii himaan TPLF Obbo Getaachoo Raddaa, ''qondaaltoonni lamaan as magaalaa Maqalee ta'usaaniifi marii taasisaa jiraachuu mirkanneessuu ni dandeenya,'' jechuun Rooyitarsiitti kan hime yoo ta'u, kaleessa galgalas dureewwan lameen Dr Dabratsiyoon waliin marii taasisuu isaanii beeksiiseera. "Marii bu'a qabeessa" Obbo Geetaachoo Raddaa karaa toora tiwitara isaanitiin akka himaniitti, Obaasaanjoofi Maartiin Giriifiitis Dr Dabratsiyon waliin marii taasisuu isaanii mirkanneessuun, ''mariichi bu'a qabeessa ture'' jedheera. Obbo Geetaachoon waraana gaggeeffamaa jiru irratti Dr Dabratsiyon ejjannoo Tigraay aanga'oota lamaaniif ibsaniiru jechuun alattis, ergamtoonni kunneen Dr Dabratsiyon waliin dhimma maaliirratti akka mari'atan bal'ina isaarratti odeeffannoo hin kennine. Akkasumas, TV Tigraay kaleessa galgala Oloseenguun Obaasaanjoofi Maartiin Giriifitis Dr Dabratsiyon waliin wal arguun ''haala rakkina siyaasaa Itoophiyaa keessa jiruufi deeggarsa namoommaa, akkasumas dhimmoota Qaxanaa'' irratti marii taasisaniiru jechuun gabaaseera. Itti dabaluunis Obaasaanjoofi Giriifitas turtiisaanii Maqalee guyyaadhuma tokkootti xumuuruun Dilbata galgala gara Finfinneetti deebi'unsaanii ibseera. Waraanni kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiru itti cimuusaa hordofuun Gamtaan Afriikaa baatiiwwan muraasaan dura pirezidaantiin duraanii Naayijeeriyaa Oluseenguun Obaasaanjoo walitti bu'insichaaf furmaata nagaa akka barbaadaniif ergamaa addaa gochuun muuduun ni yaadatama. Imalli ammaa kunis itti-gaafatamummaadhuma kana waliin kan walqabate ta'uu akka danda'u eegama. Baatiiwwan muraasaan dura ittigaafatamummaa Waajjira Qindeessaa Dhimmoota Deeggarsa Namoommaa Motummota Gamtoomanii kan fudhatan Maartiin Giriiftas, dhimma dhiyyeessitii deeggarsa namoommaa Tigraay ilaalchisee gara naannichaatti yoo imalan kun kan yeroo lammataatti. Aangawaan kunis dhuma baatii Adooleessaattis Itoophiyaatti daawwannaa taasisuun isaanii ni yaadatama. Aanga'oonni kunneen marii Dilbata kaleessaa Maqaleetti taasifamerratti dhimmoota kaafamanis ta'e bu'aalee argaman ilaalchisuun dhunfaanis ta'e karaa dhaabbata isaanitiin wanti ifatti ibsan hin jiru. Waraanni naannoo Tigraayiitti eegalamuun amma naannoolee ollaa Affaariifi Amaaraatti babalate amma waggaa tokko lakkoofsiseera. Waraanichi dhaabbatee furmaanni mariin akka barbaadamuuf biyyoonni adda addaa, dhaabbilee ardii fi idil-addunyaa irra dedeebbiin waamicha taasisan illeen hanga ammaatti bu'aa qabatamaan osoo hinmul'atiin waraanichi akkuma itti fufeetti jira. Lakkoofni namoota waraana kanaan lubbusaanii dhaban sirriin beekamu baatulleen kanneen kumaatamaan lakkaa'aman du'uu akka hinoollee dhaabbilee idil-addunyaa adda addaa ni tilmaamu. Dhaabbanni Motummoota Gamtoomanii akka jedhuutti, sababii waraana kanaatiin naannoo Tigraay, Amaaraa fi Affaar keessatti nammoonni miiliyoona torbaa ol ta'an deeggarsa namoomaa atattamaa kan barbaachisu yoo ta'u, kanneen wallakkaa miiliyoonaa ta'an ammoo qarqara beela cimaatti argamu.


Pireezidantiin Ameerikaa Joo Baayidan haasawasaanii jalqabaa UN irratti addunyaaf tokkummaa dhaaman

Pireezdantiin US Joo Baayidan haasawa yeroo jalqabaaf Yaa'ii Waliigalaa UN irratti taasisaniin addunyaan gamtaashee akka cimsattu daaman. Pireezdantichi wayita dhimma Afgaanistaan keessaa ba'uu irratti qeeqamaa jiranii fi waliigaltee humna waraanaa galaanaarraa ilaalchisuun Firaans waliin dhibdee keessa jiranitti haasaa tokkummaa faarsu taasisan. Bara 2024 baasii jijjiirama qilleensaa to'achuuf baasan dachaan akka dabalanis waadaa galaniiru. Ijaarsa dimookraasii fi dippiloomaasii biyyootaa akka deggeran kan himan Pireezdant Baayidan, ''addunyaan akkaataa kanaan dura ta'ee hin beekneen waliin hojjechuu feesisa,'' jedhan. ''Garaagarummaa fi waldhibdee gosa kamiiyyuu yoo qabaanne biyya daandii guddinaa fi nageenyaarra jirtu kamuu deggeruuf qophiidha,'' jedhan. Haasaan Baayidan komii tibbana Hoogganaa Olaanaan UN Antooniyoo Guteerez US fi Chaayinaarratti dhageessisaniif waan deebii kennan fakkaata. Antooniyoo Guteerez torban kana akkas jedhanii turan: ''US fi Chaayinaan waraana hololaa akkaataa kanaan dura hin baratamneen gaggeessaa jiru. Waraana hamaa fi to'achuun nu rakkisutti jiru.'' Yaa'ii waliigalaa 76ffaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniirratti dhimmi jijjiirama qilleensaa fi dhibee jaarraa keessatti altakkaa mudatu-koronaavaayirasii- isaan ijoodha. Pireezidant Baayidan tarkaanfii Afgaanistaan keessaa ba'uurratti fudhatan akka milkaa'inaatti dubbatan. Tarkaanfiin kun biyyoota michuu US ta'anii fi kaan biratti akkaan qeeqame. ''US waraana hammaataa yeroo dheeraa goolabuuf jettee boqonnaa hariiroo dippiloomaasii hammaataa haaraa bante,'' jechuun qeequ. Joo Baayidan jijjiirama qilleensaa to'achuu fi biyyoota hiyyeeyyii hirphuuf hanga bara 2024tti maallaqa doolaara biiliyoona 11.4 akka ramadan waadaa galaniiru. Kunis walakkaa maallaqa biyyoonni Awurooppaa hundi biyyoota hiyyeeyyii gargaaruuf ramadan kan caaluudha. Pireezdant Baayidan dhuma haasaa isaaniirratti michoota isaanii waliin ta'uun addunyaa gara gaariitti akka ceesisan waadaa galan. Yaa'ii waliigaliigalaa 76ffaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniirratti dhimmi jijjiirama qilleensaa fi dhibee jaarraa keessatti altakkaa mudatu-koronaavaayirasii- isaan ijoodha.


Waraana Tigraay: Ameerikaa, UK fi Jarmaniin tarkaanfii mootummaa Itoophiyaa cimsuun morman

Itoophiyaan qondaaltonni dhaabbilee UN adda addaa keessatti itti gaafatamummaa olaanaan hojjataa jiran torba atattamaan biyyaa akka bahan ajajuunshee gonkumaa fudhatama hinqabu jechuun Ameerikaan balaaleeffatte. Pirees sekreetariin Waayiti Hawuus Jeen Saakii tarkaanfii mootummaa Itoophiyaa hordofee ibsa kennaniin, tarkaanfii mootummaa Itoophiyaa hineegamne kana mootummaan Ameerikaa cimseeti morma jedhan. Haaluma walfakkaatuun embaasiwwan UK fi Jarmanii magaalaa Finfinneetti argaman, murtoo mootummaan Itoophiyaa fudhate kun akka isaan yaaddesse himuun, mootummaan tarkaanfii kana irra deebiin akka ilaalu gaafataniiru. Itoophiyaan hojjattoota dhaabbilee deeggarsa namoomaa torba dhimma keessoo biyyattii keessa galaniiru jechuun sa'aatii 72 jidduutti biyyaa akka bahaniif ajajje. Ministerri Dhamma Alaa Itoophiyaa akka jedhetti, qondaaltoonni olaanoon biyya gadhiisanii akka bahan murtaa'e, kanneen dhimma keessoo biyyaa keessa seenaniifi ''lammii biyya alaa mirga himatamuu dhabuu qabanidha.'' Dubbi-himtuun Waayit Hawus Itoophiyaan hojjattoonni kunneen biyyasheetii akka bahaniif kan murteessite, erga kaaba biyyattiitti namoonni kumaatamaan lakkaa'aman sababii beelaatiin du'aa jiru jechuun gabaasni akeekkachiisaa erga baheen booda jedhan. Mootummaan Itoophiyaa dhiyyeessii nyaataa, qorichaa fi kanneen lubbuu oolchuuf gargaaran kan biraa namoota barbaachisuuf akka hin dhiyaanneef danqaa ta'unsaa nu yaaddessee jira jedhan. ''Dhiyeessii deeggarsa namoomaa danquu fi lammii ofii filmaata bu'uuraa dhabsiisuun fudhatama akka hinqabaanne, Mootummoota Gamtomaniitti miseensii mana maree nageenyaa fi hawaasni idil-addunyaa motummaa Itoophiyaatiif ifa akka taasisuuf waamicha dhiyeessina,'' jedhan. Piresi sakreetariin kun dabaluun, Pireezidaant Joo Baayidan namoota waraanni kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamu akka dheeratuuf sababa ta'an irratti qoqqobbiin faayinaansii kaa'uu kan dandeessisuu ajaja mallatteessuun isaanii yaadachiisaniiru. Qaamolee hojii deeggarsa namoomaa gufachiisan irratti murtee pirezidaantichi dabarsan ta'e, ''filmaata harkaa qabnu kamuu fayyadamuuf duubatti hinjennu,'' jedhaniiru. Haaluma walfakkaatuun mootummaan Itoophiyaa hojjattoota UN biyya hari'uuf tarkaanfii fudhate hordofuun imbaasiiwwan biyyoota garaa garaas yaada kennanii jiru. Imbaasiin Jarmanii Itoophiyaatti argamu ibsa toora Tiwirata irratti baaseen, akka qama deeggarsa namoomaa guddichaa Itoophiyaatti, ''nutis ari'amuu hojjattoota UN ilaalchisuun yaaddoo Barreessaan olaanaa Mootummoota Gamtomanii (UN) Antooniyoo Guteereez qooddanna,'' jedhe. Itti dabaluunis hojjattoonni akka biyyaa bahaniif ajajan kunneen deeggarsa namoomaa murteessaa lubbuu oolchu kan lammiilee Itoophiyaa miliyoonotaaf dhiyeessaniidha jedhe. Imbaasichi Ministeerri Haajaa Alaa Itoophiyaa ajaja kana akka kaasuuf waamicha taasiseera. Imbaasiin UK Itoophiyaatti argamus haaluma walfakkaatuun, tarkaanfii mootummaan Itoophiyaa hojjattoota dhaabbata gamtomanii sadarkaa itti gaafatamummaa adda addaarratti argaman biyyaa akka bahaniif fudhatee yaadda'uu ibse. Imbaasichi ''Itoophiyaan biyya rakkoolee namoomaa hedduu keessatti argamtudha. UN ammoo deeggarsa namoomaa ulaagaa duudhaa hojimaataa irratti hundaa'ee dhiyeessuun fedhiiwwan loogii tokko malee kan guutuudha,'' jedhe. Imbaasichi ibsa karaa toora tiwitara isaatiin baaseen, mootummaan Itoophiyaa tarkaanfii kana haalduree tokko malee atattamaan akka kaasuuf waamicha dhiyeesseera. Gama biraatiin ammoo Manni maree Nageenyaa Motummoota Gamtoomanii (UNSC) har'a Onkolooleessa 1 dhimma naannoo Tigraay irratti mari'achuuf akka walgahu himameera. Walgahii idileen alaa (any other business) jedhamu dhimma Kaaba Itoophiyaa irratti miseensotaan taa'amu kunis kan qaamoolee UN adda addaatiin akka waamame ibsameera.


Waraana Tigraay: UN'tti hogganaan deeggarsa namoomaa konkolaattonni deeggarsa fe'an akka socho'aniif gaafatan

Hogganaan Deeggarsa Namoomaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UN) Maartiin Griffiths, konkolaattonni deeggarsa fe'an gara naannoo Tigraayitti akka socho'aniif gaafatan. UNtti Hogganaan dhiyeessii deeggarsa namoomaa yeroo ariifachiisaa kun, naannoo Tigraayittii beelli miidhaa qaqqabsiisaa jira jedhanii akka yaadan Rooyitarsiitti himaniiru. Ittigaafatamaan kun dhiyeessitii deeggarsaa 'qoqqobbaa deeggarsa namoommaa ifa hin taane jalatti kan argamtu' Tigraay qaqabuun irra jiraatu keessaa harka 10 qofaatu deeggaramtoota qaqabuu madda oduu kanatti himaniiru. Maartiin Giiriifitas dabaluunis, gaaffiin isaanii konkolaataawwan deeggarsa namoommaa fe'an akka socho'aniif akka hayyamamuuf ta'uu guyyaa Kibxataa Rooyitarsiitti himaniiru. ''Kun nam-tolcheedha. Tarkaanfii mootummaatiin fooyya'uu ni danda'a,'' jechuun ibsaniiru. Waraanni Tigraay baatiiwwan 10 dura erga humnootii motummaafi humnootii TPLF jiduutti eegaleen booda, kanneen kumaatamaan lakkaa'amni du'anii, kanneen miliyoonaan lakkaa'aman ammo Kaaba biyyattii keessatti deeggarsa yeroo atattamaa akka isaan barbaachisuu yeroo garaa garaatti gabaafamunsaa ni yaadatama. ''Namoonni kuma 400 ta'aan haala beela hamaa fakkaatu keessatti argamu jechuun raagnee turre. Tilmaamni keenya deeggarsi yoo isaan hinqaqabnee beelaaf saaxilamu kan jedhu ture,'' jechuu haala raaguu baatii Waxabajjii turu kaasan hogganaan kun. Akka hogganaan kun jedhaniitti naannoo Tigraayiitti hir'inni boba'aa, maallaqaa fi konkolaataawwanii  jiraachuu fi qoqophaan deeggarsa namoomaa ifa hintaanee jiraachu kaasuun ''beelli (haalli) kana fakkaatu mudateera jedhee tilmaamuun qaba,'' jedhaniiru. Motummaan Itoophiyaa gama isaatiin deeggarsi namoomaa akka hinqaqqabneef dhorkaa kamuu akka hin keenye beeksisaa turuunsaa ni yaadatama. Siriiyyuu meeshaaleen deeggarsaa gara naannichaa akka saffisaan galaniif mijeessuu eddoowwan sakkatta'iinsaa torba turan gara lamaatti akka hir'atan taasisuu motummaan beeksiseera. Kana malees mootummaan konkolaattonni meeshaalee deeggarsaa fe'uun gara naannoo Tigraay imalanii turan, naannicha keessaa osoo deebi'anii hinbahiin hafan tajaajila akkamiitiif olfamaa akka jiran shakkii nutti umeera jedhanii ture. Ministeerri Nagaa Fulbaana 06, 2021 ibsa baaseen: ''konkolaattonni hafan kaayyoo isaaniitiin alatti itti fayyadamamaa akka hinjirree ilaalchisee qaamni ragaa kennu hinargamne,'' jedhee ture. Dubbi himaan TPLF Geetaachoo Raddaa garuu konkolaattonni naannoo Tigraayii akka hinbaane kan taasise hir'ina boba'aa fi dararamaa shufeerota irratti qaqqabudha jechuun deebii kennanii ture. Gabaasawwan Motummoota Gamtomanii akka jedhaniitti yoo ta'e, konkolaatoonni meeshaa deegarsaa fe'uun gara Tigraay wayita imalaniitti yoo xinnaate yeroo lama dhukkaafni irratti bamaneera. Kana malees UN konkolaachiftoonni saba Tigree ta'an naannoo ollaa Affaar keessatti haalli itti to'annoo jala oolfamaa jiraatu kaasee ture. Aabba Grifits konkolaattonni fe'umsaa kunneen gara Tigraay deemanii achumaan hafuun isaanii hojii dhiyeessii deeggarsa namoomaa irratti danqaa tahuu dubbatan. Konkolaattoniifi shufeeronni ''sadarkaa jalqabaan Tigraay keessaa bahuuf kan isaan barbaachisu boba'aa fi fedhii dhabuu tahuu mala. Sababni isaa maaliyyuu haa tahu, hojii namoomaa irratti rakkoo uumaa jira,'' jedhan hoogganaan kun. Sagantaan Nyaataa Addunyaa (WFP) dameen Itoophiyaa fuula Twiitara isaarratti ibsa Kibxata baaseen, konkolaattonni fee'umsaa 61 Tigraay keessaa deebi'uusaaniifi guyyoota ittaananittis dabalataan ni bahu jedhee akka eegu hime. UN waraana kaaba Itoophiyaatti dhalate hordofee, Tigraay keessa qofa uummanni miiliyoona 5.2 qarqaarsa barbaada jechuun hima. Dhaabbatichi dhuma ji'a Hagayyaa keessa daa'imman ganna shanii gadiirratti hordoffii taasisuun, parsantaa 22.7 kan tahan hanqina nyaata madaalawaa akka isaan mudate mirkaneesseera. Kana malees haadholii ulfaa yookaan harma hoosisan 11,000 keessaa ammoo kanneen harka 70 tahan, hanqina nyaata madaalawaa hamaaf saaxilamaniiru jedheera. Maartiin Griffiths hanqina nyaataa kana, beela Somaaliyaatti 2011 mudate wajjin wal fakkeessaniiru. Aabba Griffiths guyyaatti konkolaattonni qarqaarsa namoomaa fe'an 100 gara Tigraay galuu qabu jechuun, yeroo ammaa garuu qarqaarsi dhiyaate namoota harka 10 tahaniif qofa tahuu dabaluun himaniiru.


Waraana Tigiraay: Manni Maree Nageenyaa UN, Itoophiyaatti 'waraanni atattamaan akka dhaabatu' waamicha godhe

Manni Maree Nageenyaa Mootummoota Gamtoomanii (UNSC) yeroo finciltoonni gara magaalaa guddoo Itoophiyaatti deemaa jiraachuu himataa jiranitti dhimma waraana Kaaba Itoophiyaarratti mariyachuuf Wixata walgaha. Korri banaa Niiw Yoorkitti gaggeeffamu kun rakkoo namoomaa lammileen Itoophiyaa miliyoona 8 beela'aa jiraniif ka'umsa ta'e kaasuun irratti dubbata jedhamee eegama. Walga'iiwwan UNSC kanaan dura dhimma Itoophiyaarratti taasisan waraana dhaabsisuu ilaalchisee yaada furmaataa qabatamaa ta'e osoo hin argamsiisiin hafeera. Waraana waggaa tokko guute kana dhaabuudhaf yaada fuulaafi fuulatti diyaatanii akka mariytaniif dhiyaate qaamoleen wal waraanaa jiran lamaanuu didaniiru. Dhum-torbee darbe kana ammoo ergamtoonni Gamtaa Afrikaafi Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii magaalaa guddoo Tigraay kan taate Maqalee deemuun Dabretsiyon Gabramikaa'el (PhD) waliin dubbataniiru. Dilbata kaleessaa ammoo, namoonni kuma hedduutti lakkaa'aman duula waraanaa mootummaan gaggeessu deeggaruun magaalaa Finfinneetti hiriira bahaniiru. Manni Maree Nageenyaa Dhaabbata  Biyyoota Gamtoomanii marii dhimma waraana Itoophiyaarratti gaggeesseen sagalee tokkoon waraanni atattamaan akka dhaabbatuufi waliigalteen dhukaasa dhaabuu waaraan akka raawwatamau gaafate. Manni Maree Nageenyaa dhimma Itoophiyaarratti irra deddeebiin marii kan gaggeesse ta'us miseensonni mana marichaa aangoo guddoo qaban gidduutti ejjannoon walfakkaataan waan hin turreef ibsa waloollee baasuun hin danda'amne ture. Waliigahi Jimaataa kanas Aayarlaandi, Keeniyaa, Niijer, Tuniiziyaa, Seent Viinsant fi Za Giriinaadiins biyyoota manni marichaa walgahee dhimma waraana Itoophiyaa irratti akka mari'atu gaafatan. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti ambaasaaddar US kan ta'an Liindaa Toomaas Giriin Fiild manni marichaa ''haala murteessaa ta'ee fi sagalee tokkoon waraanni atattamaan akka dhaabbatuufi waliigalteen dhukaasa dhaabuu waaraan akka raawwatamu gaafateera'' jedhan. ''Hanguma waraanni kun itti fufeen, daandiin gara nagaatti dhufuu ulfaataa deemas'' jedhan. Miseensonni mana maree kanaa waraannichi hammaachaa deemuutti yaaddahuu ibsi manni marichaa baase ni hubachiisa. ''Miseensonni Mana Maree Nageenyaa haasaawwan jibbinsaa hamoo ta'aniifi jeequmsaafi walqoodinsa uuman irra hunduu akka of qusatu gaafataniiru.'' Ibsi mana maree nageenyaa akka jedhutti miseensonni seeronni namoomaa idila addunyaa akka kabajaman, deeggarsi danqaa malee akka dhiyaatu, bulchiinsi uummata akka deebi'u fi deeggarsi namoomaa akka cimu gaafataniiru. ''Itti dabaluunis waraanni dhaabatee waliigalteen dhukaasa dhaabuu waaraan akka waliigalamuufi mariin biyyaalessaa biyyattii keessatti nageenyifi tasgabbiif bu'uura kaahu akka eegalamu waamicha godhaniiru.'' Miseensonni mana marichaa yaalii Gamtaan Afrikaafi qaamoleen biroon naannicha waraana kanaaf fala gochuuf tattaaffii godhan akka deeggaran ibsaniiru. Itti dabaluunis miseensonni ''walabummaa biyyaa fi siyaasaa, akkasumas tokkummaa Itoophiyaa kabajuu irratti murannoo qaban ibsaniiru. Biyyoota walgahiin kun akka gaggeefamu waamicha godhan keessaa tokko kan taate Ayeerlaand amma duras dhimma waraana Itoophiyaarratti manni marichaa akka walgahu gochuu dandeessuus, hanga ammaatti garichi ibsa waloo baasuurratti osoo wal hin ta'iin hafee ture. Manni marichaa dhimma waraana Itoophiyaarratti ibsa waloo ji'oota jaha dura erga baasee hanga ammaa baasuu kan hin dandeenyeef biyyoota shan aangoo 'Veto power' qaban keessaa Raashiyaafi Chaayinaan ''dhimma keessaa Itoophiyaa keessa hin gallu'' jechuun isaaniitiini. Erga waraanni Itoophiyaa eegalamee Manni Maree Nageenyaa UN ibsa waloo yeroo baasu kun isa lammataati. Manni Marichaa wixinee ibsa waloof fudhatama kenne malee mariin banaan Jimaatatti gaggeessuuf karoorfamee ture gara Wiixataatti dabarfameera. Manni marichadhimma waraana Itoophiyaarratti amma dura yeroo kudhan mariyateera. Sababa waraana Kaaba Itoophiyaatti dhalateen naannolee Tigraay, Amaaraafi Affaar keessatti walumatti namootni miiliyoona torbaa ol ta'an deeggarsa namoomaa akka barbaadaniifi Tigraay keessatti qofa namootni walakkaa miiliyoonaata'an fiixee beelaarra jiraachuu UN ibseera.


Sagantaan haaraa 'dargaggoota 1,000 ol gargaaruuf doolaara biliyoona tokko walitti qaba' - Dr Illeenii GabraMadiin

Dhaabbata Motummoota Gamtoomanitti Sagantaan Misoomaa (UNDP), sagantaasaa dargaggoota 1,000 ol carraa hojii haaraa uuman deeggaruuf, doolara biliyoona tokko walitti qabuun akka hojjatu Dhaabbatichatti dhiheenya kan filataman Dr Illeenii Gabremadiin BBC'tti himan. Sagantichi maallaqa dhaabbilee dhuunfaafi mootummaarraa argamuun dargaggoota Afrikaa hojii uuman beekumsaan, maallaqaanifi haala hojii mijaa'aa ta'e uumuun kan deggaru yoo ta'u, kunis kan ganna kudhan dhufaniif hojiirra ooluudha jedhan. Deeggarsi kun dargaggoonni hojii uuman dhaabbilee barnotaafi bizinasii waliin akka hariiroo uummataniif caraa kan uumuudhas jedhame. Ganna 10 keessatti hoji-uumtota 1,000 ol deeggaruun 'gara sadarkaa fooyya'aatti ol guddisuuf'' kan saganteeffame wayita ta'u, kaan isaanii [dhaabbilee hojii-uumtota haaraa] dhaabbilee gurguddoo ta'u, kaan isaan immoo idduma jiran turuu danda'u jedhan. Seekatara Tiimbuktuu jedhamee waamamu kana akka gaggeessan kan filataman Dr Illeeniin, ''yoo xiqqaate dhaabbilee 1,000 kana iddoo guddaarraan gahuuf deeggaruuf kaayyeffame,'' jedhan. Sagantaa kanaan maallaqni walitti qabamu dargaggoota Afrikaa hojii uuman bifa lamaan deeggara jedhu. ''Dhaabbilee hojii uuman dhaaba misoomsuu gama tokkoon kan qabu yoo ta'u, gama biraatiin immoo hojii hojjataniif deeggarsa maallaqa qaama kennu ni qaba,'' jedhan. Bara 2022 hojiirra kan oolu sagantaan kun, dhaabbileen dhuunfaa fi kan mootummaa walta'insa sirna ittiin deeggaran hordofa jedhan. ''Kana jechuun dhaabbilee mootummaafi dhaabbilee faayinaansii dhuunfaa kan hirmaachisudha. Hojiin kalaqaa balaa qabaachuu danda'a waan ta'eef, yaadni kalaqa jedhu galma ga'uu dhiisuu mala,'' jedhan. Itti dabaluun haalli hojii kun sadarkaa Afrikaatti kana dura hojiirra oole akka hin beekne ibsaniiru. Sagantichi akkamitti hojii-uumtota deeggara? Dhaabbata Motummoota Gamtoomanitti Sagantaan Misoomaa bara dhufurraa qabee dargaggoota Afrikaafi hojii uumtota (entrepreneurs) deeggaruuf biyyoota Afrikaa 8-10 keessatti giddugala ni hundeessa. Giddugaloonni kunneenis biyyoota keessatti hundeeffamaniin kan adda hin baafamne ta'us, damee kalaqaa tokkorratti maallaqaa fi deeggarsa garaa garaa taasisa. ''Fakkeenyaaf iddoo tokkotti qonnarratti yoo xiyyeeffate, dhaabbileen kalaqaa deeggarsa guutuu kan itti argatan, fandii maallaqaa kan itti argatan, dhaabbilee michuummaan hojjatanii fi dhaabbilee biyyoota alaa wajjin haala ittiin wal qunnaman ni mijeeffama. Haala kana iddoo filatamanitti adeemsa kana uumufidha. Adeemsi akkasii amma yoonaatti hin turre,'' jedhan. Dr Illeeniin dhaabbileen miti-mootummaa sadarkaa idil-addunyaa dargaggoota hojii uuman waldorgomsiisuun badhaasa maallaqaa kennaa akka turan eeruun, dargaggoonni doolara 5000'f wayita fiigan argina, bizinasii abjuusanii egeree godhatanii hojjataa akka hin jirre argina jedhan. Kun miidhaa malee faayidaa hin qabu jechuu dandeenyas jechuun, ''Qooda fudhattoota hunda waliin adeemsa fooyyee qabu uumuu qabna,'' jedhan. Jaarrmiyaan Misoomaa Dhaabbata Motummoota Gamtoomanii sagantaan baase hojii-uumtota haaraa maallaqaan deeggaruun olitti deeggarsa biroos ni kenna. Dargaggoota hojii uumanii damee bizinasii irratti bobba'aniifi qaamolee damicharratti bobba'an waliin akka hariiroo cimsatan gargaara. Kana malees dargaggoonni yaada kalaqaa, beekumsafi qorannoon adeemsa ittiin deeggaraman mijeessa. Waggoota afran darban Afrikaatti dhaabbileen hojii-uuman jaha ta'an kanneen doolara biliyoona tokkoo oliin sochiirra jiran uumamuu kaasuun, hojii uumtonni humna guddaa qabaachuu agarsiisa jedhan. ''Dhaabbilee kana dargaggootni uuman baayyinni isaanii 30 hin caalu. Dhaabbileen kanaan walfakkaatan biroo akka uumamanif carraa uumuufin kana eegale,'' jedhan. Gama biraatiin, kalaqa hojii dargaggootaa tumsuuf maallaqa kennamu biyyootaaf haala haqa qabuun akka qoodamu gochuudhaaf jedhan. Hojii uumtota haaraaf maallaqni Afrikaa bu'uura godhachuun gumaachame keessaa harki 80 gara Naayijeeriyaa dabarfamaa kan ture wayita ta'u, kan hafe biyyoota birootti qoodamaa akka ture kaasuun, adeemsi UNDP haaraan haala duraan ture akka jijjiruufi madda faayinaansii akka bal'isu eeraniiru. Waggaa lama dura magaalaa Gaanaa Akiraatti dhaabbileen UNDP namootni dhiibbaa uumaan misooma Afrikaaf yaada marii jedhuun mariyatee ture. Namoota Afrikaattii dhiibbaa uuman keessaa tokko Dr Illeeniin koree yaada dhaabbatichaaf galtee ta'an kennu keessatti miseensa turan. Koreen kun yaada misooma Afrikaa keessatti itti fufiinsaan fayidaa qaban gumaachutu irraa eegama ture. Magaalaa Finfinneetti dargaggoota hojii uumurratti dhaabbata hojjatu 'Blue Moon' jedhamu kan hogganan Dr Illeeniin, Afrikaan adeemsa hojii-uumtota haaraa deeggaru akka qabaattu gaafatan. Kanarraa ka'uun dhaabbata isaan hogganan irraa dargaggoota deeggarsa argatan rakkooleen gara garaa akka mudatu akeekan. Adeemsa dhaabbilee mootummaarraa kan ka'e ykn immoo dhimmoota kana waliin hidhata qabaniirraa kan ka'e ''hojiin isaanii baayyeen isaanii galma hin gahu,'' jedhan. Gufuu dargaggoota mudatan salphisuun hojiiwwan kalaqaa deeggaruuf madda maallaqaa adeemsa kana jijjiru karaa dhaabbilee misoomaa UNDP akka diriirfamu yaada dhiyeessaniiru. Namoonni bebbeekamoon dhiibbaa uumuu danda'aniifi dhaabbileen qooda qaban ijoon ''hundisaanii jaalataniiru,'' jedhan. Saganticharratti ganna lamaaf mariyatamaa erga tureen booda guyyoota muraasan dura ifoome. Kanaaf yaadicha kan maddisiisan akka hoggananiif kan muudaman wayita ta'u, Dr Illeeniin bara 2022tti hojii eegaluuf jiru. Dr Illeeniin gabaan oomishaa ECX akka hundaa'een, dhaabbata waggaa sadii keessatti doolara Ameerikaa biliyoona 1.2 sochoosu akka ta'u taasisaniiru. Waggoota 25 oliif sirna gibiraa, daldalaafi hojii uumuu dargaggootarratti kan hojjataniifi Itoophiyaatti dhaabbata hojii uumuu deeggaru 'Blue Moon' jedhamu hundeessaniiru. Gama biraatiin iddoo hojii mijataa ta'ee uumuuf kan oolu 'Blue space' dhaabbata jedhamu hundeessaniiru. Dr Illeeniin wayita gara ittigaaafatamummaa haaraa kanatti darbaniittis, dhaabbileen isaan hundeessan lamaanitti ammoo dura teessuu boordii ta'udhaan 'Blue Moon' fi 'Blue Space' lamaanuu hojiisaanii akka itti fufan dubbataniiru.


UN waraana Tigraayin walqabatee hoggantuu damee Itoophiyaa lammaffaa hojiirraa waame

Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) waraana Tigraay waliin walqabatee yaada hin malle kennaniiru jechuudhaan hoggantuu waajirasaa damee Itoophiyaa lammaffaa hojiirraa waame. Itoophiyaatti Ittigaafatamtuu Waajjira Fandii Dhimma Uummataa (UNFPA) Deeniiyaa Geeyil hojiirraa waamamuu isaanii maddi oduu AFP gabaase. Isaan dura ammoo dhaabbatichatti hoggantuun Ejensii Baqattootaa (IOM) damee Itoophiyaa Maawureen Achiyeeng yaada ''naamusa dhaabbatichaa hincalaqqisiifne'' kennuu isaaniitiif boqonnaa akka fudhatan taasifamuu dhaabbatichi BBCtti himeera. Dhaabbatichatti hoggantuun Dhimma Fandii Uummataa fi hoggantuun Dhimma Baqattootaa lamaanuu ''aanga'oota UN olaanoo humnootii TPLF'f loogu'' jedhaniin moggaatti dhiibamneerra jechusaanii AFPn gabaase. Hoggantoonni olaanoon UN lamaanuu barreessaa  duula mootummaa Itoophiyaa Tigraay keessatti taasisu deeggaruun barreeffamoota hedduu barreessu, Jeef Peersi waliin gaaffii fi deebii dheeraa taasisaniiru. Gaaffii fi deebicha keessatti akka dhagahametti, hoggantuun IOM Maawureen Achiyeeng waahillan dhaabbatichaa isaanii erga waraanni eegaleen booda Finfinnee galan cimsanii qeequudhaan bakka bu'oota dhaabbatichaa lafarra jiran bukkeetti dhiisaniiru jedhan. TPLF ''gadhee fi gara jabeeyyiidha'' yoo jedhanis ni dhagamu. Tibba tokoos TPLF godaantota saba Tigree biyyoota Arabaa keessa hojjetan kan Saawudii Arabiyaarraa ari'aman gara Ruwaandaatti qubachiisuuf shiraa xaxaa turanii jechuun yoo himannaa dhiyeessan hoggantuun kun ni dhagaahamu. Hoggantuun Dhimma Fandii Ummataa Geeyil  ammoo qindeessitoonni deeggarsa namoomaa yeroo atattamaa Itoophiyaa galan hoggantoota dhaabbatichaa olaanoo Finfinneetti argaman bira darbuun ittigaafatamtoota dhaabbatichaa waajjira mummeetti argaman waliin kallattiin wal argu jedhu. Kunis kan mul'isu, ''Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii keessa'' waldorgommiin aangoo jiraachudha yoo jedhan dhagahamu Geeyil. Hoggantoonni kunneen lamaan gara Niiw Yoorkiitti waamamuun isaanii hojii deeggarsa namoommaa Kaaba Itoophiyaatti namoota sababii waraanaatiin miidhamaniif barbaachisu caalaa akka hubu himama. Dhaabbatichi wayita hoggantuu IOM waametti, mootummaan Itoophiyaa murtee fudhatametti gammadaa akka hintaanee Pirees seekireetariin waajira Ministira Muummee, Billanee Siyyuum himaniiru. Billaneen tiwiitara gubbaatti, ''Dhaabbatichi boqonnaan dhimma bulchiinsaa Maawureen Achiyeeng irratti dabarfame loogii akka dhaabbataatti sirna UN keessa jiruufi yakka  shorokeessitoota TPLF'n walqabatee dhugaa jiru irra dibaa malee waan himaniifi'' jette turte. Itti dabaluunis, ''Gadi fageenyi dhiibbaa siyaasa keessoo fi alaa sadarkaalee hoggansa olaanoo dhaabbatichaa keessaa gadi fageenyaan qoratamu qaba,'' jedhan. Itoophiyaan waraanaa kaaba biyyattii Tigraay keessatti uumameen walqabate loogii taasisuu fi nageenya biyyaalessaatiif yaaddoodha jechuun hojjattoota dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii torba sa'aatii 72 jidduutti biyyattii gadhiisanii akka bahan taasisuun ni yaadatama.


Dhaabbileen miti-mootummaa 31 waraana Tigiraay ilaalchisee UN'f xalayaa barreessan

Dhaabbileen miti-mootummaa idiladdunyaa 31 naannoo Tigiraayitti beelaa fi waraanni akka dhaabbatu tarkaanfiin akka fudhatamu Barreessaa ol aanaa Dhaabbata Mootummota Gamtoomanii Antooniyoo Guutireezii fi miseensota Mana Maree nageenyaa UN'f xalayaa barreessan. Dhaabbileen kunneen waraanni Itoophiyaatti mudate akka dhaabbatuu fi fiixee beelaa irratti uummata argamuuf deeggarsi akka hin geenye dhorkaan kaa'ame akka ka'uuf gaafatan. Xalayichi marsariitii jaarmiyaa 'Global Center For the Responsibility to Protect' jedhu irratti kan bahe yoo tahu, dhaabbilee kanneen keessaa Axis Books, Alliance for Peace Building Association of Concord Africa Scholars, Ethiopian Community Develeopment kanneen jedhaman argamu. Barreessaa ol aanichi Mana Maree Nageenyaa UN dabalatee Gamtaa Afrikaa fi kaan irratti dhimma Tigiraay irratti xiyyeeffachuun qaamolee walitti bu'insicha keessatti hirmaatanis hirmaachisuun beela 1977 mudate caalaa hammaataa deemuu isaa hubachiisuu qabu jedhan. Waraanichi haleellaa saalaa fi beela akka meeshaa waraanaatti fayyadamuu akkasumas sarbama mirga namoomaa bal'aa tahe fayyadamaa jira jedhaniiru xalaayaa dhaabbileen kun waloon barreessan irratti. Haalli kunis mootummaan Ameerikaa yakka waraanaa, yakka namoomaa irratti raawwatan, fi duguuggaa sanyii raawwatamuu isaa baruuf qorannoo akka jalqabu dirqisiiseera jedhan. Qorannoon kunis qorannoo Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii fi Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa waliin gaggeessan cinatti gaggeefamaa akka jiru himan. Waraannichi gara naannolee ollaattis bal'achuu himuun Ruwaandaa, Burundii, fi Daarfuritti gochaawwan sanyummaan salphisanii fi jibbinsaan guutaman haalli nama yaadachiisuun biyyattiitti ijaarsa hawwaasummaa ishee diiguuf akeekeera jechuun xalayicha barreessan. Dabalataan bu'uuraaleen misoomaa naannoo Tigiraayitti adda citanii fi tajaajilli qunnamtii akka deebi'anii fi dhorkichi akka gahu gaafataniiru. Kana malees daandiiwwan gurguddaan cufamuun filannoon jiru naannoo Affaar keessa qofa darbuu tahuu himan. Haa tahu malee konkolaattotni deeggarsa fe'anii galanii fi UN beela ittisuuf ergu %6 qofa jedhan. Ji'a Adooleessaa keessa 'Famine Early Warning System Network' ibsa baaseen uummanni miliyoona 5.2 tahan hanqina nyaataa hamaa taheef saaxilamuu ibsuun kunis dhukkubaafi lakkoofsa sababa rakkoo kanaan du'anii dabaluu danda'a jedhera. Waraannichi gara naannolee ollaa Amaaraa fi Affaaritti babbal'achuun isaa ammoo namoota walakkaa miliyoonaa tahan qe'ee isaanii irraa buqqisuun jireenya namoota hedduus balaa irra buuseera. Xalayichis uummataa fi biyyattii kufaatii irraa oolchuuf tarkaanfilee fudhatamuu qaban afur ibseera. Dhukaasni Dhaabuu namoomaa labsamuun humnootni hundinuu naannoo Tigiraayii fi naannoo ishee keessaa akka bahan, mootummaan Itoophiyaa dhorka dhiyeessii namoomaa akka kaasuu fi dhiyeessiiisaa irratti adeemsota gufuu tahan akka dhabamsiisu gaafatan. Yakka waraanaa fi sarbama mirga namoomaa fi seerota namoomaa idil-adunyaa caban to'attootni idil-adunyaa fi qaamni walabaa akka qorannoo akka jalqabu, dhiibbaa akka godhuu fi qaamolee akka TPLF kan hammate mariin biyyaalessaa akka godhamu gaafatan.


COP26: Ragaan miliqee bahe ejjennoo dhokataa biyyoonni jijjiirama haala qilleensaarratti qaban saaxile

Ragaan guddaan miliqee bahe BBC News harka gale tokko akkamitti akka biyyoonni gabaasawwan saayinsaawaa murteessoo akkaataa jijjiirama qilleensaa dura dhaabbachuun danda'amurratti taasifame geeddaruudhaaf yeroo yaalii taasisaa jiran agarsiisa. Akka ragaa miliqee bahe kanaatti biyyoonni akka Sa'ud Arabiyaa, Jappaan fi Awustiraaliyaa warreen murtee atattamaan  boba'aa uumamaa fayyadamuu dhiisuu jedhu akka suuta taasisuuf UNn gaafataa jiran keessatti argamu. Kana malees, ragaan kun carraaqqii gara tekinooloojii magariisaatti deemuuf taasifamu keessatti biyyoonni dureeyyii  biyyoota iyyeeyyiitiif dabalataan kaffaluu ilaalchisee gaaffii kaasaa jiru. Sochiin "dhiibbaa taasisuu" kun ammoo kora jijjiirama COP26 Sadaasa gaggeeffamuuf jiru irratti gaaffiiwwan kaasiseera. Ragaan kun akka agarsiisutti, biyyoonni jijjiirama haala qilleensaa xiqqeessuufi ho'a addunyaa digirii 1.5 gaditti eeguudhaaf gahee barbaachisaa isaanirraa eegamu akka bahan gaafatamuun dura tarkaanfii furmaataaf UN dhiyeesse dhiibaa jiraachuu agarsiisa. Ragaan miliqee bahe kun dokumentiiwwan 32,000 ol ta'an mootummoonni, kampaaniiwwaniifi qaamoleen biroo fedha qabaniin garee saayintistootaa gabaasa UN walitti fiduun qindeessaniif ergaman of keessaa qaba. Dokumentiiwwan kunneenis garee kanaaf kan ergaman akkaataa jijjiirama haala qilleensaa dura haabbachuun dana'amurratti ragaa saayinsaawaa filatamaa ta'e qixeessuuf  jedhameeti. "Gabaasaaleen madaallii" kunneen garee qaama UN ta'e akka saayinsii jijjiirama haala qilleensaa akka madaaluuf itti gaafatamummaan itti kenname the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) jedhamuun waggoota ja'aa hanga torbaa keessatti qophaa'a. Gabaasni kun ammoo jijjiirama haala qilleensaa ittisuudhaaf tarkaanfii fudhatamuu qabanirratti murteessuuf mootummoonni itti gargaaramu. Kana malees, yaa'ii Gilaasgootti gaggeeffamuuf jirurratti marii taasifamuuf galtee murteessaa ta'a. Yaadawwan mootummootaa irraa dhiyaatan BBCn dubbise haala ajaa'iba ta'een gabaasa dhumaa qopheessuudhaaf kan ijaaruufi foyyeessu akka ta'edha. Ragaan miliqee bahe kun akka agarsiisutti biyyoonniifi dhaabbileen hedduun addunyaan fayyadama boba'aa uumamaa akkaataa wixinee yaada gabaasa ammaa kana keessatti dhiyaateen saffisaan hir'isuu hin qabdu jechuun mormu. Gorsaan ministira zayita uumamaa Sa'udii tokko, " ibsawwan akka 'barbaachisummaa sadarkaa hundatti tarkaanfiiwwan hir'isuu atattamaafi saffisaa...' jedhan gabaasicha keessaa akka haqaman gaafata." Qondaalli olaanaa mootummaa Awustiraaliyaa tokko warshaaleen cilee cufuun barbaachisaadha yaada jedhu, fayyadama cilee dhaabuun kaayyoowwan kora COP26 keessaa tokko ta'ulleen hin fudhadhu jehan. Sa'ud Arabiyaa biyyoota addunyaa zayita uumamaa alatti ergan gurguddoo ta'an keessaa ishee tokkoha. Awustiraaliyaan ammoo cilee alatti erguudhaan adda-durummaan beekamti. Biyyoonni hedduun tekinooloojii bahaa jiruufi yeroo ammaa gati-jabeessa ta'e kaarbon daayoksaayidii qabee dhaabataadhaa lafa ajala akka tursiisuuf qophaa'e akka deegaran himu. Sa'ud Arabiyaa, Chaayinaa, Awustiraaliyaa fi Jaappaan - biyyoonni baayyinaan zayita boba'aa omishaniifi fayyadaman hunduu, akkasumas dhaabbanni biyyoota zayita boba'aa Opec jedhaman hundumtuu karbonii qabuufi kuusuu (CCS) ni deeggaru. Tekinooliiwwan CCS  kunneen haarawwan boba'aa warshaaleefi sektaroota industirii keessaa bahan haala ajaa'ibsiisaa ta'een hir;isu jedhamanii amanamu. Arjentiinaa, Noorweyis akkasuma yaada UN boba'aa uumamaa irratti qaburratti komii biyyoota dhiyeessaniha. Keessattuu Noorwey, saayintistoonni UN kaarbonii lafa jalatti ukkaamsanii qabuu yaada jedhu akka qoratan barbaadi. Gabaasichi akka agarsiisutti, kaarbonii lafa jala tursiisuun gara fuula duraatiif kan fayyadu ta'uu anda'ullee, waan amananii afaan guuttatanii dubbachuun danda'amu miti. Addunyaa kanarratti biyyoonni omishaafi fayyadama foon sanagaan beekaman Biraaziliifi Arjentiinaan jijjiirama haala qilleensaa hir'isuudhaaf fayyadama foonii hir'isuu qabu yaada jedhu hin fudhatan. Gabaasichi akka agarsiisutti wantota magariisa ta'an soorachuun dhibba keessaa harka 50 hir'isuu dandeessisa. Biraazil ammoo lakkoofsa kana hin fudhattu. Biyyoonni lamaanii UN yaada kana akka haqu yookaan ammoo akka jijjiiruuf gaafataniiru. Biraazil dhimmi kaarboniin gadhiifamuu nyaatarraa gara dhimmoota birootti ce'uu qaba jetti. Wanti biroon gabaasicharratti falmisiisaa ta'ee dhiyaate, maallaqa biyyoota guddataa jiraniif kennmudha. Siwiizerlaand yaadawwan sanada kanneen keessa keessee baayyeen isaa kan irratti xiyyeeffatu jijjiirama haala qilleensaa hir'isuuf biyyoota gudachaa jiraniif kennamuun ni barbaachisaa kan jedhudha. Awustiraaliyaafi Siwiizerlaand "biyyoonni gudachaa jiran jijjiirama haala qilleensaa dhabuudhaaf maallaqa biyyoota guddataniirratti hirkattoota ta'uu hin qaban," jedhu.


Ministeerri Haajaa Alaa US fi barreessaan ol aanaa UN dhimma Itoophiyaa irratti mar'iatan

Ministirri Haajaa alaa US, Antoonii Bilinken dhimma Itoophiyaa fi Afgaanistaan irratti barreessaa ol aanaa UN Antoniyoo Guutires waliin dubbachuu ministeerri Haajaa Alaa US beeksise. Qondaalonni lameen dhimmoota barbaachisoo adunyaa tahan irratti mari'atan keessaa dhimmi Afgaanistaanii fi waraana Kaaba Itoophiyaatti hammaataa dhufee dubbii ijoo ture. Kaaba Itoophiyaatti lolli mootummaa federaalaa fi humnoota TPLF gidduutti gaggeeffamu hammaataa dhufeera. Mootummaan Itoophiyaa iddoowwan leenjii waraanaa tahanii fi adda bahan Maqalee fi naannooshetti argaman irratti irra deddeebiin haleellaa qilleensarraa raawwachuu himeera. As keessatti namoonni nagaan miidhaman jiraachuu haa himamu malee mootummaan Itoophiyaa dhimma kana dhara jedheera. Dabalataan waraanni kun deeggarsa namoomaa dhiyeessuufis danqaa tahuu himama. Antoonii Biliinken, Ameerikaan tattaaffii Barreessaa Ol aanaan UN rakkoo deeggarsa namoomaa mudate furuuf gochaa jiranii fi gareen UN Itoophiyaa jiru haala rakkisaa keessatti hojjechaa jiraachuu akka dunqisiifattu himan Gaggeesitootni lameen wal deeggarsa idil adunyaa guutuudhaan waraanicha dhaabsisuun, dhaabbiimaan dhukaasa dhaabuun gara mariitti akka galan gochuufi deeggarsa lubbuu oolchuu dhaqqabsiisuuf cimsanii hojjechuu akka qaban waliin dubbataniiru. Haleellaan xiyyaaraa torban kana keessa qofa guyyaa afraffaaf kaleessa Onkoloolessa 22,2021 magaalaa Maqalee keessatti raawwatuu mootummaafi finciltoonni Tigraay himan. Mootummaan akka ibsetti xiyyeeffannaan haleellaa raawwatame kanaa bakka leenjii TPLFdha jedheera.Haleellaan humni qilleensaa Itoophiyaa guyyaa afraffaaf magaalaa Maqalee keessatti raawwate qubannaa xiyyaara gargaarsa UN gara Maqalee geesse danquunis gabaasameera. Sagantaan Nayaataa Addunyaa xiyyaarri isaa deeggarsa fe'e sababa haleellaa qilleensaa tureen magaala Maqaleetti qubachuurraa danqamuun gara Finfinneetti deebi'uu beeksiseera. Dubbii himaan Sagantaa Nyaataa Addunyaa ''xiyyaarri deeggarsa namoomaa keenya ganama kana buufata xiyyaaraa Maqalee irraa deebi'uuf dirqameera'' jechuun BBC'tti himaniiru. Ta'ii kanaan walqabatee UN balalii tajaajila deeggarsa namoomaa Finfinneetii gara Maqaalee godhu akka dhaabu dubbii himaan UN Stephane Dujarric himaniiru.


Waraana Tigraay: 'Qurxummii kiyyeessuuf deemeen, reeffa namaa arge'

Ji'a Adoolessaa keessa reeffi namoota 50 laga daangaa Itoophiyaafi Sudaan irra jiru Takkazzee keessaa argame. Sudaan ambaasadara Itoophiyaa Kaartum jiru waamuun reeffi namoota laga Takkazzee keessaa argamee kan dhalattoota Tigiraay tahuu himteetti akka ministeerri dhimma alaa biyyattii jedhetti. Namootni ijaan argan baay'een Dr Tewdroos Tafarraa, hakiima lammii Itoophiyaa lola naannoo Tigiraay baqatee Sudaan jiru dabalatee, reeffi kun bakka miidhamtootni naannoo Tigiraay lolli mootummaan Itoophiyaa humnoota TPLF waliin wal waraanu irraa akka dhufe amanu. Dr Teedroos BBCtti akka himetti, reeffa namoota argame rasaasan rukutameera. Harki isaanii duubatti hidhamuun argaman. Reeffi namoota dhiiraafi dhalaa argame tilmaamaan gara guyyota torbaa bishaan keessa kan turedha, akka Dr Teedroos kan amma dahoo baqattootaa Hamdeyit keessaa hojjetu kanaatti. BBC'n namoota reeffa namoota baasuuf gargaaranis dubbiseera. Daawit naannoo Tigiraayitti lolli yeroo jalqabu baqachuun  laga Takkazzee cehe. Erga baqataa tahee Sudaan galee amma ji'oota kudhan taheera. ''Haalotni ulfaannaan qurxummiin kiyyeessuu jalqabe,'' jedhe Daawit, laguma irra cehee baqate sana irratti qurxummii kiyyeessuu jalqabe. Qurxummii namoota naannoo Hamdaayitiifi naannoshee keessa jiraatanitti gurgurachuunan of gargaara. Adoleessa darbe osoo qurxummii qabuuf deemuu, ''waan suukaneessaa'' tokkotti dhufe. Guyyaa Adoolessa 17, jireenya isaa keessatti isa rifachiisaadha jechuun yaadata. ''Waan nama jeequdha. Aniifi hiriyaan koo osoo qurxummii qabnuu waan tokko bidiruu keenyatti bu'uun arge. Reeffatu gadi garagalee mul'ata. Hiriyaankoo reeffadha na jedhe. Bishaan keessaa baasnee qarqara lagichaatti awwaalle. Erga awwaallee guyyaa sana qurxumii qabuu dhiisne. Garuu daqiiqaa 40 booda reeffa biraa bishaan irra bololi'u argine. Guyyaa sana fedha nyaataa homaas dhabne.'' ''Waan sodaachisaa ture, qurxummii qabuu deemeen reeffa arge,'' jedhe. Daawit gaafa Adoolessa 18 reeffa tokko arguun reeffi 2-3 tahu ammoo bishaan irra bololi'uu BBCtti hime. Gaafa Adoolessa 26 reeffa sadii arguu hima. Reeffi argan hunduu waan bossoseeruuf achuma laga qarqaratti awwaalan. Reeffi isaan baasuu dadhaban ammoo isa arganii baasan akka caalu hima. Reeffa arganii baasan keessaa tokko irree isaa irratti mallattoo fannoodhaan tumaa qabaachuu hime. Tokko ammoo morma isaa irratti tumaa 'weyke-feteK' 'ወይከ ፈተኽ' akka qabuufi rasaasaan mataafi morma irra akka dhahamaniiru hime. Namoonni naanno lagichaatti daheeffatanii jiraatan firoota namoota du'anii kanneen waan hin beekneef yaaddahuu himan. Obbo Kaasay reeffi namoota 25 guyyaa tokkotti yeroo bahu argee akka himetti isaan keessa ijoolleefi dubartootni jiru. ''Ani ofumakooyyuu reeffa nama tokkoo baaseera,'' jedhe. Reeffi namota 25 guyyaa sana argaman qullaa tahuu hime. ''Reeffa namoota sadii walitti hidhamanii argineerra,'' jedhe. Reeffa namoota argamanii irra madaan rasaasni rukute mataafi naannoo laphee isaanirra jiraachuu hime. Dubartii tokko ijoollee lama waliin uffata qorraan maramtee argine. Harki ishee funyoodhaan hidhameera ... suukaneessaadha,'' jedhe Kaasaay. Torban jalqabaa lamaan keessa reeffi namoota 5-6 bishaan Laga Takkazzee irratti argame. Reeffi kun Humaraa, Adebaay fi Yaawyaa irraa akka dhufe hima Kaasaay. Maddeen keenya akka himanitti, namootni kunneen dhiyeenya kan ajjeefamanidha. Yaadotni ajjeechaa dhalattoota Tigiraay irratti Lixa Tigiraayitti raawwatedha edhus jiru. Hogganaan Dhimmoota Komunikeeshinii naannoo Amaaraa Obbo Gizaachoo Mulunee, ''oduun akka kanaa dhaabbilee idl-adunyaa dogogorsuuf itti yaadamee kan godhamedha. Kun soba adiidha. Humni Addaa naannoo Amaaraa fi Faannoon waan akkasii rakasaa tahe hin hojjetan.'' Torban kana gareen CNN Wad El-Hailo bakka jedhamutti imaluun haala kana irratti gabaasa bal'aa hojjeteera. Gareen miidyaa kun guyyaa tokkotti reeffa namoota sadii bishaan irra bololi'u arganiiru. Qondaalonniifi ogeesonni naannichaa garee CNNtti akka himanitti, reeffi namoota bishaan irraa argamanii jalqaba ajjeefamuun ergasii bsihaanitti gatamuu hin oolu. Obbo Tawaldeen dahoo baqattootaa Sudaan keessatti yaalii argataa jira. BBCtti akka himetti isaa fi namoonni biroo lama ''hidhaa seeraan alaa '' xumura ji'a Adoolessaatti naannoo Humiraatti gaggeeffamaa ture osoo baqatanii rasaasaan irree irra rukutamee madaa'uun laga Takkazzee ce'an. ''Ganama keessaa gara sa'a 12:00 [6:00] taha. Bakkuma jirutti gadi teenye. Ol ka'aa nu jedhan. Kanumaan gara bosonaatti baqanne. Dhukaasanii irreekoo bitaa irra na argatan. Baay'ee dhigeen of wallaale. Ganamasaa gara batasakaana tokkootti deemeen lubootni naannoo lagichaatti akka bakki naaf jijjiiramuuf na gargaaran.'' Obbo Tawaldeen haalli Humeraa keessaa ulfaataadha jedhe. Dhalattoonni Tigiree gara 5,000 tahan man kuusaa ganda 03 naannoo Bataskaana Mikaayilii jiru keessatti hidhamanii jiru jedhe. ''Kaniin baqadheef Adolessa 12 irraa jalqabee Poolisiin Humna Addaa fi gareen Faannoo manaa mana irra deemanii dhalattoota Tigiree irratti haleellaa yoo geessisan waanan argeef,'' jedhe. Adoolessa keessa, BBC'n jiraattota Humeraa, Adebaay, Idiris, fi Degwagum nurratti qiyyeefatameera jedhan dubbisera. Yakka gudeeddii, saamichaa, ajjeechaafi hidhaa seeraan alaaf saaxilamuu himan. Dr Tasammaa Xurunaa, Hogganaan Biiroo Nageenyaafi Tasgabbii naannoo Amaaraa, naannoo Lixa Tigiraay jedhu hin beeku jedhan. ''Naannoo Lixa Tigiraay jedhamu irraa namni tokko dhufee waan irra gahe himate hin jiru,'' jechuun deebisan. Yeroo ji'a Sadaasaa keessa waraanni jalqabu Lixa Tigiraay keessaa bakkeewan hedduun kooti jechuun naannoon Amaaraa qabateera. Waggoota 30 dura seeraan ala bakkeewan narraa fudhatamanin deebifadhe jedhe naannoon Amaaraa. Naannoon Lixa Tigiraay humna mootummaa Federaalaa, milishaa Amaaraa fi loltoota Ertiraa muraasa jala jira. Dhaabbileen deeggarsa namoomaa dhalattootni Tigiraay 60,000 tahan gara Sudaanitti baqataniiru jedhu. Dabalataan namootni gara miliyoonaa tahan ammoo achuma naannicha keessatti qe'ee isaanii irraa buqqa'aniiru. Gabaasni US torban darbee akka himutti Lixa Tigiraayitti, ''haleellaan sabummaa gaggeeffamaa jira,'' jedha. Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa ammoo 'soba adii'' jechuun haale. Mootummaan Federaalaa Itoophiyaafi naannoon Amaaraas itti yaaduun lammiilee nagaa irratti haleellaa gaggeessuu yookaan saba tokko adda baasuun haxaawuu kan jedhu haalaniiru.


UN waraanni kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiru akka dhaabbatuuf irra deebiin gaafate

Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) waraanni kaaba Itoophiyaatti itti fufee gaggeeffamaa jiru akka dhaabbatuuf irra deebiyee gaafate. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniin alattis biyyoonni gurguddoon gama lixaafi dhaabbileen gargaarsaa irra deddeebiin waraanni Itoophiyaa kun mariin akka fala argatuufi gargaarsi namoomaa bakka barbaachisu akka qaqqabuuf dhimmanii gaafachaa turaniiru. "Miidhaawwan dabalataafi gidiraan namoota nagaarratti Tigraay, Amaaraafi Affaar keessatti qaqqabu hambisuudhaaf qaamoleen walitti bu'insa kana keessatti hirmaachaa jiran walitti bu'insa kanarraa akka of qusatan waamicha keenya irra deebinee dhageessifna," jedhan dubbi himaan itti-aanaan Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii Farahaan Haqii. "Qaamoleen walitti bu'insa kana keessatti hirmaatan hundumtuu seera namoomaa idil-addunyaa kabajuudhaan lammileen nagaafi misoomaaleen bu'uuraaf eegumsa taasisuu qabu," jedhaniiru. Dubbi himaan kun kana kan jedhan, waraanni kaaba Itoophiyaa keessatti deemaa jiru yeroo cimee itti fufee jiruufi humni Federaalaa magaalaa guddoo naannoo Tigraay, Maqaleetti irra deeebiin haleellaa xiyyaaraa yeroo gaggeessaa jiruttidha. Itti-aanaan dubbi himaan kun, waraanni kun naannoo Tigraay keessatti jalqabamee erga gara naannolee Amaarafi Affaaritti babal'ateen booda naannolee kanneen keessatti lakkoofsi namoota gargaarsa namoomaa barbaadanii dabalaa jira jedhaniiru. Mootummaan Federaalaa to'atee kan ture naannoo Tigraay kessaa dhukaasa dhaabuu gam-tokkee labsuun Tigraay keessaa bahuu isaa hordofee, finciltoonni TPLF deebisanii haleellaa raawwachuun naannoo Tigraay keessa bakkawwan hedduu deebisee to'achuurra darbee naannolee ollaatti babal'achuun isaanii ni yaadatama. Haaluma kanaaan humnoonni Tigraay Walloo Kaabaafi Kibbaa keessa bakkawwan gara garaa qabatanii jiru. Aanga'oota humnoota Tigraay gaggeessan keessaa tokko kan ta'an Janaraal Tsaadiqaan G/Tinsaay, naannolee Amaaraafi Affaaritti mootummaa Federaalaarratti haleellaa kan bananiif mootummaa Federaalaarratti dhibbaa gochuuf akka ta'e BBCtti himanii ture. Kaayyoowwan oppereeshinii waraanaa isaanii keessaa tokko mootummaan Federaalaa haal-dureewwan dhukaasa dhaabuu humnoonni Tigraay kaawwatan fudhatee gara marii siyaasaatti akka deebiyuuf dirqisiisuuf akka ta'e gaaffiifi deebii BBC News Hour waliin taasisaniin dubbatanii ture Janaraal Tsaadiqaan. Haleellaa finciltootaa kana hordofee namoonni baay'een Walloo Kaabaafi Kibbaa, Waaghimiraafi Affaar keessaa buqqa'aniiru. Mootummoonni Gamtoomanii namoonni naannolee Amaaraafi Affaar keessaa buqqa'an miliyoona 1.7 ta'an gargaarsi namoomaa isaan barbaachisa jedhee ture.l Itti-aanaan dubbi himaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii  Farahaan Haqii ibsa kaleessa gaazexeessitootaaf kennaniin akka dubbatanitti, walitti bu'insichi babal'achuu horofee lakkoofsi namoota naannolee Amaaraafi Affaar keessatti gargaarsi namoomaa isaan barbaachisu dabalaa dhufuu isaa yaadataniiru.


Qindeessaan deeggarsa namoomaa UN daawwannaa Itoophiyaa booda maal jedhan?

Barreessaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii jalatti Qindeessaan dhimmoota namoomaafi deeggarsa atattamaa(OCHA) Maartiin Giriifiz, Tigiraayi wayita daawwatan rakkoon namoomaa baayyee hamaan jiraachuu ijaan argu himan. Qindeessan deeggarsa namoomaa kun guyyoota 6 Itoophiyaa daawwachuun, Hagayya 3, bara 2021 dawwannasaanii goolabaniiru. Maartiin Giriifiz guyyoota lamaaf Tigiraayi wayita daawwatan haalli rakkoo namoomaa baayyee hamaan jiraachuu ijaan argu eeraniiru. Aab Giriifiz namoota nagaa jiruun isaanii sababii lola naannichatti ka’een jalaa diigame argee dubbise jedhan. ‘’Tigiraayitti namoota qe’eef ooyiruusaanii dhiisanii mandara ykn magaalaa keessa jiraataniirraa baqatanii, waan qaban hunda dhaban dubbise’’jedhan. Maartiin Giriifiz marii qondaaltota olaanoo Itoophiyaa waliin gaggeessan bu’a qabeessa jedhanii ibsan. Waajirri qindeessa deeggarsa namoomaa UN, OCHA ibsa baaseen hoogganaan dhaabbatichaa haaraan Giriifiz, Ministira Muummee Abiy, Ministira Haajaa Alaa Dammaqaa Mokonniin, Pirezedantii Naannoo Amaaraa, Gamtaa Afrikaa fi kanneen deeggarsa namoomaa kennaniifi hawaasa dippiloomaasii waliin‘’marii bu’a qabeessa’’gaggeessani jedheera. Ministira Muummee Abiyi Ahimad fi MM Ittaanaafi Ministira Dhimma Alaa Dammaqaa Mokonniin akkasumas qooda fudhattoota biroo waliin haala rakkoolee namoomaa biyyattii keessa jirufi dhiibba dhaabbilee deeggarsa lammilee Itoophiyaa kennuurratti isaan mudaturratti mariyachuu ibsan. Maartiin Giriifiz guyyoota lamaaf Tigiraayi wayita daawwatan haalli rakkoo namoomaa baayyee hamaan jiraachuu ijaan argudha himan. Aab Giriifiz namoota nagaa jiruun isaanii sababii lola naannichatti ka’een jalaa diigame arganii dubbisaniiru. ‘’Tigiraayitti namoota qe’eef ooyiruusaanii dhiisanii mandara ykn magaalaa keessa jiraataniirraa baqatanii, waan qaban hunda dhaban dubbise’’ jedhan. ‘’Hawuzeenitti maatii manni jalaa gubateefi midhaan isaanii jalaa saamame ilaaleera, badiin sadarkaa akkasiin qaqqabe arguun garaa nama nyaata’’jedhan. ‘’Maatii  hanga har’aatti iddoo jiraatan hin qabne ykn waan nyaatamu hin qabneen arge’’ jedhan Qindeessaan dhimmoota namoomaafi deeggarsa atattamaa Martin Giriifiz. Daawwanna isaaniin namoota nagaa miidhamni sukanneessaan irra gahe argu fi bu’uuraale misoomaa kanneen akka manneen barnootaa, hospitaalonni fi dhiyeessii bishaan dhugaatii hawaasa jalaa haala qindaa’en manca’uu arguu himan. Aab Giriifiz Maqalee fi Fireweyiniitti dubartoota miidhaan qaama ''tilmaamuuf nama rakkisu'' irra qaqqabe jedhan arguu himan. Dubartoota miidhaman keessaa kanneen turtii torbanootatti lakkaa’amaniif gudeeddamu himatanillee keessatti argamu. Dubartoota miidhama sanaaf tajaajilli fayyaa gama maraan akka isaani barbaachisu kaasanillee, dhaabbileen fayyaa harki caalan tajaajila kennaa akka hin jirre eeraniiru. ''Hospitaalli Hawuzeenitti daawwatan keenyan isaa malee otoo hin miidhamiin kan hafe hin jiru'' jedhan. ''Meeshaalee fi dawaan achii jiru hundi haaraan bakka buufamuu qaba'' jedhan Aab Giriifiz. Tajaajilli bilbilaa, boba’aa fi baankii jeeqamuun haala naannicha keessa jiru ittuu rakkisaa taasiseera jedhan qindeessaan dhimmoota namoomaafi deeggarsa atattamaa kun. OCHA’n akka ibsetti uummata Tigiraayi miliyoona 5.2 keessaa %90 deeggarsa lubbu baraarsa barbaadu. Isaan keesssa namoonni 400,000 ta'an haala beelaaf saaxilamaniiru jedhe. Lolli naannoole ollaa Amaaraa fi Affaaritti erga babal’atee as deeggarsi namoomaa naannoole kanatti barbaachisu dabaleera jedhe. Lolli wayita hammaatutti deeggarsa namoomaa Kaaba biyyattii qaqqabsiisuun rakkisaa  ta’aa adeeme jedhe. Aab Giriifiz ''haalli deeggarsa namoomaa gufachiisaan akka geeddaramufi waraanni akka dhaabatu feena'' jedhan. Dhaabbileen gargaarsaa namoota miliyoonatti lakkaa’aman Itoophiyaatti sababii walitti bu’iinsaa, buqqa’itiifi gogiinsan miidhaman gargaara jiru. Aab Giriifiz, lammileen Itoophiyaa Tigiraay, Amaaraafi Affaar ykn naannolee biyyattii birootti deeggarsi namoomaa barbaachisu bira qaqqabsiisuun ‘’xiyyeeffannoo koo jalqabati’’ jedhan.


Hogganaan deeggarsa namoomaa UN haaraan Itoophiyaa dowwachuu eegalan

Mootummoota Gamtoomaniitti Hogganaan Dhimmoota namoomaa fi Qindeessaa Deeggarsa Yeroo Balaa, Maartiin Giriifiitis dowwannaa guyyoota jahaa Itoophiyaatti taasisan har'a eegalan. Giriifiitis aangoo kanaaf kan mudaman walakkeessa Caamsaa darbee keessa yoo ta'u, dowwannaan amma Itoophiyaatti taasisaa jiran kunis erga itti gaafatamummaa kana fudhataniin booda kan jalqabaa isaaniti. ''Hogganaa dhimmoota namoomaa mootummoota Gamtoomanii ta'ee ergama kiyya jalqabaa ifatti raawwachuuf gara Itoophiyaa imaluun anaaf hojii murteessaadha,'' jedhan. Hogganaan kunis turtii guyyootaaf Itoophiyaa keessatti taasisaniin, aangaa'oota olaanoo biyyattii, bakka bu'oota dhaabbilee gargaarsaa fi hawaasa dhaabbilee arjoomtotaa waliin wal argu jedhameeti eegama. Kana malees Giriifiitis imalasaanitiin, naannoo Tigraay deemuunis namoota nagaa sababii waraanaatii miidhaman akka dubbisanii fi danqaawwan qaamolee dhiyeessii deeggarsa namoomaa irratti hirmaatan mudatan bakkichatti argamuun ilaaluuf karoorfataniiru. Motummooti Gamtooman akka jedheetti jiraattoota naannoo Tigraayiitti argaman miliyoona 5.2 ykn kanneen parsantaa 90 kan ta'an dhiyyeessitii deeggarsa namoomaatu isaan barbaachisa. Hogganichi naannoo Tigraayiin alattis gara naannoo Amaaraas imaluun Baahir Daariitti aanga'oota naannichaa waliin marii taasisuuf karoora qabu jedhame. ''Dhaabbileen deeggarsa namoomaa dhiyeessan rakkina uumameef deebii kennuuf mootummaa fi ummata itoophiyaa waliin ta'uun hojjachuuf katatoodha,'' jechuun dubbataniiru hoggantichi. Akkasumas hogganaan kunis motummaan gamtoomee haala fooyya'een attamiin ummata Itoophiyaa tajaajiluu akka danda'urratti aanga'oota motummaa Itoophiyaa fi dhaabbilee wal ta'an waliinis marii akka taasisan ibsameera. ''Dhiyeessii deeggarsa namoomaa biyyattii guutuu jiru haala fooyyessuun danda'amurratti marii ijaaraa ta'e nan taasisa,'' jechuun akka abdatan dubbatan. Wayita ammaa kanattis Itoophiyaa keessatti dhaabbileen motummoota gamtoomanii 90 ol ta'an dhaabbilee idil-addunyaafi dhaabbilee mit-motummaa biyya keessaa waliin ta'uun dhiyeessitii deeggarsa namoomaa irratti bobba'aniiru. Eejensiiwwan motummota gamtoomanii naannoo Tigraay kan waraanaan miidhamteetti sababii hanqina dhiyeessitii deeggarsa namoomaatiin Adooleessa 30 irraa kaasee deeggarsi namoommaa akka dhumu dunda'u torbanuma kana keessa akeekkachisee ture. Sababii rakkoo nageenyaa naannoo Affaariitti mudateeniin konkolaatoonni deeggarsa fe'an akka Samaraa keessa turan taasifamunsaa ni yaadatama.


Hidha Haaromsaa Itoophiyaarratti ibsa Mana Maree Nageenyaa UN fi deebii Itoophiyaa

Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii(UN) Itoophiyaa, Masrii fi Sudaan marii waldhibdee dhimma hidha haaromsaa irratti marii akka itti fufanii fi mariin kunis yeroo murtaa'aa keessatti akka gaggeeffamu akeekkachiise. Ibsi Manne Maree Nageenyaa UN Roobii kaleessa baase biyyoonni sadeenuu affeerraa dura taa'aan Gamtaa Afriikaa taasiseef fudhachuun mariitti deebi'uu qabu jedhe. ''Biyyoonni sadeen akkaataa guutiinsa bishaanii fi oppireeshinii hidhichaarratti waliigaltee seera qabeessa hunda hirmaachiserra ga'uu qabu,'' jedha ibsi kun. Manni maree miseensa 15 of keessaa qabu kun taajjabdoonni biyyoota sadan biratti fudhatama qaban adeemsa marii waliigalteef taasifamu kana deeggaruu akka akka qaban dhaameera. Manni marechaa dhimma hidha haaromsaarratti erga mari'atee callisa torbanoota sagalii booda ibsa baasuu isaa, keessattuu marii gara Gamtaa afriikaatti qajeelchuusaa Mootummaan Itoophiyaa akkaan simata jedhe Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa ibsa baase keessatti. Garuu manni maree dhimma isa hin galchine laaquun waa'ee mirga bishaanii irratti abbummaan dubbachuunsaa waan itti gaabbuu qabuudha jedhe. Mootummaan Itoophiyaa miseensota mana marechaa adeemsa hojii manichaa dura dhaabbachuun sirreessuuf yaalan ni galateeffata jedha ibsi kun. Ejjennoon Itoophiyaan dhimma laga Abbayyaa irratti qabdu mirga isheetti fayyadamuu fi hariiroo mishaa biyyoota yaa'a gadii waliin uumuudha jedha ibsi Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa. Gama kaaniin Pireezdantiin Masrii Aldul Fattaah al-Siisii fi gitni isaanii kan Rippaablika Dimokiraatawaa Koongoo , Felix Tshisekedi, waliin dhimma hariiroosaanii fi dantaa waliinii biyyoota naannawa kanaa irratti mari'ataniiru.Oduun kun qondaaltonni lameen bilbilaan waliin dubbachuu, Dubbi Himaan Pireezdantii Masrii Feesbuukiisaaniirratti erga maxxansanii dhagame. Kunis kan ta'e Fulbaana 14, 2021.Pireezdant al-Siisiin biyyoonni lameen hariiroo gama siyaasaa fi diinagdeen cimsachuu akka fedhan ibsan.Gitni isaanii Pireezdant Tshisekedi gamasaaniin hariiroon Masrii waliin qabaachaa jiran diingadee biyyasaaniif akkaan murteessaa ta'uu himan. Yeroo ammaa dura taa'aa Gamtaa Afrikaa kan ta'an Pireezdant Tshisekedi dhimma hidha haaromsaarratti Itoophiyaa, Sudaan fi Masrii mariisisuuf deemu. Caamsaa darbe biyyoota sadeen gidduutti mariin Rippaabilika Dimokiraatawaa Koongootti qophaa'ee ture hin milk'aain hafeera. Hidha Haaromsaa Guddichi Itoophiyaa laga Abbayyaa irratti ijaaramaa jiru biyyoota ollaa, Sudaan fi Masrii biratti dhiphina guddaa erga uumee bubbule. Masrii fi Sudaan gogiinsaa fi hanqina bishaanii nutti fida jechuun ijaaramuu hidhichaa irratti amantee guutuu dhabuun yoona ga'aniiru. Masriin jiruu fi jireenyi lammiileeshee bishaan kanarratti waan bu'uureffateef dhimmicha akka jiraachuu fi jiraachuu dhabuutti ilaalti. Itoophiyaan ammoo hidhichi wabii lammiilee miiliyoonaan lakkaa'amniiti jechuun falmiti. Hidhi sadarkaa xumuramuurra ga'e kun marsaa isa jalqabaa meegaawaattii 750 maddisiisuuf qophii akka ta'e mootummaan ibsa. Bara 2023tti wayita guutuun hojiitti seenu dandeettii anniisaa elektirikii maddisiisuu hidha kanaa kan amma hojii jalqabuuf jedhu(meegaawaattii 750) si'a saddeet ta'a.


Waraana Tigiraay: 'Waraanni Itoophiyaa biyyoota Afriikaa hundatti babal'achuuf sodaachiseera' -UN

Waraanni Tigraayitti ji'oota 10 dura eegalee dhiyeenyammoo naannolee Amaaraa fi Affaaritti babal'ate, biyyoota gaanfa Afrikaa mara gooluuf akka sodaachise, Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Komishinarri Olaantuun Mirgoota Namoomaa Misheel Baashileet Wiixata kaleessaa akeekkachiisan. Yaa'ii waggaa Komishinii Mirgoota Namoomaa UN 48ffaa Wiixata kaleessaa Jeneevaatti taa'amerratti ture komishinarittiin kana kan dubbatan. Komishinarittiin haalota ji'oota muraasa darban keessa naannoo Tigraayiin walqabatee ture wayita yaa'ichaaf ibsan, dhalattoota Tigraay hidhaan jumlaa, ajjeechaa, saamichi fi haleellaan saalaa mudachuu ibsan. Haalli kun lammiilee hedduun jireenya yaaddoo fi gadaddoo akka jiraatan fi hedduun akka sodaatanii buqqa'an taasiseeras jdhan. Qorannoo UN fi Komishinii mirga namoomaa Itoophiyaa Komishinar Misheel Baashileet qorannoo waajjirri isaanii Komishinii mirgoota Namoomaa Itoophiyaa waliin ta'uun naannoo Tigraayitti gaggeesse ilaalchisuun waan hanga ammaa irra ga'an irrattis ibsa kennaniiru. Gareen qorannoo kun gara Maqalee, Kibbaa fi Baha Tigraay imaluu akka danda'ee fi magaalaa Aksum imaluun haala jiru qoracuu akka hin dandeenye ibsan. Aksum qofa osoo hin taane gara giddu galeessaa fi Baha Tigraay imaluuf karoorri qabamee tures hin milkoofne jedhan. Bu'aan qorannoo waloo Onkoloolessa xumura irratti ni ba'a jedhamee eegama jedhan komishinarri kun. 'Tigraayitti namoonni beelaan du'aa jiru' - Finciltoota Tigraay 'Ijoollee qabannee holqa keessa jiraataa jirra' - Jiraattota Lixa Tigraay Konshinarri Komshinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Daani'ee Baqqale(PhD) yaa'icharratti dhaamsa dabarsaniin, yeroo ammaa gareen waloon bobba'e kun odeeffannoo argate qindeessaa jiraachuu fi ammatti sadarkaa bu'aa qorannoo ibsanirra akka hin geenya himan. Dhiittaawwan mirgoota namoomaa qoratamanii fi xiinxalamaa jiran ilaalchisuun deebii gama mootummaan jiru mana maree UN'f kan ibsan Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa Geediyoon Ximootiwoos(PhD), qorannoo qaamni UN fi Komishiniin mirgoota namoomaa Itoophiyaa waliin gaggeessaa jiraniif gatii akka kennan ibsanii, bu'aan inni dhumaa garuu haala kanaan guutuu ta'ee ba'a jedhanii akka hin eegne himan. Qorannoo gaggeessuuf tattaaffii godhamaa jiru mootummaansaanii kan deggeru ta'uu kan ibse Geediyoon, Komishiniin Mirgoota Namoomaa Gamtaa Afrikaas seerota ba'an sarbeera jechuun komate. "Komishiniinii mirgoota namoomaa Gamtaa Afrikaa haala barameen ala ba'eera. Walabaa fi gartummaa tokko malee qorannoo gochuu dhiisee, addasaatti qorannoo gaggeessuuf murteesse. Mootummaan Itoophiyaa isa kana hin fudhatu," jedhe. Haasaa Komishinii mirgoota namoomaa UN Komishinar Misheel Baashileet waan dhiyeenya naannoo Tigraay keessatti ta'aa jirurratti ibsa bal'aa kennaniiru. Humnoonni mootummaa fi waahillan isaanii dhiittaa mirga namoomaa raawwachuu itti fufaniiru gabaasi jedhu ba'aa jiraachuu kaasan. Keesattuu dhiyeenya kanammoo gabaasonni miira namaa jeeqan isaan qaqqabaa jiraachuu eeran. Reenfi namaa hedduun handaara laga Lixa Tigraay fi Sudaan gidduu jiru Takazeetti namoota qurxummii kiyyeessaniin argamuu himan. Kanneen reenfi isaanii argame hedduun kan rasaasaan rukutamanii fi harki isaanii duubatti hidhame ta'uu akka adda baasan kan himan qondaalli kun, kana jechuun ajjeefamuusaaniin dura dararaan irra ga'uu mul'isa jedhan. Lixa Tigraayitti bakkeewwan hedduutti hidhan dhalattoota Tigraay irratti raawwatamaa jiraachuus ibsan. Magaalaa Finfinneettis dhalattoota Tigraay adda baasuun hidhuu fi qabeenyasaanii saamsuun akka isaan yaaddesse ibsan. Sababa waraanni Tigraay gara naannolee ollaa Amaaraa fi Affaar babal'ateef dhiittaan mirga namoomaa naannolee kunneen keessatti heddummaachuusaa gabaasa isaan ga'uu yaa'ii kanarratti kaasaniiru. Sababa lola kanaan naannoo Amaaraa keessaa lammiileen 76,500 ta'an, naannoo Affaar keessaaa namoonni 200,000 ta'an qe'eesaanniirraa buqqa'aniiru. Waraana dhiyeenya gaggeeffamaa jiruun namoonni 200 ta'an ajjeefamuu fi daa'imman hedduun kanneen ajjeefaman ta'uu himan. Komishinichi erga mootummaan Itoophiyaa dhukaasa dhaabuu gam-tokkee labseen booda dhimmoota mirgootaafi gargaarsa namoomaa ilaalchisee jijiiramawwan jiran ibseera. Yeroo sanatti dhukaasa dhaabuufi sochiin loltummaa hambisuun gargaarsa namoomaa foyyeessuufi garaa nagaa akeekuuf abduu kan uume ture jedhan. Kanarraa ka'uunis gargaarsa namoomaa qaqqabsiisuun fooyya'insa kan agarsiise ture jechuun, "ummanni %75 ta'u, bakka hojiin gargarsa namoomaa itti hojjetamu keessa jiraatu ture," jedhan. Haata'u malee, torban sadii keessatti rakkoowwan mumul'atan dhalataniiru jechuun ibsana Komishinarri kun. Rakkoo kanaaf akka sababaatti kan kaa'an ammoo TPLF dhukaasa dhaabuu kana fudhachuudhaaf haal-dureewwan dhaabuun naannolee hollaa keessatti lola jelqabuuha. Kanaan walqabatees sochiiwwan gargaarsa dhiyeessuu gufachuu eeraniiru. Naannolee hollaa keessa humnoota jiran walitti qabuurraa kaasee waraanichaaf qajeelfama biyyaleessaarraa kennuu akkasumas lolichaaf deebii kennuun jalqabame jechuun ibsan. Waraanichi daran hammaachuu isaatiin walqabatees, toorawwan komunikeeshinii dabalatee tajaajilawwan bu'uuraa ummataa akka miidhaman ifa ta'uu ibsu. Kanaaf, waraana ji'oota darba keessa uumamee babal'ate kaasuun walitti bu'insa Tigraay kan jedhu maqaa dogongora ta'eera jedhu. Waraanichi naannolee hollaa, Affaariifi Amaaraa galeera. Sababa kanaanis namoonni kumaan lakkaa'aman qe'ee isaaniirraa akka buqqa'an eeruun,  kun ammoo Tigraayiifi kutraaleen biyyattii biroo keessatti namoota buqqa'an hedduu dabalatee rakkoo kana achaa hammeesseera jedhu. Lolli kun ammoo namoota nagaa, geejjibaafi bu'uuraalee misoomaarratti kan xiyyeeffatan ta'uu isaaniillee eeraniiru. Waqtiin ammaa kun Gannaa kan qonnaan-bultoonni itti qotatan ta'ullee, sochiin qonnoo akka gufateeru ibsu Komishinarri kun. Kana malees, Dr Daani'eel akka ibsanitti,  hawaasni addunyaa  walxaxaa ta'uu rakkoo kanaa hubachuuf akka yaalanis hubachiisaniiru. "Miseensonni mana maree hubachuu kan qaban  haalli mirgoota namoomaa akka ilaalan kana gur'aachaafi adii kan ta'e miti.  Baayyee walxaxaa kan ta'eefi qaamoleen walitti bu'insa keessatti hirmaatan hunduu loltoonni isaaniifi deeggartoonni isaanii sarbama mirgoota namoomaafi qabeenya manca'an keessaa harka akka qaban ragaaleen ni jiru. Miidhaa saal-qunnamtii qaqqabsiisuufi ijoollee loltummaatti galchuu dabalatee," jedhan. Komishinarichi dubbii yeroo kana dubbataniin, yeroo ammaa kana harkifataa ta'us gama lamaanuurraa gara mariitti deebi'uufi kaka'umsi hawaasa idil-addunyaarraa dhiyaatan kan jajjabeessu ta'uu eerana. Rakkoo mirgoota namoomaa Itoophiyaa furuudhaaf michoonni idil-addunyaa carraaqan gahee hiika qabeessaafi ijaaraa ta'e  ba'achuu yoo barbaadan seenaa rakkoo siyaasaa walxaxaafi duubbee isaa guutummaatti hubannoo qabaachuun hojjechuu akka qaban ibsaniiru. "Hawaasni idil-addunyaafi miseensonni mana maree kanaa hubachuu kan qabu rakkoo walxataa kana keessatti adda durummaan kan miidhaman Itoophiyaanotadha. Hawaasni addunyaa gahee ijaaru ba'achuu kan danda'u seenaafi dudduubee rakkoo kanaa hubachuu yoo danda'anidha," jedhan. Misheellil Baachilet gamasheetiin walumaagalatti tajaajilli telekoomunikeeshiniifi interneetii, akkasumas bu'uuraaleen misoomaa addaan cituu isaa yaadachuun, ammas taanaan hawaasni addunyaa, qaamoleen mirgoota namoomaafi gargaarsaa ardiirra jiraniifi kan biyyaalessaa  dhorkaa tokko malee qaqqabuu qabu jehaniiru. Walitti bu'insa Tigraay ala jiran dhaabsisuufis carraaqqii dabalataa akka barbaachisu eeruun, falli isaa waraanaan ta'uu hin anda'u jedhaniiru. Walitti bu'iinsa Tigraay keessatti uumame kanaaf furmaanni argamuun kan danda'u adeemsa siyaasaafi mariin qofa jechuun qaamoleen hunduu lola kana haal-duree tokko malee akka dhaabaniifi dhukaasa dhaabuu waara'aaf akka waliin mariyataniif waamicha dhiyeessaniiru. Nageenyi waara'aan kan dhufu marii itti-gaafatamummaa, dhugaatti hunda hirmaachiseefi adeemsa araara biyyaalessaa qofaan ta'uu eeruun, gama kanaan yaaliin jaarsummaa Gamtaan Afrikaa taasisu akka dinqisiifatan ibsaniiru. "Karaa itiin Itoophiyaan diigamuu maltu hambisuudhaaf ijaarsa nagaa hiika qabeessa ta'eefi carraaqqii araraatiin mufiiwwan jiran hiikamuu qabu; kun ammoo biyyattiifis ta'e Gaanfa Afrikaatiif hiika guddaa qaba," jedhaniiru. "Waadaa hawaasummaa mootummaafi ummata gidduu jiru haaromsuudhaaf  kallattii hundaan carraaqqiiwwan qabatamoo ta'an taasifamuu qabu. Itoophiyaanonn mirgoota bu'uuraafi bilisummaa isaaniitti guutummaan guutuutti gammaduu kan danda'an kun takkaaf yoo argame qofaadha," jechuun ibsaniiru.


Dureen Mirga Namoomaa UN jibba sanyiitiif beenyaan kanfalamu qaba jette

Motummoota Gamtoomaniitti Manni Maree Mirgoota Namoomaa jibba sanyii lammiilee Afriikaa fi kanneen Afriikaa irraa ta'an irratti raawwatamuuf tarkaanfiin idil-addunyaa akka fudhatamuuf gaafate. Dhaabbatichi gabaasa isaa dhiheenya kana baaseen, jibba sanyii fi loogii ittisuuf biyyoonni addunyaa guutuu akka 'jijjirama' barnootaafi dhiifamni taasifamu akka qabaatu gaafateera. Argannoon qorannichaa UK, Beeljiyeem, Faransaay, Kaanaadaa, Biraazil fi Kolombiyaa dabalatee yaaddoowwan biyyoota gara 60  ta'an keessaa kaaseera. Qorannoon kun erga Joorji Filooyid, namni hidhannoo homaa hin qabne poolisii USn to'atameen booda bara 2020tti kan eegalamedha. Argannoon qorannichaas, mormiin ajjeechaa nama Miniyaappolisii irratti gaggeeffameefi murteen miseensa poolisiin adii sun 'jibba sanyii irratti qabsaa'uuf qabxii murteessoo tahanidha'' jedha. Gabaasni UN kunis mariiwwan ogeessotaaa fi namoota maddisaanii Afriikaa irraa ta'an 300  kanneen jibbi sanyii akka dhaabbatuu fI biyyoonni tarkaanfii akka fudhataniif gaafataa jiran waliin gaggeeffame. Biyyoota Kaaba Ameerikaa, Awurooppaa fi Laatiin Ameerikaa baayyee keessatti polisoonni ilaalcha sanyii fi mala humna hin barbaadamneen ol fayyadamu. Gabaasichi akka jedheetti biyyoota daldalli garba Afriikaanootaa miliyoona baayyee keessatti duri gaggeefame keessatti rakkoo guddaatu jira. Erga ragaalee Kanneen xinxaleen booda biyyoota kanneen keessatti haqa sanyii akka jiraatu gochuuf, ''loogiifi gara jabummaa waggoota hedduuf raawwataniif sirreeffama ifa ta'e gochuun beekkamtiif dhiifama gaafachu qabaatu. Biyyoonni kunneenis dhugaa dubbachuun alattis beenyaas kanfalu qabaatu,'' jedhan gabaasichi. Mirga warra gorraachaaf kan qabsaa'u sochii '' Black LiveS Matter'' kan dinqisiifate gabaasichi, deeggarsa maallaqaa dabalatee beekkamtiin keennamuuf akka qabaatu kaaseera. Ittigaafatamtuun Komishinii Mirgoota Namoomaa Motummoota Gamtomanii, Miishel Baachileet ''biyyoonni hunduu jibba sanyii biyyasaanii keessatti raawwatamu haaluu dhaabuun dhimmicha ittisuudhaaf hojjachuu qabu,'' jedhaniiru. Ittigaafatamtuun Kun dabaluunis, uummattoota dhiiga Afriikaa qabaN dhagahuun barbaachisaa ta'u akeekkachiisaniiru. Miisheel Baachileet akka jedhaniitti beenyaan maallaqa qofaas osoo hin taane, biyyoonni haqa dhabummaan gara fuula duraatti akka hin raawwatamneef mirkanneessuu akka qabanis gorsaniiru.


Waraana Tigraay: Eertiraan 'UN maqaa na balleessaa jira' jechuun himatte

UNtti ergamni Eertiraa Niiw Yoorki jiru, jaarmiyaaleen UN jala jiran - Manni Maree Nageenyaa fi jaarmiyaan deggersa namoomaa qindeessu OCHA jedhaman ''irra deddeebiin Eertiraa hadheessaa jiru,'' jechuun himate. Ergamni Eertiraa kun himata irratti ka'urratti akka yaada kennuuf Manni Maree Nageenyaa akka hin affeerree fi akka hin hirmaachisne himeera. Eertiraan gocha maqaashee balleessuuf raawwatamu kamuu hin fudhattu jechuun ejjennoo biyyasaa ibseera ergamni kun. Mootummaan Eertiraa himata qondaalli deggersa namoomaa UN Mark Lowcock, ''loltoonni biyyattii lammiilee hongeessuu fi beelessuu akka meeshaa waraanaatti fayyadamanii dararaniiru,'' jechuun kan isaan himatan waakkateera. Ibsi mootummaa Eertiraa akkas jedha: ''Eertiraan gonkumaa naannoo Tigraayirraa gargaarsa namoomaa danqitee hin beektu. Eertiraa 'soorataan nama adabuu' bara dukkanaa, bara 1998-2000, bara Itoophiyaa waliin wal waraanaa turteyyuu akkas hin goone.'' Walga'ii dhoksaatti Manni Maree Nageenyaa UN taasiserratti Mark Lowcock akkas jedhan: ''loltoonni Eertiraa lammiilee shororkeessuuf jecha dirqisiisanii gudeedaa turan. ''Haala kanaan dubartootaa fi shamarran irraan dararaa hamaa geessisaa turan. Loltoonni Eertiraa uummatni akka beela'u gochuun haala kana akka meeshaa waraanaatti fayyadamaa turan. ''Hookkarrii fi haleellaan kun kan itti fufu yoo ta'ee fi loltoonni Eertiraa Tigraay keessaa hin ba'an yoo ta'e, beelli hamaan bara 1984 ture deebi'uunsaa waan nama ajaayibu miti, shakkiis hin qabu,'' jedhan Mark Lowcock. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti ergamni Itoophiyaa, loltoonni Eertiraa Tigraay keessa jiran ''yeroo gabaabaa keessatti ba'u'' jechuun dhiyeenya dubbatan. Eertiraan garuu ammallee himannaan maqa-balleessii kun ta'e jedhee kan narratti qindaa'eedha jetti. Qaama siyaasa ofii fedhu tarkaanfachiisuu barbaadutu Eertiraa maqaa hadheessaa jira malee, himata dhiyaataa jiruuf ragaa quubsaan hin dhiyaanne jechuun OCHA qeeqe mootummaan Eertiraa. Qaamni kamiyyuu sababa garaagaraa uumuun dhimma Eertiraa keessa galee hookkaraa fi goolama siyaasaa akka uumu hin eeyyamnu jedha ibsi mootummaa Eertiraa. Waraana Sadaasa darbe mootummaa Itoophiyaa fi loltoota TPLF jidduutti eegaleen namoonni kumaatamaan lakkaa'aman du'uu akka hin oolle tilmaama. MM Abiy Ahimad naannoo Tigraay keessatti sarbamni mirgoota namoomaa raawwatamaa jiraachuu gabaasaaleen agarsiisan jiraachuu dubbataniiru. Loltoonni sarbama mirgoota namoomaa raawwatan seeraan akka itti gaafatamanis himaniiru. Keessattu loltoonni Ertiraa motummaa federaalaa maddii hiriiruun naannicha keessatti lolaa jiran sarbama mirga namoomaa kanaan kan himataman yoo ta'u, hawaasa addunyaatiin akka naannicha dhiisanii bahaniif dhiibbaa olaanaatu taasifamaa jira. Sababii waraana naannichatti mudateen wal qabatee namoonni 60,000 ol ta'an biyyaa baqachuun gara biyya ollaa Sudaaniitti ce'aniiru. Kanneen miliyoonaan lakkaa'aman ammoo naannichuma keessatti bakka jireenyaa isaanii irra buqqa'uun, hir'ina nyaataatiif yaaddeessaadhaa saaximaa jiraachuu dhaabbileen deeggarsa namoonaa iil-addunyaa irra deddebbiin akeekkachiisan. Haata'u malee mootummaa Itoophiyaa lammiilee kanneeniif nyaataa dhiyeessuuf cimee hojjataa jiraachuu himuun, haalli sadarkaa beela hamaatiif lammiilee saaxilu naannicha keessa hinjiru jechuun waamicha dhaabbilee idiladdunyaa taasisan kana morma.


HRW: 'Sarbama mirgoota namoomaa Tigraayitti hammaateef, UN murtee atattamaa dabarsuu qaba'

Manni Maree Mirgoota Namoomaa UN, sarbama mirgoota namoomaa hammaachaa dhufeef 'murtee seeraa' dabarsuuf karoorfate, atattamaan akka raawwatu Human Rights Watch gaafate. Dhaabbanni mirga namaaf falmu HRW, qondaalasaa Lucy McKernan jedhaman wabeeffachuun ibsa marsariitiisaa gubbaa guyyaa Jimaataa baaseen [Afaan Ingiliizii] qaamni UN kun ''sarbama Tigraay keessaaf hatattamaan murtee kennuu qaba,'' jedhe. Dhaabichi dabaluunis ji'oota darbaniif hawaasni naannoo Tigiraay sarbama mirga namoomaa hamaaf saaxilamaa turuu Komishinerri Mirga Namoomaa UN, Mishele Bachelet himuusaanii wabeeffata. Qondaalli kun haleellaan achitti raawwate yakka waraanaa tahuu mala jedhanii turan. Wal gahii Mana Maree Komishinii Mirgoota Namoomaa irratti kan dubbatan Bachelet ''sarbamni gurguddaan raawwateera'' jedhanii turan. Ajjeechaa fi hidhaa seeraan alaa, qe'ee isaanii irraa humnaan buqqaasuu, haleellaa saalaa manguddootaa fi ijoollee irratti raawwachaa turuus himan. UNtti bakka buutuun dhimma haleellaa saalaa walitti bu'insa keessatti mudatuu ammoo humnaan gudeeduu fi haleellaan saalaa guddaan Tigiraay keessatti raawwachuu irra deddeebiin kaasaa turte. ''Gara jabina humnaan oliin,'' hoomaadhaan dubartii tokko gudeeduun namoota uffata danbii waraanaa uffataniin raawwateera jedhan. Ragaalee akkanaa osoo arguu Manni Maree Mirgoota Namoomaa callisuu hin qabu jedha Human Rights Watch. ''Tarkaanfiin boodatti harkifate tahus, wixinee seeraa yookaan resolution jeequmsa Tigiraay ilaallatu ajandaasaa keessa galchuu qaba.'' Yakka naannoo Tigiraayitti namoota nagaa irratti raawwate jedhamu qorachuuf qorattootni idl-adunyaa fi naannoo hojii eegalaniiru kan jedhu HRW, tokko Komishinii Mirgoota Namoomaa UN kan jalqabedha jedha. Garuu wixinee seera yookaan resolution malee Bachelet bu'aa qorannichaa akka ibsitu gochuun, manni marichaa bu'aa qorannichaa akka hin fudhanne taasisa jedheera. Abbaan Alangaa Waliigalaa Itoophiyaa bu'aan qorannichaa uummataaf ni ibsama. Seera yookaan resolution amma dabarsuun ammoo adeemsicha ''amanamummaa dhowwata,'' jechuusaanis ibsa kanarratti eerameera. Garuu bu'aan qorannichaa barreeffamaan komishinera ol aanaa irraa dhiyaatu dursanii osoo murtee hin kenniin yookaan adeemsa qorannichaa gidduu hin galiin haalicha irratti odeeffannoo dabalataa akka argatan gargaara jedhan. Rakkoo nageenyaa amma jiruu fi Tigraay irraa qunnamtiin adda cituu hordofee Manni Maree Mirgoota Namoomaa wixinee seeraa yookaan resolution qophaa'e raggaasisuu qaba jedhe HRW. Haala kanaanis odeeffanoo wayitawaa argachuun akka haleellaan biraa hin geenye ittisuuf gargaara jedhe dhaabni kun. ''Turtii ji'oota saddeetiin booda, miidhamtoota Tigraayif wanti kanaa gadii isaaniif hin malu.'' Akka ragaan dhaabbaticharraa argame mul'isuttu korri idilee Mana Maree Mirgoota Namoomaa UN 47ffaan: Waxabajjii 21 hanga Adooleessa 13, 2021tti gaggeeffamaa jira. Waraanni naannoo Tigraay erga jalqabee ji'oota saddeet lakkoofsiseera. Jalqaba mootummaan federaalaa humna TPLF injifachuun naannicha to'achuu ibsee ture. Amma ammoo osoo hin eegamiin humni TPLF magaalaa Maqalee fi bakkeewwan kaan to'annoo isaa jala galfateera. Mootummaan federaalaa injifatamnee osoo hin taane deeggarsi akka dhaqqabuufi hawaasni hojii qonnaatti akka deebi'uufan loltootakoo baasee jedhe. Qaama shororkeessaa jechuun paarlaamaan murteesse TPLF waliinis, mariidhaan rakkoo qaban hiikuuf fedha akka qabu ibseera mootummaan federaalaa. TPLF ammoo gara mariitti galuuf haal-dureewwan qabxii jajjaboo of keessaa qaban lafa kaa'an. Yeroo waraanaatti humnootni mootummaa sarbama mirga namoomaa raawwataniiru jedhamuun shakkaman adda bahuun akka himataman abbaan alangaa waliigalaa himee ture. Waraana naannoo Tigiraayiin lubbuun kumaatamootaa darbuun uummatni miliyoonaan lakkaa'amus qe'ee isaa irraa buqqa'eera. Namoonni 350,000 tahan beelaaf saaxilamuu kan ibse UN, miliyoona 5 ol kan tahanis deeggarsa midhaan nyaataa akka barbaadan himeera.


UNHCR lakkoofsi baqattoota Sudaan jiranii hir'atus eessa akka galan hin baramne jedhe

Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Komishiniin Dhimma Baqattootaa lakkoofsi baqattoota Itoophiyaa kaampii baqattootaa Sudaan jiranii hir'atus eessa akka galan hin baramne jedhe. Dhaabbatichi ibsa kana kan baase mootummaan Itoophiyaa baqattootni waraqaa eenyummeessa UNHCR qabatan TPLF waliin waraanaa jiru erga jedheeti. Ministerri Dhimma Alaa Itoophiyaa Wiixata darbe isbsa baaseen hidhattootni waraqaa eenyummaa UNHCR kennu qabatan daangaa Sudaan irraan gara naannoo Benishaangul Gumuzii fi Amaaraa galaa jiru jedhee ibsa baaseeni. UNHCR kana ilaalchisee ibsa baaseen baqattootni kaampii baqattootaa keessa jiran yoo achii bahan karaatti adda baasan beekuu hin danda'u jedhe. Ji'oota muraasa darban keessa lakkoofsi baqattoota Itoophiyaa Sudaan jiranii hanga murtaa'e akka hir'ate ibsee, ''UNHCR baqattoota gara dhaloota isaaniitti deebi'an dabalatee dahoo baqattootaa keessaa kanneen bahan eessa akka jiran adda baasuu hin danda'u,'' jedhe. Baqattootni Sudaan keessatti galmaa'an tokko tokko gara Itoophiyaatti deebi'uun adda waraanaa irratti hirmaachuu isaanii miidiyaaleen biyya keessaa akka gabaasan quba qabaachuu UNHCR himeera. AFP'n qondaala UN tokko wabeeffachuun akka gabaasetti, ''lakkoofsi baqattootaa dabalaa dhufnaan daangaa irratti hidhattoota kooluugaltummaa gaafatan siivilii irraa karaatti adda baasnu adeemsa gargaaru diriirsineerra,'' jedhe. Dabalataan dahoo baqattootaa Sudaan jiranii keessa ''leenjiin loltummaa kennamaa jira,'' himanni jedhu akka jiruu fi kun garuu dogogora akka tahe UNHCR hime. Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa gama isaan ''TPLF daangaa Sudaan irraan galuun walitti bu'insicha gara naannoo benishaangul Gumuzii fi Amaaraatti babal'isuuf yaalera,'' jedhe. ''Waraqaa eenyummeessaa UNHCR kan qabatan loltootni TPLF muraasa karaa Sudaan osoo galanii qabamaniiru,'' kan jedhe mootummaan kun seera idil-adunyaa kan cabsee fi dahoo UN baqattootaaf kennu kan cabsedha jedhe. UNHCR ammoo baqattootni galmeessee fi waraqaa eenyummeessaa kenneef dahoo baqattootaa keessatti deeggarsa namoomaa fudhachaa akka jiran mirkaneessee kanaafis hojmaatni mataasaa danda'a akka jiru hime. Dabalataan ''gara Itoophiyaatti deebi'uun kanneen adda waraanaa irratti hirmaatan baqattoota hin jedhaman,'' jedhe. Waraqaan eenyummaas nama waraana keessatti hirmaateef akka hin kennamne ibseera. Komishiniin Dhimma Baqattootaa kun dahoon baqattootaa bakka deeggarsi namoomaa itti kennamu qofa tahuu qaba jedhan. Yeroo walitti bu'insaatti bakka tursiisa keenyaa bakka deeggarsa namoomaa goonee itti fufsiisuun ulfaataa tahus mootummaa Sudaan waliin tahuun qajeelfama kana itti fufna,'' jedhe. Dhaabbatichi kana hojiirra oolchuuf bakka dahoo baqattootaatii namoota nagaa fi hidhattoota adda baasuuf akka hojjetu ibseera. Dahoon baqattootaa Sudaan hidhattootaaf iddoo dhokannaa akka tahan hin barbaannu jedhe. Mootummaa federaalaa Itoophiyaa fi humnoota TPLF gidduutti waraana jalqabeen kumaatamatti kan lakkaa'aman ajjeefamuun miliyoonotaan ammoo qe'eeraa buqqa'aniiru. Sudaanii fi Itoophiyaa gidduutti dhimmi baqattootaa kunis muddama uumera. Dabalataan hidha guddichaa fi wal dhabdeen daangaa akkasuma muddama guddaa uume.


Waraana Tigiraay: UN dhimma Tigraayirratti walgahii hatattamaa akka waamuuf gaafatame

Ameerikaa, Biriteen fi Ayarlaand dhimma waldhabdee naannoo Tigraay irratti mari’achuuf jecha walga’ii hatattamaa mana maree nageenya UN waaman. Walga’iin kun Jimaatarra gaggeeffamuu akka danda’u, maddii dippiloomaatii tokko AFP'tti himeera. Kunis kan ta’e mootummaan Itoophiyaa Tigiraay keessatti dhukaasa dhaabuu labsuu isaa akkuma ibseen, humnootni TPLF magaalaa guddoo naannichaa kan taate Maqalee qabachuu isaanii hordofeeti. Kaleessa gara galgalaa jiraattotni magaalittii kumaatamni daandiitti bahuun alabaa naannichaa mirmirsuun yeroo simatanii fi gammachuu isaanii ibsataa turan miidiyaalee hawwaasaan gabaafamaa ture. Mootummaan magalittiin to'annoo isaa jalaa bahuu ilaalchisee waan jedhe hin qabu. Garuu ibsa baaseen gaaffii bulchiinsi yeroo Tigraay dhiyeesseen rakkoolee namoomaa mudataa jiran furuuf jecha dhukaasa dhaabuuf murteesse jedhe. Humnootni TPLF magaalaa bulchaa turan gadhiisanii erga bahanii gara ji'oota saddetii turuun kaleessa deebisanii to'achuu Rooyitarsi Geetaachoo Raddaa wabeeffachuun gabaase. TPLF akka waraanatti jiran malee waliigaltee dhukaasa dhaabuu jedhu irratti yaada hin kennine. Magaalattiis kan to'atan injifannoo dirree lolaa irratti argataiin akka ta'e ibsa baasaniin beeksisaniiru. Torbanoota darban waraana cimaarra jiraachuu isaanii ibsaa kan turan TPLF, loltoota mootummaa federaalaa kumaatama booji'uu himaa turan. Raayyaan Ittisa biyyaa Itoophiyaa ammoo kun oduu dharaati jedhe. Waraanni naannichaa rakkoo deeggarsa namoomaa geesiseera.  Namoonni miliyoona shanii kan tahan deeggarsa nyaataa ariifachiisaa kan barbaadan yoo tahu gara 350,000 tahan ammoo  hongeef saaxilamaa jiraachuu UN himeera. Mootummaan federaalaa Itoophiyaa akkaataa gaaffii bulchiinsa yeroo naannichaan rakkoowwan namoomaa mudatan furuuf jecha mootummaan naannichatti ofii isaan dhukaasa dhaabuu labseera jedhe, ibsi ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa baase. Murtoo kana irra gahuuf waan qabatama lafa irra jiru irratti bakka bu'oota ummata naannichaa, miseensoota gaggeessitoota biiroo fi godinaalee, dhalattoota Tigraay bakka garaa garaa jiran, hayyoota Tigraay, abbootii qabeenyaafi abbootiii amantaa waliin marii erga taasiseen booda akka tahe ibse. Naannoon ji'oota saddet darbaniif waraanaan miidhamte Tigiraay keessatti sababa waraanaa fi yakkoota raawwatamu jedhamaniin hojiin qonnaa addaan cituu, weerara koroonaavaayirasii, weerara koroonaavaayirasii, buqqaatii fi sababa yakka raawwatamaa tureen haalaan miidhamuu eera ibsi ministera dhimma alaa. Mootummaan deeggarsi namoomaa akka dhiyaatuuf yaalii gochaa turus ammayyuu hojjettootni deeggarsa dhiyeessaa jiran rakkoolee adda addaaf saaxilamaa jiru jedhe. Qonnaan bultootni guutummaan oomishuu waan daddhabaniif gara hojiitti akka seenan akkasumas lammiileen biyya keessatti buqqa'an akka deebi'aniif ariitiin hojjechuu akka barbaadu ibse. Rakkoolee adda bahan kanneen furuuf gar-tokkeen dhukaasa dhaabuuf murteessee kunis kan hojii irra oolu kaleessuma Waxabajji 28, 2021 irraa eegalee akka tahe hime. Haa tahu malee gama TPLF'n dhukaasa dhaabuu kan jedhu hin dhagahamne. Miidiyaalee hawwaasaa irratti akka qoodamaa turetti magaalaa Maqalee qabachuu erga ibsaniin booda deeggartootni isaanii bakka adda addaa irraa  gammachuu isaanii ibsaa turan. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii, Ameerikaa fi biyyootni adunyaa gurguddoon waraanni akka dhaabbatuu fi loltootni Eertiraa naannicha keessaa akka bahaniif gaafataa turan. Dhaabbileen deeggarsa namoomaa bakka adda addaa naannicha keessa jiraniif deeggarsa dhaqqabsiisuun rakkoo tahaa akka ture himaa turan. Himata kana garuu mootummaan Itoophiyaa haalaa turus ibsa isaa keessatti garuu deeggarsa guutummaan dhaaqbsiisuuf jecha murtoo gar-tokkeen dhukaasa dhaabuu kana akka fudhate hime. Tarkaanfii kana fudhachuun '' uummatni deeggarsa namoomaa fooyya'aa akka argatanii fi naannicha deebisaanii ijaaruufi bayyaannachiisuuf gargaara'' jedhe mootummaan federaalaa. ''Kanaafuu dhaabbileen waraanaa federaalaa fi naannoo hundinuu ajaja dhukaasa dhaabuu gar-tokkee mootummaan federaalaa dabarse akka hojii irra oolchitan,'' jedhe ibsichi. Itti dabaluun mootummaan dhukaasa dhaabuu kun guutummaan akka hojiirra ooluuf qaamoleen hundi, naannoo fi idil-adunyaa akka deeggarsa godhanis gaafateera. Barreessaa ol-aanaan UN, Antooniyoo Guutirez dhukaasni akka dhaabbatuuf MM Itoophiyaa Dr Abiy Ahimed waliin dubbachuu isaanii himanii ture. Dhukaasa dhaabuu ykn 'Ceasefire' jechuun yeroof jecha waraana dhaabuudha akka UN hiikaa itti kennetti. Dhukaasa dhaabuun sababoota adda addaan kan labsamu wayita ta'u, hanga guutummaatti waraana ykn lola dhaabuuf waliigalteen tolfamuutti yeroof labsamuu mala. Sababni biraan waraana dhaabuun labsamuuf waraana keessatti lammileen nagaa hedduun yoo miidhamaniifi deeggarsa namoomaa dhiyeessuuf haalli rakkisaa yoo uumame, 'humanitarian casefire' ykn hojii deeggarsa namoomaaf waraana dhaabuun ni labsama. Dura taa'aan UN Antooniyoo Gutereez wayita weerarri Covid-19 mudatu guutuu addunyaatti vaayirasicha loluuf jecha qaamoleen wal-waraanaa jiran dhukaasa akka dhaaban labsii baasanii turan. Akka galmeen jechoota seera idil-addunyaa Oksifoord jedhutti dhukaasa dhaabuun yeroo hedduu waliigaltee qaamolee wal waraanaa jiraniin kan labsamu yoo ta'u, jidduu seentummaa qaama sadaffaan ta'a. Kana jechuun wayita waliigalteen dhukaasa dhaabuu kun cabu itti gaafatamni ni jiraata. Haa ta'u malee dhukaasa dhaabuun qaamolee wal waraanaa jiran keessaa gama tokko qofaan labsamuu danda'a. Kuni dhukaasa dhaabuu gam-tokkee ykn 'Uniateral Ceasefire' jedhama. Kana jechuun qaamni dhukaasa dhaabuu labse, duub-deebii qaama isaan lolaa jiruu osoo hin eegiin dhukaasa dhaabu jechuudha.


Hojjattoonnisaa 'qorichoota barbaachisoo' qabatanii gara Tigraay balalii'uu dhorkamuu UN hime

Balaliinsa deeggarsa namoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UN) jalqabaa Finfinneerraa gara Maqaleetti taasifameen hojjattoonni isaa 'qorichoota barbaachisoo' ta'e akka hin fudhanneef dhorkamu UNtti Waajjirri Qindeessaa Dhimmoota Namoomaa (UNOCHA)n beeksiise. Dhaabbatichi ibsa Jimaata baaseen, balalinsi Adooleessa 22, 2021tti taasifameen hojjattoonni qoricha farra busaa, qoricha dhukkubbii wayyeessu, qoricha onnee fi sukkaaraa fi qorichoota bu'uuraa kana fakkaatan qabatanii akka hin deemneef waan dhorkamaniif hojjattoonni lama hafuusaanii beeksiiseera. Hojjattoonni kunneenis qoricha kanneen adda kutuu waan hin dandeenyeef gara naannichaa imalu hin dandeenye jedhe. Xiyyaricha Finfinneetti shakkata'insi cimaan mudate kan ture yoo ta'u, qorichoota dhuunfaa fi laaptooppii akkasumas 'USB Drive' meeshaalee hojii waliin walqabatan akka hin fudhanneef dhorkamu dhaabbatichi beeksiiseera. Balaliinsa sanaanis hojjattoota gargaarsa namoomaa UN fi kanneen dhaabbilee idil-addunyaa irraa ta'an 34tu xiyyaarichaan fe'eme ture. Tibba sanattis tokko tokkoo imaltootaatiif qarshiin gara Tigraayiitti qabatanii akka imalaniif hayyamameef doolaara 225 (birrii kuma 10) yoo ta'u, kunis turtii isaanii Tigraayiif gahaa miti jedheera dhaabbanni Motummoota Gamtomanii kun. Kana malees naannichatti baankiiwwanii fi tajaajiloonni bu'uuraa kan biraa adda cituun haala cimseera jedheera. Mindaan hojjattota mootummaa fi dhaabbilee gargaarsaa tokko tokkoo baatiiwwaniif kan hin kanfalamiin yoo ta'u, hir'inni maallaqaa kunis tajaajila deeggarsa namoomaa irratti danqaa uumuu ibseera. Rakkina dhaabbatichi hojjattoota isaa mudachu ibse kana ilaalchises hanga ammaatti gama mootummaan wanti jedhame hin jiru. Caamsaa 30, 2021 irraa kaasee naannoo Tigraayitti balaliinsi kamu akka hin taasifneef dhorkamulleen, mootummaan qaamoolee deeggarsa namoomaa dhiyeessuuf barbaadaniif hayyama addaa akka kennuufi balaliinsi isaa Adooleessa 5, 2021 irraa akka eegale ibsee ture. Balaliinsii deeggarsa namoomaa UN Finfinnee irraa gara Maqaleetti torbaniitti al lama kan hayyamame ta'ulleen balaliinsa isa jalqabaatiin alatti mootummaa irraa hayyamni hin argamnes jedhameera. Balaliinsa deeggarsa namoomaa mootummaan Itoophiyaa haala addaatti akka taasifamaniif hayyamu taasifamuun duras, ragaalee akka lakkoofsa balaliinsaa, gosa xiyyaaraa, kaayyoo balaliinsaa, tarree imaltootaa fi gosa fe'iinsaa dhiyeessuun mirkanneessa argachuu akka qabaatan ibsamunsaa ni yaadatama. Kanaan alattis xiyyaaroota, Buufata Xiyyaara Boolee qubataniifi irra ka'aan akkasumas kaargoowwan fi imaltoota irratti hojjattootaan sakkata'iinsii fi qorannoon akka taasifamu qajeelchi kaa'ameera. Akkasumas kaargoowwan gurguddoonnis saaqamun yoo barbaachiseetti kun hojiirra akka oolfamu fi sakkata'insi idileefi sadarkaa isaa eeggate kan irratti raawwatamu ta'us himameera. Tigraayitti erga waraanni eegalee kaasee jiraattoonni naanichaa milyoona 2.1 ta'an manasaanii dhiisuun baqachuuf dirqamaniiru. Akkasumas jiraattoota naannichaa keessaa kanneen harka 90 ta'an deeggarsa nyaataa akka barbaachisu dhaabbilee deeggarsaa ni himu. Namoonni kuma 400 tahan deeggarsa barbaachisaa tahe yoo hin arganne, balaa beelaaf saaxilamuuf akka jiran Sagantaan Nyaataan Addunyaa beeksiseera.


Waraana Tigraay: Gorsi miidhaa xiin-sammuu salphisu ijoollee waraanaan buqqa'an 15,000 oliif kenname - IOM

Dhaabbatni Godaantota Idil-Addunyaa [IOM] gargaarsa fayyaa sammuufi gorsaa miidhama xiinsamuurra bayyanachisuuf gargaaru, namoota 15,500 ta’aniif Kaaba Itoophiyaatti kennuu ibse. Isaan keessatti daa’imni warra isaa wajjin qe’eerra buqqa’ee bakka biraatti godaane Teedii jedhamee waamamu jira. Teediin mucaa ganna 12 yoo ta’u, ogeeyyiin Dhaabbata Godaantota Idil-Addunyaa (IOM), fayyaa sammuufi gorsa xiinsammuu wayita gaafatan ‘’miira gammachuutu natti dhaga’ama’’ jedhee yeroo sanatti ibsee ture. Gaafatamu isaa guyyaa tokko dursee garuu ’’ani baayyee sodaadhe’’ jedhee barreesse daa’imni kun. Teediin namoota miliyoona lamatti dhiyaatan kanneen sababii waraana Kaaba Itoophiyaatti ka’een qe’eesaanirra buqqa’an keessa tokkodha. Teediin otoo taphatuu gaafa gudatte eessa gahuu akka hawwu gaafameera '’fuulduratti anis hojjataa IOM ta’uun barbaada’’ jedhee deebise. ’’Gidduugaleessi kun anaaf hiriyoota koo gargaaree jira, gaafan guddadhe anis hojii walfakkaatuun hojjachuu barbaada!’’ jedhee deebise. Tarii guyyaa tokkoo maaltu beeka, daarektara IOM ta’uun danda’a, gaafa barnoonni eegalame galma koo bira gahuuf sirriittiin qo’adha’' jedhe. Daa’imni kun Shiree iddoo namoonni itti walitti baay'atan keessa jiraata. Bakka kanatti namoota biyya keessatti qe’eerraa buqqa’an kumaatamatti lakka’amanitu argama, akka gabaasni Dhaabbata Godaantota Idil-Addunyaa ibsutti. Akkamitti akka qe’eesaaniirra buqqa’anillee himeera. ‘’Maatii koo dabalatee namoota hedduu wajjin mana keenyaa baqanne.  Baqannaan keenyas muddamaan ture. Guyyaa sana tasumaa hin irraanfadhu’’ jedhe Teediin. Teediin akkuma daa’imman biroo bakka sana jiraniitti waraana sodaatee dhiphateera. ‘’Sagalee guddaan tasa dhaga’amu daa’imman wareersa’’ jedhe maatiin ijoollee iddoo sana jiru tokko. ‘’Yeroo tokko konkolaataan dhagaa baatu wayita gadi naqu sagalee dhukaasa qawwee fakkaatu uumnaan, battaluma sana ijoolleen naannicha taphattu booyaa, gurra qabataa minjaala jala dhokachuuf fiigaa turan,’’ jedhan. Teediin gorsa ogeeyyii sammuu Dhaabbata Baqattoota Idil-Addunyaatiin ijoollee ol guddataa jiran kanneen umriin isaanii ganna 10-16 gidduu jiruuf kennamurratti ni hirmaata. Ijoolleen kunneen muxannoo keessa darbanirraa fayyaafi bayyanachuurratti argamu jedhe gabaasni IOM. Ijoolleen akka Teediitti sababii waraanaatiin qe’eerraa buqqa’an biroos giddugaleessa gorsa xiinsammuufi fayyaa sammuu IOM waan ijoolleen ittiin taphatan, intalashee/ashaangulliitii fi meeshaalee ittin fakkii kaasan qabu keessa turuu jaalatu jedhe. Iddoo namoonni buqqa’an taa’uun rakkisaa ta'ullee, hojjattoonni Dhaabbata Baqattoota Idil-Addunyaa ijoolleen hundisaanii akka sodaasaanii dagatan, dhaga’amtii argataniifi nagaa ta’an waan danda’an hunda hojjataa jiraachuu dhaabbatichi ibseera. Dhaabbata Godaantota Idil-Addunyaatti gartuun ogeeyyii fayyaa sammuufi gorsa xiinsammuu kennan namoota balaa tasaan miidhaman, baqattoota, hawaasa qe’eesaanitti deebi’an fi hawaasa baqattoota simatan bira dhaquun waliin hojjatu. Akka dhaabbatichi jedhutti hariiroon kun namoota walitti bu’iinsa keessatti miidhaman fayyaa qaamaaf sammuusaanii fooyyeessuufi yaadameti. IOM giddugaleessa deeggarsa fayyaa sammuufi gorsa xiinsammuu itti kennamu Shireetti hundeesseera. Namoonni giddugaleessa sana keessa jiran gochoota aadaafi bashansiisoo bakka sanatti ta’utti waliin hirmaachuu, seenaasaanii walitti himuu, ogummaa walirraa barachuufi hariiroo hawaasummaa cimsachuuf carraa qabaachuu dhaabbatichi ibseera. Kanatti dabaluun akka eerametti yoo ta’e, namoonni dhiphina sammuuf saaxilaman adda baafamuun gorsa ogummaa giddugaleessa deeggarsa fayyaa sammuufi xiinsammuu IOM hundeesse keessatti ogeeyyiirraa argatu. Wiirtuun Shiree iddoo baqattootni jiranitti argamu kun Bitootessa bara 2021 barnoota xiinsammuu, gorsa nama dhuunfaa fi maatii, gargaarsa xiinsammuu isa jalqabaa kennuu fa’aatiin hojii eegale. Kilinika IOM hundesse waliin giddugaleessi deeggarsa fayyaa sammuufi xiinsammuu kun namoota biyya keessatti qe’eerraa buqqa’an dhibbaan lakka’aman torbanitti simatee akka gargaaru ibseera. Sagantaa deeggarsa fayyaa sammuufi xiinsammuu giddugaleessa 'IOM' kan qindeessan Amel Sahaal, ’’dhaabbatichi hojii giddugaleessichi hojjatu namoota dhuunfaa, maatiifi hawaasni deeggarsa barbaadan dandeettisaanii akka hubatan fi hariiroo hawaasummaasaanii akka guddifatan gargaara jedhee amana’’ jedhan. ‘’Malli kun kan bu’uura godhate - guddinni dhala namaa, fayyaan sammuufi hariiroo hawaasummaa keessatt walitti dhufeenya qabu, yeroo muddamatti hariiroo sanatu jeeqama. Kanaafuu tumsi akkasii yeroo muddaafi muddamaan boodattis fayyaa sammuu namoota dhuunfaafi hawaasaa foyyeessuuf barbaachisadha,’’ jedhan. Hanga yoonaatti sagantaa deeggarsa fayyaa sammuufi xiinsammuu giddugaleessa IOM namoota 15,500 Kaaba Itoophiyaatti gargaaruu ibseera. Tajaajilli IOM kilinikaan iddoo tokkotti hundaa’een tajaajila kennuun alatti, bakka tokko gara biraatti socho’uun tajaajila fayyaafi soorataa, akkasuma deeggarsa fayyaa sammuufi xiinsammuutiin kaaba Itoophiyaatti kennaa jiraachuu ibseera. Ogeeyyiin dhaabbatichaa gorsa, tajaajila fayyummaa saalaafi wal hormaataa, ijoollee hanqina soorata qaban adda baasuufi akkaataa wal’aansa itti argataniifi to’annoo Covid irrattillee akka hojjatan ibsan. Hanga yoonaatti namoonni 17,000 gorsa fayyaa argachuu, daa’imman 4,600 ol hanqina soorataa qabaachuuf dhiisuu adda baasuuf qoratamuufii isaan keessaa 241 hanqina soorataa qabaachuu adda baasu eere. Kana malee dubartoonni 1,300 ol ta’an tajaajila fayyaa wal hormaatan walqabatu argataniiru jedhe dhaabbanni IOM. Kanatti dabaluun akka eerametti, dhaabbatichi Biiroo Fayyaa Naannoo Tigraay weerara dhibeef akka qophaa’an gochuufi  hojjattoota fayyaa leenjisuu himeera. IOM Shireetti ogeeyyii fayyaa 30’f leenjii weerara koleeraa qophii barbaachisurratti kenneera jedhe. Dhaabbatichi talaallii koleeraa (OCV) bakka baqattoonni qe’eerra buqqa’an jiran Maqalee fi Shiree gargaaraa jiraachuu, akkasumas Shireetti talaalli Covid kennuu ibseera.