Namticha haadha warraasaa hiikeef beenyaa hojii mana keessaa akka kaffalu ajajame

Dhaddachi Beejiing abbaan warraa, haadha warraasaa hiikeef hojii mana keessaa yeroo gaa’eela isaanii hojjechaa turteef akka kaffalu ajaje. Dubartiin kuni hojii hin kaffalamne waggaa shaniif doolaara 7,700 argachuuf jirti jechuu dha. Dhimmi kuni miidiyaa hawaasaa irratti falmii kan kaase yoo tahu beenyaan kuni xiqqaa dha kan jedhan jiru. Murtoon kuni erga Chaayinaan seera haaraa baasteen booda kan kenname dha. Namni Cheen jedhamu kuni bara darbe ture haadha warraasaa hiikuuf kan galmee bane, dubartii Waang jedhamtu waliin bara 2015tti ture kan gaa’ela dhaaban. Haati warraa jalqabarra gaaffii wal-hiikuu kana fudhachuuf boodatti harkisaa turtus, boodarra garuu beenyaa qarshii gaafatteetti. Cheen hojii mana keessaa hin hrimaatu, ilma keenya tokkos hin kunuunsu ture jechuun himatte. Dhaddachi Faangshaan nama kana qarshii ji’aa yuwaanii 2000 fi takkaatti kan kaffalamu immoo 50,000 akka kennuufi ajaje. Abbaan murtii haati manaa fi abbaan warraa yeroo wal-hiikan qabeenya qabatamaa tahan ni hrimaatu,’’haa tahu malee hojiin mana keessaa gatii  ijaa hin mul’anne qaba, isa hirmaachuun irra jiraata’’ jedhan. Murtoon kuni seera haaraa biyyattii irratti hundaa’uun kenname. Seerri barana  bahe kuni yeroo wal-hiikuu namni hojii mana keessaa, ijoollee guddisuu, manguddota gargaaruu fa’iin itti-gaafatamummaa qixxee hin hirmaanne jedhu beenyaa gaafachuu danda’a. Kana dura beenyaa gaafachuun kan danda’amu yeroo wal-fuudhan yoo waliigalani qofa ture. Dhimmi kuni miidiyaa hawaasaa Chaayinaa Weeboo  irratti falmii kaaseera, al miiliyoona 570 caalaas ilaalameera. Hojii waggaa shaniif maallaqni Chayinaa 50,000 baayyee xiqqoo dha kan jedhan jiru. ‘’Hojiin mana keessaaf gatiin kenname na ajaa’ibeera, Chaayinaa keessatti hojjettuuun manaa isa caalaa kaffalamaaf,’’ jedhan namni yaada kennan tokko. Warri kaan immoo dhiiroti sirumaa  hojii mana keessaa irratti hirmaachuu qabu jedhan. Kaanimmoo dubartootni erga heerumaniin booda abjuu isaanii dhiisuu akka hin qabne dubbatan.’’Dubaroo yeroo hunda of-danda’uu akka qabdan hubadhaa. Hojii keessan gaa’iilaaf dabarsitanii hin kenninaa. Ofiif daandii tolchadhaa,’’ jechuun miidiyaa hawaasaarratti barreessan. Akka dhaabbanni guddina diinagdee Economic Co-operation Development  jedhutti dubartoonni sa’atii afur hojii mana keessaa hin kaffalamnetti yeroo dabarsu kunis kan dhiirotarra dachaan caala. Biyyoota dhaaba kanatti miseensa tahanirraa kan Chaayinaa olaanaa dhas jedheera.


Chaayinaan yeroo jalqabaaf xiyyaara-hawaa orbiitii Maarsirra qubachiisuun milkoofte

Chaayinaan yeroo jalqabaaf ergama Taayiween-1 jedhamuun xiyyaara-hawaa (spacecraft) orbiitii Maarsirra milkaa’inaaan qubachiisuu himte. Biyyi kun yeroo duraafi xiyyaar-hawaa kana Pilaaneetii Diimtuu irra kan qubachiifte UAEn ergama wal-fakkaataa guyyaa tokko dura erga milkeessiteen boodadha. Taayiween-1 ykn ‘’Samiif gaaffii’’  koochoo orbiitii irra naanna’uufi meeshaa iddicha qo’atuuf gargaaru qaba. Injineeronni  xiyyaara roobootii hawaatti otoo hin bobbaasiin ni turanis garuu Caamsaa ykn Waxabajjii keessa tahuunsaa hin hafu jedhameeti eegama. Sagantaan hawaa Chaayinaa ergama orbiitiitti taasise jijjiirama irra jiru jala muree akka agarsiisu himeera. Baatii Muddee keessa ergama biyyoofi dhakaa addeessa lafarraa guuruu raawwachuunis kana jechisiiseera-madaala kamiiniyyuu ergama cimaa ture. Ergamni Taayiween-1 kunillee rakkisaa tahuunsaa kan hin oolledha. Xiyyaarichi toonii shan kan ulfaatu yoo tahu, koochoofi meeshaalee birooo irraa hojjetame hanga Pilaaneetii Diimtuu  qaqqabu kiloomeetira walakkaa biiliyoonaa deemera. Ergama kana UAEn TV dhaan tamsaasa kallattiin yoo dabarsitu,  Chaayinaan ergamichi erga raawwateen booda beeksiste. Haatahu malee, namoonni dhimma hawaa kana dhiyeenyatti hordofan yeroo ergamni kun raawwatu sagalee dambalii Taayiween-1 dhagahuun isaanii hin hafu. Chaayinaan tarsiimoo Ameerikaan 1970 keessa fayyadamaa turte tajaajilamaa jirti. Jalqabarra naannoo pilaaneetiirraa erga naannoofteen booda roobootii gamasitti erguuf. Meeshaan itti fayyadamaa jirtus kan abuurraa kanaaf gargaaru  NASAn bara 2000 keessa fayyadame fakkaata. Kiloogiraama 240 kan ulfaatudas. Utubaan dheeraa biraan ammoo kaameeraa suuraa kaasuufi naannicha sakatta’u qabateera. Meeshaaleen dabalataa shan biroon dhakaafi bishaan cabbaa’ee yoo jiraateef barbaadu. Hojiin inni guddaan raadaariidhaan iddoon sun baqqaana meeqa akka qabuufi hangam gad akka fagaatu baruudha. Kuni ergamasaa keessaa isa walakkaa dha.  Haatahu malee kaachoon xiyyaarichaa meeshaa fagoo waa adda baasuun pilaaneetii kana qorata. Akkuma saatalaayitiiwwan biroo ergamni kunis  atimoosfeeriifi caasaa naannichaa ni qorata. Kaameeraawwan ergamanis suuraawwan ajaa’ibaa fidanii dhufu jedhameetu eegama. Taayinaaween-1 ergamawwan Maarsitti ergaman sadii keessaa tokkodha. Kan UAE, Hope jedhamtu gaafa Kibxataa nagaan naannoo orbiitii geesseetti. Torbee dhufu Nasan xiyyaara abuuraa guddaa ni erga jedhamee eegama.


Dhaabbati Chaayinaa osoo shayii eegdan ‘dubartoota barbaaddan argachuu dandeessu’ jedhe ceepha’ame

Chaayinaa keessatti dhaabbati dhugaatii fi waan ho'aa gurguruun beekamu, beeksisa daldalaaf hojjetu keessatti ergaa dubartoota salphisuufi yeellaasisu dabarseera jedhamuun qeeqameera. Dhaabbatichi qeeqa karaa interneetii itti heddummaate booda ifatti dhiifama gaafateera. Dhaabbati 'Sexy Tea' jedhamu kun oomishasaa gurgurachuuf maqaa dubartootaatiin daldaleera jedhamuun akkaan qeeqame. Keessattuu beeksisa isaa keessattuu kan ''Maamiloonni osoo waan ho'aa eeggatanii dubartoota fedhan argachuu danda'u'' jedhu komii guddaa kaase. Dhaabbati kun kanaan duras baala shaayii barreeffama ''mootii koo sin barbaada'' jedhu ofirraa qabu gurguraa ture jedhamuun qeeqamee ture. Dhaabbatichi qeeqa irratti heddummaate booda, dubartoota salphisuun gonkumaa kaayyoosaa akka hin taane ibseera. Kubbaayyaawwan barreeffamoota dubartoota qaanessanii fi kabajasaanii gadi buusan ofirraa qabu jedhamanis gabaa keessaa akka baasuu fi gochi akkanaa baayyee saalfachiisaa ta'uus himeera dhaabbati kun. Dhaabbati 'Sexy Tea' jedhamu kun tibbana kubbaayyaawwan barreeffama loqoda afaan Chaayinaa,''Changsha' jedhamuun beekamu ofirraa qaban hedduu gabaatti baasee ture. Loqodi kun bulchiinsa Hunaan keessatti bal'inaan kan dhimma itti ba'amu yoo ta'u, dhaabbatichis bakka kanatti suuqiiwwan 270 ta'an qaba. Dhaabbati kun jechoota loqodaa kanaa hedduu kubbaayyaawwan irratti chaappesse keessaa 'jian lou zi' kan jedhu keessatti argama. Hiiki jecha kanaa gatiin rakasaan meeshaa bituu jechuudha. Kana malees dhaabbati kun beeksisa, ''Shaayii bitachuu deemeen dubartoota babbareedoo hedduu arge. Isinis yoo carraan kun isin quunname hiriyoota keessanitti himaa-gatii rakasaanin argadhe'' jedhu labsee ture. Haala kana marsariitiin tokko erga saaxilee boodadha kan qeeqi hamaan dhaabbaticharratti ka'e. Isa booda duulli karaa interneetii eegalame. "Kun adeemsa daldalaa fokkisaadha'' jedhe namni tokko. "Kan baayyee nama jibbisiisu waan kubbaayyaa irratti barreefame qofa osoo hin taane, hima isaan itti fayyadamaniidha'' jedhe maamilli biraan ammoo.


Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO): Koronaan laabratoorii Chaayinaa keessaa miliqe kan jedhu 'waan ta'u miti'

Gareen qorattootaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa kan ka'umsa Koronaavaayiras qorachuuf torbanoota dura Chaayinaa galan, vaayirasichi laabraatoorii keessaa miliqe yaada jedhu kufaa godhan. Ergama garee qorannoo kanaa kan hoogganan Peter Ben Embarek, vaayirasichi kutaa yaalii (laabraatoorii) Chaayinaa magaalaa Wuhaan keessaa miliqee yaadni jedhu ''haalaan mamsiisaadha'' jedhan. Haata'u malee hojii guddoon madda vaayirasii kanaa adda baasuurratti hojjetamuu qaba jedhan. Ogeessi kan biroon ammoo qorannoon kun amma Kibba Baha Eeshiyaarratti xiyyeeffata jedhaniiru. Gareen Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Chaayinaa torbanootaaf qorannoorra ture amma qorannoo isaa gara xumuraan gaheera. Chaayinaatti magaalaan bulchiinsa Hubee, Wuhaan jedhamtu bara 2019'tti addunyaarraa bakka vaayirasiin kun jalqaba itti argamedha. Ergasii addunyaarratti namootni miiliyoona 106 ta'an qabamanii, kanneen miiliyoona 2.3 ta'an ammoo lubbuu isaanii sababa dhibee kanaan dhabaniiru. Dr Embarek ibsa miidiyaaleef kennaniin, qorannoo isaaniin wantoota haaraa argachuu ibsanii, ta'us garuu waayee vaayirasichaa waan kana dura beeknu guutummaatti waan jijjiiru miti jedhan. Vaayirasiin kun jalqaba bineensota qabatee booda gara namaatti ce'e jedhanii kan amanan ogeeyyiin, akkamitti gaaffii jedhu ibsuu hin dandeenye. Dr Embarek akka jedhanitti ka'umsi vaayirasichaa bineensota akka simbira halkanii fa'a irratti akka xiyyeeffatu dubbataniiru. Hojiin qorannoo bineensotaan walqabatu itti fufee jiraachuus himaniiru. Ogeessi Komishinii Fayyaa Chaayinaa, Liang Wannian, vaayirasichi Wuhaan keessatti eegaluun dura naannoo biraatti mul'achuu hin oolu jedhan. Miseensi qorannoo Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Petere Daszak xiyyeeffannaan madda Covid-19 gara Kibba Baha Ezhiyaa ta'a jedhan. Qorannoo hanga ammaatti taasifameen ka'umsichi gara naannoo daangaatti akeekaa jira, gama naannolee Kibba Baha Eshiyaan akka ta'utti hin qoranne jedha. Dhiyeessiin nyaataa kanneen qaama bishaanii keessaa argamanii ka'umsa ta'a jedhamee shakkamu, biyyoota ollaa biroorraa hedduminaan gara Chaayinaa galu. Kanaaf adeemsa dhufaatii nyaata kanaa qorachuun barbaachisaadha jedhu. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa ji'ootaaf mootummaa Chaayinaa waliin haasa'aa erga ture booda, ogeeyyii isaa garasitti qorannoof erguuf kan milkaahe ji'a dabarsine keessa ture.


Covid-19: Guyyoota jalqabaa shanan weerara koronaavaayirasii maaltu ta'e?

Waggaa dura mootummaan Chaayinaa magaalaa Wuhaan guutummaatti uggure. Torbanoota muraasaaf aanga'ootni koroonaavaayiras to'annoo jala oolchine jedhaa turan. Yeroos vaayirasichi namoota muraasa gabaa bineeldotaa Huwaananin qunnamtii qaban irratti qofa ture ifatti kan argame. Haata'u malee keessa keessa vaayirasichi Wuhaan fi guutummaa Chaayinaatti babal'ataa ture. Odeessi kun guyyoota shanan jalqabaa akkam akka tureefi maaltu akka ta'e hima. Mudde 30 namootni hedduun gubaa qaamaa fi qufaan dhukkubsatanii hospitaalota magaalaa Wuhaan ciisanii turan. Namni jalqaba dhukkubsate nama ganna 70moota keessa jiru yoo ta'u Mudde 01 ture kan dhukkubsate. Namoonni dhukkubsatan hedduun kanneen gabaa bineeldotaa Huwaanaan waliin hariiroo qaban waan turaniif, hakimoonni dhukkubni isaanii qufaa idilee akka hin taane shakkuu eegalan. Qoonqoo isaanii keessaa saamudni fudhatamee wayita qoratamu SARS kan fakkaatu gosa koronaavaayirasii haaraa ta'uun barame. Kuni Jiddugala To'annoo Dhukkubaa (CDC) biyyattiif gabaafamullee, uummataaf wanti himame hin turre. Yeroos namuu beekuu baatullee namoonni 2,300 hanga 4000 ta'an vaayirasichaan faalamanii akka turan qorannoon dhiyeenya bahe tokko mul'iseera. Mudde 30 hoggantuun muummee dhibee tasaa hospitaala jiddugaleessaa Wuhaan bu'aan qorannoo namoota haaraa dhukkubsatanii ishee dhaqqabe. Akkuma bu'aa qorannichaa kan "SARS CORONAVIRUS" jedhu argiteen dafqi qorraan irra yaa'e akka af-gaaffii miidiyaa biyyaalessaa Chaayinaa waliin gooteetti. "SARS CORONAVIRUS" isa jedhu halluu diimaan itti marsitee marsaa hawaasaa lammileen Chaayinaa fayyadaman 'WeChat' jedhamurratti waahillan isheef ergite. Namoota ergaan kun qaqqabe keessaa tokko kan ta'e Dr Lii Wenliyaang barattoonni isaa akka of eeganii fi maatii isaaniis akka akeekkachiisan garuu ammoo nama kaanitti akka hin dabarsine jechuun erga kana dabarse. Ergaan kun garuu sa'aatii gabaabaa keessatti akka malee babal'atee namoota hedduu bira gahe. Namoonnis rifatanii wal akeekkachiisuu eegalan. Bara 2002 hanga 2004 weerarri koronaavaayirasii SARS jedhamu kan magaalaa Beejingitti eegale addunyaarratti nama 8000 qabee 800 kan ta'an ajjeesee ture. Yeroos Beejiing odeeffannoo dhoksite jedhamuun akka malee qeeqamtee turte. Sa'aatiiwwan muraasa keessatti ergaan hospitaala jiddugaleessaa Wuhaan keessaa bahe lammilee Chaayinaa miliyoonaan lakkaa'aman bira gahee, namoonni hedduun intarneetii irratti waa'ee SARS haasa'uu eegalan. Garuu dhukkubichi SARS osoo hin taane gosa koronaavaayirasii isa fakkaatu haaraa ture. Guyyaadhuma kana aanga'oonni Komiishinii Fayyaa Chaayinaa Beejing irraa ka'uun Wuhaan galan. Saamudni qoonqoo namoota dhukkubsatanii keessaa fuudhames irra deebiin akka qoratamu laboraatooriiwwan shanitti ergame. Wayita lammileen Chaayinaa waa'ee SARS haasa'aa jiran kanatti Komiishiniin Fayyaa Wuhaan hospitaalota magaalattiif ajajoota lama kenne. Tokko namni mallattoo dhukkuba haaraa qabu kamuu komiishinichaaf akka gabaafamu, lammata ammoo wanti tokkoyyuu uummataaf ifa akka hin godhamne kan jedhu ture. Ajajoonni kun lamaan daqiiqaa 12 keessatti miliqfamanii intarneetii gubbaatti gadi dhiifaman. Oduun kun gulaaltuu barruu dhaabbata 'ProMed' jedhamuu kan taate epidomolojiist Maarjoorii Poolaak, bira gahe. Dhaabbati kun weerarri dhibee bakka tokkotti oggaa kahu, hordofee kan gaabaasudha. Guraandhala bara 2003 waa'ee vaayirasii SARS warra jalqaba gabaasaan keessaa Poolaak ishee tokko. Amma irra deebiin gaafa oduu kana dhageessu, "rakkoo keessa jirran jedhe" jechuun BBC'tti himte. Sa'aatii sadi jidduutti barreeffama waa'ee dhukkuba haaraa odeeffannoo dabalataa gaafatu barreessite 'ProMed' irratti maxxansite. Daqiiqaa tokkotti kanneen barruu kana dubbisan namoota 80,000 ta'an bira gahe. Oduun kun babal'atuun wal qabatee hogganaan CDC Chaayinaa pirofeesar Joorji F Gawo addunyaa bakka adda addaa irraa ergaa isin gargaarra jedhu isaan qaqqabuu eegale. Chaayinaan bara 2019 tooftaa haaraa ittiin dhukkuboota daddarboo to'attu diriirsitee turte. Pirofeesar Gawo salphaadhumatti dhukkuba haaraa kanas akka to'atan hin shakkine. Saayintiistonni pirofeesar Gawo qunnaman lama akka jedhanitti CDCn Chaayinaa dhimma kanaan badaa hin rifanne ture. Dhaabbata qorannoo dhukkuboota daddarboo 'EcoHealth Alliance' jedhamu Niwu Yoork buufate kan hogganan Dr Piitar Daszaak, "Joorji Gawoof ergaa barreeffamaa dheeraan ergeef, garee isin gargaaru tokko isinii ergina kan jedhu ture" jedhu. Deebiin argatan garuu ergaa gabaabaa baga bara haaraa geesse jedhu qofa ture jedhu. Yuunivarsiitii Kolombiyaatti epidimoolojiistii kan ta'e Aayan Liipkiinis pirofeesar Gawo qunnamuuf yaalaa ture. Liipkiin bara haaraa kabajuuf daqiiqaan muraasni yoo hafu pirofeesar Gawon naaf bilbile jedha. "Vaayirasicha adda baafatee ture. Koronaavaayirasii haaraadha. Kan hedduu daddarbu miti naan jedhe. Kuni anaaf hin liqimfamne, sababni isaa yeroo sanatti namni hedduun qabamuu dhagaa'aan ture waan ta'eef," jedha. "Hammeenyaaf ykn dhoksuuf osoo hin taane dogoggoreetuma natti fakkaata." BBC'tti dubbachuu kan dide pirofeesar Gawo miidiyaa Chaayinaatti bu'aan maalummaa vaayirasicha ariitii danda'amuun ifa godhamuu himee, namarraa namatti hin daddarbu hin jenne jechuun waakkate. Guyyaa kana Komiishiniin Fayyaa Wuhaan ibsa baaseen namoota 27 irratti dhukkubni qufaa ykn nimooniyaa argamuu himee namarraa namatti akka darbu garuu ragaan ifa ta'e hin jiru jedhe. Chaayinaan maalummaa vaayirasichaa qorannoon argame hawaaasa idil-addunyaaf kan himtee guyyaa 12 booda ture. Mootummaan Chaayinaa gaaffii BBC'n af-gaaffiif dhiyeesse dideera. Haata'u malee Chaayinaan dhukkubicha ittisuuf tarkaanfiin fudhatte iftoominaa fi itti gaafatamummaa kan qabuu akkasumas yeroo sirriitti kan kenname ta'u ibsa kennaniiru. Seeronni idil-addunyaa dhukkubni hawaasa idil-addunyaa yaaddessu kamuu wayita dhalatu biyyi dhukkubichi keessatti argame sa'aatii 24 keessatti Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO)f beeksisuu qaba jedha. Haa ta'u malee WHO Amajjii 1 waa'ee dhukkuba kanaa mootummaa Chaayinaarraa wanti dhagahe hin turre. Qondaalonni WHO Chaayinaa turan guyyaa tokko dura maxxansa 'ProMed' irratti bahee fi wantoota intarneetii gubbaatti haasa'aman dhagahuun Komiishinii Fayyaa Biyyaalessaa Chaayinaa qunnaman. Ifatti waa'ee dhukkubichaa yeroon beeksisuu dhabuun Chaayinaa seera idl-addunyaa kan cabsedha jedhu ogeeyyiin fayyaa biyyattii qeeqan. Chaayinaan guyyaa lama booda WHO'f deebii kennite. Kunis ta'ee gabaasni kennite ifa hin turre - namoonni 44 qufaa hin beekamneen qabaman kan jedhu ture. Chaayinaan dhimma kanarratti WHO waliin ifatti qunnamtii kan eegale Amajjii 03 akka ta'e himti. Haa ta'u malee sagaleen walgahii keessoo WHO waraabamee BBC dabalatee miidiyaalee kaan harka gale akka mul'isutti torbee boodayyuu aanga'oonni WHO odeeffannoo gahaa hin qaban ture. "Namarraa namatti akka darbu ragaan gahaan hin jiru kan jedhu gahaa miti, ragaa qabatamaa arguu qabna," jedhu direektarri sagantaa balaa tasaa WHO Maayik Raayan sagalee waraabame kanarratti. WHO dhukkubichi namarraa namatti darbuu akka malu shakkii qabaatullee torban sadii ragaa qabatamaan deeggaruu hin dandeenye ture. Hawaasni idil-addunyaa yeroo kanatti wanti dhagahaa ture waan mootummaan Chaayinaa akka dhagaahamu fedhu qofa ture. Lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii guyyoota muraasa keessatti dachaan dabalaa ture. Namoonni hedduunis hospitaalota Wuhaan dhiphisuu eegalan. Yeroo kanatti doktoroonni yaaddoo qaban akka himatan gochuun osoo maluu - miidiyaan biyyaalessaa duula hakimoota afaan qabsiisuu eegale. Amajjii 2 TVn Chaayinaa odeessa doktoroota waa'ee dhukkuba guyyoota afur dura uumamee odeeffannoo sobaa tamsaasan jedhee qabatee bahe. Doktoroonni kunneen akkaataa seerri jedhuun tarkaanfiin irratti fudhatamuus hime. Doktoroota kanneen keessaa tokko hakiima ijaa kan ta'ee fi kan jalqaba ergaan akeekkachiisaa isaa namoota miliyoona hedduu bira gahe Lii Wenliyaang isa tokko. Doktorri kun Guraandhala keessa vaayirasichaan qabamee du'e. Mootummaan Chaayina gochi isaa sun doktoroota afaan qabsiisuu miti jedhee falma. Yeroo kana doktoroonni vaayirasichi namarraa namatti akka darbu sirriitti hubatanii turan garuu akka uummatatti baasanii hin himne dhorkamaa turan. Aanga'oonni Chaayinaa guyyoota itti aanan 18f namarraa namatti akka darbu ragaan gahaan hin jiru jechuu ittuma fufan. Ogeeyyiin laboraatoorii biyyattii maalummaa ykn jenetiiksii vaayirasichaa ifa gochuuf halkanii guyyaa dhama'aa turan. Isaan keessaa tokko qorataa vaayirasii ykn vaayirooloojiist pirofeesar Zhaang Yoongizheen Amajjii 3 irraa eegalee qorannoo guyyoota sadi fudhateen maalummaa vaayirasichaa guutummaatti bare. Namarraa namatti akka daddarbus ifa ta'e. Amajjii 5 waajjirri pirofeesar Zhaang Komiishinii Fayyaa Biyyaalessaa Chaayinaaf dhukkubichi namarraa namatti akka daddarbu himuun, uummanni lafa namni baay'atutti akka of eeggatu barreesse. Haa ta'u malee bu'aa qorannoo isaa kana uummataaf ifa gochuu hin danda'u ture. Sababni ammoo Komiishiniin Fayyaa Biyyaalessaa akeekkachiisa dhoksaan laaboraatooriiwwaniif ergeen saayintiistiin hin hayyamamneef vaayirasicha qoratee bu'aa qorannoo isaa kamuu uummataaf ifa akka hin goone ugguree ture. Sababa kanaaf Chaayinaan ammallee qufaa hin beekamne namarraa namatti darbuun isaa hin mirkanaa'iin jechuun addunyaatti himuu itti fufte. Guyyoota jaha booda koronaavaayirasii haaraa ta'uu kan addunyaaf himte. Yeroo himtus qorannoo jenetiiksii vaayirasichaa agarsiisu ifa hin goone. Mootummaan erga kana beeksisee booda Amajjii 11 pirofeesar Zhaang lubbuu isaa balaaf saaxiluun bu'aa qorannoo isaa kan guutummaa jenetiiksii vaayirasichaa agarsiisu gadi dhiise. Murteen isaa kun gatii isa kafalchiiseera - laboraatooriin isaa jalaa cufame. Haata'u malee saayintistonni mootummaas ragaa of harkaa qaban akka gadi dhiisan taasise. Kana booda hawaasni saayinsii idil-addunyaa irratti duulee Amajjii 13 meeshaan ittiin dhukkubichi adda baafamu qophaa'e. Saayintiistonni fi doktoroonni ragaa argatanillee Chaayinaan hanga Amajjii 20 dhukkubichi namarraa namatti akka daddarbu ifa hin goone ture. Waayita hawaasni idil-addunyaa vaayirasichi namarraa namatti akka daddarbu ragaa argatetti vaayirasichi tatamsa'ee ture. Silaa osoo battalatti barameera ta'ee carraan vaayirasichaa to'achuu jiraachuu mala ture jedhu ogeeyyiin. Singaapooritti vaayiroolojiistii kan ta'e Waangi Liinfaa Amajjiin 20 dura Chaayinaan hojii hojjechuu qabdutu ture, Amajjii 20 booda ammoo addunyaan hojii ittisaa fi of eeggannootti cimuu qaba ture jedha.


Chaayinaa fi US yaa'ii Alaaskaarratti maalirratti waldhaban?

Yaa'ii yeroo jalqabaaf bulchiinsi Pirezidaant Joo Baayidan fi qondaaltonni olaanoon mootummaa Chaayinaa Alaskaa keessatti gaggeessan irratti biyyoonni lameenuu akkaan walqeeqan. Qondaaltonni Chaayinaa, US biyyoonni ''akka Chaayinaa miidhan'' kakaasteetti jechuun komatan. Ameerikaan gamasheetiin Chaayinaan addunyaarratti bakka isheef hin malle gonfachuuf tattaafatti jechuun qeeqxe. Yeroo ammaa hariiroon dippiloomaasii biyyoota lamaanii daran kan laafe ta'uu dippiloomaatonni ni himu. Ameerikaan yaa'ii kanarratti dhimmoota falmisiisoo ta'an hedduu ni kaasti jedhameetu eegama. Kanneen keessaa dhimmi ijoon, haleellaan muslimoota Uhigur kan mooraa magaalaa Beejiing Zhiinzhaang jedhamu keessatti hiraarfamaa jiran akka hatattamaan dhaabbatu kan jedhuudha. Yaa'iin walkomachuun itti heddummaatu kun Alaaskaatti gaggeeffamaa jira, Ministirri Dhimma Alaa US Antoonii Biliinken fi Gorsaan Tika Biyyaalessaa Jeek Saliivaan irratti argamaniiru. Gama Chaayinaatiin ammoo Ministirri Dhimma Alaa biyyattii Waang Yi fi Gorsaan Imaammata Dhimma Alaa Yaang Jiichii argamaniiru. Antoonii Biliinken yaa'iin kun wayita jalqabamu dubbiisaanii jalqabaatiin dhimmi muslimoota Uhiigur mooraa Zhiinzhaang keessatti hiraarfamaa jiranii, dhimmi Hoong Koong fi dhimmi Taayiwaan akkasumas waa'een haleellaan Saayibarii Chaayinaan raawwachaa jirtu waan nu yaaddessuuf dhimma kanarratti xiyyeeffanna jedhan. Dhimma kanaaf deebii kan kennan Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa Waang Yi, Ameerikaan olaantummaa humna waraanaa fi maallaqaa qabdu fayyadamuun biyyoota kaan cunqursuu barbaaddi jedhan. Ameerikaan nageenyummaan biyyaalessaa na yaaddessaa sodaa jedhuun dameewwan diinagdee keenyarraan dhiibbaa geesseetti kan jedhan qondaalli olaanaan Chaayinaa kun, biyyoonni biroonillee akka nutti  hin michoomne dhiibbaa guddaa uumteetti jechuun komatan. Ameerikaa keessatti dhiittaan mirga dhala namaa hammaateera kan jedhan qondaalli kun, namoonni bifaan gurraacha ta'an guyyaa saafaa ajjeefamaa jiru jechuun yaada hin eegamnee fi ajaayibsiisaa ta'e kennan.


Dorgommii kubbaa miilaa sababii halluu rifeensaa taphattootaan haqame

Yunivarsiitii dubartootaa Chaayinaa keessatti dubartoonni rifeensa isaanii halluu dibatan dorgommii kubbaa miilaa irratti hirmaachuu hin dandeessan jedhamuun taphni haqame. Gareen kubbaa miilaa Yunivarsiitii Jaaymii Fuuzoo jedhamu liigii kooleejii Fuujiyaan jedhamu waliin tapha taasisuuf ture. Gareen lamaaniyyuu halluu rifeensa isaanii sirreessuuf halluu gurraacha fidanii turan. Taphattoonni Fuuzoo rifeensi isaanii ‘sirriitti hin gurraachofne’ jedhamuun keessaa bahanii gareen tokko nama jahaan qofa hafe. Otoo dorgommii hin jalqabiin,’’ taphatoonni baayyeen seera rifeensa halluu dibuufi  guduruu gochuun hin danda’amu jedhu cabsuun ari’amaniiru," jechuun miidiyaan Giloobaal Taayims gabaaseera. Naannoo Fuujiyaanitti atleetonni rifeensa halluu dibachuu, dhiiroti rifeensa dheeressuu, faaya adda addaa keewwachuun hin danda’amu.Didanii kana yoo raawwatan garuu, ‘’dorgommii irraa ni ari’amu.’’ Qajeelfamni qopheessitootaa, Liigiin Kubbaa Miilaa Biyyaalessaa,’’atileetonni tumaa godhachuu, rifeensa halluu dibachuu, rifeensa haala addaan murachuu fi faaya keewwachuu hin qaban,ykn dorgomuun hin danda’amu,’’ jedha. Murtoon kun miidiyaa hawaasaa Chaayinaa Weeboo jedhamurratti dheekkamsa kaaseera. Kubbaa miilaa Chaayinaa  hojii-maatni badaa danqaa akka jiruufi, loogii, akka jiru himan. ‘’ Dubartoonni  rifeensa isaanii halluu akka hin dibne garuummoo taphattoonni kubbaa miilaa dhiiraa garuu tumaa gochachuu danda’u,’’ jedhan. Chaayinaan bara 2018 irraa kaasee lootii keewwachuu fi tumaa godhachuu irratti seeraa baasaa jirti.


Koronaavaayirasi፡ Wuhaaniitti namoonni 500,000 Covid-19'n qabamanii turan jedhe qorannoon

Jiraattoota magaalaa Chaayinaa Wuhaan keessaa harka shan kan ta'an koronaavaayirasiin qabamanii turan jechuun qorannoon Jiddugala To'annoofi Ittiisa Dhukkuboota Chaayinaa ifa taasisee. Baay'inni ummataa magaalaa Wuhaan miliyoon 11 yoo ta'u isaan keessaa kan walakkaa miliyoonaa ta'an vaayirasichaan qabamanii ture jedha qorannichi. Qorannoon kun dhugaa ta'ee yoo argamees, kan aanga'oonni Wuhaan qabamaniiru jedheen dachaa 10 kan caalan vaayirasichaan qabamanii turan jechuudha. Magaalattiin hanga ammaatti vaayirasichaan qabamusaanii ifa kan taasifte namoota 50,354 qofaadha. Chaayinaa keessatti namoonni vaayirasichaan qabamanii garuu mallattoon dhukkubbii irratti hinmul'atiin hinlakkaa'aman. Qorannoon kunis ifa kan ta'ees gareen qorattoota idil-addunyaa magaalaa Wuhaan kan Covid-19'f ka'umsa taate dowwachuufi qorannoo gaggeessuuf osoo hindhufiin dura jedhameera. Mootummaan Chaayinaan qaama qorattoota idil-addunyaa walabaa simachuuf fedhiin kan hinqabne yoo ta'u, marii dheeraan booda amma baatii dhufaa keessa gara bulchiinsichaa imaluuf jiru. Qaamolee lakkoofsa namoota vaayirasichaan qabamaniiru jechuun Chaayinaan ibsitu irratti shakkii horatanis, biyyattiin iftoomina hinqabdu jechuun qeeqaa turan. Qorannoo kanaan ammoo Wuhaan keessaatti namoota kuma 34, Hubee, Beeyishingi, Shangaay akkasumas bulchinsoota biraa afur irraa saamuda fudhachu jiddugalli qorannoo kun beeksiseera. Qorattoonnis saamuda Wuhaan qofaa fudhatameen humna dhukkuba ofirraa ittisuu %4.43 kan argatan yoo ta'u, magaalaa daangaa Hubeeyiitti ammoo haalli facaatii vaayirasichaa %0.44 ta'uun barameera jedhan. Akkasumas namoota Hubeeyin alatti qorataman kuma 12 keessaa namoota lama qofatu humna dhukkuba ofirraa ittisuu ummate jedheera qorannichi. Qorannoon kun kan gaggeeffames erga Chaayinaan weerara marsaa tokkoffaa to'attee baatii tokkoon booda ture jedhame. Wuhaaniin alatti lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii gadaanaadha kan jedhe qorannichi, kanaafis hojiin to'annoo bulchiinsa sana keessa ture vaayirasichi gara naannoolee biraatti akka hindabarreef gargaareera jedheera. Dhuma bara kanaatti Wuhaan lafa gabaatti vaayirasiin argamunsaa ni yaadatama. Isaan boodas koronaavaayirasiin lafa gabaatti bineensota irraa gara namaatti darbunsaa hinollee shakkii jedhamutu himamaa ture. Haata'u malee amma oggeessoonni vaayirasichi naannicha ka'umsa godhachuun namoota hedduutti darbee ta'u danda'a jechaa jiru.


US meeshaalee waraanaa doolaara bil1.8 baasu Taayiwaanitti gurguruuf waliigalte

Ameerikaan meeshaalee waraanaa gosa garaagaraa doolaara biiliyoona 1.8'n Taayiwaanitti gurguruuf walii galte. Kunis Chaayinaa sodaachisuu fi dhiibbaa irratti uumuuf yaadameet. Meeshaaleen waraanaa kunneen kan rookeetii furguggisu, sensarootaa fi meeshaalee waraanaa gurguddoo fageenya dheeraa irratti miidhaa geessisuu danda'anfaadha. Taayiwaan, kan akka biyya mataashee dandeesseetti of ilaaltu, Chaayinaadhaan akka gantuutti ilaalamteetti. Dhibdeen Chaayinaa fi Taayiwaan gidduu waggoota dhiyoo as daran hammaateera. Beejiiingi oddoola kana of jalatti deebifachuuf humna fayyadamuu ittuma fufteetti. Gorsaa dhimma nageenyaa biyyaalessaa US Roobert O'Brien Chaayinaan deebistee Taayiwaan ni weerarti jedhee hin yaadu jedhan. Taayiwaan ammoo akka biyyaatti of ijaaruu ishee barbaachisa jedhaniiru. Ministeerri Ittisaa Taayiwaan meeshaaleen waraanaa bitaman kunneen,''humna ittisaa amansiisaa ijaarrachuuf nu gargaara'' jedhe. Ji'oota dhiyoo as US michummaashee Taayiwaan waliin cimsaa jirti. Hagayya darbe qondaaltonni olaanoon US Taayiwaan daawwachuun Pirezidaantii Oddoola kanaa Tsai Ing-wen waliin mari'atanii turan. Daawwannaan kun waggoota kurna hedduu keessatti isa jalqabaa ture. Walga'uu US fi Taayiwaan kana Beejiingi akka malee qeeqxe. US hariiroon Chaayinaa waliin qabdu akka badu yoo hin feetu ta'e harkashee Taayiwaan keesaa yaa baafattu jechuun akeekkachiifte Beejinngi. Chaayinaanis gamasheetiin Taayiwaan to'achuuf qophaa'aa jirti, leenjii humna waraanaa irra deddeebiin mul'isti. Chaayinaa fi Taayiwaan waraana waliinii (civilwar)  bara 1940oota keessa tyreen gargar qoodaman. Ergasii garuu Beejiingi humnaan deebifachuuf ifaajuu hin dhaabne. Erga yeroo dhiyoo as namni hadheeffatanii Beejiingiin morman Tsai Ing-wen Pirezidaantii Taayiwaan ta'anii filatamanii ammoo waldhabdeen kun daranuu hammaateera.


Gaheessonni Chaayinaa biiliyoona walakkaa ol tahan 'ulfaatina garmaleef saaxilamaniiru' jedhe qorannoon

Walakkaan uummata Chaayinaa umurii ga'eessummaa keessa jiranii gara walakkaa biliyoonaa tahan, furdina akka maleef saaxilamaniiru jedhe qorannoon. Erga bara 2002 yeroo ga'eessotni Chaayinaa %29 tahan furdina akka maleef saaxilamaniiru jedhameen as lakkoofsi isaa ariitiin dabalaa jira. Guddinni diinagdee biyyattii waggoota kurnan darbe keessa ariitiin jijjiramuun, haalli jireenya namootaas akka jijjiiramu taasiseera. Kunis haala nyaataa fi sochii qaamaa irratti jijjiirama dhufedha. Ji'a Onkoloolessaa keessa mootummaan Chaayinaa furdina akka malee xiqqeessuuf karoora akka baase ibsee ture. Furdinni akka malee kun dhukkuboonni akka dhukkuba onnee, istirookii fi sukkaaraa akka babal'atan taasiseera. Ulfaatinni akka malee kun xiyyeeffannoo haaraa akka argatu kan taasise qorannoon akka agarsiisutti, yeroo weerara koroonaavaayirasii kanatti namootni furdina akka maleef saaxilaman vaayirasichaan akka malee miidhamu ykn du'aaf saaxilamu waan taheef. Komishiniin fayyaa Chaayinaa gabaasa kaleessa baaseen gaheessonni %50 ol tahan ulfaatina akka maleef saaxilamuun; isaan keessaa %16.4 kan tahan ammoo furdina hin barbaachisneef saaxilamaniiru. Sababa kan jedhame ammoo namootni hedduun sochii qaamaa taasisan xiqqeessuu isaaniiti. Uummata umurii ga'eessummaa keessa jiran keessaa nuusa kan tahan torbanitti al tokko qofa sochii qaamaa taasisu. Fedhiin foon soorachuu dabaluu fi kuduraa xiqqeessuun sababa biraatis jedhame. Ogeessa naamusa nyaataa kan tahe Waangi Daan magaalaa Harbin irraa AFPtti akka himetti, sochii qaamaa xiqqaa, dhiibbaa guddaa jala tahuu fi yeroon hojii gaarii tahuu dhabuun sababoota ulfaatina akka maleef saaxilanidha jedhe. Ulfaatina akka malee kanaaf biyyootni saaxilamaa jiran Chaayinaa qofa miti. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa erga bara 1975 as harka sadiin dabaleera jedhe. Biyyoota guddataa jiranii fi galii gidduugaleessaa qaban keessatti garuu gadi bu'aadha. Akka WHO'n jedhutti bara 2016 uummata addunyaa keessaa umurii gaheessummaa keessa kanneen jiran %40 kan tahan, ulfaatina hin barbaachisneef %13 kan tahan ammoo ulfaatina akka maleef saaxilamiiru. Qaataar addunyaa kana irraa biyya furdina akka malee kanaaf saaxilamte yoo tahu, uummatnishee %70 tahan, ulfaatina hin barbaachisneef saaxilamaniiru.


Jijjiirama qilleensaa: Gaggeessitootni Gamtaa Awurooppaa CO2 qilleensatti makamu %55 gadi buusna jedhan

Gaggeesitootni Gamtaa Awurooppaa hamma kaarbondaayi oksaayidii qilleensatti makamu bara 2030tti isa duraan %40 gadi buusuuf turan fooyyessuun %55 gadi buusuuf waliigalan. Galma haaraan kaawwatan kun falmii cimaa Birasilsitti raawwateen booda irratti waliigalame. Poolaandi irra caalaa madda aannisaa dhagaa cilee irratti kan hundooftu yoo tahu gara madda aannisaa qulqulluutti ce'uuf deeggarsa Gamtaa Awurooppaa argachuu akka qabdu waliigalameera. Galma %55 jedhame kana bira gahuuf Gamtaan Awurooppaa miseensotni isaa 27 qilleensa gubataa hammam akka xiqqeessuu qaban ragaa bara 1990 irra dhaabbachuun odeeffannoo bal'aa ifa taasisa. Pirezidaantiin Kaawunsilii Gamtaa Awurooppaa Chaarles Misheel waliigalticha galateeffachuun '' Awurooppaan jijjirama qilleensaa qolachuun dursituudha'' jechuun fuula tiwiitera isaanii irratti maxxansan. Jiijjirama qilleensaa adunyaa qolachuuf faalama qilleensaa keessumaa qillensa gubataa kana xiqqeessuun barbaachisa jedhan. Wliigalteen jijjira qilleensaa Paaristti taasifame tempirecherri adunyaa akka 2C akka ol ka'u kan jedhu yoo tahu ol ka'insa 1.5C keessan yoo tahe akka filatamu himanii ture. Eegumsa naannoof duula kanneen gaggeessan %55 waan fagoo deemu miti jedhan. Gamtaan Awurooppaa ammayyuu %60 geesisuuf falmuu qaba jedhu. Seebastiyaan kan jedhamu Giriinpiis dhaabata jedhamu irraa waliigaltichi fooyya'insa xiqqoo waanuma Gamtaan Awurooppaa faalamicha xiqqeessa jedhamee eegamudha jedhan. Giriinpiis kan jedhamu faalama qilleensa gubataa kaarboniin dhufu %65 xiqqaachuu qaba wixinee jedhu qaba. Awurooppaan adunyaa irraa qilleensa gubataa kaarbinii qilleensatti gadhiisuun sadrkaa 3ffaa irra kan jirtu yoo tahu tarkaanfii kana fudhachuun waan gaariiidha jedhe gabaasaan BBC eegumsa naannoo Maat Makgiraaz. Bara 2050 Gamtaan Awurooppaa faalama kaarbonii kana gara zeerotti fiduuf adeemsa isa gargaarudha jedhe. Biyyoota sodaa qaban akka Poolaandi kanneen irra caalaa madda aannisaa dhagaa cilee irratti hundaa'an gara kanatti fiduunis bu'aa gaariidha jedhe. Murtoon kun waliigaltee haala qilleensaa Paaris waggaa shanaffaa guyyoota muraasa dursuun fudhatame. Amma Chaayinaa fi Ameerikaan gara waliigaltichaatti dhufaa jiraachuun jijjirama qilleensa qolachuu irratti oduu gaariidha jedhe. Mootummaan UK hamma qilleensa gubataa gadhiifamu %68'n waggota kudhan dhufan gadi buusuuf karoorsera. Galma kaa'ame bira gahuuf akka Gamtaa Awurooppaatti waggaatti baajatni €350bn tahu sirna aannisaa irratti dhangala'uu barbaachisa jedhame.


Hakiimoti Chaayinaa reeffa namaarraa kalee fi tiruu guuran hidhaman

Hakiimota dabalatee namoonni ja’a namoota balaan du’anirraa seeraan ala  qaama guuruun  hidhaa bu’aniiru jedhe miidiyaan biyya keessaa Chaayinaa. Gareen kun maatii namoota du’anii qaama haala seera-qabeessa taheen  arjoomaa akka jiranitti gowwomsuun kana raawwatu. Bara 2017 hanag 2018tti namoota 11 irra kaleefi tiruu baasaniiru. Chaayinaan hanqina qaama namaa guddaa kan qabdu yoo tahu hawaasni akka arjooman gochuu irrattis ni rakkatti. Akka gabaasoti biyya keessaa agarsiisanitti hakiimoti sadarkaa olaanaarra jiranillee daddabarsa qaama namaa kanarrtti hirmaataniiru. Namooti qaama namaa sassaaban kunneen namoota balaa konkolaataan du’aniifi dhukkuba sammuun dhiiguun warreen du’an irratti xiyyeefatu. Kanas naannoo Huuwaayuun,hospitaala Anhuuwaayitti raawwatu. Hogganaan kutaa namooti gara malee dhukkubsatan itti yaalaman Yaang Seezuun, maatiitti dhiyaachuun qaama nama jalaa du’e arjoomuuf fedhii qabu yoo tahe gaafata. Maatiin immoo tole jechuun mallatteessu, booda garuu eeyyamni mallatteessaa turan kan sobaa tahuutu bira gahame. Kana booda nama du’e kana hospitaalaa baasuun konkolaataa ambulaansii fakkeessan keessatti kaa’uun reeffa keessaa qaama  baasu  jechuu dha. Achiin booda qaamni kun namoota dhuunfaa ykn hospitaala cancala daddabarsa  qaamaa keesa jiruuf gurgurama jechuu dha. Dhumarratti mucaan warra  miidhamtoota keessaa tokko tahe waa shakkee jennaan dubbiin kun bira gahame. Haati mucaa kanaa bara 2018tti duutee ji’oota meeqa booda,Shii Zhiyaangliin ragaalee maatiinsaa yeroo haatisaa duute mallatteessan irra deebi’ee yoo ilaalu, waan wal-dhahu arga-bakka duwwaa waraqaarra jiru dabalatee jechuu dha. Kanaan galmeen tokkoyyuu qaamni haadhasaa qaama mootummaa naannoo ykn immoo Wiirtuu Arjooma Qaamaa Beejingiif akka kenname hin agarsiisu ture. Miidiyaa Daahzhoongwaang jedhamutti dhimma kana akka hin dubbanneef qarshii guddaa sii kennina akka jedhame tures dubbate. Yeroosi dha dubbiin wayii akka jiru kaniin hubadhe jedha Shii’n. Battaluma sanas qondaalotatti beeksise. Namoonni  qaama namaa daddabarsan jahan kunneen baatii Adolessaa keessa ‘reeffa namaa akka malee gochuun’ irratti murame. Dhimmi kun erga Shii’n miidiyaatti dubbatee booda ifatti bahe. Waggoota dheeraaf Chaayinaan reeffa namoota du’aan adabamanirraa qaama guuruun fayyadamuun ni qeeqamti ture. Haaluma kanaan bara 2015tti gochaan kun kan dhaabbate haatahu malee qondaaloti dhimma kana hordofuun rakkisaaa dha jedhanii turan. Biyyattiin ammallee arjooma uummatarraa argamuun baankii qaamaatti waliitti qabaa jirti. Yeroo dhihootiin asitti lakkoofsi namoota arjoomanii dabalaa dhufeera, akka addunyaatti birqabaan yoo ilaalamu Ispeenitu hunda caala, namoota miiliyoona tokko keessaa 49 ni arjoomu. Bara 2015tti gabaan daddabarsa qaama namaa onlaayinaa guddachaa akka jiru gabaasee ture.


Albuuda baastootni Chaayinaa 18 ta'an lafa jalatti du'an

Televizhiniin mootummaa Chaayinaa albuuda baastootni 18 lafa jalaa osoo hijiirra jiranii gaasii Kaarboon Monoksaayidi miliqee baheen lubbuu dhabuufi kanneen biroo shan achi buuteen isaanii dhibuu gabaase. Taateen kun kan mudate Kibba Lixa biyyattii bakka albuudni dhakaa cilee (coal) itti bahutti dha. CCTV'n akka gabaasetti namni tokko lubbuun baraarameera. Taateen jimaata kaleessaa kun akkamiin akka raawwatame beekuuf qorannoon eegalemeera. Balaa warshaa albuudaan yoo xiqqaate namoonni 14 du'an Doktorri Chaayinaa Covid-19 yaaluun beekamu du’uun lammiilee gaddisiise Chaayinaa keessatti hojii albuuda baasuu irratti ta'iin akka kanaa waan haaraa miti. Rakkoon harki hedduun kan mudatu ammoo of eeggannoo barbaachisaan sababa hin godhamneefi jedhama. Gaaziin darbuu namoota kanaaf sbaba ta'e kan miliqee bahe hojjettootni kun lafa jaraa meeshaa buqqisuuf yeroo yaalanitti akka ta'e CCTV'n gabaaseera. Buuftni amma balaan irra gahe kun ji'oota lamaan darbeeef cufamee ture. Fulbaana darbes naannoo Chongiking jedhamutti ibidaa buufata albuuda baasutti qaqqabeen namootni 16 lubbuu dhabanii ture. Mudde bara 2019' ttis akkassuma Chaayinaa bakka albuudni itti ba'u birootti balaa qaqqabeen anmootni 14 du'aniiru.


Dhukkeen Chaayinaarraa bubbisu ‘Covid-19 fida’ jette Koriyaan Kaabaa

Kooriyaan Kaabaa awwaarri Chaayinaarraa garashiitti bubbisu’’yellow dust’ ykn dhukkee keelloo jedhaniinii waaman, Covid-19  namatti fidaa, manaa hin bahiinaa jettee lammileeshii akeekkachiifte. Dhukkeen keelloo jedhamu kun gammoojjii Chaayinaa fi Mongoliyaarraa gara biyyoota Kooriyaa Kaabaa fi Kibbaatti waqtii muraasaaf bubbisa. Biyyoota Kooriyaa lamaanittuu dhukkeen kun fayya namaa jeeqa jedhamee yaaddoo uumaa ture. Kooriyaan Kaabaa koronaa  dhukkeen kun koronaavaayirasiif akka nama saaxilu himuun namoonni akka mana turan akeekkachisa baaftee. Akeekkachisa kana booda daandiwwaan magaalaa guddoo biyyattii Piyoonyaang Kamisaarraa qabee duwwaa ta’utu gabaafame. Biyya iccitiiin ishee hedduu hin baramne kun kanaan duras koronaavaayirasiirraa bilisa akka taate labsataa turte, xiinxaltoonni garuu fudhama dhabsiisuu. Ta’us biyyattiin ji’a Amajjjii jalqaba bara kanaarra qabdee daangaa cufachuun sochii namootallee daangessiteetti. Dhugaan jirtu garuu dumeessa dhukkeen/awwaarri uumuu fi Covid-19 gidduu hariiroon hin jiru,waanti walitti fidu hin jiru. Haa ta’u malee, biyyattii qofaas miti walitti dhufeenyi gidduusaanii jiraachuu akka danda’u yaada kan dhiyeessaa jiru. Turkimenistaanittis dhukkeetu  vaayirasii fida jedhamee waan yaadamuu,namoonni akka maaskii haguuggatan itti himamuusaa BBC’n mirkaneeffateera. Kunis weerara vaayirasichaa dhoksuufi. Miidiyaan Kooriyaa Kaaaba (KCTV)irratti  lammileen biyyattii hojiiwwan ijaarsaa irratti bobba’an alattii bahanii akka hin hojjanne akeekkachiifamaniiru. Gaazexaan mootummaa biyyattiif afaan ta’ee tajaajilu Rodong Sinmun, duumessii dhukkeen kun uumu akka weerara vaayirasii hamaa fidu hubachuu qabdu jedhee Kamisa hojjattoota hunda akeekkachise. Kana malees, imbaasiin Raashiyaa Piyoongyaang  jiru toora feesbuukiisaarratti akka barreessetti, Ministeerri dhimma alaa biyyatti   dippiloomatoota biyyoota alaa akka manasaanii turan akeekkachisan jedhe. Dhukkeen Covid-19 fidaa? Giddugaleessi to’annoo dhibee Ameerikaa akka himeetti,koronaavaayirasiin ‘’turtii sa’aatiin lakka’amuuf qilleensa keessa turuu danda’a’’jedhe. Namni ala turuudhaan carraan vaayirasichaan qabamuu xiqqaa dha jedhe. Miidiyaan biyyaalessaa Kooriyaa Kaabaa garuu dhukkeen ‘yellow dust’ qilleensaan gara biyyattii seenuun vaayirasicha hidhatti akka hidhata qabutti gabaase. Giddugaleessi to’annoo dhibeewwanii Ameerikaa garuu, sababni ijoon namoonni vaayirasichaan qabamuu danda’aniif nama vaayirasichan qabamee qufa’u, axxifatuu fi haasa’utti dhiyaachuun carraa vaayirasichaan qabamuf akka nama saaxilu hime. Miidiyaaleen Kooriyaa Kibbaas dhukkeen ‘yellow dust’  koronaavaayirasiif namatti dabarsa yaada jedhu fudhatama dhabsiisaniiiru.


Hii Jaankuyiin 'qaccee sanyii daa'mmanii yeroo jaqabaaf natu gulaale' jedha

Saayintistiin Chaayinaa seenaa keessatti yeroo jalqabaaf qaccee sanyii  ijoollee isa dura turerra sororsuun foyyeesseera jedha. Kora dhimma qaccee sanyii ilaallatu Hoong Koongitti adeemsifameen Heejaankuyiin qaccee sanyii daa'mman dubaraa lakkuu jijjiiruun akka isaan HIV walitti hin dabarisne taasisuu kooti 'nan boona' jedheera Hojiin inni dhiyeesse kuni garuu hanga yoonaa hin mirkanoofne. Isa inni qaccee sanyii nan gulaala jedhu saayintistoonni baayyee balaalefataniiru. Hojiin qaccee sanyii gulaaluu kuni Chaayinaa dabaltee biyyoota baayyeetti dhorkameera. Yunivarsiitiin Saayinsiifi Teekinoolojii Chaayinaa Sheenzen ''waa'ee dhimmichaa 'quba hin qabu nan qorachiisa.'' Hiin ji'a Guraandhala irraa qabee boqonnaarra ture jedheera. Hiinis qoranicha qarshii kootiinan hojjedhee jedheera. Hiin daa'imman lakkuu ''Luuluu'' fi ''Naanaa' jedhaman qacccee sanyii isaanii jijjire fayyaa dhalachuu isaanii beeksiseera. Cimdooliin kudha saddeet- Abbaan kan HIV dhiiga keessa qabu fi haati kan hin qabne yaalii kana fudhachuuf galmaa'aniiru. Jedheera. Saayintistichi 'daa'imni garaa keessa jiru' ammas kan qacceen sanyii gulaaleera jedheera. Isa waa'ee qaccee  sanyii daa'imman gulaae jedhe fudhanneerra. Garuusaayintistichi akkaataa qaccee sanyii kana akkatti gulaalu feccee tokko tokko himuu qaba kana immoo hin goone kanaaf isa amanuun nu rakkisa. Ragaa inni dhiyyeesu murtaa'aa dha, namoota hojii koo ilaalaniiru jedhus maqaa dhahuu hin fedhu jedhaniiru. Meeshaan qaccee sanyii ittiin gulaalan kan Crispr jedhamu haaraa miti kan bara 2012 kalaqame dha. Meeshichi maqasii molakilaarawaa fayyadamee qaccee sanyii keessaa kutuun kanbiraatii bakka buusa. Qaccee sanyii gulaaluun dhukkuba sanyiidhaan daddarbu hambisuuf fayyada kunis sanyii sadarkaa micireetti jiru haquun yookiin geeddaruun raawwatama. Ogeessonni gama biraan gulaalliin kuni labata sanyii gulaalame irraa dhalatu miidhuu danda'a jedhu. Qorannoon saayintist Hiin beektota baayyeen qeeqamaa jira. Saayintistoonni Chaayinaa baayyeen qorannoosaa miidiyaa hawaasummaarratti  balaalefachuun mallattooo walitti qabaa jiru. Seera Chaayinaatiin dhorkaa tahuusaa ministeerri itti aanaa Saayinsiifi Teekinolojii Xu Nanping dubbataniiru.


Covid19: Gareen hojjattoota balalii Chaayinaa daayiparii akka kaawwatan gaafataman

Qaamni aviyeeshinnii Chaayinaa to'atu balaa Covid-19 gama mana fincaanitiin dhufu hambiisuuf hojjattoonni garee balaliinsaa daayiparii fincaanii akka kaawwataniif yaada dhiyeesse. Gorsi daayiparii irratti kennamee kunis qaama qajeelfama haaraa meeshaalee ittisa dhuunfaa daandiiwwan qilleensaati. Qaamni to'ataan kunis yaanni kuni balaliinsa xiyyaara chaartarii bakkeewwan balaan Covid-19 olaanaan jiruutti hojiirra akka olfamuu himeera. Sadarkaadhuma addunyaattu daandiiwwan qilleensaafi buufataalee xiyyaaraa imaltoonni akka gara balaliinsaatti deebii'an gochuuf haala hojimaata isaanii irratti jijjirama olaanaa taasisaa jiru. Bulchiinsi Siivil Aviyeeshinii Chaayinaa daandiiwwan qilleensaa akka tatamsa'ina koronaavaayirasii ittisaniif qajeelfama fuula 49 keessatti gorsawwan akka hojiirra oolan gaafate tarreesseera. Yaadni daayiparii fincaaniitti fayyadamu kunis balaliiwwan chaartarii bakka namoota miliyoona keessaa namni 500 ol vaayirasichaa itti qabameettiifi achiirraa taasifamutti hojiirra olfama. Gorsi gareen balaliinsaa maaskii, gilaavii harkaa, barneexaa, manaxxirii, uffata ittisaa gatamuufi haguuggii kophee akka kaawwatan jedhus kan dursaan kaa'amee keessaayi. Industiriin aviyeeshinii addunyaa dhiibbaa weerarichi imala irraan gahee irraa bayyanachuuf yaalii taasisaa jira. Tarkaanfiiwwan haaraan balaliinsaaf kaa'amanis haaluma biyyaatti gargari. Muraasni isaanii yoo xinnaate daandiiwwan qilleensaa teessuma tokko imaltoota jidduutti duwwaa akka dhiisan gaafatamu. Kaan ammoo tibba balaliinsaatti maaskii kaawwachu dirqama taasisaniiru.


Sababa Covid-19'n dinagdeen Chaayinaa 2028tti kan Ameerikaa ni caala jedhame

Diinagdeen Chaayinaa bara 2018tti Ameerikaa kan addunyaarratti dinagdee olaanaa qabdi jedhamtuu akka dursu gabaasni tokko ifa taasise. Kunis kan kana dura Chayinaan guddinaan Ameerikaa caalu dandeessi jedheen tilmaame 2033 durseeti jedhame. Jidduugalli qorannoo Dinagdeefi Daladalaa UKtti bu'ureeffatee tokko akka ibseetti, haalli Chaayinaan Covid-19 itti dandamatte guddinni dinagdee ishee akka saffisuu akka taasise hima. Faallaa kanaa ammoo Ameerikaafi biyyoonni Awurooppaa akka hubaman kaaseera. Gama biraatiin ammoo qoranichi Hindiin bara 2030'tti addunyaarratti biyya qabeenya olaanaa qabaachuun sadaffaa taati jedheera. Jiddugalli qorannoo kunis bara hunda baatii Muddee 26'tti tilmaama dinagdee baasa. Chaayinaan biyya Covid-19 keessatti mul'ate kan jalqabaa taatulleen haala gaariin dhukkubicha to'achu dandeessee jirti. Kana jechuunis tarkaanfii atattamaafi cimaa fudhachuun weeraricha to'atte. Biyyoonni Awurooppaa garuu namoonni manaa akka hinbaane uggura kaa'uun dinagdee isaaniirra miidhaa olaanaa qaqqabsisuu danda'an jedha dhaabbatchi. Dinagdeen biyyoota heedduu weerarichaan walqabatee baayyee yoo miidhamu, Chaayinaan ammoo siriiyyuu bara kana parsantaa lamaan gddina galmeesiifti jedhameeti eegama. Faallaa kanaa ammoo dinagdeen Ameerikaa sababii weerarichaatiin baayyee miidhameera. Akkasumas nammoonni kuma 300 ol dhukkubichaan lubbusaanii yoo dhaban, kanneen miliyoona 18.5 ta'an vaayirasichaan qabamuutuu mirkanaa'e. Ameerikaan miidhaa weerarichi dinagdee isheerraan gaheef deeggarsa taasisuun dandamachuuf yaadduulleen, qondaaltoonni siyaasaa irratti waliigalu diduun isaanii tarii miidhama dinagdee cimaa hordofsiisu akka danda'u yaadama. Kunis dhuma bara kanaatti lammiilee Ameerikaa miliyoona 14 ta'an hojii hinqabne deeggarsa malee hambisuu danda'a jedhame. Qorannoon kun akka jedheettis Ameerikaafi Chaayinaan baroota dheeraaf olaantummaa dinagdee to'achuuf wal morkaa turan. Amma garuu jijjiramoota koronaavaayirasiin walqabatanii umaman hordofee Chaayinaan olaantummaa dinagdee addunyaa akka qabatu mul'isa. Qorannichi akka jedheetti, dinagdeen Ameerikaa Covid-19 booda baroota 2022-2014'tti parsantaa 1.9n ni guddata. Isaan booda ammoo parsantaa 1.6 gadi bu'a. Faallaa kanaan ammoo qabeenyaan Chaayinaa hanga bara 2025'tti parsantaa 5.7n gddata. Baroota 2016'n booda ammoo parsantaa 4.5n guddata jedha raagni gabaasa bahe. Bara 2000tti gaheen dinagdeen Chaayinaa sadarkaa addunyaatti qabdu 3.6 ture. Bara  kana garuu gara 17.8tti ol guddateera. Bara 2023tti ammoo Chaayinaan biyya galii olaanaa qabdu akka taatuu dura taa'aa Ittaanaan jidduugala qorannoo kanaa Daagilaas Maakwiiliyaamsi ni dubbatu. Gama biraatiin ammoo guddiinni dinagdee Chaayinaa akka biyyaatti kan Ameerikaa akka caalu yoo tilmaamame illeen, galiin lammii Chaayinaa tokkoo kan lammii Ameerikaa tokkoon wal biratti yoo madaalame hangas mara guddina agarsiisuu dhiisu danda'as jedhameera. Raaguu biraatiin ammoo: Bireegzitiin booda dinagdeen UK miidhaa bara 2020 booda bara 2021-25tti waggaatti parsantaa 4 guddachuun, bara 2026-30 ammoo parsantaa 1.8tiin guddata jedhameera. Indiyaan bara 2019'tti akka biyya dinagdee guddaa qabaachuun UK caaltee sadarkaa shanaffaa qabattee turte. Haata'u malee, sababii weerarichaatiin deebiistee boodatti hafte. Hanga bara 2024ttis deebiiste dursuu hindandeessu jedha qorannichi. Dinagdeen Indiyaa bara 2027tti dinagdee Jarmanii, bara 2030tti immoo kan Jaappaan ni dursas jedhameera.


Koroonaavaayiras: Diinagdeen Chaayinaa miidhaa Covid-19 irraa bayyaannachuu itti fufe

Chaayinaan gabaasa haaraa baasteen diinagdeen ishee dhiibbaa weerara Covid-19 irraa bayyaannachuu itti fufuu beeksiste. Ji'oota afur Waxabajjii kaasee hanga Fulbaanaa jiran keessatti ji'oota walfakkaatoo bara 2019 wajjiin wal bira qabaan yeroo ilaalamu, kan baranaa fooyya'aa ta'uusaati mootummaan Chaayinaa kan gabaase. Biyyattiin ji'oota afran kana keessatti guddinna dhibbeentaa %5.2 galmeessuu akka dandeessu eegamus, kan milkeessuun danda'ame garuu %4.9. Wayita weerarri Covid-19 diinagdee addunyaa laamshessee jiru kanatti, Chaayinaan guddinna omishaalee waliigala biyya keessaa dadammaqsuun diinagdee addunyaa bayyanachiisuuf adda durummmaan socho'aa jirti. Guddinni ji'oota afurii kun jalqaba bara kanaa wayita weerarichi eegalurraa wajjinni yoo walibira qabamu akka milkaahinattis ilaalama Ji'oota jalqabaa sadii bara kanaatti diinagdeen biyyattii dhibbeentaa 6.8'n gadi bu'ee ture. Kanaaf sababa kan ta'e ammoo to'annoo weerara dhibee Koroonaa Vayirasiif jecha uggura warshaalee biyyattii hundarratti labsameedha. Chaayinaan gabaasa guddina diinagdee nuusa waggaan safaruu erga eegalte bara 1992 eegalee, guddinna tilmaamamen gadi yeroo galmeessitu kan ji'oota jalqabaa bara kanaa kan jalqabaa ture. Gabaasni Wiixata gadhiifame kun Chaayinaan saffisaan bayyaannachaa akka jirtu kan agarsiisuudha. Haata'u malee ogeeyyiin yeroo mara dhugummaa ragaalee mootummaan baasuu ni shakku. ''Lakkoofsi ibsame badaadha jedhee hin amannu, hojii uumuun Chaayinaa keessatti tasgabba'aa ture. Kanaanis fayyadamni meeshaalee dabaleera,'' jedhu Ikoonomistiin Chaayinaa ING kan Hong Koong jirutti hojjetan Iriis Paang. Daldalli Chaayinaa kan ji'a Fulbaanaas biyyattiin bayyanachaa jiraachuu isheef agarsiiftuu ta'eera. wagga darbe yoona waliin yoo walbira qabamu alergiin dhibbeentaa 9.9 yoo dabalu, bittaan meeshaalee alaa galaniis dhibbeentaa 13.2 guddateera. Chaayinaan waggoota 20 darbaniif giddugalaan waggaatti guddina diinagdee dhibbeentaa 9 galmeessaa kan turte ta'us, dhiyrenya kana guddinni kun hir'isaa jira. Sababa weerara Covid-19'n diinagdeen ishee yeroo miidhamu kanattis morkattuu ishee US waliinis daldala wantoota ilaallataniin lolatti jiru. Sababa weerara kanaan imalli idila addunyaa daangeffamus Chaayinaan bara baraan imala ayyaana guddicha guyyoota saddeetiif kabajju irraa galii guddaa argatti. Ayyaana ji'a Onkololessaa keessa kabajamu kanaaf lammiileen Chaayinaa miiliyoonaan lakkaawaman ni socho'u. Bara darbe qofa tibba ayyaana kanaatti imala miiliyoona 637 taasifamerraa galiin doolaara biiliyoona 50 ol ta'u argameera.


Koronaavaayiras: Sababa weerara Covid-19 daldalli addunyaa qabbanaa'us kan Chaayinaa garuu guddachaa jira

Biyyoonni dureeyyiin biroo dhiibbaa koronaavaayirasiin qaqqabsiiseen yeroo rakkachaa jiranitti Chaayinaan garuu gama daldalaatiin guddataa jirti. Ji’a Fulbaana keessa al-ergiin biyyattii %9.9 yoo guddatu, daldalli gara biyyatti galchitu ammoo %13.2n dabaluu agarsiisa ragaan jiru. Biyyoonni diinagdeen isaa guddaa ta'e biroo hedduun sababa uggura Covid-19 haalan miidhamu jedhamee eegama. Ragaan kunis diinagdeen Chaayinaa sababa koronaavaayirasiin miidhamee ture saffisaan bayyanachuu mul’isa. Chaayinaan biyya namni yeroo duraaf koronaavaayirasiin qabame itti galmaa’eedha. Biyyattiinis bara darbe ture namni jalqabaa koronaavaayirasiin qabamuusaa kan ifa goote. Biyyi diinagdeen addunyaarraatti sadarkaa lammaffa irratti argamutu kun yeroo uggurri Covid-19 labsame ji’oota jalqabaa sadii keessatti diinagdeen ishee haalan gad bu’ee ture. Chaayinaan boodarra ji’a Adoolessa keessa kufaatii san irraa bayyanachuu jalqabde. Xiinxaltoonni akka jedhanitti, daldala kufaatiirraa bayyanachuu kan jalqabde fedhiin idil-addunyaa gama meeshaalee elektirooniksii mana keessaa, meeshaalee fayyaafi uffannaa, meeshaalee of eeggannoo dhuunfaa (PPE) haalan waan dabaleef jedhaniiru. Ta’us garuu wantoonni namoonni barbaadan kunneen hir’achuu danda’u jechuun akeekkachiisu. Hamma ji’a Fulbaanaatti wantoota gara alaa ergaman, akkasumas gara biyyaa seenan irraa Chaayinaan doolaara Ameerikaa tiriiliyoona 3.4 argateetti. Kunis diinagdee biyyattii jalqabbii weerara koronaavaayirasiin kufee turerraa akkka bayyanattuuf ishee gargaareera. Ji’a Hagayya keessa diinagdeen Jappaan saffisa guddaan kufuunsaa gabaafameera, kunis gartokkeedhaan wantoota gara alaa ergaman irratti kufaatiin waan mudateefi. Diinagdeen US ji’a Adoolessa keessa kufaatii waggoota kudhan keessatti ishee hin mudannetu mudate. Gama biraatiin, Dhaabbanni Maallaqa Addunyaa (IMF) kufaatiin diinagdee idil-addunyaa ji’a Waxabajjii keessa raagamee gad ta’uu akka danda’u tilmaamsaa kaa’eera. Ta’us garuu addunyaan ammallee kufaatii diinagdee guddaa keessa jirti, akkasumas haalli hamaan diinagdee mudachuu danda’u “kan to’atamuudha” jedheera. Kufaatiin diinagdee biyyoota guddatan ji’a Ebla-Adoolessaa mudate akka IMF tilmaametti hamaa hin turre. Chaayinaan gara guddinaatti deebi’uunshee hamma eegamee ol jabaadha. Jalqabarratti weerara koronaavaayirasiin miidhamtullee amma guddinni daldalashee dabalaa jira. Chaayinaan waahila daldalaa ishee guddittii Waldaa Biyyoota Kibba baha Eezhiyaati, kunis Maaleezhiyaa fi Singaappuur dabalata. Maamiloonni ishee gurguddoon itti aanan ammoo Gamtaa Awuroppaa fi Ameerikaadha jedha Bulchiinsi Waliigala Gibiraa biyyattii. Chaayinaa keessatti hamma ammaatti namoonni 90,858 Covid-19 yoo qabaman, 4,739 ammoo du’aniiru jedha ragaan Yunvarsiitii Joons Hoopkinsi.


Chaayinaan faana USSR fi USA hordofuun Addeessarraa dhagaa fiduufi

Erga bara 1970'oota as yeroo jalqabaaf Chaayinaan Addeessa yookiin ji'arraa dhagaa fiduufi. Xiyyaarri 'Chang'e-5' jedhamtuufi namni keessa hin jirre ergama kanaaf gaafa Kibxataa furguggifamti. Dhagaan ishiin fidduus maddaafi bu'uura ji'aa baruuf dandeessisa jedhameera. Yaaliin walfakkaataa bara 1976, xiyyaara Sooviyeetii 'Luna 24' jedhamtuun taasifameera. Yaaliin qorannoo tibbanaa yoo milkaa'e, US fi USSR'tti aantee Chaayinaan biyya sadaffaa dhagaa lunar yookiin dhagaa ji'arra jiru argachuuf biyya yaalii taasiste taati. Xiyyaarri 'Chang'e - 5' jedhamtu waaqa ji'a Chaayinaa duriirraa kan moogga'edha. Yaaliin kanaan Chaayinaan dhagaa kiloogiraama lama ta'u fiduuf karoorfatteetti. Bakki dhagaan walitti qabamus, bakka kana dura bira hin gahamnedha jedhameera. Kana dura Raashiyaan yaalii taasisteen bara 1976'tti giraama 170 walitti qabde. Duulli Appoloo Ameerikaan taasifteenimmoo dhagaafi biyyoo kiloogiraama 382 fiddeetti. Yaaliin amma Chaayinaan taasifamu jiini yeroo hangamiif volkaanoo akka qabaataa turte, akkasumas kaan sirriitti hubachuuf dandeessisa jedhamee abdatameera. Chaayinaan yeroo jalqabaaf ji'arra kan qubatte bara 2013 ture. Waggaa kudhan keessammoo Maarsirraa saamuda walitti qabuuf karoora qabatteetti.


US-Chaayinaa: Pirezedant Tiraamp herrega baankii Chaayinaatii qabaachuu amanan

Kampaaniiwwan Ameerikaa gara Chaayinaa deemuun biizinasii hojjechuu hadheeffataniin mormuun kan beekaman Pirezedant Doonaald Tiraamp, ofii isaatiif baankii Chaayinaa keessatti herregaa baankii akka qaban amanan. Akka gaazexaan Niiwu Yoork saaxiletti, Tiraamp herrega baankichaa manaajimantii Tiraamp Internaashinaal Hoteeliif yoo ta'u, bara 2013 hanga 2015tti gibirri akka itti kaffalame mul'isa. Dubbi himaan Tiraamp akka jedhetti, herregni kun kan banameef carraa misooma hoteelaa Eeshiyaa keessa jiru ilaaluudhaaf jedhameeti malee, wanta biraatiif miti jechuun wakkaateera. Herregni baankii Chaayinaatti Tiraamp qaban kun argamuun gara fuula duraatti qeequmsa irratti kaasuullee mala. Gaazexaan beekamaa kun waraqaa gibiraa Tiraamp argachuu hordofee ture kan lakkkoofsa herrega baankichaa bira ga'uu kan danda'e. Tiraamp wayita pirezedantii ta’utti gibira mootummaa Federaalaatiif bara 2016 fi 2017 $750 keessa $750 qofa kaffaluu gaazexaan kun kanaan dura gabaasee ture. Herrega baankii Chaayinatti banatan kanaan garuu gibirri $188,561 kaffalameera. Tiraamp filannoo pirezedantummaa  gaggeeffamaa jirurratti morkataasaanii kan ta’an Joo Baayidan imaammata Chaayinaarratti hordofan ilaalchisuun ni qeequ. Kaffaltiin gibiraa Joo Baayidan garuu kan hojiiwwan bizinasii Chaayinaatti hidhata qabaachuu agarsiisu hin jiru. Ogeessi seeraa dhaabbata Tiraamp Alan Garten, gabaasa Niwuyoork Taayims baase kanaan, ‘’guutummaatti tilmaamaafi sirrii kan hin taane,’’ jedheera. Bulchinsi Tiraamp Intarnaashinaal Hoteel, "waajiraalee isaa US keessa godhachuun herrega baankii Chaayinaatti kan banameef gibira bakka sanaa kaffaluuf jedhameeti,"  jedheera. "Hojiin daldalaas ta'e waligalteen mallatteeffame ykn hojiin bizinasii hojjatame hin jiru, kanaaf bara 2015 irraa kaasee waajirichis hojiitti hin jiru," jedhe Aab Garten. ‘’Herregni baankii kanaa akkuma banametti kan jiru ta'ullee,  dhimma biroo kamiifiyyu kan hin oolle," ta'uu Niwuyoork Taayimsitti hime. Pirezedantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp  fedhiiwwan bizininasii eegsifachuu barbaadu Ameerikaafi biyyoota kaanittis ni qaba. Niwuyoork Taayims akka gabaasetti, Tiraamp baankiwwan biyyoota akka Chaayinaa, Biriteen fi Ayerlaandii qaba. Hagayya darbe keessa Tiraamp dhaabbilee daldalaa Ameerikaa  warshaaleesaanii Chaayinaa keessaa baasaniif gibira akka hir’isuu barbaadu himee ture. Gama kaaniin ammoo kanneen carraa hojii Chaayinaatti uuman waliigaltee mootummaa wajjin qaban irraa kaasuuf dorsisaa ture. Haasaa isaa keessatti garuu carraa hojii miliyoona 10 ji’oota 10 keessatti uumuun, ‘’Chaayinaa irratti hirkachuu ni xumuraa" jechuun himee ture.


Chaayinaan dhimma hidhaa gaazexessituu Bloomberg irratti jiddu galumsa akeekkachiste

Chaayinaan to'atamuun gaazexessituu madda oduu 'bloomberg' jedhamuuf hojjattu ''dhimma keessoo'' kiyya jechuun jiddu galiinsa kaanii akeekkachiifte. Lammiin Chaayinaa Haazee Faan, nageenya biyyaa balaarra buusteetti jedhamuun aanga'ootaan himatamun torban darbe to'annaa jala oolfamte. Gamtaan Awurooppaa (EU)n gaazeexeessitoota sababii gabaasa hojjataniin walqabatee to'ataman akka gadhiiftuuf Chaayinaa gaafateera. EU'n ibsa Sanbata baaseen, aanga'oonni Chaayinaa gaazexessituu Faan ''yoo kan barbaachisu ta'e qoricha akka argattu gochuu, abbaa alangaa isheen feetu akka argatuufi maatiin akka wal agartuu'' taasisuu qabu jedheera. Kilabiin Gabaaftoota Biyya alaa Chaayinaa (FCCC) midiyaaleen idil-addunyaa hojjattoota isaanii Chaayinaa irratti hirkatu jechuun deeggarsa isaa ibseera. Haa ta'u malee, Imbaasiin Chaayinaa kan EU keessaa ''Faan sochiiwwan yakka nageenya biyyaa balaarra buusuu keessatti hirmaachuun argamtee'' jechuun deebii kenneera. Itti dabaluunis eenyummeessa WeChat isaa irratti, dhimmichi haaluma seeraatiin qoratamaa jiraachuufi mirgoonni Faan gutummaatti eegameers jedhe. Dhimmi kunis ''gutummaatti dhimma keessoo Chaayinaa waan ta'eef biyyi ykn dhaabbanni biraa kamu gidduu galuuf mirga hinqabu,'' jedheera. Gaazexessituu Faan bara 2017 kaasee Bloomberg kan hojjataa jirtu yoo ta'u, isaan dura madda oduu Rooyitars, CNBC, Al Jaazeerfi CBSfa'iif hojjataa turte. Gaazexessituun kun gaafa Muddee 7 erga gulaalaa ishee waliin haasofteen booda battalumatti wayita qondaaltoota nageenyaa uffata idilee uffataniin dabaalamte gamoo irra jiraatu keessaa qabamtee fudhatamu argamte. ''Waa'ee ishee baayyee yaaddofneerra. Haala jiru sirriitti hubachuufis aanga'oota Chaayinaa waliin haasa'aa jirra,'' jette dubbi himtuun Bloomberg kan Niiw Yoorkiitti bu'uurreffate. Ishee gargaaruufis waan danda'ameef hunda akka raawwatan dabalun himte. FCCC gama isaatiin Faan maaliif akka hidhamte ilaalchisee aanga'oota irraa ibsa gaafataa turre jedhe. Gaazexessituu Faanis bara kanatti aanga'oota Chaayinaatiin rakkinni mudachuun kan jalqabaa miti. Jalqaba 2020tti walitti dhufenyi Waashingtan waliin qabnu badeera jechuun riipportaroonni Niiw Yoork Taayims, Z Waashingtan Poost fi Barruu Weel Istriitiif hojjatan guyyoota muraasa keessatti hayyama midiyaasaanii akka deebiisan taasifamaniiru. Hagayya keessa ammoo aanga'oonni Chaayinaan gaazexeessaa Awustiraaliyaa kan Chaayinaatti dhalate, Cheeng Leeyi kan miidiyaa motummaa Chaayinaa CGTN hojjatu, dhimma nageenyaa jedhuun hitee jirti. Fulbaan keessa ammoo, gabaastoonni Awustiraaliyaa lama erga Ministeera nageenyaa motummaatiin gaaffiin dhiyaateefiin booda battalumaan Chaayinaa bahaniiru. Hong-Koong keessatti ammoo deegaraan midiyaa dimokraasiifi daldalaa beekamaan Jeemii Laayi jalqaba baatii kanaatti 'seera nageenya biyyaa' mormiisiisaa jalatti himatameera.


Covid-19: Talaalliin Chaayinaa 'yaaliirra jiru milkaa'ina gaarii agarsiise'

Chaayinaatti talaalliin koronaavaayirasii yaaliirra jiru otoo yaaliin isaa hin goolabamiin bu’a qabeessaa jedhame. Talaalliin milkaa’aadha jedhame kun sadarkaa yaalii isaa xumuraa irra otoo hin qaqqabin, sadarkaa giddugaleessaarra kan argamudha. Addunyaarratti qorannoowwan hedduun gaggeeffamaa kan jiran wayita ta’u, talaalliiwwan muraasa qofaatu sadarkaa yaalii xumuraarra qaqqabe. Qorattoonni muraasni akka mirkaneessanitti, talaalliin Sinovaak Baayooteeknolojiin oomishame, namoota 700 irratti yaalamee, madinummaa qaamaasaanii vaayirasicha qolatu saffisaan dammaqsuu danda’eera. Oduun kun kan dhaga’ame, Awurooppaa fi Ameerikaatti dhaabbileen talaallii Covid-19 oomishan, kanaan dura haala hin baratamneen talaalliin sadarkaa xumuraa milkaa’aa ta’uun isaanii wayita ibsamettidha. Talaalliiwwan sadii biyyoota Ameerikaa, Jarmanii fi Raashiyaatti hojjataman, yaaliin isaanii %90 tti dhiyaatu milkaa’aa ta’uusaa namoota kuma kudhanitti lakka’aaman irratti erga yaalanii booda ragaalee barbaachisoo baasaniiru. Akkuma biyyoota addunyaa birootti Chaayinaanis talaallii koronaavaayirasii hojjachuuf dorgommiirra jirti. Kaampanoonni talaallii oomishan talaallicha sadarkaa sadaffaa fi isa xumura irra qaqqabsiisaniiru, kunis kan talaallii Sinovaak Baayoteeknolojiin hojjatu ni dabalata jechuudha. Haa ta’u malee, akka firiin qorannoo talaalliwwan kanaa barruu dhimma saayinsiirratti maxxanfamu ‘Lancet’ jedhamurratti bahetti, talaalliwwan afur keessaa tokko qofatu firiin yaalii isaanii sadarkaa lammaffaa fi sadaffaan isaanii barame. Gabaasichi akka eerutti, talaalliin Sinovaak Baayoteeknolojiin oomishu CoronaVac saffisaan humna qaamni dhibee ittiin ofirraa qolatu dammaqsuu danda’eera. Qorannoon kun garuu ji’oota Eblaa fi Caamsaa bara kana keessa kan gaggeeffame ta’ullee, milka’innisaa hangam akka ta’e hin ibsamne. Waraqaa qorannoo kana kan ogeeyyii barreessan keessaa ogeessi Zu Fengasayi jedhaman akka jedhanitti, yaali sadarkaa jalqabaarratti namoota 144 hirmaachisuu fi sadarkaa lammaaffaarratti immoo namoota 600 hirmaachisuun talaallichi ''wal’aansa yeroo muddamaaf akka kennuun danda’amu,'' firii talaallichaa ilaalleera jedhan. Haa ta’u malee ragaan yaalii talaallichaa sadarkaa sadaffaan amma yoonaatti hin maxxanfamne. Chaayinaatti weerarri vaayirasichaa to’atamuun kan gabaafame yoo ta’u, talaalliiwwan Chaayinaan hojjattu afran isaanii yaaliisaa sadarkaa gara xumuraatti dhiyaatan biyyoota akka Paakistaan, Sa’ud Arabiyaa, Raashiyaa, Biraazil fi Indoonezhiyaa keessatti yaalamaniiru. Ragaaleen akka agarsiisanitti namoonni 60,000 tti dhiyaatan Sadaasa, bara 2020 irraa qabee talaallicha fudhataniiru. Yaaliin talaallii Sinoovaak Baayoteeknolojiin biyya Biraazilitti gaggeessaa ture torban darbe keessa yeroo muraasaaf addaan citee garuu deebi’ee eegalameera. Namni yaalii talaallichaarratti hirmaate tokko du’uun erga gabaafamee booda kan adda cite yoo ta’u, duuti namtichaa talaallicha wajjin hidhata akka hin qabne erga baramee booda eegalame. Amma yoo xiqqaate talaalliwwan sadii hojjattoota vaayirasichaaf saaxilamuummaa cimaa qabaniif kennamuun eegalameera. Talaalliwwan kana keessaa tokko ji’a Waxabajjii, bara 2020 keessa miseensota waraana biyyattiif akka kennamu eeyyamameera.


Suuraa sobaa maxxansiteef Chaayinaan Awustiraaliyaa dhiifama hin jedhu jette

Suuraa sobaa waa'ee Awustiraaliyaa maxxansiteef Chaayinaan dhiifama hin jedhu jette. Kana dura 'Chaayinaan dhiifama na haa gaafattu' jette Awustraaliyaan himtee turte. Chaayinaan garuu yakka waraanaa loltoonni ishee Afgaanistaan keessatti rawwatan irra Awustraaliyaan "xiyyeeffanaa uummataa jijjiiruuf" yaalaa jirti jechuun himatte. Dabalataanis Awustraaliyaan " haariroo biyyoota lamaan jidduu jiru hammeessa jirti jechuun Chaayinaa himachuu barbaaddi" jetti Beejing. Kibxata Imbaasiin Chaayinaa Awustiraaliyaa jiru dhiifama utuu hin gaafatin qeeqa biraan ibsa kenneera. Fuula Tiwitaraa aangawaa mootummaa gubbaatti suuraa sobaa yommuu loltuun Awustraaliyaa daa'ima Afgaan ajjeessu agarsiisu maxxanfamnaan, Chaayinaan dhiifama na gaafachuu qabdi jette Awustraaliyaan. Ibsa TV irratti kennaniin Ministirri Muummee Iskoot Moorisan Chaayinaan suuraa ''sukkaneessaa akkanaa” maxxansuu isheef ''qaana’uu qabdi” jedhaniiru. Kun kan ta’e yemmuu waldhabdeen siyaasaa biyyootii lamaan jidduu jiru guddachaa dhufettidha. Suuraan kun himmannaa yakka waraanaa loltoota Awustiraaliyaa irratti dhiyaachaa jiruun kan wal qabatedha. Kibxata Imbaasiin Chaayinaa Awustiraaliyaa jiru dhiifama utuu hin gaafatin qeeqa biraan ibsa kenneera. "Gorsi nuti kenninuu Awustiraaliyaan looltoota ishee yakka kana Afgaanistaan keessatti raawwatan akka isaan seeratti dhiyeessuun, namoota yakka Kanaan miidhamaniif haqa akka kennitudha," jedha. Akeekkachiisa: Odeessi kun suuraa miira namaa jeequu malu of keessaa qaba. Jalqaba ji’a kanaatti loltoonni Awustraliyaa 25 bara 2009 fi 2013 gidduutti ajjeechaa lammilee nagaa Afgaan keessa harka qabaachuu isaanii ragaan argamee ture. Argannoon Humna Ittisaa Awustraliyaan (ADF) dhiyaate kun namoota hedduu guddaa kan dheekkamsiise yoo ta'u, amma poolisiin qorannoo eegaleera. Wiixata, dubbii himaan Ministeera Dhimma Alaa Chaayinaa Lijiyaan Zawoo fuulaa Twiitaraa isaa irratti, suuraa soobaan hojjatamee yemmuu loltuun Awustraaliyaa haaduu morma daaa'imaatti qabee jiru mul’isu maxxanseera. Daa’imni kun akka hoolaatti yemmuu qabamtee jirtu agarsiisa. Dhaabbati Biroodkaastii Awustraaliyaa shakkii hin mirkanoofne kan looltoonni Awustiraaliyaa dargaggoota Afgaan lama haaduun ajjeessanii jedhu sana ibsuuf kan ba’e fakkaata jedha. Ta’us maxxansi Tiwitaraa Chaayinaa kun: ''Ajjeechaa loltoonni Awustiraaliyaa lammilee nagaa Afgaan fi hidhamtoota irratti gaggeessaniin naaneerra. Gocha akkanaa guddaa balaaleffanna, itti gaafatummaan akka gaafatamaniifis waamicha dhiyeessina,'' jedha. MM Moorisan ammoo maxxaansi kun, ''hedduu sukkanneessaa, kan nama aarsuu fi kan akka arrabsoo ta’edha,'' jedhaniiru. ''Mootummaan Chaayiinaa maxxansaa kanaan qaana’uu qaba,'' jedhan. Dabalataanis maxxansichi ‘oduu sobaadha’ jechuun Tiwiitarri akka fuulicharra kaasuuf Awustiraaliyaan gaafateera. ''Suuraa sobaafi kan humna waraanaa keenya salphisudha,'' jedhan Aabba Iskoot.


Covid: WHO vaayirasichi Chaayinaa Wuhaanitti akkamitti akka eegale qorachuufi

Saayintistoonni idil-addunyaa 10 Covid19 maalirraa akka ka’e qorachuuf gara magaalaa Chaayinaa Wuhaanitti ji’a dhufu imaluuf akka jiran Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa beeksise. Chaayinaan qorannoon walabaa gaggeeffamusaa hin mormine, Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa garuu biyyattiin magaalicha dhaquu akka eeyyamtuu ji’oota darban gaafataa ture. Koronaavaayirasiin jalqaba gabaa Chaayinaa bineensonni itti gurguraman Wuhaan irraa ka’uu hin oolle jedhameetu yaadama ture. Madda vaayirasichaa barbaaduun garuu, Ameerikaa fi Chaayinaa gidduutti muddama uumees ture. Bulchiinsi pireezidantii Ameerikaa Doonaald Tiraamp kanaan dura Chaayinaan madda vaayirasichaa dhoksuuf yaalti jechuun himataa turani. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa qorannicha kan gaggeessuuf biyya tokko ittin balaaleffachuuf otoo hin taane, weerarri vaayirasii fuulduratti akka hin uumamne ittisuufi jedhu ogeeyyii qorannoo garas imaluuf jiran keessaa tokko APtti yoo dubbatan. ‘’Dhugaan jiru, biyya balleessaa raawwate barbaadu miti,’’ jedhan Faabiyaan Liindirtiz ogeessii jaarmiyaa Roobert Kooch. Dr Liindirtiz ‘’waan ture hubannee, ragaarratti hundaa’uun sodaa fuulduratti jiru akka hin uumamne hir’isuufi’’ jedhan. Ogeessi kun kaayyoon qorannoon kun barbaachiseef yoom vaayirasichi tamsa’uu akka eegalee fi Wuhaanitti jalqabuufi dhiisuu isaa qorachuuf akka ta’ellee himaniiru. Itti dabaluun, ergamni qorannoo kun torban afur ykn shaniif tura jedhaniiru. Guyyoota gara jalqabaarratti vaayirasichi gabaa Wuhaan "wet market" jedhamee beekamutti argamutu amanamaa ture. Bakka kanatti bineensarraa gara namaatti darbuu hin oolle jedhame yaadni dhiyaataa ture. Ogeeyyiin garuu, achitti tamsa’uu vaayirasichaa qofa amanu. Gabaasni miidiyaaleen Chaayinaa tibbana qabatanii bahan sirumayyuu Covid-19’n jalqaba Chaayinaa alatti eegale jedhu. Xiinxaltoonni garuu gabaasichi bu’uura hin qabu jechuun maddiitti, hooggansi Chaayinaa weerarri vaayirasichaa maqaa biyyattin addunyaarratti qabdu akka hin balleessineef ykn hin xureessine duuluu isaanii agarsiisa jedhanii qeequ.


Namtichi bishaan qaruuraa fi talaallii oomishu dureessa tokkoffaa Eeshiyaa tahe

Galata dhaabbatasaa talaallii fi bishaan qaruuraa oomishuuf haa tahu malee namni kun dureeyyii Eeshiyaa keessaa sadarkaa jalqabaarra taa’eera. Zhoong Shaanshaan qabeenyisaa bara kana doolaara biiliyoona torba dabaleera. Kanaan, dureeyyii Indiyaa Mukeesh Ambaanii fi Jaak Maa Chaayinaa caaleera. Qabeenyisaa waliigalaa doolaara biiliyoona 77.8 yoo tahu akka addunyaatti sadarkaa 11ffaa jira jedha dureessota addunyaaf sadarkaa kan baasu 'Bloomberg Billionaires Index'. Maqaa masoo "lone wolf"  jedhamuun kan beekamu Zhoong gaazexeessummaa, qonnaa fi fayyaa irratti hojjeteera. Zhoong baatii Eblaa keessa dhaabbata talaallii oomishu Beijing Wantai Biological gabaa aksiyoonaaf dhiyeesseera. Baatii sadii booda immoo  ishaan qaruuraa Noongfuu Hoong Koongitti dhiyeesseera. Haala kanaan hundeessaa gabaa onlaayinii Alibaabaa dureessa Eeshiyaa kan ture Jaak Maa caaleera. Ergasii bishaan qaruuraa Noongfuun fudhtama guddaa argachuun gabaa aksiyoonaa irratti gatiinsaa harka 155 guddateera. Beijing Wantai Biological's warreen talaallii Covid-19 oomishan keessaa yoo tahu gatiinsaa harka 2000 guddateera. Guddinni dinqisiisaa kun Zhoongiin gara sadarkaa tokkoffaatti isa furguggiseera. Seenaa addunyaattillee qabeenya saffisa kanaan argame isa jalqabaati jedheere Bloomberg. Dureessoti addunyaa, hundeessaa Amaazoon Jeef Beezoos dabalatee yeroo weerara kanaatti qabeenyi isaanii ittuu dabalaa dhufeera. Indiyaatti dureessichi Ambaaniin qabeenyisaa doolaara biiliyoona 18.3 irraa 76.9 guddateera. Kanas idastiriisaa gara teeknolojii fi daldala onlaayiniitti jijjiiruun milkeesse. Haa tahu malee qabeenyi Jaak Maa biiliyoona 61.7 irraa baatii Onkololeessaa keessa gara biiliyoona 51.2tti gadi bu’eera.Kunis sababa Alibaabaan mootummaa Chaayinaan sakatta’amuufi jedhameera. Alibaabaan gabaa qofummaan to’achuun yoo sakatta’amu dhaabbatnisaa michuu Ant Group gabaa aksiyoonaarraa dhorkameera. Dureessonni Chaayinaa qabeenya biiliyoonaan lakkaa’amu qaban indastiriiwwan teeknolojii dhuunfatu. Haa tahu malee Huawei, TikTok and WeChat irratti wal-dhabdee Chaayinaa fi US gidduutti uumamuun  gatiin gabaa aksiyoonaa teeknolojii Chaayinaa hir’ateera.


Daarektara FBI: Chaayinaan ‘yaaddoo guddaa’ Ameerikaati

Daarektarri Dhaabbata Qorannoo Yakkaa Ameerikaa, FBI, basaasniifi hanni mootummaa Chaayinaa egeree Ameerikaatiif ''yaaddoo guddaadha'' jedhan. Haasawaa Inistitiyuutii Hudson magaalaa Waashingitanitti argamurratti taasianiin duula walitti fufinsaan taasifamaa jirutu jira jechuun dubbatan Kiristoofar Reey. Chaayinaan lammiilee ishii biyya alaa jiran dhamaasaa jirti, dirqamaan biyyatti deebisuu barbaaddi, akkasumas qorannoo Ameerikaan wal'aansa koronaavaayirasii irratti taasisaa jirtu danqaa jirti jedhan. ''Chaayinaan karaa maaliinis ta'u biyya cimtuu addunyaa keenyaa ta'uuf hojjetaa jirti,'' jechuun dubbatan. Sa'aatii tokkotti dhihaatuf dubbii taasisaniin diinagdee basaasu, hanna daataafi maallaqaa, sochii siyaasaa bu'uura seeraa hin qabne, akkasumas malaammaltumman imaammata Ameerikaa maqaa badaa itti horuuf hojjetaa jirti jedhan. ''Dhimmoota basaasa qollifachuuf itti dhiheenyaan akka biyyaatti hordofamaa jiran 5,000 keessaa, walakkaan Chaayinaa waliin hidhata qaba,'' jechuun dubbatan. Qondaalli kuni akka jedhanitti sagantaa Pirezidantii Chaayinaa Shi Jinpingiin hogganamuufi ''jeedala adamsuu'' jedhamuun Chaayinaan lammiilee ishee ala jiraataniifi mootummaa biyyattiif yaaddodha jedhan irratti xiyyeeffachuu isaanii ibsan. Waa'ee isaaniis yoo dubbatan; ''morkattoota siyaasaa, qeeqxota, akkaumas kanneen sarbama mirga namoomaa Chaayinaa keessa jiru saaxilanidha,'' jedhan. Kunneen akka Chaayinaatti ''dirqiin deebi'an'' mootummaan Chaayinaa barbaada akkatti deebisuuf yaadellee ''yaddessaadha'' jechuunillee himan. Akka fakkeenyaatti, gareen Chaayinaaarraa ergame tokko Ameerikaa dhufanii teessoo nama barbaadan tokko gaafa dhaban maatitti goranii akkana jedhan jechuun himan. ''Filmaata lama qaba, Chaayinaatti deebi'u yookiin of ajjeesu,'' jedhanii himan jedhani. Waajjirri FBI dhimma Chaayinaa haala kanaan yeroo kaasu kan jalqabaa miti. Daarektarri FBI lammiilee Chaayina Ameerikaa jiraataniifi mootummaa Chaayinaan akka deebi'an gaafataman yoo jiraatan waajjira isaanii akka qunnaman dhaamaniiru. Kana dura mootummaan Chaayinaa sagantaa amma qondaalli olaanaa Ameerikaa qeeqan kana tattaaffii malaammaltummaa balleeessuuf taasisuuf akka itti fayyadamu himee ture. Akka Kiristoofar Reey jedhanitti yaaddoo Chaayinaa irratti yeroo dhihootti Abbaan Alangee US akkasumas Ministirri Dhimma alaa yaada itti kennu jedhameera. Dubbiin kuni yeroo walitti dhufeenyi Ameerikaafi Chaayinaa muddama seenetti dhagahame. Sababa weerara koronaavaayirasiin Donaald Tiraamp Chaayinaa qeeqaa turan. Gama biraan immoo, Ministirri Dhimma Alaa Maayik Pompewoo appilikeeshinii Chaayinaa gurra horate - TikTok- jedhamu Chaayinaan basaasaaf itti fayyadamti jedhuun cufuufillee akka yaadan torban kana himaniiru.


Ameeriikaa fi Chaayinaan marii daldalaa 'abdii qabu' gaggeessuun himame

Mariin daldalaa Ameeriikaa fi Chaayinaan taasisuuf turan jalqaba baatii kanaa akka dabarfamu erga taasifamee booda, marii 'marsaa tokkooffaati' jedhan gaggeeffatan. Qaamooleen lamaanuu jijjiiramni jiraachuu fi waliigaltee taasisuuf kutannoo qabaachuu bakka bu'aan daldalaa US himan. Marii kunis Hagayya 15 gaggeeffamuuf kan ture ta'ulleen pirezidaanti Tiraampi ammatti haasa'uu hinbarbaadu jechuun dabarsuunsaanii ni yaadatama. Haasaa duula na filadhaa baatii kana taasisan keessatti Aabba Tiraampi 'ammatti Chaayinaa waliin mari'achu hinbarbaadu' jedhanii ture. Ibsi Bakka bu'aa Daldala US akka jedhuutti, qaamooleen lamaaanuu waa'ee mirgoota abbentaa qabeenyaa fi dhimmoota biroo irratti mari'achuun marii marsaa lammataatiif qabxiilee xiyyeeffannoo adda baasaniiru. Yeroo marichaa kunis carraa baayyee qabaachuu danda'a jetti barreessituun xinxala daladala BBC kan biyyoota eshiyaa Kaarishmaa Vaaswaani. Kana dura wayita mariin kun ni gaggeeffama jedhameetti hafee deebiifamee guyyoota 10 booda gaggeeffameera. Haasaa Tiraampiin alattis sababii beellamni marii inni duraa itti dabarfameef ilaalchisee wanti ifatti jedhame hinturre. Amma Tiraamp torban duula na filadhaatti deemaa waan jiraniifuu, dhimma walitti dhufeenya Chaayinaa yeroo dheeraaf turee qabatanii asi bahuun mataduree gaarii uumuuf akka malu himu xinxaltoonni. Kanaanis bulchiinsa Tiraamp qofaatuu Chaayinaa gara mariitti deebiisuu danda'a jechuuf isa dandeessisas jedhu. Dhiibbaawwan kubbaaniyoota Chaayinaarratti gama Waashingitanii taasifamuus kan dhagahamu, wayita pirezidaanti Tiraampi attamiin Chaayinaa irratti cimaa akka ta'an agarsiisuu barbaadan, akkasumas Baayideniittis jechuudha. Akkuma beekamu Baayideen osoo filatamee Chaayinaa irratti laafuu danda'a jechuun Tiraampiifi deeggartoonni isaa yoo kaasan dhagahamu. Haa ta'u malee Chaayinaan diraamaa siyaasaa Tiraampi taphataa jiru itti dhiheenyaafi of eegannoon ilaalaa jirti. Ibsi dhimma kanarratti gama Chaayinaatii dhagahamees ''gama lamaaniinuu haalawwan mijeessuun waliigaltee daldalaa hojiirra oolchuuf itti fufuuf walii gallee jirra,'' kan jedhu qofaadha. Haa ta'u malee bulchiinsi Ameerikaa Tiraampiin ta'ee Baayidaniin, yoomiyyuu Chaayinaa irratti dhiibbaa taasisuu akka hindhaabne ni amanu Chaayinooti. Kanas dhuunfaatti natti himaniiru jetti. Akkasumas dhimma kanarrattis jarri lachuu irratti waliigalu jetti xinxaltuun tun. Torbanoota darban muraasa keessa Mr Tiraampi dhaabbilee teknolojii Chaayinaa irratti dhiibbaa taasisuu dabaluuf jecha appii TikTok fi midiyaa hawaasummaa WeChat akka ugguramaniif ajaja dabarsee ture. Kanumaan wal qabatees abbaa qabeenyaa TikTok kan ta'e ByteDance murtee pirezidaantiin Ameerikaa dabarsan kun kan siyaasaan guutame malee, akka jedhamee nageenya biyyaatiif miti jechuun himannaa akka banu beeksisuun isaa ni yaadatama.


Hindiin dubbii barbaacha daangaarratti rakkoo uumte jechuun Chaayinaan himatte

Chaayinaan Hindiitin ''beekaa dubbii barbaadde'' jechuun lola biyyoota lameen gidduutti uumameef himatte. Dubbii himaan Haajaa Alaa Chaayinaa  Lijiyaan Zhiyaawo, ''loltoota Hindiitu daangaa biyyoota lameenii darbuun haleellaa jalqabee,'' jedhaniiru. Haatahu malee dubbii himaan kun gama Chaayinaan namooti meeqni akka miidhaman hin himne. Gaafa Jimaataa Ministirri Mummee Hindii Naarendiraa Moodii loltuun biyya alaa tokkoyyuu daangaa Hindii hin darbine jedhanii turan. Moodiin barbaachisaa yoo tahe garuu biyyattiin daangaa ishee raayyaa ittisaan ni eegdi jedhan. Dhukaasni idilee tahe otoo hin uumamiin naannoo sulula Gaalwaanitti  loltoonni Hindii 20 ajjeefamaniiru. Hindiin garuu gama Chaayinaatiinis namoonni du'aniiru jettee turte. Chaayinaa waa'ee dhimma kanaa maal jetti? Barreeffama Tiwiitara irratti kaa'aniin Zhiyaawon sululli Gaalwaan Chaayinaatti aana, daangaan sun garuu sirriitti kan daangeffamee miti jedhan. Lolli kun kan uumame erga Hindiin bu'uuraalee misoomaa lafa to'annoon daangaa jiran diigdeen booda dha. Kunis waliigaltee biyyoota lamaaniin kan uumame yoo tahu muddamnillee hir'ateetu ture jetti. Haa tahu malee, gaafa Waxabajjii 15 loltoonni Hindii sarara daangaa to'annoo darbuun haala naannoo sulula Gaalwaan tasgabbaa'aa jirutti 'dubbii jalqaban' jedhu. Loltoonni Hindii dura bu'an qondaaltota Chaayinaa fi loltoota mariif achi deeman haleelaniitu haala achi ture hammeessan jedhu dubbii himaan Chaayinaa kun. Hindiin sarara daangaa to'annoo kanatti karaafi riqicha ijaaraa turte jedhan Zhiyaawon. Minsitirri Mummee Moodiin maal jedhan? Ibsa televizyiniin kennaniin Moodiin Jimaata darbe daangaa Hindiitti humni darbe hin jiru jedhanii turan. ''Eenyuyyuu daangaa keenya hin dabarre, qubsuma keenyas kan tuqe hin jiru,'' jedhaniitu turan. ''Loltoonni Hindii barbaachisaa yoo tahe tarkaanfii akka fudhatan isaaniif eeyyamamee ture.'' ''Biyyi keenyi tarkaanfii Chayinaan fudhatteen miidhaan irra gaheera, nagaafi michooma barbaanna garuu walabummaa kabachiisuun hunda ni dursa,'' jedhan. Kana dura mootummaan isaanii dhukaasa uumameef Chaayina komachaa turan. Sulula Gaalwaanitti maaltu uumame? Gabaasoti miidiyaa immoo loltoonni lafa ol ka'iinsa meetira 4,300 qaburraa wal-lolaa turanii, loltoonni gariin laga Gaalwaan didichuu keessa kufaa turan jedhan. Yoo xiqqaate loltoonni Hindii 76 kan miidhaman yoo tahu 20 immoo lubbuun darbeera. Gama Chaayinaan namoota miidhaman odeeffannoon hin baane. Lolli biyyoota lameen gidduutti ta'e kuni rasaasni otoo hin dhukaafamiin raawwate. Kunsi sababa waliigaltee biyyoota lamaanii bara 1996 dhukaasa naannichatti taasifamu dhorkuuni. ‘Manni keenya halkan tokkotti hospitaalatti jijjiirame' Suuraan naannichaatii bahe akka agarsiisutti yoo tahe meeshaa sasalphaadha lolaaf fayyadaman. Maaliif rasaasa hin fayyadamne? Lagni Gaalwaan naannoo Laadaah haala qilleensaa hammaataa qabu, kan Hindiin kan kooti jettu Chaayinaan immoo to'attee jirtutti argama. Daangaa kanarratti biyyooti meeshaa waraanaa niwukileera qaban kunneen kan wal lolan yeroo jalqabaaf miti. Sarara daangaa to'annoodhaan adda hin baafamneefi km3,440 dheeratu irratti morkii yeroo dheeraa qabu. Kana dura dhimma kanarratti lolli kan uumame bara 1975'tti ture. Yeroos loltoonni Hindii haleellaa tasaa taasifameen kan du'an yoo tahu ergasii walitti dhukaasanii hin kaane ture. Bara 1996tti biyyooti lameen kun gama lamaaniin wal waraaansi idilee akka hin taasifamne, sarara daangaa to'annoo irraa km2tti dhukaasni akka hin banamne waliigalanii turan. Yeroo dhihoon as garuu naannoo daangaa kanatti muddamni mul'ateera. Hindiin Chaayinaan loltoota kumaatamaan lakkaa'aman natti ergite jechuun yoo komattu, daangaa qofan qabadhe jetti Chaayinaan immoo. Mariin waliigaltee dhabuu biyyoota lamaanii kana furuuf taasifame yeroo garaagaraa otoo hin milkaa'in hafeera.


Koronaavaayiras: Biraazil talaallii Covid-19 Chaayinaan hojjette Mudderraa jalqabeen fayyadama jette

Biraazil biyyoota addunyaa weerara koronaavaayirasiittiin baayyee miidhaman keessaa tokkodha.  Weerarichi biyyoota biroo keessatti hir'achaa dhufullee Biraazil keessatti garuu baay'ee dabaluun guyyaa guyyaatti namoonni kumaatamaan qabamaa jiru. Ragaa hanga ammaa jiruun Biraazil keessatti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamee miliyoona 4.6 kan qaqqabe yoo ta'u 138, 977 ammoo dhibee kanaan lubbuun isaanii darbeera. Aanga'oonni biyyattii weerara koronaavaayirasii hammaachaa jiru kanarraa ummata isaaniii baraaruudhaaf qaamoleen talaallii omishan waliin walii galtee taasisaa jiru. Haaluma kanaan Biraazil talaallii Chaayinaan hojjette Mudde keessa akka jalqabuuf jirtu beeksifteetti. Bulchaan magaalaa Saawoo Pooloo talaallii Chaayinaa kana Mudde keessa jalqabuuf karoorri jiraachuu dubbatu. Bulchaan magaalaa Biraazil baayyina ummataan biyyattii keessatti tokkoffaa taate kanaa Obbo Jowaawoo Dooriiyaa akka jedhanitti talaalliin Sinoovaak jedhamu miliyoona shan ji'a itti aanu keessa gara magaalattii gala. Sinoovaak talaallii Chaayinaan qopheessaa jirtudha. Guutummaan Biraazil ammoo hanga Guraandahala dhufuutti akka talaallaman abdii godhataniiru. Talaalliin Sinoovaak jedhamu kun lammileen Chaayinaa fedhii qaban kuma 50 irratti yaaliif kennamee naga qabeessummaan isaa kan mirkanaa'e ta'uun isaa nama jajjabeessa jedhan aanga'aan kun. Talaallichi aanga'oota Biraazilirraa yoo hayyamni kennameef guutummaa biyyattiitti rabsama jedhameera. Ammaaf garuu magalaan Saawoo Pooloo talaallicha ji'a Muddee keessa jalqabuuf jirti. Sadarkaa idil-addunyaatti yeroo ammaa talaalliiwwan 40 ta'an yaalamaa kan  jiran yoo ta'u, wiirtuuwwan qorannoo hedduunis dhibee yaaddoo addunyaa ta'e kana dhaabuudhaaf halkaniifi guyyaa hojjechaa jiru. Haata'u malee, hayyoonni talaallii akka jedhanitti talaalliin weerara koronaavaayirasiif oolu bal'inaan kan dhiyaatee hojiirra oolu baatiiwwan Caamsaafi Waxabajji akka ta'uu malu tilmaama ogummaa kennaniiru.


Chaayinaan qisaasama nyaataa hambisuuf duula 'nyaata duguuganii nyaachuu' jalqabde

Chaayinaan qisaasama nyaataa hir’isuuf tarkaanfii fudhachaa jirti. Pireezidantiin biyyattii Shii Jiinpiing hangi nyaataa bade ‘kan nama rifaasisuufi yaaddessu dha,’ erga jedhaniin booda dha murtoon kun kan dhufe. Pireezidantichi ‘’Covid-19 booda qisaasamni nyaataa hangam akka tahe barre" jedhan. Lolaan torban muraasa dura kibba Chaayinaatti mudate oomisha toonii baayyee balleessuunis sababa biraa dha. Dhaabbatni Oduu Chaayinaa hanqinni nyaataa biyyattii mudachuu danda’a waan jedhu xiyyeeffannoo guddaa hin kennineef. Inumaayyuu TVn mootummaa biroo warreen nyaata baayyee nyaachaa miidiyaalee garaagaraan of agarsiisan qeeqeera. Ergaa pireezidantii biyyattii hordofee Waldaan Indaastirii Dhiyeessitoota Nyaataa Wuhaan, restoraantiiwwan hanga nyaataa dhiyeessan akka murtessan gorseera. Namoonni gareen yoo nyaata ajajan, hanga nyaataa lakkoofsa namoota nyaatanii irraa tokkoon hir’isuu qabus jedheera. Sirna nyaataa ‘N-1’ jedhamuun moggaafame kanaan gareen namoota 10 of keessaa qabu nyaata sagal qofa ajajuu danda’a jechuu dha. Haa tahu malee biyya hanga nyaataa barbaadamu caalaa ajajuun baramaa tahe keessatti sirna kana diriirsuun yeroo fudhachuun hin oolu. Namni gareen yoo sooratu maaddiin qullaatti yoo hafe namni affeere sun gaarii akka hin taanee fi hanqinni nyaataa akka jiru agarsiisa. Namoonni gariin seera ‘N-1’ kun fudhachuuf rincicaniiru. . '’Namni tokko qofaa isaa mana nyaataa yoo dhaqe nyaata ‘zeroo’ ajaja jechuu dha? ‘’ jedhee namni gaafatellee jira. Kaan immoo reestoraantiiwwan caalaa jila qondaalota mootummaan qophaa’urrattidha nyaatni kan qisaasamu jedhaniiru. Miidiyaan Chaayinaa CCTVn immoo warreen nyaata baayyee soorachaa of waraabuun miidiyaa irratti of agarsiisaniifi 'Makbaang' jedhamuun beekaman qeeqeera. Chaayinaan dhimma nyaata qisaasuu kanarratti duula yoo bantu kun kan jalqabaa miti. Bara 2013tti duula farra nyaata qisaasuu qondaalota mootummaa irratti xiyyeefate bantee turte. Akka qorannoo bara 2015tti taasifame agarsiisutti nyaatni toonii miiliyoona 18 tahu baricha keessatti badeera. Pireezidantiin Chaayinaa ‘nyaatni baduu hin qabu’ jechuun hawaasa addunyaa yeroo weerara kanaa gargaaruu barbaadanillee. Chaayinaan lammiilee ishee biiliyoona 1.4 tahaniin nyaata badu hambisuu feeti Hangi nyaataa Chaayinaan qisaastu nama miiliyoona 30-50 waggaatti soruu danda’a. Kanaaf  tarkaanfii jabaa tahe akka namoonni haala soorannaa isaanii itti yaadan godhu fudhachunn barbaachisaa ture. Magaalaan addunyaa irratti lakkoofsa baayyee qabdu Shaangaayi seera namoonnii fi dhaabotni nyaata deebisanii akka fayyadaman ajaju ji’a Adoolessaa keessa baasteetti. Warreen seera kana hin kabjne adabbii qarshiitu irra gaha. Seerri kun magaalota birootti illee darbeetu hojjetaa jira. Kana malees Chaayinaan rakkoo akka malee furdachuu argaa jirti. Bara 2016tti biyyattiin namoota akka furdatan qabaachuun Ameerikaa caaltee turte. Erga hojiin dafqaan bulaa erga hir’isaa dhufee, imaammatni mucaa tokko qofaa godhachuu,sa’aatii dheeraaf hojjeechuu ykn qo’achuu fi amalli nyaataa biyyattii rakkoo furdina gara maleef saaxile.


Chaayinaan Covid-19’f qoricha aadaa filachuu eegalte

Yeroo saayintistoonni talaallii Covid 19 argachuuf tattaafatanitti, Chaayinaan dhibee kana wal’aanuuf qoricha aadaa Chaayinaa (TCM) filateetti. Tarii bu'aa qabbeessa ta'aa laataa? Waraqaan dhiheenya mootummaa Chaayinaatiin gadhiifame akka ibsutti, dhukkobsatoota biyyattii %92 hanga ta'ee qoricha kanaan wal’anamani. TCM addunyaa keessaatti adeemsa wal’aansaa bara dheeraaf tureefi wal’aansoota biqiltootarraa hojjatamaniifi akkupaankchaar jedhamuufi Tayi Chaayi of keessatti qabata. Chaayinaa keessatti dhalootaa dhalootatti hedduu bekkamtii qabaatus, takka takka interneeta gubaatti falmii ni kaasa. Chaayinaan fayyadama TCM biyyaa keessafi alatti babal’isuu barbaadduus, ogeessonni fayyaa garuu bu'aa qabeessuummaa isaa irratti shakkii qabu. Faayidaa qabaachuun isaa guutummatti hin mirkanoofne-US Wal’aansa koronaavayirasiif qorichoonni aadaa ja’a beeksifamaniiru, kanneen beekaman lama Liyaan hua Qingwen –kan biqiltoota 13 of keessaa qabu- fi Jinhuwaa Qingan- kan bara 2009 yeroo weerara H1N1'tti uumameefi wantoota 12 ofi keessa qabudha. Kanneen TCM deeggaran qorichoota kana fayyadamuun miidhaa fidu hin qabu jedhanis ogeessoti garuu miidhaa hin fidu jechuun dura qorannoon gadi fageenyaan taasifamu qaba jedhu. Dhaabatti Fayyaa Biyyaaleessa US, qorichooti kun mallattolee dhukkubichaa tokko tokko hir’isuuf gargaaranis bu’a qabeessummaan isaa gutummaa gutuutti hin mirkanoofne jedhu “TCM’f  ragaan gaarii hin jiru kanaaf qorichichaa fayyadamuun bu’aa qabaachuu dhisuun alatti rakkoo fiduu danda’a,” jechuun qorataa qorichoota biro kan ture Edzaard Ernest midiyaa Nature journal jedhamutti himeera. Ta’us garuu gabaan TCM Chaayinaafi biyyootii addunyaa biroorri dabalaa jira. Kawunsiliin Chaayinaa waggaa darbe dhuma 2020tti gabaan TCM gara doolara biiliyoona 420 ta’a jedhanii tilmaamaniiru. Pireezdaantiin Chaayinaa Shi aadaa qorichaa kana ‘heedduu akka jallatu’ fi kun ‘qabeenya ammayyummaa Chaayinaadha’ jechuun akka leellisu ni himu. Ta’us garuu hanqinni qorannoo saayinsaawaa gabaafi babal’ina TCM hir’iseera.


Barsiistuun barattootaaf summii kennite du’aan adabamte

Miidiyaan Chaayinaa akka gabaasetti barsiistuun barattoota olmaa daa'immanii(Nursery) barsiistu kun daa’imman 25’f summii laatteef keessaa daa’ima tokko ajjeeste. Barsiistuun Wang Yun jedhamtu kun, bara darbe wayita barattoonni oolmaa daa'immanii (KG) magaalaa Jiaozuo keessa jiru keessatti baratan, erga cireesaanii nyaatanii booda dhibamanii hospitaala seenuu eegalan. Isheenis battaluma sana seeraan to’atamte. Manni Murtii akka jedhutti barsiistuun kun erga qabxiin barattootaa beeksifamee booda waan aarteef nyaata barattoota waahila ishee keemikaala soodiyam naayitreet keessa buustee summeessite. Manni Murtii gocha kanaan ‘’gocha hammeenyaa fi qaaniiti’’ ittiin jedhe. Taateen Bitootessa bara darbee gaafa 27 raawwate kun lammiilee Chaayinaa akkaan rifachiise, mata duree oduu addunyaas ta’ee ture. Akka gabaasa barruu ‘Global Times’ jedhamuutti Manni Murtii magaalaa Jiaozuo kaleessa, Wiixata 28,2020 ture kan barsiistuu Wang Yun irratti murtee du’aa dabarse. ‘’Akkaataa qabiinsa barattootaa irratti barsiistuu waahila ishee waliin dhibdee keessa galan. Isa booda nyaata barattoota waahilashee summeessite. Keemikaala soodiyam naayitreet jedhamu keessa buuste.’’ Jedhe manni murtii. Keemikaalli soodiyam naayitreet jedhamu kun nyaata tursiisuu fi foon osoo hin alaayin yeroo dheeraaf akka turuuf itti dabalama, garuu yoo baay’ate balaa hamaa uuma. Barsiistuun kun yakka kana wayita raawwattu kun gochashee isa jalqabaa miti kan jedhe manni murtii kanaan duras abbaa manaashee keemikaala kanaan summeessitee beekti jedhe. Gochi kun gocha hammeenyaa waan ta’eef barsiistuun kun adabbii cimaan ishee mudachuun sirruma jedhe manni murtii.


Filannoo US2020: Chaayinaa, Raashiyaa fi Iraan filannoo Ameerikaa dhufu attamiin ilaalaa jiru?

Chaayinaa, Raashiyaa fi Iraan biyyoota filannoo pireezidantummaa Ameerikaa irratti dhiibbaa uumuu barbaadanidha jedhan aanga'aan olaanaa basaasaa Ameerikaa. Ibsi direektarri dhaabbata Ameerikaa basaasa qolatu Wiliyaam Evaaniinaa kennan akka agarsiisutti biyyoonni eeraman sadan "tooftaalee dhiibbaa ittiin uuman dhokatoo fi ifa ta'an" fayyadamaa jiru. Biyyoonni alaa kunneen filannoo Ameerikaa irratti dhibbaa uumuun, imaammata US jijjiirsisuu, biyya keessa nagaan akka hin jiraanne gochuu akkasumas lammileen Ameerikaa sirna diimokiraasii isaaniirraa amantaa akka hin qabaanne godhuu fedhu jedhan. Haa ta'u malee filannoo keenya irratti akka salphaatti dhiibbaa uumuu hin danda'an jedhan. Aanga'oonni basaasaa Ameerikaa Raashiyaan filannoo bara 2016 jidduu galtee akka turte himu. Raashiyaan duula na filadhaa Donaald Tiraamp deeggaraa turte jedhu. Raashiyaan garuu kana ni haalti. Dhimma jidduu galtummaa jedhame kana ilaalchisee maal gochuuf akka deeman ibsa miidiyaaalee Jimaataa irratti kan gaafataman pireezidant Tiraamp "itti dhiyeenyaan akka hordofan" himan. Ibsi aanga'aan basaasaa kennan kun wayita Tiraamp mala filannoo sagalee poostaan kennu irratti mamii guddaa akka qaban himaa jiranitti bahe. Tiraamp akki jedhan kara poostaa sagalee kennuun kuni "seena Ameerikaa keessatti filannoo hatamuu fi bu'aan isaa sirrii hin taane" akka raawwatu godha. Kanaaf jechaa yeroon filannoo akka dheeratu gaafatanis, warra paartii isaanii oso hin hafiin ittiin mormanii didan. Jidduu galtummaa qaamolee alaa filannoo baranaa irratti dhaabbileen basaasaa fi tikaa biyyattii odeeffannoo uummataaf kennaa hin jiran jechuun seera baastonni warra Diimokiraat komii kaasaa turan. Filannoo baranaa Sadaasatti guyyaan murameef kanaan Tiraamp marroo lammataaf filamuuf, bara Baraak Obaamaa pireezidantii itti aanaa kan turan Joo Baaidan ammoo pireezidantii ta'uuf morkatu.


Teeknooloojii: Feesbuuk akkaawuntiiwwan sobaa Chaayinaa 150 ugguure

Feesbuukiin fuuloota(akkaawuntiiwwan) sobaa Chaayinaa 150 kan walii isaaniitti hidhata qaban fi maarii siyaasaa danquuf ‘qiinda’anii’ jiran cufe jedhe. Hedduun isaanii feedhii Chaayinaa deeggarruu irratti kan xiyyeefatan ta’anis muurasni waa’ee filannoo pirezdaantumma US maxxansaniiru. Feesbuukiin fuulota sobaa akkanaa Chaayinaa keessaa kan maddan ta’uu kan adda baasee yeroo lammataafi. Fuuloti kun hordoftoota gara 130,000 kan qaban yoo ta’u, muraasni isaanii US keessa jiru. Fuuloti kun bara 2016 keessa banamuu kan eegalan yoo ta’u, odeeffannoowwan hedduun qoodaman waa’ee dhiibbaa Chaayinaan Filippiinsi fi Kibba-Baha Eshiyaa keessatti qabdu waliin kan wal qabatudha. Akka Feesbuuk jedhutti fuuloti kun bulchiinsa Fujaan keessaa kan maddan yoo ta’u, beeksisaaf ammoo maallaqa Chaayinaa Yuwaniin kaffaluu eegalaani turan. Wantoonni achirratti qoodaman hedduun mootummaa Chaayinaa kan deeggaran wantoota akka feedhii biyyattiin Galaana Kibba Chaayinaa irratti qabdu kan leellisaniidha. Garuu muurasni kan mootummaa Chaayinaa qeeqanis jiru. Fuuloti muurasni waa’ee kaadhimamaa filannoo pirezdaantummaa US Piit Buttigiyeeg dorgommicha keessaa ba’uu isaan dura kan maxxansan. Dabalaatnis kanneen kaadhimamtoota filannichaa Donaald Tiraampifi Joo Baayideniin deggaruun maxxansan jiru. Dhiyeenya kana Feesbuukiin dhaabbati qorannoo miidiyaa hawaasumma Graphika fuulota kana akka qoratuf erga gaafatee booda dhabbatichi fuuloti tokko tokko fuula sanarratti suura sobaa kompiitarraa maddan garuu dhugaa fakkaatan mala AI ykn kompitara irra wantoota maddan( Generative Adversarial Networks) fayyadamuu isaanii argateera. Qorataan Graphika Been Nimmo fuula Twitaraa isa irratti “ Waggaa tokko dura kun argannoo guddaa ture. Amma garuu kanneen qorannoo hundi yoo xiqqaaate si’a tokko mala kana fayyadamaniiru,” jechuun barreesseera. Dabalataanis fuulotni walitti hidhata qaban Filippiinsi keessa maddanii dhimmoota biyyatti irratti xiyyeeffatan Feesbuukiin haqeera. Fuulota feesbuuki dhuunfa 57, kan beeksisaa 31 fi fuulota Insitagiraamii 20 kan haqaman. Kanneen keessatti wantootonni waraanaafi poolisii Filippiinsi waliin wal qabatan argamaniiru. Fuula kanneen irratti Afaan Ingiliffaafi Filippinoon waa’een dhimmootafi oduuwwan biyyatti, hojii farra shororkeessummaa barraa'eera.


Koronaavaayiras: Chaayinaan guyyoota shanitti namoota miiliyoona 9 Covid-19f qorachuuf

Magaalaan Chaayinaa Qingdao jiraattootashee hunda, miiliyoona sagal ta'aniif guyyoota shan keessatti qorannoo Covid-19 taasisuuf. Kunis erga hospitaala lammileen biyyoota alaarraa dhufan itti yaalamanitti namoonni baay’een Covid-19 qabamanii boodadha. Chaayinaan kanaan dura jiraattoota magaalaa Wuhaan, ummata miiliyoona 11f qorannoo koronaavaayirasii taasiftee turte. Biyyattiin tatamsa’ina vaayirasichaa haalan to’atteetti. Akka maxxansa miidiyaa hawaasummaa Chaayinaa ‘Weibo’ jedhamurratti maxxanfameen, Komishiiniin Fayyaa Bulchiinsa Qingdao namoonni haaraa jaha kan mallattoo vaayirasichaa hin mul’isne argamaniiru. Namoonni jaha kunis hospitaala tokko keessatti kan argaman akka ta’e ‘the Global Times’ gabaaseera. Komishiniin Fayyaa magaalattii kun akka jedhetti namoonni 114,862 ogeeyyii fayyaa dabalatee vaayirasicharraa bilisa akka ta’an ibseera. Namoonni haaraa Covid-19 qabaman kunis erga namoonni baay’een ayyaana ‘China Golden Week’ kabajuuf imalanii booda. Kabaja ayyaana kanaan walqabatee namoonni miiliyoona 4.47 yeroo kana keessatti akka imalan Global Times bulchiinsa magaalattii waabeeffachuun gabaaseera. Jalqaba ji’a kanaatti bulchiinsa magaalattiitti hojjattoota buufata nyaata galaanaa biyya biraarraa gara biyyattii seenurra hojjataa turan Covid-19n qabamuusaanii ibsameera. Ta’us garuu isaan namoota biroo hubuunsaanii ifa hin godhamne. Chaayinaa keessatti yeroo ammaatti namoonni baay’een vaayirasichaan qabamaa kan hin jirre yoo ta’u, namoonni qabamanii turan baay’eenis bayyanataniiru. Biyyattii keessatti hanga ammaatti namoonni 85,578 vaayirasichaan kan qabaman yoo ta’u, 4,634 ammoo du’aniiru. Chaayinaan jalqaba waggaa kanaatti magaalaa Wuhaan keessatti namoota miiliyoona 11 ta’aniif guyyoota 10 keessatti qorannoo koronaavaayirasii taasifteetti. Ta’us qorannoo BBCn taasiseen baay’inni namoota qorannoo taasisanii miiliyoona 9tti kan siqu yoo ta’u, kunis turtii guyyoota 10 oliitiin. Ta’us garuu lakkoofsa guddaadha. Wirtuuleen qorannoo dhibbaatamaan laakka’amanitti taasifameerratti ogeeyyiin qorannoo taasisan kumaatamaan laakka’aman hirmaataniiru.


Weerarri du'a gurraachaa irra deebiin qaqqabsiisuu malu Chaayinaatti dhalate

Akka gabaasa miidiyaalee Chaayinaatti dhibee kanaan wal-qabatee baadiyyaa tokkotti tikeen tokko qabamee adda baafamuun erga turee booda amma bayyaannachaa jiraachuutu ibsame. Akeekkachiisni ba'e sadarkaa 3ffaa yoo ta'u, dhibeen kun ammaaf yaaddessaa akka hin taane mul'isa jedhameera. Dhibeen Buubooniik baakteeriyaan kan dhufu yoo ta'u, qorichoota 'antibiotic' fudhachuun salphaatti kan yaalamudha. Haata'u malee yoo wal'aanamuu baate lubbuu galaafachuu danda'a. Weerarri Buubooniik kun Chaayinaatti jalqaba kan mul'ate Sanbata Xiqqaa Hoospitaala Magaalaa Baayaanuur keessatti dha. Amma yoonaattis namni dhibee kanaan qabame akkamiin saaxilamuu akka danda'e wanti barame hin jiru jedhama. Akeekkachiisni sadarkaa 3ffaa anga'ootaan ba'e kun beeyiladoonni dhibee kana daddabarsuu waan danda'aniif adamsuus ta'e soorachuun dhorkaa ta'uufi yoo nama nama mallattoo dhibee kanaa qabu argan dafanii akka eeruu kennan kan hubachiisudha. Addunyaarratti yeroo garagaraa dhibeen kun kan mul'atee ture yoo ta'u, 2017'tti Maadaagaaskaaritti namoonni 300 ta'an dhukkubsatanii turan. Bara darbes Mongooliyaatti namoonni lama lubbuu kan dhaban yoo ta'u, foon hantuutaa dheedhii nyaatanii akka qabaman himamee jira. WHO'n BBC'tti akka himetti, magaalaa guddittii Mongooliyaatti foon hantuutaa dheedhiin kaleef gaariidha jedhamee amanama. Sanyiin hantuutaa Maarmoot jedhamtu kun baakteeriyaa baachuu qofa osoo hin taane, weerara biyyattiitti mudatan hedduuf ka'umsa akka taate amanama. Dhibeen Buubooniik mormaafi bobaa jelatti dhiita kan baasu yoo ta'u, torbanoota jalqabaa irratti mallattoowwan isaa salphaatti adda baasuun ulfaataadha jedhama. Weerarri Buubooniik 'du'a gurraacha' jedhamee kan beekamu yoo ta'u, jaarraa 14ffaa keessa weerarri ka'e namoota miiliyoona 50 ta'an addunyaarraatti galaafachuutu himama.