Koolugaltoonni UK irraa maaliif Ruwaandaatti ergamu?

Baqattoonni koolugaltummaa barbaadan UK qaqqaban muraasni adeemsa koolugaltummaa isaanii xumurachuuf Ruwaandaatti ergamuuf jiru. Mootummaan UK akka jedhutti, karooricha baqattoonni kaan Chaanaalii Ingliziin akka hin qaxxaamurre sodaachisuuf jedhame. Dhaddachi seeraa ganna shan baqattoonni muraasni gara Ruwaandaatti ergamuun achii akka koolugaltummaa gaafatan taasisa. Achittis baqattoonni akka Ruwaandaa keessa jiraataniif hayyama baqatummaa dhaabbataa argachu malu. Yoo sin hin taane ammoo biyya keessa turuu ykn ''biyya sadaffaadhaaf'' kolugaltummaa iyyachu danda'u. Imaammanni kunis irra caalaa dargaggoota kanneen mootummaan ‘’karaa seeraan alaa fi malawwan balaafamoo ta’een’’ bidiruu ykn konkolaataa fe’umsaan biyyattii seenan irratti xiyyeeffata. Ministirri Muummee UK Booris Joonsan Ruwaandaan baqattootta garasitti ergaman lammilee isheetiin qixa hojiifi tajaajila akka argatani eeyyamuuf dirqama qabdi jedhan. ‘‘Namni kamiyyuu Amajjii 1, 2022 irraa kaase ''karaa seeraan alaatiin’’ UK seenan lakkoofsi isaanii osoo hin daangeffamiin gara Ruwaandaatti ergamu jedhan Ministirri Muummee UK Boorisi Joonsan. . Namoonni 37 Kibxata kana gara Ruwaandaatti ergamuuf jiru, falmiin mirga namoomaatiin walqatu lakkoofsa isaanii gara saddeetiitti hir’iseera. Ministirri Dhimma Alaa UK Liiz Tiraas, namoonni muraasnillee yoo ta’an balaliin garasitti ni gaggeeffama jedhan. Liiz Tiraas itti dabaluun akkas jedhan, ''Yoo namni har’a xiyyaaran garas ggeeffamu hin jiraanne, balaliin si’a itti aanu gara Ruwaandaatti taasifamu ni jira,’’ jedhan. Waliigaltichi Ruwaandaan akka koluugaltoota saaxilamtoota ishee muraasa ofitti fudhattuuf UK akka gaafattu dandeessisa.  Dhaabbileen tola-ooltotaa fi ogeeyyiin seeraa baqattoota kooltugaltummaa gaafatan bakka bu’an tarkaanfii seeraa fudhataniiru. Dhaabbanni Gargaarsaa 'Asylum Aid’  jedhamu, adeemsi kun baqattoonni koolugaltummaa barbaadan UK keessaa bahuun dura karaa seeraa akka iyyatanii fi deeggarsa seeraa akka gaafataniif yeroo gahaa hin eeyyamneef jedha. Jaarmiyaaleen gargaarsaa biroon Ruwaandaan iddoo nageenya baqattootaaf mijatte ta’uu ishee gaaffii keessa galchuun, imaammatichi waliigaltee mirga namoomaa Awuroooppaa kan sarbuu jedhanii falmu. Xiyyaarrii gara Ruwaandatti qajeeluun dura falmiin seeraa dabalataa sadii ni gaggeeffama jedhamee eegama. Ministirri Muummee Joonsan ogeeyyiin seeraa imaammaticha ilaalchisuun mootummaatti falmii seeraan kaasuu eeraniiru. Taatullee ‘‘gartuulee wanbadee’’ namoota daddabarsan ittisuuf baayyee barbaachiisaadha jedhan. Yaanni hawaasaa Wiixata sassaabame akka akeekutti, baqattoota koolugaltummaa barbaadan gara Ruwaandaattti erguurratti hawaasni Biritiish addaan hiramaniiru. Namoota 2,463 gaafataman keessaa %44 imaammaticha deeggaruu- isaan keessaa ammoo %27 yaadicha cimsanii deeggaru. Taatullee %40’n imaammaticha mormaniiru- isaan keessaa %28  ‘’cimsanii’’ morman. Mootummaan akka jedhutti, sirni koolugaltummaan walqabatu waggaaatti paawundii biliyoona 1.5 baasisa. Baqattoota mana hin qabne hoteela keessa turaniif guyyaatti paawundii miliyoona 4.7 ol mootummaa baasisa. Ministirri Dhimma Alaa UK Liiz Tiraas balaliin xiyyaaraa Kibxata baqattoota  gara Ruwaandatti geessu baasii hangamii akka qabu hin ibsine. Garuu  balaliinsi chaartaraa bara 2020tti  tokko tokkoo namaatti £13,000 fixe. Gabaasaleen akka akeekkanitti, Ruwaandaan baqattoota UK ergaman simachuuf dhiheenya magaalaa guddoo biyyattii Kiigaaliitti qubsiisuuf hosteela qopheessitetti. Motummaan Ruwaandaa koolugaltoota hanga 1,000 gara sanatti ergaman simachu akka danda'i himeera. Ruwaandaan kanaan durayyuu baqattoota 150,000 biyyoota ollaa kan akka Burundii fi Diimokiratik Rippabilika Koongoorraa biyyattii seenan simatteetti. Ruwaandaan baqattoota Liibiyaarraa gara Awurooppaatti ce’uuf yaalanis simatteetti. Baqattoonni muraasi isaanii hojii qonnaa hojjatu, kaan immoo hojii mana keessaa hojjatu. Baqattoonni hojii hin qabne harki caalaan isaanii ammoo deeggarsa mootummaan ji’aan paawundii 35 kennurratti hirkataniiru. Mootummaan Ruwaandaa akka jedhetti, biyyattiin erga bara 1994tti saababii duguuggaa sanyiitiin namoonni 800,000 ajjeefamaniiru asitti guddina ‘’ajaa’ibsiisaa’’ galmeessaa jiraachu himti. Haata'u malee ummata biyyattii miiliyoona 13 keessaa parsantaan 70n isaanii  qonnaarratti hirkatu; jechuunis kan omishan gurguuruuf osoo hin taane nyaataaf. Galiin biyyattiin argattu erga yeroo sanaati asitti dacha 10’n guddatera. Erga bara 1990 asitti umriin dheerina lammilee biyyattii 69 qaqqabeera. Uummata biyyattii miliyoona 13 keessaa %70’n qonna harkaa gara afaaniirratti hundaa’u. Imaammanni Ruwaandaa jalqabaaf mootummaa UKtiin kan ifa taasifame Ebla 14 irratti ture. Ebla 18 hanga Waxabajjii 5 jidduutti, kolugaltoota 3,599 ta'aniitu bidiruuwwan xixiqqoon achi qaqabe. Kunis kanneen Eblaafi Waxabajjii 2021 qaqabanii 4,554 gadi ta'ulleen, yoo baatii guutuun Eblaafi Waxabajjii ilaalamu ammoo calmaa qaba.\n\n\nBara 2021 guutuutti namoota 28,526 ta'aniitu bidiruuwwan xixiqqoon qaxxaamuran. Kan bara 2020 ammoo 8,404 ture. Bara kanattis waliigala waggaatti kana akka caaluu danda'u himan qondaaltoonni gamtaa Humnoota Daangaa.


Liiverpuul waancaa afur injifachuuf dorgommii bara kana taasisuun dhiibba jala hin jiru jedhan Kiloop

Leenjisaan Liiverpuul Yargan Kiloop bara kana waancaa afur injifachuuf dorgommii goonu keessatti dhiibbaan nurra hin jiru jedhan. Liiverpuul waancaa lama kan injifatan yoo tahu, Shaampiyoonsi Liigiidhaan xumuraf gahaniiru. Taphni Riyaal Maadirid waliin Paaristti gaggeessan haalaan kan eegamu tahee aduu torban tokkoo qofatu hafe. Liiverpuul qabxii 14'n caalamuu irraati gara qabxii tokkootti xiqqeessuun waancaaf falmii keessa kan jiran. Maanchister Siitiin taphata xumuraa isaa Aston Viilaa kan taphata duraanii Liiverpuul jaalatamummaa guddaa qabu Istiifen Jeerardiin leenji'u waliin taphata. Gareen Kiloop ammoo Wolvis waliin taphata. Nuuf, tapha gaariidha, tapga addaati,'' jedhan. Kilooppi Jeerardi taphicha cimsee qaba jedheen amana jedhanii ture. Liiverpuul dorgommii 'FA Cup' Sanbata darbe gaggeesseen Cheelsii mo'achuun waancaa fudhateera. Anfiildi irratti erga Wolvis waliin taphatanii Liiverpuul tapha Sgaampiyonsi Liigii Ritaal Maadirid waliin qabaniif qophaa'u. Gareen Peep Gaardiyoolaa bara 2021-2022 keessa yeroo dheeraaf waancaa Piriimer Liigiif dursaa waan turaniif homaa taphattootni koo dhiphataa hin jiran jedhe. Garee kaaniif waa'ee dhiibbaa keessa galuu haasa'uu hin danda'u, garuu nuuf akkasidha, dhiibbaan homaatii hin jiru,'' jedhan. ''Waan dhabdu tokko osoo jiraate sitti dhagahama garuu amma waan qabannee dhabnu hin jiru.'' "Taphicha mo'achuu akka qabnu beekna, sanamoo yeroodhaaf gochaa jirra.'' Yoo hin taane kan jennu hin qabnu, Siitiin yoo akkas jedha tahe hin beeku.'' Kilooppi tapha hafte mo'annee sana booda maal akka tahu ilaalla jedhe. Taphootni Piriimer Liigii Igilizii xumuraa boru sa'a wal fakkataatti gaggeeffamu. Barnilee fi Liidis Yuunaayitis keessaa kamtu gara shaampiyoonshipiitti gadi bu'a kan jedhu bor barama. Everteen tapha Kiristaal Paalaas waliin taphatan mo'achuun kufaatii irraa ooleera.


Dibrooyinaa, Saalaa... kaadhimamtootni taphataa fi leenjisaa cimaa baranaa eenyu fa'a?

Piriimiyeer Liigiin Ingiliiz kan xumuramuuf taphootni lama qofa isa hafe kaadhimamtoota taphataa cimaa, leenjisaa cimaafi dargaggoo cimaa bara dorgommii kanaa ifa godhe. Ramaddii taphataa cimaa bara dorgommii 2021/22 keessatti taphattootni saddeet kan kaadhimaman yeroo ta'u, kilabootni waancaa liigichaaf ammallee morkachaa jiran Liivarpuuliifi Maanchistar Siitiin taphattoota lama lama filachiisaniiru. Liivarpuul jifataa isaa goolii bara dorgommii kana goolii 22 lakkoofsiisee kubbaa warqee injifachuuf falmatu Mohaammad Saalaa fi taphataa sarara duubaa kubbaa goolii ta'e hedduu mijeessee kennuu bara dorgommii kana qixxee hin qabu jedhame Aleksaader Arloond filatamaniiru. Maanchisatar Siitii irraas akkasuma jifataan isaa guyyoota dura Woolvis irratti goolii afur lakkoofsise Keeviin Dubrooyinaa fi Je'oo Kaanseeloo filachiiseera. Taphattootni hafan biroon afur Arsenaal irraa Bukaayoo Saakaa, Weestihaam irraa Jaarood Boowen, Tootenhaam irraa Soon Huwiing Min fi Saawuzaampiton irraa Jeems Waard-Proows filatamaniiru. Taphataan cimaan liigichaa kan filatamu sagalee deeggartootaa kan qabxii waliigalaa keessaa dhibbeenta 10 qabatu, sagalee garee ogeeyyiifi dura buutota kilabootaani. Amma deeggartootni akka filatan marsariitiin sagalee itti kennan banaa ta'eera. Badhaasa leenjisaa cimaa liigichaa bara kanaaf ammoo leenjistootni shan kaadhimamaniiru. Yaarg Kiloopp Liivarpuul irraa, Peep Gaardiyoolaa Maanchistar Siitiirraa, Paatriik Viyeeraa Kiristaal Paalaas irraa, Edii Hoow Niiwkaasil Yunaayitiid irraa, Toomaas Firaank ammoo Bireentifoord irraa warra kaadhimamaniidha. Dargaggoo cimaa bara dorgommii kanaa keessattis taphattootni saddeet kan kaadhimaman yeroo ta'u Bukaaoo Saakaa fi Aleeksaader Arloond irra deebiin kaadhimamaniiru. Isaanitti dabalataan Kiristaalpaalas irraa Koonoor Gaalagiheeriifi Misheel Olisee hammatamaniiru. Cheelsii irraa Maasoon Maawunt, Maanchistar Siitiirraa Fiil Foodeen, Arsenaal irraa goolii eegaan isaanii Raamsdeel akkasumas Weestihaam irraa ammoo Deeklaan Raayis hammatamaniiru. Bara dorgommii 2020-21 taphataa cimaa ta'uun injifatee kan ture taphataa ittisaa Maanchistar Siitii Rubeen Diyaaz, leenjisaa cimaa ammoo Peep Gaardiyoolaa turan. Dargaggoo cimaan barichaas achima Maanchistar Siitii keessaa Fiil Fooden ture. Baranoow Siitiin akkuma bara kaanii injifannoowwan kana xaxatee fudhataa? Yeroon deebii itti kenniti.


Tola oolaa lammii Naayijeeriyaa doqdoqqeedhaan Landanii hanga Leegoos imale

Tola oolaan lammii Naayijeeriyaa Kuunlee Adeyaanjuu imala rakkisaa Landanii hanga Leegoos doqdoqqeedhaan taasiseeen Afrikaa keessati dhukkuba pooliyoo balleessuuf duula geggeessaafi qarshii funaanaa ture. Kiloomeetira 12,000 imaluun guyyaa 40 keessatti biyyoota 14 irra erga naanna'een booda gaafa Dilbataa Leegoos gaheera. Imalaan tola oolaan kuni dubartootaa fi ijoollee daandii isaarratti argatu barsiisuun hawaasa tajaajilaa akka ture BBCtti himeera. Adeyaanjuu imalasaa kanaan deeggarsi inni argate isa eegeen ol akka tahe hime. Namoonni baayyee karaa dhaabbata tola oolaa Rootaarii Kilab jedhamuun arjoomuu akka barbaadan  itti himuu isaanii dubbate. Hulaa galaana Atlaantiik 'English channel' jedhamu qaxxaamuree Firaans galee, magaalota Ispeen Giroonaa, Vaaleenshiyaa, Kaartaageenaa keessa darbee Galaana Meditaraaniyaanii dooniidhaan qaxxaamure. Dooniirraa magaalaa Morokoo qarqara galaanaa irratti argamtu Taangaayaritti bu'ee, magaalaa guddoo biyyattii Raabaat keessa bahee, magaalaa biroo Maaraakaash jedhamtu darbee, Mooritaaniyaa gale. Imalli kana booda jiru, Senegaal, Maalii, Burkinaa Faasoo, Koot divoor, Gaanaa, Toogoo fi Beeniin keessa isa dabarsee Leegoosiin isa baase. Imalaan ganna 44 kuni gammoojjii Sahaaraa qaxxaamuruutu baayyee rakkisaa ture jedhe. Guyyoota torba akka itti fudhates hime. ''Gammoojjiin Sahaaraa lafa dhala namaaf hin taanedha, namatti hin tolu,'' jedhe. Imala kanaaf qophiifi karoora waggaa tokkoo akka itti fudhate hime, kunis qophii gad-fagoo hospitaalota, buufata poolisii fi daandii adda baasuu fa'i akka dabalatu hime. Kana malees doqdoqqeensaa yoo rakkoo godhate suphuuf jecha hojii makaanikaa akka barate himeera. Kana duras Leegoos irraa hanga Gaanaatti bishkiliitiidhaan imaleera, gaara guddicha Afrikaa Taanzaaniyaa jiru - Kilimaanjaaroo ala lama yaabeera.


Waancaa Chaampiyeens Liigii: Riyaal Maadiriid duubaa ka'ee Maanchistar Siitii injifachuun xumuraaf darbe

Maanchister Siitiin dorgommii Chaampiyeens Liigii murteessaa tahe irratti osoo hin eegamiin kufaatii guddaa keessa gale, Riyaal Maadirid duubaa ka'uun injifachuun xumuraaf Liiverpuul waliin taphachuuf darbe. Siitiin garaagarummaa galchii waliigalaa lamaan osoo dursuu daqiiqaa 90 irra gahe. Torban darbe 4 fi 3'n injifatanis Riyaad Maahireez galchii tokko lakkoofsisuun ol aantummaa Siitii dabalee ture. Booda Roodiriigoon dirree seene. Osoo hin eegamiin galchi jalqabaa isaa kubba Benzemaan dabarseef lakkoofsise. Kubbi kun yaalii gara galchiitti Riyaal Maadirid godhan jalqabaas turte. Sekondii 90 booda ammas Roodiriigon kubba Maarkoo Aseensiyoon dabarseef mataan dhahee lakkoofsisuun galchii waliigalaan wal qixxeesse. Kun sagalee istaadiyeemii Bernaaboo keessaa dura callisaa fi abdii kutannaatti deebi'ee ture gara faaruu ajaa'ibaatti deebise. Maan Siitiin waggoota lamaaf walitti aansuun xumura waancaa Awurooppaaf geenye jedhanii yaadaa turan tasa gara kufaatii nama rifaasisuutti jijjiirame. Gareen lamaanuu daqiiqaa 90 keessatti carraa wal mo'achuu qabu ture. Galchii sadaffaa lakkoofsisuuf Roodiriigoon kubbi yaale karra eegaan Siitii Endarsan harkaa oolche. Fiil Fooden kubba rukuttaa peenaalitii keessatti argate irra keessa baasuun carraa Siitii dabarsuu danda'u balleesse. Kanaaf taphichi gara yeroo dabalataatti deeme. Beenzeemaan kubba qabatee sarara rukuttaa peenaaliitii keeessa yoo galu taphataan sarara ittisaa Maan Siitii Ruuben Diyaaz isa kuffisuun rukuttaa peenaaliitii argatan. Beenzeemaan galchii 43ffaa isaa kan bara dorgommii kanaa lakkoofsise. Kun taphoota 43 irratti galchii 43 lakkoofsisuu isaati. Amma carraa Peep Gaardiyoolaan qabu qabxii tokkoon caalee dursaa kan jiru waancaa Piriimiyeer Liigii qofaadha. Taphootni afur osoo hafanii Liiverpuul waliin morkii guddaa keessa jiru. Leenjisaan Maan Siitii Peep Gaardiyoolaan, ''gahumsa keenya isa ol aanaadhaan hin taphanne. ''Walakkaa xumuraa waan taheef taphattootni dhiibbaa keessa galuun waanuma jirudha. Boqonnaa dura hedduu taphachuu baannus miidhaan nurra hin geenye ture,'' jedhan. Gaardiyoolaan ''Riyaal taphattoota hedduu akka Eder Militahoo, Vinishiyes Juuner, Roodirigoo, Beenzemaafi kaan fuulduratti dabarsuun rukuttaa peenaaliitii keessatti kubba dabarsaa turan. ''Galchii lama lakkoofsisan. Kubbi miilaa hin tilmaamamu'' jechuun dubbatan. Leenjisaan Riyaal Maadiriid Kaarloo Anchelootiin ammoo seenaa kilabichaatu nu gargaare jedhan. Riyaal tapha Chelsii fi PSG waliin godhe irrattis duubaa ka'uun mo'atee as gahe. Riyaal Maadirid yeroo 17 xumura waancaaf gahee yeroo 13 waancaa Chaampiyoonsi Liigii mo'ateera. Maan Siitiin erga bara 2008 abbootiin qabeenyaa Abu Daabii kilabicha bitanii waancaa Piriimer Liigii shan mo'ataniiru. Kilaba Awurooppaa gurguddaa keessa galchuuf kan isa gargaaru Chaampiyeens Liigiin garuu milkaa'uufii hin dandeenye. Bara darbe Chelsiidhaan mo'amuun waancaa dhaban. Siitiin waancaa kana hin mo'atiin turraan deeggartootni Maan Siitii maqaa Roodiriigoo bara baaraan abaaraa jiraatu. Taphataa lammii Biraazil, ol adeemaa Riyaal Maadiridiif abdii guddaa kennedha. Riyaal Maadirid waancaa Laaliigaa bara kanaa mo'ateera. Kaarloo Anchelootiin Everteen osoo leenjisaa jiranii bilbila halkan tokko Maadirid irraa bilbilameefiin tole jechuun gara kilaba duraan leenjisaa turaniitti deebi'an. Amma waancaa Chaampiyeens Liigiifis Liiverpuul waliin Paaris irratti ni falmatu. Kiristaanoo Roonaaldoo (450) fi Raawul (323) qofatu Beenzeemaa caalaa Riyaaliif galchii hedduu lakkoofsise. Beenzeemaan galchii 322 Riyaal Maadiridiif lakkoofsisuu isaati. Paaris irrattihoo seenaa bara 2018 yeroo Liiverpuuliifi Riyaal waancaaf taphatanii Riyaal Maadirid injifate irra deebi'amamoo barana Liiverpuul waancicha harkaa baafata? Paarisitti Caamsaa 28, 2022 kan ilaallu taha.


West Haam Yuunaayitid 1-2 Arsenaal: Arsenaal West Haamiin injifachuun sadarkaa 4ffaatti deebi'e

Leenjisaan Arsenaal Mikeel Artettaan injifannoon Arsenaal West Haam irratti istaadiyeemii London irratti galmeesse kun mallattoo garee guddaati jedhe. Arsenaal sadarkaa arfaffaa argachuu kan danda'an yoo injifatan qofa akka tahe beekuun diree galan. Tootenaam ammoo Lester Siitii dursuun injifatanii ture. Arsenaal qabxii sadii guutuu argachuun sadarkaa arfaffaa ofitti deebisan. Arsenaal akka injifatu kan gargaaran taphattoota sarara ittisaa irraati. Gabri'el Magaalez galchii injifannoo yoo lakkoofsisu miiltoon isaa biraa ittisa irra taphatu Roob Holdiingi kubba Bukaayoo Saakaa dabarseef galchiitti jijjiire. ''Haala gaariidhaan hin taphanne,'' jedhe Arteettaan. ''Yoo jecha fayyadamne injifannoo jibbisiisaa jechuu dandeenya. Garee guddaan yoo haala gaariidhaan hin taphanne karaama jibbisiisaa taheen injifachuu barbaada.'' Sky Sport irratti akka dubatetti, ''kubbaa qabannee taphachuun akkasumas ittisuun galchii barbaadaa turre. As West Haam irratti injifachuun hojii taphattoota kanaati, miira akkamii akka qaban agarsiisa.'' Boqonnaan dura Jaarod Boowen West Haamiif galchii tokko lakkoofsise. Boqonnaa dura West Haam haala gaariin taphachuun galchii kanas argataniiru. Injifatamuun isaanii taphootni sadii osoo hafanii qabxii sadiin sadarkaa jahaffaa irra kan jiru Maanchister Yuunaayitidiin caalamuun sadarkaa 7ffaa irra isaan kaa'e. ''Haala gaariin taphanneerra jedheen yaada,'' jedhe Deevid Mooyes. Kubbaa qabannee taphachuu kan duraan ittiin beekamnu dhabneerra. Ittisaa fi deebisanii fuulduratti taphachuudhaan gaarii turre. Jijjiirama wayiis goonee turre. Kun taphattoota haala akkasii keessatti nu barbaachisan alatti hanbiseera. ''Akka balaa qabu beeknas ture, sanaafis adabamneerra.'' West Haam miidhama taphattootaa akka Isaa Diyooppi, Kireeg Daawsan fi Anjeloo Ogboonaa fa'aaf waan saaxilameef taphataa sarara ittisa bitaa Kiresweel ittisa gidduu irra taphachiise. Moyes galchii wal qixxesituu argachuuf Mikaayil Antooniyoo jijjiree galchus dirree xumuraa Arsenaal keessatti takkaa qofa kubbaa argate. West Haam taphoota Piriimer Liigii afur irratti walitti aansuun qabxii gataa jiru. Kun ammoo dorgommii bara kanaa irratti gahumsa agarsiisaa as gahan jalaa balleessuu danda'a jedhamee sodaatameera. Dabalataan dorgommii Awurooppaa Liigii irrattis waan injifatamaniif garee Deevid Moyes dhumarratti qabxii hin barbaachisnee akka hin xumurre sodaatame. Arsenaal taphoota gurguddoo walitti aansee godheen milkaa'eera. Chelsii fi Maanchister Yuunaayitid ammas West Haam irratti ol aantummaa guddaa agarsiisuun mo'atan.


Jaalalleewwan lootarii paawondii miiliyoona 184 mo'achun riikardii haaraa galmeessa

Lootarii UK isa guddicha paawondii miiliyoona 184 kan mo'atan jaalalleewwan Gilooseester akka ta'an barame. Joo fi Jees Tiwaat torbee darbe looterii rikoordii cabseeru paawondii 184,262,899 mo'achuun- weelistuu Adeel irra durreeyyii ta'aniiru. Adde Jees, umurii ganna 44, abba warraa ishee umurii kan ganna 49 waliin, ijoollee lama kan qaban yoo ta'u, injifannoon kun "yeroo jiraachuuf abjoochuu" dandeenyu nuuf kenneera jedhu. Rikoordii kanaan duraa kan qabatee ture, injifataa eenyummaan isaa hin beekamneen kan paawondii miiliyoona 170 Onkololeessa 2019 keessa injifatedha. Kamisa irratti sagantaa TV irratti yommuu dhiyaate Obbo Tiwiit hojii idilee isaa gadhiisuu isaa mirkaneesseera. Haadhi warraan isaas mana rifeensaa obboleettii ishee waliin hoggantu gadhiisuuf "yaadaa" jirti. Obbo Tiwaat lootericha injifachuu isaa kan bare Kibxata darbe ganama bariin yeroo saree isa gadi baasuuf hirribaa ka'edha. Yeroo maallaqa hagamii akka mo'ate arge "waanan godhun wallaale" jedha. "Deebi'ee rafuu hin dandeenye, Jeesiin dammaqsuu hin barbaanne kanaaf saatii dheeraa waan fakkaatuuf calliseeman gadi ciise," jedha. "Daangaa maallaqaa malee manneen bitachuu danda'u ilaaluun eegale, kun ammoo waan addaadha." Yeroo haati warraa isaa hirribarraa dammaqatu, Obbo Tiwaat "Iccitii qaba, waanan sitti himu qaba," jedheeni. Aadde Tiwaat mirri jalqabaa ishee amanuu dhisuu akka ta'e himuun, guyyaa idilee ishee itti fuftee sana booda qondaala Looterii Biyyaalessaa irraa injifannoo isaanii mirkaneessani. Jaalalleewwan kun akka jedhanitti injifannoon kun, "yeroo itti wantoota adda adda waliin godhaniifi maatii fi hiriyyoota isaaniif yeroo bashanaanaa akka qabaataniif," nu gargaara jedhu. Joo fi Jeen Tiwaat waggootii 11'f bultoo waliin ijaarratanii jiru. Waliin ijoollee mana barnoota sadarkaa tokkoffaa keessa jiran lama kan qaban yoo ta'u, Joo ammoo gaa'ela isaa duraa irraa ijjoollee sadarkaa yunivarsitiirra jiran lama qaba. Aadde Tiwaat: "Ijoolleen keenya lamaan yeroo hunda wa'ee gara Hawaa'ii deemuu ni odeessu, maaliif akka ta'e hin beeku garuu amma hawwiin kun dhugaa ta'u danda'a." "Yeroo hawwiin isaanii dhugaa ta'u fuula isaanii arguuniyyu, maallaqa kamirra caala." Aadde Tiwaat abbaan ishee wagga dheeraaf Looterii Biyyaalessa akka taphatu ibsuun, boodarra yemmuu inni wagga torba dura boqote abbaan warraa ishee shaakala kana itti fufuu isaa ibsiteetti. Abbaan ishee du'uu isaa dura "yeroo hunda yoo looterii mo'attan maal gootu jedhee nu gaafata ture" jetteetti. "Haasaa idilee ture, waan inni nu qopheessaa ture natti fakkaata," jetti. Maallaqi kun mana dhiyeenya jaalalleewan kun bitatan irratti haromsaa barbaachisu akka hojjetaniif isaan gargaara. Aadde Tiwaar mana kana kan bitan ijoollee isaaniif "jireenya baadiyyaa" kennuufi akka ta'ee fi saroota sadii, lukkuu shan, lootu lamaa fi Fardeen sadan isaani wajjiin keessa jiraachuuf karoorsanii turani. "yeroo hunda ijoolleen yeroo hirribaa dammaqan gadi ba'anii akka Fardeen isaani sooranii nan fedha ture, amma kana asitti gochuu danda'u." "Baaxiin manichaa dhimmisuun isaa fi haroomsa barbaaduun isaa rakkoo hin qabu ture, jireenya nuti maatii keenyaaf hawwinu waan tureefi."


Injifannoon Totanhaam hirmaannaa Arsenaal Chaampiyeens Liigii argachuuf taasisuurratti dhiibbaa gochaa jira

Leenjisaan Arsenaal Maayikil Arteettaan ''tapha bareedaatu nu jalaa bade'' jechuun tapha Tootenaamiin injifataman booda dubbatan. Kilabootni lamaan sadarkaa arfaffaan xumuruuf dorgommi jabaa taasisaa jiru. Tootenaam taphicha 3 fi 0n mo'achuu isaan garaagarummaa qabxii isaan gidduu jiru tokko qofatti dhiphisaniiru. Galchii jalqabaan Tootenaam rukuttaa peenaaliitiidhaan kan argame yoo tahu, taphataan sarara ittisaa Arsenaal Roob Hooldiingi kaardii diimaan dirree keessaa baheera. ''Waanan yaaduu fi sammuukoo keessa jiru yoon dubbadhe, ji'a jahaaf nan adabama,'' jedhe Arteettaan. ''Akkatti soban waan hin beekneef waanan yaadu dubbachuu hin barbaadu. Waanan yaadu dubbachuu hin danda'u.'' ''Taphattoota kootti gammaduu dhiisuu hin danda'u. Taphattoota kootti nan boona. Murteessaan gara kaameeraa duraatti dhufee murtee dabarse akka ibsu nan barbaada. Qaaniidha sababni isaas tapha bareedaatu nu jalaa balleeffame.'' ''Murtoon darbeera. Jijjiiruu hin dandeenyu. Murteessaan kubbaa miilaa keessatti murtoo kennuu qaba waan taheef.'' Leenjisaan Tootenaam Antooniyoo Koonteen murtoo darbe irratti yaada kennuu hin barbaadne. Garuu morkataa isaa ammoo qeequu irraa duubatti hin jenne. ''Baay'ee komataa ture,'' jechuun Arteettaa qeeqe. ''Garee isaa irratti cimsee xiyyeeffachuu qaba, garee isaa irratti jabaatee hojjechuu qaba,'' jedhan. ''Tapha Livarpuul irratti yeroon ani waa'ee Faabiniyoo fi balleessaa isaa hunda komadhu dhageesseettaa? Lakki. Yoo barbaade gorsakoo fudhachuu danda'a, garuu yoo hin feenes dhiisuu danda'a. ''Jabaatee hojjechuu itti fufuu qaba, sababni isaas Arteettaan leenjisaa baay'ee gaarii waan taheef. Yeroo tapha guutuu irratti leenjisaan komachuufi iyyuun namatti hin tolu,'' jedhan. Antooniyoo Konteen ammas dubbachuu itti fufan. ''Dhaggeeffataan ture. Callisee komachaa ture. Akkan yaadutti hojii isaa irratti jabaachuu fi garee isaa irratti xiyyeeffachuu qaba. ''Sababni isaas hojii leenjisummaa amma reefu jalqaba waan taheef. Tasgabbaa'ee hojjechuu qaba. Leenjisaan callisee sa'aa guutuu yeroo komatu dhagahuun namatti hin tolu'' Arsenaal tapha hafe mo'achuun sadarkaa arfaffaan xumuruuf isa gargaara. Chelsiin qabxii shaniin caaluun sadarkaa sadaffaarra jira. Tootenaamii fi Arsenaaliif garuu ammayyuu carraan sadarkaa arfaffaa keessa galuu jira. Carrichi banaadha. Garuu falmii cimaa barbaada. Akkasumas Man Siitii fi Livarpuul keessaa kamtu shaampiyoona taha kan jedhu adda baasuun rakkisaa taheera. Inni tokko haa mo'uuf tokko mo'amuu qaba. Tootenaam torban kana keessa Livarpuul waliin qixa bahuun carraa inni waancichaaf qabu jalaa dhiphiseera.


Namicha lotoriin baheefii guyyaa tokkotti sooreyyii beekamoo caaluun biiliyanara tahe

Carraa qabeessi kuni seenaa UK'tti paawundii miiliyoona 184 (birria biiliyoona 11) lotooriidhaan nama mo'ate dha. Namni maqaan hin eeramne kun lotorii Yuroomiliyans jedhamu jaakpootii (kan qarshii lotorii isa guddaa argamsiisu) mo'achuundhaani abbaa paawundii miiliyoona 184 kan tahe. Lakkoofisi mo'ataa kaleessa ifa tahe 3,25,27,28 fi 29 dha. Akkasumas lakkoofsi 4 fi 9 illee lakkoofsawwan mo'atan tahaniiru. Lotoriini Yuroomiiliyans bara 2004 kan eegale yoo tahu hamma yoonaa carraa-qabeeyyii 15 qofatu paawundii miiliyan 100 ol argate. Abbaan carraa kun weellistuu beekamtuu UK Adeelii fi atileetii bunyaa  Antoonii Joshuwaa caala guyyaa tokkoon duroomeera. Namni kunis erga qarshii isaa fudhateen booda eenyummaasaa ifa baasaa, hin baasuu kan jedhu ofiin kan murteessu taha. Bara 2011 lotorii abbaa paawundii miiliyoona 161 kan mo'atan Kooliiniifi Kiriis Weeyir eenyummaa isaanii ifa baasanii turan. Weeyirfaa qarshii lotorii kanaan argataniin kilaba kubbaa miilaa deeggaran bituuf yaada akka qaban himanii turan. Bara 2019 paawundii miiliyoona 115 kan mo'atan Firaansis Konolii fi abbaan warraashee Paatriik hamma yoonaa lotoriidhaan namoota qarshii olaanaa mo'atan tahanii turaniiru. Maatiin kuni qarshii lotorii irraa argatan baayyeesaa namoota kaan gargaaruuf akka oolchan beeksisanii turan.


Falmii Waancaa 'FA Cup' Liiverpuuliif Cheelsii har'aa irratti wantoota beekuu qabdan

Cheelsii fi Liiverpuul dorgommii waancaa 'FA Cup' 141ffaa irratti Sanbata har'aa dirree guddicha beekamaa Weembilee irratti wal morkatu. Liiverpuul waancaa Kaaraba'oo [Carabao Cup] barana gaggeefamaa tureen Cheelsii mo'achuun waancaa fudhateera. Liiverpuul waancaa kana ji'a Guraandhalaa keessa injifachuun amma xumura waancaa Shaampiyoonsi Liigiif darbuun Piriimer Liigiidhaan ammoo qabxii sadiin qofa caalamee lammaffaa irra jira. Taphootni lama hafan waancaa PL kan murteessan tahee har'a kan Cheelsii mo'atu yoo tahe waancaa lammaffaa bara kanaa mo'achuu isaaniiti. Cheelsiin waancaa 'FA Cup' kana yeroo saddeet injifateera. Waggoota sadiifis walitti aansuun xumuraaf gahuu isaati. Bara dorgommii jaha keessatti ammoo yeroo shanaffaa xumuraaf gahan.Bara 2021 Leester Siitii waliin xumuraaf gahuun waancaa dhaban.Morkii jabaa taha. Gahumsa Liiverpuul amma irra jiruun yoo ilaalle tapha cimaa taha,'' jedhan leenjisaan Cheelsii Toomaas Tuuhel.Yaada Peep Gaardiyoolaan "namni hundi biyyattii keessaa Liiverpuul deeggara'', jedhan irratti Tuuhel yoo gaafataman ''dhimmicha irratti isa mormuun ulfaataadha,'' jedhan. ''Biyyicha keessa namootni hedduun Liiverpuuliif gaddu. Kun waanuma tahudha. Jabaatanii hojjechaa turan, Kilooppi nama jabaa mo'achuun ulfaatudha,'' jedhan. ''Karaakoo inaaffaa hin qabu. Kilooppi nama addaati, nama taphataa fi leenjistoota jajjaboo adunyaa keessaa tokkodha. Boru yoo nama hamaa taaneef sana ni fudhanna. Rakkoo hin qbau sana ni fudhanna.'' ''Gadda biyya guutuu miti kan barbaannu, dhumarratti waancaa injifachuu barbaanna.''Liiverpuul erga bara 2012 as yeroo jalqabaaf waancaa kanaan waancaaf gahe. Erga Liiverpuul waancicha bara 2006 mo'atee as Cheelsiin ammoo yeroo shan mo'ateera."Deeggartotni Liiverpuul haala akkasii kan mataa isaanii godhatu,'' jedhe Kilooppi. ''Waan akkanaa baay'een jaalladhha, garuu waan tokko nuyi mirkaneesuufii hin dandeenye guyyicha qabxii galmaa'uu danda'udha.Erga bara 2019 Maan Siitin Waatfoordiin 6 fi 0'n mo'atee deeggartootni 85,854 dirree guutuun daawwatanii as yeroo jalqabaaf dirree guutuudhaan gaggeeffamuuf jedha. Liiverpuul kan mo'atu yoo tahe Kilooppi waancaa jahaffaa isaa Liivepuul waliin mo'achuu isaati. Kilooppi leenjisaa jalqabaa xumura waancaa Shaampiyoonsi Liigii, FA Kaappii fi Liig Kaappiif bara dorgommii tokkotti gahedha. Bara dorgommii sadii keessatti Liiverpuulii fi Cheelsiin yeroo 10ffaa wal arguu isaaniiti. Dorgommiin jaha Piriimer Liigii keessatti yoo tahu, gareen Kilooppi yeroo sadii mo'achuun lama qixa bahanii tokko mo'aman. Leenjisaan Cheelsii Toomas Tuuhel waggaa tokkoo fi guyyoota 108 keessatti Chelsii xumura waancaa afuriif dhaqqabsiiseera.Isaan keessaa waancaa Shaampiyoonsi Liigii mo'ateera. Har'as leenjistootni lammii Jarman lameen kun falmii cimaa gaggeessu. Waancaa Suuper Kaappii Awurooppaa fi 'Fifa World Cup' dabalataan mo'ataniiru.Kilooppi Toomaas Tuuhel gaggeessaa jabaadha jechuun jajeera. ''Yeroo ulfaataa kilabichi keessa gale keessatti hoggansa guddaa kennaa jira. Kabajaan isaaf qabu guddaa akka tahe ni beekama'' jedhe. Waancaa FA Kaappii kun erga jalqabee waggaa 150ffaa isaa kabataa jira.


Gaazexeessaan gameessi Biriiteen bosona Amaazoon keessatti bade

Gaazexeessaan gameessa Biriiteen Doom Fiilips fi lammiin Biraaziil waa’ee saboota ganamaa qo’atu bosona Amaazoon keessatti achi buuteensaanii dhabame.\n\n\nDoom Fiiliips Biraazilitti gaazexaa ‘the Guardina’ jedhamuuf barreessa. Yeroo dhumaaf naannoo Amaazoon iddoo Jaavaarii jedhamutti dha mul’ate.\n\n\nGaazexeessichi ogeeessa Buruunoo Peereeraa wajjin qorannoo hojjechuuf imalaa kan ture yoo tahu, jiraattonni jarri kunneen guyyootaan dura doorsisni irra gahaa turee jedhan.\n\n\nMaatiin Fiilips, ‘’ tokkoon tokkoo sekendii darbuun gatii nu kaffalchiisuu mala,’’ jedhan.\n\nPoolisiin federaalaa fi humni galaanaa namoota lamaan kunneen barbaacha irra jiru. Kiyyeesitootni qurxummii lama achii buuteen dhabamuu namoota kanaa irratti shakkamuun Wiixata ganama to’annoo jala oolaniiru jechuun gaazexaan Biraaziil O Giloobooo gabaaseera. Ergasii garuu deebisanii gadhiifamaniiru.\n\n\nFiiliip nama ganna 57 yoo tahu waa’ee bosona Amaazoon gadi-fageenyaan barreesseera, Biraazil keessas waggaa 10 oliif jiraateera. Burunoon immooo  yeroo ammaa hojii  mootummaa, ejensii saboota ganamaa Funaayi jedhamu irraa boqonnaarra kan jiru yoo tahu, waa’ee gosoota Amaazoon qollifamanii qorata. Jarreen lamaan naannichatti torbee tokko kan dabarsan yoo tahu gaafa Jimaataa ture gara haroo Jaabuuruu bidiruudhaan kan imalan. Dilbata darbe magaalaa ‘Atalaia do Norte’ jedhamutti akka deebi’an eegamanillee, gareen hawaasa ganamaa lama, achi akka hin deebine himan. Maatiin namoota lamaan kanaa achi buuteen isaanii dhabamuun rifachuu himan. ‘’Maaloo yaaddoo atattamaa kanaaf tarkaanfii atattamaa kennaa,’’ jechuun haati warraa Fiilip, Aleeksaandraa Saampaayoo ibsa baduu namoota kanaarratti baheen dubbatan. ‘’Bosonicha keessatti sekandiin tokko darbuun yaaddoo dha, sekandiin tokko garaagarummaa du’aafi jireenyaa fiduu danda’a,’’ jechuunis himan. Pireezidantiin Biraaziil duraanii Luuyiz Inaasiyoo Da Siilvaa: ‘’Fiilips bara 2017tti anaa wajjin af-gaaffii taasiee ture. Jarri lamaan nagaan jiru, dafaniis argamu jedheen abdadha,’’ jechuun fuula Tiwiitarii isaanii irratti barreessan. Gaazexaan ‘the Guardian’’ waa’een Fiilips ‘’na yaaddessa’’ jedhe, ‘’achi buutee fi haala nama kanaarattis atattamaan odeeffannoo barbaada,’’ jedhe. Nannnoon kaaba-lixaa Jaavaarii-gareelee saboota ganamaa 20 tahaniif dahoo yoo tahu-yeroo dhihootii asitti albuuda baasuu,qurxummii kiyyeessuufii adamoon wal-qabatee hokkorr mudachaa jira.\n\n\nEjensiin saboota-ganamaa mootummaa, Funaayi jedhamu kan naannichatti socho’u waggoota dhihoon asitti yeroo baayyee haleelameera.


Eriik Teen Haag: Maanchester Yunaayitid leenjisaa haaraa muude

Maanchester Yuunaayitid leenjisaa Ayaaks kan ture Eriik Teen Haag leenjisaa haarawa gochuun muude. Namni lammii Daach umurii ganna 52 xumura bara dorgommii kanaa irraa eegalee leenjisaa yeroo Yunaayitid ammaa Raalf Raanginiik irraa baallii fudhatee waggoota sadiif kilabicha leenjisa. Sadaasa darbe Ole Gunaa Soshaayar irraa baallii kan fuudhe Raanginiik gorsaa ta'uun akka itti fufu himameera. Teen Haag erga bara 2013 leenjisaan gameessi Yunaayitiid Sar Aleeks Fargusan soorama bahanii booda, leenjisaa dhaabbiin kilabichi qacare shanaffaadha. "Leenjisaa Maanchester Yunaayitid ta'anii muudamuun kabaja guddaadha" kan jedhe Eriik, hojii guddaan akka isa eeggatu himeera. "Seenaa kilaba guddicha kanaa fi jaalala deeggartoonni kilabichaaf qaban nan beeka. Kanaaf garee milkaa'ina isaaniif malu fiduu danda'u ijaaruuf kutannoo cimaan qaba." Yunaayitid ammatti piriimer liigii irratti taphoonni shan osoo isa hafuu sadarkaa jahaaffaa irratti argama. Wal-duraa duubaan sadarkaa afraffaa fi shanaffaarra kan jiran Tootanhaam fi Arsenaal waliin garaagarummaa qabxii sadi qaba. Ta'us kilaboonni lamaan taphoota jahaatu isaan hafa. Eriik ammatti leenjisaa kan jiru kilabni Daach Ayaaks liigii biyyattii dursaa jira. Mudde bara 2017 leenjisaa Ayaaks ta'uun kan muudame Teen Haag, bara 2018-19 fi 2020-21 al lama liigii fi waancaa Daach injifataniiru. Bara 2018-19 walakkaa xumuraa Chaampiyoons Liigii Awurooppaaf gahanillee Totanhaamiin injifatamanii milkaa'uu hin dandeenye. Waggoota lamaafi walakkaaf Ayaaks kan leenjise Teen Haag, san dura leenjisaa garee B Baayarni Muniik ta'uun, leenjisaa Maanchester Siitii ammaa Peep Gaardiyoolaa waliin hojjetee ture. Leenjisaan Yunaayitid duraanii Olee Gunaa Soshaayar kilabni isaa Waatfoordiin 4-1n injifatamuu booda ture kan ari'ame. Yunaayitid erga Raanginiik Mudde sadi leenjisaa yeroo ta'ee hojii eegalee booda taphoota piriimer liigii 19 taphate keessaa 9 yoo injifatu, jaha qixxee bahe afur ammoo mo'atameera. Chaampiyoons Liigii keessaa Atileetiikoo Madiriidiin mo'amee yoo bahu, Waancaa FA keessaa ammoo Miidilsibiraan inifatamee dorgommiin ala taa'e. Kibxata darbe Liivarpuuliin 4-0n erga injifatamee booda tarii kilabichi taphattoota haaraa 10 barbaaduu mala jechuun Raanginiik dubbatanii turan. Waggoota 26 Fargusan leenjisaa turan injifannoowwan 38, piriimer liigii 13, Chaampiyoons liigii 2, Waancaa FA 5, fi Waancaa Liigii afur kan injifate Yunaayitid, erga Fargusan sooroma bahanii booda piriimer liigii hin injifanne.


Arsenaal v Maan Yuunaayitid: Morkii sadarkaa 4ffaa, Arsenaal fi Maan Yuunaayitid taasisan haalaan kan eegamu taha

Arsenaal hirmaannaa Shaampiyoonsi Liigii bara dhufuu argachuuf jecha har’a Man Yuunaayitid waliin morkii cimaa taasisa. Arsenaal tapha Chelsii waliin taasise irratti 4 fi 2’n injifachuun gahumsa guddaa agarsiise. Taphataan sarara duraa Arsenal Aleksaander Lakaazeet har’a ni hiriira jedhamee eegama. Laakaazet tapha Chelsii waliin taasisan irratti daqiiqaa xumuraa irratti kan jijjirame gale yoo tahu, dhibee Covid irraa bayyaannachaa ture. Takehiro Tomiyaasuu erga ji’a Amajjii yeroo jalqabaaf har’a jalqaba irratti ni hiriira jedhamee eegama. Gama man Yuunaayitidiin Kiristaanoo Roonaaldoon gadda du’a mucaa isaan booda har’a ni taphata. Akkasumas Raafaa’el Vaaraan ittisa irratti sarara gidduun ammo Iskoot Toomineen miidhama irraa deebi’aniiru. Pool Poogbaan miidhama isa mudateen hanga xumura bara dorgommii knanaatti gara dirreetti kan deebi’u miti. Poogbaan tapha Man Yuunaayitid Liiverpuul waliin taasisee 4 fi 0’n mo’ame irratti daqiiqaa 10ffaa irratti miidhamee dirreedhaa bahe. Poogbaan waliigaltee kilaba isaa waliin qabu bara kana waan xumuraa jiruuf bilisaan kilabicha gadhiisee deema jedhamee eegama. Poogbaan paawondii miliyoona 89 tahuun Juvantas irraa gara kilaba isaa duraanii Yuunaayitiditti deebi’us gahumsa isa irraa eegamaa ture irra gahuu hin dandeenye. PSG, Riyaal Maadiridii fi Juvantas taphataa kana bilisaan fudhatu jedhamee eegama. Tapha har’aa kana irratti Arsenaal gahumsa Chelsii irratti agarsiise dabaluun sadarkaa 4ffaan xumuruu isaa gara mirkaneeffachuutti dhufa jedhe Maarki Laawuroo, xiinxalaan kubba miilaa BBC. Maanchister Yuunaayitid bara dorgommii dhufuuf leenjisaa haaraa Erik Ten Haag qacareera. Kilabni biraa sadarkaa hanga arfaffaa keessa galuun xumuruuf morkii cimaa taasisaa jiru ammoo Tootenaamidha. Dirree Bireentifoorditti imaluun kan morkatu taha. Leester Siitiin akkasuma Aston Viillaa waliin taphata. Shaampiyoonaan bara darbee fi bara kanas qabxii 1’n Liiverpuuliin caalee liigicha dursaa kan jiru Maan Siitiin ammo Waatfoordi waliin taphata.


FA Cup: Cheelsii 2-0 Kiristaal Paalaas mo'achuun xumura Waancaa FA gahe

Cheelsiin kilaba Kiristaal Paalaas mo'achuun xumura dorgommii FA Cup kan qaqqabe yeroo tahu, waqtii taphaa baranaan marroo lammeessoof Livarpuul wajjiin Wembileetti taphatu. Tapha Waancaa Carabao Guraandhala keessa taasisaniin Liivarpuul Cheelsii injifachuun geebicha kan fudhate oggaa tahu, Cheelsiin tarii haaloo bahuuf carraa biraa argateera. Tapha guyyaa Dilbataa kanaan Ruben Loftus-Cheek fi Mason Mount gooliiwwan galchan lamaan Cheelsiin mo'achuu danda'e. Guyyaa Sambataa walakkaa-xumuraa dorgommii kanaaf kan walarganii turan Livarpuul fi Maan Siitiin, 3 fi 2n xumuramuun Liivarpuul tapha xumuraaf darbeera. Taphichi hanga daqiiqaa 65tti gama lamaanittuu goruu kan danda'u wayita tahu, taphataa miidhamaan bahe Mateo Kovacic geeddaruun kan gale Loftus-Cheek kubbaa haalaan rukuteen Cheelsiin durse. Paalaas gamasaaniin carraa argatanii turan - keessattuu yaaliin Cheikhou Kouyate taasise galchii eegaan Cheelsii Eduwaard Meendii jalaa fashaleesseera. Erga Meesan Maawunt galchii lammeessoo lakkoofsise booda, Cheelsiin taphicha mo'achuu isaanii waan beekkatan fakkaatu ture - kana jijjiirun Paalaasiif salphaa hin turre. Cheelsiin walitti aansuun yeroo sadaffaaf xumura FA Cup gahaniiru - isaan lamaan dabran garuu hin milkoofne. Isa tokko Arsenaaliin, kaan ammoo Leestar Siitiin mo'atamanii Waancaa fudhachuurraa hanqataniiru. Leenjisaan isaanii Tomaas Tuchel erga qacaramee booda taphoota xumuraaf Cheelsii qaqqabsiisuun seenaa gaarii qaba. Livarpuul seenaa isaanii keessatti bara tokkotti waancaawwan afur kaasuuf kan yaalaa jiran oggaa tahu, Cheelsiin morkattoota isaanii cimoodha. Dorgomiiwwan afran Liivarpuul milkeessuuf yaadu: Pirimeer Liigii Ingiliiz, Chaampiyoons Liigii UEFA, FA Cup fi Carabao Cup. Kanneen keessaa haga ammaatti tokko fudhateera. Cheelsiin taateewwan dhiyeenya kana kilabichatti raawwatan of duuba gochuun, taphattoonni xiinsammuu mo'achuu qabu. Keessattuu Chaampiyoons Liigii Awurooppaarraa kilaba Riyaal Maadiriidiin mo'amanii taphichaan ala erga tahanii booda, isa dandamatanii tapha Dilbataa irra aanuu danda'aniiru. Kilabni Cheelsii waraana Yukireenitti jalqabame hordofee, abbaan qabeenyaa kilabichaa lammii Raashiyaa Roomaan Abiraamoovich irratti uggurri kaa'amuu hordofee fuuldurri isaa gaaffii keessa galeera.


Teknoolooojii: UKn konkolaattota ofumaan konkolaatan keessatti TV ilaaluu eeyyamuufi

Namoonni konkolaattoota ofiin konkolaataniin imalan iskiriinii konkolaataa isaanii keessatti tolfameerraa TV akka daawwatan wixinee dambii karaa fooyya’uuf jirurratti dhiyaate. Teeknoloojiin konkolaattota of konkolaachisanii jalqaba kan hojiirra ooluuf yaadamu yeroo karaa guddaarratti suuta deemamu, keessattuu wayita daandiin sochiin tiraafikaan cuccufamudha. Taatullee konkolaachisaan moobaayilitti gargaaramuun seeraan akkuma dhorkametti itti fufa. Ammaaf garuu konkolaataan ofiin of konkolaachistu kamuu daandilee UK irraa deemuuf eeyyama hin arganne. Haata’u malee, konkolaattonni yeroo jalqabaaf ofisaaniitiin of konkolaachisuu danda’an xumura bara kanaatti tajaajilaaf qophaa’uuf jiru jedheera Dameen Geejjibaa UK. Fooyya’insi karoorfame ganna kanatti hojiirra oola jedhamee eegama. Kana malees, maamiltoonni konkolaattota of konkolaachisanii balaa umamuuf akka itti hin gaafatamne gochuuf jiru. Balaa uumamu ilaalchisee himannaa dhiyaatuuf dhaabbilee inshuraansiitu itti gaafatama malee, namoonni dhuunfaa itti hin gaafatamanii jedhe Dameen Geejjibaa UK. Mootummaan Ebla bara darbee kana akka ibsetti, konkolaatttonni harka namaatiin hin oofamne daandii tiraafikaan dhiphateerratti teeknoloojii ‘lane-keeping’ jedhamu waliin eeyyama argatu jechuun ibsee ture. Konkolaattoonni ofiif konkolaatan karaa dhiphaa tokkorra adeemuuf sirna teekinoolojii dandeessisu qaban sa’aatii tokko keessatti km 60 imaluu danda’u. Qajeeltoo haaraa bahe keessatti namni konkolaaticha oofu wayita daandicha irraa maquutti dhiyaatutti sirna ofiin of ajajuuf qophaa'erraa fuudhee to’achuu ni qabaata. Yeroo ammaatti teekinoolojiin hojiirra oolaa jiru ’deeggarsa kan kennuudha’. Kana jechuun konkolaaachistoonni to’achuu ni danda’u. Ministeerri Geejjibaa Tirudii Haarisan akka jedhanitti, dambiin ittiin bulmaata daandii fooyyessuun konkolaattoota ofiin of konkolaachisan karaa miidhaa hin qaqqabsiifneen hojii jalqabsiisuuf bu’uura,’’ jedhan. Haarisan akka jedhanitti, akkaataa imala keenyaa fooyyeessuun balaaf kan nama hin saaxille fi amansiisaa taasisa jedhan. Konkolaataa ofiin of konkolaachisan tolchuun carraa hojii haaraa 38,000 kan uumu yoo ta’u, Paawundii biliyoona 41.7 dinagdee UKtti bara 2035 akka gumaachuuf jiru ibsameera.


Ruwaandaan baqattoota UK irraa simachuuf waliigaluun maal agarsiisaa?

Yunaayitid Kingidom (UK)n godaantota karaa seeraan alaa gara biyyashee galan gara Ruwaandaatti dabarsuudhaaf mootummaa Kigaalii waliin waliigalteerra geesse. Akka waliigaltee kanaatti UKn godaantota karaa ulaa Ingilish Chaanaal jedhamuun gara biyyashee seenuun kolu-galtummaa gaafatan gara Ruwaandaatti gaggeessiti. Ruwaandaan ammoo baqattoota UK irraa fudhattu gaaffii kolu-galtummaa isaanii ni qoratti. Gaaffii baqattootaa deebii kan argatu yoo ta'e ammoo Ruwaandaa keessa akka jiraatan hayyamamaaf. Baqataan Ruwaandaa keessa jiraachuu hin barbaadne ammoo gara biyya dhaloota isaatti ykn ammoo gara biyya sadaffaa simachuu danda'uutti dabarfamuu danda'a. Ruwaandaan gocha ishee kanaaf UK irraa maallaqa guddaa fudhatti jedhameera. Kun osoo kanaan jiruu, waliigaltee UK fi Ruwaandaa kana mormiin cimaan mudateera. Quuqamtoonni mirga namoomaa Ruwaandaan biyya mirgoonni namoomaa itti hin kabajamneefi nageenyi isheellee amansiisaa hin taanedha jedhu. MM UK Booris Joonsan gama isaaniitiin biyyoota nageenyi isaanii amansiisaa ta'an keessaa Ruwaandaan tokkodha jechuun dinqisiifatu. Namoonni Ruwaandaa argan garuu wanti biyyattii keessatti argan isaan ajaa'ibsiisuu dubbatu. Baayyee qulqullooftuufi magariisa qalbii namaa hawwataniin kan guutamtedha. Tajaajilli interneetii magaalattii keessa jiru baayyee amansiisaadha. Lammileen Ruwaandaa hunduu gibira sirriitti kan kaffalan yoo ta'u, tajaajilli kamiyyu amansiisoodha. Mootummaan Pool Kagaameen Ruwaandaan biyyoota addunyaa nageenyi isaanii amansiisaa ta'e keessaa tokkodha jedha. Weerara koronaavaayiras akka fakkeenyaatti yaa fudhannu. Ruwaandaan oduun weerara dhibee kanaa guyyaa dhaga'ameerraa tarkaanfiiwwan bu'a qabeessa ta'an fudhachuu irraa duubatti hin deebine. Dhorkaawwan sochiifi qajeelfamawwan biroon haalaan hojiirra oolfamaa turan. Yeroo ammaa kana uummata Ruwaandaa waliigalaa keessaa harka dhibba keessaa 60 kan ta'u talaallii argateera. Wanti gaarii ta'e kun akkuma jirutti dhimmoonni nama yaaddessanis hin dhiban. Fakkeenyaaf, namni tokko gara mana dhugaatiitti goree dhimma wal falmsiisu tokko kaasee yaada isaa ibsachuun hin hayyamamu. Namni akkasii amala hin taane agarsiiseera jedhamee gara aanga'ootatti gabaafamuu danda'a. Mootummaan Ruwaandaa wanta yaaddoodha jedhuuf obsa hin qabu. "Ruwaandaan Siwiizerlaand Afrikaa fakkaatti. Haata'u malee, biyyattiin baayyee sodaachiftuufi mirga namaa ukkaamsitudha," jechuun Ruwaandaa ilaalchisuun BBCtti dubbatte Mikeelaa Roong. Yeroo hundaa ji'a ji'aan Sanbata dhuma ji'aa irra lammiin Ruwaandaa hunduu naannawaa jiranii walitti bahuudhaan waloon qe'ee isaanii qulqulleessuu aadaa godhataniiru. Daandiiwwan ni qulqullaa'u, balfis ni sassaabamu akkasumas bishaan kuufaman jiraanaan akka dhangala'an taasifamu. Aadaan kun 'Umugaandaa' jedhama. Afaan ummatichaatiin hojii hawaasaa akka echuuti. Lammiin Ruwaandaa akka maqaan isaa hin eergamne barbaade tokko akka jedhutti Umugaandaa keessatti akka hirmaataniif seerri dirqisiisu jiraachuu baatus garuu tarii mootummaatti gabaafamuun danda'a sodaa jedhuun hojii kanarratti hirmaatu. Ruwaandaan akka waliigaltee Yunaayitid Kingidam waliin taasiftetti dhaabbileen godaantota simatan kan gurmaa'an ta'ee akka baayyeen keenya beeknu dunkaanota pilaastikaan guutaman miti. Ruwaandaan uummata miliyoona 13 kan qabdu yoo taatu, hanga ammaatti Mootummoota Gamtoomanii waliin waliigaluudhaan bara 2019 irraa kaastee Afrikaanota kolu-galtummaa gaafatan 900 Liibiyaa irraa fudhatteetti. Wiirtuun baqattoonni keessatti keessummeeffaman 'Gaashora' jedhamu kolu-galtoonni harki caalaan ammoo Liibiyaa irraa dhufan. Kolu-galtoota gara wiirtuu kanaa akka galan kanneen taasifaman keessaa walakkaa ol kan ta'an gara Siwiidin, Kanaadaa, Noorwey, Firaansiifi Beeljiyeemtti dabarfamaniiru. Wiirtuun UN jalatti bulu kun baqattoonni gidiraa hedduu dabarsaniif tajaajilawwan gara garaa kenna. Ogummaa jireenya haaraa akka jalqabaniif isaan gargaarus ni baratu. Wiirtuun kun leenjii ogummaa konkolaachisuu kan qabu yoo ta'u, baqattoonni kolu-galtummaa gaafatan afaanotaafi ogummaawwan biroo barachuu ni danda'u. Bara darbe karoora amma UKn raawwachuuf jirtu kana yaaddee kan turte Denmaark Gamtaan Afrikaa murtee ishee mormuun ibsa baasee ture. "Tarkaanfiiwwan kana fakkaatan jibba Afrikaanotaaf qaban kan agarsiisudha," jedhee ture Gamtaan Afrikaa. Afrikaan baqattoota addunyaarra jiran keessaa harka dhibba irraa 85 kan ta'u kan keessummeessitu yoo ta'u yeroo baayyee baqattoonni dunkaana walitti muddameefi jireenyaaf hin mijanne keessa jiraatu. Gama biraatiin biyyoonni guddatan garuu baqattoota harka dhibba keessaa 15 ta'an qofa simachuun keessumeessu. "Murtoo namoota kolu-galtummaa gaafatan daangessuufi qabuu fedhudha. Rakkoowwan Afrikaa jiran jalaa baqatanii biyya isaaniirraa namoota godaananiif gara Ruwaandaa deemuun baayyee isaan kan sodaachisudha," jetti Mikeelaa Roong. Wiirtuun baqattootaa amma UKn Ruwaandaa keessatti hundeessuu namoonni kolu-galtummaa gaafatan Ruwaandaa keessa yeroo dheeraaf akka turaniifi jireenya isaanii lafa qabsiifataniif isaan gara gaara jedhameera. Ruwaandaan baqattoota hangamii akka fudhachuu dandeessu ifa kan hin goone yoo ta'u, MM UK Booris Joonsan garuu waggoota itti aanan keessa baqattoota kuma kudhaniin lakkaa'aman kolu-galtummaa gaafatan Ruwaandaa tursiisuuf karoorfamuu isaa ibsaniiru. Mikeelaa Roong akka jettutti magaalaa guddoo Kigaalii irraa kan hafe naanawaanbiraa baayyinaan lammileen qonnaa irratti bobba'anii jiraatan kan itti baayyatanidha. Naanawaa lafti bajjii qonnaaf oolu martinuu faayidaarra ooluun isaa ammoo baqattoonni kunneen akkamiin jiraatu kan jedhu gaaffii cimaa taasia. Bara darbe pirezidantiin Ruwaandaa Pool Kaagaamee namoomaaf jecha wiirtuuwwan baqattootaa akka hundeeffaman akka hayyaman ibsanii ture. Haata'u malee, xiqqoo ta'anillee paartileen mormitootaa murtichi maallaqa argachuuf malee namoomaaf jedhamee kan taasifame miti jechuun mormanii turan. Biyyoonni warra Lixaa baayyeen dugaaggaa sanyii waggootaan dura raawwatameen booda guddina dinagdeefi jijjiirama Ruwaandaan argamsiiftee ajaa'ibsiifataa jiru. Ruwaandaan baqattoota biyyoota Afrikaa irraa gara biyyoota Awurooppaa deemuu barbaadanniif dahoo kennuudhaaf waliigaluun ishee tarii Waxabajji dhufu kora biyyoota Koman-walz gaggeeffamuuf jiru keessummeessuuf fedhii qabdurraa kan madde akka ta'e kan himanis jiru.


Arsenaal Chelsiitiin 4-2n mo'achuun kilaboota afran duraa keessaa tokko ta'ee xumuruuf abdii itti hore

Sagantaan tapha Piriimer Liigii Ingiliiz Roobii Ebla 21, 2022 galgala kilaboota magaalaa Landan gurguddoo lama walitti fideera - Arsenaaliifi Chelsii. Arsenaal qe'ee Chelsii Istaamfoord Biriij deemuun 4-2n mo'ate. Kun ammoo erga tapoota sadii walitti aansuun mo'atameen booda akka tooratti deebi'e kan agarsiise yoo ta'u, morkii cimaa sadarkaa duraa afran keessa galuun Shaampiyoonsi Liigiitti hirmaachuuf taasifamu jabeeffatus godheera. Piriimer Liigii Ingiliiz torbanoota 32f taphatame kanaan, Arsenaal, Tootenhaam, akkasumas Maanchester Yunaayitid morkii sadarkaa afran duraa keessa galuudhaaf taasisaniin taphawwan hafan keessatti mo'annu malee duunee argamna jechaa jiru. Arsenaal halkan edaa dirree masaanuu isaa Chelsii deemuun goolii afur lakkoofsisee lama ammoo irratti galee mirgaan galuun isaa yeroo murteessaa ta'etti injifannoo argate jedhameera. Yeroo darbe walitti aansuun Kiristaal Paalaas, Biraayitaniifi Saawuzhaampitaniin kan mo'ame Arsenaal, eda garuu dandeettii ajaa'ibsiisaa agarsiisuun Chelsii haleelee maqaa isaa biroo 'Ze Gaaners' jedhuun maseeffamaa buleera. Gareen Mikeel Arteettaa kun hanqinoota akka tapha walakkaatti mudhukuufi hamilee dhabuu, yeroo dhiibbaan irra gahu naasuun akka wallaaluu, akkasumas hanga dhumaatti dhiibbaa uumuu hanqachuu jedhan sirreeffachuun Chelsiif bahe. Tokkicha kana mo'achuun hangam barbaachisaa ta'ullee gaaffiiwwan hundaaf deebii ta'uu hin danda'u. Garuu halkan kun Arsenaal manaajera isaanii Mikeel Arteettaa jalatti ammallee abdii akka qaban agarsiisedha. Ammas taanaan galma kaawwatan milkeessuuf ittuma fufanii hojjechuu akka danda'an agarsiisuu qabu jedhameera. Gooliin duraa taphataa sarara ittisaa Chelsii irraa butanii lakoofsifatan hangam akka Arsenaal mo'achuudhaaf akka dhimmamaa turan agarsiisteetti. Piriimer Liigii keessatti garaa garummaa baayyina goolii qabaniin qofa Tootenhaamiin caalamee ammallee sadarkaa shanaffaarra kan jiru Arsenaal, Caamsaa dhufu Landan darbii Istaadiyeemii Emiraatis keessatti gaggeeffamuun dubbiin murtaa'uuf jirti. Murtoon Arteettaa Emeriik Awubaamaayaang Amajji keessa Baarseloonaaf kennee osoo bakka isaa hin buusiin Aleksaander Lakaazeet qofaarratti rarra'uun waan hanqise jiraachuu agarsiisee ture. Haata'u malee, leenjisaan kun waan qabu keessaa baasee waan milkaa'aa jiru fakkaata. Lakaazeetiin kaa'ee taphataa umuriin isaa waggaa 22 ta'e Edii Niketihaa baasuun sarara sana cimsachaa jira. Arteetaan taphataa kana akka goolii akka lakkoofsisuuf sarara jifachuurratti akkuma bobbaaseen innis miira goolii suufuu keessa ta'uun lama lakkoofsisuu danda'eera. Goolii lamaan yeroo lakkoofsises dadhabiinsa sarara ittisaa Chelsiitti gargaaramuun bu'aa Arsenaaliif buuseen, yeroo inni taphataa biroon jijjiirametti deeggartoonni kilabichaa lafaa ka'anii kabaja kennaniiruuf. Amma Arsenaal carraa garee afran duraa keessaa tokko ta'ee xumuruu of harkaa qaba. Kana milkeessuu danda'uu laata? Waan Arsenaalumti filate irratti hundaa'a. Yoo akka taphawwan tibba dabre walitti aansuudhaan bakkaa bade ta'ee, carraa isaan milkeessuu danda'an dhiphaadha. Yoo ammoo akka Chelsii waliin taphatan kana ta'anii argaman garuu carraa guddaa ni qabaatu. Walumaagalatti, Arsenaal ammallee kilaba bu'uura gaarii qabuufi baasee agarsiisuu danda'u ta'ee itti fufuudhaaf, ganna dhufu taphataa murteessaa Awubaamaayaangiin bakka bu'u danda'u fiduun abshaalomuu qaba. Aaroon Raamsideel goolii eeguun taphataa cimaa dhufe ta'eera. Been Waayit fi Gaabri'el walitti qindoomanii ittisuu irratti irraa miidhagaa dhufeera. Bukaayoo Saakaa fi Emil Ismiiz Roow akkasuma Piriimer Liigii keessatti qalbii hawwachaa jiru. Chelsiif garuu halkan edaa dirree isaa Istaamfoord Biriij irratti gaddisiisaa ture. Rakkoo kilabiin kun sarara ittisaa isaarratti qabu ammas kan ifatti mul'ise ta'eera. Halkan edaa halkan Arsenaal ture; yeroo itti ofitti amanummaa isaa deebifatedha.


Pembrokeshire: Simbirroonni dhibbaan lakka'aman samiirraa gadi kukkufuun du'anii argaman

Mandara Weels tokko keessatti simphirreen 200 tahan halkan tokkotti du'anii argaman. Gosti shimbiraa cuquliisa (starlings) akka tahan himameefi kunniin, bulchiinsa Pembrokeshire kibba-lixa Weelsitti kukkufanii du'aansaanii argame. Gaazexessaan naannichaa Tom Sinclair: ''Daandii gubbaa simbirroonni 50 ol kan turan wayita tahu, dallaa keessaayis wayita wacan ni dhagahamu ture,'' jedha. Dhaabbanni bineensota baraaru RSPB gamasaatiin, simphirreen kun tarii bakka itti maandheeffatanitti jeequmsi wayii isaan mudateera jedha. ''Kun halkan keessa wayita isaan mudatu, kallattii wallaaluun waan burjaaji'aniif lafa wajjiin walitti bu'u. ''Haatahu malee, sababa taatee kanaa baruuf qorannoon dabalataa ni barbaachisa.'' Bulchiinsi Pembrokeshire cuquliisni 200 daandiirratti du'anii argamuu mirkaneessuun, sababa taatee kanaa akka hin beekne himeera. Aabba Sinclair dabaluun: ''Akka namoonni natti himanitti yeroo duraatiin bulchiinsi festaala 10n guureera. Boodarras ergan achi gahe booda, dhibbaan kan lakka'aman akka tahan yaade, tarii 1,000's tahuu mala jedhee yaade. ''Galgala keessaa 5:30tti achin ture, hagasittillee samiirraa gadi kufaa turan. Lafa dhawuu isaaniin dura waan du'an fakkaatu.'' ''Maaltu akka mudate beekuu hin dandeenye. Simphirree kana wanti adamsu biraa waan jiru hin sehu. Balali'aa dhufanii miti kan lafa dhahan, du'aniituma waaqarraa kukkufu. ''Tarii summeeffamanii tahaa laata? Moo simbirroota bakkaa bakkatti godaananiifi qorri itti cimee du'anidha?'' Jiraattuu naannichaa ka taate Kileer Itan halkan keessaa sa'aa 5tti achi geesse. Waan jettu: ''Garmalee nama jeeqa ture. Simbirroon du'an lafa ciciisu turan. Dhiignis naannichatti faffaca'ee ture. Taatee kana sa'aatii tokkoon dura waan akka balaqqee wahii samii keessa argeen ture. ''Waan akka fiimii sodaachisaa (horror) keessatti mula'tu fakkaata. Akka yaada kootti kuni hojii dhala namaati, namoonni qabeenya bineensotaa keenya kabajuu qabu.'' Kileer shimphirree kukkufan keessaa kan lubbuun hin baane qabdee gara manaa galuun, wayita bari'u gadhiisuuf karoorfatteetti.


Adurreen badee ture waggaa 11 booda warrasaatti deebi’e

Iskootilaanditti adurreen madaqoo waggaa 11 dura badee ture maatiisaatti deebi’e. Qaxurreen Ferguus jedhamu manasaa naannoo Forrees Moreey’tti argamurraa bara 2010tti bade. Ji’a tokko dura tola ooltota Eegumsa Adurree biyyattiin, km100 ol fagaatee iddoo Aberdiin jedhamutti argame. Ferguus mala kompitaraa (microchip) jedhamu fayyadamuun erga adda baafameen booda maatisaatti deebi’e. Waggoota kana hunda eessatti akka dabarse icciitii tahus, gara iddoo Aberdiin jedhamu kanaa garuu konkolaataan hin geeffamiin hin oolle. Guddistuun adurree kanaa Fiyoonaa Matar, ’’lubbuun jira jedhanii gaafa naa bilbilan dhugaa hin seene,’’ jetti. ‘’Asii fi achi adeemuu jaalata, gaaf tokko garuu bahee deemee achi as hin deebine. Balaa wayiitu isa mudate jennee gaddinee turre,’’ jette Fiyoonaan. ''Ammallee lubbuun jira waan jedhu yeroon dhagahu nan nahe, isayyuu hamma kanaa fagaatee.’’ Akka Fiyoonaan jettutti, Ferguus wiirtuu Eegumsa Adurree irraa xiqqoo tahee guddifachuun fudhatamus otoo hin badiin dura waggaa afur qofa isaan wajjin jiraate. Manatti yeroo deebi’ees akka manicha baruuf kutaa addaa keessa kaa’amee adurree haaraa Ozii jedhamtu wajjin wal-baraa jira. ‘’Yeroo baannuufi sukkumnu gammadaadha, sagalee guddaas baasaa ture,’’ jechuun himti Fiyoonaan. ‘’Namatti hin bu’u, cululuqaasaatu jira, yeroo kana hunda namni isa kunuunsaa ture jira malee ala bulaa hin turre.’’ ‘’Tola ooltoti Eegumsa Adurree isa yaadnuun ol deemanii isa argan guddoon galateeffadha,’’ jechuun dubbatti Fiyoonaan. Aliis Palomboo, qondaalli  Eegumsa Adurreefi hariiroo mootummaa Iskootilaand, ’’guyya guyyaatti malli ‘microchipping’ jedhamu adurree fi guddistoota isaan kunuunsaniif hangam barbaachisaa akka tahe argaa jirra,'' jedhan.


Keeniyaan hongee dandamachuuf maaliif midhaan qacceen sanyiisaa foyyeeffame filatte?

Keeniyaan daldala midhaan qacceen sanyiisaa foyyeeffametti (GMO) fuula garagalfachuun qonnaan bultoonni fi aktivistoonni gariin fayyaa qabeessa ta’uusaa shakkuun falmaa jiru. “Wanta nyaataa jiru caalaatti akka badu gochuu barbaadan,” jetti qonnaan bultuun kan taate Iivaa Waanjiroo. Mootummaan Keeniyaa dhorkaa waggoota 10f midhaan qacceen sanyiisaa foyyeffame (GMO) irratti godhamee ture irraa kaasuun, amma qonnaan bultoonni Keeniyaa hedduun jalqaba bara dhufu  boqqolloo sanyiin isaanii foyyeeffame fayyadamuuf deeman. Kunin dubartii tana yaaddesseera. Haata’u malee, nyaata midhaan qacceen sanyiisaa foyyeeffame irra galchan nyaachuuf wanti sodaatan hin jirtu jedhu Yunivarsitii Keeniyaataatti Piroofeesaraa baayoteknoolojii kan ta'an Riichaardi Oduwoor. “Ragaan saayinsii kan GMO fi kaansarii walitti hidhu hin jiru. Falmii sirriin taasifamu qaba jedhe yaada, sababnisaa maaliif insulinii sanyiinsaa  foyyeeffame hin sodaanne nyaata GMO dhiibbaa cinaaf jenne sodaanna? ''Karaa kaminiyyuu, erga gadhiifameen boda GMOn dhiyeenyaan hordofama,,'' jedhan. Waqtii roobaa afur walitti fufinsaan dhabuun, Keeniyaan yeroo ammaa hanqina bishaanii cimaa naannoo Afrikaa Bahaa kanatti waggoota afurtamaaf hin argaminiin miidhama jirti. Kana jechuun midhaan biqiluu hin danda’u. Kanaaf beelli jiraachuu danda’uun  sodaa uume. Sanyiin GMO kan qacceensaani foyyeffamuun amalawwan gaggaarii barbaadan kan akka hongee fi ilbiisoota moʼuu  danda’un qabu - cimina isaanii kanaaf qonnaan bultoonni biroo Waanjjiroon yaada adda qaban. Midhaan nyaataatiin of danda’uu fi eegumsa naannoo dhugumaan gargaarsi isaan barbaachisu irraa kan ka’e dhorkaan midhaan GMO irra ture ka’uu ibsan. “Jijjiiramni haala qilleensaa, hongeen caalaa hammachuu fi ilbiisonni akka  raammoo fi dhukkubi boqqolloo midhaan nyaataatiin of danda’uu, dheeda horii fi nyaata madaalamaan of danda’uu kan miidhudha, “ jedhu Daarektarri Olaanaan dhaabbata Qonnaa fi Qabeenya Beeyladaa biyyatti qoratan Dr. Eliid Kiregeer. Dhukkuba fi ilbiisawwan kunneen midhaan boqqolloo balleessan. Fakkeenya, raammoon midhaan hedduu gaafa biqilu nyaata. Akka saayintistoonni himanitti nyaanni teknooloojii GMO kunin oomisha dabaluun Afriikaan nyaata alaa galchan irraatti akka hin hirkanne taasisa. “Teknooloojii kana akka rakkootti utuu hin ta’in akka furmaatatti ilaaluu  qabna,” jedhan Dr. Murenga Muwimali Waldaa Saayinsii Yuuniversiitii Kornel U.S.A irra. Matadureen qorannoo midhaan GMO bara 2018 geggeessan, waggoota 20 darban keessatti sanyiin boqqolloo GMO irra oomishame dabalu argisiisa. Sababa kanaaf, inkirdaadni salphinaan to’atamu, fayyadami farra ilbiisoota gad bu’u fi hojjettootaa baay’een barbaduu dhabuun gatiiwwan oomishaa gad bu’u to'attoonni baayootekinoolojii Keeniyaa ibsan. Dhorkama ture baasuun qonnaan bultoonni Keeniyaa sodaa malee midhaan GMO facaasuu, nyaata fi nyaata beeladaa GMO ta’an alaa galchuu danda’u. Keeniyaa keessatti boqqolloon nyaata namoonni hedduun sooratanidha.  Sababa kanaaf qonnaan bultoonni biyyatti dhibbeentaa 90 ta’an boqolloo facaasu. Dinagdeen Keeniyaa qonnaa irratti ka hundoofteedha, ummata baadiyyaa dhibbeentaa 80 carraa hojii kan uume. Qonnaan bultoonni keeniyaa galii qofaaf utuu hin ta’in nyaataaf midhaan kana facaasu. Waanjiroon waggoota hedduuf Magaalaa Naayirobii irra Kiilomeetira 110 kan jirtu bakka Sagana jedhamtuutti oomisha qonnaa jallisii gaggeessaa turte. Lafa qonnaa hektaara tokkoo qabdu irratti  farra ilbisoota fi sanyii fooyyefame hin fayyadamtu. Miidhaan qacceen sanyiisaa foyyeefame hanqina nyaataa biyyattiif fala akka  ta’e ragaan ga’aan jiraachuu hin amantu. “Qonnaan bultoonni hedduun kan sanyii GMO kana facaasan dhukkuboota fi ilbisoonni jiraachuu gungumu, gaafa roobni hin jirre akkasumas midhaan baduu irra dubbatu. Kanaaf kunin furmaata jedhe hin yaadu.” Sodaan biraa, qonnaan bultoonni GMO kana fayyadamuu eegalan dhaabbilee sanyii GMO gurguran kanatti hirkachu, kunis gabaa moʼuun fayidaa qonnaan bultootaf utuu hin ta’in fedhii dhuunfaasaaniif oola. “Dhaabbileen kunin oomishaa fi alaa galchii midhaan akka boqqolloo gabaa irratti akka mo’aan hayyamuun qonnaan bultoota waggaatti qalqalloo boqqolloo 40-45 oomishan irratti dhiibbaa qaba,“ jetti Kilaar Nasikee, saayintistiin haala qilleensa. “Dhorkaa GMO irra ture kaasuun qonnaan bultoota seeraa cimaa mirga abbaa qabeenyummaa dhaabbilee biyyoota adda addaa wajjin walqabatu jala galchuudha. Sanyiin GMO kunneen mirga abba qabeenyummaa qabu, kunis qonnaan bultoota lafasaani irratti sanyiin GMO facaasan waldhibdee abba qabeenyummaa beekumsa isaani malee keessa galcha,” jetti Nasikeen. Garuu buufata qonna Afrikaatti Daarektara kan ta’e Dr. Istiifin Muugoo, Keeniyaan dhaabbilee idil addunyaatin hin hidhamtu jedhu. “Sun yaada hundee hin qabne, sababnisa Keeniyaa sanyii GMO kana oomishuuf dandeettii qabdi. Dhaabbileen hedduun teknooloojii kana kireessanii isaaniis itti fayyadamuun sanyiiwwan haaraa uuman.”


‘Dhamdhamni foon dheedhii qurxummii addadha’ – Jiraataa Hawaasaa

Foon dheedhii qurxummii nyaachuun magaalaa Hawaasaa keessatti akkaan ho'aa jira. Ogeeyyiin sirna nyaataa garuu of eeggannoon barbaachisa jedhu.


Mana keessanitti wantoota qulqulluu ta'uu qaban beektu?

Namoonni mana keessatti "xurii" qulqulleessuurra,tatamsa'iina lubbu qabeeyyii ijaan hin mul'anne dhibee fiduu danda'an akkamitti to'achuu akka danda'an irratti xiyyeeffachuu qabu jedha gabaasni Royal Society for Publich Health' baase. Harka, uffata fi wantoota itti fayyadamnu yeroodhaan dhiquun qulqullinna keenyaaf murteessaadha. Ta'uus garuu,namoota afur keessa namni tokko wanni kun barbaachisaadha jedhee hin amanu. Haalan qulqullinna keenya eeggachuun carraa dhukkuboota daddarboof saaxilamuu fi dandamachuu qorichoota farra baakteeriyaa ni hir'isa. Wanni hamma"qulqulluu" ta'uu hin jiru. Namoonni baay'een garaagarummaa xurii, jarmii, qulqulluu ta'uu fi qulqullinna ofii eeggachuu hin hubatan jedha gabaasichi. Qorannichi namoota 2,000 irratti qo'atame yoo ta'u, isaan keessa harki 23  ijoolleen dandeettii qaamni dhukkuba ofirra ittisu dabaluuf jecha jarmoota dhukkuba fidaniif saaxilamuu qabu jedhanii yaadu.. Garuu qorattoonni qorannicha geggeessan "kun ilaalcha rakkoo fidudha" jedhaniiru. Kunis dhukkuboota birootiif carraa saaxilamuu dabaluu danda'a. Wantoonni qulqullina barbaadan maal fa'a? Kutaa nyaanni itti qophaa'uu fi meeshaalee itti fayyadamnu qulqulleessuun, keessatiyyuu erga foon dheedhii yookiin foon lukkuu murre booda barbaachisaadha. Lafti fi meeshaalee mana keessa akka barcumaa fi soofaa fa'a xurii ta'uu danda'u ta'us garuu maayikiroorgaaniizimoota dhibee fiduu danda'an baay'ee hin qaban. Qulqulleessun akkamitti baakteeriyaa balleessuu danda'a? Meeshaalee adda addaa itti fayyadamnu bishaan ho'aa, saamunaan dhiqnee akka goguuf yeroo kenninuu  baakteeriyaa balleessa. Ogeeyyiin maal jedhu? Piroofeesar Saaliiy Biloomfiild akka jedhanitti, namoonni garaagarummaa qulqullina eeggachuu fi qulqulleessu beekuu qabu. "Qulqulleessuu jechuun xurii fi lubbu qabeeyyii ijaan hin mul'anne balleessuu yoo ta'u, qulqullina eeggachuun immoo sa'aatii fi bakka barbaachisutti qulqulleessuun wantoota dhibee fiduu danda'an balleessuudha, Fakkeenyaaf, erga nyaata bilcheessine booda, mana fincaanii booda, nama dhukkubsate kunuunsuun booda harka dhiqachuu jechuudha". Pirofeesar Lizaa Akeerliy gama isaaniitiin akkas jedhaniiru, "alaa bahanii hiriyaa fi maatii waliin taphachuun carraa nuti 'baakteeriyaa gaariif' saaxilamnuu fi baakteeriyaa fayyaa qabeessa qaama keenya keessatti argamu jabeessuuf fayyada. Kun garuu ilaalcha namoonni qulqullina ofii eeggachuu qaban irratti danqaa ta'uu hin qabu jedhu."


Namoonni dhugaatii burtukaanii guyyaan itti darbe dhugan hedduun lubbuu dhaban

Naayijeeriyaatti namoonni dhugaatii dhama burtukaanii qabu, kan guyyaan itti darbe dhugan 10 lubbuun yoo drabu dhibbaan kan lakkaa'aman hospitaala galuu qondaalotni kaaba Naayijeeriyaa, naannoo Kaanoo dubbatan. Dhugatiiwwan bifa daakuudhaan saamsamanii bishaaaniin bulbulamanii dhugaman suuqiiwwan irraa bitamu. Koomishinariin fayyaa naannoo Kaanoo ergaa viidiyootiin dabarsaniin namoonni 400 tahan yeroo ammaa sababa dhugaatichaan dhukkubasachaa jiru jedhan. Namoonni 50 tahan yaalii kalee dhiquutu kennamaafi jira jedhan. Dhukkubsatoonni kunneen mallattoowwan ol-guuruu,teessisuufi fincaan isaanii keessatti dhiigni mul'achuu agarsiisaniiru. Gariin immoo lafaan isaan mara. Dhimma kanarrtti qorannoon adeemsifamaa kan jiru yoo tahu, uummanni miya saamsame yoo bitu guyyaa akka mirkaneessu gorfameera. Oomishaan daakuu dhugaatii guyyaan itti darbe kanaan himatame jiraachuu baatus, namoonni baayyee dhugaatii guyyaan itti darbe gurgurtaniiru jedhamuun to'atamaniiru.. Qondaalotni yoona daakuun burtukaanii kuni bishaan faalameen bulbulameera tahuus mala jedhaniiru.


McDonald's fi Wendy's beeksisaan hanga bargarii arbeessan jechuun himataman

Namtichi Niiw York keessaa kaampaaniiwwan bebbeekamoo McDonald's fi Wendy's, beeksisa isaaniirratti bargarii dhiyeessan caalaa guddaa fakkeessanii mul'isan jechuun himate. Himannaa kanaan dhaabbilee nyaata dhiyeessuun beekaman kunneen, barmaata daldalaa haqa-qabeessa hin taanefi sobaan himate. Isaafi namoota gowwoomfaman biroof beenyaa doolaara miiliyoona 50 gaafachaa jira. Dhaabbileen lamaan kunniin ammatti himannaa kanarratti wanti jedhan hinjiru. Dhaabbanni walfakkaataa biroo Burger King ji'a Bitootessaa keessa himannaan walfakkaatu Filooridaa keessa irratti dhiyaatee ture. Himannaa kanas kan dhiyeessan dhaabbilee seeraa Justin Chimienti amma bakka bu'anidha. Burger King haga ammaa mana murtiitti kan hin dhiyaanne oggaa tahu, ergasii garuu maamiltoonni komii walfakkaataa qabna jedhan himannichatti dabalamaniiru. Beeksisni dhaabbilee kanaa ''sirrii kan hin taanefi maamiltoonni nyaata isaaniif waadaa seenameen gadi kan tahe argachuun miidhamaa jiru,'' jedha himannaan dhiyaate. Himannaan dhaddachatti dhiyaate waan jedhu, bargaroonni McDonald's fi Wendy's beeksisarratti mul'atan harka 15n kan isaan dhiyeessan caalu. ''Waan xiqqoo gadde fakkaata... akka waan suuraa irratti mul'atu miti,'' jedhe fayyadamaan YouTube irratti meeshaalee madaalu. Kana kan jedhe waa'ee bargara Wendy's Bourbon Bacon Cheeseburger jedhamu ture. ''Jarana bargarii bicuudha. Waanum jiru sinitti himaan jira, booda akkakoo akka hin gaddineef,'' jedhe namni biraa. Yaadota qeeqaa akkasiin mana murtii UStti falmanii mo'achuun waan danda'amu miti, jedhu piroofeesarri seeraa Mark Bartholomew. Akka isaan jedhanitti, manni murtii maamiltoonni kun dhugumatti gowwomfamaniiruu kan jedhu ilaala. Akkasumas beeksisoonni kunniin murtee jarri waan kana bituu isaaniirratti dhiibbaa godheeraa kan jedhus ni qorata jedheera.


Ramadaana: Soomi Ramadaanaa qaamarratti dhiibbaa akkamii qaba? maaltu gorfama?

Soomi Ramadaanaa kan bara 1443 (2022) guyyoota kurnan dhumaarra ga'eera, ji'i guutuun kan kadhannaan dabarsan ta'us guyyaa dhumaa kanatti Muslimoonni kadhannaa cimsuun dabarsu. Ji'a Ramadaanaa keessa yeroon soomaa biyyoota addunyaa garaagaraa keessatti adda adda ta'uu danda'a, kan hanga sa'aatii 20 sooman jiru. Yeroo hanga kana nyaataa fi dhugaatii malee turuun qaama namaarratti dhiibbaa akkamii qabaata? Qaamni keenya akka hin miidhamneef akkaataan sirna nyaataa keenyaa fi sochii qaama keenyaa maal ta'uu qaba? Dhimma kanarratti kan dubbisne Hospitaala Riifaraalaa Yuuniversitii Wallaggaatti Ispeeshaalistii dhibee keessoo qaamaa kan ta'an Dr Gurmeessaa Inkoosaa, wayita sooma Ramadaanaa soorata Pirootiinii fi kaarboohaaydireetii ga'aa qabu akkasumas bishaan heddumminaan dhuguutu barbaachisa jedhan. Ji'a Ramadaanaa keessa hawaasni muslimaa obboroo irraa eegalee hanga aduu lixxutti nyaataa fi dhugaatii akkasumas cubbuu gosa kamiirraayyuu bilisa of gochuun dabarsa. Ramadaana keessa yeroon waa itti nyaatan lamatu jira: Ifxaar fi Suhurii. ''Yeroo kunneen keessatti nyaata akkamii akka nyaannu beekuu qabna, irra caalaa ammoo bishaan (dhangala'aa) baayyee fayyadamuu qabna. Qaamni keenya nyaata osoo hin taane dhangala'aa maleedha yeroo dheeraa turuu kan hin dandeenye,'' jedhan Dr Gurmeessaan. Ifxaarii hanga Suhurii yeroo jiru keessatti yoo xiqqaate bishaan liitira 2.5 caalaa dhuguu qabna kan jedhan Dr Gurmeessaan ''Wantoota dhangala'aa kana nu keessaa baasan kanneen kaafeenii of keessaa qaban akka kookaa, bunaa fi kaan hir'isuu qabna,'' jedhan. Nyaata ammoo kanneen anniisaa ga'aa kennan soorachuu qabna, keessattuu galgala wayita afaxxarru, nyaata anniisaa guddaa kennan soorachuu qabna jechuun gorsu Dr Gurmeessaan. ''Fakkeenyaaf tamiriin tokko anniisaa baayyee kan kennuu fi akka amantaa islaamaattis kan gorfamuudha. Dabalataan soorata pirotiinii fi kaarboohaayidireetii ga'aa qaban whole grain kan jedhaman kanneen akka qamadii, garbuu, ruuzii sirriitti soorachuu qabna.'' Qaamni namaa uumamaan nyaata olkaawwatee/kuufatee yeroo biraa itti fayyadama kan jedhan Dr Gurmeessaaan, ''yeroo soomaa isa kuufate kana itti fayyadama. Kanaafuu soorataa fi bishaan sirriitti fayyadamuun akka qaamni keenya irraa fayyadamaa oolu gochuu qabna,'' jedhan. Akka Dr Gurmeessaan jedhanitti garaa qooqa ooletti nyaata dafee garaa guutu nyaachuu osoo hin taane suuta suuta nyaachuu qabna. ''Namoonni tokko tokko nyaata suhurii irratti hin nyaatan, garuu waan qaamni keenya guyyaa guutuu itti fayyadamaa oolu argachuu qaba. Keessattuu dubartoonni ulfaa, kanneen hoosisan akkasuma namoonni umriin jaaran dirqama nyaachuu qabu,'' jechuun nyaatni ganamaa murteessaa ta'uu eeran. Ji'a Ramadaanaa kana keessa soorati cooma, shukkaaraa fi soogiddaa hedduu of keessaa qabu hin gorfamu kan jedhan Dr Gurmeessaan, keessattuu ammoo nyaata akkasii nyaatanii namoonni guyyaa rafaa oolan dhibee hamaaf saaxilamu jedhan. Ji'a Ramadaanaa kana keessa soomni nama umriin ga'e hundarrattuu dirqama, garuu daa'immanii fi kan dhukkubsatan, akkasumas dubartoonni ulfaa fi kanneen hoosisan amma soomuu dhiisanii yeroo biraa bakka buusuu danda'u. Kanneen dhibee irraa fayyuu hin dandeenyee fi soorata dhiisnaan itti hammaata qaban ammoo sooma dhiisanii bakkasaa kaffaluun akka bakka buufatan amantiin Islaamaa ni ajaja. Dr Gurmeessaan akka jedhanitti keessattuu namoonni dhukkuba sukkaaraa qaban waa'ee soomaa xiyyeeffannaan ilaaluu qabu jedhan. Dhibeewwan balaafamoo jiruu dhala namaa gaaga'uun jalqabarra jiran keessaa dhibeen Shukkaaraa isa hamaadha kan jedhan Dr Gurmeessaan, addunyaarratti dhibeen kun dhibbeentaa 10 jechuun nama 10 keessaa 1 qaba jedhan. Dhibeen sukkaaraa gosa lama yoo ta'u sadarkaa 1ffaan kan dargaggoota wagga 30 gadii qabudha, sadarkaa lammaffaa ammoo namoota umriinsaanii deeme kan qabuudha. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa namoota dhibee sukkaaraa sadarkaa tokkoffaan qabaman akka sooman hin gorsu. Dhukkuba shukkaaraa sadarkaa tokkoffaan namni qabame insuliiniin tasuma qaama keessaa dhuma, kan sadarkaa lammaffaa kan dhukkubsatan garuu insuliinii haga tokko waan qabaniif yoo sirriitti to'atan soomu danda'u. ''Namni sadarkaa jalqabaa qabu osooma hin soominiyyuu qoricha fudhannaan gilukosii isaanii gadi buusa, yoo isumarratti sooman ammoo gilukosiin qaamasaanii keessaa akkaan gadi bu'ee dhibee xannee (hypoglycaemia) nutti fida. Qorichasaanii adda kutuu hin qaban, yeroo qoricha fudhatan hin sooratan yoo ta'e ammoo insuliinii hin argatan, kun ammoo hanga lubbuun darbuutti geessa,'' jedhan Dr Gurmeessaan. Guyyoota jalqabaa soomi Ramadaanaa eegalu dadhabbii fi miira namatti hin tolletu namatti dhagahama, guyyoota gara dhumaa garuu qaamni namaa waan baratuuf soomi ni salphata. Kanarratti yaada kan kennan Dr Gurmeessaan, qaamni keenya akkuma xiinsammuun wayitti baru fiiziyooloojiin yookiin xiinqaamaanis barataa deema jedhan. ''Qaamni keenya soorata gara keessaa seene kuufatee, yeroo barbaachisutti itti fayydama, inni kun gama fiiziyooloojiin waan jiruudha. Gama xiinsammuunis qaamni namaa waan deddeebi'ee godhutti baraa, waan gochuu dhiisee irraa fagaatemmoo dagataa deema, haala haaraatti baraa deemuun amala dhala namaati.'' Ogeeyyiin fayyaa soomuun fayyummaa dhala namaaf gaariidha jedhu, Dr Gurmeessaan gamasaaniin namni waan soomeef qofa fayyummaansaa hin miidhamu yookiin ammoo waan waan soomeef qofas fayyummaan sirnaan eegameera jennee jala muruu hin dandeenyu jedhu. ''Garuu qorannoowwan adda addaa soomuun fayyummaa keenyaaf gaariidha jedhu. Namoonni dhibee sukkaaraa qabaniiifi coomni hedduun qaamasaanii keessa jiru, ulfaatina guddaa qaban wayita sooman qaamni isaanii cooma qaama keessa jirutti fayydamuun gubuun fayyummaatti isaan deebisuu danda'a.'' ''Fakkeenyaaf namoonni dhukkuba sukkaaraa sadarkaa lammaffaa qaban yeroo baayyee qaamni isaanii baayyee fufurdaa warra ta'eedha. Ulfaatinnisaanii humnaa olidha. Yeroo akkanaa soomni ulfaatinnisaanii akka hir'isu, qaamni isaanii akka sirratuufillee ni fayyada,'' jedhan. Akkasuma ammoo namoonni qaamni isaanii qal'aa ta'e yoo yeroo dheeraa sooman fayyummaa argatu jechuu miti, inumaa nyaata pirootiinii fi kaarboohaayidireetii sirnaan hin sooratan tanaan soomaan ni  miidhamu jedhu Dr Gurmeessaan. Madinummaan qaamaa wanta yeroo dheeraa keessa ijaaramuudha kan jedhan Dr Gurmeessaan, tibba soomaa nyaata madaalamaa nyaannaan madinummaa ijaarrachuun inuma danda'ama jedhan. ''Yeroo soomaa sa'atii dheeraa nyaata malee turuurraan kan hafe nyaata madaalamaa nyaachuun waanuma danda'amuudha. Kanaafuu waan madinummaa keenyaaf gargaaru inuma arganna. Madinummaan qaamaa baay'inaan gosa soorataa nuti soorannurratti hundaa'a.'' Dr Gurmeessaan fiiziyooloojiin qaama keenyaa yoo sirrates madinummaan ni dabala jedhan. Madinummaan hirriba waliinis walqabata, namni hirriba ga'aa hin rafne madinummaansaa ni hir'isa, kan sirnaan rafe madinummaansaa ni dabala, kanaafuu sooma nyaata, hirriba, sochii fi fiiziyooloojii qaamaa irraa adda baasnee madinummaa dubbachuun rakkisaadha. Ramadaana keessa namoonni tokko tokko soorata erga nyaatanii booda guyyaa guutuu rafaa olanii, ammoo galgala nyaatatti deebi'u, kun fayyaa namaaf balaadha jedhan. ''Dhala namaaf sochiin akkaan barbaachisaadha. Namni tokko nyaata sirriitti nyaatee guyyaa guutuu rafaa kan oolu yoo ta'e nyaatni gubatee hojiirra hin oolu, qaamni keenyammoo sochiin jiraatee soorati hin gubatu taanaan baasee gata osoo hin taane olkaa'a, nyaata kuufame kun furdina dabala. Kun fayyaaf gaarii miti,'' jedhan Dr Gurmeessaan. ''Nyaata cooma qabu nyaachuun ammoo daran hamaadha, garuu foon diimaan pirotiinii ga'aa waan of keessaa qabuuf ni gorfama. Foon lukkuus gogaasaatu hin gorfamu malee fayyaa keenyaaf gaariidha.'' Garuu nyaata kamuu nyaannu guyyaa guyyaa sochiin barbaachisaadha.


Singaapoor dhaabbii konkolaataa gamoorraa lafa qonnaatti jijjiiraa jirti

Ayiliin Gooh qonna dhaabbii konkolaataa (parking) fiixee gamoorra jiru hogganti. Hojiin kunimmoo waan laayyoo miti - guyyaatti kuduraafi muduraa kg400 tahu raabsitootaaf dhiyeessa. "Siingaapoor biyya xiqqoo taatus garuu dhaabbii konkolaataa baay'ee qabna. Abjuun keenya asitti qonna qabaachuufi fedhii kuduraafi muduraa hawaasa kanaa guutuudha," jetti Gooh. Qonni fiixee gamoorraa yoo xiqqaate 12 tahantu magaalaa Kibba Baha Eeshiyaa kanatti kuduraa biqilchaa jiru. Mootummaan iddoo qonnaaf hin baramne akkasii bara 2020tti dha kan kireessuu eegale. Kanas oomisha nyaataa biyya keessaa dabaluuf jecha jalqabe. Biyyi uummata miliyoona 5.5 qabdu kuni yeroo ammaa nyaata harka 90 ol alaa galchiti. Odola uummata baay'ee fi lafa xiqqoo qabdu kana keessatti lafti qaalii dha. Akka addunyaattillee Singaapoor gatii qabeenyaa kanneen akka lafaa baayyee qaalii tahe qabdi. ''Guyyuma guyyaan qonna kanarraa galfachaa jirra. Garuu kuduraa biqilchinu irratti hundaa’a. Guyyaatti kg 100-400 tahuu danda’a," jetti Gooh. Lafa qonnaa kana jalqabuun gara doolaara kuma 700 ol jalaa fudhachuu himuun, qarshiin baay'ee meeshaa biqilootni dafanii akka qaqqaban taasisan irratti baasne jetti. Mootummaa irraa deeggarsa argattus Goh garuu daldalli kuni isheef bu’aa badaa akka hin qabne himti. Hojjettoota kudhan qabaachuufi kiraa iddoo kanaaf waggaatti gara doolaara kuma 90 akka kaffaltu ibsiti. Dhaaba konkolaataa biraas hojii kanaaf qopheessaa jiraachuu himti. ''Hojii kana yeroo weerara kooviid gatii jalqabneef meeshaa guuruufi kaanillee xiqqoo qaalii ture,’’ jetti. ''Fiixee gamoo irratti qonna hojjechuun kuni kan jalqabaafi mootummaadhaan badhaafamedhas,’’ jetti. Qonnaan bultoonni biroos karaa qarshii itti argatan biraa falachaaa jiru. Nikoolaas Gooh lafa qonnaa fiixee gamoorraa qaburratti namoonni kuduraafi muduraa biqilchuun ji’atti akka kaffalan taasisaa jira. Yaadni kuni namoota naannoo dhihoo jiraatan biratti fudhatama kan argate yoo tahu, ''akka daldalaatti otoo hin taane hawaasa deeggaruuf waan hojjennu,’’ jedha.


Afgaanistaan: 'Ijoollee koo beela’an raffisuuf jecha qoricha kennaaf’

Lammiileen Afgaan daa’imman isaanii beela’an qorichaan adoochuun raffisu, kaan ammoo jiraachuuf jecha kutaa qaama isaanii keessaa gurguraa jiraachun dhagahame. Erga Taalibaan biyyattii bulchuu eegale as waqtiin qorraa lammeessoon galaa kan jiru ennaa tahu, qarqaarsi biyyoota alaas akkuma addaan citetti jira. Kanaanis miiliyoononni fiixee beelaarra jiru. "Ijoolleen ni boossi, rafuu hin dandeenye. Nu ammoo nyaata itti kenninu hinqabnu," jedha Abdul Wahaab. "Kanaaf gara faarmaasii deemnee qorsa bituun kenninaaf – kunis isaan adoocha." Namni kun magaalaa Heraat jedhamtuufi magaalaa guddinaan biyyattiitti sadaffaa irratti argamtu keessa jiraata. Mandarri isaanis kan maatiin qabeenya gadaanaa qaban keessa jiraataniifi manneen dhoqqeen ijaaraman xixiqqoon kan guutamedha. Abdul fi namoota nu biratti qabaman kaanif, namoota hammamiitu waan kana raawwata jennee gaafanne. "Hunduma keenya," jechuun deebisan. Isaan keessaa Ghulam Hazrat kiisa isaa seenuun, qoricha wahii base. Alprazolam kan jedhamu ture – qorichi adoochu kun rakkoo fayyaa dhiphina yookaan cinqiif (anxiety disorders) kan ajajamudha. Ghulam ijoollee jaha qaba, quxisuun daa’ima ganna tokkodha. "Isaafillee nan kenna," jedha. Kaanis qorichoota escilatopram fi sertraline jedhaman baasuun, ijoollee issaaniif akka kennan nutti himan. Doktoroonni qorichoota kana daa’imman nyaata gahaa hin arganneef kennuun, miidhama tiruu, dadhabbii garmalee yeroo dheeraaf turu, akkasumas jeeqamuu amalaafi hirriibaaf saaxila jedhu. Maatiin hedduun asitti arganne guyyaatti daabboo muraasa qooddachuun jiraatu. Dubartiin tokko ganamarra daabboo goggogaa nyaachuun, galgala ammoo bishaan keessa buusuun akka laaffisan nutti himte. Bakkuma deemnu hundatti namoonni maatii isaanii beelarraa baraaruuf jecha tarkaanfii ulfaatu fudhachaa akka jiran agarre. Amaar (maqaan isaa kan jijjiirame) ji’a sadiin dura qaamasaa baqaqsanii kalee keessaa baasuun gurgure. Godaannisa garaasaa fuulduraa qabee hanga dugdasaatti deemu nutti agarsiise. "Qorannoo muraasa taasisan, achis waa tahe na waraananii of akkan wallaalu na godhan. Sodaadheen ture, garuu filannoo biraa hin qabun ture." Amaar maallaqa Afgaan 270,000 ykn Doolaara 3,100 argate. Kana keessaa garri caalu, maallaqa maatiisaaf nyaata bituuf liqeeffate deebisuuf oolche. "Galgala tokko yoo nyaanne, kan ittaanu ammoo hin argannu. Ergan kalee koo gurgure booda, walakkaa namaa akkan tahe natti dhagahama. Abdii kutadheera. Jireenyi akkasiin itti fufa taanaan, waan du'u natti fakkaata,'' jedhe. Kutaa qaama namaa baasuun gurguruun Afgaanistaan keessatti waan haaraa miti. Taalibaan bulchuu isaatin durallee waan raawwachaa tureedha. Haatahu malee yeroo ammaatti namni tokko murtee akkanaa ofirratti fudhateeyyuu, jiraachuuf rakkachaa jira. Dhimmi biraa irra deddeebiin dhageenye ammoo, maatiin ijoollee dubraa isaanii gurguruu isaaniiti. "Intala koo waggaa shanii maallaqa Afgaanii 100,000’tti gurgure," jedhe Nizamuddin. Odeeffannoo arganneerraa baruu akka dandeenyetti, gatiin kun gatii walakkaa namni kale gurgure tokko argatudha. Kabajaan namummaa hawaasni kun qabu beelarraa kan kahe irraa mulqameera. "Kun seera amantaa Islaamaan akka wal faallessu beekna, lubbuu daa’imman keenyaas balaarra oolchaa akka jirru beekna. Garuu filannoo biraa hinqabnu," jedha hoogganaan hawaasaa Abdul Ghafar. Mana maatii tokkootti daa’ima waggaa afurii Naaziyaa jedhamtu walbarre. Intala obboleessa ishee quxisuu Shamsullaah wajjin gammachuun taphattu. "Nyaata bituuf maallaqa hinqabnu, kanaaf masjiida itti deemnutti intalakoo gurguruu akka barbaadu namootatti beeksise," jedhe abbaanshee Hazratullah. Naaziyaan mucaa maatiin isaa kutaa biyyaa Kandahar jedhamu keessa jiraataniif akka herumtu gurguramte. Wayita umriinshee 14 gahu maatiin gargar baatee deemti. Abbaan ishee Hazratullah haga ammaa kanfaltii marroo lamaan fudhateera. "Isa keessaa gara caalu nyaata bituuf oolcheera. Muraasa ammoo daa’ima koo biraaf qorsa itti bite. Ilaali mee nyaata dhabuun miidhameera," jechuun abbaan kun uffata daa’ima kanaa olqabuun garaasaa bokoke nutti agarsiise. Lakkoofsi daa’imman hanqina nyaataan miidhamanii, rakkoo beelli biyyattiitti daa’imman umrii shanii gadiirratti geessisaa jiru mul’isa. Dhaabni tola oolaa Médecins Sans Frontières (MSF) wiirtuulee hanqina nyaataa biyyattii keessaa qabu keessa, lakkoofsi gara isaanii dhufu yeroo dhiyoo keessa %47n dabaleera jedha. Dubbi-himaa Taalibaan mootummaa naannoo Herat kan tahan Hameedullah Motawakil, waa’ee beela hammaate kanaa maal gochaa akka jiran gaafanne. "Taateen kun sababni isaa qoqqobbii idiladdunyaa Afgaanistaan irratti kaa’ameefi uggura qabeenya Afgaaniiti. Mootummaan keenya namoonni hangam deeggarsi isaan barbaachisa kan jedhu adda baasaa jira. Hedduun namootaa waa’ee haala isaanii sobu- kanas kan godhan deeggarsa arganna jedhanii waan yaadaniif," jedhan.


Nyaata ilbiisotarraa tolfamu yeroo dhiyootti gabaa keessatti arguu maltan

Yaadni dhalli namaa eegumsa naannoof jecha ilbiisota nyaachuu eegaluu qaba jedhu kan bubbule ta'ullee, hedduu keenya biratti fudhatama hin arganne. Dhaabbanni biyya Israa'el tokko garuu namoonni yaada kana akka fudhatan nyaata ilbiisota dhamsa adda addaa itti kennuun yaalii gochaa jira. Diroor Tamiir hogganaa dhaabbata teekinoolojii nyaataa Hargool jedhamuuti. Hargool nyaata mi'aawaa pirootiniin badhaadhe saamsamee gurguramu hawwaannisarraa hojjetame omisha. "Hawwaannisni dhamsa waakkoo, bunaa fi chokoleetii qaba, garuu nuti dhamsa burtukaanaa fi istroobeerii akka qabaatu goonee omishne," jedha. Aab Diroor Tamiir waa'ee hawwaannisaa ijoollummaa isaarraa dhaga'aa akka guddate hima. Baroota 1950 keessa wayita Israa'eel hanqina nyaataan miidhamtee turte, hawaannisni ammoo biyyattii weeraree akka turee fi midhaan mancaasuu hima. Yeroos miseensonni hawaasa Yihuudota warra Yamanii fi Morokoo gadii bahanii guuranii nyaachaa akka turan akkoo isaarraa dhagahuu hima. "Yeroos ture hawwaanisni uummata addunyaa biliyoona hedduuf nyaata ta'uu akka danda'u kanan bare," jedha. Ilbiisotni kun durumaanuu Afrikaa, Eeshiyaa, Jiddugaleessaa Ameerikaa fi Jiddugaleessa Bahaa keessatti bakki itti nyaataman jira. Irra jireessa Awurooppaa fi Ameerikaa keessatti garuu yaada fudhatama qabu miti. Aab Diroor Taamir yaada kana jijjiiruu akka danda'u abdata. Dhaabbanni isaa omishaalee akaakuu gara garaa gabaatti dhiyeessuuf jedha. Nyaata mi'aawaan alatti kan annisaa kennan, bargarii fi nyaata 'falafel' jedhamu yaadaa jira. Nyaatawwan kunneen yeroo dhiyootti aadaa nyaataa Awurooppaa keessatti baratamoo ta'uu akka danda'an ogeeyyiin nyaataa ni raagu. Kunis adda durummaan sababa eegumsa naannoo fi guddina lakkoofsa uummataatiin akka ta'e himu. Bara 2050tti lakkoofsi uummataa addunyaa kan ammaa biliyoona 7.7 irraa gara biliyoona 9.8 akka guddatu tilmaama. Nama dabalataa nyaata barbaadu biliyoona lama sooruuf qonni barame gahaa hin ta'u jedhu ogeeyyiin. Dabalataan pirootiinii ilbiisota irraa argamutti fuula deebifachuun loon ykn bineensota kaan horsiisuu caalaa eegumsa naannoof bu'aa qabaachuu himu. Ilbiisotni kunneen rakasaa fi salphaatti omishuun kan danda'amu ta'uun alatti, coomaa kan hin qabnee fi dhiibbaan isaan naannoo irratti geessisan gadi aanaa ta'uu gorsaan Eejansii Sadarkaa Nyaataa UK pirofeesar Roobiin Meey ni himu. Gama kaaniin wantoota gataman nyaatu waan ta'eef faayidaan isaan hawaasaaf qaban olaanaadha jedhu. Garuu waa'ee nyaata ilbiisotarraa omishamanii wanti nuti amma dura beeknu waan murtaa'e qofadha jedhu pirofeesar Roobin. Aab Diroor garuu faayidaan nyaati ilbiisotaa eegumsa naannoo fi fayyaa namaaf qabu qofti ilbiisota nyaata keenyatti dabaluuf gahaadha jedhu. Dhaabbanni isaa Hargool Kaaba Israa'eelitti hawwaannisa mana annisaa ifa aduun dalagu keessatti horsiisa. Hawwaannisa gosa gara garaa horsiisa dhaabbanni kun. "Waggaatti hawwaannisa miliyoona 400 horsiisuu dandeenya" jedha. Hawwaanisni tokko guddatee nyaataaf gahuuf guyyaa 29 akka itti fudhatus hima. Omisha horii foon nyaataaf oolan waliin yoo madaalamu, hawwaannisa horsiisuun gaazii faalamaa gara qilleensaatti gadhiifamu dhibbeentaa 99n hir'isa jedha. Itti fayyadama bishaanii harka 1000 kan xiqqeessu fi lafa omishaaf barbaachisu ammoo dachaa 1500 gadi barbaada jedha. Dabalataan hawwaannisni Yihuudotaa fi Islaamaatiin nyaataaf kan hayyamaman ta'uu hima. UK keessatti nyaata ilbiisotarraa tolfaman intarneetii irratti bituun ni danda'ama. Biyyooti Gamtaa Awurooppaas ilbisoota nyaata dhala namaaf ooluu ni danda'u jedhe bara kana ifa godheera.


Warqeen Itoophiyaa maaliif barana kana keessa qalbii qorattoota addunyaa hawwate?

Saayintistoonni akka jedhanitti, wayita ammaa jijjiramni haalli qilleensa addunyaa mudatee jiruu kanatti, soorannii warqee kan kutaalee Itoophiyaa muraasa keessatti baramee soora lubbu-baraaruu haaraa ta'u ni danda'a jedhan. Warqeen biqiltuu muuziitiin waliin walfakkaatu kunis, kutaalee addunyaa ho’ii dabalaa jiru keessatti dandeettii namoota miliyoona 100 ol ta'u sooruu qaba jedha qorannoon haaraan bahe kun. Biqiltuun warqee kunis Itoophiyaan alatti biyyoota birootti baayyee hin beekamu. Itoophiyaatti garuu warqee irraa nyaatawwan akka qixxaa (hollataa) gosa garaa garaa, mooqa, marqaafi unkuroo kanneen jedhamanitu irraa qophaa'a. Qorannoon kun akka akeekutti, biqiltuun warqeen harka caalaa kutaalee Afrikaa keessatti biqiluu ni danda’a. Itoophiyaa Yunvarsiitii Hawaasaatti qorataa kan ta’an Dr Wandaawwaq Abbabee, ’’Biqiltuun kun rakkoo wabii midhaan nyaataa furuu fi guddina itti fufiinsa qabu fiduuf keessatti qooda olaanaa gumaacha,’’ jedhan. Warqeen (false banana) kan muka muuziitiin wal fakkaatu yoo ta'u, Itoophiyaatti eddoowwn muraasatti soorataaf oola. Firiin warqeen buusuu muuzii fakkaatulleen garuu soorataaf hin oolu. Jirmi fi hundeen isaa garuu istaarchiin kan badhaadheefi erga duugameen booda gosa nyaataa adda addatu irraa qophaa’a. Itoophiyaa keessatti namoonni miliyoona 20 ta’an warqee akka soorata isaanii mummeetti gargaaramu. Haata’u malee, biqiltuun warqeetti dhiyaatu daggala keessa margan jiraatan illeen,  Itoophiyaan ala iddoowwan birootti warqeen hin oomishamu. Biqiltuuwwan kanneen warqee fakkaatuufi daggalatti kan marguu garuu soorataaf hin oolu. Gosti kun hamma Afrikaa Kibbaattu ni marga. Saayinstistoonni ganna afurtaman dhufan iddoowwan warqeen itti marguu danda’u qorannoo qonnaa itti dhiyeenyaan gaggeessaanirratti hundaa’un adda baasaniiru. Qorattoonni kun argannoo isaanitiin warqeen namoota miliyoona 100 ol sooruu akka danda’uu fi Itoophiyaa fi biyyoota Afrikaa kanneen akka Keeniyaa, Yugaandaafi Ruwaandaa keessatti wabii midhaan nyaataa guddisuuf akka oolu mirkaneessan. Hayyuun qorannicha dursan Dr Jeemsi Boorel akka jedhanitti, warqee toora qabsiisanii ooyiruu gidduu dhaabbachuun yeroo rakkinaatti wabii midhaan nyaataa cimsachuuf gargaara. ‘’Dhugumatti midhaanirraa waanti warqee adda godhu hedduutu jira’’ jedhan. ‘’Warqee yeroo barbaaddeetti dhaabda, yeroo dheeraaf tura, yeroo barbaaddetti nyaataaf qopheessuuf ni duugda. Kanaaf biqiltuu farra beelaati kan jedhamuuf.’’ Itoophiyaan Afriikaa keessatti jiddugala midhaan garaa garaa kan itti argamuufi bakka argama bunaafi gosoota midhaan adda addaati. Jijjiramni oomisha midhaan nyaataa Afriikaa fi biyyoota biroorratti dhiibbaa olaanaa uumuuf akka jiru raagameera. Sababii kanaatif, gosoota midhaan nyaataa qofarratti hundaa’u caalaa gosa biqiltuu addunyaa sooruu danda’u barbaaduuf fedhiin jirus guddataa jira. Kaaloriin sooratarra argannu harka walakkaa ta'u hundisaa gosoota midhaan sadii; jechuunis ruuzii, qamadiifi boqqoolloo qofaa irraa argama. ‘’Sanyii biqiltoota soorataaf itti gargaaramnu hedduummmessuu qabna,'' jedhan Dr Boreel.


Afrikaa Kibbaatti nyaatni bineeldotaa titiisarraa oomishamaa jira

Nyaata bineeldotaa qopheessuuf ilbiisonni madda pirootiinii tahuun baayyee barbaadamaa jiru. Ogeessi suuraa Tommy Trenchard qonna tisiisaa Afrikaa Kibbaa, Keep Taawoon daawwatee ture. Qonni kuni hojii kanarraaa bu’aa argachuuf hojjechaa jira. Qonni ilbiisaa Maltento bara 2018tti jalqabame, qonna baratamaa irraa baayyee waan fagoo jiru fakkaata. Haa tahu malee nyaata pirootiniin badhaadhe toonii 10 ol oomishuun al-ergiif qopheessa. ‘’Hanqinni nyaataa jira, namoonnii ni beela’u akkasumas immoo rakkoon balfaa jira. Kana akkamiin wal-madaalchisuu dandeenyaa kan jedhurraan ka’e,’’ jedhan hundeessaan qonna kanaa Dean Smorenberg. Namni kuni ogummaa gorsa hoggantummaan hojjetaa turan, boodarra garuu, qonna titisaa kana gara daldala yeroo guutuutti otoo hin jijjiiriin dura mana dhiqannaa isaanii keessatti bara 2016tti hojii jalqaban. Hojiin kuni maamiloota faalama qilleensaa ittisuu irratti fedhii qaban gidduugala kan godhate dha. Titiisa kanarraa pirootinii fi xaa’ootu oomishama kunis hamma bishaanii xiqqoo fi lafa xiqqoo irratti oomishama hangi kaarboonii adeemsa kanaan bahus oomisha wal-fakkaataa biroo irraa xiqoo dha. Akka qorannoon UK fi Jarmanitti bara 2020tti taasifame agarsiisutti gabaan nyaata bineeldota addunyaa amma carbon dioxide biyyoota Fiilippiins fi Moozaambiik gadhiisan waliin qixxee gadhiisa. Smorenberg akka jedhanitti, ‘’Ilbisoonni madda nyaataa pirootinii tahuun alatti larvaan isaanii fayyaa ijaarsa qaamaaf faayidaa guddaa qaba,’’ ‘’Dabalataan addunyaa kanarratti qonna kamirraayyuu waggaattii ala 52 callaa argachuu hin dandeessu, kuni garuu akkasi.’’ jedhu. Qonnaan Maltento akkaataa marsaa jireenyaa ilbiisotaan adda qoqqoodamee jira. Puppaan kutaa dukkanaa keessatti dha metaamoorfoosisii kan adeemsisu. Achii gara kutaa hormaataa geeffama, achitti  carallaa biiftuu olaanaa taheen titiisonni kunneen man’ee keessatti hanqaaquu yaasu. ‘’Kana kutaa motora qonna kanaati jechuu dandeenya,’’ jedha maamiloota hawwachuu irratti kan hojjetu Dominic Malan,’’Asitti ho’i fi qorri jiru waan murteessaa akka isaan wal-horan godhu dha.’’ Kutaa itti aanu, hanqaaquun iddootti yaafamu dha. Kana booda kutaa teempireechariin isaa to’atamu keessa galuun haala adda taheen wal-horu jechuu dha. Titiisonni kunneen takkaa guddannaan gara maashinii miya isa xaa’oof tahu adda isaan baasutti  naqamu. Kanaan egaa xaa’oo keemikaala hin qabnetu irraa argama jechuu dha, seektarri baala qorichaaf tahu oomishus fedhii agarsiisaa jira jedha  Malan. As irraa ka’uun larvaan sadarkaa garagaraa keessa darbaa jechuu dha. Gariin isaa gogsamee nyaata handaaqqoo tahuun gara UStti ergama. Bifa daakuutiin qophaa’uunis nyaata sareef gara Noorweeyitti ergama. Ilbiisonnii namootaaf  dhandhama bushaawaa qabu, adurree fi sareef garuu nyaata mi’aa gaarii qabani dha. Akka qorannoon RaboResearch agarsiisutti yeroo waggaa kudhan keessatti nyaatni pirootinii ilbiisota irraa argamu  toonii miiliyoona walakkaa gaha jedhameera. Yeroo ammaatti toonii 10,000 qofa dha. Saayintistoonnis mi’aafi bu’aa fayyaaf qabu foyyessuuf hojjechaa jiru. Gabaasni UN bara 2013tti bahe akka agarsiisutti ilbiisota nyaachuun hanqina nyaataa furuuf fayyada jedha. Ilbiisonni biyyoota garagaraa keessattii nyaataaf haa oolaniyyuu biyyoota Lixaa keessatti garuu nyaata kana diduutu bal’inaan mul’ata. Dr Liyaa Bessaan  saayintistii nyaataati PHD ishee foon nyaataaf oolu larvaa ilbiisaan bakka buusuu irratti hojjette. Haa tahu malee yeroo muraasaaf bineeldota qofaatu soorachuu itti fuffaa jetti. ‘’Ammallee namoonni sadarkaan  ilbiisota soorachuu irra hin geenye. Ilbiisota nama soruu manna sareef kennuu wayya,’’ jetti,


Roobootiin nyaata mi'aawaa akka fedha keessaniitti qopheessu hojii eegaluu dhaggeessanii?

Bara kana keessa roobootiin hojiiwwan namootaan raawwataman hedduu hojjachuu eegaluun himamaa jira. Tibbana ammoo roobootiin nyaata baayyee mi'aawaa ta'e tolchu hojii eegaluutu dhagahame. Kubbaaniyyoonni teeknoolojii muraasni roobootii namoota dhuunfaafi dhaabbileef dhangaa bareedaa bilcheessuun dhiyeessu hojjachaa jiru. Kubbaaniyyoota kanneen keessaa tokko kan ta'efi Landanitti kan argamu 'Moolii Roobotiksi' bara dhufaatti roobootiiwwan nyaata qopheessan gabaaf dhiyeessuuf karoorfateera. Roobootiiwwan baaxii mana nyaata itti qopheessan keessatti hidhaman kunneenis harka sibiilaa lama kan qaban yoo ta'u, isin irraa kan eegamu nyaata attamii nyaachuu akka barbaaddan dubbachuu qofaadha. Roobootiin nyaata gosa kuma shan ta'u bilcheessuu danda'u kunis waan isa barbaachisu gunnaaniif nyaata barbaaddan bilcheesuun dhiyeessa jedhameera. Roobootiin kunis nyaata dhandhamachuun alatti, qullubbii qunciisuu, nyaataa sochoosu, soogida itti dabaluun waan namni tokko raawwatu hunda ni raawwata. Dhaabbanni roobootii kunis nyaatawwan qopheessuu mirkanneessuuf oggeessaa nyaataa beekamaa kan ta'e Tiim Indarsan waliin hojjataa jira. Tiim waggaan dura dorgommii nyaataa qopheessuu BBCn qophaa'ee mo'ateera. Roobootoonni kunneenis Tiim wayita nyaataa qopheessuu waan raawwatu hunda hordofuun akka hojjataniitti kan qopheeffaman. ''Ani kutaa nyaanni itti bilchaatu keessa seenee yoon nyaataa hojjachuu eegalu kompitaroonni roobootiksii Moolii sochii kiyya hunda galmeessanii olkaa'u. Isaan booda ragaalee kanneen roobootiiwwanniif kennu,'' jedha. "Hojjattoonni dhaabbatichaa ammoo harki roobotootaa attamiin hojjachu fi attamiin waan hunda sirreessee naquu akka qaban baruuf ragaalee barbaachisan hunda kennuuf. Isaan booda nyaataa dhandhamisaa walfakkaatuufi kan yeroo hunda wal fakkaatu qopheessuu ni danda'u.'' Gatii roobootii nyaataa qopheessu kanaas paawundii kuma 150 ykn birrii Itoophiyaa miiliyoona 9.5 ta'a jedhameera. Roobootiiwwan tajaajila walfakkaataa kennan akkasumas Ingliziin alatti, Israa'eeliifi Ameerikaa keessattis hojjatamaa jiru. Oggeettiin gorsaa lammii Ameerikaa Juuliiyaa Seegaal, gatii rooboota kanneenii wal jalaan hir'ataa akka adeemu himti. ''Ammaan tana roobootiiwwan kunneen kushinaa nama dhunfaa keessatti argamu hindanda'an. Garuu ammoo waggoota muraasaan booda, teknooloojii yoo fooyya'aa adeemuutti gatiin rooboota kanneenii waljalaan hir'ataa deemuun hin oolu.'' Dhaabbanni Paazii biyya Faransaay keessatti piizaa hojjatu tokko kanneen teknolojii walfakkaataa fayyadman keessaa tokko. Dhaabbanni kunis maandisoota teknolojii lamaan hundeeffame. Dhaabbatichis roobootaan deegaramuun piizaa hojjate gurgura. Hojii daldala piizaa bara 2019tti Paariis keessatti eegalame kunis, ammaan tanas damee dabalataa Paariis keessaafi kan biraa ammoo Beeljiiyeem Biraasilsi keessatti saaqeera. Dhaabbata kana keessatti adeemsi piizaa hojjachuu hundu kan raawwatamu roobootiidhaan. Ajajamanii daqiiqaa shan keessatti piizaa dhiyeessu. Hundeessitoota dhaabbatichaa keessaa tokko kan ta'e Fiiliip Goo;dimaan akka jedhaniitti, roobootiiwwan of eeggannoo cimaan piizaa midhaawaa akka hojjatan taasifamuun hojjatamu dubbatu. ''Roobootiiwwan wayita bukoo qopheessaniitti yoo haphachuu ykn jabaachu argan battalatti sirreessu. Wantoota itti makaman hundaa of eeggannoo fi beekumsa olaanaan qopheessu.'' Wantoota piizaa tolchuuf barbaachisan hunda kan roobootiiwwaniif dhiyeessan garuu hojajttota dhaabbatichaati. Akkasumas hojiin maamiltoota simachuun keessuummeessuun kan hojjatan namootaan. Amaan tanas roobootii piizaa hojjatu kana namoonni kuma tokkoo ol ta'an argachuuf gaaffii dhiyeessan. Abbootiin qabeenyaa Ameerikaa, Xaaliyaan, Jarmaniifi biyyoota biraa dhufan roobootiiwwan kanneen bitachuuf gaaffii dhiyeessaniiru. Roobootiiwwan nyaataa qopheessan kanneen irratti gama qulqullina, nageenyaafi dhandhamaatiin gaaffiin irratti ka'u tokko akka hin jiraannee kan dubbattu ammoo oggeettii nyaataa Miikaa'eelaa Piisaaniiti. Gamam biraatiin ammoo roobootoonni hojiiwwan namaan hojjataman waan fadhataniif yaaddoo qabaachu himti. Roobootiiwwan kunneen yeroo gabaabaa keessatti biyyootaa hedduu keessatti bal'inaan hojiirra oolfamu baatan illeen, waljalaan garuu baramunsaanii waan hin oolleedha. Keessattu qophii guddaaf deeggarsa roobootii barbaaduun yeroo dhihootti baramu danda'a kanneen jedhanis jiru.


Saalmonellaa: CDC'n lammiileen Ameerikaa hindaaqqolii akka hin dhunganne dhorke

Giddugalli To'annoo Dhukkubaa Ameerikaa (CDC) weerara Saalmonellaaf jecha namoonni hindaaqqolii akka hin dhunganne gorse. Weerara Saalmonellaan namoonni 163 bulchinsota biyyattii 43 keessa jiran erga dhukkubsatanii booda CDC fi qondaaltonni fayyaa weerara Saalmonellaa qorataa jiru. Kunneen kan dhukkubsatan kan qe'eetti kunuunsan tuttuquuni. ''Jarmiiwwan afaan keessan keessanitti seenanii isin dhukkubuu waan danda'uf simbirroota hindhungatiinaa yookiin hin tuttuqiinaa,'' jechuun CDC'n dhaameera. Lukkuuwwaniifi daakiyeewwan fayyaafi qulqulluu fakkaatanis baattuu jarmiiwwan saalmoneellaa ta'u danda'u jedheera. Dabalataan jarmiin kuni lafa isaan sosso'anitti salphaatti babal'ata jedhameera. Yoo jarmichi namarra qubate ho'ina qaamaa, teessisuu, dhukkuba garaachaa, akkasumas hoqqisiisuu danda'a. Namoonni hedduu yaala malee fayyuu danda'anis, nama ajjeesuus danda'a. Akka CDC'tti, namoota amma dhukkubsatan jedhaman keessaa tokko sadaffaan daa'ima waggaa shanii gadiidha. Erga Guraandhalaati kaasee namoonni 34 hospitaalatti geeffamanis namni keessaa du'un gabaafame hin jiru. CDC'n erga namoonni hindaaqqoo tuttuqanii booda harka akka dhiqataniifi daa'imman akka bira hin geenye dhaame. Waggaa waggaatti baakteriyaan Salmonellaa Ameerikaa keessatti namoota miiliyoona 1.5 hubaa 420 kan ta'an immoo galaafata. Baakteeriyaan kuni foon dheedhii, hanqaaquu akkasumas gosawwan nyaataa keessa argamuu danda'a. Giddugalli to'annoo Dhukkubaa US (CDC)'n gorsa fayyaa lammiileef dabarsuun beekama.