Asmaroom Laggasaa: "Oromoon sirna Gadaan mootummaa ofiin of bulchu hundeeffachuu danda'a"

Hayyuun aantiroopolojii lammii Eertiraa piroofeesar Asmaroom Laggasaa waggoota 45 oliif sirna Gadaa qorataniiru. Qorannoo isaanii kanas kitaabota lamaan maxxansiisanii Sirna Gadaa addunyaa waliin wal barsiisanii jiru. Kitaabni sadaffaan pirofeesar Asmaroom barreessan kan yaadannoon isaa qeerroo fi dhaloota qubeetiif tahe maxxansaaf gara Chaayinaatti akka ergameefi ji'a tokkoon duubatti karaa Biiroo Aadaa fi Turizimii Oromiyaatiin dubbistoota bira gaha jedhan hayyuun kun. Sirna Gadaa qorachuufi addunyaatti beeksisuun gumaacha bahaniif yuunivarsitii Finfinnee irraa dokitireetii kabajaa yoo argatan, Mootummaan Naannoo Oromiyaas beekamtii kenneefii jira. BBC Afaan Oromoo hayyuu kana waliin turtii taasisee kunooti. BBC: Pirofeesar Asmaroom eenyu? Pirofeesar Asmaroom: Dhaladhee kanin guddadhe Eeertiraa Asmaraatti. Kanin baradhes achuma mana barumsaa 'evangelical church' jedhamutti. Yeroos manni barnootaa Asmaraa keessa ture isa qofa. Inniyyuu hanga kutaa 4ffaatti qofa qaba. Barnoonni kutaa afurii olii faranjiidhaaf malee hin barbaachisu jedhanii warri Xaaliyaanii dhoowwanii turan. Eertiraan erga waraana Ingiliziin bara 1941tti bilisa baateen booda manneen barnootaa banaman. Kanas ta'ee hanga kutaa 6ffaa qofatu Asmaraa jira waan ta'eef barattoonni Kiristaanaa gara Finfinneetti cehu, warri Islaama tahan ammo gara Kaartumii fi Kaayirootti deemu. Ani gara Finfineettin dhufe. Ingiliiz maatii kiyya garee yuniyeenistii Eertiraa fi Itoophiyaa deeggartu jechuun biyyaa ari'an. Maatiin kiyyas gara Itoophiyaatti godaanan. Abbaan kiyya obbolaa kiyya waliin Walloo Ambaassalitti galee lafa qonnaa fudhatee qonna eegale. Animmoo kallatumaan Finfinnee galeen barumsa sadarkaa 2ffaa barachuu eegale. Finfinneetti barumsi sadarkaa lammaffaa yeroo banamuttis, san booda yeroo yunivarsiitii kolleejjiin Finfinnee banames barattoota jalqabaa turre. Digirii lammaffaa fi PhD Yunvarsiitii Harvardittin baradhe. Digirii lammaffaa wagga tokko keessattin xumure. Barnoota digirii sadaffaa garuu wagga sagal natti fudhate. Sababnisaas qorannoo antiroopoolojii kiyya jireenya Oromoota Booranaa keessa jiraadhee hojii qabatamaa hojjechuun waan narra tureef waggaa dheeraa natti fudhate. Qorannoo milkaa'ina qabus qoradhee ittiin milkaa'eera. BBC: Sirna Gadaa qorachuu akkamiin eegaltan? Pirofeesar Asmaroom: Akaakileen kiyya Onesmoos Nasiib waliin Mitsiwaatti baqatanii turan. Bulchiinsa Tarkii jalatti jechuudha. Kanaaf waa'ee uummata Oromoo Onesmoosii fi hiriyoonnisaa akaakilee kiyya kanatti waan baayyee himaa turan. Akaakileen kiyyammoo waan isaanirraa dhagahe kana yeroon ijoollee ture natti himaa ture. Kanaaf gaafan qorannoo Antiroopoolojii yaadu jalqaba sammuu kiyyatti kan dhufe uummata Oromooti. Jalqaba qorannoo barnootakoof sirna aadaa Eertiraa qorachuufin karoorfadhee ture. Bara 1961 tti jechuudha. Yeroo sanatti ammo sochiin siyaasaa Eertiraa keessatti waan jalqabameef ministeerri barnootaa yeroo sanatti haala kamiinuu Eertiraatti akka qorattu siif hin heyyamnu naan jedhan. Bakka biraa garuu bakkan barbaade deemee akkan qorachuu danda'u naaf heeyyaman. Achii gara Ameerikaattin deebi'e. Mana kitaabaa tokko seeneen cinqamee kitaabota waa'ee Afrikaa barreeffaman osoon barbaaduu dubartiin mana kitaabichaa hojjettu na argitee 'ati Itoophiyaarraayii kan dhufte?' jettee nagaafatte. Eeyyeen jedheen, yeroo sana Eertiraan qama Itoophiyaa turte. 'Dhihootti kitaaba tokko waa'ee Itoophiyaa irratti kan maxxansiisne qabna siif haa kennuu?' jettee nagaafatte. Tole jennaan kitaaba hayyuu Xaaliyaaniin barraa'e kan dhimma Oromoo irratti xiyyeefate naaf kennite. Kitaabicha wayitan fuudhee dubbisu garmalee hawwataa ta'een argadhe. Gama tokkoon afaan Oromootiin gama kaaninimmoo Afaan Ingliffaan barreefame. Sirna Gadaas of keessaa qaba ture kitaabichi. Sana booda inni jalqabeera animmoo qorannoo kana cimsee itti fufuun qaba jedheen murteesse. Haala kanaanin waa'ee sirna Gadaa qorachuu eegale. Waggoota lamaaf karaa Itoophiyaatin Boorana keessa taa'een qoradhe. Sana booda mootummaan Dargii aangoo waan qabateef deebi'uu hin dandeenye. Gama Keeniyaatti ceheen waggoota sadii Oromoota Keeniyaa keessa jiraadhe. Waliigala waggoota shaniifin hawaasa Booranaa keessa jiraadhee sirna Gadaa qoradhe. BBC: Qorannoo waggota shaniin maal agartan? Pirofeesar Asmaroom: Biyyooti baha Afrikaa baayyeen gurmaa'insa gulantaa umriin ijaarame qabu. Garuu sirna hawaasummaaf malee sirna siyaasaaf hin fayyadaman. Sabni Oromoo garuu Gurmaa'insa umurii kana fudhatanii gara sirna siyaasaa guutuu ta'eetti jijjiiranii itti fayyadamu. Kanaaf aangoo yeroo fudhatan waggoota saddeetiif qofa bulchu. Waggaan saddeettan suni dhumnaan garuu homtuu sababa dhiheessun hin jiru. Yeroo sanatti warri gulantaa Gadaarra ture hunduu Gadaasaa xumure jechuudha. Saniin alatti warri gulantaa Gadoomaarra ture hunduu gadhiisee namni tokko haala kamiinuu aangorran tura jedhee hin yaadu. Kanaaf Oromoo biratti "aangoon umrii guutuuf" wanti jedhamu hin jiru. Inumaa abbaan Gadaa bara aangoosaa xumuru Gadaan aangootti dhufu guyyaasaa kabajee akka aangoo irraa fudhatuuf itti watwaata. Warri guyya lakkaa'an waan jiraniif guyyaa sanatti bakka itti baallii walii dabarsanitti gareen lamaanuu ni argama. Dhahi lakkoofsa baraa Oromoos kanarraa kan maddedha. Guyyaa aangoon itti darbu baruuf jecha Booranni dhaha Astiroonomii kan urjiin torbaa fi addeessi waliin bahan guyyaa fi ji'asaa tolchanii beeku. Ilaaluudhaan qofa jechuudha. Animmoo dhaha isaanii kana qoradheen kaalandarri Booranni fayyadamu kuni mala saayinsawaa isa guddaa ta'uu addunyaan akka hubattu gochuu danda'eera. BBC: Sirni Gadaa sirna bulchiinsa ammayyaa ta'uu danda'aa? Pirofeesar Asmaroom: Sirritti hojjechuu danda'a. Kitaaba kiyya haaraa dhihootti bahuratti bal'inaan qopheesseera. Hanga har'aatti sirnuma Gadaa beeksisuudha malee gara fuulduraatti akkamitti fooyyeesinee itti fayadamna kan jedhu hin barreesine ture. Kitaabni haaraan kuni garuu 'Oromoon Itoophiyaa keessatti jaarraa 21ffaa kana keessa sirna Gadaatti fayyadamee akkamittiin mootummaa isaa ripabiliika dimookiraatawaa ta'e hundeeffachuu danda'a kan jedhu bal'inaan barreesseera. Itoophiyaa keessatti Oromoon qofaa isaatti mootummaa ofiin of bulchu hundeefachuu ni danda'a. Ani karoora mijataa ta'e kan sirna Gadaatiin deggarame qopheesseera. Hayyoonni Oromoo irratti mari'atanii, wal-falmanii, fooyyessanii hojiirra oolchuu ni danda'u. BBC: Sirni Gadaa maal fooyyessuu qaba? Pirofeesar Asmaroom: Wanti lama fooyya'uu qaba. Tokkoffaan hirmaannaan dubartootaa fooyya'uu qaba. Isaan bal'inaan keessatti hirmaachuu qabu. Lammaffaan sirnichi  gulantaa umuriitiin osoo hin taane dhalootaan deema, dhalootaan yoo ta'e sanyiin nama tokkoo dhaloota sadiirra yoo gahu ijoolleessaa faana garaagarummaa umurii bal'aatu uumama. Hanga wagga 50 gahuu danda'a jechuudha. Kanaaf gulantaa tokko keessa yeroo jiran garaagarummaa umuriitu jira jechuudha. Booranni hanqina kana 'Hiriyaa' dhaan guuta. BBC: Waa'ee ummata Booranaa maal bartan? Pirofeesar Asmaroom: Booranni uummata jaalalaati. Sijaallannaan siif du'a gaafa sijibbes hammasuma. Isaan biratti sobuun aadmaleedha. Gaafa geerartuyyuu geerarsa bareechuuf waan hin goone itti dabaltee jennaan siqabu. Yoom kana goote jedhamtee gaafatamta. 'Lafaa kaatee 'diina hammanan ajjeese, leencan ajjeese…' jennaan dhugummaansaa ni qulqullaa'a. Hannis hin jiru. Boorana keessatti wal ajjeesuun hin jiru. Booranni Boorana tasuma hin ajjeesu. Akkas ta'ee argamnaan sirna 'muuda mudaa muddii"tin addabbiinsaa hammaataadha. Ajjeesuun hafee dhiiga buusuunuu hin heyyamamu. Akka Oromoo sabni seera kabaju hin jiru. Itoophiyuma keessa yoo fudhatte saboonni biraa wal ajjeesu Booranni garuu kana hin raawwatu. Keessa isaaniitti yakki hin raawwatamu. Diina wajjin yoo waraana jalqaban garuu ni ajjeesu. BBC: Afaan Oromoo wallaaluun isin hin rakkisnee? Pirofeesar Asmaroom: Afaan Oromoo osoo hin beekne qorannoo gaggeesuun hedduu ulfaata. Ani garuu sagalee waraabduu nan qaba. Mucaan afaan naaf hiiku dargaggeessi cimaan Taarii Jaarsoo jedhamu baayyee na gargaare. Baayyee cimaadha. Afaan Oromoo fi Amaaraa akka gaariitti danda'a waan ani jedhe hunda hiikee itti naaf hima. Kan isaan deebisan ammoo hiikee anatti hima. Sagaleen gara lamaanituu ni waraabbama. Waan guyyaa waraabaa oollemmoo galgala barreefamatti jijjiiraa bulla. Pirofeesar Asmaroom Laggasaa yeroo gabaabaatti gara Itoophiyaa deebi'anii akka dhufaniifi yuunivarsiitiiwwan gara garaa keessatti dhaloota haaraa waa'ee sirna Gadaa barsiisuu karoora akka qaban BBC'tti himaniiru. Yeroos kitaabni isaanii haaraan maxxanfamee fira Oromoo guutuu addunyaarra jiru mara bira akka gahus himaniiru.


Aadaa Oromoo: Eebba Oromoo Karrayyuu

Eebba Karrayyuu wanti adda taasisuu jiraa? Mee viidyoo gabaabduu kanarraa hubadhaa.


Afeerraa cidhaa booda akaakayyuun misirroo 'Koleeraan' du'an, keessummoonni biroo dhukubsatan

Keeniyaatti affeerraa cidhaan booda akaakayyuun misirrichaa koleeraan yoo du'u, keessummoon biroon cidhicha irratti argaman 40 ta'an dhibamanii hospitaala galan. Misirroonni lameen garuu battaluma cidha isaanii raawwatanii bashannan (honeymoon) isaaniif Dubaayiin waan deemaniif du'a akaakayyuu isaaniifi namoota sababa nyaata cidha isaanii irratti dhiyaateen kanneen 'Koleeraan' dhibaman gaafachuullee hin dandeenye. Kanneen erga qoratamanii booda kooleeraan irratti argame magaalaa Naayiroobiitti ciisanii yaallaanamaa jiraachuu gaazexaan 'Star' jedhamu gabaaseera. Qorannoon akka mulliseetti, jarreen kunneenis koleeraan qabamusaaniifi erga guyyaa Sanbataa sirnicha irratti hirmaatanii booda summaa'uu nyaataaf saaxilamuu gaazexaan kun eereera. Gaazexaan kunis suuraa sirnichaa osoo nyaanni cidhaa hin dhiyaatiin duraa gara namoota 450 ta'anii ergaa tiwiitaraan gadhiiseera. Misirroonni lamaa garuu summaa'uu nyaatichaatiin kan hin miidhamiin yoo ta'u, bashannana cidhasaaniif jecha battalumatti cidhasaaniin booda guyyaa Sanbataa gara Dubaayiitti balalii'usaaniin gabaafameera. Garuu akaakayyuun misirrichaa guyyaa Kibxtaa du'unsaanii gabaafameera. Haata'u malee, hoteelli nyaaticha dhiyeesse garuu himannaa kanarratti yaada omaa hin kennine. Koleeraan dhiibee infekshinii garaa kaasaa cimaa yoo ta'u, nyaata ykn bishaan baakteriyaa 'Vibrio cholera' jedhamuun faalamee kan dhufuudha. Dhukubichis Keeniyaa keessatti kan haaraa miti. Waggoota lama dura, hirmaattoonni konfarnsii idil-addunyaa ta'a Keeniyaa Hotel Kaappitaal keessatti dhukkuba kanaan qabamanii turan.


Gadaa Booranaa: Jili 'Gooroo Marmaaruu' maali?

Abbaan Gadaa Booranaa Kura Jaarsoo Kuraa gooroo Areeroo irraa gara gooroo Liibanitti godaanan. Abbaan Gadaa tokko erga baallii fuudhe marroo lama gara gooroo Liiban godaana jedhu hayyuun aadaafi seenaa Abba Jaatanii Diidaa. Kan jalqaba erga baallii fuudhee ganna sadeessoo baatii Abraasaa keessa kan godaanu wayita ta'u, dabballee maqaa baasuu, gurra urachuufi dhaqna qabachuu dabalate jila jilatu hedduutu jira jedhu Abba Jaataniin. Sirni wal harkaa fuudhinsa baallii gadaa Boraanaa kan raawwatu Areerootti. Abbaan Gadaa Booranaa Areerootti erga baallii fuudheen duuba ganna sadiif ardaalee jilaa gooroo Areeroo keessa marmaaree jila adda addaa jilata. Ganna sadiin duuba garuu gooroo Areeroo irraa gara gooroo Liiban godaana. Godaansa ykn imala gooroo ykn ardaa jilaa tokko irraa gara kaaniitti taasifamu kanaan Booranni Gooroo marmaaruu jedha. Liiban angafa Booranaati jedhama. Lafa jilti gurguddoon itti raawwatamullee achi jedhu Abba Jaataniin. Abbaan Gadaa Booranaa tokko Liibanitti kallacha hidhata jedhan. "Gaaf Abbaa Gadaa kallacha hidhate, aangoo gugurdoo, murtii gugurdoo kan inni kennu, eegi kallacha hidhateen duuba" jedhu. Abbaan Gadaa Areerootti korma mataa gafarsaa qalee gara gooroo Liiban godaanuu eegale kan jedhan Abba Jaataniin, ardaalee jilaa maratti jilataa deema jedhan. Jila kana keessaa qalmi isa guddoodha. Ardaa jilaa adda addaatti wanti qalanillee gargari. "Ardaa jilaa Guututti dullacha oobloo qala, achiin duuba korma randuu qala, achiin duuba afaan galaanaa qubatee korommii afaan galaanaa qala, achiin duuba dullacha dhalaa qala..." jechuun wal duraa duubaan ibsu. Qalmi kun dhibaayyuu ykn irreeffannaadha jedhu Abba Jaataniin. "Booranni akka Oromoo gar biraa marga jiidhaa qofaan hin dhibaafatu dhiigaan dhibaafata, aannaniin dhibaafata" jedhu. Wanni qalaniif lafa sanatti dhibaafachuu ykn irreeffachuufi, lafa wayyoomsuufi, waaqa kadhachuufi jedhu. Kanaan alatti jila dabballe maqaa baasuu, gadamoojjii irraa mataa buusuu, dhaqna qabachuufi gurra urachuu cufa raawwata Abbaan Gadaa. Kun gaaf raawwate akkuma jilachaa Areeroo gara Liiban godaane ammas jilachaa gara Areeroo as deebi'a jedhu Abba Jaataniin. Kun hanga waggaa tokkoo fudhatas jedhu. "Waggaa tokko guutuu ji'a ji'aan, guyyaa guyyaan, torbaniin jila raawwatamutu jira, guyyaan jila hin qabne hin jiru" jedhu. Areerootti deebi'ee korma mataa gafarsaa qaluun jila ega obbaasee booda uummata walitti baasee Gumii Gaayoo teesisa jedhu. Gumiin Gaayoo Abbaan Gadaa baallii fudhatee waggaa afraffaa kan taa'amudha. Aadaa Gumii Gaayoo keessaa tokko warri Gadaa maal hojjete kan jedhu qorachuudha jedhu hayyuun aadaa kun. "Tarkaanfii ykn muraan Abbaa Gadaa dabarse, namni qulqullichi keessatti miidhame moo namuma yakkamaatu miidhame kan jedhufaa qoratu" jedhan. "Wanni namni yakka seenuuf, wallaalcha moo jalluuf yakka seene?, yoo jalluu taate jallataa tarkaanfii irratti fudhatan, yoo wallaalcha taate, uummata aadaa barsiisaa, uummata seera barsiisaa jedhanii seera lallabaniif" jedhu. Gumiin Gaayoo hojii abbootii Gadaa erga qoratee booda seera lallabuun goolabama.


Taphataan Maanchester Yunaayitid yakka dirqamaan gudeeduu yaaluutiin himatame

Taphataan Maanchester Yunaayitid Maanson Giriinwuud yakka dirqamaan gudeeduu yaaluufi amala jaalallee isaa Jaanet Pooter irratti to’annaa hamaa cimsuufi reebichaan gidirsuutiin himatame. Taphataan umuriin isaa wagga 21 ta’eefi garee biyyaalessaa Ingilaandiifillee taphate kun Amajjii darbe  kan to’annoo jala oolfame. Maason kan to’atame himannaa suuraawwaniifi viidiyoowwan oonlaayinii gadi dhiifaman irratti mul’atan hordofeeti. Taphataan sarara fuula duraa Maason Amajjii keessa to’atamee wabiin mana hidhaa ala taa’ee akka himata irratti baname hordofu taasifamus, mirga wabii isaaf kenname cabsuu isaatiif Sambata darbe deebi'ee to’atameera. Abbootiin alangaa akka jedhanitti, himannaawwan taphataa kana irratti dhiyaate hundi himattuu tokko irraati. Maason Giriinwuud Wixata dhufu mana-murtii Maanchester dhaddacha Saalford irratti dhiyaate. Garee biyyaalessaa Ingilaand tapha tokko qofaa kan taphate Maason, erga to’atameen booda kilaba isaa Maanchester Yunaayitidiif hin taphanne. Dhaabbanni meeshaalee ispoortii dhiyeessu Nike waliigaltee ispoonsaraa isa waliin qabu kan addaan kute yoo ta’u, Elektiroonik Artis ammoo gareewwan isaa tapha FIFA 2022 keessatti galmeesse keessaa haqeera. Yakki dirqamaan dubartii Jaaneet Pooter jedhamtu kana gudeeduuf yaale Onkoloolessa 22, 2021 yoo ta’u, miidhaa qaamaa geessisuun garuu dhuma Muddee ture. Yeroo gara garaatti amalli irra deddeebiin reebichaan gidirsuun ammoo Sadaasa 2018 irraa kaasee kan mul’achaa turedha jedhameera. Dubartiin miidhaan irra gahe Jaaneet Pooter akka jettetti, himannaawwan kun kan taasifaman abbootii alangaa dhimma dirqamaa gudeeduu irratti ogeessota ta’an ragaa poolisii bira jiru erga ilaalaaniin boodadha. Tajaajilli Abbootii Alangaa Kiraawon himannaan yakkaa shakkamaa kana irratti dhiyaate waan qabatamaa jiru waan ta’eef mirga murtii haqaa argachuu akka qaban qaamota ilaallatu mara yaadachiisu,” jette. “Adeemsa seeraa kana akka loogiin irratti uumamu taasisuu waan maluuf odeeffannoo karaa oonlaayiniitiin dabarsuu, yaada irratti kennuu ykn qooduu dhiisuun baayyee barbaachisaadha,” jechuun dhaamteetti himattuun kun.


Appii jaalalleewwan walitti fidaniifi yaaddoo nageenya dubartootaa

Appilikeeshiniin addunyaarratti jaalalleewwan walitti fiduun beekamu guddichi ’Tinder’ dhimmi ijoon ammatti kan '‘nageenya dubartootaa eeguuudha’’ jedhe. Appiin Tinder jedhamu kun dhiiraafi dubartoota jaalallee argachuu barbaadan karaa keessoo haala icciitii isaa eegameen kan walitti fidudha. Yookaan isa afaan Ingiliffaatiin appii 'dating' jedhanidha. Dhaabbanni teeknolojii kun garee warra miidhaan saalaa mana keessaa irra qaqqabu ittisurratti duula gaggeessan ‘No more’  jedhamu waliin hariiroo tolfachuun milkaa'ina duulichaatiif gahee isaa bahachaa jira. '‘Hojiin nageenyaa dubartootarratti hojjannu hin goolabamne,’’ jechuun Hojii-gaggesituun Tinder Renatee Niyiboorg BBC'tti himan. Ta'us, dhaabbanni gargaarsaa miidhaan dubartootaarra gahu akka dhaabbatuuf  hojjatu’ End Violence Against Women’ akka himetti, miidhaan ykn qoccollaa dubartootaarra karaa onlaayinii  akka Appii kanaafaatiin qaqqabu tarkaanfii fudhatamuuf waadaa galame kana waliin wal bira qabamee wayita madaalamu  '‘xiqqaadha,’’ jedhan. Applikeeshiniiwwan jaalallee walitti fidan (dating) ta'an dirree warra saal-qunnamtiif nama adamsan harkisuu isaatiin walqabatee Tinder  tajaajila kennu keessatti jechoota qoccollaafi dubartoota salphisan keessummeessuun walqabate raawatamuuf qoratamaa ture. Aadde Niyiboorg, dubartii ganna 36 yoo taatu, karaan yaddoowwan kanaaf fala barbaaduun danda’amu dubartoota dabalataan dhaabbaticha keessatti qacaruuni jette. Erga Fulbaana 2021 hoji-gaggeessituu dhaabbata Tinder kan taatee muudamte Aadde Niyiboorg, lakkoofsa hojjattootaa dubartootaa %30’n dabaluu himteetti. "Akkan yaadutti waan tokko beekuufi miirasaa ofiif arguu gidduu garaagarummaatu jira,’’ jechuun BBCtti himte. "Akka dubartii kaaniitti muuxannoon arguu hin barbaadne, garuu keessa darbe hunda lakkaa’uun danda’a,’’ jette. "Dubartiin haasofsiise kamiyyuu akkan yaadutti muuxannoo akkas fakkaatu hedduu qabu, kunis cimina hanga tokko qabaachuuf gargaara jedheen yaada," rjette-Iddoo hojiitti akkaata itti  qabamtu/ilaalamtu iraa kaasee hanga  jaalallee kee waliin hariiroo yeroo cimsattutti kan jirufaadha jette. Daarektarrii dhaabbata miidhaa dubartootarra gahu ittsuurratti hojjatuu ‘End Violence Against Women Coalition’ jedhamu Andiriyaa Saayiman,  appilikeeshiiniin jaalalleewwan walitti fidu Tinder, tarkaanfii jajjabeessaa miidhaa saalaa waliin walqabatee dubartootarra gahu ittisuurratti fudhateera jedhan. ‘’Appilikeeshiniin jaalalleewwan walitti fidu kuni bakka namoonni itti wal baraniifi jaalatamaa ta’edha,’’ jette Andiriyaa Saayiman. ‘’Haata’u malee, akkaataan yakkamtoonni appii kanatti gargaaramuun namoota miidhan argatan lakkoofsi dubartoota appilikeeshinii gargaaramuun gudeedamanii akka dabalu taasiseera,’’ jedhan. ‘Tinder miidhaa qoccollaan qaqqabu gabaasuu eeyyamu jalqabuun tarkaanfii jajjabeessadha, garuu gudeeddi ittisuurratti hojii quubsaa hin hojjanne jedhan. Dhaabbileen teeknolojii kanneen akka Tinder tajaajila tooftaa bizinasii miidhaa fedhii saalaaf qaqqabuuf xiyyeffannoo gahaa hin laanne fayyadamu jedhanii qeeqan. ‘’Nageenya maamiltoota isaa eeguuf itti gaafatamummaa fudhachuu qabu,’’ jedhan. Daarektarri duula  ‘No More’ kan sadarkaa idil-addunyaa Pamelaa Zaballaa, Tinder maamiltoota isaa barsiisuu qaba, waa’ee amala badaa akeekkachisuu qofaan gahaa mitii jedhan. "Nageenyaa nama karaa oonlaayinii jaalaallee barbaaddatuu mirkaneessuu qabna, kunis barsiisuurraa jalqabamuu qaba. "Rakkoo dubartoota mudatu ni hubanna garuu, Tinder akka waligalaatti nageenyaaf xiyyeeffannoo jalqabaa kennuu qaba, dubartoota qofaaf osoo hin taane nama appilikeeshinicha gargaaramu hundaa nageenya isaanii eegu qabu,’’ jedhan. Appilikeeshiniwwan kunneen maamiltoota isaanii balaarraa eeguuf dirqama seeraan daangaffeme hin qaban. Gartuwwan duula gaggeessan mootummaan hokkara dubartootaafi shamarran irra gahe seera maxxansaalee miidhaa geessisan haquuf gargaaran keessatti hammachiisuu/dabaluu qaba jedhu. Ta'us, seerri kun osoo hin ragga’iin yeroof tursiifameera. Tinder waggoota darban keessatti tajaajila nageenya mamiltoota isaa eeguuf gargaaaran hedduu hojiirra oolcheera. Ergaawwan arrabsoofi hammeenya of keessaa qaban adda baafamuun, namni ergaa sana erge gaaffii "itti amanteettaa?’’ jedhu, akkasuma namni ergicha fudhatummoo "ergaan kun si yaaddessaa?’’ jedhamanii gaafatamu. Aadde Niyiboorg akkas jechuun BBCtti himan, "Namoonni waan jibban  gabaasan %50’n dabaluusaanii argineerra,’’ jedhan. Gaaffiin "itti amantee?’’ jedhu dhaamsa sirrii hin taane %10’n  hir’iseera jedhe ragaan Match Group irraa argame. Maach Group dhaabbata ‘Tinder, Match.com, Meetic, OkCupid’, fi ‘Plenty of Fish’ jedhaman of jalaa qaba. Aadde Niyiboorg’’ yeroo hundumaa bu’uurayyuu amanamummaa, teeknoloojii fi waantoota nageenyummaa  maamilaa mirkaneessanirratti hojjanna,’’ jedhan. Ta'us ergan dhaabbaticha hogganuu eegalee kaasee amanamummaafi  nageenyummaa mirkaneessuu wirtuu hojii keenya godhanneera jedhan. Dubartiin ganna 24 Derriyaan Doogaas jedhamtu Niwujersii jiraatu Tinder gubbatti hiriyaa ishee dhiiraa waliin akka wal barte dubbatti. Mallattoon nageenyumma maamilaa eeguuf appilikeeshinicharratti ka’aaman sirnaan mul’achuu qaba jetti. Liizii Atikiinsan, dubartiin ganna 27 taates hiriyaa isheen appilikeeshiinii kanarratti wal barte. "Appilikeeshinicha keessatti qabiyyee nageenya ofii tilksuuf Tinder irra taa’e  hin hubanne, sababni isaas of eeguu kan qabu anuma mataa kooti jedheen yaadan ture," jette. Of eeguuf jecha hiriyoota kootti iddoon dhaquufi nama waliin walbaruuf beellama qabaachuukoo itti hima jette. Namni biraan Johaanisbarg jiraattu Dimfoo Tepaa, dubartiin ganna 24 ammoo arrabsamuu dubbatte. Ejensiin Yakkaa Biyyaalessaa ragaan baase akka agarsiisutti, lakkoofsi dubartoota umriin 19  fi  isaa gadii otoo karaa toora intarneetii jaalallee barbaadanii miidhaan saalqaunnamtii irra qaqqabee dabaleera. Qorannoon’ dokimeentarii BBC Dating's Dangerous Secrets’ jedhurratti ibsame akka agarsiisutti; Shamarran hedduun kallattiin/qabataan nama bira waliin wal arguu akka sodaataykn akka yaadda’an namni akkatti jaallalle barbaaddatan  gorsan Aleeksi Jarmanii himaniiru.


'Fuullikoo viidiyoo saal-qunnamtii irratti gadhiifameen arge'

Suuraa keessan eeyyama keessan malee geeddaranii viidiyoo saal-qunnamtirratti karaa intarneetii otoo maxxanfamee argitanii maaltu isinitti akka dhaga'amu tilmaama. Dubartiin tokko waan sukannessaa akkasiitu na mudate jetti. Keetiin galgala gaafa tokkoo fuula tiwiitara ishee otoo ilaaltuu viidiyoo qalbii ishee jeeqe akka tasaa argite. San booda ‘’naasuutu na weerare’’ jette Keetiin yeroo jalqabaatii ifatti waan ishee mudate yeroo ibsitu. ‘’Namni ani eenyummaa isaa hin barre tokko fuula koo ana fakkeessee viidiyoo saal-qunnamtiirrattitti maxxanse,’’ jette. Namni eenyummaan isaa hin beekamne tekinolojii 'deep fake' jedhamu itti dhimma bahuun suuraa ishee, ishee fakkeessee nama biraarratti maxxanse. Haala kanaan Keetiin taatoo fiilmii saal-qunnamtii taasifamte. Viidiyoon sobaan Keetii fakkeffamee hojjatame kun saalqunnamtii dirqiin taasifamu mormuun duula gagggeessitu ilaalchisuun af-gaaffii isheen TV irratti taasifterraa  fudhatamee hojjatame. Viidiyoon dharaan hojjatame kun saalqunnamtii wayita raawwattu mul’isuuf dalagame. ‘’Baayyeen gaddee, sirnaan yaaduun dadhabe,’’ jette Keetiin. ‘’Viidiyoon dharaan sun akkuma natti mul’atetti iddoo hunda qaqqaba jedheen yaade - baay'ee suukanneessaa ture,’’ jette. Kanaan dura viidiyoon dharaa ykn 'deepfake’ harka caalu namoota beekamoo fi qondaaltoota siyaasaarratti qiyyaafata ture. Viidiyoowwaan 'deepfake'  yeroo heddu kan saal-qunnamtii hin turre, muraasni isaanii qoosaaf hojjataman. Adeemsa keessa geeddaramaa adeemee jedha dhaabbanni Diiptirees. Akka dhaabbannii kun jedhutti, viidiyoowwan fakkeeffamanii hojjataman %96 saal-qunnamtii dirqii wajjiin wal hin qabatan. Akkuma saalqunnamtii dirqiin raawwatamee intarneetiirratti maxxanfamuutti viidiyoon fakkeeffame hojjatamu suura qoccollaa saalqunnamtiif ni oolfama. Akka seera Iskootilaanditti suuraa ykn viidiyoo jaalallee ofii otoo hin eeyyamsiisiin qooduun akka yakkaatti ilaalama. Haata’u malee, kutaalee UK kaanitti yakka kan ta’u yoo nama biraa tokko dhiphisuuf itti yaadame yoo dalagame qofadha. Seerri haaraan garuu qaama dhimma kana hordofu ‘Ofcom’ jedhamu marsariitii kutaalee addunyaa kamirraayyuu maamiltoota intarneetii UK keessa miidhuuf hojjataniirratti tarkaanfii akka fudhatu eeyyamaf. Keetiin dubartii ganna 30 yoo taatu, duula #NotYourPorn jedhu bara 2019 eegaltee turte. Duulli isheen gaggeessite marsariitii namoonni ga’eeyyii itti gargaaraman irratti viidiyoowwaan saalqunnamtii eeyyama maamiltootaa otoo hin qabaatiin maxxanfaman akka haqaman taasise. Kanaafu, qaamni suura sobaatiin maqaa ishee xureesse duula isheen gaggeessitetti mufateera. Keetiin viidiyoowwan saalqunnamtii marsariitii saal -qunnamtii kun irraa jalaa harcaaste. Haa ta’u malee, eenyummaa namoota kana raawwate ta’e viidiyoo sana daawwatee waan beektu hin qabdu. Fuulli Keetii garuu viidiyoo taatoo fiilmii saalqunnamtii hojjatturratti maxxanfame. Yaaddoon Keetii garuu namnii viidiyoo gowwomsaa sana hubachuu dhabuu malu kan jedhuudha. ‘’Viidiyoon sun mirga koo sarbe- eenyummaan koo waanin ani hin beekne keessatti eerame,’’jette. Namoonni biroo viidiyoo sana jalatti qeeqa arrabsoo barreessu ture jette. Keetiin amma mana isheettii hordofuu qabna, gudeedne, waraaabne viidiyoo isaa intarneetiirratti maxxansina jedhu ture jette. ‘’Yeroo akkasii maatii kootiif na yaachisa,’’ jetti Keetiin imimmaaniin hudhamaa. ‘’Maatiin viidiyoo kana yoo argan miira maalitu itti dhaga’ama?’’ jette. Keessattu iddoo Keetiin hojjattuu fi jiraattu viidiyoo toora intarneetirratti maxxanfame jalatti barreeffamuu hordofee doorsifni itti jabaate ture. ‘’Garmaleen aare- eenyutu manaafi iddoon jiraadhu beeka?’’ jette. Yeroo sana muddama keessa jiraachuun yaada ture. Kuni balaa qabatamaadha jette. Keetiin muuxannoo isheerraa ka’uun nama haala walfakkaataan miidhaan irra gahe akkatti gargaartu amma ni beekti, duraan garuu waan gochuu qabdu sirriitti hin beektu. Hiriyaan Keetii viidiyoo gowwomsaa tiwiitira gubbaa deddeebi’aa ture gabaasuu ykn ripoorti godhuu hordofee guutummaattii marsariitii tiwitaraa irraa buufame. Haa ta’u malee, viidiyoon gowwoomsaa erga maxxanfamee, toora intarneetiirratti qoodamee guutummaatti haquun rakkisaadha. ‘’Keetiin viidiyooon sun guutummaatti intarneetiirraa akka buufamun barbaade ture, garuu ani homaa gochuu hin dandeenye’’ jette. Viidiyoon gowwoomsaa toora intarneetiirratti iddoo inni gabaa qabu jiraachuu eerti. Namoonni kaan viidiyoon gowwoomsaa akkasii haadha warraa isaaniirrattii akka hojjatamu, ollaa fi nama waliin hojjatan irratti akka hojjatamu gaaafatu jette. Namoonni viidiyoo gowwoomsaa akkasii hojjatu Kibba- Baha Ingilaand keessa maadheeffate tokko maqaa isaa otoo hin ibsiin BBC'tti dubbateera. Innii akka jedhutti, itti bohaaruuf namoota bebbeekamoorratti viidiyoo gowwoomsa hojjachuu eegale. Boodarra dubartii jaalate tokko fi hiriyoota isaarratti viidiyoo gowwoomsaa hojjateera. Yeroon hojjadhu dogoggorri tokkolle akka hin jiraanneetti ture- namni kamiyyuu hin shakkuu jedha. Viidiyowwaan gowwoomsaa hojjachuutti kan gammadu namni kuni, maallaqa itti argachuu akka eegale dubbata. Suuraalee dubartootaa miidiyaalee hawaasaarra baay'inaan akka argatu hima. Inni akka jedhutti, yeroo dhiyootti bilbila viidiyoo zuumiin bilbilamuurra bu'uureffatee viidiyoo gowwoomsaa hojjateera. ‘’Viidiyoo gahaa, kan namni kallattiin gara kaameraa ilaaluurraa viidiyoo gowwaamsa 'deepfake' hojjachuuf daataa gahaan argadha,’’ jedha. Namni kun ‘’dubartoonni muraasni’’ viidiyoo gowwoomsaan isaanirratti hojjatamu isaaf miidhamuu maluu jedhee amana. Haata’u malee, akka inni jedhutti miidhaa cimaa qaqqabsiisu hin qabaatu. ‘’Kun ana miti jechuu danda’u ‘’jedha, kana jedhanii bira taru akka danada’an hima. ‘’Gama hamileetiin yoon ilaalemmoo, waanti viidiyoo kana hojjachuurraa na dhoowwu homtuu hin jiru,’’ jedhe. ‘’Maallaqaan irraa argadha jedhee yoon yaade nan hojjadha, tattaaffii dabalataa nan barbaachisu’’ jedha. Istaandaardii vidiyoowwaan gowwoomsaa kun ittiin hojjataman ogeeyyii hoojjatanii fi teekinoloojii ammayyaa gargaaramaniirratti hundaa’a. Taatullee namni viidiyoowwan saalqunnamtii gowwoomsaa dalagamu duuba jiru tokko akka himutti, suuraalee gowwomsaa kana adda baasuun sichi salphaa ta’uuf hin jiru. Marsariitiin saalqunnamtii kun ji’atti namonnii miliyoona 13 akka daawwatan fi viidiyoowwan 20,000 dawwannaaf dhiyeessa. Namni viidiyoowwan saalqunnamtii duuba jiru kun Ameerikaa kan jiraatu yoo ta’u, miidiyaaleetti hedduu hin haasa’u. Taatullee otoo maqaa isaa hin himatiin BBC'tti dubbateera. Akka namni kun jedhutti, dubartoota hawaasa duratti hedduu hin beekamneerratti viidiyoowwaan gowwoomsaa hojjachuun daangaa dhiibamuu hin qabnedha. Taatullee viidiyoowwaan gowwoomsaa dubartoota bebbeekamoo, miidiyaaleerratti beekamanii fi qondaaltota siyaasaa dhiyeessuun rakkoo hin qabu jedha. Viidiyoon gowwomsaa Keetiirratti dalagame garuu fayyaa ishee kan miidhe qofaa miti, namoota biroollee akka shakkitu taasise. Keetiin akka yaaddutti haleellaan isheerra qaqqabe doorsiisuufi qaanessuuf yaaluun olitti, ishee callisiisuuf kan yaadameedha. Yeroo murtaa’eef duula gaggeeessaa turterraa duubatti deebitee turte, amma caalattu itti jabaatte. ''Isaan akka injifatan hin barbaadu,'' jette. Viidiyoowwaan gowwomsaa dubartoota to’achuuf akka hinoolle dhaabbileen teekinolojii of eeggannoo barbaachisaa gochuu akka qaban gaafattti. ''Appilikeeshiniin kamiyyuu qabiyyee saal-qunnaamtii adda baasuu qaba'' jette. Yoo dhaabbileen maallaqa, leeccalloo fi yeroo appilikeeshiiniin isaanii iddoo qoccollaan saalaa itti raawwatamne gochuurratti  hin hojjanne itti-gaafatamummaa isaanii hin bahanne jechuudha'' jette.


Namoonni maaliif hawaasa keessatti ifatti viidiyoo saal-quunnamtii daawwatu?

Dur wa'ee saal-quunnamtii haasa'uunuu waan oodaati, amma namuu bakka fedhetti, bakka fedhetti viidiyoodhaan daawwata-hawaasa keessatti, mana barumsaa, geejjiba, mana kitaabaa, kompiyuutara bakka hojii- bakka hedduutti ifatti viidiyoo saal-quunnamtii bananii daawwachuun baratamaa ta'aa dhufeera. Fakkeenyaaf waan UK keessatti mudate kana hubadhaa, barattuu Bronwen Reed qo'annaaf mana kitaabaa turte, garuu gurri ishee sagalee viidiyoo saal-quunnamtiitiin jeeqameera. Namni wayii cinaashee taa'ee kompiyuutara mana kitaabaarraa viidiyoo saal-quunnamtii daawwata. Mana kitaabaa barattootaan guutame keessatti viidiyoo banee bakka namni hunduu argutti daawwata jechuudha. ''Baayyee na ajaayibe, nan rifadhes. Maal akkan godhun wallaale,'' jechuun BBCtti himte. Barattuun umrii waggaa 21 jiraattuu magaalaa Maanchistar taate kun, yeroo sanaaf wanuma tasa mudate jettee bira dabartus, yeroo boodas namuma kanarraa bakkuma kanatti gocha walfakkaataa argite. Akkuma Bronwen, kanneen waita namoonni ifatti hawaasa keessatti, geejjiba keessatti viidiyoo saal-quunnamtii daawwatan argan heduun muuxannoosaanii qoodaniiru. Dhiheenya kana miseensi paarlaamaa UK galma keessatti bilbilasaarraa viidiyoo saal-quunnamtii daawwachuu erga amanee booda hojii gadhiiseera. Miseensi paarlaamaa kun osoo marsariitii biraa irraa odeeffannoo barbaaduu akka carraa viidiyoon kun banamuu fi viidiyoo saal-quunnamtii daawwachuuf fedhii akka hin qabne BBCtti himeera. Gabaasi jaarmiyaa miidiyaa, Ofcom jedhamuu akka mul'isutti walakkaan ga'eessota UK viidiyoo saal-quunnamtii daawwatu. Yeroo dhiyoo as ammoo namoonni hedduun ifatti hawaasa keessatti viidiyoo saal-quunnamtii bananii daawwatu, amalli kun maalirraa madde? Ogeettii wal'aansa xiin-sammuu-psychotherapy- kan taate Dr Dr Paula Hall, haala namoota araada viidiyoo saal-quunnamtii qabanii fi dhimmoota saal-quunnamtiin walqabatan kaanirratti hojjetti. Dhimma kanarratti BBC waliin turtii taasisteetti. Dr Hall wantoota akka sababaatti kaase keessaa inni jalqabaa araada viidiyoo sal-quunnamtii daawwachuurratti namoonni qabaachuudha. "Namoonni gocha tokkotti yoo kan araada qabaatan ta'e, miirrisaanii to'annoon ala ta'a. Gochichis amala itti ta'a,'' jette Dr Hall. Araada alkolii, qumaara yookiin geemii fi kaanis yoo ta'e, namni qabaannaan fedhiisaa to'achuu dadhaba jetti Dr Hall. Akka Dr Hall jettutti namni tokko araada viidiyoo saal-quunnamtii daawwachuun qabamnaan, of harkaa ba'a, yeroo kenneefii, yeroo biraa daawwachuuf of to'achuu dadhaba. Namni wayita araadaan qabamu, sammuun hojiisaa dagata jette. Callum Singleton, manasaa Glasgow keessatti argamutti osoo galaa jiruu nama cinasaa taa'ee viidiyoo saal-quunnamtii daawwatu arga, haalli kunis daran bitaa itti galuufi namni kun maaliif akka daawwatu hubachuuf akka rakkates hima. "Dhiheenya kana haalli kun akkaan baratamaa dhufeera. Namoonni kunneen guyyuu waan akkasii hojjetu, viidiyoo saal-quunnamtii daawwachuun jireenyasaaniita'eera. Garuu akkas ta'uu hin qabu,'' jedhe dargaggoon ganna 19 kun. Dr Hall akka jettutti namoonni kan hawaasa keesatti ifatti viidiyoo saal-quunnamtii daawwataniif hanqina hubannoorraati. "Marsariitii tokkorraa wayita odeeffannoo barbaadanii ka'an, itti aane hidha jiru tuqu. Dhumarratti gara viidiyoo saal-quunnamtiitti isaan geessa. Kun hubannoo dhabuurraati.'' Viidiyoo saal-quunnamtii daawwachuu aadeffachuunis namoota kaanirraan dhiibbaa ga'aa jira. ''Yeroo ammaa viidiyoon saal-quunnamtii baayyataa jira. Namoonni wayita viidiyoo kana daawwatan waan namni hunduu daawwatu itti fakkaata. Akkaan baratamaa ta'eera.'' Akka Dr Hall jettutti namoota muraasa biratti viidiyoo saal-quunnamtii daawwachuun akka humna qabaachuu waliin walqabata, inni humna qabu viidiyoo daawwachuu mitii namayyuu gudeeda mitiiree? "Namoonni waan itti dogoggoran qabu. Daawwachuun mirga kooti jedhu. Abbaa fedhettuu yoo toluu dide dhimmasanii miti.'' Dhalli namaa ijoollummaarraa viidiyoo saal-quunnamtii daawwachaa yoo guddate booda dhiibbaa hamaa qaba jette Dr Hall. Gochi tokko amala sitti ta'aa jiraachuusaa yeroon hin hubattu taanaan amala badaa ta'e ofirraa cabsuu hin dandeessu. Hundaa ol ammoo viidiyoo saal-quunnamtii daawwachuun amala akka namatti ta'uu fi to'achuufis akka nama rakkisu hubachuu dhabuun rakkoo kanaaf nama saaxilaa jira. Amalli akkasii hawaasa kan mufachiisuu fi hawaasa keessaa kan nama baasu ta'uus hubachuun dirqama. Ammoo wanti hawaasa bal'aa mufachiisu yakka ta'uu namoonni hubannoo hin qaban, ofittummaan akkasii ammoo adabbiifillee nama saaxila.


Qoccoollaan saalaa poolisoonni Iraan dubartii mormiif baate irraan gahan dheekkamsa biraa kaase

Iraaniitti qoccoolaan saalaa poolisoonni hookara bittinsan dubartii mormii dhageessiisuuf baatee tokko irratti raawwatan erga karaa viidiyootiin qoodameen booda uummata dheekkamsiise. Poolisoonni kunneenis osoo namoota mormii dhageessisuuf bahan qabaa jiranuu ture kan dubartiitii irraan irratti qoccoollaa saalaa raawwatan. Viidiyoon gochaa poolisootaa agarsiisu kun erga miidiyaa hawaasaa irratti qoodameen booda hedduun dheekkamsa isaanii dhageessisaniiru. Hogganaan poolisii aangoorra akka kaafamu fi mormitoonni haqa akka argataniif gaafatan. Deeggartoonni mootummaa Iraan dabalatee gochaa qoccoollaa saalaa sana balaaleeffataniiru. Iraan wayita ammaatti osoo adda hin cinnee baatii tokkoof mormii cimaan gaggeeffamaa jira. Erga shamarreen waggaa 22 Maahsaa Amiin erga poolisiin to’atamteen booda ajjeefamtee kaasee mormiin akkuma itti fufeetti jira. Poolisiin shamarreen sun kan dute rakkoo fayyaatiin jedhulleen maatiin ishee garuu du’a isheetiif poolisii itti gaafatamaa taasisan. Kanaan walqabatees Iraan keessaa fi alarraa fakkiiwwan mormii hedduun tamsa’aa jira. Dhiheenya kanas viidiyoon wayita poolisoonni adabaabaayii Arjeentiinaa kan Teehraan keessatti argamurratti dubartii tokko marsan agarsiisuu baheera. Dubartittiinis gara mootaraa keessa akka seentuuf poolisiin tokkoo yoo dirqisiisuu, poolisiin kan biraa ammo duubaan udduu ishee wayita qaqabatu mullata. Dubartiin tunis didee lafarra yoo teessuulleen poolisoonni baayyachuun marsanii mullatu. Sagaleen duubartii duubaan dhagahamu tokko ammo ‘riifeensa ishee harkiisaa jiruu’’ jetti. Bakka gochaan kun taasifamee kanneen turanis sagalee konkolaataa dhageessisuun gochicha mormanii ture. Guyyoota muraasaan duras konkolaachiftoonni karaa sanarratti mormiisaanii ibsachaa turan. Dubartiin hijaaba ykn haguuggii rifeensaa hin godhannee kan biraas wayita fiigdee poolisii jalaa miliqxu viidiyoorratti ni mul’ata. Sagaleen dubartii duubaan dhagahamu tokko ammo ‘agartanii poolisiichi wayita koflu’ jetti. Warraabbiin viidiyoo kanaatiis dhugaa ta’usaa BBC Paarishiyaatii mirkaneeffameera. Maddi Oduu Iraan ‘Iranaan’ akka gabaaseetti, sabaa himaan poolisii Teehiraan gochiicha akka qoratu himeera. Poolisiin dhimmicha akka qoratu haa ibsulleen malee, ‘‘diinoonni waraana qor-qalbii labsuun ummata jeequufi hokkoora kakaasuuf yaadaniiru’’ jedhan. Gochiichii kan raawwatame ifatti ta’uu fi humnootiin nageenyaa adabaabaayiirratti kana kan raawwatan taanaan dhoksaatti maal gochu akka danda’an yaaduu akka barbaachisu mirmiitoonni mirga namoomaa dubbatan Toora miidiyaa hawaasaa Atefeh jedhamu tokkoos, ‘‘hangami fookkisaa, waan safuu fi gara jabeenyaa akka raawwattan adabaabaayiitti nutti agarsiisuuf jecha gochaa  qoccoollaa saalaa mana hidhaatti dubartoota irraan geessan ifatti kan raawwatan?’’ jechuun barreesseera. Manneen hidhaa Iraan keessatti dararaan, miidhaan saalaa, miidhaan qor-qalbii fi dararaawwan gara biraa akka raawwataman waggootaaf gabaafamee ture. Viidiyoo qoccoollaa saalaa adabaabaayiitti mul’ate kana hordofees, lammiilee biyyatti hedduun mormiisaanii akka itti fufan dubbatan. Namni miidiyaa hawaasaa fayyadamu tokkoos, ‘‘dheekkamsa keenya gara gochaatti geedarra’’ jedhan.


Gaazexeessaan beekamaa Aljeeziraa dubartoota qoccoluun himatame

Kamaal Santamaariyaa gaazexeessaa TV gameessa oduu dhiyeessuun beekamudha. Kamaal ganna 16 darban erga Aljeeziraa keessa hojjatee booda gadhiisuu beeksise. Akka tasaa dhaabbaticha gadhiisuu isaaf ka'umsi qocoollaan saala raawwataa  jedhamee himatame ifoomu hordofeeetu shakkiin jedhu jira. BBC'n qorannoo ragaan hojjattoota waliin hojjataa turanirraa argateen qoccollaan saalaa  qaqqabaa akka ture, dhaabbatichi garuu himannaa isarratti dhiyaataa ture bira dabraa akka ture ibsame. Qorannoon BBC- af-gaaffii hojjattoota Aljeeziraaa duranii fi ammaa waliin gaggeessee fi himannaan hojjattootaa akka agarsiisutti,  Aab Santamaariyaan qoccollaa saalaa kutaa oduu dhaabbatichaa Dohaatti argamutti raawwachuun himatame. Namoonni kaan sirumayyuu qocollaan saalaa kun kan isaa qofaa miti jedhan jiru. Kamaal Santamaariyaa miidiyaa Niwu Zilaanditti beekama ta'e TVNZ keessa guyyoota 32’f erga hojjjatee booda hojicha gadhiise ture. Akkuma hojicha gadhiiseen amala badaa inni kutaa oduu keessatti qabaachaa ture ifa bahaa adeeme. Battaluma sana  hiriyaan Santamaariyaan Aljeeziraa keessa ganna 16’f waliin hojjataa ture  ifatti dubbachuu eegalan. Namoonni kunneen dhaabbatichi haala iddoo hojii mijataa hin taane jajjabeessuun kan himatan yoo ta’u, komiin tuttuqaa saalaa, qoccollaa fi jibbi sanyummaan walqabatu bakka itti ilaalamuu tahuu himatan. Kamaal Santamaariyaa himannaa irrattii dhiyaatuuf gaafatamee, kallattiin deebii BBC’f hin kennine. Namonni  BBCtti himatan kunneen maqaan isaanii akka hin dhahamne kan gaafatan yoo ta’u,  yoo maqaan isaanii dhahame hojii isaanii akka miidhu sodaa qabna jedhan. Santamaariyaa ifatti akka maxxansetti,  himannaan duran irratti dhiyaate amaneera, ‘’Muraasni isaanii dhugaadha, muraasni isaanii qabiyyeesaaniin alatti kan hiikaman, kaan sobaa fi seenaa darbe irra deebiin barreessuudha,’’ jedhe. Himannnaa BBC  irraa dhiyaateef deebii wayita kennu ''amalli koo kan namatti hin tolle yoo ta'aniif dhifaman gaafadha,'' jedhe. BBC'n qorannoo bal'aa erga gaggeessee booda TV Aljeeziiraaf himannaa 22 dhiyeesse. Dhaabbatichi himannaa kana tokkoo tokkoo isaaf deebii hin kennine, walitti gurmeessee deebise. Hojjattoonni Aljeeziraa qoccollaan saalaa idileen kan isaan mudatu ta'uu dha kan kaasan, Kuwaataritti garuu qoccollaa saalaa akka rakkoo jabdutti kaasuun waan yaadamu hin turre. Gaazexeessaa Saantamaariyaan  TV Niwu Zilaand keessa guyyoota 32 hojjatee erga gadhisee booda  bara 2005 Aljeeziiraatti qacarame. Sana booda otoo baayye hin turiin kallattiin oduu dhiyeessuu eegale. Waayillan hojiisaatii Saantamaariyaan  kaan  nama taphataa,  saphaatti namoota biroo wajjin waliigalu,  fi ''ogeessa jabaa'' akka ta'e ragaa bahaniif. Saantamaariyaan wayita Aljeeziiraatti qacaramu  Tooriin qopheessitu TV dargaggeettii turte. 'Waa tokko tokko haa raawwannu malee,  ayyaanaaf mana keetti nan affeerre' jedhee karaa waatsappii dhaamsa naaf erga ture jette. BBC'n Tooriif  dhaamsa ergame ilaaluun  himannaa isheen dhiyeessite mirkaneesseera. Tooriin akka jettutti, qoccollaan Saantamaariyaan dhaamsa erguun qofa hin daangofne,'biiroo keessatti na tuttuqa'' jette. ''Beekaa dugda koorra harka kaa'a''' jette. Kanarra kan darbe ammoo eeyyama ishee malee dhungachuu isaati. '' Si'a lama ykn sadii hancufa isaa fuula koorraa haquuf mana fincaaniitti deddeebi'eera,'' jette Tooriin. Kana malees, Saantamaariyaan  waa'ee guddina harma waayilla hojii dubartoota waliin hojjatuu  irra deddeebiin wayita yaada kennu dhaga'eera jette Tooriin. Dhiirri Saantamaariyaan wajjiin hojjataa ture kan biraan kutaa oduu otoo waliin hojjatanii akka tasaa dhungachuu himate. Namni kun ammas dhaabbaticha keessa hojjataa jira. Dubartiin Saantamaariyaan waliin hojjataa turte kan biraan, iddoo namni walittii qabametti morma jala na dhungate jettee himatte. ''Yeroo sanatti naasuu guddaatu natti dhaga'ame, namoota birattii hariiroo addatti waliin waan qabnu itti fakkachuu danda'a jedheen yaade. Hogganaa hojii keenyatti isa himachuu hin dandeenye,''jette. Namoonni miidhame jedhan kunneen ''inni beekamaa waan ta'eef'' hoggantota olaanootti himachuun nutti cime jedhan. Shamarreen Fiyoonaa jedhamtu Aljeeziiraatti shaakalarra wayita turtetti,  mallattoolee saalqunnamtii itti ergaa akka ture fi, akkasuma hammaate akka rakkisaa ture himatte. Waan narra qaqqbe hoggantoota sadarkaa giddugaleessaatti himeen ture''ammas isi qoccoluu ittifufeera'' jedhee akka itti qoose Fiyoonaan himatte. Sana booda Bulchinsa Humna Namaa  dhaabatichatti himachuuf yaaddee 'kontiraata yero gabaabaan waan  qabduuf himachuu hin dandeessuu,'' jedhamu kaafate. Waayillan Saantamaariyaan qoccollaan saalaa irra qaqqabuu himatan irraa caalan isaanii yoo himanne hojiirraa ariyatama jedhanii akka sodaatan himan. Dhaabbaticha keessatti sirni itti gaafatamummaa ifatti mirkaneessu akka hin jirre  eeran. Saantamaariyaan TV Niwu Zilaand,  iddoo ji'a tokkoof qofa hojjatetti  himannaan erga irratti dhiyaate booda qaama walabaatiin erga qulqulleeffame, namni isa qacarellee otoo hin hafiin hojiirra ariyatame. Gaazexeessitoonni biroo hedduu qoccolaan saalaa dhaabbaticha keessatti hundee horachuu dubbatu. Dubartiin dhaaabbatichaa hojjattu kan biraa tokko  hoggannaan ishee haatii warraan ishee yeroo  mana hin jirre, mana isaa akka dhaqxu akka affeeru dubbatte. Gaazexeessituun biraa tokkos hogganaan ishee ''yeroo sooma ramadaanaa saalqunnamtii raawwannu malee jedheetu na rakkisa, hojii koon dhaba jedheen sodaadhe'' jetteeti. BBC'n ragaan argate akka agarsiisutti ,qoccollaan saalaa kun waajira dhaabbatichaa Kuwaataar Dohaatti argamu qofaa otoo hin taane, waajira dhaabbatichaa Landan agamuttis ni qaqqabaa ture.


Miseensi mana-maree UK dubartii gudeeduun shakkame to'atame

Yunaayitid Kingdom (UK)tti Paartii warra leellisitootaa (Conservative) ta'uun minseensi mana-maree maqaan isaanii hin ibsamiin tokkoo yakka dubartii gudeedduufi qoccoollaa saalaatiin shakkamuun to'annaa jala oolfamuun ibsame. Poolisiin Meetropolitaantii akka jedheetti, shakkamaan yakka kana kan raawwate bara 2009- 2002 jidduu jiranitti. Paartiin miseensa mana-maree kanaas dhimmichi qoratamee hanga xumuramuutti namtichi paarilaamaa akka hin galleef dhorkeera. Namni kunis amantaa irra kaa'ame diiguun, akkasumas waajjira ummataa keessatti waan hin mallee raawwachuun himatamaniiru. Dubbi Himaan Poolisii namni kun miseensa mana-maree ta'uu ykn eenyyummaa isaa ilaalchisuun kan jedhe waayyu hin turre. Haata'u malee, ''haala gabaasa Amajjii 2020 nu qaqabeen bara 2009- 2020  jidduutti yakka guddeeduu raawwachuun isaa nu qaqqabeera,'' jedhan. Haaluma gabaasa isaan qaqabbeenis miidhaawwan jedhaman kunneen kan raawwataman magaalaa Landan keessatti ta'uun ibsameera. ''Namni shakkamaan kunis guddeeddii raawwachuun, qoccoollaa saalaafi miidhaa saalaa-qaqabsiisuun, akkasumas amantaa irra kaa'ame cabsuu waajjira ummataa keessatti gochaa hin mallee raawwachuun shakkamuun to'annaa jala oolfame'' jechuun himan. Kutaan Naamuusa Paartii warra Leelliftootaa akka jedheetti, qorannoon namticha irra gaggeeffamaa jiru hanga xumuramuutti gara paarlaamaa akka hin galleef dhorkameera. Dubbii Himaan Kutaa Naamusa Paartichaa, ''Qorannichi osoo hin xumuramiin shakkamaan gara Paarilaamaa akka hin galleef paartichi beekisiseera. Qorannichi hanga xumuramuutti dhimmicharratti odeeffannoo dabalataas hin kenninu,'' jedhan. Poolisiin akka jedheetti, qorannoon gaggeefamaa jiruu kunis qondaaltoota Kutaa Yakkaa Ispeshalistii Jidduugalaatiin ta'u hime.


Inaaffaan maali? Jaalalaafi gaa'ela keessatti rakkoo akkamii fida?

Hariiroo jaalalaafi gaa'elaa keessatti inaaffaan yeroo madda rakkoo ta'u ni mul'ata. Inaaffaan kunis keessumaa sadarkaa amala badaa ta'e agarsiisuurra yoo gahe, miidhaa cimaa akka geessisu ogeessonni xiinsamuu dhimma kana qoratan ni dubbatu. Maalummaa innaaffaa irraa kaa'unis, dhimmoota hariiroo jaalalaa fi gaa'elaa keessatti rakkoo akkamii qaqqabsiisa? Rakkoo kanas akkamiin xiqqeessuun danda'ama? jedhan waliin ilaaluuf yaalla. Inaaffaan miira walxaxaa shakkiirraa hanga sodaatti uumamurraa kan ka’u ta’ee, namoota umurii hundaa fi saala hunda kan miidhudha jedha barruun Psychology Today jedhu. Akka barruu kanaatti, inaaffaan miira umamaa nama kamuu irratti mul'atudha. Obbolaan qalbii maatii argachuuf walitti inaafuu danda’u; hojjetoonni gaggeessaa isaanii biratti wal irratti inaafuu danda’u. Miira maaliifan caalama jedhu keessatti yookaan ammoo ebelu maaliif na caalaa jaallatama jedhu keessattis inaaffaa akka jiraachuu danda'u ibsa barruun Psychology Today jedhamu kun. Inaaffaan hunda caalaa garuu hariiroo jaalalaa fi gaa’elaa keessatti bal’inaan mudata jedhu beektonni xiinsamuu. Yunivarsiitii Finfinneetti Kaadhimamaa PhD Appilaayid Saayikoloojii fi barsiisaa kan ta'e Fufaa Gusuu Ingishoo, dhala namaa qofa osoo hin taane lubbu qabeeyyiinillee akka inaaffan ibsuun, achii dhuftee amala kanaa ibsu. "Wanti kun kan nama biraa gocca'uu, milkaa'ina nama biraa kankoo osoo ta'ee jedhanii yaaduu irraa kan ka'e miira namatti dhaga'amudha. Keessumaa inaaffaan kan inni beekamu hariiroo jaalalaa keessatti kan jedhu hayyuun kun, "namni ati jaallattu tokko nama biraa waliin hariiroo biraa uummachuu danda'a jechuun miira shakkii uumamuudha," jechuun ibsu. Jaalala ykn gaa’ela keessatti inaaffaan hanga ta’e jiraachuun uumama, haata'u malee yeroo tokko tokko ammoo daangaa darbee wal diiguurra ykn wal miidhuurra kan geessisu ta'a. Keessumaa inaaffaan yoo gara sadarkaa amaloota waa to’achuu (controlling behavior) irra kan ga'u ta’e hamaa ta'a jedhu qorattoonni. Yunivarsiitii Finfinneetti qorataa Saayikoloojii kan ta'e Fufaan innaaffaa yeroo jennu qaama sadii hirmaachisa jedha. Qaamoleen kunneen sadan: nama isa inaafu, nama irratti inaafamuu fi sadaffaan ammoo kan dorgomaa ta'ee jidduu kan dhufuudha jedha. Nama jaalatamu tokko namni biraan jaallachuu danda'a ykn nama biraa waliin hariiroo biraa uummachuu mala ykn 'na caalaa nama biraa jaallachuu danda'a' jedhanii miirri akkasii yoo nama keessatti uumame inaaffaa ta'a. "Kun karaa biraatiin [Love Triangle] - Rog-sadee jaalalaa jedhama," jechuun ibsa. Jaalalli nama sadii gidduutti taanaan ykn namni sadaffaa keessatti hirmaannaan dubbii kaasa, lama taanaan garuu rakkoo hin qabu. Yaad-rimee adeemsa tirataa [Evolution Theory] keessumaa kan Daarwiin jedhu kaasuun achii dhuftee amala dhala namaa keessaa of jaallachuu isaa irraa kan ka'een waan uumamu akka ta'e dabaluun hima. Fakkeenyaaf, dhiironni yeroo baayyee hariiroo jaalalaa [Rog-sadee]n uumamee  jaalalleen ykn haati warraa koo tarii nama biraa waliin ciistee sanyii kan koo hin taane bakka biraatii natti makuu malti jechuun innaafuu danda'a jechuun inaafa jedha. Waggoota 17 darban tajaajila gorsa maatii kennaa  kan jiran Aadde Qabbanee Hundeessaa, inaaffaa akkaataa lamaan ilaaluu. Karaa tokko akka namoonni itti ilaalan yoo ta’u, karaa biraan ammoo akkaataa Caaffanni Qulqulluu itti ibsudha. Ilaalchi  'nama jaallatanitti inaafuu' jedhu dogongora ta'uu kan himan Aadde Qabbaneen, rakkoo innaaffaa furuuf ilaalcha kana sirreeffachuurraa ka'uun barbaachisa jechuun gorsu. "Inaaffaan waan hadhaa’aa jaalala of keessaa hin qabne summiidha,” jedhu. Akka Aadde Qabbaneen ibsanitti, namni gocha hadhaa’aafi sukkaneessaa ta’e gara hojjechuutti amala geessu ta'uudha. Aadde Qabbaneen gorsaafi tajaajila maatii waggaa dheeraa qaban irraa ka’uun yeroo ibsan, inaaffaan faalla jaalalaati malee mallattoo jaalalaa miti jedhu. "Inni jaalalleesaa ykn haadha warraasaa sababan baayyee jaalladhuuf itti inaafa jedhu, karaa biroon ammoo isheen jaalalleeshee ykn abbaa warraashee baayyee waan jaallattuuf itti inaafti kan jedhu sirrii miti. "Yeroo baayyee namoonni waanan jaalladhuufan yoo inni nama biraa waliin adeemu, nama biraa walin dubbatu, hojjetu, ykn nama waliin taa’u itti inaafa yoo  jedhan nan dhaga’a. Akkasitti hiiku; kun garuu sirrii miti." Kana malees Macaafni Qulququlluu eeruun, inaaffaan faallaa jaalalaa akka ta'e ibsu ogeettiin dhimma maatii kun. Inaaffaan yeroo baayyee wal amanuu dhabuufi shakkiirraa madda kan jedhan Aadde Qabbaneen, jaalalli ni amana waan ta'eef shakkii hir'isuun barbaachisaadha jedhu. Nama jaallatan itti hin inaafan waan ta’eef, kanneen waanan isa ykn ishee jaalladhuufan itti inaafa jedhan of ilaalaa deemuun barbaachisaa akka ta’e gorsu Aadde Qabbaneen. Qorattuu Xiinsamuu wagga dheeraa Hariis Diir, inaaffaan hangi tokko jiraachuun isaa dhiirrifi dhalaan jireenya walii isaanii keessatti “kan walgitan” ta’uuf akka dhama’an waan taasisuuf gaariidha jetti. Akkuma kana ammoo jaalala dhugaan eegumsa waliif gochuudhaaf, akkasumas waan gaarii waliif ooguudhaaf inaaffaan barbaachisaadha jetti. Qorataan Appilaayid Saayikoloojii Fufaanis inaaffaan jiraachuun gaarummaas akka ta'e dubbata. Namni waliin jiraatu waliif of eeggachuuf, qixa sirrii ta'een wal to'achuuf barbaachisaadha jedha. Haata’u malee, inaaffaa sadarkaa amaloota hamoo mul’isurra  geenyaan kan diigu waan ta’eef xiyyeeffannaa feesisa jetti. Kana [Pathological] ykn sadarkaa dhukkubaarra isa gahe akka ta'etti ilaalamuun wallaansa ogummaaafi gargaarsa kan barbaadurra yeroo gahe akka ta'e hima Fufaan. Akka Hariis jettutti, dhiironni yeroo baayyee ‘wal amantaa dhabuu’ qaamaan (physical infidelity) caalaa yoo inaafan, dubartoonni ammoo ‘wal amantaa dhabuu miiraatiif (emotional infidelity) caalaa inaafu. Sodaa, ofitti amanuu dhabuu (insecurity), amala yaadaan baduu namarra bubbulu (obsessive thinking), akkasumas amala yeroo hunda haafaafi baala shakkuu (paranoic personality) jiraannaan inaaffaan sadarkaa hamaa irra gaheera waan ta’eef hordoffiifi wallaansa akka barbaadhu ibsu warri qoratan. Barruu Oonlaayin Bustle jedhamu ammoo inaaffaan amaloota armaan oliin mul'achuu jalqabe hamaa waan ta'eef gammachuu, akkasumas nageenya ofii balaarra waan buusuuf badadamuu qaba jedhe. Yoo mallattoowwan hamoo inaaffaa mul’atan adda baasuun irratti hojjetamuu baate, rakkoo dhuunfaafi hawaasummaa qaqqabsiisu akka ta’e barruun kun ni ibsa. Barruun kun mallattoowwan inaaffaa hamoo ta'an kunneen bifa garaa garaatiin namoota jaalalaan waliin jiran irratti mul'achuu akka danda'ullee tarreessa. Isaan keessaas, uffatakee akka jijjiirrattu taasisuu, namoota ta’an walin deemuu daangessuu, waan mara keessatti mufannaa walii eeguuf akka hin malletti dhiphachuu, waan xixiqqoo hin mallerratti yeroo amala dhabuu, osoo hin gaafatamiin karoora jijjiiruu fa'i kaasu. Akkasumas, yeroo namni dhibiin ija jaalalaan si ilaaluu akka balleessaa keetti yaaduu, milkaa’inni argattu rakkoo ta’uu jalqabuu, jaalalleen yeroo hunda bilbila walii ilaaluu barbaaduu, miidiyaa hawaasummaa irratti to’annaa akka malee cimsuu, yeroo hundaa hattee sagaggalteetta jechuun himata baayyisuudha. Namoonni jireenya jaalalaa ykn gaa’ela isaanii keessa inaaffaan sadarkaa hamaa kun jiraannaan jiruu isaanii karaa isaan hin beekneenillee hedduu miidha jedhu qorattoonni qoor-qalbii. Keessumaa sababa inaaffaa irraa kan ka’e jiruun fayyeelessa miti taanaan gargaarsa gorsa ogummaa isin barbaachisa waan ta’eef yeroo osoo hin gubiin ogummaan deeggaramaa of irratti hojjedhaa jechuun gorsu. Inaaffaan hamaan jaalala gidduu ykn gaa’ela keessa jiraatu guutummaatti dhabamsiisuu baatus xiqqeessuurratti hin hojjetamu taanaan caba qaamaa-qalbii, reebicha, miidhaa mana keessaa hanga lubbuu wal baasuutti geessuu danda’a. Ollaa isaaniirraa nama inaaffaarraa kan ka’een haadha warraa isaa ajjeese yaadachuu fi kan tibba kana miidiyaa hawaasummaa irratti ijoo dubbii ta’aa jiru namoonni inaaffaarraa kan ka’e wal ajjeesan eeruun inaaffaan summii hadhaawaa akka ta’e dubbatu Aadde Qabbaneenis. “Namoonni inaafan jaalallee ykn michuu isaanii jechaan arrabsanii, qaamaan dhaananii miidhaa geessisu, jaalalli garuu hin miidhu. Kanaaf, inaaffaan faallaa jaalalaati kanan jedhuuf.” Namoonni jaalala ykn gaa’ela inaaffaa qabu keessa jiran qaamaa-qalbiin, qoor-qalbiin miidhamoodha jedhu. Inaaffaan dhukkuba eenyuyyuu namaaf hin argineedha kan jedhan Aadde Qabbaneen, namni dammaqee of irratti baree fala hin barbaaddatu taanaan miidhaa cimaa qabaata jechuun himu. Kanaaf, dhimmoota mallattoo inaaffaa kana irratti michuu keessan waliin irratti hojjechuun xiqqeessuu feesisa jedhu. “Abbaan yoo of irratti beekee irratti hojjete dhukkuba kanarraa of fayyisuu danda’a. Maal gochuudhaan? Haadha manaa isaa amanuudhaan; isheen ammoo abbaa manaa ishee amanuudhaan; wal amanuudhaan, maaliif jennaan jaalalli hundumaa amana malee hin inaafu, hin shakku. Jaalala haal-duree hin qabneen wal jaallachuudha. Namni dhugaadhaan wal jaallannaan walitti hin inaafu.” Dhalli namaa bakkaafi hawaasa keessatti guddatu keessatti waan barateefi ittiin qarame fudhatee baha kan jedhu Fufaan, akki itti ijoollee maatii keessatti, hawaasaafi mana barumsaa keessatti guddisan murteessaadha jedha. Keessumaa ijoollee ija walqixa ta'een ilaalanii guddisuu; iftoominaafi kaan waliin hariiroofi walitti dhufeenya sirrii godhatanii akka guddatan gochuun amala inaaffaa booda rakkoo ta'uu male hir'isuun ni danda'ama. Gama biraan ammoo namoonni amala inaaffaa isa sadarkaan isaa cimaa ta'e qaban of irratti hojjechuun dhawaata dhawaataan of sirreesuu danda'u. Keessumaa dhiironni inaafan miirri kun gara tarkaanfii hamaa fudhachuutti kan isaan oofuu danda'u tasgabbiin yaada naanneffatanii yaaduun balaa hedduu isaanirraa, maatiifi hawaasarraa hambisuu danda'a jedhu. "Dhiironni yeroo sekondootaan booda gaabbitaniif tarkaanfii humnaa ykn rukutuun balaa biraa qaqqabsiisuu dura yeroo miirri akkasii isinitti dhufe qalbiin yaadaa. Jireenyi filannoo hedduu qabdi ykn wanti daqiiqaa tokko obsitanii dabarsitan balaa hedduu hambisa. Yeroo hedduu miira akkasii keessa yoo seentan gadi fageenyaan si'a sadii arganuun afuura baafadhaa. Yeroo kana gootan oksijiiniin gara sammuu keessanii deemee sirriitti yaaddanii balaa dhufuu male hambisuu dandeessuu," jechuun gorsa. Ofiin ofirratii hojjechuun alatti ammoo gorsaafi gargaarsi ogeessaa sadarkaa rakkoo keessa jirataniirratti waan jiruuf karaa sanaanis falli jira jedhu.


Mucaa ganna 10 gudeedamuun ulfoofte ulfa baasuu dhorkamte

Ameerikaa bulchiinsa Ohaayootti Intala umurii ganna 10 erga gudeedamteen booda ulfa uumame akka hin baasneef bulchiinsichi dhorkamun ishee dheekkamsa kaasee. Mucaan waggaa 10 tunis namichi umurii ganna 27 gudeedamuun ulfooftulleen  ulficha akka hin baafneef waan dhorkamteef gara bulchiinsa biraatti imaluuf dirqamteetti. Namtichi intala tana gudeedee, Gershoon Fuyeentees, Kolambas keessatti Roobii kaleessaa mana murtiitti dhiyaateera. Wanti mucaa eenyummaan ishee hin ibsamne mudate kunis ijoo dubbii addunyaa ta'aa jira. Pirezdaantiin US Joo Baayden dhimma kana Waayit Haawusitti kaasuun dhorkii ulfa baasuu irratti kaa’ames mormeera, namootni muurasi garuu oduun mucaa kana oduu sobaa ta’uu danda’a shakkii jedhu kaasaniiru. Dubartoonnii fi ijoolleen dubaraa miiliyoonaan lakkaa’aman, Waxabajjii keessa murtee Manni Murtii Waliigalaa US dabarseen booda mirga ulfa baasuu yeroo dheeraaf heeraan eegamee ture dhabaniiru. Jimaata darbe murtee kana mormuun haasaa taasisan irratti, Pirezdaant Baayden dhimma intala kanaa kaasuun, aariidhaan ‘utuu mucaa xiqqoo kana taatanii yaadaa’ jedheera. Manni Murtii Waliigalaa murtee kana dabarsee sa’aatii muraasa booda, seera tumtoonni Ohaayoo ulfa umurii torban ja’aa darbe baasuu dhorkaniiru. Dhorkiin kun ulfa sababa yakka gudeeddiin ykn saalqunnamtii namoota firummaa dhiigaa qaban gidduttii qabaniin uumames of keessatti qabata. Mucaan kun ulfa torban ja’aa fi guyyaa sadii ture, akka gaazexaan Indianapolis Star gabasetti. Oggeessa fayyaa miidhaa daa’immanii Ohaayoo jiruun gorfamtee, mucaan kun kilinika Indiyaanapolis, Indiyaana jiru deemuun wal’aansa ulfa baasuu Waxabajjii 30 irratti argatteetti. Bulchiinsa Indiyaana keessatti ulfa baasuu dhorkuuf yaaliin taasifamaa jiraatus, achitti ammayyu ulfa baasuun ni eeyyamama. Murtee Mana Murtii Waligalaa booda, bulchiinsoti (states) US 26 ulfa baasuu irratti dhorkii cimaa kaa’aniiru ykn torbanootaa fi ji’oottan dhufan keessatti ni dhorku jedhamee eegama. Akka abbootiin alangaa jedhanitti, mucaan kun yeroo gudeedamte umuriin ishee ganna sagal ta’uu mala. Mucaan kun sababa Fuweentes ishee gudeedeef ulfa’uu ishee poolisiitti himuu ishee IndyStar gabaaseera. Poolisiin akka jedhutti himatamaan kun, kana Kibxata Kolombas jeessatti to’annoo jala oole, mucaa kana gudeeduu isaa amaneera, jechuun Columbus Dispatch gabaaseera. Fuweentes lammii Guwaatemaalaa fi karaa seeraan alaan US kan seenee ta’uu isaa, maddi Abbaa Taayitaa Gumrukaa fi Baqattoota Fox News’tti himeera. Haatii murtii Sintiyaa Eebner, himatamaa Fuweenetes biyyaa baqachuu ykn mucaa kanarra miidhaa dabalataa geessisuu waan danda’uuf hidhaa keessa akka turu gochuun, mirgi wabiii isaa adabbii doolara miiliyoona 2 akka ta’u murteessiteetti. Yoo yakkamaa ta’uun isaa mirkanaa’e hiidhaa umurii guutuun adabamu mala. Dhimmi kun odeeffannoo muraasaa waliin jalqaba kan gabaafame IndyStar irrattidha. Miidiyaaleen oduu biro yeroo odeeffannoo mirkaneessuuf yaalanitti, namootiin konservatiivii ta’an dhugummaa odeessichaa irratti gaaffii kaasuu eegalani. Namoota gaaffii akkanaa kaasan keessaa tokko Rippaablikaana Ohaayoo miseensa kongiresii Jim Joordaan yoo ta’u, Kibxata irratti odeessi kun ‘soba biraadha’ jechuun Tiwiitara irratti barreeseera. Yeroo odeeffannoon mana murti Roobii irratti ba’etti, Aab Joordan isa Tiwiitara irratti barreesse san kan haqeera Sana booda shakkamaan “ seera guutuun adabamuu qaba” jechuun waan haaraa maxxanseera.


Ol-adeemtuun Somaalii nama ishee gudeeduuf yaale ajjeefte hidhaa hiikamte

Ol-adeemtuun ganna 15 lammii Somaaliyaa Masrii keessatti konkolaachisaa dirqiin ishee gudeeduuf yaale ajjeeftee harka kennitee turte hidhaa gadhiifamte. Shamarreen kun konkolaachisaa baajaajii erga ajjeeftee booda poolisiitti harka kennattee guyyoota afuriif hidhaa erga turtee booda gadhiifamte jedhaniiru miidiyaaleen Masrii. Waajirri Abbaa Alangaa Masrii shamarreen kun yaalii miidhaa ofirraa qolachuuf gooteen namichi harkatti du'uu ragaan argameera jedhe. Hidhaarraa haa gadhiifamtuyyuu malee qorannoon dhimma kanaa itti fufa jedhameera. Ahram Online, akka jedhutti konkolaachisaan bajaajii ajjeefame ishee fuudhee bakka fagoo erga geessee booda dirqiin ishee gudeeduuf yaaluu shamarreen kun Poolisiitti himteetti. Osoo isaan waldhaansoo qabduu aalbee isaatiin harki ishee miidhamuufi achiis aalbee isaatiin isa waraantee baqachuu himte. Reeffi nama maqaan adda hin baafamne kana guyyoota 10 dura dhiyeenya magaalaa Kaayeroo magaalaa Giza jedhamtutti argame. Dhimmi shamarree kanaa miidiyaalee hawaasaa gubbaatti dubbii ijoo erga ta'ee kan bubbule yeroo ta'u, ogeeyyiin seeraa muuxannoo qaban shamarree kana bilisa baasuuf akka ishee gargaaran waamichi dhiyaateera. Qo'annooleen akka agarsiisanitti Masrii keessatti haleellaan saalaa baratamaa dha. Gabaasni UN bara 2013 akka agarsiisutti dubartootni 99.3% jireenya isaanii keessatti haleellaan saalaa gosa adda addaa irra gahuu gabaasaniiru. Biyyattiin adabbii namoota haleellaa saalaa raawwatan irratti muramu cimsitus aanga'oonni garuu himatamtoota qorachuufi irratti faraduu irraaboodatti jedhuu jedhamuun qeeqamu.


Namtichi haadha warraasaa duraanii gubee ajjeesse, du'aan adabame

Namtichi lammii Chaayinaa haadha warraasaa duraanii osoo kallattiin miidiyaa hawaasaa irratti dabarsaa jirtuu ibiddaan gubaa ajjeesse du'aan adabame. Dubartii Laamuu jedhamtuu fi miidiyaa hawaasaa Douyin, kan bifa biraa TikTok Chaayinaa ta'e gubbaatti haalan kan beekamtu turte. Hordooftoonni ishee kuma dhibbaan lakkaa'amanis warraabbii viidiyoo waa'ee jireenyaa ishee kan gaarreen ollaa Sichuan keessaa raawwatamee dowwataniiru. Abbaan warraa ishee duraa kunis erga gaa'ilasaanii diiguun adda bahaniin booda ture hordofee dhaquun mana abbaa isheetti boba'aa itti firfrsuun ibidda itti qabsiisee du'aaf kan Laamuu qaqabsiise. Dhimmi ishee kunis Chaayinaa keessatti miidhaa mana keessaa dubartoota irra gahu ifatti baaseera. Qorannoon tokko akka jedheettis, dubartoonni Chaayinaa nuusa ta'an miidhaa mana keessaatiin rakkataniiru. Haadha ijoollee lamaa kan turte Laamuun waa'ee miidhaa abbaa waraasheetiin irra gahu ilaalchisuun poolisiitti himte ture. Garuu, waldhabdeen erga gaa'ila dhaabbatanii booda mudatu akka dhimma maatiitti ilaala ture. Abbaan warraa ishee Taang Luu wayita du'aan akka adabamu itti murtaa'eetti garuu, manni murtii ollaa baadiyaa kaaba-lixa Sichuan, kan bakka sabni Tibeetaanoota jiraatanii, yakki inni ishee irratti raawwate ''baayyee gara jabiinaan'' kan guutamee fi dhiibbaan miidiyaa hawaasaas ''baayyee badaa'' akka ture hime. Laamuun Waxabajjii bara 2020 keessa Taanguun adda baate turte. Innis miidhaa irraan gahaa turuuf galmee akka qabu manni murtii himeera. Adda bahanii gara baatiiwwan sadiitiin booda ammoo, namtichi kun mana abbaashee deemuun erga boba'aan itti firfirsuun booda ibidda itti qabsiise. Kanaanis qaamni ishee harki 90n waan miidhameef torban lamaan booda haala sukkanneessaan lubbuunshe darbe.  Mudannoon ishee kunis biyyattii guutuutti dheekkamsa kan kaase yoo ta'u, dhimma miidhaa dubartoota irratti marii akka haaraatti akka eegalu kakaase. Hordooftoonni Laamuu kumaatamnis fuula miidiyaa hawaasaa ishee gubbaatti ergaa gaddaa kan qoodan yoo ta'u, miiliyoonoonni marsariitii microblogging jedhamu fayyadamuun haashtaagiidhaan haqani ishee akka bahuuf gaafataanii ture. Chaayinaan bara 2016 keessa ture kan miidhaa mana keessa yakka taasifte. Ta'us, ammalleen keessattuu naannoolee baadiyaatti akkuma jiruutti jira. Roogeeyyoon tokko tokkoos adeemsi cimdiiwwan gaa'ilasaanii diiguuf barbaadaniif akka guyyoota 30f ''yaada naanneeffatan'' jechuun dhiheenya ibsame, dubartoonni walitti dhufeenya miidhaa qabuu keessaa bahuuf haala itti cimsa jedhu.


Shamarree nama ishee gudeede ajjeeste irratti adabbiin murtaa’e

Amerikaatti shamarree nama ishee gudeede waraantee ajjeeste tokko irratti hidhaa waggaa shanii murteessuu manni murtii bulchiinsa Iowa beeksise. Waggaa shanitti hidhaa baatus manni murtii ishee hordofa. Shamarreen Piipar Leewis jedhamtu nama ganna 17 yoo taatu maatii nama ajjeefameef adabbii maallaqaa dolaara 150,000 akka kaffaltus itti murtaa’eera. Namni na gudeedera jettee isheen ajeeste kun Zakaarii Biruuk yoo jedhamu bara 2020 yeroo isheen ganna 15 turteedha taaten kun kan raawwate. Taatee kana kan raawwate namni kun humnaan waan isheetti dhufee fi osoo beektuu ofirraa ittisuuf akka goote mana murtiitti iyyattee turte. Garuu kan isheen goote seeraan kan gaafachiisu fi hidhaa waggaa kudhanii kan adabsiisudha jedhame. Hidhaa yeroo yaalii isheedhaaf kenname yoo cabisitee argamte ammoo hidhaa waggaa 20'tu ishee eeggata jedhame. Hidhaan yeroo yaalii kun Fulbaana 13, 2022 kan itti murtaa’e yoo ta’u mana jireenyaa keessatti hordoffiidhan akka turtuu fi meeshaa ittiin sochii ishee to’atan akka godhattus itti murtaa’uu abbaan murtii mana murtii dhaddacha Kaawuntii Poolk, Deevid M Poortar himaniiru. “Jireenyikee waggoota shanan itti aananii seerota ati itti walii hin galleen akka kabajjuun kan guutameedha. Kuni carraa lammaffaa ati kadhattee siif kennameedha. Carraa sadaffaan siif kennamu hin jiru,” jechuun abbaan murtii Deevid itti himan. Qarshii maatii Biruukif akka kaffaltu itti murtaa’e ilaalchisee akka seera Ayowaatti “manni murtii kun filannoo biraa hin qabu” jechuun dubbatan. Barruu Asooshiyeetid Pirees irratti akka barreeffametti, “Lubbuun koo na keessatti dhiphattee jirti, hafuurri koo boba’aadha, akka abiddaa. Garuu ammoo osuma na arganuu nan ifa, nan guddadha,” jette Piipar Leewis. “Ani nama [gudeeddii] irraa baraarameedha,” jechuun dabaltee dubbate. Bara 2020 keessa Piipar Leewis namichi wayii daldala saal-qunnamtiif ishee fuudhee qaama biraatti ishee dabarsee ture. Isheenis namoota miidhaa irraan gahan kana harkaa baduun bakka nageenyi isaa hin eegamne varandaa manaa wayiirra rafti ture. Akka isheen mana murtiitti himtetti namoota kana keessaa kan yeroo heddu ishee gudeede nama Biruuks jedhamu kan ganna 37 ture. Yeroo umuriin ishee ganna 15 bara 2020 ji’a Waxabajjii keessa namicha ishee gudeede kana si’a 30 ol waraanun ajjeefte. Shamarreen namicha ishee gudeeduf jedhe ajjeesuu amanuun sababa ajjeeftef irratti gochaan ishee sirrii ta’uu isaa falmitee turte. “Ani nama lubbuu namaa baasera. Guyyaa sana lubbuu namaan ajjeesa jedhee itti yaadee hin baane. Sammuu keessatti nageenyi akka natti hin dhagahmnee fi rakkoo guddaa keessa galee akkan jirun hubadhe. Kana jechuun yakki hin dalagamne jechuu koo miti,” jette. Poolisoonni fi abbootin alangaa shamarree irra miidhan saal-qunnamtii fi yakki daddabarsa saal-qunnamtii irratti raawwachuu mormii hin kaasne. Qorattoonni yakkaa kun akka jedhanitti, namichi ajjeefamu Biruuks yeroo sana rafaa akka turee fi yaaddoo akka isheetti ta’ee hin turre mana murtiif dhiyeessan. Bulchiinsota US heddu keessatti namni yakki daddabarsa saal-qunnamtii irratti raawwate tokko of oolchuf jecha tarkaanfii yoo fudhate seera bilisa isaan godhu hojiirra oolchanii qabu. Haa ta’u malee seerri kun ammayyuu Isteeta Ayowaa keessatti falmisiisaa ta’ee itti fufeera.


Namoota suuraa qullaa dubartootaa maallaqatti geeddaruun jiraatan

Dubartoonni addunyaa hedduun erga suuraan iccitii isaanii, odeeffannoon dhuunfaa fi viidiyoowwan isaanii miidiyaa hawaasummaa Reddit jedhamurratti qoodamee booda qaamolee eenyummaasaanii dhoksuun gurmaa'aniin doorsifamaa jiru. BBC'n nama garee kana duuba jira jedhee adda baase fuula dhoksuun mul'iseera, namtichi akkas jedhee barreessa- comment godha. ''Qullaasheetiif Paawundii 5, ergaa kallattiin naaf ergaa.'' ''Viidiyoo ishee kan gurgurtaaf ta'u garii harkaan ga'anneerra.'' ''Isheerratti maal hojjenna?'' Yaadonni kennaman nama suukanneessu. Suuraawwan qullaa dubartootaa hedduutu haala kanaan maxxanfamanii jiru. Jalatti ammoo dhiironni yaada ergaa sodaachisa gudeeddii of keessaa qabu kennu. Yaadonni barreeffaman gariin kan asirratti ibsuuf nama qaanessaniidha. Suuraa fi viidiyoowwan hedduun miidiyaa hawaasummaa nama dhuunfaarraa fudhatamuun kanneen Reddit irratti maxxanfamaniidha. Gariin kanneen qullaa hin taanes jiru, garuu barreeffamoonni jechoota saal-quunnamtii fi tuffiin guutaman jala guutaniiru. Gareen suuraa fi viidiyoo dubartootaa gabaaf dhiyeessan maamiloota hedduu argatan. Gareen eenyummaasaa dhoksu kun eeyyamaa fi fedhii dubartootaa malee suuraasaanii guuranii maxxansu, ergasii baayyee qoodama, ni gurgurama-daldala haaraa. Haalli kun addunyaa saal-quunnamtii keessatti haaloo walba'uuf warraaqsa haaraa eegalame fakkaata. Gochaawwan saal-quunnamtiin walqabatan eeyyama qaama dhimmi ilaallatuun ala onlaayinii ba'u, irra hedduu waahila irraa adda ba'an qaanessuuf tooftaa haaraa ta'ee kan dhufedha. Viidiyoo fi suuraan iccitii (qullaa) dubartootaa namoota kumaatamaan lakkaa'amaniif qofa qoodamee miti kan hafu. Namoonni hadhaba dhokatanii miidhaa geessisuu hedan odeeffannoo dubartoota kunneen hunda erga walitti qabatanii booda ifatti saaxiluun akka miidhaman godhu- Adeemsi kun doxing jedhamee beekama. Namoonni of dhoksanii dahatanii haleellaa raawwatan kunneen lakkoofsa bilbilaa, teessoo nama dhuunfaa fi miidiyaa hawaasummaa namaa walitti gurmeessuun onlaayinii baasu. Dubartiin dabi kun irratti raawwatame yaadota doorsisaa fi ergaawwan saal-quunnamtii akkasumas maqa balleessii hedduuf saaxilamti. Haalli kun interneetiin akkuma bu'aa guddaa qabu, jiruu namaa gadadoof akka saaxilus nutti mul'isa, wanti nama gaddisiisu ammoo kun kan ta'aa jiru miidiyaa hawaasummaa isaan jajjaboo irrattidha. Reddit miidiyaa hawaasummaa guyyaatti namoota miiliyoona 50 caalan keessummeessuudha. Reddit kanaan duras ergaawwan haleellaa saalaa fi doorsisaa dabarsuun maqaansaa ka'eera. Bara 2014 suuraan iccitii namoota bebbeekamoo miidiyaa hawaasummaa kanarratti qoodameera. Waggaa afur booda miidiyaan hawaasummaa kun garee iccitii namootaa saaxiluun miidhaa geessisan secca'ee ugguree ture. Kubbaaniyyaan biyya UK kun komii irratti ka'uuf wayita deebii kennu, namni kamuu eeyyamaa fi fedhii abbaa dhimmi ilaaluu malee suuraa iccitiis ta'e viidiyoo saal-quunnamtii maxxansuu akka hin dandeenye seera cimaa baaseera. Seerri kun garuu waan hojjetaa jiru hin fakkaatu, sababni isaa ammallee suuraa fi viidiyoowwan namootaa fedhii malee gadi dhiifamaa jiru. Keessattuu dubartoonni UK keessa jiraatan hedduu dararaman. Kan hedduu hammaate isa dubartoota Eeshiyaa gara Kibbaa irratti xiyyeeffateedha, gareen kun fayyadamtoota 20,000 qaba. Dhiironni suuraa kana jalatti yaada kennan kanneen hawaasa tokko keessaa ba'aniidha. Afaan Ingilizii, Hindii, Urduu fi Pujunbai jedhamaniin yaada kennu. Suuraawwan 15,000 caalan balaa kanaaf saaxilamaniiru. Kanneen keessaa suuraawwan 150 caalan kan qullaa dubartootaa fi kanneen saal-quunnamtii wayita raawwatan mul'isuudha. Dubartoonni kunneen hundinuu arrabsoo saal-quunnamtii fi ergaa doorsisaan hiraarfamaniiru. Kan nama ajaayibu ammoo dubartoonni kunneen keessaa tokkollee miidiyaa hawaasummaa kanarra suuraansaanii akka ba'uuf hin eeyyamne, fedhiis hin qaban. Suuraan dubartoota hedduu qullaa yookiin kan saal-quunnamtiin walqabatu miti, garuu yaadni jalatti barreeffamu garuu akkaan rifaasisaadha. Dubartoonni hedduun erga suuraansaanii fuula Instagram irraa fudhatamuun miidiyaa hawaasaa irratti maxxanfamee booda yaadota doorsisaa fi arrabsoo saal-quunnamtiin walqabatu keessummeessaa oolu. Suuraawwan fi viidiyoowwan hedduun kanneen iccitiin waliif ergamaniifi miidiyaa hawaasummaaf kanneen hin taanefaatu maxxanfamanii argamu. Viidiyoowwan wayita saal-quunnamtii raawwatan waraabamanillee maxxanfamaniiru. Ergaan tokko suuraa dubartii qullaa saal-quunnamtii raawattuu qabatee ba'e. isa booda yaadonni jalatti kennaman. ''Abbaan viidiyoo waan kanaa qabdan,'' jedhe namni eenyummaansaa hin beekamne tokko. ''Foolder ishee guutuu Paawundii 5n qaba, naaf barreessaa!'' jedhe namni biraan ammoo. ''Social miidiyaan ishee namni beeku?'' jedhe namni sadaffaan. Dubartiin kun wayita hiriyaa ishee duraanii waliin saal-quunnamtii raawwattu iccitiin waraabamuushee quba hin qabdu. Itti aansuun wayita odeeffannoon dhuunfaa ishee qoodamu, doorsisii fi arrabsoon isheetti heddummaate. ''Ana waliin saal-quunnamtii hin raawwattu taanaan viidiyoo kanan maatii keetiif erga. Nan dhufa, sin argadha,'' jechuun qoccolaan ishee tokko itti dhaadate. Dubartiin Paakistaan kun erga dabi kun irratti raawwatamee booda hawaasarraa adda of baaste, mana ba'uus ni dhiiste, dhumarratti lubbuushee balleessuuf murteessite. Erga lubbuushee balleessuuf yaaltee booda, waan mudate maatiisheetti himuuf dirqamte. Haatii fi abbaanshee waan mudatetti hedduu gaddan, jette. ''Waan mudate hundatti nan qaana'e. Anatu maatii kiyya haala kan keessa galche. Baayyeen gadda,'' jette. Dubartiin kun yeroo hedduuf Reddit quunnamteetti. Yeroo tokko viidiyoonshee battaluma maxxanfame haqame. Kanneen biroo garuu haquuf ji'oota afur fudhate. Kanarratti hin dhaabbanne, qabiyyeedhumti haqame sun miidiyaa hawaasummaa kaan irratti qoodamee waan taa'eef ammallee jira. Kanaafuu kan haqame ji'a booda deebi'ee Reddit irratti maxxanfame. Ogeeyyiin salphina karaa onlaayinii hambisuu irratti hojjetan, suuraa iccitii fi qullaa namootaa maallaqatti geeddaruun kun akkaan babal'achaa jiraachuutti yaadda'an. Maqaa-Collector Culture- jedhus kennaniif. Dhimma kanarratti ogeessa kan ta'ee fi Yuuniversitii Durham keessatti Pirofeesara Seeraa kan taate Clare McGlynn, ''kun taatee yeroo tokkoo yookiin gocha nama muraasa yookiin garee tokkoon raawwatamu osoo hin taane akkaan kan babal'ateedha. Namoota kumaatamaan lakkaa'amantu kana raawwataa jiru,'' jette. Gurgurtaan suuraa kun garee xiqqishuu namoota muraasa qaburraa hanga marsariitii namootaa kumaatamaan lakkaa'aman qabuutti gaggeeffamaa jiraachuus himte. Reddit bara darbe qofa suuraawwan akkanaan hatamanii maxxanfaman 88,000 caalan haquu himee, dhimma kana xiyyeeffannaa addaan akka ilaalus ibsee ture. Kana qofaa osoo hin taane mootummaan UKs dubartoonni wayita suuraasaanii miidiyaa hawaasummaarratti maxxansan akka of eeggannoo godhan akeekkachiiseera. Dubartiin kan biraa Georgie jedhamtu wayita namoonni isheen hin beekne ishee quunnamuun suuraanshee iccitii interneetii irratti qoodamuu itti himan namuma muraasa seetee turte. Dhimma kanas poolisiitti iyyatteetti. ''Suuraa jedhame kana namni meeqa akka ilaale (akka harkaa qabu) beekuuf na rakkisa. Namoonni baayyeen akka hin ilaalle gochuun karaan ittiin danda'amu hin jiru. Battala kanatti namoonni ilaalaa jiru ta'a,'' jette. Hiriyaan ishee duraanii suuraa sana maxxansuu akka itti hime kan dubbatte shamarreen kun, garuu inni ishee miidhuuf yaadee akka hin taanes ibsiteetti. Akkas jedhee amanuun hiriyaa ishee duraanii kun adeemsa seeraa irratti hudhaa ta'eera. Seerri faallaa haaloo ba'uu saal-quunnamtiii yeroo ammaa UK keessa jiru akka addeessutti, namni tokko kan seeraan adabamu yoo nama miidhuuf jecha eeyyama nama sanaa malee suuraa iccitii miidiyaa hawaasummaa irra baasedha. Komishiniin seeraa, qaamni dhuunfaa mootummaaf hojjetu, jalqaba qaamni suuraa namaa interneetii irra baase akka haqu gaafata, kanarratti hundaa'uun qaamni maxxanse kun nama miidhuuf yaadee ta'uu fi dhiisuu adda baasa. Dubartiin Georgie jedhamtu kun wa'ee waahilashee duraanii suuraashee maxxansee irratti wayita yaada kennitu: ''Inni akkanni adabamu hin fedhu. Garuu lamuu akkanni deebi'ee waan akkanaa akka hin hejjennen barbaada,'' jette.


R Keeliin 'dubartoota saal-qunnamtiif daddabarsuun' yakkame hidhaan waggaa 30 itti murtaa'e

Dubartoota saal-qunnamtiif daddabarsuun Fulbaana darbe yakkamaa ta'ee kan argame weellisaan beekamaa Ameerikaa R Keelii hidhaan waggaa 30 itti murame. Weellisaan ganna 55 maqaan isaa sirriin Roobart Siilvestar Keelii jedhamu kun dubartootaa fi daa'imman irratti miidhaa saal-qunnamtii raawwateera jechuun manni murtii Niwu Yoork Fulbaana darbe yakkamaa godhe. Roobii wayita mana murtiitti dhiyaate dubartoonni inni miidhaa saal-qunnamtii irraan gahe dhaddacha irratti miidhaa irra gahe dhugaa bahaniiru. Dubartiin tokko miidhaa ati narraan gahaa turteen "otoon du'ee jedheen hawwa ture" jechuun kallattiin itti dubbatte. R Keelii deebii hin kennine. Abukaatonni isaa murtee hidhaa waggoota 30 kenname irratti ol iyyannoo akka gaafatan himan. Akka sababaattis hiyyeessa ta'ee ollaa hokkaraan guutame keessatti guddachuu isaafi innuu mataan isaa ijoollummaan miidhaa saal-qunnamtiif saaxilamee ture jedhan. Weellisaan gosa muuziqaa R&B beekamaan kun hojii daldalaa waliin dhahuu fi gocha dubartoota saal-qunnamtiif daddabarsuu saddeetiin yakkame. Abukaatonni isaa hidhaan xiqqaa ganna 10 nama yakka akkanaan yakkamaa ta'etti kennamu akka itti murtaa'u gaafatan. Abbootiin alangaa ammoo yoo xiqqaate ganna 25 hidhamuu qaba  jedhaa turan. Sirboota isaa guutuu addunyaatti jaalataman 'I Believe I Can Fly' fi 'Ignition' jedhamaniin caalaatti kan beekamu R Keeliin garee dubartoota gowwomsuun akkasumas dirqisiisuun saal-qunnamtiif daddabarsu hogganaa ture jedhame. Dhaddachi himannaa isaa torbee jahaaf  ture, eegdota, maanaajarootaa fi namoota kaan waliin ta'uun akkamiin bar-kurneewwaniif isteetawwan Ameerikaa gara garaa jidduu dubartoota saal-qunnamtiif daddabarsaa akka ture dhagahe. Abbootiin alangaa namoota miidheef dantaa hin qabu, miirri gaabbiis itti hin dhagaahamne jedhan. "Dhugaatti, yakki inni bar-kurneewwaniif raawwate, 'narcissism' ykn jaalala akka malee inni ofiif qabuun hammaate. Kennaan muuziqaa isaa waan fedhu mara akka raawwatu golgaa ta'eef, hagam namoota kaan miidhuu fi salphisu akkasumas seera kan cabsu ta'ullee," jedhan. Keeliin bara 1994 akkamiin weelliftu Aliyaa kana yeroos umuriin ishii 15 ture akka fuudhee fi karaa seeraan ala waraqaa ragaa gaa'ilaa akka argates manni murtii dhugeeffatee ture. Waraqaan ragaa gaa'ilaa san irratti umuriin Aliyaa 18 jedhamee barraa'e. Waraqaan ragaa sun miliqfamee erga bahee booda gaa'illi sun seeraan ala jedhame. Duraan R Keelii jalaa sagalee qabaa kan turtee fi kanneen artiistichi miidhe keessaa tokko kan taate Jovaantee Kaniingihaam, guyyaan kun ni dhufa jedhee yaadee hin beeku ture jetti. Sirna haqaa biyyattiitti akka boontullee himte. Weellisaan kun erga bara 2019 to'annoo jala kan ture yoo ta'u Fulbaana darbe yakkamaa erga jedhamee baatilee booda manni murtii Niwu Yoork Roobii kan itti murteesse. Addatti ammoo suuraa saal-qunnamtii daa'immaniin wal-qabatee Chikaagoo keessatti himatamaa kan jiru yoo ta'u, Ilinooyis fi Minesootaa keessatti miidhaa saal-qunnamtiin himatni irratti banamuuf jira.


Dubartoota Keeniyaa bishaan argachuuf saal-qunnamtiif gaafataman

Magaalaa Naayrobii iddoo Kibeeraa jedhamuufi namootni harka qalleeyyii hedduun jiraatan keessatti, bishaan argachuun rakkoodha. Asitti dubartoonni bishaan argachuuf murtoo ulfaataa murteessuuf dirqamu.


Ergaawwan saal-quunnamtii gowwoomsaadhaan namoota burjaajessan

Maamilli maanguddoo umurii waggaa 50 US keessa jiraatu. Kan ergaa erguuf ammoo nama suuraa dubartii moodeelii taateen of ibsu, maqaasaa Gingerhoney jedhee of beeksisedha. Dubartii bareedduun Gingerhoney jedhamtu kun uffata qorraa hanga harmasheetti ofirraa gadi buustee sireerra garaan ciistee maanguddoo Ameerikaa kana haasofsiisti (waliin chaat gooti). Maanguddochi dubartiin kun nama isarraa fagoo, Naayijeeriyaa keessa jiru ta'uu gonkumaa hin hubanne. Addunyaarratti namoonni haala kanaan, garee dargaggoonni karaa onlaayinii jaalallee barbaaddatan keessa seenuun, doolaara hedduu kaffalanii dubartii bareedduu (hawwattuu) dubbisan hedduudha. Kan isaan waliin chaat godhan garuu yoona nama dhugaa ta'uu dhiisuu danda'a. Ragaan ji'ootaaf walitti qabame akka mul'isutti, duulli gowwoomsaa akkasii kun sadarkaa idil-addunyaatti kan adeemaa jiru yoo ta'u, Neezarlaands irraa hanga US, darbees karaa biyya Ameerikaa Kibbaa- Suriname jedhamtuu hanga Naayijeeriyaatti fulla'a. Oppireeshiniin kun biyyoota keessatti hojiirra oolaa jiru keessatti seeraa fi naamusa akkaataa itti fayyadama teeknooloojii dijiitaalaa ga'eessotaa irratti jiru cabsaa jira. Barataan yunivarsiitii Naayijeeriyaa Abiodun (maqaa isaa dhugaa miti) namoota hedduu marsariitii jaalalaa dhaabbata Nezerlaand Meteor Interactive BV jedhamu irratti piroofaayilii sobaa hojjetan keessaa tokko. Abiodun akkaawuntii sobaa kurnaan lakkaa'aman marsariitiiwwan kanneen irratti bulchu gidduutti piroofaayilii isaa jijijjiira, garuu yeroo hunda shamarree adii nama hawwattu ta'uu isaa of fakkeessa. Marsariitii tokko irratti inni Gingerhoney, moodela umurii waggaa 21 kan uffata qorraa halluu diimaa qabu kan mudhii ishee irratti haala miira namaa kakaasuun uffattedha. Erga 'damma booda waan hundarra filatamtuu ta'uu ishee of ibsitee' booda, dhiironni 'Jinjibila' jedhanii akka ishee waaman jajjabeessiti - "halluu rifeensa koo wajjin wal fakkaata," jetti. Kompiitara Abiodun bakka tokko irratti galmee fakkiiwwan 'Gingerhoney' (suuraa saalqunnamtii adda addaa of keessaa qabu) tokkotu jira, maamiltoonni  suuraawwan fedhii saalaa kakaasan dabalataa yoo gaafataniif kan qophaa'e. Suuraa pirofaayilii isaa dabalatee, suuraawwan namni kun fayyadamu maddeen adda addaa irraa kan walitti qabamaniidha. Namni piroofaayilii Gingerhoney argachuu danda'u Abiodun qofa miti - namoonni biroo hedduun dabareedhaan hojjetan jiru. Abiodun fi waahillan isaa meeshaa teeknooloojii fooyya'aa kaartaa ittiin hojjetan fayyadamuun bakka Gingerhoney jirtu fakkeessanii hojjetu, maamila irraa fageenya kiilomeetira 50 irratti waan argamtu fakkeessu, kanaafidha kan odeeffannoon waan walsimu fakkaatu. Marsariitiiwwan kunneenitti bilisaan seenu, maamiltoonni "dubartoota" kanaaf ergaa fudhachuuf ykn erguuf garuu paakeejii, kan gatii doolaara 6  hanga 300 baasu bitachuu qabu qabu. Maamiltoonni dargaggoonni dubartoota naannoo isaanii jiran jedhanii yaadan qaamaan wal arguu kan barbaadan yoo ta'u, maamiltoonni umuriin jaaran yeroo baay'ee barreeffamoota qabiyyee walqunnamtii saalaa qaban fi suuraa fi viidiyoo fedhii saalqunnamtii kakaasutti quufu jedha Abiodun. Kaayyoon Abiodun fi waahillaan isaa, maamiloonni marsariitiiwwan irra akka turaniifi, kaffaltii maamiloota irraa argatanitti fayyadamuudha. Tokkoon tokkoon ergaa yoo xiqqaate qubeewwan 150 qabaachuu fi "banaa ta'uu akka qabu" qajeelfama kennu, kunis haasofni akka itti fufuuf. "Akka hojii tajaajila maamilaati, maamila qofatu hoji gaggeessaa olaanaa waliin haasa'aa jira jedhee yaada," jechuun Abiodun BBC'tti hime. Meteor Interactive BV hojjettoota isaa Naayijeeriyaa qacaruuf, leenjisuuf fi qindeessuuf dhaabbata Suriname keessatti argamu - Logical Moderation Solutions (LMS)- kan nama lammii Suriname Orano Rose jedhamu tokkoon hundeeffame fayyadama. BBCn ragaalee akkaawuntii WhatsApp, Telegram fi Skype LMS irratti argeen dhaabbatichi namoota dhibbaan lakkaa'aman bobbaasuun leenjisuu isaa hubate, irra caalaan isaanii kutaalee Naayijeeriyaa Leegoos fi Abujaa keessatti argamu. Hojiiwwan kunneen Inistaagiraamii, Tiwiitaraa fi Telegiraamii irratti kan beeksifaman yoo ta'u, dargaggoota baratanii fi hojii dhabeeyyii Naayijeeriyaaf carraawwan hojii kanneen akka "gahee toora interneetii", "hojii gabaa dijitaalaa", "gahee jiddugaleessaa chaatii" jechuun ibse, qabiyyee ga'eessotaa hojjechiistonni ibsuu qaban tokkollee osoo hin ibsin. Qacartoota olaanoo LMS keessaa tokko kan taate namni Jarmanii jiraattu Adedamola Yusuf, beeksisa hojii kana akkaawuntii miidiyaa hawaasaa ishee irratti kan qabdu yoo ta'u, iddoowwan bashannansiisoo adda ta'an akkaataa miira dhala namaa hawwatuun agarsiisti. "Namoota adii haala nuffisiisaan jiran waliin haasa'aa jirtu. Hojiin kunis Jarmanii fi Naayijeeriyaa keessatti guutummaatti seera qabeessaa fi hayyama kan qabudha," jechuun guyyaa jalqabaa isaaniitti namoota qacaramuu danda'an waliin WhatsApp irratti dubbatteetti. Adedamola Yuusuf waggoota lamaa oliif namoota qacaraa turte, Adoolessa darbe sochii qacarrii tokko keessatti namoonni dhibbaan lakkaa’aman mallatteessaniiru. Gaaffii BBCn yaada akka kennituuf dhiheesseef deebii hin kennine. Naayijeeriyaa keessatti daayreektarri LMS Nicholas Akande torban jalqabaa ji'a Adoolessaa keessa namoota 100 ol galmeessuun hojiin kun seera qabeessa ta'uu itti hime. Innis gaaffii BBCn yaada akka kennuuf dhiheesseef deebii hin kennine. Namoonni qacaraman waa’ee aadaa, akkaataa barreeffamaa fi haasawa bakka maamiltoonni isaanii jiranitti taasifamu irratti leenji'uun hojiisaanii dhugaa fakkeessu. Xumura leenjii irratti waa'ee marsariitiiwwanii ibsi ni kennamaaf, odeeffannoo dhuunfaa kanneen akka teessoo manaa, lakkoofsa bilbilaa fi umurii maamiltootaa akkaataa ilaaluu danda’anirratti hubannoo ni qabaatu. BBCn yaada dhiironni toora interneetii kanaa irraa kennaman akka  argetti, namoonni kunneen "dubartoota" waliin haasa'aa turan waliin wal arguuf abdachuun marsariitiiwwan kanneen irratti doolaara 300 hanga 700 baasaniiru. 'Dubartoota 20f ergaa barreeffamaa ergeera, yeroo hunda dhuunfaan wal arguuf yeroon yaadu yeroo biraattin dbarfama,'' jedhan namni marsariitii Meteor Interactive  irratti doolaara 64.99 baasuu himu. Namni kan biraan dubartoota kunneen qaamaan arguuf, abdii sobaatiin, doolaara 300 ol liqii irratti baasee akka ture dubbate. "Magaalaa ati keessa jiraattu keessa ykn naannoo kee jiraachuu sitti himu, si quunnamsiifna jedhanii si burjaajessu, "HALKAN HAR'AA"  siin jedhu, ati liqaadhaan kaffaltee ergaa barreeffamaa itti erguu irra dabarsitee yeroo bakka fi yeroo itti wal argattu kaa'uu barbaaddu sababii dhiheessuu jalqabu," jedhe. Lammiileen Naayijeeriyaa miliyoonaan lakkaa'aman hojii dhabanii kan jiran yoo ta'u, barsiisonni yunivarsiitiis ji'ootaaf hojii dhaabanii turan, kun dargaggoonni hedduun abdii kutatanii hojii barbaadaa jiraachuu agarsiisa. Abiodun gahee isaa "hanna interneetii waliin wal bira qabamee yoo ilaalamu hojii addunyaa burjaajessuu fi yakka xiqqaadha" akka ta'etti ibsa. "Nama jaallattu ykn hiriyyaa waliin haasa'uu irraa adda miti, kan namoonni miliyoonaan lakkaa'aman guyyaa guyyaan godhaniin adda miti," jechuun ergaan daashboordii irratti yeroo mul'atu gara Gingerhoney tti jijjiire. Ergaa kana nama ganna 50 US keessa jirutu erge, walarguuf gaafata. "Oo dhiifama, amma saree koo waliin deemuun qaba" jechuun deebii kenna Gingerhoney. Gaaffii akkasii karaa irraa maqsuuf itti fayyadamuuf leenjifamee akka jiru dhugaa bahe.


Waraana waliinii Itoophiyaa: 'Iyyuun gatii hin qabu ture'

Waraanni waliinii Itoophiyaa naannoo Tigraayitti eegalee ji'oota hedduu lakkoofsise kun, lammiilee hedduu kaaba Itoophiyaa keessa jiran irratti godaannisa hamaa dhiisaa jira. Dubartoonni kumaatamatti lakka'aman qaamolee walwaraanan hundaan miidhaan saalaa irra gahuusaa ni himu. Kanneen keessaa sadii seenaa isaanii guddoo nama jeequ nuuf qoodaniiru.


Waraana Raashiyaa-Yuukireen: Akkamiin baqattoonni Yuukireen daldala saal-qunnamtiif adamfamaa akka jiran

Akka UN jedhutti namoonni miliyoona 10 ta'an sababa waraana Raashiyaan Yuukireen irratti banteef jiruu baqattummaaf saaxilamanii jiru. Hedduun achuma Yuukireen keessa iddoo waraanni hin geenyetti yoo baqatan, miliyoona 3.5 kan ta'an daangaa qaxxaamuruun biyyoota ollaa jiru. Sababa dhiirotni umurii ganna 60 gadii akka lolaniif dirqamni irra kaa'ameef kan biyyaa baqatan hedduun dubartootaafi daa'immani. Baqattoonni ofiinuu rifaatuu keessa jiranii fi garam akka deemuu qaban qixaan hin beekne, orma ykn namoota arganii hin beeknetti siquuf dirqamu. Waraana jalaa miliqaniiru ta'a garuu Yuukireeniin alattillee guutummaatti nageenyi isaanii kan eegame miti. "Warreen nama adamsanii fi daddabarsaniif wanti Yuukireen keessatti uumame rakkoo miti," jedhan barreessaa Olaanaan UN Antooniyoo Gutereez tiwiitarii irratti. "Isaaniif carraadha - qiyyaafannaan isaanii ammoo dubartootaa fi daa'immani." Daddabarsitoonni namaa waraana duras Yuukireenifi biyyoota ollaa keessa caasaa diriirfatanii socho'aa turan. Amma ammoo hurriin waraanaa daldala isaanii guddisuuf dawoo gaarii ta'eef. Dhaabbata Mirgoota Namoomaa irratti hojjetu 'Homo Faber' jedhamu buufatni isaa Poolaandi magaalaa Luubliin ta'e keessatti qindeessituu kan taate Kaaroliinaa Weerzibiiniskaa akka jettutti daa'immaniif yaaddoo guddaatu jira. Daa'imman kophaa isaanii imalan achi buuteen isaanii dhabame akka jiran himti. Waahillan koo waliin ija keenyaan arguuf jecha gara daangaa Poolaandi-Yuukireen imalle. Achitti dubartoonta burjaaja'anii fi daa'imman booyan hedduu agarre. Hedduun isaanii nyaatni fi dhugaatiin kennameefi jajjabeeffamaa turan. Garuu wanti hundi sirrii hin turre. Shamarree Margareetaa Husmaanoov jedhamtuu ganna 20 keessa jirtu Yuukireen Kiyiiv irraa baqatte agarre. Erga iddoo daangaa geessee torbee lama ta'eera garuu achuma turtee baqattoonni akka ishee harka namoota dogoggoraa akka hin seenne gargaaruuf murteessite. Miidhaa wayiif saaxilamuu akka dandeessu sodaa akka qabdun gaafadheen. Eeyyeen jettee naaf deebifte. "Kanaafi kanan waa'ee nageenya isaanii yaadda'uuf. Dubartootaa fi daa'imman waraana hamaa baqatanii as dhufu. Afaan Poolaandi ykn Ingilizii hin dubbatan. Maaltu akka ta'aa jiru hin beekan waan ta'eef waanuma namni hundi itti himu amananii fudhatu. "As namni kamuu dhufuu danda'a. Guyyaa jalqabaa asitti tola ooltummaa eegale, dhiirota Italii irraa dhufan sadi agarre. Dubartoota babbareedoo daldala saal-qunnamtiif gurguratan barbaadu turan. "Poolisiin waamee, booda sirrii akkan ture mirkanaa'e. Agartee sodaa duwwaa miti. Haala hamaadha kan as jiru." Akka Maargareetaan jettutti amma qondaalonni haala fooyyee qabuun qindaa'anii jiru. Poolisoonnis buufata baqattoonni itti simataman ni eegu. Namoonni (irra hedduu dhiironni) torbanoota jalqabaa gabatee maqaa iddoowwan dhaquuf nama hawwisiisanii qabatanii achi dhaabbatan amma hin jiran. Haata'u malee maddeen biroo irraa qulqulleeffachuun akka danda'ametti ammallee namoonni yaada badaa qaban uffata tola-ooltummaa uffatanii naannawa san socho'an jiru. Eleenaa Mooskivitinaa hubannoo uumuuf jecha facebook irratti barreessiti. Amma nagaan Deenmaark kan geesse Eleenaan karaa Skype na waliin haasofte. Wanti ishiin keessa dabarte sodaachisaadha. Ishii fi ijoolleen ishii Yuukireen irraa daangaa qaxxaamuruun Romaaniyaa seenan. Daangaa irraa konkolaataa isaan fudhatu eeggataa turan. Namoonni tola oltota fakkaatan dhufanii eessa qubattee akka jirtu erga gaafataniin booda, deebi'anii dhufanii Siwiizarlaand biyya bareedaa akka ta'eefi achi deemuu akka qabdu akkasumas hanga achiitti konkolaataa dubartootaan guuteen akka ishee geessan itti himan. Akka Eleenaan jettutti dhiironni kunneen ishii fi inatala ishiitti ija babaasaa waan turaniif, intalli ishii akka malee sodaattee akka turte himti. Mucaa ishee dhiiraa kan kutaa biraa keessa ture akka itti agarsiiftu gaafatanii, erga sirnaan ilaalanii booda, isaan waliin malee nama biraa waliin imaluu akka hin qabne rincicuu himti. Waraqaa eenyummaa isaanii akka itti agarsiisaniif yoo gaafattu aaranii dheekkamuu isaaniis himti. Akka irraa deemaniif jecha dubartoonni kaan wayita konkolaataa guutan aka isaan waliin deemtu itti himte. Akkuma isaan bahaniin ijoollee ishee fudhattee baqatte. Elzibeetaa Jarrmuliskaa dubartoota Poolaandi 650 qindeessuun baqattoota deddeebisuun gargaarsa kenniti. Iddoo baqattoonni buufatan dhaqxee waraqaa eenyummaa qondaalotatti erga agarsiiftee booda, namoota gara magaalaa guddoo Poolaandi Waarsaaw deemuu barbaadan gaafatti. Konkolaataan ishii osoo baay'ee hin turiin baqattootaan guute. Baqattoota kana keessaa Naadiyaa fi ijoolleen ishii sadi ni argamu. Maqaa Masoo Elaa jedhuun kan beekamtu Elzibeetaa Jarrmuliskaa daa'immaniif bishaan, chokoleetii fi kiniinii wayita imalan akka isaan hin dhukkubne gargaaru kenniteefii imala eegalte. Naadiyaan haleellaa qilleensarraa magaalaa keessa jiraataa turte Karkiiv irratti raawwatamaa ture baqattee baate. Rakkoo dubartootaa fi ijoollee shamarraniirra gahu raadiyoo irratti dhageessullee baqachuu malee filannoo hin qabdu turte. Baqattoonni namoota akka Elaatiin daangaa irraa nagaan fuudhamanis sana booda rakkoon isaan hin mudatu jechuu miti. Namoonni hedduun battala waraanni dhaabbateen gara qe'ee isaanii deebi'uu fedhanillee, baatilee itti aanan bakka bulan, waan nyaatan fi waan ittiin ofii fiijoollee isaanii gargaarsan barbaadu. Kun ammoo rakkoof akka saaxiluu danda'a. Dubartiin naannoo daangaatti dubbisne tokko kan ofii isheetii yeroo shamarummaa ishii daldala saal-qunnamtiitti seentee akka turte himtu, dubartoonni maallaqa yoo dhaban, nama isaan gargaaru yoo hin qabaanne salphaatti waan kanatti akka seenan gowwoomfamuu danda'u jetti. Sababni ishiin tola ooltummaan dubartoota waraana baqatan gargaaraa jirtuufis kana ta'uu himti. Amma jireenya sana keessaa baateetti, ijoolleen ishii seenaa ishii kana akka beekan waan hin feeneef maqaa himachuu hin barbaadne. Gamtaan Awurooppaa baqattoota kana gargaaruuf, ijoolleen isaanii barnoota akka argatan gochuuf murteessee jira. Biyyoota akka Polaandi, Jarmanii fi UK keessatti namoonni hedduun baqattoota karra isaanii bananii simachaa jiru. Hunduu garuu gaarummaaf qofa miti. Dubartiin Yuukireen Jarmanii Duesedoolfitti mana namicha tokkoo buufatte, abbaan manichaa waraqaalee eenyummaa ishii ergaa humnaan irraa fudhatee booda mana akka qulqulleessituuf ishii dirqisiisuu facebook irratti barreessite. Saal-qunnamtii waliin gochuufis gaafatee ishiin didnaan mana isaatii akka ari'e barreessite. Poolaanditti dhaabbata miti-mootummaa daddabarsa namoomaa dhaabsisuuf hojjetu 'La Strada' jedhamu damee Warsaaw kan hoggantu Ayiriin Deevid taateewwan akka kana waraanni jiraatus jiraatuu baatus hedduu fi baratamoo ta'uu himti. Haata'u malee waraanni wayita jiraatu ammoo dubartoonni burjaaja'anii waan baqataniif miidhaan gahu akka malee dabala jetti. Shamarran kunuunsaa fi qananii fedhu, kun salphaatti kiyyootti akka kufan isaan taasisa jetti. Shamarran Yuukireen hedduun intarneetii irratti dhiirota hin beekneen gara biyyoota akka Meeksiikoo, Tarkii, UAE fi kaan akka imalan afeerraan godhamuuf akka malee dabaleera jetti Ayiriin. Tikeetiin xiyyaaraa bitamee ergamaaf, kennaawwan adda addaan gowwoomfamu jetti. Dhaabbileen Mirgoota Namoomaa aanga'oonni biyyoota Awurooppaa baqattootni kun rakkoo gara garaaf akka hin saaxilamne eegumsaa fi gargaarsa gochuu akka qaban gaafatu.


Abbaa warraa haadha warraa fi ijoolleesa lama waggaa 17 manatti hidhe

Dubartiin Biraazil tokko ijoollee ishee lama waliin mana keessatti hidhamtee waggoota 17f akka turte himte. Yakka kana kan irratti irratti raawwate abbaa warraa isheeti. Maatiin kun Lixa magaalaa Riyoo Dejeniirootti akka baraaraman poolisiin Kamisa darbe ibseera. Abbaan warraa dubartii kanaas to'annaa jala ooleera Dubartiin kun akka qondaalota mootummaatti himtetti abbaan warraa ishee manicha keessaa kan baatu gaafa duute qofa akka tahe itti himeera. Akka miidiyaan G1 jedhamu gabaasetti namni maqaan isaa Luwuz Antooniyoo Saantoo Silvaa jedhamuu fi haati warraa isaa erga wal fuudhanii waggoota 23 taheera. Dubartiin kunii fi ijoolleen ishee lamaan waliin hidhaman al takka takka nyaata malee guyyoota sadiifaaf turu. Miidhaan qaamaa fi xiinsammuus irraan gahaa tureera. Suuraa mana keessatti ugguramanii turanii poolisiin yoo agarsiisu balfa adda addaa kan qabu fi ifa xiqqoo kan qabudha. Ijoolleen ishee lamaan gurguddataniran hidhamanii, huqqatanii beela'anii argaman yeroo poolisiin isaan baraaru. Ijoolleen isaanii hidhamanii turan umuriin isaanii waggaa 22 fi 19 taheera. Poolisiin Wiiliyaam Oliiveeraa jedhamu miidiyaa Biraazil O Dia jedhamutti akka himanitti, jalqaba ijoolleen lameen sababa hanqina nyaataan akkas miidhaman sehan. ''Haala ijoollee kanneenii gaafa ilaallu torban biraaf lubbuun turuu waan danda'an nutti hin fakkaanne,'' jedhe jiraataan naannichaa miidiyaa G1tti hime tokko. Ijoolleen lameen haadha isaanii waliin hidhaa kana irraa akkuma baraaramaniin hanqina nyaataa isaan mudateefi miidhama qaama isaan irra gaheef gara mana yaalaa geeffamuun akka yaalaman tahe. Waajjirri Poolisii Dhimma keessaa maatiin kun hanga ammaa maaliif osoo hin baraaramiin turan qorachuu jalqabeera. Dhimmi isaanii odeeffannoon akeeku kan dhagahame bara 2020 keessa akka tures ibsameera.


Dubartoonni doktara garee jimnaastikii US'n miidhaman $380m argachuuf

Dubartoota dhibbaan lakkaa'aman kanneen hakimii garee jimnaastikii lammii US duraanii Laarii Naasaar'n miidhaan irra gahe, erga Jimnaastikii USA waliin waliigaltee irra gahaniin booda beenyaa doolaara miiliyoona 380 argachuuf. Dhimmi adeemsa seeraa kunis waggaa shaniin booda kan xumurameedha. Naasaar miidhaa dubartoota jimnaastiikii irraan gaheef hidhaa waggaa 300 oliin akka adabamu kan itti murtaa'e bara 2018 ture. Atileetoonni kanneen meedaalii Olompikii injifatan dabalatee waa'ee miidhaa saalaa Naasaar kana irratti ragaa bahanii ture. Haaluma waliigaltee Jiimnaastikii USA fi Koree Olompiikii jidduutti miidhamtootaaf teessuumawwan boordii kennuuf taasifameen, beenyaan dhima miidhaa salaatiin walqabatee isa guddaadha jedhame kun murtaa'eera. Raacheel Denholaandar kan bara 2016tti yeroo jalqabaatiif ifatti Naasaar irratti himannaa bante, murtee kana oduu gaarii ta'u Tiwitara irratti, ''Boqonnaan kunis dhumaratti cufameera'' jette jirti. Itti dabaluunis ''Amma hojii cimaan haaromsuufi deebiisanii ijaaruu eegalu danda'a. Haqni dhufuus ykn dhiisuus, jijjiramni ta'ee waan ittaanee dhufu ittarri hundaa'a'' jetti. Beenyaan kunis himannaawwan injifattoonni warqee Oloompiikii Simoone Biles, Aly Raismaan fi McKayla Marone fa'i dabalata. Walumaa galatti Naasaar dubartootaafi dhamarran Jimnaastiikii USA fi Yunivarsitii Bulchiinsa Michigaan 330 oliin miidhaa saalaatiin himatame. Gabaasa qorannoo FBI keessaa kan Hagayya darbee maxxanfameen, ergamtoota FBIn gochaawwan sadarkaa darbuu, tusiisuu fi dhoksuu hedduutuu ture. Kunis erguma himannaan jalqabaa eegalameen boodas Naasaar akka miidhaa raawwatu baatiiwwan hedduuf itti fufuu gargaareera jedha. Abookaatoowwan miidhamtoota bakka bu'es murtee Wiixataa kanaan ''seena qabeessa'' jechuun garuu, qondaaltoota qorannicha taasisuu didan irratti ammas ''haqa ni gaafanna'' jedhan. Abookaatoo Joon C Maanliin dubartoota ifatti ragaa bahaniif kabaja kennera. ''Sababii xiqqoo tokkootiin milkoofne, innis cimiinaafi ilaalchi miidhaamtootaati'' jedhan. Jimnaastikiin USA bara 2018 keessa wayita himannaan Naasaar irratti dhiyaatu cimaa dhufu ture kan maalaqa akka hin qabne labsate. Erga murtee kun dabarfameen booda ibsa kennameen, Jiimnaastiikiin USA ''miidhaa fi dararama kanneen haleellaan saalaa kun irra gahee keessa dabartaniif baayyee dhiifama'' jedheera. ''Miidhamtoonni dhuunfaafi gareedhaan miidhaa ispoortii keessa jiruu akka gara fuulduraa geeddaramuuf sochii taasisan. Nutis isaaniifi hawaasa jiimnaastiikii waliin hojjachuun, nageenya, fayyaa fi nagummaa hawaasa atileetiiwwan keenyaa hunda caalaa mirkanneessuuf kattanneera,'' jedhe Pirezidaantiin Jiimnaastikii USA Li LI Leung. Walumaagalattis beenyaan doolaara miliyoona 880 dhimma kanaaf akka kanfalamu kan murtaa'ee yoo ta'u isa keessaa Yunivarsitiin Bulchiinsa Miichigaan 2018tti dolaara miliyoona 500 kanfaluuf waliigalee ture.