Ayyaana Du'aa Ka'uu ykn Faasikaa: Maaliif lama ta'e, biyyoota Arabaatti akkamiin kabajama?

Ayyaanni Du'aa Ka'uu Gooftaa Iyyasuus Kiristoos yookiin Faasikaa Itoophiyaatti hordoftoota Kiristaanaa hunda biratti guyyaa Dilbataa kabajama. Keessumaa hordoftoota Mana Kiristaanaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa biratti yeroon kuni soomanni baatii lama ture itti hiikamudha. Ayyaanni kuni guyyaa guddaafi kiristaanonni kaan kabajanii torban tokko booda kabajamudha. Kanaafis, Orthodox Easter (Ayyaana Du'aa Ka'u Kiristaanota Ortodoksii) jedhamuun beekama. Guyyaa kana Kiristaanonni Ortodoksii biyyoota Giddugala Bahaa, Awuroppaa, fi Afrikaa keessa argamaniifi miiliyoonaan lakkaa'aman ayyaana kana kabajuuf walgahu. Itoophiyaa keessas ayyaanichi ho'inaan kan kabajama. Taateewwan ayyaanaafi aadaan kan dabaalamedhas. Nyaatiifi dhugaatiinis bal'inaan ni qophaa'a. Ollaafi firriis waliin dabarsa. Gabaasni kuni sababa biyyoonni ayyaana kana yeroo garagaraatti kabajatan, maalummaa Ayyaana Du'aa Ka'uu Ortodoksii (Orthodox Easter), akkaataa biyyoota Arabaatti kabajamuufi kaan hima. Ayyaanichi tokkuma. Haa ta'u malee, biyyoonni addunyaa yeroo adda addaa lamatti kabaju. Garaagarteen kuni kalandarii (dhaha) Juuliyaaniifi Girigoriyaan fayyadamuurraa madda. ''Haala lakkoofsa baraarraan kan hafe,'' sababa biraa hin qabu jechuun ibsu Mana Amantaa Ortodoksi Tawaahidoo Itoophiyaa, Sadarkaa Teessoo Paatriyaarkiitti miseensa hayyootaa kan ta'an Luba Badhaasaa Tolaa. Manneen amantaa Ortodoksii kanneen akka Girikii, Qophiroos, Fi Romaaniyaa guyyaa Ayyaana Du'aa Ka'u dhaha Juliyaanirratti kaa'u. Kaalandariin Juuliyaan Dhaloota Kiristoos Dura (DHKD) 45'tti Juuliyes Qeesaariin tolfame. Kunis waggaan tokko hanga aduun dachee naanna'uf itti fudhatu bu'uura godhun kan shallagamedha. Kaalandariin Girigoriyaan immoo Phaaphasii Girigoriin bara 1582 tolfame. Kunis, astironomii bu'uura godhachuuni. Waggaatti baatiiwwan 13 kan qabdu Itoophiyaan dhaha yookiin Kaalandarii adda ta'e qabdi. Ayyaanni kuni Du'aa Ka'u Gooftaa Iyyasuus Kiristoos yaadachuuf kabajama. Hordoftoota amantaa Kiristaanaa biratti ayyaana guddaadha. Hordoftoota Ortodoksii biratti ayyaanni kuni soomana torban saddeetiif yookiin ji'a lama booda kabajama. Luba Badhaasaa Tolaa sababa soomana kanaa akkanaan ibsu. ''Humna Waaqayyoo argachuuf, cubbuu keenya Waaqayyoon kadhannee dhiifama argachuuf, diina keenya seexana mo'uudhaaf humna ykn ayyaana Waaqayyoo argachuudhaaf soomna,'' jechuun ibsu. ''Innimmoo Waaqadha, cubbuu hin qabu. Ilaa ani soomeera isiniis soomaa jedhee fakkeenya nuuf ta'uudhaaf kan inni kana godhe..'' Soomiin yookiin lagannaan nyaataa guyyaa Wiixataa kan eegalu yoo ta'u torban saddeet booda ayyaanni Dilbatarra oola. Yeroo soomana kana foon, dhadhaa, hanqaaquufi kaan bu'aalee horii ta'an ni dhorkamu. Midhaan dheedhii, kuduraafi muduraa qofatu eeyyamama. Akkaataa seera Mana Kiristaanaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaatti torban saddeettanuu maqaa ofii qabu. Torban xumuraa 'Torban Dhukkubbii' jedhama. ''Dhukkuba keenya, badii keenya, adabbii nurra gahuun irra ture, beenyaa nuu kaffaluudhaaf torban kana keessa Waaqayyoon Gooftaan keenya torbee dhukkubbii isaatii yaadannudha,'' jechuun himu. Yeroo sooma guddaa kana seerri mana amantaa Ortodoksii Itoophiyaa meeshaawwan afuuraa kanneen akka dibbee, shak shakii [tsinaatsila] fa'i dhorka. Kanaaf, Baganaan fa'i bal'inaan caqafama. Itoophiyaan Phaaphasii ofii osoo muuduu hin eegaliin dura yeroo dheeraaf Phaaphasiin Masriirraa muudamaaf ture. Mana Kiristaanaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaan ala Manneen Kiristaanaa 'obbolaa' kan jedhaman jiru. Luba Badhaasaa Tolaa kunneen ''Qanoonaadhaafi doogmaadhaan kan wal fakkaatanidha,'' jedhu. Fakkeenyaaf kanneen akka Armeeniyaa, Hindii, Sooriyaa, Masrii, Itoophiyaafi Ertiraan Mana Kiristaanaa Ortodoksii obbolaa jedhamu jechuun ibsu. Biyyoota Arabaa hordoftoonni amantaa Ortodoksii keessatti argaman keessaa tokko Masriidha. Masrii keessa manni amantaa Ortodoksii Koptikii (Coptic Orthodox Church) waggaa dheeraa lakkoofsisteetti. ''Isaan amma Qiddaaseen isaanii, haalli galata isaanii, kadhannaa isaaniillee Afaan Arabaati,'' jedhu Lubi Badhaasaa. Manni amantaa Koptikii Ortodoksii Masrii keessa mana kiristaanaa ijoodha, US fi UK dabalatee manneen kiristaanaafi hordoftoota hedduu qabdi. Manni Kiristaanaa ortodoksii Tawaahidoollee Dubaay, Sa'udi Arabiyaa, Ameerikaa, fi kaan hedduutti mannee kiristaanaa hundeessiteetti. ''Biyya Gibtsittis akkasuma ni jira Phaaphasii Itoophiyaan kan bulu. Akka heera seera biyya sanaatti ayyamameefii ayyaana kan ayyaanessan ni jiru.'' ''Gibtsii duwwaa osoo hin ta'in Sa'udi Arabiyaas, biyya Kuweet kanas Fannoon bakkeetti bahee gubbee isheerratti, taa'aafi keessatti maxxanfama. Eeyyamni ni kennamaafi,'' jechuun ibsu. Manni Kiristaanaa Koptikii Ortodoksii Masriis biyyoota Arabaa kaanitti dabalatee biyyoota hedduutti manneen amantaa qabdi. ''Kan Gibtsis yoo ilaalle lakkoofsi isaanii xiqqaadha. Garuu Ortodoksiin Gibtsii keessa jiranii Ortodoksummaa isaaniitti baay'ee jabaatoodha,'' jechuun ibsu Luba Badhaasaan. Hordoftoonni Ortodoksii Masrii ummata biyyattii keessaa miiliyoona jaha - kudha tokko tilmamamu. Haa ta'u malee, hacuuccaan nurra gaha jechuun himatu. Kanaan achi, hordoftonni Kirisitaanaa Ortodoksii Turkii, Sooriyaa, Israa'el, Romaaniyaa, Bulgaariyaafi kaan hedduuttis argamu. Kunneenis, kan biyyoonni Lixaa kaan kabajanirraa guyyaa addatti kabaju. Akka qorannoo Giddugali Qorannoo Pew bara 2017 taasisetti, hordoftoonni Kiristaana Ortodoksii addunyaa hedduun kan itti argaman Raashiyaa, Itoophiyaa, fi Yukireen fa'idha. Biyyoota Awurooppaa keessa keessumaa hordoftoonni Ortodoksii Bahaafi Giddugala Awuroppaatti argamu. Biyyoota garagaraatti akkuma aadaa isaanitti soorati ittiin sooma hiikanis gargari. Giriikiitti sooma shorbaa Magiritsa jedhamuun hiiku. Soorati bifa dhangala'aan qophaa'u kuni foon hoolaa, ruuziifi biqiltuu 'dill' jedhamuun miidhagee qophaa'a. Maatiin Ortodoksii Sarbiyaa immoo nyaata kanneen foon ibiddaan waxalame, akka baaduu furdaa, hanqaaquu affeelame, fi wayinii diimaan hiiku. Kiristaanonni Ortodoksii Raashiyaammo soomana kan hiikan keekii Paskha jedhamuufi bifa aadaan qophaa'uni. Aadaa ummata Oromoo keessa mulluu affeeluun alatti, guyyoota ayyaanaa dura adamoonis baratamaadha. ''Abalu akkasittin foon nu nyaachise sooma nu hiiksise jedhee hawaasi ni dubbata. Qurupheefi bosonuu kan adamsan ni jiru. Kunis, ayyaana ittiin ooluufi,'' jedhu Lubi kuni. Manneen kiristaanaa Lixaatti hanqaaquun fakkeenya du'aa ka'uufi jireenya haaraatti fakkeeffama. Hanqaaquun Itoophiyaa keessattis nyaata soomana itti hiikan keessa jira. Keesumaa ittoon hindaaqqoo yookiin lukkuun qophaa'u beekamaadha. Halkan ka'anii hiikunis akkasuma. Ittoo biratti itittuu, akkasumas kaan baratamaadha. Bulee isaa hoolaa qaluu, yookiin sangaa qaluun qircaa hirachuunis waanuma aadeffame. Akkasumas ayyaana booda guyyoota walitti aananiif ollaan firri ciree, laaqana darbees irbaata dabareen wal waamun ni jira. Ogeeyyiin soorataa soomana dheeraa booda nyaata cooma qabu of eeggannoon akka nyaatamu gorsu. Ayyaana Gaarii!


US miidhamtoota Tigraay, Affaariifi naannoolee biraaf dabalataan doolaara mil 300 arjoomte

Ameerikaan rakkoo kaaba Itoophiyaatti umameef kan ta'u deeggarsa namoomaa doolaara miiliyoona 313'tti tilmaamamu kennuu ibsite. Dhaabbanni deeggarsaa kan Motummaa Ameerikaa ta'e USAIDn, deeggarsi kennamu kun waraana kaaba Itoophiyaatti itti fufee fi rakkoo isa hordofee mudateef akkasumas lammiilee rakkoo keessatti argamaniif kan ta'udha jedhe. Ibsa dhaabbatichi Kamisa baaseen, waraana naannoo Tigraay, Amaaraafi Affaar keessatti raawwatameen lammiilee miiliyoona 9 ta'an waan deeggarsa namoomaa gahaa ta'e hin arganneef, rakkoo hanqina nyaataa cimaaf saaxilamaniiru, kanneen miiliyoona lama ta'an ammoo qe'eefi qabeenyaa isaanii irra buqqa'aniiru jedhe. Keessattuu Tigraayitti jiraattoonni harka 90 ta'an deeggarsa akka eeggatan dhaabbatichi himeera. Affaar, Amaaraafi Tigraayitti walumaagalatti lammiileen miiliyoonni tokko hanga Waxabajjiitti deeggarsa atattamaa yoo argatan malee, beela cimaaf saaxilamuu akka danda'an duraan raaga kennuu dhaabbatichi yaadateera. Deeggarsi Ameerikaa Kamisa kaleessaa ifa ta'e kunis lammiilee miiliyoona torba ta'aniif nyaata attattamaafi nyaata gabbisan dhiiyeessuuf, galteewwan dhaabbiilee fayyaa naannawa sanaa cimsuuf, yaalii gareewwan hordoffii fayyaa socho'an dhukkuboota to'achuuf taasisan kan deeggarudha jedhameera. Kanaan alatti namoota miidhaan saalaa irra gahee deeggarsa qor-qalbii akka argataniifi daa'imman waraanichaan miidhaman baraaruuf, akkasumas meeshaalee namoomaa barbaachisoo ta'an eddoowwan baadiyyaa fagootti geessuuf kan gargaaru ta'a jechuun hime ibsi dhaabbatichaa. US ummata Itoophiyaa gargaaruuf qophiidha kan jedhe dhaabbatichi, dhaabbilee deeggarsa namoomaa kaan waliin ta'uun deeggarsa namoomaa kana naannoolee sadan keessatti qaqqabsiisuuf hojjataa akka jiru beeksise. Akkasumas dhaabbilee deeggarsa namoomaa fi aanga'oota federaalaafi naannoolee waliin ta'un deeggarsa karaa lafootiin gara Tigraay galu cimsuf hojjataa jiraachus hime. Konkoolaataawwan lama USAID deeggartootasaa kaan waliin ta'uun erga torban sadiitiin asi kan gara Tigraayiitti ergeen nyaata namoota 105,000 gahu ta'uu beeksise. Kana malees erga Muddeetii as meeshaalee namoomaa, qorichoonnii fi nyaanni meetirik toonii 600 dhaabbilee kaan waliin gara Tigraayiitti ergamuu kaaseera. Haata'u malee deeggarsa adda hincinneefi hiikaa qabu qaqqabsiisuuf daandiiwwan banaa ta'un murteessaa ta'uu himeera. Sararri qunnamtii naannoo Tigraay banamuu, malawwan sochii maallaqaa bakka tureetti deebisuufi tajaajilawwan murteessoo ta'an biraa eegalchisuun kan yeroon kennamuuf qabu miti jedhe. Ameerikaan deeggarsa namoomaa Itoophiyaan gahuu keessatti gahee olaanaa kan qabdu yoo taatu, erga waraanichaatii as deeggarsa doolaara miiliyoona 995tti tilmaamamu taasisuu dhaabbatichi himeera. Waraanni Yukireen qaala'insa nyaataa addunyaarratti uumuu kan kaase dhaabbatichi, Itoophiyaanis biyya qamadii alaa galchitu waan taateef, kun rakkina akka itti ta'uufi haalli kunis deeggarsa namoomaaf kan yeroo kamuu caalaa barbaachisaa taasisuudha jedheera. Waan kana ta'efuu rakkoo kana keessa daandiin ittiin bahamu inni duraa marii siyaasaa akka ta'ee kaaseera. Dararaa uummata biyyattii hambisuuf, furmaanni siyaasaa filmaata duraa ta'uu akeekeera. Waliigaltee mootummaa federaalaafi humnootii Tigraay jidduutti wal dhabdee dhaabuuf taasifame leellisuun, kanas gara sadarkaa olaanaatti geessuuf akka hojjataniifi dararaan ummataa akka dhaabbatuuf waamicha taasise.


Jiillee Dhummuugaa: Walitti bu'iinsa lubbuu namoota 20 galaafate, aanga'oonni 'Shanee' fi 'Faannoo' himatu

Walitti bu'iinsa guyyoota darban Naannoo Amaaraa Godina Addaa Saba Oromoo Aanaa Jiillee Dhummuugaa fi Godina Kaaba Shawaa Aanaa Efiraataa Gidim akkasumas aanaalee ollaa keessatti uumameen gama lamaaniinuu namoonni 20tti siqa ajjeefamuu aanga'onni himan. Gama Aanaa Efiraataa fi Gidim irraa namoonni 9 ajjeefamuu fi 8 ammoo madaa'uu bulchaan Aanichaa Chirootaawu Baasaazzinawu BBCtti himaniiru. Hoogganaan Kominikeeshinii aanaa Jiillee Dhummuugaa Obbo Umar Aliyoo ammoo gama isaaniin yoo xiqqaate namoonni 10 ajjeefamuu, 40 kan caalan madaa'uu himan. Bulchaan Aanaa Efiraataa fi Gidim haleellaa kanaaf hidhattoota 'Shanee' yoo himatan, aanga'aan Aanaa Jiillee Dhummuugaa ammoo hidhattoota 'Faannoo' ofiin jedhantu haleellaa kana raawwate jedhu. Dilbata galgala Aanaa Efiraataa fi Gidim ganda Zangoo keessatti kan argamtu gooxii Molaalee jedhamtutti qonnaan bulaan tokko hidhattoota 'Shanee'tiin rasaasaan dhahamuu isaatiin lolli akka eegale himu Obbo Chirootaawu Baasaazzinawu. Lolichi guyyaa itti aanus itti fufee lubbuu namaafi qabeenyarraa miidhaan guddaan gahuu himu. Namoonni 9 yoo ajjeefaman, 8 madaa'uu akkasumas manneen 125 ta'an ibiddaan gubachuu, sababa kanaanis gandoota aanichaa gara garaa keessaa namootni 10,000 ol qe'ee isaaniirraa buqqa'uu dubbatu aanga'aan kun. "Lolatu qabbanaa'e malee, jiraattonni manni isaanii jalaa gubateera, qabeenyi isaanii saamameera, maatiifi ijoollee isaanii gatanii kan wareegamanis jiru," jedhu Obbo Chirootaawu Roobii waaree BBCtti yoo dubbatan. "Qonnaan bultoota keenyarratti lafa isaanii irratti weerarri raawwatame" jedhu aanga'aan kun. Hoogganaan Kominikeeshinii aanaa Jiillee Dhummuugaa Obbo Umar Aliyoo gama isaaniin "hidhattoonni Amaaraa Faannoo jedhaman qonnaan bultoota ofitti makuun Aanaa Efraataa Gidim karaa ganda Molaalee as cehuun ijoollee horii tiksitu qawweedhaan rukutan" jedhu akkaataa walitti bu'iinsi itti eegale yoo himan. Dhukaasa sanaan mucaa tokko madeessanii loon irraa saamanii deeman kan jedhan Obbo Umar, ''kanaan duras ijoollee laga Nageessoo jedhamurratti horii bishaan obaasan fi qonnaan bultoota naannawa sanaarratti doorsisii fi haleellaan raawwataa ture,'' jedhu. Obbo Umar akka jedhanitti lola kanaan gandoota Muxxee Facaa, Xuquree Wadaawoo fi Wasan Qurqur keessaa yoo xiqqaate namoonni 3,000 ta'an buqqa'uu fi yoo xiqqaate namoonni 10 ajjeefamanii, 40 kan caalan ammoo madaa'aniiru. Lolli kun akka hin babal'anneef bulchiinsa Aanaa Efraataa Gidim waliin dubbatanillee, qaamni faannoo jedhamu hooggansa naannichaaf waan hin bitamneef cabsee darbee haleellaa itti fufe jedhu Obbo Umar. Bulchaan Aanaa Efiraataa fi Gidim Obbo Chirootaawu garuu humni Faannoo Aanaa isaanii keessa socho'u akka hin jirre dubbatu. "Milishoota qonnaan bultoota ta'an hojii qonnaa isaaniirra turan irratti haleellaan raawwatame, sana booda milishoonni kunneen ofirraa qolachuu eegalan" jedhu. Qaamolee nageenyaa mootummaa, milishootaa fi jiraattota malee qaamni hidhate ykn Faannoon walitti bu'iinsa kana keessa hin jiru jedhu aanga'aan kun. Miseensonni Humna Addaa Naannoo Amaaraa haalicha tasgabbeessuuf osoo socho'anii ajjeefaman akkasumas madaa'an akka jiran garuu hin waakkanne. Gama kaaniin hidhattoota 'Shanee' sirnaan gurmaa'anii fi meeshaalee waraanaa garee kan hidhatantu haleellaa kana raawwate jedhu. Aanga'aan kun kana haa jedhan malee jiraataan Aanaa Jiillee Dhummuugaa BBCn dubbisee tokko, "ABO-Shanee jedhanii nu haleelu, garuu qaamni isaan jedhan kun as hin jiru,'' jedhan. Aanga'aan duraanii qajeelcha aadaa fi turizimii Godina Addaa Saba Oromoo Obbo Ammee Xayyaar "miidiyaasaaniitiin Shanee jedhanii maqaa moggaasanii uumatarratti haleellaa banu. Nu bira kan jiru Shanee osoo hin taane uummata" jechuun BBCtti dubbataniiru. Amma duras aanga'oonni Godina Addaa Saba Oromoo sochiin hidhattoota mootummaan 'Shanee' jedhee waamuu akka hin jirree fi uummatumatti moggaasni kun akka kenname dubbachaa turan. Uummata bira darbee hoggansi mootummaas 'Shanee' jedhamuu himaa turan. Walitti bu'iinsa miilanaa "wanti hammeessee fi adda godhu humni Faannoo jedhamu of gurmeessee as ba'uusaati" jedhu Obbo Ammee Xayyaar. Bulchaan Aanaa Efiraataa fi Gidim Obbo Chirootaawu sochiin hidhattoota 'Shanee' hin jiru kan jedhutti walii hin galan. Shochiin hidhattoota 'Shanee' cimaan Aanaa ollaa kan taate Jiillee Dhummuugaa keessa akka jiru kan dubbatan aanga'aan kun, fedhi hidhattoonni kun saba walitti buusuuf qabanirraa kan ka'e irra deddeebiin walitti bu'iinsi akka dhalatu himu. "Shaneen hin jiru jedhamaa ture garuu yeroo biyyi weeraramtee turte Juuntaa waliin hiriiree kan ture humni Shanee hedduun akka ture mul'ateera" jedhan. "Sochiin Shanee to'annoo godinichaan [Godina Addaa Saba Oromoo] ala ta'e akka jiru ni beekama" jedhu. "Tarkaanfiin irra hin deebi'amne humna hidhate, shororkeessaa jedhamee labsame kanarratti hin fudhatamu taanaan nagaan ni bu'a jedhamee hin yaadamu," jedhan. Wayita ammaa hogganoonni Aanaalee lamaanii mata mataan uummata mariisisaa akka jiranii fi lolli uumamee tures qabbanaa'ee akka jiru aanga'aan kun ni dubbatu. Bara darbe yeroo wal-fakkaataa walitti bu'iinsa Aanaalee Godina Addaa Saba Oromoo fi Godina Kaaba Shawaa keessatti uumamee tureen lubbuun namoota hedduu darbee, qabeenyis manca'ee ture.


Hidhaarra kan jiran Obbo Barakat Simi'on lagannaa nyaataarra akka jiran himame

Qondaalli olaanaa duraanii dhaaba biyya bulchu, ADWUI, Obbo Barakat Simi'on yeroo ammaa lagannaa nyaataa adeemsisaa akka jiran BBC'n maddeenirraa odeeffate. Sababni kana godhaniif gara Finfinnee jijjiiramuuf gaaffiin ji'ootaaf gaafataa turan deebii osoo hin argatiin turuu isaatiinii jedhameera. ALI guyyaa Jimaataa Ebla 07, 2014 eegalee nyaata nyaachaa akka hin jirre himameera. Namoonni hidhaa jiran maloota mormii itti ibsuuf fayyadaman keessaa tokko nyaata lagachuudha. Dhimma kana kan gaafataman Komishiniin Mana Amala Sirreessaa Naannoo Amaaraa Obbo Barakat nyaata lagachuu isaanii quba hin qabu jedheera. Obbo Barakat malaammaltummaan walqabatee hidhaa waggaa jaha itti murame keessaa tokko sadaffaa xumuranii hidhaatii bahuuf iyyatanii turan. Obbo Barakat nyaata nyaachuu dhiisuu isaanii dhagahuu kan himan haati warraa isaanii Aadde Asii Fantee, kunis yaaddoo akka itti uume himan. Obbo Barakat dhukkuba onnee akka qabaniifi sababa lagannaa nyaataan rakkoon fayyaa akka isaan hin qunnamne yaadda'u BBC'tti himaniiru. ''Jalqabumaa dhimma isaa mana murtii Finfinnee jirutu ilaaluu qaba ture. Ammammoo waan itti murameef Finfinneetti deebi'ee yeroo hidhaa hafe xumuruuf gaaffii dhiheessee ture. ''Aniifi ijoolleen keenya Baahirdaar deddeebinee isa gaafachuf humna dhabneerra,'' jechuun BBC'tti himan. Obbo Barakat Dhaaba Warraaqsa Dimookiratawaa Saba Amaaraa (BIADEN) Naannoo Amaaraa bulche keessatti gahee ijoo qabu turani. ALI bara 2010 hanga fedha isaaniin aangoo isaanii gadhiisanitti itti gaafatama mootummaa federaalaa ijoo ta'an jaha irratti tajaajilaniiru. Keessattuu wayita filmaata bara 1997tti falmii gaggeeffamuu fi filannoon boodas hokkora tureen mootummaa bakka bu'uun kan dubbatan isaan turan. Erga MM Abiy Ahimad aangootti dhufan boodas paartiin naannoo Amaaraa bulche-BIADEN miseensummaarraa kan isaan haqe oggaa tahu, yakka malaammaltummaan shakkamanii lafa jireenyaa isaanii Finfinneerraa gara Naannoo Amaaraatti geeffaman. Kana hordofees Obboo Barakat dhimmisaanii ilaalamee akka hiikaman gaaffiin dhiyeessan fudhatama dhabuu haati warraa isaanii himaniiru. Mirgi addatti hiikamuu kan hin kennamne nama amala badaa qabuuf qofadha kan jedhan Aadde Asii, abbaan warraa isaanii mudaan amalaa otoo irratti hin argaman mirga lammileen biro argatan dhabuunsaanii nu gaddisiiseera jedhan. Aabba Barakat wajjiin hidhaarra kan turan Obboo Taaddasaa Kaasaa dhibee cimaan gara Finfinnee erga dhufanii ji'a jaha guuteera. Kanaanis Obboo Barakat kutaa tokko keessatti kophaa hidhamanii turuun isaanii, lagannaa nyaataa kanaaf sababa tahuu himaniiru. "Haga ammaa rakkoon kun mootummaa naannichaan furama jechuun, waan biyyi keessa jirtus waan beekamuuf, obsaan eegneerra. Xalayaa garagaraan, akkasumas fuulattis marii goonuus deebii waan dhabneef, dhimmichi Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaaf akka qaqqabu gooneerra,'' jechuun himan Aaddee Asii. Komishinarri Manneen Sirreessaa Naannoo Amaaraa Komaandar Abbayinah Balaay, waa'ee dhimma kanaa odeeffannoo akka hinqabne himanii, qulqulleeffatanii akka deebii kennan dubbatan. Obboo Barakat ilaalchisee haala gaariirra akka jiran malee, lagannaa nyaataafi odeeffannoo addaa akka hinqabne BBCtti himan. Waa'ee dhimma kanaa Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa irraa odeeffannoo argachuuf yaaliin goone ammatti hin milkoofne.


Barattootni maaliif qormaata hatu, hanna qormaataa hambisuun ni danda'amaa?

Qormaatni biyyaalessaa kutaa 12 A.L.I kan bara 2013 falmiiwwan hedduu kan keessummeesse ture. Isarra darbees bu'aan gosa barnootaa Siiviiksii qabxii seensa yuunivarsiitii keessatti akka hin hammatamne murtaa'eera. ''Kanaafis sababni qabxiin qormaata Siiviiksii manneen barnootaa hunda keessatti haala jechuun danda'amuun walfakkaatuu isaafii akkaan olaanaa ta'uusaati'' jedhameera. Ejensiin qormaata biyyaalessaa kennu rakkoon kun sababa hanna qormaataan kan dhalate ta'uu himuun, tibba qoruumsi biyyaalessaa kennamu kanneen dogoggora uumaniiru ittiin jedhe barattoota 141 irratti qabxii isaanii haquurraa qabee tarkaanfilee bulchiinsaa adda addaa fudhateera. Hanni qormaataa qormaatawwan biyyaalessaa qofa irratti osoo hin taane sirna baruufi barsiisuu guyyuu keessatti kan raawwatamuudha jedhu ogeeyyiin barnootaa. Barattootni BBC'n dubbise yeroo qormaataa qormaatotni dura bahanii hojjetamanii telegiraamii irratti bal'inaan akka raabsaman muuxannoo jiru himaniiru. Wandiyifraaw Dajanee(PhD) muummee 'Education' Yuunivarsiitii Dirree Dhawaa keessatti barsiisaadha. Dhimma hanna qormaataa barattoota sadarkaa lammaffaa irratti qorannoo gaggeessaniiru. Kana duras barattootni Yuunivarisiitii Dirree Dhawaa amma dura turan waa'ee hanna qormaataa maal yaadu? kan jedhurratti qorannoo gaggeessanii ture. Qorannoo isaanii kana keessattis barattootni hanni qormaataa miidhaa hordofsiisa jedhanii kan hin yaadne ta'u hubachuu isaanii BBC'tti himaniiru. ''Hanni qormaataa hiriyaa ofii akka gargaaruuti jedhanii waan yaadaniif akka hojii gaariitti lakkaawu'' jedhan. Qorannoo isaanii kanarraa hanni qormaataa sirna barnootaa keessatti gocha guyyuu ta'uusaa hubachuu Dr Wandiyiifraaw himaniiru. Sababoota barattootni qormaata hataniif ammoo kutaa itti aanutti darbuu, nama gargaaruu, barsiisaan akka ta'utti waan hin barsiifneef, qormaatichi ulfaataa waan ta'eefi kaanis akka jiran himaniiru. Akka Wandiyiifraaw jedhanitti manneen barnootaa dhuunfaas ta'e kan mootummaa keessatti qorumsa hatuu wajjiin walqabatee hirmaannaan garaagartummaa hin qabne ni mil'ataa jedhan. Itoophiyaa keessatti babal'achaa deemuu tooftaalee qunnamtiirraa kan ka'e tibba qorumsa biyyaalessaa hanna qormaataa hambisuuf intarneeta cufuun baratamaa dhufeera. Qormaatni dura qophaaye kufaa godhamee irra deebiin yeroon itti qophaayes jira. Naannoo Amaaraatti qormaata hatuuf akka mijatuuf barattootni maqaa isaanii maqaa barataa cimaatti siqsuun mana murtiitti jijjiirachuu amma dura BBC'n gabaaseera. Hanni qormaataa sadarkaa biyyaatti sirna barnootaaa kan hudhee qabu ta'uu ogeessi kun ni dubbatu. Hanni barnootaa hojii ofii hin taane akka waan ofiitti dhiyeessuu, sababa sirrii hin taane dhiyeessuun barsiisaa dogongorsuu, hojii manee yookan madaallii dhuunfaan kenname gareen hojjechuu ta'uu himu. Dabalaniis, hiriyyaan akka hatu gargaaruu fi qabxii isa hin madaalle argachuuf yaalii godhamu hunduu walitti qabaan hanna barnootaa jedhamaa jedhu Dr. Wandiyifiraaw. Jireenya barnootaa isaanii keessatti yoo xiqqate yeroo tokko hanna qormaataarratti kan hirmaatan hedduu ta'uu biyyoota adda addaatti qorannoon taasifaman ni agarsiisu. Barattootni hannatti kan galan qormaatichaaf ykn madaallii saniif qophii xiinsammuu gahaa osoo hin taasisiin yeroo hafan ta'uu ogeessi kun ni dubbatu. Sababootni biroon barnoota akka ta'utti hordofuu dhabuufi hanni dhiibbaa hin malle akka qabu hubachuu dhabuurraa akka maddus himu. Barattootni hiriyyoota isaanii biratti dadhaboo ta'anii akka hin mulanneefi qabxiin isaaniis gad-aanaa akka hin taane gara hannaatti akka galaniis himaniiru. Dabalataan ammoo maatiin daa'imni isaanii baratee jireenya isaanii akka jijjiiruuf hawwiin qaban ijoolleerraan dhiibbaa hin malle akka gahu dubbatu Dr. Wandiyifiraaw. Kun maatiin ijoollee isaanii barnootaaf jajjabeessuurraa maddus, faallaa isaatiin barattoota hannaaf kakaasa jedhu. Hanni daree tokkoo isa itti aanutti darbuuf godhamu jireenya dhuunfaa saniin duuba jiru keessattis dhiibbaa qaba jedhu ogeessii kun. ''Qorannooleen akka agarsiisanitti hanni bara qormaataa ture gara addunyaa hojiittis lixnu isuma hojiin agarsiisuuf carraan jiru guddaa ta'uu fi walqabataa ta'uu isaati. ''Barataan sadarkaa lamaffaa tokko hatee gara barnoota olaanoo yoo ce'u achittis hatee yoo eebbifame addunyaa hojii keessattis hojii isaaf faayidaa hin malle fudhachuuf ija hin laafu.'' Addunyaa keenya irratti bara 1940'ootaa eegalee qorannoowwan gaggeefaman akka agarsiisanitti hanni qormaataa dabalaafi tooftaan isaas babal'achaa dhufeera. Bara 1940'oota keessa hanni dhibbeentaa 42 ture amma dhibbeentaa 92 irra gaheera. Kana jechuun barattoota dhibba keessaa 92 hanna qormaataa irratti ni hirmaatu akka jechuuti. Wandiyifiraaw akka jedhanitti bu'aan qorannoo isaanii kan agarsiisu barattootni yeroo isaanii irra hedduu kan guban akkamiin akka hatan irratti qophaa'uuni. Hannaaf barataan cimaa jedhamu tokko daree keessa jiraachuun gahaadha jedhu. Barattootni gara kutaa qormaataa seenuu dura malli hannaa tokko yoo hojjechuufi dhabeef maloota kan biroos ni qopheeffatuu jedhan. Guyyaa qormaataa isa tokkotti malli bahe yoo hojjechuu dide isa kaanitti mala biraa qopheessu jedhan. Hanni qormaataa sababa bilbilaafi intarneetaa mooraa barnootaan alattis hawaasa manneen barnootaa ala jiranis himaachisaa jira jedhu ogeessi kun. Manneen barnootaa gidduu milkaahina barattootaa irratti dorgommiin jiraachuu isaarraa kan ka'e hanni kallattinis ta'e al-kallattiin yeroon itti jajjabeefamu akka jirus himaniiru. Hannaaf kan haala mijeessu teeknoolojiifi ilaalcha barattootaa qofa osoo hin taane barsiisotaafi bulchiinsa manneen barnootaarraa murannoon dhibuu ta'uus Dr. Wandiyifiraaw himaniiru. Tarkaanfiiwwan gocha akkanaarratti fudhataman hedduu ta'uu dhabuu, isaanis akka ta'utti ifa godhamuu dhabuun hanni akka babal'atu sababa ta'a jedhaniiru. Hanna balleessuu osoo hin taane xiqqeessuutu danda'ama kan jedhan ogeessi kun, sadarkaa jalqabaarraa ka'ee barattootni waayee amanamummaa barachaa guddachuu qabu jedhu. Hanni gaarii akka hin taaneefi akka balfan godaa qabee yoo baran ijoolleen gaafa Yunivarsiitii galanis amala gaarii horatuu jedhan. Sirrna barnootaa keessatti hannaafi waayee amanamummaa gosa barnootaa adda addaa keessatti galchuun ni barbaachisa jedhu. Barsiisonnis miira itti gaafatamummaa qabuun madaallii sirrii akka gaggeessuu qaban gorsaniiru. Bulchiinsotni barnootaas dambiiwwan barattoota ilaallatan yeroo baasan barattootaaf akka ta'utti hubachiisuu qabu jedhan. Dambiiwwan bahan yeroo cabanis adabbiin madaalu kennamuu qabu jedhan. Barataan hatee yeroo qabamu atattamaan adabbiin fudhatamee, barattoota kaaniifis ibsamuun barbaachisaa ta'uus Dr. Wandiyifiraaw himaniiru.


Allaattiin miilarraa lakkoofsa qabdu Wallagga Bahaatti akkamiin argamte?

Godina Wallaggaa Bahaa Aanaa Guutoo Giddaatti allaattiin miillashee lamaan irraa odeeffannoo barreeffama lakkoofsaa, lakkoofsa gabatee konkolaataa fakkaatu, ofirraa qabdu argamte. Gara lixa biyyattiitti allaattiin mallattoo ofirraa qabduu fi adda taate mul'achuun haaraa miti. Bara 2019 keessa Godina Iluu Abbaa Booraa Aanaa Noonnoo Sal'eetti argamtee turte. Garuu kan Aanaa Guutoo Giddaatti mul'atte kun lakkoofsuma qofa waan ofirraa qabduuf akka ishee Iluu Abbaa Booraa eessaa dhufteeshee adda baasuun rakkisaa ta'eera. Allaattiin fageenya dheeraa imaluushee dadhabbii isheerraa mul'atu kun jiraattota naannoon kan qabamtee fi dhiibbaa irra ga'eenis lubbuunshee darbeera. Godina Wallaggaa Bahaa Aanaa Guutoo Giddaatti ogeessa kominikeeshinii kan ta'e dargaggoo katamaa Urgeessaa taateen kun ALI Bitootessa 30, 2014 guyyaa kessaa sa'atii 7:00 booda Ganda Gaaddisa Odaa jedhamutti mudate jedha. ''Ijoolleen xixiqqoon gandichaa allaattii kanaan dura arganii hin beekne ta'uushee wayita baran qabuuf yaalan. Wayitasheen qabamuu diddu namoota gurguddaa itti waaman,'' kan jedhu ogeessi kun, Allaattiin kun akka waan fageenya dheeraa imalteetti akkaan dadhabdee waan turteef balali'uu hin dandeessu turte jedhe. Allaattiin lakkoofsa addaa T7659 fi VU 4649 ofirraa qabdu kun namoota qabuuf jedhan jalaa wayita baqattutti uleedhaan rukutamuun wayita qabamtu miidhamuushees dubbata ogeesi kun. ''Allaattiin kun erga qabamtee booda bulchiinsa gandichaa tursiifamuun soorati fi bishaan wayita kennamuuf fudhachuu idde. Luki ishee bakki sibiilli irratti hidhamee tures akkaan madaa'ee ture,'' kan jedhu Katamaan dhukkubbiin itti hammaannaan gara aanaatti erguu hima. Ogeeyyiin beelladaa yaalii taasisaniifis allaattittiin garuu qabamtee guyyaa sadi booda du'uus hime. Erga duutees qubeelaa luka isheerratti hidhamee ture irraa hiikuun olkaa'uu himan. Katamaan akka jedhutti allaattiin kun eessaa dhufuu akka maltu qaamolee kunuunsa beelladaa akkasumas warra Godina Iluu Abbaa Booraa gaafatanis odeeffannoo guutuu hin arganne. Eessaa dhuftee allaattii kanaa baruuf baayyee akka ifaajan kan dubbatu ogeessi kun, inumaa lakkoofsa luka allaattittiirra jiru walitti aansuun barreessuun 09 dura aansuun bilbilaa akk turanfaa hime. ''Lakkoofsa kana walitti fufiinsaan barreessinee 09 jennee eegallee bilbilleerra. Yeroo tokko nama Aggaaroo jiraatu tokko nuuf baasee ture. Namni kunis allattittiin kan kiyya, naaf deebisaa jedhee dubbatee ture. Garuu isa booda lakkoofsichi cufameera. Kanas sirriitti mirkaneessuu hin dandeenye.'' Naannoon allaattiin kun itti qabamte gammoojjii ooyiruu qonnaa ta'uu kan hime ogeessi kun, iddoon da'oo sinbirrootaa yookiin paarkiin naannawa sana akka hin jirree fi allaattiin akkanas argamtee akka hin beekne hime. Waajjirri Kominikeeshinii Aanaa Guutoo Giddaa odeeffannoo waa'ee allaattii kanaa fuula Facebook isaarratti erga barressee booda namoonni yaadota adda addaa kennaa turan. Kaan mora yookiin tolcha ittiin raawwachuuf gadhiifamte jedhu, kaan ammoo basaasaaf meeshaan lukatti hidhamee ergame jechuun yaada kennu. Kan mallattoo nagaatti jedhan akkasumas paarkii biyya biyya biraa keessaa haalli itti cimnaan baqattee dhufte waan ta'eef waan luka isheerra jiruun hordofaa kan jedhanis jiru. Akkuma namoonni yaada dhiyeessan barreeffama meeshaa luka allaattittiirratti hidhame googole irra galchuun wayita sakattaanu Giddu Qubeela Sinbirrootatti hidhu kan biyya Poolaand ta'uu mirkaneeffanne. Ogeessa bineensa bosonaa kan ta'an Obbo Cammaree Zawudee taateen qorannoof jedhamee kan raawwatamuu fi biyyoota hunda keessatti waan mudatuudha jedhan. Allaattiin amma argamte kun lakkoofsa addaa qubeelaa lukasheerraatti barreeffameen alatti hidhaa (Link) ittiin interneetii irra barbaaduuf gargaaru ''http//ring.stornit.gda.pl'' jedhu ofirraa kan qabu yoo ta'u, innis Giddu Gala Sinbirrootatti qubeelaa hidhu kan biyya Poolaand ta'uu agarsiisa. ''Jaarmiyaan Jireenya Allaattiiwwanii Idil-addunyaa (Bird Life International) jedhamu jira. Isa jalatti jaarmiyaaleen hariiroo uumuun hojjetan jiru. Jaarmiyaan Poolaand kun isa jala jiraachuu danda'a. Itoophiyaanis jaarmiyaa kana waliin hariiroo qabdi,'' jedhan Obbo Cammareen. Jaarmiyaan allaattiirratti qubeelaa (tag) hidhee gadhiisu odeffannoo guutuu waan eeruuf ni beekama kan jedhan Obbo Cammareen, ''qorannoof, eessatti qormaati akkasaan mudatuu fi fageenya allaattiiwwan imaluu danda'an akkasumas haala jiruu fi jireenya sinbirrootaa ittiin to'achuuf kan raawwatamuudha,'' jedhan. Sinbirrootaaf haala mijataa addunyaa saditu jia kan jedhan Obbo Cammareen, sinbirroonni heduun qabeenya addunyaa waan ta'aniif haala mijataa argatan keessa imalu jedhan. ''Sirnakkoowwan sadi sinbirroonni akkaataa haalaa fi amala isaaniin waliin keessa imalan (Biome) saditu jiru. Inni Sudaan-Giinii jedhamu Lixa Oromiyaa, Gambeela, Beenishaangul Gumuz, Sudaan dabalatee hanga Giiniitti kan fulla'uudha. Kun Sudan-Guinea Biomes Emblem jedhama. Afroalpine kan jedhamu ammoo Kaaba irraa eegale hanga Baalee fi Kibbaa biyyattiitti sinbirroonni haalaa fi amala tokkoo kan keessa imalaniidha. Inni sadaffaan ammoo Somaalii-Maasaay jedhama, kunimmoo Keenyaa dabalatee gammoojjii Somaaliyaa, Affaar, kutaa Eertiraa, Baha Oromiyaa hanga Booranaa darbees hanga Taanzaaniyaatti fulla'a.'' Gosa sinbirrootaa Itoophiyaan qabdu 871 keessaa Itoophiyaa keessatti qofa kan argaman gara 19ti jedhan, kanaafuu sinbirroonni qabeenya biyya tokkoo qofa osoo hin taane qabeenya addunyaati jechuun jiruun sinbirrootaa addunyaarra naanna'uudhaan aka ta'e ibsan. Kanaaf jaarmiyaaleen dhimma sinbirrootaa irratti hojjetan ittiin to'achuu fi eegumsa akkasumas qorannoo gochuuf qubeelaa irratti godhu jedhan. Wayita Kibba Itoophiyaa Paarkii Marga Adii (Nacci Saar) keessa hojjechaa turan naannoo sanattis taateen kun akka mudate kan eeran Obbo Cammareen, taateen kun bakka hedduutti ni mudata jedhu. ''Wanti nurraa eegamu odeeffannoo waa'ee allaattii kanaa qixeessinee qaama dhimmi ilaalutti himuudha. Odeeffannoo waa'ee allaattii funaannachuutiin ala ajandaan biraa hin jiru,'' jechuunis ergamasaa ibsan.


Dhalattootni Tigraay Naannoo Kibbaatti hidhamanii turan kumaa ol hiikaman

Naannoo Uummattoota Kibbaa godina Hadiyyaa magaalaa Shoonee jedhamtutti ji'ootaaf hidhamanii kan turan dhalattootni Tigraay kumaa ol ta'an hidhaa hiikaman. BBC'n namoota hidhaarraa hiikaman irraa akka odeeffatetti hidhamtootni 1300 ta'an Kibxata darbe atoobisiin fe'amanii gara Finfinnee geeffamanii gadhiifamaniiru. Warreen hidhaarraa gadhiifaman akka ta'an kan himan Merresaafi Aynaaleem ji'oota sagaliif himatni osoo irratti hin dhiyaatiiniifi maaliin akka shakkamanis osoo itti hin himamiin turuufi yeroo gadhiifamaniis odeeffannoon kennameef akka hin jirre dubbatan. Kibxata darbe bahaa jedhamuufi atoobisii tokkoon tokkoon isaa keessa poolisoonni lama lama ramadamanii Finfinnee naannoo Qaallittii jedhamutti isaan buusuu Merresaan himeera. ''Eessa akka nu geessan, garam akka deemnu hin beeknu, gaafannus deebii hin beeknu jedhu nuu kennaa turan'' jedha Merresaan. Dhiyeenya dhalattoota Tigraay hidhaa jiran BBC'n yeroo dubbisu sababa dhalattoota Tigraay ta'aniif nyaata, bishaaniifi qoricha gahaan bakka hin jirretti haala hamaa keessatti hidhamanii akka jiran dubbatanii turan. Hooggantuun hariiroo hawaasaa naannoo Uummatoota Kibbaa aadde Sannaayit Salamoon 'sababa sabummaa keenyaan hidhamne' komii jedhu kufaa gochuun lakkoofsa hidhamtootaas adda baasanii akka hin beekne himanii ture. Namoonni amma hidhaarraa hiikaman hedduun Affaar irraan gara Sa'uudii baqatanii, achittis hidhaa dabalatee darara hedduu keessa darbanii warra biyyatti deebi'an ta'uufi isaan gidduu namni achitti waggoota 12'f hidhaarra turellee jiraachuu ibseera. Dabalataanis Finfinnee, Affaariifi naannolee kaan irraa kan qabaman akka jiran himeera. Qaallittii erga gahanii kan maatii qabu gara maatii isaa yoo deemu hedduun bakka itti qubataniifi maallaqa waan hin qabneef rakkachuullee dubbate. Qaamoleen mootummaa naannichaa warra deeggarsa barbaadan galmeesse akka deeggaru himus ''garam akka isaan geessuu danda'an mirkanatti waan hin beekneefi sodaa gara hidhaatti nu deebisu jedhuun'' osoo hin galmaahiin hafuus Merresaan himeera. Warra hiikaman keessaa tokko ta'uu kan himu Ayinaalem Sa'uudii turee erga biyyatti deebi'ee qabamuu dubbata. Adoolessa darbe Sa'uudiidhaa deebi'ee hiriyyoota isaa waliin bakka dhaloota isaa Tigraayitti osoo imalaa jiruu qabamuu dubbateera. Naannoo Affaar Loogiyaa akkuma galleen qabamne, achittis ji'a tokkoof hidhamne. Ji'a Fulbaanaa ammoo gara naannoo Kibbaa nu geessan'' jedha. Jaarmiyaan idila addunyaa mirga namoomaaf falmu Hiyuuman Raayits Waach Mudde darbe ibsa baaseen dhalattootni Tigraay Sa'uudiirraa deebi'an kumootaan lakkaawwaman akka feeteen hidhamuu, dararaan akka irra gaheefi achi buuteen isaanii kan hin beekamne akka jiran ibsee ture. Aanga'oonni Itoophiyaa dhalattoota Tigraay baqaarraa deebi'an keellaawwan gara Tigraay geessaniifi buufata xiyyaaraa Samaraa irraa qabuun Affaariifi Naannoo Uummattoota Kibbaatti hidhuus gabaasee ture jaarmiyaan kun. Warra amma hiikaman keessa kan ta'e Merresaan Finfinneetti hojii hojjeturraa boqonnaa fudhatee karaa Affaar gara Tigraay osoo imaluu keellaa Miillee irratti qabamuu dubbateera. Keellaa san guyyaa sadii buluufi namoota kaan qabaman waliin konkolaataa sagalitti fe'amanii gara naannoo Uummatoota Kibbaa gidduugala qo'annoo qonnaa Yuunivarsiitii Waachaamoo geeffamanii ji'ootaaf achitti hidhamuu Merressaan ibseera. Dubartoota isaan waliin hidhaa turan 130 ta'an keessaa sadii mana hidhaa san keesatti dahuu isaaniis yaadachiiseera. Ji'oota saglan hidhaatti dabarsan keessatti harkaafi miilli isaanii hidhamee kan dararaman fi rakkoon fayyaa sammuu hanga irra gahutti kanneen dhukkubsatn jiraachuus ibseera. Jalqaba bara kanaatti humnoonni Tigraay naannolee Affaariifi Amaaraa to'achuu isaanii hordofee labsii yeroo muddamaa labsamee tureen hidhaan dhalattoota Tigraay irratti xiyyeefate babal'achuun UN dabalatee qaamolee hedduu yaaddessee ture. Dhaabbileen dimookrasii jajjabeessina, mirga namoomaaf dhaabanna jedhan hidhaan dhalattoota Tigraay hidhaa jumlaa, himatni irratti hin dhiyaanneefi mirga namoomaa isaanii sarbu akka ta'e yoo komatan mootummaan Itoophiyaa gama isaan  hidhaan kun eenyummaa isaanii irratti kan xiyyeeffate akka hin taaneefi yakkaan warra shakke ta'uu himaa ture. Warri hidhaa bahan bakka hidhamanii turanitti warri isaan eegan, ''nuti waayee yakka keessanii hin beeknu nu hin gaafatinaa ittiin jechaa akka turan himaniiru. Ni baana jennee hin yaadne kan jedhan namootni BBC'n dubbiseen ''osoo miliquuf yaalanii kan rukutaman, kan ajjeefamanis jiru. Hedduun keenya oolleerra'' jedhan.


Waa'ee waamicha gara biyyaa 'Iidii hanga Iidii' maal beekna?

Mootummaan Itoophiyaa lammiilee fi dhalattoota Itoophiyaa biyyoota alaa jiraatan (diyaasporaa) miliyoona tokko gara biyyaa akka dhufaniif waamicha dhiyeessee ture. Ammammoo qaama sagantaa kanaa kan ta'e sagantaa 'Iidii hanga Iidii' jedhuun hordoftoota amantaa musliimaa simachuu eegaleera. Sagantaa kana adda durummaan kan qixeessu Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa yoo ta'u, Tajaajila Diyaasporaa fi Jaarmiyaa Halaal Piromooshin akkasumas Waldaa Tola Ooltummaa Najaash dabalatee jaarmiyaalee hedduun haala mijeessuun ni hirmaatu. Naannolee fi bulchiinsonni magaalaa biyyattiis akkaataa sagantaa qabameen tumsa ni taasisu. Sagantaan 'Iidii hanga Iidii' kun Iida hiikaa sooma Ramadaanaa hanga Iida Arafaatti kan gaggeeffamuudha kan jedhan Dubbi Himaan Tajaajila Daayaasporaa Itoophiyaa Obbo Wondiwasan Girmaa, ''waamicha marsaa duraatiin diyaaspooraan 120,000 caalan argamanii turan, ammas lakkoofsa kanaa gadi hin eegnu,'' jedhan. Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa sagantaa kanaan walqabsiisuun gatii imalaa dhibbeentaa 20n hir'iseera. Sagantaan 'Iidii hanga Iidii' kun marsaa lamaan kan gaggeeffamu yoo ta'u, inni jalqabaa Iida hiikaa sooma Ramadaanaa fi inni lammaffaan ammoo Iida Arafaa irratti kan gaggeeffamuudha. Marsaan duraa Ebla 11 hanga Caamsaa 11 yoo ta'u, marsaan itti aanu Waxabajjii walakkaarraa kaasee hanga Adoolessa jalqabaatti tura. Tajaajilli Diyaasporaa Itoophiyaa sagantaa kanaan dhimmoota raawwataman karaa miidiyaa hawaasummaasaa ibseera. Obbo Wondiwasan taatee jalqabarratti raawwatamu kan ta'e 'sagantaan simannaa Ebla 11-Caamsaa 11 turu' jalqabamuu ibsanii, itti aansuun ammoo gaafa Ebla 27, 2022 Addababayii Michoominaatti ni gaggeeffama jedhan. Akkaataa sagantaa ba'een Ebla 29 Sagantaan Ifxaaraa guddaan daandiirraa ni gaggeeffama, diyaasporaan biyya gale waan qabatee dhufe-kennaa naannolee fi Finfinneetti erga kennee booda Caamsaa 2 Salaata Iidii Isteediyemiitti ni salaatu. Isa booda daawwannaan kutaalee biyyattii garaagaraatti kan gaggeeffamu oggaa ta'u, keessattuu kutaalee hongeen miidhaman daawwachuuf dursi kennama jedhan Obbo Wondwasan. Akka Obbo Wondwasan jedhanitti kaayyoo gooroon sagantaa kanaa waa afur: ''Dhiibbaa gama maraan Itoophiyaarratti uumamee ture irraa salphisuu, diinagdee sababa Covid-19 laafee ture dandamachiisuu, adeemsa siyaasaa biyyattii fooyyessuu keessatti qooda gumaachuu fi bakkeewwan sababoota garaagaraan uumanni miidhamee jiru deemuun deeggarsa gochuudha,'' jedhan. Sagantaa 'Iidii hanga Iidii' jedhu kanaan adda durummaan kan affeeraman hordoftoota amantii Islaamaa ta'anis, diyaasporaan marsaa jalqabaarratti dhufuuf carraa hin argatin carraa kanaan dhufuu danda'a jedhan Obbo Wondwasan. ''Itoophiyaan biyya sabaa fi sab-lammoonni amantii garaagaraa hordofan waldanda'uun waliin jiraatan, biyyoota jalqaba amantii Islaamaa fudhatan keessaa tokko ta'uushee mul'isuuf. Itoophiyaan biyya jalqaba hijraan itti gaggeeffame ta'uu mul'isuufi. Kana addunyaaf ibsuu barbaanna. Dabalataan lammiileen biyyoota ollaa fi baha giddugaleessaa akka dhufanii waa'ee Itoophiyaa hubatan feena,'' jechuun kaayyoo sagantichaa dubbatu. Waamicha diyaasporaa marsaa jalqabaarratti naannoo Amaaraa Laalibalaatti Ayyaanni Qillee, Gondaritti ammoo Ayyaanni Cuuphaa kabajamee ture, ammammoo 'Shawwaaliin' Hararitti kabajuuf karoorri qabameera jedhan Obbo Wondwasan. Diyaaspooraa gara biyyaatti affeeruun biyyoota hedduu keessatti kan raawwatamu yoo ta'u, kaayyoonsaas ijaarsa biyyasaanii keessatti qooda akka gumaachaniifi. ''Guyyoota 20 dura muuxannoo Naayijeeriyaa fi Gaanaa arginee turre. Sagantaa 'Year of Return' jedhamu qabu. Diyaasporaa isaanii sochii siyaasaa, diinagdee fi hawaasummaa keessati hirmaachisuun biyyasaanii jabeessu. Nutis isaanirraa muuxannoo fudhannee bara kana eeggalleerra, haaluma kanaan itti fufna'' jedhan Obbo Wondwasan. Waamichi diyaasporaaf taasifamu kun Itoophiyaa keessatti dhuma bara 2021 eegale. Ministirri Mummee Itoophiyaa Abiy Ahimad Muddee 2, 2021 lammiileen Itoophiyaa biyyoota alaa jiraaatan duula 'Imala gara biyyaa' jedhuun gara Itoophiyaa akka dhufaniif waamicha taasisanii ture. Waaamichi kunis diyaaspooraa miiliyoona tokko biyyatti fiduu kan kaayyefate yoo ta'u, ALI Muddee 29, 2014 Itoophiyaatti wal haa agarru jechuun waamicha taasisan. Qaama waamicha kanaa kan ta'e Sagantaa 'Iidii hanga Iidii' ammoo yaa'ii paarlaamaa biyyattii gaafa Guraandhala 22, 2022 gaggeeffamerratti ibsan. Itoophiyaan biyya jalqaba hijraan itti gaggeeffamee fi toora biyyoota jalqaba amantii Islaamaa fudhataniiti kan jedhan MM Abiy, ''Iidi Ramadaanaa guddichi Itoophiyaatti ni gaggeeffama. Lammiileen Itoophiyaa biyyoota addunyaa garaagaraa keessa jiran dhufanii ni hirmaatu jedhamee eegama,'' jedhanii turan. Lammiileen Itoophiyaa miiliyoona lamaa ol ta'an biyyoota alaa akka jiraatan amanama.


Barattootni musliimaa Finfinnee mooraa mana barnootaan alatti akka salaatan hayyamame

Manneen barnootaa mootummaa magaala Finfinnee tokko tokko keessatti salaata yeroo laaqanaatti salaatamu (salaata Zuhuraa) ilaalchisee tibbana barattoota musliimaafii hoggansa manneen barnootaa gidduutti waldhabdeen uumamee ture. Barattootni musliimaa "salaata sana /mana barumsaa/ keessatti salaatuuf gaaffii yemmuu dhiyeessan ni dhorkamu. 'Alatti iddoo dhiyootti salaatnee yaa deebinu' yeroo jedhamuttis akkasuma manneen barnootaa tokko tokko keessatti dhorkaan jira" jechuun walitti qabaa itti aanaan boordii Mana Maree Olaanaa Dhimmoota Islaamummaa Finfinnee Ustaaz Mahaammad Abaataa torbee darbe BBCti himanii ture. Biiroon Komunikeeshinii Magaala Finfinnee yaaddoon nageenyaa manneen barnootaa keessatti mul'ate rakkoolee nageenyaa biroof ka'umsa akka hin taaneef of eeggannoon furamuu akka qaban kallattiin kaa'amu Kamisa Bitootessa 29/2014 toora Feesbuukii isaarratti barreessee ture. Mana Maree Olaanaa Dhimmoota Islaamummaa Finfinnee har'a [Kibxata] barattootni Musliimaa salaata Zuhuraa mooraa mana barnootaatii bahanii akka salaatan hayyamamuusaa hime. Pireezidantii itti aanaan mana marichaa Sheek Ali Mahaammad Shifaa "guyyaa kaleessaa Biiroo Barnootaarraa bilbilli bilbilamee odeeffannoon 'barattootni bahanii salaata isaanii salaatanii akka deebi'an' kan jedhu nu qaqqabeera" jechuun BBCtti himaniiru. "Barattoonni barumsaa yeroo bahan ykn boqonnaaf yemmuu bahan sa'aa torbatti ta'uu danda'a, bahanii salaata isaanii salaatanii, yeroo isaanii osoo hin qisaasiin, asiifii achi osoo hin jedhiin gara barumsa isaaniitti akka deebi'an jechuun waliigalteerra geenyerra" jedhan. "Dhimmicha kan 'hammeesse' miidiyaa hawaasummaati" kan jedhan Sheek Ali Mahaammad, rakkinichi jalqabuma mariin furamuu kan danda'u akka ture dubbatan. "Mootummaan rakkinichi osoo hin hammaatin deebii laachunsaa waan guddaadha. Waan nama gammachiisudha. Waan baay'ee gaariidha jennee yaadna" jechuunis himan. Yaaliin BBCn dhimmicharratti yaada Biiroo Barnootaa Magaala Finfinnee argachuuf taasise ammatti hin milkoofne. Gaaffiif deebii BBCn torbee darbe walitti qabaa itti aanaa boordii Mana Maree Olaanaa Dhimmoota Islaamummaa Finfinnee Ustaaz Mahaammad Abaataa walin taasiseen rakkinichi manneen barnootaa magaala Finfinnee 40 ta'an keessatti uumamuu himanii turan. Wal diddaa kutaa magaalaa Lammii Kuraa mana barnootaa 'Idigat Corraa' jedhamu keessatti uumameen barattootni lakkoofsaan 30 hanga 50 ta'an hidhamanii akka turanfii boodarra gadhiifamuus dubbataniiru. Biiroon Komunikeeshinii Magaala Finfinnee gabaasa toora Feesbuukii isaarratti baaseen Biiroon Bulchiinsa Nagaafii Tasgabbii magaalichaa rakkoo manneen barnootaa tokko tokko keessatti uumame ilaalchisee hoggantoota Yaa'ii Dhaabbilee Amantaa Magaala Finfinnee fi Biiroo Barnootaa Magaala Finfinnee walin mari'achuusaa himeera. Maricharrattis "manneen barnootaa dhaabbilee sochiin amantaa itti hin taasifamne akka ta'an beekamus akkataa kanaan faallaa ta'een garuu wantootni dhiibbaan qaamolee ajandaa siyaasaa raawwachiisuu barbaadanii jiraachuu akka malu agarsiisan mul'achunsaanii ka'eera" jedhee ture. Waldiddaan dhimma salaataa manneen barnootaa mootummaa keessatti harka caalmaan uumamullee manneen barnootaa dhuunfaa muraasa keessattis mul'atee akka ture Prezidaantii itti aanaan Mana Maree Olaanaa Dhimmoota Islaamummaa Finfinnee Sheek Ali Mahaammad Shifaa himaniiru.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Konkolaattonni gargaarsa namoomaa fe'an 50 Maqalee qaqqaban - WFP

Konkolaattonni gargaarsa namoomaa fe'an 50 har'a magaalaa guddoo naannoo Tigraay, Maqalee akka qaqqaban dhaabbanni Sagantaa Nyaataa Addunyaa (WFP) beeksise. WFP damee Itoophiyaa ergaa fuula Tiwiitara isaarratti baaseen akka ibsetti, konkolaataawwan 50 nagaan Maqalee qaqqaban kunneen meeshaaleen gargaarsaa barbaachisoofi boba'aa qabataniitu. Haaluma kanaan qamadiifi akaakuuwwan boloqqee gara garaa meetirik toonii 1,000, meeshaalee fayyaafi qulqullinaa meetirik toonii 700 akkasumas boba'aa liitira 115,000 ta'u qaqqabeera. Gargaarsi namoomaa kuni erga torban sadii dura mootummaafi finciltoonni Tigraay gargaarsa namoomaaf jecha waliigaltee lola dhaabuu labsan as gargaarsa marsaa lammataan seenaa jirudha. Guyyaa Kibxataa Komishinarri Hoggansa Sodaa Balaa Biyyaalessaa Itoophiyaa Obbo Mitikkuu Kaasaa gargaarsa gara Tigraay geessuuf qophiirra jiraachuu miidiyaa biyyaalessaaf ibsanii turan. Dabalataan, ''Tumsa aangawoota hundaa bira argameen hanga ammaa imalli nagaa qaba,'' jechuun hime. Marsaa duraan torban lama dura konkolaattoni gargaarsa fe'an 21 fi konkolaataan boba'aa fe'e tokko Maqalee seenee ture. Gargaarsi yeroos seenees ji'a sadii booda kan duraadha. Haa ta'u malee, erga waliigaltichaa deeggarsi gahaa seenaa hin jiru jechuun finciltoonni Tigraay komataa turani. Mootummaanis dhorkaa kaa'e akka hin qabneefi dhiheessii dhaabbilee gargaarsaarratti hundaa'a jedhee ture. Sagantaan Nyaataa Addunyaa (WFP) yeroos ulaan gargaarsa itti geessan wabii qabaachuu isaa qondaaltonni Affaar hanga wabii itti kennan eegaa akka jiru ibse. Ummata Naannoo Tigraay lola yeroo dheeraaf tureen hubameef deeggarsa namoomaa geessuuf ulaan gargaarsaa akka banamu dhaabbileen gargaarsaa watwaataa turan. Taatullee mootummaafi TPLF situ danqaa ta'e jechuun walhimataa turan. Ameerikaa, Gamtaa Afrikaa dabalatee qaamoleen garagaraa lolli waggaa oliif ture karaa nagaan akka xumura argatu carraaquu itti fufaniiru. Mootummaan torban sadii dura yeroo dhukaasa dhaabuu labse humnoonni TPLF bakkeewwan naannolee ollaa qabatan keessaa akka bahan gaafateera. Torban kana humnoonni TPLF Naannoo Affaar keessa seenanii lafa qabatan keessaa Aanaa Erebtii keessaa bahuu isaanii ibsaniiru. Murteen TPLF kuni kan dhagahame yeroo Gaanfa Afrikaatti Ergamaan Addaa US Ambaasaaddar Deevid Saatarfiildi Finfinneetti qajeeluun isaanii yeroo dhagahamettidha. Haa ta'u malee, dhimma murtee TPLF kanarratti gama mootummaa federaalaas ta'e Naannoo Affaar wanti ifatti jedhame hin jiru. TPLF bakkeewwan Affaar qabate hafan keessaa bahuun isaas hin beekamu. Kana dura qondaaltonni Affaar humnoonni TPLF aanota shan to'atuufi ummati kuma dhibbaan lakkaa'amu buqqa'uu ibsanii turan. Deeggarsi namoomaa ummata Naannoo Tigraay sababa waraanaan hubameef konkolaataan imalu Naannoo Affaar keessa darba. Naannoon Affaaris humnoonni TPLF naannichaa keessaa akka bahan gaafataa turuun ni yaadatama. Lolli waggaafi ji'a jaha dura Tigraayitti eegalee gama Affaariifi Amaaraatti babal'ate lammiilee kumaatama lubbuu dhabsiisuu amanama. Akka UN'tti sababa waraana kanaan Tigraay, Affaariifi Amaaraati lammiileen miiliyoona 10'tti siqan deeggarsa nyaataa barbaadu.


Aanaa Noonnoo: Haleellaa hidhattootaan lubbuun namaa darbe, manneen 40 ol gubatan

Godina Shawaa Lixaa Aanaa Noonnootti haleellaa hidhattoonni raawwataniin lubbuun namootaa baduu fi manneen jireenyaa qonnaan bultoota 40 ol fi beeladoon gubachuu waajjirri Komunikeeshinii Aanichaa beeksiise. Haleellaa A.L.I Ebla 02, 2014 gandoota Aanichaa Alii Aboo Saree fi Huleegeetaa Karrayyu jedhamanitti raawwatame kmanneen jireenyaa qonnaan bulaa 46, beeyladooti mana keessa turan gutummaatti barbadaa'u Waajjiri kominikeshiinii kun himeera. Dabalataan ammoo Ebla 04,2014 Godina Shawaa Lixaa aanaa Noonnootti finxaaleyyiin Amaaraa miidhaa lubbuu fi qabeenyarraan gahaa jirachuu Obbo Alamaayyoo Warquu bulchaan Aanaa Noonnoo waabeefachuun waajirichi beeksiiseera. Haleellaa walfakkaataa hidhattoota 'fiinxaleeyyii Amaaraatu' ABO Shaneen miidhaa nurraa gahaniiru jechuun halkan dahoo godhatanii A.L.I Bitootessa 27 bara 2014 raawwatanis aanichatti ganda Hurrumuu Qorkeetti maatii tokko keessa namoonni afur yoo ajjeefaman, namoonni 6 biroo ammoo madaa'uus Waajjirri Komunikeeshinii Aanicha gabaasa fuula feesbuukii isaarratti baaseen. Kanaan duras dhuma baatii Sadaasaa keessaa Godina Shawaa Lixaa Aanaa Noonnoo gandoota shanitti haleellaa walfakkaataa raawwateen namoonni ajjeefamuu BBC jiraattootaafi buulchan aanichaa Obbo Waarqinaa Furgaasaa dubbisuun gabaasuun keenya ni yaadatama. Jiraatoonni saba Amaaraa naannoolee Oromiyaa bakka garaa garaatti argaman gama isaanitiin yeroo garaagaraatti hidhattoota garee 'Shanee' jedhamaniin haleellaan akka irratti raawwatatu kan himatan yoo ta'u, kana haaloo bahuuf akka namoota nagaa irratti haleellaa raawwatan qondaaltoonni motummaa fi jiraattoonni ni diubbatu. Taatee tibbanaatiin walqabatees namootni yakkicha raawwachuun shakkaman torba to'annoo jala kan oolfamuu fi kanneen hafan barbaadamaa jiraachuu Waajjirri Komunikeeshinii Aanichaa himeera. Qonnaan bulaan Aanichaa ganda Alii Aboo Saree BBC'n dubbise Obbo Duulaa Bayyuu manni isaanii akkasumas kan abbaa isaanii haleellaa Sanbata galgala raawwatameen jalaa gubachuu himu. Waajjirri Komunikeeshinii Aanichaa manneen 46 gubachuu haa himu malee, qonnaan bulaan kun akka jedhanitti ganda isaanii qofaatti manneen gubatan 100 ol ta’u. Haleellaa hidhattoonni raawwatan kanaan mana, beeyladootaa fi miidhaan isaanii jalaa gubachuu kan himan qonnaan bulaan kun, "harka duwwaan hafe" jedhu. "Boqqolloo kuntaala 37, xaafii kuntaala 16, uffanni otoo hin hafiin mana koo faana gubate, lubbuukoo malee waantin qabu homtuu hin hafne," jedhan. Manni, horii fi qabeenyi qonnaan bultoota ollaasaanii biroo horatan haaluma wal-fakkatuun Sambata darbe galgala naannoo sa’aatii tokkootti hidhattootaan jalaa gubachuu himu Obbo Duulaa Bayyuu. "Namoonni horii, miidhaanii fi manni isaanii gubatee bakkeetti hafan," jedhan haala ture wayita ibsan. Gaafa sana haatii isaanii balaa qe’eesaaniirra qaqqabe jalaa lubbuun ooluuf otoo baqatanii kufanii miidhama qaamaaf saaxilamuu kan himan Obbo Duulaan, hospitaala Walisootti wal’aansarra akka jiran dubbatu. Bulchaan Godina Shawaa Lixaa Obbo Didhaa Guddataa hidhattoota miidhaa namaafi qabeenyarraan qaqqabsiisuun shakkaman torba hangaa yoonatti to’atamuu gaazexaa motummaan kan ta'e Bariisaatti himaniiru. Hidhattoonni kun aanaa Ammayyaarra gara Aanaa Noonnootti ce’uuni haleellaa kana raawwatani jedhu. Obbo Duulaan akka jedhanitti, Jimaata darbe A.L.I Eebla 01 bara 2014 jalqaba manneen jireenyaa dhalattoota saba Amaaraa Aanicha keessa jiraatanitu gubate. Eenyu mana isaanii akka jalaa gube akka hin beekne kan himan qonnaan bulaan kun "manneen jireenya 6 gubachuu argeera" jedhu. Namoota manni isaanii jalaa gubate dhaqanii jajjabeessuufi miidhaa isaanirra gahetti gadda isaanii akka ibsaafii turanillee himu. Guyyaa itti-aanu hidhattoonni sabaan Amaara ta'an dhukaasa eegalani jedhu Obbo Duulaan. Namoota dhukaasa banan keessa, kanneen naannicha waliin jiraatanillee akka turan dubbatu, "kaan isaanii iddoo biraatii konkolaataan gara sanatti dhufan" jedhan. "Galgala sana jalqaba manneen halaala jiranitti ibiddi qabachuu arginee, otoon manatti hin deebi’iin boroorraan dhukaasa nurratti banan, achumaan baqanne" jedhan. Jiraatan dubbisne kun ''qawween waan nurraa funaanameef ofirraa dhorku akka hin dandeenye'' jedhan. Bara darbe yeroo haleellaan walfakkaataan aanichatti qaqqabee ture, bulchaa aanichaa kan turan Obbo Warqinaa Furgaasaa qawween harka hidhattoota Shanee akka hin seenneef funaaname jedhanii turan. Aanaa Noonnoo keessatti haleellaan hidhattootaan raawwatamu irra deddeebiin kan mudachaa jiru yoo ta'u, dhalattoonni saba Amaaraa Aanichaa fi Aanaalee ollaa keessa jiraatan Waraanni Bilisummaa Oromoo kan isaan 'Shanee' jechuun waaman haleellaa irratti raawwachuu himatu. Hidhattoonni sabaan Amaara ta'an wal gurmeessuun tarkaanfii haaloo ba’iinsaa fudhataniin lubbuun namoota hedduu yoo darbu, manneen jireenyaa dabalatee, qabeenyi qonnaan bultootaa manca'eera. Haleellaa tibbana raawwatame kanaan Abbootiin Warraa 35 dawoo malee hafuu kan himu bulchiinsi Aanaa Noonnoo, namootni kunneen gargaarsa akka argatan koree ijaaree hojjechaa akka jiru beeksiseera.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: Humnoonni Tigraay Affaar keessaa akka bahan Ameerikaan dhaamte

Humnoonni TPLF bakkeewwan Naannoo Affaar baatii Muddee eegalee cabsanii seenan keessaa bahuun barbaachisaa ta'uu Ministeerri Dhimma Alaa US beeksise. Erga torban sadii dura labsiin dhukaasa dhaabuu mootummaafi humnoota TPLF gidduu waliigalamee gargaarsi namoomaa torban kana marsaa lammaffaaf Tigraay seeneera. Kanas akka simattu Ameerikaan ibsa baasten beeksisteetti. Haa ta'u malee, gargaarsi kuni kana dura hamma guyyaatti galuu qaba jedhame gadidha. Qaamoleen lola keessa jiran walitti bu'iinsa dhaabuun Tigraay keessa tajaajiloonni bu'uuraa akka eegalan barbaachisaa ta'uu mootummaan US himeera. Gargaarsa konkolaataan gara Tigraay galchuun yeroo dheeraaf danqaa ture. Kanaaf, dhaabbileen gargaarsaa mootummaa himataa turan. Mootummaan himannaa kana hin fudhatu. Humnoonni TPLF as ce'anii lafa Affaar qabachuun danqaa ta'uu mootummaan himataa ture. Jarri TPLF kana mormu. Humnoonni TPLF as ce'uu isaaniin Naannoon Affaariis mufii ibsaa ture. Mootummaan Itoophiyaa ammallee qaamoleen idila addunyaa TPLF bakkeewwan Naannoo Affaariifi Amaaraa qabate keessaa akka bahu dhiibbaa akka taasisu torban kana gaafateera. Kunis, gargaarsi namoomaa mudaa malee ummata waraanaan miidhame bira akka dhaqqabuuf ta'u ibse. Naannoon Affaaris humnoonni TPLF daangaa cabsanii seenanii aanota shan to'achuufi haleellaa raawwataniin lammiileen kuma dhibbaan lakkaa'aman buqqa'u ibsee ture. Jalqaba torban kana TPLF Aanaa Affaar Erebtii jedhamtu keessaa bahu himee ture. Haa ta'u malee, bakkeewwan Naannoo Affaar hafan keessaa bahu isaa hin beekamne. Murteen TPLF kuni kan dhagahame Gaanfa Afrikaatti Ergamaan Addaa US gara Finfinnee qajeeluun isanii yeroo dhagahamettidha. Gama kaaniin TPLF, bakkeewwan Lixa Tigraay humnoota Amaaraan qabamuu ibsuun akka gadhiisan himaa jira. Bakkeewwan kuni Naannoon Amaaraa kiyya jedha. Ibsa Ministeera Dhimmi Alaa Ameerikaa gaafa Jimaataa baaseen barbaachisummaa humnoonni TPLF Affaar keessaa bahu ibseera. ''Humnoonni Tigraay Erebti keessaa bahuu ni simanna. Naannoo Affaar keessaa dabalanii bahuun barbaachisaa akka ta'e ibsuu barbaanna,'' jedheera. Ulaan gargaarsaa ijoo konkolaataan Tigraay seenu Affaar keessa darba. Ibsi Ameerikaa kuni ummata Tigraayiifi Affaariif tajaajiloonni bu'uuraa kanneen akka ibsaa, telekominikeeshiniifi baankii eegaluun murteessaa ta'uu eera. Gargaarsi namoomaa danqaa hin qabneefi itti fufiinsa qabu kanneen deeggarsa fedhan bira akka gahu dhaabbileeniifi biyyoonni yeroo dheeraaf watwaataa jiru. Lolli kuni waliigaltee mariirratti hundaa'en akka xumura argatu Gamtaa Afrikaa, Ameerikaafi kaan carraaquu itti fufaniiru. Lolli waggaafi ji'a jaha dura Tigraayitti eegalee gama Affaariifi Amaaraatti babal'ate lammiilee kumaatama lubbuu dhabsiisuu amanama. Akka UN'tti sababa waraana kanaan Tigraay, Affaariifi Amaaraati lammiileen miiliyoona 10'tti siqan deeggarsa nyaataa barbaadu.


TPLF Naannoo Affaar bakka Erebtii jedhamuutii gadhiiseera jechuun ibse, Affaar homaa hin ibsine

Waggaa tokko oliif humnoota federaalaa waliin lola kan seenan finciltoonni Tigraay, Naannoo Affaar keessaa bakkee to'atanii turaniifi Aanaa Erebtii jedhamu keessaa bahuu beeksisan. Dhimma kana irratti gama mootummaa federaalaas ta'e Naannoo Affaar wanti jedhame hin jiru. TPLF bakkeewwan Affaar qabate hafan keessaa bahuun isaas hin beekamu. Deeggarsi namoomaa ummata Naannoo Tigraay sababa waraanaan hubameef konkolaataan imalu Naannoo Affaar keessa darba. Haa ta'u malee, sababa TPLF bakkeewwan Naannoo Affaar to'ateef danqaa uumuu mootummaan ibsaa ture. TPLF humnoota isaa bakkee kanaa kaasuuf kan murteesse gargaarsa namoomaaf jecha waliigalteen lola dhaabuu waliigalame akka kabajamuufi gargaarsi Tigraay akka seenuufi jedhe. TPLF bakkeewwan Naannoo Affaar qabate keessaa bahuu isaa ibsuun kan dhagahame yeroo Gaanfa Afrikaatti Ergamaan Addaa US, Itti-aanaa isaanii waliin Finfinnee akka seenan yeroo ibsamettidha. Ambaasaaddarichi yeroo xumuraaf ALI Bitootessa 12 fi 13 Finfinnee erga daawwatanii booda mootummaan federaalaa gargaarsa namoomaaf jecha lola dhaabuu labse. Erga mootummaan finciltoota Tigraay irratti haleellaa baneen gara Finfinnee isa imalaa turan akka ofirra deebi'an godhee booda ture, finciltoonni Tigraay Mudde keessa Affaar seenuun haleellaa kan banan. Naannoon Affaar haleellaa kanaan deeggarsa mootummaa federaalaa dhabuu himuun lammiileen kuma dhibbaan lakkaa'aman qe'eerraa buqqa'uu himeera. Yeroos Dubbii Himaan Naannoo Affaar Obbo Ahimad Haloyitaa humnoonni TPLF Naannoo Affaar Godina Lama keessa aanolee argaman shan to'achuu himanii turani. Zoonii lama yookin Godina Kulbatii Rasuu jala aanoti humnoota TPLF'n to'ataman jedhaman Ab'aalaa, Magaalee, Erebtii fi Baraahilee fa'i keessatti argamu. Torban sadii dura gargaarsa namoomaaf jecha labsii dhukaasa dhaabuu mootummaan labse finciltoonni Tigraayis akka simatan ibsaniiru. Yeroos mootummaan humnoonni TPLF bakkeewwan naannolee ollaa qabatan keessaa akka bahan gaafateera. Naannoon Affaaris finciltoonni Tigraay bakkeewwan Affaar to'atan keessaa akka bahan yeroo dheeraaf gaafataa tureera. Yeroo adda addaattis lolli adeemsifamaa ture. Haaluma walfakkaatuun kanarraa ka'un paartiin mormituu naannichaa Paartiin Ummata Affaar gama isaan hojiirra oolmaa waligaltee lola dhaabuu akka shakku ibse. Naannoo Affaar keessa godinaaleen shan kan jiran yoo ta'u bakkee Naannoo Tigraay daangessu Zoonii lama keessa aanoleen shan jiru. Ulaan deeggarsaa gara Tigraay konkolaataadhaan imalu Godina lama yookiin Kulbatii Rasuu jedhamu jala Aanaa Ab'aalaa keessatti argama. Ibsa TPLF gaafa Kibxataa baasen humnoota isaa baaseera kan jedhe Aanaa Erebtii jedhamuun bekamuudha. Dhimma kanarratti qondaaltota Naannoo Affaar dubbisuuf yaaliin taasifne hin milkoofne. Torban sadii dura mootummaafi finciltoonni Tigraay gargaarsa namoomaaf lola dhaabuu erga labsanii booda torban lama dura konkolaattonni gargaarsaa marsaa duraan gara Tigraay geessaniiru. Gargaarsi konkolaataan seene kunis erga baatii Muddee kan duraati jedhameera. Eegasii garuu hin ergamne jechuun jarri TPLF ni komatu. Mootummaan Itoophiyaa qaamni dhorke hin jiru, dhiheessii dhaabbilee gargaarsaarratti hundaa'a jechuun ibse. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti Sagantaan Nyaataa Addunyaa (WFP) ''qondaaltota Affaar biraa deeggarsa geessuuf ulaan nagaa qabu jiraachuu isaa yoo nuuf mirkaneessan,'' gargaarsa geessina jedheera. Guyyaa Kibxataa Komishinarri Hoggansa Sodaa Balaa Biyyaalessaa Obbo Mitikkuu Kaasaa gargaarsa gara Tigraay geessuuf qophiirra jiraachuu isaaniis ibsaniiru. Lolli waggaafi ji'a jaha dura eegalee gama Affaariifi Amaaraa babal'ate lammiilee kumaatama lubbuu dhabsiisuu amanama. Akka UN'tti sababa waraana kanaan Tigraay, Affaariifi Amaaraati lammiileen miiliyoona 10'tti siqan deeggarsa nyaataa barbaadu.


Gaanfa Afrikaatti Ergamaan Addaa US Deevid Saatarfiild har'a Finfinnee akka seenan ibsame

Gaanfa Afrikaatti Ergamaan Addaa Mootummaa Ameerikaa Ambaasaaddar Deevid Saatarfiildi fi Itti-aanaan isaanii Paayitan Nofaa har'a Finfinnee akka seenan Waajjirri Dhimma Alaa Ameerikaa beeksise. TurtiiItoophiyaa keessatti taasisaniin aanga'oota Itoophiyaafi bakka bu'oota dhaabbilee namoomaa akkasumas dippiloomaatota waliin ni mari'atu jedhameera. Akka ibsa Ministeera Dhimma Alaa Ameerikaa kanatti, imalli qondaala US qaamuuma yaalii Ameerikaan Itoophiyaa keessatti walitti bu'iinsi akka dhaabbatu taasistudha. Dabalataan, dhiyeessiin deeggarsa namoomaa hin daangofne akka jiraatu, sarbami mirga namoomaa raawwatan jedhaman akka qoratamaniifi walitti bu'insi karaa mariitiin furmaata akka argatuuf taasisaa jirtuuti jedhe. Gaanfa Afrikaatti ergamaa addaa biyyattii kan turan Jeefirii Feeltimaaniin bakka kan bu'an Ambaasaaddar Deevid Saatarfiildi yeroo gara Itoophiyaa imalan kun yeroo jalqabaa miti. Ambaasaaddarichi Bitootessa 21 fi 22 gara Finfinnee imaluun, Ministira Dhimma Alaa fi Ittaanaa Ministira Muummee Itoophiyaa Dammaqaa Mokonniin dabalatee Gaanfa Afrikaatti Ergamaa Addaa Gamtaa Afrikaa Oluuseguun Obaasanjoo waliin mari'achunsaanii ni yaadatama. Ambaasaaddar Saatarfiildi dowwannaa isaanii baatii darbe Itoophiyaatti guyyaa lamaaf taasisaniin booda madda oduu Rooyitarsiitti akka himaniitti, ammaan tanattis xiiyyeeffanaan bulchiinsa Joo Baayidan Naannoo Tigraay kan sababii waraanaatiin miidhameef deeggarsa namoomaa qaqqabsiisuu ta'u himan. Wayita Ministira Dhimma Alaa Itoophiyaa Dammaqaa Mokonniin waliin wal arganiitti, ministirichi mootummaan Itoophiyaa deeggarsi namoomaa addaan hin cinne gara Naannoo Tigraay akka seenuuf qophii ta'u dubbachuusaanii waajjirri Dhimma Alaa Itoophiyaa beeksisuun ni yaadatama. Haa ta'u malee, konkolaataawwan deeggarsa nyaataafi dhiyeessiiwwan biraa fe'an 22 dhuma baatii Bitootessaafi jalqaba Elba, 2022 naannoo Tigraay galuusaanii Dhaabbanni UN WFP'n beeksiseen alatti, dhiyeessiin deeggarsaa dhaabbachuutu himama. Mootummaan dhorkaan ka'ame hin jiru jedhe, dhaabbileen gargaarsaa immoo wabii nageenyaa Naannoo Affaar irraa akka eegaa jiran himan. Mootummaan federaalaa Itoophiyaas namoota Naannoo Tigraay keessatti deeggarsi namoomaa barbaachisuuf akka qaqqabuuf walitti bu'iinsa namoomaa taasisuuf murtesseera jechuun kan beeksisees dowwannaadhuma Amabaasaaddar Deeviid sana hordofee ture. Doowwannaa isaanii ammaanis aanga'oota mootummaa Itoophiyaa, bakka bu'oota Gamtaa Afrikaafi Mootummoota Gamtoomanii akkasumas qindeessitoota dhaabbilee deeggarsa namoomaa waliin akka wal argan ibsi waajjira Dhimma Alaa Ameerikaa kun ni ibsa.


Barattoonni bara 2013 qoramanii qabxii seensa yuinivarsiitii hin fidne lammata akka qoraman murtaa’e

Barattoonni Naannoo Amaaraa fi naannolee biroo sadi bakkeewwan lolli ture keessa taa'anii qormaata kutaa 12ffaa qoramanii qabxii seensa yunivarsiitii hin arganne lammata akka qoraman murtaa'e. Ibsa har'a Ministeerri Barnootaa Itoophiyaa kenneen barattoonni Naannoo Amaaraa, Affaar, Oromiyaa, fi Benishaangul bakkeewwan lolli ture turan lammata akka qoraman murtaa'eera. Barattoonni naannolee afur keessa jiran kunneen kanneen lammata qoraman warra qabxii seensa yuunivarsiitii hin finnedha. Kanaanis, kanneen barana qoraman waliin akka qoraman ibsame. Hanga yoonaa adeemsa soroorrii qormaataa deebi'e kan ilaale ministeerichi rakkoon mudate hin jiru jedheera. Murteen kuni barattoota bakkeewwan lolaafi walitti bu'iinsi ture qoramaniif yaaduun kan murtaa'e ta'uu ibse. Qormaata biyyaalessaa kutaa 12ffaa bara 2013 waliin walqabatee naannoleen garagaraa komii isaanii dhiheessaa turan. Naannolee kanneen keessaa tokko kan ta'e Naannoon Amaaraa barattoonni manneen barnootaa garagaraa keessa qoraman gara caalu qabxii seensa yuunivarsitii akka hin arganne ibsaa ture. Kana hordofees adeemsa kenniinsa qormaataafi soroorri irratti komii ibsachaa ture. Naannichi koree hundeessuun ''qabxii barattootaa gad-aanaa ta'eefi hin baramne'' jedhameerrati soroorrirratti rakkoon mudachuu, hanni raawwachuu akkasumas, barattoonni waraana keessa ta'anii qoramuu ibse. Kunneenis qabxiin akka xiqqaatu sababa jechuun ibsee Eejansii Qormaata Itoophiyaafi Ministeera Barnootaaf gaaffii dhiheessee ture. Ministeerri Barnootaa ibsa har'a kenneen Naannoo Amaaraa bakkeewwan hunda keessatti barattoonni barnoota kutaa 12ffaa fudhatanii qabxii seensa yunivarsiitii kanneen hin fidne kanneen barana qoraman waliin ni qoramu. Akkasumas, qabxii ittiin darban mootummaan kana dura ibseen seenan ala dabalataan barattoonni 4339 yunivarsitoota mootummaa keessatti akka seenan murtaa'u ibse. Haa ta'u malee, naannichi murteen ministeerichaan ibsame gahaa miti jechuun kan ibse. Furmaatni waaraa akka argamu fuula duraaf akka fooyya'iinsi taasifamu hubachiise. Hanna qormaataan walqabatee komiiwwan dhihaate erga ilaalee booda rakkoo homaa akka hin agarre kan ibse ministeerichi ammaan achi qormaata 12ffaa bara 2013'n walqabatee komii dhihaatu akka hin keessummeessine ibseera. Ramaddiin barattoota kutaa 12ffaa bara 2013 qoramanii qabxii seena yunivarsiitii galmeessanimmoo torban kanaa eegalee akka adeemsifamu ministeerichi ibseera. ALI bara 2013 barattoonni kutaa 12ffaa kuma 598 fi 679 qoraman keessaa yunivarsiitiiwwan mootummaa kanneen simachuu danda'an 25% ta'u ibsichi ni eera. Lolli Kaaba Itoophiyaatti waggaa dura eegaleen manneen barnootaa dabalatee qabeenyi guddaan manca'eera. Barattoonni hedduus barnootarraa adda cituu Ministeerri Barnootaa Itoophiyaa ibsaa ture.


Fayyaa sammuu: Dhibeen dhiphina sammuu maali, hangam yaaddessaadha?

Yoonaas (kan maqaan isaa gabaasa kanaaf jecha geeddarame) sababbii mukaa'uu akkaa olii ykn dhiphina sammuu (depression) hanga lubbuu ofii balleessuu yaaduutti gaheera. ''Waggaa lama dura ture kaniin Yunivarsiitiirraa eebbifame. Dafee akkan hojii argadhuufi maatii koo gargaaruu eegalu yaadaan ture. Haata'u malee ta'iiwwan ani hin eegne hedduun ta'an. Hojiis hin arganne. Vaayirasiin Koronaas karoora koo hedduu na jalaa balleesse,'' jedha. Yoonaas suuta mukaa'uu jabaa keessa gale. Mana taa'uufi namaa wajjin wal-arguun isa jibbisiise. ''Maatiin koo yeroo hundumaa mana keessatti yeroo na argan 'maaliif hojii barbaadee ala hin oolu' jedhanii waan yaadan natti fakkaata. Hiriyyoonni koo hedduun hojii argachuun isaaniimmoo akkan mukaa'u na godhe'' jedha Yoonaas. Yoonaasis ta'e maatiin isaa wanti isa mudachaa jiru mukaa'uu jabaa (depression) fi rakkoo fayyaa sammuu akka ta'e hin hubanne ture. Mukaa'uun kun akkuma dhibeewwan qaamaa kaanii yeroo ta'u, nama kamuu irratti kan mudachuu danda'uufi yaala barbaachisu argannaanis fayyuu kan danda'uudha. Dhibeen yoo yaala hin argatiin yeroo dheeraaf nama waliin turuu kan danda'u akkasumas dhiibbaawwan jabaa hedduu kan nama irraan gahuudha. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa dhibeewwan yeroo hedduu nama waliin turuun dhiibbaa geessisan akka sukkaaraa waliin ramadee jira. Keessumaa weerara Koronaa wajjiin walqabatee namootni miiliyoonaan lakkaawwaman dhibee kanaan dararaa hamaaf saaxilamuutu gabaafama. Yunivarsiitii Jimmaatti hakiima waldhaansa sirna sammuu kan ta'an Dr Eeliyaas Gabruu dhibeen kun sanyiin darbuu kan danda'u ta'uu himanii, isaan cinatti garuu sababootni hedduun dhibee kanaaf nama saaxiluu akka danda'an dubbatu. ''Nama jaalatan du'aan dhabuu wajjin walqabatee gaddi guddaa dhalatu, uumama qaama keenyaa dhibeewwan jeeqan, haleellaawwan saalaafi qaamaa, sababoota adda addaan hawaasa keessaa adda bahuun mukaa'uu akkaa oliif nama saaxilu.'' Hanqinni maallaqaa fi rakkoowwan hawaasummaa biroonis mukaa'uu akkaa oliif nama saaxiluu malu jedhu Dr Eeliyaas. Addatti dubartoota irratti ammoo dahumsaan walqabatee dahuun dura yookan ammoo dahumsaan booda mukaa'uun ni mudata jedhu qorannooleen. Qaama miidhamtootniifi maatiin isaaniis mukaa'uuf saaxilamuu akka malan dabalanii himaniiru. Dhibeen kun namaa namatti, saala, umriifi hawaasa keessa jiraatan irratti hundaa'uun gargar ta'us, waliigalatti garuu mallattooleen namoota hedduurratti mul'atan jiru. Mallattoo har'a mul'atee bor badu osoo hin taane, dhabbatan kanneen mul'atan keessaa gadda jabaafi waan hundumaaf fedha dhabuun isaan ijoodha. Mallattoolee kanaan dabalataan ganama yeroo hirribaa kaanu wantootni nu gammachiisan gammachuu nuu kennuu diduufi inummaayyuu nu jibbisiisuun mallattoo isa kan biraa ta'uu Dr Eeliyaas ni ibsu. Dhiphina sababa gahaa hin qabne, miira duwwaa ta'uu, irra deddeebiin of ceepha'uu, nama waayee hin baafnedha jedhanii yaaduu, abdii kutuu, namni na gargaaru hin jiru jedhanii yaaduu, dadhabbii guddaafi humna dhabuu, yeroon hirribaa jeeqamuu, hojiifi dhimmoota dhuunfaarratti xiyyeeffannoo dhabuu akkasumas fedha nyaataa dhabuun mallattoolee ijoodha. Yoonaas gama isaan yeroo mukaa'uun isa jalqabu mallattoolee agarsiisaa ture keessaa ''yeroo jalqabaa hirriiba hedduun rafa ture. Haati koo sireerraa akkan ka'uufi manaa akkan gadi bahu natti himti ture. Ani garuu xiqqoo mukaa'eeera, bahuu hin barbaadu deebii jedhun kenna ture,'' jedha. Hirriba baayyisuu mallattoo jalqabaa kan godhate jeeqamuun fayyaa sammuu Yoonaas, suuta suuta gara hirriba dhabuutti geeddarame. Guyyaa guutuu ala oolee dadhabus galgala hirriba argachuun isa rakkise. Fedhii nyaataa sababa dhabeefis ulfaatinni qaama isaas hir'isuu eegale. ''Namootni yeroo na argan ni nahu. Maal taateetu huuqqatte naan jedhu. Dhibeen na qabatee itti fakkaata. Isa keessakoo jiru namnuu naa hin beeku ture. Kaan hafee anuu waanan ta'e hin beeku ture.'' Dr Eeliyaas akka jedhanitti hawaasa keessa ilaalcha dogoggoraa keessumaa fayyaa sammuurra jiru gad-aanaa waan ta'eef mukaa'uu isa idilee fi mukaa'uu akkaa olii adda baasun rakkisaadha jedhu. ''Rakkoo kana keessa namootni jiran yeroo kaaniin addatti mukaa'eera yeroo jedhanii himatan salphaatti fudhannee darbuu hin qabnu. Deggarsaa fi waldhaansa barbaachisu akka argatan jajjabeessuu qabna. Ta'uu baannaan namootni kun yeroo keessa of gatanii of ajjeesuus danda'u.'' Dr. Eeliyaas akka jedhanitti dhimma fayyaa sammuurratti hojii olaanaa hojjechuun ni barbaachisa. Qo'annoo gahaan godhamuu dhabuu fi hubannaa gad-aanaan hawaasa bira jiru rakkinicha yaaddessaa godha jedhu. ''Qorannoolee gahaadha jedhamaniifi mirkannatti ragaan himuun danda'amu hin hojjetamne. Fakkeenyaaf barattoota Yunivarsiitii adda addaarratti qorannoo godhameen dhibbeentaa 7-20 kan ta'an rakkoo fayyaa sammuu akka qaban ni akeeku.'' Haata'u malee kunniin haala waliigalaa barattootaas ta'e qabatama biyyaa dhibee kanaan walqabatu hin agarsiisu jedhu Dr Eeliyaas. Hawaasa Itoophiyaa waayee fayyaa sammuu barsiisuun ''rakkoo gara fuula duraatti nu mudachuu danda'uuf furmaata ta'a'' jedhu. Namni mukaa'uun rakkatu fi namootni naannoo isaa jiran rakkinicha sirriitti adda baasuu hanga hin dandeenyetti yaala barbaachisu argachuun hin danda'amu. Yoonaasiinis kan mudate kanuma. Miseensi maatii isaas ta'e hiriyyoonni isaa fayyaan sammuu isaa jeeqamee akka ta'e hin tilmaamne. Yoonaas dhibee isaa caalatti nama hubatuuf dhabuutu ji'oota hedduuf isa miidhe. Haata'u malee yeroo tokko karaa hiriyyaa isaa namni biraan argate haalonni akka jijjiiraman sababa ta'eera. ''Haala koo ilaalee 'mucaa nana ati garuu sirrii miti' naan jedhe. Maali yeroon jedhuun 'nama mukuu keessa galte fakkaatta, maaliif ogeessa hin dubbiftu?' yeroo naan jedhu baayyeen nahe ture. Akkamiin akkas naan jetta jedhee aareen biraa deeme. Maraatteetta waan naan jedhe natti fakkaate ture.'' Yonaas waan guyyaa dhagahe halkan yaadaan deddeebisaa bule. Ganama ka'ee bilbila isaatiin Intarneeta banee mallattoon inni agarsiisu maal ta'uu akka danda'u sakatta'uu jalqabe. Guutummaattis ta'uu baatu miidhamaa dhibee mukuu ta'uu hubate. Ta'uus ogeessa fayyaa sammuu dubbisuuf hamilee hin arganne. Maatii isaattis hin himne. Akka Dr Eeliyaas jedhanitti dhibeen mukuu kun sadarkaa adda addaa qaba. ''Namootni mallattoo dhibee mukaa'uu yeroo argan maatiin 'hin harbeessiin, salphisii ilaali, hedduu hin yaaddessu' kan jedhu yoo ta'e dhibeen kun yeroo dheeraaf turuu danda'a. Dhibeen kun yaala barbaachisu osoo hin argatiin hammuma tureen ammoo akkuma dhibee isa kaanii miidhamni dhukkubsataarra gahu dabalaa yaalli isaas ulfaachaa adeema.'' Dhibee mukaa'uu jabaaf kanneen akkaan saaxilamooda jedhaman keessa namootni umriin isaanii soddomoota keessa jiru, keessumaa dubartootni kan dirqiin gudeeduun irra gahe, haleellaawwan dhiibbaa xiinsammuu jabaa hordofsiisu irra gahe, kanneen qaxanaa waraanaa jiraatan ni argamu. Yoonaas ogeessa bira deemuuf hamilee dhabus hanga danda'een haalota sirreessuuf yaalaa jira. Sochii qaamaa ni hojjeta, nyaata isaas hordofee soorachuu jalqabeera. ''Mukaa'uun na qabateera jedhee hakiima bira yoon deeme maatiin koo maaltu akka isaanitti dhagaahamuu danda'u hin beeku. Haati koo keessumaa baayyee waan na jaalattuuf 'mucaan koo ni maraate' jettee waan dhiphattu natti fakkaata. Rakkoo koo baruun mataan isaatiin wantootni baayyeen akka fooyya'an godheera. Kanaaf hangan danda'e haalota hordofuu jalqabeera.'' Dr Eeliyaas dhibeen mukaa'uu akkuma dhibee isa kaanii waldhaansa mataa isaa qaba jedhu. ''Qorichi isaa dhiibbee hin malle akka qabuufi dhibee hammaateef qofa fudhatamuu akka qabu hedduun ni yaadu. Kun dogoggora guddaadha. Qoricha osoo hin fudhatiin haala jireenyaa jijjiiruun nan fayya jedhanii kan yaadan jiru. Waldhaansi garuu baayyee murteessaadha,'' jedhu. Dhibeen kun yoo hammaate gidduugala waldhaansaa galanii siree qabachuun yeroo dheeraaf waldhaanamuu, kanneen sadarkaa jabaarra hin geenyemmoo qorichaafi gorsa xiinsammuu deddeebi'aa fudhachuun waldhaansa akka argatan akka godhamu dabalanii himaniiru.


Benishaangul Gumuuz: 'Waan tokko anarratti dalaguurra na ajjeesaa jedheen kadhe' - Shamarree Matakkalitti butamte

Torban muraasa dura Naannoo Lixa Itoophiyaa Benishaangul Gumuuz Godina Matakkal, Aanaa Dibaaxee [Dibaaxii] keessatti namoonni lakkoofsaan 13-15 ta'an hidhattootaan butamanii turan. Kanneen butaman keessaa lamaan isaanii shamarran turan. Namoota butamanii turan keessaa lama yoo ajjeefaman, kan hafan 'du'a jalaa miliquu' jiraattonni BBC'tti dubbataniiru. Yeroos sababa butamuu isaanii akka hin beekne maatiin himanii turan. Akka kanneen lubbuun hafan jedhanitti, kanneen kana raawwatan hidhattoota Amaaraa 'Faannoo' jedhaman kan kana dura isaan beekna jedhaniifi isaan biraa buqqa'anii hidhatanii deebi'anidha. Qaami hidhate kun caasaa itti waamamu arguu waan dhibeef yaada gamas jiru oduu kana keessa dabaluun hin danda'amne. Aanaan Dibaaxee aanaa irra deddeebiin lammiileen lakkoofsa hedduun itti ajjeefamaniifi haleellaan garagaraa itti dhaqqabudha. Aangawoonni aanichaa taatee kana mirkaneessaniiru. Haa ta'u malee, fuula duraaf yaaddoo hawaasi ibsurratti yaada kennuurraa of qusataniiru. Kanneen butamanii deebi'uu himan lama BBC'n dubbise miseensa hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo [motummaan Itoophiyaa ABO - Shanee jedhee waamuti] jedhanii akka isaan butan himan. Hidhattoonni ABO-Shanee jedhaman kun immoo kana dura dhalattoota Amaaraarratti haleellaa raawwachuun himatamu. Sababa kanaaf hawaasi hidhannoo jabeeffatee akkasumas kan Laga Abbayyaarra as ce'an qabatee qaamolee 'Shanee' jedhuufi deeggartoota isaaniirratti haleellaa baneera jedhu. Kanaanis, keessumaa Godina Wallagga Bahaafi Horro Guduruu Wallaggaa badiin guddaa gahuu jiraattonni godinaalee kanneenii BBC'tti himaniiru. Namoonni kun guyyaa Kamisaa ALI Bitootessa 08, 2014 [17/03/2022] ganama gara sa'aatii tokko konkolaataa fe'isaan osoo gara magaalaa Barbar adeemaa jiranii bakka Bacaatii jedhamuutti butaman. Kanneen butaman keessaa hidhattoonni ofumaa kan gadhiisan jiru. Gar tokko gaafa Jimaataa yoo baqatan, kan hafan gaafa Sambataa miliqanii bahuu himu. Kanneen lubbuun hafuu dubbatan waan keessa darban maal himu?  Yaada isaanii akka armaan gadiitti dhiheessineerra. Maqaan koo Tarreessaa Jooteedha [nageenyaaf maqaan jijjiirame]. Godina Matakkal Aanaa Dibaaxii keessan jiraadha. Gaafas Kamisaa ganama sa'aatii 1 irratti osoo konkolaataa boqqolloo baatu yaabnee gara magaalaa Barbar deemnuu ganda Bacaatii jedhamutti nu butan. Achiitii konkolaataarra nu buusanii, harka keenya duubatti hidhanii nu reebaa deemsa nu jalqabsiisan. Kophee nurraa baasanii miila qullaa qoraattii keessa deemaa turre. Bakka nu geessan hin beeknu ture. Warri konkolaataarraa nu buusan hidhataa 'Faanoo' [hidhattoota Amaaraati]. Isaan keessas milishoonni ganda Bacaatii nuti beeknu keessa jiru. Isin shaneedha, Shanee duukaa turtanii, isaan qallabdu jedhanii nu qaban. Kana duras namoota butanii beeku. Hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo [seerri Itoophiyaa ABO - Shanee jedhuun] ganda keenya keessa socho'u. Isinii kan isaaniin galche jedhanii kan nurratti xiyyeeffatan. Nu gadhiisanii miti nutillee baqannee baane. Nu rashanuuf baqaa tokkotti nu naqanii dhukaasa jalqaban jennaan ijoolleen baqatte. Ijoolleen lama nu keessaa ajjeefaman. Nuti qawwee hin baannu. Warri du'an tokko Obbo Taarraqeee Fufaa jedhamu, tokkommoo Koolte Fayyisaa jedhama konkolaachisaadha. Obbo Taarraqeen ijoollee afur qabu. Reeffi tokko achumatti awwaalame. Warra nu butan keessaa namni nuti beeknullee keessa jiru. Naannoo keenya turan. Buqqa'anii gara Chaagni deemanii turanii amma hidhatanii kan nama butuu jalqaban. Erga jalaa baanee booda buufata poolisii deemnee waan nurra gahe poolisiitti himneerra. Maqaa milishaa mootummaa nu gaafatan, kan beeknu itti himneera. Ani Leensaa Toluu [maqaan nageenyaaf jecha kan jijjiirame]dha. Konkolaataa fe'isaarraa nu buusanii, kophee keenya baasanii qabeenya nuti qabnu hunda nurraa funaannatan. Eegasii harka keenya hidhanii nu deemsisuu eegalani. Galgalas guyyaas inuma deemna. Lagichas hin beeknu. Kana duras ijoollee dubartii sadiifi dhiira tokko butanii giddiitti jalaa bahan. Warri kana godhan warra 'Faannoodha'. Warra kana nurratti raawwate keessaa kaniin beeku jiru. Warra nu biraa kana dura buqqa'anii ganda biraa jiraachuu eegalee hidhatee deebi'e dhufe keessa jiru. Ganda keenya hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo ni socho'u. Isin isaan wajjiin waliigaltee qabdu isa jedhuf nu butuu nutti himan. Oromoo hundumtuu Shaneedha jedhanii jennaan nuyi shanee miti jedheen. Waan baay'ee narratti hojjechuu barbaadan. Ani lubbuu kooyyu yoo ta'e balleessaa waan tokko narratti hin hojjetinii. Isaanumti immoo isumarratti waliigaluu dadhaban. Isaan baay'eedha dubartiin lama duwwaadha. Lamaan [dubartootaa] keenyayyuu nagumaan baane. Ani guyyaa sadaffaatti gaafa qidaamee [Sambata xiqqaa] dhukaasni wayii baname galgala bahe. Gaafas dhukaasi gara sa'aatii torbaa eegale. Eegasii osooma jaanja'u jaanja'u gara sa'aatii 12:00 namatti bahe. Barnoota kutaa 12ffaa xumuree barnoota dhuunfaa dabalataa barachuuf gara Finfinnee adeemaan ture kaniin butame.  Uffatakoo filatanii shaanxaakoo walin fudhatan. Waraqaankoo [ragaa barnootaa] naaf deebisaniiru. Eegaasii poolisii bira deemnee akkaataa isaan itti nu qabani nu gaafatanii itti himne. Amma baga lubbuun keenya nuuf hafe. Fuula duraafuu yaaddoo qabna. Nu jalaa hin baatan jedhanii nu doorsisaniiru. Matakkal keessa hidhi guddichi Itoophiyaa kan laga Abbayyaarratti ijaarame bakka keessatti argamudha. Sababa kanaaf eegumsi cimaan ni jira. Haata'u malee, waggaa tokko ol dura eegalee haleellaa saba bu'eereeffate Godina Matakkal keessa raawwatuun lammiileen dhibbaan lakkaa'aman ajjeefamaa turaniiru. Eegasii qondaaltonni godinichaa garee humnoota nageenyaan yookiin Komaand Postiin akka bulu taasisaniiru. Taatullee darbee darbee ajjeechaan raawwachuu hin dhaabbanne. Haleellaa raawwatuuf hidhattoonni Gumuuz, humnoota motummaan 'ABO - Shanee' fi hidhattooti Amaaraa ni himatamu. Isaan alatti humnoonni mootummaallee baatii Bitootessaa keessa haleellaa irratti raawwateen miseensonni isaanii 20 erga ajjeefaman booda namoota irratti 'ajjeechaa gara jabeenyaa' raawwachuun himatamaniru. Naannoo Benishaangul keessa Godina Matakkaliin alatti Godina Kaamashiittis sochiin hidhattootaa ni mul'ata. Qondaalonni godinichaa dhihoo Oromiyaa keessa butamaniin maatiin yaaddoo ibsaniiru. Bulchiinsi Mootummaa Naannoo Oromiyaa qaamolee 'ABO - Shanee' jedhuufi garee Faannoo 'fincaaleyyii Amaaraa' jedhuurratti duula waraanaa banuu dhihoo ibsuun ni yaadatama.


Amantaa Ortodoksii: Meeshaa afuuraa kan ta'e waa'ee Baganaa kana beektuu?

Meeshaa afuuraa ittiin galata dhiyeessan galataa, Baganaan, keessumaa yeroo soomana guddaa, Faasikaa, caqafama. Haa ta'u malee, kana jechuun yeroo kaan hin caqafamu jechuu miti jechuun himu abbootiin amantichaa.


Waayee haleellaa saalaa Kaaba Itoophiyaa Mana Maree Nageenyaa UN'tti dhuga bahumsi dhiyaate

Manni Maree Nageenyaa UN torban dabarsine keessa bakka waraanni jirutti haleellaa saalaa dubartootarra gahu ilaalchisee yaa'ii gaggeesse irratti, haleellaan saalaa waraana Itoophiyaan walqabatu ajandaa ijoo ta'eera. Yaa'iin idilee kan bara kanaa mata duree 'Accountability as Prevention: Ending Cycles of Sexual Violence in Conflict' jedhuun Ebla 13, 2022  kana gaggeeffame yeroo ta'u, haleellaa saalaa bakka waraanni jirutti dubartootarra gahu ilaalchisee ragaaleefi dhuga bahumsi dhiyaatee, haleellaa kana ittisuuf gaafatamummaa mirkaneessuuf mariyatameera. Pireezidantiin Mana Marichaa kan ji'a kanaa UK yeroo taatu, dhimma haleellaa saalaa bakka waraanni jiruu irratti Itoophiyaan Siiriyaa fa'a waliin yeroo jalqabaaf dubbii ijoo waltajjii kanaa taateetti. Miseensonni mana marichaa fi miseensonni kaanis kanneen balaa kana jalaa oolan, quuqamtoota waldaalee hawaasaafi ogeeyyii irraa dhuga bahumsa dhiyaate dhaggeefataniiru. Dhaabbatichatti bakka buutuun addaa bakka waraanni jirutti dhimma haleellaa saalaa kan ta'an Pramila Patten, yeroo waraanaa haleellaa saalaa dubartootarra gahu ittisuuf seeronni mana marichaan bahan 10 ta'an jiraatanis, waraanni hammaachaa miidhaan dubartootarra gahus dabalaa adeemuu dubbatan. Hiikkaan seerota kanaa biyya waraanni jiru keessa dubartoota jiraniif maal jechuudha laata jechuun gaafachuu isaaniis Ibsa manni Marichaa Ebla 13 baase ni akeeka. Yaa'iin kun gabaasa waggaa barreessaa olaanaan dhaabbatichaa Atooniyoo Gutareez haleellaawwan saalaa waraanaan walqabatee dhiyeessan irrattis kan mariyate yoggaa ta'u, Gutareez gabaasa isaanii keessatti seenaa daboon dirqisiisanii gudeeduu Itoophiyaa dabalatee haleellaawan saalaa biyyoota Afrikaa akka Giddugaleessa Rippaablika Afrikaa fi Somaaliyaa akkasumas miidhaa saalaa biyyoota akka Kolombiyaa Yamaniifi Afgaanistaan dubbatanii ture. Yaa'ii Mana Maree Nageenyaa dhimma waraanaafi haleellaa saalaa irratti dubbatu irratti dhimmi Itoophiyaa yeroo duraaf kan dhiyaate yeroo ta'u, dhimmicha irratti ammoo dhuga bahuumsaafi ragaalee jiran kan dhiyeessan  aadde Hillinaa Biraanuudha. Adde Hilliinaan pireezidantii ji'a kanaa mana marichaa kan taate UK'n kan affeeraman yeroo ta'u, haasaa goodhanin ''har'a waraana gaaga'aa san keessatti dubartoota Itoophiyaa miiliyoonaan lakkaawaman miidhamaniif haqa akka kennuuttin ilaala,'' jedhan. Gara Kaaba Itoophiyaa imaluun dararaawwan waraana kanaan walqabatee dubartootarra gahu arguufi qorachuuf carraa argachuu BBC'tti kan himan aadde Hilliinaa: ''dirqiin gudeeduun akka tooftaa waraanaatti hojiirra ooleera'' jechuun manee maree kanatti dubbatan. ''Dogoggora amma dura raawwateera jedhamuuf akka haaloo bahuutti, humnoota waraanaa waliin duulan gidduu hidhamiinsa jiru akka jabeessutti'' fudhatameera jedhan. Walfakkeenyiifi bal'inni haleellaa kanaa yakki kun qindaa'aa, kan itti karoorfatameefi kaayyoo namoomaa nama dhuunfaa fi hawaasaa hanqisuu kan of keessaa qabu tahuu agarsiisa jedhan. Haleellaan saalaa naannoo Tigraay keessatti raawwatame sabummaa irratti kan xiyyeeffate akka ta'es dubbatan. Bal'ina haleellaawwan kanaa adda baasuuf naannichi dhaabbilee mirga namoomaaf seenuun rakkisaa ta'us eeranii, dubartootni qaama miidhamoo ta'an sadarkaa olaanaan saaxilamoo akka ta'aniis dubbataniiru. Aadde Hilliinaan amma dura sarbama mirga namoomaa waraana Kaaba Itoophiyaa keessatti qaqqabe Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii fi Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa waliin qorachuun gabaasa wayita qopheessan gabaasicha keessatti, addatti dhimma sarbama mirgaa dubartootarra gahuuf xiinxala qopheessanii ture. Achii boodas irra deeddeebiin gara naannoo Tigraay imaluun haala jiru arganii miidhamtootas dubbisanii akka turan BBC'tti himaniiru. Gabaasa kana dhiyeessuuf rakkoo nageenyaa mudachuu danda'u hambisuuf jechas dhuga bahuumsa isaanii mana maree nageenyaaf kan kennan Itoophiyaan ala imaluuni akka ta'e himaniiru. Naannoo Tigraay irratti uggurri kaahame mirga dubartootaa sarbee fayyaa walhormaataa dubartootaa, deeggarsa xiinsammuufi kaanis akka hin qaqqabne gochuun dhiibbaa haleellaa saalaa hammeesseera jedhan. Dabalataan hidhattoota TPLF'n haleellaawwan saalaa dubartoota naannoo Affaariifi Amaaraa irratti raawwatame kan miidhamtoota dubbisan irraa dhagahanis miseensota mana marichaaf dhiyeessaniiru. Seenaa dubartii ganna 50 Shawaa Roobitirraa hidhattoota TPLF'n osoo ilmi ishee kutaa itti aanu jiru dhagahuu daboon gudeedamtee booda of ajjeeftees qoodaniiru. Haleellaan saalaa waraana Kaaba Itoophiyaan walqabate kan naannoo Tigraay, Amaaraafi Affaar xiyyeeffannoo argatus kutaalee biyyattii biroo keessattis dubartootni rakkoo hamaa keessa darbaa akka jiran dubbatan. Manni Maree Nageenyaa (UNSC) fi Gamtaan Afrikaa (AU) yaada miidhaa saalaa bakka lolli jirutti raawwatame qorachuun, adeemsa gaafatamummaa mirkaneessuu mootummaan Itoophiyaa itti jiru danqa jedhu keessa deebi'anii akka ilaalanis gaafataniiru aadde Hilliinaan. Yaa'ii mana maree nageenyaa UN kan dhimma bakka waraanaatti haleellaa saalaa raawwatamu irratti xiyyeeffatu irratti maqaan Itoophiyaa yeroo jalqabaaf dhahamee kan jedhan aadde Hilliinaan, mana marichaa irratti namni dhuunfaan waldaalee siivilii bakka bu'uun yoo dubbatu kan jalqabaa ta'uus himan. Itoophiyaan dhimmi haleellaa saalaan walqabatu kun yaa'ii san irratti akka hin dhiyaanne yaalii gochaa akka turte aadde Hilliinaan dabalanii himaniiru. ''Waraana kana keessatti miidhama qaqqabe dhagaheefi argee callisuun koo miira akkan balleessaa hojjedheetti natti dhagahamu uumee ture'' kan jedhan aadde Hillinaa, gabaasicha dhiyeessuun ''ofiif dhiifama akka godhan kan taasise, dhugaa jirus kan itti ifa godhan ta'uu'' dubbatan. Biyyootni hedduun dhuga-bahuumsoota erga dhagahanii yaada kan kennan yeroo ta'u, biyyi ollaa Keeniyaa haleellaawan saalaa akka kanaaf gaafatamtoota seeratti dhiyeessuuf qorannoon godhamuu akka jajjabeessitu dubbatan. UN keessatti sagalee guddaa qabduun dhiibbaa kan gootu Raashiyaan gama isheen, rakkoowwan jiran furuuf biyyootni dhuunfaa isaaniin qorannoo akka gaggeessan dhiifamuu qabu yaada jedhu dhiyeessite. Kaayyoon waltajjichaa haala sarbamni mirgaa fi haleellaa saalaa irra gahe hubachuun tarkaanfilee dabalataa gocha akkasii hambisan darbees gaafatamummaa mirkaneessan fudhachuufi.