Koroonaavaayiras: Laaboraatoorii keessaa ba’e yaada jedhuuf ragaan jiraa?

Ragaaleen Ministeera Dhimma Alaa Ameerikaarraa bahan akka mullisanitti, aangawoonni embaasii keessaa waanti laaboraatorii Wuhaan Chaayinaatti argamu keessatti adeemu akka isaan yaaddesse agarsiisa. Laaboraatoriin kunis kun magaalaa weerarri koroonaavaayiras takka jedhee itti eegale keessatti argama. Doonaaldi Tiraampis odeeffannoowwan vaayirasiin kun laaboraatoorii keessaa miliqe jedhaman qulqulleessaa jiraachuu dubbatu. Maalidharee, yoo akkas ta’e, waa’ee weerara vaayirasii kanaa waan beeknu irratti waa ida’aa? Gaazexaan ‘The Washington Post’ jedhamu gabaasa qabatee ba’een, diippiloomaatonni saayinsii Ameerikaa bara 2018 keessa gara giddu-gala qorannoo Chaayinaa tokkotti irra deddeebiin deemaa akka turan hima. Anga’oonnis waa’ee qabiinsa badaa laaboraatoorii ilaalchisee akeekkachiisa lama gara Waashingitanitti erguutu himama. Anga’oonni kunneen akkaataa Inistitiyuutiin Vaayirooloojii Wuhaan (WIV) jedhamu itti hogganamu isaan yaaddessuufi gargaarsi akka godhamu gaafachuu gabaasni kun dubbisiisa. Qoronnoo laaboraatooriin kun simbira halkanii irratti geggeessaa tures weerara ‘SARS’ fakkaatu fiduu akka malus yaadda’anii akka turan himama. Gaazexaan kun akka jedhutti, odeeffannoowwan kanneentu yaada vaayirasiin kun laaboraatoorii WIV yookaan dhiyeenya sanatti argamu keessaa miliqee ba’e jedhu irratti gaazii naqaa jira jedha. ‘Fox News’ gamasaatiin gabaasa yaad-rimee argama laaboraatoorii kanaarratti qopheessee jira. Weerarri kun dhuma bara darbee gabaa nyaataa Wuhaan keessa jiru irraa ka’e jedhama. Amma yoonaatti garuu vaayirasiin kun dhuguma laaboraatoorii keessaa miliquusaaf ragaan qabatamaa hin argamne. Laaboraatooriiwwan vaayirasiifi baakteeriyaa qoratan mala ‘BSL standards’ jedhamutti fayyadamu. BSL ammoo Biosafety Level (Sadarkaa Of-eeggannoo) kan jedhu bakka bu’a. Innis sadarkaawwan 4 kan qabu yoo ta’u, 1ffaa irraa 4ffaa hanga ga’utti of-eeggannoon taasifamu daran dabalaa deema. Raashiyaatti ammoo faallaa kanaatiin deema. Inni baramaan, sadarkaa tokkoffaatti, vaayirasiifi baakteeriyaa dhala namaaf yaaddessoo hin tanetu itti qoratama. Sadarkaa 4ffaatti ammoo warreen of eeggannoo ol-aanaa barbaadantu itti qoratama. Odeeffannoowwan kunneen dadhabina akkamii ibsaa turani? Deebiin gabaabaan, gabaasa Waashingitan poosti baaserra wanti ifatti himame hin jiru. Walumaagalatti garuu sadarkaaleen of-eeggannoo laaboraatooriiwwan qorannoo akkasii geggeessan keessatti dogoggorri gama hedduun uumamuu mala. Odeeffannoowwan kunneen yaaddoo akkamii ibsaa turani? Balaawwan ni mudatu. 2014’tti, hafteewwan ‘smallpox’ dhiyeenya laaboraatoorii Waashingitanitti argamutti argamee ture. 2015’tti ammoo, dooniin waraanaa US akka tasaa ‘anthrax’ (dhukkuba beeyiladoota miidhu) kan lubbuun jiru geejjibee laaboraatooriiwwan biyyattii keessa jiran sagaliifi Kooriyaa Kibbaatti geessee ture. Eeyyeen, jedhameera. Gabaasni hedduunis ragaa qabatamaa malee ba’aa ture. Odeessi Amajjii darbe akka malee qoodamee ture tokko, vaayirasiin kun waraan baayooloojiiti jechuun ibsaa ture. Namni vaayirasii kana qorataa jiran Dr. Leentizoos akka jedhanitti, ‘‘gaaffii jabaataadha, golgaa duubaan yaadonni gara garaa nika’u, ogeessota nageenya baayooloojii birattis gaaffiin ka’umsa vaayirasichaa dhuguma gabaa nyaataa keessaa dhufee jedhu nika’a. Haata’u malee, amma yoonaatti ragaan qabatamaa inistitiyuutii qorannoo Wuhaan keessa jirutu vaayirasii kanaaf sababa jedhu hin argamne.


Koronaavaayiras: Daa'imman maaliif baay'inaan koronaavaayirasiin hin qabaman?

Torbee darbe daa'imni tokko dhalattee umurii sa'aatii 30 keessatti koronaavayirasiidhaan qabamuun wayita dhagaa'amu oduun kun addunyaarra faca'ee mata duree ta'e. Daa'imni kun namoota hanga yoonaatti vaayirasichaan qabaman keessaa addunyaarratti nama umurii xiqqaa dhibee kanaaf saaxilamte taateetti. Haata'u malee hanga ammaatti lakkoofsi daa'imman koronaavaayirasiin qabamanii muraasa. Qorannoon tibbana iddoo ka'umsa koronaavaayiras magaalaa Wuhaan keessatti qoratame hanga ammaatti namoota qabaman keessaa walakkaan namoota umuriinsaanii 40 hanga 59 ta'eedha, dhibbeentaa 10 qofatu umurii 39 gadi jiru. Hanga ammaatti daa'imman koronaavaayirasiin qabaman muraasa ta'uutu dubbatama, maaliif kan jedhuuf garuu ogeeyyiin deebii ga'aa hin arganne. "Sababa hin beekamne tokkoon daa'imman koronaavaayiras yookiin ofirraa ittisuu yookiin ammoo salphaatti hin qabaman'' jedhu Yuuniversitii Riidiing irraa Ian Jones. Kun kan ta'uuf tarii mallattoon vaayirasichaa daa'imman irratti dafee waan hin mull'anneef ta'uus eeran. Yuuniversitii Fayyaa Landanitti barsiistuu kan taate Nathalie MacDermott, yaada kanarratti walii galti. ''Daa'imman dandeettiin vaayirasicha ofirraa ittisuu isaanii cimaa fakkaata. Vaayirasichi qaamasaanii keessa jiraatullee mallattoonsaa dafee irratti hin mul'atu, salphaatti hin miidhaman,'' jetti. Gosa koronaavaayiras kanaan dura ture Sars kan jedhamus daa'imman irratti baay'inaan hin mul'anne ture. Namoota Sars qaamasaanii keessatti argamee ture 8,000 keessaa daa'imman 135 qofa turan. Kanneen vaayirasii kanaan du'an 800 keessa daa'imman hin jiran. McDermott daa'imman akka warra kaanii koronaavaayirasiif saaxilamoo hin turre jetti. Bara haaraa Chaayinootaatti wayita vaayirasichi jalqaba mul'atu manni barumsaa cufaa waan tureef daa'imman manaa hin ba'an ture. Erga vaayirasichi mul'atees daa'imman akka manaa hin baanee fi manni barumsaas dabalataan ji'a keessa jirru kanaatti akka cufamu murtaa'eera. Yeroo ammaa vaayirasichi kutaalee Chaayinaa hundaa fi biyyoota addunyaa hedduu bira ga'us daa'imman qabaman garuu baay'ee muraasa.


Ameerikaatti yeroo jalqabaaf koroonaavaayirasiin lubbuun namnaa darbe

Ameerikaa Waashingitanitti yeroo jalqabaaf namni tokko lubbuu dhabuun gabaafamee jira. Namichi lubbuu dhabe jedhame kan ganna 50 keessa jiruufi dhukkuboota biraas qabudha jedhameera. Biyyattii keessa namonni biroo vaayirasichaan qabaman jiraachuu akka malan kan himan Tiraamp, biyya kamiyyuu caalaa qophoofnee jirra jedhaniiru. Awustiraaliyaanis nama tokko du'aan dhabuushee beeksiftee jirti. Namichis umuriin isaa ganna 78 doonii 'Diamond Princess' jedhamtu keessa kan ture ta'uun beekameera. Namoonni 3,000 ol amma yoonaatti vaayirasii kanaan lubbuu akka dhaban DhFA beeksisee jira. Namichi gara balaan vaayirasichaa itti jirutti akka hin imalle kan ibsame yoo ta'u, kanumarraa ka'uun bulchaan Waashingitan labsii yeroo hatattamaa labsanii jiru. Kaalifoorniyaa, Ooreegan fi Waashingitanitti namoonni gara vaayirasichi baay'atutti hin imalle mallattoo agarsiisuu isaaniitiin yaaddoon uumameera. Bakka bashannanaa maanguddootaa Waashingitanitti argamutti namoonni lama mallattoo agarsiisuu isaaniitiin gara dhaaba fayyaatti geeffamanii jiru. Kanneen hafanis qorannoon taasifamaafii jira. Amma yoonaatti namoonni 62 Ameerikaa keessatti vaayirasichaan qabamuun isaanii beekamee jira. Iraan Chaayinaatti aanuun biyya lammiilee hedduu dhabdedha.


Koronaavaayirasi: Kaartaan dogoggoraa tatamsa'ina koronavaayirasiirratti hojjetame akkamiin addunyaa walgahe?

Saayinstoonni koronaavaayirasiirratti qorannoo adda addaa geggeessaa jiraatanis tatamsa'inna vaayirasichaa sadarkaa idil-addunyaarratti jiru odeeffaannoo sirrii hin taane gabaafamaa jiru. Kaartaan waggoota 10 dura hojjatame kun haala kanaan odeeffannoo sirrii hin taanee ibsu kun marsariitiileen adda addaat sadarkaa idil-addunyaatti itti fayyadamaa jiru. Oduu ijoon tokko akkas jedheera: "Kaartaan haaraa bahe biyyi kamuu koronaavaayirasiirraa bilisa akka hin taanee fi Kaartaan tokko imaltoonni Wuhaan kumaatamaatti laaka'aman magaaloota 400 akka idil-addunyaatti tamsaasuu danda'u". Jalqaba ji'a kanaatti qorannoon 'World Population Project' jedhamu yuunivarsiitiin Sawuuzihaampitan'tti maxxanfame akka agrsiisutti namoonni Wuhaan keessa jiraatan osoo magaalattiin tatamsa'inna vaayirasichaa to'achuuf jecha cufamuu dura torbee lamaaf imalaa turan. Qorannichi akka ibsetti namoonni 60,000 ta'an  osoo magaalattiin qoqqobbii imalaa hin kaa'in dura akka idil-addunyatti gara magaalota 400 imalaniiru jechuun tilmaamaa. Qorattoonni dhimmoota hojiisaanii dabalatee kaartaa imala qilleensaarraa fa'a fuula Tiwiitaraasaaniirratti ergaawwan heddu maxxansaniiru. Maxxansichi garuu kaartaan sun qaama qorannoonsaaniin ala ta'uu hin ibsu. Namoonni muraasni ibsi halluu diimaan jiru sun daandiilee balalii akka ta'eef gaafachaa turan - argannoo qorannichaa bakka bu'uun. "Lakki," jedhe gareen qorannoo kun - kunis qaamaa maxxansa isaanii fi haala idil-addunyaatti jiru mul'isuuf kan maxxanfamedha - boodarra garuu maxxansichi haqameera. Ta'us garuu "odeeffannoo kanarraa hammi ta'e odeeffannoo sirrii hin taaneedha," jechuun yuunivarsiitichi BBC'tti himeera. Miidiyaalee Awustiraaliyaa hedduunsaanii kaartaa kanatti fayyadamaniiru. Dabalataanis oduulee miidiyaa 'the Sun, Daily Mail fi Metro' faatti itti fayyadamaniiru. Miidiyaa Awustiraaliyaa '7News' jedhamu kaarticharratti marii eega taasise booda viidiyoosaa miidiyaa hawaasummaarratti maxxanseera. Viidiyoo kanas namoonni miiliyoona torbaa ol ta'an daawwataniiru. Gabaasichi akka jedhetti kaartaan sun tatamsa'inna vaayirasichaa sadarkaa idil-addunyaatti jiru mul'isa. Sararri diimaan jiraattota miiliyoona shan Wuhaan magaalattiirraa gara bakka biraatti imalan agarsiisa jedhe qopheessichi. Dhugaa jirutti garuu sararri diimaan daandiilee balalii idil-addunyaatti jiru agarsiisa. Nmaoonni miiliyoona shan ta'an immoo bakkeewwan hundarraa kan dhufaniidha. Kantiibaan Wuhaan yeroo lakkofsa kanaa dubbatan irra caalaansaanii namoota ayyaana bara haaraa Chaayinaaf Wuhaan turaniidha jedhaniiru. Miidiyaan '7News' jedhamu kaartaa san marsariitiisaarraa haqeera. Ta'us garuu oduulee walfakkaataa kan afaanota biroo kan akka Afaan Arabaa, Raashiyaa Poolaand fi Veetaniim hojjatame irratti ammas ni jira. Namni qopheessaa raadiyoo US Gileen Beek'tti dubbate tokko akka jedhetti qorattoonni UK moobaayilii namoota Chaayinaa gad dhiisanii 60,000 qofa irratti qorannoo taasisuun kaartaa imalaa hojjatan jedha. "Kaartaan sun baay'ee nama sodaachisa," jedheera.


Dhaabbatni Apple koronaavaayirasiin na miidhe jedhe

Dhaabbatni teekinolojii Apple vaayirasii koroonaa Chaayinaatti dhalate galiisaa miidhuu akka danda'u akeekkachiise. Akka Apple jedhutti oomishnii fi gurgurtaan isaa dhiibbaan waan irra gaheef, dhiyeessi bilbila iphone akka addunyaattuu daangefamuu mala. Vaayirasiin kun dhaabbata koo miidheera jechuun iphone dhaabbata Ameerikaa isa jalqabaati. Galiin doolaara biiliyoona 67 baatii jaha keessatti argama jedhame tilamaamame galmaan gahaa hin jiruu jedhe. Kuusaawwan Chaayinaa keessatti argaman gariin kan cufaman yoo tahu kaan immoo yeroo gabaabaa qofa hojjechaa waan jiraniif oomishni Apple ni hir'isa jedhu. Dhaabotni keenyi damee Chaayinaatti argaman magaalaa Hubee iddoo vaayirasichi dhalateen alatti haa tahaniyyuu malee, yeroof cufamanii erga banamaniin boodallee bu'aa hanga eegne bu'aa argamsiisaa hin jiran jedha Apple. ''Suuta suuta dukkaanawwan qinxaaboo deebisnee banaa jirra. Kanas of eeggannoo dhaan gochaa jirra,'' jedhe. Sababii vaayirasii kanaan warshaan konkolaataa JCB jedhamu immoo UK keessatti oomisha isaa walakkaan hir'isuu himeera. Kuni immoo kan tahe meeshaaleen Chaayinaarraa deeman waan hir'isaniifi jedheera. Dhaabbatni tajaajila faayinaansii Wedbuush jedhamu oomishni isa yaaddofnee caalaatti ni hir'isa jechuun maamiltootaaaf ibseera. Lakkoofsi namoota vaayirasiii koroonaan hubaman lafa jalqabeetiin alatti guyyoota 13 darbaniif hir'ateera. Hubeen alatti Wiixata kaleessaa namoota 115tu qabame kunis isa torbee darbe 450 irraan kan hir'ise dha. Abdiin dhaabotni kunneen gara sochii isaanii duraaniitti deebi'u jedhu haa jiraatuyyuu malee diinagdeen Chaayinaa garuu vaayirasiin koroonaan haalaan miidhamuu danda'a jedha Apple. Hoggantuun Fandii Maallaqaa Addunyaa  Kiriistaaliinaa Joorjeevaa, guddinni diinagdee addunyaa 0.1-0.2 hir'isuu ni danda'a  waa'ee vaayirasichaa waanti mirkanaa gattii hin jirreef garuu miidhaan dinagdee irratti qabu tilmaamuun ni rakkisa jedhan.


Koronaavaayiras: Ministiri Itti-aanaa Fayyaa Iraan Koronaavaayirasiin qabame

Iraanitti osoo weerara koronaavaayirasii namoota 15 galaafate to'aachuuf carraaqaa jiruu Ittaanaan Ministira Fayyaa biyyattii vaayirasichaan qabamee qofaatti baafamuu ibsite. Dubbi Himaan Miniseera Fayyaa biyyattii akka mirkanneesseetti, Iraaj Harirchi vaayirasii Covid-19 tiin qabamunsaa baramee addatti baafamee akka turu taasifameera. Pirezidaantiin biyyattii Haasaan Rohaanii ammoo ummanni akka hin naaneef gaafataniiru. "Vaayirasii kana keessaa ni baana," jedhan. Qondaaltoonni biyyattii torban darbee akka himaniitti namoonni 95 vaayirasichaan qabamuun kan baramee yoo ta'u, lakkoofsi dhugaa kana caaluu akka danda'u amanama. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa akka jedheetti haalli mudannoo dhukkubichaa akka tasaatti biyyattii keessatti babalachuunsaa ''baayyee yaaddeessaadha.'' Daarektarri Ajjansii UN naannichaa gara Iraaniitti balalii'uuf Kibxata kan beelammatee ture yoo ta'u, amma imalasaa tursiiseera. Ta'us garuu Dubbi Himaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa akka jedheetti ergama tekinikaa waliin imala gara Iraan taasisuuf guyyaa xumuraa jira. Akkasumas meeshaalee wallansaa dabalataas guyyoota dhufan lamaafi sadii keessatti kan ergamu ta'uu himan. Addunyaa guutuutti namoonni vaayirasii kanaan qabaman kuma 80 gahu kan gabaafame yoo ta'u, namoonni 2,700 du'unsaanii himameera. Namoonni du'un kunneenis irra caalaan isaanii Chaayinaatti.


Yaaddoo Koronaatiif jecha lammiileen Chaayinaa hedduun Itoophiyaa turuuf gaafataa jiru

Sababii yaaddoo tatamsa'ina koronaavaayirasiin walqabatee lammiileen Chaayinaa heduun Itoophiyaa keessa turuuf gaafachaa jiraachuun ibsame. Lammiilee Chaayinaa hojiiwwan garaa garaatiif gara Itoophiyaa dhufuun amma vizaan isaaniif kenname xumurame, sababii yaaddoo koronaavaayirasiitiif gara biyyasaaniitti deebii'uurraa Itoophiyaa keessa turuuf hayyama gaafachaa jiraachuu isaanii qondaalli Immigireeshinii BBC'tti himan. Waajira Immigirashinii damee Daandii Qilleensa Itoophiyaatti Itti-gaafatamaa kan ta'an Obbo Ayikifaawu Gosaayee BBC'tti akka himaniitti, lammiileen Chaayinaa hedduun gaaffii vizaan akka dheerreeffamuuf dhiyeessanii deebii argataa jiru. ''Lammiileen Chaayinaa kunneenis sababii yaaddoo weerara koronaavaayirasiitiin Itoophiyaa keessa turuuf gaafatan,''  jedhaniiru Obbo Ayikifaawu. Haala kana xiyyeeffannaa keessa galchuunis mootummaan Chaayinootaafi lammiilee biyyoota biraa akka biyyattii keessa turaniif yeroo turtiisaanii dheereessaafii jira jedhaniiru. Kanaan dura seera maleessummaa to'achuuf jecha lammiilen Chaayinaa yeroon turtiisaanii akka dheeratuuf wayita gaafataniitti guyyoota 10 qofaaf hayyamamaa kan ture yoo ta'us, amma garuu haala qabatamaa addunyaa xiyyeeffannaa keessa galchuun baatii tokkoof akka dheereeffamuuf Obbo Ayikafaawu dubbatan. Kana malees, odeeffannoon miidiyaalee hawaasummaa turistoonni lammii Xaaliyaan ta'an hedduun Itoophiyaa keessa turuuf viizaa gaafataniiru jedhuuf ragaa qabatamaan hanga ammaatti argame hin jiru. BBC kana qulqulleeffachuuf jecha Imbaasii Xaaliyaanii Finfinneetti argamuuf gaaffii dhiyeesseen, gaaffiin akkasii lammiilee isaatiin akka hin dhiyaatiiniif kunis 'oduu sobaatii'' jedheera. Obbo Ayikafaaw Gosaayee gama isaanitiin oduu kana dhagahuun adda baafachuuf yaaluusaaniifi gaaffiin turistoota Xaaliyaanii jedhameen waajira isaaniiti dhiyaate omtu akka hin jirree mirkaneessaniiru.


Koronaavaayiras: Jiilli Ogeeyyii fayyaa Chaayinaa Finfinnee gale

Ogeeyyiin Fayyaa Chaayinaa duula Itoophiyaan Koroonaavaayiras to’achuuf gaggeessutu deeggaruuf Finfinnee galan. Jiilli Ogeeyyii fayyaa 12 of keessaa qabu kun guyyaa har’a Finfinnee buufata xiyyaaraa Boolee yeroo gahan Ministira Fayyaa Itoophiyaa Dr. Liyaa Taaddasaan simatamaniiru. Ogeeyyiin Fayyaa Chaayinaa kun turtii isaanii kanaan muuxannoo Chaayinaan to’annoo Koronaavaayiras irratti horatte ogeyyii fi dhabbilee fayyaaf ni qooduu jedhameera. Chaayinaa jila Ogeeyyii Fayyaa kan biros gara biyya Afrikaa biro Burkinaafaasoottis ergiteetti. Dubbii himaan ministeera haajaa alaa Chaayinaa biyyi isaanii biyyootni Afrikaa weerara Koroonaavaayiras to’achuuf sochii taasisan akka deeggartu himaniiru jechuun Fana Broodkaastiing gabaaseera. Ministeerri Teknoolojiifi Innoveeshinii Itoophiyaa torban darban keessa Chaayinaan dawaaa aadaa sadarkaawwan jalqabaa lama koroonaavaayiras yaaluuf itti fayyadaman Itoophiyaaf erguuf waliigaluu ishees beeksisee akka ture ni yaadatama. Ogeeyyiin kun gara Afrikaatti ergamuun  hariiroon Afrikaaf Chaayinaa daranuu kan cimu ta'uuf arsiiftuudhaa jedhaniiru dubbii himaan ministeera Haaja Alaa Chaayinaa. Biyyoota Afrikaa lamaan kanaan dabalataan Saawdii Arabiyaattis ogeeyyii ni ergamuu jedhameera.


Koroonaavaayiras: Faalamni qilleensaa Chaayinaan qaqqabsiiftu xiqqaachaa dhufe suurri NASA agarsiise

Suuraawwan Saatelaayitiirraa argaman akka agarsiisanitti, faalama qilleensaa Chaayinaan qaqqabsiisaa jirtu tibbana hedduu hir'achaa dhufeera. Kun ammoo sababii dhibee Koroonaavaayirasii irraa kan ka'e sochiin dinagdee biyyattii qabbanaa'uu isaatiin jedha dhaabbanni Ameerikaa, NASA'n. NASA'n akka jedhutti, naayitiroojiin oksaayidiin akka hir'atuuf sababa dhibee Koroonaavaayirasiitiin sochiin dinagdee qabbanaa'uun faalama qilleensaa Chaayinaan qaqqabsiiftu xiqqaachaa dhufeera. Akkuma suurri danaa/kaartaa Chaayinaa agarsiisutti, samiin biyyattii kan duraan ture caalaa qulqullaa'aa ta'ee mul'ateera. Samiin Chaayinaa faalama qilleensaa irraa qulqullaa'aa dhufuun isaa warshaaleen biyyattii dhibee Koroonaavaayirasii ittisuuf jecha hojii isaanii dhaabuu isaaniirraa kan ka'eeni jedhameera. Chaayinaa keessatti hanga har'aatti namoonni 80,000 Koroonaavaayirasiin qabamuun adda ba'aniiru. Dhibeen kun hanga ammaatti biyyoota addunyaa 50 ol ta'anitti kan tatamsa'e yommuu ta'u, biyyi namoonni hedduun keessatti lubbuun darbe ammallee Chaayinaadhuma. Akka saayintistoonni NASA jedhanitti faalamni qilleensaa sababa naayitiroojiin daay-oksaayidii motora konkolaataafi industiriiwwan keessaa ba'uun qaqqabu, jalqaba kan hir'achaa dhufe naannoo magaalaa Wuhaanitti ture. Sababiin isaa magaalaan kun Chaayinaa keessatti bakka dhibeen Koroonaavaayirasii jalqaba itti mul'ate waan ta'eefi sochiin akka qabbanaa'u ta'e. Boodarra garuu gara guutummaa Chaayinaatti babal'ataa deeme. NASAn faalama qilleensaa Chaayinaa kan bara 2019 baatii lamaan jalqabaa keessa ture kan bara kanaa lamaan waliin walbira qabuun dorgomsiise. Akka ejensiin hawaa kun ibsetti, faalamni qilleensaa akka xiqqaachaa dhufuuf sababiin namoonni akka bakka tokkoo gara biraatti hin deemneef dhorkuudhaaf gejjibniifi hojiin adda addaa akka dhaabbatu taasifamuu isaati. "Bakka bal'aa ta'eefi adda ba'ee beekamu irratti samiin qulqullaa'ee, faalamni qilleensaa haala ajaa'ibaatiin xiqqaatee argamuun isaa kun kan jalqabaati," jetti NASA'tti qorattuun faalama qilleensaa  Fei Liu. Bara 2008 keessa yeroo  dinagdeen addunyaa kufee turetti faalamni qilleensaa xiqqaachuun isaa kan mul'atee ture yoo ta'u haala baayyee suutaan ture. Kan amma Chaayinaatti mul'ate kun garuu saffisaan kan xiqqaachaa deemedha. "Bara kana keessa faalamni qilleensaa hir'achuun kan durii caalaa haala saffisa qabuun yoo ta'u kan yeroo dheeraa turudhas," jette. "Kun ta'uun isaa ana hin ajaa'ibu, sababiin isaa magaalonni biyyattii keessa jiran tatamsa'ina dhibee kanaa ittisuuf jecha tarkaanfii fudhataa jiru."


Koronaavaayiras: hangam yaaddeessaadha, akkamiin ofirraa ittisuun danda'ama?

Vaayirasiin dhibee sombaa hamaa ta'e qaqqabsiisu jalqaba Chaayinaatti mul'ate yeroo ammaa biyyoota addunyaa 40 ta'an keessa tatamsa'aa jira. Akka addunyaatti namoonni vaayirasii koronaan qabaman 92,000 kan gahan yoo tahu, vaayirasichi biyyoota 50 ol qaqqabeera. Namoonni 3,000 ol kan du'an yoo tahu, baayyeen isaanii Chaayinaa naannoo Hubee keessatti argamu. Qaama gubuutiin jalqabee gara gogaa qufasisuutti darba. Torban tokkoon booda ammoo gara sadarkaa hafuura kutuu ykn hargansuurratti rakkoo uuma. Namoonni dhibee kanaan qabaman hospitaalatti wallaansa argachuun isaan barbaachisa. Akka Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) jedhutti dhibeen kun erga nama qabateen booda osoo mallattoo hin agarsiisiin hanga guyyoota 14tti turuu ni danda'a. Haata'u malee, qorattoonni tokko ammoo osoo hin beekamiin hanga guyyaa 24tti turuu ni danda'a. Odeessaalee walitti dhiyaatan kanneenillee dubbisuu maltan: Saayintistoonni Chaayinaa akka jedhanitti ammoo namoonni dhibee kanan qabaman tokko tokko osoo mallattoonni dhibee kana isaanirratti hin mul'atiiniifi isaanirratti hin beekamiinillee daddabarsuu ni danda'u. Nama vaayirasichaan qabame irratti mallattoonni haxxifachuufi dhangala'aan funyaa keessaa bahu jiraachuu danda'a. Koronavaayirasiin mallattoolee sasalphoo qufaarraa jalqabee hamma du'aatti geessuu danda'a. Ragaa namoota dhibee kanaan qabaman 44,000 irraa fudhatame irratti hundaa'uudhaan Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (EHO) akkas jedhe: Carraan dhibee maqaa Covid-19 jedhamuun moggaafame kanaan du'aa garuu gadi aanaa fakkaata. Kunis (%1 fi %2 gidduudha) garuu lakkoofsi kun amanamaa miti. Namoonni kumnaatamaan lakkaa'aman yeroo ammaa wallaanamaa jiru garuu du'uullee ni danda'u waan ta'eef sadarkaan dhibee kanaan du'uu kana caala ta'uu mala. Namoonni dhibee kanaan qabamanii mallattoon xiqqaa/gadi aanaan irratti mul'atu waan yeroo hedduu hin gabaafamneef hangi namoota du'aniis gadi aanaa ta'uu mala. Kana fakkeenyaaf agarsiisuuf, waggaa waggaatti guutummaa addunyaa irratti namoonni biliyoona tokko infiluweenzaadhaan qabamu. Kana keessaa namoonni 290,000 fi 650,000 gidduu kan ta'an ammoo lubbuun isaanii ni darba. Ammatti, wallaansi dhibee kanaa namni qabame akka qaamni isaa hin miidhamneef deggersa akka sirriitti arganu taasisuun hanga dandeettii uumamaan dhibee kanaa ofirraa ittisuu danda'uutti gargaauudha. Haata'u malee, hojiin dhibee kanaaf talaallii qopheessuun hojjetamaa waan jiruuf dhuma waggaa kana dura nama irratti yaaliin ni gaggeeffama jedhamee abdatama. Hospitaalonnis tarii yoo bu'a qabataniif jecha qorichoota farra vaayirasii yaalaa jiru. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) akkas jedha: Guyyaa guyyaadhaan namoonni kumaatamaan lakkaa'aman qabamaa jiru. Haata'u malee, hangi namoota qabamanii inni dhugaan kan ifatti beekame harka 10 caaluu akka danda'u amanu ogeessonni dhimmma kana xiinxalan. Dhibeen kun amma Kooriyaa Kibbaa, Xaaliyaaniif Iraanitti waan tatamsa'aa jiruuf sodaa dhibee hamaa addunyaa ta'uu mala jedhu uumeera. Dhukkubni tokko akka dhibee hamaatti kan labsamu yoo dhukkubichi yeroo tokkotti kutaa addunyaa gara garaatti yeroo tokkotti tatamsa'udha. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) lakkoofsi namoota qabamanii dabalaa deemuun akka isa yaaddessaa jiru dubbateera. Carraan dhibee kana to'achuullee "dhiphachaa" dhufeera jedheera.. Yeroo adda addaatti vaayirasoonni haaraan ni mudata. Isaanis osoo hin beekamni gosa tokkorraa gara gosa birootti cee'uun gara namaatti dhufu. Yeroo ammaatti koronaavaayirasiin hedduminnaan magaalaa Chaayinaa Wuhaan jedhamtutti lafa gabaa gurgurtaa qurxummiitti keessaati argame. Vaayirasichi bineensota kamiin irraa akka dhufe osoo beekamee vaayirasicha to'achuuf salphaa akka ta'u ogeeyyiin ni dubbatu. Bineensoonni bishaan keessa jiraatan vaayirasicha akka baatan beekameera. Gabaa gurgurtaa bineensota bishaan keessaatti garuu lukkuun, boftiifi kanneen biroo kan argaman yoo ta'u, isaanis carraan vaayirasicha baachuu danda'an akka jiru ni himama.


Dureessi Chaayinaa Jaak Maa deeggarsa 'meeshaa qorannoo koronaavaayirasii Afrikaaf taasisuufi'

Biliyeenarri Chaayinaafi dhaabbata Alibaabaa kaan waliin kan hundeessan Jaak Maa biyyoota Afrikaaf waan afaanitti haguuggataniifi kan koronaavaayirasii akka ofirraa ittisan gargaaru arjooman. Dureessi kuni biyyoota Afrikaa 54'f mata mataan meeshaa koronaavaayirasii itti qoratan 20,000, waan afaanitti aguuggatan yookiin maaskii 100,000  arjoomuuf akka jedhan himan. Dabalataanis, qabsoo ittisa dhukkuba kanaa taasifamu gargaaruuf uffata ogeeyyiin fayyaa uffatan 1,000 biyyoota tokko tokkoof akka kennan ibsan. Maan, nama sooressa Ardii Eeshiyaa yoo ta'an, kana dura deeggarsa meeshaalee fayyaa Ameerikaaf taasisanii turani. Dabalataanis, maaskii miiliyoona lama Awurooppaaf ergan. Ibsa dhaabbanni isaanii baasen akka jedhanitti meeshaaleen biyyoota Afrikaaf kennamu jalqaba Itoophiyaatti ergama. Akkaataa qoodinsa biyyoota kanaaf taasifamuus Ministirri Muummee Itophiyaa Abiy Ahimad ni hordofu jedhameera. MM Abiy fuula tiwiitara isaanii irratti ergaa barreessaniin waan Jaak Maa barreessan mirkaneessaniiru. Kaka'umsa isaaniis dinqisifataniiru. Jaak fuula tiwiitara isaanii irratti ergaa barreessanin immoo MM Abiy kan dinqisiifatan yoo ta'u ibsa isaaniin yaaddoo dhiisnee waan dandeenyu haan goonu jedhaniiru. Dabalataanis, Faawundeeshiniin Jaak Maa fi Faawundeeshiniin Alibaabaa barumsa onlaayinii wal'aansa dhukkuba koronaavaayirasif gargaaru akka kennu ibsan. Guyyaa kaleessaa haguuggiin fuulaa fi meeshaan qorannoo(test kit) kan Jaak Maan Ameerikaaf gumaachan marsaan duraa Shaangihaayirraa Ameerikaatti fe'amuu beeksisaniiru. Jaak Maan meeshaa qorannoo 500,000 fi haguuggii fuulaa miiliyoona tokko ergan. Arjoomni Jaak Maa kan Afrikaa kun walumaagalatti meeshaalee qorannoo miiliyoona 1.1, haguugguu fuulaa miiliyoona jahaa fi huccuu ittisaa ogeeyyii fayyaa 60,000 ta'a. Booda kana Afrikaa keessatti lakkoofsi dhukkubsattoota koronaavaayirasii dabalus ardii kaan waliin yeroo walbira qabamu ammallee xiqqaadha. Biyyoonni Afrikaa hedduu sababa dhukkuba koronaavaayirasii weerara jedhame kanaan barnoota cufuu, imala dhorkuufi kanneen labsii yeroo muddamaa labsanillee ni jiru. Sirni fayyaa ardii Afrikaa cimaa waan hin taanef biyyaaleen deeggarsa faayinaansiifi meeshaalee akka barbaadan amanama.


Keeniyaan qalma harree dhorkite

Ministeerri Qonnaa Keeniyaa harree qaluun dhorkaa akka ta'eefi manneen qalii harree biyyattii keessa jiran hunduu akka cufamuu qaban beeksise. Tarkaanfiin ministeerri qonnaa Keeniyaa fudhate kun fedhii gabaa foon harree Chaayinaaf dhiyeessuu baayyee dabalaa dhufe guutuuf jecha horiin isaanii jalaa hatamaa jiraachuu qonnaan bultoonni hedduun dubbachuu isaaniin boodadha. Ministirri qonnaa biyyattii Piiter Muunyaa manneen qalii harree afur akka gara horii biroo kanneen akka sangaafi re'ootaa qaluutti ce'aniif yeroo ce'umsaa baatii tokko kenneeraaf. Akka ministeerichi jedhanitti abbootii qabeenyaa mana foonii warri ajaja kana hin fudhanne manneen isaanii akka jalaa cufamuuf jirullee akeekkachiifamaniiru. Wixata gareen qonnaan bultootaa waajira ministeera qonnaa Keeniyaa fuula duratti hiriira ba'uudhaan erga mormii isaanii dhageesifatanii ture ministircha kan kana beeksisan. Qonnaan bultoonni hiriira bahan kunneen akka jedhanitti sababii gabaan foon harree Chaayinaarraa dhufuun akka harroonni isaanii hedduun hatamaniif sababa ta'eera. Baadiyaa Keeniyaatti, harroonni/baattuun jiruu hawaasa baadiyyaatiif hedduu barbaachisoodha. Hawaasni baadiyaa Keeniyaa bishaaniifi qoraan, akkasumallee dhimmoota birootiif fe'achuufi deddiibisuuf geejjibni guddaan qaban harreedha. Biyyattii keessatti hawaasa biratti foon harree nyaachun garuu akka waan fokkuu ta'eetti ilaalama. Akka Neetiwoorkiin Dhimma Nageenya Beeyladootaa Afrikaa jedhutti erga namni foon harree akka nyaachuu danda'u seera-qabeessa ta'een booda gatiin harree tokkoo Keeniyaa keessatti harka afurii ol dabaleera. Dabaluun gatii harree kun kan fardootaa bara 2012 irraa kaasee dabale waliin dubbii hammeesseeraa jira. Dhaabbati Biruuk Afrikaa Bahaa jedhamuufi garee nageenya harrootaaf falmu tokko tilmaamutti guyyaa guyyaatti biyyattii keessatti yoo xiqqaate haroonni kuma tokko ta'an ni qalamu. Kun ammoo kan ta'uu danda'eef, fedhiin gabaa foon harree Chiiynarraa dhufu daran dabaluu isaarraa kan ka'een. Waggoota muraasa dura manneen foonii harree qalan abbootii qabeenyaa Chaayinaatiin Itoophiyaa keessatti Bishooftuufi Asallaatti banaman tarkaanfii mootummaan fudhateen akka cufaman gaazexaan 'Fortune' gabaasee ture. Akka gabaasa gaazexaa kanaatti manni foonii guyyaatti haroota 200 ol qalaa ture Bishooftuu mormii hawaasni gocha fokkuufi aadaa keenyaan waliif hin galle jechuun irratti ka'een ture kan cufame. Akka gabaasaaleen maddeen gara garaa agarsiisanitti foon harree biyya Veetinaamitti baayyee kan barbaadamu yoo ta'u gogaan harree ammoo qorichaa Chaayinaatti hedduu barbaadama.


Namootni Covid-19'n qabamanii gara Chaayinaa seenan yaaddoo ta'an

Guyyoota sadan darbaniif namni haaraan Chaayinaa keessatti Covid -19 kan hin qabamne ta'us, namootni  qabamanii gara Chaayinaa seenan yaaddoo ta'aniiru. Guyyoota muraasa dura bakki ka'uumsa dhibee amma addunyaa goolaa jiruu kan taate Chaayinaan nama biyyattii keessatti vaayirasichaan haaraa qabame osoo hin galmeessiin ooluun ishee oduu aaga jedhamee ture. Hanga jimaata darbeettis guyyoota sadiif milkaa'inuma kana galmeessiteetti. Haa ta'u malee, Jimaata darbe namootni vaayirasii kanaan qabaman kan biyyoota biroorraa dhufan 41 galmaahaniiru. Kun yaaddoo uumeera. Lakkoofsi namoota Covid-19 qabaman kan biyyoota garaa garaarraa dhufan lakkoofsi isaanii ammaa guutuu biyyattii 269 gaheera. Barattootaa fi ogeeyyii biyyoota Awurooppaa fi Ameerikaa turanitu vaayirasii kanaan faalamanii Chaayinaa seenaa jiru. Hanga ammaatti lammiileen biyyoota alaatii dhufan kun vaayirasicha lammiilee biyya jiranitti hin dabarsinee jetti Chaayinaan. Sodaadhuma kanaaf weerarri vaayirasii kanaa marroo lammataa akka hin kaane of eeggannoowwan jajjaboo gochaa jirti. • Filippiins guyyaa tokkotti namoota vaayirasii kanaan qabaman 77 galmeessiteetti. Kunis, lakkoofsa isa guddaa guyyattii galmaa'e ta'eera. Waliigalatti namootni 307 vaayirasichaan qabamaniiru. • Indooneezhiyaan hanga ammaatti namoota qabaman 450 mirkaneessiteetti, 38 ammoo du'aniiru. Magaalli guddoon biyyattii Jaakaartaan labsii yeroo balaa labsiteetti. • Indiyaatti hanga ammaa namootni 230 ta'an Covid-19'n qabamaniiru. Godaantotni hojii isaanii dhaaban kumootaan lakkaawaman gara qe'ee isaanii baadiyyaatti deebi'uu isaanii hordofee vaayirasichi namoota hedduu faaluu mala sodaan jedhu jira. • Kooriyaan Kibbaa guyyoota 15'f namootni akka waliitti hin deddeemne dhorkiteetti. Guyyaa har'aa qofa namootni haaraan 147 qabamuun mirkanaa'eera. Dhuma ji'a darbeetti guyyaatti namootni 909 ta'an vaayirasichaan qabamanii turan. • Baankookitti lafti gabaa hundi yoo cufamu, Singaapoor hanga ammaatti du'a namoota lamaa gabaafteetti.


Namni yeroo jalqabaaf koronaavaayirasiin qabame 'Patient zero' eenyu? kana baruun maaliif fayyada?

Aanga'oonni Chaayinaa fi ogeeyyiin biyyattii madda dhibee koronaavaayirasii(Covid-19)  fi nama jalqaba dhibee kanaan qabame adamsuu irratti xiyyeeffataniiru. ''Patient zero'' jechuun nama yeroo jalqabaaf dhibee haaraa mul'ateen qabame jechuudha. Dhibee tasa mudatee akkaan adunyaarra faca'e kan akka Covid-19 kanaan nama yeroo jalqabaaf qabame baruun dhibeen kun akkamiin akka mudate, yoom akka mudatee fi maalirraa akka jalqabe hubachuuf fayyada. Garuu nama yeroo jalqabaaf koronaavaayirasiin qabame baruun rakkoo guddaa ta'eera. Aanga'oonni Chaayinaa koronaavaayirasiin yeroo jalqabaaf kan mul'ate Muddee darbe gaafa bultii 31 ta'uu himan. Guyyaa sanarraa eegalee ka'umsi vaayirasichaa gabaa nyaataa guddicha magaalaa Wuhaan keessatti argamu Huanan kan foon bineensota bishaan keessa galanii fi bineensota biroo itti gurguramuu waliin walqabsiifame. Magaalaa Wuhaan bakka vaayirasiin kun itti mul'achuu eegaleedha. Namoota Chaayinaa keessatti koronaavaayirasiin qabaman 75,000 keessaa harki 82 Wuhaan keessatti argamu, akka ragaa Yuunivarsitii John Hopkins'tti. Qorannoon barruu 'Lancet Medical Journal' jedhamurratti maxxanfame garuu namni jalqaba dhibee Covid-19'n qabame kan barame Muddee 1,2019 ta'uu ibse, namni qabame sunis giddu gala gabaa magaalaa Wuhaan keessatti argamu Huanan waliin tuttuqqii akka hin qabne ibse qorannoon kun. Doktarri gameessi Hospitaala Wuhaan kan qorannoo gaggeeffame keessatti hirmaatan  Wu Wenjuan BBC tajaajila Afaan Chaayinaatti akka himanitti namn jalqaba qabame sun nama jaare, kan dhibee waa irraanfachuutiin dhibamanii turaniidha jedhan. "Namni dhibame sun gabaa nyaataa sanarraa fermaataa afur fagaatee jiraata. Waan dhukkubsatuuf gabaa ba'eeyyuu hin beeku.'' jedhan. Akka doktarri kun jedhanitti guyyoota itti aanan keessattis namoota sadirratti mallattoon dhibee Covid-19 mul'ateera, kanneen keessaa lama ammoo namoota gara giddu gabaa sana deeman miti. Qorannaa kan biraadhaan ammoo jalqaba wayita dhibechi haala ammaa kanaan hin tatamsa'in dura namoota dhibamanii hospitaala seenan 41 keessaa 27 giddu gala gabaa sana namoota deemaniidha. Kanaafuu yaadi qorannaa (hypotesis) kan koronaavaayirasiin osoo namaa-namatti daddarbuu hin eegalin dura bineensotarraa namatti darbe jedhu gara dhugaatti madaaleera, akka Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti.


Sababii koronaavaayirasiin jeettiin dhuunfaa baay'inaan barbaadamaa jira

Dhaabbileen jeettii dhuunfaa kireessan sababii koronaavaayirasiitiin wal qabatee lakkoofsi namoota dhuunfaan xiyyaara kireeffachuuf gaafatanii dabaluu himan. Sababii balaliinsi Chaayinaa keessaa bahuufi galuu dhaabbateen imaltoonni muraasni biyyattii keessa akka turan taasifamaniiru. Gatiin isaa jabaa ta'ulleen soorayyiin ammoo dhunfaadhaan jettii kireeffatanii balalii'uuf gaafataa jiru. Haa ta'u malee dhaabbilee jeetti dhiyeessan ammoo gaaffii dhiyaataa jiru sababii dhorkaa imalaafi hirna xiyyaaraa akkasumas hojjattootaan guutuu hindandeenye. Dhaabbanni Daladla Jeettiiwwani kan bu'urasaa biyya Awustiraaliyaa taasifate tokko akka himeetti gaaffiin dhiyaataa jiru baayyee ta'ulleen hanqina xiyyaaraafi hojjattootaan kan ka'e baayyeessaa kessummeessu hindandeenye. ''Baayyeen xiyyaaraa fi hojjattoota isaanii gara Chaayinaatti ergu hinbarbaadan. Soodaa nageenya hojjattootaa akkuma jiruutti ta'ee, erga Chaayinaa galanii booda torbaan lamaaf qofaa turuu waan qabaataniif hojii omaa waan hinhojjanneef erguu diduu.'' Dhaabbanni Jeettii Singaapooriitti bu'ureeffate tokkoos akka jedheetti, baatii darbee keessaa fedheen parsantaa 80-90 dabaleera. ''Namoonni baayyeen waggaa haaraa Chaayinaatiif kan bahan yoo ta'u, ammoo garuu deebii'uuf rakkataa jiru. Baayyeenis gara Beejiingi, Shangaa'iifi Hongi Koongiitti deebii'uu barbaadu,'' jedheera Hojii gaggeessaan Jettii Ashiyaa Longaan Raavishkaansaar. ''Nuti garuu eessa essatti balali'uu akka qabnurratti baayyee daangeeffamne jirra. Maalaqni gaafatan akkuma jiruutti ta'ee daandiiwwan qilleensaa xiyyaarota saanii akka kireeffanuuf nuuf hin hayyaman,'' jedheera. Imaltoonni kuun ammoo Chaayinaa keessaa bahuuf barbaadu. Maamilli motummaa tokko Ameerikaa Kibbaa irraa jeettii dhunfaatiin balalii'uuf gaafateera. Kanaanis '' imaltoota dhibbaan lakka'amaniif Wuhaan irraa balaliinsa sa'aatii afurii akka kennamuuf gaafatan,'' jedha. Dhaabbanni UK'tti bu;ureeffate tokko akka jedheettis, namoota dhuunfaafi imaltoota garee irraa gaaffii hedduun dhiyaateefiira. Jeettii xiqqoonni namoota lamaa hanga afurii baattuu sa'aatiidhaan hanga doolaara 2,400 akka gaafatu dhaabbanni jeettii Daldala Paramount jedhmu beeksise. Jettii guddaan ammoo namoota sadeeti hanga 10 kan qabatu yoo ta'u, sa'aatiin dolaara 6,000 kanfalchiisa.


Hoong Koong jiraattotaaaf qarshii 39,000 kennuuf

Hoong Koong baasii gargaaruufi rakkoo faayinaansii jiraattootaa salphisuuf qarshii harkattii kennuuf jette. Qondaaltonni mootummaa diinagdeen magaalattii waggaa tokkoo as wal'aansoo keessa waan seeneef baasii jiraattoota dandamachiisuuf kan kennamudha jedhan. Maallaqni 39,000 bara bajataa kanarraa ramadamu jiraattoota miiliyoona torba umriin isaanii 18 darbe ni qaqqaba. Sababii hokkora siyaasaa ji'oota danuuf adeemaa tureefi dhiyeenya kana immoo dhiibbaa koroonaavaayirasiin diinagdeen biyya kanaa miidhameera. Magaalattii keessatti namoonni vaayirasii koroonaan qabaman 81 kan argaman yoo tahu kanneen keessaa lama lubbuun isaanii darbeera. Itti gaafatamaan Faayinaansii magaalattii Pool Chaan, '' diingdeen Hoong Koong rakkina keessa waan galeef, dhimmicha xiyyeefannoon ergan ilaalee booda jiraattota umriin isaanii waggaa 18 darbeef qarshii 39,000 hiruu yaade. Kunimmoo baasii fooyyessuu fi rakkoo faayinaansii isaanii salphisuuf kan yaadame dha,'' jedhan. Qarshiin jiraattootaaf harkatti kennamu kun qaam qarshii doolaara Hoong Koong 120 diinagdee biyyattii yeroo mormii fi vaayirasii koronaan miidhame dandamachiisuu kan ramadame dha. Qondaaltonni akka jedhaniitti kiraa manaa fi gibirri mindaafi qabeenyarraa fudhatame ni deebi'a. Hanqinni baajatni bara 2021tti doolaara biiliyoona 18tiin ol dabala jedhameetu eegama. Kuni naannoo kanaaf isa guddaa dha. Hoong Koong kana dura seektaroota sababii weerara vaayirasii koroonaatiin miidhaman kanneen akka reestoraantii fi dhaabota geejibaa bayyanachiisuuf qarshii kennaa turte. Daangaa Hoong Koong kana keessatti sababa mormii siyaasaaf baatii heedduuf hokkorri tureera. Wal dhabdee rogeessotaaf poolisii gidduu uumamuun dhukaasni banamaa ture. Koroonaavaayirasiin torban darban keessatti uumama sochii uummanni addabaabaayitti qabu akka hir'isu taasiseera. Wiirtuu daldalaa kan turte magaalaan kun waraana Chaayinaa fi Ameerikaa gidduutti adeemu keessaa of baasuun daldala ishee qabbaneessaa jirti.


Koronaavaayirasii: Xaaliyaaniin biyyashee guutummaatti cufatte

Lammileen miiliyoona 60 ta'an marti akka magaalaafi qe'ee isaanii keessaa akka hin baane, imallii fi namoonni akka walitti hin qabamne Xaaliyaaniin guutummaa biyyattiitti labsii yeroo muddamaa labsuun dhorkite. Guutummaa biyyattiitti akka namoonni walitti hin qabamneef jecha ispoortii, cidha, sirna awwaalchaafi qophileen aadaafi amantaa dhorkamaniiru. Wiixata kana Ministirri Muummee Juuseeppe kontiree namootni mana isaani keessa akka turaniifi imaloota barbaachisoo ta'aniif eeyyama akka gaafataniif ajaja dabarsaniiru. Dabalataniis, "guutummaan xaaliyaanii zoonii eegamtu ni taati" jedhaniiru. Xaaliyaanii keessatti lakkoofsi namoota vaayirasichaan du'anii 366 irraa Wiixata 463 gaheera. Ammatti vaayirasiin kun bulchiinsota biyyatti 20n keessatti mul'ateera. Tatamsa'inni Koronaavaayirasii amma yaaddoo addunyaa ta'eera. Israa'eel namni biyyaa ishee galu martii ofiin guyyooti 14f addaa of baase akka taa'u murteessitetti. Biyyoonni hedduun diinagdeen isaanii baayyee miidhamaa jira. Chaayinaan 'warshaa addunyaa' jedhamuun beekamtullee sababa Koronaavaayirasii kanaan gidiraa argaa jirti. Lammiileen Chaayinaa kutaa bulchiinsaa Huubee lakkoofsaan hanga baay'ina ummataa UK ta'an akka manaa bahanii hin galle itti cufamee jira. Lammileen miiliyoona 60 ta'an kutaa sana keessa jiraatan yeroo hojii dhiisanii taa'an kufaatii diinagdee guddaa Chaayinaa irratti akka fidu beekamaadha. Koronaavaayirasii ilaalchisee wantota haaraa maaltu jiru? Tibba kana ammoo Chaayinaa keessatti hoteelli namoonni koronaavaayirasiitiin qabaman keessatti wallaanaman jigee namoonni 10 du'anii 28 ammallee babaadamaa jiru. Namoonni hoteelichi irratti jige walumagalatti 70 ture. Abbaan qabeenyaa hoteelichaa to'annaa poolisii jala ooleera.


'Naannoo Somaalee iddoo boba'aan ba'utti dhibeen fayyaa hin beekamne mudachaa jira'

Naannoo Somaalee bakka dhaabbanni Chaayinaa tokko boba'aa baasaa jiru namoonni jiraatan dhibee fayyaa maalummaan isaa hin beekamneef saaxilamaa jiraachuu gaazexaan Ze Gaardiyaan jedhamu guyyoota muraasa dura gabaaseera. Godina Qoraaheriitti bakkawwan Shilaaboofi Dabaa Wayin jedhamanitti rakkoon fayyaa kun akka argame ibsameera. Dhibeen waliin isaa hanga ammaa hin beekamiin jiru kun bal'inaan tattamsa'eera bakka jedhamu Daboo Wayin bakka jedhamutti dhalatee kan guddate Ahimad Mohaammed, dhibeen kun waggoota ja'a duraa jalqabee mul'achuu akka jalqabe hima. "Namni tokko torban guutuuf dhukkubsachuu danda'a. Iji isaa keelloo ta'a. Guyyoota muraasaan booda yeroo gara hospitaalaa deemu Kaanseriin qabateera ykn maal akka dhukkubsatu hin beekamu jedhamuu danda'a," jechuun haalli jiru hangam akka yaaddoo itti ta'u dubbata namni ganna 27 kun. A L I bara 1997 dargaggoonni 14 ji'oota shan keessatti du'uu isaanii nan yaadadha kan jedhu Ahimad, umuriin namoota du'aniis waggaa 14 hanga 20 akka ta'an dubbata. Ahimad akka jedhutti, namni dhukkuba kanaan qabame yeroo rafee hirribaa ka'u gurri isaa duudee ka'uu danda'a. Hanga kanaatti baayyee yaaddessaadha jedha. "Maanguddoonni 25 ol ta'an Kaanseriidhaan du'aniiru. Eessumni koo hospitaalota Jigjigaafi Finfinneetti argamanitti wal'aanamaa jira. Hakiimonni hin fayyu waan jedhaniif gara Daboo Wayiniitti deebiyeera," jechuun rakkoo fayyaa maatii isaarra ga'e ibsa. Hospitaala yeroo deemanis dhukkubichi maal akka ta'e akka hin beekamnedha kan nutti himamu jedha dargaggoon kun. "Obboleettiin koo angafti daa'ima harkaafi miila hin qabneefi dubbachuu hin dandeenye deesse. Ishee qofaa osoo hin taane, naannoo kanatti wantonni kana fakkaatan hedduun naannoo kanatti uumamaniiru. Obboleessi koo quxisuun ji'oota shanan darbaniif dhukkubsatee ture. Kaleen isaa miidhameera waan ta'eef wal'aansaaf gara Hindii geessuuf yaadaa jiru," jedha. Yeroo pirezedaantiin naannoo Somaalee duraanii Abdii Mohaammed Umar [Abdii Illee] aangoorra ture mootummaa naannoottis ta'e kan federaalaatti komii qaban kamiyyu dhiyeeffachuun hin danda'amu ture kan jedhu jiraataan kun, namni waa'ee mirga isaa gaafatu akka hidhamaa ture yaadata. "Bakka boba'aan bahaa jiru kana dhaabbanni Chaayinaafi lotoonni Itoophiyaa hanga iddoo murtaa'e darbanii akka deemuun hin danda'amu jedhaniiru. Bakka daangeffame sana namni darbe ajjeefamuullee ni danda'a," jedha Ahimad. Rakkoon isaanii kun hin hiikamiin turuu qofaa osoo hin taane osoo hin dubbatiinillee waggoonni dheeraan darbuu isaa dubbata. "Amma erga Musxafaan aangoo qabatee waa'ee rakkoo kanaa dubbachuu dandeenyullee deebiin tokkollee nuuf hin kennamne. Kampaanichi yeroo lafti gogaa waan akka biyyoo ykn akka shukkaaraa baasee dhangalaasa. Yeroo bokkaan roobu ammoo wanti adii kun lolaatiin bishaan lagaatti dabalama. Namoonni ammoo yeroo bishaan kana waraabanii dhugan dhukkubichi isaan qabata. Jaarsoliin naannoo Somaalee waa'ee dhukkuba kanaa pirezedaantii Somaalee bira deemanii itti himanii turan. deebii tokkollee hin arganne," jechuun komii qabu dubbata. Jirattuun naannoo rakkoon kun itti uumame kan taate Fardoosaa Abdullaahiis waanuma walfakkaatu BBC'tti dubbatte. Fardoosaan dubartii ganna 36 yoo taatu haadha ijoollee torbaati. "Dhikkubichi baayyee nu miidhaa jira; ijoolleefi dargaggotaallee ni miidha. Namni dhukkubichaan qabame qaamni isaa ni guba, fuula dhidhiitessa, batalumattis lubbuun darba. Hiriyyaan kee kaleessa si waliin ture ykn hollaan kee ar'a dhukkubsachuu danda'a. Sababii dhukkuba kanaatiin namoonni arguu dadhabaniifi rakkoon fayyaa sammuu isaan mudate jiru," jetti. Maatii ishee ta'uu baatus firoonni ishee dhukkubsatan akka jiran dubbatti Fardoosaan. Akka isheen jettutti namni dhukkuba kanaan qabame carraan lubbuun hafuu isaa xiqqaadha. Namni dhibee kanaan lubbuun darbe lakkoofsa isaa himuun na rakkisa kan jettu Fardoosaan dhibeen fayyaa kun dhaabbata boba'aa baasu waliin kan walqabate ta'uu akka malu BBC'tti himteetti. Dhimma kana waliin walqabsiifne Itti-gaafatamaan Biiroo Fayyaa naannoo Somaalee Dr. Yusuuf Mohaammed, hanga ammaatti sababa dhaabbata boba'aa baasuun walqabatee namni dhukkubsate ykn namni lubbuun isaa darbe jiraachuu odeeffannoo mirkanaa'aa akka hin qabne BBC'tt himan. Wanta kana qulqulleeffachuudhaafis mootummaa federaalaa waliin dubbachuudhaan namoota qaamota gara garaa keessaa baba'an gara naannoo sanaatti akka imalan Dr. Yusuuf eeraniiru. Kana waan ta'eef ogeessonni ergaman qorannoo taasisanii yoo dhufaniin alatti, ofii isaaniitiin wanti beekan akka hin jirre ibsaniiru. "Buufataaleen fayyaa, hospitaalotaafi aanaaleen naannoo kanatti argamanirraa yeroo yerootti gabaasni nu qaqqaba; haata'u malee wanti haaraan hanga ammaa naannichatti ta'e hin jiru," jedhu Dr. Yusuuf. Namoonni dhukkubsatanii gara dhaabbileen fayyaa deemanillee wanti kanaan dura turerraa adda ta'ee rakkoo fayyadha jedhame hin jiru jechuun BBC'ttif ibsameera. Sababii jireenyi hawaasaa jijjiiramaa dhufeef  dhukkuboonni akka busaa, TB, dhibee  sombaa biroo, kaanserii akkasumas hir'nni nyaataafi dhukkuboonni daddarboo yeroodhaa gara yerootti babal'achaa dhufuu isaanii kan eeran Dr. Yusuuf, kun garuu naannoo biraa irraa adda ta'ee kan ilaalamu miti jedhu. "Dhukkuboonni kunneen babal'achuun hojii boba'aa baasuu waliin walqabata kan jedhu adda baasanii beekuudhaaf gareen ogeessotaa gara sanatti imalu qorannoo erga gaggeessee dhufee kan baramu ta'a," jedhan. "Garuu ammoo kanaan dura bakkawwan sanatti wantonni kana fakkaatan mul'atanii hin beekan," jedhan. "Naannoo boba'aa baasan sanatti keemikaalonni fayyadaman ni jiru. Yoo xiqqaate Salfariik Asiidii ni fayyadamu. Jaarkaanii keemikaala kana ittiin deddeebisan fudhatanii namoonni ittiin bishaan waraabbatan ammoo jiru. Kun ammoo miidhaa fayyaa fidu ni qabaata. Naannoon sun kan dallaan itti ijaarame ta'ullee dhangala'aan achi keessaa bahu margaafi biqiltuuwwan ni balleessa, " jechuun ibsu aanga'aan kun. Sababii kanaafis wanta naanno sanatti uumamurraa kan ka'e horsiise bultoonni naannoo sanatti dhiyaatan miidhamtoota jechuunis ni ibsu. Ministeera Albuudaafi Inarjii federaalaatiin bakka akkasiitti of-eegannoon dursaa barbaachisu akka taasifamu hojjetamaa jiraatus, dhaabbileen boba'aa baasan ammoo of-eegannoo barbaachisu hojiirra oolchaa jiruu kan jedhuufi miidhaa qaqqabe jedhame beekuudhaaf kan danda'amu ammoo erga qorannoon gaggeeffamee booda ta'uu Dr. Yusuuf ni dubbatu. የ


Barattoonni Chaayinaa haala yaaddessaa keessa jirra jedhani MM xalayaa barreessan

Barattoonni Itoophiyaa magaalaa Wuhaan kan yeroo jalqabaatiif Koronaavaayirasiin keessatti mul'ate 'biyya keenyatti yaa deebinu' jechuudhaan Ministira Muummee Dr. Abiy Ahimadiif xalayaa barreessuu isaanii Pirezedaantiin barattootaa Zaaraa Abdulaahii BBCtti himte. Barattoonni Itoophiyaa Chaayinaa, Wuhaan jiran kun xalayaa 'biyya keenyatti nu deebisaa' jedhu Ministira Muummeen alattis  Ministeera Fayyaaf barreessaniiru. Barattoonni kunneen Imbaasii Itoophiyaa magaalaa guddoo Chaayinaa Beejingitti argamuttis biyya keenyatti nu deebisaa jechuun gaaffii dhiyeeffachuu isaanii torban darbe gabaasuun keenya ni yaadatama. Sababii weerara vaayirasichaatiinis mootummaan Chaayinaa gara magaalaa Wuhaanitti seenuus ta'e bahuun kan dhorke yommuu ta'u, barattoonniItoophiyaa kunneen garuu haalli ittiin gara biyyaatti deebiyan akka mijeeffamuuf qabu gaafataniiru. Waraqaa gaafannoo tokkoo tokkoo barattootaaf ramsamee tureen biyyatti deebiyuu akka barbaadan hubanneerra jette Pirezedaantiin barattootaa kun. Mootummaan Chaayinaa wantota barbaachisan dhiyeessaaf kan jiru ta'ullee barattoonni kunneen rakkoo qoor-qalbii hamaa keessa waan jiraniif ministira muummmichaatiif xalayaa barreessuuf dirqamaniiru jetti Zaaraan. Barattuun akka maqaan ishee hin eeramne kan barbaadduufi doktorummaa Yunvarsiitii Waajoongiti barachaa kan jiru akka jettutti yunvarsiitii keessa waan jiraattuuf nyaanni dhiyaachaaf jiraatullee baatii tokkoof kutaa tokko keessa karriifi foddaan cufamee "vaayirasichaan qabamemoo hin qabamne," kan jedhuun yaaddoo hamaa keessa akka jirtu BBC'tti himteetti. "Nyaata guyyaatti si'a sadii dhufu keessaa isa kamirraa vaayirasichi na qaba jedheen hedduu dhiphadha. Sababiin isaas vaayirasii waan ta'eef ijaan ilaalee irraa hin haxaawwadhu. Yeroon natti ho'ee foddaa banadhus nan sodaadha," jetti. Sababii rakkoo xiinsamuu weerarri vaayirasuu kun uumeen barattoonni hiriyyoota itti dhiyaatan waliin walii galuu dadhabuurra ga'an jiraachuu kan ibsitu Pirezedaantiin barattootaa Zaaraan, "barattoonni sadarkaa guyyaa abjuun weeraruurra ga'aniiru," jetti. Akka Zaraan jettutti rakkoon qoor-qalbii barattoonni tokko tokko irra jiran hanga sadarkaa wallaansa fayyaa isaan barbaachisuurra ga'eera waan ta'eef aanga'oota Yunivarsiitichaa dubbisuunillee dirqama nutti ta'eera. Barataan digirii waggaa tokkoffaa waan hiriyaa isaaa waliin mana tokko keessa jiraatu mudate yeroo ibsu rakkoon qoor-qalii isaanirra ga'e haalaan hammaataa ta'uu agarsiisa. "Wantan torban kana irratti arge hiriyyaa koo kanan waliin jiraataa ture natti fakkaachuu dideera. Wanti isaa hedduu waan na yaachiseef Yunivarsiitichaatti beeksifneerra," jedhe barataan kun. Keessumaa ammoo guyyoota afur dura barattuun Kaazaakistaan tokko ergavaayirasiitiin qabamuun ishee baramee ammoo barattoota hedduu akka yaaddesse barataan kun ni dubbata. Gamtaan barattootaa Wuhaan kun xalataa ministira muummeefi ministeera fayyaatiif kan erge dheengadda yommuu ta'u, xalayaan isaanii qaqqabuu isaa ammoo ministera fayyaa irraa mirkaneeffachuu Pirezedaantiin Gamtaa Barattootaa Zaaraan ibsiteetti. Kan ministira muummeetti ergames mirkaneeffannoon ergamuuf baatullee garuu akka qaqqabeeru karaa biraa hubachuu dubbatti. Xalayaafi gaaffii barattootaa ilaalchisee ministeera fayyaafi kan adda durummaatiin dhimma dhibee kanaa hordofaa jiru Inistitiyuutii Fayyaa Hawaasaa irraa deebii argachuuf yaalii BBCn taasise hin milkoofne. Erga weerarri vaayirasii kun uumameen booda barattoonni Itoophiyaa Chaayinaatti argaman gara biyya isaaniitti deebiyuuf irra deddeebiin mootummaa gaafatanis duraan dursinee qophii qabaachuun niurra jiraata jechuun deebiin kennamuu isaa gabaasuun keenya ni yaadatama. Ifatti beekamuu baatulleen deebiin mootummaatiin kenname bakka barattoota kana addatti tursiisuun danda'amu hin jiru kan jedhu akka ta'e Zaaraan ni ibsiti. Barattoonni kunneen mootummaan gara biyya isaaniitti isaan deebisee bakka addatti baasuun wallaansi kennamu keessa tursiisuus ta'e gaaffileen barbaachisan biroo isaanirra eegamu akka ba'achuuf qophii ta'uu isaaniillee xalayaa isaaniirratti ibsaniiru. Barattoonni kunneen BBC'tti akka himanitti wantota isaaniif barbaachisu akka guutamuuf jecha mootummaa irraa tokkoo tokkoo isaaniitiif Dolaarri 400 dheengadda kennameeraaf.


Sodaa koronaavaayirasiin Sa'udiin imala Makkaa fi Madiinaa dhorkite

Koronaavaayirasiin jalqaba Chaayinaatti dhalate amma addunyaarra faca'ee biyyoota addunyaa rifaasiseera, Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO) biyyoonni addunyaa ittisa vaayirasichaarratti akka cichan dhaameera. Akka Dhaabbati Fayyaa Addunyaa jedhutti yeroo jalqabaaf lakkoofsi namoota Chaayinaan alatti koronaavaayirasiin qabamanii baay'ina namoota Chaayinaa keessatti qabamanii caaleera. Biyyoonni Awurooppaa kanneen akka Ostiriyaa, Kirooshiyaa, Giriis, Noorway, fi Suwiizarlaand koronaavaayirasiin biyyasaanii keessatti mula'chuu ibsaniiru. Vaayirasichi Italii irraa akka gara biyyasaaniitti tatamsa'es ibsan. Sodaa tatamsa'ina koronaavaayiras irraa kan ka'e leenjiin waraanaa Ameerikaa fi Kooriyaan Kibbaa waggaa al tokko waliin taasisan yeroo biraatti darbeera. Loltoonni Kooriyaa Kibbaa hedduun akkasumas lammii Ameerikaa tokko vaayirasichaan qabamaniiru.


Uhuuruu Keeniyaataan Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa balalii gara Chaayinaatti taasisu akka dhaabu gaafatan

Pirezidaantiin Keeniyaa Uhuuruu Keeniyaataan daandiin Qilleensa Itoophiyaa balalii gara Chaayinaatti taasisu akka dhaabuuf gaafatan. Gaazexaan biyya Keeniyaa 'Daily Nation' jedhamu akka gabaasetti facaatii koroonaavaayirasiin gara biyyoota Afrikaatti taasisuumalu ittisuuf daandiin qilleensichaa balalii isaa dhaabuu qaba jechuuni Uhuuruu Keeniyaan kan gaafatan. Koroonaavaayirasiin gara biyyoota Eeshiyaa, Awurooppaa fi Ameerikaatti faca'aa jira. Pirezidaanti Uhuuruun akka jedhanitti facaatiin vaayirasichaa Afrikaaf yaaddoo guddaadha. keessumaa biyyoota akka Keeniyaa sirna to'annaa fayyaa dadhabaa qabaniif jedhan. Sodaan keenya akka biyyaatti Chaayinaan facaatii vaayirasichaa to'achuu hin dandeessu kan jedhu miti. Sodaan keenya inni guddaan biyyoota sirna to'annaa fayyaa dadhabaa qaban akka biyya keenyaa ilaalchiseeti jechuun soda isaanii ibsan Uhuuruu Keeniyaataan. Uhuuruun marii hayyootaa Ameerikaatti tibbana gaggeeffamaa jiru irrattidha dubbii kana kan taasisan. Pirezidaantichi kana kan dubbatan erga daandiin Qilleensa Itoophiyaa balalii isaa gara Chaayinaatti taasisu akka itti fufu ibseeti. Daandiin qilleensichaa Chaayinaa keessaa bakkeewwan gahumsa shank an qabu yoo tahu gara Shaangaay,Beejiingi, Guwaangizhu, Chenduu fi Hoongi Koongitti balali'a. Hojii Gaggeessaa Olaanaan Daandii Qilleensa Itoophiyaa Obbo Tawoldee G/Maarimaayam kaleessa ibsa FBC'f kennaniin Chaayinaatti balali'u dhaabuun dhukkubicha Itoophiyaatti akka hin dhufne ittisuu jechuu miti jedhan. Daandiin Qilleensa Itoophiyaa Chaayinaa Afrikaa waliin kan wal qunnamsiisu yoo ta'u torbanitti si'a 35 balali'a. Dabalataan Afrikaa keessaa Gaanaatti vaayirasii kanaan qabamuun namootni shakkaman lama adda bahuus himamaa jira. Qondaaltonni Fayyaa Gaanaa akka jedhanitti namoonni koroonaavaayirasiidhaan shakkaman magaalaa guddoo biyyattii Akiraa keessatti adda baafamanii hordofamaa jiru. Namoonni lameen kunneen Chaayinaa fi Arjantiinaarraa kan dhufan yoo ta'an garuu guyyaa adda addaatti Chaayinaarraa gara Gaanaa imalan. Namoonni kunneen jalqaba mana yaalaa dhuunfaa seenanii yaalamanii turan, achiis ba'uun Hospitaala magaalaa Akiraatti argamu kutaa wal'aansa hatattamaa seenuun hordofamaa jiru.


Wuhaan keessatti namoonni attamiin nyaata argatu?

Erga Kooroonaavaayirasiin mudachuun dhagahamee kaasee Wuhaan keessatti jiraattoonni wantoota murteessoo ta'an kan akka nyaataa argachuurratti rakkinaaf saaxilamaa jiru. Dhorkaa cimaan jiraattoota magaalaa kanaa miliyoona 11 ta'an irra kaa'amees, kaayyoonsaa tamsa'ina dhukkubichaa dhortkuuf ture. Kanaafuu suuqiiwwan xixiqqaa kaasee bakki wanti barbaadamu itti argatan rakkisaa ta'aa jira. Marsartiin biloog Chaayinaa 'We'bo' jedhamuus komii namoota hirrina nyaataaf saaxilamneera jedhaniin guuteera. Jiraataan Wuhaan tokkoos kuduuraa bitachuuf baayyee rakkataa jiraachu himuun, gatiin nyaatawwan gara biraa 'xiqqoo dabalu'  himeera. Kan biraa hafee nyaatni mataansaa balaa keessa darbuun kan dhiyeffamu ta'u himu. "Duraan torbaniitti yeroo baayyeen nyaata ajajadha ture. Garuu amma baayyee xiqqaadha, tarii torbaniitti al afur. Kunis namoota nyaata dhiyeessan waliin wal quunnamtii keenya xiqqeessuuf jechadha,'' jedha barataan Wuhaan tokko. Amma garuu dhaabbanni Chaayinaa nyaata dhiyeessu tokko rakkina kana salphiisuuf teknolojii tokko hojiirra oolchaa jira. Biyya Chaayinaatti dhaabbileen nyaata dhiyeessan haallan kan dabalan yoo ta'u isaan keessaayis tokko Meituan' dha. Dhaabbanni kunis maamiltoota milliyoona 440 fi konkolaachiftoota guyyaa kuma 700 ol qaba. Kanaafu amma walitti dhufeenya isaa kanaafi teknoloojiitti fayyadamuun jiraattoota Wuhaaniifi kanneen bulchiinsa Hubee keessatti argaman tibba rakkinaa kanatti gargaaruuf hojjataa jira. Dhaabbanni 'Meituan' kuni dhaabbatta intarneetii biyyattii guddicha, Tencent waliin ta'uun appii ittiin nyaanni dhiyaatu uumuun konkolaachiftoonnifi maamiltoonni qaamaan osoo wal hinargiin nyaanni akka dhiyaatuuf taasisaa jira. Appichis maamiltoonni nyaanni konkolaachiftootaan eessa akka isaaniin ka'amu barbaadan ergaa bakka itti barreessan qaba. Akkasumas yoo barbaachisaa ta'eeti ammoo maamiltoonni konkolaachiftootaaf bilbiluun bakka itti himu danda'u. Kanaan alattis dhaabbanni 'Meituan' kun guyyaatti nyaata 1,000 fi waan ittiin bilcheeffatan ho'aa hojjattoota fayyaa Wuhaab keessaatiif kan dhiyeessan. Magaalicha keessatti saanduqni baayyeen hospitaaloota keessatti kan tolfaman yoo ta'u, erga konkolaachiftoonni nyaaticha achi keessa kaa'uun qcufanii booda hojjattoonni hospitaalchaa ammoo dhaqanii koodiidhaan saaquun keessaa fudhatu. Guyyoota sadan darbaanii qofaattis dhaabbanni kun nyaata gara kuma shanii ta'u bilisaan hojjattoota Wuhaaniif dhiyeesseera. Dhaabbata Facebook, WeWork fi garee baankii dabalatee kubbaaniyoonni hedduun manaa hojjachuuf gaafataa jiru. Tarkaanfiin akkasii kunis appii akka amma nyaata dhiyeessuuf hojiirra oole kanaaf fedhii ol akka kaasuu mala. ' Appii haaraan amma  dhaabbanni nyaata dhiyeessu 'Meituan' kuni jalqaba Wuhaan keessatti hjiirra haa oolfamu malee, biyyattii guutuutti babalachuun amma magaalootii 184 keessatti hojiirra oluu eegalee jira. Appichi dhuma torban kanaatti guutuu Chaayinaatti hojiirra akka oolu taasuuf hojjataa jiraachu dhaabbanni kun himeera. Hojjattoonni hospitaalotaa namoota vaayirasiidhaan faalaman hedduu wallaanaa waan oolaniif isaaniif nyaata bilisaan dhiyeessuun lubbu baraaruudha. Wuhaan keessatti dhukkubsattoota wallaanuuf hospitaalli guyyoota saddeet keessatti ijaaramaa jira. Kanaafu hojjattoonni hospitaalaa Wuhaan keessaa dhukkubsattoota gargaaruuf sa'aatii dheeraa waan hojjataniifu bahanii nyaata barbaaddachuuf yeroo hinqaban. ''Haalawwwan amma jiraniin dhaabbileen fayyaafi jiddugalli To'annoofi Ittisa dhukkubaa (CDC) tarii meeshaalee bitachuun ofii isaaniif qopheeffachuun waan isaan barbaachisu nutti fakkaata,'' jedhu dubbi himaan dhaabbata Meituan Witiineey Yaan. Dhaabbanni guddaan biyyattii kunis hojjattota fayyaa Hubee keessaatiif dhiyeessitii nyaataan deeggarsa taasisuuf baasee paawundii miliyoon 22 ykn Yu'aanii miliyoon baaseera. Dorgomaa cimaan dhaabbata kanaa Alibaabaa ammoo hospitaaloota Wuhaan keessaatiif meeshaalee wallaansaa bituuf deeggarsa yu'aanii biliyoona lamaa taasiseera.


Koroonaavaayiras: Chaayinaan alatti dutii jalqabaa Filippiinsitti gabaafame

Chaayinaan alatti duutii jalqabaa Koroonaavaayisan muadate Filippiinsi keessatti mirkanaa'eera. Dhukkubsataan lammii Chaayinaa kan umuriin waggaa 40 ta'e erga Wuhaan kan bulchiinsa Hubee biyya Chaayinaa bakka weerarri vaayirasii kanaa yeroo jalqabaatiif itti mul'ate irraa dhufeedha kan amma du'uun gabaafame kun. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa akka jedheettis, namni kuni osoo gara Filippiinsi hindhufiin dura kan vaayirasiichaaf saaxilameedha. Hanga ammaattis namoonni 300 ol kan dhibee kanaan du'an yoo ta'u, baayyeen isaanis Wuhaan irraayi  jedhameera. Kanneen 14,000 ol ta'an ammoo vaayirasichaan faalamaniiru. Biyyoonni akka Ameerikaa, Awusitiraaliyaa fi kanneen biroos lammiilee Chaayinaarraa gara isaaniitti imalan kan dhorkaa jiran yoo ta'u, lammiilee isaanii Chaayinaarraa dhufan irratti ammoo qorannoo gaggeessaa jiru. Namni kunis dubartii umuriin ishee waggaa 38 taate waliin Wuhaan irraa karaa Hong Koongiin gara Filippiinsi dhaqusaanii Qajeelchii Fayyaa Filippiinsi beeksiisee. Dubartiin namicha du'e waliin turtees qoratamuun vaayirasiichi irratti argameera jedhame. Qondaaltoonni akka jedhaniitti, namni kuni hospitaala magaalaa guddittii biyyattii Maaniilaa keessatti ciisuun wallaanamaa erga tureen booda dhukkuba sombaa (pneumonia) cimaa ummatte. Raabindraa Abeyaasinghe, Filippiinsiitti bakka bu'aan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa hawaasni tasgabbiin akka turuuf waamicha taasisaniiru. "Kun Chaayinaan alatti du'a jalqabaati. Haa ta'u malee, waanti nuti hubachu qabnu mudannoon kunis kan biyya keessatti mudatee miti. Dhukkubsataan kunis bakka dhukkubni kun haalaan keessatti baballate irraa kan dhufeedha.'' Akka gaazeexaa biyyaatti 'Rappler' jedhamu tokkootti, dhukkubsatichi nagaafi fooyya'insa agarsiisaa ture garuu sa'aatii 24 keessatti haalli fayyaa isaa battalumaan geedaramuun du'aaf qaqqabe. "Wayita ammaattis Imbaasii Chaayinaa waliin ta'uun haaluma qabiinsa dhukkubichaa kan sadarkaa biyyaalessaa fi idil-addunyaatiin reeffi kabaja barbaachisu akka argatuuf hojjataa jirra,'' jedhani Barressaan Fayyaa biyyatti. Itti dabaluunis reeffi nama kanaa akka gubatuus himaniiru. Qajeelchi fayyaa namoota kana amma du'e waliin balaliinsa tokko irra turan barbaadee akka bakka turmaataa keessa taa'an gochuuf hojjataa jira. Tarii ammoo kan namoota kanneen waliin quunnamtii uumana nama tokkicha kan akka hojjataa hoteelaa qofa ta'u malas jedhameera. Dutii nama kanaas battaluma Filippiinsi imaltoota biyya biraa Chaayinaarraa gara biyyattii dhaqan dhorkuu himteetti dhagahame. Isaan dura garuu namoota Wuhaan bakka dhukkubichi itti eegale irraa imalan qofaatu dhorkamee ture. Aanga'oonni akka jedhaniitti, bulchiinsa Hubee keessatti dhuma Sanbataa kaleetti du'aatiin 45 kan biraa galamaa'eera. Kunis lakkoofssa namoota hanga ammaatti dhukkubichaan du'anii 304 qaqabsiiseera. Biyyatti guutuutti namoonni vaayirasichaan faalaman haaraan 2,590 galmeeffamaniiru. Haaluma kanaanis lammiileen biyyaatti 14,380 ta'an vaayirasichaan faalamusaanii TV biyyattii Komishinii Fayyaa Biyyaaleessaa waabeffachuun himeera. Tilmaamni Yunivarsitii Hongi Kongi garuu lakkoofsi kun kan aanga'ootaan jedhamee kanaan baayyee ol ta'u mala.  Magaalaa Wuhaan qofaarraa namoonni kuma 75 ta'an vaayirasichaan faalamu himu oggeessoonni.


Koroonaavaayiras: Chaayinaan sababa koroonaavaayirasiin aanga'oota hedduu hojiirraa kaaste

Chaayinaa keessatti lakkoofsi namoota koroonaavaayirasiin du'anii 1,000 caaleera, kanaan walqabatee bulchiinsa Hubei iddoo jalqaba koroonaavaayirasiin keessatti argametti qondaaltonni mootummaa fi miseensonni paartii hojiirraa ari'aman. Mootummaan biyyattii wayita tarkaanfii kana fudhatu akka sababaatti kan eere aanga'oonni kunneen tatamsa'ina vaayirasichaa qolachuu hin dandeenye kan jedhuudha. Barreessaan komishinii fayyaa bulchiinsa Hubei akkasumas dura taa'aan komishinichaa kanneen hojiirraa gaggeeffaman keessaati. Jarreen kunneen qondaaltota olaanoo mootummaa hanga yoonaa adabbiin isaan mudate keessaa warra jalqabaati. Daarektarri Itti Aanaan Fannoo Diimaa damee Hubei deggersa koroonaavaayirasiif ramadame seeraan hojiirra oolchuu waan dhabeef hojiirraa kaafameera. Kaleessa qofa namoonni 103 ta'an Hubei keessatti koroonaavaayirasiidhaan du'aniiru. Walumaa galatti Chaayinaa keessatti namoonni 1,016 vaayirasichaan du'aniiru. Garuu lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii harka 20n hir'ateera, kanaan dura 3,062 kan ture yeroo ammaa 2,478'tti bu'eera. Komishiniin Fayyaa Bulchiinsa Hubei kaleessa guyyaatti namoonni 2,097 vaayirasichaan akka qabaman mirkaneesse, dheengadda garuu namoota 2,618 ta'antu qabamuunsaanii himame. Lakkoofsi namoota qabamanii hir'atus kanneen qabamanii hospitaala jiran du'aa waan jiraniif mootummaan biyyattii aanga'oota dhimma kana keessa jiran hojiirra kaasuun tarkaanfii fudhachuu eegale. Akka barmaata mootummaa Chaayinaa fi paartii koministiitti aanga'aan yookiin miseensi tokko aangoorraa kaafame jechuun hojiirraa hari'ama jechuu miti. Namoonni amma tarkaanfiin irratti fudhatame sadarkaan hooggansaa fi sadarkaan hojii isaanii gadi haa bu'uyyuu malee guutummaatti hojiirraa hin gaggeeffamne. Biyyi koroonaavaayirasiin yeroo jalqabaaf Mudde darbe keessatti argame Chaayinaan vaayirasicha hatattamaan to'achuu dhabuusheetiin ni komatamti. Doktarri koroonaavaayirasii irratti dursee akeekkachiisa kenne kan boodarra du'ee argame aanga'oota Chaayinaarratti komii guddaa kaasiseera. Aanga'oonni mootummaa wayita doktarri Chaayinaa kun koroonaavaayirasii ilaalchisuun dursee akeekkachiisa kennu yaadasaa tuffatanii bira darban. Chaayinaa keessatti hanga ammaatti namoonni 42,200 caalan koroonaavaayirasiidhaan qabamuun mirkanaa'eera. Pirezidaantiin Chaayinaa Shii Jiin Piingi Wiixata kaleessaa(10,02,20) magaalaa Beejiingitti argamuun hojii tajaajila wal'aansa fayyaa namoota vaayirasichan qabamaniif godhamaa jiru daawwataniiru. Vaayirasicha to'achuuf tarkaanfiin cimaan fudhatamuu akka qabu kan eeran pirezidaantichi, ''garuu weerara dhibee kanaa akka irra aannu shakkii hin qabu'' jechuun dubbatan.


Kornaavaayiras: Hubeetti guyyaa tokkotti namoonni 242 du'an

Chaayinaa bulchiinsa Hubeetti Koroonaavaayirasiin guyyaa tokkotti namoonni 242 du'uun. Guyyaa tokkotti du'aatii isa guddaa hanga ammaatti galmaa'e ta'eera. Lakkoofsi namoota vaayirasii kanaan faalamaniifi lubbuu isaanii dhabanii dbalaa jira. Hanga ammaatti bulchiinsa Hubeetti namootni 14,840 vaayirasichaan faalamuun adda bahaniiru. Lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin akka biyyaatti lubbuu dhabanii 1.350 kan gahe too ta'u, kanneen vaayirasichaan qabamuun mirkanaa'e ammoo 60,000 ta'a. Dhaabbati Fayyaa Addunyaas dhibee yaaddessaa addunyaa jechuun labseera. Vaayirasiin sirna hargansuu namaa miidhu kan Chaayinaa keessatti jalqaba mul'ate kun amma biyyoota addunyaa hedduu qaqqabeera. Gaaffilee waa'ee vaayirasichaa irratti namoonni kaasan irratti Gareen Fayyaa BBC waan armaan gadii qindeesseera. Namni vaayirasichaan qabame harkarratti qufa'ee yoo waa qabate meeshaan sun faalameera jechuudha. Gama kanaan balballi fakkeenya gaariidha. Vaayirasiin kun wantootarra hagam akka turu beekamuu baatullee garuu sa'atiiwwan muraasa akka turuu danda'u ogeeyyiin ni himu. Yeroo hunda harka dhiqachuun facaatii vaayirasichaa hir'isuun ni danda'ama. Hanga yoonaatti waa'ee vaayirasichaa wantoonni hin beekamne hedduutu jiru. Tampireecharri waqtii waliin jijjiiramu facaatii vaayirasichaa keessatti ga'een qabu sirriitti hin beekamne. Vaayirasiiwwan qufaa fidan biroon haala qilleensaa hordofuun jijjiiramu, kan koronaavaayiras garuu wanti beekame hin jiru. Dhibeen sirna hargansuu giddu galeesaa miidhu kan koronaavaayiras waliin qaccee tokkorraa dhufan 'Mers' garuu haala qilleensarratti hundaa'a. Vaayirasiin 'Mers' waqtii ho'aa haalaan tatamsa'a. Nyaatni namni vaayirasicha qabu hojjete qulqullinaan hin qabamu taanaan vaayirasiin kun karaa nyaataa daddarbuu danda'a. Kanaafuu jarmiin akka hin daddarbineef nyaata dura harka keenya dhiqachuun dirqama. Namni tokko vaayirasichaan qabamee yoo irraa fayye dandeettiin dhibee kana ofirraa ittisuu bakkatti deebi'uuf yeroo fudhata. Namni tokko erga vaayirasichaan hubamee booda dandeettiin dhibee ofirraa ittisuu qaama isaa hagamiif akka turu hin beekamne. Koronaavaayirasii fi qufaan mallattoolee wal isaan fakkeessan hedduu qabu. Hanga qorannoon fayyaa taasifamutti adda baasuunillee rakkisaadha. Ho'inni qaamaa dabaluu fi qufa'uun mallattoolee koronaavaayiras keessaati. Qufaan ammoo mallattoolee akka maashaaleen bututuu fi ujummoon sirna hargansuu cufamuutiin beekama. Namni koronaavaayirasiin qaamasaa keessatti argame tokko ammoo afuura baafachuu fi gashachuuf hedduu rakkata. Uffannaan golgaa fuulaa hagam jijjiirama fida kan jedhurratti ragaa quubsaan hin jiru. Golgaa fuulaa godhachuun dura harka sirriitti dhiqachuun dirqama jedhu ogeeyyiin fayyaa. Hanga ammaatti karaan koronaavaayirasiin ittiin daddarbu kan xiyyeeffannaa barbaadu adda ba'ee hin beekamne. Yeroo ammaa garuu kan adda ba'an haxxiffuu fi qufaadha. Akka Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti koronaavaayirasiin nama qabee guyyaa lamaa hanga 10 osoo hin baramin  turuu danda'a. Eeyyeen. Namoonni mallattoon vaayirasichaa irratti argame hedduun yaalamanii fayyummaasaanii duraaniitti deebi'aa jiru. Namoota umuriin jaaran, akkasumas kanneen duraanuu dhibeewwan akka shukkaaraa yookiin kaansarii qabanii fi kanneen dandeettiin dhibee ofirraa ittisuu(immunity) isaanii durumaanuu hubameef garuu yaaddoo guddaadha. Ogeessi komishinii Fayyaa Chaayinaa keesa hojjetu tokko namni vaayirasichaan qabame erga yaalamee booda torban tokko keessatti fayyuu danda'a. Kun yaaddoo ta'uusaa kan ibsu ragaa qabatamaan hin jiru. Namni koronaavaayirasii qabu yoo meeshaa bitamu tokkorratti qufa'e yookiin irratti haxxiffate meeshaan sun vaayirasicha baatee dabarsuu danda'a. Vaayirasichi garuu yeroo dheeraaf kan turu miti. Kanaafuu meeshaan Chaayinaa keessatti vaayirasichaan faalameera jedhamee shakkame tokko wayita gara biyya itti fe'amuu ga'u irraa baduu danda'a. Eeyyee-lammiileen Chaayinaa hedduun belladoota waliin hariiroo cimaa uumanii waliin jiraatu. Koronaavayiras amnmoo bineensotarraa akka dhufetu himama. Qacceen koronaavaayiras kan duraan ture 'Sars' kan jedhamus Chaayinaa keesatti kan argame yoo ta'u maddi isaas simbirroo halkanii fi adurree bosonaati. Vaayirasiin jalqaba Kibba Chaayinaa iddoo nyaati bineensota bishaan keessa jiraatan irraa hojjetamee gurguramu keessatti mul'ate. Talaalliin gosoota koronaavaayiras ittisu hanga ammaatti hin argamne, qorattoonni garuu talaalliisaa argachuuf hojjechaa jiru. Vaayirasiin kun kanaan dura mul'atee hin beeku, kanaafuu doktaroonni talaalliisaa dura waa'ee vaayirasaayyuu hubachuurratti hojjechaa jiru. Waa'ee koronaavayiras irratti gaaffiin qabdan yoo jiraate nuuf barreessaa?


Koronaavaayiras hammam yaachisaadha?

Asiin dura saayinsiidhaan akka hin beekamne kan himame Koronaavaayiras Chaayinaa keessatti dhukkubbi sirna hargansuu qaqabsiisuun amma gara biyyoota biroottis ce'ee jira. Ji'a tokko dura magaalaa Chaayinaa Wuhaan keessatti kan mul'ate vaayirasiin kun, hamma ammaatti namoonni 170 ol vaayirasichaan du'aniiru. Aanga'oonni Fayyaa Chaayinaa hamma har'aatti namoonni 7,711 ta'an vaayirasichaan qabamusaanii mirkanneessu ibsaniiru. Akkasumas Itoophiyaattis namoonni vaayirasichaan qabamunsaanii shakkame afuur adda baafamuun himamuunsaa ni yaadatama. Ofii weerarra vaayirasii kana to'annachuun ni danda'ama moo rakkisaa ta'eetu tura laata? Aanga'oonni Chaayinaa akka ibsanitti dhukkubni biyyattii keessatti mul'ate vaayirasii Koronaa jedhamuu akka ta'e himaniiru. Asiin duraa namootarraan miidhaa geessu kan danda'an vaayirasii kana faana hidhata kan qabaniifi kan wal fakkaatan gosoonni vaayirasii jaha ni jiru; amma kan argame torbaffaa akka ta'e himameera. Dhukkubichi yeroo jalqabu ho'iinsi qaama ni dabala. Achiinis qofaa gogaa qaba. Torbaan booda immoo harganuun nama dadhabsiisuu isaatiin dhukkubsattoonni muraasni hospitaalaa keessatti wallaansa akka argatan gochuun ni danda'ama. Dhukkubni kun namoota afur keessatti yoo mul'ate nama tokko irratti haallisaa hammaachuu danda'a. Nama vaayirasichaan qabame irratti mallattoonni haxxifachuufi dhangala'aan funyaa keessaa bahu jiraachuu danda'a. Koronavaayirasiin mallattoolee sasalphoo qufaarraa jalqabee hamma du'aatti geessuu danda'a. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) dhukkubichi Chaayinaa keessatti yaachisaa akka ta'e ibsus akkuma Ebolaafi Qufaa Simbiraa yaaddoo fayyaa addunyaati jedhee ibsuuf hin murteessine. Hamma ammatti vaayirasichaan namoonni 170 du'anis lakkoofsa namoota vaayirasichaan qabamaniin wal bira qabamee yoo ilaalamu lakkoofsi namoota du'anii xiqqaadha. Dabalataanis namoonni vaayirasichaan qabaman kan hin galmoofne jiran beekuun rakkisaa ta'uusaatiini lakkoofsi dabaluu akka danda'u ni amanama. Yeroo adda addaatti vaayirasoonni haaraan ni mudata. Isaanis osoo hin beekamni gosa tokkorraa gara gosa birootti cee'uun gara namaatti dhufu. Yeroo ammaatti koronaavaayirasiin hedduminnaan magaalaa Chaayinaa Wuhaan jedhamtutti lafa gabaa gurgurtaa qurxummiitti keessaati argame. Vaayirasichi bineensota kamirraa dhufe? Vaayirasichi bineensota kamiin irraa akka dhufe osoo beekame vaayirasicha to'achuuf salphaa akka ta'u ogeeyyiin ni dubbatu. Bineensoonni bishaan keessa jiraatan vaayirasicha akka baatan beekameera. Gabaa gurgurtaa bineensota bishaan keessaatti garuu lukkuun, boftiifi kanneen biroo kan argaman yoo ta'u, isaanis carraan vaayirasicha baachuu danda'an akka jiru ni himama. Vaayirasichi maaliif Chaayinaa keessatti argame kan jedhurratti qorata kan jiru Prof Wulsihaawus, sababasaa yoo kaa'an iddoo lakkoofsi ummataa guddaataa ta'e keessatti bineensota vaayirasicha baatan keessatti waliin jiraachuurraa wal tutuqqii uumamurraa akka ta'e dubbatu. Dabalataanis "dhukkubicha Chaayinaa keessatti yookiin iddoo Chaayinaan jirtutti mul'achuunsaa nama hin dinku" jedhan qoratan kun. Jalqabarratti aanga'oonni Chaayinaa vaayirasichi namarraa namatti hin daddarbu jedhanis karaa kanaan namoonni qabaman argamaniiru. Dabalataanis vaayirasichi ofiisaatii kan badu akka hin taane himameera. Chaayinaa keessatti tatamsa'inna vaayirasichaa dhaabsisuuf tarkaanfii fudhatame magaalota vaayirasichi keessatti argame cufuu ture. Saayintistoonni Chaayinaa akka jedhanitti namoonni dhukkubichaan qabaman mallattoo mul'isuusaaniitiin dura vaayirasichi daddarbuu akka danda'u jedhu. Koolleejjii Emibeeriyaal keessatti barsiisaa kan ta'an prof Weendi Barkileey akka jedhanitti dhukkuboonni sombarratti mul'atan mallattoo homaa osoo hin agarsiisni namarra gara namaatti daddarbuu danda'a jedhu. Ta'us garuu sadarkaa amma jirutti weerara asiin dura addunyaarratti mul'atan sanneenitti yaachisaa ta'uu dhabuusaa ni himama. Dhaabbainni Fayyaa Biyyaalessaa Chaayinaa akka akeekkachiisetti dandeettiin vaayirasichaa to'achuuf taasisafamaaru irratti hojjatamaa jira. Ta'us garuu amala jijjiirraa vaayirasichaa waliin wal qabatee yaaddoon jiru ifa miti. Kanaafuu isa kana adda baasuuf saayintistoonni dhiheenyaan qorannoo taasisaaru. Haala amma jiruun vaayirasichi ofiisaatiin hin dhaabatu. Filannoon tokko jiru tarkaanfii aanga'oonni Chaayinaa fudhataa jiraniidha. Namoonni vaayirasichaan akka hin qabamneefis talaallii kennamu hin jiru. Filannoo jiru namoonni vaayirasichaan qabaman namoota fayyaa waliin akka wal hin qunnamne godhuudha. Kana jechuunis: Chaayinaatti saayintistoonni qoricha dhukkubstoota fayyisuu danda'a jedhanitti fayyadamaa jiru. Ta'us garuu sadarkaa yaaliirra kan jiran ta'uusaatiin qorichi farra vaayirasii lama (Looppinaavaayirasifi Riitoonaavaayirasi) kophaasaanii yookiin qorichoota biroo waliin fayyisuu danda'u jechuuf yeroo amma miti. Chaayinaan waan iddoo biraatti hin mul'anne gooteetti; magaalaa vaayirasichi itti mul'atte guutumatti cuftee jirti. Imala magaalota biroorrattis tarkaanfii fudhattetti. Ammas bakkeewwan namoonni baay'innaan itti argamaniifi daawwattootaan daawwataman cufaadha. Yeroo murtaa'eefis dallaan Chaayinaa akka hin daawwatamne dhoorkameera. Madda vaayirasichaa ta'uu danda'a kan jedhames bittaafi gurgurtaan bineensotaa akka hin taasifamneef dhoorkameera. Biyyoonni hedduun namoota Wuhaan irraa garas deeman irratti qorannoo geggessuusaanii itti fuufaniiru. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaas tatamsa'inni vaayirasichaa hamaa akka ta'uu danda'u akeekkachiiseera. Siingaapooriifi Hoong Koong imaltoota Wuhaan irraa dhufan irratti qorannoo jabaa geggessaaru; aanga'oonni UK fi Ameerikaas tarkaanfii wal fakkaataa fudhachuuf yaadaniiru. Yaaliiwwan kanaafi kanneen fakkaata fayya qabeessadha kan jedhaman dhimma gaaffii kaasuu kan biraati. Sababni isaas namni vaayirasichaan qabame mallattoo tokko malee torbee lamaaf turuu danda'a. "Ammarrti odeeffannoo harkaa qabun irratti hammam yaaddoo keessa akka jiru beekuuf baay'ee rakkisaadha." "Maddisaa maal akka ta'e hamma beeknutti haalli jiru rakkisaa akka ta'etti itti fuufa," jedhu Dr Gooldiing. Gama biraatiin qorataa kan ta'an prof Baal immoo akkas jedhan: "Dhalli namaa kamuu yoo vaayirasiin haaraa argamu isa yaachisuu qaba. Sababni isaas sadarkaa jalqabaa of irraa ittisuurra darbeera waan ta'eef." "Vaayirasichi al tokko qaama namaa keessa yoo gale achitti iddoosaaf mijatu qopheeffachuuf saffisaan wal hora waan ta'eef baay'ee hamaadha. "Vaayirasichi akka wal horuuf carraan kennamuufi hin qabu." Hamma ammatti qorichi dhukkuba kanaaf argame hinjiru. Gaaffilee kanneen deebisuuf hojiileen hojjatamaa jiran jiraatanis qorannoolee akka agarsiisanitti vaayirasii koronaa meers jedhamuuf talaallii jiru hojiilee kanneen salphisuu danda'a jedhamee abdatama.


Guyyaa tokkotti qofa namoonni 97 koroonaavaayirasiidhaan du'an

Guyyaa kaleessaa(Dilbata) qofa namoonni 97 ta'an koroonaavaayirasiidhaan du'aniiru, namoonni haga kanaa guyyaatti wayita du'an kun lakkoofsa isa guddaadha. Erga vaayirisichi mul'atee haga ammaatti Chaayinaa keessa qofatti lakkoofsi namoota du'anii 908 ga'eera, lakkoofsi namoota qabamaa jiranii garuu hir'ateera. Guutuu Chaayinaatti haga ammaatti namoonni 40,171 ta'an vaayirasii kanaan qabamaniiru, 187,518 kan ta'an ammoo adda baafamuun hordoffiin taasifamaafii jira. Dhaabbati Fayyaa addunyaa garee ogeeyyii fayyaa gara Chaayinaa erguun vaayirasii haaraa kanarratti qorannoo gaggeessaa jira. Ragaan mootummaa Chaayinaa akka mul'isutti haga ammaatti namoota vaayirasichaan dhibamanii hospitaala seenan keessaa 3,281 kan ta'an fayyanii hospitaalaa ba'aniiru. Hojjettoonni Chaayinaa bara haaraaf boqonnaarra turan kan silaa Amajjii 31 hojiitti deebi'uun irra ture, sababa tatamsa'ina vaayirasii kanaatiin haga yoonaa turaniiru. Wiixata har'aa(10,02,2020) garuu hojjettoonni miiliyoonaan lakkaa'amanhojiitti deebi'aniiru. Koroonaavaayirasiin lubbuu namaa galaafachuudhaan sars akka caale Dhaabbati Fayyaa Addunyaa beeksiseera. Bara 2003'tti dhibeen sirna hargansuu nama miidhu Sars(severe acute respiratory syndrome) biyyoota 20 ol keessatti bifa weeraraan dhalatee lubbuu namoota 774 galaafatee ture. Vaayirisicha jalqaba Chaayinaa, bulchiinsa Hubei, magaalaa Wuuhaan keessatti Muddee darbe mul'ate. Ergasii gara kutaalee Chaayinaa biroo fi biyyoota Addunyaatti wayita tatamsa'uu eegalu Dhaabbati Fayyaa Addunyaa Amajjii 30 wal'aansa fayyaa hatattamaa labse.


KoroonaaVaayiras: Hospitaala guyyoota keesssatti ijaaramu

Chaayinaan magaalaa Wuhaanitti namoota Vaayirasii Koroonaan faalaman yaaluuf hospitaala gargaaru guyyoota keessatti ijaartee xumuruuf. Hospitaalli Hoosheenshaan lafa iskuwweer meetira 25,000 ta'urratti kan ijaarane yoo ta'u Wiixata dhufu xumuramee hojii eegala. Amajjii 24 hojiin isaa yeroo eegalamu konkolaattootni ijaarsaa hedduun bakka gamoon kun itti ijaaramu qulqulleessaa turan. Aanga'oonni Fayyaa Chaayinaa haga ammaatti namootni 304 ta'an Vaayirasii kanarraa kan ka'e du'uu fi 14,000 kan ta'an faalamuu gabaasaniiru. namootni 100 ta'an ammoo biyyoota addunyaa 22 keessatti Vaayirasii kanaan qabamaniiru. Vaayirasiin kun bulchiinsa Wuuhaan kan namootni miiliyoona 11 ta'an keessa jiraatan keessatti jalqaba dhalate. Akka miidiyaan biyyoolessaa Chaayinaa gabaasetti hospitaalli Hoosheenshaan sireewwan dhukkubsattoota waldhaanuu 1,000 qaba. CCTV'n ijaarsa hospitaala kanaa kallattiin gabaasuun ajaa'iba kana uummatni akka taajjabu godheera. Chaayinaa keesattii qofa namootni miiliyoona 40 ta'an tamsaasa kallattii ijaarsa hospitaala Hoosheenshaan kana daawwaachuu barruun Global Times barreeseera. Suuraawwan adeemsa ijaarsaa kana mul'isan konkolaattotni ijaarsaa dinqisiifannaa argatanii hin beekne akka argatan sababa ta'eera. Kanneen simintoo bukeessan maqaa masoo ''Mootii Simiintoo'' jedhu  fi kaanis argataniiru. Hospitaalli Hoosheenshaan qaama hoospitaala Shi'ootaangishaan Beejiingitti bara 2003 weerara Vaayirasii Saars ittisuuf ijaarameeti. Hospitaalli Shi'ootaangishaan bara 2003'tti ijaarame kun xumuramuuf guyyoota torba qofa fudhate. Kanaanis rikoordii addunyaa ijaarsa hospitaala saffisaa cabseera. Aaanga'aan mootummaa Chaayinaa Yaanhoong Hu'ang ''Chaayinaan piroojektoota hiika addaa qaban akka kanaa dabalatee hojii saffisaan xumuruurrattimaqaa gaarii qabdii jedhaniiru. Akkuma Hospitaala Beejing hospitaalli haaraan kun gamoowwan dura ijaaramanii qophaahanii taa'ani irraas hojjetama. Ijaarsa kana yeroo gabaabaa keessatti xumuruuf injinaroonni kutaalee biyyattii keessa jiran wamaichi godhameeraafis jedhu aanga'oonni. ''Hojiin Injinariingii waan Chaayinaan ittiin jabduu jedhamtuudha. Gamoowwan dhedheeroo saffisaan ijaaruun maqaa gaarii qabdi. Kun biyyoota lixaaf tilmaamuuf rakkisaadha. Hojjechuun ni danda'ama.''


Koronaavaayiras: Itoophiyaan eeruuwwan koronaavaayiras 39 sakatta'uu himte

Faca'iinsa koronaavaayiras ilaalchisuun hanga ammaatti eeruwwan 39 Instiitiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaaf dhiyaatanii eeruwwan hundi sakkata'amuu isaanii direektarri olaanaa Institiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa Dr Eebbaa Abaata himan. Eeruuwwan kennaman 39 keessaa namootni 14 mallattoon kan irratti mul'atte waan ta'ef giddugala foo'iinsaa turanii qorannoon laaboraatoorii adeemsifamuu fi vaayirasicharraa bilisa ta'uu isaanii himaniiru. "Yeroo ammaatti namni Koronaavaayirasiin shakkamee buufata foo'insaa keessa jiru hin jiru" jedhan Dr Eebbaan. Sakkatta'iinsi ho'a qaamaa Buufata Xayyaaraa Idil addunyaa Boolee fi Buufata Xayyaaraa fi baaburaa Dirre Dhaawaatti taasifamu cimee itti fufuu isaa kan himan daayrektarichi Amajjii 14 hanga Guraandhala 02 bara 2012tti imaltoota 172,000 ol sakkatta'amuu isaanii himan. Yeroo ammaattis kutaalee biyyattii garaagaraatti buufataalee sakkatta'iinsaa 27 keessatti sakkatta'iinsi ho'a qaamaa adeemsifamaa jiraachuu dubbatan. Gama biraatin balaliistota xayyaaraa fi keessumeessitoota xayyaaraaf Kooroonaavaayiras ilaalchisee leenjii kennuuf maanuwaaliin qophaa'ee akkaataa qajeelfamni Dhaabbata Fayyaa Addunyaa jedhun leenjii kennuf qophii ta'uu isaanii himan. Kana malees golgaa afaanii fi funyaanii (mask) 21,000 ol dhaabbileef raabsamuu isaas dubbatan. Gama qorannoo shakkamtootaan "kanaan dura samuuda shakkamtootaa gara Afriikaa Kibbaatti erguun qorachiisaa kan ture yemmuu ta'u deeggarsa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa fi CDC Afriikaa irraa arganneen guyyaa sanbata xiqqaa irraa eegalee qorannicha biyyuma keessatti taasisaa jirra" jechuun Dr Eebbaa Abaata miidiyaaletti himan.


Lii Weenliyaang: Hakiimni waa'ee Koroonaavaayiras jalqaba dubbate dhukkubichaan du'e

Hakiimni lammii Chaayinaa waa'ee dhukkuba balaafamaa Koroonaavaayiras yeroo jalqabaaf akeekkachiisuu yaale du'aan boqochuusaa hospitaalli isa wal'aanaa ture beeksise. Lii Weenliyaang yeroo hospitaala Wuhaan keessatti hojjechaa ture dha kan vaayirasichaan qabame. Baatii Mudde keessa waa'eelota waa'ee vaayirasii balaafamaa kanaa himee ture. Poolisiin garuu  ''oduu sobaa'' akka dhaabu itti hime. Waa'ee du'a isaallee gabaasa wal-faallessutu bahaa ture. Amma garuu miidiyaa Piipils Deeyilii jedhamu Jimaata kaleessaa du'uu isaa himeera Vaayirasiin kun Chaayinaa keessatti namoota 636 yoo ajjeesu, 31,161 dhukkubichaan hubamaniiru. Lakkoofsi namoota du'anii warreen gaafa Kamisaa dabalatee 73 gaheera. Vaayirasichi infeekshinii sirna hargansuu irratti uumeetu, mallattoo ho'i qaamaa dabaluun qufaa gogaa waliin jalqaba. Namoonni dhukkubichaan qabaman irraa fayyuuf carraa guddaa qabu. Hakiimni ijaa Lii Weenliyaang siree hospitaalaa irra taa'etu marsariitii hawaasaa Chaayinaa Weeboo jedhamurratti dhimma kana dubbate. Dura dabarsee garuu hiriyyooti isaa of eeggannoo akka taasisan itti himeera. Namni ganna 34 kun namoota torba vaayirasii Saars-bara 2003 weerara guddaa ture fakkaatuun qaban argeeraa jedheetu ture. Guyyaa afur booda waajira nageenyaatti waamamee xalayaa oduu sobaa hawaasa jeeqe tamsaasteetta jedhu irratti akka mallatteessu itti himame. Inni namoota torba oduu sobaa tamsaasaa jiru jedhamanii qabaman keessaati booda garuu qondaalotni mootummaa dhiifama isa gaafataniiru. Hakiimiin kun marsariitii Weeboo irratti gaafa Amajjii 10 qufa'uu akka jalqabe himee, guyyaa lama booda ho'i qaama isaa daballaan hospitaala gale. Amajjii 30 Koroonaavaayiras akka qabu itti himame. Hakimichi du'uun isaa gaafa himamu miidiyaan hawaasummaa Chaayinaa irratti dheekkamsa guddaatu ture. Mootummaan naannoo Wuhaan  Dr Liidhaan dhiifama gaafachuu qaba. 'Bilisummaan yaada ofii ibsachuu kabajamuu qaba faa jechaa turan. Du'a hakiima kanaa irratti gabaasawwan wal faallessantu ture. Giloobaal Taayims, Piipils Deeyilii fi miidiyaaleen Chaayinaa biroo du'uusaa gaafa Kamisaa ganama gabaasaniitu ture. Miidiyaa hawaasaa Weeboo jedhamu irratti dheekkamsi uummataa guddaan jiraachuu Piipils Deeyiliin gabaase. Boodarra immoo hakiimichi wal'aansi oolaanaa onneen isaa oksijiinii akka raabsu kennamaafi akka jiru kan hime immoo Giloobaal Taayims dha. Lubbuudhaaan jira jedhanii miidiyaaleen hawaasaa akka gabaasan qondaaltonni mootummaa gidduu seenuu isaanii hakimoonnii fi gaazexeessitoonni maqaan isaan akka hin dhahamne fedhan BBC tti himaniiru. Dhumarratti garuu du'a hakiima kanaa miidiyaale kanneentu gabaase.


Koronaavaayirasii: Saayintistonni Awustiraaliyaa Chaayinaan alatti vaayirasii jalqabaa koronaavaayirasii fakkaatu guddisan

Saayintistonni Awustiraaliyaa Chaayinaan alatti koronaavaayirasii irra deebi'anii uumuudhaan kan jalqabaa ta'aniiru. Kun ammoo, "jijjiirama guddaa" jedhaniiru. Argannoon kunis abdii vaayirsaii kana yaaluun fayyisuun danda'ama jechuun Dhaabbata Fayyaa Addunyaa waliin ni hojjatu. Saayintistonni Chaayinaan vaayirasicha irra deebi'anii kan uuman yoo ta'u vaayirasii koronaa mataasaa miti. Vaayirasichi Chaayinaa keessatti hamma ammatti namoota 132 yoo ajjeesu namoonni 6,000 ta'an vaayirasichaan qabamaniiru. Biyyoota 16 keessatti namoonni 47 vaayirasichaan qabamaniiru. Chaayinaan alatti namni vaayirasii kanaan lubbuun darbe garuu hin jiru. Qorattoonni Awustiraaliyaa akka jedhanitti dhukkubsataarraa vaayirasii koronaa fakkaatu vaayirasii biroo guddisaniiru. "Taatee akkanaaf waggoota hedduuf waan karoorafanneef kan salphatti deebiisaa argachuu dandeenye," jedhan Dr Maayik Kaatan. Doktoroonni vaayirasiin koronaavaayirasii fakkaatu argame kun doktorootaan kan to'atamuufi "dhukkubsattoota yaaluuf" kan ooludha jedhan. Kunis qorannooo sadarkaa jalqabaarratti namoota mallattoo dhukkubichaa hin agarsiifnee keessatti vaayirasicha adda baasuu keessatti qooda fudhachuu danda'a. Qondaltonni Chaayinaa vaayirasichi sadarkaa laabiraatooriirrattillee daddarbuu danda'a jedhu. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa garuu osoo mallattoo hin agarsiisni daddarbuu danda'a kan jedhu ifa miti jedha. "Qorannoon aantiiboodii dhukkubsattoota keessatti suuraa guutuu vaayirasichi hammam akka tamsa'eefi wantoota biroo, humna ajjeessuusaa fa'a beekuu nu dandeesisa," jedhan Dr Maayik. "Dabalataanis tajaajillii bu'aa qabeessa akka ta'e beekuufis nu gargaara." Akka Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti turtiin kutaa laabiraatoorii guyyoota lamaa hamma 10 turuu danda'a. Yeroo dhihoo asitti Chaayinaa keessatti lakkofsi namoota vaayirasichaan qabamanii saffisaan dabaleera.


Vaayirasii Koronaa: Lakkoofsi namoota du'anii 106 gaheera

Chaayinaan namootni 106 ta'an vaayirasii haaraa Koroonaavaayiras jedhamuun du'aniiru jette. Akkasumas namoonni haaraa vaayirasichaan qabamanii harka lamaan dabaleera jette. Chaayinaa keessatti lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii gaafa Amajjii 27 2,835 irraa gara 4,515'tti ol guddateera. Biyyattiin tatamsa'ina vaayirasichaa to'achuuf jecha imalarratti to'annaashee cimsiteetti. Magaalaan Wuhaan iddoo vaayirasichi itti jalqabe ta'us vaayirasichi garuu gara magalaatota biyyattii birootiifi biyyoota birootti tatamsa'eera. Vaayirasiin Koronaa sirna hargansuurratti miidhaa kan geessisu yoo ta'u talaallii yookiin yaala hin qabu. Namoonni du'an hedduun namoota ga'eesota yookiin osoo vaayirasichaan hin qabamin dura rakkinna sirna hargansuu kan qabaniidha. Vaayirasiin haaraa Chaayinaatti argame Ameerikaattis mul'ate Guyyaa 6 keessatti hospitaalli akkamiin ijaaramaa? Vaayirasichi yeroo namoonni kabaja waggaa haaraatiif firootaniifi hiriyyootasaanii ilaaluu deemanitti mudate. Tatamsa'innaa kana to'achuuf jecha sagantaaleen kabaja waggaa haaraa yeroodhaaf akka hin kabajamne taasifamaniiru. Akkasumas guyyaan ayyaanaa guyyoota sadii hanga Dilbataa achi butameera. Gaafa Kibxataa bulchiinsa immigireeshinii biyyattii tatamsa'inni vaayirasichaa daangaa akka hin ceeneef jecha namoonni yeroodhaaf imala gara biyyoota birootti taasisan akka itti yaadan ibseera. Lakkosfa du'aa 106 galmaa'ee keessa 100 kan ta'n bulchiinsa Hubei keessattidha. Bulchiinsa Hubei keessatti namoonni vaayirasichaan qabaman 2,714 akka ta'an gabaafameera. Qondaltonni biyyatti yeroo manneen barnootaafi yuunivarsiitileen guutuu biyyattitti dabarfamus guyyaan murtaa'e hin jiru. Imalli magaalaa Wuhaan keessa gara bakka biraatti taasifamu dhoorkameera. Kantiibaan magaalattii garuu osoo imalli hin dhorkamin dura ayyaanaaf jecha magaalattii gad dhiisanii deemuusaanii ibsanaiiru. Chaayinaa keessatti magaaloonni gurguddoo tajaajila geejjiba hawaasummaa, taaksii fa'a dhoorkaniiru. Ameerikaan lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii baay'ee ta'uusaarraa kan ka'e imla gara Chaayinaa godhamu "akka itti yaadanii" fi imalli gara Hubei godhamu immoo akka dhorkamu taasisiuuf. Biyyatti hojjattoota embaasiifi lammiilee US magaalaa Wuhaan keessa jiraatan guyyoota dhufan keessatti baasuuf karoora qabdi. Biyyoonni biroo heddus imala gara Chaayinaa godhamurratti dhoorkuufi lammiileesaanii magaalaa Wuhaan keessaa baasuuf karoora qabu. Filippiinsi imaltoota Chaayinaatiif viizaa yeroo biyya gahii kennamu dhoorkuuf akka ta'e ibsiteetti. Akka gabaasa Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti (WHO) Chaayinaan alatti namoonni vaayirasichaan qabaman 47 akka ta'e ni mul'isa. Namni haaraa vaayirasichaan qabame Jarman naannoo Baavaariyaa keessattiifi Awurroppaa keessatti hamma ammatti namoota afur keessatti vaayirasichi mul'ateera. Hamma ammatti Chaayinaan alatti namni vaayirasii kanaan du'e hin jiru.


Chaayinaan appii namni koroonaavaayirasiif saaxilamaa tahuu adda baasu hojjette

Chaayinaan appii namoonni koroonaavaayirasiif saaxilamoo tahuusaanii mirkaneeessu hojjette. Appiin nama vaairasichaan qabamee dhiyootti jiru adda baasu kun, fayyadamtoota appiichaa namni vaayirasichaan qabame isaan bira taanaan itti agarsiisa. Namoonni dhukkubichaaf saaxilamoodha jedhaman manaa akka hin baaneefi buufata fayyaatti akka gabaasan gorfamu. Teeknooloojiin kun mootummaan Chaayinaa lammiileesaa hangam hordofaa akka jiru kan agarsiisudha jedhameera. Appichatti fayyadamuuf bilbila isaaniirra koodii galchuudhaan tajaajilicha argatu. Akkuma kaffaltii onlaayinii fi miidiyaa hawaasummaatti gargaaraman jechuudha. Takkaa lakkoofsa bilbilaa appicharratti galmeessifnaan, fayyadamtoonni maqaa fi lakkoofsa eenyummaa gaafatamu. Lakkoofsi bilbilaa galmaa'e tokko lakkoofsa bilbilaa sadii mirkaneeessuu danda'a. Appicha mootummaa, Korpooreshinii Teeknooloojii fi Elektirooniksii Chaayinaa, odeeffannoo fayyaa fi geejiba irraa argataniin deeggaramuun kan hojjetan. Mootummaan Chaayinaa nama dhukkubaaf saaxilu kan jedhe, kan ittisa vaarirasichaa hin fayyadamne, kan qabamuun mirkanaa'e, kan shakkamee fi mallattoo xiqqoollee agarsiisaa jiru. Namootni dhihoo vaayirasii waliitti dabarsuu danda'an Fakkeenyaaf namoonni nama vaayirasichaan qabamee teesuma tarree sadii keessa jiran akka namoota dhihoo vaayrasichaaf saaxilamanitti lakkaa'amu. Namoonni kaan dhiyeenyaan yoo saaxilamuu baatanillee saaxilamoodha.


Daandii xiyyaaraa Itoophiyaa: 'Balaliinsa addaan kutuun ulaagaa kamiinuu fudhatama hin qabu'

Balaliinsa Itoophiyaan gara Chaayinaatti taasistu wayita Chaayinaan rakkoo yeroo keessa seentee jirtu kanatti addaan kutuun sirrii akka hin taane Hoogganaa Olaanaan Daandii Qilleensaa Itoophiyaa Tawalde Gabramaariyaam ibsan. Akka Obbo Tawaldeen jedhanitti ,''Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa bara 1973 irraa eegalee gara Chaayinaatti balaliinsa taasisaa ture. Battala rakkoon yeroof isaan mudate kanatti balaliinsa gara santti taasifamau dhaabuun kan hamilee nama buusuu fi naamusa hojii keenyaafis gaarii miti'' jedhan. Inumaa yeroo kanatti uummata Chaayinaa bira dhaabbachuu barbaachisa malee imala garasitti taasifamu dhaabuun sirrii miti jedhan. Obbo Tawlden itti dabaluun Itoophiyaan balaliinsa gara Chaayinaa yoo dhaabde quunnamtiin qilleensarraa Chaayinaa fi Afriikaa gidduu hin jiraatu, gama Daandii Qilleensaa Itoophiyaatiin namni tarkaanfii akkanaa fudhachuu barbaadu tokkollee hin jiru jedhan. Chaayinaan hariiroo fooyyee qabu biyyoota Afriikaa waliin qabaachuusheerraan kan ka'e, ''Obboloonni keenya Afriikaa hundi Chaayinaa cinaa dhaabbachuu qabna'' jedhan. Biyyoonni addunyaa sodaa koroonaavaayiras irraa kan ka'e gara Chaayinaatti balaliinsa dhaabuusaanii hordofee Daandii Qilleensaa Itoophiyaas tarkaanfii walfakkaataa akka fudhatuuf dhiibbaan irratti taasifamaa ture. Haala kana keessatti ibsa kan kennan Obbo Tawalden yeroo ammaa kanatti dhibee tasa dhalate ofirraa qolachuuf of eeggannoo cimaa gochuu qabna malee balaliinsa dhaabuun furmaata hin ta'u jedhan. Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa gara Chaayinaatti balaliinsa taasisu dhaabullee karaa biyyoota akka Singaappor, Maaleezhiyaa fi biyyoota Awurooppaatiin imaltoota gara biyyaa fiduun garuu hin hafu jedhan. Tatamsa'ina koronaavaayirasii booda daandiiwwan qilleensaa balaliinsa gara Chaayinaatti taasisan dhaaban sababa mataasaanii qabu kan jedhan Obbo Tawalden,''Akka fakkeenyaatti Daandiin Qilleensaa Biriitish balaliinsa kan addaan kuteef rakkoon diinagdee waan isa mudateef'' jedhan. Haata'u malee Daandiin Qilleensaa Chaayinaa ammoo balaliinsa gara UK'tti taasisu addan hin kutne jedhan. ''Biyyoota Dhiha Afriikaa keessatti vaayirasiin iboolaa namoota 8,000 ajjeeseera, wayituma sanayyuu Itoophiyaan gara biyya iboolaan keessa ture Dimokiraatik Rippaabilik oof Koongootti balaliinsa hin dhaabne. '' Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa torbanitti balaliinsa 35 gara Chaayinaatti taasisuudhaan imaltoota hedduu gara biyyoota Afriikaatti fida.


Namni Koranaa vaayirasii qaba jedhamee shakkame tokko Keeniyaatti argame

Dhibeen  Koranaa vaayirasii jedhamu erga namoota dhibba tokkoo ol ta'an ajjeesee biyyoota addunyaatti tatamsa'aa jira jedhameen lammiin Keeniyaa tokko mallattoo dhibee kanaan shakkamee qofaatti adda baasuun qorannoon taasifamaaf jiraachuun ibsameera. Namni mallattoon dhibee Koranaa Vaayirasii waliin walfakkaatu irratti mul'ate jedhame kun  barnootaaf Chaayinaa turee akka deebiye himameera. Barataan kun akkuma Chaayinaa irraa deebiyeen mallattooleen dhukkuba Koranaa vaayirasii kanaa waan irratti mul'achuun akkuma beekameen gara hospitaala magaaloo guddoo Keeniyaa, Naayiroobii keessatti argamu geeffamuun namoota hospitaalicha keessatti wallaansa argataa jiranirraa adda baasuun hordoffiifi wallaansi taasifamaaf jira. Dubbi Himaan hospitaalichaa Izqeel Gikaamaabii BBC'tti  akka dubbatanitti shakkamaan kun kutaa bulchiinsa Chaayinaa kan taate Guwaanzyuu turee Kibxata har'aa Daandii Xiyaara Keeniyaatiin buufata xiyyaaraa idil-addunyaa Keeniyaataa akka seene ibseera. Buufata xiyyaarichaa keessatti mallattoon dhukkubichaan qabamuu isaa akka shakkamu taasisan yeroo irratti argamu hatattamaan gara hospitaalaa akka geeffamu taasifameera jedhan. Dhibee balaafamaa Koranaa vaayiras waliin walqabatee namni kanaan qabamuun shakkame Afrikaa keessatti yeroo argamu kun kan lamaffaadha. Keeniyaa keessatti garuu isa jalqabaati jedhameera. Dhimma kana irratti ministeerri fayyaa Keeniyaa ibsa ifa ta'e hin kennine.


Vaayirasii haaraa Chaayinaa: Vaayirasiin haaraa lubbuu ajjeesuu danda'u Chaayinaatti mul'ate Ameerikaa gahe

Vaayirasiin haaraa Chaayinaa namoota sagal ajjeese of jijjiiraa, kana caalaa tamsa'uu danda'a, jedhan qondaalotni fayyaa Chaayinaa. Tamsa'innasaa dhaabuufis tarkaanfii fudhataa jirti. Lafa Wuhaan jedhamutti namoota haaraa 440 bineelda seeraan ala galerraa vaayirasichaan qabamaniiru. Vaayirasichi gara naannolee Chaayinaa baayyee fi Ameerikaa, Taayilaandii fi Kooriyaa Kibbaatti tamsa'aafi babal'achaa jira. Qondaalonni Chaayinaa sadarkaa to'achuufi ittisuu hin dandeenyerra gahuu isaanii dubbatu. Kibxata darbe vaayrasichi namaa namatti darbuunsaa baramee ture. Ministirri itti aanaa Koomishinii Fayyaa Biyyaalessaa Lii Biin, vaayirasichi karaa sirna hargansuutiin darba jedhanii turan. Haa ta'u malee Chaayinaan ammayyuu maddi vaayirasichi maal akka tahe hin mirkaneessine. ''Karaan daddarba isaa ammayyuu sirriitti hin beeekamiin malee, of geggeddaraa akka babal'atuu fi weerara tahuu akka danda'u dubbataniru Liin. Akeekkachiisi kun kan kenname wayita lammiileen Chaayinaa kabaja waggaa haaraa isaaniif naannoodhaa naannootti deemaniidha. Namooti kumaatamaan lakkaa'aman immoo gara biyya alaatti imalaa jiru. Liin kabaji ayyaana kun, ''tamsa'inaa dabaluu fi to'achuufi rakkisaa ni taasisa,'' jedhaniiru. Ta'us tarkaanfii to'annoon dhukkubichaa ni fudhatama jedhaniiru. Lammiilee Wuhaa jiraattan,''iddoo namoonni baay'inaan argamanitti walitti qabamanitti hin argamiinaa,'' bineeldonnii fi lukkuun akka hin gurguramnes dhorkameera.


Maanchistar taphataa haaraa Chaayinaa irraa mallateessise sodaa koroonaavaayirasiin qofaa tursiise

Maanchister Yuunaayitid taphataa haaraa ji'a Amajjiitti Chaayinaa irraa mallattesise taphattoota kaanitti dabaluu sodaachuun qofaatti tursiise. Maanchister Yuunaayitid rakkoo sarara fuulduraa irratti qabu furuuf jecha taphataa sarara fuulduraa duraanii Waatfoordi Igaaloo kilaba Chaayinaa irraa mallattesisee ture. Taphataan internaashinaalaa Naayijeeriyaa Igaaloon Piriimerligii Ingiliz keessatti muuxannoo gaarii qaba jedhameeti Maanchisteriif kan mallatteesse. Haa tahu malee erga waliigaltee irra gahanii koroonaavaayirasiin Chaayinaa keessatti babal'achuun sodaa waan uumeef ammayyuu dirree shaakalaatti taphattoota kaan waliin osoo walitti hin makamiin akka turu aasisaniiru. Taphataan ganna 30 kilaba Chaayinaa Shaangaayi irraa ergisaan Maanchisteriif hanga xumura bara dorgommii kanaatti mallatteesse kun qofaatti gidduugala shaakala Teekwaandoo Biyyaalessaatti gahumsa qaamaaf hojjechaa jira. Erga UH galee guyyoota 11'f achumatti shaakala hojjechaa kan jiru yoo tahu tapha Maanchister Cheelsii waliin Wiixata dhufu gaggeessuuf ni qophaa'as jedhameera. Akkaataa gorsa ogeessotaan namootni Chaayinaa irraa UK galan qofaatti bakka adda bahetti  guyyoota 14'f tursiifamuu qabu. Chaayinaa keessatti qophaa'aa kan turan dorgommiiwwan hedduunis soda facaatii vaayirasii kana irraa kan ka'e haqamaniiru.


Kooroonaavaayiras fayyaa addunyaaf yaaddessaa jechuun DhFA labse

Vaayirasiin haaraa Kooroonaavaayirasii Chaayinaa keessatti ammas tamsa'aa kan jiru yoo ta'u, fayyaa addunyaaf yaaddessaadha jechuun Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa labsee jira. ''Sababni guddaan labsii kanaa waan Chaayinaa keessatti ta'aa jiru osoo hin taane, waan biyyoota biroo keessatti ta'aa jiruuni'' jechuun hogganaan Dhabbata Fayyaa Adunyaa Dr Teediroos Adhaanoom himaniiru. Yaaddoon kan jiru biyyoota eegumsa fayyaa laafaa qabaniifi. Gama biraatiin Ameerikaan lammiileen ishee gara Chaayinaatti akka hin imalle beeksiftee jirti. Warreen Chaayinaa jiran ammoo maloota imalaa daldalaatiin akka ba'an akeekkachiifte. Yoo xiqqaate namoonni 213 Chaayinaatti kan du'an yoo ta'u, 10,000 kan ta'an ammoo vaayirasichaan qabamaniiru jedhamee shakkama. Namoonni 98 biyyoota 18 biroo keessatti kan qabaman yoo ta'u, du'aatiin hin galmoofne. Baay'inni namoota kunneeniis Chaayinaa magaalaa Wuuhaan deemanii kan turanidha. Anga'oonni Chaayinaa tarkaanfii gurguddoo fudhataniif galata guddaa kan galchan Dr Teediroos, daldala Chaayinaa taasifamu hir'isuuf sababni hin jiru jedhaniiru. Biyyoonni muraasniifi dhaabbileen daldalaa muraasni daangaa cufuurraa hanga tajaajila dhaabuutti ga'anii jiru. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa labsii hatattamaa fayyaa kan labsu yeroo yaaddoon fayyaa guddaan addunyaa irratti mudatuufi tatamsa'inni dhukkuboota jiraatudha. Kana dura dhukkuboonni shan yaaddoo fayyaa addunyaa jedhamuun labsamanii turan: Vaayirasichi Tiibeet ga'eera jechuun, guutummaan Chaayinaatti tatamsa'eera jechuudha. Hanga yoonaatti namoota shakkaman keessaa 9,692 vaayirasichaan qabamuun mirkanaa'eera. Kutaan biyyattii Hubeeyi kan magaalaan Wuhaan keessatti argamtuufi vaayirasichi keessaa madde, du'aatii galmaa'an keessaa heddumminni achitti yoo ta'u, naannoon sanatti guutummaatti sochiin akka dhaabbatu taasifameera. Magaalaan sun guutummaatti kan ukkaamfamte yoo ta'u, tajaajila imalaa irratti tarkaanfiin gargaraa fudhatamee jira. Ummanni naannoo Hobeeyi hanga itti himamutti hojii isaanii mana ta'uun akka dalagan akeekkachiifamanii jiru. Dinagdeen Chaayinaa, inni guddichi sadarkaa lammaffaa addunyaa kanaa, sababa biyyoonni hedduun lammiileen isaanii garasitti akka hin imalle labsaa jiraniif, hubamaa jira.