Dargaggoon shamarree Hayimaanot Badhaadhaa ajjeesuun himatame hidhaan waggaa 21 itti murtaa'e

Manni murtii olaanaa Federaalaa Itoophiyaa shamarree Hayimaanot Badhaadhaa ajjeesuun dargaggoo  himatame, hidhaa cimaa waggaa 21'tin akka adabamu murteesseera. Waggaa tokkoo fi ji'oota torbaa oliif adeemsa himataa irra kan ture dhimma ajjeechaa shamarree kanaarratti, Manni murtii olaanaa Federaalaa dhaddachi Lidataa, dargaggoo Dagginat Warquu irratti murtee kana kan dabarse. Himatamaan kun qorannoo qorichaa HIV AIDS irratti gaggeessaa jira jechuun xalayaan Gaamoo Goofaa irraa kennameef akka sababa adabbii hir'isiisuf tokkotti akka ilaalameef manni murtii himeera. Shamarree Hayimaanot Badhaadhaa waggaa tokkoo fi ji'a saddeetiin dura mooraa Yunivarsiitii Finfinnee hospitaalaa Xiqur Ambassaa keessatti osoo kutaa laaboraatoorii keessatti qorannoorra jirtuu haala sukanneessaadhaan ajjeefamte. Manni murtiis ajjeechaa shamarree kanaa irratti ragaalee namaa fi sanadaa erga qulqulleessaa tureen booda, dargaggoon kuni yakkamaadha jechuun dhadhacha Amajjii 6, baara 2022 ooleen hidhaa waggaa 21'tin akka adabamu murteesse. Abbaan shamarree Hayimaanot Obbo Baadhaadha Fayyisaa murtee kennameen booda yaada BBC'f kennaniin, murtee kennametti akka hin gammadnee fi haqni micayyoo tiyyaa ammalleen hin argamne jedhan. "Jalqabarratti waraqaan waajjirri barnootaa Gaamoo Gofaa barreessef kan qoricha HIV AIDS guyyaa 14 keessatti fayyisu argate jedhee barreessef suni osoo qoratamee hin mirkanaa'in akka adabbii hir'isuutti qabameef. Namumti qoricha HIV argate biyya kana miti addunyaarrayyuu hin jiru. Kuni xalayaa sobaatu akka ragaatti qabaameef," jedhan. Gama biraatiin dargaggoo kallattiidhaan ajjeechaa raawwate kanaan alatti, kanneen gocha ajjeechaa kana keessatti shoora qaban biroo sirriitti qoratamee adda bahee haqni hin baaane jedhan Obbo Badhaadhaan. "Murtiin kenname murtii haqaatii miti. Dargaggeessi kuni Arbaamiinci irraa kallattiidhaan dhufee hospitaala kana kutaa laaboraatoorii seenee kan ajjeeche cancala yakkaa namootni biroo wajjin jiru. Namootni kana keessatti qooda bahan wanti adda bahe hin jiru," jedhan. Waggaa tokkoo fi ji'oota saddeet guyyaa guyyaadhaan Adaamaa irraa Finfinneetti deddeebi'uun haqni micayyoo tiyyaa akka argamuuf dhama'aa turulleen, dhumarratti murtiin kenname yakka raawwatameen kan wal hin madaallee fi haqa keenya kan hin mul'isnedhas jedhan. "Murtiin kuni haqa micayyoo tiyyaa hin baaasne. Ani nama umriidhaanis deemee fi sababa du'a intala kiyyaatin dhibee meeqaaf saaxilamedha. Murtiin kunimmoo ittuu numiidhe. Ani humna hin qabu namoonni humna qaban nagargaaranii ol iyyannoodhaan haqni intala kiyyaa akka bahuuf uummanni haa nagargaaru," jedhan Obo Badhaadhan.


Rakkoo nyaataa Madagaaskaar: Akkamiin dubartiin tokko ganda ishee beelarraa oolchite

Dhamaatii Loharanon goote gadda namoota baay'ee Madagaaskaar naannoo isheen jiraattu keessatti mudate irraa akka bilisa taatu godheera. Gogiinsi yeroo dheeraaf gara Kibba odola Madagaaskaar keessatti mudate namootni miliyoona 1.3 tahan hanqina nyaataaf akka saaxalman gochuun namootni 28,000 tahan ammoo beelaaf saaxilamaniiru. Gariin adunyaa irraa beela yeroo jalqabaaf sababa jijjiirama qilleensaan mudate jedhu. Garuu kun yaada wal falmisiisaas taheera. Garuu gandi Loharanoo Tsimanananda jedhamtu bakka isheen hoggantuu hawwaasaa taate ammoo waan hamaa kana jalaa baraaramteetti. Bakkichi magaalaa naannichaa Androy, Ambovombe jedhamtu irraa konkolaataadhaan imala dadhabsiisaa daqiqiaa 45ti. Sababni isaa ammoo naannichi bakka gogiinsaan akka malee hubame waan taheef. Konkolaataa keessa teessee yoo ilaaltu daandii cirrachaan guute kana irratti obsa dhabda. Teessumni lafaa mul'atu ammoo mukeen irraa dhumanii bubbee hamaaf laficha saaxileera. Waanti tokkoyyuu asitti biqila jedhanii yaaduun ulfaataadha. Garuu Tsimananandan achumatti teessuma lafaa addaati. Seeqqni Loharano ammoo ishee dhiisii naannoshee bareecha. Hojjaan ishee gabaabduu garuu cimtuudha. Nama jalqabaa ollaashee irraa akka gaggeesituutti nan fila jettee yaaddu miti. Garuu dafteema gara mooraa isheetti na simachuun hamma qe'eekoo natti fakkatutti natti dhagame. Beelaan baay'ee miidhamnee turre. Ni dhaabna garuu yeroo baay'ee achumaan hafa,'' jette dubartiin ganna 43. Waa'ee goginsa bara 2013 qabee mudatee yaadachuun yoo himtu. Garuu gargaarsa dhhaabata tola ooltummaa naanichaa 'Agro-ecological Centre of the South (CTAS)' jedhamuun haalli kun hunduu jijjirameera. Akkuman achi gaheen Loharanoon gaaddisa mukaa jalatti yeroo gabaabaaf barsiisaa turte. Suuraa tooftaalee qonnaa agarsiisan qabachuun oollaashee fi abbaa warraashee Mandilimana  waa'ee oomishaalee goginsa dandamatanii fi tooftaalee biyyee deebisanii itti gabbisan barsiisaa turte. Waggoota torban darbaniif dhaabbanni CTAS jedhamu haala akkamiin midhaan akka mishingaa, garbuu fi boloqqee gosa adda addaa lafa cirrachaa irratti biqiluu danda'an oomishuun danda'amuu fi akkaataa biyyee gabbisan irratti deeggarsa gochaaf tureera. Jiraattotni gandichaas haala akkamiin bubbee oomisha isaanii miidhuu danda'u akka ittisuu danda'an barataniiru. ''Amma ciree, laaqanaa fi irbaata qabna,'' jette Loharanoon. Karaa tokko shumburaa dheedhii, baaqelaa, ataraa fi dinnicha [mixaaxisa] qabna. Amma ijoolleen isaanii garaan isaanii guutee oola. Dhaabbatni CTAS jedhamu akkasuma hojii kana Kibba Madagaaskaar gandoota 14 keessatti hojiirra oolchuun abbootii warraa 10,000 ol gargaareera. Ha atahu malee dhaabbatichi nama hunda gahuu waan hin dandeenyeef ammayyuu fedhii guddaatu jira. Magaalaa naannichaa Ambovombe keessa ammoo miira waraanatu mul'ata. Bakka xiqqooo dhukkeen guute tokko keessa jarri tokko godoo buufatanii jiru. Isaan kan baqatan garuu beela malee waraana miti. Akka Loharanofaa oomishuu waan hin dandeenyeef lafa qonnaa qabanii fi horii isaanii gurguruun jiraatu. Uummatni naannichaa qabeenya isaa qofa miti goginsa kanaan kan dhabe. Mahosoaan haadha warroota isaa keessaa tokko fi ijoollee isaa waliin achi jiraata. Akkuma goginsi jalqabeen ijoollee isaa gara dhumaa jiran afur waggaa sadii dura jalaa akka du'an hime. ''Beelaan gandichuma keessatti du'an. Guyyuma guyyaan tokko tokkoon najalaa du'an. Torban tokkoof homaa hin nyaanne. Waan nyaannus waan dhugnus hin qabnu.'' Mahoson ijoolleen isaa gariin magaala deemanii kadhachuun akka nyaataa fi bishaan bitanii galan natti hime. Gargaarsi mootummaan kennuuf homaa isaan nu hin fayyadne jedhe. Mootummaan bakkeewan miidhaman kanneeniif deeggarsa akka dhiyeessuu himuun bu'uuraalee misoomaa yeroo dheeraa haala naannichaa jijjiranis akka diriirsu ibseera. Haa tahu amlee pirezidaanti Rajolinaan ariitiin furmaata kennuu dadhabuu irraa kan ka'e rakkoon walirati dabalame miidhaa guddaa geesisuun qeeqamu. Namootni gariiin ammoo seenama keessatti naannichi ni qoollifatama jechuun himatu. ''Bara waraana kolonii Faransaay irratti godhamaa ture uummatni naannoo Androy akka riphee lolaatti koloneeffattoota faransaay irratti qabsaa'aa turan,'' jedhe haayyuun seenaa Dr Tsimihole Tovondrafle. Kan irraa ka'uun warra Faransaay naannicha misoomsuu hin barbaadan jedhan. ''Daandii akkamiin akka hojjetatan hin yaadan. Erga bilisummaan as Madagaaskaar keessatti dhimma siyaasaa tahee tureera.'' Namootni kaan mootummaan ariitiin deeggarsa kennuu dhiise jechuun yoo qeeqan ministeerri eegumsa naannoo ammoo kanarraa yaada adda tahe qaba. Dr Baomiavotse Vahinala Raharinirina hongeen kun maddi isaa jijjirama qilleensaati.'' Kun ilaalcha Sagantaan Nyaata Adunyaa rakkinichi sababa jijjirama qilleensaan mudate jedhuun waliin wal simata. Gabaasni goginsa Madagaaskaar irratti World Weather Attribution dhiyeenya bahe fi qorannoo saayintisti Dr Rondro Barimalala of keessati hammate ammoo kana faalleessa. Qorattootni kunneen akka jedhanitti dhiyeenya hammi roobaa qaqal'achuu fi fuulduratti gogiinsa fiduu carraan qabu dabalus hammi roobaa dhiyeenya kana xiqqaachuun garuu dhiibbaa dhalli namaa jijjirama qilleensaa irratti fide waliin wal hin qabatu jedhan. Sababa hanqina roobaa maleeyyuu waggoota dhufanittis namootni kumaatamni dhiibbaa isaa kana waliin inuma jiraatu. Ganda ishee jijjiiruuf hojii Loharanoon hojjetteen amma hawaasni ishee rakkoo namootni baay'een ittiin rakkatan jalaa bahuu isaaniitti baay'ee gammaddeetti. Garuu namootni baay'een gargaarsa dhabuu isaaniin baay'ee gadditi.


Garaagarummaa miindaa dubartootaafi dhiira jidduu maaliif hambisuun dadhabamee?

Gaaffiiwwan gurguddaa oggeessonni sirna korniyaa fi falmitoonni mirga dubartootaa kaasan keessaa tokko dhiiraafi dubartootaa kanfaltii walqixaa ta'ee haa argatan kan jedhuudha. Biyyi itti dubartoonniifi dhiironni dameewwan hojii walfakkaatu irratti boba'anii garuu mindaa gadaanaa itti argatan baayyeedha. Garaagarummaa kanfalti kana hambisuuf qobsoon gaggeeffamulleen waggiita 25 darban keessa jijjiramni hangas mara guddaa ta'e akka hin galmoofne qorannoon tokko mul'ise. Haalawwan tokko tokko keessatti garuu gargaagarummaa xiqqeessuun danda'ameera. DHaabbanni Institute for Fiscal Study (IFS) jedhame tokko akka himeetti, mindaa gadaanaan ol ka'unsaa namoonni galii gadaanaa argatan akka dabalan gargaareera. Ta'us garaagarummaa kanfaltii namoota dhaabbilee barnoota olaanoo irraa eebbiifamanii baayyee fooyyeessuun hin danda'amne. Barnoonni garaagarummaa kanfaltii xiqqeessee? DHaabbatichi kan UK akka fakkeenyaatti fudhachuun qoranno gaggeesseen, garaagarummaa kanfaltii safartuuwwan sadiin ilaale. Qaccarrii hojii, sa'aatii hojiifi hamma mindaa. Hojjattoonni dubartootaa baatii tokkoo keessatti dhiirota caalaa sa'aatii 50 akka hojjatan qoranichi bira gaheera. Dubartoonni haadha yoo ta'an booda ammoo garaagarummaan kanfaltiifi sa'aatii hojii caalaa ni bal'ata. Garaagarummaan kanfaltii baayyee dhiphachuu baatulleen, dubartoonni hedduun barachuu eegalusaaniitiin wal qabatee jijjiramni muraasni mul'ataa dhufeera. Bara 2019 keessaa UK'tti dubartoonni %40 dhiiraan gadii galii argatu ture. Kunis mindaa baroota 1990 keessa ture kan caalu ta'unsaa hin haalamu. Kanaafis sababiin carraan barnootaa dubartootaa banaa ta'usaati. Waggoota 25 dura hojjattuun dubartiin tokkoo diigrii yunivarsitii argachuuf hireen ishee kan dhiiraatiin gadaanaa ture. Har'a garuu kun jijjiramaa jira. Qorannicha keessatti kan hirmaatte oggeettiin diinagdee Aliisan Andiriiwu barnoonni garaagarummaa kanfaltii xiqqeessuuf gahee olaanaa qabaata jetti. Hanqiinawwan imaammataa Qoodinsa hojii dubartootaafi dhiiroota jidduu jiruu wl qixa gochuuf imaammatni wayyeefamus gahaa akka hintaane qorattoonni kan kaasan. Imaammatawwanis 'dadhabaa' fi kan ilaalcha aadaa gahee saalaa' hordofuudha jechuun ibsa qorannichi. Ilaalchi ''ijoollee guddisuun''gahee dubartootaati jedhu kan hawaasa booddetti harkisuudha jedha. Landaniitti barsiiftuu mana barnootaa diinagdee kan taatee Dr Girees Loordaan akka jettuutti, garaagarummaan kanfaltii waggoota keessatti jijjiramu dhabuun kan nama dinqu miti. ''Dubartoonniifi dhiironni digrii walfakkaataa qabaatanilleen, kan kanfalamuuf dhiiraan gadi. Mootummaan kana sirreessuuf dhaabbileen fooyya'iinsa adeemsa akka taasisaniif dhiibbaa gochu qabaata,'' jetti. Jijjirama barootaaf eegame Hoggantuun qorannichaa Mooniikaa Kostaadiiyaaz Mooniikaa akka jettuutti, dubartoonni dhiiroota caalaa kan baratan ta'ulleen baroota darban muraasa keessaa gargaagraummaan kanfaltii hangas mara hin fooyyoofne. ''Garaagarummaan qaccarrii hojii, sa'aatii hojiifi hamma mindaa hin jijjiramne. DUbartoonni caalaa barataa dhufunsaanii garaagarummaa mindaa ni xiqqeessa jennees eeguu hindandeenyu,'' jetti. Ijoollee kunuunsuu fi hojii mana keessaa dabalatee hojiiwwan kanfaltii malee hojjataman kan qabatan dubartoota. Waggoota 25 darban keessaa dubartoonni hojiiwwan kanfaltiin hojjataman dabalan illeen, hojiiwwan kanfaltii malee hojjatan ammalleen hin irranne. Qorattuun akka jedhaniitti, imaammanni hojiin miseensoonni maatii tokkoo qabatan kan kanfaltii walfakkaatu akka qabaatu dirqisiisuu bahu qabaata. Muxannoo Siiwiizarlaandi Siwiizarlaandi bara darbe seera abbootiin yoo ilmoo argatan hayyama hojii akka fudhatan dandeessisuu baafte. Kaayyoonsaas wal qixxummaa saalaa cimsuuf. Biyyoota kunuunsa ijoolleef maallaqa ramaduu kaasee hayyama dahumsaa irratti jijiirama seeraa taasisan keessatti garaagarummaan kanfaltii xiqqaa ta'u qorannichi ni kaasa. UK keessatti cimdiiwwan lamaanuu hojjattoota ta'an galiisaanii %20 kan oolchan gddisa daa'imaatiif. Imaammanni, ilaalchiwwan hawaasummaafi aadaa garaagarummaa kanfaltii biyyattii keessa jiruutiif sababa ta'u qorannichi kaaseera. Hayyamni dahumsaa kan kennamu dubartootaaf waan ta'eef, baasiin ijoolleen kunuunsu irra caalaan dubartoota irratti kufa. Kun ammoo garaagarummaa kanfaltii ni bal'isa. Dr Girees Loordaan akka jettuutti muuxannoon Siiwizarlaandii garaagarummaa kanfaltii xiqqeessuuf ka'umsa ni ta'a. Dhiiroonniifi dubartoonni hayyama dahumsaa yoo argatan, ilaalcha hawaasummaa jijjiramuun alatti gama baasitiinis kan deeggaru ta'a. Gama biraatiin ammoo dubartoonni hojii yeroo dabalataa yoo hojjatan maallaqni argatan murtaa'aadha. Dagaagiina oggummaasaaniitiif hin gargaaru. Jireenyi dubartoota qofaasaanii ijoollee guddisanii dhiibbaa garaagarummaan kanfaltii dubartoota irraan gahuu sirriitti mul'isa. Hojii kanfaltii qabu qabaatan illeen carraan hiyyummaaf saaxilamusaanii olaanaadha. Maal haa taasifamu? Qorannoon kun ka'umsa kan taasifate haala qabatamaa UK ta'ulleen rakkoonni kun addunyaa mara keessa kan jiruudha. Roggeeyyoonni mirga dubartootaaf falmanis gaaffiisaanii dhageessisuu itti fufaniiru. Motummaan UK's erga bu'aan qorannoo kun ifa ta'een booda garaagarummaa kana dhabamsiisuuf waan irraa eegamu gochuun ittigaafatamummaasaa akka bahu beeksiise. Motummaan biyyattii akka jedhuutti garaagarummaan miindaa hanga tokko dhiphachaa dhufeera. Bara 2020tti dubartoonni miiliyoona 1.9 hojii qabataniiru. ''Biyya haqa qabeettii ijaaruuf qophaa'oodha. Bakka hojiittis wal qixxummaan akka dagaaguuf kutannoo keenya ni mirkaneessina,'' jedheera motummaan UK karaa dubbi himaasaatiin.


Karaatti softiweriin tarii bilbila keessan keessaa isin basaasaa jiru baruu dandeessan

Maariyaan “maatii amantaa Kaatoolikii hordofuu fi jalalaaan guute” keessatti guddachuu ishee himuun, umurii digdamman keessa yeroo abbaa warraa ishee waliin wal barte, jaalala fakkaata ture jetti. Ta’us garuu jaalalli kun utuu hin turiin hadhaatti geeddaramee, seenaa dararaa fi to’annoo waggaa 25’tti geeddarame. Sana booda guutummaatti maallaqa ishee, sochii ishee fi darbee ilmaan ishee sadan to’achuutti darbe. Abbaan warraashee hojii bakka namoota biroo waliin akka wal hin agarre, kompiitara akka hin fayyadamneefis ishee dhorke. “Guyya guyyaatti ati furdoodha naan jedha, yeroo aarutti manaa gadi na baasee natti cufa,” jechuun himte. Boodarra, maallaqa ishee balleessuu itti fufe. Jalqaba miindaa isheen hojii qulqulleessuu hojjachuun argattu jalaa fudhata, sana booda, maqaa fi lakkoofsa waraqaa eenyummaa ishee fayyadamuun liqii fudhata. Waggaa ja’a dura, Maariyaan yeroo inni utuu isheen duutee natti tola jedhu yemmuu dhageesse, lapheen ishee cabe. Gargaarsa waldaa fi maatii isheen suuta suuta mala itti jalaa miliqxu qopheeffatte. Erga qabeenyi isaanii baankiin jalaa fudhatamee booda, Mariyaan obboleettishee waliin jiraachuu eegalte. Achitti yeroo jalqabaaf laaptooppii argattee Feesbuukii banachuuf bilisa taate. Deebitee jaalala barbaaduus eegalte. Utuu hin turiin garuu, abbaan warraa ishee durii kun, ergaa jaalallee ishee haaraa maal akka ture dubbata. Akkasumas bakka isheen jirtu kamittuu argamuu eegale. Daandiirra utuu jirtu tasa akkanni dudduubashee ofaa jiru agarti. Yeroo tokko abbaashee ari’aa akka jiruu fi shugguxxii itti baafachuu danda’a jettee poolisii waamtee turte. Himata irratti dhiyeessuu baattus, innis ishee hordofuu hir’isee, isheenis bakka fagootti imalte. Boodarra garuu wanta stalkerware jedhamuun miidhamaa akka turte barte. Stalkerware, sooftiweerii gabaarra jiruu fi meeshaa, keessumaa bilbila nama tokkorra kaa’amuun, eeyyama isaanii malee irratti basaasuuf kan fayyadudha. Sooftiweeriin kun akka ergaa, suuraa, odeeffannoo, bakka namni sun jiruu fi darbeeyyu haasaa bilbilaa nama tokko akka dhaga’uu dandeessu godha. Rakkoo sooftiweeri kanaan uumamu ittisuuf Evaa Galperiin bara 2019’tti Qiindomina Farra Stalkerware jedhamu hundeessite. Gartuu kana hundeessuuf kan murteessite erga gabaasa namoota gudeeddiin miidhamanii, kan sodaa namni isaan miidhe teeknoolojii kana fayyadamuun caalaatti jireenya isaani balleessu danda’a jedhu keessa jiraatanii erga dubbistee boodadha. Yeroo namni tokko bilbilakee keessa seenuu danda’u, carraa isaan itti miidhaa geessisuu danda’an guddaadha jetti. Fakkeenyaaf suuraa dhuunfaakee nan gadhiisa jechuun doorsisuu ni danda’u. Qorannoon akka mul’isutti miidhaan stalkerware’n uumamu rakkoo guddachaa dhufedha. Qorannoon Norton Labs’n gaggeeffame, Fulbaana 2020 fi Caamsaa 2021 gidduutti lakkoofsi bilbiloota sooftweeriin stalkerware irratti fe’ame %63’n guddateera. Waggootii lamaan darban keessatti, Aadde Galperiin dhaabbileen farra-vaayirasii kompitaraa tokko tokko, sooftiweerota akkanaa irratti tarkaanfii akka fudhataniif amansiisuu dandeesseetti. Onkololeessa keessa, Google beeksisa appilikeeshinoota bilbila namoota irratti basaasuu dandeessisuu himan hedduu haqeera. Appiin akkanaa yeroo hedduu maatii sochii fi ergaa ijoollee isaanii hordofuu barbaadaniif kan beeksisamu ta’us – appichi kan faayidaarra oolu garuu namoota hamoo jaalallee isaanii irratti basaasuu barbaadaniin ta’e. Appoota kana keessaa tokko SpyFone, Fulbaana keessa, dhoksaan bilbila namaa haak gochuun odeeffanoo namaa hateeras, qoodeera jedhamuun Komishiinii Daldalaa Federaalaa US’n dhorkameera. Sooftiweriin stalkerware beekaa akka argamuu hin dandeenyetti godhamee uumame, namootni dandeetti kompiitara gaarii qabaniyyuu sooftiweerii kanaan miidhamuu danda’u. Namni kanaan miidhamte tokko, qorattuu nageenya interneetaa Shaarleetidha (maqaa ishee sirrii miti.) Erga kaadhimamte yeroo muraasa booda, bilbillishee amala hin baramne agarsiisuu akka jalqabe hubatte. Baatiriin bilbilashee tasa dhuma, bilbillishees tasa of cufee bana - kun mallattoo tarii stalkerware’n bilbilakeerra jiraachuu isaa kan agarsiisudha. Yeroo kaadhimaan ishee, yeroo hunda bakka ati jirtu beeka jedheeniitti, maal akka uumamaa jiru hubatte. Intarneetii irratti tajaajilootni hedduun, akka salphaatti lakkoofsa bilbilaa fayyadamuun qofa bilbila nama tokko haak gochuu akka danda’an beeksisan hedduudha. Tajaajila akkanaaf ammoo kiriptookaransiidhaan dolaara dhibbaa ol ta’e kaffalchiisu. Namootni appiin kun bilbila isaanirra galuu kan danda’u ergaa liinkii marsariitii waliin ergamuun ta’uu danda’a, ergaan kun marsariiticha akka bantuuf si gaafata ta’a. Ykn ammoo appiin sobaa, kan isa dhugaa fakkaatu isaaniif qoodamuu danda’a. Shaarleet, aappii isin shakkisiise yeroo balleessuuf jettan, mallattoo akeekkachiisaa yoo isinitti agarsiise, “hin sodaatinaa” jetti. Yoo kun milkaa’uu dide, bilbila keessan guutummaatti haqaatii, paaswoordii miidiyaa hawaasummaa keessanii hunda jijjiiruun akka haaratti jalqabsiisaa jechuun Shaarleet ni gorsiti. Rakkoo akkanaa furuuf biyyootiin hedduun sochii namarratti basaasuu fi dhoksaan hordofuu irratti seera baasaniiru. Eeva Galperiin garuu, seera baasuun qofa furmaata hin ta’u jetti. Dhaabbileen akka Google fi Apple fakkeenyaaf, appiin akkanaa gabaa isaanirratti akka hin gurguramne dhorkuu ni danda’u jetti. Mariyaan gama isheen, gaa’eela ishee dararu keessa erga baatee waggaa ja’a ta’eera, wanti hundi gaarii ta’uu baatus eegeree isheef abdii qabdi. “Amma nama gaarii naaf yaaduu fi seenaakoo himuukoo irratti na deeggaru waliinan jira,’' jetti.


'Dubartiin kamiyyuu gochaa ani dalageef saaxilamuu hin qabdu'

Miira isaaf jecha maqaa Rob jedhuun seenaa isaa kan qoode dargaggoon tokko  'Dubartiin kamiyyuu gochaa akka ani dalageef saaxilamuu hin qabdu' jedha. Rob barnoota miidhaa saalaa mana keessaa hambisuuf kennamu kan mana murtii maatiin itti murtaahe erga fudhatee xumuree gocha isaatti saalfaachuu hime. Amma dura hidhamee kan ture ta'us, miidhamtuun isa himachuuf fedha akka hin qabne ibsuu ishee hordofee poolisiin tarkaanfii biroo hin fudhanne UK bulchiinsa Laanshaayeritti sagantaan 'Make the Change Perpetrator Prevention Programme' namoota miidhaa saalaa mana keessaa raawwatan barsiisuutti jira. Barnootni kun bara 2011 jalqaba kennamuu kan eegale yeroo ta'u, dhiironni 216 ta'an badii isaanii amananii amala isaanii jijjiiruuf yaalaniiru. Namoota leenjii kana gariin ykn guutummaatti xumuran keessaa walakkaa ol kan ta'an waggaa tokko keessatti miidhaa kamuu hin geessifne. Barnoota kana eegaluun dura xiqqoo yaadda'een ture jedha Rob. ''Dhugaa dubbachuuf bakka kanatti argamuu hin barbaadu ture. Amalli koo duranii rakkoo qaba jedhee hin amanun ture.'' Amma garuun sagantaan kun deeggarsa argachuun isarra jiru akka ta'e hubateera. ''Jaalalaan yeroon ture...qoricha sammuu hadoochuuniin si'aawa, baayyeen aara, baayyeen hammaadha, ilaalcha sirrii hin taane waaniin qabaadhuuf harka koo jaalallee koorratti nan kaasa ture'' jechuun BBC'tti himeera. Miidhaa mana keessaa akka ta'e hin beekun ture leenjii kanaaniin hubadhe jechuunis dubbata. ''Of akkan ilaalu na taasiseera. Yeroon jaalallee qabaachaa ture ofittoon ture. ''Kaniin ani jedhuun malee karaan hin jirun jedha. Jaalallee koorraa yoon waa barbaade akkamittuu ta'een argachuuf fala barbaada, miiraan miidhuunis ta'e qaamaan miidhuun. garuu michummaan akkas miti'' jedha. Enyuyyuu jijjiiramuu danda'as jechuun akkaataa ittiin jijjiiramu isa sirrii aragachuun barbaachisaa ta'uu hima. Qindeessaan barnoota kanaa Aaron Thornley dhiibbaa miidhaan mana keessaa qabu mara ni beeka, ofiis mana rakkoon akkasii keessa jiru keessatti guddate. Abbaan biddeenaa isaa harmeesaa yoo miidhan araa guddate. Namni hunduu carraa lammataa argachuu qaba jedhee amana. Miidhaan yeroo qaqqabu kan sammuutti nu dhufu adabbiidha hidhaa fa'a garuu achii booda maaltu ta'a? jechuun gaafata. Achii booda isaan dhiifna? gocha isaaniitti yoo deebi'an ni dhiifna moo sagantaa akka kanaan gidduugallee gargaarra? jechuunis gaaffii dabalataa dhiyeessa. ''Qaama oduu milkaahinaa ta'uu qabna. Namni tokko jijjiiramee osoo nama hin miidhiin yoo deemee jireenya wayyaa'aa gaggeesse hojiin keenya milkaaheera'' jedha. Sagantaa kanaan jijjiirame Dean gama isaan namoota lama irratti miidhaa geessisuun yakkameera. Dhugaatiin qaama rakkoo kanaati jedha. ''Rakkoo tokko furuu keen dura rakkoo qabaachuu kee amanuu qabda'' jedha. Wantoota hunda gochaa ture sirriitti hubatee gochaa akka hin turre jedha. Dean gocha isaatti qaana'uu fi daandii isaa sirreessuf murteessuu dubbate. ''Jaalalee keenya fuula duraaf gaarii ta'uu qabna, ijoollee koof. Ijoollee koof jedheen kan godha.'' Mootumman UK miidhaa mana keessaa fi dhiibbaawwan biroo inni hordofsiisu hanqsuuf dhaabbilee  akka kanaaf £11m ramadeera. Hooggantuun Talk Listen Change Maanchistar jiruu Michelle Hill ''Namootni amala isaanii jijjiiruuf kaka'uumsa yoo qabatan carraan sun kennamuufi qaba'' jettee amanti. ''Adeemsa dheeraa fi walxaxaa ta'us dhumarratti ni hojjeta jennee amanna qaama hojiilee miidhaa mana keessaa hambisuutis'' jetti.


Haadhooliin seeraa Afgaan yakkamtootarratti murtii dabarsan adamsamaa jiru

Haadhooliin seeraa Afgaan kanaan dura kan seeraa eegsisaniifi biyyattii keessatti namoota sagalee hin qabneef haqa barbaadaa turan ammaa yaaddoo qabaachu dubbatan. Haadhooliin seeraa Afgaan 220 ol ta'an kun amma bulchiinsa Taalibaan jalatti haaloo nurratti ba’ama soda jedhuun dhokachaa jiru. Haaluma kanaanis haadhooliin seeraa duuranii ja’as Afgaanistan keessatti bakka dhokatan irraa BBC waliin turtii taasisaniiru. Nageenya isaaniif jecha maqaan hunda isaanii geeddarameera. Haadha seeraa taatee yommuu hojjachaa turtetti Masoomaan, gudeeddii, ajjeechaafi darara dabalatee namoota dubartoota irratti miidhaa gaggeessan hedduu irratti murteessiteetti. Ta’us garuu Taalibaan aangoo qabatee guyyaa muraasa booda, yakkamtoota kumaatamaan lakkaa’aman hidhaa irraa gadhiisee. Yeroodhuma kana egaa dorsisi isaan irra gahuu kan  eegale. Ergaan bilbilaa, ergaan sagalee fi lakkoosa hin beekne irraa bilbilli bilbilamuuf baayyachaa dhufe. “Halkan walakkaa ture yommuu Taaliban yakkamtoota hunda mana hidhaatii akka gadhiise kan dhageenye,” jetti Masoomaan. “Yerooma sana baqanne. Mana keenyaafi wanta handa duubatti dhiisnee baqanne.” Waggoota 20 darban keessatti, dubartoonni 270 haadha murtii ta’uun manneen murti Afgaanistaan keessa tajaajilaniiru. Biyyattii keessatti dubartoota ciccimoofi kabajamoo waan ta’aniif, akka fakkeenya hawaasaatti beekkamtii qabu. “Yeroon konkolaataan magaalaa keessa ba’u, akka eenyuyyu adda na hin baasneef, burqaan uffadhee ture. Carroomnee, keellaa Taalibaan hunda bira darbuu dandeenyeerra.” Erga isheen deemte yeroo muraasa booda ollaan ishee, miseensonni Taaliban baayyatanii mana ishee durii akka dhufan, ergaa barreefamaan itti himte. Namooti kun maal akka fakkaatan yommuu itti himamu, Masoomaan eenyu akka ishee barbaadaa jiru takkaatti akka barte himti. Ji’oota muraasa dura, osoo Taalibaan aangoo hin qabatiin, Masoomaan dhaddacha miseensa Taaliban haadha warraa isaa hammeenyaan ajjeesuun himatame hoogganaa turte. Namni kun yakkamaa ta’uun isaa yeroo mirkanaa’e, Masoomaan hidhaa wagga 20 irratti murte. “Ammayyu suuraan shamarree sanaa sammuukoo keessa jira. Yakka hamaa ture,” jetti Masooman. “Erga dhaddachi xumuramee, yakkamaan kun garakootti siqee ‘yeroon mana hidhaatii ba’u, wantan haadha manaakoorratti raawwadhe sirrattin raawwadha,’ naan jedhe. “Yeroo sanatti homaa dhimma itti hin kennine.  Erga Taaliban aangoo qabatee garuu, yeroo hedduu natti bilbilee odeeffannookee hunda wajjira mana murti irraa fudhadheera naan jedhe.” “Sin argadha, haaloo koos sirrattan ba’a naan jedhe.” Yoo xiqqaate haadholiin seeraa 220 ta’an Afgaanistaan keessatti dhokatanii akka jiran, qorannoon BBC argateera. Bulchiinsa adda addaa keessatti haadholii seeraa ja’a yommuu BBC’n haasofsiise, torbanoota shanan darban keessatti wanta keessa darban yommu dubbatan kan hunda isaanii wal fakkaata. Hundi isaanii miseensota Taalibaan kan isaan hiidha irratti muran irraa dorsisis 'sin ajjeesna' jedhu qaqqabeera. Hadhooliin seeraa afur, namoota hadhoolii warraa isaanii ajjeesuun irratti murtaa’e akka ta’an adda baasaniiru. Hundi isaanii sababa dorsisa isin ajjeesna jedhuun yoo xiqqaate si’a tokko bilbila isaanii geeddaraniiru. Hundi isaanii guyyaa muraasa keessatti iddoo jijjiirrachaa amma dhokatanii jiraatu. Dabalataanis, manni isaanii duraanii miseensota Taalibaanin akka daawwatames hundi isaanii ni himu. Bakka isaan jiran akka itti himaniif, olloonniifi hiriyyootisaani akka qorataman himu. Himata kanaaf deebii yommuu kennan, dubbii himaan Taalibaan Bilaal Kariimii ,”Hadhooliin seeraa akkuma maatii kaanii sodaa malee jiraachuu qabu. Eenyuyyuu isaan dorsiisuu hin qabu,” jechuun BBCtti himaniiru. Gareen addaa waraana keenyaa, himannaa akkanaa qorachuun, seerri cabeeru yoo jiraate tarkaanfii fudhachuuf itti gaafatamummaa qaba.” Dabaluunis, dhimma hojjattoota mootummaa duranii hundaaf ‘dhiifama goochuu’ irratti waadaa Taaliban seeneeru irra deebi’uun “sagantaan dhiifama goochuu keenya dhugaadha. Ta’us garuu, namootni tokko tokko biyya gadhiisuuf eeyyama barbaadu; nuti kanarra of qusatanii biyya isaanii keessa akka turanidha,” jedhan. Yeroo hidhamtoota jumlaan gadhiisanitti, yakkamtoonni Taalibaan waliin hidhata hin qabnes gadhiifamaniiru. Dhimma nageenya hadhoolii murtii kana irratti Kariim, “dhimma yakkamtoota daddabarsa qoricha sammuu hadoochanii, miseensota garee yakkamtootaa, ammoo kayyoon keenya isaan barbadeessuudha. Tarkaanfi nuti isaan irratti fudhannu cimaa ta’a,” jedhan. Akka dubartoota barnoota olaanoo bartanitti, hadholiin murti kunneen, maatii isaaniif madda galii isa ijoo turan. Amma garuu miindaan isaanii addan citee, herregni baankii isaanis to’atameera. Kanaaf, jireenya isaanii firoottan irrra gargaarsa argataniin jirachuuf dirqamaniiru. Waggoota soddoma oliif Haati Murtii Sanaa himannaa yakkoota dubartootaafi daa’immanirra ga’u irratti hojjachaa turte. Hojiin ishee harka caalaatti miseensota Taalibaan fi hidhattoota ISIS irratti murtoo dabarsuu of keessaa qaba ture. “Yakkamtoota amma hidhaa irraa gadhiifaman irraa bilbilaan dorsisi 20 ol na qaqqabeera.” Amma miseensota maatii ishee kudhanii ol waliin dhokkattee jirti. Yeroo tokko qofadha miseensi maatii ishee dhiirri tokko mana isaanii duraanii kan deeme. Garuu akkuma inni achi ga’ee uffata sassaabuu eegaletti, Taalibaan namoota meeshaa hidhataniifi kommandara tokko waliin ta’uun manicha dhufan. “Balbalan baneefi. Kun mana haadha murtiidha jedhanii na gaafatan,” jedha. “Eessa akka isheen jirtu hin beeku yeroon jedhu, lafatti na darbatanii, inni tokko duddubee qawweetiin na rukute. Afaaniifi funyaankoo dhiiga qofa ta’ee ture. Erga hidhattoonni kun deemanii booda firri Sanaa mana yaalaa deeme. “Firakoo biraatiin mana obboleettiin koo jirtu geeddaruu qabnan jedhan. Amma karaa itti baanu hin qabnu. Gara biyya biraatti, Paakistaanittiyyu Mirga dubartootaaf falmuu Waggoota hedduuf, Afgaanistaan biyyoota mirga dubartootaa eegsisuuf cimoo ta’uun beekaman keessa tokko turte. Akka Human Rights Watch jedhutti, jireenya isaanii keessatti shamarraniifi dubartoonni %87 ta’an haleellaan irra ni ga’a. Hawaasi haadholii seeraa kun garuu, seera biyyattii duraanii kan dubartoota deeggaru eegsisuun, haleellaan dubartootaafi daa’imman irratti gaggeeffamu yakka seeraan nama adabsiisu akka ta’u gochisiisanii turani. Kunis namoota yakka gudeeddii, darara, humnaan gaa’eela dhaabuu, akkasumas dubartootni qabeenya akka hin qabaannee, barnoota ykn hojii akka hin hojjanne gochuu irratti hirmaatan akka yakkan himataman godha. Utuu Taaliban aangoo hin qabataniittu dubartoonni kun ja’an sababa hojii isaaniin haleellaa fi qoccollaan adda addaa akka irra ga’e himu. “Biyyakoo tajaajiluu waanan barbeaadefani haadha murti ta’e ,” jetti Asmaan. “Mana murti dhimma maatii keessatti, yeroo hedduu himannaa dubartoota miseensota Taaliban irraa gargar ba’uu ykn ga’eela hikkachuu barbaadan irrattin hojjadha ture.” “Kun dorsisa hedduu nurratti uumeera. Yeroo tokko Taalibaan rokkeetti gara mana murtiitti dhukaaseera.” Bulchiinsi haaraa Afgaanistaan kun akkamiin mirga dubartootaa irratti hojjata kan jedhu ammayyu ifa miti. Wanta hanga ammaatti argamu irraa ka’uun garuu gaarii miti. Kaabineen mootummaa dhiirota qofaa ta’aniifi dhimma dubartootaa irratti homaa hojii hin uumne, ministeerri barnootaa ammoo barsiisotniifi barattoonni dhiiraa gara mana barnootootaatti akka deebi’aniif ajajeera. Barsiistoonni dubartoota ta’anii fi barattoonni dubaraa garuu keessa hin jirani. Gama Taalibaaniin, dubbi himaan Kariimi eegereen haadholii seeraa maal fakkaata kan jedhu irratti ammatti yaada keennuu hin danda’u jechuun, “dhimmi hojii fi carraa dubartootaa ammayyu mari’atamaa jira,” jedhaniiru. Haadhi seeraa Masooma “takka takka balleessaan keenya maali jedheen yaada. Barnoota barachuu? Dubartoota gargaaruuf yaaluu fi yakkamtoota adabuudhaa? “Biyyakoo nan jaalladha. Amma garuu hidhamtuu ta’eera. Maallaqa hin qabnu. Manaa ba’uu hin dandeenyu. “Guyyaan itti deebinee bilisa taanu ni dhufa jedheeman kadhachaa jira.”


Qiddist A. Karrayyuu: Dubartii Finfinneetti horsiisa loonii abbaarraa, hojii harkaa haadharrraa barte jiruu godhatte

Aadee Qiddisti Abarraa Karrayyuu jedhamti. Jiraattuu magaala Finfinnee yoo taatu, qonna magaalaafi hojii harkaa irratti bobba'uun hojjataa jirti. Keessattuu horsiisa loonii amma gaggeessaa jirtu kanas jalqaba saawwan lamaan kan eegalte Aadde Qiddist yeroo ammaa loowwan kudhan qabdi. Dizaayinii faashinii, ogummaan harkaafi qonni magaalaa hojiilee jiruushee ittiin gaggeeffattudha. Dabalataan mana keessatti ijoollee kunuunsuufi barnootaan gargaaruunis hojiishee guyya guyyaati. Aadde Qiddist, "hojiin horsiisa loonii ulfaataadha" kan itti jedhamu magaala Finfinnee keessatti loon horsiisuun aannan gurgurti. Saawwan lamaan eegalamee saawwan kudhan Aadde Qiddist magaala Finfinnee keessatti horsiisa loon aannanii waggota sadii dura eegalte. Jalqabas loowwan lama yookin sadi hin caalle kunuunsuun aannan gurguruu akka eegalte dubbatti. "Kanin jalqabe warrakoo irraati. Abbaankoo amma lubbuun hin jiru nabsee isaa haamaaru horsiisa loonii irratti baay'ee hojjeta ture. Isarraayin hojii bare," jetti. "Qonni magaalaa ni ulfaata. Garuu ani ni ulfaata jedhee waan of hin amansiisneef hojjechaan jira. Nyaatni isaanii gatiinsaa amma baay'ee waan dabaleef ni rakkisa" jechuunis himti. Nyaata loowwan isheetif barbaachisus qonnaan bultoota akkasumas warshaalee daakuurraa akka argattu dubbatti. Ogummaa harkaa… Aadde Qiddist Abarraa horsiisa looniin cinatti hojiilee harkaa garaagaraas ni hojjetti. "Hojii harkaa kophee dhiiraa, kan dubartootaafi kan daa'immaniis nan hojjedha. Akkasumas iskaarfii (marxoo), koobiifi haguuggii harkaafaan hojjedha" jechuun dubbatti. Wantoota kunneenis kuula, kirooshiifi lilmoo xaddee fayyadamuun hojjetti. Hojii harkaa kana erga eegaltee waggoota afur ta'uu kan himtu Aadde Qiddist, "haatikoo duraan hojii harkaa hojjetti. Isheerraayiin baradhe. Animmoo guddisee gara kopheettin fide" jetti. Wayita qara hojii kana eegaltuttis hojiilee harkaa hojjette waamichawwan garaagaraa yeroo waammamtu bifa kennaatin namootaaf kennaa turte. Namootniis hojiishee ilaalanii maallaqaan akka hojjettuuf ishee gaafachuu eegalan. Ogummaa harmee isheerraa ilaaltee barattefi tattaaffii isheetiin gabbifattes madda galii godhatte. Oolmaa guyyaa tokkoo… Aadde Qiddist Abarraa ganama oboroo hanga galgalaatti hojiilee mana keessaafi alaa garaagaraan ko'oommattee oolti. Oolmaa guyyaashees oboroo abbaa warraafi ijoolleeshee waliin ta'uun bataskaana deemanii yookin manumatti galata galfachuun akka eegaltu dubbatti. "Sana booda ijoollee ciree nyaachiseen mana barumsaa geessa. Achii ergan deebi'ee booda ajaja fudhadhe kophee yookin uuffatas ta'uu danda'a isan hojjedha. Waaree booda immoo gara looniin deema" jetti. Loon bira deemuunis kunuunsa loowwan isheetiif taasifamu hordofti. Kunis soorata haalaan argachuu isaanii, bishaan sirriiti dhuguu isaaniifi qulqullina isaaniifaa to'atti. Itti aansuunis sa'aa ijoolleenshee barumsa xumuranitti gara mana barumsaa deemuun ijoolleeshee gara manaatti geessiti. "Achiin booda deebi'ee gara loonii dhufee aannan fuudhee gara naannoo aannan itti raabsutti deebi'a" jechuun oolmaa guyyaashee himti. Kutannoo… "Hojii lamaan kana walfaana deemsisuuf kutannoo barbaachisaadha" kan jettu aadde Qidist qonna magaalaafi hojii harkaa walfaana kutannoon hojjechaa jiraachuu himti. Deeggarsi maatii ishee biraa argattus guddaa ta'uu dubbatti. "Manakoo galii hojiilee lamaan kanarraa argadhun gaggeessa. Baasii manaafi waan adda addaaf isumarraayin fayyadama. Jireenyakoos ittiinan gaggeessa" jetti. Karoora gara fulduraa… "Karoorrikoo gara fulduraa saawwan aannanii kana babal'isuun barbaada" kan jettu aadde Qiddist, beekumsa gama ogummaa harkaatin qabdu namoota biroof qooduuf fedhii akka qabdu himti. "Ijoolleen baratanii hojii hin arganne jiru. Haadholiin jiru. Isaanfaa waan akkanaa waan barbaadaniif, galii waan barbaadaniif animmoo leenjii kenneefii akka fayyadamaniif barbaada" jechuun himti. Leenjii kana kennuuf ammatti iddoo mijataa akka hin qabnefi qaamni gama kanaan haala mijeessuuf yoo jiraate leenjicha kennuuf fedhii akka qabdus himteerti.


Humaa Abediin: Gorsituun Hilaarii Kilintan Senaateriin US fedhiishee malee ishee dhungachuu himte

Gorsituun duraanii Hilaarii Kilintan senaaterri US tokko fedhii saal-qunnamtiif ishee barbaadee akkamitti akka ishee qoccolaa ture kitaaba haaraa muuxannoo keessa darbite ibsuuf barreesite keessatti ifa goote Humaa Abediin namichi fedhiishee malee ishee akka ishee dhungate yaadachuun, wanta hin barbaadamneta'uu ubbatte. Akka Za Gaardiyaan gabaasetti, namni siyaasaa maqaan isaa ammatti hin dha'amiin kun baroota 2000 keessa manasaatti erga hafeereen booda soofaa isheen teessurratti tasa akka ishee qabate dubbatte. Ta'us garuu yeroo inni ittuma fufee [fedhiisaa fedhiishee malee] raawwachuuf jedhu wallaansoodhaan akka harkaa miliqxee kitaaba haaraa waa'ee mudannooshee ilaalchisuun barreessite keessatti ibsite Humaan. Kitaabni ishee mata-dureen isaa  Both/And: A Life in Many Worlds jedhamu kun torban dhufu maxxanfama jehamee eegama. Gaaffiifi deebii yeroo jalqabaa CBS Sunday irratti taasifteenis waan yeroo sana isheerratti raawwatamuuf ture gadi fageenyaan ibsiteetti Humaa Abediin. "Senaaterii tokko waliin bakka mijataa hin taane tokko keessa waan tureef akkamitti akkan keessa darbullee hin beekneyyun ture," jette. Humaa Abediin bara 2016 kadhiimamtoota Diimokiraatoota bakka bu’uun dorgomuuf kaadhimaman keessaa tokko turte. Bara bulchiinsa Obaamaa gargaartuu (gorsituu) Hilaarii Kilinteen amanamtuu waan turteef yeroo tokko, "intala koo ishee lammataati" jechuun Kilinteen amma ibsuutti geesse turte. Humaa Abediin akka ibsitetti, qoccollaan saalqunnamtii irra gahe kun wayita Kilintan waliin hojjetteefi Senaatera Niwu Yoork bara 2001-2009tti turtetti mudannoo ishee wayita himtutti ture. Aadde Humaa Abediin dubartii umuriin ishee ganna 45 yoo taatu, eenyummaa nama qoccollaa saalqunnamtii irraan gahee garuu hin ibsine. Humaan akka himtetti, affeerraa irbata Waashingteenitti nama siyaasa kana waliin qaban hordofuun waliin deemanii, mana namticha kanaa dura takka dhaabatanii booda mana isaatti buna akka dhugdu affeere. Isheen hin didne, tole jettee simatte. Akka barruun Za Gaardiyaan jedhutti, Humaa Abediin akkas jettee barreessitetti. ‘’Sana booda battaluma haalonni dafanii geeddaraman. Natti hirkatee harkasaa bitaa gatiittirra kaa’ee na dhungate, arrabasaa afaan kootti loosee soofatti na maxxanse," jette. ‘’Baayyeen rifadhe, ofirraan achi isa dhiibe. Sekoondiiwwaan 10n xumuraaf dhabamuun hawwe ture,’’ Aadde Humaa Abediin akka jettetti, senaaterichi dhiifama ishee gaafachuun "sin hubanne’’ jedheen. Itti aansuun akkas jettee barreessite: ’’baayyeen gadda jedheen bahee of tasgabeessuun yaale," jette. Guyyoota muraasa booda  Kaapitaal Hiilitti keessatti wayta walitti dhufan senaatarichi ammallee hiriyaadha {wal hin habne] mitii jedhee gaafatee akka tures barreessite. Dubartiin kun kitaaba ishee kana keessatti aarii abbaa manaashee duraaniirraa qabdus bal'inaan ibsiteetti. Abbaan manaashee duraanii Antoonii Waayiner Dimokiraatiifi miseensa kondirasii Niiwu Yoork kan ture yoo ta'u, jiruun isaa yakkawwan saal-qunnamtii waliin walqabataniin jalaa nama gaaga'amedha.


Atileetii Keeniyaa duutee argamteef poolisiin abbaa manaa shakke

Atileetiin Keeniyaa rikoordii addunyaa harkaa qabdu Agnees Tiroop, qe'ee ishee lixa Keeniyaa, iddoo leenjii atileetotaa taate Iten keessatti argamutti duutee argamte. Du'a atileetii kanaaf poolisiin abbaa manaaashee shakke. Atileetiin umurii waggaa 25 kun dorgommii shaampiyoonaa atileetiksii addunyaarratti yeroo lama badhaasa nahaasaa argatteetti, ji'a lama dura ammoo dorgommii olompikii meetira 5,000 irratti afraffaan xumurte. Poolisiin akka jedhetti erga atileetiin kun duutee as abbaan manaashee dhabameera. Gareen qorattoota yakkaa Roobii har'aa mana Atileet Agnees Tiroop turan, haala kanaan abbaan manaa Kibxata kaleessaa abbaa atileetittiin dhabamsiifamuu hime poolisiin. Hoogganaan poolisii naannawa sanaa Toom Makoorii,''Wayita poolisiin manashee ga'u, Tiroop sireesheerratti argan. Dhiigni lafatti dhangala'ee jira,'' jedhe. "Poolisoonni achi ga'an mormarra waraanamuushee arganiiru. Kanarraa ka'uun billaadhaan waraanamtee du'uu akka hin hafne shakkine.'' "Ammayyuu wanti hundi abbaa manaarra jira, qorannaan duraa abbaan manaa shakkamaa ta'uu ibsa, innis erga dhabamee argamuu hin dandeenye waan ta'eef. Poolisiin abbaan manaa akka dhiyaatee waan mudate ibsuuf barbaadaa jira.'' Kaameeraan CCTV mana keessa ture qorannoo keenyaaf daran nu tumsa jedhe Aab Makoorii. Tiroop wayita reenfi ishee argamu garaasheerras waraanamtee akka turte maddeen BBCtti himaniiru. Atileet Agnees Tiroop ji'a darbe Jarmaniitti fiigicha kiilomeetira 10,000 kan dubartootaan rikoordii haaraa galmeessistee harkaa qabdi. Jaarmiyaan atileetiksii biyyattii ibsa baaseen,''Atileetiksiin Keeniyaa, atileetii meetira 10,000n badhaafamtuu nahaasaa taate tasa dhabuutti baayyee rifateera,'' jedhe. "Odeeffannoo waa'ee du'ashee baasuuf ammallee hojjechaa jirra. Keeniyaan atileetii sadarkaa addunyaatti biyyashee beeksisuuf abdii guddaa irraa qabdu dhabdeetti. Atileetii fiigichaan ija namoota addunyaa hedduu hawwatte dhabuutti ni gaddina.'' Dorgommii olompikii bara 2020 ji'a Hagayyaa darbe gaggeeffamerratti fiigicha meetira 5,00'n atileetiin kun atileetii Itoophiyaa Gudaf Tegay'n caalamuun afraffaa baatee badhaasaan ala taatee turte. Atileet Agnees Tiroop dorgommii shaampiyoonaa addunyaa bara 2017 fi 2019 irratti fiigicha meetira 10,000'n badhaasa nahaasaa argachuun ija addunyaa hawwaatteetti. Fulbaana darbe dorgommii Jarmanii, Herzogenaurach'n  fiigicha meetira 10,000 daqiiqaa 30 fi sekondii tokkoon xumuruun rikoordii kanaan dura kuma 10'n qabamee ture irraa sekonsii 28 fooyyessitee rikoordii qabatte. Atileet Agnees Tiroop hojii kana bara 2011 kan eegalte yeroo ta'u, akkuma atileetii jalqabdeenis yeroo lama badhaasa nahaasaa argachuun beekamuu eegalte. Waggaa afur boodammoo dorgommii  World Cross Country championships Chaayinaatti gaggeeffamerratti atileetii umriin xiqqoo badhaasa meedaaliyaa argatte ta'uun sadarkaa lammaffaa qabatte.


Galiin haadha warraa kan abbaa warraatiin qixxee miti jedhe qorannoon

Galiin keessan kan abbaa warraa keessaniin qixxeedhaa? Qorannoon akka addunyaatti dalagame akka agarsiisutti deebiin dubartoota baayyee ‘mitii’ kan jedhu dha. Qorannoon kuni odeeffannoo idilee biyyoota 45 bara 1973-2016tti jiru xiinxale. Kunis qorannoo addunyaalessa wal-qixxummaa galii maatii, koorniyaa bu’uura godhachuun taasifame isa jalqabaati. Qorattoonni Indian Institute of Management Baangaloor, Piroofeesar Hema Swaminathan fi Piroofeesar Deepak Malghan, odeeffannoo maatii miiliyoona 2.85 irraa funaaname fayyadaman. Haadha warraa fi abbaa warraa umriin isaanii 18-65 gidduu jirus filatan. ‘’Yaadni akka dimshaashaatti jiru maatii tokko keessa galiin maatii gidduutti wal-qixa qoodama kan jedhu dha. Tahus maatiin iddoo wal-qixxummaan galii itti hin mul’anne keessaa isa guddaa dha. Kanaaf kan gad-fageenyaan xiinxaluu barbaadne,’’ jedhan. Gabaasni kuni maatii qorannoo kanaan ilaalu akka ‘sanduuqa gurraachaatti’ ibsa. Sababiinsaas jedhu Pirof Swaminathan, ‘’haala keessoo maatii hin ilaallu garuu otoo ilaallee haalichi akkamiin jijjiiramuu danda’a inni jedhu dhimma biraati.’’ Akka waliigalaatti humna hojjetaa Indiyaa keessatti wal-qixxummaan koorniyaa akka hin jirre beekamaadha - lakkoofsi dubartootaa xiqqoo yoo tahu, isaaniis hojii yeroo guutuu hin qaban. Qorattoonni kunneen haala waliigalaa addunyaa ilaaluu barbaadan. ‘’Fakkeenyaaf biyyoota kaaba-lixa Awurooppaa akka mallattoo wal-qixxummaa koorniyaatti ilaalaman keessa haalli galii maatiifi hojii, qixxee kan qoodamedhaa?’’ kan jedhus xiinxalan. Haaluma kanaan wal-qixxummaa galii maatiifi waliigalaaf sadarkaa kennan. ‘’Odeeffannoon dhiyoo kanaa akka agarsiisutti haati warraa fi abbaan warraa qacaramanii kan hojjetan yoo tahe, biyyoota guddataniifi sooreeyyi keessattillee otoo hin hafiin biyyi haati warraa qixxee abbaa warraashee galii itti argattu hin jiru,’’ jedhan Piroof, Malghan. ‘’Biyyoota guddataniifi wal-qixxummaa koorniyaa olaanaa qaban keessatti qoodni galii dubartootaa harka 50 gadi tahuu hubanneerra,’’ jedhu. Sababiin dubartoonni galii xiqqaa akka qabaatan godhe keessaa tokko, akka aadaatti dhiiroti madda galii maatii fi dubartoonni kunuunsitoota ijoolleetti waan ilaalamaniifi. Dubartoonni baayyeen daa’ima erga godhataniin booda boqonnaa kaffaltii qabus tahe hin qabne bahu. Hojii wal-fakkaataadhaaf dubartiifi dhiiraaf qixxee kaffaluu dhiisuunis dhugaa biyyoota addunyaa baayyee keessa jiru dha. Akka gabaasni Dhaabbata Hojjetaa Addunyaa bara  2018 himutti dubartoonni hojii mana keessaa kaffaltii hin qabne harka 76.2 kan dalagan yoo tahu kunis kan dhiirotaan dachaa sadii caala. Biyyoota Eeshiyaa keessatti immoo harka 80tti ol siiqa. Gabaasichi ‘’hojiin mana keessaa kaffaltii hin qabne gara hojii idilee kaffalatii qabutti akka hin galle dhimma isaan ittisaa jiru dha,’’ jedha. Dubartiin maatii keessatti galii xiqqaa qabaachuun hariiroo koorniyaa irratti dhiibbaa gochuun dubartoota fayyadamoo tahuurraa isaan hanqisa. ‘’Hojiin dubartiin mana keessatti dalagdu kan ifatti mul’atu miti. Dubartiin galii qabdu garuu maatii sana keessatti sagalee akka qabaattu ishee godha,’’ jedhu Piroof Swaminathan. ‘’Hamma galiin ishee dabale, murtoo irratti sagalee akka qabaattu godhaan, hariiroo haleellaa qabu keessaas akka baatu ishee gargaara,’’ jedhan. Garaagarummaan galii kuni qusannoo dubartootaallee ni miidha. Haala kanaan umrii sooruma bahanirratti galii gaarii akka hin qabaanne isaan godha qorannoon kuni. Gabaasa kana keessatti baroota 1973-2016 keessa garaagarummaan galii haadha warraa fi abbaa warraa harka 20’n hir’ateera jedha. ‘’Biyyoota addunyaa garaagaraa keessatti guddinni diinagdee yeroo dabalu hirmaannaan dubartootaa humna hojjetaa keessatti qabanis akkasuma dabalaa dhufe,’’ jedhan Piroof Swaminathan. Hir’isaa dhufuun kun jiraatus, garaagarummaan amma jiru guddaadha, sichi hir’achuu qaba jedhan. ‘’Mootummaan waadaa seenu hojiitti hiikuu dhiisuun, dhaaboti dubartoota hojii mana keessaa hojjechuun adabamaa jirna hin qacaruu dhabuun danqaa dha,'' jedhan. Kanaaf, hojii dubartootaa beekamtii argachaa jiraa ree? Imaamtni maatiifi daa’immaniif mijatoo tahan jiruu? Dhiirota hojii mana keessaa qoodatan guddisuu qabna. ‘’Waan hawaasniifi mootummaan hojjechuu qaban baayyeetu jira. Akkanatti itti fufuu hin qabu, ‘’ waan jedhu dhaamaniiru qorattoonni kunneen.


Dubartiin Naayijeeriyaa kun akkamiin daldala saalqunnamtii Awurooppaarraa miliqxe?

Waggaa waggaatti dubartoonni kumaatamatti lakkaa’aman magaalota Awurooppaa geeffamuun dhiirota waliin saalqunnamtii akka raawwatan taasifamu. Shamarreen lammii Naayijeeriyaa Jewel jedhamtu hojii kana keessaa miliqxeetti. ‘’Ifan arge. Iddoon ani dhufe ibsaa waan hin qabneef yeroo hedduu dukkana. Garuu waanti hundi asitti ni ifa-baay'ee bareeda,’’ jetti. Jewel maqaa shamarree kana kan dhugumaa miti. Shamarreen kun akkatti Deenmaark geesse himti. ‘’Carraa biyya kana dhufuu argachuu kootiif waaqayyoon galateeffadhe. Hojii eegaluun barbaada ture,’’ jette. Jewel Naajeriyaa irraa xiyyaara wayita kortu, namoota umrii dullumaa keessa jiran gargaara jettee yaaddi turte. ‘’Namoonni Liibiyaa keessa daddabarfaman konkolaataafi bidiruun adeemu. Kunis baayyee qindaa’aafi shakkii tasuma akka hin uumnetti raawwatama,’’ jetti. Dhaabbanni sadarkaa idil-addunyaatti godaansarratti hojjattu IOM tilmaamni baase akka agarsiisutti, dubartoonni Naayijeriyaa %80’n lafoo imalu, sana booda galaana Meeditiraaniyaanii ce’uuf yaalu. Dubartoonni kunneen daldala saalqunnamtiif gara Awurooppaatti geeffamu jedha IOM. Jewel dubartoota imala abdii nama kutachiisaa ta’e keessa erga darbanii rakkoo kanaaf saaxilaman biroon jiraachuu akka beektu himteetti. Imalli ishee buufata xiyyaaraa Leegosirra wayita eegalu kana mirkaneeffatteetti. Kooppanheegan wayita geessu dubartii lammii Naayijeriyaa tokkotu ishee simate, achi akkuma geesseen guyyaa lammaffaatti mandara magaalichaa Vesterbiroo jedhamu geessite. ‘’Hospitaalan naannichatti barbaada ture’’ jette Jewel waan yeroo sana ture yaadattee yeroo dubbattu. Karaa gubbaa yeroo muraasaaf imalaa turan. Jewel waa’ee naannoo isheetii yaadannoo akka qabattu itti himamameera. Akka tasaatti dubartiin waliin deemaa turte kun waan isheen hin eegne itti himte. ‘’Waanti isheen dubbatte, iddoon kuni bakka ati itti hojjattudha. Tarii gamoo wayii quba akeekti jedheen sirriitti hin hubatiin hafe. Haata’u malee, isheen bakka nuti deemaa turre sana jechuu isheeti. Yeroo sana ture daldaltuu saalqunnamtii akkan ta’u isheen natti himte, iddoo sanattiidha maamiltoota kanan barbaadu. Sana booda Deenmaarki guutuun narratti waan jigde natti fakkaate,’’ jette Jewel. Jewel halkan sana akka tasaatti dubartii Dhaabbata Miti-mootummaa namoota Deenmaark seeraan ala daddabarfaman gargaaru ‘HopeNow’ jedhamu keessa hojjattu Misheel Miildwatar argatte. Dubartiin kun Jewel shamarree xiqqoo, umriin ganna 20 keessa jirtu kana argitee kaardii lakkoofsa bilbila ishee qabu kenniteef. Dubartiin lammii Naayijeriyaa isheen ‘’Madam’' jettuun immoo, dubartii Ingilizii biskiliitiin deemtu kana hin amaniin jetteen. Taatullee Jewel maamila ishee jalqabaa daftee simatte. ‘’Namtichi tokko doolaara Ameerikaa 620 isheef kennee manasaatti na geesse, sana booda hojjachistuun koo ni deemte’’ jette Jewel. ‘’Akka waan umrii guutuuf ta’e wayiitti na jajjabeesse. Yeroo sanatti afaan inni dubbatu hin beekun ture. Kanaaf waan inni jedhu ilaalchisee homaa hin dubbanne- turjumaan Google gargaaramuun haasa’uutu nurra ture, Garuu ani nan sodaadhe’’ jette. Ji’a ittaanu keessa Jewel saalqunnamtii daldalaaf oolchun itti jabaatee ture. ‘’Saalqunnamtii daldalaaf oolchuun natti cime. Nan qaaneffadha, namni haaraa yeroo achi dhufu jarri ni beeku, isaan nama haaraa wayi barbaadu,’’ jette. Ragaan dhiyeenyatti Gamtaa Awurooppaa baase akka agarsiisutti, Awurooppaatti namoonni seeraan ala daddabarfaman bara 2017/18 lakkoofsi isaanii 14,000 ol ta’u. Kuni xiqqaadha sababni isammoo ragaan kun kanneen galmeeffamuun adda baafaman qofa bakka bu’a. Namoota kana keessaa harki walakkaa ol biyyoota Gamtaa Awurooppaatiin ala ta’aniirraa gara sana kan geeffaman yoo ta’u, lammileen Naayijeeriyaa immoo kanneen biyyoota shanii keessaa baayyina gara jalqabaarratti tarreeffaman keeessatti argamu. Saalqunnamtiif jecha namoota seeraan ala daddabarsuni itti fufee akka jiru Komishiniin Awurooppaa ibseera. Waggaa tokko keessatti bu’aa maallaqaa yakka kanaan argamu hanga Yuuroo biliyoona 14 akka ta’utu tilmaama. Dubartoonni maallaqa daldala saalqunnamtiin argatan akka himanitti, warreen isaan daddabarsaniif akkasuma geejjibaafi iddoo jireenyaaf jecha maallaqa guddaa daddabarsitootaaf kaffaluufi. Daaniish Inistitiyuutii damee dhimma godaansaa idil-addunyaatti qorattuu gameettii kan taate Saayin Pilaambech akka jettutti liqii akka kaffalan taasifamu. ‘’Gartuun baqattoota Naayijeeriyaa daldala saalqunnamtirratti bobba’an idaa guddaa akka kaffalan dirqisiifamu. Kunis Yuuroo 10,000- 60,000 gidduu ta’a. Idaan ammas guddatu waan irra jiruuf saffisaan maallaqa argachuu barbaadu. Eeyyama hojii hin qabdu taanaan karaan saffisaan maallaqa argachuun danda’amu daldala saalqunnamtiitiin,’’ Namoonni Jiwil garasitti geessan Yuuroo 42,000 yeroo waliigalame keessatti kaffaluu qabdi jedhaniin. Otoo Naayijeeriyaa irraa garasitti hin imaliin guyyaa tokko dura iddoo awwaalchatti waamuudhaan sodachiisuun dhimma kana itti himaniiru. ‘’Maallaqa sana akkan kaffalu na kakachiisan, garuu eenyu akka iddoo sana na geesse hin himu’’ jette. ‘’Yoon maqaa isaanii hime waan hamaan anaafi maatii koo eegggata,’’ jette. Erga Jiwil Deenmaark geesse booda namoonni ishee garasitti geeessan maatii ishee Naayijeeriyaatti hafan doorsiisu. Jiwil dhiibbaa cimaa keessa waan turtef, waa’een jibbinsa maamiltoota ishee karaa Vesterbiroo konkolaattoota dhaabatan giddutti ykn mana isaaniitti tajaajila barbaadan kenniteefi hedduu ishee hin dhiphisu ture. ‘’Lakkii jechuu hin dandeessu, tolee male, sababni isaammoo dubartoota 10-15tu dhiira tokkicha halkan sana maallaqni irraa argamu ilaala’’ jettetti. Jiwil ji’oota afuriif dhiphina, abdii kutannaa keessa kan turte yoo ta’u, lubbuu isheellee dabarsuuf yaalteetti. Dhimma kana qondaaltota biyyattiitti gabaasuurra harkifataa turte. Ammas idaa guddootu isheerra jira. Ofii ishee fi maatii isheef illee yaaddoo qabdi turte. Otoo kanaan jirtu seenaan ishee geeddarame. Jewel lammii Daanish tokkoon wal barteetu jalaala keessa seente. Guyyaa beellama jalqabaa wal argan irbaata erga nyaatanii booda waan ture hunda itti himte. Jewel karaa gubbaatti daldala saalqunnamtii ni dhiifte. Maallaqa dubartii ishee hojjachuuf torban torbaniin kaffaltus gargaaraa kaffaluurra jira. Taatullee jaallalleewwan kunneen gorsa barbaadu ture. Jiwil kaardii Misheel Mildwatar, halkan isheen jalqaba daldala saalqunnamtiirra bobbaate Vestirbirootti kenniteefi olkeessee turte. Misheel Mildwatar Jiwil gorsitee, akka isheen dubartii daldala saalqunnamtii ishee hojjachiiftuuf maallaqa akka hin kaffalle taasifteetti. Ebla bara kanaatti tarsimoon haaraan daddabarsa namootaa ittiisuuf bahe kan ifoome yoo ta’u, Komishiiniin Awurooppaa tattaaffiiin ganna 10’n darban daddabarsa namootaa ittiisuuf fudhatame kufaa ta’uu amaneera. ‘’Namoonni yakka kana raawwatan Gamtaa Awuroopaatti seeratti dhiyaachuun xiqqaachuun, daddabarsitoonni seeraan alaa otoo miidhaan irra hin gahiin galii guddaa yakka raawwatanii argatu’’ jedhameera. Mootummaan UK akka beeksisetti, bara bara 2020 keessa poolisiin yakkoota nama garboomsu bifa jabanaatiin raawwataman yakkoota akka miidhaa saalqunnamtii fi hojii humnaa olii hojjachisuun walqabatu 7,779 biyyattii keessatti galmeessu beeksise. Gama biraatiin, daldalli saalqunnamtii Denmaarkii keessatti seeraan ala miti garuu eeyyama daldalaa hin barbaadu. Dubartoota daldalarratti bobba’uun Koppanhagenitti miidhaaf isaan saaxila. Imaammanni Deenmaark hordoftu godaantota seeraan ala jettuun gara biyya isaanitti deebisuudha. Dubartoonni daddabarsa seeran alaatiin miidhamanillee yeroo murtaa’e booda gara biyya isaaniitti deebifamu.


Indiyaatti bofa kobraa akka meeshaa ittiin haadha warraa ajjeesaniitti yeroo gargaaru

Walakkaa ji'a Onkoloolessaa Indiyaa haadha warraa isaa bofa Kobra jedhamuun hiddamtee akka duutu godhe adabbii dachaan irratti darbe. Suutik Biswasii fi Ashraaf Padanaa taatee ajjeechaa kanaa haala itti aanuun qindeessaniiru. Ji’a Eblaa wagga darbee keessa dargaggoon ganna 28 Suraaj Kumar Ruuppii 7,000 [$92] bofa adunyaa irraa summii guddaa qabu Kobraaf kaffale. Indiyaa keessatti daldalli bofaa seeraan aladha. Haa tahu malee  Suraaj Kibba naannoo Keralaa keessatti nama bofa qabuun beekamu Suresh Kumar irraa bitate. Suraaj boficha kontenera plaastika irraa hojjetame keessa gochuun akka qilleensi galuuf ammo qaawwa itti baasee fudhatee gara manaatti gale. Guyyooya 13 booda pilaastika sana borsaa keessa gochuun mana isaa irraa fageenya km 44 irratti kan argamu bakka amaatiin isaa jirtutti geese. Haati warraa isaa Utraan bofaan hiddamtee achitti dhoksaan bayyaanachaa jirti. Suraajii fi Utraan waggoota lama dura karaa namoota gaa’ilaaf walitti fidanii wal baruun gaa’ila dhaabatan. Suraaj waggoota sadii ishee hangafa. Abbaan Suraaj konkolachisaa yoo tahu harmeen isaa manuma keessa hojjetu. Utraan ammoo maatii qabeenya guddaa qaban irraa dhalatte. Abbaan ishee haqxuu [rubber] daldala. Harmeen ishee ammoo daariktera mana barumsaa tahuun hojjetaa turanii soorama bahaniiru. Utraan kana irraa kan ka’e ofii rakkoo barachuu ishee mudateera. Yeroo wal fuudhan Suraaj maatii ishee irraa kennaa warqee giraamii 768 [gabaa ammaan dolara 32,000 kan baasu] fudhateera. Dabalataan suzukii tokkoo fi maallaqa calla ruuppii 400,000 fudhateera. Dabalataan akka ‘mucaa isaanii kunuunsuuf’ maatii ishee irraa ruuppii 8,000 ji’a ji’aan argata ture, akka qorannoon mul’isetti. Utraan erga bofaan hiddamtee yaalamtee wayyooftee gara mana maatii isheetti deebite. Yaalii irra guyyoota 52 kan turte yoo tahu, bofa summii hamaa qabuuf lafa fakkaatu, kan Indiyaatti kumaatama ajjeesuun beekamuun miilla isheerra hidhamuun ture kan yaalamaa turte. Bofichi Ruusel kan jedhamu yoo tahu miilla ishee dhukkubbii guddaa qabu bakka hidhhame sana yaaluuf tajaajilli baqasanii yaalii cimaa sadii taasifameeraaf. Halkan Caamsaa 6, qorattootni akka jedhanitti, Utraan cuunfaa [juusii] summaa’e yookaan nama hadoochuun makame abbaa warrashee Suraaj harkaa fudhatte. Yeroo isheen dhugdee of dadhabdu Suraaj bofa kobraa dheerina meetira 1.5 tahu sana meeshaa keessa kaa’e keessaa baasuun haadha warraa isaa hirriba keessa galte irratti gadhiise. Haa tahu malee ishee hidduu diduun irra mucucaate darbe. Ammas Suraaj akka ishee hiduuf itti deebise. Suraaj yeroo 3ffaa ammas yaale.Boficha waan itin qabuun mataa isaa gara irree isheetti bitaatti gadi qabe. Kobraan rifate kun bakka lama ishee hidde. Sana booda gara shelfii mana keessatti galuun halkan guutuu achuma bule. Kobraan yoo tutuqxee aarsite malee nama hin hiddu. Suraaj mataa isaa gadi qabuun akka haadha warraa isaa hiddu godhera jedhe Mavish Kumar, qorataan waa’ee reeppitaayilootaa. Suraaj burcuqqoo ittiin cuunfaa san kennef dhiqe. Ulee ittiin of eeggannoon boficha qabaa tures balleesse. Bilbilota yakkamaa isa taasisan hunda balleesse, akka qorattootni jedhanitti. Harmeen Utraa bultee yoo kutaa ciisicha intalashee seentu Utraan ‘’afaan ishee bantee’’ ciistee arguu poolisiitti himte. Suraajis kuticha keessa jiraachuu himte. ‘Maaliif akka isheen hin dammaqnellee hin ilaalle?‘‘Manimekala Vijayaan abba warraa intalashe kana gaafatte. ‘’Ishee jeequu hin barbaanne,’’ jedhee deebiseef Suraaj. Maatiin fudhanii hospitaala yoo gahan summiidhaan du’uu ishee hakiimonni himan. Yeroo sana poolisoonni waamaman. Qorannoon reeffaa madaa bakka lama qaama ishee irra jirus agarsiise. Irree ishee gara bitaa irra madaa xiqqa lama argame. Qorannoon dhiiga fi sumudni fudhatame summii bofaa fi summii nama hadoochu biraa qaama ishee keessa jiraachuu agarsiise. Summiin kobraa maashaa hargansuu laamshessuun sa’atii keessatti nama ajjeesa. Himata maatii irrati hundaa’uun du’a hin eegamiin Utraa mudateef poolisiin abba warrashee  Suraajiin to’ate. Qorannoo guyyoota 78 booda himata fuula 1,000 qabuun himanni baname. Namootni 90 ogeessota dabalatee ragaa isaanii kennan. Himannichi raga bilbilaa Suraaj waraabame, interneetii irratti wantoota barreesse, kobraa du’ee mooraa isaa keessaa argame, harca’aa summii konkolata maatii keessaa argame fi bofa kobra bituuf raga si’a lamaan himatichi itti fufe. Akkasumas jalqaba bofa Utraa hiddee irraa yalamaa turte Ruusel jedhamus Suraaj bituu isaaf ragaan argame. Suuresh namni bofa qabuun beekamu Suraajitti garagaluun akka bofa si’a lama irraa bite raga irratti bahe. Ogeessi qorannoo bineensotaan beekamu ammo Kobraan karaa foddaa kutaa ciisichaa uisaanii galuun waan hin fakkaanne tahuu raga bahe. Inumayyuu himatichi bofa kobraa fayyaa biraa fayyadamamuun, nama bofa qabuun beekamuun yaaliin gaggeeffamee irra deebiin ilaalame. Kunis haala akkamiin taha isa jedhu hubachuuf. "Halkan kobraan si’ataa miti.Yeroo kobraa akka waa hidduuf irra buusnee ilaallu irruma mucucachuun lafa bu’uun gara bakka dukkanaatti galaa ture,’’ Mavish Kumar. ‘’Inumaayyuu kobraa aarsuun akka hiddu yaallus hidduuf hin yaalle.’’ Morma kobraa san qabee yeroo handaaqoo hidhamtee jirtu tokko akka hidduuf mataasa gadi itti qaban ammo hammi inni hidde madeesseef irree Utraa irra jiru wal qixa tahe. Abbaan seeraa M Manoj ajjeechaa haadha warraa isaa irratti Suraaj raawwate kana qorachuun hidhaa umurii guutuun akka adabamu murteesse. Qorattootni ammo ji’a afur keessatti kun yakka jalqabaa ykn lammaffaa osoo hin taane yeroo 3ffaa yaaluu isaati jedhan. Suraaj baankiif bakka bu’aa tahuun kan hojjetu yoo tahu bara darbe nama bofa qabuun beekamu Suresh qunnamuun ji’a Guraandhala keessa bofa Ruusel jedhamu Ruuppii 10,000 kennuun bitate. Fuudhee galee qoraan jala dhoksee gaafa Gurandhala 27 ammoo mana keessa gadhiisuun haadha warraa isaa dhaqime bilbila koo naa fidi jedhe gara sanatti ishee erge jedhan qorattootni. Utraan bofa maramee lafa jiru arguun iyyite jechuun haatishe poolisiitti himte. Suraaj ol dhufee uleedhaan boficha fudhee bahe. Deebisee meeshaa duraan keessa tursiisetti deebisee kaa’e. Bitootessa 2 ammas Suraaj irra deebiin yaale. Nyaata haada warrasaa summese yeroo usheen raftu boficha kutaa ciisichaa ishee keessa gadhiise. Yeroo kana bofichi waan ishee hiddeef Utraan iyyaa kaate. Baayyee ishee dhukkube. Suraaj boficha karaa foddaa darbate. ‘’Kerala keessatti bofaan hiddamuun waan baramaadha. Kanaaf waan tooftaa akkasii uumama jennee hin yaadne,’’ jedhe Vijayasenan Viidyadharman, abbaan Utraa. Wagga waggaan bofaan hiddamun namootni 60,000 Indiyaa keessatti ni du’u. Hospitaala yaala gaarii kennuuf argachuuf sa’a lama erga barbadanii argatanii yaalii argatte. Gogaa ishee bakka sadii kutanii jijjiruun gara qe’ee maatii isheetti deebite. Suraaj ilma isaa waliin qe’ee warrasaatti hafe. Haa tahu malee ammas irra deebiin waan jalqabe itti fufe. "Yeroo haati warraa isaa hospitalatti yaaliirra turte, Suraaj interneetii irraa akkatatti bofa qabanii fi summii isaa barachaa ture,’’ jedhe qorataa tokko Anoop Kirishna jedhamu hime. Qorattootni akka jedhanitti Suraaj erga ilmi isaa Dhruv bara 2019 dhalatee yaalii ajjeechaa kana irra ture. Interneetii inni fayyadamaa ture yoo ilalamu waa’a summuu bofaa fi viidiyoo waa’ee bofaa himu ilaalaa turuu agarsiisa. Suraaj akka hiriyoota isaatti himetti haati warraa isaa abjuu isheetti ‘’abaarsa bofaan dararamti.’’ ‘’Bofaan hiddamtee du’uu isheeti’’ kan jedhu himaa ture. Dhugumaan Suraaj haadha warraa isaa ajjeesuun maallaqa ishee hatuun haadha warraa biraa fuudhuuf murtessuu agarsiisa, jedhan qorattootni. ‘’Itti dhimmee yaalaa turuun yeroo 3ffaa irratti milkaa’e,’’ Apukutan Ashook, hogganaa poolisii garee qorannichaa. Abbaan alangaa uummataa Mohanraaj Gopalakrishinan ammo dhimmicha ‘’yeroo poolisoonni bineensonni akka meeshaa ajjeechaatti oolfamuu isaanii mirknaa’u kun qorannoo poolsii murteessaa Indiyaa keessatti argame’’ jedhan. Suraaj yakka hojjeteef adabbii dacha umurii guutuu fudhate. Akka abbaa alngaa jedhetti gara laafina tokkollee hin agarsiifne.


'Hojiirra taanaan nama hin hamattu' - Aaddee Rihmat Ibraahim

Aadde Rihmat Ibraahim waraana naannoo Tigraayitti mudate baqachuun erga Sudaan galanii booda amma gara Keeniyaatti imaluun hojii harkaa hojjachuun ijoolleesaanii sadii waliin jiraatu. Kunoo dowwadhaa.


Laayibeeriyaatti beeksisa qacarrii loltootaa 200f dubartoonni 7,000 ol dhiyaatan

Laayibeeriyaatti miseensota waraanaa 200 ta'an mindeessuuf beeksisa baheef dubartoonni 7,000 ol dhiyaachuun dhagahame. Waraanni biyyattii kan Ameerikaadhaan leenji'u xiqqoon, dabalataan miseensoota 200 ta'an qaxaruun baay'ina isaa guddisuuf beeksisa baase. Beekisisichaanis imaammata haaraa wal-qixxummaa saalaa mirkanneessuu jedhuun walakkaan isaanii dubartoota akka ta'u gaafate. Haata'u malee lakkoofsi dubartoota mindeeffamuuf dhiyaatanii kan eegameen ol baayyee olaanaa ta'uun gabaafame. Guyyaa Wiixataa dubartoonni 7,000 ol mandara waraanaa kan magaalaa guddoo biyyattii Monooroviyaa keessatti makamuun dura leenjii qaamaa taasisuuf dhiyaatan. Ajajaa waraanaa olaanaan Janaraal Priinsi C. Joonsan BBCtti akka himaniitti, leenjiin madaallii sunis qaxarriin dura dubartoota naannawa Monoroviyaa irraa dhufaniif kan qophaa'eedha. Kunis sababii dubartoonni naannoo sanaa kan baadiyyaa irraa dhufan caalaa ulaagaa akka hinguunne qorannoon irra gahameef jedhan. Gama biraatiin ammoo dubartoonni baadiyyaa irraa dhufan, miindeessuuf gama barnootaatiin yoo ilaalaman ulaagaa hin guutan kan jedhan ajajaan kun, gama sanaan gargaarsa akka barbaadan himan. Namoonni waraanaaf galmaa'uu danda'an yoo xinnaate kan barnoota sadarkaa lammaffaa xumuran ykn kan leenjii ogummaa muraasa qaban ta'uu qabaatu. Dubartoonni kunneenis fedhii waraanaa keessatti tajaajiluuf qaban olaanaa maddiittis, carraa kana rakkina hojii dhabummaa olaanaa biyyattii keessatti mul'atu keessaa akka ittiin bahuutti ilaalu. Laayibeeriyaan wal waraansa waggoota 20 dura xumurame keessaa ammalleen bayyanachuuf carraaqaa jirti. Waraana sanaanis namoonni gara 250,000 ta'an ajjeefamanii ture.


Dubartii Finfinneetti horsiisa loonii fi hojii harkaa jiruu godhatte- Qiddisti

Aaddee Qiddisti Abarraa keessattu hojii oggumaa hojjataa jirtu cimsuun namoota kaaniif carraa galii umuuf karoora qabdi.


Muddama Mozaambiik: Masjiidota barbadeessuu hanga qunnamtii saalaaf dubartoota butanii garbroomfachuutti

Waggoota afran darban keessatti, gandootiifi magaalootni Kaaboo Delgaadoo keessa jiran qullaa ta’aniiru – ji’a darbe keessa garuu hidhattoonni Islaamummaa leellisan, loltoota Ruwaandaa 1,000 ta’aniin achirraa dhiibamaa jiru. Gezexeessituun BBC Ani Sooy Moozaambik keessatti naannicha daawwachuun gabaasa armaan gadii qixeessiteetti. Gamooleen jijjiganii, baaxiin manneenii kufanii, dhukaasni jiraachuu isa ragaaleen agarsiisan ammallee jiru. Keenyaan jijjiganii, manneen yeroo tokko dhalli namaa jiraachaa ture keessa amma aramaatu guuteera. Gartuu gaazexessitoota muraasa, bakka gartuun hidhattoota Islaamummaa leellisanii barbadeessan argan keessaa ani tokkodha. Jiraattonni naannichaa hidhattoota kana jecha Afaan Arabaa dargaggoota bakka bu'u al-Shabaab jedhanii waamu. Ta’us garuu hidhattoonni kun gartuu al-Shabaab warra Somaaliyaa keessa jiran waliin hidhata hin qabani. Hidhatni isaanii gartuu IS waliin akka ta’e himama. “Hidhatni isaanii ilaalcha wal fakkaataa qabaachuuni,” jechuun dubbii himaan waraana Ruwaandaa Koloneel Roonald Riwivaangaa BBCtti himeera. Loltoonni Ruwaandaa daandii torbanoota hedduuf fayyadamaa turan fayyadamuun naannicha nu daawwachiisaniiru. Gartuun tokko gara kaaba biyyatti Paalmaatti imalanii, bakka haleellaa hoteela tokko irratti gaggeeffameen namootni hedduu du’anii, boodarra akka barametti namootni tokko tokko harki isaanii duubbatti hidhamee morma isaanii muruun ajjeefamanidha. Heleellaa kanaan warshaa boba’aa Fireench guddichi Total achi ture akka cufamuuf dirqiisiiseera. Gartuun lammataa ammoo gara kibba-lixaatti imaluun Hagayya 8 irratti magaalaa qarqara galaanaa jirtu Mosiimbowaa da Paaris qabatani. Duula waraanaa kanaan, hidhattoonni 100 ta’an fi loltoonni Ruwaandaa afur du’aniiru, jechuun dubbihimaan kun ibsaniiru. Bakka Quitunda jedhamutti maanguddoon ganna 80’n keessa ta’an “finciltoonni kun maal akka barbaadan hin beeknu,” jechuun dubbataniiru. “Masjiidota keenya barbadeessaniiru, manneen amantaa Kiristaanaa irrattis haleellaa gaggeessaniiru.” Hidhattoonni gadhiisaniiru oduu jedhu yemmuu dhaga’an gara asitti akka dhufan himu. Mana jireenyaa isaanii duraa Mosiimbowaa da Paaristti deebi’uu barbaadu garuu, magaalichi barbadaa’eera. Hidhamtoonni waraanaas achitti hidhamanii turani - kiyyeessaa qurxummii kan ture dargaggoon ganna 18 hidhattoota kanaan qabamee akka isaaniif loluuf dirqisiisamee akka ture himeera. Dubartoota garbummaan qabaman keessaa tokko tokko wanta irra ga’e himaniiru. Bakka hedduun isaanii itti baqatan Peembaa keessatti wal aggarre. Haatii ijoollee ja’aa tokko akka natti himtetti, lafa qonnaa ishee irraa ijoollee ishee quxisuu sadii waliin akka fudhatamte himti. Yeroo muraasaaf qofa boqonnaa fudhachaa, gara torban tokkoof akka lukaan adeemaniif dirqisiifamani. “Ijoolleen dadhabnee jedhani yoo boo’an isaan reebu,” jetti. Hidhattonni kun akka garba wal-qunnamtii saalaatti waggaa tokkoo oliif ishee tursani. Amma daa’ima yeroo garbummaan qabamtee turteetti ulfooftee deesse, harma hoosisaa jirti. “Nyaatni ga’aas ta’e wanti barbaachisaa ga’aa ta’e hin jiru,” jetti. Torban muraasa dura yeroo helikooptarri naannoo isaanii dhufee, hidhattoonni kun baqachuuf dirqamanitti, ishee fi dubartoonni biroo miliqanii baqachuu danda’aniiru. Kan garbummaan qabamtee turte shamarreen ganna 24 biraan ammoo, dubartoonni lama yeroo miliquuf yaalanitti hidhattonni kun yeroo isaan ajjeessan akka agarte himti. Dubartoota butan kana gara gandootaatti geessanii akka isaan miidhaan guuran godhu turani. Ta’us garuu hidhattoota kanaafi booji’amtoota isaaniif hin ga’u ture. “Adaraa warra ammayyuu garbummaan jiran bilisa baasaa,” jechuun kadhatti. Abbaa warraa ishee fi ijoolleesheetti deebi’uu barbaaddi, garuu akkamiin akka ishee simatan hin beektu. Jireenyishee deebi’ee akka durii hin ta’u. Amma humnootni waraanaa Moozaambik nannoolee hidhattoottaan to’atamanii turan keessa qubatanii jiru.


Finciltoonni Yaman modelii hidda dhaloota Itoophiyaa qabdu safuu cabsuun himatan waggaa shan itti muran

Modeeliifi taatoon fiilmii hidda dhaloota Itoophiyaa qabdu Yamanitti 'sagaagaltudha balleessaa qabdi'' jedhamuun qondaaltota garee finciltota Huutiitiin hidhaan waggaa shaniin adabamte. Maqaan ishee Intisaar al-Hamaadi kan jedhamtu yoo taatu dubartii ganna 20ti. Hamaadiin abbaan ishee dhalata Yaman yoo ta'u, haatii ishee lammii Itoophiyaati. Hamaadiin humnoota Huutiin magaalaa guddo Yaman Sana'aatti ji'a Guraandhalaa darbe erga hidhamtee booda miidhaan qaamaafi xiimsamuun irra qaqqabuu himatte. Kanatti dabaluun fuulli ishee hidhamee dokiimettiiwwan irratti akka mallatteesitu taasifamteetti. Dubartoonni sadii kanneen biroo ishee waliin hidhaman irrattis adabbiin hidhaa murameera. Gareen mirga namoomaaf falmu Huuman Raayitis Wooch gama isaatiin himannaa kun ''kan hin baratamnee fi sarbamiinsa mirgaati'' jedhee qeeqe. Huutiin garee finciltoota Lixa Yaman harka caalu to'ate yoo ta'u, humnoota mootummaa Sa'ud Arabiyaan deeggaramu waliin bara 2015 irraa eegale wal waraanaa jiru. Tajaaajilli oduu 'Saba' jedhamuufi finciltoota Huutiittii hoogganamu gabaasa isaa keessatti akka eeretti, Shamarree Hamaadin gocha sagaagalummaa raawwachuufi qoricha sammuu namaa adoochu waliin argamte jedhe. Hamaadiifi dubartiin ishee walin to'atamte kan biraa tokko waliin hidhaa ganna shaniitiin adabamte. Dubartoonni isaan waliin hidhamte biroon hidhaa ganna sadii fi tokkoon adabamaniiru. Abukaaatoon dubartoota afrani Kaalid al-Kamaal Asoosheetid Pireesitti akka himetti, dubartoonni kunneen oliyyannoo fudhatu. Hiyuuman Raayitis Woochitti qorataa Yaman kan ta'an Afrah Naasi ''murtoon sun haqummaa kan hin qabnefi siyaasaarraa kan madde'' jechuun toora tiwitaraa gubbaatti barreessan. Ministirri Odeeffannoo Mootummaa Yaman Mohaammar al-Eryanii, ''fakkeenya yakkootaa kumaatamatti lakka'amaniifi sarbamiinsa mirgaa hidhattonni Huutii dubartoota Yamaniirran gahaniiti'' jedhaniiru. Hamaadiin ganna dheeraaf taatoo TV biyyattiirratti beekamtuufi moodelii ta'uun kan hojjjattedha. Yeroo tokko tokko suuraalee ishee toora intarneetiirratti maxxanfamanirratti otoo ijaaba hin haguuggatiin, duudhaa hawaasa Musilimaa biyyattii dhiisuun mul'atteetti. Abukaatoon ishee Hiyuuman Raayitis Woochitti akka himetti, magaalaa guddoo biyyattii Sana'aatti otoo dubartoota biroo wajjin konkolaataan imaltuu, hidhattoonni Huutii dubartoota kana qabanii hidhan. ''Bilbilli ishee irraa fudhatameera, suuraaleen ishee modeelummaaf kaate akka sagaagalummaatti lakkaa'ameera, kanaafuu ija hidhattoota Huutiin akka sagaagaltuutti ilaalamte,'' jedhe. HWR akka jedhutti, Hamaadiin abukaatoo ishee mana hidhaatti akka ilaaluuf eeyyamameefi gartuuwwan mirgaaf falmanitti akka himtetti, ija isheetiin akka hin arginetti fuulli ishee hidhamee dookimetiwwani irratti akka mallatteessitu dirqisiifamtetti. Ragaaleen barreeffamaa sun rakkinoota garaa garaa ''dalaguu amanuu'' ishee kan ibsaniidha. Bitootessa darbe Hamaadiin mana hidhaa gidduu galeessa Sanaa'aatti argamutti kan dabarfamte yoo ta'u, waardiyyoonni mana hidhaa ''garbittii'' fi ''sagaagaltuu'' jedhanii sababii bifti ishee gurraatti hidda dhalootaa Itoophiyaa qabduf arrabsaa turanii jedheera abukaatoon ishii.


Daldalaa Indiyaa haadha warraasaaf mana gamoo jaarraa 17ffaa, Taaj Mahaal, fakkaatu ijaareef

Daldalaan umuriin isaa ganna 52 mana gamoo beekamaa Indiyaa Taaj Mahaal jedhamu fakkaatu haadha warraasaa waggaa 27f waliin jiraateef ijaare. Namni maqaan isaa Anaand Piraakash Chuksii jedhamu magaalaa Burhaanpur jedhamtu keessattidha gamoo kana kan ijaare. ‘’Kuni kennaa haadha warraa kooti, dabalataan kan magaala kanaafi kan ummataatis,’’ jechuun hime. Ijaarsi mana kanaa ruppii miiliyoona 20 (doolaara 260,000) fixeera. Taaj Mahaal gamoo jaarraa 17ffaa magaalaa Indiyaa Agraa jedhamtu keessatti argamu dha. Gamoon Taaj Mahaal mootii Shah Jahaan jedhamuun haadha warraasaa yeroo daa’ima isaanii 14ffaa deessu lubbuun darbe yaadachuuf ijaare dha. Gamoon ogummaa guddaadhaan hojjetame jedhamuun jajamu kun hawwata tuuristii gurguddoo Indiyaa kanneen jedhaman keessaati. Manni gamoo Taaj Mahaal fakkeessuun hojjetame kunis hospitaala dabalatee tajaajiloota garagaraa kan qabu yoo tahu daawwattoota murtaa’oofis banaa ni taha. Chuksiin, ‘’namoonni ammallee suuraa gaa’ela isaanii asitti ka’uu jalqabaniiru,’’ jedhe. ‘’Magaalli keenya xiqqoo gatii taateef hunduu wal-beeka. Kanaaf manni koo nama hudaaf banaadha, garuu mana keenya gatii taheef yeroo hunda keessummeessuu hin dandeenyu,’’ jedheera. Manichi mana ciisichaa mummee lama kan darbii adda addaa irra jiran qaba. Mana kitaabaafi kutaa itti sammuu ofii itti boqochuuf itti dhimma bahaanis qaba. Manichi Taaj Mahaal fakkeenya godhachuun haa ijaaramuyyuu malee guutummaatti akka aadaa Islaamaatti hin ijaaramne. Waan ammayyaa tahanis itti dabalamaniiru jedha. Ijaarsi mana kanaa waggaa sadii kan fudhate yoo tahu, Chuksiin haadha warraasaa waliin tahuun Taaj Mahaalitti marmaaruun qo’ataniiru. ‘’Fakkii 3D gamoo Taaj Mahaal kana fudhanne. Waan wal-fakkaataa ijaaruuf yaadnuus injinarooti garuu hamma manichaa hir’isan,’’ jedha Mana Taaj Mahaal fakkaatu ijaaruun kan jalqabaa miti. Kana dura qondaalli mootummaa sooroma bahan biraanis Kaaba Indiyaatti yaadannoo haadha waarraasaaniif gamoo wal-fakkaataa ijaaraniiru. Mana ijaarame kana haadha warraasaaf qofa miti kanan ijaare jedha Chuksiin. Indiyaa amantiifi gita hawaasaan wal qoodaa jirtuudhaaf ‘’jaalala labsuun’’ barbaada jedhe. ‘’Manni kunis mallattoo jaalala sanaati-garaagarummaa hawaasaafi siayaasaan olidha.’’


Lammiilee Naayijeeriyaa ‘jaalala sobaan’ dubartoota 100 ol irraa qarshii nyaatan

Lammiileen Naayijeeriyaa saddeet  jaalala sobaan onlaayinii irratti dubartoota gowwomsan mana murtii Afrikaa Kibbaatti himataman. Adeemsa jarreen kana himachuu keessatti Biiroon Basaasaa Ameerikaa(FBI) fi Interpol hirmaataniiru. Qondaalotni Ameerikaa yakka kana kanneen raawwatan dabarfamanii akka kennaman gaafatan, dubartoonni 100 tahan kan jaalala sobaama  goyyoomfaman Ameerikaa kan jiraatan yoo tahu, waggaa kudhan darbe keessatti walumaagala doolaarri  miiliyoonni torba jalaa fudhatameera. Himannaan kuni  maal maal akka of keessaa qabatu hin ibsamne. Dubbii himtuun poolisii Afrikaa Kibbaa Koloneel, Katlego Mogale Afrikaa Kibbaa keessatti kuni to’annoo poolisii isa guddaa dha jedhan. Shakkamtoonni namoota ganna 33-52 keessa jiran yoo tahu gaafa Kibxataa Keep Tawuunitti qabaman. FBI fi qondaalota Afrikaa Kibbaa waliin qorannoo fi sakatta’insa taasisaniin jarri qabamuu danda’an. Shakkamtoonni Teeksaasiifi Niiw Jarsii keessatti yakka garagaraan barbaadamu, isaanis hannaaf eenyummaa geeddaruu, qarshii waliin dhahuufi ergaa sobaan goyyomsuu fa’i. Abbaan alangee Robin Lewis gama biraan jarri kuni miseensa garee yakkaa Naayijeeriyaa Black Axe jedhamuu yoo tahan, yakka qarshii waliin dhahuun argachuu biyya isaanii irraa ce’anii biyya kaanitti dalagu jedhan. Jarri kunneen ammallee akkaawuuntii qarshii isaaniitti fayyadamuu danda’u gatii taheef of-eeggannoon godhamuu qaba jedhameera. Shakkamtoonni yoo irratti murtaa’e hamma waggaa 20 adabamuu malu. Shakkamtoonni namoota goyyomsan marsariitii jaalallee walitti fidu irratti eenyummaa sobaa uumuun itti siqan. Kanneen goyyomfaman baayyeen immoo gursummeettiiwwaniifi warreen abbaa manaa hiikani dha. Isaaniis  dhugumaan hariiroo jaalalaa uumuu barbaadu ture. Dubbii himtuun poolisii kuni akka jedhanitti, ‘’namoota goyyomsan kunneen seenaa sobaa himuun akka isaaniif gaddan godhu, achii qarshii isaan ergisiisu.’’ Gama biraan,’’doorsisanii erga jireenya isaanii akka hin taane erga godhaniin booda jalaa baduu,’’ jedhan. Shakkamtoota keessaa ollaa obbolaa lameenii kan tahe tokko maqaa otoo hin himatiin, namoonni kunneen yakka akkasii dalaguu isaaniifi miseensa wanbadee tahuu isaanii yoo baru akka nahe dubbate. ‘’Yeroo hunda namoota gaarii turan takkaa waan yakka jedhamu irratti argee hin beeku. Obboleessi inni tokko lammii Afrikaa Kibbaa fuudhee jira,’’ jedhe. ‘’Konkolaataa qabataniifi wayyaa uffatanirraa sooreyyii akka tahan baruun ni danda’ama,’’ jedha. Manni obbolaan lamaan kuni poolisiin yoo to’atamu iyyaa sareedhaan ollaan dammaqee arge. Namoonni 60 tahan  ragaa sassaabuudhaaf  sa’atii jaha dabarsaniiru.  Qabeenyi biroo torbas akkasuma to’annoo jala oolaniiru. Kanneen qabaman keessaa muraasni seeraan ala dha Afrikaa Kibbaa keessa jiraachaa jiru jedhan abbaan alangee  Lewis, yoo wabiidhaan gadhiifaman ragaa online qaban balleessuu malus jedhaniiru. Miidiyaan Afrikaa Kibbaa poolisiin nama sagalaffaa dhimma kanaan shakkame barbaadaa jira jedhe.


Kaalifoorniyaatti qunnamtii saalaa gidduutti kondomii ofirraa baasuun seeraan dhorkame

Maxine Doogan waggaa 30n dura daldaltuu qunnamtii saalaa tahuun hojii eegaltee, ji'oota muraasa keessatti ulfoofte. Mana maasaajii (dhidhiibbaa) Anchorage, Alaaskaatti wayita hojjechaa turtetti, gaaf tokko maamilashee haaraa wajjin qunnamtii wayita gochaa turtetti, gidduutti namtichi otoo hin beeksisiin kondomii ofirraa baase. Naasuun gara mana dhiqannaa fiigde. Wayita dhiqattee deebitu, namtichi sokkeera. Mana yaalaa dhiyeenyatti argamutti deemuun qorannoo taasisteen dhukkuboota qunnamtii saalaan daddarbanirraa bilisa tahuu dhageesse, kanaanis uumaashee galateeffatte. Achii garuu torban jahaan booda ulfa ofirraa baasifte. Maallaqa kanaaf baafte cinaatti, ji'a tokkoof hojiitti deebiyuu hin dandeenye ture. Wanta namtichi kun raawwate dogoggora tahus, seeraan garuu wanta dhorkame hin turre. Amma garuu bulchiinsa Ameerikaa tokko keessa kun dhorkaadha. Torbee dabre keessa bulchaan Kaalifoorniyaa Gavin Newsom seera kana raggaasan. Seerri kun waliigaltee jara lameen alatti qunnamtii gidduu kondomii baafachuu dhorka - gochaan kun afaan Ingiliiziin "stealthing" jedhama. Bulchiinsa kanatti seerri haaraa bahe kun seera haleellaa saalaa keessatti kan makame oggaa tahu, kutaalee biyyaa Ameerikaa keessaa Kaalifoorniyaa, gochaa kana seeraan ala gochuun ishee jalqabaa taasisa. ''Gochaa kana safuu waan cabsu qofaa akka tahu hin barbaanne, seeraan ala akka tahus goone,'' jedhan miseensi mana maree Kaalifoorniyaa seera kana dhiyeessan Kiristinaa Gaarsiyaa. Seerri haaraan ragga'e kun seera siviilii kan jijjiiru oggaa tahu, mormii tokko malee ragga'e. Miidhamtoonni gochaa kanaa, namoota kana raawwatan miidhaa irra gaheef himachuu kan danda'an oggaa tahu, himata yakkaa garuu banuu hin danda'an. Aadde Gaarsiyaan ''Akkan yaadutti dhimmi kun seera yakkaa keessa galuu qaba,'' jechuun BBCtti himan. ''Waliigalteen cabnaan, kuni hiikkaa gudeeddii yookaan miidhaa saalaa mitii?'' jechuunis gaafatu. Akka qorannoon agarsiisutti gochaan ''stealthing'' jedhamu kun kan garmalee irra deddeebiin raawwatudha. Waraqaan qorannoo 2019tti ''National Library of Medicine' gubbaatti maxxanfame waan himu, dubartoonni umuriin isaanii 21 haga 30 gidduu jiran keessaa harki 12 gochaan 'stealthing' yookaan qunnamtii gidduutti dhoksaan kondomii ufirraa baasuun isaan mudateera jedha. Baruma sanatti qorannoo Yunivarsitii biyya Awustiraaliyaa Monash'tti gaggeeffame, dubartoota sadii keessaa tokko, akkasumas dhiirota dhiira biraa wajjin qunnamtii saalaa raawwatan shan keessaa tokko, taateen kun isaaniirratti raawwatameera jedha. Ammalele qorannoo dhibiin, dhiirota keessaa %10 wayita qunnamtii saalaa keessaa waliigaltee malee kondomii ufirraa baasuu himan. Qorannoo tokko keessatti waan himame keessaa: barreessaan intarneeta gubbaa dhimma stealthing barreessu tokko, akkamiin dhiironni otoo irratti hin baramin kondomii ufirraa baasuu akka danda'an gorsa. Websaayitiin isaa kun amma uggurameera. Barreeffamoota keessaa: ''Hojiin dubartii miilashee gargar banuudha. Mirgi dhiiraa mmoo sanyiisaa facaasuudha,'' kan jedhan faa keessatti argamu turan.


Badhaasa barattuu cimtuu OSA kan injifatte Obsituu Duubaa eenyu?

Dubartoonni Booranaa, ijoolleen horsiisee bulaa jajjabduun akka bahan fakkeenya ta'uufiin fedha jetti shamarree Obsituu Duuba. Badhaasa barattuu cimtuu bara 2021 kan Waldaan qorannoo Oromoo(OSA) qopheesse kan injifatte shamarree Obsituu, bara kana yuunivarsiitii Haramayaa irraa seeraan qabxii olaanaan eebbifamte. Shamarree Obsituun bu'aa bahii jireenyaa, muuxannoo fi mudannoo akkasumas dhimma badhaasa argatte irratti BBC waliin turtiin taasifte kunooti. BBC: Eessatti dhalattee guddatte? Waa'ee ijoollummaa keetii nutti himi? Obsituu: Ani Obsituu Duuba jedhama kanin dhaladhee guddadhe Boorana Yaaballootti. Barnoota kiyya hanga kutaa 12 achumattin baradhe. San booda yuunivarsiitii Haramaayaa muummee Seeraatin seene. Turtii kiyya yuunivarsiitiinis qabxii 3.91 fiduudhaan qabxii olaanaadhaanin bara kana eebbifame. Amma ammoo Yunvarsiitichuma keessatti barsiisummaadhaan qacarameen jira. BBC: Bara kana namoota OSAn badhaase keessaa gama barattuu cimtuutin situ moo'ate. Mee waan badhaasa kanaa nutti himi. Obsituu: Waldaan qorannoo Oromoo OSA'n badhaasa sadii kenna. Gama barattuu/taa cimtuutiin badhaasa bara 2021 anatu injifate. Akkaataan itti kadhaadhimame ammoo gaafan ani seeraan qabxii olaanaadhaan eebbifame suuraan kiyya miidiyaalee hawaasaa irratti guddoo naanna'aa ture. Yuunivarsiitii Finfinnee irraa Dr. Firehiwoot Jabeessaa kan jedhaman isa arganii na iyyaafatanii piroofaayilii kiyya akkan qopheessu natti himan. San booda karaa isheetiin kaadhimummaadhaan dhihaadhe. Piroofaayiliin kiyyas kan dorgomtoota biroo wajjin OSA'n erga ilaaleen booda ani injifachuu kiyya natti himame. Carraa Kanaan Dr. Firehiwootii fi Koree OSA galateefachuun barbaada. Waltajjiin OSA waltajjii guddadha. Waltajjii namni gurguddaan irratti maqaan dhahamu. Waltajjii akkanaa irratti maqaan kiyya waamamuun gammachuu guddaa fi miira itti gaafatamummaa guddaa natti uume. BBC: Amma qabxii olaanaa waan fiddeef yuunivarsiitii keessatti barsiisummaadhaan haftee jirta. Milkaa'ina gama barnootaa kana keessatti gufuuwwan akkamii keessa dabarte? Obsituu:  Ani yeroon sadarkaa lammaffaa baradhurraa kaasee barattuu cimtuun ture. Garuu rakkoon jiru namni yoo irra deddeebitee ciminakee sana itti fufsiiste malee sin amanu. Yuunivarsiitii keessatti semisteera tokko qabxii olaanaa fiddee isa itti aanu yoo itti hin deebine namni waan biraa siin jedha. Cimina kiyya amansiisuuf jecha waggaa shanan kana itti cichaan ture. Gufuu cimaan dubartoota mudatu rakkoo ilaalcha dogogoraa namoonni dubartootaaf qabanidha. Kana dubartoonni hojjetanii agarsiisanii amansiisuu qabu. BBC: Kaayyoonkee gara fuula duraa maali? Obsituu: Ani nama akkaadamikii ta'uun fedha. Waan barnootaa fi qorannoo irratti sirritti hojjechuu barbaada. Ijoollee horsiisee bulaa onnachiisuun fedha. Yoo jabaatanii hojjetan milkaa'uu akka danda'an qabatamaan agarsiisuu fedha. Ilaalchi namootaa, wantoonni namaaf guutamuu dhabuun, dubartii ta'uun milkaa'inarraa akka nama hin hambisne agarsiisuun fedha. Keessumaa Ijoollee durbaa, Ijoollee Horsiisee bulaa guddoo jajjabeessuu, onnachiisuu fi gargaaruun fedha gara fuula duraatti. Dubartiin Booranaa, dubartiin Oromoo jajjabduun ana caaltu akka baatu karaa itti mul'isuun barbaada. Akka nama seera barateetti ammo leellistuu mirga namoomaallee ta'uu fedha. BBC: Jireenya kee hanga ammaaa dhufte keessa namni fakkeenya godhatte jiraa? Obsituu: Anaaf fakkeenyi kiyya harmee tiyya. Ammoo haadhi tiyya waan qofaa na guddisteef jecha akka namni kaan jedhuun olitti waan hundaan fakkeenya jabinaati anaaf. Abbaa kiyya waliin hin guddanne. Mana keessatti gahee dhiiraa fi dubartii waan jedhamu beekaa hin guddanne. Yoo korri waaamame namni mana keenyaa kora bahu haadha tiyya. Galii kan fidu waan cufa haadhuma tiyyatu tolcha. Waan sana ilaalaa guddachuun suni ilaalcha dubartiin waan hunda ni dandeessi jedhu sammuu kiyya keessatti hambise. Maalif yoo jette mana keenya keessatti wanti cufti dubra. Yoo waan alaatiin malanilleen. Saniif wanti dubartii ta'uuf nadhibu akka hin jirre ya baradhe. Haadha tiyya akka maleen jaaladha. Isheen akka carraa ta'ee gaafa ani kutaa saddeet baradhu lubbuun ishee darbe.  Isheen akkan waan hunda keessa darbu, akkan danda'u gootee naguddiste. Ofiti amanamummaan kiyya kuni isheerraan baradhe. Amanamummaa gudda anarraa qabdi. Waan hunda akkan injifadhu amanamummaa guddaa narraa qabdi. Akka isheen feetu suni har'a ta'ee osoo jiraattee argitee guddaan gammadaayyu. Garuu akka waaqi jedhetu tahe…(boo'icha). BBC: Dhaamsa Dubartootaaf dhaamtu? Obsituu: Ijoolleen durbaa waan cufa ni dandeessi. Wanti dhiira qofaa malee kan nuti hin dandeenye tokkoyyuu hin jiru. Akkanatti ofitti amanamummaan akka fuulduratti deemanin dhaamaf.


Dhuguma manaa hojjachuun ogummaa dagaagfachuuf gargaaraa?

Elenaa Gormaan wayita hojiishee geeddarachuuf carraa argatteetti isa manaa hojjatamu ariitiidhaan simatte. Dhaabbanni isheen duraan bira hojjataa turte akka mucaashee dhiheenya deessee kunuunsaa hojjattuuf haala hojii mijatuu kennuuf hindandeenye ture. UK nannoo Durhaam keessa jiraattu Elenaan, ammaan tana hojii dhaabbata biraa keessatti jaalataa turte hojjachaa jirti. ''Gaheen kiyya haaraan baayyee gaariidha. Waanan hojjachuun barbaadu hordofaan jira,'' jechuun BBC'tti himte. "Manaa hojjachuutti kan argadhe dhugaatti gaariidha. Mucaa kiyya waggaa jahaatiif kunuunsituu argachuu hin hin dandeenye. Kanaafuu isa mana barnootaa geessuufi deebiisuun manaa hojjachuun barbaade. "Kanaan alatti, boqonnaa dahumsaatiin alatti gara hojiitti deebi'uu kiyya hinbeekun ture.'' Akka qorannoo BBCtti, dubartoonni harka wallakaan olii (%56) ta'an manaa hojjachuun, ogummaa hojii isaaniitiin akka dagaagan yaadu. Kunis akka daa'imasaanii kunuunsanii fi waan hojiisaanii guyyaa guutuutti danqaa ta'an akka furanii ni gargaara waan ta'eefiidha. Waliigalatti, hoggantoonni parsantaa 65 ta'anis dubartoonni manaa hojjachuunsaanii akka ogummaasaanii cimfachuuf isaan gargaaru himu. Haata'u malee, harki nuusni dubartoota YouGov'n gaafataman ammoo manaa hojjachuun oguummaasaanii hingargaaru jedhu. Elenaan amma gita hojii amma manaa hojjattuuf kan duraa irra gadaanaatu kanfalamaaf. Odeeffannoo Waajjira Istaastiksii Biyyaaleessaa (ONS) irraa argamee akka mul'isetti, dubartoonni tibba uggura weerara koovidiitti, dhiiroota caalaa guyyaatti itti gaafatamummaa kunuunsa daa'imaa harka lama sadii baatan. Amajjii 13 - Guraandhala 7, 2021tti dubartoonni ijoolleen umuriin manneen barnootaa qaban %67 warra dhiiraa (%52) caalaa ofiin mana keessatti barsiisaa turan. Dubartoota 1,684 YouGovn gaafataman keessaa, baayyeen manaa hojjachuu ogummaa hojii guddifachuuf ni gargaara jedhanii amanan kanneen umuriin isaanii waggaa 18 fi 24 (%65) jidduutti argamaniifi dubartoota Landan (%61) ta'aniidha. Iskootilaandi irraa garuu dubartoota harka 49 ta'aniitu amantaa walfakkaatu qaba. Irra caalli gosa hojii tibba weeraraa manaa hojjataa turan kanneen hojii ogummaa qabaniidha. Gosti hojiiwwan ogummaa olaanaa fi muxannoo baayyee barbaadan, kanneen harkaan hojjataman caalaa carraa manaa hojjachuu kennuu danda'u. Fulbaana keessa mootummaan UK mindeessitoonni hojjattoota haaraa isaanitiif haala hojii geeddaramu (jechuun manaafi waajjiira irraa hojjachuun danda'amu) akka mijeessaniif gaafatee ture. Kileer Mikaartnii gorsituun olaantuun Imaammataa qabeenya humna namaa dhaabbata CIPD, manaa ''hojjachuun dhuguma bu'aalee qaba'' jetti. ''Keessattuu dubartoota itti gaafatamummaa daa'imman baayyee kunuunsuu qabaniiif bu'aa dhugaa qaba manaa hojjachuun,'' jette. "Namoonni manaa fi haala hojii gegeeddaramaa ta'een hojjatan, sababii qaamaan bakka hojiitti hinargamneef waan bu'aa dhabaniitti yaadu hinqabaatan. "Hojjattoota hundaafuu garaagarummaa saalaa tokkoo malee wal qixaan mijeeffamuu qabaata,'' jechuun yaada ishee xumurte.


Afgaanistaan: Seerri Shari’aa maali? Seera kanaan gochaawwan yakka tahan maal fa’i?

Shari'aan maddisaa Quraana haa tahuyyuu malee hiikaa isaa irratti garuu hayyoonni Islaamaa gurguddoon irratti hirmaatu. Adeemsi kunis 'Fatwaa' jedhamuun beekama. Taalibaan kan dhiheenya Afgaan to'ate haala seera Isalaama ykn Shariyaanan biyyattii bulchaa jedhe. Ofii Shaariyaan maal? Shari’aan sirna seera Islaamaati. Maddi seera kanaas Kitaaba Qulqulluu Islaamaa kan ta'e Quraan. Quraanni immoo qajeelfama amantii Islaamaa fi gochaawwanii fi jechiiwwan Ergamaa Muhaammad keessatti argama. Shari’aan maddisaa Quraana haa tahuyyuu malee hiika isaa irratti garuu hayyoonni Islaamaa gurguddoo irratti hirmaatu. Adeemsi kunis ‘Fatwaa’ jedhamuun beekama. Dhimma tokko irratti deebiin yoo dhabamuutti, hayyoota amantiitu dhimma sana irrarti  danbiiwwan akka qajeelfamaatti kennu. Shari’aan kallattiin yoo hiikamu '‘qulqulluu’' karaa sirrii irra kan yaa’u jechuudha. Shari’aan seera musilimoonni wayita salaataatti, soomaafi iyyeessaaf kennaa kennuutti hordofaniitti akka qajeelfama jireenyaatti kan gargaaruudha. Shari’aan Musliimotaa jireenysaanii guyyaa guyyaa keessatti akka fedha Rabbiitti akka dedeebii'aniif gargaaru irratti kan kiyyeeffateedha. Shariyaan jireenya kallattiii maraa keessatti Muslima kan hubachiisuudha. Fakkeenyaaf, osoo hirriyyaansaa Musilima tokko mana dhugaatii akka waliin deemu affeerreenii garuu maal gochu akka qabu kan sirriitti hin beekne ta'e, hayyoota Shaariyaa gorsa gaafachuun akka nama amantii tokkootti maal gochu akka qabaatu hubachu danda'a. Kana malees Musliimni gana seera maatii, maallaqaa fi daldala ilaalattuun illeen jireenya isaa guyyaa keessatti qajeelfamoota Shaariyaa yaadachuutuu irraa eegama. Akkasumas haalli uffannaa dubartii fi dhiiraa seera Shari’aa jalatti akkam tahuu akka qabu ni tarreessa. Haa tahu malee biyyooti addunyaa seera Shari’aa tokko osoo hordofanii sababa garaagarummaa hiikaatiin qajeelfamni isaanii wal-fakkaachuu dhiisuu mala. Dubartoonni akka seera Shari’aatti uffatta qaama agarsiisu akka hin uffanne ni dirqamu. Haa tahu malee kun hiika tokkoofi wal-fakkaataa qaba jechuu miti. Haaluma kanaan haalli uffannaa niqaabaa, hijaabaafi burqaa irratti biyyoota seera Shari’aa hordofan garaagaraaa keessatti jijjiiramni hiikaa akka jiraatu sababa taheera. Fakkeenya biraan, seera Shari’aatiin dhugaatiin alkoolii dhorkaadha. Dhugaatii qofa osoo hin taane, iddoo alkooliin itti gurguramutti argamuu, warshaa alkoolii qabaachuu, raabsuu, beeksisuufi toora daldalli alkoolii keessa darbuu hunda irratti hirmaachuun dhorkaadha. Kun qajeefama dimshaashaa Shari’aati. Haa tahu malee Musliimni tokko sababa hojiidhaan dukkaana alkooliitti argamuun dirqama yoo itti tahe maal gochuu akka qabu hayyoota Islaamaa mariisisuun irra jiraata. Haalli akkasii kuni akkaataa Shari’aan itti hiikamu irratti biyyaa biyyatti gargarummaan akka jiraatu godheera. Shari’aa keessatti dhimmoti gara hayyoota Islaamaa nama geessan biroon seera maatii, faayinaansiifi kan daldalaati. Seera Shari’aatiin adabbiiwwan cimaa jedhaman kam? Seerri Shari’aa dimshaashatti yakka bakka lamatti qooda, isaanis Haaddii fi Taaziir jedhamu. Yakki Haad jedhamu hiikaaf banaa kan hin taane yoo tahu, Taazir immoo yakka abbaan seeraa akka murteessu itti dhiisamudha. Fakkeenyaaf, hanni, sagaagaltummaa fi nama ajjeesuun Haadi keessatti hammatamu. Hanni seera kanaan haala garagaraan wal-fakkaachuu baatus, harka bitaa yookiin mirgaa kutuudhaan adabbiin raawwachuu danda’a. Namni sagaagale immoo haala tokko tokkootti gargara tahus, adabbiin inni guddaa dhakaadhaan tumamee ajjeefamuudha. Tahus jaarmiyaawwaniifi qorannoowwan Islaamaa tokko tokko adabbii kana hojiirra oolchuuf adeemsa baayyee ijaa qabuuf balleessaan harka 100 sadarkaa jedhamuun mirkanaa’uu qaba jedhu. Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii, dhala namaa dhakaadhaan tumanii ajjeesuu akkaan morma. Murteen attamiin kennamaa? Biyyooti Shari’aa hordofanis adabbii yakka kanaa raawwachuu irratti garaagarummaa ni agarsiisu. Akkuma seera kamiyyuu Shari’aanis bifa wal-xaxaa qaba. Hojiirra oolmaafi hiiknisaa baay’inaan sadarkaafi gahumsa barnoota amantii hayyoota hiikaniin murtaa’a. Hayyoonni seeraa fi haqaa Islaamaa yeroo yerootti qajeefamaafi danbii baasu, hiikni ijibbaataa isaan kennanis  ‘Fatwaa’ jedhamuun beekama. Shari’aan falaasama (doctrine) seeraa shan qaba. Barnoota Islaamaa Suuniidhaan immoo barsiisawwan ijoo afuriitu jira. Warreen kunis Haanbaalii, Maaliikii,Shaafiiyii fi Hanaafii jedhamu. Barsiisa Islaama Shi’aadhaan immoo Jaa’afaarii kan jedhamu jira. Falaasamooti amantii shanan kunneen Quraanas tahe, seera Shari’aa gama xiinxaluu, hiikuu fi raawwachiisuu irratti garaagarummaa dhiphaas tahes guddaa ni qabu. Kanaafi egaa biyyoota seera Shari’aa hojiirra oolchan lama keessatti yakka wal-fakkaataa taheef adabbiiwwan garaagaraa kan kennaman. Gareen Taalibaan dhiyeenya Kaabuul to’ate seera Shari’aatiin biyya bulchina, dubartoonnis seera Shari’aan hojii ni hojjetu jechuun isaanii maaliidha? gaaffiin jedhu, bal’inaan miidiyaa addunyaa irratti dubbii ijoo akka tahu kan godhe.


Daarikteraa fi haadha qabeenya dhaabbata Liluyaan

Shamarree Iyyarusaalam bu'aa ba'ii dheeraa keessa dabartulleen ogummaa keessoo ishee jiruun milkaa'urraa hindanqamne. Akkasiin seenaa fi hojii ishee ilaalchisuun BBCtti dubbatte.


Linda Evanjilistaan adeemsa fayyadama koosmootiksiin dhaabbii qaamashe baduu himte

Modelii beekamtuu addunyaa adeemsa itti fayyadama kosmootiksii furdina ittisa jettee yaaddeen ''cirumaa dhaabbii qaamashee'' akka dhabde himte. ''Isa gorroo irraan fuudhaatti isa ukarraa gatu'' jedha Oromoon. Moodeelii beekamtuun addunyaa yeroo tokko ajab jechisiifte kun miidhaginuma qabdu ture irratti qal'oo tahuuf jecha kosmootiksiin fayyadamte inuma ishee furdisuu qofa osoo hin taane bocuma qaamashee balleesse. Moodeelii ganna 56 waggoota shanan darbaniif miidhaa kosmootiksiin irraan gahe irraa fayyuuf yaalii irra turuu himte. Kosmootiksiin fayyadamte ammoo faatii yookaan cooma qaama keessaa xiqqeessuuf jettee ture. Akkuma miidiyaaleen jedhan hamma adda baafachuu dadhabamutti' miidhameen hafe jette Inistaagiraamii irratti hordoftoota 900,000 kan qabdu Liindaan. Liindaa Evanjilistaa sababa kanaan ija uummataa duraa akka dhabamte himte. Moodeeliin lammii Kanaadaa taate kun boca qaama ishee babbade sirreessuuf jecha ''tajaajila baqaqsanii yaaluu baayy'ee dhukkubbii qabu lama garuu ammoo kan hin milkoofne'' argachuu himte. Tajaajilli baqaqsanii yaaluu kun adeemsa qal'oo taasisuuf gargaaru yoo tahu, furdina qaama ishee to'achuuf yaadamee ture. ''Hordoftoota koo yerootti hiriyyootni koo baay'ee hojjechaa jiranitti maaliif hin hojjettu jettaniif sababni isaa bocni qaamakoo akka malee waan babbadeef [adeemsa fayyadama kosmootiksiin], faallaa isa ani yaade fayyadamee tahe,'' jechuun ibsite. Miidhaa adeemsi kun irraan gahe yoo ibsitu, ''jireenya koo qofa kan balleesse osoo hin taane marsaa mukaa'uu hamaa [depression] gadda guddaa fi ilaalcha gadi bu'aa akka ofiif qabaadhu na godhe. Adeemsicha keessa qofaattan hafe.'' Maxxansa miidiyaa hawwaasaa ishee irratti jireenya ishee itti fufuuf waan mudate kana ifatti uummatatti himuuf akka murteesite himte. Kaampaanii waan kanaaf ishee saaxiles himachuuf akka jettu himte. Kaampaanii isheen kana na godhe jette ammoo ammayyuu BBC'f deebii hin kennine. ''Haala kanaan jiraachuun dadhabe,'' jette. ''Boquu ol qabadhee mana koo bahee deemuun barbaada, eenyummaakoo isa duraa sana fakkaachuu baadhus.'' Tajaajila baqaqsanii yaaluun ala dhiyeenya kan beekame ammoo cooma qaama keessa jiru xiqqeessuuf tempireechera qorraa tahe fayyadama. ''waan xiqqaa garuu miidhaa guddaa kan qabu,'' kan jette Liindaan ''seelotni qaama  bakka yaalamuu xiqqaachuu irra guddataa adeeman,'' jette. Garuu maaliif akka mudate hin barre jette. Liindaa Evaanjilistaa bara 1990 keessa garee modeloota bebbekamoo kaan waliin jaalatamummaaf beekamtii guddaa argatte. Adeemsa modelootni ittiin beekaman 'catwalk'' jedhamuun adunyaa raajeffachiiftee faashinii adda addaa beeksisuun qola barruu 'Vogue' tahuun beekamti turte. Akkasumas muuziqaa Joorji Maayik irratti modeloota biroo akka Naa'omii Kaampel, Kindii Jiroowfoordii fi Kiristii Tarlingitan waliin mula'ttee ture. Hiriyyootni ishee fi namootni beekamoon biroo jaalalaafi deeggarsa isheef qaban ibsaafi jiru. Modelii hiriyashe taate Kaaren Elsan: '' Liindaa bareedduu, sin jaalladha, ati jagnaa fi waan addaati,'' jette. Maxwel kan jedhamu ammoo '' Ani akka nama qaamaan baay'ee bareedduu taateettan ammas si ilaala. Garuu inni guddaan keessakee ifa jirudha. Yeroo dukkanaa dabarsaa jirtu kanatti ifa namoota hedduu keessatti qabsiisaa turte sana hin dagatiin, itti fufuus qabda,'' jedhe.


Shamarree hojii qulqulleessummaa irraa hanga dhaabbata faayaa mataashee hundeessuutti

Iyyeruusaaleem Qana’aa jedhamti. Hundeessituufi hoggantuu dhaabbata faayaa fi faashinii Liluuyaan jedhamuuti. Dhabbanni ishee kunis faashiniiwwan faayaafi omishaalee gogaa irratti bobba'uun hojjataa jira. Iyyaruusaaleem faashinii fi ogummaa harkaan, waa tolchuu ijoollummaatti haadhasheerraa akka barte dubbatti. ‘’Yeroon barattuu tureetti faayawwan harkaa hojjedhee gurguruun of gargaara ture,’’ jette. Dhaabbanni Faayaafi Faashinii Luuyaan kunis omishaalee gabaaf dhiyeessu hundumaa kan oomishu meeshaalee naannootti argaman fi deebiifamuun faayidaarra oolfamaniifi naannoo irratti dhiibbaa hin qabne irraa ta'uu dubbatti. ‘'Faayaan keenya maaldaa ykn nahaasii irraa hojjetamu, nahaasii kana immoo qalahaarraa arganna, akkasumas haftee naasii walitti qabunis gara faayaatti geeddarra,’’ jetti. Kana malees faayaa hojjettu bareechuudhaaf dhakaa jabaataa fi firii mukaa akka fayyadamtus dubbatti. Miyoota faayaa nahaasii kana miidhagsuuf fayyadamnu Markaatoo iddoo 'Minaallesh Taraa' jedhamu arganna jetti. Callee qalahaarraa hojjetamu immoo Naannoo Amaaraa, Bichanaa jedhamurraa akka fichisiisan ibsiti. ''Adeemsa faayaawwan kunneen oomishuu keessattis miyoota kukkutamanii hafanis deebisnee itti fayyadamna. ''Faaya mormaa, lootii, faaya harkaa fi amartii ni hojjenna. Dabalataan korojoo qarshiifi mi'a garagaraa keessa kaa'uuf fayyadu gogaarraa harkaan hodhineeti tolchina. Faayaawwan tolchine baayyeen isaanii yeroo baazaariin jiraatuufi onlaayiniidhaan gurgurra,'' jechuun ibsti Shamarree Iyyerusaalem. ''Haadholiin faaya kana hojjetan iddoo hojii dhufuun osoo irraa hin eegamiin manuma isaanii taa’anii akka hojjetan goona,'' jetti. Hojjattoonni dhaabbata kanaas haadholii abbaa malee ijoolleessaanii guddisan ta'ulleen dabaluun himti. Iyyarusaaleem haadholii akkasii hojjechiisuuf kan barbaadde seenaa dhuunfaa mataashee waan qabduuf ta'uu dubbatti. ‘’Ani haadha ogeettiifi jabduu ogummaa harkaa qabdu qabaadhus daa'ima manatti dhiistee hojii barbaacha deemuun garuu hangam akka isheetti ulfaatu nan beeka ture. Kanaafan haala akkanaatiin haadholii ijoolleesaanii qofaa guddisan manaa akka hojjetan gochuun gargaaruu barbaade,'' jetti. Iyyaruusaaleem ijoollummaasheetti abbaa fi haati ishee waan wal-hiikaniif, haatishee qofaa akka ishee guddiste dubbatti. Sababa kanaanis haatishee gargaartuu manaa biratti ishee dhiistee wayita hojiif deemtu, miseensota maatiifi hojjettuu manaan miidhaan garaagaraa irra akka gahe dubbatti. Iyyarusaaleem kutaa 12ffaa yeroo xumurtu qabxii yunivarsiitiif tahu waan hin fidneef koolleejiitti kaffaltee barachuuf dirqamte. Kana fiixaan baasuuf immoo karaa itti qarshii argachuu dandeessu akka yaadde ibsiti. Mana rifeensaa tokkotti qulqulleessituu taatee qacaramuun, maatii irraa gargar baatee of barsiisuu jalqabde. Haala kanaanis digrii gosa lama barattee qabxii olaanaadhaan akka eebbifamte dubbatti shamarreee Iyyarusaalem Qana'aa. Ergasii boodas dhaabbilee miti mootummaa gargaraa keessatti ogummaa baratteen hojjetteetti. Boodarra garuu ogummaa ijoollummaatti baratte gara madda galiitti geeddaruun dhaabbata Liluuyaan akka hundeessite dubbatti. ‘Liluuyaan jecha Gi’iizii yoo tahu, hiikaan isaas 'ummata addaa' jechuu akka ta'e kan himtu Iyyarusaalam, ''nuti ummannii Afriikaa adda'' amantaa jedhu akka qabdu dubbatti. Akkasumas ''maamiloota keenya nurraa miya Liluuyaan takkaa yoo bitan hawaasa keenyatti dabalamaniiru jechuudha,'' jetti shamarreen kun. Gara fuulduraatti haadholii ijoollee isaanii dhiisanii iddoo hojii deemuu hin dandeenye baayyee leenjii kennuufi galii gaarii akka argataniif isaan deeggaruu akka barbaaddu dubbatti. ''Akkasumas hojiiwwan kootiin eenyummaa Afrikaa agarsiisuufi beeksisuun barbaada. Akka ardiitti oomisha keenya fayyadamuu akka qabnu namootatti himuun fedha,'' jetti. Kana malees faashiniin indastirii naannoo waan faalaniif miyoota irra deebiin faayidaarra oolanirraa faayaawwan akkanaa bal’inaan tolchuuf fedhii akka qabdus himti.