Koroonaavaayiras: Maanguddoon 'ganna 114' Covid-19 irraa bayyanatan maal jedhu?

Jalqabarra qufaan isan qabuun buufata fayyaa naannoo isaniitti argamuutti wallaanamaa kan turan maanguddoon 100n oli kun, boodarra wayita saamudni fudhatamee qoratamuutti Covid-19'n qabamunsaanii kan barame.


Sodaa Covid-19 irraa kan ka'e namoonni hedduun duula na filadhaa Tirmaap osoo hin hirmaatin hafan

Pirezidaantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp wayita weerara koronaavaayirasiitti duula na filadhaa gaggeessuunsaanii namoota baay'ee biratti komii kaase. Duula na filadhaa Tiraamp Bitootessa darbe booda yeroo jalqabaaf gaggeessan kanarratti sodaa koronaavaayirasiirraa kan ka'e namoota muraasatu argame. Torbee kana Doonaaldi Tiraamp, sagantaa giddu gala Baankii Tulsaa Oklaahomaa argamu keessatti qopheesuuf jedhanirratti argamuuf namoonni miiliyoona tokkottti siqan tikeetii gaafataa akka turan ibsachaa turan. Garuu akka yaadan osoo hin taane nama muraasatu argameef. Teessoon galma nama 19,000 qabatuu duwwaa ture jechuun ni danda'ama. Alatti, dirreerratti nama walitti qabuun ammoo dhowwameera. Duula na filadhaa Tiraamp kana namoota hedduutu morman, pirezidaantichi garuu bakka hin laanneef. Kanneen argamanillee Tiraamp duula kana akka dhaaban gaafachaa turan. Yoo namni dhibee kanaan qabame Tiraamp itti gaafatamummaa akka fudhatan akeekkachiisaa turan. Sirni duula na filadhaa Tiraamp osoo hin eegaliin sa'atii tokko dura namoota sirnicha qindeessaa turan keessaa ja'a irratti koronaavaayirasiin argamuu aanga'oonni ibsanii turan. Sa'aatii lamaaf dhimmoota garaagaraa irratti haasawa taasisaa kan turan Tiraamp namoonni hedduun argamuu dhabuuf miidiyaa fi mormitootatti quba qaban. Iddoo walga'iin itti gaggeeffameen ala namoonni marsanii jiran mormii kaasuuf yaalanis garuu miidhaan hamaan hin uumamne. Kan yaaddoo uumemmoo deggertoonni Tiraamp hedduunsaanii osoo maaskii hin uffatin duula na filadhaarratti hirmaachuusaaniiti. Erga weerarri koronaavaayirasii addunyaa mudatee as Ameerikaa keessatti ummata walitti qabuun duulli na filadhaa Tiraamp kun isa jalqabaati. Bakka Tiraamp duula na filadhaa itti gaggeessan Oklaahomaa keessatti ammoo yeroo ammaa lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii haalaan dabalaa jira. Ragaan Joohns Hopkiins Yuunivarsitii akka mul'isutti US keessatti hanga ammaatti namoonni miiliyoona 2.2 koronaavaayirasiin kan qabaman yoo ta'u kanneen keessaa namoonni 119,000 ta'an du'aniiru.


Weerarri marroo lammaffaa maali? Yoom ka’a?

Weerarri koronaavaayirasii ammallee addunyaarraa baduuf yeroonsaa fagootti hafa. Biyyoonni hedduun dhibee Covid-19'n garmalee dabalaa jiru waliin wal’aansootti jiru. Biyyoonni dhibecha to’anneera jedhan ammoo weerara marroo lammaffaatu nutti as deebi’a jechuun yaaddahuu eegalaniiru. Kanaan dura dhibeewwan hedduun biyya lafaa weeraranii kan turan yoo ta’u, seenaan weerara marroo lammaffaan akkaan cimaa akka ture dubbatu ogeeyyiin. Namootni Covid-19'n qabamanii gara Chaayinaa seenan yaaddoo ta'an Odeeffannoo kallattii - lakkoofsa Covid-19 addunyaarratti Dhibeen sirna hargansuu miidhu ‘Spanish Flu’ jedhamu addunyaaf qormaata guddaa ture, weerarri kun marroo lammaffaa deebi’ee wayita ka’u isa duraa caalaa addunyaa miidhe. Dhibeewwan kanaan dura akka weeraraatti addunyaarra weerarani turan hedduunsaanii dagachiisanii marroo lammataaf addunyaatti deebi’anii baayyee miidhan. Kanaafuu, weerarri koronaavaayirasiis marroo lammaffaan addunyaatti deebi’uu danda’aa? Hagam balaafamaadha? Dambalii(wave) weerara dhibee jechuun maali? Dhibeen tokko bakka tokkorraa ka’ee bifa weeraraan wayita addunyaa walga’u, wayita baayyee dabalaa deemu dambalii weeraraa jedhama. Yeroo baayyee dhibeen addunyaa weeraru tokko erga balaa guddaa uumee booda to’annoo jala oolee marroo lammaffaaf deebi’ee ka’a. Fakkeenyaaf biyyoonni akka Niwu Zilaand akkasumas Chaayinaan(kan iddoo ka’umsa koronaavaayirasiiti jedhamtu) guyyoota hedduuf nama haaraa qabame gabaasaa hin turre. Niwu Zilaand guyyoota 24’f vaayirasicharraa bilisa akka taate himti. Chaayinaan ammoo guyyoota shantama booda namoonni haaraan qabamuu ibsite. Garuu biyyoota kanneen lamaan qofaaf weerarri marroo lammataa ka’e jechuu hin dandeenyu. Weerara marroo lammataa maaltu kaasisuu danda’a? Kolleejjii Fayyaa magaalaa Landan keessatti argamutti barsiisaa kan ta’an Dr Adam Kucharski uggurri sochii hawaasaa hatattamaan kaafamaa jiraachuun weerarri koronaavaayirasii deebi’ee akka addunyaa hubu karaa saaqa jedhan. Uggurri sochii uummataa fi imalaa diinagdee, barnootaa fi jiruu fi jireenya hawaasummaarratti miidhaa guddaa qabaata kan jedhan Dr Adam Kucharski garuu yoo uggurri ka’es of eeggannoowwan biroo cimsuu qabna jedhan. Uummanni walitti heddummaachuun iyyamamee, yoo of eeggannoon hin cimne, weerara hamaatu lammata mudata jedhan. Akka Dr. Adam Kucharski jedhanitti, sababa weerara kanaatiin tarkaanfiiwwan fudhataman irraa kan ka’e haalli jiruu fi jireenya hawaasaa geeddarameera, uummanni harka walfuuchuu dhiiseera, walirraa hiiqanii deemuun, walitti heddummaachuu dhabuun baratameera, kun yoo duubatti deebi’uu baate weerarri marroo lammataa baay’ee hin sodaatamu jedhan. Doktorri Chaayinaa Covid-19 yaaluun beekamu du’uun lammiilee gaddisiise Qorichi koronaavaayirasii lubbuu baraaruu danda'u argame Landan, Yuunivarsitii Oof Warkwick keessa kan hojjetan Dr Mike Tildesley biyyoonni tarkaanfii laaffisaa deemu taanaan ji’oota as deemaa jiran Hagayyaa fi Fulbaana keessa facaatiin vaayirasichaa dabaluu danda’a jedhan. Waqtiin roobaa tatamsa’ina vaayirasichaaf haala mijataa waan uumuuf yeroo sana of eeggannoo hin cimsinu taanaan weerarri kan ammaarra hammaataan ka’uu danda’a jedhan. Dhiibbaa weerara koronaavaayirasiin sirni fayyaa biyyoota miidhamuu kan dubbatan doktaroonni fayyaa kunneen ji’oota gannaa keessa weerarri kun hammaachuunsaa waan hin oolle jedhan.


Koronaavaayirasi: Covid-19 Itoophiyaatti guyyoota 100 keessaatti

Koronaavaayirasiin addunyaa kanarratti mudachuu isaa erga himamee dhuma bara 2019 irraa kaasee saffisaan babalachuun amma addunyaa mara waliin gaheera. Guyyaa dhukkubni kun weerara addanyaa mudachuunsaa himamee kaasees biyyoonni lammiileesaanii baraaruuf seerawwan baasuudhaa qabee hojjiwwan garaa garaa hojjataa turan. Itophiyaanis akkuma biyya kamiitti, osoo Covid-19 biyya keessa haalaan hinbaballatiin duraa qabdee hanga ammaatti hojiwwan adda addaa raawwataa turte, ammas ittuma jirti. Koronaavaayirasiin Itoophiyaa keessatti namoota irratti argamuun erga mirkanaa'ee amma guyyoota 100 dabarseera. Ofi guyyoota kanneen keessatti hojiiwwan ittisa dhukkuba kaanaa sadarkaa biyyaatti raawwataman maal fakkaatu? Itoophiyaa keessatti yeroo jalqabaatiif namni Covid-19'n qabamuun qorannoon kan mirkanaa'ee, Bitootteessa 13, 2020 ture. Ergasii qabees, hanga kaleessaatti vaayirasichi biyyattii keessatti babalachuun namoota 4,663 ta'an yoo qabaman,  75 ammoo sababiidhuma kanaan walqabateen lubbunsaanii darbeera. Mee guyyoota dhibba kana keessatti maaltu raawwatamee? Guyyoota 100 darban keessa gama saamuda qorachu, meeshaalee barbaachisan guutuufi humna oggeessa fayyaa dabaluutiin akkasumas kanneen namoota vaayirasiin irratti argame waliin hidhata qaban hordofanii adda baasuutiin hojiiwwan gurguddaan hojjatamu ibsameera. Hanga ammaatti saamudi namoota 219,566 laaboraatooriin qoratamee, namoonni 4,663 ta'an irratti vaayirasichi argameera. Akkasumas namoota kanneen vaayirasichi irratti argamee waliin tuttuqqaa qabu jedhamuun adda baafaman 31,573 keessaa kanneen 708 ta'an irratti vaayirasichi argameera. Akka ragaan Institiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa irra argame mullisutti, namoonni miliyoona 32 ta'an ammo, qorannoo mana mana irra adeemuun taasifamuun sakatta'amaniiru. Namoota qoratanii adda baasuu qofas osoo hintaane, bakkee namoonni dhukkubsataniifi kannneen adda baafaman ciisan ilaalchisees qophiin adda addaa taafamaa bahe. Haaluma kanaanis sireewwan ciisichaa namoota cisanii wallaanamaniifi kanneen adda baafamaniif oolan 17,435 qopheeffamaniiru. Gama biraatiin ammo, Amajjii 24 irraa qabee hanga ammaatti imaltoonni 764,948 adda bahanii akka turan ta'eera. Sochii tatamsa'in vaayirasii kanaa hirrisuufi kanneen Covid-19'n qabaman wallaanuu keessatti gaheen hojjattoonni fayyaa bahaa jiran murteessaadha. Haaluma kanaanis lakkoofsa hojjattoota fayyaa dabaluudhaafis hojiiwwan hojjatamaa turan. Kanaanis hojjattoonni ogummaa fayyaa 4,500 dabalataan kan mindeeffaman yoo ta'u, namoonni fedhiidhaan ummata kakaasaniif hojjiiwwan ittisa vaayirasichaa kana keessatti gumaatan 12,000 qopheeffamaniiru. Oggeessoota kanneen qopheessuu qofti tatamsa'ina weerara kanaa xiqqeessu waan hindendeessineefu, meeshaalee gana Kanaan barbaachisanis dhiyeessuf hojii hojjatamaa ture. Haaluma kanaanis meeshaalee oggeessoonni fayyaa ittiin akka of akka eeganiif ooluufi meeshaalee wallaansa fayyaa baasii qarashii miliyoona 513 ta'un bitamuun guutuu biyyattiif raabsamuu odeerrannoon Institiyuutii Fayyaa Hawaasa Itoophiyaa irra argame ni mullisa.


Koroonaavaayiras: Wal'aansa kaansarii sababii Covid-19'n rakkoo keessa seene

Shamsiyaa Jabal Daseetti dhalattee guddatte. Yunivarsiitii Wallootti hojii nyaata bilcheessuun jiraatti ture. Bara darbe mucaan ishee jalaa dhukkubsannaan Dasee irraa gara Finfinnee dhufte. Daa'imni ishee ganna afurii qorannoo taasifameefiin immoo kaansariin dhiigaa irratti argameera. Shamsiyaan kana gaafa dhageesse lafatu isheen mare. Qarshii daa'ima ishee ittiin yaalsiftu hin qabdu. Nama ishee gargaarus hin qabdu. Maallaqni yaalii kaansarii immoo qaalii dha. Abbaan warraa ishee kana yoo dhagahu 'humna hin qabu' jedhee ishee dhiisee akka deeme, yeroos ulfa ji'a tokkoof guyyaa 15 tahuu himti. ''Daa'imni yeroo yerootti keemooteeraappii fudhata. Qarshii ittiin isa yaalsisu fixee biyya kootti yeroon deebi'uuf jedhu hakiimonni Xiquur Ambassaa waldaa dhukkubsattoota kaansarii gargaaru waliin wal na quunnamsiisan. Otoon waldaa kana hin argannee mucaan koo lubbuudhaan hin jiraatu ture,'' jetti. Amma garuu dhukkubni addunyaa raase Covid19 yaaddoo Shamsiyyaa taheetu jira. Isa yaalsisuuf hospitaala yoo marmaartu na jalaa dhukkuba jettee yaaddofti. Daa'imashee lammataa erga deessee amma baatii lama taheera. Yeroo hospitaala kanatti marmaartu daa'ima ishee kanas fudhatteetu deemti. ''Akkattin of eeguu qabullee natti bitaacha'a. Mucaan koo inni guddaaan immoo ariifataa dha. Isa hordofuun baayyee ulfaataa dha. As waldaa keessa waan harka ittiin qulqulleessan ijaa jiruuf yaaddoo naa salphisa, deebi'ee hawaasatti gaafan deemu nan sodaadha,'' jetti. Yaaddoon kun kan Shamsiyyaa qofa miti. Kanneen dhukkuba sukkaaraa, asmii fi dhiibbaa dhiigaa qaban Covid19f saaxilamoo tahuun isaanii ni yaaddeessaan. Shamsiyyaan daa'imashee torbee lama lamatti hospitaala geessiti. Erga koroonaavaayirasiin Itoophiyaatti argamee kaasee beellamni hakiimni kennuuf marti isheef yaaddoo dha. ''Kaansariin dhukkuba yeroo namaa kennu miti. Beellama hin dabarsu. As deebi'uu kootti gammadduu miti garuu dirqama kooti. Kanaachi daa'imni koo ni du'a. Of eeggachaa Waaqni akka na gargaarun kadhadha,''jetti. Namoota vaayirsichaan qabamanii mallattoo hin agarsiisne akka jiran gaafa beektu immoo sodaanshee dabaleera. Shamsiyyaan wiirtuu namoota kaansarii harmaa, gadameessaa fi kan biraan rakkataniif deeggarsa kennu keessa jiraachaa jirti. Hoggannaan waldichaa Obbo Zalaalam Mangistuu Covid-19 dhukkubsattoota kaansariifi maatii isaaniif rakkoo dachaa taheera jedhu. Namoonni kaansariin qabaman koroonaavaayirasiif saaxilamoo dha, dhukkubicharraa dandamachuufis rakkachuu danda'u. Karaa biraan vaayirasichi Finfinnee keessa dabalaa waan jiruuf, dhukkubsatoonni kaansarii naannoorraa gara Finfinneetti dhufuuf dhiphina keessa galu. Rakkoon inni biraan immoo dhaabbileen fayyaa xiyyeeffannoo isaanii koroonaavaayirasii to'achuutti garagaluu isaaniiti. Kaansariin dhukkuba hordoffii barbaadu ijaa taheef namoonni yeroo yerootti gara hospitaalaa deemuun dirqama. Manaa hin bahiinaa yeroo jedhamus jarreen kun dhipachuun isaanii hin oolu. Obbo Zalaalam lakkoofsa namoota iddoo tokkotti walitti qabaman hir'isuuf jecha dhukkubsattoota keessummeessu hir'iseetu jira. Kutaaan kana dura hanga namoota ja'aa qabachaa ture akka tokko qofa qabatu godhameetu jira. Kaansariin dhukkuba dhiibbaa xiinsammuu qaqqabsiisuufi qarshii guddaa gaafatu dha. Biyyoota guddatanillee kan qoraa jiru dha. Qorannoowwan biyyoota garaagaraatti gaggeeefaman akka ibsanitti Covid19 dhiibbaa qaqqabsiisu dabalataan miidhaan moggaatti dhufu immoo lubbuu dhabsiisaa jira. Obbo Zalaalam ''durumaanuu dhukkubsattoonni kaansarii dhiibbaan irra jira. Amma immoo ittuu nutti caale jechaa jiru, yaalii isaaniillee yeroo addaan kutaati jiru,'' jedhan. Wiirtuun yaalii dhukkuba kanaa Xiqur Ambassaa qofa jira. Wiirtuuwwan Qidduus Phaawuloosiifi naannolee irra jiran yoo hojii jalqaban dhiibbaa kun hir'isuu mala jedhu. Sababii Covid19'n hir'inni qoricha kaansarii mudachuu baatus, gatiin qaalii tahuufi akka garaa argamuu dhabuun ammallee gaaffii hin deebinedha jedhu Obbo Zalaalam. Kaansariin yoo namarra ture wal'aansaaf rakkisaaa waan tahuuf namoonni yeroodhaan yaalii akka jalqaban gorfama. Kana malees, qorannoo harmaa fi balbala gadameessaa kennuun barbaachiisaa tahuu ogeessonni ni dubbatu. ''Yeroo ammaa kana hakiimonni manaa manatti naanna'anii ho'a sakatta'u. Waa'ee dhukkuba Covid-19 illee ni hubachiisu, waa'ee kaansarii garuu namni isaan dhaggeeffatu hin jiraatu,'' jedhu. UK keessatti addaan cituu yaalii kaansariin namoonni kuma 60 tahan du'aaf saaxilamuu danda'u jedhu hakiimiin kaansarii biyyattii tokko. Obbo Zalaalam akka jedhanitti yoo tahe si'ana namoonni kaansariin qabaman dafanii yaalii hin deeman, yoo deemanis wal'aansa si'ataa tahe hin argatan. Kunimmoo, yeroo yaalii argachuu qaban jalaa tursiisa. ''Keessumaa biyya qorichaafi kiimooteeraappiin qaalii itti tahe kanatti, biyya raadiyooteeraappiin wiirtuu tokkotti qofa kennamuufi, innis dabareedhaan waan taheef namni dafee yaalii jalqabuu qaba. Yeroo sadarkaansaa dabalu fayyisuuf rakkoo dha,'' jedhu. Kaansariin namoota dhuunfaa irratti qofa osoo hin taane diinagdee biyyaa irrattillee miidhaa akka dhaqqabsiisu himu. Covid-19 gaafa dabalamu immoo rakkoo attamii akkanni qaqqabsiisu himuun salphaa miti jedhu Obbo Zalaalam. Gama fayyaatiin murtoowwan darban wal'aansa kaansariillee yaada keessa galchuu qabu yaada jedhu qabu. Kanaan ala, furmaata addaa hin qabu jedhan.


Koronaavaayirasii fi Da'umsa: Yaaddannoo ulmaa deessuu Itoophiyaa tibba Covid-19 keessa

Tibba weerarrii koronaavaayirasii yaaddoo addunyaa itti ta'ee kanatti namoonni hedduun tajaajila wal'aansa idilee argachuuf gara mana yaalaa deemuu hir'isuun kan isaan yaaddesse ta'u oggeessonni fayyaa wayita dubbatan dhagahamu. Qaamoolee hawaasaa tajaajila mana yaalaa isaanii adda kutuu hin qabaanne keessaay dubartiin ulfaa isaan tokko. Haadhooliin tokko tokko sooda vaayirasichaan ni qabamna jedhurraa ka'un mana yaalaa dhaquu akka sodaatan himu. Deessuu kanneen keessaa tokko Aaddee Masarat Gaaddisa (maqaan ishii kan jijjiirame) jedhamti. Tibba Covid-19 kanatti dahuumsi maal fakkaataafi aadaawwan ulmaa (gola ciisaa dubartii deessee) keessatti maaltu akka jijjiirame nutti himte jirti. Aadde Masarat tibba garaatti baattuutti buufata fayyaa dhaquudhaan hordoffii taasisuuf yaaddoo cimaan itti yaadatti. Ta'ulleen of eeggannoo waliin hordoffii ishee hunda xumuruun baatii tokkoon dura mana yaalaatti dahuu nutti himte. Haata'u malee qophiilee fi sirni aadaa kana dura ulmaa deessuutti baraman hedduun sababii Covid-19'n geeddaramu akkanaan BBC'tti himte. Dahumsaaf mana yaalaa deemuufi yaaddoo ture Dhuma baatii ulfaa kiyyarratti wayitan hospitaala dhaquu miira bitaa natti galuu keessan ture. Karra hospitaalichaa irraatti dubartiin tokko nama seenu hunda ho'a qaama saanii safarti. Ishee bira darbee keessa wayitan galuuttis, namni hundi maaskii kaawwateera. Namoota osoo maaskii hin kaawwatiin dhaqaniifis hospitaalichaan kennamaaf waan tureef kan maaskii hin kaawwatiin hin mullatu ture. Kutaa narsootaafi keessummeesitootaa biratti ammoo 'kana darbuun hin danda'amu' jedhamuun sararri kaa'amee ture. Dabareen kiyya gahee wayitan hakiima kiyya bira galeettis teessoon wal'aanamaa kan duriirra hakiimarraa fagaatee kaa'ameera. Wayita bahamuutti harkaan kan haxaawwamu dhangala'aan (saanitaayizariin) hospitaalicha keessa bakkuma hundatti fanniffamee mul'ata. Walumaagalattiis wanti hundinuu geeddarameera. Ofi eeggannoon isaanii kunis gama tokkoon miira nageenyaa natti umulleen, gama biraatiin ammoo dhiphina natti ta'e ture. Isaan boodas manuma kiyya taa'uun hanga ciniinsuu (mixuun) na eegaluutti maaliifan hin eegganne jedhee yaadu eegaleen ture. Garuu kana hin goone dhaqaatuman ture. Keessattuu torban lamaan dhumaarratti hordoffiin hakiimaa cimaan akka na barbaachisu dahumsa ijjoollee kiyya lamaan duraa irraa waanan hubadheef, cimeetuman of eeggannoon hordooffii kiyya xumure. Manaa bahuuf wayitan yaaduuttis maaskii kaawwachuufi saanitaayizara qabachuu mirkanneessuun hojii kiyya duraa ture. Keessattu oggeessoonni fayyaa ana caalaa vaayirasichaaf saaxilamtoota ta'uu yoon yaadu, kan kiyya natti salphata ture. Haaluma akkasiitiin Waaqatti kadhannaa taasisaatuma hordoffi kiyya xumure. Maatii dhokatanii dahuu Guyyaan dahumsaaf mana yaalaa deemeettis, hangan nagaan hiikamuutti eenyuuttu akka hin himneef abbaa warraa kiyya waliin walii gallee. Sababiin isaas wayitan ijoollee kiya lamaan daheetti akkuman mana yaalaa galuun koo barameen maatiin walitti qabamuun ala dhaabbatanii hangan hiikamuutti eegu turan. Amma garuu kun akka raawwatamu hin barbaanne. Mana yaalaattis sababiidhuma koronaatiin walqabatee namni deessuu tokko gargaaruuf hayyamamu nama tokkicha qofaa ta'uun barraa'eera. Maatiin keenya garuu kun akka isaan hin dhaabne waan beeknuuf ciniinsuun na jalqabu isaa dhoksine turre. Ta'us ammoo kutaa dahumsaan walqabatee yaaddoon gara biraa narraa hin hafne ture. Dur kutaa dahumsaa keessa deessuufi narsoota hedduutu jira ture. Ammas akkas taanaan carraan vaayirasichaaf saaxilamu olaanaa ta'e jechuun yaadaan ture. Deessuun vaayirasichi qabe dhiheenyatti achitti deessee yoo ta'e hoo? Ciniinsuurra ta'ee attamiinan of eeguu danda'aa? fi gaaffiilee hedduun natti dhufaa turan. Hundumaa Rabbitti kenneen akkas jedhe: ''Yaa Rabbii ijoollee kiyya irraa na hin ajjeessiin. Daa'ima biraan argadhaatti maatiin kiyya akka hin bittinoofne ayyaana ke naaf baayyiisi.'' Akka carraa ta'ee kutaa dahumsaa yoon galuu ana qofatu ture. Sireenis kan durii irraa waliirraa fafaggeeffamaniiru. Tibba ciniinsuuttis sibiila siree qabachuuf baayyeen of qusadha ture. Oggeettiin fayyaa mataanshee naaf hordooffii taasisuuf yoo natti maxxantu nan sodaadha ture. Kunis isheef of eeggachuufi ofii kiyyaafis sodaachuun ture. Booda garuu hospitaala seenee sa'aatii sadii keessatti nagaan hiikamee mucaa nagaa hammadhe. Ulmaa fira malee qofaatti dabarsuu Dahuumsaan boodas nagaan hiikamuu bilbilaan maatiifi firatti himame. Osoo dur ta'e haadhatu mucaa hammatee illilleen gara manaa galama ture. Ollaanis dhufee 'baga nagaan hiikamte, kan dhalate siif haa guddattu' jedhee eebba dhangalaasa ture. Amma garuu kun hin jiru ture. Anuumaafi abbaa warraa kootu mucaa keenya qabatee gara manaa gale. Guyyoota dahumsaa jalqabaarratti akkuma kan dura sana maal akkan godhu wallaaleen ture. Mataa fi dugda deessuu jedhamuun kunuunsi dur naaf taasifamu hundi amma hin jiru. Margaan marqamee, namoonni walitti qabamuun eebbii ture sana fa'iin arguu hawwee ture. Keessattu qophiin guyyaa shanii yaaddannoo aadaa gola deessuutti hindagatamne ture. Sirnichas firoonni walitti qabamiin wali arguuf carraa olaanaattan lakkaa'aa ture. Amma garuu aadaa akkasii bareedaa kana hundaa Covid-19n booda, hawwiin ala raawwachuuf baay'ee rakkisaadha. Waanti hundi karaadhuma bilbilaatiin ta'eera. Isaafuu osoo gammachuun walii ibsamee hin xumuramne, gara waa'ee oduu koronaavaayirasiitti ce'ama. Keessattuu haatii kiyya garaa dhalaa itti ta'ee, ''omaa hin ta'u daqiiqaadhuma shaniif si argee deebii'ulaata?'' jetti. Yeroo biraa ammo waan mana ulmaatti na arguu dhabdeef, baricha abaaruun boo'uuf wayita jettuun bilbilaan mataduree haasaa jalaa geeddaran ture. Haati kiyya ana eebbisuuf akka manaa hin baane kanan dhorkaa tureefis, sababii namoonni akka haadha kiyyaa umuriin jaaraniifi dhalattuu akka amma argadhee kun Covid-19 kanaaf caalaa saaxilamtoota ta'aniif isaaniif yaaduun ture. Haaluma kanaanis firriifi hiriyyoonni kiyya akka durii dhufanii osoo na hin eebbiisiin kunoo baatii lakkoofsisaan jira. Nageenya hunda keenyaatiif jecha amma guuyyaan fooyya'e dhufuutti kunoo anis ulmaa gola deessuu keessatti qofaadhuma dabarsuu itti fufeera.


Koronavaayirasii: Covid-19 bara darbe baatii Muddee keessa Xaaliyaanii keessa turu qorannoon mul'ise

Saayintiistoonni Xaaliyaanii  koronaavaayiirasiin osoo nama jalqabaarratti argamuun hin mirkanaa'iin dura, saamuda bishaan magaaloota lama irraa fudhatameen Muddee 2019 keessa biyyattii keessa jiraachuu adda baafneera jedhan. Inistitiyuutiin Fayyaa Biyyaaleessaa (ISS) biyyattii akka jedheetti, saamuda bishaan Magaalaa Miilaaniifi Turiin irraa fudhatameen sanyiin vaayirasii koronaa guyyaa Muddee 18 argameera. Kunis ragaalee biyyoota biraa irraa tarii vaayirasichi yeroo namoota irratti mullachuun barameen dura biyyoota keessaa kan yaadamee caalaa tureeraa jedhuuf ragaa dabalataa ta'eera. Aanga'oonni Chaayinaa biyya koronaavaayirasiin akka irraa maddeetti himamtuus, namni jalqabaa qabamuu kan mirkanneessan dhuma baatii Muddeetti ture. Xaaliiniin ammoo nama jalqabaa kan mirkanneessite Wallakkeessaa Guraandhalaa ture. Caamsaa keessa saayintiistoonni Faransaayii qorannoo saamuda irratti taasisaniin, dhukkubsataan Muddee 27 dhukkuba sombaatiin dhiheenya Paariis irraa wallaanamee turees dhugaatti koronaavaayirasiin kan qabamee ture ta'u adda baasuu himan. Haaluma walfakkaatuunis qorannoo Ispeen keessatti bishaan dhangala'aa Magaalaa Baarseloonaa irratti wallakkeessa Amajjii gaggeeffameen, osoo namni vaayirasichaan qabamunsaa hinmirkanaa'iin guyyoota 40 vaayirasichi biyyattii keessa jiraachu himaniiru. Qorannoo kana keessattis, saayintistoonni Inistitiyuutiin Fayyaa Biyyaaleessaa bishaanii bakkeessawwan bidhaan itti wallaanamuun deebiifameen faayiidaarra olfamu 40 irraa kaaba Xaaliyaanii saamuda waliitti waliitti qaban. Yeroon isaas baatii Onkolooleessaa hanga Guraandhalaa keessa ture. Haaluma kanaanis bu'aan qorannoo saamudiiwwan baatii Onkolooleessaa hanga Muddee jiruu nagaatiivii ta'uun vaayirasichi biyya keessa kan hingallee ta'u mulliseera, jedhniiru Inistitiyuutiin Fayyaa Biyyaaleessaatti oggeessii qululina bishaanii kan ta'an Guseepinaa La Rozaa. Saamudi dhangala'aa bishaan Bolognaa ammoo vaayirasichi jiraachu Ammajjii irraa keessee mulliseera. Qorannoon kunis saayinitistoonni vaayirasiin kun attamiin Xaaliiyaanii keessa akka faca'ee hubachuuf ni gargaara jedhaniiru Ms La Roozaa. Haata'u malee, qorannichi ''tatamsa'inni vaayirasichaa gara weeraraa qaqabee kunis biyya keenya keessatti kanarraa madduun eegalee'' kan jedhuutti hiikkamuu hindanda'u. Namni jalqabaa koronaavaayirasiitiin qabamuun mirkanaa'eefi biyya laarraa kan hintaane kan argame bulchiinsa Loombaardiitti magaalaa Kodognoo irraa ture. Magaalattiinis ugguramuun sararrii diimaan kan kaa'amee Guraandhala 21 irratti ture. Itti aansees magaaloon Laambaardii 21 fi ollaatti kan argamu Veenetoo uggura kan kaa'aan yoo ta'u, booda ammoo biyyattii guutuun Bitooteessa irraa kaasee uggurri kaa'ame ture. Inistitiyuutiin Fayyaa Biyyaaleessaa akka jedheetti, bu'aan qorannoo dhangala'aa bishaanii irratti gaggeeffamee kunis akka 'tarsiimoo gaarii'' ilaalama. Sababiinsaas vaayirasichi qorannoo wallaansaan osoo adda hinbaafamiin dura biyya keessa jiraachuu waan mulliseef jedheera. Biyyoonni biraa hedduunis amma mala walfakkaataa kana fayyadamaa jiraachuusaaniis dabaluun ibsame. Inistitiyuutichi akka jedheetti, baatii Adooleessaa irra kaasuunis dhangala'aa bishaan riizoltiiwwan turistii irratti pirojaktii qorannoo hordooffii gaggeessuuf karoorfateera. Kaayyoon isaas booda baruma kana keessaa qorannoo dhangala'aa bishaanii gutuu biyyaa irratti gaggeessuuf jedhan. Xaaliiyaanii keessaatti namoota gara kuma 35 ta'utuu Covid-19 du'usaanii ragaan Yunivarsitii Joons Hopkins irraa argame ni mullisa.


Koronaavaayiras: Finfinneetti ogeeyyiin fayyaa Covid-19 irratti argame rakkoo hamtuu keessa jiraachuu himan

Ogeeyyiin fayyaa Finfinneetti koronaavaayirasiin irratti argamuun mirkanaa'ee maatiin adda baafaman rakkoo hamtuu keessa jiraachuu himatu. Keessumaa ogeeyyiin fayyaa dhibeen kun irratti argamuun Finfinnee Kutaa Magaalaa Aqaaqii Qaalittii buufata fayyaa aanaa 10 keessatti adda bahanii jiran "haala rakkisaa keessa jirra" jedhan. "Haalli keessatti argamnu jeequmsa xinsammuu hamaa nutti uume. Rakkoo gama fayyaan jiru qofa osoo hin taane ilaalchi mootummaan nuuf qabus baay'ee na gaddisiisera," jedhan ogeettiin fayyaa Covid-19n qabamanii buufata fayyaa kana keessatti yaalamaa jiran tokko. Kutaa magaalaa Aqaaqii Qaalittii buufata fayyaa aanaa 10 keessa ogeeyyii fayyaa dhibeen Covid-19n qabaman 35 ta'an akka jiran dhageenyeerra. Narsootni, doktarootniifi ogeeyyiin fayyaa biroo kunneen sababa rakkoolee buufaticha keessa jiraniin yaaddoo dhibeewwan birootiif saaxilamuu dandeenya jedhuu qabaachu isaanii ogeeyyiin fayyaa buufaticha keessa jiran BBC'tti himaniiru. "Guyyaa torba guutuu rakkoo guddaa keessa jirra. Haalli asi jiruu dubbachuufuu baay'ee ulfaataadha. Nama dhukkubsa. Bishaan hin jiru. Manni fincaanii hin hojjetu. Kutaan dhiqannaa qaamaas hin hojjetu," jedhan ogeettiin fayyaa maqaan isaanii akka hin eeramne gaafatan. Dubartootniifi dhiironnillee mana fincaanii tokkotti fayyadamaa akka jiran kan himan ogeettiin fayyaa kun, giddugalli turmaataa keessa jiran yaaddoo fayyaa biraa itti fiduusaas dubbatu. "Mana fincaanii keessa bishaan hin jiru taanaan, harka hin dhiqannu taanaan waan baay'eef saaxilamuu dandeenya. Rakkoon kun dhukkuboota akka tiruu, dhukkuba kalee fincaanii, akkasumas dhukkuba baasaa fiduu danda'a," jedhu ogeettiin fayyaa BBCn haasofsiise kun. Kana malees, nyaatnis yeroodhaan akka hin dhiyaanneef kan himan ogeeyyiin fayyaa sababa Covid-19n buufaticha keessa jiran, "cireen sa'aa 3:15 ykn sa'aa 4tti, irbaatni immoo halkan sa'aatii sadii booda yookin 4tti erga namootni beela'anii booda dhufa," jedhan. Giddugalichi wantota bu'uuraa barbaachisan waan hin guutamneef jalqabumaa iddoo tursiisaa ta'uu hin qabu kan jedhan ogeeyyin fayyaa BBCn haasofsiise, "buufata kana filachuun isaanii dogongora osoo hin taane dhimmichaaf xiyyeeffannoo kennuu dhiisudha. Keessisaa maal qaba? Rakkoo maal qaba? jedhanii hin ilaalle. Kanaaf, nuf gatii akka hin laanne agarsiisa" jedhan. "Nuyi maatii keenya dhiisnee nama fayyisna jennee deemnee dhukkubichaaf saaxilamne. Biyyaaf jennee nama fayyisna jennee saaxilamnee deebin keenya kana ta'uunsaa baay'ee nu gaddisiisa," jedhu. Rakkoo isaan mudate qaamolee mootummaa dhimmichi ilaallatutti himanis deebii akka hin arganne kan himan ogeeyyiin fayyaa kunneen,  "hanga ammaatti 'itti deemaa jirra' nun jedhu. Kuni dubbiinsaas furmaatni isaas beekamaadha. Yeruma sana hojjechuu danda'u. Garuu fedha hin qaban," jechuun qaamoleen mootummaa gaafii isaanii deebisuuf fedhii akka hin qabne himan. Ogeessi fayyaa biraanis "Biiroo Fayyaa Magaala Finfinneef yeroo bilbillu 'ni furama eegaa' jedhu. Haata'u malee, dhibichi kan yeroo namaaf kennu miti. Haalli itti jirru namni fayyee akka bahu kan dandeessisu miti. Caalaatti kan nama saaxiluudha," jechuun himan. Dabalataan namni tokko vaayirasichaan qabamee gara giddugala tursiisaa erga seenee booda guyyaa torbaffaatti qorannoon lammataa taasifamuufii akka qabu kan himan ogeessi fayyaa kun, "qorannoon akka nuf taasifamuf gaafanullee hayyamamoo miti. 'Nuyi nun ilaallatu' jechuun nuf deebisan," jedhan. Ogeeyyiin fayyaa BBCn haasofsiise wayita hojiirra turanitti meeshaalee ittisaaf itti fayyadaman darbee darbee maallaqa ofiitin bituun fayyadamaa akka turan himan. "Dhibichi hawaasa keessa babal'achaa yemmuu dhufu ogeeyyii fayyaaf hojiin ittisaa gahaa ta'e hojjetamuu qaba ture. Garuu hin hojjetamne. Akka fakkeenyaatti, dhukkubsattootni gara dhaabbilee fayyaa dhufan 'emergency' yoo ta'anin ala dura covid-19 yaa qorataman kan jedhu ka'aa ture, garuu deebii hin laanne," jechuun of eeggannoon ogeeyyii fayyaatiif taasifamu xiqqaa ta'uu dubbatu. Dabalataan hanqinni dhiyeessii meeshaalee ittisaa kunneen akka maaskiifi uuffataa ogeeyyii fayyaa covid-19f saaxiluusaa himan. Kana malees, ogeeyyii fayyaa Coid-19n qabaman hunda giddugalawwan akkanaa keessa tursiisurra kunneen mana ofii turuu danda'an mana isaaniitti akka turaniifi tajaajila fayyaa akka argatan gochuun furmaata fooyyee ta'uu ogeeyyin fayyaa BBCn haasofsiise himaniiru. Miidiyaalee hawaasarratti dhimmi ogeeyyii fayyaa vaayirasichaan qabamanii akka ibsamu gaafataa tureen, Ministirri Fayyaa Itoophiyaa Dr. Liyaa Taaddasaa Waxabajji 3, 2020 ibsa kennaniin Itoophiyaatti hanga guyyaa sanaatti qofa kanneen deggersa fayyaa kennan dabalatee ogeeyyiin fayyaa 65 Covid-19n qabamusaanii himanii turan. Ogeeyyiin fayyaa kun garri caalaan isaanii kanneen magala Finfinnee keessa jiran ta’uus Dr. Liyaan ibsanii turan. Ministeerri Fayyaa ammoo ibsa tibba darbe baaseen ji’oota afur dhufan keessatti maaskiin kan meedikaalaa miiliyoona 130 ta’u  ogeeyyii fayyaaf akka barbaachisu beeksisee ture. Dr. Liyaan ibsa isaanii darbe sanaan sadarkaa addunyaatti hanqinni maaskii meeedikaalaa akka jiru himaniiru. Itoophiyaa keessattis ‘hanqinni guddaan jiraa’ jedhaniiru. Saaxilamummaa ogeeyyii fayyaa kanaa xiqqeessuuf dhiyeessii farra infeekishinii guutuufis akka hojjetan himanii turan Dr. Liyaan. Ogeeyyiin kun yoo dhibee kanaaf saaxilaman osoo matii isaaniitti hin dabarsiin bakki itti tursiifamaniifi yaalamanis qophaa’uu dubbatanii turan. Hubachiisa: Komii ogeeyyii fayyaa Covid-19 irratti argamee magaala Finfinnee kutaa magaalaa Aqaaqii Qaalittii buufata fayyaa aanaa 10 keessa adda bahanii jiran kanaaf deebii argachuuf angawoota Biiroo Fayyaa Magaala Finfinneefi ogeeyyii Institiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaatti bilbillee deebi argachu hindandeenye. Haa ta'u malee yoomiyyuu aanga'oonni fayyaa dhimmisaa ilaalatuu deebii nuuf kenninaan kan keessumeesinu ta'u beeksiifne.


"Haqni haa bahu, koronaa miti poolisiitu ajjeese"

Poolisiin Keeniyaa lansii weerara koronaavaayirasii to'achuuf labsame raawwachiisuuf jecha mandara tokko keessatti qofa nama lama ijjeesan. Lammileen kanaan ori'an koronaa miti poolisiitu nu ajjeesaa jira jedhanii hiriira bahan.


Koronaavaayirasii: Kopheen ykn huccuun keenya Covid-19 nu qabsiisaa?

Wayita ala oollee gara manaa gallu, kopheen ykn huccuun keenya koronaavaayirasii nu qabsiisuu malaa?


'Balal'uu dhaabuu dhiisuu keenyatti muuxannoo arganneera' - Obbo Tawaldee Gabramaariyaam

Weerarri koronaavaayirasii addunyaa mudate haala seenaa keessatti tahee hin beekneen daandiiwwan qilleensaarratti dhiibbaa olaanaa geessisuu Hojii Gaggeessaan Olaanaan Daandii Qilleensa Itoophiyaa Obbo Tawaldee Gabramaariyaam BBC'tti himan. Erga weerarri Covid-19 addunyaarratti mul'ateen booda ummanni addunyaa sadii keessaa harka tokko kan ta'uu manaa akka hin baaneef erga ugguramanii baatiiwwan lakkaa'amaniiru. Akkasumas, barattoonni gara biiliyoona 1.5 ta'an ammoo barnootasaanii dhaabuun manatti deebii'aniiru. Kana jechuunis imalli xiyyaaraan taasifamu gutummaatti dhaabateera. Haalli kunis ija daandiiwwan qilleensaatiin wayita ilaalamu, daandiiwwan qilleensaa hedduun xiyyaarasaanii dhaabuu argasiisa jedhu Hojii Gaggeessaa Olaanaan kun. ''Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa mataansaa xiyyaaroota imaltootaa harka 90 ta'u hojiirraa dhaabeera,'' jedhan. Hojii dhaabuun walqabatees baatii Guraandhala hanga dhuma Waxabajjiitti dhaabbatichi galii imaltoota deddeebiisuun argachuu malu dolaara biiliyoona tokko dhabuusaa ibsaniiru. ''Kunis dhaabbaticharratti dhiibbaa faayinaansii olaanaa qaqqabsiisa. Kana haaluu hin dandeenyu baay'ee miidhamneerra,'' kan jedhan Obbo Tawaldeen, gama biraatiin ammoo daandiin qilleensichaa hojii baay'ee nama boonsu raawwateera jechuun leellisaniiru. Daandiin Qilleensa Itoophiyaa balalii'us, dhiisus ji'aan qarshii biiliyoona shan baasa kan jedhan Obbo Tawaldeen, baatii Bitooteessa irraa eegalee imalli namoota xiyyaara fayyadamanii wayita dhaabbatuutti haala adeemsa gara fuula duraa ilaallatu irratti marii taasisuusaanii dubbatu. Baasii dhaabbataa haguuguun liqaa xiyyaara bitachuuf fudhatan dhalasaa waliin deebisuuf, kiraa xiyyaarotaaf ji'aan kaffaltii raawwachuu, akkasumas mindaa, fayidaaleefi durgoo hojjataa, haguuguun kan isa dandeessisu ji'aan birrii biiliyoona shan attamiin argama kan jedhuufi weerarichi kan itti fufuu yoo ta'e hoo attamiin itti adeemama dhimmota jedhan irratti mari'achuu himu. Kanaafuu ''tarsiimoo keenya duraan guddinarratti xiyyeeffatee ture amma gara jiraachuu mirkanneessuutti geeddarree jirra,'' jechuun carraawwan imaltoota deddeebiisuun alatti jiran ilaaluun tajaajila kaargoo (fe'umsaa) kennuun carraa gaarii argatan ta'u himan. Gama kanaanis daandiin qilleensichaa xiyyaaroota fe'umsaa baay'ee gaarii jedhaman 777 kudhaniin alattis, kaargoo hammayyaa toonii miiliyoona tokko keessummeessuuf dandeettii qabaachuuufi kan biyyoota akka Singaapoor, Hong Kong, Amistardaam waliin fa'ii dorgomuu danda'uu waan qabuuf, kana akka carraatti itti fuyyadamuu dubbatu Obbo Tawaldeen. Akka isaan jedhaniitti, ammatti meeshaaleen ittisa Covid-19 baay'ee kan barbaadaman waan ta'eef, haala fedhii gabaa jiruu ilaaluun biyyoota Awuroppaa, Ameerikaa, Ameerikaa Kibbaafi kan Afrikkaa hedduutti tajaajila fe'umsaa kennaa jiru. Gabaan dhaabbatichaa dabalaa dhufnaanis meeshaalee kanneen xiyyaaroota fe'umsaa qofaan kaasuun waan hin danda'amneefuu,  xiyyaaroonni imaltootaa 25 hatattamaan teessumasaanii buqqisuun gara kaargootti geeddaruu dubbataniiru Hojii Gaggeessaa kun. Kana raawwachuun bu'aa argamsiisee wayita himanis, hojjataa kan hin hir'ifamne, miindaan hojjataa faayidaawwan waliin akka hin hir'anneefi qaama sadaffaa kamirraa deeggarsa homaa kan hin gaafannee ta'uu kaasu. Kana malees, ''maallaqa hojiin ittiin gaggeefamuus ta'e liqaan keenya akka nuuf dheeratuuf hin gaafannee,'' jechuun tarkaanfiiwwan tibba Covid-19 kanatti fudhataniin milkaa'ina galmeessa ibsu. Daandiin qilleensichaa kana raawwachuusaatti hojii lubbuu baraaruu hojjataa jiraachuu yoo ibsan: ''Daandiin Qilleensa Itoophiyaa asii ka'uun meeshaalee Covid-19 ittisuuf oolan dhiyyeessuun Ispeen deeggareera. Kana jechuunis lubbuu baraare jira.'' Akkasumas, biyyoota akka Porchugaal, Faransaayi, Jarman, Ingilizii, Ameerikaa, Kaanaadaa, Biraaziiliifi biyyoota Afriikaaf meeshaalee ittisaafi wal'aansa koronaavaayirasii yeroon qaqabsiisuun miidhaa qaqabuuf ture hirrisuu keessatti gahe bahu dubbatu. Haaluma kanaanis biyyoonniifi ummattoonni kunneen daandii Qilleensa Itoophiyaatiif ulfinaafi oolmaa olaanaa kan qaban ta'u himu. ''Gargaarsa Faawundeeshinii Jaakmaa Chaayinaadhaa fiduun guyyoota jaha keessatti Afrikaaf hirree jirra,'' kan jedhan Obbo Tawaldeen, ''saffisi keenya baay'ee dinqisiifameera''  jechuun biyyoota Afriikaafi Faawundeeshinichaan diniqisifannaa argachuu himu. Kana hordofuunis Dhaabbanni Nyaata Addunyaa Finfinnee jiddugala gargaarsa Biyyoota Gamtoomaanii hunda irraa raabsamu maamila taasifateera jechuun BBC'tti himan. ''Ofii keenya fayyadaa, daandii qilleensichaas baraaruun, osoo hojjattoota keenyas hin bittinsiiniifi mindaasaanis hin hir'isiin lubbuu baraaruu danda'uu keenyatti akka lammii tokkootti kabaja olaanaatu natti dhagahama. Hojjattoota daandii qilleensaafi ministira mummees galateeffachuun barbaada.'' Hojjattoonni daandii qilleensichaa haaluma amala hojiisaaniin walqabatee vaayirasichaaf saaxilamtoota ta'usaanii kan kaasan Obbo Tawaldan, barnoota hubannoo cimsuuf barbaachisaniifi of eeggannoowwan taasifameen, hojjattoonni dhaabbatichaa gara kuma 17'tti siqan hundi fayyaa ta'usaanii ibsaniiru. Kana dura hojjattoota shan irratti vaayirasichi argamuu yaadachuun hundisaaniiyyu fayyusaanii himeera. Dhiheenya kana ammoo hojjattoota dhaabbatichaa lama irratti Covid-19 kan argame yoo ta'u, kutaa wal'aansa dhaabbatichaa keessatti argamu jedhaniiru. Daandiin Qilleensa Itoophiyaa hojiiwwan tatamsa'ina koronaavaayirasiif gargaaran haalaan hojiirra oolchaa jiraachuu kan ibsan Obbo Tawaldeen, ''balaliinsa dhaabuu dhiisuu keenyatti muxannoo arganneera,'' jedhaniiru.


Itoophiyaa Koronaavaayirasii: Namoonni Covid-19n qabamuun erga du'anii booda barame maal akeeka?

Ibsi Ministeera Fayyaa fi Instiitiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaatiin Covid-19 ilaalchisee guuyyaa guyyaan kennamu, qorannoo reeffarratti taasifameen namoonni vaayirasichaan qabamanii akka du'an baramaa jira. Lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamuun isaanii erga du'anii booda baramee salphaa miti. Dilbataa Waxabajjii 14, 2020 dhiyaateen qorannoo reeffa jirraattoota magaalaa Finfinnee lamaarratti gaggeeffameen vaayirasichaan qabamusaanii adda bahuun himameera. Namoonni erga du'aniin booda reeffa qorachuudhaan Covid-19n qabamunsaanii adda baasuun waan akeekuu qabaa? Namoonni kunneen hoo kan du'an Covid-19n moo dhukkuba biraatiini? Waa'ee saffisa tamsa'ina dhukkubichaa hoo maal hima? Gaaffiilee kanneeniifi kan biraa qorataa qorataa saayinsii fayyaa Hawaasaafi barsiisaa Fayyaa addunyaa kan ta'aiifi wayita ammaa biyya Siwidiin bakka Maalaaregaalan jedhamu kan jiraa Obboo Bantii Galataaf dhiyeessinee turre. Akka oggeessi kun jedhaniitti qorannoo reeffarratti taasifamuun vaayirasiin qabamuu hubachuun, dhukkubichi haala olaanaa ta'een hawaasa  keessa babal'achu mul'isa. ''Gabaasa torban darbe keessa himamee yoo fudhannee namoota du'an 27 keessaa, 11 erga du'aniin booda kan reeffa qorachuun barameedha. Kunis harka 41 kan ta'uudha." "Kanneen duraan dhukkuba biraa qaban yoo ta'anillee vaayirasichi akka itti cimu taasisa. Sababiin du'aatii isaanis akkasuma vaayirasicha ykn dhukkuba duraa sana ta'u mala'' jechuun ibsu. Haa ta'u malee haalli sakatta'iinsa dhukkubichaa hawaasa keessatti gaggeeffamu dadhabaa ta'u himu qorataan kun. Bu'aan qorannoo reeffarraa argamuus namoonni vaayirasichaan qabamuun hin beekamiin hedduun hawaasa keessa jiraachusaanii kan akeekuudha jedhu. Gama biraan hawaasni waa'ee mallattoolee vaayirasichaa hubannoo gahaa akka hin qabne akeekallee jedhu. Oggeessoonni fayyaa manarra deemuun ho'a qaamaa safaruu qofti gahaa akka hin taaneefi mallattoowwan dhukkubichaarraatti hawaasichaaf barnoonni hubannoo cimsuu kennamu qabaata. Hawwasichi wayita mallattoowwan sana arganiitti hatattamaan gara dhaabbata fayyaa dhiheenya isaaniitti argamuu dhaquun akka qorataman jajjabeessuunis barbaachisaadha jedhu. Oggeessoonni fayyaa akka jedhaniitti, namoonni mallattoo osoo hin agarsiisiin dhukkubichaan qabaman tokko tokko ni jiraatu. Isaan kunneen attamiin gara dhaabbata fayyaa deemuun qoratamu danda'u? jechuun oggeessa kanaaf gaaffii dhiyyeessinee turre. Qorataa Bantii akka jedhanitti, namoonni harka 80 ol ta'an mallattoo dhukkuubaa agarsiisuu dhiisu danda'u. Osoo itti hin beekamnes deebiisanii fayyuu danda'u. Kanneen %14 ta'an ammoo mallattoo dhukkuubbii agarsiisan illeen sadarkaa mana yaalaa deemu qabaniitti baay'ee hin dhukkubsatan ta'a. Namoonni hafan harka 6 ta'an garuu kanneen deeggarsa wal'aansaa isaan barbaachisuudha. Isaan kana keessaayis kan dhukkubicha irraa bayyanataniifi kan lubbuu ittiin dhaban ni jiraatu jedhu. ''Namni mallattoo dhukubbii hin qabaannee tokko akka namoota biraatti hin dabarsiineef of eeggannoowwan taasifamuu qabaatan jiru. Namni kamuu dhukkubichaan qabamus qabamuu baatus of eeggannoowwan gorfamaa jiran hunda gochu qaba." "Fakkeenyaaf yeroo baay'ee harka dhiqachuu, fageenya eeggachuu, wayita qufa'amuutti ciqileen afaaniifi funyaan haguuguu hojiirra olchuun barbaachisaadha.'' Kana duras maanguddoon magaalaa Finfinnee Kutaa Magaalaa Lidataa keessa jiraataa turan tokkos erga du'anii booda vaayirasichaan qabamunsaanii hubatame. Bu'aan qorannoo maanguddoo kanaa kan baramee erga sirni awwaalchasaanii raawwatameen booda ture. Kanaan wal qabatees jiraattoonni naannichaafi miseensoonni maatii hundi guyyoota murasaaf sochiirraa ugguramanii turan. Haala akkasii keessatti namoonni hedduun dhukkubichaaf saaxilamtoota akka ta'aniif carraan isaa hin dabaluu laata? gaaffii jedhu kaasa. Qorataa Bantiinis carraansaa olaanaa akka ta'e dubbatu. Itoophiyaa keessatti namoonni kan vaayirasichaan qabamee waliin hidhata qaban, kanneen seenaa imala biyya biraa qaban fi namoota bakka adda baafamuun keessa tursiifaman keessatti argaman adda dureen qoratamu ture. Aammaan tana dhukkubichi haalaan hawaasicha keessatti waan babal'ateef lakkoofsi namoota qoratamanii haaluma dabaluun kanneen qabamunsaanii baramuus ni dabala jedhu ogeessi kun. ''Baay'inni lakkoofsa namoota vaayirasichaan qabamanii hawaasa keessa jiran kan nuti yaadnuun ol ta'u mala. Osoo namni hundi qoratamee ammoo hedduutu barama ture,'' jechuun himu. Kana malees wayita ammaa kanatti gaaffilee 'abdiin dhukkubicha sadarkaa tokkorratti itti dhaabuun danda'amu ni jiraataa moo to'annoon ala waan ta'e fakkaata?' jedhan deebiisuuf baay'ee rakkisaadha jedhu. ''Baay'ee nama soodaachisa. Sababiinsaa reefu yeroo fiixee irra itti gahe hin agarre'' kan jedhan qorataan kun, waan gara fuula duraa ta'uuf jiru tilmaamuun rakkisaa ta'u himu. Sakatta'iinsa oggeessootni fayyaa taasisaniifi sochii koreen humna addaa hundeeffamee qofti ammoo dhukkubicha ittisuuf gahaa miti jedhu. Hawwasni mallattoowwan dukkubichaa irratti hubannoo argachuun ofiin akka gabaasa taasisuu jajjabeeffamu qabaata jedhu. ''Namoonni ofiisaanii gabaasa taasisuun, kanneen dhukkubichaan qabaman ammoo kunuunsa gaariin kan kennamuuf ta'u mul'isuun barbaachisaadha." "Kanneen jidduugalawwan adda baafamuun keessa turaniitti namoonni kabajaan tajaajiila argataa akka jiran yoo hubatamee namoonni hedduun ofiin gabaasa taasiisuuf ni kaka'u.''


Koronaavaayirasi: Obboolaan lamaan sababii Covid-19n taaziyaa harmeesaanii karaa 'zoom' raawwatan

Weerarri koronaavaayirasii erga addunyaarratti mudachuu eegalee hariiroon siyaas-diinagdee fi hawaasummaa dhiibbaa jala galeera. Aadaan waliin jireenyaas sodaa koronaavaayirasiin laaffataa dhufeera. Itoophiyaa keessatti ammoo wayita firri yookiin namni beekan nama duraa du'aan boqotu boo'icharratti argamuun, gadda taa'uun, hirmii baafachuun aaddaa irratti cichamaa tureedha. Garuu wayita weerara koronaavaayirasii kanatti, wayita walitti heddummaachuus dhorkametti, tibba geejjibnillee addaan citee jiru kanatti akkamiin du'a geessu? Kaapteen Abiy Makonnin fi Obbo Maatiyaas Makonnin Teeksaas fi Varjiiniyaa jiraatu. Harmeensaanii Aadde Dammaqech Aliyu koronaavaayirasiin ta'uu baatullee dhibee isaan mudateen addunyaa kanarraa du'aan wayita boqotan, karaa interneetii 'Zoom' dhaan sirna gadda taa'uu raawwataniiru. Aadde Dammaqach ijoollee 11 qabaachuu kan himan namoonni kunneen garuu kan argamee awwaallate namoota lama qofa jedhan. Namoota US irraa yaada nuuf kennan keessaa tokko Covid-19n qabamee bayyanate. Haati keenya ijoollee 11 abbaa malee guddiste kan jedhan Kaapteen Abiy, nama akkasii dhabuun baay'ee nu gaddisiiseera. Harmeensaanii mana Tiyaatiraa ''Hager Fiqir'' keessa hojjechaa akka turan dubbatan Obbo Maatiyaas. Kaapteen Abiy harmeesaanii yeroo dhumaaf kan argan waggaa tokko dura ture, harmeensaanii dhukkubsachuu Wiixata darbe akka dhagahanii fi yoo boqotte akkam goona jedhanii yaadda'aa akka tuan dubbatan. ''Wayita dhukkuba haadha keenyaa dhageenye baay'ee jeeqamne. Yoo duute akkam goona? eenyutu deema? kan jedhurratti waliin dubbachaa turre. Kan baay'ee nama gaddisiisu garuu utuu deemuu dandeessuu isa du'aa gayii haadha keetii haftuudha'' jedhan Kaapteen Abiy. Dhiphuun imalaa geejjibarraa eegala kan jedhan Kaapteen Abiy, ''Itoophiyaan geenyees dirqama adda baasuun jira. Akka aadaa ta'eemmoo reeffa guyyaa lama sadi jechuutu jira. Kun hundi rakkoo guddaa keessa nu gashe'' jedhan. Kutaa biyyaa Varjiiniyaa kan jiraatan Obbo Maatiyaas Makonnin haadhasaanii erga awwaalanii booda koronaavaayirasiin qabamuunsaanii akka barame BBCtti himaniiru. Haala kanarratti yaada kan kennan Kaapteen Abiy,''rakkoon wayita nutti marmaaru baayyee rifanne. Haadha keenya erga awwaallee booda, obboleessi keenya qabamuu wayita dhageenyu, dhibeen kun ammas nama nurraa fudhachuufii jennee baayyee rifanne. Dhiphina guddaa keessa turre. Yeroo hamtuu turte'' jedhan. Wayita harmeensaanii du'anii fi obboleessisaanii Covid-19 qabamanitti, gara Itoophiyaatti imaluun hafee, kutaa biyyaa US tokkorraa gara biraatti imaluunuu rakkoo waan tureef waaqumatti kenninee dhiisne jedhan Kaapteen Abiy. ''Osoo akka durii ta'ee maatii waliin walgeenyee gadda teenyee walis jabeessinee gargar baana. Amma garuu osoo nu gubuu obsinee bakkuma jirrutti teenye'' jedhan Obbo Maatiyaas. Waa'ee du'aa gayii haadha keenyaa murteessuuf guyyaa sadi nutti fudhateera kan jedhan Kaapteen Abiy,''hiriyaan kiyya tokko yaada naaf fide. Innis maliif karaa 'zoom'sirna taaziyaa hin raawwattan kan jedhu ture. Haala kanaan maatii firri hedduun karaa kanaan du'aa gayii geenyeerra'' jedhan. Ergasiillee namoonni yaadannoo abbaasaanii karaa 'zoom' raawwatan jiru jedhan Kaapteen Abiy. Sirna awwaalchaa haadhasaanirratti argamuu dhabuutti baay'ee akka gaddan kan dubbatan Obbo Maatiyaas gara fuulduraatti dhibeen addunyaa weerare kun yoo bade hojiin keenya jalqabaa siidaa yaadannoo haadha keenyaaf dhaabuudha jedhan. Yaada Obbo Maatiyaas kan qooddatan Kaapteen Abiy ,''wayita abbaan keenya boqotan hundi keenya sirna gaggeessaaniirratti hirmaannee turre. Ammas yoo dhibeen kun nurraa ka'e siidaa isaanii walbiratti dhaabuu feena'' jedhan. Sababa fageenyaan sirna awwaalchaa haadhasaaniirratti argamuu dhabuutti gaddanis, namoonni dhiyoo jiranis ammoo of eeggachuu qabu jedhan namoonni kunneen. Du'aa gayii waliirratti argamuuf jennee vaayirasii kanaaf saaxilamuurraas of qusachuu qabna jedhan.


‘Manni keenya halkan tokkotti hospitaalatti jijjiirame

Mukuul Gaarg Ebla 24  eessummisaa umuriin ganna 57 dhukkubsatee ho’ii qaamaasaa daballaan baayyee akka yaadda'an dubbata. Guyyaa lama booda miseensoota maatiisaa 17 keessa namootni lama biroonis dhukkubsatan. Jalqabaratti Mukuul Gaarg koronaavaayirasiidha jedhe amanuu waan hin feeneef, uttaalloodha jechuun bira tare. “Mana keessatti namootni shan jaha ta’anii dhukkubsatanii beeku, na’uu hin qabnu,” jechuun ofitti hime. Guyyoota itti aanan keessatti namootni mana sanaa shan biroon mallattoo Covid-19 agarsiisuu yeroo eegalaan, naasuun isaa dabalaa adeeme. Sana booda maatii isaani 17 keessa 11 koronaavaayirasii akka qaban barame. “Nama bakkee waliin wal hin agarree, namni haraan bakkeerra mana keenya seenes hin turre. Ta’us garuu Koronaavaayirasiin mana keenya seene maatii keenya tokko tokkon hubuu eegale,” jechuun Gaarg barreesseera. Qajeelfamni sochii ugguruu biyyattii, namootni manaa akka hin baanee godhu Bitootessa 25 eegale hanga torban darbanitti ture. Indiyaa keessatti garuu manneen maatii jiran keessa %40 kan ta’an maatii dhaloota adda addatu waliin jiraata. Kun immoo vaayirasichaaf nama saaxila, sababiinsaa qorannoon akka agarsiisutti vaayirasichi mana keessatti caalatti daddarba. “Maatiin hundi bakka tokkotti yeroo walitti qabamu namni tokko qabamnaan, warra kaaniif kan hin oolle ta’a,” jedha ogeessi qorannoo vaayirasii Dr Jaakoob Joon. Akka maatiin Gaarg hubatanittis, maatiin guddaan yeroo sochiin uggurametti mana tokko keessa turanii gorsa walirraa fagaachuu jedhu hojiirra olchuun hin danda’amu. Maatiin Gaarg mana darbii sadii safara walitti sissiqaa kaaba-lixa Delhii keessa jiraatu. Gaaarg, nama ganna 33, hadhawarraasaa ganna 30 fi ijoolleen isaanii lamaan ganna jahaafi lamaa darbii sadaffaarra jiraatu. Darbii hafan lamaan keessa ammoo essummmansaafi maatii isaaniitu jiraata. Maatii isaanii keessa da’imaa ganna afurii kaasee hanga akaakkayyuu isaa ganna 90 siree irraa ka’uu hin dandeenyetu jira. Manneen biroo hedduu dhiphoo kan ta’an ta’us mannii maatii Gaarg bal’aa ture. Ta’us vaayirasichi ariitiin tatamsa’uun ga’eessoota manasanaa harka caalan hubeera. Maatiisaanii keessa kan jalqaba dhukkubsate eessuma Gaargidha. Maatiin garuu ammayyuu vaayirasichi akkamiin akka isa qabate hin beekan. “Lafa gabaattii ykn namoota kuduraa naanneessan irraa ta’a jennee yaadna, sababiinsaa wantoota kanaaf malee namni manaa ba’ee beeku hin jiru,” jedha. Garuu vaayirasichi tatamsa’aa akka deemeen sodaafi qaniirraan kan ka’e qorannoo gaggeessurraa of qusatani. “Nuti 17 taanuus, qofummaan garuu nutti dhaga’ame. Utuu nuti waa taanee sababa koronaavayirasiin logii jirurraan ka’e namni awwaalcha keenyalle dhufu jiraa?” Garuu jalqaba Caamsaa keessa yeroo adaadaansaa ganna 54 hargaanuuf rakkattutti maatiin gara hospitaalaatti ishee geessan. Sana booda hundi isaanii qoratamuu akka qabnu hubachuu isaanii Gaarg ni hima. Baatiin Caamsaa guutuu vaayirasichaa wal’aanuun darbe. Gaarg sa’aatii dheeraa doktarootaa waliin bilbilaan haasa’uun akka dabarse hima. “Mallaatoo isaan qaban irratti hundaa’uun bakka maatii keenya geggedarra turre. Kanaaf, namootni ho’ina qaamaa guddaa qaban lama kutaa tokko keessa hin bulan. Namoota hubaman 11 keessaa 6 durumaan dhibee sukkaaraa, onneefi dhibbaa dhigaa waan qabaniif isaan caalatti saaxilamoo turan. “Halkan tokkotti, hundi keenya dabareen akka narsiitti tajaajilaa manni keenya wiirtuu wal’aansa Covid-19 ta’e,” jedha Gaarg. Gaarg mudannoo maatiisaa kana qooduuf kan filate namoota gargaarsa gaafachuuf soodatan jajjabeessuf akka ta’e hima. “Jalqabaratti, namni maal jedha isa jedhu yaddofna turre. Boodarra deebii namootaa, rakkoo hin qabu vaayirasichaan qabamuun wanta nama qaanessu miti jedhu arguun gaaridha.” Torban lammataa Caamsaa keessa, mallattoon dhukkubichaa badaa deemee maatiinis jala jalaan vaayirasicharraa bilisaa ta’aa dhufuun isaanii tasgabbii uume. Adaadaan Gaargis vaayirasicharraa bayyannattee hospitaalaa baate. Haalli hamaan kun akka dhumetti itti dhaga’ame. Dhuma Caamsaa keessa isa dabalatee nama sadii qofatu vaayirasicha qaba ture. Waxabajjii 1 irratti marsaa sadaffaaf qoratamanii vaayirasicharra bilisa ta’an. “Akka maatiitti, akka batii jalqabaa yeroo sochii ugguraatti yeroo ammanaa waliin dabarasinee hin beeknu. Yeroo gammachuu maatii keenyaa ture, duraa dubaan yeroo maatiin dhukkubsaachaa deemutti cimaa dhufe malee jedha. “Yeroo gariifi hamaa waliitti wal agarree ta’us kun waliin akka jabaannu nu godheera,” jedha. “Deebinee akka hin qabamneef of eeggannoo gochaa jirra, ta’us ammaaf garuu vaayirasii kana mo’annee darbuu keenyaa gammachuu guddaa keessa jirra.”


Koronaavaayirasii fi Qoricha: 'Dexamethasone' qoricha akkamiiti?, Itoophiyaa keessa hagam jira?

Deeksaameetaazoon qoricha wayita ammaa kana xiyyeeffannaa addunyaa hawwatee jirudha. Sababnisaa ammoo dhukkubsattoota Covid-19 haala yaaddessaa keessa jiran lubbuu baraaruu danda'a jedhamuu isaati. Qorichi kun carraa du'aa dhukkubsattoota Covid-19 meeshaa ittiin harganan ykn veentileetarii jala jiranii fi kanneen oksijiinii jala jiranii daran xiqqeessa jedhan ogeeyyiin UK. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa (WHO) qorsa kanaaf beekamtii kennee jira. Daayireektarri WHO Dr. Teedroos Adihaanoom, ''injifannoo saayinsaawaa lubbuu baraarudha'' jechuun qoricha du'a sababa Covid-19'n mudatu xiqqeesssu kana leellisanii jiru. Qorichichi kan gatii baay'ee rakasaa ta'eefi salphaatti argamuu danda'uun ta'uun ammoo daranuu oduu gaarii ta'eera. Deeksaameetaazooniin qoricha bara 1960 irraa eegalee waggoota 45 oliif faayidaarra turedha jedha ogeessa faarmaasii fi Yuunivarsiitii Walaayitaa Sooddootti barsiisaa faarmasii kan ta'e Obbo Shawaaneh Ayyalaa. Qorichi garee qorichoota 'gilukookortiikooyid' jedhaman jalatti ramadamu kun, Itoophiyaa keessatti yeroo dheeraaf ogeeyyiin fayyaa itti fayyadamaa akka turan hima ogeessi kun. Qorichi kun dhibee Asmii dabalatee alarjiiwwaan adda addaa funyaan irraa eegalee hanga sombaatti darbees gogaa irratti uumaman wal'aanuuf itti fayyadamaa turre jedha Obbo Shawaaneh. Wayita infeekshiniin adda addaas ta'e wanti alagaa ta'e tokko qaama namaa seenu hormoonotni 'kortiisool' jedhaman kan garee gilukookortiikooyid jedhamu jala jiran qaama namaa keessatti uumamaan argaman qaamni namaa wanta alagaa san akka ofirraa ittisu godhu. Qorichi kun hormoonota kanaan fakkeeffamee namaan kan dalagamedha jedhu ogeessi kun. Alarjiiwwan qaamolee hargansuu funyaanii hanga sombaa jiran dabalatee gogaa irrattilee uumaman maraaf waan itti fayyadamaa turredha jedhe. Ammatti qorichoonni dhukkuba asmii kan miidhaan dabalataa ykn 'side effect' isaanii irra xiqqaa ta'e waan omishamaniif malee Asmii wal'aanuufillee ni fayyada jedha. Dabalataan infilaameeshinii ykn wanta gogaa namaa diimessee ykn dhiita'ee qaama namaarratti bahu yaaluufis ni oola. Akka ogeessi farmaasii Obbo Shawaaneh jedhutti, infilaameeshiniin akkanaa kan uumamu wayita seelonni madinummaa qaama nama wantoota alagaa qaama namaa seenaniin lolanidha. Qorichi kun seelota madinummaa qaamaa kanneen gadi qabee infilaameeshinii uumamu kana fayyisa jedha Obbo Shawaaneh. Qorichoonni tajaajila wal fakkaataaf oolan haaraa omishaman gabaarratti hagas mara waan hin argamneef qorichi kun Itoophiyaa keessatti bal'inaan faayidaarra oolaa jira jedha. Qorichoota garee gilukookortiikooyid jedhaman jalatti ramadaman keessaa dhiyeessiinis ta'e gatiin kan wayyaa qabudha jedha. Qorichi Deksaameetazonii kun dhibee koronaavaayirasiin dhufu wal'aanuuf akka oolu wayita dhagaahe "anaaf oduu ajaa'ibaa natti ta'e" jedha ogeessi kun. Haa ta'u malee ammoo akka dhibee Covid-19 itti wal'aanuu danda'u yoo ibsu, qorichichi qoricha kallattiin koronaavaayirasii ajjeesu akka hin taane hima. Qorichi kun duraanis kan itti fayyadamaa turre alarjiiwwan qaamolee hargansuu funyaanii hanga sombaa jiraniifi. Koronaavaayirasiinis qaamolee kanneen kan miidhudha jedha. Vaayirasiin kun yoo qaama namaa seenee wal horu qaamni keenya akka waan alagaa wayiitti waan ilaaluuf san of keessaa baasuuf haxxiffannaa fi qufa'uun kan uumamu jedha. Yeroo haxiffannaa kana maashaaleen ujummoo qilleensaa kottoonfatanii akka diriiran taasisa, sun ammoo alarjiin akka uumamu godha jedhu. Qorichi Deksaameetazonii kun wayita haxiffannaa kana hamma ujummooleen qilleensaa kun kottoonfatanii fi diriiran gadi buusee alarjii uumamus xiqqeessa, yeroos namni haala fooyyee qabuun hafuura baafachuu danda'a jedha. Gama biraan qorichi kun seelota madinummaa qaamaa ykn 'immunity' qaamni keenya maddisiisu ni xiqqeessa. Namootni hedduun koronaavaayirasiin kan du'an deebii humnaa olii qaamni namaa vaayirasicha loluuf jecha kennu 'cytokine' jedhamuuni. Qorichichi seelota madinummaa qaamaa wayita xiqqeessu deebiin humnaa olii kun ni xiqqaata, yeroos wal nyaatinsi ujummoo qilleensaa keessa jiru waan xiqqaatuuf namni sun qilleensa akka gaariitti argachuu danda'a jedha. Akka kanaan nama koronaavaayirasiin qabamee hafuura baafachuuf rakkatu gargaara malee kallattiin vaayirasicha hin ajjeesu jechuun ibsa. Qorichoonni garee gilukookortiikooyidii jala jiran marti ajaja ykn hordofii hakiimaan akka fudhataman kan gorfaman ta'uu dubbata ogeessi kun. Qorichichi "akka malee lafee nyaata" dabalataan ammoo furdinni qaama namaa akka dabalu taasisa jedha. Kanaaf kanneen yoo furdinni qaama isaanii dabale rakkoof saaxilaman, namoonni dhibee akka dhiibbaa dhiigaa, dhibee sukkaaraafi kaan qaban ajaja hakiimaan ala Deeksaameetazoonii akka fudhatan hin gorfamu jedha.


ETn gaaga'ama Covid-19 akkamiin dandamataa jira?

Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa xiyyaaroota imaltootaa harka 90 ta'u hojiirraa dhaabee jira. Ta'us Daandilee Qilleensaa gurguddoo Addunyaa kanaa mudate isa hin mudanne. Kuni akkamiin ta'e? Obbo Tawaldee Gambramaariyaam, Hoji Raawwachiisaa Olaanaan Daandii Qilleensa Itoophiyaa ni ibsu.


Ispoortii: Bakka maqaa uffannaa taphattoota Pirimiyeer Liigii irratti gaaffiin mirga gurraachotaa barraa'uufi

Taphattoonni Pirimiyeer Liigii Ingilizii taphoota 12 dhufan irratti uffannaa isaanii irratti bakka maqaa isaanii barreeffamni 'Black Lives Matter' jedhu bakka bu'uuufi. Dabalataanis, tapha duras ta'e booda gaaffii mirga gurraachotaa agarsiisuuf jilbeeffachuun deeggarsa isaanii mul'isuu danda'u jedhameera. Dursarratti taphattoota Bundasliigaa Jarman irratti ture kan taphattoonni du'a Joorji Filooyidiif dirree keessatti deeggarsasaanii kan mul'isan. Kilaboonni Pirimiyeer Liigii 20 ta'an ibsa waloon baasaniin "nuti taphattoonni tokko taanee loogii sanyummaarratti xiyyeeffate kana waliin ni hambisna," jedhaniiru. Dabalataanis addunyaa walqixxummaan saalaa, bifaa itti kabajamuu fi hunduu carraa itti argatu taasisuuf ni hojjanna jedhan. Uffannaasaanii irratti barreeffamni 'Black Lives Matter' jedhu kana hamma dhuma bara dorgommichaatti ni uffatu. Dabalataanis, uffannaa barreeffama ogeeyyii fayyaa UK ittiin galatoonfatan ni kaawwatu. Taphattoonni Pirimiyeer Liigiin heddu asiin dura dirree taphaa keessatti jilbeeffatanii suuraa miidhaa gurraachotarra gahu balaaleffachuusaanii kan agarsiisuu miidiyaalee hawaasummaarratti maxxansaniiru. Du'a lammii Ameerikaa ganna 46 Joorji Filooyid sababeeffachuudhaan miidhaan gurraachotarra gahu haa dhaabbatu jechuun deeggarsa isaanii kan calaqqisan taphattoonni Jarman afur waldaa kubbaa miilaa Jarmaniitiin qorannoon irratti taasifamee ture. Dhumarratti garuu tapha kamuurratti adabbiin akka hin murtoofnee fi torbanota dhufan keessatti mormii dhageessisuu akka danda'an Waldaan Kubbaa Miilaa Jarman ibseera. Taphoonni Pirimiyeer Liigii Ingilizii eega sababa weerara koronaavaayiras torbee sadiif adda cite booda torbee dhufu gaafa Roobii irra deebiidhaan ni jalqabama. Yeroo taphoonni taasifamanis of eeggannoo barbaachisu ni godhama jedhameera. Taphataan Ingiliizii fi Niiw Kaastil duraanii Jeermeyiin Jeenis ergaan taphoota 12 dhufan irratti darbu osoo itti fufanii darbanii gaariidha jedheera. "Kilaboonnii fi taphattoonni hundi loogii sanyummaa xiyyeeffachuun raawwatu irratti qabsaa'uuf walii galuunsaanii yaada natti toluudha. Ergaan kunis namoota heddu bira akka gahu abdii qaba. Pirimiyeer Liigichi guutuu addunyaarratti jaallattoota heddu waan qabuuf ergaawwan akkanaa gara fuulduraatiifis osoo itti fufanii gaariidha," jechuun BBC'tti himaniiru. Dabalataanis akkas jedhan: "Pirimiyeer Liigii Ingilizii keessatti leenjistoonni gurraacha baay'innaan akka hin jirre nu dubbatama; leenjistootaa fi miseensota biroo yeroo qacaran isaan kanas ilaalcha keessa galchuu qabu natti fakkaata."


Koronaavaayiras: Furdinni garmalee koronaavaayirasiidhaaf nama saaxilaa?

Furdinni garmalee dhukkuboota akka onnee, kaansarii, sukkaraa fi kan birootiif akka nama saaxilu ni beekama. Dabalataanis weerara koronaavaayirasiitiif saaxilamummaa qabnu ol'aanaa godhuun cinatti haalaan akka dhukkubsannu taasisa jedhama. Qorannoo Ingiliizii keessatti namoota 17,000 sababa Covid-19 hospitaala jiran irratti taasifameen namoonni furdina garmalee qaban dhukkubsattoota biraa caalaa carraan du'uusaanii %30. Qorannoon biroos namoonni furdina garmalee qaban carraan vaayirasichaan du'uusaanii dachaadhaan akka caalu mul'isa. Dabalataanis, dhukkuboota furdina garmalee waliin dhufan akka dhukkuba onnee, kaansarii fi sukkaaraa fa'a irratti dabalaman saaxilamummaa vaayirasichaan qabamuu ol'aanaa taasisa jedhu qorattoonni. UK keessatti dhukkubsattoonni kutaa yaalaa 'ICU' sababa Covid-19 seenaan keessaa %34.5 kan ta'an namoota furdinna garmalee qaban yoo ta'an %31.3 immoo namoota baay'ee furdaadha jedhamaniidha. Federeshiniini Furdinnaa Idil Addunyaa akka jedhutti namoota vaayirasichaan qabaman keessaa hedduunsaanii namoota garmalee furdataniidha. Qorannoon Chaayinaa, Ameerikaa fi Xaaliyaan keessatti taasifaman isuma kana ragaa bahu. Qorannoon dhiheenyatti hojjatame immoo maanguddummaan, dhiira ta'uunii fi furdinna garmalee qabaachuun carraa vaayirasichaan qabamuu dabala. Furdinni garmaleen jira jechuun qaamaa keenya keessa kuufamni coomaa ol'aanaadha jechuudha. Coomni immoo qaamni keenna akka dadhabu taasisa. Kunis immoo sombi keenna akka dadhabu taasisa jechuudha. Yoo sombi keenya dadhabu immoo oksijiiniin gahaan gara qaamaa hin seenu. Yoo kun ta'u geejjibni dhiigaa ni jeeqama; onneenis rakkinna keessa seena. "Qaamni namoota garmalee furdatanii oksijinii ol'aanaan isaan barbaachisa. Kanaafuu, qaamnis oksijiinii argachuuf carraaqqii taasisuun ni miidhama," jedhu Yuunivarsiitii Galaasgootti piroofeesara kan ta'an Naaviid Saatar. Yeroo dhukkubboonni akka koronaavaayiras kan sirna hargansuu miidhan mudatan immoo namoonni jalqabarratti dhukkuboota sanneeniif saaxilamoo ta'an isaan furdina garmalee qabaniidha. "Haalli jiru ulfaataa yoo deeme sombi isaanii qaama isaaniif oksijiinii geessuu dadhaba," jedhan Piroofeesar Naaviid. Qorattoonni inzaayimii 'ACE2' jedhamu kan vaayirasichi akka salphatti gara qaamaa keenyaa galu taasisu argataniiru. Sababoota namoonni garmalee furdatanii haala salphaadhaan vaayirasichaan akka qabamanii fi haalaan dhukkubsatan taasisu keessaa inni tokko inzaayimii kana akka ta'e ibsaniiru. Dabalataanis, seelonni namoota garmalee furdatan keessatti dhukkuba ittisanis dandeettiin isaanii gad bu'aadha. Furdinni garmalee yeroo hundaa rakkinna fayyaa qabatee dhufu qaba. Kaansariirraa hamma dhukkuba onnee; dhukkuba kalee irraa hamma sukkaraa fi dhukkuboota biroof nama saaxila. Namoonni furdinna garmalee hir'isuuf nyaata madaalawaa fi sochii qaamaa dhaabbiidhaan hojjachuu barbaachisaadha jedhu qorattoonni.


Koronaavaayiras: 'Sirni fayyaa Indiyaa dadhabaa waan ta’eef maatii kiyya dhabe’-Gaazexeessaa BBC

Indiyaa keessatti lakkoofsi namoota Covid-19 qabamanii dabalaa dhufuun sirni fayyaa biyyattii kufaatiirra jiraachuusaa mul’isa jechuun gaazexeessaan BBC Rooksii Gadgekaar akkaataa maatiisaa sababa koronaavaayirasiitiin itti dhabe ibsa. Gaafa guyyaa Caamsaa 11 obboleettiin kiyya naa bilbiltee abbaan warraashee Umeesh sababa harganuu dadhabeen gara hospitaalaa geessa akka jiran natti himte san baay’ee nahe. Innis koronaavaayirasiidhaan qabamee ture. Umeesh guyyoota shan booda dhibee kanaan du’e. Duuti isaas sirni fayyaa biyyattii sababa Covid-19 kufaatiirra akka jiru hubanne. Lubbuu Umeesh baraaruuf yeroo oliifi gadi jechaa turretti namoota turtii ogummaa gaazexeessummaa koo waggoota 20 fayydamuun maaltu akka ta'aa jiru baruuf yaaleera. Maaltu akka ta'aa jiru baruuf yaaliin taasifamullee, hospitaalli lubbuunsaa itti darbe akkamitti akka du’e maatiisaaf hin ibsine yookiin gaaffii BBCn dhiyeesseefis hin deebisne. ‘Umeesh hospitaala ciisee yaala argachuu qaba’ Hospitaalli haati warraa Umeesh, Shefaaliin geessite Anaand jedhamu lixa naannoo Gujaraat keessatti hospitaala dhuunfaa beekkamuudha. Guyyoota muraasa dura dhukkubsattoota Covid-19 akka yaaluu filatamee ture. Ta’us garuu yeroon bilbiluuf kutaa adda baasanii itti yaalan akka hin qabne natti himan. Veentileetarri yookiin doktorooonni dhukkubsattoota Covid-19 yaalanillee hin jiran. Obboleettii tiyyaan gara hospitaala biraatti geessitu itti hime. Ta’us garuu hospitaalonni dhuunfaa kutaa hin qabnu jechuun didan. Sheefaaliin hospitaala dhuunfaa biraatti ‘x-ray’ akka kaafamu eega gootee ogeessi raadiyooloojistiis Covid-19 qabamuu hin oolle jedhee shakkiisaa itti hime. Umeesh Tamaa’ichii nama umuriin ganna 44  ture yoo ta’u ogeess seeraa ture. Obboleettiin tiyya dhaabbata IT beekamaa keessatti hoggantuudha. Maatiin kun magaalaa naannoo tajaajilli hawaasummaa gahaan hin jirre keessa jiraatu ture. Doktaroonni erga ‘x-ray’ Umeesh ilaalanii booda hospitaala ciisee yaalamuu akka qabu nutti himan. Indiyaa keessatti hospitaalonni mootummaa dhukkubsattoota hedduu qabaachuufi ogeeyii muraasaa qabaachuusaaniitiin hin jaallataman. Namoonni hedduun yaala argachuuf sa’aatii dheeraa eeguu qabu. Hanqinni qulqullinnaafi bakka gaha dhabuun rakkoo biraati. ‘Magaalattii keessatti sireen tokkollee hin jiru’ Umeesh yaala gaarii hin argatu sodaa jedhuun ministira fayyaa Niitiinbaa’I Paateelittin dhiyaadhe. Isaanis yaala isa baay’ee gaarii akka argatuuf doktrootatti himan. Guyyaa itti aanuu waaree booda haallisaa baay’ee hammaatee jennaan gara kutaa yaala addaatti jijjiirame. Anis gara hospitaalaa dhuunfaa biraatti isa jijjiiruu yaale. Hospitaalota hedduu bilbiluus kutaa siree akka hin qabne natti himan. Guutuu magaalattii keessatti sireen tokkollee hin jiru. Boodarra doktora isaa naaf bilbilee tajaajila veentileetaraa argachuu akka qabu natti hime. Yeroo bilbila gama viidiyootiin dubbachuufillee rakkataa akka ture argeera. Wanni godhuu danda’u harkasaatiin harganuu akka hin dandeenyee mul’isuu qofa ture. Umeesh nama jabaa ture.  Haadha warraa isaa Sheefaalii walin ta'uudhaan ijoollee dura lama qaban barnoota gaarii barsiisuuf karoora qabu ture. Intalli isaa tokko Medikaal Doktorii barachuuf qorumsa fudhachuuf qophiitti kan jirtu yoo taa'u, isheen tokko ammoo akkuma abbaa ishee ogeettii seeraa ta'uu barbaaddi. Haati warraasaa Sheefaalii kophaashee ijoollee durbaa lamaa waliin rakkinna kana keessatti hafte. Isheenis qorannoo taasisuu akka qabu beekti. Sheefaaliin dhukkuba sukkaaraafi dhiibbaa dhiigaa qabdi. Haalli Umeesh yaala argachuu hammam ulfaataa akka ta’e itti mul’iseera. ‘Na amantee turte – amantiishee eeguu hin dandeenye’ Sheefaalii qorannoo akka taasiftuuf hospitaalaa hedduu deemnus milkaa’uu hin dandeenye ture. Dhumarratti ogeessa laabiraatoorii tokko argannus mootummaa saamuuda qorachuu dhaabaa akka jedheen nutti hime. Boodarratti gargaarsa waahili kiyyaatiin Caamsaa 15 akka qoratamtu goone. Qorannoon guyyaa itti aanuu nu dhaqabe Sheefaaliifi intallishee quxxisuun vaayirasichaan qabamuusaanii nuu mirkaneesse. Ammallee gargaarsa waahila kiyyaatiin hospitaa dhuunfaa yaala akka argataniif geessine. Karaarra osoo jiru firri kiyya tokko bilbilee Umeesh akka hubadhu natti hime. Ganamarraa jalqabee hospitaalarraa odeeffannoo argachuuf yaalus deebii akka hin arganne itti hime. Innis Umeesh akka du’e natti himan naan jedhe. Baay’een nahe – maal akkan godhuu qabu wallaale. Jabina kiyya walitti sassaabee doktora isaa biratti bilbile. Innis yeroo san hojiirra waan hin turreef odeeffannoo homaa akka hin qabne natti hime. Boodarra doktorri tokko Umeesh sa’aatii dheera dura akka du’e natti hime. Eenyullee garuu nutti himuuf hin muddamne. Hospitaalli gaaffii BBC maatii waa’ee du’asaa maaf akka hin beekne gaafateef deebii hin kennine. Haala jiru beekuu waan qabduuf hospitaala akka hin ciisneef Sheefaalii nan dhorkeen. Waa’ee galmee hospitaalaa sobee akka gara manaa deebitun godhe. Erga mana geenyee booda namni jireenyasaa keessatti ishee jaallatu lubbuunsaa akka darben itti hime. Miira dhukkubbii keessatti iyyite. “Umeesh gara manaatti akka deebi’u waadaa naa seentee turte. Umeesh kiyya mitii amma?” Abbaa warraashee gara manaatti deebista jettee na amantee turte. Ani garuu amantiishee eeguufii hin dandeenye. Wanti hundi nama qaanessa. Hamma ammaatti waa’ee du’asaa wanti beeku hin jiru. Du’asaa booda akkamitti bilbillisaa, Siim Kaardiinsaafi sa’aatiinsaa bade? Hospitaalli gaaffii BBC'n gaafate kanneeniif deebii hin kennine. Ahimaadabaad magaalota Indiyaa tajaajila fayyaa haala hin kennine keessaa ishee tokkodha, lakkoofsi sirees gad bu’aa jira. Inni kun mudannoo kiyya yoo ta’e, namoota miiliyoonatti laaka’aman carraa ani qabu kana hin qabne hoo maaltu isaan mudataara laata?


Koroonaavaayirasii: US qoricha busaa yaalii hatattamaa Koroonaavaayirasiif fayyadamaa turte dhaabdee

Qoricha busaa 'hydroxychloroquine' jedhamu yaalii hatattamaa koroonaavaayirasiif oolaa ture Bulchiinsi Nyaataa fi Qorichootaa Ameerikaa [ FDA] akka dhaabbatu taasise. Yaalii kilinikaa hanga ammaatti taasifameen qorichi kun dhibee vaayirasii kanaan dhufu yaaluuf kan dandeessisu mallattoo homaa hin agarsiifne jedhe dhaabbatichi. Pireezidant Doonaald Tiraamp boodarra qoricha kana yaalii Covid-19 kanaaf fayyadamuu qabna jechuun mormaniiru. Ji'a Bitootessaa keessa Dhaabbanni To'annoo Nyaataa fi Qorichaa Ameerikaa (FDA) qorichi busaa kun yaalii hatattamaa koroonaavaayirasiif akka oolu eeyyamee ture. Wiixata kaleessaa garuu qorannoon kilinikaa namoota dhukkubsatan irratti gaggeeffame qorichi busaa 'haayidiroksikilorokiin' jedhamu dhibee koraanaavaayirasii yaaluuf akka hin gargaarre agarsiisera jedhe dhaabbatichi. Namoota faalaman irratti homaa jijjiirama akka hin fidne ibse. Haa tahu malee murtoo FDA dhaaf deebii yommuu kennan pireezidant Tiraamp qoricha kana kanaan dura ittisaaf jecha fudhadheera miidhaa homaa hin qabu jedhan. ''Nan fudhadhe, natti toles'' jedhan Tiraamp. ''Ani waa'ee qorichichaa irratti komii hin qabu, torban lamaaf fudhadheera, amma asan jira, kunoo as jirra'' jedhan. Manguddoon gannna 74 Tiraamp namootni baay'een qoricha kana fudhatanii akka lubbuu isaanii oolche natti himaniiru jedhan. Tiraampi qorichicha kan fudhachuu jalqaban erga namootni muraasni Waayit Haawus keessaa koroonaavaayirasiin qabamanii tahuu himan. Qoricha kana yaaliif oolchuuf biyyootni adunyaa yaalaa turanis erga barruu Lancet jedhamu irratti miidhaa guddaa kan akka dhukkuba onnee fa'a geessisuu danda'a jedhamee dhaabbateera. Kanarraa ka'uun WHO fi biyyoonni kaanis yaalii jalqabanii turan addaan kutaniiru.


Koronaavaayirasii fi Qoricha: Ogeeyyiin Itoophiyaa itti fayyadama 'Deksaametaazoon' irratti yaada dhiyeessan

Qoricha du'a sababa Covid-19'n mudatu ni xiqqeessa jedhame, Deeksaameetaazoon, akkamiin fayidaarra akka ooluu qorachuuf gareen hundaa'e waan irra gahe Ministeera Fayyaa Itoophiyaaf dhiyeesse. Ministeera Fayyaa jalatti weerara Koronaa irratti gareen Ogeeyyii gorsa kennuuf hundaa'e ajaja Dr. Liyaa Taaddeseerraa fudhataniin qorachaa turanii bu'aa qorannoo isaanii qaama ilaallatuuf dhiyeessuu Ministeera Fayyaatti hoogganaan tajaajila wal'aansaa Obbo Yaaqoob Semmaan BBC'tti himaniiru. Akka miidiyaaleerratti haasa'ame osoo hin taane fayidaan qoricha kanaa carraa du'aa namoota dhibeen kun akkaan itti cime xiqqeessuudha, sanuu harka xiqqoonii jedhan Obbo Yaaqoob. Kanaaf ammas hawaasni oduu kanaan osoo hin dagatiin of eeggannoowwan ogeeyyii fayyaan gorfaman akka hordofu dhaamaniiru. Itti fayyadama qoricha kanaa ilaalchisee yaadni gareen ogeeyyii kun Ministeera Fayyaaf dhiyeessan maal akka ta'e hin baramne. Gareen saayintiistota UK qorichichi namoota akkaan dhibeen kun itti cime sadii keessaa tokko lubbuu oolchuu akka danda'u ibsaniiru. Kanneen Veentileetaraan gargaaramaa harganan shan keessaa namni tokko baraaramuu akka danda'us bu'aan qorannoo Ogeeyyii UK ni ibsa. Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa qoricha kana kanneen dhibeen kun itti cimeef kennuu ni eegalaafi hin eegaluun ammaaf ifatti hin himamne. Qorichoota duruu jiran keessaa dhibee Covid-19 wald'aanuuf warra ooluu danda'anirratti qorannoo gaggeeefamaa turan keessaa Deeksaameetaazoon du'a sababa dhibee kanaan mudatu akka xiqqeessu erga ifa ta'e guyyaa lama keessatti biyyootni Afrikaa itti fayyadamuu eeegalan jiru. Afrikaan Kibbaa namoota Covid-19 itti cimee jiruuf qoricha ogeeyyiin Yunivarsiitii Okisfoord ni fayyada jedhan kana kennuuf akka ta'e beeksifteetti. Koreen dhimma Covid-19 hordouuf sadarkaa Ministeeraatti hundaa'e qoricha Deeksaameetaazoon jedhamu kana namoota Koronaavaayirasiin qabamanii amma veeltileetaraan deeggaramaa hargananiif guyyoota walitti aanan 10'f kennuun lubbuu isaanii baraaruu mala jedheera. Biyyoota Baha Afrikaa keessaa ammoo Keeniyaan qoricha kana dhukkubsattootaaf kennuu eegaluu daayireektarri Fayyaa Hawaasaa biyyattii Paatriik Amoot tiwiitara gubbaatti maxxansaniiru. Dr. Amoot itti dabaluuniis qorichi Deeksaameetaazoon jedhamu kun bara 2019'tti kKeeniyaa keessatti tarree qorichoota barbaadamoo jalatti eeramuu yaadachiisaniiru. Gama kaaniin Naayijeeriyaan hanga Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa faayidaarra haa oolu jedhutti hin yaalu jetteetti. Gidduugala To'annoo Dhibee biyyattii tiwiitara gubbaatti ibsa baaseen, mootummaan Deeksaameetaazoon akka yaaliif oolu hin ajajne jedheera. Gaanaatti ammoo namoonni Covid-19'n qabamanii dhibeen kun itti hin hammaanne qoricha kana ofiif akka hin kennine hakiimni akeekkachisaniiru. Qorichoota garee gilukookortiikooyidii jala jiran keessaa tokko kan ta'e Deeksaameetaazoon akkuma qorichoota biroo dame kanaa ajaja ykn hordofii hakiimaan akka fudhatamuu qaban ogeeyyiin ni gorsu. Qorichichi kun "akka malee lafee nyaata" dabalataan ammoo furdinni qaama namaa akka dabalu taasisa jedha Yuunivarsiitii Walaayitaa Sooddootti barsiisaa Faarmasii kan ta'e Obbo Shawaaneh Ayyalaa.  . Kanaaf kanneen yoo furdinni qaama isaanii dabale rakkoof saaxilaman, namoonni dhibee akka dhiibbaa dhiigaa, dhibee sukkaaraafi kaan qaban ajaja hakiimaan ala Deeksaameetazoonii akka fudhatan hin gorfamu jedha. Dabalataan madinummaa qaamaa waan xiqqeessuuf hiree namni dhukkubaan hubamuu dabaluu mala yaaddoon jedhus jira. Qorichi kun Alarjiiwwan qaamolee hargansuu funyaanii hanga sombaa jiran dabalatee gogaa irrattilee uumaman waldhaanuuf kennamaa ture. Dabalataan infilaameeshinii ykn wanta gogaa namaa diimessee ykn dhiita'ee qaama namaarratti bahu yaaluufis ni oola. Qorichi kun rakasaa fi biyyoota Afrikaa hiyyee keessattis salphaatti kan argamu ta'uun namni hedduun hayyama hakiimaa malee fudhatamu danda'a yaaddoon jedhu jira.


Koronaavaayiras: Ertiraan kan duraan turan bayyanatanii bilisa taatus namoonni haaraa 24 Covid-19n qabamuu beeksiifte

Ertiraatti kanaan dura namoonni koronaavaayirasiin irratti argamee ture hunduu bayyanatanii jennaan bilisa taatee turte. Haata'u malee, qorannoo namoota yeroo turtii isaanii bakka itti adda baafamanii turan  keessaa xumuranirratti gaggeefameen, namoonni 24 Covid-19n qabamusaanii mirkanaa'uu Miniteerri Fayyaa biyyattii kaleessa galgala beeksiiseera. Ibsa fuula feesbuukii Ministeerichaarratti maxxanfameen akka ibsameetti, qorannoon saamudaa kunis namoota jiddugala turmaataa Adibaaraa kan godina Gaash Baarkaa, godina Fortoo Saawaatti argamu keessaa fudhatamedha. Haaluma walfakkaatuun, baatiiwwan lamaan darban keessa lammiileen biyyattii 1,370 ta'aniin karaawwaan al-idileetiin Sudaan irraa biyyaatti deebi'an Adibaaraa keessa akka turan taasifamanii ture. Isaan keessaa namoonni 117 waan yeroo turmaataasaanii xumuraniif akka bahan kan taasifame yoo ta'u, namoonni 1,253 ammalleen jiddugala adda baasuun keessa turamu keessatti argamu jedheera. Sochii namootaa biyyattii guutuutti ugguramulleen, lammiileen baatiiwwan lamaan darban keessa 7,158 ta'an karaa lafoofi karaa galaanaatiin biyyoota akka Itoophiyaa, Sudaan, Jabuutiifi Yaman irraa gara biyyaatti deebii'aniiru. Akka ibsa kanaatti, ammalleen namoonni 3,135  jiddugalawwan turtii 47 keessa biyyatti guutuutti argamuun beekameera. Akka ibsa Ministeerichaa kanatti, qorannoo saamudaa darbee darbee taasifamuun alatti, akkuma adeemsa idileetti namni kamiyyuu qoratamuu kan qabaatu yoo ta'u, dursi garuu kanneen adda baafamuun jiddugalwwan keessatti argamaniif kennamas jedheera. Walumaagalattis Eritiraatti namoonni Covid-19n qabamuun mirkanaa'ee 65 gaheera. Kanneen keessayis 39n isaanii gutuummaatti bayyanachuun gara manasaanii kan deebii'an yoo ta'u, ammatti wallaansa argataa kan jiran 26 jechuun Ministeerri Fayyaa biyyatti beeksiiseera.


'Dexamethasone' qorichi Koronaavaayirasii lubbuu baraaruu danda'u isa jalqabaati jedhame

Qorichi baay'ee rakasa ta'eefi salphaatti argamuu danda'u 'dexamethasone' jedhamu dhukkubsattoota Covid-19 haala yaaddessaa keessa jiran lubbuu baraaruu danda'a. Lola koronaavaayirasii waliin addunyaan itti jirtu keessatti argannoon kun boqonnaa haaraadha jedhan ogeeyyiin UK. Carraa du'aa dhukkubsattoota meeshaa ittiin harganan ykn veentileetarii jala jiran harka tokko sadaffaan, kanneen oksijiinii jala jiran ammoo carraa du'aa isaanii harka tokko shanaffaan xiqqeessa jedhame. Qorichi kun qaama sagantaa yaalii qorichooti duraan turan koronaavaayirasiif dalaguun isaanii yaalamaa jiruuti. Qorichi kun osoo akkuma weerarri vaayirasichaa mudateen faayidaarra ooluu eegalee silaa UK keessatti qofa lubbuu nama 5000 baraaruun ni danda'ama ture jedhu qorattoonni. Qorichichi rakasa waan ta'eef biyyoota hiyyeeyyii vaayirasichaan wal'aansoo jabaatti jiran haalaan gargaaruu danda'as jedhame. Dhukkubsattoota Covid-19 20 keessaa 19 osoo gara hospitaalaa hin deemiin wayyaa'u. Kanneen hospitaala dhaqanis irra hedduun ni wayyaa'u. Kaan garuu ooksijinii ykn ammoo meeshaa ittiin harganan (ventileetarii) barbaadu. Qorichi 'dexamethasone' jedhamu kun kan daran gargaaru warra akkanaati. Qorichichi rakkoo fayyaa wayita qaamni namaa wantoota vaayirasichaan lolan maddisiisu uumamuu maluu hambisa jedhame. Deebiin humnaa olii qaamni namaa vaayirasicha loluuf jecha kennu 'cytokine' jedhamu lubbuu galaafachuu danda'a. Yaalii ogeeyyiin yuunivarsitii Oksifoord taasisaniin, dhukkubsattoonni 2000 ol ciisanii yaalamaa jiran qoricha kana kan fudhatan, kanneen qorichicha hin fudhatiin 4000 waliin madaalamaniiru. Dhukkubsattoota veentileetarii jala jiraniif carraa du'aa dhibbeentaa 40 irraa gara 28'tti, kanneen ooksijiiniin hafuura baafataniif ammoo dhibbeentaa 25 irraa gara 20 gadi buuse. Dursaan qorattootaa pirofeesar Piitar Hoorbii akka jedhetti, "amma yoonaa qorichi du'a Covid-19 haalaan xiqqeessuu danda'e kana qofa." Kuni argannoo guddaadha jedha pirofeesar Piitar. Dhukkubsattoota ventileetara isaan barbaachisu 8 keessaa tokko lubbuu baraaruun akka danda'amu agarsiisa jedhan qorataan biraa pirofeesar Maartiin Laandirii. "Faayidaa ifatti mul'atu qaba. Namni guyyaa 10'f qoricha kanaan yaalame paawondii 5 (birrii 200 ta'u) qofa kafala. Kuni qoricha guutuu addunyaatti argamudha." Hospitaalonni yeroo barbaachisaa ta'e dhukkubsattootaaf haa kennan, namni kaan garuu ofumaa bahee bitatee manatti ittiin galuu hin qabu jedha pirofeesar Maartiin. Qorichi kun namoota mallattoo sasalphaa qaban, kan rakkoo harganuu hin qabaanneef bu'aa hin qabus jedhu. Qorannoon qorichoota duraan turan irratti traasifamuu kan eegale Bitootessa keessa ture. Yeroos bu'aa gaarii agarsiise kan jedhan qorichi busaa haayidiroksiikiloorookiin amma dhorkamee jira. Qorichi biraan abdii qaba jedhame kan remdesivir jedhamu akka dhukkubsattoonni dafanii dandamatan gargaaru ammallee faayidaarra oolaa jira. Qorichi du'aatii sababa dhibee Covid-19n qaqqabuu malu hir'isu mirkanaa'e kun kan jalqabaa miti.  Garuu kun horomooniirraa xiqqoo fudhataanii gatii salphaa ta'een kan hojjetamudha. Qorichi kun salphaatti kan argamuufi kan bara dheeraa turedha jedha gabaasaan fayyaa BBC Fargas Waalshi. Kun oduu gammachiisaadha sababiin isas dhukkubsattoonni guutummaa addunyaarra jiran dafanii fayyadamuu danda'u. Akkuma addunyaatti kun waan guddaa agarsiisu waan qabuuf qarruun bu'aa yaalii kanaa akka saffisaan itti deemamu ta'eera. Deksaametaazoon [Dexamethasone] bara 1960ta jalqabaarraa kaasee hoiirra oolaa jira. Qorichi kun dhibeen fayyaa gara garaa kan akka rakkoo sirna dhiigaa, gogaa, ija, somba, onneefi rakkoo fayyaa yeroo immiyuniitiin dhukkuba namarraa ittisuutti uumamuuf gargaara. Dhibee asmii [asthma] wallaanuudhaaf ni gargara. Dhukkubsatoonni Covid-19 sadarkaa ventileeteriin isaan barbaachisurra gahan walakkaa kan ta'an hin fayyan ture. Kanaaf, qoricha kana fayyadamuun sadii keessaa harka tokko hambisuun milkaa'ina guddaadha. Qorichi kun namoota dhukkubni itti cimee kunuunsi addaa kennamaf jiruuf karaa idda dhiigaa kennama. Namoota dhukkubni itti hin hammaatiin jiruuf ammo bifa kininiin liqimsaatiin kennmaaf. Qorichi hnga ammaa Covid-19 ittiin wallaanuudhaaf mirkanaa'eefi hayyamame remdesiviir qofaa ture. Remdesiviir qoricha farra vaayirasii Kanaan dura Iboolaa wallaanuuf gara gaaraa turedha. Remdesiviir namoonni koronaavaayirasiin dhibaman mallattoon dhibee kanaa guyyaa 15 irraa gara guyyoota 11tti gadi  xiqqeessa jedhameera. Haata'u malee, du'aatii akka hir'isuu ragaan cimaa ta'e hin jiru.


Itoophiyaa: Haala amma jiruun guddinna dinagdee bara dhufuu % 8.5 tilmaamuun ni danda'amaa?

Manni Maree Bakka Bu'oota Ummataa walga'ii idileesaa 16ffaa Kamisa Caamsaa 11, 2020 gaggeeffateen wixinee bajata bara dhufuu irratti mariyateera. Bajatni bara dhufu kanaaf ni ramadama jedhamee eegamus Birrii Biiliyoona 476.1 'tti siqa jedhameera. Akka wixinee bajataa kanatti Birriin Biliyoona 176 naannoleedhaaf kan ramdamu yoo ta'u, mootummaa federaalaaf ammoo Birrii Biliyoona 133  baasii idileetiif, Birrii Biliyoona 160 baasii kaappitaalaatiif ramdama jechhuun miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru. Wixinee bajataa ilaalchisuun ibsa bakka bu'oota ummataaf kan kennan Ministirri Maallaqaa Obbo Ahmad Shidee, bara bajataa itti aanutti Itoophiyaatti guddinni dinagdee %8.5 ni jiraata jedhan. Bara darbe yeroo kana keessa Itoophiyaatti guddinni dinagdee % 9 nii eegame jedhamee ture. Weerarri koronaavaayirasii dinagdee biyyoota addunyaa  haalaan miidhaa jira. Dhiibbaa dhibeen kun dinagdee biyyoota addunyaarratti qabaachuu malus waggootaaf ta'uu baatus baatiiwwan baay'eef kan turu akka ta'us himamaa jira. Dhugaan jiru kana ta'ee osoo jiruu dinagdeen Itoophiyaa hanga Kanaan carraan guddina agarsiisuu danda'a jechuun wal farmsiisaa jira. Bajata bara dhufuufi guddina dinagdee eegamu ilaalchisee BBCn yaada ogeessonni dinagdee Alamayyoo Gadaa (PhD)fi Obbo Waasihun Balaay qaban gaafateera. Obbo Waasihun bara baajataa darbe kana dhiyaatee kan ture Birrii Biliyoona 386.9 waliin wal bira qabamee yeroo ilaalamu kan bara dhufuu kun caalmaa guddaa kan qabu fakkaatullee, bajanni dabalataa jiraachuu mala jedhu. Baajatni bara darbee osoo hin xumuramiin mootummaan baajta dabalataa Birrii Biliyoona 28 raggaasisuu isaa yaadachuun barbaachisaadha jedhu ogeessi dinagdee kun. Lakkoofs guddina dinagdee bara baajataa dhufuu ministeerri maallaqaa dhiyeesserrattis ogeessonni dinagdee gaaffii kaasaa jiru. "Yeroo weerarri Covid-19 dinagdee addunyaa gatantarsaa jiruufi guddinni biyoota hedduu ammoo akka gadi deemu tilmaamamaa jirutti, guddina %8 ol ta'e eeguun rakkisaadha," jedhu Alamaayyoo Gadaa (PhD). "Tarii kan ministeerri maallaqaa guddina dinagdee bara dhufu ni milkaa'a jechuun dhiyeesse dhiibbaan weerarichi geessisuu malu ilaalcha keessa kan hin galchine ta'aa?" jechuun  gaafatu. Weerarri kun kurmaana jalqabaa bara baajtaa dhufuu  (Adoolessaa hanga Fulbaanaatti) dinagdee Itoophiyaa ni miidha. Ogeessi dinagdee kun qorannoo dhiibbaa dinagdee weerarri Covid-19 geesisu qorataniiru. Akka qorannoo isaanii kanattis, dinagdeen sababa weerara Covid-19tiin %5.6 hir'achuu mala. "Kan jechuun guddina %8.5 jedhame milkeessuudhaaf miidhaa weerarichi dinagdeerraan gahu ida'uudhaan walumaa galatti guddina %14tu eegama akka jechuutu," jedhu. Guddina kana fakkaatu galmeesisuun ammoo carraan isaa baayyee dhiphaadha jedhu. Gabaasni ministirri maallaqaa miidhaa weerarri kun geessise of keessatti kan hin qabanne ta'e gudinni jiraatu %3'tti kan dhiyaatu ta'a akka tilmaamaasaaniitti. Obbo Waasihuun akka jedhanitti ammoo miidhaan weerarri kun fidu Itoophiyaarrattillee dhiibbaa kan qabu ta'us hanga ammaatti tatamsa'inni vaayirasichaa baay'ee guddaa ta'uu dhabuusaarraa kan ka'e al-ergiin bunaafi kkf irratti fedhii jiru hir'atuu dhabuun waan gaariidha jedhu. Miidhaan weerarri kun kan yeroo dheeraaf turuu danda'u akka ta'e kan soda qaban Dr Alamaayyoon, miidhaan weeraarri kun diinagdeerratti fidu ji'oota sadan qofa jedhanii salphisanii yaaduun hawwii hin ta'iin malee gaariidha," jedhu. Tilmaamni dhugaatti dhiyaatu garuu dhiibbaan weerarri kun diinagdeerratti geessisu "xiqqaadha yoo jedhame ji'oota jahaaf kan turudha. Kana jechuunis hamma ji'a Muddee kan turu ta'a," jedhu Dr Alamaayyoon. "Biyyoota guddataa jiranitti guddinna ol'aanaa galmeesiisuun waan nama ajaa'ibu miti," kan jedhan Obbo Waasihuun, kanaan wal qabatee bara bajataa haaraatti guddinna % 8.5 ni galma'aa jedhamuun waan nama raajuu miti jechuun himaniiru. "Bajata guddaa ramaddee hojiilee bu'uraalee misoomaa qofarratti xiyyeeffachuunuu guddinna waliigala biyya keessaa (GDP) akka guddatu taasisa," jechuun sababoota guddinaa ta'an eeru Obbo Waasihun. Dr Alamaayyoo Gadaa tarkaanfiwwan mootummaan Itoophiyaa diinagdee tasgabbeessuuf fudhatu ni dinqisiifatu. Kana caalaas akka hojjatu ni gorsu. Gama biraatiin, mootummaan akka biyyoota biroo sochiilee diinagdee guutummatti cufuun Itoophiyatti inni kun akka hin hojjanne beekee hojiileen hojjatamaa of eeggannoon akka fudhataman godhuun gaarii ture jedhu. "Namoonni fayyummaasanii waajjira jiranitti eeggamaafi diingdeen akka socho'u godhuun waan gaariidha." Gama biraatiin, seektaroota weerara kanaan miidhamaniif deeggarsa taasisuufi wantota barbaachisaniif dhiheessuun hojjachuun gaariidha jedhanii yaadu. Namoonni miiliyoona sadii ol ta'an ofiisaaniitiif, mursaani ammoo maatiisaanii dabalatee warra bulchan,  "deeggarsi mootummaa isaan bira hin geenye," jedhu. Baasiin namoonni kunneenii inni guddaan kiraa waajjiraalee ta'uusaatiin tarkaanfii hir'ifama kaffaltii fedhii namoota kireessaniirratti hin hundoofne fudhatamuu qaba jedhu. Mootummaanis kaffaltii kiraa hamma ta'e akka kaffalu taasisuun tarkaanfii ittiin deeggaran isa biraa ta'uu danda'a jedhu Dr Alamaayyoo Gadaa. Guddina diinagdee Itophiyaan waggaa itti aanutti qabaachuu dandeessu Obbo Waasihuun yoo tilmaamaman, "hangi hojjettu hamma karoorfatteedha. Mootummaan gaafa kana kaa'uu waan tattaaffiisaa kaa'ee natti fakkaata," jedhu.


Uggurri sochii nama miiliyoona hedduu du'a baraaruu qorannooleen ibsan

Uggurri sochii Awurooppaa keessatti ittisa Covid-19'f labsame lubbuu namoota miiliyoona sadii ol ta'an vaayirasichaan du'uurraa baraareera jedhe qorannoon. Qorannoon 'Imperial College' kan magaalaa Landan jiruu kun murteen sochii guutummaatti dhaabuu osoo fudhatamuu baatee lakkoofsi namoota du'anii guddaa ta'a turee jedha. Lakkoofsi namoota faalamanii amallee xiqqaadha weerarri kun jalqabbiirra jira jechuunis akeekkachiisan. Qorannoo kan biraanis akkasuma uggurri sochii ''yoomiyyuu caala yeroo gabaabaa keessatti lubbuu hedduu baraare'' jedheera. 'Imperial College' biyyoota Awraappaa 11 Oostiriyaa, Beeljiyam, Denmaark, Firaans, Jarmanii, Italii, Norweey, Ispeen, Siwiidin, Siwiizarlaandifi UK keessattti jalqaba ji'a Camsaa keessa qorannoo kana gaggeesse. Yeroos biyyoota 11 kana keessatti namootni du'an 130,000 turan. Qorattootni kun sirna 'disease modelling' jedhamu fayyadamuun osoo uggurri sochii(lockdown) labsamuu baatee nama hangam ta'utu du'a ture jechuun qoratan. Gareen kun yaada UK'n sochii ugguruu qabdi jedhus mootummaaf dhiyeessee, yaadichi fudhatama argateera. Namni manuma isaa akka taa'uufi manneen daldalaas akka cufaman osoo godhamuu baatee hanga Caamsaa 4'tti lakkoofsi namoota du'anii miiliyoona 3.2 gahuu akka danda'u tilmaameera qorannoon kun. ''Uggurri sochii du'a miiliyoonataan hambiseera, duutii hanga kanaa baayyee gaddisiisaa ta'a ture'' jedhan qorataan Imperial Dr.   Seth Flaxman. Qorannoon kun Awrooppaa keessatti lakkoofsi namoota vaayirasii kanaan qabamanii Caamsaa 4'tti miiliyoona 15 gahuu akka danda'u tilmaamee ture. Dr. Flaxman akka jedhanitti weerarri kun ammallee jalqabiirra jira. Uggurri sochii laaffifamaa jiru kun weerarri kun deebi'ee akka jabaatu carraa uumas jedhan. Qorannoo biraan US, Kaalifoorniyaatti gaggeefame ammoo bu'aa uggurri sochii Chaayinaa, Kooriyaa Kibbaa, Iraan, Firaansiifi achuma US keessatti qabaate qorateera. Bu'aan qorannoo kanaas sababa uggura sochii kanaan biyyoota shanan kana keessatti qofa namootni miiliyoona 530 ta'an Vaayirasichaan qabamuu jalaa oolaniiru jedha. Uggurri sochii kaahamuun dura biyyoota kana keessatti lakkoofsi namoota qabamanii guyyaa lama lamaan  dachaan dabalaa akka tures ibseera.


Koronaavaayiras: Weeraroota shan seenaa addunyaa jijjiiran

Addunyaa kanarratti weeraroota lubbuu namoota hedduu galaafataniifi haala jireenya namootaa gama adda addaatiin jijjiiran baayyeetu jiru. Weerarri koronaavaayirasiis ji'oota muraasa dura mudatee seenaa addunyaa kana karaa hedduun jijjiiraa jira. Koronaavaayirasiin weerara seenaa addunyaa jijjiire isa jalqabaa miti. Weeraroonni asiin dura mudachuun seenaa addunyaa jijjiiran shan ilaalla. Du’a gurraachaafi qaroomina biyyoota Awuroppaa Duuti gurraachi bara 1350 kan mudate ture. Weerarri kun  lubbuu namootaa ardii Awurooppaa tokko saddaffaa ta'u akka galaafatee ture ni himama. Namoonni hedduunsaanii kan lubbuu dhaban hojjattoota siran fiwudaaliizimiif hojjatan turan. Dhukkubicha booda garuu gatiin hojjattootaa haalan dabale. Kunis Awuroppaa Lixaa keessatti kufaatii sirna fiwudaaliizimiitiif sababa ta’eera jedhama. Kunis abboota lafaatiif rakkoo uumee waan tureef humna namaatti fayyadamuu dhiisaanii gara teeknooloojii fayyadamutti cee’an. Taateen kunis Awuroppaan Lixaa gara qaroominatti akka galtuuf karaa baneera kan jedhan hedduudha. Wararawwan Awuroppaa Lixaa yeroo kanatti ture kan gara biyyoota biroottis imaluu jalqaban. Weerarri kunis bittaa gabrummaa keessatti gahee mataasaa akka taphatu godheera. Jaarraa 15 keessaatti biyyoonni Ameerikaa Kibbaa kolonii jalatti kufuunsaanii jijjiirama haala qilleensaa addunyaatiif sababa ta’aniiru jedhama. Qorattoonni Yunvarsiitii Koolleejjii Landan akka jedhanitti biyyoonni Ameerikaa Kibbaa koloneeffattoota Awuroppaa jalatti buluunsaanii lakkoofsi ummataa miiliyoona 60 irraa gara miiliyoona 6’tti akka gad bu’u godhaniiru jedhu. Hedduunsaanii dhukkubbii warri koloneessitootaa fidanii dhufaniin kan du’aniidha. Namoota hedduu kan ajjeesee weerarri dhibee maariyyeen akka isaaniin seene ni mul’isa. Dabalataanis kooleeraa, golfaafi busaan dhukkuboota warri koloneeffattootaa dhukkuboota namoota Ameerikaa Kibbaaf daddabarsaniidha. Rakkoon koloneeffatoonni fidan Ameerikaa Kibbaa irra darbee rakkoo addunyaa ta’eera. Namoonni dhukkuubootaan lubbuunsaanii darbe hedduunsaanii qotee bultootadha. Kanarraa kan ka’e lafti qonnaa hedduun gara bosonaatti jijjiirameera. Lafti qonnaa yeroos gara bosonaatti jijjiirame hanga bal’ina Keeniyaa yookiin Faransaay ni ta’a jedhamee tilmaamama. Taateen kunis ho’insi addunyaa haalaan akka gad bu’u taasiseera. Ardiinis qorra keessa akka galtuus taaiseera jedhama. Sababa kanaanis namoonni ardii biraarra jiran miidhamaniiru. Omishni qonnaallee miidhameera. Baay’ee kan nama dhibu ho’i hir’achuusaatiin kan baay’ee miidhamte Awuroppaa lixaa ta’uusheeti. Weerarri busaa keelloo bara 1801 biyya ardii Ameerikaa keessatti argamutu Haayitii keessatti mudate koloneeffattoonni Faransaay akka biyyaa bahaniif sababa ta’eera. Hoggaanan Faraansaay Naapooliyoon Boonbaartee hogganaa umurii guutuu godhee of ramade, loltoota 10,000 Haayitii akka to’ataniif garasitti erge. Weerarri busaa keelloo garuu loltootaafis hin taane. Dhukkubbichi lubbuu loltoota kuma 50’tti dhiyaatu akka baduuf sababa ta’e. Haakimoonniifi abuurtonni namoota lubbuunsaanii darbee keessa jiru. Warroonni Awurooppaa busaan keelloon Afriikaa irraa dhufe jedhanii himunis dhukkubbicha garuu qolachuu hin dandeenye. Kanadha kan Naappoliyooniin Haayitii dabalatee biyyoota biroo koloneeffachuurraa duubatti akka deebi’u kan taasise. Hoggaanan Faraansaay kun lafa iskuweerii meetirii miiliyoona 2.1 kutee US’f gurguruunsaa hin dagatamu. Kunis seenaa keessatti gurgurtaa Luuwiziyaanaa jedhamee beekama. Riindarpestii Afriikaafi kolonii Dhukkubni riindarpestiin mancaatii lubbuu horiitiif sababa guddaa ture. Kunis akka warroonni Awuroppaa Afriikaa koloneeffataniif isaan kakaaseera jedhamee amanama. Dhukkubni bara 1888-1897 ture kun lubbuu horii Afriikaa %90 ta’u akka galaafate himama. Keessumaayyuu horsiisee bultoonni Gaanfaa Afriikaa, Lixaafi Kibba Lixaa miidhaa kanaan haalaan miidhamaniiru. Dhukkubni bineensota galaafatu kun namoonnii hedduun akka beela’ani fi baqataniif sababa ta’eera. Dhukkuba kanaan horsiisee bultoota qofa osoo hin taane qonnaan bultoonnis miidhaamaniiru. Jaarraa 19ffaa keessa koloneeffattoota Awuroppaa akka Afriikaa weeraraniif kara baneera. Qaamni Afriikaa koloneeffattoota bara 1870’oota jala ture %10 qofa ture. Weerarichi humna biyyoota Afriikaa dadhabsiisuurraa kan ka’e bara 1900 lafti Afriikaa %90 ta’u harka koloneeffattootaa jala akka galu godheera. Mootummaa Chaayinaa weerara fide Mootummaan Miing Chaayinaatiin jaarraa 3f bulcheera. Bulchiinsi kun Chaayinaa keessatti qofa osoo hin taane biiyyota Baha Eezhiyaa heddu keessatti babal’atee ture. Ta’us garuu dhumni bulchiinsa kanaa gaarii hin turre. Bara 1641’tti Kaabaa Chaayinaatti weerarri mudate. Weerarri kun lubbuu namoota hedduu galaafateera. Rakkinnicha akka hammaatu kan godhee ture immoo gogiinsa fi weerara awwaanisaa yeroos tureedha. Namoonni waan nyaatan dhabuusaaniirraa kan ka’e foon nama du’ee nyaataa akka turan ni himama. Weerarri kunis busaa dabalatee walitti ida’ama dhukkuboota gara garaati kan jedhama. Weerara kanas kan fidan namoota mootummaa Kiiwiing kan bulchiinsa Miing aangoorraa kaasuun boodarra gara aangoo dhufaniidha jedhama. Yaadni isaanii milkaa’ee bulchiinsicha aangoorraa kaasaniiru. Isaan kunneen weeraroonni addunyaarratii kanaan dura mudatanii haalaa jireenya namootaa gama adda addaatiin jijjiiraniidha. Weerarri koronaavaayiras kun hoo seenaa ni jijjiiraa laata?


Koronaavaayiras: 'Namoonni Covid-19n qabamusaanii baruun miliqan yaaddoo uumaa jiru'

Tatamsa'ina dhibee Covid-19  too'achuuf jecha naannoo Oromiyaas ta'e naannolee birootti namoota shakkiin adda baafamaniin alatti calallii addaa (Screening) dhaan manneen jireenyaa, imaltoota fi hospitaalattis namootarraa saamudni ni fudhatama. Erga bu'aan qorannoo barameen booda keessatti adeemsiifi danqaan namoota vaayirasichi irratti argame battalatti argachuun bakka addaa tursiisuuf maala akka fakkaatu oggeessota dubbifneera. Hojii gaggeessaa Koolleejjii Fayyaa fi Hospitaala Adaamaa Dr. Mokonnin Fayyisaa Hospitaalichi namoota yaala birootiif dhufan mallattoo kan agarsiisanis ta'e kan hin agarsiisne guyyaatti nama 25 irraa saamuda fudhannee qorachifna jedhan. "Namoota saamuda irraa fuune kana ragaa isaanii qabannee dhibee isaanii akka yaalaman goona. Kan xumuranis gara mana isaanii akka galan ta'u. Kunis hawaasa keessa maaltu jira kan jedhu beekuuf ni fayyada," jedhan. Dandeettii amma jiruun namni tokko saamuda kennee bu'aan isaa guyyaa tokkoo hanga sadii gidduutti ni baha. Namni saamuda kennee gara manasaa deeme kunis yoo vaayirasichi irratti argamuun barame odeefannoo galmaa'e sanaan bakka inni jiruu fidama jedhan. Malli calallii tasaa (screening) kun naannolee hundattuu bifa kanaan hojiirra oolaa jira. Taatee imaltoota hunda bakka tursiisaa galche Torbee dabarsine kanatti gargaaraan konkolaachisaa warshaa simintoo daangootee ta'e erga saamuda kenneen booda dhimma dhuunfaatiif gara magaala Bahirdaar geejjiba uummataatiin osoo deemuu karaatti bu'aan qorannoo itti himamee ture. Hospitaala Yunvarsiitii Dabramaarqoos irraa kan dubbifne Dr. Ermiyaas Ababaawu, ta'iin imaltoota otobisii tokko guutuu bakka tursiisa addaa akka galan dirqamsiise kana nutti himaniiru. "Gargaaraan kun naannoo Oromiyaatti erga saamuda kenneen booda otobisii uummataatiin gara Naannoo Amaaraa dhufaa ture. Vaayirasichi irratti argamuun kan itti himame otobisii kanaan erga magaala Fiichee gahetti. Ergasii gabateen konkolaatichaa ibsamee eegamee kan namicha gara bakka addaatti fudhatame," jedhan. Sababa imalaa kanaatiin namootni otobisicha keessa turan hundi torbee lamaaf bakka tursiisa addaa magaalaa Dabramaarqoos galaniiru. Namni dhukkubichaan qabamuun beekame kunis Magaala Bahirdaaritti yaala argachaa jiraachuus himan. Dhimmi namoota hedduu rakkoof saaxile kuni hanqina hojmaata calallii irraa kan maddudhas jedhu Dr. Ermiyaas. "Yoo xiqqaate namni saamuda kenne osoo hanga bu'aan isaa baramutti bakka addaa tursiifamee rakkoon akkanaa hin uumamu. Namoonni akkanaa nama baayyee waliin gahuu danda'u waan ta'eef," jedhan. Namoota vaayirasii koronaatiin qabamanii dhokatan Hogganaa Itti aanaan Biiroo eegumsa fayyaa Oromiyaa Obbo Darajjee Abdannaa akka jedhanitti, namootni koronaavaayirasiin irratti argamuu erga beekanii dhokatan yaaddoo guddaa uumaa jiru. "Namoota akkanaa yeroo saamudni irraa fuudhamu maqaa, bilbilaa fi teessoon isaanii ni galmaaha. Sana booda erga bu'aan isaanii bahee bilbillee itti himna. Jalqaba bilbila kaasanii odeefannoo vaayirasichi irratti argamuu erga baranii booda bilbila cufatu," jedhan. Irra caalaan namoota haala kanaan dhabamanii konkolaachiftoota Jibuutiirraa deddeebi'an ta'uus himan. "Namoonni tokko tokko bakkuma jiran dhugaa himanii achii dhaqnee fuuna. Tokko tokko ammoo odeefannoo erga baranii silkii cufatu. Kan bilbila hin cufnes yoo Adaamaa jiraate Maqaleen jira jedha. Yoo Finfinnee jiraate Adaamaan jira jedha. Haala kanaan rakkachaa jirra" jedhan. Tibbuma kana keessas konkolaachiftoonni jibuutiirraa dhufanii Matahaaraa irratti saamuda kennanii koronaavaayirasiin irratti argame saddeet haala kanaan baduu isaaniis himan. Namoota gocha akkanaa raawwatan kanneenis tumsa 'Ethio telecom' fi qaamolee nageenyaatiin muraasni too'atamuus himan Obbo Darajjeen. Buufataaleen fayyaa nama saamuda irraa fuudhan ragaa guutuu barreessanii fudhachuu dhabuudhaan erga bu'aan qorannoo bahee booda namoota kanneen argachuun rakkisaa ta'aa jiraachuunis himameera. Namoonni erga bu'aa qorannoo baranii miliquun kun dhukkubni Covid-19 sadarkaa hawaasaatti akka babal'atu gochuun yaaddoo guddaa uumaa jiraachuus eeran Obbo Darajjeen. "Namootni kunneen gara maatii isaaniitti dhokachuuf kan deeman geejjiba uummataatini. Yeroo deeman kanatti nama baayyee faaluu danda'u, kan dhibee kana babal'isaa jiru tokko gochoota akkanaati" jedhan.