Imala guddifachaa shamarree Itoophiyaa hanga Ameerikaaatti

Maqaankoo Amaarach Riichimand jedhama. Umuriin kiyya waggaa 20. Kanan jiraadhu Norzi Kerolaayinaa yoo ta'u kanan dhaladhe Walayitaa Soodootti. Obbolaa dubaraa lamaafi obboleessa tokkon qaba. Obboleettiin kiyya Asteer jedhamti. Abbaan keenya baayyee waan nu hingargaarreef haatii keenya qofumashetti arfan keenyaa guddisuuf rakkataa turte. Haatiikeenya nu malee kan deegaru waan hinqabneef nu guddisuuf gidiraa heddu agarte. Anis ashaakiltii biteen irraa bufadhee gurguran ture. Isan argadhe qabadheen gara maatii kiyyaa figa ture. Yeroo sanattis akka ijoollee mandara keenyaa kan biraatti xabachu kan jedhu hinturre. Maatii kiyyaa deeggaruufan fiiga ture. Wayita haati kiyya hojjattu obboleettii kiyya quxusuun kan kunuunsa ana waan tureef carraa mana barnootaa deemu hinargane. Amma yoon yaaduu sun hundi baayyee cimaa ture. Obbolaa angafaa kiyya keessa tokko qaro dhabaa ture. Kunuunsa addaa waan barbaachisuuf, kana hunda kan raawwattu haadha keenya turte. Wayitan waggaa 11 guutuu haalli cimaa dhufe. Wayita sanas obbolettiin kiyya Asteer kan waggaa shanii turte. Haati keenyas nu guddisuun baayyee itti ulfaate. Waan isheen nuuf guutuu hindandeenye hundas argachaa akka guddannu barbaadi turte. Kanaafuu anaafi Asteer akka jireenya gaarii jiraanu hawwite. Dhaabbata guddisa daa'iman warra dhabanii kan Walaayitaa Sooddoo keessatti argamu tokko nu galchite. Aniifi obbooleettiin kiyyas haadhaafi obboolaa kiyyaan adda bane! Jireenya jiddugala guddisa daa'immanii Erga jiddugala guddisa daa'imanii Walaayitaa Sooddoo keessa turree booda gara dhaabbata Finfinneetti argamu tokkootti nu fidan. Achis baatii sadiif turre. Achittis miirri dhaabbaticha keessa akka hinjiraanne siyaachisutu ture. Jaalalli hinturre. Hundi keenyaa dhaabbatichatti kan dhufneef guddifachaan fudhatamuuf ture. Hojjattoonis ta'e kunuunsitoonni nama hinjaalatan. Lafa namni mana jaalatu hinjirree jiraachuu yaadiimee...Aniifi obboleettiin kiyya waggaa caalaa dhaabbata guddisaa keessa jiraanne. Bara 2010tti maatiin Riichimandi ijoollee guddifataa barbaacha Ameerikaa gara Itoophiyaa dhufan. Wayita gara dhaabbatichaa dhufanis gara Ameerikaatti nu fudhachuuf akka yaadan hinbarreen ture. Finfinnee kan turan guyyoota shan qofaaf ture. Gara Ameerikaa deemuuf guyyaan tokko wayita nu hafuun akka eessa deemnu, maaliif akka deemnu naaf gale. Of to'achu hindandeenye; bo'uun eegale. Akkan biyyaafi maatii kiyya dhiisee deemuuf jiru kan naaf gale guyyaa dhumaa ture. Ni sodaachisas ture. Erga Ameerikaa galameen booda Maatiin nu guddifatan ijoollee sadii qabu. Dhiira lamaafi dubara takka. Aniifi Asteeris maatii haaraa keenyatti makamne. Baatiiwwan jalqabaa aniifi obboleettiin kiyyaa waa'ee haaraa agarree hunda haasofna ture. Jijjirama guddaas ture. Suuta suuta Ameeriikaa jaalannee. Garuu baatiiwwan muraasaan booda Ameerikaan na jibbisiifte. Gara biyyaas deebii'u barbaade. Ija jabaadhee gaafachu dadhabuuf sammuu kiyya keessa kan deddeebii'u dhimma maatii kiyyaa ture. Haatiifi obbolaan kiyya nan yaade. Kana biraa hafee nyaataan beekun waanan dharree'eef jireenyi naaf deemu dide. Asteer xiqqoo waan turteef hanga kiyya hinrakkannee turte. Akkuma salphaattu jiruu Ameerikaatti madaqxe. Ana garuu akka salphaatti naaf dagatamuu dide jiruun biyyaa. Mana barnootaas galee hiriyyaa godhachuun dadhabe. Ijoolleen daree keessa jiran wal beeku turan. Kanarratti Afaan Inglizii hinbeeku, attamiin ijoollee waliin haa galu? Qofummaa cimaan natti dhagahame. Duras akka daa'imaa osoon utaalee hinxabatiin waanan guddadheef ijoollee yoo xabatan bitaa natti gale. Kan dur hinbariin Ameerikaa gahe daa'ima ta'un dadhabe. Ijoollee Guddifachaa hiriyyaa godhachu Yeroo hunda gara jireenyan beekutti yoom akkan deebi'u wallaalun kiyyaa baayyee na jeeqa ture. Wanti Ameerikaa jiru kamuu na hawwachuu dide. Jireenya kiyya xiqqoo kan naaf salphise ijoollee guddifachaan gara Ameerikaa dhufan hirriyaa godhachu kiyya. Ijoolleen kunneenis wayitan Itoophiyaa dhaabbata guddisa daa'imman turetti na waliin kan turaniidha. Booda maatii na guddisaniin hirriyyoonni kiyya Ameerikaa akka jiraniifi argachu akkan barbaadu itti hime. Ajansiin anaafi obboleetti kiyya gara Ameerikaa nu fidees bilbilaa fi tessoo ijoollee sanaa nuuf kenne. Hiriiyyota kiyya sadii waliin yeroo hunda waliif bilbilla turre, waliis ni agarra. Hundi keenyaa wan lafakkatu keessa waan dabarruuf wal hubanna ture. Wal hubannas ture. Kunis baayye na gargaare. Jireenya Amerikaa itti baruuf waggaa 4 guutuu natti fudhate. Keessattu osoo obboleettiin kiyya na waliin jiraachu baattee maal akkan ta'u danda'u hinbeekun ture. Firri foonii asii qabu ishee qofadha. Waliin buluu baayyeen jaaladha. Yoo guddattu argumis baayyee na gammachisa. Hunda caala kan yaadaa ture Obboolaa kiyya waliin waa baayyee dabarseera. Seenaa keenyasan irra dedebiin yaaduun na gammachisa ture. Kanan yaadadhus obboleetti kiyyattiin hima. Walitti dhufeenyi haadha kiyya waliin qabu hinda caalaa sammu kiyya keessaa bahu hindandeenye. Akka hirriiyaa walii jaalatanii turre. Haadha kiyya osoon hinargiin jiraachuun natti ulfaate. Akkasumas Obboleessi kiyya tokko koleejii yoo heebbifamu, kuun barnoota sadarkaa lammaffaa yoo xumuru ani achu hinturre. Obbolaan waarra na guddisanii natty siquuf baayyee yaalu turan; ani garuu fuula hinkennuuf ture. Isaan garuu ijoollee jaalalaafi kan nama kabajan turan. Ani garuu akka saanii hinturre. Tarii miirri akksi sun kanan lafa guddisa daa'imaatii turtii wagga tokko sanatti bare natty fakkaata. Maatiin na guddifatan na jaalatu. Ani ammo maatii Itoophiyaa kiyyan jaaladha. Jaalala haaraaf eddo hinqabuun ture. Maatii ofii barbaacha Aniifi obboleettiin kiyya gara Ameerikaa kan geeffamne guddisa 'close adoption' jedhamuun ture. Kana jechuunis ijoolleen guddifachaan fudhatamaniifi maatiin guddisu waa'ee maatii ijoollee ilaalchise ragaan hinkennamuuf. Kanaafu erga Itoophiyaa baanee kaasee waa'ee maati kiyyaa raga omaa argachu hindandeenye. Bara 2011 irratti hadha kiyya gabaasni tokko qaqabe. Innis gabaasa guddifachaan booda maatiif kennamu ture. Gabaasichaanis suuraan kiyyaafi kan obboletti kiyyaa haadha kiyya qaqabe. Bara 2012tti ammo ejansiin anaafi obbolettii kiyya warra nu guddiseen walitti nu fide cufame. Waa'ee maatiikiyyaa eenyuun gaafadhu? Akkasumatti waggaa jaha dabarse. Kanaafu filannoon jiru feesbukiirra barbaadu ta'e. Garuu omaa argachu hindandeenye. Nagaa ta'ufi lubbun jiraachusaanii dhagahu dhabuun baayyee na cinqe. Nan bohan ture. Waa'ee maatii kiyyaa yaadu waanan dadhabeef barbaachis kiyya bu'aa dhabullee ittuman fufe. Booda keessa abdii kutuu eegaleen ture... Boodas maatii kiyya argu akkan barbaadu warra na guddisanitti hime. Maatii kiyya argu malee jiraachu akkan hindandeenye itti himaan, abbaan na guddisu yoon waggaa 18 guutuu gara Itoophiyaa na geessuun maatii kiyya akka naaf barbaadu waadaa naaf gale. Garuu waggaa 18 dura oduun jireenya kiyya geedare tokko na qaqabe. Haatiikoos anaafi obboleetti kiyya barbaadaa turte Gaafa tokkos maatii hundi walitti haa qabamu jedhame. Maatiin nu guddisan hunda keenya walitti qabuun 'oduu gammachu' tokko qabna jedhan. Haati kiyyas anaafi Asteeriin barbaadaa jiraachu nutti himan. Haatii kiyya gabaasni guddifataa jalaa adda cinnaan nu barbaacha eegalte turte. Hojjattuu hawaasummaa Walaayittaa Soodootti argamtu tokkootti waa'ee keenya himti. Suuraa keenyas kenniteef. Makaan masoo kiyya Ayyaane ta'u, dugda kiyyarra mallattoo 'maaramiin na dhungatte' jiraachu, hundaa itti himte jirti. Hojjattuun hawaasaa tunis karaa dhaabbata 'barbaacha maatii' jedhuutiin maatii na guddise argatte. Kun hundi yoo natty himamu gammachuun ofi wallaale. Nahees ture. Kanan hineegiin ture. Itti aanseen maal haa gonu? Xalayaa yaa barreessinu? Jechuun gaaffii dhiyeesseef. Obboleettii kiyya garuu bitaa itti gale ture.  Callifte na ilaalaa turte. Achinis xalayaa barreesine maatii kiyyaaf ergineef. Torbaan lamaan booda suuraafi vidiiyo waraabanii nuuf ergan. Guyyaa sanaa kaasee jireenyi kiyya geedarame. Ergan tessoosaanii argadheen booda yeroo hunda waliin haasa'u eegalle. Bara darbe gara Itoophiyaa imaluuf tikkeetii kutadhe. Obboleettiin kiyya deemuu hinbarbaadu waan naan jetteef qofuman deeme ture. Yoon buufata xiyyaara Finfinnee qaqabu baayyeen dhiphadhe. Obboleetti kiyya angafaa dhufe akka harka kiyya na qabun barbaade. Kanan jalqaba argas isuma ture. Akkuma bara ijoollummaa keenyaa sana wayitan Finfinnee turteetti harka kiyya qabate naan deema ture. Isaan booda gara Sooddoo deemne. Wayitan haadha kiyya argu calliseen bo'u eegale. Isheenis akkasuma. Lamaan keenyayyu imimmaan gammachu boonye. Daqiiqawwan dheeraafis osoo walgadhiisiin wal hammannee boonye. Dhugaa natty hinfakkaanne ture. Waanti hundu akkuma duriitti deebii'e. Maatiiwwan kiyya beeku hunda argadhe. Akkuman gammadeetti torbaan sadii dabarse Sooddootti. Osoon guddifachaaf kennamu baadhee jireenyi kiyya maal fakkaachu akka danda'u haadha kiyya waliin dubbanne. Anaafi obboleetti kiyya guddifachaaf kennunsheetti akka hungaabine dubbatti. Dhugaattis murte jireenyasheetti taasifte hunda caalaa nu guddifachaaf kennuun isa cimaa turesheef. Ta'us kanan guddifataaf isiin kennee 'sababa malee miti' akka jireenya gadadoo hinjiraanne yaadeen jetti. Garuu ejjansiin nu kenne cufame nu argachu dhabuusheetiin gaabbii keessa galte turte. Dhimma kanaanis baayyee hubamushee hirriyyoonni ishee natty himaniiru. Ani Ameerikaa jiraachu kiyyatti waa hedduun argadha ture. Garuu bakka maatii kiyyaa naaf hinbune. Haatii kiyyas akkasuma nu yaada turte. Amma jireenyi bareedaadha Amma barattuu kolleejjii waggaa jalqabaati. Maatii guddifachaa kiyya baayyeen jaaladha. Dhugaa dubbachuuf ammoo isaan waliin wal baruuf yeroo dheeraa natti fudhatee ture. Namoota hinbeekne 'abbaa'fi 'immaa' jedhanii jiraachuun cimaa ture. Yeroo natti fudhatus garuu amma maatii taaneerra. Murteen haadha keenyaas sirriidha jedheen amana. Jalqabarratti haallichi natty cimurreen haadha kiyya hubadheera. Osoo guddifachaaf na kennuu baattee rakkina hedduutu na eeggata ture. Amma obbolaa guddifachaa kiyya waliinis walitti dhuyaanna. Obbooloota kiyya Itoophiyaa jiran waliinis akkasuma. Wayitan obboloota kiyya waliin haasa'u humnan argadha. Na jabbeessa. Jireenya kiyyarra ka'unis ijoolleen guddifachaan kennaman yaaddoo maatiisaanii rakkachu hinqabaatan. Maatiisaanii argu qabu. Ani ergan maatii kiyya argadheen booda jireenyi kiyya geedarameera. Gammadduus ta'eera. Amma kanan yaadu digrii kiyya fudhadhee hojii gaarii qabachuchudha. Gaaffiin maatii kiyya waan naaf deebii'ee amma haala eegeree yaadun ddanda'a.


Raashiyaatti haadholiin kunniin maaliif daa'imman isaanii ajjeesu?

Waggaa waggaan Raashiyaa keessatti haadholiin hedduu daa'imman isaani ajjesuun himatamu. Dubartoonni himannaan irratti dhiyaatu haadhoolii ijoollee hedduu qaban kan qacaramanii hin hojenneefi hadhoolii hoggantoota hojii adda addaa qaban keessa jiru. Kun rakkoo Raashiyaa qofa miti. Ameerikaa keessatti ogeessoti dhibee sammuu hadhoolii 4 keessaa 1 da'imman isaanii ajjeesu akka yaadan tilmaamu. Qorannoon Ameerikaa 2014 kan ibsu yakkoota waggooti 32 keessatti raawwataman keessaa %15 kan haadholii da'imman isaanii ajjeesani ta'uu ibsa. Daataan Waajjira Haqaa Ameerikaa qoranno kana keessatti ibsame, bara 1976 fi 1997 gidduutti daa'imman 11,000 maatii isaaniin akka ajjeefaman agarsiisa. Kana jechuun giddugaleessan waggaatti daa'immaan 340tu du'a. Akka biyyoota hedduu, Raashiyaa keessattis aadaan ciniinnatanii rakkoo keessa darbuu fi haasaa rakkoo dhibee sammuu kaasuu dhiisanii jireenya callisanii jiraachuu jira. Seenaan namoota kanaa miira mukaa'uu (depression) da'umsa booda dhufu, yeroon yaalamuu hafuu isaafi maatiin rakkoo jiru yeroon hubachuu dhabuun isaanii balaa uumame ittisuu dadhabuusaa agarsiisa. Alyoonaa, ogeettii dinadgee abbaa manaashee Piyootir waliin daa'ima isaanii simachuuf gammachuun eega turtedha. Uffata daa'imaa bituurraa eegale qophii da'umsaaf ishee barbaachisu hunda yeroo gootutti, namni rakkoo xiinsamuu haadholii haaraarra ga'uu danda'u itti hin himne. Erga mucaan dhalatee booda Alyoonaan dhibee hirriba guutummatti nama dhorku 'insomnia' jedhamuun hubamtee, dandamachuu akka hin dandeenye dubbatti. Kanaan dura rakkoo xiinsamuun hubamtee kan turte yeroo ta'u, qorichi ogeessi kenneef xiqqoo gargaarenii ture. Guyyaa tokko Piyootir mana yemmuu galu daa'ima isaani ji'a torbaa kutaa dhiqannaa keessatti duutee arge. Boodarra Alyoonaan haroo Moskoo biratti argamte. Erga mucaa bishaan mana dhiqannaa kessa galchuun ajjeeste booda, dhugaatii vodkaa xurulle guutuu dhugdee harootti of gatuuf osoo deemtuu of wallaalte. Amma mana murtiitti dhiyaattee jirti. Abbaan warraashee utuu namni dhibee mukaa'uu da'umsa booda dhufu Alyoonaatti himeera ta'ee, balaan kun hin uumamu jedhe amana. "Hammina yaaddee miti, jeequmsa xiinsammuutu irra ga'e," jedha. "Utuu ogeessa fayyaa bira deemteetti ta'ee, utuu yeroo isheen na gafatetti hospitaala geesseraani ta'ee, kun hin uumamu ture." Oggeesoti yakkaa Raashiyaa dubartoota daa'imman isaani ajjeesan keessaa %80 gochichaa raawachuun dura ogeessa fayyaa bira deemuun, mataa bowwuu, hirriiba dhabuufi marsaa laguu sirrii hin taaneen akka rakkachaa jiran himaniiru. Raashiyaa keessatti yakki hedduu xiyyeefanoon itti hin kennamneefii safuu jedhamee ilaalamu kun bara 2018 keessatti 33tu gabaafame. Ogeessoti yakkaa tokko tokko utuu mana murtiitti utuu hin dhiyaatiin hafuun lakkoofsi yakka kanaa dachaa 8 ta'uu danda'a jedhu. "Ji'a ji'aan kutaa dubartootatti siree digdaman qabnu keessaa sadii ykn afur hadholii daa'imman isaani ajjeesaniin qabama," jetti oggeettin xiinsammuufi qorattuun Wiirtuu xiinsammuu Mooskoo, Serbeeski Margariita Kacheeva. Da'uumsaan booda dhibeen sammuu tasa guddachuu akka danda'u oggeesoti fayyaa beeku. Dubartoonni dhibee yeroo dheeraaf turu, kan jireenya guyyaa guyyaatti hin mul'annee garuu yeroo taateewwan jajjaboo qaama dubartii miidhan kan akka ulfa, da'umsaafi  yeroo umurii laguun dhaabatutti kan ka'anii mul'atan qabu. Aanaa barsiistuu ganna 38, fi ilmaanshee ganna 18fi 10 dhalachuu intalaa hawwiin eegaa turani. Bara 2018, Adoolessa 7 garuu ambulaansiti bilbila bilbilte. Da'umsa booda hedduu dhukkubsachaa erga turtee haalli turan daranuu hammaate. Dhibee kana dandammachuu akka hin dandeenye Aanaan yemmu itti dhaga'ame ogeessi fayyaa boqodhu jedheeni. Guyyaa tokko luka qullaa mucaashee baattee osoo callistee daandirra deemtu, poolisooti ishee dhaabanii eessa akka deemtu yeroo gaafatan deebisuu hin dandeenye. Adoolessa 7 irratti yeroo ambulansiin qaqqabuu Aanaan ogeessa fayyaatiin "Ilaa, mucaakoon ajjeese fakkaata," jette. Ogeessoti fayyaa daa'ima lubbuu olchuu danda'anis haadhi kun mucaashee boraatiin ukkaamsuu akka yaalte manni murtii qorachaa jira. Boodarra Aanaan hospiitaala dhibee sammuutti geessamuun dhibee sammuu namni jireenya dhugaarra jireenya abjuu keessa akka jiraatu taasisu 'schizophrenia' jedhamu akka hubamte beekame. "Kun maraatummaa guutuu akka hin taane hubatamuu qaba. Dubartiin yeroo sammuun dhukkubetti daa'imashee ajjeeste, goocha kana dura jireenya sirrii kan jiraachaa turte ta'uu dandeessi," jechuun Dr Kacheeva ibsiteetti. Dubartiin ganna 21, Arinaa, darbii 9ffaa gamoorraa daa'imashee baattee utaalte. Yemmuun daa'imni dhalatu abbaa warraanshee hojii waraanaarra fagoo ture. Yeroo inni deebi'utti miira mukaa'uu (depression) cimaa keessa turte. Ofiifi daa'imashee ajjeesuuf yaaluusheen guyyaa tokko dura poolisiitti bilbiluun abbaan warrashee ishee ajjechuuf haaduu qarachaa jira jechuun gabaaste. Akka ajaa'ibaatti hadhaafi daa'imn kun kuufatii booda lubbuun oolaniiru. Arinaan hospitaalatti erga geeffamteen booda poolsiin to'annoo jala oolteetti. Ogeessoti dhibee sammuu 'schizophrenia' ykn dhibee sammuu namni jireenya dhugaarra jireenya abjuu keessa akka jiraatu taasisu akka hubamtee jirtu mirkaneessaniiru. Hadholiin dhibee 'schizophrenia' fi 'depression' jedhamuun hubaman yeroo hedduu sababa daa'ima isaanii ittiin ajjeesan wal fakkaata laatu. "Ani haadha gadheedha, you du'e wayyaafi", "Adunyaa kun hamaadha, daa'imni utuu keessa hin jiraanne gaaridha," jedhu. "Yakka kana raawachuun booda boqonnaa waan hin arganneef yaalii tokkoffaa, lammaafaa ykn sadaffaarratti of ajeessu," jetti Dr Kacheeva. Yeroo tokko tokko gara wiirtuu isheen hojettutti dubartoonni kan geessaman yakkichii osoo hin rawwatiin yemmuu maatiin qaqqabudha. Yaalii erga jalqabanii booda, fayyina guututti deebi'uuf ji'i ja'a ga'aadha. Akkumaa Ameerikaa, Rashiyaa keessati hadhooli da'immaan isaani ajjeessan irratti murtee akkamii akka darbuu qabu mana murtiitu murteessa. Yoo ogeessoti dhibee sammuu hadhii ilmooshee ajjeefte dhibee sammuu hin qabdu jedhan, hidhaa waggaa dheeraan adabamuu dandeessi. Dubaartooti kunneen keessaa hedduun yemmuu ijoolle turan kan dararamanidha. Qorannoon ogeessotta yakka dhibee sammuu Raashiyaa kan agarsisu haadholii daa'imman isaani ajjeesan keessa %80 maatii hiyeessaa keessatti akka guddataniifi %85 immoo bultoo isani keessatti walitti bu'iinsa kan qabanidha. "Dubartoota kunnen keessa hedduun yeroo ijoollee turaniitti- miraan, saalaan ykn qaamaan dararamaniiru. Kun immoo eegere jireenya keessatti qabxiiwwan gara hameenyaatti nama geessan keessa tokko." jeetti Dr Kacheeva. Abukaatooti hedduun dubaartoota daa'ima isaani ajjeesuun himataman mana murtiitti isaanif dhaabachuu ni didu. Dhimma ittisa yakka daa'ima ofii ajjeesuu irratti oggeesoti fayyaa Raashiyaafi lixaa barbaachisummaa rakkoo xiinsammuu hadhoolii qaqqabuu irratti xiyeeffanoo kunnuu dubbatu. "Yoo danda'ame da'umsaan dura haalota jirachuu malaniifi haariroo harmeekee waliin qabdu mari'achuun gariidha. Abbaa warraakee waliinis da'uumsa booda xiinsammuukeerra miidhaa ga'uu danda;u dursanii haasa'uunis dansa, " jetti ogeettin xiinsammuu Mariinaa Bilobraam. " Suuraa hadhooli gammadoo daa'ima isaanii wajjiinii qofa osoo hin taane haalii hamaachuu akka danda'us wanti ibsu jiraachuu mala." Dr Maargarita Kacheeva " Moskoofi nannooshee keessa wiirtuulee dubartoota rakkoo keessa jiran gargaaru qabna. Dubatoota haleella bultoo keessaafi dhibee 'depression' rakkataniif balballi banaadha" jetti. "Garuu dubartoonni hedduun yoo dhibee isaani dubbatan mucaankoo na jalaa fudhatama jedhaani waan sodataniif wiirtuuleen kun walakkaa ol qullaa taa'u.  Dheekamsa callisi jedhu sodaa abbaa warraa isaanifi maatiittillee hin himan." Maqaan namoota asirratti ibsamanii hunda mirga daa'imman miidhamanii eeguuf jecha geeddarameera.


Namoonni shan Kibba Wallootti gareedhaan ajjeefaman

Naannoo Amaaraa Godina Kibba Walloo Aanaa Lagaambootti ''daa'imman ukkaamsanii fudhachuuf  turan'' yaada jedhun namoonni shan haala sukaneessaan ajjeefaman. Ajjeechaan jumlaa kuni jiraattotaan akka raawwate Bulchaan Aanaa Lagaamboo Obbo Abaata Araggaa BBC'tti himaniiru. Ajjechaan kuni A.L.I Gaafa Sambataa Waxabajjii bultii 21, 2011 raawwate. Namoota kana ajjeesuun kanneen shakkaman keessaa 4 to'annoo jala oolu Itti Gaafatamaan Bulchinsaafi Nageenya Aanaa Lagaamboo Obbo Kabbada Yimaam BBC'tti himaniiru. Obbo Abaatan akka jedhanitti namoonni shan ajjeefaman kunneen mana jiraataa aanichaa tokko keessa qubatani turan. Osoo olii gadi adeemaa jiranis ''daa'imman ukkamsani fudhatu'' oduun jedhu tamsaanaan hawaasni naannichaa itti duulee ajjeechaa irratti raawwate. Haleellaa sukaneessaa kanaanis lubbuun isaanii darbeera. Bakka namoonni ajjeefaman namoonni 300 ol akka turaniifi poolisiin to'achuu waan dadhabeef baqachuu isaanii himaniiru. Dhimmi kuni osoo dhagahamellee poolisiif dabarsani kennu qabu malee jechuun qondaaltonni aanichaa ni balaaleffatu. Ajjeechaa kana balaaleffachuufis hawaasa naannoo waliin marii taasisaa akka jiran kan himan. Kanaan dura, mucaan tokko achuma Godina Kibba Walloo bakka Hayiiq jedhamutti ukkamfamte fudhatamte oduu jedhun alatti Aanaa Lagaambootti rakkoon akkanaa kanaan dura mudate akka hin beekne qondaaltonni dubbatu. Namoonni ajjeefaman Finfinnee, Kamisee, Saayint, akkasumas Dasee irraa kan deeman yoo ta'u inni tokko eessaa akka ta'en hin baramne jedhu Obbo Kabbadaan. Namoonni kunneen ''fira gaafachuuf'' garas akka imalan himuun, hanga qoratamee qulqullaa'utti namni isaan qubachiise  to;'annoo jala ooleeraa jedhan. Odeeffannoo waraqaa eenyummaa isaanii irra jiru qonna, akkasumas daldala irratti akka hojjetan agarsiisa jechuun ibsu. ''Namoonni kunneen uleefi qottoon haleelaman, dhukaasnis ture'' jechuun Itti Gaafatamaan Bulchinsaafi nageenyi aanichaa himu. Qondaaltonni akka jedhanitti, reeffi namoota kanaa maatiitti kan ergame yoo ta'u owwaalchi sadan isaanii raawwateera. Ajjeechaan jumlaa kabiraa kanaa dura bakkeewwan naannoo Amaaraa kaan dabalatee bakkeewwan biyyattii garaa garaatti raawwateera. Haa ta'u malee, dabalaa malee xiqqaachaa hin jiru.


Dubartiin mucaa godoo saree keessatti cufte to'atamte

Poolisiin Naayijeeriyaa dubartii magaalaa jiddugala daldalaa kan taate Leegositti mucaa saroota waliin godoo keessatti itti cufuun vidiiyoo waraabaa itti qoosaa turte to'annaa jala oolche. Viidiyoon yoom akka waraabamu ifa ta'u baatullee, jalqaba baatii kanaatti tiwiitarii irratti garmalee qoodamaa ture. Warraabbii vidiiyoo kanarrattis, dubartittiin mucicha osoo qabattoon osoo mudhiisaarra garaftuu mul'atti. Isaan boodas gara godoo saree duwwaa keessatti harkiftee akka hinbaaneef itti cufte. Saroonni lamas godoo itti aanuu keessaa ni mul'atu. Viidiyoon kuni midiyaa hawaasaarratti dubbii kan kaase yoo ta'u, fayyadamtoonni gochiichaan aaraniis nama dubartittiin bakka jirtu argeef badhaasa akka kennan ibsan. Guyyaa Kamisaa dubbi himaan poolisii, Dolapo Badmos, dubartiin viidiyoorra turte hidhamuu ishee tiwiitaraan beeksiiftee jirti. "Shakkamtuun mana hiidhaa keessatti kan argamtu yoo ta'u, mana murtiitti akka dhiyaattu himameera. ''Mucichi warra akka hinqabne himamees kan baraarame yoo ta'u, dahannoo motummaa naannoo Leegoosiin kennamu keessatti eegamaa jira,'' jettee jirti.


Magaalaa dhiirri keessatti dhalachuu dide

Magaalaa xiqqo Kibba Polaanditti waggoota dheeraan asitti dhiirri dhalachuu diduun yaaddoo uumeera. Kanarraa ka'uudhaan kantiibaan magaalattii abbaa warraafi haadha warraa ilmoo dhiiraa argataniif badhaasa akka kennu beeksiseera. Magaalattiin erga dhiirri keessatti dhalatee waggaa kudhan guutaa jiraachuun bulchiinsa magaalattii yaachisuun isaa hin hafne. Magaalaan Miyeesiich Adirvaansikii jedhamtu kun kanaan dura hedduu hin beekamtu ture. Amma garuu dhiirri akka dhalatuuf jajjabeessuuf jecha tarkaanfiin isheen fudhachaa jirtu mata duree oduu ta'uun akka beekamtu taasiseera. Magaalaan manneen dhibba tokko ta'an qofa qabdu kun lafti qonnaa baayyee baballaa ta'an keessatti argamu.  Magaalaan kun daa'imman guddisuudhaafillee bakkawwan mijatoo ta'an akka qabdu amanama. Haata'u malee, waggoota darban keessa wanti jiraattota naannoo sanaa yaaddesse daa'imman dhalatan dubartoota qofaa ta'uu isaaniiti. Magaalattii keessatti dhala argachuun baayyee sadarkaa gadi aanaarra kan jiru yommuu ta'u, ilmoon dhiiraa kan dhumaa erga dhalatee amma dargagoomaa jira. Dhimmi lakkoofsi dhiirotaa xiqqaachuu bal'inaan magaalattii keessatti kan xiyyeeffannoo argates, yeroo magaalattiin garee dorgomtoota dargagoota tol-ooltummaan balaa ibiddaa ittisuu keessatti qophaa'uuf  miseensa dubartoota ta'e qofa ergan ture. Gareen magaalattii miseensa dubartootaa qofa qabu kun dorgommii sana erga mo'atanii booda erga gaazexeessaan gaaffii gaafatee xiyyeeffannoo guddaa argateera Akka The New York Times  kantiibaa magaalattii waabeffachuun gabaasetti,  saayintistoonni baayyeen  maaliif ijoolleen durbaa qofti akka dhalatan qorannoo gaggeessuudhaaf fedhii agarsiisaniiru. Kantiibaan kun akka jedhanitti, doktoroonni guutummaa biyyattiirraa bilbiluudhaan akkamitti akka ilmoo dhiiraa ulfaa'uun danda'amu irratti odeeffannoo kennaniiru. Kantiibaan kun Dorktora soorama bahee giddu-gala Polaandii keessa jiraatu gaafadheen jedhan, saalli daa'imaa sirna soorata dubartii irratti hundaa'a naan jedhe jedhu. Sooranni kunis, dubartiin ilmoo dhiiraa argachuu barbaadde tokko soorata Kaalshiyeemiitiin badhaadhoo ta'an soorachuu qabdi. Jiraattonni maaliif akka ilmoon dhiiraa magaalaa isaanii keessatti dhalachuu dhabe hin beekan; garuu baayyeen isaanii waan akkuma carraa uumamedha jedhanii amanu. Sababiin isaa qorannoo kan barbaadu ta'us, kantiibaan magaalattii maatiifi dhiira itti aanee dhalatuuf  badhaasa qopheessuun jajjabeessaa jiru. "Waa'ee keenya miidiyaaleen hedduu dubbachaa jiru. Ilmoo dhiiraa dhalatuuf maqaa isaatiin daandiin akka moggaafamuuf yaadaan jira.  Badhaasa baayyee gaarii ta'es ni argata.  Maqaa isaatiin odaa dhaabnees isaan moggaafna," jedhan.


Awustiraaliyaatti ijoolleen konkolaataa warra jalaa hatan 900km erga konkolaachisanii qabaman

Daa'imman afur( ijoolleen dhiira 3 fi durba tokko) seeraan ala kiilo meetira 900 erga Awustiraaliyaa keessaa qaxxamuranii qabamani. Ijoolleen kun umriin isaanii ganna 10-14 gidduu kan jiran yoo ta'an, Niwu Sawuuz Weels magaalaa Giraafton jedhamutti nagaadhuma isaanii otoo balaan irra hin geenye dilbata darbe argaman. Daa'imman kun wayita konkolaataa hatan oofanii miliqan maallaqaa fi kiyyoo qurxummiis itti dabalanii warra jalaa hatanii akka turan barameera. Kuwiinsilaandi iddoo Gireesmeer jedhamtuurraa jalqaba torban darbe bahan. Isaan keessaa tokkoon isaanii deeman jira' jechuun yaadannoorratti barreessee bahe. Poolisiin ijoollee kana keessaa himannaan kan irratti dhiyaatu akka jiru beeksise, kam akka ta'e garuu adda hin baafne. Ijoolleen kun maatii garaagaraa keessaa walitti dhufanii kan maatiisaanii keessaa konkolaataa hatanii miliqan jedhu qondaaltonni mootummaa. Magaalaa 'Banana' jedhamtutti goranii boba'as hatanii akka miliquu hin oolletu shakkama. ijoollee foddaa birayyuu hin qaqqabne Hojjataan naannichaa tokko gaazeexaa Sydney's Daily Telegraph tti akka himetti ,Ijoolleen kun konkolaataa oofanii wayita darban viidiyoon kaameeraadhaan tasa waraabame agarsiisuu dubbata'' Namni konkolaachisu gabaabaa foddaayyuu hin qaqqabne' jedhuun namni kun waan arge kan ibse. Ijoollee waan ta'aniif qondaaltonni seera kabachiisan ariyatanii qabuuf hin yaalle. Boodarra garuu, poolisiin konkolaataasaanii magaalaa Giraaftoon jedhamtu biratti arge. karaa irraa maqsanii , foddaa cufatanii argaman jedhe pooliisiin naannicha ture. Ijoolleen kun walgargaaranii konkolaachisuu hin hafne jedha Ispek. Dareen Wiliyaam namnichi harcummeen foddaasaani banee qabe. Iddoo isaan qaqqaban dhaquuf sa'aatii 10 fudhata. ''nama ga'eessa tokkoofu karaa fagoodha ''jechuun namni kun ibsee. ijoollee kana warra biraatti gaafanna jedheen poolisiin dhimma kana qoratu. Magaalaa Kuwiinsilaanditti doqdoqqee ofuuf namni eeyyama argatu ganna 17 qaba.


Waa dagachuun bu’aa qabaachuu mala- Qorattoota

Hundi keenya yeroo itti maqaa nama beeknu tokko yaadachuuf rakkannu-dagannu, ykn odeeffannoo tokko baasnee dubbachuuf utuu yaallu arraba irratti nu hafu jira. Yeroof waa dagachuun kun yaadannoo keenyaaf gaarii ta’uu danda’a. Akka qorannoo odeeffannoo sammuu keenya keessa taa’urratti gaggeeffameetti dagannaan akkanaa waan ifa ta’e miti. Qorannoowwan dagannaan akkamiin uumama kan jedhu ibsuuf taasifamu bara 1800 keessa eegale. Yeroo kanatti qorattoonni xiinsammuu yaalii isaaniif maloota herreegaa fayyadamaa turani. Ogeessii xiinsammuu lammii Jarmani, Hermaan Ebingahuus jechamoota hiika hin qabne qayyabachuun boodarra dandeetti yaadachuu isaa qorachuu eegale. Dandeettiin jechamoota kunneen yaadachuu isaa yeroo booda hir’isaa akka deeme hubate. Jechamoota qayyabate hedduu  dafee dagachuun, muraasi garuu yeroo dheeraaf akka yadannoo isaa kessa turan adda baase. Bu’aan kun yaada- waa dagachuun bu’aa salphaa odeeffannoon tokko barbaachisummaa dhabuu isaadha, jedhu kan deeggaru fakkaate. Ta’us garuu argannoo kana keessatti dhimmi dagannaa isa barame caalaa waan hin baramne akka jiru mul’iseera. Waan tokko yaadachuu dandeessaa kan jedhu hagam sammuu keessa ta’eera kan jedhurra addadha. Fakkeenyaaf maqaan maatii keenyaa yaadannoo kuufama cimaa fi deebisanii yaadachuu cimaa qabudha. Ogeessotni xiinsammuu adda addummaa odeeffannoo kuufachuu fi yaadachuu jidduu jiru kan baran bara 1930’n keessa yeroo ogeessi xxinsammu Yunivarsitii Mizuurii Aleksaandar Makgooch qorannoo gaggeessedha. Yeroo qorannaan akkanaa dhageettii argachaa deemetti, hikkaan dagannaa waliin jirus jijjiramaa dhufe. Waa dagachuun akka waa suuta galaanatti dhidhimee baduu osoo hin taane caalatti akka mana bosona keessa dhokate argachuuf cimaa deemu ta’uu baramaa dhufe. Yeroo waan dagatte tokko yaadachuun cimaa ta’etti, jabinna odeeffannoo kuufachuu fi gara fulduratti deebitee yaadachuukee cimsachaa deemta. Akka qorannoowwan hedduu agarsiisanitti, guyyaa qormaataa irratti barattonnii qayyabannaa isaanii hunda yeroo gabaabaa keessatti taasisan, kanneen yeroo dheeraaf boqonnaa fudhachaa qayyabachaa turan irra caalaa bu’aa gaarii argatu. Kanneen boqonnaa fudhachaa qayyabatan torbanoota fi ji’oota booda warra ariitiin qayyabatan caalaa bu’aa gaarii ni argatu. Ta’us garuu yeroo sanatti qormaatni darbeera. Haa ta’uyyuu malee kun namoota waa qayyabatan ykn hojiif shakalan odeefannoo haaraa kuufachuu fi yeroo barbaadanitti deebisanii  yaadachuu irrraa hamilee kaasuu hin qabu. Odeeffannoo ykn beekumsi nu jalaa badeer jennee yaadnu sammuu keenya keessa dhokatee yeroo sirrii itti barbaadamutti deebi’e mul’achuuf eegaa jira.  Yeroo Ebingahuus’tti qorannoo xiinsammuu irratti herrega fayyadamuun waan addaa kan ture ta’us, dhaloota hedduu booda malli kun fudhatama argachaa dhufe. Kanneen mala kana fayyadaman keessaa tokko Yunivarsitii Kolombiyaatti oggeessa xiinsammuu kan ta’e Eedwaard L. Toorndaayikdha. Qorannoon isaa sochii xiinsammuu cimaa Behaviorism jedhamu, kan amalli bu’aa nannoo malee gutummaatti dhibbaa sirna sammuun akka hin taane ibsuuf bu’ura ta’eera. Qorannoo isaan seera barnootaa dhala namaa fi bineensotaa ijoo sadii ta’an uumeera. Seerri kunneen akkaataa sammuun keenya odeeffannoo hidhata qabuun kaawwatu, Seera bu’aa, akkataa odeeffannoon itti barame Seera Qophii fi akkataa odeeffannoon itti qabatamu ykn dagatamu Seera Shakkallii, kan yaadrimee fayyadamuu fi fayyadamuu dhabuu of keessatti qabatu uumeera. Yaadni fayyadamuu dhabuu salphaadha: Yaaddannoo tokko itti hin fayyadamtu ta’e, yaadannoon sun si jalaa bada. Qorannoota badhaasa Nobeel mo’atan irratti Eerik Kandeel akka ibsetti, yaadannoon sammuu keenya keessa kan taa’u cimina hidhannoo nuuronii keenya irratti hundaa’uunidha. Akka Ebingahuus jalqaba hubatetti, wanta tokko qayyabachuun ykn shaakaluun jiddu jidduutti yeroo boqonnaa kennuun yoo ta’e hidhannoon kun yeroo dheeraaf ni tura. Ta’us garuu yeroo boqonnaa kennaa qayyabannu ykn shakkallu kanatti maaltu ta’aa jira? Yeroo sadarkaa seeliitti ilaalamu, deebiin kanaa gariin sammuun keenya odeeffannoo tokko qabachuun yeroo boqonnaa akka barbaadu agarsiisuu mala. Yeroo itti nuuronotni keenya deebi’ani hidhannoo isaani jabeessu dura boqotanii of sirreessan jechuudha. Qorannoowwan adda addaa akka agarsiisanitti, qayyabannaa jiddutti boqonnaa fudhachuun barbaachisaadha sababiin isaa akka waan barre sana dafne hin daganneef gargaaru. Akkamiin waa dagachuun bu’a qabeessa ta’a kan jedhu hubachuuf, yaadannoon tokko salphaatti cimaa ykn dadhabaa akka hin taane hubachuun barbaachisaadha. Kanarra, akka salphaatti odeeffanno


Dhaloonni bara kanaa dhuguma warra durii caala dadhaboodhaa?

Yeroo baay'ee dargaggoonni akka waan dadhaboo, ofittoo ykn maqaa qofa jedhamanii komatamu. Kuni hammam dhugaadha? Dhaloota durii wajjin gaafa walbira qabaman, dhaloonni bara kanaa, keessumaa dargaggoonni 'hoffaa', dadhaboo, dhibaa'oo hojii hin jaalanne ykn rakkoo itti dhufu dandamachuu hin danda'an jedhamu. Kuni waan haaraa har'a jalqabe miti. Namoonni "Ijoollee bara kanaa moo! Dhiisi mee!" jedhanii erga komachuu jalqabanii bubbuleera. Dhaloonni haaran warra durii caalaa amala dadhabinaa akka qaban ragaalen qorannoo agarsiisan jiru. Gama biraan ammoo dhaloonni bara 1946 hanga 1964 (Baby Boomers) dhalatan fi kanneen 1965 hanga 1980 (Gen X) dhaloota isaan booda baay'ee komatu. Garaagarummaa yeroo dheeraf uumame dhiphisuuf haalli qabatamaa dhaloonni keessa darbu (generational context) murteessadha. Garuu ammoo waggoota dheeradhaaf darbaa kan dhufe dargaggoota akka isaan dadhaboo fi ofittoo ta'anitti ilaaluun garaagarummaa dhaloota gidduu jiru furuuf danqaadha. Dargaggoota nama booda jiran inni akkasi, isheen akkasi jedhanii gadi ilaalun uumamuma namaati. "Namoonni gaheeyyin ijollee dargaggoota ta'an gadi xiqqeessun jaarraa hedduuf waanuma tureedha," jedha Insititiyuutii Kuwinslaanditti pirofeesara bulchiinsaa kan ta'e Piitar Okanor. Qorannoon akka agarsiisutti Ameerikaanonni baay'en 'ijoollen bara kanaa' cimina poozitiivii ta'etu isaan hanqata jechuun dhaloota durii wajjin akka wal dorgomsiisan hima Piitar. Garuu kuni waan dhaloonni har'aa cimina kana dhabaniif miti - qorattoonni akka jedhanitti ilaalchi kun kan maddu eenyummaa keenya har'aa kaleessaa isa kaleessaa wajjin wal bira qabnuufi jechuun falmu. Bifa kanaan, dhaloonni durii osoo hin beekin ofii isaanii dhaloota ammaa wajjin of dorgomsiisaa jiru jechuudha. \nBaruma kana Biriitish keessatti qabeenya guddaa kan qabdu Kiristi Alsopp bara 1990 keessa maatin ishees itti dabalaniifii mana jireenyaa jalqabaa ishee bitatte. Waa'ee dargaggoota si'anaa ilaalchisuun qusachuu caalaa qarshii isaanii waan gatii guddaa kanneen akka miseensummaa Netflix fi jiimii (gym) fa'aatti akka balleessan dubbatte. Dhaloonni ammaa akka dhaloota durii of kennoo ykn akka abboota isaanii durii cimoo akka hin taane kaasti.\n\nAwustiraaliyaatti abbaa qabeenya riil isteetii beekamaa kan ta'e Tiim Garner bara 2017 akkana jedhe: "Dargaggoonni si'anaa olkaa'atanii baasii manaaf kaffalchuu caala waan har'a nyaatanii fixanitti qarshii isaanii balleessu" jedhe. Bara 2016 keessa jechu Ingiliffaa "Generation Snowflake" jedhu kuusaa jechootaa Collin’s English Dictionary akka dabalamu ta'eera. Kunis ijoollen bara 1980 hanga 1994 dhalatan waa dandamachuu kan hin dandeenye fi dhaloota durii wajjin bira yoo qabaman waanuma xiqqoodhan kan aaraniidha waan jedhameefi. Dhaloonni durii ammayyuu dhaloota har'aa caala cimoo akka ta'anitti of ilaalu - garuu caalman kun maalin safarama? \n\nOgeeyyin tokko tokkos yaaduma wal fakkaataa qabu. Qorannoon bara 2010 bahe tokko agarsiisutti, dargagoonni bara barkumee (2004 hanaga 2008) gidduu dhalatan kanneen bara 1987 dura dhalatan caalaa rakkoo kan hin dandamanne akka ta'e ibsa. Qorannoon biraa ammoo dargaggoonni amalli waanuma xiqqoon mufachuu ykn aaruu, aangoo barbaachuf ofittoo ta'aa akka dhufan agarsiisa. \n\nYet for many experts, these measures don’t point to younger generations being weaker than older ones. Instead, they are simply ways of judging a generation shaped by a modern and technologically-focused society by the standards of decades ago. \n\n“Warri durii waan tokko jechuu caalaa akka itti yaadan barsiifaman, garuu kan dhaloota ammaa faalladha," jedha ogeessa fayyaa sammuu kan ta'e Dr. Karl Naasar. Dr. Karl akka jedhutti garaa garummaan dhaloota gidduutti kan uumame akkaatan itti dhaloonni garaa garaa rakkoo isaanitti dhufe keessa darban wal madaaluu dhabuu irratti hundaa'a.  Gochaa fi ilaalchi dhaloota hundaatuu rakkoole fi qormaata isaan keessa darbaniin murtaa'a. Dhaloonni waa'ee bilbila ismaartii hin argine. Gama biraan ammoo rakkoo wal xaxaa dijitaalin fide hin dhadhamne. Kanarraa kan ka'e bara sana waa'en fudhatama argachuuf dhama'uu ykn of irratti xiyyeeffachuu akka dhaloota ammaa isaan hin mudanne. Gama biroon ammoo dhaloonni ammaa abbootin isaanii waa'ee rakkoo hawaasummaa amma jiru kanneen akka jijjiirama haala qilleensaa, rakkoo faayinsaansii fa'aa waldhaansoo qabanii hin dabarre jedhanii yaadu mala. Dhaloonni durii of ibsuu caalaa akka callisan godhamanii akka guddatanii fi warri ammaa faallaa isaa akka ta'e hima Dr. Karl Naasar. Dhugaan isaa dhaloonni duriis akkasumas kan isaan dura turan komachaa fi dadhaboo akka ta'an himaa as geenye. Qorattoonni akka jedhanitti garaa garummaa dhaloota gidduu jiru hubachuuf haala qabatamaa isaan keessa darban hubachuun barbaachisaa akka ta'e himu. "Dhaloonni durii rakkoo hundumaa fuudhanii dhaloota haaraa irra akka hin keenye gochuuf falli isaa waan amma hin jirre tokko ajandaa goonee akka isaan irratti mariyatan gochuudha." Fakeenyaf, dargaggootan isin waanuma xiqqoof kan aaran, dhaloota duriin ammoo akka waan isaan daayinosarii ta'aniitti dhiyeessuudha. Inni dhugaan garuu lamaan isaanituu rakkoo mataa isaanituu ciminaa fi dadhabina mataa isaanii akka qaban agarsiisa.


Dubartiin ulfi irraa bahe battalatti deebitee ulfaa’uun balaa qabaataa?

Ogeeyyiin fayyaa dubartiin ulfi irraa bahee tokko ji’oota muraasa keessatti deebitee akka ulfooftu  kanaan dura hin gorsan ture. Faallaa kanaa ammoo qorattoonni ragaa haaraa agratan akka himanitti, haatii ulfi irraa bahe tokkoo ji’oota muraasa keessatti deebitee ulfaa’uun haadhas ta'e daa'immasheerratti balaa fidu hin qabu. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa dubartiin tokko erga ulfi irraa bahe booda deebitee ulfaa‘uudhaaf ji’oota addaan fageessuu akka qabdu gorsa. Kunis dubartiin sun yeroo bayyanattu akka argattu gargaara jedha. Qorannoon 'PLoS Medicine’ akka agarsiisutti, abbaa warraa fi haati warraa battaluma sana daa’ima argachuu yaalu akka danda’an hima. Dhaabbanni gargaarsaa daa’immaan karoorsuurratti gargaarsa kennufi Toomii  jedhamu tokko akka jedhutti, dubartoonni erga ulfi irraa bahe booda ulfaa’uu yoo barbaadan, hanga rakkoo fayyaa biraa hin qabaanneetti battaluma sana yaalu danda’u. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa akka jedhutti ammoo, qorannoon addaan fageessanii ulfaa’uu ilaallatu dabalataan gaggeeffamaa jira. Qorannoon Norweeyitti ganna saddeetiif gaggeeffame tokko, firiin qorannoo isaa qorannoo duraan gaggeeffame kanarraa garaagarummaa hin qabu. Garuu ammoo kan duraan Laatiin Ameerikaatti addaan fageessanii ulfaa’urratti gaggeeffame ture waliin gargaaridha. Ogeeyyiin qorannoo kana barreessan akka himanitti, warri lameen yeroo daa’ima argachuuf yaalan murteessuuf gorsi dhimma kanarratti kennamu irra deebiin ilaalamu qabu. Erga ulfi dubartii ulfarraa bahee booda warri daa’ima horachuu barbaadan muraasni ji’oota jaha eeguun isaaniif fudhatamuu dhiisu mala jedhan barreessitoonni qorannichaa. Taatullee qorannoon dabalataa akka gaggeeffamu gorsan. Ogeeyyiin akka jedhanitti, dubartiin tokkoo fayya buleetti ta’uunshee carraa ulfaa’uuf ishee ni dabala. Dubartoonni wayita ulfaa’uuf yaalan guyyaa guyyaatti dawaa foolik asiidii akka fudhatan gorfama. Akkasumallee yeroo ulfaatti torban 12'f fooliik asiidii fudhachuun ni gorfama. Foolik asiidiin daa’imni dhalatu carraa rakkoowwaan sammuu, dugugguruu fa'iif akka hin saaxilamne ni gargaara. Akka qorannuun kun jedhuutti, dubartoota shan keessaa tokko umurii isaanii keessaatti yeroo ta’e ulfi irraa bahuu mala, sababni isaas hin beekamu. Yoo ulfi dubartii tokkoorraa marroo tokko bahe, inni ittaanu yeroo heddu carraa milkaa’u bal’aa qaba. Carraan irra deebiin ulfi bahu xiqqaadha. Dhaabbanni dhimma kanarratti gargaarsa kennu Toomiin akka jedhutti, kanan dura ulfii yoo dubartii tokkorraa bahe, deebite ulfaa’uun dura rakkoo fayyaa biroo qabaachuu fi dhiisuu baruuf hakiima dubbisuu qabdi.


Selin Diyon dhukkuba fayyuu hin dandeenyeen qabamuu beeksiste

Weellistuun beekamtuu Seliin Diyon dhukkuba hin baramnee fi irraa fayyuu hin dandeenyeen akka rakkachaa jirtu ibsiteetti. Weellistuun kun dhukkuba sammuu fi narvii miidhu 'Stiff Person Syndrome' ykn SPS jedhamuun qabamte. Weellistuun lammii Faransaay- Kaanaadaa taate kun dhukkuba kanaan qabamuu ishee hordoftoota ishee Inistagiraamii miiliyoona 5.2 ta'aniif ibsiteetti. Dhukkubni kun qaamni ishee to'annaa ala akka socho'u gochuu qofa osoo hin taane, deemtee sirbuu akka hin dandeenyes akka ishee taasise dubbatteetti. Akkasumas sababa dhibee kana bara dhufu konsartii UK fi Awurooppaatti qopheessitu haquuf dirqamtee jirti. ''Dhukkuba kanaan yeroo dheeraaf rakkachaan ture. Garuu rakkoo koo kana baasee himuuf ija hin jabaanne. Dhukkuba miliyoona tokko keessaa tokko qabuudha,'' jette dubartiin ganna 54 Seliin Diyon. "Jireenya koo guyyaa guyyaa jeeqeera" kan jettu Selin Diyon, sababa kanaan sochiin qaamashee to'annoosheen ala ta'uu himte. ''Akka durii sirbuullee hin danda'u. Konsartii koo itti aanu akkan haqe isinitti himuun koo na gaddisiisa,'' jechuun dhibee kanaan qabamuun hamilee ishee cabsuu dubbatte. Dubartiin kun sagalee fiilmii beekamaa 'Titanic' jedhamu dabaalu mata-duree 'My Heart Will Go On' jedhuun sirbitee kanaanis badhaasa Oskaar injifatteetti. Bara 2014 yeroo abbaan warraa ishee Rene Angelil kaansariin qabamu, isheen muuziqaa irraa soorama bahuu ishee beeksiste. Waggaa tokko booda muuziqaa deebitee eegalte, garuu bara 2016 yeroo abbaan warraa fi obboleessi ishee du'an deebitee muuziqaa dhiiste. Konsartii sababa koroonaavaayirasiitiin addaan citee ture deebiftee jalqabuuf karoorfattee turtellee sababa dhibee fayyaa isheetiin kanaan raawwachuu hin dandeenye. ''Doktorota gaariin qaba. Ijoolleen koo jaallatamoonis na kunuunsaa jiru. Sochii qaamaa gochuun waltajjiitti deebi'uuf yaalaan jira," jette. Weellistuun kun ergaa deeggartoota isheef barreessiteen, ''Wanti ani gochuu danda'u sirbuu qofa,'' jetteetti. ''Sirbuus nan jaalladha. Deeggartoota koo isin yaadeera. Sagalee isn jaallattan sana baasuun hawwe.'' ''Yeroon waltajjii irra bahu hamma humna kootti sirbuun barbaada. Garuu dhukkubbiin sun akkas akkan godhu naaf hin hayyamne,'' jetti. Dhukkubni Seliin Diyon hubachuus ta'e yaaluun rakkisaadha.


'Dhaabbileen namoomaa buqqaatota Oromiyaa keessaafis xiyyeeffannoo kennuu qabu'-Waldaa Hakiimota Oromoo

Dhaabbileen deeggarsa namoomaa kennan biyya keessaa fi idil-addunyaa akkuma kan naannoo Tigiraayiif gochaa turan Oromiyaa bakkeewan walitti bu’insi jiruufis xiyyeeffannoo kennuu akka qaban Waldaan Hakiimota Oromoo gaafate. Sababa rakkoo nageenyaa fi haleellaa namoota nagaarratti gaggeeffamuun godinaalee Wallaggaa, keessumaa Wallagga Bahaa fi Horroo Guduruu keessaa namootni kuma dhibbaan tilmaamaman qe’ee isaanii irraa buqqa’aniiru. Haa tahu malee, hedduun isaanii kaampii keessatti walitti qabamanii waan hin jirreef lakkoofsa isaanii beekunillee rakkisaadha. Namootni qe’ee fi qabeenya isaaniirraa buqqa’an kunneen bakka jiranitti deeggarsa fayyaa gahaa argataa akka hin jirre Waldaan Hakiimota Oromoo hime. ''Waggaa muraasan as kutaalee Oromiyaa keessumaa gara Lixa Oromiyaan waraanni hamaan gaggeeffamaa ture. Kun ammoo tajaajila fayyaa irratti dhiibbaa fiduun bakkeewan adda addaatti akka duraaniitti tajaajilli fayyaa uummataaf kennamaa hin jiru,’’ jedhan Hogganaan Waldaa Hakiimota Oromoo Dr Gammachiis Biiftuu. Buufataaleen fayyaa aanolee Wallagga Lixaa fi Horroo Guduruumuraasa tajaajila fayyaa kennaa akka hin jirre jiraattotni BBC’n dubbise himaniiru. ‘’Waraana keessatti namni kamiyyuu tajaajila fayyaa argachuuf mirga qaba’’ kan jedhan Dr Gammachiis Wallaggaa fi Shawaa Lixaa xiyyeeffannoo barbaadu hin arganne jedhan. ‘’Dhiyeessiin qorichaa gahaan hin jiru. Dhaabbileen fayyaa hojii isaanii dhaabanii jiru. Qorichootni tajaajila fayyaa hatatamaaf oolan gahaan hin jiran. Kana gidduutti fayyaan uummataa gaaga’ama hamaaf saaxilamaa jira,’’ jedhan Dr Gammachiis. Dhaabbileen idil-adunyaa deeggarsa namoomaa kennan akkasumas dhaabbileen biyya keessaa fi mootummaan xiyyeeffannoo itti kennuun deeggarsa akka argatan gochuu qabu jedhan. Dabalataan bakka buqqaatonni walitti qabamanii jiranitti waan jala boqatan dahoo adda addaa fi uffanni qorraa dhiyaachuufii akka qabu himan. Dabalataan dhukkubni daddarbaan yoo ka’e salphaatti namoota baay’ee miidhuu danda’a kan jedhan Dr Gammachiis, birmannaan yoo taasifame xiqqaachuu danda’a jedhan. ‘’Haadholii ulfaa, haadholii harma hoosisan, jaarrolee fi ijoolleen namoota buqqa’an keessa jiru. Isaan kunneen yaala waan barbaadaniif akkuma kan Tigiraay sana xiyyeeffannoo barbaada jedhan. Godinaalee Oromiyaa akka Wallagga Lixaa fi kaan keessatti dhiyeenya weerarri Busaa fi Gifiraa ka’uun namoota miidhaa akka jiru BBC’n jiraattotaa fi Biiroo Fayyaa Oromiyaa irraa odeeffate. Waldaan Hakiimota Oromoo erga hundaa’ee waggoota afur lakkoofsiseera. Yeroo weerara koroonaavaayirasii Biiroo Oromiyaa cina dhaabachuun hojii gorsaa fi tajaajila guddaa kennaa akka ture hogganaan waldichaa himaniiru. Waldaan Hakiimota Oromoo kun dandeettii fi gahumsa ogeessota fayyaa cimsuu, tajaajila fayyaa fooyya’aa uummatni akka argatu gochuu fi tola ooltummaanis hakiimonni isaa tajaajila fayyaa akka kennan gochaa ture. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii tibbana sababa walitti bu’insa Oromiyaa keessa jiruun lakkoofsi namoota deeggarsa eeggatanii dabalaa dhufeera jedhe. Wallagga Bahaa aanaa Kiramuu fi Horroo Guduruu keessaa namootni qe’ee isaanii irraa buqqan BBC’n dubbise deeggarsa gahaa argataa akka hin jirre himaniiru. Tibbana Wallagga Bahaa aanaa Kiiramuu fi aanolee Godina Horroo Guduruu akka Jaardagaa jaartee, Horroo Bulluqii fi kaan keessatti haleellaa namoota nagaa irratti finxaaleyyiin Amaaraa bananiin lubbuun namota baay'ee darbuu jiraattotni himaniiru. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Oromiyaa kutaalee walitti bu'insi mudate keessatti sarbamni mirgoota namoomaa qaamolee hidhataniin raawwachuu ibsee ture. Godinaalee kanneen keessa hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo, hidhattoota Faannoo socho'u. Mootummaan nageenya namoota nagaa eegsisuu dadhabe jedhamuun komatama.


Namoonni hedduun maaliif dhiphina keessa seenu?

Hojii baayyee mijatu argachuuf iyyannoo galfattan haa jedhamu. Waajjirichi af-gaaffiidhaaf isin affeeran. Achinis af-gaaffii jalqabaa darbuun kan lammaffaatiif waamamtan. Qoramaata isa marsaa jalqabaa darbuu keessaniitti ni gammaduu? Ykn af-gaaffii lammataa nan kufa jechuun yaaddoo keessa galtu? Nama yoon af-gaaffii lammataa hin dabarree ta’e, ‘‘nama cimaa miti’’ jechuun kan yaaddoftaniidhaa? Fakkeenya biraa kaasuudhaaf ammo, hiriyyaa keessaniin barreeffama gabaabaa ergtaniif haa jennu. Hiriyaan keessan garuu osoo deebii isiniif hin kenniin ture. ‘‘Gaddisiiseen ta’innaa? Na waliin wal dhabeetii laata?’’… jechuun sammuu keessa dhiphistu immoo ykn hiriyaan keessan ergaa keessaniif deebii kan hin kenniine yeroo waan hin arganneef ta’a jechuun yaaddu? Fakkeenya biraatiin namoonni waraannii niikilaaraa ni ka’a jedhanii jeeqamuu? Yoo weerarri akka Covid-19 ka’e hoo jettanii yaaddooftuu? Ykn gatii shaqaxaa kan ammaa caalaa dabaluu danda’aa lata? Jettanii yaaddoftuu? Gaaffilee armaan olitti ka’an hundaaf deebii keessassan eeyyeen kan jedhu yoo ta’e, barreeffama kana keessaa odeefannoo isin fayyadan hedduu argattuu dubbiifadhaa. Haala qor-qalbii kana fakkaatuuf saayinsiin catastrophising ykn waan hamaa yaaduu jedhaan. Kun haala wanti hamaan itti mudachu danda’u ol kaasanii (harbeessanii ilaaluu) jechuudha. Kunis amala yeroo hunda wanti ta’ee bu’aa badaa qabaachuu mala jechuun yaadda’udha. Kaanaadaa Albartaatti oggeessi saayikoloojiifi gorsaan Dr Paatiiriik Keelan akka jedhaniitti, haalli qora- qalbii akkasii kuni skan waan hamaa qofaa ol kaasee namatti mul’isuudha. Kunis fayyaa sammuu jeeqa. Kanaan walqabatees dhukkuubbii, miira hamaa fi dhiphina kan cimsu akka ta’e qorannoowwan ni mul’isu. Waqxii amma keessa jiruu kanattis dhiphina koronaavaayirasiin uumeen akkasumas rakkoolee siyaasa fi diinagdee idil-addunyaa yaaddoo hedduutti olaanaa uumeera. Keessattuu namoonni sammuu isaanii waan hundaa karaa faallaatiin yaadan qaban, yeroo kanatti dhiphina cimaa keessa galaniiru. Haala qor-qalbii kanainjifachuuf oggeessoonni kitaaboota adda addaa akka dubbisaniif gorsu. Mee gorsawwan ittaanan haa ilaallu. Hanga walllakkeessa jaaraa 20ffaa’tti oggeessoonni qor-qalbii dhukkuba sammuu kan ilaalan, mala Cognitive Behavioural Therapy jedhamuuniidha. Yaadni kunis ka’umsa kan taasifate yaaddoowwan namoonni ukkaamsanii qabataniifi fedhiiwwan hamacaman ture. Sodaawwaniif yaadniiwwan ukkaamsaman kunneenis baayyinaan kan uumaman ykn kan gabbifaman umuurii ijoolluummaatti akka ta’ee fi qabiyyeen isaanii irra caalaan kan quunnamtii saalaatiin wal qabatan akka ta’e Foroyid ni amana. Fedhiiwwaniifi sodaawwan qabiyyee saal quunnamtii qabanis rakina xin-sammuu akka uuman oggeessoonni ni dubbatu. Oggeessoonni akka Albarti Aliis fi Aroon Beek fa’i garuu xinxala Fooroyid fa’iin adda ta’e uumaniiru. Isaanis yaada miira daa’imummaa ukkaamfame barbaachuu irra rakkoo sammuu ammaa irratti xiyyeefatu wixineessan. Qorattoonni dhiheenya kanaa xiyyeeffanna isaanii kan irra kaawwatan miirawwan gara dhiphinaatti geessan irratti. Fakkeenyaan soda haa fudhannu. Namni xiyyaaraan deemuuf soda qabu tokko, wayita balaliinsa irra jiruutti yoo xiyyaarichi xiqqoodhuma socho’uutti dhiphina olaanaa keessa gala. Waa’ee du’aas irra deddebiin yaada. Faallaa kanaan ammo namni soda keessa hin jirre tokkoo, yoo hojjattoota balaliinsichaa irratti miira jeeqamuu hin agarreetti sochiin xiyyaarichaa hangas umamuuyyuu hubachu dhiisu danda’a. Namoonni miira yaaddoo hamaa itti baayyatu rakkoolee sammuu gara biraatiif akka saaxilaman qorannoowwan ni mul’su. Dr Paatriik akka jedhaniitti, namoonni akkasii kunneenis hojiisaanii irratti dogongora xiqqoo yoo hojjatan, ‘‘baqqaa ari’atamuufan’’ jechuun jeeqamu. Dhiphina harii’atamuufan jedhu qofaa irrattis hin dhaabbatan. ‘‘Ergan hari’atameen booda haalan itti maatiikoo bulfadhurratti nan rakkadha’’ yaaddoo jedhuutti ce’u danda’u. Yeroo tokko tokkoos dhiphinsaanii to’annoon ala bahuun hojiisaanii raawwachuuf haalli itti dadhaban jiraachu mala. Namoota miirri dhiphinaa isaa rakkisu osoo qaamni nafasaanii ta'e kan dhukkubsate ta'e, ''kaansariidhaan qabameera jechuun'' yaaddoo keessa galuu malu. Mallattoo qaama irratti mul'atu yeroo hunda dhukkubbii waliin wal qabachisuun rakkoo gara biraati. Namni bakka namoonni walitti qabamaniitti dubbachu sodaatu, sodaa isarraa ka'un onneensaa yoo rukutee nama hin dinqu. Namni kun nama dhiphatu yoo ta'e garuu onneensaa yoo dhahu sodaanneen jechuun alatti, ''rakkoo onneetu na mudatee'' jechuu danda'a. Sodaan sun ammoo rakkoo qor-qalbii garabiraa hordofsiisee dhufuu mala. Biyya Jarmaniitti qorataa xin-sammuu kan ta'an Baarnaabaas Ost akka jedhaniitti, namoonni mallattoolee xixiqoo qaamaa irratti mul'atu harbeessuun kanneen hiikan wantoota dhugaa qabatamaan oliitti cimsu. Yoo boowwon mataa isaan qabe, namoonni 'dhiphina kaansariin na qabe'' jedhu fakkaatu keessa galan sodaan isaanii madda dhukkubichaa qofaan hin dhaabbatu. Dhukkubicharra yoomuu akka hin fayyineetti yaadu. Namoonni waa'ee dhukkubbiisaanii akkuma yaadda'aniin ammoo sammuun saanii dhukkubicha dandamachu dhadhabuun itti cimaa adeema. Saayintistoonnis kanaan ''ibiddarratti boba'aa naquu'' jedhuun. Namoonni sababii garaa garaatiif kaan caalaa dhiphachu danda'u. Dhiphinni sanyii waliinis wal qabaachu danda'a. Gama biraatiin ammoo maatii ykn naannoo irraa dhaalama. Daa'imti maatii waanuma salphaa walxaxaa taasisee ilaalu keessatti guddate tokkos rakkoolee harbeessee yoo ilaalee nama hin dinqu. Fakkeenyaaf namoonni erga oduu waa'ee kufaatii dinagdee ykn waraanaa dhagahaniin booda, waa'ee carraa of yaaduu eegalan xiqqaa miti. Qorannoon UK keessatti hojjatame tokko, namoota 30 filachuun akka wantoota isaan yaaddeessan sadii akka barreessan gaafataman. Akkasumas wallakkaansaanii oduu gaarii, kaan isaanii ammoo oduu gaarii hin taanee akka dowwatan taasifaman. Achinis namoonni kunneen waa'ee rakkoosaanii akka dubbataniif gaafataman. Namoonni oduu badaa ilaalan, rakkoosaanii baayyee harbeessanii yoo himan, kanneen oduu gaarii ilaalan ammoo ilaalchisa faallaa kennan. Qorannoo kana irraa kan hubannus, baayyifnee oduu badaa kan dhaggeeffannuu yoo ta'e, rakkoon qabnu cimee akka nutti dhagahamu taasisa. Dhiphina irraa bilisa ta'uun akka danda'amu oggeessoonni xin-sammuu ni mirkanneessu. Jalqabarratti sammunsaanii sodaawwan umeen yoo harkifamu beekuudha. ''Af-gaaffii hojii nan kufa'' ykn ''xiyyaarri kufu mala'' yknis ''dhibee akkasiin qabameera ta'a'' yaadni jedhu yoo itti dhufu dhaabbatanii yaaduu barbaachisa. Yaadawwan baraa irra waan gaariin mudachu akka danda'u ofiitti himuun barbaachisaadha. Sammuun tilmaamaan osoo hin taane sababaan akka yaadu shaakkalchiisuun dirqama ta'a. Dhimma tokko dandeettii keenya guutuu irra goonee hanga hojjanneetti maaliif kufaatii yaadna? Maaliif sammuun keenya waan qabatamaa hin taaneen akka dhiphatuuf karaa bannaaf? Kana malees kufaatii akka dhuma jireenyaatti ilaaluudha. Yoo waan tokko hin milkoofne ta'e akka waa irra baratamutti fudhachuun gara boqonnaa jireenyaa ittaanuutti darbu barbaachisa. Wayita wanti tokko nu mudatuutti dafanii murteedhaaf fiiguun barbaachisaa miti. Sammuun keenya waan gaarii akka yaadu taasisuun ni gargaara. Rakkoo caalaa furmaataa akka maddisiisuu gargaara. Haaloota madaaluun jireenya fooyya'aa jiraachuf ni gargaara. Sammuun sadaa akkasumaan umamuu keessaa bahee akka tartiibaan yaadu shaakkalchiisuun akka barbaachisu oggeessoonni ni gorsu. Gara yaada gaarii yaaduutti deebii'uun salphaa miti. Ta'us, irra dedebiin yoo shaakalame ni danda'am. Fakkeenyaaf, kana dura bu'aansaa waan hammaa ta'a jettanii yaaddanii haalli dhumnisaa bareede tokko yaadaa. Taateewwan akkasii irra dedebiin galmeessaa. Sammuun waan hamaa yaadu keessaa akka bahuuf leenjiisaa. Waan tokko raawwachun dura rakkoon mudachu mala jechuun yaaduu irraa of qusadhaa. Haala akkasitiin dhiphina sammuufi yaaddoo hin barbaachifne irraa bilisa ta'u dandeessu.


Nyaata qopheessuuf zayitii kamtu fayyaaleessa?

Zayitiin alawaada keessatti wanta buʼuuraadha. Garuu gosa zayitii garaagaraafi fayyaa ilaalchisee odeeffannoo wal faallessu baay’eetu jira. Suuqii wantoonni nyaataaf taʼan itti gurguraman keessatti gosa zayitii addaaddaati baattoowwaanirra/girgijjiirra jira- kokonaatii,  ejersa,  avokaadoo, nuugii faranjii ykn suufii, kanolaa fi kanneen biroo. Kanneen keessa kamtu fayyadamaaf gaarii akka ta’e yookaan kanneen guutummaatti  irra fagaachuu qabdan beektuu? Maqaan zayitii nyaata qopheessuuf fayyadamanii ocholooni, sanyii kuduraa,   biqiltuu yookaan midhaan inni irra madderra dhufa. Zayitiin kunneen cooma dhangala’oo dabalatee cooma qorruufi bulbultootaa coomaa sadarkaa olaanaa qaba. Waggoota dhihoodhaa asitti, zayitiin kookonaatii,  kan dhibbeentaa 90 qorru akka nyaata addatti ilaalama. Garuu Yuniversitii Haarvaarditti hayyuun Paatoloojii tokko kookonaatiin ‘Summiidha’ jedha. Nyaata fi nyaata madaalawaa sooratamu qopheessuurratti dhimmi coomaa ilaalcha keessa galuu qaba. Akka qajeelfama UKtti dubartoonni dhadhaa qorruu giraama 20, dhiiroonni ammoo giraama 30 guyyaatti yoo sooratan- qaamni isaanii kolestiroolii olkaasuun dhibee onnee fidu danda’a. Molokiyuulonni coomaa hundi bulbultootaa coomaa irra hojetama, kunneen akka dhadhaa qorruu gareedhaan walitti qabaman. Bulbultootaa coomaa sadiitu jiru: gabaabaa, giddugaleessaafi gurguddaa. Bulbultoonni gabaabaa ta’an kanneen atoomota kaarboonii 6(2) hin geenye qaban. Zayitii Kookonaatii Bulbutoonni giddugaleessaa kallattiidhaan hidda dhiigaa seenuun akka humnatti  fayyada. Inni gurguddaan garuu gara tiruutti darba, kunis, kolestiroolii dhiigaa kan olkaasuudha. “Zayitiin Kookonaatii waggoota sadii ykn afur dura dandeetti cimaa qaba jedhamee beekamtii guddoo argate,” jetti Alees Lichiteenstiin  Yunivarsitii Maasaachuuseetisitti piroofeesara saayinsii nyaata madaalawaa kan taate. “Garuu qorannowwan zayita biroon wal bira qabuun yoo ilaalte, bu’ansaa coomaa guddaa akka qabu argisiisa. Yaaliiwwan kilinikaa geggeeffamanis, yaada namoonni duraan dhiheessan kana hin deeggarre.” Kookonaatiin zayita ho’a keessatti baqudha. Sababa miyaa addaa qabuuf nyaata miyeessa. Dhadhaan kun qorrus coomnisaa xiqqaa waan ta’eef, akka zayita dhangala'oo ta’anii akka ejersaafi suufii caalaa oksijiinii qabaachuu danda’a. Akkas jechuun yoo oksijiiniin makame bu’ansaa hin hir’atu. Haata’u malee, yoo yeroo dheeraa abidda irra ture gubachuu danda’a. Akkanaan wantoota qaama namaarra miidhaa geessisuu baasa.  Zayita Ejersaa Nyaata naannoo Mediteraaniyaan keessatti barbaachisaa ta’e zayitiin ejersaa kuduraa ejersaa irra omishama. Dhibee oonneefi dhukkuba sukkaaraa gosa lammaffaa irra nama ittisuu dabalatee faayidaa fayyaa hedduu qaba. Zayitiin ejersaa jijjirama nyaata bilcheessuu irratti taasifamu dandamachuu dandaʼa. Akkasumas, oksijiiniin makamnaan bu’ansaa akka zayita biroo  hir’achuu hin danda’u. Yoo zayita ejersaa kan hin hojjachiiffamin filatte ammoo, faayida hedduu kanneen akka albuudaafi vitaamina E argachuu dandeetta. Zayita Suufii Zayitiin suufii coomaa qorre xiqqaa qaba. Suufiin asiidii guddaa kan qabu nyaata qopheessuuf gaarii ta’uutu himama. Garuu, wanti zayita sanyii kanaa hubu, keemikalaa miidhaa geessisuu kan aldehydes jedhamu baasa. Sababa kanaaf, zayitii kana fayyadamuun yoo nyaata abidda xiqqaa bilcheessan qofa. Zayita ocholonii Ocholoniin asiidii 'oleic' jedhamuun kan badhaadhedha, akkasumas madda vitaamina  E gaarii qaba. Dhadhaan ocholonii nyaata qopheessuu gaarii ta'us, oksijiiniin itti makamnaan bu’asaa hir’isuu danda’a. Zayitii  Avokaadoo Zayitiin kun kuduraa avokaadoo irra kan hojetamu yoomuu ta’u, yeroo baay’ee dhadhaa ejersaan wal bira qabu. Keessumammoo asiidii oleic jedhamuun kan badhaadhedha, kunis tasgabbii dhadhaa tempireechara olaanaa keessatti kan olkaasudha. Fayyaa onnee dabalatee fayidaa inni qabu qorannoo baay’eeti argisiisu. Bakkii zayitiin avokaadoo kan ejersa chaalu nyaata qopheessuu irratti osoo hin gubatin yeroo dheeraa fudhata. Yaada Xumuraa Zayitii siif mijataa ta’e fayyadami yookaan kanneen aminoo asiidii gaarii qaban filadhu. Zayitii bakka qabbanaa’aa gogaa ta’efi bakka aduun itti hin baane ka’uun gaariidha. Akkasumas burcuqqoo laastikii utuu hin ta’in qaruura fayyaami. Dhadhaa xinneessi fayyadami.


'Dubartoonni hirriba gahaa qaban amala saalqunnamtii gaarii qabaachuu danda'u' - Qorannoo

Hirriba gaʼaa dhabuun hariiroo jaalalaa miidhuun alattis jireenya wal-qunnamtii saalaa keessanis ni miidha jedhan saayintistii amala namaa qoratan Dr. Weendii Tirakseel. Hirribni fayyaa saal-qunnamtii fi fayyaa hiriyyoota gaaʼelaan wajjiin walitti dhufeenya qabaachuu qorannoon hedduun argisiisuu ibsu. Ogeessi kun waggoota 15’f dhimma hirriba qorachaa turan. Keessumaa walitti dhufeenya barsiifata hirribaa fi amala hiriyoota gaaʼelaa gidduu jiru haalaan qorataniiru. Hirribni amala nama tokko qofaa osoo hin ta’in, amala hiriyoota gaaʼela keessa jiranii ta’u himu. “Waggoota 15 darban keessatti hirriba qorachaan ture. Hirribni amala fayyaan wal-qabatuudha. Haata’u malee, amala hiriyoota gaaʼelaati. Qoratoonni hirriba hedduun akka amala baratanitti ilaalan. “Rafuu baannaan, hiriyaa gaa’elaa gaarii ta’u hin dandeettu. Jijjirama miiraa walirraa hin cinne isin mudachuun, dhiphina keessa galtu. Achirraan wal falmuutti kaatu. Kunis yaadaan waliigaluu irratti dandeettii keessan miidha.” jedhan Dr. Weendiin. ''Hirriba dhabuun gara laafina namootaa kan hirʼisu. Miira hiriyaa gaa’elaa hubachuu nama dhorka. Kanaaf, hirribi fayyaa, nageenyaa fi dhama’uu keetiif qofaaf barbaachisaa utuu hin ta’in, kan hiriyaa gaa’elaa keetis. “Walitti dhufeenya gaarii gidduu keessanitti qabaachuuf hirribni baay’ee barbachiisadha,” jedhan. Hirriba ga’aa argachuun maaliif saal-qunnamtii raawwachuu irratti miira gaarii keessa nama galcha? Hirribni ga’aan gaa’ela gammachiisaa uumuun gumaataa jedhan. Sababnisaa baay’eedha. ''Dhaloota yeroo ammaa keessatti, hirribni gaariin badaa jira. Namoonni hundi waa'ee hirriba gaarii rafuu irra dubbatu. Yeroo irriba gaarii itti rafan barbaadu. Akkasumas hiriyootaa fi maatiisanii hirriba gaarii qaban arganii hawwu,' jedhan. “Hirribaa fi saal-qunnamtii raawwachuun kallattiidhaan walitti dhufeenya qabu. Akkasumas hirribaa fi hoormooniin saal-qunnamtii walitti dhufeenya qabu'' jedhu qorataan kun. ''Fakkeenyaaf, akka qorannoon argisiisutti, dhiironni guyyoota muraasa walitti aansudhaan saʼaatii shanin gadi rafnaan hormooniin saal-qunnamtii isaanii dhibbeentaa 10n gadi bu’a. ''Gadi bu’uun hormoonii kun ammoo mallattoo dulloomuu kan dabaluudha,'' jedhan. Dubartoonni guyyaatti sa’aatii tokko dabalataan rafnaan fedhiin saal-qunnamtii raawwachuu isaanii dhibbeentaa 14'n dabala. Qorannoon akka argisiisutti, dubartootaaf hirribaa fi mucaa godhachuun walitti dhufeenya qabu. “Hirriba ga’aa argachuu fi akka gaarii rafuun jireenya hiriyoota gaa’elaa dhaabbatan keessatti saal-qunnamtii dabalu danda’a akka qorannowwan argisiisanitti,” jedhan Dr Weendiin. Qorannoon haaraan kun akka argisiisutti, namoonni baay’een qofaa rafuu irraa, yoo nama biraa wajjiin rafan hirriba gaarii argatu. Yoo hirribin rafamu sirrii fi gahaa ta'e jiraatee fayyaan sammuu, qaamaa fi saal-qunnamtiin gaarii ta’a. Gaa’elaa keessatti amalli nama tokko tokkoo hirriba nama kaanii jeequ danda’a. Siree irra rafuu, qofaatti siree ofii qabachuun fi kurruufuun hirriba nama kaanii jeequu danda’a. Akkasumas, daa’imman rakkoo fayyaa qabannaan, hirribni abbaa warraa fi haadha warraa jeeqamuu danda’a. Hiriyoota gaa’ela keessatti waliin dullooman gidduutti yeroon hirriba sababoota garagaraatiin jijjiramu danda’a. Fakkeenyaaf, rakkoo fayyaa, rakkoo hirribaa, ho’i manaa fi sireen amala hirribaa irratti dhiibbaa guddaa qabata jedhan oggeessi damee kanarratti qorannoo gaggeessan kun. Rakkowwan kana hubachuu fi sirreessuun hirriba ga’aa fiduu danda’a. Kanaan kan kaʼes, fayyaan sammuu, qaamaa fi saal-qunnamtii fooyya’iinsa argata jechun gorsa dabarsan.


Faayidaawwan shan burtukaana nyaachuun fayyaa keenyaaf qabu

Burtukaanni vaayitaaminii fi albuudoota baay’ee qaba. Garuu, qufaa nama irra ittisuu danda’aa? Gumaachi kuduraan kun fayyaa keenyaaf qabu akka asi gadiitti bal'inaan ibsina. Madda eegumsa cimaa Birtukaanni vaayitaamin C badhaatuu waan taateef madda eegumsa seeloota cimaadha. Vaayitaamii kun ijaarsa fi seeloonni akka hin miidhamne gargaara. Akkasumas burtukaanii keemikaaloota uumamaa kan biqiltoota irra oomishamu ‘carotenoids’ jedhamu kan qaamnii nama gara vaayitaamin A tti geeddaru baayyinnaan qabu. \nBirtukaanii kampaawondoota  kunuunsa fayyaa gargaaru kan 'flavanones' jedhamu qaba. Qorannoon akka argiisutti keemikaalonni biqiltootan oomishamu kunniin qaamaa gargaaru fi dhukkuboota akka onnee fi kaansaarii irra ittisa. Akkasumas dandeettii bu’a-qabeessummaa farra vaayiresii fi wantoota farra dhaqna caccabsaa fi farra baakteeriyaa qaba. Burtukaanni madaan dafee akka fayyuuf ni gargaara. Dabalataan,  gogaan birtukaanii foon caala albuudotan waan badhaadheef, nyaata qopheessu irratti gogaasaa fayyadamuun nyaata kee humna guddaa kennaaf. Fayyaa onnee gargaara Burtukaanii dhibee onnee garaagaraa ittisuuf ga’ee qaba. Akka qorannowwan argisiisanitti burtukaanii keemikaala biqiltuu hesperidin jedhamu kan dhiibbaa dhiigaa gadi buusuu fi kolestiroolii  xiqqeessu irratti ga’ee guddaa qaba. Kanaaf, burtukaanii  nyaachuun dhukkuboota onneerra nama ittisuuf barbaachisaadha. Qorannoon kilinikaa akka gabaasetti, burcuqqoo cuunfaa burtukaanii guyyaa guyyaan torbe afur dhuguun dhiiga qal'isuun dhiibbaa dhiigaa gad buusa. Kuduraa kana nyaachuun fayyaa hidda dhiigaa foyyessa. Cirrachi kalee akka hin uumamne ittisa Burtukaanni gosa muduraa Asiidii sitiraasi (Citrus acid) jedhamun kan badhaadhe yoo ta'u cirrachi kalee akka hin uumamne gargaara. Hir’ina dhiigaa ittisa Burtukaanni maddaa ayiranii beekamaa ta’u baatus,  vaayitaamiin C’n fi asiidii sitiraasi badhaatudha. Nyaata wajjiin sooratamnaan, daakamuu sooranni akka sirriitti daakamu gargaara. Akkasumas dhiiga diimaa qaama keenya keessaa akka dabalu ni taasisa. Hojii sammuu ni foyyeessa Burtukaanii dandeettii yaadachuukee fooyyessuu, sammuu fayya qabeessa ta’u fi dhukkuboota sammuu irra nama ittisuu akka gargaaru qorannowwan ni argisiisu. Kuduraan kunin dhiphina fi yaaddoo hamaaf akka hin saaxilamne ni gargaara, yoo jiraates ni fooyyessa. Haata’u malee, ammaatti dhiibbaa burtukaanii fayyaa sammuu irratti qabu murteessuun rakkisuu dandaʼa. Burtukaanni nama hundaaf ni ta’aa? Baayʼeen keenya akka nyaata madaalamaa burtukaanni fayyadamu dandeenna, darbee darbee immoo namoonni alarjii burtukaanatiin rakkatan akka jiran ni  himama. Akkasumas, namoonni dhukkuba garaachaa qaban, cuunfaa burtukaanii fi kuduraa isaa nyaannan mallattoon itti hammachuu danda’a. Dhumarratti, qoricha dhiibbaa dhiigaa fayyadamaa jirtu taanan, burtukaana nyaachuu akka hin qabne agarsiisu qorannoowwan.


Shoorbaan nyaata guyyuu sooratan keessatti baayʼee beekamaadha. Yeroo baayʼee ganama akka  cireetti sooratan. Keessumaammoo, faayidaa shoorbaan fooniifi lafee loonii, re’ee, lukkuu yookaan hoolaa  irra qopheesssan fayyaa keenyaaf qabu beektuu? Shoorbaan lafee/manyee maalii? Shoorbaan lafee, cuunfaa pirootinii badhaadhedha. Kun fooniifi lafee bishaanin danfisuun qophaa'a. Shoorbaa miʼaawaafi foolii gaarii qabu, akkasumas fayyaadhaaf gaarii ta’e argachuuf yeroo dheeraa danfisuun barbaachiidha. Kun ammoo akka albuudonni lafee keessa ba’uufidha. Shoorbaa lafee qopheessuun salphaadha, garuu lafee itti fayyadaman yeroo qopheessuun fudhatuufi wantoota itti dabalan ilaalchisee albuudonni argaman addadda ta’uu danda’a. Bu’a gaarii argachuuf, lafee harkaafi miillaa kanneen akka gulubiifi kottee/manyee filachuu qabdu. bidda xiqqaa irra tursisuu fi qabiyyeewwan asiidii qaban kan akka loomii itti dabaluun albuuda lafee keessatti argamu guddisuu danda’ama. Kuduraawwan, baalaafi midhaan yeroo dhumaa mi’aaf itti dabalamu danda’an. Faayidaawwan shan shoorbaa dhuguun  fayyaa keenyaaf qabu Dulluma ittisuu danda’a Shoorbaan lafee, pirootinii gogaa, kaartileejiifi lafee keessatti argamu kan koolajeen (collagen) jedhamu qaba. Yoo danfisan, koolajeeniin ribuuwwan wal qabsiistuu taʼan keessa jiru diigame pirootinii gelatin jedhamuu fi aminoo asiidii garaagaraa kanneen akka glycine fi glutamine ta’a. Shoorbaa lafee, miilileetira 300 dhuguun sadarkaa pilaazmaa collagen uumuuf barbachiisaa ta’e aminoo asiidii akka  glycine and proline dabaluu argisiseera. Yaaliiwwan wallaansaa irratti, Koolajeenin akka qoricha nyaata bakka buʼuu fayyadame, gogaan akka hin goggogne fooyyesseefi shuntuuruusaa gogaa namarraa balleesse. Akkasumas, koolajeenin albuuda lafee dubartoota umrii laguun itti dhaabaturra jiran kan dabaluudha. Dabalataan qaamasaanii shaakalaan leenjifnaan ulfaatina qaamaa kan cooma hin qabne fooyyessuufi cooma qaama safisaan hir’isuu danda’a. Bu’an akkanaa qaama dhiirotaa irrattis foyya’insa argisiisa. Sirna bullaaʼiinsa nyaataafi fayyaa marʼumaaniif gaariidha Gelatine pirootinii baay’ee shoorbaa kana keessatti argamudha. Yoo qaamota sirna bullaaʼiinsa nyaataatiif fayyadanii ga’e, gelatine bishaanin walitti makamuun akka nyaanni salphatti mar’ummaan keessa darbu godha. Qorannoon binensotta irratti geggeeffame akka argisiisutti, gelatine fi aminoo asiidii shoorbaa kana keessatti argamu.  Wal’aansa dhibee mar’umaanii ta’udhaaf dandeettii qaba. Ta’us, ilmaan namootaaf akks hojjetuuf qorannoon dabalataan  geggeeffamuu qaba. Sirna madiinuma gargaaru danda’a Mar’ummaan qallaan bakka jalqabaa albuudni itti fudhatamu qofa utuu hin ta’iin, sirna madiinuma keessatti sarara ittisa jalqabaati. Yoo caasaan mar’ummaanii miidhame yookaan dhangala'e, rakkina madiinummaa uumuu danda’a. Aminoo asiidiin shoorbaa kana keessatti argamu eegumsa ta’uu kan danda’u. Qorannoon tibbana xumurame aminoo asiidiin namoota baay’ee dhukkubsataniif hidda dhiigaan kennameef caasaa mar’ummaanii kan gargaareedha. Akkasumas, qorannoon antuuta irratti geggeeffame,  glycine dabaluun madiinumma mar’ummaanii olkaasuu argisiisa. Fayyaa buusaa gargaara Akka qorannoon argisiisutti, koolajeenin kaartileejii lukkuurraa argamu, namoota dhukkuba ostiyoo’artiraayitis qabaniif, rakkoon dhukkubbi,qaamni sochoo’uu diduufi sirna buusaa  fooyyessuu danda’a. Gelatine madaa ittisuufi seelota cimsuuf faayidaa qaba. Qorannoon 2017 geggeeffame akka argisiisutti, gelatine yoo vitaamin C itti dabalan koolajeen fooyyessuun riibuu maashaa suphuu danda’e. Hirribni kee akka fooyyaʼu taasisa Glycine aminoo asiidii kan shoorbaa lafee keessatti argamu barsiifata hirribaa fayyaa  qabu dabalate faayida baay’ee qaama keessaa qaba. Qorannaan saayinsii akka argisiisutti, glycine nyaataa namoota rakkoo hirriba dhabuu qabaniif hirribni akka fooyya’u taasisa. Glycine sa’aatii qaama keenna keessa jiru to’achudhaan  ho’a qaamaa gad buusee akka rafnu nu taasisa. Haataʼu malee, hanga ammaa, shoorbaa lafee ilaalchise ragaan fayyadaman adda argisiisuu hin jiru, bu’a hedduun kunneen qorannoo bineensoota irraa argame. Shoorbaan lafee nama hundaaf ni ta’aa? Akka nyaata madaalawaa nyaatamu qabatus, sababa lafeen sibiiloota ulfaataa qabuf shoorbaan kun albuudota miidhaa geessisuu danda’u qaba. Kanaaf, of eeggannoodhaan daa’immaniif kennu qaban.


Iirfooniin gurra namichaa keessa waggoota shaniif dhokatee ture argame

Namtichi gurrikoo duudaa jira jedhee yaadda'aa ture, qaamni iirfoonii waggoota shaniif gurrasaa keessa ruuqamee turetu isa rakkisaa akka ture bare. Gaheessi maqaan isaa Waalaas Lii jedhamu kibba Inglaand magaalaa Weymouth jiraatu, rakkoo gurri isaa dhagahuu dadhabuu isaaf sababni hojii hojjetu jedhee yaada ture. Aabba Waalaas indastrii akkaan sagalee olka'aa qabu, damee balaliinsa xiyyaaraa keessa hojjeta ture, akkasumas miidhama tapha raagbii irraan kan kahes akka tahe yaada ture. Meeshaa endoscope rakkoo jiru manumatti itti mul'isuu danda'u erga bitatee booda, waan xiqqoo adii taate wahii fagoo jirtu arge. Kana boodas doktora bira deemuuf murteesse. Danqaan achi keessa rakkatee ture wayita bahutti, aara akka galfate dubbate. Namni damee loltummaa Royal Navy keessa tajaajilaa ture kun, meeshaan kun gurrasaa keessa kan ruuqamte yeroo balallii xiyyaaraa tokkotti tahuu akka hinoolle dubbata. ''Ganna shaniin dura maatiikoo Awustiraaliyaa jiraatan gaafachuuf wayitan adeemu, earplug waa itti daddabaluun jijjiiran tokko biteen ture. Kunis sagalee xiyyaara keessa jiru to'achuuf kan gargaarudha,'' jedha. ''Isaan keessaa isheen tokko achi galtee rakkachuun, achi keessa haga ammaa hafte.'' Dandeettiin dhagahuusaa hir'achaa dhufuu isaatiin, haadha warraa isaa wajjin gurri isa duuda jedhanii yaaddoo keessa seenan. Aabba Lee waggoota keessa marroo hedduuf gurrasaa banuuf yookaan qulqulleessuuf yaaluus otoo hin milkaa'in hafe - fala dhabees abdii kutatee akka tures dubbate. Hakiimni gurra, funyaaniifi kokkee (ENT) meeshaa ruuqamee ture milkaa'inaan baase, ajaa'ibsifachuusaaa hime. ''Jalqaba doktorichi xuuxee baasuuf yaale... Haatahu malee sababa yeroo dheeraaf achi keessa turuun, guurii gurraa wajjin walitti maxxanee waan tureef, sochoosuu hin dandeenye. Kanaafis meeshaa akka piinsaa bicuu taate fayyadamuun ujummoo wahii keessa galchan... Wayita harkisufaa natti dhagahama ture, achis battalumatti sagalee pop jedhu dhageessise. Waan kutaa sana keessa duddubbatan hunda dhagahuu calqabe. Golgaan sammuu koo keessa bara sana hunda ture ni godaaane - akka dansaa dhagahuu calqabe,'' jedha gaheessi kun. ''Aara galfii guddaa ture... akka haaraatti yeroo jalqabaaf dhagahuuti.'' Hakiimni baqaqsanii yaaluu ENT Neil De Zoysa akka BBCtti himanitti, waan gurra keenya keessa jiru manumatti ilaaluun hagas mara rakkoo hin qabaatu. Haatahu malee, waan gurra keessa rakkate tokko qarqaarsa ogeessa fayyaan alatti baasuun garuu sirrii miti jedhan. Maaliif jennaan, infekshinii godhachuu waan dandayuuf, akkasumas rakkoo walxaxaas fiduu waan maluuf.


Namoonni kumaatamaan lakkaa'aman Awustiraaliyaa galaana qarqaratti qullaa suura ka'an

Awustiraaliyaatti namoonni 2,500 ta'an hubannoo kaansarii gogaa uumuf Sidiniitti kan argamu qarqara bishaan 'Bondi Beach' jedhamuutti toora galanii  qullaa isaanii suura ka'anii mul'atu. Namoonni kun fedhii isaanitiin qullaa suura ka'uu irratti akka hirmaatantu himame. Yaada kana kan maddisiise ogeessa kaameeraa lammii Ameerikaa kan ta'e Ispeensar Tuunik yoo ta'u kaayyon isaas lammiilen Awustiraaliyaa yeroo yeroon qorannoo gogaa akka taasisan hubannoo uumufi jedhame. Biyyattii keessatti bakkeetti qullaa dhabbachuun akka eeyyamamuuf seerri yeroo jalqabaatif jijjiirame. Dhaabbanni World Cancer Research Fund akkaa jedhetti Awustiraaliyaan addunyaa irratti biyya kaansarii gogaa heddumminaan itti mul'atuudha.  Torban hubannoo kaansarii gogaa qaamaa uumuu jedhamuun labsame keessatti namoonni heddu ganama obboroon bahanii qarqara bishaanitti walgahanii toora galuun suura ka'an. "Waa'ee qorannoo gogaa taasisuu hubannoo uumuf caarraa argadhee asitti argamuu kootti, aartii hojjachuu fi fayyummaa qaamaa kabajuu kootti baay'ee gammadeera," jedha artisitii beekamaan Tuunik. Namoonni qarqara bishaanitti hubannoo kaansarii gogaa uumuf walitti qabaman kun aartii hojjachaa toora galanii suura osoo ka'anii mul'atu. Jaarsi ganna 77 Biruus Fiishar jedhamu kan sagantaa qullaa dhaabachuu kanarratti hirmaate ammoo, "Umurii koo guutuu aduu keessattan dabarse, [kanarraa ka'uun] kaansarii gogaa (malignant melanomas) hedduttu dugda koo keessaa bahe," jechuun AFP tti hime. Itti dabaluunis, "Qullaa dhaabatanii hubannoo uumun kaayyon isaa waan natti toleefan qarqqara bishaanitti huccuu koo ofirraa mulqe" jedhe. Ogeessi kaameeraa Tunak jedhamu namoota heddu iddoo tokkotti qullaa isaanii akka dhalatanitti suura kaasudhaan beekama.


Keeniyaatti hanqinni kondomii mudate jedhan rogeeyyiin

Keeniyatti hanqinni kondomii mudachuu hordofee gareewwan hawaasa sivilii komii guddaa kaasaa jiru. Hanqinni kondomii amma mudate guutummaa biyyattitti jedhame. Omishaalen kondomii yeroo heddu alaa kan galanii fi bilisaan kan raabsamaniidha. Sababa kaffaltiin gibira olaanaa ta'eef dhiyeessitoonni Keeniyaaf kondomii bilisaan dhiyeessaa hin jiran. Rogeeyyiin garuu gibirri akka ka'uufi namoonni bilisaan kondomii akka argataniif mootummaa Keeniyaa gaafataa jiru. Gama biraan tatamsa'inni HIV Eedsii akka hin babal'annef mootummaan gibira dhiyeessitoota kondomii alaa galchan irraa akka kaasuf gaafataa jirra jedhan rogeeyyiin kun. Keeniyaa keesssatti tatamsa'inni HIV bifa haradhaan babal'ata akka jirutu gabaafame. Kana ittisuuf ammoo biyyattiin kondomii akkaan barbaaddi. Waggaatti kondomii miliyeena 455'tu Keeniyaa barbaachisa. Garuu mootummaan waggaati kan omishuu danda'e kondomii miliyeena 150 qofa. HIV Eedsii dabalatee dhibeewwan saal-qunnamtiin daddarban ittisuuf kondomiin faayidaa olaanaa qaba. Haa ta'u garuu, waggoota lamaa as kondomiiwwan hospitaalota fi bakkeewwan birootti mootummaan bilisaan raabsu argachuun ulfaataadha jedhame. Hanqina kondomii biyyattii mudateef ammoo gareewwan hawaasa sivilii mootumman gibira olaanaa dhiyeessitoota kafalchiisuu isaaf mudate jechuun mootummaa komatu. Gatiin kondomii sadii amma dolaara 1 ta'eera - kuni ammoo namoota hedduuf baasii olaanaadha. Keeniyatti waggatti namoota 34,000 bifa HIV dhaan qabama. Bara 2020 irraa kaasee lakkoofsi namoota HIV dhaan qabamanii baay'ee dabalaa jira. Heddumminaan ammoo namoota daldala saal-qunnamtii irratti bobba'antu kanaaf saaxilamoodha. Keeniyan kanaan dura tatamsa'ina HIV ittisuu irratti milkii argattee turte irraa booddetti deebiti sodaan jedhus jira.


Kufaatii ofiirraa akkamitti barachuun danda'ama?

Baay’een keenya irra deddeebin dogoggora ni hojjanna- garuu bifa biraatin yoo ilaalle kufaatii keenya irraa barachuu ni dandeenya. Waanti nama mufachiisu ykn gufachiisu nama mudachuun milkaa’ina boriiitif karaadha; waanta nu mudatuun burjaaja’uu caalaa “gara fuulduraatti kufuu (fail forward)” wayya. Qorannoowwan xiinsammuu heddu akka agarsiisanitti kufaatii keenya irraa barachuu caalaa akka waan homtuu hin uumamneetti bira dabarra. Kuni saayinsii xiinsammuu keessatti “sour-grape effect” jedhama. Kana jechuun dongora keenya osoo hin barin bira dabarra yookin ammoo akka waan homtuu hin uumamneetti bira tarra. Kuni ammoo gara fuulduraatti dogongora irraa barannee akka of-hin fooyyessine nu taasisa. Namoonni waltajjii garaa garaa irratti dubbachuun beekaman walaloo nama Samu’eel Baket: “Irra deebi’ii kufi. Akka kaatutti kufi (Fail again. Fail better)“ jedhu irra deddeebin fayyadamu. Haa ta’u garuu baay’en keenya yeroo kufnu akkuma kaleessa kufnetti kan kufnu. [Irraa hin barannu jechuudha.] Qorannoowwan dhiyeenya bahan akka agarsiisanitti karaan gaarin ittiin rakkoolee kana hambisan jiru: Fakkeenyaf, nama rakkoo wal fakkaataa keessa jiruuf gorsa kennuudha. Namni biraa akka hin kufne gaafa gargaarru karaa biraan milkaa’ina keenyaf karaa saaqaa jirra jechuudha. Yaada kana dursee kan qorate Norweeyitti pirofeerasa xiinsammuu kan ta’e Hallgeir Sjåstad dha. Yeroo hundumaa namoonni dafanii maalif abjuu isaanii dhiisanii akka deebi’an gaafataa akka ture hima. “Qorannichi namoonni maalif dafanii abdii kutatan baruudhaf kan kaayyefate ture,” jedha Hallgeir Sjåstad. Ogeessi xiinsammuu kun, jalqaba irratti namoonni qorannoo irratti hirmaatan qormaata dandeettii hubannaa (intuition) madaala jedhame akka qoraman taasise. Appiliin digdamni hammam akka ulfaatu akka tilmaaman itti himame. Deebin isaanii deebii sirrii kennamu wajjin wal bira qabamee dhibbeentaa 10 keessa yoo ta’e, hubannaa cimaa akka qaban itti himame. Hirmaattonni kunneen gaaffilee yaalii muraasa erga gaaffatamanii booda deebin isaan argatan kan piizitiivis ta’ee negatiivis miti. Boodarra qormaata isa dhugaa osoo qoramanii hangam akka isaanitti cimuufi soo qabxii 100% argatanii hangam akka gammadan gaafataman. Qorataan xiinsammuu Sjåstad akka jedhutti, namoonni qormaata irratti akka kufan itti dhagahame, qabxii sirrii argachuun gammachuu isaanii dafee dabaluu wajjin wal hin qabatu jedhanii yaadu. Kuni garuu dhugaa hin taane, si’a lammaffaa akka qoraman gaafatamanii yeroo qabxii guddaa galmeessuu isaanii gaafa itti himamu, oduu gaarin isaan dhagahan akka gammadan isaan taasise. Deebin argatan akka gammannu nu hin taasisu jechuu isaanitiin ni dogoggoran jechuudha. Pirofeesar Sjåstad akka jedhutti kuni of-eeguu (self-protective) dha. “Baay’en keenya waa’ee ofii keenyaa nama cimaa fi dorgomaa akka ta’etti of ilaalla. Gaafa yaanni nama biraa nuuf kennamu faallaa kanaa ta’u, ilaalcha waa’ee ofii keenyaa qabnu irratti yaaddoo cimaa fida,” jedha. Pirofeesar Sjåstad qorannoowwan kana erga gaggessen booda, namoonni qorannicha irratti hirmaatan waa’ee dandeettii waa hubachuu ofii isaanii ilaalcha sobaa qabatanii wajjin hin jiraanne itti hime. Waan tokko si’a tokko dhabaniif jecha abdii kutanii biraa deebi’uun dhiibbaan inni jireenya keessatti qabu hangam akka ta’e barattoota ofii barsiisu irrattis qorannoo gaggeessee hubateera ogeessi xiinsammuu kun. Hojii tokko irratti qormaata af-gaaffitiif dhiyaattee gaafa sana siif milkaa’uu yoo dide, kana booda naaf hin milkaa’u jechuun hojii walfakkaataa dorgomuu dhiisuu akka hin qabne gorsa. Galma gahuuf qabanne keessatti yeroo hunda cichuu qabna. Mala ittiin kufaatii yookin dongora irraa baratan keessaa tokko waan nama mufachiisu tokko madda isaa dagachuu ykn xiqqeessanii ilaaludha. Malli biraa ammoo mataa ofii akka guchii cirracha keessa dhoksuudha; kana jechuun yaada ofii waan biraa irra gochuu jechuudha. Qorattoonni akka jedhanitti oduu hamaa dhufuuf yeroo heddu akka homtuu hin dhufnee taanee irraa gorra. Qorattoonni akka jedhanitti kufaatii keenya dura akka hin dhaabanneef miira nu danqu malli ittiin mo’anni jira. Adeemsi jalqabaa ‘irraa of fageessudha,’ kana jechuun of caala qaama sadaffaatti geessudha. Fakkeenyaf, “Ani maalifan kufe?” jechuu caalaa “Ebelu maalif kufe?” jechuu fa’a. Qorannoowwan ogeessa xiinsammuu Yuunivarsiitii Mishigan kan ta’e Itan Kiroosin gaggeeffaman heddu akka agarsiisanitti ‘irraa of fageessun’ taatee nama aarsu tokko miira keenya to’annee suuta akka ilaallu nu gargaara. Kana gaafa goonu dafnee kufaatin baay’ee nu hin yaaddessu jechuudha. Profesara xiinsammuu kan ta’e Sjåstad akka lafa kaa’etti, kufaatin jireenya namaa keessatti waanta hin oolledha. “Takkaa kuftee hin beektu taanan, ati galma kee bira gahuuf baay’ee suuta deemta,” jedha. Waanta nama mufachiisu keessummeessuu baruun, akkasumas irraa barachuun daandiin milkaa’inaa akka namaaf gabaabsu hima.


Manneen hidhaa Indiyaa sirreeffamtoota amala gaarii qabaniif daawwannaa saal-quunnamtiif eeyyama kennuu eegalan

Manneen hidhaa Indiyaa sirreeffamtoota amala gaarii agarsiisaniif daawwannaa saal-quunnamtiif yeroo jalqabaatiif eeyyama kennuu eegalan. Kaaba Indiyaatti manni hidhaa bulchiinsa Punjaabi hidhamtoonni daawwannaa saal-quunnamtiif eeyyama kennuun kan jalqabaa taheera. Namni ganna 60 ajjeechaan himatamee mana hidhaa keessatti argamus kanneen jalqabaan fayyadamtoota ta'an keessatti argamu. Gurjiit Siin mana hidhaa Gooyindwaal kan gale ji’oota muraasaan dura ture. Kana duras miira ''qofummaa fi mukaa’utu’’ natti dhagahama ture, '‘amma haadha warraa koo qofaatti argadhee yeroo dabarsuun haaragalfii naa kenneera,’’ jedheera. Manni hidhaa Punjaab hidhamtoonni naamuusa gaarii agarsiisan haadha warraa ykn abbaa warraa isaanii baatii lamatti sa’atii lamaaf akka argatan eeyyameeraaf. Ergasii bulchiinsa Punjaab keessatti hidhamtoonni 1,000 eeyyama kana argachuuf kan iyyatan yoo tahu kunneen keessaa walakkaa kan tahaniif eeyyamameeraafi. Bulchiinsota Indiyaa kanneen akka Rajaastaaniifi Mahaarastraa keessatti hidhamtoonnii hayaata gaarii agarsiisan mana hidhaa banaa keessatti maatii isaanii waliin akka turan akkasumas dhaddachi biyyattii baayyeen hidhamtoota kunneen sababa ''dhala godhachuu’’ ykn '‘gaa’ela eeguu’’ jedhuun mana hidhaatii akka bahanii deebi'an  eeyyamamaafi jedhu ogeessi seeraa Mana Murtii Olaaanaa Saniil Siin. Haatahu malee irra guddeessi hidhamtoota biyyattii keessa jiranii waggootaaf haadha warraa ykn abbaa warraa isaanii otoo hin argiin waggootaaf turu jedha. Sagantaa haaraa baatii darbe bahe kanaan, bulchiinsi Punjaab mana hidhaa keessatti wal-quunnamtii akkasii eeyyamuun kan jalqabaa taateetti. Manneen hidhaa bulchiinsichaa 25 keessaa sadii kessaatti eeyyamni kuni Fulbaanarraa qabee kennamaa jira. Gara mana hidha 17tti babal’isuufis karoorfameera, manneen hidhaa hafan garuu tajaajila kana kennuudhaaf baayyee dhiphoo dha, tokko ijoolleef qofa kan qophaa’e dha jedhan. Manneen hidhaa sagantaa kanarratti hirmaatan kutaa siree fi iddoo dhiqanna qabu qopheessuun haadha warraafi abbaa warraaf yeroo mateenyaa akka mijeessan gaafatamaniiru. Mootummaan namoonni gaa’ela qaban saal-quunnamtii gochuun ni eeyamaafi manneen hidhaa muraasa keessatti immoo kondomiinillee ni dhiyaata. Qondaallii mana hidhaa olaanaa, Haarpiriit Sidhuu, ''murtoon kuni dhiphina hidhamtootaa hir’isuufi gara hawaasaatti deebi’anii makamuu isaanii dursanii mirkaneessuufi kana malees saal-quunnamtiin fedhii bu’uuraa baayolojikaalaa isaanii guutuuf kenname,’’ jedhan. Biyyoonni kanneen akka Raashiyaa, Jarman, Firaans, Beeljiyeem, Ispeen, Fiiliippiins, Kaanadaa, Saa’udii Arabiyaafi Deenmaark akkasumas bulchiinsoti Ameerikaa daawwannaa saal-quunnamtii kana ni eeyyamu. Biraaziliifi Israa’el immoo jaalattoota saal-wal-fakkaataafillee ni eeyyamu. ''Haa tahu malee manni hidhaa Indiyaa namoota kaan daawwannaadhaaf dhufan hidhamtoota waliin akka walitti siqan ykn wal-tuqanillee hin eeyyaman,’’ jedhu ogeessi seeraa Amiit Saanii. Bara 2019tti Obbo Saaniin Dhaddacha Olaanaa Delihiitti iyyannaa fedhii uummataa galchuun ‘daawwannaan saal-quunnamtii’ mirga namoomaa hidhamtootaa gatii taheef akka eeyyamamu gaafachaa turan. ''Namoonni wal-jaalatan gaafa wal-argan wal-hammachhufi harka wal-qabuun waan uumamaati garuu yeroo baayyee eegdonnii gatii wajjin jiraniif kana gochuu hin danda’an ture,’’ jedhan. Akka Obbo Saaniin jedhanitti,’’nama yakka raawwate adabuun waan tokko garuu haati warraa ykn abbaan warraa immoo maaliif adabamu? Maaliif mirgi isaanii sarbama,’’ jedheera.


Maddi dhibee sammuu maali? Abaarsa, tolchamoo ykn kan biraa?

Hawaasa keessatti nama dhibee sammuu qabu sadarkaa of to'achuu dadhabuun karaa gubbaatti bahan 'maraatuu' jedhanii waamu namoonni. Kana qofaas osoo hintaanee, aadaadhaan waa'ee madda dhibee sammuus wayita himan ''tolchatu maraache, hojii seexanaati ykn abaarsa ykn dheekkamsa Rabbii fi kkf'' yoo jedhaman dhaga'ama. Ofii dhibeen sammuu tolcha harka namaa ykn falfalaan dhufaa? Hawaasa keessatti dhukkubsataan dhibee sammuu akkamitti ilaalamu? Dhimma kanarratti Kolleejjii Fayyaa Hospitaala Adaamaatti Ispeeshaalistii wal’aansa dhibee sammuu fi gargaaraa Pirofeesaraa, Daani’eel Tolasaa BBC’n dubbiseera, dhiyaadha. Madda dhibee sammurratti hawaasa keessatti waanti himamuufi kan saayinsiin jedhu garaa garummaa qaba. Dr. Daani’eel akka himanitti, namoonni harki caalaan tolchatu dhibee sammuu namatti fida jedhanii amanu. Hawaasa keessatti dhibeen sammuu akka abaarsa Rabbiitti, akka waan seexanaan dhufutti akka ilaalamu eeran. ''Rabbiitu itti dheekame, tolcha jedhanii namoonni yaadan jiru,’’ jedhu. ''Dhibeen sammuu akka dhibee seexanattii ilaaluun hubannoon namoonni kallattii saayiinsii irratti qaban xiqqaa ta’uu agarsiisa. Dhibeen sammuu hariiroo addaa seexana wajjiin hin qabu,’’ jedhan. ''Maddi dhibee sammuu rakkoo hawaasummaa, xin-sammuufi dhalootaa (bio-pscho- social) wajjiin walqabatu,'' jedhan ispeeshaalistiin wal’aansa dhibee sammuu Dr Daani'eel. Dhibeewwaan biroos osoo madda isaa hin bariin dur hawaasa keessatti akka dhibee seexanni fideetti ilaalamaa akka ture dubbatu ogeessii kun. Hawaasa keessatti bakki dhukkubsattoota dhibee sammuuf kennamu gargari, akkuma ''hawaasatti bal'aadha'' jedhan Dr Daani’el. ''Namoonni garaa laafanii warra rakkoo sammuu qaban gargaaruuf ka’an akkuma jiran, kanneen tuffatan, waan dhukkubsataniif eenyummaan isaanii namaa gadi akka ta’eetti kan ilaalan jiru,'' jedhan ogeessi kun. Kanaaf, dhukkubsattoota dhibee sammuu qaban karaa hedduudhaan loogiin irra gaha jedhan. Magaaloota gurguddoo Itoophiya keessatti namoonni dhibee sammuu qaban, dawoofi nyaata hin qabneefi daandii cinatti irraanfataman arguun kan barame. Namoota uffata gatanii daandii cinatti argaman baayyeen isaanii kanneen dhibee sammuu jajjaboon rakkatan ta'uu kaasu. Sadarkaa Itoophiyaatti qorannoon dhibee sammuu maaliirra akka jiru sirriitti agarsiisuu danda'u akka hin jirre dubbatu ogeessi kun. Magaalaa Finifinneetti qorannoo namoota daandiirra jiraatan irratti kanaan dura gaggeeffameen, namoota daandiirra jiraatan keessa harki caalmaan dhibee sammuun akka hubaman agarsiisa. Bara 2014tti Magaalaa Finifinneetti qorannoo namoota karaa gubbaa jiraatan irratti gaggeeffameen, namoonni % 90’n dhibee sammuufi rakkoo araadaan walqabatu qabaachuu muli'seera. Qorannoo sanaarratti namoota 200 ol ta’an hirmaachuu kan kaasan ogeessi kun, dhukkubsattota dhibee sammuu mana maatiisaanitti hafan, kaan irraa ammoo hidhamuufi moggaatti baafamuun irra qaqqaba jedhan. Dhibeewwan sammuu akka saayiikoosisiif namoota saaxilaman iddoowwan manatti hidhanii, nyaata karaa foddaatiin bakki itti kennamuuf ni  jiru jedhan. Dhukkubsattoota dhibee sammuu manatti hidhamuurran kan ka’e mada’uu fi miidhama qaamaa biraaf saaxilaman arganii akka beekan eeru. '‘Dhukkubsattoota sammuu hidhuun sarbamiinsa mirga namoomaati,’’ jedhan. Dhaabbilee fayyaa keessatti dhukkubsataan sammuu tokkoo akka ofiisaafi namoota biroos hin miine jedhamee yeroo muraasaaf wanti ittiin to'ataman jiraachuu kaasu ogeessi kun. Haata'u malee, kunis amma qorichi kennameef hojjatutti qofaaf kan turuufi booda gorsa ogessaa qofaan akka gargaaraman dubbatu. Wal’aansa dhibee sammuuf rakkoo guddaan dhimmoota ta'an keessaa tokko, loogii dhukkubsattoota dhibee sammuu irra qaqqabu ta'uu kaasan Dr Daani'el. Gosoonni dhibee sammuu 300 oli ta’a akka jiran dubbatu ogeessi fayyaa sammuu Dr Daani'eel. ''Gosoonni dhibee kunneen maddi isaanillee gargari. Mukaa’uu/dawwaa’uu, dhiphina sammuu (anxiety disorder), dhibeewwan sammuu jajjaboo akka Iskizoofireeniyaa, Baayipoolar disoorder fa'i jidu. ''Kan amma kaafne kanneen dabalatee gosoonnii dhibee sammuu hunduu hawaasa keenya keessa jiraachuu yeroo yaallu ni argina,'' jedhan.


Dhibee namoota miiliyoona tokko keessaa namoota saddet qofa hubu

Dhibeewwan tokko tokko maddi isaani maal akka ta’e waan hin beekamneef ogeessota fayyaan idiyoopaatik (idiopathic) jedhamuun beekamu. Dhibeen Tiraansiveersi Mayaliits ykn TM jedhamuun beekamu %60 maal irraa akka nama hubu ykn maddi isaa hin beekamu. Dhibeen kun dhibee narvii hubuun sochii nama dhorkuun sireetti nama hidhudha. Ogeessa fayyaa olaanaa wal’aansa narvii kan ta’an Dr Daawit Kibruu, dhibeen TM %60 maal irraa akka dhufu baramuu baatus %40 garuu ni beekama jechuun BBC’tti himaniiru. Amma US’tti hospitaalota adda addaa bulchiinsota Wiskaansanii fi Mishigaan keessa jiranitti kan hojjetan Dr Daawit, “dhibeen kun neervii qaama keessaa isa tokko tasa huba,” jedhaniiru. Sana booda sirna narvii naannicha jiru hubuun fakkeenyaaf harkaa fi miillaa sochoossuun akka dadhabamu ykn fincaan ofii to’achuun akka dadhabamu taasisa. “Hirribaa yemmuu ka’u tasa adeemuun dadhabe, miillikooo narratti laafe,” jechuun dhibamtoonni dubbatan jiru. Dabaluunis dhibeen kun naarvii gogaan keenya akka xuxuqqaa adda baasuuf gargaarus ni miidha. Fakkeenyaaf utuu uffati gogaa keenyarra bu’ee akka waan cirrachi nurratti tuulameetti nutti dhaga’amuu danda’a jechuudha. “Dhibeen kan hin beekamne waan jedhamudha,” jedhu Dr Daawit. Kan hin beekamne kan jedhame ammo sababa mallattoolee isaan utuu hin taane namoota muraasa qofa waan hubuufidha. Addunyaa guutuutti namoota miiliyoona tokko keessaa yoo baayyate namoota saddeet ta’an huba. Dhibeen kun “yeroo hedduu homaa sababa male tasa dhufa. Yeroo kaan ammo dhibee madaa’uu garaachaan (Gastiroo Istiraayis) yemmuu hubamnu dhufuu danda’a,” jedhu Dr Daawit. “Namootni tokko tokko  dhibee madaa’uu garaachaan erga hubamaniii torban lama ykn sadiin booda dhibee kanaan hubamu.” Dhibeen akka utaalloo ykn covid ykn HIV’nis dhibee tasaa kana fiduu danda’u. Namootni tokko tokko vaayirasiin kamiinuu hubamanii torban lama ykn sadii booda dhibeen kun irratti ni argama. Dhibeen TM kun maddi isaa sirritti adda hin baafamne, kan sababnii isaa hin beekamnee, kan hinbaramnee fi dhibee namaaf hin galleedha. Dr Daawiit akka jedhanitti dhibeen kun mallattoon muraasa ta’e agarsiisa. Inni ijoon tokko miilli laafuudha. Dhibamtoonni tarkaanfii tokko fudhachuun akka tabba yaabuu ta’ee itti dhagaa’amuu danda’a. Kun guyyaa muraasa keessatti waan uumamu danda’udha. Dabalataani mormaa gaditti ykn mudhii gaditti qaamooleen jiran namaa ijajamuu dhiisuu danda’u. Fakkeenyaaf fincaan namaa baa’uu diduu danda’a. Suuta jedhee ammo fincaanii fi bobbaa guutummaatti to’annoo alaan ta’a. Mallatooleen akkanaa yoo argaman furmaati jiru hatattamaan ogeessa fayyaa bira deemuudha. “Dafanii yoo wal’aanaman bayyanachuun ni danda’ama. Yoo barfatan balaadha,” jedha Dr Daawit. Dhibeen kun sadarkaalee tasaa ykn akkiyuut (acute) fi tasa gadi anaa sab akkiyuut (sub-acute) jedhaman qaba. Akkiyuut kan jennu isa guyyaa muraasa keessatti dhufudha. Sab akkiyuut inni jedhamu ammo naannaa torban lamaa keessatti isa hammaatudha. Sadarkaan kun kan adda baafamu qorannoo MRI fi qorannoo dhiigaa dabalataa gaggeesuunidha. Dhibee kanaaf wal’aansa gosa lamatu jira. Inni jalqabaa wal’aansa isteerooyid jedhamu kan hidha dhigaan guyyoota muraasaf kennamudha. Inni lammaffaa ammo wal’aansa imminoogiloobiin jedhamu kan antibodii namtoolcheen hidha dhigaan kennamudha. Wal’aansii kun Itoophiyaa keessatti hin argamnee fi kan qaalii ta’edha. Kanatti fuufuun wal’aansa maashaa leenjisuuf gargaaru okupeeshinaal fiziyooteerappii jedhamutu kennama. Maashaan keenya hojii isaa addaan kutee yoo ture ni laafa, ni dagatas jedha Dr Daawit. Kanaaf qaamni keenya fiizikaal teeraappiidhaan leenji’uu qaba. Dhibeen kun waan sanyiin darbu miti takka takka garuu talaalliin dhibee kana fiduu danda’a. Namoota dhibee covid’n qabaman irrattis darbee darbee mul’achuu danda’a. Ta’us garuu kun wanta yeroo baayyee muraasa uumamudha. Covid qofa osoo hin taane dhibeewwan vaayirasii fi baakteeriyaan dhufan kamuu dhibee narvii miidhu kana fiduu danda’a. Qaamni keenya baakteriyaa fi vaayirasoota kunneen balleessuuf qaamni keenya antiiboodi wanta jedhaman oomisha. Antiiboodiin kun dogoggoraan ittisa dhibee qaama keenyaa deebisanii yemmuu miidhan dhibee kana ni uumu. Haaluma wal fakkaataan koronaa vaayirasiin dhibee kana fiduu danda’a. Hanga dhuma waggaa darbeetti biyyootii 22 keessatti mudannoowwan akkanaa gabaafamaniiru. Ta’us garuu baayyee miti. Namoota miiliyoona 100 ol Covid’n qabaman keessaa kan dhibee kanaan hubaman dhibbaa gadidha. “Talaalliin Covid dhibee kana ni fida jedhanii dubbachuun sirri hin ta’u,” jedhu Dr Daawit Kana jechuun dhibeen narvii kun talallii waliin wal hin qabatu jechuu miti, haala kanaan carraan mudachuu isaa baayyee xiqqaadha. Dr Dawit akka jedhanitti biyya keenya keessatti dhibeen kun yeroo hedduu dhibee TB wajjiin wal dogoggorfama. Dhibeen kun dhibeewwan wal fakkaatoo biroo irraa adda kan ta’uu guyyaa muraasa keessatti hammaachaa deemuu isaati. Ogeessoti fayyaa Itoophiyaa dhibamtoota irratti mallattoowwan kunneen yoo argan hatattamaan gara ogeessa fayyaa narviitti erguu akka qaban Dr Daawiit himaniiru. Dhibee kana haalli addaa ittiin ittisamuu danda’u akka hin jirre Dr Daawit ni ibsu. Kanarra kan irra daddebiin Dr Daawiit himan akkuma  mallattoon dhibee kanaa argameen hatattamaan ogeessaa fayyaa bira deemuudha. Dr Daawit namoota dhibee kanaan hubamaniif ammo gorsa lama kennaniiru. Namootni dhibee kanaan hubaman tokko tokko erga bayyaanatanii booda yeroo dheeraaf infeekshinii kaleen hubamuu waan danda’aniif kana hordofuu qabu jedhu. Dhibamtoonni kaan ammo socho’uu waan hin dandeenyeef sireerra oolu. Kanaaf tessumnii fi dugdi isaanii waan madaa’uuf infeekshiniin uumamu danda’a jedhu. Haala kana keessatti dhukkubsataa kana sa’aatii lama lamaan gaggalagalchuun ni barbaachisaa akka ta’e himaniiru.


Dhiigni laabiraatoorii keessatti oomishame yeroo jalqabaaf namarratti yaalame

Dhiigni laabiraatoorii keessatti qophaa’e yeroo jalqabaaf namarratti yaalamuu, qorattootni UK himan. Dhiigni xiqqoo qaama namaa keessatti akkamiin akka hojjetu ilaaluuf jecha namaaf kenname. Dhiigni namaaf kennamu irra jireessi isaa deeggarsa namoota dhiiga gumaachanii irratti kan hirkatedha. Galmi isaa inni dhumaa dhiiga murteessaa tahe keessumaa gosa dhiigaa argachuun rakkoo tahe oomishuudha. Yaliin akkasii kun namoota yeroo yerootti dhiigni jijjiiramuuf kanneen dhukkuba kaanserii dhiigaa qaban yaaluuf kan ooludha. Yoo dhiigni kennameef kun wal simuu baate qaamni nama kennameef sun hin fudhatu. Yaliin kunis kufaa taha jechuudha. Wal simuun isaa ammoo gosa dhiigaa A,B,AB fi O jennuun olittidha. Pirofeser Ashilii Tooye,yuunvarsiitii Biristol irraa gosni dhiigaa tokko tokko ‘’akka malee xiqqaadha. Tarii namoota kudhan hin caalefaatu biyya tokko keessaa gumaachuu danda’a’’ jedhan. Yeroo ammaa kana UK keessa gosa dhiigaa ''Bombay'' jedhamu kan yeroo jalqabaaf Indiyaa keessatti argame yuunitii sadii qofatu jira. Qorattootni UK waliitti dhufuun dhiiga diimaa oksijinii somba irraa fuudhee gara qaama kaaniitti geejibu oomishuu hojjettan.  ·       Jalqaba dhiiga gumaachame ml470 hin caalle irraa eegalan. ·       Meeshaa xiqqaa magneetii of keessaa qabu seelota gara dhiiga diimaatti akka guddatan godhu fayyadaman ·       Seelotni isteemii [stem cells] labiraatoorii keessatti akka gara dhiiga diimaatti guddatan godhaman ·       Dhumarratti dhiiga diimaa akka tahan godhaman Adeemsi kun gara turban sadii kan fudhate yoo tahu,marsaa jalqabaan seelotni isteemii walakkaa miliyoonaa tahan gara seelota dhiiga diimaa biliyona 50 tahan. Keessaa cuunfamuun seelotni guddina isaanii fixatanii dhiiga diimaa tahan yeroo adda bahan gara biliyoona 15tu argame. Abjuun koo fuulduratti dhiiga hanga danda’ame oomishuudha, mul’atnikoos maashina dhiiga gumaachame irraa itti fufinsaan dhiiga oomishu banuudha jedhan pirofeser Tooyeen. Namootni jalqabaa lamaan yaalicha keessatti hirmaatan dhiiga kana fudhataniiru. Saayintistootni meeshaa ittiin aala dhiigni kun hojjetu hordofan qabu. Dhiigni diimaan qaama namaa keessa hanga bakka bu’utti guyyoota 120f tura. Namootni yaaliin irratti gaggeefames garaagarummaa ji’oota afuriin dhiiga kana fudhatu.


'Dhibeen baayyee hin beekamne na qabe, maqaas hin qabu'

Shamarree ol adeemtu kan turte Deebiyi Shuwaartiz hakiimni ‘‘dhibeen kee hundi sammuu keessa jira'' wayita jedhuun baayyee rifatte. Duraan barsiistuu kan turte dubartiin ganna 47 Deebiyin akkas jette: ‘‘waan baayyee na dhiphise ture, abdiin kutadhe, qophummaatu natti dhaga‘ame akkasuma nan qaanfadhe'' jette. Deebiyiin dhibee namoota hedduurratti hin mul’annee fi baayyee hin beekamne dhukkubsatti. Ogeeyyiin fayyaa dhibicha adda baasuu hin dandeenye-Deebiyiin namoota kumaatamaan lakkaa’aman waa’ee dhibeesaanii deebii barbaadan keessaa tokkodha. Maatiin Deebiyi intalli isaanii tokkittin dhukkubsachuutti yaadda’an rakkoon fayyaa ishee akka furamu dhama’aniiru. ‘‘Maatii koo akkan gaddisiiseetti(boqu gadi cabseetti natti dhaga’ama,‘‘ jette. ‘‘Hospitaala Niwukaastilii fi Landanitti na deddeebisaa turan,’’ ‘’Wayita umriin koo ganna 11 ture qorannoon dhibee koo adda baasuuf gaggeeffamaa ture, maalummaa dhibee kootii hin agarsiisu, maatiin koo kana dhaga’aa turan, hakiimonni qorannoo baayyee gaggeessaniillee dogoggoraniiru,’’jetti. Yeroo dargagummaatti ce’uutti dhiyaattu agartuun ishee, dubbiin ishee, dandeettiin dhaga’uu fi  dandeettiin bakkaa bakkatti socho’uu ishee jeeqamaa adeeme. Deebiyin akka jettutti, ogeeyyiin fayyaa garuu waa’ee fayyaa isheef xiyyeeffannoo gahaa hin kennin hafan. Taatullee otoodhuma dhukasattuu Landanitti Baayokeemsitriidhaan digrii jalqabaatiin eebbifamtee basiistuu saayinsii taate. Deebiyiin bara 2,000 erga kuftee booda ji’oota kudhaniif hospitaala turte, deemuu hin dandeessu ykn hojii hojjachuu hin dandeenye. ‘’Sana booda azmaa ykn xiixaa qabaachuun ishee murtaa’uun, doktoorota gara gara biratti qoratame,’’ jette. ‘’ Hakiimoonni rakkina mudate adda baasu dadhabnaan, waa hunda dhiphana ykn mukaa’uudhaan walqabsiisan,’’jetti. Rakkoon ishee mudate akka hin jirre ogeeyyiin itti himanillee, fayyaan koo jeeqamu ittuma fufe jette. ‘’Milkiin dhabe jedheen yaade ture jette. Bara 2005 garuu hanga tokko dhibeen Deebiyi adda baafameera. Ogeeyyiin fayyaa dhibeen ishee dhibee maayitookondoriyaan kan walqabatu ta’uu adda baasan- Dhibeen kun rakkoo qaama seeliirratti mudatuun walqabata. Sana booda Deebiyin ‘’rakkoowwan fayyaa baayyee baratamoo hin taane’’ sadii qabaachuun ishee barame. Rakkoowwaan fayyaa kunneen ;rakkoo niwuroolojiin, rakkoon fayyaa biraa kan madinummaa walqabatu fi deemsa dadhabuu ykn ‘dystonia’ jedhamu. Deebiyin gurrraanillee hin dhageessu, agartuun ishee miidhameera hanga tokko malee hin argitu, madaala qaama ishee eeguuf eeguuf ni rakkatti, harkaa fi  jilba ishee jala ni hadooda, akkasuma sochiif deeggarsa nama ishee gargaaru barbaaddi. Deebiyin waanti caalatti dheekkamsisu yoo jiraate, haalli dhibee ishee walqabataa ta’us adda addatti qoodamee ilaalamu isaaniti. Dhibee baayyee hin beekamne akkasitiin kan rakkatu Deebiyi qofa miti , dhukkubsattonni biroos jiru, kanaaf jecha giddugaleessi ispeeshalistii UK keessatti hundaa’e. Dhibee akkasii kun waliigalatti namoota kumaataman lakkaa’aman miidhe. Deebiyin haala fayyaa ishee ispeeshalistota hedduutu to’ata. Amma waggaa 35’f rakkoo fayyaa kana keessa erga turtee booda qorannoo dhibee ishee adda baasu tokkicha, kan lubbuu ishee tursiisuu danda’u argachuu akka dandeessu abdatti. ‘’Gartuun hakimoota ogummaa gargara baratan rakkoo dhibee gara garaa qabdi jechuurra rakkoo fayyaa hundaaf ka’umsa ta’e adda baasu jedheen abdadha,’’ jette. Daa’immaan 6,000tti dhiyaatan waggaa waggaatti dhibeewwan maalummaan isaanii baayyee hin beekamne waliin dhalatu-biyya UK keessatti namoonni 350,000 ta’an dhibeewwan hedduu baratamoo hin taane walin jiraatu. Ogeeyyiin akka himanitti, dhibeewwan baayyee hin beekamne 8,000 ol jiraachuu fi dhibeewwan kana keessaa %50’n daa’imman kan miidhu yoo ta’u, daa’immaan dhibee kanaan miidhaman harki sadii keessaa tokko otoo umriin isaanii ganna shani hin guutiin du’u jedhan ogeeyyiin. DR Girihaam Shoortlaand hogganaa kilinkilii haaraa UKtti hundaa'eti. Dhibeewwan maalummaan isaanii sirriitti hin baramne rakkoo fayyaa cimaa hordofiisu jedhan.


'Namoonni waliin suuraa ka'uu jaalatu'

Namni isin beektan dheeraan meetira meeqa dheerata? Lammiin Gaanaa kun ammoo dheerina meetira 2.9 qaba. Guddinni isaa ammallee garmalee waan guddataa adeemaa jiruuf jecha wallaansaan kana caalaa akka hindeemne gargaaramuuf akka ta'e dubbata. Namoonni gabaabbadheera jechuun aartan jirtuu? Garmalees dheeratanii haalaa ittiin gabaabbatamu jiraachuu hin dagatiinaa.