Gosootni nyaataa shan yeroo hedduu nyaachuu hin qabne isaan kami?

Ogeessotni nyaatni ofii isaan uumama namaaf kan hin simne ykn kan miidhudha jedhanii murteessuun cimaadha jedhu. Nyaatni ofii isaan hamaa miti. Ta’us garuu malli ittiin nyaati bilcheeffamuu, hangi nuti nyaannu fi irra daddeebi’uun, bu’aa nyaaticha irraa argannuu hir’isuu irraa eegale hanga miidhaa fayyaa geessisuu danda’a. Kanaaf ogeessotni goosotni nyaata guyya guyyaatti nyaachuu irraa of qusachuu qabna jechuun gorsan kami? Maaliif? Yuunivarsitii Laas Veegaas US’tti ogummaa nyaata bilcheessuu fi sirna nyaata kan baratan Sheef Addis Alem Buzaayyoo, nyaatni zaayita akka coomaa of keessaa qaban yeroo hedduu soorachun, qaama keenya keessatti pirootiiniin garmalee akka baay'atuuf sababa akka ta’u ibsu. Pirootiiniin nyaata zayita qaban irra argannu yeroo qaama keessatti baay'achaa deeman, bu’aa nyaata daakuu irratti nu gargaaruu dhiisaanii gara coomaatti geeddaramu. Kun ammoo dhibee maashaaf nu saaxiluu irraa eegalee hanga kalee keenya irratti dhiibbaa turu uumuu gahuu mala. Kaanaafidha Dhabbati Fayyaa Addunyaa, ga’eessootni akka ulfaatina qaama isaaniitti guyyatti pirootiinii giraamii 0.83 irra hin dabarree akka nyaatan kan gorsu. “Akkuma beekamu Itoophiyaa keessatti akka dandeettii namaatti zaayitaa fi dhadhaa hedduuti nyaatatti dabalama,” kan jedhan ammoo Yunivarsitii Finfinneetti gargaara Piroofesara wiirtuu saayinsii nyaataa fi sirna nyaata Dr Qale'ab Taayyeedha. Yuunivarsitii Diillaatti barsiisaa saayinsii nyaataa fi sirna nyaataa kan ta’an Dr Yihunee Ayyalaa, ashaboo “utuu dhiisneeyyuu homaa miti,” jedhu. Qaama keessatti ashaboon yoo baay'ate, raakkoolee adda addaaf saaxilamuuf carraa qabnu dabala jedhu. Ashaboon soodiyeemii of keessaa qaba, sodiyeemiin qaama keessatti yoo baay'aate ammoo ujummoo dhiigaa keessa akka jiraatu taasisa. Kun ammo dhiibbaa dhiigaa sirrii hin taane fida jechuudha. Kunimmoo walitti ida’ame yeroo booda dhibee dhiibbaa dhiigaa, istirookii, kalee fi rakkoolee biroof nu saaxiluu mala. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa namni ga’eessi guyyatti ashaboo giraamii shan ykn fal’aana shaa'ee tokko ta’urra kan kan caaluu fayyadamuu akka hin qabne gorsa. Faallaa kanaan garuu naannoolee Itoophiyaa keessatti, ashaboon gar malee akka fayyadamamu hubachuu isaanii Sheef Addisaleem ni himu. Dr Yihuuneenis yaada kanan walii galuun, “ Ashaboon bunatti, akaayiitti, ittoottis ni dabalama – wanti ashaboon itti hin dabalamne maaltu jira?” jechuun gaafatu. Dhaabbata Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaatti daarektara sirna nyaataa fi qorannoo nyaata kan ta’an Dr Maasresha Tasammaa, shukkaara baay'isuun qaama keessatti wantooti annisaa nuuf kennan [energy] garmalee akka baay'atan taasisu jedhu. Wantoonni annisaa keennan yoo baay'atan ammo ‘rakkoo’ hedduu uumu. Inni jalqabaa ulfaatina qaamaa dabaluu ykn furdinadha. Furdinni ammoo dhibee kan biraaf akka saaxilamnuuf carraa guddaa uuma. Feedhii nyaataa hir’isuu irraa eegalee dhibee onnee, dhibee shukkaaraa fi dhibeen kanaan wal qabatan uumuus danda’a. Dabalataanis goosota nyaataa shukkaaraa hedduu qaban akka keekii, karameellaa, ayiskireemii ykn dhugaatii lallaafaa fayyadamuun shukkaara akkanumaan fayyadamuurra waan xiqqaate miti. Ta’us garuu shukkaarri bu’aa qaamaaf uumu waan qabuuf, shukkaara oomishamee [refined sugar] baay'isuu dhiisuun kan gorsamu ta’us,  shukkaarri Firuuktoosii of keessaa qabuu fi fuduraalee keessatti argamu fayyadamuun fayyaa ofii qofa osoo hin taane guddina qamaaf barbaachisaadha. Akka Dr Yuhuneen jedhaniitti, “sammuun keenya annisaa isaa %60 kan fayyadamu shukkaaraa irraadha.” Biyyootii guddatan waliin yoo madalamu dhiyeessiin nyaata omishamee samsamuu guddaa ta’uu baatus, magaalota tokko tokko keessatti fedhiin nyaataa kunneeniif jiru suuta suuta dabalaa jira. Qophii guddaa keessa darbanii saamsamanii nyaatni dhiiyatan shukkaaraa fi ashaboo baay'ee of keessaa qabachuu malu. Dr Qaale'aab Taayyee, gosoota nyaataa sirna qopheessi guddaa [Ultra processed food] keessa darban “hanga danda’ametti utuu fayyadamuu dhiisnee” gaariidha jedhu. Gosooti nyaataa kun yemmuu qopheeffaman wantoota uumamaan hin argamne halluuf, mi’eessuufi akka turaniif jecha itti dabalaman of keessa qabu. Akka Dr Qaale'aab jedhanitti, nyaata akkanaa yeroo hedduu soorachuun, miidhaan inni uumuu inni jalqabaa hariiroo sammuu fi garaacha keenya jidduu jiru jeequudha. Sammuun keenya akkataa beelaa ykn quufa itti hubatu akka qabu kan ibsan Dr Qaale'aab, nyaata warshaatti saamsaman baay'isuun “sirna kana jeequu fi kan barbaadameen ol akka nyaannuuf” fedhii akka uumuu akkasumas araada ta’urra akka gahuu danda’u ibsaniiru. Akkasumas nyaatni saamsamanii dhiyaatanii fi foon of keessaa qaban dhibee kaansariifis nama saaxiluu akka malan himaniiru. Dinnichi zaayitaan waadame ykn chiipsiin, saambusaa fi buskutoonni mi’aawoon biroon zaayitaan waadamnii kan ‘dafanii bilchaatanii’ dhiyaatan gurguruun Itoophiyaa keessumaa magalaa keessatti hedduumataa dhufeera. Gosootni nyaataa akkanaa keessumaa kan akka chiipsii zayitiin waadaman bu’aa isaan sirna nyaataaf qaban “zeeroodha jechuun ni danda’ama,” jechuun Dr Maasresha himaniiru. “Keessumaa hedduun isaanii kan waadaman zaayitaa Palm Oil jedhamuun waan ta’eef fayyaa keenyaaf yaaddessoodha,” jedhu. Dr Yihuneen gama isaaniin, nyaatni akkanaa caalaatti miidhaa kan uumuu zaayitni itti waadamu irra daddeebiin waan fayyadamamuufi jedhaniiru. Sababa kanaan nyaatni kun “zayiiticha ofitti xuuxee gara ‘bad fat’ [coomaa hamaatti] geeddarama. Coomni hamaan kun ammo dhibee kaansarii fiduu danda’a. Fayyaa keenyaafis hamaadha,” jechuun yaada isaani ibsaniiru. Qorattoonni sirna nyaataa akka jedhanitti nyaati tokko qofaa isaa guutuu miti. Nyaata madaalamaa argachuuf fuduraa kuduraalee, fuduraalee, callaa fi nyaata akka ocholooni zaayita of keessa qaban yeroo hedduu nyaachuun fayyaa fi guddina qaamaaf bu’aa buusa. Ta’us akkataa itti nyaata kunneen bilcheessinu bu’aa isaa hir’isuu akka danda’an Dr Maasreshaa himaniiru. Fakkeenyaaf naannolee Itoophiyaa hedduu keessatti “kuduraaleen garmalee bilcheeffamuu malu. Kun beekuu dhabuudha jedheen fudhadha. "Kuduraaleen sirritti bishaan qulqulluun dhiqamuu qabu. Sana booda garuu garmalee bilcheeffamuun isaanii wantoota bu’aa buusan nyaaticha irraa argaman guutummaa guututti akka dhabnu,” taasisuu danda’a. Sheef Addis Aleem gama isaaniin bolloqqee hanga da’anda’ametti baay'isanii nyaachuun gaarii akka ta’e gorsu. Biyya alaatti “akka warqee giraamiidhaan bitama biyya keenyatti garuu hin fayyadamnu,” jedhu. Yeroo hunda sa’aatii nyaataatti kuduraalee makuun akkasumas akka maksasiitti [snack] waan akka fuduraalee fi salaaxaa utuu hin bilcheeffamiin dhiyaatu nyaachuun gaarii akka ta’e dhaabbati faayyaa addunyaa Ebla 2020 keessa ibsa baaseen beeksiseera. Wanti ijoon garuu nyaata tokko ykn walfakkaataa ta’an nyaachuun yoo xiqqaate wantoota guddina qaamaaf barbaachisan guutuutti fi madalaamaa haala ta’een argachuu irraa nama fageessu.


Fayyaa: Dubartii jalqabaa addunyaarratti HIV irraa fayyite

Dubartiin lammii Ameerikaa yeroo jalqabaaf addunyaarratti HIV irraa kan fayyite yoo taatu, addunyaarratti namoota fayyan keessaa ishee sadaffaa ta’uutu amanama. Dubartiin kun wal’aansa dhukkuba Lukiimiyaa (kaansarii dhiigaa) fudhachaa kan turte yoo ta'u, seelota ‘stem’ jedhaman kan nama uumamaan madinummaa vaayirasii AIDS fidan ofirra ittisuu qabu irraa fudhatte. Dubartiin kun ji’oota 14’f vaayirasicharra bilisa taatetti. Ogeeyyiin akka jedhanitti garuu tooftaan jijjiirra dhiigaa, dhiiga ujummoo handhuuraa dabalatu kun namoota vaayirasii HIV waliin jiraatan  hedduu isaaniif hin ta’u, balaa cimaaf kan saaxiluu jedhu ogeyyiin. Dhimmi dubartii wal’aansicha fudhatte kanaa yaa’ii dhimma fayyaa Deniver gubbatti Kibxata kan dhiyaate yoo ta’u, yeroo jalqabaatiif tooftaa kanaan HIV irraa dhukkubsata fayyisuun danda’ame. Dubartiin kun nama sadaffaa fi dubartii jalqabaa HIV irraa fayyite haa jedhamtuyyuu malee Sadaasa bara 2021 dubartiin lammii Arjantiinaa qoricha tokko malee HIV/AIDS irraa fayyuun gabaafamee ture. Dhukkubsattuun kun wal’aansa dhibee kaansariif jecha jijjiirraa dhiiga ujummoo handhuuraa ’umbilical cord blood’ nama biraa irraa fudhatte. Yeroo wal’aansicha argattee kaase garuu dawaa farra vaayirasichaa wal’aansaaf kennamu fudhachuun isheef barbaachisaa miti jedhame. Wal’aansi kun qaama qorannoo Ameerikaan namoota vaayirasicha waliin jiraatani fi  wal’aansa kaansarii fi dhibeeewwan hamoo biroof jijjirraa dhiigaa gosa kanaan walfakkaatu fudhataniti. Seelonni geeddaraman kunneen qaccee  caaseffama addaa kan qaban yoo ta’u, vaayirasii HIVtiin hin faalaman ykn hin qabaman . Saayintistoonni akka jedhanitti, sirni madinummaan namoota wal’aansa kana fudhatanii vaayirasii HIV ni dandamata. Dubartiin wal’aansa jijjiirraa dhiigaa argatte wal’aansa dhukkubsattoota seelota haadhoo ’stem’ akka jijjirraa dhukaatti namoota umriin ga’eeyyii irraa argatanii turaniitiin wal hin fakkaatu. Dhiigni’ Umbilical cord’ seelota stem jedhaman kan namoota umriin gaheeyyii ta’aniirra argamu caala bal’inaan hojiirra oola. Wal’aansichi namootni  kan namoota dhiiga kana gumaachaniif fi fudhatanii walitti dhiyeenya walsimu danda’u qabaachuun dirqama miti. Pirezedantii hawaasa vaayirasicha waliin jiraatanii sadarkaa addunyaakan ta’an Sharoon Lewin,tooftaan  jijjirraa walaansa kanaaf hojiirra oolfame namoota vaayirasicha waliin jiraatan harkaa caalu fayyisuu hojiirra kan oolu miti jedhan. Haa ta’u malee wal’aansi kun ‘’vaayriasicharra fayyuun akka danda’amu mirkananeessa, tarsimoo wal’aansa qacceetti gargaaramuu cimsuun vaayirasicharra fayyuuf tarsiimoo bu’aa buusu   danda’u’’ jedhan. Argannoon dhimma dhiyeenyaa kanarratti xiyyeefatu amma yoonaatti hin maxxanfamne, kanaafu hubannoonn saayiinsaawaa dhimma kanarratti xiyyeeffate ammaf murtaa’adha.


Shamarree tiruu ishee hanga tokko nama biraaf arjoomuun haadha ishee du’a oolchite-Devezaa

Aliyaana Devezaa jedhamti, umriin ishee ganna 19 wayita ture lubbuu haadha ishee du’a oolchuuf wal’aansa baqaqsanii yaaluu qindeessite, wal’aansi baqaqsanii yaaluu isheerrattis gaggeeffameera. Aliyaanaan yeroo jalqabaatiif Ameerikaatti hospitaalatti namoonni qaama arjooman qaamoota wal hin fakkaanne waliif arjoomuu akka danda’an amansiisuu dandeesse. Aliyaana Devezaa akkas jette;‘’jalqaba akkan wal’aansarraa dammaqeen haatiikoo wayyaa qabdii ? maal keessa jirti? jedheen gaafaadhe’’jette. ‘’Waa’een koo kana booda nan yaaddeesine, dhukkubbiin keessa darbe irrattin waanin xiyyeeffadhe natti fakkaata. Namni hundi wal’aansa baqaqsanii yaaluu keessa darbuu isaanii wayitan dhaga’u irra deebi’ee harganuu danda’e’’ jette. Aliyaanan namni kamiyyuu wayita jettu waa’ee ishee fi kan haadha isaa dubbataa hin jirtu. Sababni isaas dubartoonni lama waliif obbolaa ta’an wal’aansi baqaqsanii yaalu taasifameefi jira. Qaamni Aliyaanan arjoomtu tokko dubbartoota obbolaa lamaan keessaa ishee tokkoof kennama. Kaleen dubartoota obbolaa lamaani keessaa kan ishee tokko immoo haadha Aliyaanaf kennama. Namoonni lamaan kunneen, kanneen biroo miseensa maatii isaanii du’aarraa baraaruuf qaama isaanii arjooman. Wal’aansii kun dhamaatii waggaa lamaa booda milkaa’e. Aliyaanan haadha ishee Erosaliyiin jedhamtu diyaalisisii kalee waggaa dheeraa, dhukkubbii fi du’a yeroo malee irra qaqqabuu danda’uurraa baraarte. Kaleen keenya qaama namni lubbuun jiru tokkosaa nama biraaf kennuu danda’u. Baayyeen keenya kalee lama waliin dhalannee,garuu akka hojjatuuf kan barbaadamu tokkoo isaati. Namoonni kaleen argachuu barbaadan si’a heddu nama jaalatan irraa fudhachuu hin danda’an, otoo namtichi arjoomuuf fedha qabu. Bara 2019 addunyaarratti qaamotni 150,000 baqaqsanii wal’aanuun namootaa biroof bakka buusuun danda’ameera. Sirni namoota kale arjoomaniifi barbaadan walitti fidu dhibaa ture. Alvin Rooth bara 2012tti badhaasa Noobeelii karaa ikonoomiksii kan argate [qooddate] sirna namoonni akka kalee isaanii arjoomanii fi namoonni kalee argachuu barbaadan ittiin argatan irratti hojjatee badhaasaaf gahe. Alvin Rooth akkas jedhe;’’qaamonni yoo garaa garummaa qabaatanillee, kalee nama jalaataniif arjoomuun du’aarraa oolchuun ni danda’ama’’ jedha. Haata’u malee, yeroo tokko tokko fayya-buleessaallee ta’anii namoonni kalee isaanii nama jaalatan biraaf gumaachuun yeroon hin danda’amne akka jiru hime. Kanaaf jecha Alvin Rooth sirna namoonni kalee arjooman qaama arjooman wal geeddaruu danda’an (kidney swaps) hiriyoota isaa waliin ta’uun akka bal’atu taasise. Haata’u malee, qaama wal geeddaruun iddoo hundumatti seera qabeessa miti. Namoonni arjooman cimdii, cimdiin qofa ta’uu hin qabani, yeroo kaan kalee walsimu argachuuf caaseffamni namoota hedduu walitti fidu yeroon itti uumamu jira. Yeroo tokko namoonni gara garaa 70’n walitti dhufan turan. Isaan keessaa namoonni 35 kalee isaanii arjoomu, namoonni 35 immoo namoota eenyummaan isaanii hin beekamne lubbuun isaanii akka dheeratu kale barbaadanidha. Aliyaanaan haadha isheef kalee kan ishee arjoomuu hin dandeenye, sababiin isaammoo hakiimonni rakkoon kalee haadha ishiitii qaccee dhalootan walqabachuu mala yaaddoo jedhu qabu turan. Kanaafuu Aliyaanaan haatii ishee kalee haaraa kan biraa akka argattuu yaadde, garuu yeroo gahaa hin arganne. Kanaaf qorannoo gaggeessuun, tiruu ishee irraa qaama hanga tokko arjoomuun, kalee arjooman argamu bakka buusuufiin akka danda’amu hubatte. Aliyaanaan akkas jette;’’ Gosa qaamaa namni tokko otoo lubbuun jiruu arjoomuun danda’amuun qoradhe. Tiruun kan baayyee eeraman keessa jira ,’’jette. Aliyaanaan sadarkaa himamsaatti yoo ta’e malee wal’aansa baratameen  garuu akka hin kenname hin beektu turte. Hospitaalotatti bilbiluun tiruu isheerra hanga tokko nama biraaf kennuun, eega isaammoo nama haadha isheef kalee arjoomu gaafataa turte. Hospitaalonni muraasni waan isheen gaafatte hubachuuf rakkachuu himte. Adeemsa keessa garuu ogeessa sirnaan ishee hubatu argatte. Joon Roobert  sarjinii Yuunvarsitii Kaalifoorniyaa, Saan Firaansiiskootti argamuti. ‘’Yaadan ani kaaseef narkatti hin busheessine’’ jetti. Aliyaanaan maatiin koo dhimma kanaaf balaa keessa akkan seenu hin barbaadani ture jetti. Deeggarsa hospitaalichaatiin obboloota durbaa lama arganne jette. Obboloettiin dubartoota obbolaa lamaanii keessaa tokko tiruu Aliyaanaa hanga tokko argatti, haatii Aliyaanaa immoo kalee obboleettii dubartoota lamaanii keessaa ishee tokko argatte. Aliyaanaan kana raawwachuu isheetti gaabbii akka hin qabne himteetti. ‘’Namoonni qaama arjoomuurraa kan baqataniif sababa sodaan dhimma kanaan walqabatu jiruufi,’’jette Aliyaanaan. ‘’Wal’aansa baqaqsanii yaaluu guddaa ture, waanti balaaf nama saaxiluus tureera, garuu kana hubatanii garee si degggaruu waliin adeemsa kana keessa darbuutu fayidaa qaba,’’ jette.


Waa’ee saal-quunnamtii iftoominaan haasa’uun hagam barbaachisaadha?

Itoophiyaan bara 2020tti  jecha  ‘sex’ ykn saal-quunnamtii jedhuun Google irratti barbaaduun akka addunyaatti sadarkaa tokkoffaa irra turte. Hawaasa waa’ee saal-quunnamtii iftoominaan haasa’uun akka waan qaaniitti ilaalamu keessatti sadarkaa kana argachuun dhimma kanarratti hanqinni odeeffannoo jiraa laata gaaffii jedhu kaasa. Gaaffii kana akka ka’umsaatti fudhachuun hawaasa keenya keessatti waa’ee saal-quunnamtii haasa’uun maaliif barbaachisaa akka taa'e iyyaafanneerra. Dr Naafyaad Geetuu, Yuunivarsiitii Haramaayaatti hakiima waliigalaa fi barsiisaa dha, akkasumas miidiyaa hawaasummaa irratti dhimmoota saal-quunnamtii waliin hidhata qaban barsiisuudhaan hordoftoota kuma 100 ol horateera. Ogeessichi hawaasa keenya keessatti waa’ee saal-quunnamtii haasa’uu irratti hanqinni guddaan gatii jiruuf  fayyaa wal-hormaataa fi saal-quunnamtii keenya irratti dhiibbaa uumeera jedha. ‘’Fakkeenyaaf maatiin ijoollee isaanii wal-quunnamtiin saalaa 'waan baalageedha' jedhanii itti himu,’’ jedha. Siyaannee Annileeyi ammoo dhimmoota barnoota wal-hormaataa fi saal-quunnamtiin hidhata qabanirratti barnoota digrii sadaffaa barachaa jirti. Siyaanneenis aadaan waa’ee saal-quunnamtii haasa’uu hawaasa keenyaa boodatti hafee akka jiru ibsiti. ‘’Shamarran waa’ee saal-quunnamtii haasa’uu dhiisii,  yeroo jalqaba laguu isaanii arganillee  odeeffannoo tokkoyyuu otoo hin qabaatiinidha, baayyeen isaanii laguun maal akka tahe hin beekan’’ jetti. Ijoolleen odeeffannoo qaama saalaa isaanii ilaallatu dabalatee, yeroo umriin isaan sadarkaa saalfattoorra gahu jijjiirama ofirratti argan maatii isaanii waliin hin haasa’an jetti. ‘’Kanaaf odeeffannoon hiriyyoota isaaaniifi madda sirrii hin taanerraa argatan kan saayinsiin hin deeggaramneefi balaa qabatuu tahuu mala,’’ jechuun ibsiti. Dr Naafyaad, ‘’namoonni qaama saalaa isaanii yeroo dhukkubsatan ykn dhibeen wal-hormaataa yeroo isaan mudatu, tokkoffaa gara mana yaalaayyuu hin dhufan, lammata yoo yaaliif dhufanillee dubbachuu akka malee gatii qaana’aniif ‘wantoo’ jechaa bira naanna’u,’’ jedha. Itoophiyaan jecha 'sex' ykn saal-quunnamtii jedhu fayyadamuun Google gochuun waggoota muraasaan as biyya sadarkaa tokkoo hanga afur faa jiran keessa kan galtu maaliif akka tahuu danda'u Dr Naafyaad waan yaadu ibseera. ''Yuutiyuubii koo irratti mataasaa namoonni wal-quunnamtii saalaa jedhanii akka odeeffannoo barbaadan natti agarsiisa, kunimmoo maatii ykn haadha warraa fi abbaa warraa gidduu iftoominni ijaa hin jirreef 'Google' gochuudhaan odeeffannoo dhoksaadhaan argachuu waan yaalaniifi,'' jedha. Namoonni baay'ee qaamni saalaa akkamiin akka hojjetu, caasaan isaa maal akka tahe kan hin beekne baay'eedha jedha. Yeroon waa’ee dhimma saal-qunnamtii barsiisuu jalqabe, ‘’safuu cabsite jedhamuun dulli narratti banamus, ‘’ergasii garuu gaaffiin harka 50 ol karaa ergaa gabaabaa na qaqqabu kan dhimma saal-quunnamtii fi qaama saalaa ilaallatu dha,’’ jedha. Kunimmoo iddoo saayinsiin itti barsiifamu mana barumsaattillee ‘’dhimmi saal-quunnamtii itti kolfameetu akka waan qoosaatti bira darbama malee sirnaan hin barsiifamu,’’ jechuun ibsa. ‘’Wal-quunnamtiin saalaa miira eebbifamee namootaaf kennamedha. Keesumaa gaa’ela keessatti hariiroo jaalalaa haadha warraa fi abbaa warraa gidduu jiru jabeessa,’’ jedha. Saal-quunnamtiin yeroo raawwatamutti hormooniiwwan gammachuu namaa kennan qaama keenya keessatti akka gadhiifamanis hima. Haatahu malee yeroo baay'ee biyya keenyatti ‘’haati warraa fi abbaan warraa illee dubbii kana iftoominaan walitti hin haasa’an,’’ jedha. Siyaanneenis gama isheetiin dhimmi wal-quunnamtii saalaa ifatti yeroo ijoollee barsiifnullee ‘’balaa baatee akka dhufu malee, kan namoonni gammachuu irraa argatan akka tahetti hin himamu,’’ jetti. Dr Naafyaad qaamota saalaa keenya kutaa qaamaa isa kaanin addatti itti qaana’un akka jiru himuun, ‘’qaamni saalaa akkuma gurraa fi funyaaniitti ilaallee yeroo rakkoon mudatu hin dubbannu taanaan, yaalii hin deemnu taanaan furmaata hin argannu,’’ jedha. Safuun immoo kan cabu haati warraa fi abbaan warraa waa’ee wal-quunnamtii saalaa osoo hin haasa’in hafani yoo wal-lolaniifi ‘’gara wal hiikuutti yeroo deemani dha,’’ jedha. Ogeessichi, ‘’haati warraa fi abbaan warraa gama saal-qunnamtiin wal-hin gammachiisan yoo tahe, xiin-sammuu fi jireenya hawaasummaa isaanii ni miidhaa,’’ jedha. Kanaaf gaa’ela keessatti fedhii ofii walii hubachuun barbaachisaadha jedha, kunimmoo haasa'uun akka dhufu dhubbata. ‘’Dhiirri tokko jireenya saal-quunnamtiisaatiin gammadaadha taanaan, isheen dubaraas gammadduu akka taate gaafachuu qaba, isheenis akkasuma,’’ jedha. Saal-quunnamtiin ijoollee godhachuufi ykn gaa’ela keessa gatii jiraniif waan raawwachuu qabu tahuu hin qabu jedha hakimtichi. ‘’Maaltu akka isaan gammachiisu yoo wal-gaafatan, rakkoon yoo jiraates walitti himuu shaakaluu qabuu jedha. Dr Naafyaadiifi Siyaanneen maatiin ijoollee isaanii saal-quunnamtii ‘waan baalagee’ jedhanii itti himuun sirrii akka hin taane waliigalu. Siyaanneen, ‘’maatiin ijoollee waggaa sadii irraa qabee qaamota saalaa isaanii barsiisuurraa jalqabuu dabalatee, sadarkaa sadarkaadhaan akkamiin of eeggachuu akka qaban itti himuu qabuu,’’ jetti. Gama biraan ijoollee umrii saalfattoo irra yeroo gahan barnoota isaaniif dursa kennuu akka qaban himuun barbaachisaa tahus, ‘’saal-quunnamtii raawwachuun, yeroo itti gaafatamummaa fudhachuu danda’aniin dura yoo tahe ulfaa fi HIV dhukkubooti saal-quunnamtiin darbaniif gatii saaxilamaniif maatiifi manni barnootaa sirnaan barsiisuu qabu malee duchaadhumatti bira hin gahiinaa jechuu hin qaban,’’ jetti. Maatiin, keessumaa haatiifi abbaan guddina miira saal-quunnamtiifi qaamota saalaa ijoollee hordofuufi barsiisuurratti qooda guddaa qabu jedha Dr Naafyaad. ‘’Yeroo tokko ijoolleen cidhaan tokko qofa qabaatanii akka dhalachuu danda’an miidiyaa hawaasaa irratti barsiisnaan, maatiin baay'ee ijoolleen isaanii rakkoo kana akka qaban arganii naa bilbilaa turan,’’ jedha. Gama biraan dargaggoonni bara miidiyaa hawaasaa kanatti waa’ee saal-quunnamtii pornography(viidyoo saal-quunnamtii) ilaaluun barachuu yaalu, ‘’kunimmoo araada viidiyoo kana ilaalutti akka kufan gochuurra darbee, waan qabatamaan hin jirre gatii daawwataniif xiin-sammuun isaanii akka miidhamu godha, akkasumas hariiroo jaalallee isaanii waliin qabanirratti dhiibbaa qaqqabsiisa,’’ jedha. Mana barumsaatti barnooti waa’ee qaama saalaa fi saal-quunnamtii ilaallatu akka qoosaatti bira darbamuu akka hin qabnes hima. ‘’Barnoota idilee keessatti hammatamee barsiifamuu qaba, kanamalees ogeessota gorsa saal-quunnamtii kennan addatti barsiisuufi  qabna,’’ jedha. Siyaanneenis maatiin ‘’ijoolleen yeroo gaaffii dhimma qaama saalaa ykn saal-quunnamtiin wal-qabatu gaafatan qaanessuurra dhugaasaa itti himuun balaa irraa eguu danda’u qabu,’’ jetti. Hunda caalaa garuu waa’ee saal-quunnamtii haasa’uuf saalfii cabsuu qabna jedha Dr Naafyaad. Haadh warraa fi abbaa warraa gidduu, hiriyoota, manneen barnootaattillee iftoominaan haasa’uun qaama furmaataati jedha.


Ijoolleen guddina gaarii akka qabaatanniif gosni nyaataa caalaa gorfamu jiraa?

Ijoolleen akkasumaan carraan hin guddatan. Kunuunsa gahaafi sochiilee qaamaa akka barbaachisu oggeessoonni ni dubbatu. Gaheen nyaanni guddina fayyaa qabeessa ijoolleetiif qabu ammoo murteessaadha. Guddina ijoollee yoo jennuus dheeriinaafi jijjirama qaamaa qofaa jechuu miti. Kanaafuu guddinni sirriin kamidha? Nyaata waliin hoo attamiin wal qabata? Hospitaalaafi Koolleejjii Walaansaa Miiliniyeem Phaawuloosiitti pirofessara gargaaraafi hakiima daa'immanii kan ta'an Dr Faasiil Manbaree, guddinni da'immanii guutamaan kan qaama, sammuu, qoor-qalbiifi bilchina hawaasummaa hammatu ta'uu ibsu. Guddinoota kanneeniif kan gargaaran haalonni hedduun jiraatanilleen isaan keessaa ''gahee olaanaa kan qabu nyaatadha'' jedhu oggeessi kun. Kanaafuu daa'imman mana keessaafi wayita gara mana barnootaa deemanitti akka laaqanaatti sooranni guduunfinuuf maal ta'uu qabaata? gaaffii jedhu hordofsiisuunsaa waan hin oolleedha. Hakimiin daa'immanii BBC dubbiseefi oggeessoonni sirna nyaataa dhimma kanaarratti qabxiilee maatii fayyaduu danda'an murteessoo kaasaniiru. Nyaataafi guddina daa'immanii hunda galeessa Guddina daa'immanii keessatti nyaanni gaheewwan lama raawwata.  Kan jalqabaa seliiwwan qaama keessatti hojiiwwa garaa garaa raawwatan akka gahumsa qabaatan gochuu yoo ta'u, kan lammaffaa ammoo guddina qaamaa argamsiisuudha. Guddinni sammuu ammoo kan dandeettii wantoota hubachuu, yaaduufi dandeettii sababaan waa raawwachuu ilaallatudha. ''Daa'imman baatii jahaaf harma haadhaa qofa hodhaniifi nyaataa dabalataa argatan guddina sammuu olaanaa qabaatu,'' jedhan Dr Faasiil. Daa'imman waggaa jalqaarratti guddina sammuu %70 akka qabaatanis ni dubbatu. Guddina hawaasummaa keessatti ammoo, ''nyaanni daa'immaniif dhiyaatu waan kunuunsa maatiin wal qabatuuf sammuufi walitti dhufeenyi namoota waliin qaban akka haalaan guddatuuf ni gargaara jechuudha,'' jedhan. Guyyoota 1000 jalqabaa Jireenya daa'immanii keessatti guyyoonni murteessoon kan guyyaa itti ulfaa'amanii kaasee hanga waggaa lama guutaniitti jiran guyyoota 1000dha jedhu. Akka ragaa Ministeera Fayyaatti guyyoonni jalqabaa 270 ykn guyyaa itti ulfaa'amee hanga baatiiwwan ulfaa 9 jiraniitti, haatii nyaatawwan akka fuduraa, bu'aalee loonii, miidhaan dheedhotaafi kaan biroo geegeedaruun yoo soorratte ulfi ni guddata. Akkasumas guyyoota 180 dahumsaan booda jiranitti ykn hanga daa'imni baatii jaha guutuutti harma haadhaa qofaatu gorfama. Ittaansee guyyoota hafan 550 ykn yeroo baatii jahaa hanga waggaa lamaa gahuutti harma haadhaatiin alatti nyaatawwan dabalataa adda addaa akka sooratu gochuun guddina daa'imaa gaariidhaaf gahee olaanaa qabaachuu dubbatu oggeessoonni. Umurii kanaan boodas daa'imti waan mana barnootaa galuu eegaltuuf waan qabdu laaqana isaanii keessatti kaa'amuuf itti yaaduun barbaachisaa ta'a. Ijoollee mana barumsaaf gahanii fi nyaata isaanii Akka ibsa Dr Faasiliitti, daa'imman umurii waggaa 5-10 jidduutti argaman kan mana barnootaaf qaqaban jedhamu. Daa'imman umuriinsaanii waggaa lamaan gaditti argamus guddinni hunda hammataasaanii saffisaa yoo ta'u, umurii barnootaaf qophii itti ta'anitti guddina isaanii kan suuta jedhu ta'ulleen inuma guddatu. Kanaaf, daa'imman nyaanni umurii kanatti sooratan haala sadiin isaan fayyada. Kan jalqabaa akka guddina qaamaa fayya qabeessa jechuun, ulfaatina qaama fi dheerina akka qabaatu gargaara. Inni lammaffaa ammoo, dandeettii dhukkubarraa ittiin of ittisan akka gabbifataniif hojii baayyee barbaachiisaa ta'e kan hojjatudha. Inni sadaffaan ammoo srina soorataa fayya qabeessaadha. Yunivarsitii Diillaatti barsiisaan sirnaafi saayinsii nyaataa Dr Yihunee Ayyalaa gamasaantiin umuriin daa'immaanii waggaa 5-10 jiru kan addaan soorata ijoollee ittiin sirreeffamudha jedhu. ''Yeroon kun kan ilaalchisaanii itti sirreeffamu akkuma jedhu hunda kan haalli addaa soota bu'uraasaanii itti qajeelfamudha. ''Ijoolleen yeroo kanatti sirna jaalataniifi kan baran yeroo umurii guutuusaanii itti argataniidha. Kanaaf, maatiin aadaa nyaataa gaarii barsiisuu- fakeenyaaf fuduraa, kuduraafi dheedhota fa'u barsiisuun barbaachisaadha,'' jedhu. Yaada kanaan kan waliigalan Dr Faasiil, ''Ijoolleen umurii waggaa shanii ol jiran irra caalaan fedhii nyaataa gaarii waan qabaniif, kanatti fayyadamuun nyaata gosa baayyee dhiyeessuun akka dhama isaa adda baasan taasisuun barbaachisaadha,'' jedhu. Ijoolleef nyaata akkamii laannu laata? Biyya Ameerikaatti Yunivarsitii Of Laasveegaasitti waa'ee qophii nyaataafi sirna soorataa kan baratan, Addis Aalam Bizu'aayyahu ijoolluummaan kan guddinni qaamaa itti dabalu qofaa osoo hintaane yeroo taphaaf humna olaanaa itti baasan ta'uu dubbatu. Sababii kanaaf, nyaanni daa'immaniif dhiyaatu wantoota kanneen kan xiyyeeffannaa keessa galchu ta'u qabaata jedhu. Kanaanis nyaati Pirootiin fi Kaarboo-haayidreetii  qabaan murteessaa ta'uu eeru. Killee, foon, bu'aalaa aannaanii, lawuuzii, bolloqqeefi kanneen fakkaata argachuu danda'u. Kaarboo-hayidreetiin gaiin ammoo nyaatawwan akka Appilii, muuzii, kanneen kana fakkaata irraafi daabboofi paastaa irra argama. Gosawwan nyaataa kanneeniin alatti nyaatawwan dibataaafi albuudaa, akkasumas vaayitaminii laachuufiin akka barbaachisu Dr Faasiil ni dubbatu. Egaan ijoolleen nyaatawwan kanneen keessaa ciree, laaqanaafi irribaataaf guyyaatti hanga yeroo jahaa laachuufiin ni gorfama. Ciree irratti killee, aannan, fuduuraalee, miidhaan akka garbuufi ruuzii fakkaatan irraa nyaata hojjatme kennuun ni gorfama. Akkasumas laaqanaafi irbaatarratti buddeenaafi daabboo kanneen fafakkaatan, raafuu, kaarootiifi ashaakiltiiwwan kkf waliin akka sooratan taasisuun gaarii ta'uu gorsu oggeessoonni. Insititiyuutii Fayyaa hawaasaa Itoophiyaatti Daareektar qorannoo sirna sirna nyaataa kanta'an Dr Maasirashaa Tasammaa nyaatawwan ijoolleen soorattu ''haala dinagdee hubannoo keessa galcheen'' waan garaa garaa osoo ta'e jechuun gorsu. Fakkeenyaaf, ''Ijoolleen paastaa ykn makoranii qofa walitti aansuun kan sooratan yoo ta'e adda durummaan kan argatan humna qofaadha. Kanaaf, haala ijoolleen nyaataa madaalwaa ta'e itti argachu danda'aniin nyaachisuun barbaachisaadha" jechuun gorsu. Nyaatni ijoolleen hedduu soorachuu hin qabne warra kam? Yunivarsiitii Finfinneetti gargaaraa Piroofeesaraa saayiinsii soorataafi sirna nyaataa kan ta'an Dr Qaale'aab Bayyuu, ijoolleedha rakkoo hin qabu jedhamee sooratni sukkara itti baayyatu daa'immaniif kennamu booda gatii nama baasisa jedhu. Nyaatni warshaa keessatti omishamu kan ashaboofi sukkaara hedduu qabu akkasumas dhugaatiiwwan walfakkaatoon, sooratni cooma ykn dibata baayyee qaban nyaachisuun yeroo keessa daa'imman irrati rakkoo ni qabaata jedhu. Waaddiin dinnichaa fi kaan kann zayitaan waadamanis akkasuma rakkoo qabaachuu maluu jedhan. Ilkaan babbaduun, fooliin afaanii badaa ta'uun, fedhiin nyaataa akkaan xiqqaachuun miidhaawwan sukkaaraafi ashaboo baayyisuun yeroo gabaabaa keessatti fidhan keessaati jedhu Dr Faasiil. Waggaa 20 fa'a boodammoo sooratni kunniin dhiibbaa dhiigaafi rakkoo onneef sababa ta'uu maluu jedhu. Sooratni warshaa keessatti omishamanii gurguraman yeroo fayidaarra ooluu isaanii dheeressuuf keemokaalotaan waan makamaniif dhiibbaa hin malle qabaatu jedhan. Qodaa laaqanaa daa'imman keenyaa keessatti maal haa daballu? Gaaffii kanaaf deebiin Dr Yihunee gabaabaadha. Waan manni hore'' kan jedhuudha. Kan manni hore yeroo jennu garuu gosa walfakkaataa jechuu miti. Ganamas ciree nyaateen laaqana isaas yeroo manatti deebi'us biddeen ta'uu hin qabu. Maatiin haala danda'ameen nyaata adda addaa yaaluu qabu'' jedhu. Sheef Addis Alam ijoolleen qoodaa laaqanaa isaanii keessa kann kaahamuuf faffatoo biddeenaa, paastaa, makarooniifi ruuza hin darbuu,'' jedha Kunimmoo qabiyyeewwan barbaachisoo akka porootiinii akka hin arganne sababa ta'a jedha. Pirootinii hin argatan jechuun uddina isaaniif waan barbaachisu hin arganne jechuudha. Kuduraaleen hin jiran jechuun qaamni isaanii humna dhibee ittisuu gahaa hin qabaatu jechuudha. Pirootinii foon, killee, boloqqeefi baaqelaa irraas ni arganna. Osoo Fooniifi killeen mi'aadha jedhameellee Baaqelaa gatii rakasaan argachuun danda'ama jedhu. Kanaaf daa'imman qoodaa laaqanaa isaanii keessatti anniisaa fi humna kan kennuuf darbees wantoota pirootinii of keessaa qaban argachuu qabu. Gosti nyaataa gaafa dabalu qabiyyeewwan barbaachisoo hedduu carraan argachuu guddaa ta'a jechuunis ibsu. Yeroo dhabuu ykn ammoo ijoolleen koo kana jaalatu jechuun soorata saamsaman galeessuufiin sirrii miti jedhu. Qodaan laaqanaa daa'immanii ifa aduu kallattiin argachuu qaba qulqullinni isaas eegamuu qaba jedhu Dr Faasiil. Soorata ijoolleef ta'u akkamiin nyaachifnu? Ijoolleen soorata sukkaara qabu waan mi'aawaa waan barbaadaniif isa kaan diduu malu kan jedhan Dr Maasreshaan, bu'aa kan isaaniif qabu ta'us humnaafi oriisaan nyaachisuuf yaaluun, ittuu sooraticha akka jibban gochuu mala jedhu. Kanaaf wanta jaalatan waliin makuun dhiyeessuufii wayyaa jedhu. Dr Yihuneen beeksisoonni televizhiinaa nyaata saamsaman daa'imman akka nyaachuu hawwan godhan irratti furmaatni wayii taa'uu qabaa jedhu. Daa'imman sadarkaa olaanaan dhiibbaan irra gahaa jira. Har'a waan Televizhinii irratti argan fidi jechaa''. Kanaaf nyaata kunniin irratti hubannoofi hordoffiin jiraachuu qaba jedhu. Dr Faasiil yaada kana qooddachuun mootummaafi maatiin kana hordofuuf gahee qabu jedhu. Yeroo dheeraa taphaafi Tv ilaaluurratti turu yoo ta'es fedhiin nyaataa isaanii ni xiqqaata jedhu. Hakiima daa'immanii kan ta'an Dr Faasiil maatiin gama soorataan ijoollee isaaniif fakkeenya ta'uu qabu jechuun gorsu.


Guyyaatti maal fa'a nyaachuu qabna, yeroo meeqa haa nyaannu?

Sooratni gahee guddina sammuu fi qaamaa lubbuu qabeeyyiif qabuun cinaatti biyyoota akka Itoophiyaa keessatti walitti dhufeenya hawaasummaa cimsa. Gaheen isaa inni guddaan garuu qaamaaf humna kennuufi dhibee ofirraa loluuf gargaaruu erga ta'ee guyyaatti si'a meeqa nyaachuu qabna? Akkuma guyyaatti yeroo meeqa nyaachuu qabna jennu, wantoota akkamii soorachuu qabna kan jedhuus gaaffii ijoodha. Gaaffiin kun yaada gosa nyaataa adda addaatti nu geessa. Fakkeenyaaf Avokaadoofi killee nyaachuun qabiyyee isaaniirraa kan ka'e hedduu barbaachisoo ta'aniis yeroo hunda isaan nyaachuunis gahaa ta'uu dhiisuu mala. Kanaaf guyyaatti gosa soorataa adda addaa nyaachuun qabiyyeewwan qaamaaf barbaachisan akka argannu gargaara. Yunivarsiitii Finfinneetti gargaaraa piroofeesaraa gidduugala Saayinsii Soorataa fi Sirna Nyaataa kan ta'an Dr Qaal'aab Baayyuu addunyaarratti qajeelfamni soorataa ogeeyyiin qophaa'an adda addummaa qabaatanis soorata gosa danuu nyaachuurratti hunduu haala jedhamuun ejjennoo walfakkaatu qabuu jedhu. Akka Dr Qaal'aab jedhanitti hanga danda'ametti gosti nyaataa soorannu dabaluun isaa carraan qabiyyeewwan barbaachisoo argachuuf qabnu dabala. ''Nuti namootni waan soorannu fakkaanna'' kan jedhan barsiisaa Saayinsii Soorataafi Sirna Nyaataa Dr Yiheennee Ayelee ammoo, qaamni keenya sirna uumamaan qabuun hojjechuuf yoo xiqqaate miniraalota fi Vaayitaminoota 53 argachuu qabaa'' jedhu. Gosti nyaataa qabiyyeewwan barbaachisoo kana hunda of keessatti qabate tokko argamuu hin danda'u, kanaaf haala danda'ameen sooratni keenya gosa adda addaa of keessaa qabaachuu qaba jedhu. Raafuu fooniin makaa Dr Yiheennee soorata gosa adda addaaf fakkeenya yoo kennan akka fakkeenyaatti kan ibsan makaa kuduraafi bu'aa beeladaati. Itoophiyaatti kan baratamee ittoon raafuufi foon irraa hojjetamu addunyaaf fakkeenya ta'aa jedhu. Akka isaan jedhanitti Ayaraniin foon keessaa %70 kuduraalee keessaa ammoo %17 ni argama. Haalli kun Fooniin ''arjaa'' kuduraaleedhaan ammoo ''doqna'' jechisiisa jedhu.  Kanaaf yeroo walitti dhufan fayidaan isaanii ni guddataa jedhu. Kuduraaleen, bu'aan beeladaa, gosti midhaanii, muduraaleefi midhaan zayitaa qajeelfamoota sirna nyaataa Dhabbatni Fayyaa Addunyaafi Dhaabbanni Qonnaa Addunyaa tarreessan 10 keessatti argamu. Ogeeyyiin kan gorsan gosoota nyaataa kana walkeessa makuun soorachuun gaarii ta'uu gorsu. Gaaffii guddaan soorata keenya guyyuu keessatti qabiyyeewwan kanneen guutuuf humni isaa dhufa kan jedhu? Dr Yiheennee yoomiyyuu guutuuf kan cimu bu'aa beeladaa argachuudha jedhu. Bakka fooniifi bu'aawwan beeladaa biroo gosoota nyaataa kaan bakka buusuun filannoo ta'uu dubbatu. Shiroo keessa killee ykn qoonxaa keessa buufachuu jedhu. Kunis yoo hin dadhabama ta'ewoo? Mulluufi akaawwii Dr Yiheenneen Itoophiyaa keessatti kan baratame mulluufi akaawwiinis waan gaariidhaa jedhu. Fakkeenyaaf akaawwii garbuu yeroo hojjetan lawuzii, nuugiifi kanneen biroo itti makuun saayinsii soorataan kan jajjabeeffamuudha jedhu. Foon bira gahuun yoo rakkisaa ta'e kuduraalee, muduraaleefi midhaan dheedhii walitti makuun soorachuun bu'aa qaba jedhu. Dr Qaal'aab ammoo gosootni soorataa keessa isaaniitti qabiiyyeewwan halluu qoodaman waan qabaniif sooratni keenya halluu akkamii qaba? jedhanii gaafachuun sooratni keenya qabiyyee adda addaa qabaachuu isaa agarsiisuu danda'a jedhu. Inistitiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaatti daayireektara qo'annoo Sirna Nyaataa kan ta'an Dr Maarisheet Tasammaa ''quufuun'' qabiyyeewwan guyyaatti argachuu malle argachuu keenyaaf ragaa hin ta'uu jedhu. Kanaaf qajeelfama sirna nyaataa Dhaabbatni Fayyaa baase keessaa yoo xiqqate gosa nyaataa 10 keessaa shan guyyaatti argachuun barbaachisaadha jedhu. Qajeelfama kana Itoophiyaan akka fudhattuufi Ministeerri Fayyaa biyyattiis akka gorsu himaniiru. Akkamitti haa soorannu? Gosa nyaataa soorannu baayyisuun cinaatti akkamittin soorachuu akka qabnu beekuunis murteessaadha. Itoophiyaa keessatti yeroon soorachuuf kaahamee jiru jajjabeeffamuu kan qabuufi barmaata amma dura jiruun faallaa haalli soorataa dhiyoo baratamaa dhufe hafuutu irra jiraa jedhu Dr Qaal'aab. Konkolaataa oofaa, hojii hojjechaa, bilbila fayyadamaa ykn xiyyeeffannoon ofii bakka biraarra ta'ee soorachuun hamma barbaadamuun ol akka soorannu sababa ta'uu danda'aa jedhu. ''Tasgabbaa'anii taa'anii soorachuun bu'aa akka qabu adeemsa saayiinsiin hubachaa jirra'' kan jedhan Dr Qaal'aab, waliin ta'uun soorachuun hanga soorannu to'achuufis ni gargaara jedhu. Dr Yiheenneenis gama isaaniin qo'annooleen dhiyeenya hojjetaman waliin taa'anii soorachuun bu'a qabeessa ta'uu agarsiisaa jiruu jedhu. Namoonni waliin taphachaa soorachuun gosa nyaatan akka bal'isuufi haala tasgabbii qabuun akka sooratan gargaara jedhu. Dr Qaal'aab ''osoo walirraa hin citiin saffisaan soorachuun'' hin gorfamuu jedhu. Akka kanatti soorachuun garaa nama afuufuu dabalaee jeeqama sirna soorotaa fiduu danda'a jedhu. Guyyaatti yeroo meeqa soorannu? Gaaffiin kun falmisiisaadha. Ogeeyyiin BBC'n dubbise garuu gaaffiin kun hedduu hin yaachisuu jedhu. Dubbii ijoon guyyaatti gosoota soorataa qaamaaf barbaachisoo argachuudha jedhu. Kun ammoo yeroo adda addaafi hangi isaas adda adda ta'uu mala jedhu. Yaadni kun kan ilaallatu namoota gaheeyyii rakkoo fayyaa jabaa hin qabneedha jedhu. Daa'imman addatti garaagarummaa yeroo murtaaheen irr deddeebiin soorachuu qabuu jedhu. Kanaafuu akka ogeeyyiin kun jedhanitti namootni yeroo eeganii ciree, laaqanaafi irbaata osoo bira hin darbiin soorachuun saayinsummaarra gara barmaatatti waan siiqudha. Saayinsiin ''qabiyyeewwan guyyaatti argachuu qabnu lafa kaaha'' jedhu Dr Qaal'aab. Kanaafuu kan ilaalamu hanga qabiyyee malee sa'aa soorataa ykn marsaa soorataa guyyuu waan hin taaneef si'a meeqa haa sooratnu kan jedhu banaadha jedhu. Ta'uus miira beelaa dagachuun sirrii akka hin taaneefi deebii itti kennuun akka barbaachisu himan. Ta'uus garuu guyyatti si'a sadii nyaachuun sirna nyaataaf mijataadha jedhu. Dr Maasreshaan guyyaatti yeroo sadii ol nyaachuun ulfaatina qaamaa dabaluuf sababa ta'a jedhu. Umrii fi fayyaa irratti hundaa'uun garaagartummaa qabaatus sooratni garaacha keessa sa'aa afuriif turuu akka danda'u kan himan ogeessi kun, garaachi akka hin muddamneef garaagartummaa sa'aa afuriin(sooratni garaacha keessaa daakamee erga qama guutiitti deemee booda) soorachuun ni gorfama jedhu. Bu'uura kanaan guyyaa tokko keessaa sa'aa saddeet hirribaaf dhiifnee yeroo isa hafe afuriin osoo qoodnee yeroon nyaataa amma baratamee jiru sirriidha akka jechisiisus himan. Namni hedduu socho'uufi kan waajira keessa ta'aa oolu hangi soorachuu qabaniifi yeroon itti sooratan qixxee ta'uu hin danda'us jechuun hojii fi sochii qaamaarratti hundaa'uun garaagarummaan jiraachuu himaniiru.


Kalee akkuma meeshaa bittaa fi gurgurtaaf dhiyeessuu qabnaa?

Akkuma addunyaatti namoonni kumaatamaan lakkaa’aman nama kalee isaaniif arjoomu osoo eeganuu lubbuun isaanii dabarti. Namoonni fayyaalessi kaleesaanii namoota dhukkusatanitti gurgurachuu qabu? Dr Firaank Dor Inglilaanditti hakiima kalee wallaanuuti. ‘’Ilmi namaa kalee lama kotoree fakkaataniifi lafee cinaachaa duubatti argaman qaba,’’ jedhu. Dalagaan kalees waan balfaa dhiiga keenya keessaa calaluun bifa fincaaniin akka bahu taasisa jedhan. Kaleen keenyi qaama keenyaaf baayyee barbaachisaa dha, yoo hojii dhaaban balfa qaama keenya keessatti kuusna jechuu dha jedhu. Namoonni Kaleen isaanii hojjechuu dhaabe,mala wal’aansaa daayaaliisis jedhamuun maashiniin deeggaramuun dhiiga isaanii keessaa balfa qulqulleessuun lubbuu isaanii tursuun danda’ama. Akka  Dr Firaank jedhanitti, ‘’namni daayaaliisis fudhataa jiru hamma namoota kaansarii qabanillee yeroo dheeraa jiraachuu dhiisuu mala.’’ ‘’Yeroo jalqabaaf kalee nama biraa isa dhukkubsateef dhaabuun bara 1954 raawwate,yeroo amma baay’inaan kan hojjetamaa jiru yoo tahu milkaa’innisaas sadarkaa olaanaan guddateera,’’ jedhu. ‘’Kalee nama dhukkubsatuuf dhaabamu kunis kan namoota du’anirraa argamu dha.’’ Viikii Kaaldwell, ‘Open Univesity’tti’ barsiistuu fi kutaa qaama ofii arjoomuu irratti duula geggeessiti. ‘’Inatlli koo balaan konkolaataa yeroo irra gahe akka irraan hafne beekna ture. Isheen garuu yoo lubbuushee darbe kutaa qaama ishee nama kaaniif akka arjoomnu nutti himte,’’ jetti. ‘’Gaafa du’aan boqotte lubbuu namoota afurii baraarte,’’ kunis waan gaarii gadda namaa keessaa argame dha,’’ jetti  haati kuni. UK keessatti hamma kalee arjoomaan argamuufi lakkoofsi namoota kalee barbaadanii wal-hin gitu. Dhukkubsattoota wal’aansa kana eeggatan 3500 keessaa harki 30 warreen waggaa lamaa oliif eeganidha. Kudhan keessaa tokko immoo kaleen haaraa otoo hin dhaabamiifin lubbuun isaanii darba. Ameerikaatti immoo garaagarummaa daqiiqaa sagalitti namni haaraa kalee dhaabsifachuuf galmaa’a. Saalii Saateel nama kalee arjoomaan argatte yoo taatu, ‘’bara 2006tti yeroon fayyumm koo ilaalamuu hospitaala deeme, naguman ture. Qorannoon dhiigaa an taasise garuu kaleen koo haala gaariirra akka hin jirre agarsiisa,’’  jetti. Kanaaf furmaatni wal’aansa daayaaliisiis gochuu yookiin nama kalee arjoomu argachuu dha jetti. Nama du’eerraa kalee argachuun  waan yeroo dheeraa fudhatuuf, nama lubbuun jiru irraa kalee argachuuf yaaluutu irra filatama. Dr Firaank, namoonni baayyeen lubbuun otoo jiranii kalee arjoomuu akka danda’an hin beekan jedhu. ‘’Kalee tokkoon jiraachuun umrii nama tokko gabaabsuufi jireenya fayyaalessa namaatti bu’uus hin malu,’’ jedhan. Nama isa kalee dhaabsiftuuf immoo inumaayyuu gaarii dha. Sababiinsaas kaleen kuni nama fayyaarraa waan argameef isa nama du’eerraa argamurra harka lama qaam nama kalee dhaabsifatu keessa nagaan tura jedhu hakiimichi. Haa tahu malee Ameerikaa fi UK keessatti dhimma kalee nama fayyaarraa fudhachuu irratti seerri jabaa jira. Kaleen arjoomaa maatii, hiriyaa ykn nama hin beekamnerraa argamuu danda’a garuu kennaan kuni ‘gaarummaa’ abbichaarratti hundaa’a. Saaliin carraa-qabeettii akka taate dubbatti sabiibnsaas,’’yeroon ani dhukkubsadhe namoonni lama kalee isaanii naa kennuuf eeyyamamoo turan, kanaafis jecha galataa hin qabu’’ jetti. Istiivan Pinkar, ogeessa xiin-sammuu yoo tahan,’’namni kamiyyuu kaleen lama isa hin  barbaachisu. Kan tokko dhabanii rakkatan garuu baayyetu jiru,’’ jedhu. Saaliin erga kalee nama biraa irraa argatteen booda dhimma kalee qarshiin osoo hin taane ‘gosa gosaan’(in kind) gurguruu irratti hubannoo kenniti. Kunis jetti, ‘’qarshii osoo hin taane, fakkeenyaaf  liqaa namaa dhiisuu, baasii mana barumsaaf danda’uu ykn herrega baankii soorumaa keessatti maallaqa kaa’uun kalee argachuun danda’amuu qaba,’’ Istiivan, ’’ani dhukkubsataa kaleen koo hojii dhaabe otoon taheefi beenyaa kennee kalee argachuu yoon danda’e filannoo kana bira waanin darbu miti,’’ jedhu. Tahus gabaa kalee banuun garuu ammallee dhimma falmisiisaa akkuma tahetti itti fufeera. Seera amma jiruun kalee bifa kamiiniyyuu gurguruun hin danda’amu. Kanaaf kaleen gaarummaa namootaan qofa waan argamuu dha jedhu Dr Firaank. Akka Viikiin jettutti, ‘’namoonni kalee isaanii gurguruu barbaadan sooreyyii otoo hin taane warreen harka qalleeyyii dha. Isaan immoo haala jireenyaa isaaniirraan kan ka’e booda maaltu akka isanirra gahu hin beeknu,’’ Ammallee kaleen seeraan ala daldalaaf oolaa jira.Warreen tuuristoota kalee jedhaman Paakistaaniifi Fiiliippins deemuun seeraan ala kalee bitu. Chaayinaatti hidhamtootarraa kaleen ni guurama gabaasni jedhu jira. Tarkiittis baqattoonni Siiriyaa warreen kiyyoo kana keessa seenan keessaati. Saaliin,’’nama kalee si kennuun wareegama sii kaffale beenyaa yoo kenniteefi kalee gabaa seeraan alaarratti gurguramu hambisuun danda’ama,’’ jetti. Hamma yoonaa biyyi kalee gurguruu eeyyamte Iraan qofa dha. ‘’Ajoomtonni, kalee laataniif qarshii ‘kennaa’ akka beenyaatti erga argachuu jalqabnii booda lakkoofsi dhukkubsattoota kaleen akka isaaniif dhaabamuu eegan hir’iseera,’’ Tahus namoonni kalee isaanii arjooman kanneen harka-qalleeyyii jedhamani dha. Dr Firaank yaada kalee argachuuf beenyaa kaffaluu guutummaan guututti mormuu baatanillee,’’akka daldala hin taane sodaa qaba,’’ jedhu. ‘’Namoota kalee arjoomais hir’isuu mala jedhu, sababiinsaas namni tokko kaleensaa hojjechuu yoo dhaabe, dhaqii bitadhu jedhamuu danda’a,’’ jechuun yaaddoo isaanii ibsu. Gama biraan garuu gara fuulduraatti kalee argachuun rakkoo tahuu dhiisuu mala. Dr Firaank saayintistoonni kalee laaboraaatorii keessatti tolchuu danda’aa jiru, kalee booyyee fooyyefame faatu hojiirra ooluufi jira, kunimmoo jijjiirama guddaa dha jedhan. Tahus furmaatni gara fuulduraa warreen amma kaleen isaanii hojii dhaabe gargaaruu hin danda’u. Istiiv dhimma kalee beenyaadhaan kennuu kana kan sodaannuuf akkuma daldala saal-quunnamtii, safuu waliin waan waliiti hiinuufi jedhu. Viikiin immoo kalee arjoomaan namoota dua’anirraa argamu baay’isuu qabna jechuun furmaata kenniti. Dr Firaank gama isaaniin kalee beenyaadhaanis yoo arganne maallaqni otoo keessa hin seeniin waan fiixaan bahu miti jechuun yaaddoo isaanii ibsu. Saaliin garuu seera gurgurtaa kalee dhorku otoo geeddarree jetti garuummoo namni hunduu arjoomuu otoo danda’ee yaada jedhu qabdi. Nama mana gubachaa jiru keessaa hamma baraaruuti jechuun amanti.


Teeknolojii namoonni qaro-dhabeeyyiin akka argan gargaaruu kaayyeffate

Yeroo tokko hoolota gosti isaanii hin baratamnetu Awustiraaliyaa keessa ture. Hoolonni kun qaroon ija isaanii adda kan ta'edha. Bara darbe tuutni hoolotaa muraasni ija nam-tochee duuba raatiinaa isaanii irratti hojjetameefin ji'oota sadiif arguu danda'anii ture. Hoolotni kun qaama yaalii ija nam-tolcheetiin namoota qaro-dhabeeyyii tahan akka arganiif gargaaruuf qorannoo taasifamaa jiruuf itti fayyadamaman. Kaayyoon qorannoon kun hoolota irratti yaalameefis meeshaan Fooneksi 99 [Phoenix 99]  jedhamu kun qaama isaaniirraa mormiin akka mudatu ilaaluuf ture. Garuu iji nam-tolchee kun beelladootni kun obsumaan ofirra tursiisan. Sababa kanaaf jecha amma ija nam-tolchee kana gara dhala namaatiif oolchuutti ce'uuf yaaliirra jira. Pirojektiin kun garee qorattootaa Yunvarsiitiiwwan Sidinii fi Niw Saawuz Weelsi keessaa walitti dhufanin kan adeemsifamaa jiru. Meeshaan Phoenix 99 jedhamu kuni funyoo maleessa (Wireless) fi kaameeraa daawwitiiwwan lamaan walqunnamsiifameen Raatiinaa si'eessuudhaan kan hojjetuudha. Raatiinaan irra keessa ijaa kan seelota ifa baayyee hin dandeenye ofirraa qabuufi ifa gara ergaa Elekrtikaalaatti jijjiiruun karaa Ooptik Narvii gara S=sammuutti erguun erga ungulaalameen booda waan ijaan agarru kana taha. Meeshaan Phoenix 99 kun Seeliiwwan Raatiinaa dadhaban bira darbuun seeliiwwan raatiinaa hojjechuu dandahan dammaqsuun akka hojjetan godha. "Tiishuuwwan naannoo meeshichaa jiran irraa mormii adda ta'e hin mudanne. Kanaaf, waggaa dheeraaf akkuma kanatti itti fufu jennee abdanna," jedhan Yunivarsiitii Sydney'tti Injinara Baayoomeedikaalaa kan tahan Samuel Eggenberger. Akka Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa jedhutti, Addunyaarraa namoonni miiliyoona 2.2 tahan qaro dhabummaa gariin ta'ee hanga guutumatti arguu dhadhabuutti rakkataa jiru. Dhaabbatichi akka jedhutti sababa namoonni kuni omisharratti hin bobbaaneef dinagdeen osoo hin argamin hafu waggaatti Doolaara Biiliyoona 25 taha. Malli karaa namtolcheetiin qaro dhabummaa fayyisuun dandeessisu kun namoota qaro dhabeeyyii hedduuf furmaata fida jedhamee abdatameera. "Fooyya'iinsi teeknolojii saayinsii qorannoo fi yaala ijaa kana hedduu jijjiiraa jira. Kalaqniwwan amma dhufaa jiran akkaataa dhibeen ittiin yaalamu qofa osoo hin taane dhukkubsattoonnis yaalaa fi qabiinsa fooyya'aa akka argatan gochaa jira" jetti Dr. Diane Hilal-Campo, Qorattuun Oftaalmolojii (Qorannoo saayinsii Ijaa). Fooneksi 99 [Phoenix 99] kanaan alattis oomishni Orriyoon [Orion] jedhamu kan sammuu keessa galfamuun qaro dhabummaa gosa hunda fayyisa jedhmee abdatames sadarkaa Yaalii Kilinikaawaa  irra jira. Meeshaan Piriimaa Divaayis [Pirima Device] jedhmu kan dhaabbata Faransaayiin hojjetamee fi 'Bionic eye system' jedhamu garee Awustiraaliyaatiin hojjetamaa jirus yaaliiwwan kalaqa namtolcheetiin qaroo dhabeeyyiin akka arganiif taasifamu keessa jiru.


'Quunnamtiin saalaa gaariin madda gammachuu nagaa ta'u danda'a' - qorattoota WHO

Namootni attamiin quunnamtii saalaatiin gammachuu akka itti argatan barsiisuun akka quunnamtii saalaa nagaa qabeessi jajabaatu qorattoonni Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) himan. Tooftaa kanatti gargaramuunis waa'ee balaa quunnamtiin saalaa of eeggannoo malee qabaatu barsiisuu caalaa kondomiitti gargaaramuu akka fooyyeessu qorannoon kun adda baaseera. Akka qorattoonni kunneen jedhaniitti gammachuun sodaa caalaa kaka'umsa fayya-qabeessaadha Saalqunnamtiin saalaa balaaf kan nama hin saaxilleefi gammachisaa gochuun ni danda’a jedhan ogeeeyyii pirojetkii kana qorannoo keessaa tokko kan ta'an. Waggaa waggaatti addunyaa kanarratti dhimmoota fayyaa walhormaataa, saalqunnamtii fi tajaajilawwan sirrii irratti doollaarri biiliyoonaan lakkaa'amu baasii taasifama. Haata'u malee, amma yoonaatti sagantaawwan hedduun dhimma kanarratti hojjatan sababiiwwan ijoon namoonni baayyeen saalqunnamtii kan raawwatan miira gammachuu argachuuf ta'u hin himan. Ogeettiin fayyaa hawaasaa, Annii Fiilpot Sagantaa ‘The Pleasure Project’ jedhamu, kan garee Dhaabbata Fayyaa Addunyaa waliin hojjatu bara 2004 hundeessites. Sababiin saganticha itti hundeessite ammoo aarii ’’walgahiiwwan dhimma AIDS irratti waliitti fufiinsan ta’amanirratti namni maaliif saalqunnamtii saalaa  akkaraawwatamu dubbatu dhaabamu irraa ka’uun’’ ture. Isheen akka jettutti, ''Quunnamtii saalaa raawwachuudhaaf gammachuun sababa guddaa namni kakaasuudha. Garuu ammoo dhimmi kun barnoota quunnamtii saalaa ykn jidduugalmaata fayya-walhormaataa keessatti hin hammatamne. ''Osoo namoota baayyeedhaan, 'barnootii quunnamtii saalaa keessan walitti dhufeenyaa fi jireenya quunnamtii saalaa keessan isin hubachiiseera? jechuun gaaffattanii, lakkii jechun isniif deebiisu. Annii Fiilpot; ’’saalqunnamtiin balaaf kan nama hin saaxilleefi gammachiisaa ta’uu ni danda’a. Dhimmisaa waa'ee isaarratti marii ifaa qabaachuufi namootaaf ofitti amanummaa kennuudha,’’ jette. Sadarkaa idil-addunyaatti guyyaa guyyaatti namoonni miliyoonaa lakkaa’aman dhibeewwan saalqunnamtii saalaatiin dadarbuun qabamu. Isaan keessaayis irra caalaan isaanii mallattoolee dhukkubbii kan hin agarsiifnedha. Yeroo saalqunnamtii saalaatti koondomiitti gargaaramuun dhibeewwan kanneen namarraa ittisuun alatti ulfa hin barbaachisnelleen ni dhorka. '‘Kondomiin akka meeshaalee gammachuu akkasumas miiraa kakaasuu fi nageenya akka mirkaneessuutti bitamuufi gurguramuu qaba,’’ jetti Annii Fiilpot. Qorattoonnis fakkeenyawwan sagantaan saalqunnamtii nagaa qabeessaa dhiheenyaa barbaachaa fi jijjirama amalaa irratti dhiibaa qabaatan safaruuf barreeffamoota wallaansaa gagaragalchaniiru. Isaanis pirojektoota 33 ergaa gammachuu quunamtii saalaa of eeggaanoo qabu waliin jajabeessan arganiiru. Isaan kunneenis barnoota infekshiniiwwan karaa quunnamtii saalaa dadarbaniifi balaa kennuurra kan faayidaa kondomii irratti caalaa kan mirkaa'aniidha. Waa'ee gammachuu, fedhiifi bohaartii waliigaltee waliin aargamuu, fayyaa qabaachuufi nageenyaa barsiisuun kaayyoo sagantaa barnoota quunnamtii saalaa gamamchu-bu'uura taasifateeti. Barruu qorannoo 'Plos One’ jedhamurratti maxxanfame kana gargaaruun kan barreessan ogeettiin Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Liyan Gonsalves; ’Xinxalli kunis ergaa salphaa dabarsa. Innis sagantaaleen gammachuu argachuu dabalatee, sababiiwwan namoonni saalqunnamtii raawwataniif  haala gaariin calaqisiisan bu'aalee fayyaa fooyya'aa argamsiisu,’’ jedhaniiru.


Faatis Timboo: 'Ani nama abaaramtuudha jedheen yaadaa ture'

Faatis Timboo komeediyanii ganna 25ti, moodelii Tiktokii gubbaatti hordoftoota miliyoona lamaa ol horatte. Timboon faana afur ykn meetira 1.21 dheeratti. Dinkii ta’uu isheeerraan kan ka’e qoccollaatu irra gaha ture. Taatullee Timboo qoccollaafi tasgabbii dhabiinsa milka’ina ishee dhorkan ture injifattetti. ‘’Yeroo dheeraaf ani nama abaraamedha jedheeen yaada ture,’’ jechuun BBC tti himte. ‘’Wayitan umriin koo kanarra ijoollee ture gara bakkeetti baha ture, namni ta’e wayi na ilaallaan na gaddisiisa,’’ jette. Yeroon suuqii ykn dukkaana dhaqullee ’’namoonni na ilaalu, natti kolfu, kaan natti qoosu,’’ jette. Faatis miidiyaalee hawaasummaarratti qoosaa fi haala jireenya isheerratti maxxansa erga qoodaa turte booda garuu ofitti amanummaa gonfatte. ‘’Toora gubbaa namoonni kutannoo hangamii akkan qabuu hubachuu fi qabiyyeen ani qoodutti bohaaruun isaanii garaagarummaa akkan uumu na taasiseera,’’ jette. ‘’Haala hamaa keessa darbuun koo fi namoonni na qoccoluun keessa darbuun sababa qaba jedheen yaade. Garaagarummaan suni akka jabaattee falmattu si taasisa’’ jetti. Faatis dinkummaa ykn qonxolummaa waliin dhalatte. Taatullee ‘’namoota gabaaboo’’ jedhamtee waamamuu feeti. ‘’Dinkummaa ykn qonxolummaan jecha gama wal’aansa fayyaati jedhamudha, garuu ani dinkii jedhamuu hin jaaladhu. Sababni isammoo nama jedhamee waamamuun fedha,’’ jette. ''Dinkummaan uumama himamsaa qofaan beekamu wayi na fakkeesse,’’ jette itti dabaluun. Duraan namoonni isheetti dhiyaatan akka qaama ishee ajaa’ibsifatanii fi fedha saalqunnamtiif barbaadan dubbatti. ‘’Xiqqeenya waan qabduuf jecha nama ni argatta, uumama addaa wayii itti fakkaatta waan ta’eefi. ‘’Sababni isaa naaf hin galu jaalallee dhiiraa hin qabu- ykn immoo muuxannoo hiriyaa baafadhe hinqabu’’ jette. Faatisi yaada namootni warreen gaggabaaboorratti qaban barsiisuudhaan ‘’geddareen jira’’ jettee yaaddi. Miidiyaa hawaasummaarratti beekamtii kan horatte Faatis erga bara 2018 miidiyaa Channel 4' irratti dhiyaattee booda inistaagiraamii gubbaatti illee hordoftoota 240,000 horatteetti. ‘’Amma toora kana qabaachu kootti gammadeera’’ jette. ‘’Waanin fedhu akkan hojjachu na barsiiseera. Miidhamni natti hin dhaga’amu‘’ jette. Faatis dhaabbilee miidhaginaafi haala jiruurratti hojjatan waliin ta’uun qabiyyee bashannaa ofii ishee hojjatti. ‘’Akkaataa waantonni fuulduratti tarkaanfataa jiraniin irraa ka’uun dhaabbileen kunneen namootaaf bakka buusan geeddaruuf yaalaa jiru‘’ jette. Dhaabbileen kunneen bakka bu’uummaa isheef kennuutti gammaduus himteetti. ‘’Dargaggoota akka kootii gurraachoota fi miidhama qaamaa qabaniif tarii abdiin ta’a,’’ jette Faatis.


Siwiidinitti dirooniin lubbuu dhukkubsataa onnee tokkoo baraarte

Xiyyaarri nam-maleessa yookaan dirooniin lubbuu maanguddoo ganna 71 onneen isaanii dadhabe baraaruuf gargaarte. Akkamiin? jennaan - dirooniin kun doktora maanguddoo kana qarqaaraa tureef meeshaa 'defibrillator' geessuun ture. Maanguddoon kun jiraataa biyya Siwiidin magaalaa Tiroolhaatan wayita tahan, mana isaanii fuulduratti cabbii kuufame wayita haranitti ture kan dadhaban. Maanguddoon maqaan isaanii akka dhawamu hin barbaanne kun BBCtti akka himanitti, meeshichi saffisaan qaqqabuun isaa ''waan guddoo dansaati,'' jedhan. Dhaabbanni diroonicha erge Everdrone akka jedhutti, meeshaan onneef hoollannaa elektirikii kennu kun haga ambulaansiin dhufutti tajaajila jedha. Everdrone dabaluun, waamichi yeroo hatattamaa erga isa gaheen booda daqiiqaa sadii keessatti meeshaan kun bakkicha qaqqabu isaa hima. Maanguddoon kun BBCtti akka himanitti wanta gaafas tahe gariin akka hin yaadanne himu. Mana isaanii fuuldura cabbii tuulame kaasaa akka turan yaadachuun, wayita tahiin kun isaan mudatu ''waanti hunduu ni dukkanaa'e,'' jedhan. Haati warraa isaanii boodarra, ati nama carra-qabeessadha ittiin jedhaniiru. Dr Musxafaa Alii wayita sanatti akka carraa karaa sanarra konkolaataan darbaa kan turan wayita tahu, nama kufan kana qarqaaruuf fiigan. ''Hojiif gara hospitaalaa imalaan ture, wayitan gara alaa ilaalu, nama mana fuuladuratti kufan arge,'' jedhan. ''Namni kun dhahannaan onnee isaanii hin jiru ture. Kanaafis gargaarsa wal'aansaa CPR kennuufiin eegale. Nama biraatinis lakkoofsa yeroo balaa 112 akka bilbilu itti hime. ''Daqiiqaa muraasaan booda, waan balali'u wayiin arge. Diroonii ture - meeshaa defibrillator kan qabatee dhufe.'' Hoogganaa dhaabbata Everdrone kan tahan Mats Sallstrom, teknoloojiin kun lubbuu nama kanaa kanaa baraaruu keessatti qooda guddaa baheera jedhu. ''Lubbuu nama tokkoo baraaruuf taateewwan walqabatanii adeeman jiraachuu hubachuun barbaachisaadha. Sirna kana keessattis dirooniin gahee cimaa baha,'' jechuun BBCtti himan. Taatee ji'a dabre mudate kanaaf hakiimni bakka sana jiraachuun isaa carraa guddaa ture. Haatahu malee gaaffiin guddaan ammallee kahu - namoonni leenjii fayyaa hin qabne meeshaa 'defibrillator' kana sirnaan fayyadamuu danda'uu? kan jedhudha.


Namichi onneen booyyee galfameef 1988 keessa albeen nama waraanee ture

Namichi adunyaa irratti yeroo jalqabaaf tajaajila baqaqsanii yaaluun onneen booyyeef galfameef yeroo tokko namicha tokko albeen si'a torba waraanuun akka inni laamsha'u taasiseera, jechuuun maatiin miidhamtootaa himan. Deevid Beenet 57, bara 1988 keessa nama Edwaardi Shuumaker jedhamu waraanuun himanni irratti banamee akka ture obboleettiin miidhamaa kanaa Radio 4 Todaaytti himeteetti. Leeslii Shumaker Doownii obboleessi ishee waggoota kurnanii oliif rakkoo yaalaa miidhama irra gahe irraa kan ka'e bara 2007 du'aan boqate jette. Beenet nama tajaajilli baqasanii yaaluu jalqabaa akkasii argachuun hin malleef ture jette. Gareen yaala kana kenneef garuu rikardiin yakkaa namani tokko kanaan dura qabu akka yaalii hin kennineef waan nu godhu miti jedhan. Haleellaa inni dhaqqabsiise bara 1988 yeroo haati manaa isaa gudeeda dargaggoo Shumaker nama ganna 22 tahe irra osoo teessuu arge akka tahe Leesliin himteetti. Inaaffaa gguddaa irraa kan ka'e Beeneet dargaggoo kan ture Shuumaker si'a torba dugda isaa keessa waraane. Kana irraa kan ka'es Beeneet meeshaa dhokataa sagalee hin qabne qabate jedhamee himatamuun hidhaa waggaa 10 irratti murame. Leesliin waa'ee Deevid Benet tajaajila baqaqsanii yaaluu argachuu ilaalchisee namni tokko iyyuu ana hin qunnamne jette. Oduu kana yeroo intalli ishee ergaa gabaabaa barreesituuf akka dhageesse himte. Intalli koo lammataas yeruma sana ergaa gabaabaa naaf barreesite. Aayyoo, namni kun isa eessumakoo Ed waraanedha. Oduu kana dubbiseen aare, onneetu galfameef,'' jettee akka barresiteef himte. Beeneet tajaajila yaalii sa'a torba fudhateen kanaan booda bayyaannachaa jira. Onnee biraa galchuufiin carraa tokkittii isa du'a oolchuuf jiru ture. Garuu ammas yeroo hammamiif akka jiraachuu danda'u waan beekamu hin qabu. Tahus Leesliin namicha kanaaf kun hin maluuf ture jette. ''Beeneetiin dubbii ijoo tibbanaa taasisan, akka gootaa fi nama jalqabaa adunyaatti isa agarsiisan. Garuu inni waanuma akkasiiyyuu miti,'' jette. Beeneet oso hin taane hakiimonni tajaajilicha kennan hunduu alata argachu qabu jedheen yaada,'' jette. Obboleessikoo miidhaa irraan gaheef waggoota 19f rakkatee, maatiin koo hunduu waliin rakkate,'' jette Leeslii Doownii. Hakiimonni ammoo kun dirqama hospitaala ykn buufata fayyaati. Nama tajaajilicha barbaadee dhufe akkaataa dhukkuba isaan tajaajila lubbuu oolchuu kennuun dirqama isaaniiti,'' jedhe qondaalotni Gidduugala Medikaalaa Yuunvarsiitii Meeriilaandi.


Fayyaa: Onnee booyyee namaaf dhaabuu irratti rakkoolee naamusa sadii ka'an

Lammiin US Deevid Beneet, ganna 57, addunyaa irratti nama yeroo jalqabaaf wal’aansa baqaqsanii hodhuun onnee booyyee qaccee sanyiin isaa foyyeessame kennameef ta’e. Wal’aansi kun yeroo dhukkubsattonni wal’aansa jijjirraa qaamaa argachuuf itti eegan hir’isuun, addunyaa irratti jireenya namoota hedduu geeddaruu danda’a jedhamuun farsameera. Namootni kaan garuu wal’aansi kun naamusa kan eege ta’uu isaa irratti gaaffii kaasaa jiru. Gaffii kanaan nageenya dhukkubsataa, mirga bineensotaa fi yaaddoo amantii irratti rakkoo naamusaa jiru kaasaniiru. Kanaaf jijjiirraan qaamaa booyyee irraa dhufu hagam falmisiisaadha? Kun wal’aansa baqaqsanii hodhuu yaaliin taasifamedha, kanaaf dhukkubsataa irratti yaaddoo rakkoo uumuu guddaa ni qabaata. Wal’aansi baqaqsanii hodhuu onnee nama tokko nama biraaf kennuuniyyu yaaddoo milkaa’uu dhiisuu ni qabaata – kun ammoo qaama bineensaadha kanaaf yaaddoon jiru kanarra guddata. Waggootii dheeraaf oggeessonni fayyaa qama bineensotaa wal’aansa 'xenotransplantation' jedhamu fayyadamuuf yaalaa turaniiru, gariinis milkaa’aniiru. Bara 1984’tti, oggeessotni fayyaa Kaaliforniyaa lubbuu daa’ima tokko olchuuf jecha, onnee jaldeessaa kennaniifi ture, ta’us garuu guyyoota 21 booda lubbuun ishee darbeera. Waal’aansi akkanaa baay'ee, baay'ee yaaddeessa ta’us, oggeessotni naamusa meedikaalaa tokko tokko yoo dhukkubsataan yaaddoo jiru beeka ta’e waal’aansicha itti fufuu danda’a jedhu. “Namni kun wal’aansicha booda takkaatti haala hamaan lubbuun isaa darba yoo ta’e hin beeknu – garuu yaaddoon jira jedhamee hojjachuu hin dhiistu,” jechuun yuunivarsitii Oksifoorditti hogganaan namuusa hojii piroofeessar Juliyaan Savulesko himaniiru. “Namootni wal’aansicha argatan yaaddoo jiru guutummatatti hubatanii jennaan, namootni yaaliiwwan addaa akkanaa simachuu qabu jedheen yaada,”jedhan. Dabaluunis, gargaarsa onnee makaanikaalaa ykn onnee nama biraa argachuu dabalatee filannoo isaan qaban dhiyyeessuufin barbaachisaadha jedhaniiru. Ogeessi fayyaa wal’aansa Beneet irratti hojjatan, Beneet filannoo wal’aansa biraa waan hin qabnee fi kana malee lubbuun isaa waan darbuuf, wal’aansi kun barbaachisaa akka ture himu. Wal’aansi Beneet akka yaalii meedikaalatti hin gaggeeffamne, akkasumas qorichi isaaf kenname ammati bineensota akka jaldeessaa irratti hin yaalamne. Yunivarsitii Merilaand dame Meedisinii irraa, wal’aansa Beneet kan qindeessite Dr Kiristiin Lawuu garuu, yeroo wal’aansa kanaaf qopha’anitti wanti irra darbame akka hin jirre himteetti. Dabalataanis wal’aansi Beneet, falmii wa’ee booyyee wal’aansa namaaf fayyadamuu deebisee kaaseera, yaada kana ammoo gartuleen mirga bineensotaaf falman hedduun ni mormu. Isaan keessaa tokko, Namoota Kunuunsa Bineesota Naamusaaf (PETA), wal’aansa Beneet kana “naamusa kan hin qabne, kan balaa uumuu danda’uu fi qabeenya guddaa barbadeessuudha,” jechuun balaaleeffateera. “Bineensotni kusaa-meeshaa yeroo barbaddetti diigdu osoo hin taane, uumama sammuu fi beekumsa qabanidha,” PETA’n. Rogeessonni akka jedhani binoonsota caalatti nama fakkeessuuf qaccee sanyii (jiinii) isaanii geeddaruun sirri miti. Saayintistoonni booyyeen wal’aansa Beneetiif fayyadameeme akka simatamuuf jecha qaccee-sanyii ykn jiinii isaa 10 geeddaraniiru. Boyyeen kun ganama wal’ansi kun gaggeeffamuutti onneen isaa keessaa baafame. Dubbi himaan, gartuu mirga bineensotaaf falmu UK jiru, animal Aid, “waan fedheefu” qaccee-sanyii bineensotaa geeddaruu akka mormu BBC’tti himaniiru. “Bineensotni dhukkubbii fi dararaan qacceen sanyi isaani utuu hin geeddaramiin jireenya isaanii jiraachuuf mirga qabu, kanarratti ammoo ajjeefamanii qaamni isaani gargar fudhatama,” jechuun gartuun kun ibseera. Qaama bineensa wal’aansaan fudhachuu irratti rakkoon biraa kan uumamuu karaa amantaanidha. Wal’aansa akkanaaf boyyeen kan filatamu kutaan qaamaa isaanii tokko tokko hammi isaan kan dhala namaa waliin waan wal gituu fi boyyee horsiisuun salphaa waan ta’eefidha. Filannoon kun garuu dhukkubsattoota amantaa bineensa kana irratti seera cimaa qaban hordofan kan akka Jiwishii fi Musliimaa irratti dhiibbaa akkamii uuma? Seeri Jiwiish hordooftonni amaticha boyyee akka hin horsiisnee fi hin sorranneef dhorkus, onnee booyyee wal’aansaaf fudhachuun garuu “seera amantaa Jiwii karaa kamiyyu kan faallessu miti, jechuun lubni amantaa Jiwii ykn rabaay UK, Dr Moshee Firiidmaan dubbataniiru. “Xiyyeeffannoon seera Jiwish inni dursaa lubbuu namaa olchuu waan ta’eef, dhukkubsataan amantaa Jiwii hordofu, yoo wal’aansi kun kan fayyummaa isaa gargaaruu fi lubbuu isaa olchuun jireenya foyya’aa kan kennuuf ta’e wal’aansicha fudhachuun dirqama isaadha,@ jechuun Raabaay Firiidmaan BBC’tti himaniiru. Amantaa Islamaafis, haaluma wal fakkaatuun bineensota lubbuu namaa olchuuf fayyadamuun kan eeyyamamudha. Pirof Savuleskoo, utuu namni tokko sababa amantii ykn naamusa isaan wal’aansa qaama bineensa fayyadamu fudhachuu died, wal’aansa jijjiira namaa argachuuf tarree eeguu irratti xiyyeeffannoon inni argatu hir’isuu hin qabu jedhaniiru. “Namootni tokko tokko qaama jijjirachuuf carraa argatteee ture kanaaf, tarree kanarra gari bu’uu qabda jechuu danda’u; kaan ammoo akkuma namoota kanii mirga wal fakkaata argachuu qabda jedhu,” jedha. “Kunneen ejjennoo nuti irratti walii galuu qabnudha.”


Seerri gargaarsa doktarootaan lubbuu ofii baasuu eeyyamu Ostiriyaatti hojiirra oole

Seerri haaraan namoonni akkaan dhukkubsatanii abdii jireenyaa dhaban garaagrsaan akka lubbuusaanii baasan deeggaru Ostiriyaa keessatti hojiirra oole. Sambata har'aa irrraa eegalanii namoonni namoonni dhibee irraa fayyuuf abdii hin qabneen qabamanii dhukkubsataa jiran lubbuusaanii baasuuf gargaarsa gaafatanii argachuuf mirga qabu. Erga manni murtii heera biyyattii dhimma kana ilaalu irratti fooyya'iinsi akka taasifamu murteessee booda Muddee darbe paalmaan Ostiriyaa seera kana mirkaneesseera. Seerri kun xiyyeeffannaa fi hordoffii cimaadhaan kan hojiirra oolu yoo ta'u, namni tokko doktaroota lamaan tajaajila argata. Doktarri tokko ogeessa dawaa akka dhukkubbiin namatti hin dhagahamne gargaaruuti. Qondaaltonni biyyattii akka jedhanitti tajaajila dawaa dhukkubbii namarraa kutuu kennuuf maallaqa guddaa ramadeera. Mootummaan kana kan godheef namni tokko osoo filannoo lubbuun jiraachuu qabuu waanuma fedheef qofa of-ajjeesuu akka hin qabneefidha. Gargaarsi fayyaa-namni akkaan dhibamee abdii fayyuu dhabe tokko- akka fedhaan lubbuu ofii baasuuf kennamu kun Siwiizarlaand keessattis seera qabeessa. Biyyoota awurooppaa kanneen akka Ispeen, Beeljiyam fi Neezalaands keessattis gargaarsi ogeeyyiin fayyaan lubbuu ofii baasuun seeraan ala ta'uunsaa hafeera. Seerri Ostiriyaa keessatti hojiirra oole kun nama garmalee hin dhibamnee fi kanneen dhibee sammuu qaban hin ilaallatu. Kanaafuu seerri kun haala addaatiin hojiirra oola malee waanuma dhukkubsataan tokko tajaajila kana fedheef qofa miti. Dargaggeessi tokko lubbuusaa balleessuuf dursa namni kun murtee ofirratti fudhachuudhaaf ga'aadhaa kan jedhu ilaalamuu qaba. Erga doktaroota lamaan mirkanaa'ee booda dhukkubsataan torbeewwan 12f eeguu qaba, yoo dhibee irraa hin fayyine ta'iuun mirkanaa'e ammoo torbee lama eega. Hanga ammaatti seerri Ostiriyaa nama gocha akkanaa raawwate(namni biraa akka of ajjeesu namoota gargaaran) hidhaa waggaa shaniin adabsiisa ture.


Ameerikaatti yeroo jalqabaaf onnee booyyee fooyyeffame namaaf dhaaban

Lammiin US tokko addunyaa irratti nama yeroo jalqabaaf wal’aansa baqaqsanii hodhuun onnee booyyee qaccee sanyiin isaa foyyeessame kennameef ta’e. Amma dura ogeeyyiin fayyaa Ameerikaa kalee booyyee namaaf dhaabuun milkaa'uu himanii turan. Deevid Beneet, ganna 57, wal’aansa baqaqsanii hodhuu sa’aatii torba fudhate kana argatee guyyaa sadii booda, haala gaariirra jiraachuu isaa oggeessonni fayyaa himaniiru. Wal’aansi qaama jijjiirraa kun lubbuu Beneet olchuuf abdii isa dhumaa ture, ta’us ammatti carraan jireenya dheeraa qabachuu isaa hagam akka ta’e ifa miti. “Wal’aansa kana argachuu ykn du’uu ture,” jechuun wal’aansicha argachuu guyyaa tokko dura Beneet dubbatee ture. “Carraan milkaa’uu isaa baay'ee xiqqaa akka ta’e beeka, garuu abdiikoo isa dhumaadha,” jedheera. Oggeessotni fayyaa Wiirtuu Fayyaa Yuunivarsiitii Meriilaand, yoo wal’aansa kana hin argatiin Beneet ni du’a sababa jedhuun wal’aansa kana gaggeessuuf Abbaa Taayitaa Meedikalaa US irra eeyyama addaa argataniiru. Kana duraa murtee oggeessonni fayyaa, dhukkubsataa haallii fayyaa isaa baay'ee gadi aanaa ta’eef taasisan irratti hunda’uun, Beneet wal’aansa jijjiirraa onnee akka argatuuf murtaa’ee ture. Gartuu oggeessota fayyaa wal’aansa kana gaggeessaniif, kun bu’aa qorannoo waggootii dheeraa addunyaa irratti jireenya namoota hedduu jijjiiruu danda’uu akka ta’e agarsiisa. Oggeessi fayyaa wal’aansa baqaqsanii hodhu Bartlii Giriifit, wal’aansi baqaqsanii hodhuu kun, “hanqina kutaa qaamaa jiru furuuf addunyaa gara fulduraatti kan tarkaanfachiisudha” jechuu isaa ibsi Dameen Mediisinii Yuunivarsiitii Meerilaand ibsa baase irratti eerera. Kana jechuun sababa hanqina kanaan, US keessatti guyyaatti namootni 17 wal’aansa jijjiirraa qaamaa utuu eeggatanii lubbuun isaanii darba. Guutummaatti ammoo namootni 100,000 ol ta’an wal’aansa jijjiirraa qaamaa argachuuf eeggachaa jiru. Hanqina jiru kana furuuf kutaa qaamaa booyyee dhala namaaf jijjiiruun yeroo dheeraaf yaadamaa tureera, vaalvii onnee booyyee wal’aansa akkanaaf fayyadamuun ammoo ammumaan waan baramedha. Onkololeessa 2021 keessa oggeessoti fayyaa Niiw Yoork, kalee boyyee milkaa’inaan dhala namaaf kennuu isaanii beeksisanii turani. Yeroo sanatti wal’aansi kun seeenaa meedikaalaa keessatti yaalii isa guddaa ture. Ta’us garuu namni wal’aansa kana argate nama sammuun isaa du’ee, bayyaannachuuf carraa hin qabne ture. Beneet garuu wal’aansi kun, jireenya isaa akka itti fufuuf isa akka gargaaru abdata. Wal’aansa kan argachuu isaa dura Beneet dhibee onnee wal’aanamuu hin dandeenye qabachuun isaa erga baramee, maashiniin lubbuu isaa tursu godhameefi gara ji’a tokkoof walakkaa oliif hospitaala ciisee ture. Wiixata, Beneet gargaarsa maashinii malee ofiin hafuura baafachuu akka danda’eru himameera. Garuu itti aanee maaltu uumama kan jedhu ammatti ifa miti. Booyyeen wal’aansa kanaaf fayyadamame, onneen isaa qaama Beneetiin akka simatamuuf, qacceen sanyii isaa saayinsiin foyyafamee akka ture AFP gabaaseera. Oggeessi fayyaa Girifiit of eeggannoo fi itti dhiyeenyaan haala Beneet hordofaa akka jiran himeera. Ilmi Beneet, Deevid Beenet Jr akka miidiyaa Associated Press’tti himetti, amma maatiin “haala homaa hin beekne keessa jiru.” Ta’us garuu “Wanti gaggeeffamu kun hagam guddaa fi bu’a qabeessa akka ta’e akka hubatu” himeera. “Wanti kun dhala namaaf godhamee hin beeku, animmoo carraa lubbuun turuu wal’aansa isa duraaniirraa qaburra kan fooyya’aa ta’e kennineerraafi jedhee yaaduun barbaada,” jechuun Girifiit dubbateera. Ta’us garuu yoo inni “guyyaa tokkoof, torbaniif, ji’aaf ykn waggaaf lubbuun tura yoo ta’e hin beeku,” jedheera.


Ogeettii nyaata bilcheessitu garuu kan ofii nyaata dhandhamtee hin beekne

Loreettaa Harmees jedhamti. Waggaa ja’aaf nyaata afaan kaawwattee hin beektu. Haata'u malee, fedhiin isheen nyaata bilcheessuuf qabdu hin dhorkine. Looreetaan nyaati isheen bilcheessitu dhandhamattee soogidda qabaachuufi dhisuu adda baasuu yoo hin dandeessu ta’eeyyu, toora Inistagiraamii ishee irratti garuu beekkamtii guddaa qabdi. Yeroo tokko tokkoos nyaataa bilcheesite urgaa isaatiin gammaddi. Shamarree ganna 15 osoo jirtuu turte Leereetaan dhibee Anorexia (kan nyaata lagachiisuun ulfaatinni qaamaa akka hir’isu kan godhu) jedhamuun kan qabamte. Ta’us gara waggaa tokko qofa narra ture jetti. Isaan boodas yeroodhaa gara yerootti rakkoo nyaata garaa keessatti bulleessuu dadhabuun rakkachaa turte. ''Haadhaafi obbooleettii kiyya waliin yeroo muraasaaf teenyee waliin nyaachuun gammachuun naaf kennuu kan addaa ture,'' jetti. Yeroonsaa bara 2015 ture . Wayita maatiinshee nyaataaf finjaala marsanii taa'an isheen gara kutaa ciisichaa deemti ture. Shamrreen ganna 23 tunis nyaata nyaachuutti akka deebiitu taasifamte. Kanas kan gargaare ammoo oggeessa tokko. Kanas bakka umamaasheetti akka deebiituuf osoo hintaanee rakkina ishee mudate qoratee fala barbaachiif jecha ture. Guyyaa sana ganama Looreetaan hopitaalaa Maarqoos kan Landaniitti argamu dhaquun qorannoo marumaanii taasifameefii ture. Looreettaan attamiin nyaata qopheessuu eegalte? ሎሬታ Looreetaan daa'ima osoo jirtuu sagantaa nyaata qopheessuu TV irratti ilaaltu hordofuun kan isa fakkaatu bilcheesitee maatiisheef dhiyeessiti turte. Wayita waggaa 11 jiratuu kaafte yeroo hunda guyyaa Kibxataa haatishee hojiidhaa turanii waan galaniif irbaata qopheessitee eegdi turte. Haatii Looreetaa Juliin akka jettuutti, intalli ishee paasitaa irraa eegaluun nyaata gosa garaa garaa qopheessuu eegalte. Osoo barnoota sadarkaa lammaffaa barataa jirtuu carraa dorgommii nyaataa qopheessuu irratti hirmaatte turte. Mana barnootaa bira darbuun injifatee waancaa hanga argachu irra geessee turte. akka fixxeen carraa barnoota koolleejii kan nyaata qopheessuun beekamaa ta'efi Landaniitti argamutti barachuu argatte. Haata'u malee waggaa 15 irratti dhibeen soorati nyaatame akka garaa keessatti hin daakamne taasisuun miidhuun qabamte. Kanaanis kan ka'ee nyaanni sooratte hundi miira dhukkubbi itti uumuun cimaa adeeme. Ta'u garuu obsaatuma nyaata bilcheesuufi nyaataas nyaachu ittuma fufte. Barnootashee sadarkaa lammaaffaa akkuma xumurteenis koleejjii Nyaata qopheessuurratti leenjii kennu beekamaa tokkoo seente. Haata'u malee barumsa kooleejii waggaa sadiif barachuu qabdu keessaa sababa rakkoo fayyaa kanaatiin waggaa tokko qofa barattee addaan kutte. Wayita waggaa 19 guutuu ammoo barnoota ishee adda kutuu qofaa osoo hintaane dhukkubsattee siree irratti hafte. “Haala nama ajaa’ibuun wanti hundi badaa adeeme – Tasumaan nyaachuu fi mana fincaanii deemuun dadhabe. Sana booda waggootiin shanan itti aanaan abjuu hamaa keessaa dammaqquu hin dandeenye natti ta’e,” jetti haala dabarsite yoo yaadattu. Looreettaan tibban akka ulfaatiinni qaamashee saffiisaan hir’isaa jirtuu hubateetti amanu dadhabde.  waan itti deebi’eef jechuusaa wayitan yaaduu akka ture himti. Tibba tokkos ulfaatinni qaamashee kilograama 25 qofa ture. Hakiimoonnis dhibeenshee wallaansa yoo argachu baattee lubbuf illeen kan sodaachisu ta'u itti himan. Dhiibee isheerra gaheenis yeroo garaa garaatti of balleessuuf illeen yaaddee akka turte ni yaadatti. Waggoota muraasa boodas dhibee karaa dhalootaan dhufuu qabaachuu ykn dhisuu ishee akka qoratamu murtaa’e. Haalum kanaanis qorannoo waggootaaf gaggeeffameen boodas keessoon garaa Loorettaa wallakkaan ol akka miidhame hubatame. Dhukkubichi sanyii kan darbu ra'us hakiimoonni bara gahan. Kanaafu Looreettaan akka nyaattuuf dirqisiisuun akka hinbarbaachifne hubatan. kun kan mul’ise garaachi Loreettaa gariin akka paralaayiizdi ta’e efi seeraan of qulqulleesuu akka hin dandeenyeedha. Looreettaan akkasumas mallattoon akka  bowwoo mataa cimaa, dadhabbiifi onneen saffiisaan dhawachu ni mudata ture.  kanaafis ammo wal’aansa baqaqsanii hodhuu argachuun dirqama ture. Amma Looreettaan nyaataa afaaniin erga qabde waggaan jaha darbera. Loreettaan yoomiyyuu deebitee nyaata akka hin nyaannee fi bishaanillee akka hin dhugne hubatte. Amma nyaataa argataa kan jirtu ujummoo sa'aatii 18'f baatte naannooftuun. Ujummoon sunis kan nyaanni dhangala’aan ittiin garaacha bira utuu hin ga’iin kallattiin gara dhiiga isheetti ergu fayyadamtu jechuudha. Ujjummoon Hiikman laayin jedhamuun beekamuu kun kallattiin laphee ishee keessa darbee hidda gara onnesheetti deemuu waliin kan walqabatudha. Ogeettiin nyaata bilcheessitu tun ofiisheetiin nyaachuu hin dandeenye iyyuu ammas jaalala nyaata qopheessuuf qabdu bahaa jirti.. Bara jireenyaa ishee guutuu karaa ujumootiin nyaataa fudhatti. Kanaanis oggeettii beekamtu nyaata bilcheesiitu garuu ammoo kan nyaanni hafaan galee hinbeekne jedhamte jirti fayyadamtota Instagram biratti. Hatiifi obbooleettiin ishii waliin jiraataniifi hirriyoonni isheenyaata Looreettaa kana jaalalaan sooratu. Looreettaan garuu jireenyashee ujummoo waliin jiraataa jirti.


Pireezidantiin Paarlaamaa Awurooppaa David Sassoli boqotan

Pireezidantiin Paarlaamaa Awurooppaa David Sassoli umriisaanii waggaa 65tti addunyaa kanarraa du'aan boqochuu dubbi himaan isaanii ibse. David Sassoli erga dandeettiin madinummaan qaamasaanii akkaan dadhabee booda ji'a darbe keessa Italiitti hospitaala seenan. Gaazexeessaa fi qondaalli siyaasaa centre-left-duraanii biyya Italii kun erga torbee lamaaf akkaan dhukkubsatanii booda  hojii isaanii hunda dhaabanii turan. Dubbi himaan isaanii Roberto Cuilo qondaalli kun Kibxata ganama hospitaala Aviano, Italii keessatti du'uu ibsan. Qondaalli kun Fulbaana darbes dhibeen daranyoo sombaa itti hammaannaan hospitaala Strasbourg seenanii yaalamanii erga fooyya'anii booda Sadaasa keessa hojiisanii itti fufanii turan. David Sassoli deebi'anii bakkicharratti hojjechuuf wayita abdii kutatan, bakka isaanii nama filachuun ji'a kana keessa karoorfamee jira. Duraan oduu-dubbisaa kan turan qondaalli siyaasaa kun, bara 2019 ture, pireezidantii ta'anii paarlaamaa Awurooppaa teessoo 705 qabu hoogganuu kan jalqaban. Kaadhimamtoota waliin dorgoman sadi mo'achuun pireezidantii kan ta'an David Sassoli, haasawa isaanii jalqabaatiin daandii tokkummaa, walqixxummaa fi nageenyaa abbootiin keenya eegalanirratti yaa deebinu jechuun dhaaman. David Sassoli hojii gaazexeessummaa dhiisuun siyaasatti makamanii paarlaamaa Awurooppaa kan seenan bara 2009 ture.


Saayintistoonni rookkeetiifi hakiimonni sammuun namoota kaan caalaa qaxaleedhaa?

Saayintistii rookkeettii ykn hakiimaa wal’aansa sammuu baqaqsanii hodhuu ta’uuf yaada qabduu? Kana dhugoomsuun ni danda’ama. Akka qorannoon tokko ibsutti namootni hojii kana lamaan keessatti hirmaatan, namoota kaanirra qaxaleedha jechuu miti. Injinaarota geejjiba hawaa 329 fi hakiimoota wal’aansa sammuu baqaqsanii hodhuu 72 beekumsa isaani beekuuf qorattoonni gaafataniiru. Bu’aan qormaata kanaa, Barruu Meedikaalaa Biriitish (British Medical Journal) irratti maxxaanfame, kan uummata Biriitish waliin garaa garummaa xiqqaa qaba ture. Qorattoonni akka jedhanitti, qorannoo kana kan geggeessan namootni hojii kana irratti hirmaatan namoota kaanirra qaxalee ta’uun akka isaan gargaaru ilaaluufi ture. Dabalataanis ilaalcha uummatni hojiiwwan kanaaf qabu dhugaa irratti kan hundaa’e akka ta’e adda baasuuf ture jedhu. Hanqinni namoota hojii kana irratti hirmaatanii waggooti dhufan keessatti akka jiraatu tilmaame yemmuu jirutti, qorattoonni ilaalcha hojii kana irratti jiru geeddaruun tarii namootni dame saayinsii kana keessatti akka hirmaatan gochuu danda’a jedhanii yaadu. Namootni hojii kunneen lamaan hojjatan qormaata dameewwan beekumsaa ja’a irratti kan qoraman, qormaata jalqaba kolleejii Impeeriyaali, Landan jiruun uumame 'Great British Intelligence Test' jedhamu fayyadamuun inteerneeta gubbaatti qoramani. Qormaatni kun wantoota akka yaadannoo hojii, dandeetti xiyyeeffannaa fi miraa irratti kan qophaa’ee yoo ta’u, qoramtoonnis wa’ee umurii, korniiyaa fi muuxannoo hojii isaanii gaafatamaniiru. Bu’aan qormaatichi gartuulee lamaan gidduutti kan madaalame yoo ta’u, ragaalee kanaan dura lammilee Biritish 18,000 ta’an irraa funaaname fayyadamuuni. Bu’aan qormaata kanaa, hakiimotni wal’aansa sammuu baqaqsanii hodhuu gaffilee akka hiika jechoota adda ta’anii himuu irratti saayintistoota rookkeettii caalaa qabxii foyya’aa akka argatan mul’iseera. Injinarootni geejjiba hawaa ammo, gaffilee xiyyeeffannoo gaafatanii fi kan akka fakkii wayii yaada ofii keessatti jijjiiruu irratti hakiimoota caala qabxii foyya’aa galmeessisaniiru. Yeroo qabxii uummataa waliin madaalamu garuu, saayintistoonni rookkeetii gaaffi kam irrattiyyuu adda addummaa guddaa hin agarsiifne. Saayintistonni sammuu(Neuroscientists) ammo gama isaaniin, gaaffii lama qofa irratti qabxii addaa argatan : ariitiin rakkoo furuu danda’u, garuu waa yaadachuun isaanii barfataa ture. Qorattoonni akka jedhanitti kun sababa “ hojiin hakiima sammuu ariitii waan barbaaduuf… ykn sababii leenjii yeroo gabaabaa keessatti murtee murteessuu waan qabaniif ta’uu danda’a.” “Hakiimooti wal’aansa sammuu baqaqsanii hodhuu fi injinarootni geejjiba hawaa, lamaan akkanumaan bakkaa guddaa kaa’amani,” jedha qoranichi. “Hojiin biros bakka guddaa akkanaa argachuun isaaniif mala ta’a, qorannoon egerees ammo hojii bakka akkanaa isaaniif malu argachuu qaba.”


Daa'imman reefu dhalatan of eeggannoon sukkuumuun lubbuu isaanii akka baraaru beektuu?

Indiyaatti guyyaa guyyaadhaan daa'imman sukkuumuun aadaa baroota cehee dhufedha. Daa'imni Renu Sakina kan dhalatte torbeewwan 36 tti. Daa'ima xobbee Ji'a sagal guutuuf guyyoota shan dursitee kan dhalatte Renuun yoo manatti fudhattee galtu ulfaatinni daa'imattii kiiloo giraama 2.4. Renuun daa'imashee kana yoo ilaaltu garaashee raase. Baayyee xiqqoodha. Qaamni ishees baayyee haphiidha. Maatiin Renuu daa'imni ishee kuni daftee akka guddattuuf yaaala fayyaa Indiyaatti beekamaa ta'e argachuu qabdi jedhan. Yaalli kuni guyyaa guyyaadhaan daa'ima kana sukkuumuudha. Kuni barsiifata warra Indiyaa bara dheeraaf turedha. Hakiimotni daa'ima Renuu garuu sukkuummaa daa'ima tanaatti hedduu hin amanne ture. Daa'imittiin qaamnishee osoo hin jabaatiin sukkuummaa akka hin godhanne jedhan. Renuun waan maatiinshee jedhanii fi gorsa ogeessota fayyaa kana karaa araarsuun daa'imnishee torbee lamaan booda sukkuummaa kana akka jalqabduuf murteessite. Garuu daa'imnishee tuni torbee lama gidduutti guddina qaamaa hin agarsiisne ture. Hirriibas hin raftu ture. Renuunis haalli daa'imashee kuni ishee yaaddessinaan narsii soorama baate tokko daa'imashee tanaaf qacarte. Narsittiin ammoo daa'imittiin sukkuumamuu akka qabdu himte. Baayyee osoo hin turin daa'imittiin qaamnishee fooyya'uu jalqabe. Haalli hirriiba ishees sirrate. Aadaa warra kibba Eeshiyaatti daa'imman sukkuumuun waan baratamedha. Amma ammoo karaa saayinsiitiin qorannoowwan barsiifata kana deeggaran bahaa jiru. Daa'imman sukkuumuun ulfaatina isaanii nidabala, infeekshinii baakteeriyaa ni ittisa, du'aatii daa'imman xobbee harka 50'n hir'isa. Maatiin ogeessota fayyaa wajjin mari'achuun yaala sukkuummaa kana daa'imman isaaniitiif kennuu ni dandahu. Indiyaa Utaarpaardishitti kan dhalatte Renuun, ogeettii beeksisaati. Waan maatiinshee barsiifataan itti himaa turan qorannoon saayinsii ammoo isheef mirkaneesseera. Akka aadaa warra Indiyaatti daa'imman qofa osoo hin taane Haatis akkuma deesseen qaama sukkuummatti. "Haatikoo erga nadeesseen booda akkamitti saffisaan akka dandamatte yeroon gaafadhu sukkuummaa akka godhatte natti himte"jetti Renuun. Isheenis barsiifata kana haadha ishee irraa dhaaluun daa'imashee irratti hojiirra oolchiteerti. Narsiin daa'ima isheetiif qaxarte ammoo zayitni Sukkuummaa akkamitti akka hoo'ifamu ishee barsiisteetti. Zayitni kuni kan Kokonut yookan Almend ta'uu mala. Zayitichi xiqqoo erga hoo'een booda garaan daa'imaa sa'aatii walakkaadhaaf sukkuumama. Guyyaa guyyaadhaan daaqiiqaa 30'f erga sukkuumameen booda bishaan hoo'aadhaan qaamni dhiqama. "Gaazii ukkaamfame keessaa baasuufis mataa isaanitirraa hanga caafii quba miila isaaniitti ni sukkuumamu" jechuunis himti. Daa'imman sukkuumuun kuni hanga bara dargaggummaa isaaniitti bu'aa isaaniif waan qabudhas jedhu. Ogeessi fayyaa sammuu fi Guddinaa kan tahan Geerii Darmistadit ammoo gogaa namaa kunuunsa jabaa kan barbaadu yoo ta'elleen yeroo hedduu xiyyeeffannaa hin argatu jedhu. Indiyaa fi Baangilaadeshitti ammoo haadholiin fi akkawoowwan daa'imman akka sukkuumanis himu. "wanti barootaaf ta'aa ture kuni hedduu waan naraajuuf jechan qorannoo irratti gaggeesses" jedha. Qorannoo bara 2008 qoratameen, daa'imman sukkuumuun lubbuu isaanii akka baraaru barameera. Qoranichi kan gaggeeffame hospitaala biyya Baangiladesh keessatti daa'imman 497 irratti.# Akka Geeriin jedhutti sukkuummaan du'aatii daa'imman xobbee akka hir'isu barameera. "carraa infeekshiniidhaan miidhamuu harka 40'n fi du'a ammoo harka 25 hanga 50 ni xiqqeessa" jedha. Sukkuummaan qaamni keenya dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu isaa cimsa. Infeekshiniidhaan akka hin qabamneefis gargaara. Daa'imman qaamni isaanii gadi deemu sukkuummaa yoo argatan qaamni isaanii Maayikiroobaayoonii akka guddifatus himu ogeeyyiin. Zayitiin sukkuummaadhaaf hojiirra oolu gogaa waan jabeessuuf baakteeriyaan akkuma salphaatti gara qaamaatti akka hin seenne godha. Baakteeriyaan gara qaamaatti yoo hin seenne ammoo dhukkuboota lubbuu galaafatan ittisuun ni dandahama. Ogeessichi garee qorannoo waliin ta'uun daa'imman kuma 26 irratti qorannoo gaggeessan. Walakkaan isaanii zayita suufiitiin kaan ammoo zayita sanaaficaatiin erga sukkuumamanii booda ijoollicha irratti guddinni fooyya'aan argameera. Daa'imman kunneen keessaa kanneen yeroo dhalatan ulfaatina madaalawaa qaban hammeentaa du'aatiif saaxilamuu isaanii hin madaalamne. Karaa biraa ammoo kanneen yeroo dhalatan ulfaatina madaalawaa hin qabne hammeentaan du'aaf saaxilamuu isaanii qoratameera. Akka qorannoo kanaatti kanneen ulfaatina kiiloogiraama 1.5 gadi tahan carraan du'uu isaanii harka 52 gadi bu'eera. Qorannoowwan akka mul'isanitti sukkuummaan narvii Veegaas jedhamu sirreessa. Narviin kuni sammuu garaa wajjin kan walqunnamsiisuudha. Narviin kuni yoo sirratu nyaatni akka gaariitti bullaa'a. nyaata madaalawaa ta'e qaamni akka fudhatuufis gargaara. Narviin kuni yeroo sukkuumamu ulfaatinni qaama daa'immanii akka sirratuuf gargaara. Keessummaa daa'imman xobbeen yeroo garaan isaanii sukkuumamu dhukkuba irraa bayyanatu. Kanaan alattis turtii daa'imman qofaa isaanii hospitaala keessatti dabarsanis kan hambisuudha. Ogeessi yaala daa'immanii fi xiinsammuu Tiifnii Fiild akka jettutti maatiin daa'imni akkuma dhalatteen akka sukkuuman gorfama jedhan. Biyyoota adda addaa keessatti sukkuummaa daa'immaniif taasifamu kan qoratte Tiifnin, daa'imman yeroo sukkuumaman suuta ta'uu qaba jetti. Daa'imman suuta sukkuumuun bu'a qabeessaa fi daa'immanis nibashanansiisa. Daa'imman jabeessanii sukkuumuun rakkoo hordofsiisa. Kanaaf jecha ogeessonni karaa madaalawaa ta'een daa'imman akka sukkuuman gorsiti. Ogeessi sammuu fi Guddinaa Geeriin, daa'imman jabeessanii sukkuumuun gogaa haphii daa'immanii akka miidhu hima. Kana malees zayitni sukkuummaaf oolu sirritti filatamuu qaba. Bara 2013 qorannoon kibba Indiyaatti daa'imman 194 irratti taasifame sukkuumamuu kan qabu qaama daa'immanii hunda akka ta'e ifoomsee ture. Daa'imman kunneen garri caalaan isaanii haadhuma isaanitiin sukkuumaman. Haadholiin kunneen gurraa fi ija daa'immanii zayitaan sukkuuman. Kuni ammoo fayyaa daa'immanii akka miidhu ogeessonni bira gahaniiru. Indiyaa magaala Puun kan jiraattu Piraanjaalii Bihonsii, daa'imnishee erga dhalatee jalqabdee sukkuumaa turte. Amma daa'imnishee ji'a 14 taa'eera. Daa'imashee kana guyyaatti si'a lama yoo sukkuumtu haati ishees akka ishee gargaartu himti. "Mucaa kiyya kanan sukkuumu ija isaa keessa ilaalaa waan ta'eef hariiroo keenya waan cimsu natti fakkaata. Guyyaaarraa wan sukkuumamuuf jecha hirriibnii fi gogaan isaa fooyya'iinsa agarsiiseera" jetti. Sukkuummaan akkuma daa'immaniif fayyina dansaa fidu namoota umriidhaan deemaniifis nigorfama. Hammuma umriin deemu gogaan namaa haphachaa deemu jabeessuuf gargaara. Renuun maatii isheerraa kan dhaalte daa'ima sukkuumuu qofa miti. Haati deessuunis sukkuummaa akka barbaachisu baratteetti. Umriishee wagga 40'tti daa'imashee jalqabaa kan deesse Renuun, daa'imnishee erga sukkuumamteen booda walitti aansuun saatii 4'f hirriiba nagaa rafaa jetti. Daa'imni hirriiba nagaa raftu kuni ammoo haadhaafis boqonnaa kenneera. "Isheen yeroo raftu anis nan boqodha. Sukkuummaan guddina daa'immanii fayya qabeessa ta'eef murteessaa akka ta'e hubadheera" jetti.


Konkolaachisaa hidhaan waggaa 110 itti murtaa'e waggaan 100 hir’ifameef

Ameerikaa kutaa bulchiinsa Koloraadoo keessatti konkolaachisaa konkolaataa fe’iisaatiin balaa qaqqabisee lubbuu namoota afur galaafate manni murtii hidhaa ganna 110n  adabee ture. Murtoon konkolaachisaa kanarratti dabarfame dheekkamsa hawaasaa hammeessuu hordofee adabbiin hidhaan isaarratti darbee ture waggaa 110 irraa gara waggaa 10tti hir’ateef. Rojel Aguyileeraa- Mederos, Ameerikaa kutaa bulchiinsa Koloraadoo keessatti bara 2019 ture konkolaataa fe’iisaatiin balaa qaqqabsiise. Konkolaachisaan sun dhaddacha mana murtiirratti wayita dhiyaatetti balleessa 27tu irratti lakkaa’ame. Sana booda abbaan murtii ‘seerri kutaa bulchiinsa Koloraadoo hidhaa waggaa dheeraatiin akka adabuu na dirqisiisa’ jechuun adabbii sana irratti murtesse. Haata’u malee, Kamisa darbe bulchaan Bulchiinsa Koloraadoo Jaared Poolis murtee ’’sirrii hin taane’’ jechuun waggaa hidhaa irratti murtaa'e hir’iseef. Rojel Aguyileeraa, konkolaachisaa gudeelcha tulluu dhagaan itti heddummatu jala geejjibaa wayita turetti Ebla bara 2019 lubbuu namoota kanneenii kan galaafate. Konkolaataan fe’iisaa sun tabbarraa gara konkolaattota dhaabbatanitti gadi konkolaate, ibidda kaasuun muddama magaalaa Leekwuud jedhamtutti hammeessee ture. Namoonni afur -Istaanliy Politanoo kan ganna 69, Wiliyaam Bayiliiy kan ganna 67, Doylii Harrisan kan ganna 61, fi Miguyel Anjil Lamas Arellanoo kan ganna 24 ta'anitu balaa sanaan du'e. Konkolaachisaan kunis baqataa lammii Kuubaa yoo ta’u, luugamni (brakes) konkolaatichaa ajajamuuf diduu himeera. To’achuu wayita dadhabuuttillee konkolaattota biraatti akka hin buune yaalaa turuu qondaaltoota biyyattiitti hime. Haata’u malee abbootiin alangaa namtichi umurii ganna 26 kun akka luugamni konkolaata isaa hin hojjanne dursee ni beeka ture jechuun falman. Abbootiin alangaa garuu balaan akka hin qaqabne gochu ni danda'a ture jechuun falma. Abbaan murtii Biruus Joonsi mana murtiitti wayita himan- akka seera Koloraadootti balleessa irratti mirkanaa’e hundaaf adabbii ka’uumsa irratti hundaa'u qaba jedhan. Abbaa Murtii akkas jedhe: ’’Yoon dandeettii bilisaan murteessaa qabaadhee, addabbiin murtaa'ee jecha kiyya miti,'' jedhe murtoo sana booda. Namoota bebbekamoo TV irratti agarsiisa garaa garaa dhiyeessan dabalatee walumatti namoonni miliyoona shanii ol ta'an hidhaan Aguyileeraa-Mederos akka hir’atuuf sagalee walitti qabameerratti mallatteessaniiru. Konkolaachistoonni konkolaattoota fe’iisaa miidiyaalee hawaasaarratti murtoo kanaaf jecha Koloraadoo akka lagatan beeksisaani turan. Bulchaan Koloraadoo Aab Poolis, dhiifama gochuu, adababbii hir’isuufi adabbiicha gara maallaqaatti jijjiiruuf mirga heeraan kennameef qabu. Bulchaan kun xalayaa gara Aguyileeraa-Mederosiif barreessan keessatti balaa konkolaataa sana ’’gaddisisaadha’’ erga jedhanii booda ’’Itti yaadame kan raawwatame miti,’’ jechuun barressan. Itti dabaluun ’’Murtoo haqa maleessa ta'e kana saffisaan geeddaruun waan barbaachiseef haqa dhabdummaa geeddaruun amantii murtoo haqa irratti jiru fi sirna haqaa keenya keessatti fiduun waan barbaachiseef ta’uu himan. ‘’Jireenya kee hafeerratti dhiibbaa ta’iin sun fide waliin qabsaa’uf jirta, garuu waan tokko hin dangatii; namoonni lakkoofsi isaanii sirnaan hin beekamne fira isaanii du’aniifi mada’aan dhabuu isaanii waliin qabsoo keessa jiru,’’ jedhan. Aguyileeraa-Mederos ganna shanan dhufan booda dhiifamaan akka gadhiifamuuf iyyaata galfachuu ni danda’a. Murtoo bulchaa Koloraadoo kana garuu namoonni hundi gammadanii hin simanne. Abbaan Alangaa bulchiinsa naannichaa Aleliksis Kingi gamasaaniin, murtoo Bulchaan Koloraadooo kanatti mufachuu fi ‘’osoo yeroon isaa hin qaqqabiin murtoo hin mallee dabarsanii’’ jette.


Kibba Itoophiyaatti haadha tokko keessaa xannachi kg20 ulfaatu gadameessa waliin baafame

Aadde Taaggasach Dassaalanyi qaama isaanii keessaa xannachi kg20 ulfaatu wal'aansa baqaqsanii wal'aanuun baafamu ogeessi baqaqsanii yaalan Dr Abinnat Adaana BBCtti himan. Haadha ijoolle jahaa kan ta'an Aadde Taaggaash wal'aansa baqaqsanii yaaluutiin xannachi qaama isaanii keessaa erga baafamee nagayaan gara mana isaaniitti deebi'uu BBCtti himan. Aadde Taaggasach naannoo saboota, sablammoota fi uummattoota Kibbaa Godina Kambataa Xambaaroo Aanaa Sishichootti  A.L.I 1993tti  dhalatan. Gaa'ila erga dhaabbatanii booda Godina Hadiyyaa ganda Qacabiraa jiraatu. Dhukkubsachuu kan eegalan ganna afur dura ta'uu dubbatu. ''Garaa na ciniina, na mura, na bokooksa ture'' jedhan. Wal'aansi baqaqsanii yaaluun wayita xannachi baafametti Aadde Taaggasach ulfa ji'a jahaa akka turan Dr Abinnat himaniiru. ''Yeroo mana yaala dhuftu harganuufi ol jette adeemu hin dandeessu ture. Namoota 2ykn sadiitu deeggaree oliif gadi sochoosa ture. Kanaafuu  wal'aansa yeroo atattamaatiin baqaqsanii yaaluun akka yaalamtu murteessine,'' jedhan. Dr Abinnat  magaalaa Duraamee Hospitaala Waliigalaa Yaadannoo Doktar Boggaalach Taabooretti hakiima ulfaafi gadameessaati. A.L.I  Sadaasa 3, 2014tti  wal'aansa baqaqsanii yaaluu sa'aatii sadii fudhateen xannachi kg20 ulfaatuu fi gadameessi  dubartii kanaa guutummaatti baafamuu himan. Wayita dhukkubbiin isaan jalqabu dhibee onneeti jedhamanii kan turan Aadde Taaggasach, boodarra wayita itti cimu gara Hospitaala Xuruunash Beejiing geeffaman. Xannachi keessa isaaniitti biqile guddatee waan tureef baasuun dirqama ta'uun wayita itti himamu Aadde Taaggasach akka didan Dr Abinnat fi obboleessi isaanii quxisuun BBCtti himaniiru. Boodas yaalii wal'aansa fayyaa diduun gara mana amantaatti kadhaaf deeman. "Duraan xannacha kiilogiraama 2 ta'uu naaf baasanii isa booda nagaa ta'een magaalaa finfinnee jiraachuu eegale, jechuun waan duraan irra ga'e yaadatu. Yeroo muraasaaf nagaa ta'anii erga jiraatanii booda wayita garaatti baatan dhibeen itti cime. Ulfaa'anii hanga ji'a afurriitti nagaadhuma turan, booda garuu-ji'a lama dura-garaansaanii bokokuu jalqabe. "Sadarkaa of to'achuu dadhabuurran ga'e,'' jedhan. Qorannoo Raadiyooloojii booda xannachi gadameessa isaaniirratti akka biqile mirkanaa'e jedhan Dr Abinnat. Hospitaala Kompirehensiivii Ispeeshaalaayizdii Hawaasaatti barataa kan ta'e Dr Abinnat damee fayyaa wal'aansa gadameessaa fi ulfaa kan seene reefuu waggaa lama ta'a. Dhibeen Aadde Taaggasach mudate kun isaafis ta'e hospitaalichaafillee haaraa ta'uu hima. Ka'umsi dhibee kanaa xannacha gadameessaa ta'uun altiraasaawundiidhaan mirkanaa'uu waan hin dandeenyeef MRI dhaan akka ilaalamu kutaan Raadiyooloojii ajajee ture. Haata'u malee dhibechi yaaddessaa waan tureef kutaa baqaqsanii yaaluu seensisuun dirqama ta'ee argame jedha Dr Abinnat. "Dhukkubi ishee kan yeroo nuuf kenne hin turre. Baayyee ukkaamamtee harganuu dadhabde. Oksijiidhaanis hafuura baafachuu dadhabde,'' jedhan. Aadde Taaggasachis gaafa dhibeen akkaan itti hammaatu, du'uu koorra sumatti baqaqsaa na wal'aanaa jedhanii dhaammatan. "Kan arganne xannachi baayyee guddaa ta'ee fi ulfa ji'a ja'aati. Xannachi gadameessaa yoo ture dhibee kaansariitti waan geeddaramuuf dafnee xannachi kiilogiraama 20 murree keessaa baasne. Xannacha sana waliin dhangala'aan dhiita'e fi gadameessi ishees ba'eera. Ulfi ba'e giraama 650 ta'a,'' jedha Dr Abinnat. Akka Dr Abinnat jedhutti Aadde Taaggasach, umriisaaniis ilaalcha keessa galfamuun, gara fuulduraatti gadameessi miidhame kun dhibee biraaf hanga isaan saaxilu yaada jedhuun akka ba'u murtaa'e. "Ulfi akka xannachi garmalee dabalu godheera. Dhiibaa ture. Garaa dhisee ol utubee waan qabeef torbanoota ja'an darbaniif hirriiba hin rafne,'' jedhan. Xannachi kun erga ba'ee booda gara gadameessaatti gadi bu'ee ulfii fi gadameessis walumaan akka ba'u dirqamsiiseera. Wal'aansa baqaqsanii yaaluu xumuranii guyyoota 10 erga hospitaala tursiisanii booda fayyummaanshee wayita mirkanaa'u akka gara manashee debitu godhan. Aadde Taaggasach yaalii taasisuu isaanii dura harganuus, socho'uus dadhabanii akka turan dubbatu. ''Ulfaa'ee ji'a afur booda eegalee garaankoo afuufamee ture. Ji'a afraffaa hanga ji'a jahaffaa dararaa cimaanin dabarse,'' jedhu. Waggaa tokko dura dhaabbilee fayyaafi qorannoo garaagaraa magaalaa Finfinnee jiranitti goruun dhukkubni isaanii maal akka ta'e baruuf yaalanii turan. Ta'us, dhukkubi isaanii maal akka ta'e hin baramneef ture. Boodarra xannacha ta'un yeroo itti himamu gara mana amantaatti adeemuu akka filatan obboleessii isaanii quxisuu himu. ''Mana amantaa erga deemtee booda xannachi 2kg ulfaatu waan baheef hojiitti deebite. Yeroo ulfoofte garuu dhukkubbiin itti deebi'e,'' jedhu. Aadde Taaggasach ulfa ji'a afurii ta'anii dhukkubni itti hammaannaan gara hospitaalota sadii deddeebbi'aniiru. Dhumarrattis, Hospitaala Sadarkaa Jalqabaa Shenshichoo irraa Duraameetti riifariin barraa'ef. ''Wal'aansa dura rafuu, socho'uu hin danda'u ture. Nama lamatu utubee lafaa na kaasa ture. Garaa na mura, na bokoksas ture. Nyaata nyaachuu nan dhiise.'' Dr Abinnatiin wal'aansi baqaqsanii yaaluu erga godhameef booda garuu fayyaa ta'u dubbatu. Hanga jabaatanitti hospitaala keessatti kunuunsi akka taasifamuuf ogeeyyiin ibsaniiru. ''Amma nagaan qaba. Nagaan rafaan jira. Waan hunda of danda'e dalaguu nan danda'a,'' jedhu. ''Rakkoo tokko malee tarkaanfataa, ana waliinis suuraa kaatee gara [manaa] deebite. Madaan ishee fayyee, hargansuun ishee sirratee, kirriin baheefi deemteetti. Maatiin ishee nu galateeffataniiru,'' jedhu Dr Abinnat. Aadde Taagasach haadha dhiirota afuriifi dubartoota lamaati. Abbaan warraa isaanii Warshaa Sukkaaraa Wancii keessa hojii humnaa dalagu ture. Haati warraa isaanii dhukkubsannaan hojii isaanii dhaaban. Amma xannachi keessaa bahee nagaa ta'anis qorannoo itti fufuu akka qaban Dr Abinnat ni dubbatu. Dr Abinnat akka jedhanitti namoonni hedduu hordoffii fayyaa waan hin taasisneef sadarkaa xannachi osoo hin guddatiin bahu danda'u tursiisu. Erga xannachi guddatee booda haa bahu gaafa jedhamu mormii dhageessisu jedhu. Xannachi sanyiin, hortee seelii (cell mutations) akkasumas sababoota kaaniin uumamuu danda'a. Keessumaa dubartoota eeruun ''dubartiin hundi xannachaaf kan saaxilamte waan taatef 'fayyaan qaba' osoo hin jedhiin ogeessa gadameessaa bira ji'a jahaan yookiin waggaan akka deemuu qaban,'' gorsu. Xannachi akka kaansarii fiixee gadameessaa kan hin mul'anne, dhokataa waan ta'ef carraa guddatuu akka qabu ogeeyyiin ni himu. Kanaafis hordoffii qorannoo fayyaa gochuun akka barbaachisu kan gorsan.


UKtti mucaan qoricha paawundii mil. 1.79 fudhate jireenya haaraa eegale

UK'tti daa'imti qoricha addunyaa kanarratti baayyee qaalii ta'e fudhate, abdii jireenya haaraa argachu haatiisaa himte. Mucaan waggaa tokkoo Edwaard rakkina guddina maashaa dugugguruu (spinal muscular atrophy (SMA)) jedhamuun qabamuun kan itti himame dhalatee baatii lamaan booda ture. Kana jechuunis akka daa'imman kaanii ka'ee miilaan deemuuf abdii hin qabu jechuudha. Sababii kanaatiin, maatiin baatii Hagayyaa keessa wallaansa qoricha jinii haaraa Zolgensma jedhamuuf karaa Tajaajila Fayyaa Biyyaaleessaa (NHS)tiin Paawundiin miliyoona 1.79n bituun kennameef. Haatiisaa Meegaan Wiiliis akka jetteetti, ilmishee rakkiinichaan qabamu wayita barteetti gonkumaa akka fayyuu hin yaadne turte. Amma garuu ni gangalata, ofiisaatiin ka'ee taa'a, akkasumas miilaan ofiin tarkaanfate  adeemuu eegaleera jetti. ''Edwaardiitti baayyee bonneera. Baayyee fooyya'aa jira. Kan eegneen ol fooyyee agarsiisaa jira. Nutis baayyee carraa qabeeyyiidha,'' jechuun gammachu ishee himti. "Jalqaba waanan isaaf hawwaa ture of denda'ee akka taa'uu ture. Ergasiin akka miila fudhatee tarkaanfatuuf torbanoota muraasaaf shaakkalchiisaa turre. Kanaanis dhigaatti bu'aa gaarii agariise. "Yoon inni tarkaanfii isaa jalqabaa fudhatu argeetti imiimaanti ija na guute. Yeroo baayyee ajaa'isiisaa ture nuuf'' jetti haatiisaa fooyyee ilmasheerratti mul'ate yoo ibsitu. Edwaard tobaniitti wallaansa (physio) hanga yeroo shanii akka argatuuf jecha maatiin isaa bakka jiraatan Essex irraa Landaniitti darban. Haatiisaa akka jettuuttis haalli anniisaa haalaan fooyya'e, amma baayyee gammadaafi haalaan tabata. ''Qorichi kunis dhugaatti jireenya Edwaard deebiise. Waliigaltee jireenyaa haaraa argate. Amma waljalaan fooyyee olaanaa agarsiisaa jira,'' jetti haati. Zolgensma qoricha baayyee addunyaa rratti qaalii yoo ta'u, karaa NHS Inglaandiin garuu waliigaltee hir'isa gatii taasifameen paawundii miiliyoona 1.79n bitame, jette. Inglaand keessatti waggaa waggaan ijoollee rakkina walfakkaata (SMA) qaban 65tu dhalata. Innis dadhabina maashaa qaqabsiisuun haala sochiifi argansuu daa'iimaa miidha. Kana jechuunis daa'imti baayyees wallaansa yoo argatan malee umurii waggaa lamaa caalaa jiraachu hin danda'an. Edwaard, kan wayita mucaa baatii lamaa jiru dhukkubichi irratti argames, qoricha gara biraa Spinraza jedhamu fudhataa ture. Innis umurii guutuuf duguguruun kan kennamuuf yoo ta'u, Zolgensma garuu yeroodhuma tokkicha kennama. Haata'u malee qorichi kun haaraa waan ta'ef bu'aansaa yeroo dheeraa maal akka ta'u hin baramne. Edwaard bara darbe yeroo kana ture kan dhukkubni kun irratti argamee maatiinis maal gochu akka qaban bitaa itti galee ture. Amma maatiinisaas bara haaraatti kunuunsa gaariin isa guddisuuf abdatu. ''Bara darbee maaltu nu mudata laata? jennee yaadda'aa turre. Mucaa keenya dhabnaa laata? jennee yaadda'aa turre. "Amma ifti argamte jirti, abdii gaariin mul'ataa jira. Dhugaa dubbachuuf Edwaard eegeere ni qabaata jedhee yaadee hin turre. Amma garuu yaaddoo sana hunda hin qabu,'' jetti haatisaa gammachuun.