Talaalliin Covid kan sobaa Poolaandiifi Meeksikootti qabame

Kaampaniin Ameerikaa qoricha omishu Pfizer talaalliin Koronaavaayiras biyya Poolaandiifi Meeksikootti qabamee kanniin omisheen kan fakkeefame malee isa sirrii akka hin taane mirkaneesse. Talaallii isa sirriin fakkeefamee hojjetame kana biyyoota lamaanitti kan to'ate aanga'oota biyyoota lameeniiti. Meeksiootti inni qabame mallatoo sobaa ofirraa qaba, kan Poolaanditti qabame ammoo qoricha goyaa namaa yaaludha jedheera Pfizer. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa talaalliin Koronaa kan sobaa '' fayyaa hawaasaa idila addunyaa yaaddoo keessa galcha'' jechuun akeekkachiiseera. Talaalliiwwan sobaa kunniin adda baafamanii dhiyeessi isaanii dhabamsiifamuu qaba jedheera. Ministirri Fayyaa Pooland ibsa Roobii darbe baaseen talaallii mootummaan raabsu keessa kanneen sobaa kun hin jiranii jedheera. Talaallii sobaa Covid-19 kana Meeksikootti namootni 80 talaalamaniiru. Barruun 'the Wall Street Journal (WSJ)' talaallichi miidhaa qaamaa fiduu baatus, Vaayirasii Koronaarraa madiinummaa qaamaa jabeessuuf bu'aa hin qabuu jedheera. Talaalliin sobaa kun Meeksikoo keessatti marsaa tokkoffaaf qofa hanga $2,500 kennamaa osoo jiruu beeksisa miidiyaalee hawaasarratti hordoffii Poolisiin godheen qabamuu dubbii himaan dhimma dhibee kanaa mootummaa Meeksikoo  Hugoo Lopeez Gateel himaniiru. Poolaanditti garuu talaallii sobaa kana namni fudhate hin jiruu mana nama dhuunfaa keessattis qabame jedhameera. Hoogganaa nageenya idila addunyaa kaampanii qorichaa US Pfizer kan ta'an Leev Kubi'aak fedhiin talaallii kanaa guddaan akka addunyaatti jiruufi hanqinnii omishaa waliindhahuu akkasiif sababa ta'eera jedhan. WSJ'n yoo himan hammuma hojii keenya xumuraan geenyu fi kaampaaniiwwan kaana omisha talaalliitti makaman dhiyeessiin ni dabala hagasuu yakkitootaaf carraan gaarii ta'a jedhan. Qorattoonni BBC'n ji'oota dura dubbise beeksisni gurgurtaa talaalliiwwan sobaa Koronaa,  paaspoortii talaalamuu ibsuufi bu'aa qorannoo sobaa bilisa jedhuu akkaan dabaluu dubbataniiru.


Koronaavaayiras: Dubartoonni umurii giddugaleessarra jiran COVIDf caalaa saaxilamoodhaa?

Namoota COVID-19n dhukkubsatanii wallaanaman keessaa irra caalaa dubartoonni umuurii giddugaleessarratti argaman akka itti cimeefi mallatooleen dhukkubbii yeroo baayyee ture akka itti dhagahamu qorannoon tokko ifa taasise. Erga hospitaalatti wallaansa argatanii bahanii baatii shan guutanilleen, dhukkubsattoonni qorannoon kun irratti xiyyeeffate harki 70 ammalleen rakkoolee akka argansuuf rakkachuu, dadhabbii, dukkuubbii maashaafi "sammuun duwwaa ta'uu," miidhamaa jiru jedhe. Garuu ammoo hangi namoonni duraan dhukkubsatan waliin hidhata hin qabu jedhu qorattoonni kunneen. Irra caalaa attamiin qaamni dubartoota kanneen akka ittiin dhibee of irraa ittisutu dandamannaa isaanii dadhabaa ta'uu mul'isa. Qorannoo bal'aan UK Yunvarsitii Leesestar keessatti gaggeeffameefi fuulduratti xinxalamuuf jiruun, namoota 1,000 bara darbe keessa covid-19 dhukkubsatanii hospitaala cisan irratti kan gaggeeffamedha. Namoonni kunneenis erga hospitaalaa bahanii baatii shan ta'ulleen guutummaatti akka hin fayyiin qorannichi ibseera. Weerarichi erga eegalee kaasee UK keessatti namoonni kuma 400 ol ta'an hospitaalatti cisuun wallaanamaniiru. Akkasumas, qorannoon addattii Yunvarsitii Gilasgowiin hojjatamee maxxanfame tokko, dubartoonni umuriinsaanii waggaa 50n gadii erga hospitaalatti yaalamanii bahan baatii torbaan booda, warra dhiirota umurii wal fakkaatu keessatti argamaniifi dhibee kanaan qabaman caala harka torbaan argansuu kan rakkataniifi baayyee dadhabbiin akka rakkatan ibse. Mallattoowwan dhukkubbii yeroo dheeraaf turu kunis kanneen %18 ta'an akka gara hojiitti hin deebiine kan taasise yoo ta'u, kan %19 ta'an hojii akka geedaran dirqisiiseera jedha qorqnnichi. Dhukkubsattoonni kunneen tibba dhukkubsatanitti wallaansawwan garaa garaa kan argataniifi kanneen yeroo gabaabaa qofaaf hospitaala turanis rakkina kana qabaachuu hima qorannichi. Namoonni hanga ammaatti gara fayyina duraatti hin deebi'in kunneenis baayyeen dubartoota, adii, kanneen umuruun isaanii waggaa 40 hanga 60gidduutti argamu, kanneen rakkina dhukkubbii gara biraa lama ykn isaan ol qabaniifi kan ventileetarii jala turan jedhe. Dr Raacheel Ivaans, Yunvarsitii Lesistariitti Asoosheet pirpfeesarriifi gorsituun argansuu hospitaalaa Leesestar kan taate, ''rakkooleen dhukkubichi baayyee irra turuu kunis kan cimina dhibee ibsu miti. Yeroo baayyees miidhamuu sombaatiin ibsama. Kun ammoo rakkoon cimaan gara biraa jiraachuu agarsiisa,'' jetti. Gama dubartootaatiin isaan umurii gidduugalaa keessatti argamanitu caalaa rakkina fayyaa yeroo dheeraa fudhatu kanaan miidhaman. Dubartoonni umurii dargaggummaafi jaarummaa keessatti argaman caalaa dafanii dandamatu. Oggantuun qoranichaa Dr Naaziir Loonee, kunis sababii,  "kanneen umuriin jaaran dafanii waan du'an'' fi dargaggoonis, akkasuma ta'ee, dubartoonni umurii giddugalaa keessatti argaman ammoo rakkina fayyaa yeroo dheeraaf turu jedhe. Haata'u malee, ''dubartoonni dhiiroota irra dandamannaa addaa qabu.'' Haata'u malee dhiirootatu dubartoota caalaa Covid'f hospitaala ciisa, jedhe. Namoonni erga hospitaalaa bahanii baatii shaniif mallattoowwan dhukkubbi qaban kunneenis sadarkaa keemikaala CRP jedhamu olaanaa qaamasaanii keessatti akka argamu ibsa qoranichi. Kunis qubaa qaamaa itti dhagahamuun kan walqabatuudha jedha. ''Adeemsa isaa gutummaatti hubachuuf qorannoon gara biraa kan barbaachisu ta'ulleen, garee umurii kana umamumaan kan haala dabaluu ho'a qaamaatiin kan saaxilamaniidha,'' jedhu pirofesar Liiwuus Waayin dureen qarannoo argansuu yunivarsiticha. Akkasumas, qorannoon kun haala rakkina sammuufi fayyaa qaamaa Covidn boodaa namootaa irratti hundaa'uun gareewwan adda addaa afur adda baaseera. Haaluma kanaanis namoonni 'burjaaja'uun sammuu' itti dhagahamu kanneen dullommaniifi dhiira jedhe. Qorannoo Yunvarsitii Gilaasgow gaggeesseen, gaheessoota 327 kan hospitaaloota UK 31 keessatti Covidf wallaanamanii bahan keessaa dubartoonni waggaa 50 gadii harka shaniin erga hospitaalaa bahan baatii torbaan booda dhukkubicha irraa gutummaatti bayyanatan jedhe. Dubartoonni garee umurii kanaa warra dhiiraa umurii wal fakkaatu fi dhukkubsatan caalaa miidhaa qaamaa haaraa mudate. Miidhamni haaraan kunis kan qalbeeffannaa, sochii, agartuufi dhaggeettiin wal qabataniidha. Dureen qorannichaa Dr Jaaneet Iskoot, "qorannoon keenya  namoonni Covid irraa fayyan dhukkubbiiwwan yeroo dheeraaf turu kan akka miidhama qaamaa haaraa, argansuun rakkachuu dabaluufi sadarkaan jireenyaa hir'achuu ni mudata,'' jedhan. ''Bu'aawwan kunneenis dargaggootaafi gaheessoota fayya buleeyyii umuriin waggaa 50 gadii kan mudatu yoo ta'u, maatiiwwan dubartoota dardara ta'an biratti baayyee baramaadha,'' jedhan. Haalli kunis murteewwan imaammata weerarichaafi tarsiimoo talaaliitiif baayyee murteessaadha jette.


Covid-19: Indiyaatti oksijiinii gara alaatti dhangala'uun dhukkubsattoonni Covid 22 du'an

Hospitaala Indiyaa 'Zaakir Huseen' keessatti dhukkubsattoota Covid-19 achitti yaalamaa turan keessaa yoo xiqqaate 22 sababa hanqina oksijiinii du'an. Oksijiiniin hospitaalaa magaalaa Nashik keessatti argamu keessatti wayita guutamaa turetti taankariin cabuun garaa alaatti waan dhangalaa'eef hanqinni kun mudatee lubbuu namaa galaafate. Balaan kun akkamiin akka mudatee fi kuusaan oksijiinii sun maaliif akka dhukkubsatootarraa oksijiinii adda kute hanga yoonaa wanti ifa ta'e hin jiru. Qondaaltonni akka jedhanitti daqiiqaa 30 'f oksijiiniin gara ventilaatarii namoonni akkaan miidhaman ittiin harganiitti dhangala'aa hin turre, wayita kana namoonni hedduun du'an. "Dhimmicha qorannee tarkaanfii fudhanna,'' jedhan, komishinara magaalaa Nashik kan ta'an Kailash Jadhav. Hospitaalichi wayita oksijiinii fixaa jiruttidha kan inni taankarii oksijiinii sana akka dhufee guutuuf gaafate. Hospitaalonni biyyattii sababa dhukkubsattoonni heddummaataa jiraniif hanqina oksijiiniif saaxilamaa jiru. "nama badii kana raawwate irratti tarkaanfii sirriin akka fudhatama barbaanna,'' jedha namni akkawoon isaa sababa hanqina oksijiinin duraa du'an Amol Vyavhare. Namni biraan Vicky Jadhav, akkawoonshee wayita isheen battala balaan mudate dura nyaata bituufiif biraa baate fooyyee akka qabdu himte, yeroo isheen deebitu garuu duuteetti. Weerara koronaavaayirasii marroo lammaffaan akkaan goolamaa kan jirtu Indiyaan, guyyaa guyyaan namoonni 200,000 caalan akka qabamaa jiran gabaasaa jirti. Lakkoofsi namoota qabamanii fi akkaan dhukkubsatanii dabaluun ammoo hospitaalota biyyattiin qabdu daran dhiphiseera. Hanqinni Oksijiinii, siree irra ciisanii wal'aanamanii fi qorichaa akka malee mudachaa jiraachuu himti biyyattiin.


Covid-19: Haadha ijoollee afurii koronaaf harka kennachuu didde

Weerara koroonavayirasin dura, Joosefin Muchilwaa hojii nyaata qopheessuu hojjachaa turte, garuu akkuma namoota biroo Keeniyaa fi addunyaa keessaa, hojiishee dhabde. Waggaa tokko darbetti, gazexeessan BBC World Service Ed Butler, attamiin akka isheen rakkinicha dandamachuu dandeette hordofaa ture. ''Hojii hin qabu, jireenna hin qabu, nyaata ijoolleekoo kennuus hin qabu.” Kun wanta Joosefin Muchilwaa ofii ishee dubbatee turte, dhiibbaa guddaa tarkaanfiin weeraricha to’achuuf waggaa darbe biyyattiin fudhatte geessiseen dhiibbaa jireenyashee mudateef. Guyyoota muraasa erga mootummaan, babalʼachaa dhukkuba kana dhorkuuf tarkaanfii ciccimoo kaa’een booda, rakkoon haadha kophaashee ijoollee guddistuufi magaalaa Naayiroobii bakka namooti itti baayyatee Kibeeraa jiraattu tana mudate. Duraan kushinaa mana barumsaa naannoo isaanii jiru keessa mindaa xinnoodhan hojjachaa turte. Booda ammoo barattoonni manasaanitii akka baratan jedhaman jennaan hojicha dhabde. Akkamin akka maatiisheef ijoolleeshee afur nyaachiftu hin beektu turte. “Waaqayyoon mormaa ture malee, wanta godhu hin beeku,” jechuun haadhi umurii 31, Business Dailytti himte. Haala gaddisiisaa isheen keessa jirtu erga dhaga’anin booda, namoonni arjaan buusii godhaniif. Maallaqni walitti qabameefis guddaa miti- doolaara 150, garuu ammoo Joosifin daldala muduraafi kuduraa eegalchiisuuf ga’aa ture. Isheenis otoobisii imaluun, gara gabaa guddoo gidduu magaala Naayiroobii deemte, shunkurtii, timaatimii fi waan biroo kiilogiraama 25 bittee, Kibeeraatti kiyooskii mukaa xinnoo kireeffattee gurguruu eegalte. Achiin booda, manashee dhiphoo kutaa tokko kan dhoqqeedhaan ijaaran keessaa, daldala isheef carraaqqii gochaa jirtu sagaleedhaan waraabdee qooduu itti fufte. Kunis raawwatamaa kan jiru, Kibeeraa kan naannawa manneetii dhiphoo walitti siqanii ijaaramaniifi qulqullina hin qabne kan magaalaa Naayiroobii keessatti argamuutti. Namoonni Kibeeraa jiraatan hedduunsaanii, hojjii mana keessaa, konkolaachisaa fi hojii qulqulleessuu hojjatu. Haalli dinagdee rakkisaan kun ammoo hedduu isaan miidhe. Namooni sooressa isaan hojjechiisan ammoo dhukkubicha fidan jedhanii sodaachuun akka hafan gaafatan. ‘Ijoolleen nyaachuu dandeetti’ Joosifin jalqabarratti gaafa daldala kana eegalte, baayyee rakkataa turte. Guyyaatti, maamiltoota 8, ykn 10 argachuu dandeetti. “Har’a yoo xinnaate bu’aa shilingii 170 ($1.50) nan argadhe,” jette Caamsaa darbe haasaa dubbatteen. “Ijjoolleen akka gaarii jirti, gammachuu qabdi, amma nyaachuu dandaʼan,” jette. Joosifin akka daldaltuutti muuxannoo hin qabdu. Kana malees, Kibeeraatti uggurri saʼaatii kaa'ameera. Poolisoonnis walitti fufiinsaan garas dhaquun nama sa'aatii kaa'ame san booda magaalicha seenuufi bahu seera cabse jechuun hordoffii cimaa taasisu. Dabalataan ijoollee afuri kan eegumsaa ishee fedhaniifi bakka sodaan saamichaa fi miidhaan saalqunnamtii keessatti baayyatu, Kibeeraa keessa jiraataa jirti Joosifin. “Dirqiin gudeeduun dabalaa jira,” jetti. “Ijoollee qofaatti yoo dhiisee, namni kamiyyuu dhufee waan barbaadu godhuu danda’a.” Ammallee, namoonni waan isheen gurgurtu bituu danda’an baayyee miti. Ollaawwanshee, akkuma ishee hojii hinqaban, maallaqa duraan qabanitti fayyadamaa jiru. Achis, rakkoo gudaan isaan mudate. Joosifin dhukkuba busaan waan qabamteef, waldhaansa argachuuf nama maallaqa liqeessu tokko irraa mallaqa fudhate. Naannoo akkasii keessatti, namoonni liqaa dhunfaa kennan baayyachaa jiru. Namni maqaansaa Roojaa jedhamu fi namootaaf liiqaa kennu tokkos, maallaqa nama hedduuf liqeessu waan na jalaa dhumeef liqaa kennuu hindandeenye jechuun BBCtti hime. Namoonni liqeeffatan hedduun saanii kaffaluu waan dadhabaniif, innis wanta namoonni kunneen wayita liiqeeffatan qabsiisan baasee gurguruutti jiraachuu hima. Joosifiin gama isheetin, waan kennitu hin qabdu. Kiyooskiin kufuu... Isheenis liqaa hanga ammatti hinkanfaliin kan gara doolaara 30 ta'u rakkoorra akka ishee hinbuufne sodaataa jirti. Abdiin liqaa kana kaffaluuf qabdu caalaa kan irraa fagaate, Waxabajjii waggaa darbe wayita mootummaan naannoo Kibeeraatti lafa kiyooskiin ishee jirtu caccabsee diguusaatiin kan walqabate ture. Karaa baaburaa haaraa ijaaruuf jecha ture mootumman naannicha kan jigse. Mootummaan ammoo abbootii lafaa yeroo baayyee akeekkachiifnee jirra jedha. Haata'u malee Joosifiin garuu akka kireeffataatti waa'ee kanaa hin beekne turte. Rakkina kanaatti dabalamuun, mi’ii isheen walitti kuuste kiyooskii wajjiin caccabe. Taateen kunis abjuun isheen nama daldalaa ta’a jettee qabdu jalaa kuffise. “Guyyaa sana, guyyoota sadiifan boo’e. Hedduu na dhukkubse. Nyaachuu hin dandeenne. Yoon jireenya kiyya ilaalu baayyee, ulfaataa ta’a.” Weerarri kun haaluma kanaan namoota miliyoona ol ta'an miidheera. Keeniyaatti du'aatiin sababii weerarichaatiin galmeeffame 2,100 taatullee ogeeyyiin lakkoofsi dhugaa kana irra jiraachuu danda’a jedhan. Tarkaanfiin koroonaa to’achuuf mootummaan kaa’ee garuu jiraattoota Kibeeraa hedduu miidhe. “Namoonni kunneen guyyaatti doolaarii lamaa gadiin kan jiraatan yoo ta'u, wayita dhukkubsatan akka du’aaf deeman ni beeku,” jedha Keneedii Odeedee roogeessi Kibeeraatti dhalatee, dhaabbata Shining Hope charity jedhamu hundeesse. “Mootummaa namoota kana dursa kenneef wanta barbaachisaa akka karaa gaarii, yaalii fayyaafi bishaan qulqulluu akka argatan godhu feena.” Mootummaan garuu, tarkaanfii kana baasuuf karoora hin qabdu. Ji’a darbe, dhukkuba Koronaa marsaa saddaffaa sodaachuuf jecha saʼaatii akka haaraatti seeraan daangeffame dheereffameera. Erga dhukkubni eegalee waggaa tokkoon booda, Joosifin rakkachaa jirti. Miidhaan hin qabdu, ijjoolleenshee guyyaatti  marqaa qorii tokkoon jirti. “Guyyaa tokkoo doktaran ta’a jedheen yaada,” jetti intalli shee angafaa, Shamiin kan umuri 11.''Harra garuu waa'ee nyaataan abjoodha.'' Joosifin al tokko tokko hojii qulqulleessituummaa ni hojjatti. Haata'u malees dubartiin tokko kan guyyoota sadii naaf hin kaffallees jetti. Amma garuu deeggarsa dhaabbata Shining Hope charity jedhamuutiif galannii haa ta'utii Joosifin yeroo dhihooti jireenyi isheetiif boqonnaa haaraan ni eegala. Leenjii wayyaa hodhaan fudhachaa jirti. Namoonni hojii kanaan muuxannoo qaban, guyyaatti doolarii hedduu argatu. Wanti isheen ji'oota 12 darban keesaa baatee ulfaata taulleen, sababii muxannoo argatanitiifu Joosifin aniifi ijjoolleenkoo ni moo’anna jetti.


Addunyaarra lakkoofsi namoota Covid-19'n du'anii miiliyoona sadii dabre

Weerarri koronaavaayirasii erga mudate as addunyaarra lakkoofsi namoota Covid-19'n du'anii miiliyoona sadii dabruu, ragaan Yunivarsiitii Johns Hopkins agarsiise. Oduun kun kan dhagahame erga daarekatarri Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) ''addunyaan lakkoofsa namoota qabaman isa olaanaatti dhiyaachaa jirti,'' jechuun erga akeekkachiisan booda. Biyyi vaayirasichaan marroo lammeessoon miidhamaa jirtu Indiyaan, guyyaa Sambataa qofa lakkoofsa haaraa 230,000 galmeessiteetti. Erga weerarri kun eegale lakkoofsi waliigalaa namoota qabamanii miiliyoona 140tti siqaa jira. Torban darbe keessa guyyaatti giddugalaan addunyaarra duuti 12,000 galmaa'aa turuu, AFPn gabaaseera. Dureen WHO Dr Tedroos Adihaanom ''lakkoofsi namoota qabamaniifi duuti galmaa'u haala yaaddeessaa taheen dabalaa dhufeera,'' jechuun guyyaa Jimaataa akeekkachiisaniiru. Dabaluunis ''addunyaarra ji'oota lamaan dabranitti namoonni vaayirasichaan torban torbaniin qabaman lakkoofsa dachaatti siquun dabaleera,'' jedhan. US, Indiyaafi Biraazil biyyoota lakkoofsa olaanaa galmeessisan oggaa tahan, sadansaanii walitti du'a miiliyoona tokkoo ol galmeessaniiru. Haa tahu malee, akka idil-addunyaatti lakkoofsi inni sirrii kan gabaafamuun ol tahuu mala. Haga torban muraasaan dura, Indiyaan weerara kana waan to'annoo jala oolchite fakkaata ture. Amajjiifi Guraandhala keessa guyyaatti lakkoofsi namoota qabamanii 20,000 gadi ture. Kunis biyya lakkoofsa uummataa biiliyoona 1.3 qabdu keessatti lakkoofsa xiqqaa ture. Garuu boodarra lakkoofsi daran dabaluu jalqabe: kanaanis guyyoota sadiif walitti aansuun lakkoofsi olaanaa galmaawe. Har'a (Sambata) qofa namootni 234,000 vaayirasichi irratti argameera. Hospitaalonni biyyattii hir'ina sireefi oksijiniin rakkachaa jiru. Namootni dhukkubsatan hospitaalaa wayita deebifaman, maatiin ammoo qorsa barbaacha gabaa gurraacha mil'achaa jiru. Magaalaan guddoo biyyattii Delhiin guyyoota dhuma-torbeerra uggura jala akka turtu labsameera.


Koroonaavaayiras: Kallattiin - ragaa addunyaarratti namoota Covid-19'n qabamaniifi du'an mul'isu

Weerarri koronaavaayirasii addunyaarra tatamsa'uu itti fufeeraa. Biyyoota addunyaa keessatti namoota miliyoona 274,246,334 irratti vaayirasichi argamuun isaa mirkanaa'eera. Namoonni sababii dhukkuba kanaatiin lubbusaanii dhaban ammoo 5,350,269 ta'u odeeffannoon Yunvarsitii Joon Hopski irraa argame ni mulisa. Akkasumas akaakkun vaayirasii haaraa Omikroon amma argame ammoo caalaa addunyaarratti yaaddoo umaa jira. Sababiin isaas, akaakuun haaraan biyyoota awurooppaafi biyyoota afriikaa keessaa Afriikaa Kibbaafi Naayijeeriyaatti argame jedhame kunis kan kanaan duraa caalaa saffiisaan dadarba jedhameera. Akkuma guddaatti eeree, hanga ammaattis addunyaarratti namoonni dhibee kanaan lubbuun isaanii darbes miliyoona shanii ola darbeera Biyyoonni weerara kana gara jalqabaa to'achuun milkaa'anillee deebiyee itti hammaachuutu himama. Gabaasi Yunivarsitii Joons Hopkins akka agarsiisutti, biyyoota irra caala dhukkubni kun itti haammaate keessaa Ameerikaan tokkooffarratti argamti. Ameerikaatti namoonni miliyoona 51 ol vaayirasichaan qabamuun kan mirkanaa'ee yoo ta'u, kanneen kuma 804 ol ta'an ammoo du'aniiru. Gama biraatiin ammoo talaalliiwwan covid amma biyyoota garaa garaa keessatti lammiileef kennamuun erga eegalamee bubbuleera. Hanaga ammaattis, talaalliin biiliyoona 8.6 biyyoota addunyaa garaa garaa keessatti tamsaafamuun barameera. Dhukkubni maqaan COVID-19 jedhamu kennameef kun, sirna hargansuu miidhuun, ho'a qaamaafi qufaa gogaan eegala. Torban tokkoon booda hafuura nama kuta. Keessattuu biyyoonni guddatan kan akka Ameerikaa, Xaaliyaanii, UK fi Ispeen kanneen weerara dhukkuba kanaatiin garmalee miidhaman yoo ta'u, gaaga'amni biyyoota hiyyeeyyii irraan gahaa jiruus kan laayyoo hintaane. Afrikaa keessattis biyyoonni akka Afriikaa Kibbaa fi Masrii biyyoota kanneen sababa dhukkuba kanaatiin lammiileen hedduun jalaa miidhamaniidha. Afriikaan Kibbaa namoota kuma 90, Masriin ammoo lammilee kuma 21 dhiibee kanaan dhabdee jirti. Weerarri koronaavaayirasii kunis Bitooteessa 11 bara 2020 irratti ture weerara (pandemic) addunyaatti Dhaabbata Fayyaa Adunyaa (WHO) tiin kan labsame. Ergasii as namoonni miliyoona 274 ol ta'an vaayirasii kanaa qabamee jira addunyaa gutuutti. Ta'us, namoonni vaayirasii kanaan qabaman baayyeen mallattoo dhukkuubbii gadaanaa qofaa waan qabaataniifu waan qoratamneefu lakkaa'uun waan hindanda'amneefu malee baay'inni namoota Covid-19n qabamanii kanaan ol akka ta'u tilamamama.


Covid-19: Qajeelfamni Covid Itoophiyaatti har'a hojiirra oolu maal fa'i dhorke?

Itoophiyaa keessatti tatamsa'inni koronaavaayirasii haala yaaddeessaa irra gahusaatiin walqabatee, biyyattiin qajeelfamoota dhukkubicha to'achuuf dandeessisa jette baaftee jirti. Qajeelfamni 30/2013 jedhame kunis har'a Bitooteessa 29, 2021 irraa kaasee hojiirra oolfama. Kanaanis namoonni qajeelfama kana cabsuun argaman irratti tarkaanfiiwwan seeraa akka fudhatamu ibsameera. Gochoonni qajeelfama kana jalatti dhorkaman maal fa'i? Dirqamootni kaa'aman kami? Of eeggannoowwan tibba kunuunsa mana keessaatti raawwatamu qaban Qajeelfamichis wal'aanamaan mallattoo salphaa ykn Covid-19 irratti hinmul'anne tokko mana keessatti tajaajila wallaansa Covid akka argatu taasifama jedha. Namni Covid-19 dhukkubsate ykn qabameera jedhamee shakkamu tokko adda baafamuun, kutaa qilleensi haala gaariin galu keessatti guyyoota 14'f turuu qaba. Namni mana keessatti adda of baasee jiru tokkoos, yoo mallattoowwan Covid-19 itti cimaa dhufe battalumatti dhaabbata dhimmisaa ilaalatuutti bilbilaan gabaasa taasisuu qabaata. Gama to'annoo fayyaa daangaarraa ilaalatuun Imaltoota itti fufan (tiraanziitii)n alatti, imalaan umuriinsaa waggaa 10n ol ta'e kamiyyuu karaa buufata qilleensaatiin kan seenee yoo ta'e, biyya irraa dhufe irraa ragaa Covid irraa bilisa ta'uu mirkaneessu kan sa'aatii 120 ol hintaane qabaachuu barbaachisa. Akkasumas namoonni baqannaa irraa deebi'an yoo biyya irraa dhufan irraa ragaa dhukkubicha irraa bilisa ta'usaanii mirkanneessu kan sa'aatii 120 hincaalle yoo qabaachuu baatan, saamudi fudhatamee hanga bu'aan qorannoosaanii dhufuutti teessoon isaanii galmaa'uun mana isaaniitti adda of baasuun turuu qabaatu. Sirna awwaalchaa, reeffa gaggeessuufi sirna gaddaa ilaalchisee Maatiin nama du'ee wayita reeffa dhaabbata fayyaa ykn biyya alaa irraa fudhataniitti, reeffa ykn saanduuqa reeffaa waliin tuttuqqaa kamuu akka hin taasifneef ittigaafatamummaa qabu. Wayita duuti dhaabbata fayyaatiin alatti mudatuutti ammoo, haalli reeffa itti kafanamu fageenya tarkaanfii nama gaheessa tokkoo lama eeggachuun ta'uu qabaata. Namoonni reeffa sirreessaniifi kafanan guwaantii harkaa, maaskii fuulaa, gaawoonii pilaastiikiin hojjatamee fi haaluma barbaachisuutti haguggii ijaa ykn manatsirii kaawwachuu qabu. Maatiin nama du'ees siree inni ciisaa ture, meeshaalee ittiin fayyadamaa tureefi naannoo isaa turan, lafa manaafi meeshaalee kanneen biraa nama du'e sana waliin tuttuqqaa qaban hunda keemikaala farra vaayirasiitiin akka qullaa'u taasisuu qabu. Namni lafa bo'ichaatti argamu kamuu maaskii kaawwachuufi tarkaanfiiwwan of eeggannoo taasisuuf dirqama qaba. Sirna awwaalchaa irrattis namoota 50 hincaalle qofaatu argamuu qaba. Akkasumas namni tokko koronaavaayirasiin erga du'ee booda sa'aatii 24 keessatti akka awwaalamu taasisuun dirqama maatiiti. Duuti kan mudate dhaabbilee fayyaa keessatti ykn reeffi biyya alaatii kan dhufe yoo ta'e, maatiin nama du'ee sanaa reeffa erga fudhatanii booda, gara manaatti osoo hingeessiin dirqama kallattiin gara iddoo awwaalchaatti geessuu qaba. Namni boo'icha dhaqu kamuu maaskii kaawwachuu, osoo mana boo'ichaa hinseeniin duraafi erga bahanii booda harka saanii bishaaniifi saamunaan dhiqachuu ykn saanitaayizaraan qulleeffachuu qaba. Haala sirna amantaafi ayyaanoota addabaabaayii itti kabajamu ilaalchisee Namoonni qophiiwwan amantaa irratti hirmaatan maaskii afaaniifi funyaan haguugu kaawwachuuf dirqama qabu. Qophiileen amantaa kamiyyuu waliirraa fageenya tarkaanfii nama beekaa tokkootiin gadi walitti maxxanuun gaggeeffamuu hinqabu. Baay'ina lakkoofsa namootaa eddoon sun qabachuu qabu harka tokko afraffaa kan hincaalleen gaggeeffamuu qabaata. Kana malees qajeelfamni kun qophiileen addabaabaayii namoonni hedduun irratti hirmaatan osoo gaggeefamuu baatee ni gorsa. Qophicha gaggeessuun dirqama yoo ta'e ammoo, namoonni sirnicha irratti argamaniifi kanneen qopheessan hundi maaskii kaawwachuufi meetira lama waliirraa fagaachuun dirqama. Baay'inni namoota qophii addabaabaayiitti gaggeeffamu irratti argamuu qabanis baay'ina eddoon sun qabachuu danda'u keessaa harka tokko afraffaa qofa ta'u mirkanneessuu qaba. Tarkaanfiiwwan of eeggannoo tibba walgahiitti fudhatamuu qabaatan Haala qajeelfama fayyaa hordofeen osoo hayyama dabalataa hinbarbaadiin hanga namoota 50 ta'uun walitti qabamuun ni danda'ama. Yoo namoota 50 ol ta'un walitti qabamuun dirqama ta'e ammoo, bakka walgahichi itti gaggeeffamuuf yaadame xiyyeeffannaa keessa galchuun, baay'ina namootaa bakkichi qabatu keessaa harka tokko afur kan hincaalleef qofa hayyamni addaa Ministeera Nagaa fi caasaalee nageenyaa sadarkaan argaman irraa dursaan argachuu barbaachisa. Qaamni walgahicha waameefi hirmaattoonnis qajeelfama fayyaa hodofuun dirqama. Tarkaanfiiwwan of eeggannoo iddoowwan bashannanaatti Kaaffeewwan, manneen dhugaatiifi resitoraantoonni minjaala tokkoorratti namoota sadiin ol keessummeessuun kan dhorkame yoo ta'u, minjaaloota jidduuttis fageenyi meetira lamaa jiraachuu qaba. Bakkeewwan kanneenitis fayyadamtoonni wayita nyaataniifi dhuganiin alatti akkasumas keessumeessitoonni maaskii kaawwachuun dirqama. Dhaabbileenis meeshaalee fayyadamtoonni ittiin dhimma bahan hunda keemikaala farra vaayirasitiin qulleessuuf dirqama qabu. Dhaabbilee qaamooleen hawaasaa saaxilamoon keessatti argaman Namoonni buufataale maanguddootaafi bayyanannaa keessatti argaman qaamaan gaaffachuu dhorkaadha. Adeemsi namoota mana sirreessaatti argaman qaamaan dhaqanii gaaffachuu, gaafataafi sirreeffammaa jidduu qaamaan fageenyi tarkaanfii lamaa eeggachuu qabaata. Sirreeffamaafi namni gaafatus maaskii kaawwachuu qabaatu, akkasumas gaafataan osoo dallaa mana sirreessaa hinseeniin duraafi erga baheen booda bishaaniifi saamunaan harkasaa akka dhiqatu akkasumas saanitaayizariin akka qulleeffatu taasifamuu qabaata. Namni dhorkaafi dirqamawwan labsii qajeelfama kanaa keessatti kaa'aman darbe kamiyyuu haaluma seera yakkaa dhimmicha ilaalatuutiin itti gaafatamaa ni ta'a jedha qajeelfamni kun.


Namtichi seera covid ittisuuf bahe cabsuun poolisiin sochii qaamaatiin adabe lubbuun darbe

Lammiin Filippiins seera Covid-19 ittisuuf bahe cabsuu isaatiif adabuudhaaf jecha poolisiin sochii qaamaa hojjachisee lubbunsaa darbe. Daaran Maanaagoo Peenaaredondoo erga sa'aatii 12 ta'een booda bishaan dhugaatii suuqiidhaa bitachuuf akkuma manaa baheen poolisiin to'annoo jala oolche. Poolisiin to'ate kunis akka adabbiitti sochii qaamaa taa'uufi ka'uu akka hojjatuu taasisee ture. Jiraataa bulchiinsa Kaavaayit kan ture namni kun garuu sochii qaamaa sanaan booda du'uusaatu dhagahame. Bulchiinsa Kaavaayit kan odola Luzaniitti argamu kana keessatti dhorkaan sochii labsamee ture. Ajajaan poolisii magaalattii Maarloo Sooleeroo garuu poolisoonni adabbii humnaa akka raawwataniif itti hin himne jedhaniiru. Namoonni dhorkaa sa'aatii sochii kaa'ame cabsan gorsi erga kennameefiin booda gara manasaaniitti kan deeman jedhan itti-gaafatamaan kun. Dhugaa poolisichi sochii qaamaa jedhame kana raawwachiseera taanaan itti gaafatamas jedhan. Fira nama du'ee kan ta'e Adiriiyaan Liyseenaa waa'ee du'a nama kana fuula feesbuukii isaa irrratti ifa taasise. Akka jedheettis, firasaa kana dabalatee namoota sa'aatii kaa'ameen booda alatti argaman walitti qabuun sochii qaamaa ka'uufi taa'uu si'a 100 hojjachiisaa ture. Sochii kanaanis namni tokko yoo dogongore, irra deebiin akka hojjatu taasifama. Kaaanis namoonni to'annoo jala oolfaman kunneen kaa'uufi taa'uu yeroo 300 akka hojjatan taasifamu. Mr Peenaaredondoon guyyaa Kamisaa galgala erga to'annoo jala oolfamamuun sochii qaamaa hojjachiifamaniin booda gara manaatti deebi'uun dhukkubsatanii Jimaata boqataniiru. Jalqaba baatii Ebla kanattis dhaabbanni mirga namoomaa Humaan Raayits Waach, adabbiiwwaniifi dararaan namootaa cimaan weerara Covidn wal qabatee Filippiins keessatti hojiirra oolfamaa jiru dhaabbachu qaba jedheera. Gama biraatiin ammoo pirezidaantiin biyyattii Rodiriigoo Gutereteen Kamisa  TV irratti dhiyaachuun, ''namoota seera dhorkaa sa'aatii cabsitan of eeggadhaa, daandiirratti yoo argamtan isin na hin taasiisiin,'' jechuun poolisiin ajaja cimaa dabarsanii ture.


Ministirri fayyaa Austria 'dadhabeera' jechuun aangoo gadhiisan

Ministirri fayyaa Ostiriyaa [Austria] sababa dadhabbiitiin aangoon gadhiisa jedhan. Namni ganna 60 Rudolf Anschober, Amajjii 2020 keessa biyyattiitti weerara Covid qolachuuf jecha muudaman. ''Rakkoo fayyaa baroota keessatti nu mudate kanaaf, biyyi keenya ministira fayyaa %100 jabaa tahetu ishee barbaachisa,'' jechuun rippoortarootatti himan. ''Namni sun ammoo ana miti.'' Gaheessi kun waan jedhan, ji'ootni 15 bakka kana qabatanii turan ''waggoota 15 natti fakkaatan''. Chaansilarri biyyattii Sebastian Kurz, qondaalli kun ''biyya keenyaaf aarsaa kaffalan,'' jedhan. Namni bakka Aabba Anschober bu'an kan baraman oggaa tahu, doktora fayyaa fi miseensa Paartii Giriin kan tahan Wolfgang Mückstein jedhamanidha. Barsiisaa kan turan Aabba Anschober guyyaa Kibxataa ibsa miidiyaaf kennaniin: ''Hojii hedduun hojjedhe, guddoon dadhabe,'' jedhan. Rakkoo fayyaa kanneen akka dhiibbaa dhiigaa fi hanga sukkaaraa dhiiga keessaan rakkachaa akka turan himaniiru. ''Weerara kan keessa, namuu dogongora irraa bilisa miti,'' jechuun hojii mootummaan hojjette himan. ''Akkan yaadutti dogongorri jiraatus, biyya kanatti waan baay'etu hojjetame.'' Pireezidantiin Ostiriyaa Alexander Van der Bellen qondaala kanaan galateeffatan - ''maqaa Rippablika kanaatiin akkasumas kootiin, hojii ati yeroo weerara dadhabsiisaafi dhiphinaa kanatti hojjetteef galata qabda.'' Chaansilarri biyyattii Kurz gamasaaniin ministeerichi hojii gadhiisuuf murteessuun isaanii, dhiibbaa weerarri kun nama dhuunfaa tokko qofaratti otoo hin taane, kanneen aangoorra jiranis akka miidhu agarsiisa jedhan. Wayita qondaalli kun aangoorra turanitti, Ostiriyaan biyyoota Awuroppaa Dhihaa keessa biyya jalqabaa maaskii keewwachuu dirqama goote turte. Magaalaan guddoo biyyattii Viyenaa sababa lakkoofsi namoota qabamanii dabalaa jiruuf, yeroo ammaa uggura jala jirti. Awuroopaatti wayita weeraraa kana keessa dadhabbiirraa kan ka'e qondaalli kun aangoo gadhiisuun kan jalqabaa miti, Bitootessa bara dabree keessa, Ministirri Fayyaa Holaand Bruno Bruins jedhaman, paarlaamaa keessa marii dhimma koronaavaayiras irratti gaggeeffamaa turerratti kufanii booda, aangoo gadhiisaniiru.


Covid-19: Talaalliin dooziin takkaa umurii hundaaf sodaa qabamuu hir'isuu danda'eera

Erga dooziin jalqabaa talaalliiwwan Covid AstraZeneca ykn Pfizer kennamuu jalqabee booda carraawwan koronaan qababuu haalaan hir'achuu qorannoon UK'tti gaggeeffame tokko mirkaneesse. Talaaliiwwan kunneen namoota warra umuriin isaanii waggaa 75 ol ta'eefi rakkoo fayyaa bule qabaniifillee akkuma namoota kan dhibiitti sirriitti hojjeteeraaf jedhame. Qorannoon Waajirri Istaatiksii Biyyaalessaa (ONS) Yunvarsiitii Oksifoord gaggeessan akka agarsiisetti, talaalliiwwan lamaanuu namoonni umurii hunda keessa jiran dandeettii cimaa qaamni dhibee ofirraa ittisuu akka uummatu taasiseera. Talaallii lachaniifuu namni kamiyyu fudhate kamiyyu dandeettii qaamni dhukkubicha ofirraa ittisuu uummateera jedhan warri qorate kun. Qorannoon si'a lama gaggeeffame kun ammallee madaalliin garee kan irratti hin gaggeeffamne ykn kan hin maxxanfamne yoo ta'u, qorannoo vaayirasichaa namoota UK  370,000 ta'an irratti kan gaggeeffamedha. Lakkoofsi namoota qorannoon irratti gaggeeffamee kun ammoo lakkoofsa namootaa qorannoon irratti gaggeeffame isa guddaadhas jedhameera. Talaalliiwwan ittisa Covid-19f UK keessatti faayidaarra oolaa jiran akka koronaavaayirasiin hin tatamsaane gochuu keessattis milkaa'aa akka jiran ragaan agarsiisaa jira. Qorannoo jalqabaa keessatti, namoonni talaallii Oxford-AstraZeneca ykn Pfizer-BioNTech doozii takka fudhatan carraan isaan Covidn qabamanii %65 xiqqaateera. Talaallii Mudde 2020 fi Ebala 2021 keessa kennameen namoonni erga fudhatanii torban sadii booda dhibeen koronaa mallattoo agarsiisu daddarbuun isaa %74, kan mallattoo hin agarsiifne ammoo %57n gadi akka bu'es gabaafameera. Namoonni talaallii Pfizer doozii lameessoo fudhatan ammoo carraa isaan koronaan qabamanii %90 hir'ateera. Kun talaallii gosa AstraZeneca tiifillee hojjechuu mala. Ammatti kan AstraZeneca kana namoonni doozii marsaa lameessoo fudhatan baayyee xiqqaadha. Qorannoon taasifame akka mul'isetti, talaalliiwwan lamaanuu gosa vaayirasichaa haaraa Kent (B117) jedhamurratti illee milkaa'eera. Qorataan buleessi Yunvarsiitii Okisfoord Damee Fayyaa Hawaasaa Dr Ko'en Paawuloos, ragaan qorannicharraa argame murtee yeroo talaallii marsaa lamaan gidduu jiru dheeressuuf gargaara jedhan. "Dhukkubni kun akka bifa haaraatti hin tatamsaane gochuu keessatti doozii jalqabaa kenname milkaa'ina argamsiiseera. Kun ammoo mrtoo dooziiwwan talaallii kan jalqabaafi isa lameessoo torbeewwan 12 walirraa fageessuun kennuu murteessuuf gargaara. Kana gochuun ammoo carraa talaallii waliin gahuu ballisuun, namoota dhibee kanaaf hospitaala galan akkasumas, lubbuun isaanii darbu ni hir'isa," jedhan qorataan kun. Haata'u malee, lakkoofsi jiru akka agarsiisutti carraa namoonni talaallii fudhatan qabamuufi namoota birootti dabarsuun ni jiraata waan ta'eef walirraa fageenya eeggachuufi maaskii godhachuun barbaachisaadha jedhan. Qorannoo lamaffaa keessatti, namoota ga'eessota 46,000 talaallii doozii takka fudhatan qaamni isaanii dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu cimaa horachuu agarsiisa. Kun ammoo talaallichi namoota umurii hunda keessa jiraniif akka qaamni isaanii dhukkuba ofirraa ittisuu horatan akka dandeessisu agarsiiftuudha jedhan. Talaalliiwwan lachaniifiyyuu namoonni umuriin halfii fi kanneen waggaa 60 ol ta'an waliin yeroo wal bira qabamee ilaalamu warra umuriin ijoollummaa qabanitu caalaa dandeettii dhukkuba ittisuu uummata. Ta'us garuu, talaalliin Pfizer doozii lameessoo erga kennamee ammoo namoonni umurii hunda keessa jiran dandeettii qaamni dhukkuba ittisuu horachuu agarsiiseera qorannichi.


Sudaan Kibbaatti talaalliin Covid hedduun osoo hin kennamin faayidaan ala ta'e

Sudaan Kibbaatti talaalliin Covid-19 kumaatamaan lakkaa'amu osoo uummataaf hin kennamin yeroon itti darbee faayidaadhaan ala ta'e jedhame. Qondaaltonni fayyaa biyyattii akka gabaasanitti talaalliin Covid-19 kan AstraZeneca jedhamu dooziin 60,000 osoo lafa taa'uu yeroon itti darbeera. Sudaan Kibbaa talaallii kana karaa Gamtaa Afriikaa argatte. Biyyattiin ji'a darbe keessa rakkooleen loojistikii ishee mudachuurraan kan ka'e duula talaallicha kennuu eegaluu yeroo biraatti dabarsitee turte. Yeroo ammaa talaalliin kennamaa jiru kan karaa Covax argameedha. Sudaan Kibbaa talaallii doozii 132,000 karaa Covax argatteetti. Qondaalli yeroo balaa Sudaan Kibbaa Dr Richaard Lakuu biyyisaanii talaallii doozii 60,000 gargaarsa Gamtaa Afriikaan argatte kennuu eegaltee turte, garuu osoo kennamee hin xumuramin yeroon itti darbe jedhan. Talaalliin kun erga torbee lama dura kennamuu eegalee as hojjettoonni fayyaa fi jaarroleen 2,000 ta'an magaalaa Jubaa keessatti fudhataniiru. Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti Bakka Bu'aan Sudaan Kibbaa Fabian Ndenzako, akkaataa talaallii kana dhabamsiisuun danda'amurratti mootummaa biyyattiif gorsa akka kennan dubbatan. Wal-waraansa yeroo dheeraan goolamaa kan turte Sudaan Kibbaa dhaabbileen fayyaa ishee daran waan miidhamaniif akka feetetti talaallii argatte uummataaf kennuu hin dandeenye. Biyyattii keessatti hanga ammaatti namoonni 10,473 vaayirasichaan qabamuu fi 114 ammoo du'uutu gabaafame.


Covid 19: Du'a hayyootaa hawaasa Yunivarsiitii Wallaggaatti 'naasuu uume'

Dhibeen Covid-19 yeroo kamuu caalaa Itoophiyaa keessatti babal'achuun namoota hedduu miidhaa jiraachuun dhagahamaa jira. Hakiimootaafi hayyoonni biyyaafi ummata isaaniif bu'aa olaanaa taasisuu danda'an dhibee kanaan lubbuu dhabaa jiru. Yunivarsiitii Wallaggaatti ogeessa Faarmaasii kan ta'e Iddoosaa Taaddasaa, sababa koronaavaayirasiin guyyootaan dura lubbuu dhabuu Pirezidaantiin Yunvarsiitichaa Hasan Yusuuf (PhD) BBCtti himan. Duuti ogeessa kanaatiis hawaasa yunivarsitichaa biratti naasuu guddaa uumuusaa Dr Hasan dubbatan. Yunvarsiitichatti hakiimonni ispeeshaalistoota ta'an biroon sadii Covid-19n qabamanii amma bayyanachaa jiraachuu Pirezidantiin Yunvarsiitichaa ni dubbatu. Ogeessa Faarmaasii Iddoosaan, haspitaala rifeeraalaa Yunvarsiitichaa keessa kan hojjetuufi ogeessa baayyee cimaafi quuqama guddaa qabu ture jedhu Dr. Hasan. Ogeessi kunis faarmaasii Yunvarsiitiirrayyu darbee faarmaasiiwwan magaalaa Naqamtee, Shaambuufi Gimbii akka qindeessaa koree ta'uun hojjetaa ture jedhan Pireezidantichi. Guyyaa dheeraa akka hin dhukkubsanneefi guyyoota lamaa hanga sadii kutaa wal'aansa hordoffii addaa (ICU) keessa turuus lubbuun isaa darbeera. Hospitaalli Yunivarsiitii Wallaggaa kutaa namoonni akkaan dhukkubsatan keessatti yaalaman yookiin ICU kan qabu yoo ta'u, hojjettoota irra darbeeyyuu hawaasaaf tajaajila akka kennaa jiru kaasuun, dhiyeessi meeshaalee ittisa Covid-19 oolan akka maaskiifi saanitaayizariilleen gahumsaan hojjetootaaf ni dhiyeessa jedhu Dr. Hasan. Hakiimonni sadarkaa ispeeshaalistiirra jiran hospitaala Yunvarsiitichaa keessa hojjetan sadii dhibee kanaan qabamanii amma akka dandamatan kaasuun, rakkoon guddaan akka naannawaa isaaniitti jiru dagachuutu jira jedhu. "Akka magaalaattis of eeggannoon hin jiru. Sirriitti hin hubatamne malee [dhibeen kun] nama baayyee nu dhabsiisaa jira." Namoota shakkamanii isaan biratti qorataman keessaa walakkaa kan ta'u irratti koronaan akka argamaa jiru himuun, namni maaskiillee sirriitti fayyadamaa hin jiru jedhu. Dhibaa'ummaafi salphisanii ilaaluun akka dhibee kana hammeessaa dhufu dubbatan Pirezidantiin Yunvarsiitii Wallaggaa Dr. Hasan. Gama kaanin dhiyeenyuma kana amma dura Yunvarsiitii Wallaggaatti barsiisaa, qorataafi sadarkaa itti-aanaa pirezidaantiirra hanga gahutti waggoota kudhaaniif tajaajilaa kan turan Hirphaa Laggasaa (PhD) akkasuma dhibee kanaan lubbuun isaanii darbuu himan Dr. Hasan. Dr. Hirphaan Yunvarsiitii Wallaggaa irraa gara Ambootti erga jijjiiramanii waggaa lama kan guute yoo ta'u, hayyuun kunis tibbuma kana sababii koronaan lubbuu isaa dhabeera. Ummanni weerara Covid-19 akka taphaatti osoo ilaalaa jiruu dhukkubichi lubbuu hakiimotaa dabalatee namoota hedduu galaafachaa jira waan ta'eef xiyyeeffannoo addaa kennuun of eeggachuu feesisas jedhan.


Covid-19: Vitaamin D akkamiin koronaavaayirasii ittisuuf gargaara?

Vaaytamiin Dn lafee, ilkaanifi maashaan akka jabaataafi fayyaalessa ta'u gochuuf gargaaruuun isaa ni beekama. Amma garuu saayintistoonni dandeettii dhibee ofirraa ittisuu qaamaa cimsuurrattis ga’ee ijoo qaba jedhanii amanu – kanaaf, akka qaamni vaayirasiiwwan akka Covid-19 ofirraa ittisuu danda'u gargara. Vaayitaamin D maalidha? Vaaytaamin Dn yeroo gogaan keenya ifa aduu argatu waan uumamuuf “vaayitaaminii ifa aduu’ jedhamee beekama. Erga meetaabolizimii keenya keessa seenee booda, qaamni keenya Kaalshiyeemiifi Fosfeeti akka funaannatuuf gargaara.  Akka qorannoon jedhutti ammoo keemikaalonni kun ilkaan, maashaafi lafee fayyaa akka qabaannuuf nu gargaara. Qorannoowwan Baayoomedikaalaa akka mul’isutti dhibeewwan lafee kan akka Rikeetsi, Osteyomalishiyaafi Osteyoporosis jedhaman hanqina vaayitaamin D irraa kan dhufanidha. Yunvarsitii Kolleejii Koork, Ayerlaanditti qorataan vaayitaamin D, sirna nyaataafi fayyaa lafee Piroof Keevin Kaashmaan garuu bu’aan vaayitaamin D kanarra kan caaludha jedha. “Waggootii digdaman darban keessatti, vaayitaamin Dn lafee keenya eeguu caalaa wantoota barbaachisaa biroo akka qabu qorannoowwan haaraan ba’aa jiru,” jedha. “Vaayitaamin Dn sirna dhibee ittisuu qaamaa keenya to’achuuf ni gargaara.” Vaayirasiwwan akka Covdid-19 ittisuuf vaayitamiin Dn ni gargaaraa? Piroof Kaashmaan qorannoowwaan saayinsii olaanoo, "Miidhaa hanqinni vaayitamiin D fayyaa irratti uumuufi miidhaa Covid-19 qaama irratti uumu gidduu garaagaarummaan jiru xiqqaa akka ta’e,” ni mul’isu jedha. Ta’us garuu kun, "Ittisaafi wallaansa Covid-19f ammatti," vaayitaminii kana fayyadamuu kan jedhurra ga’uu ragaan kun ga’aa miti jedhu. “Ammatti ilaalchi jiru ragaan cimaa ta’e jiraachuu dhabuu isaadha; ta’us garuu yaaliwwaan gaggeeffamaa jiran jiru, Ragaaleen haaraas argamaa jiru. Covid-19 reefuu waggaa tokko waan ta’eef ragaa argachuuf yeroo ni fudhata. Vaayitamin D eessaa arganna? Akka Piroof Kaashmaan jedhutti madda vaayitaamin D isa guddaa kan ta’u ifa aduudha. Garuu hangi isaa kan hundaa’u cimina gogaakee irratti yoo ta’u, kun ammoo addunyaa irraa bakka ati jiraattufi waqtii irratti hundaa’uun ni gegeddarama. Akka seera waliigalaatti. gara sabbata lafaatti yeroo siqxu, ifti aduu waan cimuuf, caalaatti vaayitaamin D ni argatta. Ta’us garuu nannoolee akka Indiyaafi biyyootiin Afrikaa hedduun hanqina vaayitamin D qabaachuun kan dursanidha. Kun maaliif? “Sababa aadaa adda addaan ta’uu danda’a, uffannaa amantaas ta’e ykn namootni aduu guyyaa walakkaa irra jiru baqachuun mana keessa turanis ta’uu danda’a,” jedha Piroof Kaashman, faalamni qilleensaa ifa aduu haguuguufi magaalaa keessa jiraachuus akka sababa biraatti kaa’uun. Sababni biraa halluu gogaa keenyaan wal qabachuu danda’a. Qorannoon European Journal of Clinical Nutrition maxxanfame akka agarsiisutti uummata Awuroppaa keessaa hanqina vaayitamin D kan qaban %12 dha. Garuu, “yeroo saboota biyyootii Awurooppaa keessa jiran yemmuu ilaaltu lakkoofsi kun dachaa lamaan ykn sadiin dabala,” sababiin isaas melaaniin uumamaan ifa aduu waan ittisuufidha. Vaayitaamin D akkamiin nyaata keenya keessatti arganna? Wanti gaariin nyaatni akka qurxummii zayita qabanii, foon diimaa, hanqaaquufi nyaatni aannan irraa oomishaman madda vaayitamin D biraa ta’uu danda’u. Ta’us garuu namoota hedduuf, vaayitaamin D karaa nyaataa qofa argachuun ni cima. “Nyaatni vaayitamin D qaban hedduun isaanii bineensarra kan dhufanidha. Biqiltoonni uumamaan vaayitaamin D hin qabani. Kana jechuun, namootni biqiltoota qofaa nyaatan ykn nyaata foon qabu argachuuf maallaqa isaa hin qabne, hanqinaaf ni saaxilamu jechuudha,'' jedha Piroof Kaashman. Gama biraan dhaabbileen fayyaa uummataa hedduun guyyaatti yoo xiqqaate vaayitamiin D maayikroogiraamii 10 argachuun gaarii akka ta’e ni gorsu. Ta’us garuu maayikroogiraamii 100 ol yoo ta’e miidhaa uumuu danda’a. Yeroo dheeraaf vaayitamiin D humnaa ol soorachuun qaama keenya keessatti Kaalshiyeemiin akka heddummatu godha. Kunimmoo lafee keenya laaffisee kaleefi onnee keenya miidha.


Itoophiyaatti lakkoofsi namootaa Covid-19 itti hammaate garmalee dabale

Weerarri koroonaavaayiras Itoophiyaa seenuun erga dhaga'ame asitti biyyatiitti yeroo jalqabaatiif lakkoofsi namoota dhibichi itti hammaatee wallaansa hordofii cimaa (ICU) barbaadan 1,000 caaluun ibsame. Ibsa Ministeerri Fayyaafi Institiyuutiin Fayyaa Hawaasaa Ebla 15, 2021 baasaniin, baayyinni namoota Covid itti hammachuun wallaansa hordoffii cimaa argataa jiran 1,031 gaheera. Vaayirasichi Itoophiyaatti argamuun erga baramee waggaa tokko asitti ji'oota sadan Amajjii, Guraandhalaafi Bitootessa; lakkoofsi namoota dhibichaan qabamanii suuta suutaan dabalaa adeemuun sadarkaa yaaddeessaarra qaqqabuu qondaalotni fayyaa ibsaa turan. Haaluma walfakkaatunis lakkoofsi namoota wallaansa hordoffii cimaa (ICU) barbaachisuu garmalee dabaleera. Baatiiwwaniin dura lakkoofsi namoota vaayirasichi irratti argamu dhibbaan kan lakkaa'amaa ture yoo ta'u, ammatti garuu guyyaan namoota kumaa oliitu dhukkubichaan qabama. Gama biraatinis yeroo dheeraadhaaf lakkoofsi namoota dhukkubichaan qabamanii wal'aansi cimaan barbaachisu 500n gadii kan ture yoo ta'u, ammatti kumaa ol darbeera. Lakkoosfi namoota guyyaatti sababiidhuma dhibee kanaatiin lubbuu dhabanis yeroo kamu caalaa dabalaa jira. Lakkoofsi namoota hordoffii wallaansa namoota garmalee dhukkubsatan (ICU)n barbaachisu dabalaa dhufuun wal qabatee hir'inni meeshaa argansuuf gargaaruu (ventileetarii) fi oksijinii mudachuu Inistitiyuutiin Fayyaa Itoophiyaa ibsee ture. Ammas lakkoofsi namoota wallaansa kana barbaadanii dabaluun rakkinicha caalaa akka cimsu yaadama. Dhaabbatichi ammaan tanatti lakkoofsi namoota guyyaa guyyaaatti dhukkubichaan qabamanii baay'ee dabalaa dhufuun wal qabatee, baay'inni namoota hordoffii camaa barbaadanii 'dandeettii dhaabbileen fayyaa kessummeessuu danda'aniin ol' ta'aa jiraachuu ibseera. Meeshaaleen namoota koronaan qabaman argansuun gargaaran (ventileetaroonni) ammatti tajaajila kennaa jiran 500 kan hincaallee ta'un himamaa tureera. Kanaafuu lakkoofsi namoota wallaansa deeggarsa ogeessootaafi meeshaalee kanneenii barbaadan kumaa ol gahunsaa haalicha caalaa yaaddessaa taasisuutu himame. Haaluma walfakkaatun haalli tatamsa'ina dhibee kanaa naannoo Oromiyaattis haalaan dabalaa jiraachuun gabaafameera. Tamsa'inni koronaavaayirasii Oromiyaatti torban tokko keessatti %40n dabaluu fi lakkoofsi namoota dhibichaan du'anii ammoo torbaniitti %144 'n dabaluu Hogganaa Biiroo Eegumsa Fayyaa Oromiyaa Dr Mangistuu Baqqalaa eeruun midiyaan biyya keessaa gabaasan. Walumaagalattis, guutummaa biyyaatti guyyaa guyyaan lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii dabaluu kan ibse Insititiyuutiin kun, sababii weerara dhibichaan lakkoofsi namoota dhukkubbiin itti hammaatee fi du'anii ''haala rifaasisan dabalaa jira'' jedhe. Kamisa gabaasni haala weerarri dhibicha irra jirurratti bahe akka agarsiisutti namoonni 33 sababii dhibee Covid-19'n du'uun ibsameera. Yeroo sanatti namoota 8,878 qorataman keessaa 2,149 vaayirasichaan qabamuun kan mirkanaa'e yoo ta'u, sana dura namoota dhibichaan qabaman keessaa 1,288 dhibeerraa bayyanataniiru. Amma yoonaatti Itoophiyaatti namoonni 236,554 koronaavaayirasiin qabamuun mirkanaa'e keessaa, namoonni 3,285 lubbuu dhabaniiru.


Ameerikaa yaada lammiileen paaspoortii Covid qabaachuu jedhu kuffiste

Mootummaan Ameerikaa namoota talaallii Covid-19 fudhataniif paaspoortii federaalaa kennuun dirqama akka ta'u yaada dhiyaatee ture icciitiin dhunfaafi mirgoonni biraas eegamuu qabaatu jechuun yaadicha kuffiseera. Yaanni paasportii haaraa kana qopheessuu kunis Ameerikaa qofaan osoo hin taane, nageenya imaltoota addunyaa eegsisuuf jecha dhimma biyyoota biraatiin illeen yaadamaa jiruudha. Haata'u malee, kanneen yaada kana mormanis mirga walqixxummaa nama dhabsiisuu danda'a jechuun falman. Ameerikaan hanga ammaatti namoota 550,000 koronaadhaan kan dhabde yoo ta'u, lammiileen sanadii kana qabachuun akka socho'aniif akka hindirqisiifne ifa taasiseera. Dubbii himaan Waayit Hawuus Jeen Piisaakii galmeen ragaan (database) namoota talaallii Covid fudhatan itti kuufamuuf akka hinqophoofne dubbataniiru. Kana malees, ''namoonni talaallii Covid-19 fudhatan waraqaa ragaa tokkolleen akka qabatan taasisuuf ajajni motummaan federaalaa baasu kamuu hinjiraatu'' jedhan. ''Mootummaan ammas ta'e gara fuuladuraatti sirna lammiilee waraqaa ragaa akka baatan dirqisiisuu hindeeggaru,'' jechuun ibsan. Biyyoota addunyaa keessaa Inglizii sirna ''waraqaa ragaa haala Covid-19'' jedhu qopheessaa kan jirtu yoo ta'u, kunis qophiiwwan muziqaafi dorgommiiwwan ispoortii qopheessuuf ni dandeessisa jedhameera. Sirna kanaanis namoonni talaallii koronaavaayirasi fudhatan ykn namoonni dhukkubicha irraa bayyanatan adda baasuun galmeessuuf ni dandeessisa jedhameera. Gamtaan Awuroppaas sanadii kanaan walfakkaatu beeksisuuf hojjataa kan jiru yoo ta'u, Israa'el gama isheetiin, ''Kaardii Magariisa [Green Pass]'' jedhameefi namoota guutummaatti talaalaman ykn kanneen dhukkubicha irraa bayyanatan qabatan kennuu eegaltee jirti. Kaardiin kunis namoonni wayita gara hoteelootaa, bakkeewwan ispoortiin itti gaggeeffamu ykn manneen tiyaatiraa wayita deeman kan agarsiisan jedhameera. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO)n gama isaatiin Kibxata akka jedheetti, ammatti yaada paasportii talaallii qabachuu hindeeggaru jedheera. Sababiinsaas talaallichi mataansaa hanga ammaa tatamsa'ina dhukkubichaa kan ittisu ykn ta'uu dhiisuun bakka hinbaramneefi yaaddoo loogiin mudachuu ta'uu himeera.


Talaallii Covid-19: Biyyoonni talaallii Joonsan & Joonsan kennuu adda kutan

Ameerikaa, Afrikaa Kibbaa fi Gamtaan Awurooppaa talaallii Covid Joonsan & Joonsan (J&J) erga kantaruun dhiigaa muraasni dhagahamee booda talaallicha yeroof addan kutan. Bulchiinsi Dawaa fi Qorichaa Ameerikaa (FDA) akka ibsetti, talaallii doozii miliyoona 6.8 keessaa jaha kantaruu (itituu) dhiigaa qaqqabsiiseera. Gamtaan Awurooppaa torban kana keessa talaalli Johnson & Johnson hawaasaaf dhiyeessuu jalqabe addaan kute. Haaluma walfakkaatuunis talaallii AstraZeneca irratti dhimma mudaterraa kan ka'e, talaallichi kennamuu dhorkamee ture. Bulchiinsi Dawaa fi Qorichaa Ameerikaa yeroodhaaf talaallicha ofeggannoof dhiyeessuu yeroof addaan kutuu gorse. Amma yoonatti namni tokko itituu dhiigaan walqabatuun du’uu fi namni biraan tokko haala lubbuusaaf yaaddessuu keessa jiraachuu mirkaneesseera. Namoonni itituun dhiiga mudate jahan isaanii dubartoota ganna 18-48 gidduu jiran yoo ta’an, mallattoon kun talaalamanii guyyoota 6-13 gidduutti mul’ata. Gorsa jaarmiyaa fayyaa kana hordofuun iddoowwan Moootummaa Federaalaa Ameerikaa bulchu hundi amma qorannoon dabalataa hanga goolabamutti talaallichatti gargaaramuu dhiisaniiru. Ameerikaatti namoonni miliyoona 31 caalan vaayirasichaan qabaman keessaa 562,000 ol du’uun, addunyaarratti biyya lakkoofsi namoota qabamaniifi du’anii olaanaan keessatti galmaa’e. Joonsan & Joonsan kaampanii fayyaa Ameerikaa yoo ta’u, talaallichi dameesaa qoricha oomishu Beeljiyeemitti argamutu talaallicha kalaqe - talaalliin kun maqaa Janssen jedhamuunis beekama. Talaalliin kun yeroo tokkicha qofa kan kennamu wayita tahu, kottolleessituu idilee keessatti kuufamuun talaallicha kanneen biroo caalaa iddoo ho’aatti raabsuuf akka salphatu taasisera. Biyyoonni hedduun dursanii talaallicha doozii miliyoonaan lakkaa’amu ajajnis, biyyoota muraasa qofaatu itti fayyadamuuf eyyamee ture. Ameerikaatti talaalliif akka oolu Guraandhala 27, bara 2021 eeyyamame. Haata’u malee, talaalli Pfizer-BioNTech fi Moderna jedhamanitu bali’naan tajaajilarra oole. Talaalliin J&J namoota miliyoona torbatti dhiyaataniif kan kenname yoo ta’u, talaallii amma yoonatti Ameerikaatti kenname keessaa harka sadii qofa. Biyyi talaalliin J&J akka kennamu dursitee eeyyamte Afrikaan Kibbaa, amma akka kennamuun addaan citu ajajje. Haatahu malee biyyattiitti haga ammaa kantaruun dhiigaa tokkollee hin gabaafamne. Talaallichi gosa Covid haaraa Afrikaa Kibbaatti argame ittisuurratti talaalliiwwan kaan caala filatamaa ture. Guraandhalaan asitti hojjattoonni fayyaa biyyattii 300,000tti dhiyaatan talaallicha fudhachuusaanii Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa Rooyitarsitti himeera. Gamtaan Awurooppaa talaallii J&J dhiyeessuu erga eegalee sa’aatii 24 keessatti dhiyeessuu addaan kuteera. Dhaabbannii Fayyaa Addunyaa haalli dhiyeessii talaalli Gamtaa Awurooppaa harkifachuu qeeqee ture. Bulchiinsi Dawaa fi Qorichaa Ameerikaa (FDA) fi Giddugaleessi To’annoo fi Ittisa Dhibee (CDC) ibsa walta’iinsaan kennaniin, ragaa namoota jaha talaallii J&J fudhachuun dhiignisaani itituun gabaafame sakatta’amaa akka jiru himan. Kantaruun yookiin kantaruun dhiigaa kun 'cerebral venous sinus thrombosis (CVST)' akka jedhamus himan. Gosti itituu dhiigaa akkasitti mudatu wal’aansa addaa akka barbaachisullee itti dabaluun ibsaniiru. Rakkoo kana yaaluuf yeroo mara kan hojiirra oolu qorichi 'heparin' jedhamu ''tarii balaa qabaachuu mala,'' jedhan. Kanaaf qorannoon kun hanguma gaggeeffamutti FDA fi CDCn ''ofeeggannoof jecha talaalliin kun kennamuurraa akka dhaabbatu'' gorsan. Kanneen talaallii Johnson & Johnson fudhatanii ''torban sadii keessatti mataa bowwoo hamaa, dhukkuba garaachaa, dhukkuba lukaa, akkasumas araganuuf kanneen rakkatan buufataalee fayyaa qunnamuu qabu,'' jedha ibsi dhaabbilee kanaa.


Koronaavaayiras: Leegoositti qofa namoonni Covid-19 qabaman kan Afriikaa guutuu caale jedhame

Naajeeriyaatti qorannoo dandeettii vaayirasii ofirraa loluu qaamaa (antibodies) namootarratti gaggeeffame akka mul'isutti Leegoos keessatti qofa namoonni miliyoona afurii vaayirasiin qabamuu akka malan akeekeera. Kun ammoo lakkooffsa namoota koronaavaayirasiin akka Afrikaatti qabamuun galmaa'een ol jedhameera. Akka qorannoo kanaatti magaalaa Leegoos keessatti qofa namoonni miiliyoona afur ta'an vaayirasicha qaama keessaa qabu. Kun ammoo lakkoofsa akka waliigalaatti ardii Afriikaa keessatti galmaa'e baay'ee caala. Naayijeeriyaa keessatti namoonni vaayirasichaan qabamaniiru jedhamanii gabaafaman 153,000 yoo ta'an kanneen keessaa 1,862 du'aniiru. Qorannoon kun naannolee naayijeeriyaa keessa jiran keessaa naannolee afur keessatti namoota 10,000 irratti gaggeeffamee ture. Naayijeeriyaan baay'ina uummataan Afriikaa keessaa tokkoffaadha. Qorannoo kana Giddu gala to'annoo fi ittisa dhibee Naayijeeriyaa fi Inistitiyuutii Qorannoo Fayaatu ji'a Fulbaanaa fi Onkoloolessa keessa waliin gaggeessan. Tibba weerarri koronaavaayirasii eegalee turetti baay'inni namoota biyyattii keessatti qabamanii xiqqoo ture, erga qorannoon kun gaggeeffamee garuu namoonni hedduun qabamanii garuu osoo hin gabaafamin akka jirantu barame. Biyyattii keessatti weera isa jalqabaatiin namoonni muraasni qabamuutu himame, marroo lammaffaan garuu daran hammaateera. Bara kana ji'a Amajjii irraa eegalee guyyaatti giddu galeessaan namoonni 1,600 ta'an qabamaa jiru. Naayijeeriyaan talaallii AstraZeneca gara biyyashee galchuuf gaafattee jirti, garuu yoom akka galchitu hin beekamne. Lakkoofsa namoota qabamanii fi du'anii beekuun maallaqa madaalawaa ta'e ramaduun talaallii kennuuf fayyada jedhan qorattoonni. Lakkoofsa namoota du'anii sirnaan galmeessanii kaa'uu dhabuun biyyoota Afriikaa keessatti yaaddoo guddaa ta'ee akka jiru UN beeksiseera. Kanaafuu kanneen lubbuun jiran akka nagaan jiraatan yoo barbaadame kanneen du'an sirnaan galmeessuun dirqama jedheera. Afriikaa keessaa biyyoonni du'a lammiilee sirnaan galmeessanii qabanMasrii, Afriikaa Kibbaa, Tiiniiziyaa, Aljeeriyaa, Keep Verdee, Saa'oo Toomee fi Piriinsippee, Siishelsii fi Moritaaniyaa qofadha. Kaan ragaa qindaa'aa hin qaban.


Koronaavaayiras: Dhukkubsattootni Covid-19 'du'aafi jireenya gidduutti' dabaree veentileetaraa eeggachaa jiru

Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa weerarri koronaa ''haala sodaachisaa ta'een'' dabalaa jiraachuu fi uummanni of eeggannoo gochuu dhiisuu isaaf akeekkachiise. Ministirri Fayyaa Dr Liyaa Taaddesee ibsa tibbana kennaniin Dhukkubsattootni Covid-19 'du'aaf jireenya gidduutti' dabaree veentileetaraa eeggachaa jiruqu jedhan. ''Miidhaa Koronaan qaqqabsiisu haala sodaachisaarra wayita gahe kanatti akka hawaasaatti balaa gahu haala madaaluun of eeggachaa hin jirru,''  jedhan. Torban dabarsine keessa qorannoo laabaraatorii guyyoota torbaan namootni haaraan 9,329 vaayirasichaan qabamaniiru. Sababa of dagannaa guddaa hawaasa keessatti mul'atuun lakkoofsa namoota haaraa Vaayirasichaan qabaman akkaan dabaluun cinaatti, lakkoofsi namoota sababa dhibee kanaan lubbuu dhabaniillee haalaan dabaleera. Torbanuma dabarsine kanatti ammoo namootni vaayirsichaan qabamuun isaanii beekamee ture keessaa namootni 121 lubbuu isaanii dhabaniiru. Guyyaatti hanga namni 30 lubbuu dhabuun dhibeen kun akkaan yaaddessaa ta'aa dhufuu isaa agarsiisa. Lakkoofsi namoota dhibee kanaan du'anii torban lamaan dura bira qabaan guyyaattii nama 12 kan ture yoo ta'u torban dabarsine ammoo Avareejiin guyyaa guyyaan yoo xiqqaate namni 17 lubbuu dhabaa jiraachuu ragaan Ministeera Fayyaa Itoophiyaa ni agarsiisa. Lakkofsi kun namoota qoratamanii beekaman qofa kan hubannaa keessa galche ta'uu fi qorannoo muraasa godhanirraa kanneen osoo hin qoratamiin sababa dhibee kanaa lubbuu dhaban waan jiraniif lakkoofsichi kana caala akka ta'ullee ibsan Dr Liyaan. Lakkoofsi dhukkubsattoota yaala addaa, ICU, fedhaniillee humnaa ol dabaluu isaatiin hanqinni gidduugala yaala addaa mudachuus ibsaniiru. Gidduugalli yaala dhibee hammaataa dhukkubsattoota haaraa simachuuf sadarkaa hin dandeenyerra gahuu Dr Liyaan ibsaniiru. ''Keessumaa magaala Finfinnee fi magaalaalee naannoo hunda keessatti kutaaleen yaala namoota akka malee dhukkubsatanii guutaa jiru. ''Meeshaaleen hargansuu gargaaran (ventileetaroonni) jiran dhukkubsattootaan waan qabamaniif dhukkubsattootni biroon du'aaf jireenya gidduu ta'anii dabaree meeshaa kanaa eegaa jiraachuun sadarkaa hammaataa irra geenye agarsiisa'' jedhan. Sababoota kun ta'eef keessaa inni tokko dhukkubsattootni mana taa'anii yaala hordofan hanga itti hammaatutti manuma turuu isaaniitis jedhameera. Jiraataan magaala Amboo haala yeroo weerara kanaarratti yoo dubbatan amma guyyaa guyyaan nama sababa Koronaatiin du'u dhiyootti beeknullee dhagahuun baratamaa ta'eera jedhan. Faallaa kanaatiin ammoo magaala keessa namni maaskii uffatee socho'u qubaan kan lakkaa'amuudha jedhan. Weerarichi hammaachaa garuu ammoo of eeggannoon hanqachaa jiraachuun isaan yaachisuus dubbatan. Magalaa Naqamtee keessatti hakiima dhukkubsatoota Koronaa kan ta'an Dr. Dirribaa Gammachuus gidduu gala yaala isaanii keessa namni yaala fayyaarra jiru lama qofa ta'uu himanii, kana jechuun garuu weerarichi xiqqaachuu osoo hin taane qorannoon akka durii gaggeefamaa, namnis yaalaaf dhufaa akka hin jirre ta'uu agarsiisa jedhan. Weerarri kun hawaasaa keessa waan jiruuf qorannoon gaggeeffamuu baatus uummatni eeggannoo malee socho'uun weerarichi hammaachaa jira yaaddoo jedhu isaanitti uumuus Dr. Dirribaan himaniiru. Uummatni sochii idilee isaa keessatti hafee mana yaalaallee yeroo dhufu maaskii akka uffatu sadarkaa dirqisiifamuttii of dagateera, kun hedduu nama yaaddessas jedhan. Magaalota hedduu keessatti ittisa fi to'annoo Koronaaf of eeggannoolee gorfaman keessaa Maaskii uffachunillee hafaa jira. Dr Liyaan ibsa isaanii keessatti ''lakkoofsi nama maaskii uffatuu akkaan xiqqaateera, sirnootni cidhaa fi gaddaa, agarsiifni addabaabayii, manneen nyaataa, kaafteeriyaa, bashannanaa namni itti heddumatu, sagantaawwan muuziqaa fi Ispoortii, akkasumas walitti qabamni hawaasaa eeggannoo hin qabne heddummachuun dhimmicha yaaddessaa godha'' jedhan. Sadarkaa naannoleetti hojiileen yaala dhibee kanaa jajjabeefamaa turus, hanqinni humnaa mudachuu isaatiin dhukkubsattoota sadarkaa buufataalee fayyaatti yaaluun qormaata itti ta'uus himaniiru. Uummatni weerarri kun hangam hammaachaa akka jiru hubachuun eeggannoowwan gorfaman akka maaskii uffachuu walirraa fageenya gorfamu eeguu akka qabu akeekkachiisaniiru Dr. Liyaan. Dhaabbileen hawaasummaa, amantaa, bakki nyaataa fi waajiraaleen kaanis gahee irraa eegamu bahuu akka qaban hubachiisan.


Koronaavaayirasii: Sodaa dhiigaa kantarsa jedhuun biyyoonni talaallii 'AstraZeneca' kennuu addaan kutan

Ragaan dhiyaate jiraachuu baatus sababa gabaasa dhiiga kantarsa jedhuun Taayilaand talaallii Covid-19 'AstraZeneca' jedhamu talaaluu addaan kutte. Talaalliin kana talaaluun  kan dhabbate erga Deenmaarki fi Noorweey dabalatee biyyootiin hedduu talaallicha kennuu erga addaan kutani booda. Itoophiyaa dabalatee biyyoonni Afrikaa hedduun talaallii kana gama sagantaa waliingahiinsa talaallii WHO 'Covax' jedhamu argatanii talaaluu eegalaniiru. Itoophiyaan talaallii 'AstraZeneca' doozii miliyoona 2.2 argatte boru Sanbata irraa eegaltee kennuu akka eegaltu beeksifteetti. Pireezidaantii itti aanaan Naannoo Oromiyaa Obbo Addisuu Araggaa akka jedhanitti talaalliin kun boruu Bitootessa 4/2013 irraa kaasee ogeeyyii fayyaa akkasumas namoota saaxilamummaa guddaa qabaniif dursa kennuun Oromiyaa keessatti kennamuu eegala. Ministirri Muummee Taayilaand kan talaallii kana Jimaata fudhachuun turan amma haqameera. Lammileen Awurooppaa miiliyoona 5 ta’an talaallii 'AstraZeneca' kana fudhataniiru. Namoota kunneen keessa 30 kan ta’an rakkoo dhiigii isaani kantaruu qabaachuun gabaafameera. Ejensiin Daawaa Awurooppaa Kamisa talaallichi dhiigni akka kantaru gochuu isaaf ragaan hin jiru, dabalataanis “miidhaa isaarra bu’aa isaatu caala” jedheera. AstraZeneca'n talaalliin kun miidhaa kan hin geessisne ta’uun isaa gadi fageenyaan yaalii gaggeefameen qoratameera jedha. “Qabiyyeen 'AstraZeneca' gaarii ta’us, biyyootiin tokko tokko raabsuun yeroof akka addaan citu gaafataniiru,” jechuun gorsaan koree talaallii Covid-19 biyyatti Piyasakool Sakolsatayadorn, ibsa miidiyaaleef kennan irratti himaniiru. “Nutis raabsa addaan ni kunna” jedhan. Ta’us garuu, qondaaltoonni ministeera fayyaa hawaasaa Taayilaand gosti 'AstraZeneca' biyyattiif raabsame isa kan Awuroppaatti raabsameen addaa akkasumas rakkoon dhiigni kantaruu lammilee Eshiyaa biratti hin argamne jedhaniiru. Marsaa jalqabaa irratti tallalliin AstraZeneca 117,300 ta’u Guraandhala 24 irratti kan Taayilaanditti raabsameera, dabalataanis talaalliin Chaatiaa Coronavac 200,000 ta’us argataniiru. Lammileen Taayilaand 30,000 ta’an Guraandhala 28 irra eegalee talaallii Coronavac fudhataniiru. Talaallii Coronavac kennuu akka itti fuuftu Taayilaand ibsiteetti. UK keessatti Ejensiin To’annoo Dawaa fi Tajaajila Fayyaa (MHRA) talaalliin kun rakkoo akkamii iyyuu uumuu isaaf ragaan hin jiru, kanaaf namootni ammallee deemanii talaallicha fudhachuu qabu jedhe. Akka MHRA jedhutti hanga ammaatti UK keessatti talaalliin Covid-19 AstraZeneca jedhamu miiliyoona 11 ta’u kennameera. Awustiraaliyaanis talaallii AstraZeneca 300,000 kan fudhattee yoo ta’u, talaallicha kennuu akka itti fuftu ibsiteetti. Ministeerri Fayyaa Filiippinsis talaalli kan kennuu addaan kutuuf ‘sababni hin jiru’ jedheera. Namootni tokko tokko yaaddoo qaban ibsanis Koriyaan Kibbaas talaalli kana kennuu kan itti fuftu fakkaata. Anga’ooti biyyatti talaallicha fudhatanii guyyooti muraasa keessatti lubbuun isaani darbuun isaa talaallicha waliin waan wal qabatu hin qabu jedhaniiru. Ta’us garuu Deenmaark, Norwaay fi Ayislaand yeroof talaalli kana kennuu addaan kutaniiru. Xaaliyaan fi Oostiriyaan ammo of eeggannoof jecha gosa talaallichaa tokko tokko kennuu dhaabaniiru. Deenmaark "gabaasaa rakkoon dhiiga kantaruu namoota talaallicha fudhatan irratti argameera jedhu hanga qoratamutti murtee of eeggannoo fudhatameedha,” jette. Talaalliin AstraZeneca kan uumame Yunivarsitii Oksifoord keessattidha.


Koroonaavaayirasii: Dureen paartii mormituu Koongoo Biraazaaviil guyyaa filannoorra Covid'n du'an

Dursaan gameessi paartii mormituu Koongoo Biraazaaviil Guy Brice Parfait Kolelas Covid-19'n qabamanii akka malee dhibamanii erga hospitaala seenanii booda guyyaa filannoorra du'aan boqotan. Qindeessaan duula na filadhaa isaanii AFP'tti akka himanitti qondaalli paartii mormituu kun xiyyaara namoota dhibamanii wal'aanamaa jiran feetu, kan Firaansi irraa kaatee isaan fuuchuuf gara Koongoo Biraazaaviil imalte keessatti Dilbata kaleessaa waaree booda boqotan. Ta'us garuu filannoon pirezidaantii biyyattii kaleessa karaa nagaan gaggeeffamaa ooleera. Ministirri duraanii Qurmmii fi Siivil Sarvaantii Guy Brice Parfait Kolelas ilma ministira muummee duraanii biyyattii turan. Akkaataa seera filannoo biyyattiitti sababa kaadhimamaan paartii filannoorratti osoo dorgomuu du'eef jecha filannoon hin haqamu. Viidiyoon miidiyaa hawaasummaarratti gadi dhiifame wayita maanguddoon umrii waggaa 61 kun oksijiinii ofirraa baasanii deggertoota isaaniitiin,''an du'aanin wal'aansoo qabaa jira,'' jedhan agarsiisa. Akkasaan filannoo Dilbata kaleessaarratti argamuun filatanis dhaamaniif. Filannoo kana pirezidaantiin biyyattii kan bulchiinsa abbaa hirrummaan komataman Denis Sassou Nguesso ammas ni mo'atu jedhamee eegama. Guy Brice Parfait Kolelas mormitoota pirezidaant Sassou Nguesso(maanguddoo umrii waggaa 77)'tiin flaman ja'a keessaa tokkodha. Namni kun dhibeen kun itti hammaachuusaarraa kan ka'e maatiinsaanii wal'aansa fayyaaf hospitaala isaan amma keessa jiran keessaa baasanii gara Firaans geessuuf akka jiran himameera. Gabaasi Associated Press akka mul'isutti namni siyaasaa dhibee shukkaaraa qaban kun, dhukkuba busaan qabamuusaanii ofshakkuun ture duula na filadhaa isa xumuraa Jimaata darbe gaggeeffamerraa kan hafan. Booda garuu wayita hospitaala dhuunfaa maagaalaa Biraazaaviil keessa jiru seenanii ilaalaman koronaavaayirasiin qabamuunsaanii barame. Aab Kolelas siree irra ciisanii wal'aanaman irraa wayita haasa'aa turanitti,"Jaal'atamtoota lammiiwwan biyya koo, rakkoo keessan jira. Du'aanin wal'aansoo qabaa jira. Haata'u malee akka isin filattanii jijjiirama fiddan isinin gaafadha. An akkanumaan lafa duwwaatti miti kanin qabsaa'e,'' jechuun sagalee dadhabaa tokkoon ergaa dabarfatan. Haalli fayyaa Aab Kolelas sadarkaa yaaddessaarra ga'uu hooggantoonni ittisa dhibee Covid Sambata darbe ibsaa turan, hospitaala keessaa kutaa namoonni akkaan dhibaman seenanii yaalamuurra gara biyya alaa deemuun wal'aanamuu filachaa turan jedhan. Pirezidaant Sassou Nguesso erga filannoorratti sagaleesaanii kennanii booda Aab Kolelas'n dafii fayyi jedhaniin. Bara 2016 pirezidaant Sassou Nguessoo sagalee dhibbeentaa 60 argachuun Aab Kolelas mo'atan, Kolelas harka 15 qofa argatan. Paartiin mormituu biyyattii inni guddaan 'Pan-African Union for Social Democracy (UPADS)' jedhamu filannochi saba hira jechuun diddaa agarsiisaa jira. Manni amantii kaatoolikii Koongoo Biraazaaviil iftoominaa fi haqa qabeessummaa filannochaarratti shakkii akka qabu ibseera. Pirezidaant Sessou Nguesso erga bara 1979 aangoorra jiru, gidduutti garuu filannoo bara 1992 injifatamuun waggaa shaniif aangoorraa bu'anii turan. Erga weerarri koronaavaayirasii mudatee Koongoo Biraazaaviil keessatti namoonni 9,000 qabamuu mootummaan gabaase, kanneen keessaa 130 qofatu du'an jedha gabaasi mootummaa.


Koronaavaayirasii: Keeniyaan talaallii Covid-19 miiliyoona tokkoo ol argatte

Biyyootni Afrikaa sagantaa raabsa talaallii Koronaa idila addunyaa Covax jedhamu jalatti talaalliin argatan dabalaa jira. Keeniyaan Roobii har'aa talaallii Oxford-AstraZeneca Doozii miiliyoona 1.02 galfachuun biyyoota baha Afrikaa sagantaa Covax jedhamu kanarraa fayyadamte keessaa kan duraa taateetti. Hangi talaallii amma argame kun marsaa jalqabaan namoota talaalaman 500,000 ta'aniif gahaadha jedhameera. Ogeeyyiin fayyaa, barsiisonni, Poolisoonni fi jaarroliin kanneen dursanii talaalaman ta'u. Dimookraatiik Rippaabliik Koongoon, guyyaa kaleessaa talaallii AstraZeneca doozii miiliyoona 1.7 yoo fudhattu ministirri fayyaa biyyattii buufata xiyyaaraa dhaqanii simatan. DRC'n hanga Caamsaa dhufutti talaallii kana doozii miiliyoona 6.9 harka galfachuuf eeggataa jirti. Roobii har'aa biyyi Afrikaa biroon, Angoolaa doozii 624,000 Gaambiyaan ammoo 36,000 of  harkaan gahaniiru. Covax Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa waliingahiinsa talaallii Koronaaf jecha tarsiimoo qopheesse yoo ta'u biyyoota 190'f talaallii biiliyoona lama dhiyeessuuf abdateera. Fiigicha biyyootni sooreyyiin talaallii kana harka hedduu dursanii fudhacahuuf godhan keesatti biyyootni hiyyeeyyiin akka hin miidhamne jecha waliingahinsi talaallii madaalawaan akka jiraatus hojjeta. Itoophiyaan qaama sagantaa kana yoo taatu talaallii marsaa duraa ji'a Ebla dhuftuutti akka alaa galfattu ibsitee akka ture ni yaadatama.


Dr Teedroos Adahanoom Pre. Taanzaaniyaa haaraa Saamiyaaf ergaa dhaaman

Hogganaan Olaanaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Dr Teedroos Adhaanoom, Pirezidaantii haaraa Taanzaaniyaa kaleessa aangoo qabatan Saamiyaa Suuluhu Hassaniif dhaamsa erganiif. Dr Teedroos, pirezidaant Saamiyaaf  ergaa baga gammeeddee dabarsaniif waliin, ittisa Covid-19 irratti xiyyeeffannaan waliin hojjachuuf akka abdii qaban himan. ''Ummata Covid-19 irraa ittisuuf, weeraricha dhaabuufi Taanzaaniyaa fayya qabeettii taasisuuf si waliin hojjachuu nan abdadha!'' jechuun tiwitar isaanii irratti barreessaniiru. Saamiyaa Suuluhu Haasan erga pirezidaantiin Taanzaaniyaa duraanii Joon Maagufuufiin du'anii guyyaa lamaan booda kaleessa kakuu raawwachuun hooggantuu haaraa taatee muudamte. Pirezidaantiin biyyatii boqatan Joon Maagufuuliin garuu haala ittiin weerara koronaavaayirasii  to'ataa turaniin addunyaarratti mata dure ta'anii turan. Taanizaaniyaan erga Caamsaatii as baayyina lakkoofsa namoota koraanaan qabamanii ifa gootee hin beektu. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa akka itti makamtuuf gaafatulleen mootummaanis talaallii bituu didee ture. Maagufuuliin bakka isaa vaayirasicha ittisuuf kadhananafi qorichawwan aadaatti akka fayyadamaniif waamicha taasisan. Akkasumas, bu'a qabeessummaa maaskii kaawwachuu gadi xiqqeessaa turan. Osoo Maagufuulii guyyaa Roobii dhiibee onneetiin du'unsaanii ifa hin taasiifamiin dura garuu, haala fayyaa isaarratti gaaffiiwwan ka'aa turan. Torbanoota lamaa oliif ija ummataa duraa waan badaniif, qondaaltoonni siyaasaa mormiituu tokko tokkoos kornaavaayirasiin qabameera jechaa turan.


Covid: Xaaliyaan talaallii AstraZeneca Awustraaliyaatti ergamuuf kahe uggurte

Mootummaan Xaaliyaan talaallii Oxford-AstraZeneca gara Awustraaliyaatti ergamuuf ture dhaabsise. Murtee kanaan talaalliin doozii 250,000 wiirtuu AstraZeneca Xaaliyaan keessatti oomishameetu akka hin ergamne taasifame. Xaaliyaan biyyoota EU keessaa qajeelfama, alergii talaalliirrati bahe hojiirra oolchite ishee jalqabaa taatee jirti. Dambii kanaan kaampaaniin talaallii oomishu yoo dirqamasaa biyyoota Awurooppaa keessaa hin guutne tahe, biyyoota alaatti akka hin ergineef biyyi tokko dhaabsisuu danda'a. Awustiraaliyaan akka jettetti ergamuu dhabuun ''geejiba tokkoo'' karoora talaallii jalqabsiisuu hin danqu. Gabaasaaleen, murtoo kana Komishinii Awurooppaallee ya deeggare jedhan. Kaampaaniin AstraZeneca biyyoota miseensota tahaniif kan waliigale keessaa %40 qofa dhiyeessuuf karaarra jira. Kunis ji'oota sadan baranaa keessatti ture. Rakkoo oomishaatiin walqabateen hanqinni kun mudachuu hima. Amajjii keessa MM Xaaliyaan Juseeppee Koontee dhiyeessii talaallii AstraZeneca fi Pfizer harkifachuun isaa ''fudhatama hinqabu jedhanii turan. Kaampaaniiwwan kuniin waliigalteesaanii diigan jechuun himatan. Gamtaan Awurooppaa sagantaan talaalliisaa harkifachuu isaatiin komatama. Sagantaa talaallii EU Waxabajjii dabre hundaa'een, gamtichi biyyoota miseensotasaa tahan bakka bu'uun talaallii bituuf waliigale. Murtoo Xaaliyaanii kanaaf yaadni gama EU's tahe AstraZeneca irraa kenname hinjiru. Awustiraaliyaan sagantaa talaalliishee torban dabre keessa qorsa Pfizer/BioNTech midhaasseen ture kan eegalte. Talaallii AstraZeneca'n oomishe ammoo gaafa Jimaataa kennuuf karoorfattee turte. Mootummaan Xaaliyaan Komishinii Awurooppaatti torbee dabre dhiyaachuun, geejjiba kana dhorkuuf akka jedhu hime. Sababa dhorkaa kanaaf kennees: Awustiraaliyaan tarree biyyoota ''saaxilamoodha'' jedhaman keessa hinjirtu. Akkasumas Gamtaa Awurooppaa fi Xaaliyaan keessa hanqinni talaallii yeroo dheeraa jiraachuu kaasan. Kana malees lakkoofsi doozii talaallii ergamuuf ture kun, lakkoofsa isaaniif kennameniyyuu ol tahuu eeran. Awustiraaliyaan gamasheetiin talaallii doozii 300,000 tahu amma dura fudhachuu ibsuun, ji'a dhufuttis biyyumatti oomishuuf karoorfachuu beeksiste. ''Oomishni biyya keessaa torbanitti dooziiwwan miiliyoona tokko midhaassuu, xumura ji'a Bitootessaati eegala,'' jedhan Ministirri Fayyaa biyyattii Greg Hunt. ''Geejibni [Xaaliyaan] kun karoora raabsaa keenya torbanoota dhufanii keessa hin turre.''


US keessatti kanneen talaallii fudhatan maaskii malee walga'uu danda'u jedhame

US keessatti Giddu-galli Ittisaa fi To'annoo Dhibee(CDC) lammiileen Ameerikaa guutummaatti talaallicha fudhatan golgaa afaanii fi funyaanii(mask) osoo hin godhatin walga'uu danda'u jedheera. Akkaataa qajeelfama fayyaa biyyattiitiin namoonni talaallicha guutuutti fudhatan maaskii malee walaga'uu danda'uu qofa osoo hin taane namoota talaallii hin fudhannellee arguu danda'u. Namoonni talaallicha erga fudhatanii torbee lama ga'an fayyaansaanii vaayirasicharraa eegamaadha waan ta'eef yoo walargan rakkoo hin uumu jedha CDC'n Ameerikaa. Kanaafuu kan talaallicha fudhatanii xiqqoo turan yoo namoota muraasa ta'an osoo walirraa hin hiiqin, maaskii osoo hin godhatin walga'uu danda'u, darbees ammoo yoo namoota vaayirasicha qabaniin tuttuqqii qabaatan qoratamuu yookiin adda ofbaasuu dhiisuu danda'u. Hanga ammaatti lammiileen Ameerikaa miiliyoona 30 caalan talaallicha fudhataniiru. Haata'u malee namoonni talaallii fudhatan ofeeggannoowwan bu'uuraa gochuu qaban qabu: bakka namni heddumminaan itti walga'utti maaskii uffachuu fi fageenya eeggachuu akkasumas akka fedhan imaluurraa of qusachuudha. US guyyaa guyyaan talaallii guddaa kennuudhaan addunyarraa beekamti, hanga ammaatti miiliyoona 90 argatteetti. Biyyattiin gosa talaallii Johnson & Johnson jedhamus argachuuf jetti. Qondaaltonni fayyaa garuu Covid-19 biyyattii keessatti ammallee yaaddoo ta'aa jiraachuu eeru. "Uummata biyyattii keessaa dhibbeentaa 90 kan caalan ammallee talaallii kana hin fudhanne. Wayita guyyaatti giddu-galeessaan namoonni 60,000 ta'an vaayirasichaan qabamaa jiranitti, kaayyoon keenya warra daran miidhaman gargaaruudha'' jedhan Daarektarri CDC Ameerikaa  Dr Rochelle Walensky. US keessatti hanga ammaatti namoonni miiliyoona 29 vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u, 525,000 ammoo du'aniiru.


"Koronaan mana koo diige" - nama haadha warraa deessuu vaayirasichaan dhabe

Bara darbe namni vaayirasii Koronaan qabame jalqabaa Itoophiyaa keessatti argamuu ministeerri fayyaa erga mirkaneesseen ji'oota muraasa booda haati vaayirasichaan qabamte tokko, daa'ima vayirasicharraa bilisa ta'e nagaan oofkaluun ishee oduu gammachiisaa ture. Haa ta'u malee gammachuun kun yeroo dheeraa hin turre. Haati kun wal'aansa baqaqsanii yaaluun daa'imashee erge deessee torbee lama booda sababa vaayirasichaan lubbuu dhabde. Weerarri vaayirasichaa Itoophiyaa seenuun kan mirkanaa'e waggaa har'aa Bitootessa 13 ture. Waggaa tokkoffaa vaayirasichi Itoophiyaa itti seene sababeeffachuun abbaa warraa haadha warraa deessuu vaayirasichaan dhabe iyyaafanneerra. Ajajaa dhibbaa Kaasaahun Abarraa miseensa poolisii bulchiinsa magaalaa Finfinneeti. Haadha warraa isaa Iskadaar Kifilee waliin kan wal baran A.L.I bara 1995 ture. Hiriyummaan waggoota torbaaf erga waliin turaniin booda bara 2002 bultii ijaarratan. Waggoota kudhan waliin jiraatan keessatti ijoollee durbaa lama kan horan yoo ta'u, mucaan isaanii sadaffaan kan wal'aansa baqaqsanii yaaluun dhalate dhiiradha. Aadde Iskadaar erga dahumsa jala geessee ture kan vaayirasichaan qabamte. Hanga vayirasichi gargar isaan baasutti haadha warraa isaanii waliin jaalalaan jiraachaa akka turan dubbata ajajaan dhibbaa Kaasaahun Abarraa. "Poolisii waanan ta'eef namoota hedduu waliinan wal arga. Isheenis haga dahumsa jala geessuutti kiliinika tokko keessa hojjechaa waan turteef saaxilamoo turre," jedha. Bara darbe wayita koronaan Itoophiyaa galuun gabaafamu ulfa kan turte Iskadaar, wayita hordoffii ulfaa godhaa turte dadhabbii fi feedhii nyaataa dhabuun itti dhagaahamaa turuu yaadata. Mallattoon ofirratti argitu kan mallattoo koronaa yeroos miidiyaa irratti himamuun waan fakkaateef ulfa isheerratti dhiibbaa uuma soda jedhuun koronaa qoratamuu murteessite. Saamuda kennitee manatti erga deebitee guyyoota lama booda vaayirasichaan qabamuun ishee itti himame jedha abbaan warraa ishee. "Nuti baay'ee jeeqamne ture" kan jedhu ajajaan dhibbaa Kaasaahun, isheen of qopheessitee hanga ogeeyyiin fayyaa dhufanii fudhatanitti eegaa turuu dubbata. Iskadaar buufata yaala Covid-19 keessatti yaalamaa akka turtu ogeeyyiin Inistiitiyuutii Fayyaa Hawaasaa halkaniin dhufanii yoo fudhatan abbaan warraa ishii ijoollee isaanii lamaan waliin manatti hafe. Haati warraa isaa dhukkuba lubbuu gaaga'u maalummaan isaa hin beekamneen qabamtee kophaa gara jiddugala yaalaa kan geeffamte Kaasaahun yeroos maal akka godhu wallaalee burjaaja'ee akka ture hima. Haadha warraa isaa duuka bu'ee bakka geeffamte deemuun dhukkubsachiisuuf yaadus ijoolleen kophaa ta'uun akka yaadda'e hima. Booda gara hospitaala Eekkaa Kotabee deemus dhukkubsattoota malee namni biraa seenuu waan hin dandeenyeef gaddee ofirra deebi'uu dubbata. Haadha warraa isaa dhukkubsatte biratti argamee jajjabeessuu baatullee bilbilaan qunnamuuf carraa argatee ture. Guyyaa tokko bilbilaan wayita haasa'an, 'dahuu qabda jedhanii oppireeshiniin na deesisuufi' jetteen. Kaasahuun waan ogeeyyiin fayyaa jedhanitti waliigaluun ala filannoo biraa hin qabu ture. Iskadaar galgaluma sana naannoo sa'aa 12 wal'aansa baqaqsanii yaaluun ilma dhiiraa nagaan oofkalte. "Sanbataa fi Dilbata itti aanu nama beektu maratti bilbiltee, 'galatni kan Waaqaa nagaan oofkaleera' jettee gammachuu ishee ibsachaa turte" jedha. Kana jidduun Kaasahuni fi mucaan isaa dubaraa isheen quxisuu waan dhukkubsataniif wayita qorataman vaayirasichi irratti argamee isaanis gara hospitaala Eekkaa Kotabee geeffaman. Obboleessi haadha warraa isaas vaayirasichaan qabamee hospitaalicha galuu hima Kaasaahun. Hospitaala keessatti yeroo duraaf haadha warraa isaa yoo argu ooksijiniin godhameefi akka ture hima. Isheenis 'hin bahiin' naan jettee hanga halkan qixxeetti achuma biran ture jedha. Guyyaa itti aanu hakimoonni haala kanaan turuu hin dandeessu jedhanii kutaa veentileetarii [meeshaa hargansuuf gargaaru] itti godhan galchan jedha. "Yeroon sun yeroo dhumaaf kan ijaan wal agarru ta'a jedhee hin yaadne ture" jedha sagaleen gaddaan guutameen. Ergasi kutaa isheen galte seenee dubbisuuf gaafatulleen hakimoonni hayyamuufi akka didan hima. Haala kanaan osoo wal hin argiin guyyootaaf erga turanii booda Caamsaa 29 bara 2012 dirqama arguun qaba jedhee jabeessee hakimoota waan kadhateef akka seenee dubbisu hayyamaniif. "Wayitan seenu Iskadaar hin turre. Nan agartu, baay'ee laafteetti sana booda anis ofin wallaale," jedha sagalee nama imimmaan hudheen. Guyyaan sun Iskadaariif guyyaa dhumaa turte. Haati warraa isaa deessuun daa'ima reefu umurii guyyootaan lakkaa'amu dhiiftee kan jalaa duute Kaasaahun akka waan samiin itti gombifamee, guyyaan itti dukkanaa'ee ta'e. Kana qofa hin turre intalli isaa isheen angafaas qoratamtee poozatiivii ta'uun itti himamuun dhiphina biraa keessa isa galche. Daa'imni reefu dhalate addatti hakimootaan kunuunsi godhamaafi ture. Haadha warraa isaa fi haadha ijoollee isaa sadii koronaan kan jalaa fudhate Kaasahuun waggaa tokko boodallee gaddarraa hin dandamanne. Duuti haadha warraa isaa qaawwi jireenya isaa keessatti uume maalinuu kan guutu miti jedha. "Hirriba hin qabu. Hin rafu. Ammoo…[boo'icha]…akkanattin haadha ijoollee kootii dhabe. Mucaan koo isheen hangafaa ergasii ni jeeqamti. Baay'ee ulfaataadha…[sagalee nama imimmaan hudheen]" Mucaa reefu dhalate haati osoo hin du'iin dura 'Aabyismaak' (Waaqi abbaa si haa dhagahu) jettee maqaa baafteef amma ishee malee ji'a sagal guuteera. Inni fi ijoolleen isaa shamarranii akkasumas miseensonni maatii biro vaayirasichaan qabaman irraa dandamatanillee loogiin isaanirra gahee ture ulfaataa ture jedha Kaasaahun. "Namni hedduun nu baqate, mana kireeffachuun rakkisaa ture" jedha. Koronaavaayirasiin nama jaalatan kunuunsanii dhukkubsachiisuu qofa osoo hin taane, boo'anii awwaallachuullee dhorke. Kaasaahun haadha warraa isaa akka garaatti dhukkubsachiisuu hin dandeenye, akka garaatti boo'ee awwaalachuus hin dandeenye. "Baay'ee ulfaata ture. Guyyaa tokko na waamanii 'nagaatti' jedhiin naan jedhan. 'Maal jechuudha' jedheen deebisee gaafadhe. 'Awwaalcha hin deemtu' naan jedhan. 'Maaliif' jedhee gaafannaan, 'as hospitaalaa hin bahu' naan jedhan jedha. Kaasaahun haadha warraa isaa akka barbaadetti awwaallachuu dhabuun hanga har'aa eela natti ta'ee jedha. Hanga ammaa du'a haadha warraa isaa amanee fudhachuun akka isa rakkisu kan himu Kaasaahun, "jireenyi natti ulfaateera, ammallee burjaaja'een jira. Bakka tokko …[boo'icha]…gahee yoon deebi'u…waanan ishee argadhu natti fakkaata" jedha sagalee ciccituun. "Ammallee amanuun na rakkisa" jedha. Ijoollee isaa haati haadha warraa isaa kunuunsaafi jiraatanis, inni tasgabbaa'uu dhabuun ijoollee akka jalaa hin mine yaadda'a. "Mucaakoo isa dhumaa ija addaanin ilaala. Baay'een jaaladha. Haati warraa koo isaaf dabarsitee of laatte. Baay'ee qanansiifatti turte. Gaafan isa argu waanan ishee arge natti fakkaata." Koronaan Kaasaahuniif diina haadha warraa isaa jalaa ajjeesee, mana isaa gammachuu guutuu qabu, gaddatti jalaa jijjiiredha. "Koronaan mana koo diige. Haadha warraa koo jaaladhurraa adda na baase. Ijoollee koo nan arga garuu sababa rakkoo adda addaatin isaan waliin hin jiru. Maatii godoo tokko keessa gammachuun jiraachaa turre nu bittinneesse."


Beelli sababa waraanaan mudate lubbuu miiliyoona hedduu galaafachuu danda'a-UN

Biyyoota Afrikaa tokko tokko dabalatee addunyaa irratti namootni miiliyoonaan lakkaa’aman beela sababa walitti bu'iinsaa fi waraanaan mudateen du'uu danda'u jedhe Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii(UN). Barreessaa Olaanaan UN Antooniyoo Guteeres weerarri koronaavaayirasii fi jijjiiramni qilleensaa balaa kana daranuu hammeessuu mala jechuun akeekkachiisan. Namootni miiliyoona 30 ol ta’an kan naannoo Saheel, Gaanfa Afrikaa, Sudaan Kibbaa, Yaman fi Afgaanistaan keessa jiran beela keessa jiraachuun isaani labsamuuf “tarkanfii tokko qofatu hafe”. “Tarkaanfiin hatattamaa yoo hin fudhatamne, namootni miiliyoonaan lakka’aman beelaa hamaa fi du’a keessa galuu danda’u, “ jechuun Guteraas marii mana maree dhimma nyaataa fi nageenyaa irratti dubbatan. Sudaan Kibbaa keessatti uummanni %60 ta’an “beela dabalaa” jiru keessa jiru jedhan Guteeres. Rippaabliki Dimookraatawaa Koongoo “wagga darbe hanqina nyaata addunyaa isa guddaa keessummeessiteetti, ji’a Adoolessa fi Mudde  gidduutti yoo xiqqaate namooti miiliyoona 21.8 beelaa hamaan rakkataniiru,” jedhe. Hogganaan UN’s haalaa Tigiraay, Itoophiyaa, bakka sababa waldhabee fi lolaan yeroo miidhaan itti haamamu waan jeeqameef namootni kumaatamaan lakka’aman beelaan rakkachaa jiru yaddoo jedhu akka qabu ibseera. Hogganaan Oxfam Idil Addunyaa Gabriyeela Bucheer namootni naannoo hammaataa keessa jiran “beela’aa jiraachuu qofa osoo hin taane qaama biraadhaan beeleffamaa jiru,” jedhan. “Addunyaa har’aa keessatti, beelli namtolcheedha. Yoo nuutiin uumame ta’e, numaan dhaabamuu danda’a jechuudha,” UN’tti ambaassaaddarii US Lindaa Toomas Toomas-Giriinfiild dubbataniiru. Haaluma kanaan nannoolee beelaan miidhaman kanaaf gargaarsa hatattamaa dhiyeessuuf eejensoonni UN gargaarsa maallaqaa doolara biiliyoona 5.5 gaafachuus Guteeres himaniiru.


Koronaavaayiras: Itoophiyaatti guyyaatti lakkoofsi namoota Covid-19 qabanii guddaan galmaa'uu yaaddoo haaraa uume

Itoophiyaatti koronaavaayirasiin erga mul'atee guyyaa tokko keessatti lakkoofsi namoota dhibee kanaan qabamanii guddaadha jedhame yeroo jalqabaatiif galmaa'uu Inistiyuutiin Fayyaa Hawaasaa beeksiseera. Qorannoo Kamisa kaleessaa Itoophiyaatti taasifameen guyyaa tokko keeessatti namoonni vaayirasichaan qabaman lakkoofsi baayyee olaanaa ta'e galmaa'eera. Namoota 8,055 qorataman keessaa 2,027 kanneen ta'an irratti argameera jedheera Inistitiyuutiin kun. Dhiyeenya weerarri koronaavaayirasii “haala nama naasisuun” dabalaa jiraachuu isaa ibsa Ministeerri Fayyaa fi Dhabbati Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa kennan irraa hubachuun ni danda’ama. Kun jiraatus garuu hawaasaa adda addaa biratti simatamee of eeggannoo gochuurra bal’inaan daggannaan akka mul’atu ogeessonni fayyaa BBCn dubbise ni himu. Dhiyeenyaatti guyyaa dubartoota irratti figichaa namoota kuma 50n taasifame, sirna awwaalcha adda addaafi walga’iwwaan adda addaa yeroo ilaalaan ogeeyyiin fayyaan, haawasicha qofaa osoo hin taane qajeelfama ministeerri fayyaa ittis Covid-19’f kaa’ee mootummaanillee hojirraa olchuun kaka’umsi itti hanqata akka jedhan taasiseera. Kanarra darbee guutummaa biyyattiitti hanqinni Oksijiiniifi meeshaan hargansuuf fayyadu uumamuun isaa dhibamtonni Covid-19 lubbuu isaani dhabuu danda’u yaaddoo jedhu uumeera. Altakkaatti dhukkubsattoonni Oksijiiniin isaan barbaachisu hedduun gara mana yaalaa ni dhufu kan jedhu Dr Biruuk Alamaayyoo, Okjiniin dhibuu isaa irraa kan ka’e qofa gara mana isaanitti deebi’uuf yeroo isaan itti dirqaman jiraachuu ni hima. “Namootni hedduun ofii isaaniin silindarii Oksijiinii bitatanii gara mana isaanitti deebi’aa jiru,” jechuun hospitaalaa ciisaanii utuu ta’ee meeshaa hargaansuu argachuuf dabaree dheeraa akka eegan ibseera. Manneen yaalaa dandeettiin isaan dhukkubsattoota simachuuf qabanis hir’achaa dhufuu isaa hin dhoksine. Hogganaan Wiirtuu Wal’aansaa Covid-19 Miliniyeem Dr Wuletaaw Caannee, dhibamtoota gara wiirtuu isaanii dhufan keessa %75 kan ta’an kanneen Oksiijiiniin isaan barbaachisu ta’uu BBCtti himaniiru. Wiirtuuchatti namootni gargaarsi meeshaa hargaansuu isaan barbaachisu dabalaa dhufuu ibsuunis “sababa hanqina meeshaa hargaansuun dhukubsattoonni nuti hin simanne ni jiraatu,” jedhaniiru. Dr Biruuk Alammayyoo ji’oota lamaan darban irraa eegalee weerarri koroonaavaayirasii dabalaa dhufuu isaa hubataniiru. Dr Wulataaw gama isaaniin torban lamaafi sadii darban keessa lakkoofsi namoota Covid-19’n hedduu dhukkubsatanii dhufan baayyachuu isaanii himu. Wiirtuulee hunda keessatti hanqinni siree jiraachuu isaan hallii rakkisaa uumamuu isaa kan himan Dr Biruuk, kunis ogeessota fayyaa irratti dhiibbaa uumuu isaa himaniiru. Akka isaan jedhanitti, lakkoofsi namoota Covid-19’n qabamanii dabalaa waan dhufeef siree kutaalee wal’aansaa biroo keessa jiran walsaamuurra ga’ameera. Dr Biruuk wiirtuu isaan hojjatan keessatti kanaan dura dhibamaan Covid-19 qabame Oksijiiniin yoo isa hin barbaachisnellee ciisee wal’aansa kan argatu akka ture ni yaadatu, yeroo ammaatti garuu nama tokko ciibsuuf Oksijiiniin kan isa barbaachisu ta’uufi dhiisuutu murteessa jedhan. “Amma dhukkubsattoonni ciibsinu kanneen Oksijiiniin isaan barbaachisu qofadha.” Ammatti kanneen ciisanii wal’aanaman hundi Oksijiiniin kan barbaachiisuun ta’us hangi Oksijiinii isaan barbaachisu heddudha jedhu. “Lakkoofsi dhukkubsattoota gargaarsa meeshaa hargaansuu barbaadaniifi Oksijiinii gara liitirii 5 fi 10 ol fayyadamanii dabaleera.” Akka Dr Biruuk jedhanitti, haalli akkanaa Miliniyeemuufi Hospitaala Ekkaa Kotobee keessattis hubatamuu isaa waayiloota isaani irraa hubataniiru. Dabalataanis hospitaalota dhuunfaa akka Yarar, Betazaataafi Halleeluyaa keessaa oggeessonni hojjatana haala walfakkaataa arguu isaanii akka itti himan ni dubbatu. Hanqinni Oksijiinii kun Finfinneefi hospitaalota nannoolee keessa jiran keessatti akka hubatamu kan himan Dr Biruuk, rakkoo kana furuuf ministeerri fayyaa tarkaanfii adda addaa fudhachaa jiraachuu akka beekan ibsaniiru. Weerara Covid-19 ittisuuf qajeelfamoota kennaman keessaa yoo xiqqaatee fayyadama maaskii dabaluun tatamsa’ina vaayirasichaa irratti jijjirama guddaa akka fidu dubbataniiru. Dabalataanis walitti qabama namootaas qajeelfamoota kennamaniin hir’isuun barbaachiisa akka ta’e yaadachiisaniiru. Dr Biruuk fi waayilootni isaani wiirtuu wal’aansa Covid-19 adda addaa keessa hojjatan, lakkoofsi dhibamtoota koronaavayirasii dabaluu isaaf sababni inni tokko hanqina of eegachuufi dagannaa ta’uu isaa amananis, akkuma Afrikaa Kibbaafi Keeniyaa utuu qoratameetii gosti koronaavayirasii inni haaraa jiraachuu danda’a shakkii jedhu qabu. Kanas yemmuu ibsan, kanaan dura hedduminaan miseensi maatii tokkoo yoo vaayirasichaan qabame kaan fayyaa akka turan, kanneen wal’aansaaf hospitaalaa seenanii dhibeen isaani itti hammaatu muraasa akka tureefi dhibamtoonni mallattoo dhukkubichaa hin agarsiisne hedduu akka turan himu. Amma garuu namootni hedduu dhukkubsachuun isaanifi umuriitiinis yemmuu ilaalamu dargaggoonni hedduun dhukkubsatanii hospitaalaa ciisanii wal’aanamaa jiraachuu isaa hubachuu dubbatu. Kanaan dura namootni koronaavaayirasiin qabaman jiraatanis, wal’aansi hatatammaa kan argatan akka turan kan yaadatan Dr Biruuk, yeroo sanatti lakkoofsi namoota siree qabatanii turanii muurasa ture jedhu. Yeroo ammatti daandettii tatamsa’inaafi lubbuu dabarsuu vaayirasichaa guddaa ta’uu isaa ibsuun, “dhugumaan qorannoon ni barbaachisa, akka kootti gosa vaayirasichaa isaa haaraa ta’uu hin oolle tilmaama jedhun qaba,” jedhu. Ammatti maatii tokko keessaa namni lama ykn sadii dhukkubsataniifi siree hospitaalarra yeroon itti ciisaan irra daddaabiin akka argamu Dr Biruuk Alamaayyoo himaniiru. Dhimma kanarratti qorannoon gaggeeffamuu akka qabu kan ibsan Dr Biruuk “gosa vaayirasii isaa haraa ta’u danda’a shakkii jedhun qaba,” jedhaniiru. Bitootessaa 16, 2021 mootummaan Ingilaand COVID-19 gosti haaraan gara biyyakootti seenuu mala soda jedhuun imaltoota Itoophiyaa, Omaan, Somaaliyaafi Qaataa irraa gara biyyattii galan Jimaata Bitootessa 19 irraa kaasee akka hin seenne dhorkitee turte. Akka gabaasni mootummaan UK jedhutti tarkaanfiin lammileen biyyoota afranirraa dhufanis ta'e namoonni biyyoota kanneen keessa qaxxaamuran akka hin seenne dhorkuu raaga Covid gosti haaraan seenuu mala yaaddoon jedhu dabaluusaa hordofeeti jedhameera.


Koronaavaayiras: Kanneen Ameerikaarraa dhufan dabalatee miseensonni maatii 10 Covid-19'n qabaman maal himu?

Tatamsa’inni koronaavayirasii Itoophiyaa keessa jiru haala yaaddessaa irra ga’uu isaa ministeerri fayyaa biyyatti ibseera. Lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii, akkaan dhukkubsatanii fi du'anii garmalee dabalaa jira jira jedhe ministeerichi. Of eeggannoo gochuu dhabuun vaayirasichaaf saaxilamuun aarsaa kaffalchiisaa jira jechuun akeekkachiisa ministeerri fayyaa kun. Ameerikaa irraa maatii dubbisuuf namoota dhufan lama dabalatee miseensoonni maatii tokko kudhan, of eggannoo taasisuu dhiisuu isaanirraa kan ka’e akkamiin vaayirasichaaf akka saaxilaman BBCtti himaniiru. Obbo Solomoon Diras dhiyeenya bakka jiraatan Ameerikaa irraa gara Itoophiyaa imalan. Akkuma imalaa idil-addunyaa kamiittuu imala isaanii dura qorannoo koronaavaayirasii taasisanii, vaayirasicha irraa bilisa ta’uun baramee booda imalan. Finfiinnee ga’anii guyyootii muraasa jalqabaa irratti firootaa fi hiriyyoota isaanii waliin wal arganiiru. “Magaalaa koronaavayirasiin keessa hin jirre kan fakkaattu Finfinneen, darbee darbee namootni maaskii uffatan utuu hin mul’atan ta’ee jireenyi akkuma barametti kan fufe fakkaata,” jedhu. Bakka Obbo Alamayyoon jiraatan US keessatti maaskiin dirqama waan tureef, jirattoota Finfinnee fakkaachuuf jecha maaskii isaanii uffachuu dhiisuuf yeroo itti hin fudhanne. Guyyoota muraasa kessatti garuu wantoonni ariitiin geggeeddaramuu eegalani. “Jalqabaratti dadhabbii guddaatu natti dhaga’amaa ture,” jechuun dhibeen isaani akkamiin akka jalqabe himu. Guyyaa jalqabaatti imallisaanii fi maatii dubbisuuf isa asiif achi deeman waan isaan dadhabse itti fakkaatus guyyaa lammata irratti dadhabbiin itti dhaga’ame, “kan ibsuu danda’uu ol ta’e,” jedhu. “Dadhabbii jalqaba natti dhaga’amerra cimaa ture. Siree irraa ka’ee mana fincaanii deemuunillee qormaata natti ta’e,” jechuun haala keessa turan ibsu. Akkuma kana fira gaafachuuf biyya alaarraa kan dhufan eessumni isaaniis “dadhabbiin guddaa” itti dhaga’amuu eegale. Haalli kun kan isaan yaaddesse Obbo Solomoon eessuma isaanii waliin qorannoo taasisuuf gara mana yaalaa deemani. Bu’aan isaa garuu wanta hin eegne ture - koronaavayirasiin irratti argame. Dhukkubaafi dhiphuu “Dadhabbiin alatti mallattoo biraa waan hin qabneef koronaavaayirasii ta’a shakkii jedhu hin qabnu ture. Qorannooyyuu kan taasisne akka carraadha,” jedhu. Obbo Solomoonis ta’e eessumni isaani qofaatti adda of baasuun haala fayyina isaani hordofuu eegalani. “Bu’aan qorannicha wayita beekamu ofiif caalaa haala eessumakootu na yaddesse ture,” jedhu. kan yadda’aniifis essumni isaanii umuriin nama deemanii fi dhibee fayyaa biraa waan qabaniifi. Dadhabbiirra darbee fedhiin nyaataaf qaban hir’isaa deemee, sadarkaa nyaataafi bishaan fudhachuu dadhaban irra ga’ani. Kunimmoo rakkoo biraa ture. “Wanti nyaannuufi dhugnu hundi deebi’ee ba’a ture,” jechuun haalasaa ibsu. “Anis eessumnikoos guddaa dadhabbuu keenyarraa kan ka’e qaajja’uu eegalle turre. Rafuurra kan hafe waan biraa gochuuf humna hin qabnu ture. Saatii dheeraa rafuun dabarsina turre.” ''Akkuma oggeessi fayyaa nutti himetti, bakka nyaataa mana keessatti guluukoosiin nu kennamaa ture,” jedhu. Namoota dabalataan qabaman Hedduu utuu hin turiin garuu obboleessi isaani quxisuun qufaa adda hin cinnee akka qabu yeroo baran akka qoratamuuf isa gaafatan. “Ana fi eessumnikoo koronaavaayirasii qabaachuu keenya baruun guyyaa lama dura obboleessakoo waliin wal agarre turre. Qufaan yeroo jalqabuuni deeme akka qoramuuf gorsinunis ‘uttaalloodha’ jdhee hinqoratamiin hafe.” Qufaan obboleessa isaani garuu akka kanaan dura salphaa waan hin taanee fi miirri dadhabbiin itti dhaga’amuu waan eegaleef qorannoo taasise. Bu’aa qorannoo isaan vaayirachii irratti argame. Guyyoota muraasa booda miseensi maaticha sadaffaan koronaavaayirasiin qabame. Yeroo kanatti fayyinni Obbo Solomoon foyya’aa kan dhufeef “  amma akka hin dune mirkaneessineerra” yeroo itti jedhan ture. Bishaan dhufuu fi qoricha fudhachuus eegalaniiru. Guyyooti shan dura miseensonni maatii isaani hedduun walitti qabamanii waan turaniif akka qorataman taasifame. “ Miseensonni maatiikoo gara digdamaa ta’aniifi namootni nu waliin qunnamti qabataan hundi guyyooti adda addatti deemani qoramani,” jedhu Obbo Solomon. Ta’us garuu Obbo Solomoon fi eessuma isaani waliin wal arganis qorannoo taasisuu garuu namootni hin barbaadnes jiru turani. Kana jidduutti obboleettin isaani tokko Covid-19 akka qabdu barame miseensa maatii kanaa vaayirasichaan qabamte afuraffaa taate. “Miseensa maatikeenya mallattoon tokkoyyu irratti hin argamnedha,” jedha. Bu’aan qorannoo miseensota maatii keenyaa suuta suutaan yeroo ba’u kanneen vaayirasicha hin qabne akka jiran yeroo barru dhippuun isaanii hir’isee ture. Guyyootii muraasaa booda garuu bu’aa isaan hin eegnetu dhufe. “Anaafi eessumnikoo bu’aa qorannoo keenya barree turban isaatti obboleessikoo koronaavayirasii akka qabu itti himame. Obboleessakoo dabalatee haati warraa isaafi ijoolleen isaas vaayirasichaan qabamuun isaani nu rifaasisee ture,” jedhu Obbo Solomoon. Kanaanis maatii isaani keessatti lakkoofsi namoota koronaavaayiraasiin qabamnii sagal ga’e. Bu’aa qorannoo eeguu Kan nama naasisu saamuda erga kennanii booda bu’aan gara guyyaa afuriif waan geenyeef jireenya guyyaa guyyaa isaaniin itti fufani. “Bu’aan qorannoo waan barfateef sochiikoo barame itti fufeen ture,” jedhu obboleessa Obbo Solomoon kan ta’an Obbo Siisaay. “Maatiikoo irra daddeebiin argachaan ture. Bakka hojiikoorraa guyyaa tokkollee utuu hin hafiin deemeera. Haati warraakoos hojjachaa turte. Ijoolleenkoo sadanis barnoota isaanii irra guyyaa tokkollee hin hafne,” jedhu. Sababa kanaanis maatiin isaani qorannoo koronaavayirasii taasisan adda addummaa guyyaa sadiin irra deebiin saamuda kennuuf dirqamaniiru. Bu’aan qorannoo isaani erga baramee booda miseensonni maatii Obbo Siisaay mallattoo dhukkubicha tokkoyyuu qabachuu baataniis adda of baasanii turani. “Guyyootii jalqabaatti yaaddoo qabna ture. Ijoolleenkoo yoo dhukkubsataniiwoo? Haatii warraakoo yoo dhukkubsattewoo? jechaa dhippachaan ture. Kankoo caalaa haala isaanitu na yaaddessa ture” jedhu. “Oggeeyyiin fayyaa yeroo yeroon bilbilanii haala keenya nu gaafachaa turani. Torban lamaaf qofaatti adda of baafnee erga turree booda gara jireenya keenya idileetti akka deebi’uu dandeenyu nutti himani,” jedhu. Dagannaa hanqinna of eeggannoo fide Wayita jalqaba weerarri koronaavaayirasii Itoophiyaatti mul'ate ji'oota jalqabaa jiran keessatti of-eeggannoon haga tokko godhamus, yeroo booda garuu jiruu fi jireenyi uummataa akkuma duraniitti itti fufe, kunimmoo tatamsa'ina vaayirasichaa hammeesse yaada jedhu kennan Obbo Siisaay. “Manaa alatti maaskii inni hin godhannes inni godhates yeroo mana ga’u ofirraa baasee walitti makama,” kunis ammoo miseensa maatii isa of eegaa ture akka saaxilu ibsaaniiru. Maatiin Obbo Siisaay yeroo adda of baasanii jiranitti miseensi maatii isaanii biraa vaayirasiichaan qabamuun isaani barameera. Torban lama yeroo hin guunne keessatti miseensa maatii koronaavayirasiin qabaman isa kurnaffaa ta’aniiru. Wanti ‘gaarii’ jedhamu yoo jiraate namoota dhukkubsatan kurnan kunneen keessaa torba dhukkubbiis ta’e mallattoo dhukkubichaa qabaachuu dhiisuu isaaniidha. Itoophiyaa torban sadiif dawwannaadhaaf kan dhufan Obbo Solomooniifi eessumni isaanii sababa koronaavaayirasiin yeroo isaanii irra guddaa kutaa tokko keessatti dabarsuuf dirqamaniiru. Gara torban lamaaf koronaavayirasiin qabamanii kan turan miseensonni maatii Obbo Solomoon kurnanuu amma bayyaannatanii vaayirasicha irraa bilisa ta’uun isaani mirkaanaa’eera. Obbo Solomoniifi essumni isaaniis Ameerikaatti deebi’uuf qorannoo koronaavayirasii taasisaniin akka vaayirasicha hin qabne baraniiru.


Gosoota qamalee iddoo turtii bineensota San Diyaagootiif talaalliin yaalii Covid-19 kennameef

Weerarri Covid gorillaawwan turtii bineensotaa San Diyaagoo keessa jiran gidduutti ka’uu hordofee, gosoota qamalee bakka turtii kana keessa argamaniif talaalliin yaalii Covid kennameefi jira. Talaalliin yaalii kun sanyii qalamee oraangutaan afurii fi bonoboo shaniif kan kenname wayita ta’u, tokkoon tokkoo isaaniif doozii lama dhaabbati dawaa bineeldotaa oomishu ‘Zoetis’ jedhamu oomishetu kennameef. Gorillaan saddeet iddoo eegumsa bineensota keessatti argaman qamaleewwan gurguddoo jalqaba addunyaarratti Covid qabachuun isaanii Amajjii darbe mirkana’eedha. Amma garuu dhibicharraa bayyanataniiru. Quqamtoonni uumamaa sodaan Covid qamaleewwan gurduddoo irraatti uumetti yaadda’uu himaniiru. Keessattuu gorillaan balaaf saaxilamuun akka isaan yaaddessu kaasan. Dhaabbanni IUCN bineensa baduuf qarree gahee keessatti gorillaa ramadeera. Hoggantuun iddoo kunuunsa bineensotaa San Diyaagoo Nadine Lamberiski, ‘’kuni baratamaa miti’’ jechuun Naashinal Ji’oogiraafikitti himte. ‘’Hojii kiyya keessatti talaallii yaalii adeemsa jalqabaarra jiru takkaa argannee hin beeknu, kana dura yeroo muddamaan talaallitti fayyadamuu barbaannes hin turre’’ jette. Sanyiin Orangutan wal’aansa baqaqsanii yaaluu onnee bara 1994 addunyarraatti yeroo jalqabaatiif kennameef Karen jedhamtu kanneen talaallii argatan kessaati. Lamberskin akka jettetti, qamaleewwan talaalliicha erga fudhatanii booda rakkoon cinaa kan irra hin geenye tahuu himuun,  talaallichi milkaa’aa tahuu murteessuuf qo’annoo farreen qaama alagaa ni taasifamaafi jette. Koronaavaayirasiin bineensota biroo iddoo kunuunsaa Niwuyoork fi Baarseloonaa keessa jiran kanneen akka leencaafi qeerransa qabee ture. Vaayirasichi addunyaarratti bineensota adurree fi saree dabalatee bineensa mink jedhamurrattille argamee ture. Haa ta’u malee, lakkoofsi bineensota vaayirasichi irratti argamee xiqqaa ture. Dhaabbanni dawaa bineeldotaa oomishu ‘Zoetis’ talaallii Covid saree fi addurreedhaaf hojjachuu kan eegale Guraandhala bara darbe sareen Hoong Koongitti vaayirasichaan qabamuu hordofuun ture. Talaallichis saree fi adurreerratti milkaa’aa fi miidhaa irraan kan hin geenye ta’uun Hagayya bara darbee himame. Amma Guraandhala baranaatti talaallichi bineeldota biroorratti garuu hin yaalamne. Aadde Lamberskiin qamaleewwaan gurguddoo kana talaaluun rakkoo jiru cinatti wayita ilaalamu, fudhachuun sirriidha jetti. ''Talaallii saree fi adurreef hojjatame leencaa fi qeerransaafillee talaaluuf waloon itti fayyadamna'' jette Aadde Lamberskiin.


US dhuma Caamsaatti talaallii hundaaf ga'u ni qabaatti-Baayidan

Pirezidaantiin US Joo Baayidan biyyisaanii hanga dhuma ji'a Caamsaa dhufuutti talaallii ga'eessa hundaaf ga'u ni argatti jedhan. Karoorri kun galma duraan kaa'amee ture ji'a lama dursee kan raawwatu ta'us Joo Baayidan garuu yeroon kenniinsa talaallii kanaa dheerachuu qaba jedhu. Akka sababaatti kan kaasanis, uummanni waa'ee talaallichaarratti barnoota ga'aa argatee, itti amanee akka fudhatuuf jedhan. Weerarri vaayirasichaa ammallee hin obbaane kan jedhan Pirezidaant Baayidan, hunduu of-eeggannoo cimsuu akka itti fufu dhaaman, akaakuun vaayirasichaa inni haaraan yaaddoo guddaa ta'uu eeran. Akeekkachiisi isaanii kun erga bulchiinsonni US tokko tokko tarkaanfii weerara koronaavaayirasii qolachuuf gorfamu laaffisuu eegalaniiti kan dhagahame. Kutaaleen biyyaa US hedduun dhiyeenya kana erga talaalliin Covid-19 argamee hojiirra ooluu eegalee as diinagdee weerara kanaan hubame dandamachiisuuf jecha gara hojii guyyuutti deebi'aniiru, tarkaanfii ittisa vaayirasichaas akkaan laaffisan. US keessatti baay'inni namoota guyyuu vaayirasichaan qabamanii jalqaba bara kanaarraa eegalee gadi bu'eera. Lakkoofsi guddaan guyyaan galmaa'e kan bara kanaa Amajjii 8 ture, innis 300,000. Ergasii amma giddu galeessaan lakkoofsi namoota guyyuu qabamanii 68,000'tti gadi bu'eera. US keessatti hanga ammaatti talaalliin doozii miiliyoona 76 kan uummata biyyattii keessaa dhibbeentaa 15.3 ga'u argameera. Karoorri Baayidan guyyoota jalqabaa waajjira itti seenan 100 keessatti talaallii doozii miiliyoona 100 kennuu ture. Guyyaatti talaalliin doozii miiliyoona 1.74 US keessatti kennamaa oola. Erga weeararri koronaavaayirasii eegalee US keessatti namoonni miiliyona 28.7 kan qabaman yoo ta'u namoonni 516,000 ammoo du'aniiru.