Sa'udiifi Yamanitti lammiileen Itoophiyaa sababii koroonaavaayirasiin balaaf saaxilamaa jiru

Dhaabbtni Godaantota Addunyaa Saaw’udii fi Yamanitti lammiileen Itoophiyaa sababii koroonaavaayirasiin balaaf saaxilamaniiru jedhe. Lammiileen Itoophiyaa naannoo Saa’udii fi Yaman jiraatan torbee darbe BBCtti haasa’an haleellaa Huuttiin isaan irra qaqqabsiiseen adda adda faca’uun himanii turan. Itti gaafatamtuun Kooninikeeshiniin Dhaabbata Godaantotaa Addunyaa Hedoon Oliviyaa dhaabbatni isaanii dhimma kana akka beekuufi akka isa yaadeessus  BBCtti himaniiru. Godaantoti gammoojii keessa faca’anii jiran lakkoofsi isaanii sirnaan beekamuu baatus kuma shan kan tahan Yaman iddoo Sa’aadaa jedhamurraan gara  Saa’udii ce’uuf yoo jedhan shakkii koroonaavaayrasiin qabamuun muddama keessa seenanii jiru. Itti gaafatamtuun kun akka jedhanitti  naannichi lafa sochiin loltootaa jiru dha. Godaantonnis loltoota mootummaa fi finciltoota Huuttii gidduu waraanni guyyuu gatii jiruuf dhukaasa dhagahaa oolla kanaanis yaaddoo keessa jirra jedhu godaantonni. BBC’n godaantota naannoo Yaman kan balaa irra jiru jedhaman dubbisuuf yaalii taaisuus bilbilli hojjechuu hin dandeenye. Torbee tokko dura godaantotni 4000 tahan isaan keessaa Saa’udiitti ce’uu yoo himanillee isaanis mana hidhaa keessa jiraachuu dubbatu. Godaantonni kunneen sababii waraanaaf otoo hin taane kan yaaddoo irra bu’an. Koroonaavaayirasii ni tamsaastu sababii jedhuun malee. Waraanni finciltootaa fi mootummaa Saa’udii jidduu jiru dhaabbachuuniifi vaayirasii qabaachuun shaakkamuun isaanii yaaddoo godaantotaa hin hir’isuu jedhu itti gaafatamtuun koominikeeshinii dhaabbatichaa. Hedoon Oliiviyaa dhaabbatni isaanii qaamota dhimmichi isaan ilaallatu waliin tahuun sirriitti maaltu tahaa akka jiru ni qorata jedhaniiru. Kanamlees, godaantota qollifachuun akka dhaabbatuufi biyya gahan maratti vaayirasicha to’achuuf tarkaanfiin fudhatamu marti lammummaafi seera qabeessummaa isaanii otoo hin gaafatiin isaaniins dabalachuu qaba jedha. Haleellaa naannichatti taasifamaa tureenis godaantotni muraasni hin du’uun akka hin hafne maddeen himan jiru. Yamanitti koronnavaayirasiin argamiuun kan gabaafame torbee darbe keessa ture.


Koronaavaayiras: Yeroo labsii muddamaa keessa wantoota ijoo dhorkaman

Weerara dhibee koronaavaayrasii ittisuudhaaf jecha labsii yeroo muddamaa manni maree bakka bu'oota uummataa raggaasiseen wantoota dhorkamaa ta'an Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa Itoophiyaa beeksiseera. Dhorkaan kaa'ame kun irra caalaa kan irratti xiyyeeffate dhimmoota baayyinaan namoota walitti dhiyeessuu danda'u jedhamanirratti yoo ta'u, hojjettota hir'isuu ykn waliigaltee addaan kutuus dhorkameera. Namoota mana kireeffatan irratti kiraa dabaluus ta'e gadhiisisuun yeroo turtii labsii muddamaa kana keessa dhorkamaa akka ta'e ibsaniiru Haati Alangaa Waliigalaa Federaalaa Adaanech Abeebee. Tarreeffamni wantoota labsii yeroo muddamaa kana keessa dhorkaa ta'an ijoon akka itti aanu kanatti kaa'ameera. Dhorkaawwan Abbaan Alangaa Waliigalaa Federaalaa ifa godhe kunneen ji'oota shan labsiin yeroo muddamaa labsame hojiirra oolu keessattidha.


Koronaavaayiras: 'Ekeraan' magaalaa Indoneezhiyaa keessatti hojiirra oolmaa qajeelfama walirraa fageenyaa to'achuuf gargaaraa jira

Biyya Indoneezhiyaa mandara tokko keessatti 'ekeraa' fayyadamuun weerara koronaavaayirasii ittisuuf hojiirra oolmaa qajeelfama walirraa fageenya hawaasummaa to'achaa jiru. Ganda sana keessatti namoonni fedhii isaaniitiin akka 'ekeraatti' uffatanii namoonni akka walirraa fageenya hawaasummaa hojiirra oolchaniif sodaachisu. Gandi Kepuuh jedhamtuufi Odola Jaavaa irratti argamtu kun ji'a darberraa kaastee 'ekeraa' halkan to'atan kana kan bobbaasuu jalqabde. Fookloorii Indoneezhiyaa keessatti ekeraan beekamaa Pokong jedhamu lubbuu namoota du'anii kiyyoon qabatee bakka bu'a. Haata'u malee, akka ogeessonni jedhanitti lakkoofsi sirrii namoota vaayirasichi guutummaa biyyattiitti irratti argamee kana caala sodaan jedhu jira. Akka hojjetaan dhaabbata oduu Roohitars tokko gara mandaraa sanatti imaluun peroo Pokogo hojiirra jiru ilaaletti garuu yeroo jalqabaa kaayyoo yaadameef faallaa ta'ee argamee ture. Namoonni ganda sanaa tola-ooltota sana ilaaluudhaaf itti dacha'anii turan. Haata'u malee, akka namoonni naannoo sanaa jedhanitti garuu Pokong osoo hin beekamiin waan ummata keessa seenaniif tooftaan sun namoota sodaachisuudhaaf gargaareera jedhu. "Erga Pokong naannoo sanatti mul'atanii booda maatiifi ijoolleen mana isaaniitii hin baane," jechuun Royitarsitti dubbatu jiraataan Karnoo Suppaadoo jedhaman. "Sagada galgalaa boodas namoonni walitti hin qabamanis, daandiirras hin turan." Eegduun masjiida qe'ee sanaa Anjaar Paankaa jedhaman Jakaartaa Post maxxansa jedhamutti akka himanitti, tooftaan kun hojjeteera. Sababiin isaa ammoo dhukkubichi akka ajjeesuu danda'ullee waan jiraattota yaadachiisuuf ni sodaatu. Tooftaan 'ekeraa' fayyadamuu kun garee dargaggootaa poolisoota ganda sanaa waliin ta'uudhaan qophaa'e. "Waan addaa hojjechuu barbaadne. Wanta nama rifaasisuufi qalbii namaa qabatu uumuu barbaadnee Pokong kan baayyee rifaasisaafi sodaachisaa ta'e fayyadamne," jedha dursaan garee dargaggoota Anjaar Pankaaningtaas. Tarkaanfiin cimaan fudhatamuu baannaan namoonni dhibeen kun irratti argamu akka malee baayyachuun humna dhaabbata fayyaa biyyattii ol ta'uu mala sodaan jedhu jiraatullee, Pirezedaantiin Indoneeshiyaa Jookoo Widoodoo tarkaanfii sochii dhorkuun hin fudhatiin jiru. "Jiraattonni ammallee akkamiin akka weerara Covid-19 kana ittiin ittisuun danda'amu irratti hubannoo hin qaban," jechuun Rooyitarsitti dubbatan dursaan gandichaa. "Jireenya isuma yeroo nagaa baran jiraachuu barbaadu. Qajeelfama mana turaa jedhu hojiirra oolchuun rakkisaadha." Akka ragaa Yunvarsiitii Joon Hopkiinsitti Indoneeshiyaa keessatti namoota 4,500 koronaavaayirasiin kan irratti argame yoo ta'u namoonni 400 ammoo dhibee kanaan du'aniiru. Baramaa ta'uu baatus, tarkaanfii adda ta'e akka kanaatiin balaa dhibeen kun qaqqabsiisurratti hubannoo hawaasaa cimsuuf inni kun addunyaarratti kan jalqabaa miti. Indiyaa keessatti, balaa vaayirasichi qaqqabsiisu akka hubatan gochuudhaaf poolisoonni helmeetii boca vaayirasii qabu godhatanii uummata keessa deemu.


Koronaavaayiras: Ispeen ibiddicha 'to’annoo jala oolchaa jirti' MM biyyattii

Ministirri mummee Ispeen, paarlaamaa isaanii dhimma labsii yeroo muddamaa dheeressuu irratti mari'ataa jirutti, biyyi isaanii yeroo hamaa darbaa jirti jechuun himan. ''Ministirri mummee Peedroo Saancheez, ''ibiddicha to'annoo jala oolaa jira jechuun Maadriiditti bakka bu'oota uummataatti himan. Biyyattiin vaayirasicha ''guutummaan guutuutti akka mo'attus,'' dubbataniiru. Ispeen biyyoota Awurooppaa irraa namoota vaayirasichaan qabaman 152,446 qabaachuun dursiti. Kaleessa (Kamisa) immoo lakkoofsa namoota du'anii 15,238 gaheera. Haalli dhukkuba kanaa ni tasgabbaa'a jechuun kan dubbatan hogganaa Awurooppaa isa jalqabaati. Biyyooti Awurooppaa dhorkaawwan keewwaman akkamiin torbee dhufu akka salphisuufi hir'isuu danda'an yaadaa jiru. Koomishiniin Awurooppaas kanumaaf karoora baasaa jira, sababiinsaa cufamuun biyyootaa diinagdee irratti dhiibbaa uumaa waan jiruufi. Hoggantoonni Gamtaa Awurooppaa guyyoota lamaaf haa mari'ataniyyuu malee deeggarsa diinagdee taasifamu irratti walii hin galle. Ministiroonni Faayinaansii kanumarrtti mari'achuuf Biraasals irraa teleekoonfiransii galgala kana taasisu. Ministirri mummee Xaaliyaanii Guseeppee Kontee, ''carraa kanatti fayyadamnee Awurooppaaf jireenya haaraatti hin fidnu taanaan kufuun keenyi hin oolu,'' jedhan. Odeeffannoon guyyaa kaleessaa keessatti jiru akka mul'isu yoo taheef namooti 683 du'aniiru. Kunimmoo kan isa gaafa Roobii 757  hir'isee jira. Namooti qabaman immoo 152,446 kunis kan Ameerikaa 400,000 qabdutti aanee lakkoofs isa guddaa dha. Paarlaamaan Ispeen labsii yeroo muddamaa hanga Ebla 26tti dheeressuu irratti mari'achaa jira. Yaadichi ni ragaasifama jedhamee eegama. Ispeen biyyoota Awurooppaa tarkaanfii cimaa fudhatan keessaati. Kunis tatamsa'ina dhukkubichaa hir'iseera jedhan ministirri mummichaa. Awurooppaan amma naannoo weerarri kuni akka malee itti hammaate keessaati. Namooti baay'inaan ni dhukkbichaan qabamu, du'aas jiru.


Koronaaaayiras: Yaaddoo cimaa miidiyaalee maxxansaa Itoophiyaa mudate

"Gaazexaan kana dura fuula 150 qabu torbee kana fuula 70 qofa irratti maxxanfame," jedhu hogganaa olaanaan gaazexaa Ripoortar /Media and Communications Center/ Obbo Amaara Aragaawii. Dameen miidiyaa maxxansaa Itoophiyaa kanaan dura dhiibbaa mootummaatin guddinnisaa qancaraadha jedhamu ammammoo dhibee biyyaalee addunyaa weerare Koovid-19n lamsha'uutti jira jedhu ogeeyyiin miidiyaa BBCn haasofsiise. Miidiyaalen kun yeroo hammaataa kana cehuuf Waajjira Ministira Mummee, Abbaa Taayitaa Brodkaastii, Baankii dabalatee qaamolee garaagraaa walin mari'achaa akka jiran Obbo Amaaran BBCti himan. Miidhaan Koovid-19 maxxansitoota qofaan hin daangeffamne. Raabsitootni fi namootni gurgurtaa maxxansaalee hojjetanis rakkinicha qooddachaa jiraachuu dubbatu. "Erga dhukkubni kun dhufee hojii hin qabnu. Hojiin baay'ee gadi bu'ee jira. Gaazexaa ni baasna garuu namni dubbisus ta'e bitu baay'inaan hin jiru" jedha dargaggeessi naannoo Araat Kiilo jedhamutti gaazexaa kireessuu fi gurguruu kan hojjetu Zannaba Kumaa. Sodaa Koronaavaayirasirraa ka'un namootni heddu gaazexaa harkaan qabuufillee akka ifatan kan himu dargaggoo Zannaba "mana ooluurra jenneeti malee hojiin hin jiru" jechuun yaaddoo jireenyaasaatti aggaamame hima. Dhibeen Koronaavaayiras dameelee garaagaraa miidhaa kan jiru ta'uu isaatin miidhaan miidiyaalee maxxansaa irra gahaa jirus heddu ta'uutu himama. Kunneen keessaa galiin beeksisaa miidiyaalen kunnen argatan cufamuu dhaabbilee garaagaraatin hir'ateera. Kun immoo lakkoffsi maxxansaa/koppii fi baay'inni fuula miidiyaalee maxxansaa akka hir'atu dirqisiisuu isaatu himama. "Dubbistootni tokko tokko shakkuu eegalaniiru. Waraqaa tuquun dhibee ni daddabarsamoo hin daddabarsu yaada jechuun raabsitootni tokko tokkos shakkuu eegalaniiru" jedhu hogganaa olaanaan Ripoortar Obbo Amaara Aragaawi. Rakkinichi haala kanaan kan itti fufu yoo ta'e mindaan hojjettootaa, kiraan manaafi basin maxxansaa yaaddoo ta'us ni himu. Mala raabsaa waggaa dheeraaf ture akka qaban kan himan fi yeroo gabaabaatti rakkoon isaan muddachuu akka hin dandeenye kan himan itti aanaa hoji raawwachiisaa olaanaa Dhaabbata Pireesii Itoophiyaa Obbo Wandim Takluu, adeemsa raabsa gaazexaa gara naanolee garaagaraatti taasifamun aanaalee tokko tokkotti rakkoolen isaan mudachuu himan. Obbo Aragaawii Amaara dura taa'aa Mana Maree Miidiyaa Itoophiyaa ta'uunis tajaajilaa kan jiran yemmuu ta'u rakkoo sababa dhibee Koronaavaayirasin miidiyaalee maxxansaarra gahaa jiru furuuf gama Waldaa Maxxansitoota Preesii Dhuunfaa Waabiitin Dhaabbata Maxxansaa Birhaaninaa Salaamif iyyata galchuu isaanii himan. Kunis dhaabbatichi tajaajila maxxansaa liqaadhaan akka kennuf akka ta'e fi dhaabbatichis fedhii qabaachuu isaa dubbatan. Gama baankiitinis liqaan akka kennamuf gaafachuu isaanii Obbo Amaara Aragaawi himan. Rakkinichi miidiyaalee maxxansaa qofa osoo hin taanee miidiyaalee broodkaastii irratti kan aggaamame ta'uusaa fi rakkinicha ce'uuf immoo mariin barbaachisaa ta'uu Obbo Amaara dubbatu. Mariin kun immoo miidiyaalee gidduutti, miidiyaalee fi mootummaa akkasumas qaamolee garaagaraa gidduutti ta'uu akka qabus himu. "Yeroo rakkoo fi dhibeen hammaataa jiru kanatti miidiyaalen yoo cufaman hawaasni odeeffannoo argachuu qabu waan hin argannef hojii keenya osoo hin dhaabin mari'achuu qabna" jedhu.


Koroonaavaayiras: Niiw Yoork namoota koroonaavayirasiin irratti argameen biyyoota hunda caalte

Ragaan reefu bahan akka agarsiisanitti Ameerikaatti kutaan biyyaa Niw Yoork biyyoota kamiyyuu caalaa namoota koroonaavaayirasiin qabaman hedduu qabaachuun dursummaa fudhatte. Kamisa kaleessaa namoonni haaraa qabaman 10,000’n dabalamuun waliigalatti namootni qabaman gara 159,937 guddachuun biyyoota akka Ispeen (153,000) fi Xaaliyaanii (143,000) dursite. Ta’us, lakkoofsa namoota vaayirasichaan du’anii biyyoota lamaanu gadi ta’e galmeessifte. Vaayirasichi kan jalqaba keessatti argame Chaayinaatti namoota vaayirasichaan qabaman 82,000 turan. Guutummaa Ameerikaatti namoonni vaayirasichaan qabaman 462,000 yoo ta’an, lakkoofsi namoota du’anii 16,500 tti dhiyaaatera. Addunyaarratti lakkoofsi namoota vaayirasii kanaan qabamaniis saffisaan dabalaa bula. Ammaa addunyaarratti namoonni mil 1.6 koronaavaayirasiin qabamuun, namoonni 95,000 ta’an vaayirasichaan du’an. Niwuyorkitti  namoonni 7,000 koroonaavaayirasii du’an. Biyyoota weerarri  kun gaaga’ama lubbuu qaqqabsiise Ispeenitti namoota 15,500 tu lubbuu dhabe, Xaaliyaanittimmoo lubbuu namoota 18,000  galaafate. Chaayinaan lubbuu namoota 3,300 vaayirasii kanaan dhabuu ibsitus, lakkoofsi namoota du’anii dachaa kanaa guuta jedhameera. Odola Hart jedhamutti waggoota 150 darbaniif iddoo namoonni jumlaan itti awwalaman, namoota firaafi aantii of biraa hin qabnetu achitti awwaalama. Weerara dhibee kanaatiin walqabatee iddoo namoonni jumlaan itti awwaalaman kanatti boolli awwaalchaa guddaan wayita qotamutu xiyyaara rimootiin to’atamtuun  suuraan kaafame. Dur torbanitti yeroo tokko sirni awwaalchaa iddoo kanatti gaggeefama ture. Amma  gara guyyoota shanitti guddateera jedhame. Namoonni sababii weerara dhibee kanaan du’an dabaluu wajjin wal qabate akka ta’etu ibsame. Iddoo sirni awwaalcha itti raawwatamu kana duraan hidhamtoota odola Rikers  jedhamurraa achii geeffamanitu hojjata ture, amma hojiin itti heddummannaan kontiraaktara biraaf dabarfame. Roobii darbe qofayyuu Niwuyoorkitti namoota 799  du’uutu ibsame. Guyyoota sadan darban keessatti lakkoofsa namoota du’anii gudda ta’ee galmaa’e.


Koronaavaayirasii: "Sababa namoota koronaavayirasiin qabaman dhoksinuuf hin qabnu" - Liyaa Taaddasaa

Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa Dr Liyaa Taaddasaa weerara koronaavaayirasiin wal qabatee gaaffilee ijoo gaafatamaniif kallatiin fuula 'Facebook' isaaniirratti dhiyaachuun deebii kennanii jiru. Dhimmoota ijoo ministeerittiin deebii irratti kennan akkanaan qindeessineerra. Lakkoofsa namoota koronaavaayirasiin qabamaniin wal qabatee 'wanti dhokfame jira, hagana qofaa?' gaaffiin jedhu akka dhiyaateef Dr Liyaan himaniiru. Lakkoofsa jiru beekuun tarkaanfii fudhachuu qabnu waan nu akeekuuf sababni itti dhoksinu hin jiru jedhan. "Kana jechuun namni qabame 71 qofa jechuu ta'uu dhiisuu danda'a, garuu kan nuti qorannoon amma dura barre 71," jedhan. Lakkoofsa namoota qabamanii dhoksuun gargaarsa argachuufillee nu hin gargaaru jedhan. Hawaasni akka of eeggatu, warra irratti argame hordofuu fi warra isaaniin qunnamti qaban adda baasuuf lakkoofsa baruun nu barbaachisa kan jedhan Dr Liyaan kanaaf qorannoo irratti fuulleffannee hojjechaa jirra jedhu. Dura gorsa WHO bu'uura godhachuun warra seenaa imalaa qabaniifi warra mallattoo vaayirasichaa qaban qofaaf qorannoon akka taasifamaa ture himu Dr Liyaan. Kanaan alatti warri dhukkuba biroo akka daranyoo sombaa qaban caalaatti saaxilamoo waan ta'aniif isaaniif qorannoo gochaa turre jedhan. Amma garuu haguma humni qorachuu biyyattii dabalaa adeemu sadarkaa hawaasaatti gadi buusuuf hojjetamaa jiraachuu himaniiru. Naannolee namooti koronaavaayirasiin qabaman argamanitti sakatta'iinsi manaa eegalameera jedhan. Hojjettoonni eksiteenshinii fayyaa hojii hubannoo uumuu akkasumas, namoota mallattoo vaayirasichaa qaban ykn gara alaa imalanii turan adda baasuu bal'inaan hojjetamaa jiraachuus himaniiru. Yeroo dhiyootti humni guyyaatti namoota hedduu qorachuu keenya daran ni dabala jedhan. Dhiyeessiin meeshaalee of eeggannoo dhuunfaa hanqinni akkuma addunyaatti jira, nus hanqina qabna jedhan Dr Liyaan. Wayita ammaa kan alaa bitaman qaraxa malee akka seenan, kan biyya keessatti omishuun danda'amu ammoo biyya keessatti omishuuf sochiin eegalamaa jiraachuu himan. Akka fakkeenyaatti warshaaleen biiraafi sukaaraa alkoolii omishaa jiru, alkoolii kana ammoo warshaaleen biro gara sanitaayizariitti akka jijjiiran gochaa jirra jedhan. Maaskii ogeeyyii fayyaaf barbaachisu (medical mask) biyya keessatti omishuun eegalamuus himaniiru. Kanaan alatti biyya alaarraas bittaafi deeggarsaan galchuun keessaahuu ogeeyyiin fayyaa akka argatan sochiitti jirra jedhan. Maaskiin duraan waggaa lamaaf fayyadamaa turree amma ji'a sadiif nu gahaa hin jiru jedhu. Namoonni kaan maaskii huccuurraa hojjetaman fayyadamuu qabna, yoo dhabame wayyaan afaan haguuggachuun barbaachisaadha jedhan. Dabalataan meeshaalee yaala dhibee Covid19'f barbaachisan akka oksijinii fi veentileetarii hanqinni jiraachuu kan himan ministirittiin, dabalata argachuuf hojjetamaa jira jedhan. Oksijinii dhaabbileen omishuu danda'an dabalataan akka omishan godhamaa jira jedhan. Veentileetaroota 400 ta'antu turani amma 120 kan ta'an dabalameera. Ammas dabalataan 400 bituuf sochiitti jirra jedhu. Akkuma addunyaattuu hanqinni jiraachuu eeranii yeroo dhiyootti dhaabbata Chaayinaa tokkorraa hanga 200 ni arganna jenne abdanna jedhan. Meeshaalee deeggarsaanis ta'e bittaan argaman kunneen dhaabbilee fayyaa hojii ittisa weerara kanaa hojjechaa jiraniif raabfamaa jirus jedhan. Ariitiin waliin gahuuf yeroo hojjetamutti omishaaleen seera qabeessa hin taanes waan jiranif to'annoo gochaa jirra, uummannis of eeggannoo akka godhu waamicha dhiyeessaniiru. Akkuma biyyaattuu ogeeyyii gahaa hin qabnu kan jedhan Dr Liyaan, weerarri kun ammoo ogeeyyii dabalataa nu gaafataa jira jedhan. "Ogeeyyii qaxaraa jirra, amma dura federaalatti 600 ol naannoleetti ammoo 3000 ol qaxarree jirra," jedhu. Tola ooltummaan ogeeyyiin 16,000 ol yeroo barbaadametti hojiitti galuuf galmaa'aniiru jedhan. Barattoonni muummee fayyaa fi kanneen barnoota xumuranii shaakalarra jiran kanneen galmaa'an keessa jiru. Warra kana osoo hojiitti hin galchiin dura leenjiin ni kennamaaf, hakimootnis akka hordofan taasifama jedhan. Amma dura namootni 1300 leenjii fudhatanii waraqaan raga kennameefi jira, ammas galmeen itti fufa jedhan. Ministeerri Fayyaa Dhaabbata Inshuraansii Itoophiyaa waliin ta'uun hakimoota tarii osoo Covid19 wal'aanaa jiranii vaayirasichaan qabamanii lubbuun darbu yoo jiraate inshuraansii lubbuu kennuuf waliigalleerra jedhan. Kuni osoo hojiif socho'anii ykn dhibamtoota deddeebisaa jiran balaa tasan warra miidhamanis ni dabalata. Gama biraan ogeeyyiin fayyaa Covid19 yaalaa jiran faayidaalee adda addaa akka argatan irratti mari'ataa jirra jedhu. Geejjiba ogeeyyii fayyaaf qofaatti qopheessuuf Finfinneetti Ministeera Geejjibaa fi Siviil Sarvisii waliin ta'uun sochiin eegalameera jedhan. Dhukkubsataa yaalaa oolanii gara manaa galuun maatii isaanii rakkoof waan saaxiluuf, mana iddoo yeroof keessa jiraatan qopheessaa jirras jedhanii jiru. Ogeeyyiin fayyaa yoo dhukkubsataniifi adda baafamuu kan qaban yoo ta'e, hoteelli fi hospitaalli qophaa'e jiraachuus himaniiru. Ogeeyyiin amma dura vaayirasichaan qabaman akka hin jirreefi kanneen qorannoon taasifameef hundi bilisa ta'uu himaniiru. Gareen hakimootaa muummee fayyaa adda addaa irraa walitti bahe yaala Covid19 dursu hundaa'ee jira jedhan Dr Liyaan. Kanaafis pirotookooliin ykn qajeelfamni ittiin dhukkubsataan Covid19 yaalamuu qabu qophaa'ee bu'uura sanaan yaaliin godhamaa jira jedhan. Qorichoonni akka Kiloorookiini fi Azitiromaayisiin jedhaman guutummaatti ni fayyisu jedhamee saayiinsiin mirkanaa'uu baatus bu'aa gaarii argamsiisaa waan jiraniif warra akka malee dhibamaniif fayyadamuu eegallee jirra. Qoricha aadaa Itoophiyaan qorataa jirti jedhameen wal qabatee, "qorannoon sun kan eegalee tureera, HIV fi dhukkuboota biroof kan eegalame" jedhan. Wayita weerarri koronaavaayirasii mudatu garasitti kan xiyyeeffatame yoo ta'u, ammatti sadarkaa jalqabaa ykn 'pre clinical' darbee yaalii bineeldota irratti raawwatamutti cehee jira jedhan. San yoo darbe gara yaala kilinikaaliitti ceha, yeroo dheeraa kan fudhatudha. Ibsi kanaan duraa akka waan qorichi argameetti yoo hubatameera ta'e dogoggoradha jedhan. Namni tokko Covid19'n dhibamee yoo du'e reeffi isaa akki itti qophaa'uu qabuufi akka itti sirni awwaalchaa raawwatamu qabus qajeelfamni qophaa'aa jiraachuu himan. Sirni awwaalchaa ministeera dhimma hawaasummaa, qaamolee nageenyaa, manneen amantaafi bulchiinsa magaalotaa waliin ta'uun hojjetama kan jedhan Dr Liyaan maatiin fudhatanii awwaaluu hin danda'ani jedhan. Bakka maatii keessaa namooti muraasni argamanitti haalli itti sirnichi raawwatu qajeelfama qophaa'aa jiruun dhiyootti ifa ta'a jedhaniiru. Namooti vaayirasichaan qabaman hedduun isaanii Dubaay irraa kan dhufan ta'uun wal qabatee balaliin Dubaay maaliif hin dhorkamu gaaffiin jedhu akka dhiyaateef kan himan ministirittiin, balaliin Dubaayis ta'e kan guutuu UAE adda cituu isaa himaniiru. Haa ta'u malee Sa'udii Arabiyaa fi Jabuutiin lammilee Itoophiyaa hedduu ari'aa jiru, isaan simannee adda baafne tursiisuuf dirqama qabna jedhan. Kanaaf irra hedduu yuunivarsiitiiwwanitti dhimma bahaa jiraachuu himu. Dabalataan dhaabbilee fayyaa namoonni keessatti yaalaman akkasumas adda baafamanii keessa tursiifaman babal'isaa jiraachuu Dr Liyaan himaniiru. Finfinneetti galma barkumee gara iddoo yaalaatti jijjiiruuf hojjetaa jirra jedhan. Walumaagalatti hojii hubannoo uumuu babal'isuuf marsaalee hawaasaa akkasumas raadiyoo hawaasaan afaanota adda addaan uummata bira gahuuf qophiitti jiraachuu himu. Wayita namooti mallattoo qaban ykn shakkaman argaman haala ittiin eeruun kennamu cimsuuf toora bilbila bilisaa naannolee fi federaalaa amma jiruutti dabalataan bal'isuuf teelee waliin hojjetaa jirras jedhaniiru.


Koroonaavaayiras: Waa'ee Covid-19 haga ammaa maal beekna?

Koroonaavaayiras namni vaayirasichaan qabame tokko yoo haxxiffatu ykn qufa'u, akkasumas bakka gororri bu'e tuqnee, harka keenna faalameen ija, funyaaniifi afaan keenya oggaa tuqnu qilleensi faalame gara keessa keenyatti yoo galu darba. Viidiyoo kana keessatti gaazexeessituun BBC Daraartuu Amaloo wantoota beekuu qabnu nutti himti.


Koronaavaayirasii: Weerarri COVID19 yoom dhumata?

Hagam yoo waan gaarii hawwine addunyaan jireenya idileetti deebi'uuf yoo xiqqaate baatii sadi fudhata.


Koronaavaayiras: Afriikaan bakka shaakala talaallii koronaavaayiras hin taatu-Dhaabbata Fayyaa Addunyaa

Hogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) yaada haakimoonni Faransaay yaaliin talaallii COVID-19 taasifamu Afriikaa keessatti jalqaabuu qaba jedhan qeeqan. “Afriikaa keessatti yaalii talaallii hin taasifamu,” jedhan Daarektarri WHO Dr. Teediroos Adhaanoom. Haakimoonni lamaan TV irratti yaada kennaniin “dhala namaa akka hantuutaatti” ilaaltan jechuun qeeqamaniiru. Haakimoota lamaan keessaa inni tokko boodarra dhiifama gaafateera. Dr Teediroos yeroo ibsa koronaavaayirasirratti kennanitti waa’ee haakimootarratti yaada qaban yeroo gaafatamanitti dallansuusaanii ifatti mul’ata ture. Isaanis “gabrummaa sammuuti” jedhaniiru. “Jaarraa 21ffaa keessatti saayintistootarraa waan akkanaa dhagahuun gurraafuu hin tolu, baay’ee nama aarsa. Yaadota akkanaa baay’ee balaaleffanna. Wanti akkanaa deebi’ee akka hin mudanne waadaa isiiniif gala,” jedhan. Akkuma lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii dabalaa deemaa jiruun mootummoonni tatamsa’ina vaayirasichaa daangessuuf tarkaanfiwwaan adda addaa fudhataa jiru. Pireezidaant Uhuuruu Keeniyaataan imala gara Naayiroobiittiifi Naayiroobiin alatti taasifamu akkasuma magaalota gurguddoo saditti taasifamu hunda dhoorkaniiru. Haakimoonni maal jedhan? Yeroo mariisaanii TV Faransaa LCI jedhamu irratti Obbo Camillee Locht yaaliin talaallii Awuroppaa fi Awustiraaliyaa keessatti akka taasifamuuf yaada dhiyeessaa turan. Dr Jeen-Paawul Miiraan ammoo akkas jedhan: “Yaada kiyya kenna yoo ta’e, qorannoo kana bakka maaskiin, yaalli gahaan hin jirreefi nama baraaruun hin jirre Afriikaa keessatti taasisuu qabna. “Wantoonni akkanaa gargaarsaan qorannoodhaaf bakka ta’etti taasifamuu qabu. Dubartoota daldala saal-qunnamtiirratti hirmaatan irratti, saaxilamummaansaanii ol aanaadha. Akkasumas of eeggannoo hin taasisan.” Obbo Locht yaada kanaan walkii galuun akkas jedhan: “Dhugaa jette. Nuti qorannoo akkanaa Afriikaa keessatti taasisuuf yaada qabna.” Dr Miiraan qorannoon kun akkuma karoorfametti Awuroppaafi Awustiraaliyaa keessatti taasifamuun kan danda’amu yoo ta’e gaafataniiru. Sababni isaas ogeeyyiin fayyaa yeroo hojii hojjatan of eeggannoodhaan waan ta’eef.


Itoophiyaatti daa'ima baatii sagalii dabalatee namootni 8 haaraan koronaavaayirasiin qabaman

Itoophiyaatti daa'ima baatii sagalii dabalatee namooni 8  koronaavaayirasiin haaraa qabamuun mirkana'e. Haatii daa'ima kanaas vaayirasichaan qabateetti. Lammiin Eertiraa tokkoo namoota vaayirasichaan qabaman keessa kan jiru yoo ta'u,kanneen hafan torban lammilee Itoophiyaati. Namoota Koroonaavaayirasiin qabaman kana keessaa 5 Dubaayirra kan dhufan yoo ta'u ,addaatti fo'amanii namoota tursiifaman hordofamaa keessa turan. Namoota qabaman keessaa dubartiin lammii Itoophiyaa ganna 25 dhufte iddoo addatti fo'amanii hordofaman keessa turte. Namoota haaraa qabaman keessaa dargageessi ganna 19  biyya hambaas kan hin deemne yoo ta'u, eenyu wajjin tuttuqaa akka qabu hordofamaa jira. Namni biroon vaayirasichaan qabame, dubartii ganna 300 yoo taatu, Landaniirraa gara Finfinnee erga dhuftee booda adda fo'amuun  iddoo tursiisaa keessa turte. Namooota qabaman  keessaa tokko  giddugaleessa namoota hordoffii cimaa  barbaachisuu keessa jiraachuun himameera. Ammatti Itoophiyaatti lakkoofsi namoota Vaayirasichaan qabamanii 52tti ol guddateera. Sa'aatii 24 keessatti qo'annoo laabiratorii namoota 264 irratti gaggeeffameen ta'uu MinistIrri Fayyaa Itoophiyaa Dr Liyaa Taaddasaa himaniiru.


Koronaavaayiras: Namni manatti gallaan hantuutni daandiitti yaate

Cufamuun reestoraantiiwwaniifi namoonni sababii Covid-19f manatti galuun amalaafi amala hantuutaa  irratti dhiibbaa uumaa jira jedhan qorattoonni. Dhiyeenyatti Ameerikaa Niiw Orliins, wiirtuu magaalaa lafa Fireench Kuwaartar jedhamutti hoomaan hantuutaa daandiirra yeroo garmaaman mul’ateera. Magaalaa Luuziyaanaattis manneetiin dhugaatiifi reestooraantiiwwan cufamanii otuma oolee hin bubbuliin gareen hantuutaa lafa dhokatanirraa yaa’uutti ka’an. Ogeessi waa’ee hantuutaa qoratu Roobart Kooriigaan,’’homaan hantuutaa kunneen silaa kana dura hambaafi harcaatii nyaata daawwattootaa sooratu ture. Niiwyoorkittis tahe Diisiitti, amma waan godhan dhaban, ni beela’an,’’ jedhan. Namooti addunyaa kanarra jiran sababa weerara kanaan sochiifi amala isaanii jijjiirachaa jiru. Addunyaa hantuutaaf namoonni mana cufatanii taa’an jechuun balfii namootaa, hantuutni nyaattu hin jiraatu. Kanaaf, hantuutnille kana itti baruu qabdi jechuu dha. Waldaan ogeeyyii  ilbisootaafi bineeldota kanneen akka hantuutaa biyyaaleessaa UK, manneetiin barnootaa, hoteelonniifi dhaaboti tajaajila adda addaa cufamuun booda rakkoo hin eegamne fiduu mala jedhaniiru. Dafanii madaquu Hoomaan hantuutaa beela’an kunneen ollaa kana dura hantuuta arganii hin beeknetti dhaqanii galuu danda’u jechuun BBCtti himan Dr Kooriigaan. Silaa lafa waan nyaataaf tahu suunfachuu gatii danda’aniif  ilkaan isaanii qara qabu fayyadamuun danqaa balbalaa,pilaastikii fi huccuu qorqanii keessa bahuu danda’u. Otoo dandeettii akkasii hin qaban tahee silaa addunyaa kanarra akkasitti hin babal’atani ture. Garuu hantuuta karaa irratti argine jechuun magaalli isaanii guutamuuf jira jechuu miti jedhu. Akka DrKoorigaan jedhanitti mala ittiin to’atan fiduun yeroon isaa amma,bulchitoonni naannichaas hoomaa hantuutaa kana to’achuuf tarkaanfii haaraa fudhanna jedhan. Hantuuta beelofte dha kan kiyyootti dafee seenu. Namoonni hantuuta maaliif hin jaalatani? Hantuuti beeloftuun asiifi achi jettu balaa baatti, miiya manaa balleessiti, dhukkubas namatti fiduu dandeessi. Hantuuti lubbuu qabeeyyii ijaan hin mul’anne kan dhukkuba fidan 55 akka qabdu mirkanaa’us. Koovid19 baachuunshee garuu hin gabaafamne. Hantuutoonni mukaafi shiboo elektrikaallee ni nyaatu  - kunis abiddi mana keessatti akka ka'u sababa tahuu danda'a.


Koronaavaayiras: Ameerikaatti dhibeen Covid-19 ollaa warra gurraachaa 'goolaa jira'

Ragaan aanga'oota fayyaa Chikaagoo akka mul'isutti achitti koronaavaayirasiin akka malee miidhaa kan jiru lammilee biyyattii gurraacha ta'anidha. Chikaagoo keessatti gurraachotni lakkoofsa uummataa waliigalaa keessaa dhibeentaa 30 qofa. Haa ta'u malee namoota koronaavayirasiin qabaman keessaa walakkaan gurraachota yoo ta'an, kan du'an keessaa ammoo dhibbeentaan 70'ni isaani. Magaalonni Ameerikaa biroo gurraachonni keessatti heddummatan akka Diitrooyit, Milwawuke, Niiwu Oorlins fi Niwu Yoork jiddugalawwan weerarri vaayirasichaa itti hammaate ta'anii jiru. Ameerikaa keessatti 370,000 ta'an vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u 11,000 du'aniiru. Sadarkaa addunyaatti vaayirasichi namoota miliyoona 1.3 kan qabe yoo ta'u, namoota 75,000 ta'an galaafatee jira. Ragaan Chikaagoo maal agarsiisa? Ragaa hanga Eebla 05 jiruun, jiraattota Chikaagoo 4,680 koronaavaayirasiin qabaman keessaa 1,824 gurraachota jedhu aanga'oonni magaalattii. 847 warra adii, 478 Hispaaniik, 126 Eshiyaanita waliin yoo madaalamu lakkoofsi gurraachota vaayirasichaan qabamanii ol aanaadha. Magaalattii keessatti namooti 98 kan du'an yoo ta'u, dhibbeentaan 72 gurraachota. Magaalaan Chikaagoo kan keessa jirtu kutaa biyyaa Ilinooyis keessatti, gurraachonni uummata waliigalaa keessaa dhibbeentaa 14 qofa yoo ta'an, warra koronaavaayirasiin qabaman keessaa garuu dhibbeentaan 41 gurraachota. Aanga'aan fayyaa magaalaa Chikaagoo Dr Alisan Arwaadii, 'durumayyuu gurraachotni jiddugaleessaan waggaa 8.8 umurii warra adiin gadi jiraatu jechuun gaazexeessitootatti himan. Chikaagoo qofamoo iddoo biraas akkasuma? Koronaavaayirasiin warra gurraacha akka malee miidhaa kan jiru Chikaagoo keessatti qofa miti. Michigaan keessatti gurraachitni lakkoofsa uummataa keessaa harka 14 qofa ta'anis, koronaavaayirasiin warra qabaman keessaa dhibbeentaan 33, kan du;an keessaa ammoo dhibbeentaan 41 isaani. MIlwawukee keessatti gurraachonni walakkaa uummata achi jiranii yoo ta'an, warra du'an 21 keessaa dhibbeentaan 81 gurraachota. Luyisiyaanaa keessatti namoota koronaavaayirasiin du'an keessaa dhibbeentaan 40 ollaa warri gurraachaa heddumminaan jiraatan Niwu Oorlins keessatti mudate. Maaliif gurraacha irratti hammaate? Kantiibaan Chikaagoo Loorii Laayitfoot koronaavaayirasiin 'gurraachota akka malee miidhaa jira' jechuun ragaa bahan. Kanaaf sababa kan jedhan ammoo hawaasa gurraacha keessa dhukkuboonni akka dhibee onnee fi dhukkubooti sirna hargansuu durumaa turan. Sanarratti dabalataan ollaawwan warri gurraachaa keessa jiraatan karaa miilaan irra deemanii qaama hiikkatani hin qaban akkasumas achitti nyaata madaalawaa argachuun ni rakkisa jedhu Dr Alisan. Hakiimni ofii gurraacha ta'aniifi Varjiiniyaa irraa koongirasiif dorgomaa kan jiran Dr Kaameroon Weeb, loogii sanyummaa fi diinagdee Ameerikaa keessa jiru vaayirasichi saaxilaa jira jedhan. Gama biraan ammoo gurraachonni qajeelfamoota akka mana turuu mootummaan vaayirasicha to'achuuf baaseef ajajamuu diduunis akka sababaatti dhihaata.


Koronaavaayiras: Kaameroonitti doktorri haadha koronaavaayirasiin qabamte deessiste ‘haalaan sodaachisaa ture’ jette

Kaameroonitti doktorri haadha koronaavaayirasiin qabamte deessiste mudannoon kun erga weerarri kun dhufee ‘wanta haalaan sodaachisaa na mudatedha’ jette. Dr. Kemme Kemme Maarileeyin hospitaala magaalaa guddoo biyyattii Yaawundeetti argamu keessatti wayita ammaa xiyyeeffannoon kan hojjettu dhukkubsattooota koroonaavaayirasiin qabaman waliin ta’us, haadha vaayirasichaan qabamte deessisuun gargaarteetti. ‘‘Haadha umuriinshee dargaggummaa keessa jirtu kanaaf hedduun dhimmame,’’ jechuun BBCtti himteetti. Akka Dr. Maarileeyin jettutti haadha kanaaf daa’imni kun kan jalqabaati, kanaafis daa’imni kun akka dhalattee lubbuun jiraattuuf miirri kana hin jedhamne natti dhagahame jetti. Daa’imni maqaa Foraayaa jedhamtu argatte kun yerooshee malee ji’a tokkoon dura kan dhalatte yogguu tahu, haatishees vaayirasichaas pozatiiva taatee jirti. ‘‘Haallishee hedduu saffisaa ture. Kutaa keenyatti Eebla sadii galte. Ulfa ji’a saddeetii akka taatees nutti himame. Kanaafis baayyee dhiphannnee turre,’’ kan jettu Dr. Maarileeyin, yeroon haadha kana deessisuuf qaban haalaan gabaabaa akka tahe hubatan. Kanumaafis gargaarsa barbaaddu kennuun, rakkoo tokko malee deessisan. 'Haga ammaa daa'imashee hin hammanne' Akka ogeettiin kun jettutti haati kun oksijinni itti kennamuun wal’aanamaa kan jirtu tahuufi haga ammaa daa’imashii hin hammanne. Haati kunis waan jette ‘‘Maalummaa dhukkuba koo hin barren ture. Koroonaavaayiras tahuusaa erga baree booda tasgabbaa’e. Garuu kophummaan natti dhagahamee ture,’’ jetti. Haati kun erga wal’aanamuu eegaltee torban tokko taheera – dahumsaan boodas haala gaariirra jirti jedhameera. Gaaffiin guddaa – daa’imni kun Covid-19 qabdi moo hinqabdu? Dr. Maarileeyin haga nuti beeknutti daa’imni kun poozatiiva miti jetti. ‘‘Vaayirasichi qaamashii keessa seenuufi dhiisuu qorannoo taasisneerra. Vaayirasicharraa bilisadha. Yeroosheen dursitee dhalattus, kiiloogiraama lama dabalteetti. Haala gaarirras jirti.’’ Kaameroonitti haga ammaa namoonni 730 vaayirasichi kan irratti argame yogguu tahu, namoonni kudhan lubbuu dhabaniiru.


Koronaavaayiras: 'Adurree keessan manatti dhorkadhaa' jedhan hakimoonni fayyaa beeyladaa

Tatamsa'ina koronaavaayirasii ittisuuf namoonni adurree qaban, adurree isaanii manaa akka gadi hin baane dhorkuu qabu jechuun saayintiistonni fayyaa beeyladaa hubachiisan. Waldaan Hakimoota Fayyaa Beeyladaa Biritish "namoonni sarees ta'e adurree manaa qabanirraa vaayirasichi natti darbaa jedhanii yaadda'uu hin qabani" jedha. "Nama saree ykn adurree isaarraa koronaavaayirasiin isa qabe tokkollee hin agarre," jedhu Dr Anjel Almeendiroos yuunivarsiitii Siitii Hongi Koongi irraa. Adurreen tokko adurree biraa irraa vaayirasichi itti darbuu akka danda'u garuu qorannoon mul'isee jira. Kanaafis namoonni qulqullina adurree isaanii eeguu akka qabaniifi, adurreen manaa akka hin baane dhorkuu akka qaban dhaamu ogeeyyiin. Maaliif adurree manatti tiksuu qabna? Vaayirasichi saree ykn adurree irraa namatti darbuun isaa mirkanaa'uu baatus garuu namootarraa sareetti ykn adurreetti darbuu ni danda'a. Kanaafis namoonni of-eeggannoo gochuu qabu jechuun gorsu. "Adurreefi saree tuttuquu, hammachuu, fuula ofii arraabsiisuufi wantoota kana fakkaatan irraa of qusadha. Yeroo gadi baatanis saree fi adurree namaa harkaan hin qabatina," jedhu pireezidantiin Waldaa Veteriinarii Biritish Dani'eelaa Dos Saantoos. Hongi Kongi keessatti sareen ganna 17 tokko vaayirasichaan qabamauuan mirkanaa'ee ture jedhu Dr Anjel, vaayirasichis abbaa saree sanaarraa itti darbuu himu. "Bineensonni poozatiivii ta'uun isaanii mirkanaa'us garuu hin dhukkubsatani," jedhu. Weerara koronaavaayirasii kana dura ture SARS-COV jedhamunis ta'e kan ammaan bineensonni koronaavaayirasiin qabaman wayita dhukkubsatan hin mul'anne. Akkamitti namarraa bineensotatti darba? Adurroonni akkuma namaa namatti darbu dhangala'aa xixiqqoo yeroo namni qufa'u ykn axxiffatu afaan ykn funyaan keessaa bahuun vaayirasichaan qabamuu danda'u. Beeljiyam keessatti adurreen abbaan adurrittii mallattoo koronaavaayirasii agarsiise tokko qoratamtee poozatiivii taateetti. Kana hordofuun saayintiistonni Chaayinaa qorannoo taasisanii adurreen tokko adurree biraatti vaayirasicha adabarsuu akka dandeessu mirkaneessanii jiru. Namoonni ammoo vaayirasicha adurreefi sareetti qofa osoo hin taane jaldeessatti dabarsuu akka danada'an mirkanaa'ee jira. Kun ammoo namoota gosa bineensotaa addunyaarraa badaa jiran kunuunsaniif yaaddoo guddaa uumeera. Jalqaba vaayirasiin kun bineensota irraa gara namaa dhufuun ni beekama garuu sun waan namoonni bineensota kana nyaataniifi. Yoo hin nyaatamiin bineensoti vaayirasichaa deebisanii nama qabsiisuu danda'uu isaaniif amma dura ragaan hin argamne.


Koronaavaayiras: Qorichi busaa Tiraamp fi Indiyaa waldhabsiisaa jira

Hariiroon Pirezedaantii Ameerikaa Doonaald Tiraam fi Ministirri Muummee Indiyaa Naandiraa Moodii ji'oota dura cimaa ture. Tibba kana garuu Tiraamp Moodii akeekkachiisan. Tiraamp akka tasaa qoricha dhukkuba busaa Hayidirookiloorookin jedhamu Indiyaan kuufattee qabdu anatti gurguruu baattee jennaan tarkaanfiin fudhadha jechuun dubbatan Tiraamp. Ministirri muummee Indiyaa Moodiin ammoo kaleessa ittin yaadaa yeroo naaf kenni jechuun dubbate. Har'a garuu akeekkachiisa Tiraampiin booda "qorichicha isin dhowwachuuf murteessineerra" jedhan. Moodiin Indiyaan qorichicha biyyoota koronaavaayirasiin miidhamaniif kennuudhaaf murteessisteetti jedhan. Haasaan isaan kun ammoo adabuuf dhaadachuu Tiraamp booda ta'uun isaa gabaafameera. Ogeessonni fayyaa garuu qorichi busaa kun dhukkuba koronaa ni fayyisaafi hin fayyisuu wanti beekameeru hin jiru jechuun akeekkachiisaniiru. Tiraamp kanaan dura ummata duratti qorichi busaa kun dhukkuba koronaavaayirasii ittisuudhaaf ni gargaara jedhaniiru. Dilbata darbes gara Naandiraa Moodiitti bilbiluudhaan atattamaan qoricha kana nuuf ergaa jedhan. Ministirri Muummee Indiyaa Naandiraa Moodii ammoo warshaaleen qoricha busaa kana omishan akka biyya alaatti hin ergine dhorkanii turan. Akeekkachiifni Tiraamp ammoo murtee isaanii akka dafanii jijjiiran taasisuu hin oolle. Kan nama ajaa'ibu ammoo murteen Nandiraa Moodii kun yeroo lakkoofsi namoota koronaavaayirasii akka malee dabalaaa jiruttidha. Ta'us garuu akka Ameerikaa keessatti tatamsa'aa jirutti miti. Hayidirookiloorokin qoricha  akkuma Kiloorookiniidha. Qoricha waggaa dheeraa tureefi dhukkuba busaa fayyisuun kan beekamu yoo ta'u koronaavaayirasii waliinis maqaan qoricha kanaa ka'aa jira. Odeeffannoon kun gara Itoophiyaas galee magaalaa Finfinnee keessatti manneen qorichaa hedduun namoota qoricha kana barbaadaniin dhiphachaa akka ture miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaa turaniiru. Tiraamp akka jedhanitti Bulchiinsi Nyaataafi Qorichaa qoricha koronaaf akka faayidaarra ooluuf hayyameera jedhama. Tiraamp akkas yaa jedhan malee Bulchiinsi Qorichaa hayyamuu  waakkateera. Boodarra garuu kan dubbatanii turan haaluun Bulchiinsi Qorichaa qoricha busaa kana yaada gara laafinarraa maddeen hakiimonni dhukkubsattoota koronaaf akka fayyadaman hin mormu jechuu isaa dubbateera. "|Yaada gara laafummaarraa madde" jechuun hakiimiin tokko dhukkubsataa du'uu malee filannoo hin qabne tokkoof qoricha kana osoo kennee hameenya hin qabu jechuudha. Hakiimonni haala kana keessatti qoricha kana dhukkubsattootaaf ajajuun ni hayyamama. Sababiin isaas qorichichi Bulchiinsa Nyaataafi Qorichaatiin waan seera qabeessaan galmaa'ee jiruuf. Indiyaa keessatti qorichi kun baayyee gati-jabeessa kan hin taaneefi ajaja hakiimaa maleellee manneen qorichaa keessaa ni argatama ture. Haata'u malee, koronaavaayirasii fayyisa erga jedhamee booda qoricha kana irratti Indiyaan to'annoo cimaa taasisuu jalqabdeetti. Yaada hakiimotaa ta'uu baatus, ummata Ameerikaa hedduu dhibee Covid-19 qabamaafi gu'aa jiruuf "qorichi baayyee barbaachisaa isuma kanadha," jedhu Pirezedaant Tiraamp.


Koronaavaayirasiin gadda ibsannaafi sirna awwaaalcha duraan barame jijjiiraa jira

Duuti nama jaallatanii wanta ulfaataa jireenya keessatti nama mudatu isa jabaadha. Koronaavaayirasiin ammoo ittii hammeessaa jira. Nama hunda vaayirasicharraa ittisuuf jecha, warri dhukkubsataniifi tarii ammoo du'an matii isaanii of biraa hin qabaatani. Sirni awwaalcha isaaniis akka baratametti hin raawwatamu, namoonnis walitti qabamanii hin boo'aniif. Sirna awwaalcha dubartii umrii ganna 60 Dilbata darbe sababa koronaavaayirasiitiin lubbuun isaanii dabarte bakka maatiin hin jirretti mootummaan raawwatamuu maatiin BBC'tti himanii turan. Manguddoon kun mallattoon vaayirasichaa kan irratti mul'ate A.L.I Bitootessa 19 yoo ta'u, ergasii adda baafamanii hordofiin taasifamaaf ture. Bitootessa 22 vaayirasichaan qabamuun isaanii mirkanaa'ee kutaa namoonni haalan dhukkubsatan kan galan yoo ta'u, maatiin wal arguu hin danda'an ture. Erga boqotanii boodas sirni awwaalcha isaaniirratti miseensi maatii akka hin argamne BBC'n odeeffatee jira. Kuni guutuu addunyaatti waan mudataa jirudha. Maatiin firoota isaanii jaallatan bira dhaabbatanii dhukkubsachiisuus ta'e gaafa du'an awwaallachuu hin dandeenye. Niik Shiindilar lammii UK yoo ta'u, akaakoon isaa ganna 99 vaayirasichaan dhibamanii hospitaala yoo galan akka irraa hin hafne keessa isaatti beekee ture. Osoo akaakoon isaa lubbuun hin darbiin maatii keessaa namni tokko dhaqee hospitaalatti akka ilaaluu maatiin waliigalan. Hakimootni hospitaala 'Royal Free' magaalaa Landanis hayyamaniif - garuu namni ilaaluu dhufu uffata of eeggannoo godhachuu qaba, gaafa deebi'e ammoo guyyoota 14'f adda of baasee turuun dirqama jedhan. Haaluma kanaan adaadoon Niik dhaqxee akka ilaaltu murtaa'e. Yeroo kanatti akka inni du'uu malu ni beekna ture, isheenis erga deebitee booda guyyaa 14 adda of baasuu waan qabduuf awwaalcha isaarratti argamuu akka hin dandeenye otuma beektuu dhaqxe jedha Niik. Guyyaa itti aanu akaakoon isaa gaafa du'u garuu maatiin sirna awwaalchaa irratti argamuu akka hin dandeenye itti himame. Sirni awwaalchaa akaakoo isaanii viidiyoon kallattiin tamsa'e, miseensonni maatii 12 iddoo gara garaa taa'anii irratti hirmaatan. Du'a akaakoo isaa caalaa "wanti ulfaataan waliin ta'anii nagaatti jechuu dhabuudha," jedha Niik. Naannolee Itoophiyiaa hedduu keessatti sirni awwaalchaa kan namoota hedduu walitti fiduufi hariiroo hawaasummaa jabaas qabudha. Maatiin namni jalaa du'e yeroo mara nama biraatti hirkatanii ykn nama biraan qabamanii gara awwaalchaa deemu. Haala amma jiruun garuu maatiin sirna awwaalchaa irratti akka argaman hin gorfamu, yoo kan argaman taatellee walirraa faffagaatanii akka dhaabbatan gorsu ogeeyyiin. Kuni ammoo aadaa sirna awwaalchaa Itoophiyaan waan yaadamu hin fakkaatu. Akka maatii Niik viidiyoon wal gahanii maatii ofiin nagaatti jechuunis lammilee Itoophiyaa hedduuf hin tolu, wanti sanaaf barbaachisus hin jiru. Awwaalcha duras ta'e awwaalcha booda sirnoonni raawwataman hedduunis lafa maatiin, firrifi ollaan hin jirretti hin yaadamu. Ta'us garuu ammaaf filannoon jiru, hanga danda'ametti alaalumatti gaggeessaa gochuudha. Hamaa nu haa baraaru!


Koronaavaayirasii: Qonnaaan bultoonni Kaanaadaa aannan litirii miiliyoonaan lakkaa'amu dhangalaasaa jiru

Omishtoonni Aannanii Kaanaadaa sababii koronaavaayirasiitiif aannan litiroo miiliyoonaan lakkaa'amu gad-naqaa jiru. Oomishtoonni Aannanii Ontaariyoo, qonnaan bultoota aannan dheedhii dhiyeessaniin gatii tasgabbeessuufi dhiyeessi gara malee tahe hiri'suuf jecha aannan akka dhangalaasan gaafatan. Gareen indastirii oomisha aannanii, reestoraantii fi tajaajiloti biroo sababa Koovid-19'n waan cufamaniif fedhiin gabaa aannanii gadi-bu'ee jedhan. Oomishtoonni aannanii 500 tahan torbeetti aannan liitiroo miiliyoona shan akka gad-naqan gaafatamaniiru jedha gabaasni gabaa biyyattii. Waanti amma qonnaan bultoonni akka raawwatan gaafataman kun faallaa torban darbeeti. Torbee darbe, Omishtoonni Aannanii Ontaariyoo qonnaan bultootaan hanqinni mudachuu danda'a jechuun oomisha akka dabalan gaafataa turan. Hoggantuun Omishtoota Aannanii Ontaariyoo Chaarlii Ismiiz, dhaabbati isaanii oomisha aannanii Kaanaadaa harka sadii tahu to'atu waggaa 55 keessatti aannan dheedhii dhangalaasaa yoo jedhu kun kan jalqabaati jedhan. Omishtoonni Aannanii Ontaariyoo aannan akka malee oomishame kana dhangalaasuun gatiin gabaarra jiru akka wal madaalu godha jedhanii amanu. Naannoon qonnaan bultoonni aannan akka dhangalaasan gaafataman waggaatti aannan liitiroo biiliyoona sadii oomishu. Qonnaan bultoonni Niiwfaawundlaand fi Laabraador illee aannan litiroo 170,00 akka dhangalaasan gaafatamaniiru. Qonnaan bultoonni kunneen waggaatti aannan litiroo miiliyoona 50 oomishu. Omishtoonni Aannanii Ameerikaa illee akkasuma aannan akka gad-naqaniif gaafatamaniiru. Oomishtoota aannanii qofa miti fedhiifi dhiyeessiin isaanii koronaa vaayrasiitiin kan dhiibbaan irra gahe. Warshaaleen, geejibni qilleensaafi lafoo dhaabachuurraan kan ka'e gatiin boba'aallee dhiibbaan irra gahaa jira. Haa tahu malee, oomishtoonni boba'aa madaala gatii eeguuf oomisha isaanii hin dhangalaafne inumaayyuu ni dabalan malee. Wal morkiin oomishaa Raashiyaa fi Saa'udii gidduu taasifamu gatii boba'aa gadi buusee jira.


Koroonaavaayiras: Wallaansa dhibee Covid-19 tiif gargaarsi addaa (ICU) maali? Eenyutu isa barbaachisa?

Ministirri Muummee UK Booris Joonsan kutaa  gargaarsa addaa (ICU) hospitaala St Thomas Landan keessa jiru. Waajirri isaanii Downing Street waan jedhe, gorsa hakimoota isaaniitiin ofeeggannoof jecha garasitti dabarfaman. Kutaaleen ‘ICU’ jedhaman kun kutaa kunuunsaafi hordoffii cimaan, namoota garmalee dhukkubsatan, kophaatti iddoo itti wal’aanamaniidha. Kutaalee kanneen keessa namoota muraasatu gala. Ogeeyyiin kutaalee kanneen keessa jiran garuu lakkoofsi isaanii kutaalee kaanirraa addatti olaanaadha – kunis namoota kanaaf hordoffiin barbaachisu otoo walirraa hincitiin akka godhamufi. Kutaaleen kunneenis meeshaalee hordoffii adda tahe qabu. Eenyutu wal’aansa addaa barbaada? Dhukkubsataan tokko gargaarsa addaa argachuuf sababoota garagaraatu jira. Dhukkubsattoonni gariin wal’aansa baqaqsanii hodhuurraa bayyanachuuf waan barbaachisuuf achi keessa galu. Kaan ammoo balaa cimaa kanneen akka balaa konkolaataarraa dandamachuuf achi keessa galu. MM Booris kana achi keessa galan ofeeggannoof akka taheefi mallattoon dhukkubichaan irratti mul’ate waan hin foyyoofneefi jedhameera. Koronaavaayiras somba miidhuu danda’a – ministirri muummichaas hafuura baafachuuf rakkachuu malu. Haga ammaa garuu maashina hargansuu fayyadamaa hin jiran. Kunuunsa akkamiitu godhama? Dhukkubsataan Koronaavaayiras ICU keessa jiru hunduu harganuuf maashina hin fayyadamu. Gariin dhukkubsattootaa maashina hargansuuf gargaaru CPAP (continuous positive airway pressure) jedhamu fayyadamuu danda’u. Gosti maashinaa kun dhiibbaa qilleensaa giddugaleessa tahe gara sirna hargansuu namaa keessa, maaskii keessaan dabarsuun dhiibee galcha. Mala kanaafis dhukkubsattoonni otoma dhagahanii (qorichaan otoo of hin wallaalchisiin) godhamaaf. Kanneen maashinni hargansuu barbaachisu garuu qorichaan akka of wallaalan godhama. Dhukkubsattoonni ICU keecha jiran, maashinoota, ujummoowwan, sararoota shiboo garagaraan wal qunnamu. Kunis qaamni isaanii akkamiin dandamachaa akka jiru ilaaluuf gargaara. Achis qorichoota dhangalaa’oo gama ujummoo dhiigaan kennaman, akkasumas yaaliiwwan garagaraa – nyaata dabalatee argatu. Hospitaala St Thomas Landan keessatti argamu keessa maashinni ECMO (extracorporeal membrane oxygenation) jedhamu jira. Maashinni kun hojii onneefi sombaa bakka bu’uunis ni dalaga. Maashinoonni akkasii muraasatu guutuu biyyaa UK keessa jira. Kutaa kana keessa bahuu Dhukkubsataan bayyanate oggasuu kutaa kana keessaa bahuun gara kutaa biro hospitaalicha keessa jirutti dabarfamu. Kunis dhukkubsattoota biro wallaansa addaa barbaadaniif iddoo bana. Dhukkubsattoonni muraasni guyyoota muraasa booda bahuu danda’u, kaan garuu torbanootaaf, yookaan ji’ootaaf achi keessa turuu danda’u.


Koronaavaayiras: Labsiin yeroo muddamaa Itoophiyaan COVID19 to'achuuf labsite maal akeeka?

Mootummaan Itoophiyaa weerara koronaavaayirasii to'achuuf jecha labsii yeroo muddamaa labsuu isaa MM Abiy Ahimad beeksisan. MM Abiy ibsa gama 'Facebook' isaaniin baasaniin "ragaan amma qabnu lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii ariitiin dabalaa jiraachuu mul'isa" jedhan. Mootummaan weerara vaayirasichaa to'achuuf manneen barnootaa cufuu, geejjiba ugguruu, walgahii dhorkuufi tarkaanfiiwwan kaan fudhachaa ture kan jedhu ibsi kun ammatti labsii yeroo muddamaa labsuun barbaachisaa ta'ee argameera jedhan. Mootummaan tarsiimoo sadiin vaayirasicha to'achuuf hojjetaa jira jedhan. Tokko uummata hirmaachisuun akkaataa gorsa hakiimootaatiin ittisuu, lama, ittisuurra taree kan dhufe yaaluuf humna gabbifachuufi sadaffaan wanti hammaataan yoo dhufe ammoo dursanii qophaa’uun haaluma barbaachisuun murteewwan adda addaa dabarsuudha. Maaltu dhorkame? Tarkaanfiin mootummaan fudhatu hamma ulfaatina rakkoo biyya mudateen kan wal madaalu ta'uu ibsichi himeera. Uummanni wal gargaaruufi wal tumusuun yeroo rakkina kana walbira akka dhaabbatu waamichi dhiyaateera. Namoonni mana kireessan kireeffattoota isaaniif gatii akka hir'isan, yoo danda'an ammoo akka hin kafalchiisne gaafataniiru. Yeroo kanatti mana kiraa keessaa nama ari'uun garuu waan Waaqni hin jaalanne qofa osoo hin taane yakka seeraan nama gaafachiisudha jedha. Abbootiin qabeenyaa dhuunfaa hojjettootaa isaaniif akka dhimmamanis hubachiiseera ibsi kun. Hakimoota, qaamolee nageenyaa, ogeeyyii humna ibsaafi ogeessota wayita yeroo rakkoo kanaa ala bahanii hojjechuuf dirqaman galateeffate hawaasni waliin akka dhaabbatu waamicha dhiyeessee jira. Rakkoo nu mudate ittisuuf warra hojjetaa jiran waliin akka tumsan gaafatanii warra faallaa kanaa dhaabbatan irratti tarkaanfii fudhanna jedhan. Mootummaan qophii gochaa erga turee booda bu’uura heera mootummaa keewwata 93’n labsii hatattamaa labsuuf dirqameera jedhe ibsi kun. Haata'u malee, labsii yeroo muddamaa kun yeroo hagamiif akka turuufi maal maaltu akka dhorkame wanti himame hin jiru. Heerri mootummaa keewwati 93 yoo weerarri dhukkubaa fayyaa hawaasaa balaaf saaxilu mudate mootummaan labsii yeroo muddamaa labsuu akka danda'u hima. Wayita labsiin akkanaa labsames qaamni hoji raawwachiiftuu mootummaa tarkaanfii biyyattii balaa mudaterraa baraara jedhe kamuu fudhachuuf aangoo guutuu qabaata jedha. Yeroo kana mirgoonni siyaasaafi diimokiraasii ugguramuu akka malanis heerri mootummaa ni hayyama.


Ministirri Afrikaa Kibbaa seera koovid19 to'chuuf bahe cabsuun hojiirraa ari'amte

Ministirri Kominikeeshinii Afrikaa Kibbaa tibba biyyattiin sodaa Covid-19'F sochii cuftee jirtutti, hiriyyaa ishee waliin laaqana nyaachuun ishee baatii lamaaf hojiirraa ishee ariisiseera. Yeroo kanattis miindaan isheef hin kaffalamu. Isteellaa Indaabeeniin maatii hiriyyaa ishee waliin laaqana osoo nyaattuu suuraan agarsiisu erga miidiyaa hawaasumma irratti qoodameen booda dubbii ijoo taheera. Suurichi miidiyaa hawaasummaa irratti irra deddeebiin qoodamaa ture. Afrikaan Kibbaa lammiileen ishee manaa akka hin baane erga dhorkitee torbee lama taheera. Namoonni manaa bahuu kan  danda'an hojiif, mi'a nyaataa bituufi yaalii argachuuf qofa dha. Pirezidantiin biyyattii Siiril Raamaapoosaan,''maaliif manaa akka baate yoo gaafatamtu deebiin kennite ''nama hin amansiisu'' jedhan ibsa Roobii har'aa kennaniin. ''Eenyumti keenyiyyuu yoo xiqqaatee  hojii raawwachiiftonni biyyaalessaa lubbuu lammiilee keenyaa baraaruuf tattaaffii keenya akka salphaatti ilaaluu hin qabnu jedhan. Pirezidantichi,''eenyuyyuu seeraan olitti mitis,'' jedhan. Ministirittiinis gochaa isheef,''baayyeen gadda'' jechuun dhiifama gaafattee jrti. ''Pireezidaantiin keenyaafi lammiileen Afrikaa Kibbaa garaa isaanii irraa dhiifama naaf godhu,'' jedheen amana jette. Hirriyyaanshee kana dura itti aanaa ministeerichaa tahuun tajaajilaa ture dhufaatiin ishee hoo waan hojiin wal qabtu turee jedheera. Haguugduu fuulaa karaa dhaabbataasaan arjoomame walitti qabuuf dhuftes jedheera. Mootummaan Afrikaa Kibbaa tatamsa'ina vaayirasichaa to'achuuf tattaaffiin taasisaa jiru paartilee moormituutiinillee otoo hin hafiin leellifamaa jira. Pireezidaantichi tarkaanifii ariiftaa haa fudhataniyyuu malee balleessaan ministirittii hanga arii'amutti ishee qaqqabsiisuun ifaa miti.


Koronaavaayiras: Paastarri Covid19 haalaan hafarfame jedhe vaayirasichaan qabamee du’e

Paastar Landon Spradlin wangeela lallabuuf gara feestivaala Mardi Gras jedhamu wayita deemu waahee koroonaavaayiras tasumaa hin yaaddofne ture. Ji’a tokkoon booda garuu lubbuun dabarte. "Kolfuu jaalata ture. Gitaara taphachuus ni jaalata ture. Wayita taphachuun isarra hin turettiyyuu gitaara ni taphata,’’ jetti Jesse Spradlin waa’ee abbaashee oggaa dubbattu. "Addunyaarraa nama akkaan dansaa ture.’’ Gaaf tokko ogguu waan kun dabruu, haati warraafi ijoolleen shaman Paastar Laandon, sirna yaadannoo qopheessuuf ni abdatu. Ammaaf garuu awwaalchasaarratti nama muraasa qofatu argame. Maaltu tahe? Ji’aan dura nama ganna 66 kan ture, Paastar Spradlin, haadha warraasaa waliin tahuun, feestivaala Mardi Gras jedhamuuf, kutaa biyyaa itti jiraatan Varjiiniyaarraa ka’uun Luuziyaanaa imalan. Festivaala kana akka carraa guddaatti fudhatan. Muuziqaa fayaydamuun lubbuu namoota kumaatamatti lakka’amu fayyisuuf karoorfatan. Ijoolleen dubraa isaanii lamas kutaa biyyaa Teeksaas irraa garas imalan. "Karoorrisaa manneen dhugaatiifi kilaboota irra deemuun gosa muuziqaa biluuz taphachuun, waa’ee jaalala Yesuus itti himuu ture,’’ jetti Jeesiin. Maardii Giraas irratti, baandiin muuziqaa maatii kun addabaabaayii haalaan namoonni itti baayyatan gubbaatti taphachaa turan – balaa isaanitti dhufuuf jiru garuu hin agarre. "Wayitan amma duuba deebi’ee ilaaluu, waa’ee vaayirasichaa yaaddofnee yeroo tokkollee hin haasofne turre,’’ jetti intallisaanii biroo Naa’omii. Namoota feestivaalicha irratti hirmaatan kumaatamaan lakka’aman keessaa Paastar Spradlin dhukkubsachuun wayita qorannoon taasifamuuf Covid-19 irraa bilisa ta’ee argame. Otuma dhukkubsatee jiruu waa’ee vaayirasichi haalaan hafarfamaa jiraachuu miidiyaa hawaasummaa gubbaa barreesse. Bitootessa 13 irratti Paastarichi Facebook gubbaa duuti koronaavaayirasiifi ‘swine flu’ walfakkaata jechuun odeeffannoo dogoggora tahe maxxanse. Kana malees Obaamaafi Tiraamp dhaabbilee miidiyaan walqixa hin ilaalaman. Pireezidant Tiraamp siyaasaan miidhuuf tahe jedhanii miidiyaalee irratti ka’an jechuunis barreesse. Ilmi Paastar Spradlin biraa, Laandon Yisaaq waan jedhu "Waantin ifa gochuu barbaadu tokko – abbaan koo vaayirasichi sobadha hin jenne. Jiraachuu amaneera." "Sababa waan sana maaxanseef, miidiyaan sodaa garmalee nama keessatti uumaa waan turaniifi,’’ jedheera. Walakkeessa ji’a Bitootessaa keessa fayyaan paastarichaa hammaachaa dhufe. Haadha warraa waliin tahuunis gara biyyasaanii deebi’uu murteessan. "Kufuusaatiin daqiiqaa shan dura haasofnee turre,’’ jedha Yisaaq. "Hargansuunsaa baayyee miidhamaa akka ture arge. Gara manaa galuu qabda jedheen. Garuu hin dandeenye’’. Achis Paastar Spradlin gara hospitaalaatti geeffame – qorannoonis koroonaavaayiras akka qabu mirkanaa’e. Erga guyyaa saddeetiif kutaa gargaarsa addaa (ICU) keessatti turee booda, lubbuun dabarte. "Abbaan keenya akka utubaa gargaarsa keenyaa ture. Amma utubaan sun jalaa cabee kufuun, baaxiin manaa nurratti waan jige nutti fakkaachaa jira,’’ jedha ilmisaa Yisaaq. Guyyootaaf ijoolleen shanan paastarichaa haadhasaanii waliin karaa balbala daawwitii keessaan waldubbisu turan. Awwaalchi paastarichaas haati warraasaa guyyaa addatti ofbaasuushee erga xumurtee guyyaa tokkoon booda raawwate.


Humnoonni Sa'udiin durfaman Yaman keessatti lola dhaabuu labsan

Humnoonni wal ta'an Sa'udiin durfaman erga Bitootessa bara 2015 as Yaman keessatti hidhattoota Huutii lolaa turan lola dhaabuu labsan. Maddeen BBC'f akka mirkaneessanitti lola dhaabuun kun Kamisa irraa eegalee kan hojiirra oolu yoo ta'u, waamicha UN lola waggaa shaniif biyyattii keessatti adeemma jirutti xumura gochuuf dhiyeesse hordofuuni. Humnoonni wal ta'an kunneen biyyoota lixaa irraallee deeggarsa waraanaa argataa turan. Hidhattoonni Huutii lolaa dhabuuf waliigaluu wanti beekame hin jiru. Barreessaan Olaanaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Antooniyoo Guterees baatii darbe qamni lamaanuu lola dhaabanii ittisa weerara koronaavaayirasiif akka tumsan gaafatanii turan. Kanaafis jechaa ergamaa addaa UN Maartiin Giriifiiz waliin hojjechuun biyyattii akka tasgabbeessan waamicha dhiyeessan. Obbo Girifiiz lola dhaabuu labsuu kana ibsa baasuun simatan. Waan jedhan: "Gamni lamaanuu hiree kanatti gargaaramuun ariitiin lola bifa kamiiyyuu dhaabuu qabu." Gamni lamaanuu kora viidiyoo irratti hirmaatanii dhimma lola dhaabuu irratti akka mari'atan eegama. Yaadni UN dhiyeesse lola galaanarraa, lafoo fi qilleensaa marti akka dhabbatu. Ibsi humnoota wal ta'an Sa'udiin dursituun gadhifame, "waamicha ergamaa addaa UN Yaman jiranii hordofuunifi dararaa obboloota keenya dhabamsiisuuf akkasumas weerara koronaavaayirasii ittisuuf lolaa dhaabuu waliigalaa torbee lamaa Kamisa eegalu labsineerra," jedha. Haalli Yaman keessa jiru rakkoo namoomaa isa badaa addunyaa kanaa jedhamee ibsamuu erga eegalee tureera. Waraanni Yaman lubbuu nama hedduu kan galaafate yoo ta'u, biyyattii fiixee diigamuurraan gaheera. Waggoota darbaniif UN lola kana dhaabsisuuf yaalii adda addaa gochaa turus humnoonni wal ta'an lola dhaabuuf yoo labsan kun yeroo duraatiifi. Dubbi himaan hidhattoota Huutii Mohaammad Abdulsalaam gareen isaa mul'ata waraana kanatti xumura gochuu dabalatu UN'f erguu dubbata. Xiinxaltuun BBC Liis Duuseet murtee lola dhaabuu kana 'tarkaanfii akkaan murteessaa' jetteetti. Sa'udii Arabiyaan waraana Yaman gatii hedduu kafalchiise keessaa bahuuf yaalii gochuun tarkaanfii akkaan murteessaadha jette. Humnoonni wal ta'an Sa'udiin durfaman sababa weeerara koronaavaayirasiin lola dhabuuf murteessuu haa himan malee haleellaan Iraaniin buufata boba'aa Saa'udii irratti Fulbaana darbe raawwates isaan dammaqsuu hin oolle jetti Liis. Ergasii as Sa'udiin dhoksaan hogganoota waraanaa hidhattoota Huutii waliin mari'achaa akka turte himama. Kunis daangaa ofii tikfachuuf, haleellaan misaa'elaa akka irraa dhaabbatu akkasumas hidhattoonni Huutii Iraan waliin hariiroo qaban akka adda kutani. Haa ta'u malee hidhattoonni Huutii ji'oota as dhihoo itti waraana jabeeffatanii itti fufan. Kuni Sa'udii yaaddesuu hin oolle. Qaamoleen lamaan waliigalanii waraana kan dhaaban yoo ta'e dararaan lammilee Yamanis xumura argachuu mala.


Namtichi ‘daabboo bituuf’ km380 ol konkolaataan imale adabame

Namichi 'daabboo bituuf' km380 ol konkolaataan imale adabame. Magaalaa Landaniirraa daabboo bituuf manaa akka bahe kan dubbate namni kun otoo sa'aatiitti km177ol oofuuti poolisiin kan isa qabes. Dilbata kaleessaa otoonni gara Nootiingihaam, lafa jireenyasaatti deebi'uuti karaatti kan qabame. Ijoollee isaa lamaan qabatee kan ture yoo tahu daabboon Landanitti rakasa waan taheefin achi dhaqee jedheera. Poolisiin magaala Leestar adabbii lama irratti murteessuun, isa saffisa hayyamameen olitti konkolaachiseef immoo isa himateera. Fageenyi magaalawwan Nootiingihaamiifi Landan gidduu jiru km190 oli. Poolisiin namtichi saffisa hayyamameen olitti isa oofeef hangam akka adabamu mana murtii irraa hubanna jedheera. Adabbiin inni kaan immoo seera sababa vaayirasii koroonatiin namni manaa akka hin baaneef labsame  cabseera kan jedhu dha. Kanaafis poolisiin qarshii 2400 isa adabeera.


Koronaavaayiras: Weerarri dhibee COVID-19 hariiroo maatii ni jabeessamoo ni aaffisa laata?

Weerara koronaavaayiras dura abbaan warraafi  haati warraa guyyaa tokkotti  giddu galeessaan sa’aatii lamaafi walakkaa qofa wal argaa akka turan qorannoowwan ni mul’isu. Yeroo ammaatti ammoo wantoonni  jijjiiramaniiru. Keessumaayyuu eega biyyoonni muraasni tatamsa’inna vaayirasichaa ittisuuf sochii namoota ugguranii booda abbaan warraafi haati warraa guyyatti hanga sa’aatii 16 waliin dabarsu. Ijoolleensaaniis manaa hin bahan. Namoota sa’aatii kana hunda mana turuu hin baranneef yeroon kun baay’ee isaan yaachisaara. Yeroo kun maatii gargar akka fagaatan godhamoo mana keessatti waldhabdeen akka jiraatu taasisa laata? Yuunivarsiitii Ooppinitti piroofeesara kan ta’an Jiikwii Gaab, “haalli jireenyaa akkanaa na mudatee hin beeku,” jedhan. Haalli kunis walitti dhufeenya maatii  rakkoorra akka buusu dubbatu. Kanarrattis guyyaan boruu maal qabatee akka dhufu hin beeknu; waa’ee maallaqaa muddamuu, wantoonni dura nu gammachiisaa turan gochuu dhabuufi waa’ee dhukkubichaa hedduu yaaduunis itti dabalameera. Qorattuu xiinsammuu kan ta’an Dr Kaarolaayini Shuustar akka jedhanitti, namoonni hedduun yeroo kanatti bilisummaa dhabuun itti dhagahamuu danda’a jedhu. Miirri “bilisummaa dhabuufi kophummaan isaan mudachuu,” danda’a jedhu. Dr Kaarolaayiniifi Prof Jaakwiin sodaa miidhaan mana keessatti namarra gahu dabaluu danda’a jedhu qabu. Fakkeenyaaf, UK’tti namoonni miidhaan mana keessatti nurra gahaara jedhan %25 dabalee ni mul’isa. Yeroon walitti dhufeenyi dhuunfaa fi hojiinillee osoo hin hafne kan miidiyaa hawaasummaarratti hundaa’eedha. Pirof Jaakwiin akka jedhanitti maxxansaaleen miidiyaa hawaasummaarratti maxxanfaman xiin-sammuu namoota muraasaa miidhuu danda’u jedhu. Namoonni nyaata gaggaarii bilcheesan waraabanii yeroo maxxansa namoonni ijoolleesaaniif nyaata kennuu hin dandeenye immoo miirasaanii miidhuu danda’a jechuun fakkeenya kaasu. Maatiin ijoolleesaanii akkamitti nyaata akka dhiheesaniifi, akkamitti barnootasaaniirratti gargaaruunii danda’an ni yaada’u. Gama biraatiin immoo ijoolleen maatiisaanii keessaa namni tokko dhukkubichaan qabamuu danda’a jedhanii yaada’u. Hanqinni nyaataa fi hiriyyootasaanii arguu dhabuun isaan yaachisa.Namoonni waan adeemaa jiru kanaaf to’annaa tokkollee qabaachuu dhabuun waan isaan yaachisu kan biraati. Ogeettiin xiinsammuu Dr Puuniit Saaha “dhalli namaa wantoota to’achuu yoo dadhabe ni dhippata,” jedhu. Dhippinna kana balleesuufis muraasnisaanii ispoortii yoo hojjatan muraasni immoo mana qulqulleesuu fi kuduraa dhaabuu irratti boba’u. Ogeettiin tun akka jedhanitti miseensonni maatii waliin akka turan dirqamuunsaanii walitti dhufeenya maatii jijjiiruu danda’a. Miseensonni maatii yeroo biraa caalaa waliisaaniiti haalan walitti dhufuuf isaan gargaraa jedhan. “Walitti dhufeenyi kun hamaadha jennee yaaduu hin qabu,” jedhan. Hedduunsaanii waan miira gaarii itti hour barbaadaa jiru. Muraasni isaanii yeroo manaa hojjatan uffata yeroo gara waajjiraa deeman uffachuunsaanii akka fakkeenyatti kaasu. Manneen barnootaa cufamuusaaniitii ijoolleen teeknooloojii akka Zoom jiratti barachuuf carroomaniiru. Yeroo kanatti maatiin ijoolleesaanii gama barnootaan akka deeggaran eegama. Ta’us garuu maatiin hedduun ijoolleesaaniitiif barnoota barbaachisu kennaa akka hin jirretti waan itti dhagahamuuf ni yaada’u. Hogganaan mana barnootaa sadarkaa tokkoffaa UK’tti argamuu kan ta’an “Maatiin hin cinqaminaa, eenyullee goota akka taatan isinirraa hin eegu,” jechuun dubbii jajjabinna isaanitti horu dubbachuunsaanii waan isaan akka cinqaman arganiif.


Koronaavaayirasii : Daarektarri Olaanaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Teediroos haleellaan sanyummaa narratti raawwate jedhan

Hoggantoonni biyyaalee Afrikaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) fi Daarektara Olaanaa dhaabbatichaa Dr Teediroos Adihaanom bira dhaabbatan. Pirezidantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp  guyyaa kaleessaa guyyaa fuula tiwiitara isaaniirratti Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) harka caalaa maallaqa Ameerikaarraa argatuun osoo socho'uu, faayidaa Chaayinaa giddu-galeessa godhachuun hojjeta jechuun barreessanii turan. "Nutis amma egaa sirriitti irra deebinee ilaalla. Akka carraa ta'ee gorsa isaan daangaa keessan Chaayinaatti hin cufiinaa jechuun dhaamanii turan hin fudhadhu jedheen ture," jedhan Tiraamp. Deeggarsa maallaqaa Ameerikaan WHO'f gootu adda kutuuf yaada qabaachuu isaaniillee akeekaniiru. Erga bulchaan Ameerikaa kana jedhanii booda Dura Taa'aan Komishinii Gamtaa Afrikaa Muusaa Faaki Mahaamaat mormii isaanii dhageessisaniiru. Muusaan fuula tiwiitera isaaniirratti akka barreessanitti "duulli US hoggansa WHO irratti taasisaa jirtu na ajaa'ibeera" jedhan. "Gamtaan Afrikaa WHO fi Dr. Tedroos waliin iira" jechuun barreessan. Muusaa Faakii garuu ammatti kan barbaachisu, dhibee Covid-19 ittisuudhaaf waliin dhaabbachuudha jedhan. Pirezidantiin Ruwaandaa Pool Kaagaameefi kan Zaambiyaa Haage Geyingobillee ergaa Muusaan akka waliigalan barreessan. Pool Kaagaameen amma kan himatamaa jiru Dr Tewodiroos, dhaabbatichamoo Chaayinaamoo hunduma isaaniiti jechuunis gaafatan. Pirezidantiin Afrikaa Kibbaa Siiriil Raamaaposaallee yeroon kuni yeroo wal ta'umsaati jechuun gaggeessummaa Dr Teedroos 'gatiin waan tilmaamamu miti' jedhaniiru. Ibsa galgala kana kennan irratti dhimma dubbii Donaald Tiraamp kan gaafataman Dr Teedroos Adihaanom koronaavaayirasii galtee siyaasaaf itti dhimma bahuun hin barbaachisu jedhan. ''Xiyyeeffannoon paartilee siyaasaa marti lubbuu lammiilee baraaruurratti ta'u qaba, '' jedhan. ''Adaraa Waaqaa, lammiilee addunyaa 60,000 dhabne. Maal gochaa jirra? Qabxii siyaasaa galmeessisuuf Covid-19 fayyadamuun hin barbaachisu,'' jechuun deebisan. Deeggarsi Ameerikaan dhaabbatichaaf taasistu akka itti fufu akka abdatanis dhaaman. Ibsa har'a miidiyaaleef kennaniin dhimmi biraa Dr Teedroos dubbatan waa'ee rakkoo narra gahe jedhanidha. ''Mee isinittan hima. Ji'oota lamaafi sadii caalaa haleellaan narratti gaggeeffamaa ture. Arrabsoo sanyummaa, gurraacha neegroo naan jedhaniiru.'' ''Ani gurraacha ta'u kootti nan boona, neegroo ta'u koottis nan boona,'' jechuun dubbatan. ''Ani dhugaa dubbachuuf dhimma hin qabu kanarraa. Dorsiisni ajjeechaallee narra gaheera,'' jechuun yeroo duraaf himan.


Lammileen Iraan 600 ol alkooliin Covid-19 irraa nu fayyisa jechuun dhugan lubbuu dhaban

Lammiileen Iraan alkooliin koronaavaayirasiirraa nu fayyisa jechuun dhugan keessaa 600 ol lubbuu isaanii dhaban. Erga koronaavaayirasiin tatamsa'u eegalee namoonni 600 ol alkoolii summaa'en lubbuu isaanii dhabuu Dubbii Himaan Dhimma Haqaa biyyattii himaniiru. Namoonni 3,000 biroo immoo ammallee dhukkubsataa akka jiran himan. Akka qondaalli kuni jedhanitti namoonni koronaavaayirasiirraa fayyisa jechuun alkoolii summaa'e dhugaa turani. Namoonni seeraan ala alkoolii oomishan to'annoo jala ooluu qondaalli kuni dubbataniiru. Biyya Iraan keessatti hanga yoonaa namoonni 62, 500 ol koronaavaayirasiin qabamaniiru. Haa ta'u malee, lakkoofsi namoota haaraa qabamanii erga torban darbe as xiqqaateera. Biyyoota koronaavaayirasiin haalaan hube keessaa Iraan tokko yeroo taatu hanga yoonaa 3, 872 lubbuu dhabaniiru. Kana dura, dhukkubi koronaavaayirasii Chaayinaadhaa miti kan dhufe Ameerikaatu harka keessaa qaba jechuun Iraan dubbattee turte. Kanaanis, deeggarsa Ameerikaa diduu ibsiteetti. "Koronaavaayirasiin kun kallaattiin odeeffannoo qaccee sanyii (gene) lammiilee Iraan karaa garaa garaan funaanameetti fayyadamuun kan Iraanootaaf hojjatameedha," jechuun Ayaatolaah Alii Kohmaaniin kana dura dubbatanii turani.


Dhukkubsattuun koronaavaayirasii kutaa adda of baasanitti deesse

Dubartiin wal'aansa koronaavaayirasii argataa turte kutaa adda baafamtee hordofaa turtetti deesse. Kunis kan tahe magaalaa guddoo Kaameeruun Yaawundeetti dha. Haati mucaa reefu ganna 19dha. Erga deesseen boodas daa'imasheerraa adda baafamteetti. Yeroo miixuun ishee jalqabe oksijinii nam-tolcheen harganaa turte.. ''Kutaa itti deessu sirreessineefii sireedhuma isheerratti oksijiniin kennameefitu deesse,'' jedhan hospitaala giddugalaa Yaahundetti, ogeessa fayyaa wal-hormaata dubartootaa kan tahan Dr Yaanuhu Ingaahaa. Daa'imti yerooshee malee kan dhalatte yoo tahu kg2.1ulfaatti. Ammaaf kutaa daa'immanii keessatti kunuunsi kennamaafi jira. Vaayirasichaan qabamuunshees hin mirkanoofne, aannan haadhasheerraa qicames hodhaa jirti. Haati daa'imaa Meeriin kutaa adda baafamtetti wal-aansa argachaa jiraattus maatiin ishee waliin wal arguu waan hin dandeenyeef qophummaan itti dhagahamaa jira jedhan Dr Yaanuhu. Haala rakkisaa akkasii keessatti dafnee murteessineetu oppireeshiniin akka deessu taasifne. Warreen dahumsa jala jiranis hin yaadda'iinaa jedhan doktarichi. Biyyattiitti namoonni koronaavaayirasiin qabaman 658 dha. Sagal immoo lubbuu dhabaniiru.


koronaavaayirasii: Waa'ee maaskii uffachuu gorsi amma duraa irra deebiin xiinxalamaa jira

Golgaa fuulaa ykn maaskii ilaalchisee amma dura gorsi Dhaabbata Fayyaa Addunyaa, maaskii hidhachuun kan barbaachisu warra vaayirasiichaan dhibaman ykn ogeeyyii fayyaa qofa kan jedhu ture. Wayita ammaa kana garuu gartuun gorsitootaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa dhimma kanarratti mari'achaa jira. Aanga'oonni Ameerikaas waa'ee maaskii hidhachuu gorsa amma dura kennamaa ture jijjiiruuf yaada qabaachuun gabaafamaa jira. Dhiyeenya kana namoonni hundi maaskii godhachuu qabu waamichi jedhu jabaataa jira. Kunis namootni mallattoo hin mul'isne garuu vaayirasicha qaban namoota hedduu faaluu danda'u sodaa jedhuuni. Qorannoon US tokko qufaan hanga meetira 6, axiffuun ammoo hanga meetiraa 8 deemuu danda'a jedha. Qorannoon haaraa kun wa'ee maaskii godhachuu gorsa amma dura kennamaa ture geeddaru danda'a jedhu hogganaan duraanii fi dursaan gartuu gorsitootaa WHO pirofeesar Deeviid Heeyman. WHO'n ragaalee haaraa ilaaluun kanaan dura gorsa maaskii irratti kenne geeddaruu qabamoo hin qabu kan jedhu ilaaluuf mari'achuuf akka jiran himu. WHO'n tamsa'ina vaayirasichaa ofirra dhorkuuf nama qufa'u ykn axxifatu irraa yoo xiqqaate meetira 1 faggaachuu akka qabnu gorsa. Namootni dhukkubsatan ykn mallattoo dhukkubichaa agarsiisan ammoo maaskii uffachuu qabu jedha. Namni fayyaan garuu maaskii uffachuun kan irra jiru yoo nama mallattoo dhukkubichaa qabu kunuunsa ta'e ykn ofii qufa'aa ykn axxifachaa jira yoo ta'e qofa jedha. Maaskiin kan fayyadu yoo irra deddeebiin harka dhiqachuu shakkalla ta'eefi maaskii itti fayyadamne seeraan gatna yoo ta'eedha kan jedhurratti xiyyeefatu. US fi UK dabalatee biyyootiin hedduun namootni yoo xiqqaate meetira 2 walirraa fagaachuu akka qaban gorsu. Gorsi kun kan hundaa'e raga vaayirasiin kan daddarbuu danda'u bifa dhangala'aan yeroo namni qufa'u ykn axxiffatu qofa jedhu irrattidha. Ameerikaa, Kaambiriij MIT'tti qorattoonni kaameeraa ariitiin warabuufi teekinolojii birootti fayyadamuun qufaa ykn axxiffuu booda wanta ta'u qorataniiru. Akka argannoo isaanitti qilleensi afaan keessaa yeroo ba'u hurrii qilleensaa dhangala'aa guddinaa adda addaa qabuufi ariitiin deemuu uuma - dhangala'aan xiqqaan isaa ammoo fageenya dheera deemuu danda'a. Qorannoon laabratoorii keessatti geggeeffame kun, qufaan dhangala'aa hanga meetira 6'tti deemuu danda'u akka uumuufi axxiffuun ammo caalatti ariitiin kan deemu ta'e, hanga meetira 8'tti adeemu akka danda'u argateera. MIT irraa saayintistiin qorannoo kana hoggantu piroofeesar Liidiyaa Bawuroba, yaadni 'walirraa fagaachuu' amma jiru akka ishee yaddeessu BBC'tti himteetti. "Wanti nuti afuuraan of keessaa baasnu, qufaa ykn axxiffuun hurrii gaasii dhangala'aa guddinaa adda addaa qabuu, kan ariitiin fageenya dheeraa deemuufi kutaa jirru waliin ga'uu danda'udha," jetti. "Kanaaf yaadi meetiraa tokko ykn lama walirraa fagaachuun of eegganoo tasiisu, kan dhangala'aan kun fageenya kanatti lafatti harca'a jedhu wanta nuti qorannee, safarreefi kallattiin agarre irratti kan hundaa'ee miti" jetti Akka ilaalcha pirofeesar Lidiyaatti haalota tokko tokko keessatti, keessumaa mana sochii qilleensaa ga'aa hin qabne keessatti, maaskii uffachuun carraa vaayirasichaan qabamu hir'isuu danda'a. "Maaskiin gaarii hin taane gingilchaa waan hin qabneef, wantooti qilleensa keessa jiran xixxiqaa gara qaamakee akka hin seenne hin dhorkani," jetti piroof Lidiyaan. "Garuu hurrii ariitiin fuulaa fuulatti namatti dhufan gara kallattii biraatti naanneessuu ni danda'u." Akka Piroofeesar Deevid Heeyman jedhanitti, qorannoon haaraa MIT fi dhaabbilee birootti argame kan jalqaba yaadameerra qufaa ykn axxifuun fageenya dheera deema waan jedhuuf ni madaalama. Yoo qorannoon deeggaramee mirkanaa'e, yoos "maaskii uffachuun walirraa faagachuu qixa ykn caalaa barbaachisaa ta'uu danda'a" jedhan. Garuu maaskiin funyaan haguuguun seeran uffatamuu akka qabu akeekkachiisaniiru. Yoo maaskiin jiidhe, waantootni adda addaa keessa darbuu danda'u jechuun Piroofeesar Deevid ibsaniiru. Yeroo ofirraa baasaniis harka isaanitti akka hin dabarreef of eeggannoo goochu qabu jedhu. Dabalataanis maaskiin itti fufiinsaan uffatamuu qabu jedhan. Gartuun gorsitootaa WHO kunguyyoota muraasa keessatti viidiyoon wal argee dhimma kanarratti mari'ata. Eeshiyaa keessatti yeroo dheeraaf kan barame ta'us, Ameerikaan uummati bal'aan maaskii fayyadamuu qabumoo hin qaban kan jedhurratti mariirra jirti Maaskiin salphaan huccuurraa hojjetamu tamsa'ina vaayirasichaa hir'isuu akka danda'u dhaabbanni To'annoo Dhukkubaa Ameerikaa CDC akeekee jira. Awustraaliyaa keessatti amma poolisiifi namni isaanii waliin hariiroo qabu maaskii uffachuu qaba. jiddugalawwan gabaa achi jiranis maamiltoonni akka maaskii uffatanif ni dirqisisu. Awurooppaa kan duraan namni maaskii uffatu itti hin argamne keessattis amma maaskii uffachuun baayyachaa jira. Gorsi haaraa guyyoota muraasa itti aanan WHO irra ba'u ammoo jijjirama kana arifachiisuu danda'a.


Sirni owwaalcha lammii Itoophiyaa yeroo jalqabaaf koronaavaayirasiin du'anii mootummaan raawwatame

Sirna awwaalcha dubartii umrii 60 guyyaa kaleessaa sababa koronaavaayirasiitiin lubbuun isaanii dabarte mootummaan raawwatamu maatiin BBC'tti himan. Itoophiyaatti hanga yoonaa namoonni lama koronaavaayirasiin qabamanii kan du'an yoo ta'u tokko dubartii umuriin ganna 60 kaan immoo dhiira umurii ganna 56ti. Kana dura garuu lammiileen lama biyya Xaaliyaaniitti dhukkuba kanaan qabamanii du'uu isaanii gabaafnee turre. Maanguddoon guyyaa kaleessaa boqotan kun intala isaanii bira biyya Faransaay turanii kan dhufan yoo ta'u mallattoo dhibee koronaavaayirasii mul'isnaan addatti hordofamaa turan. Maatiin maanguddoo kanaa akka BBC'tti himanitti maanguddoon kuni erga boqotanii maatiin bakka awwaalchaa akka qopheessan itti himamee ture. Maatiiniis, bataskaana Gabri'eelii Misraaq Tsahaay jedhamuufi magaalaa Finfinnee argamutti bakka awwaalchaa qopheessaniis awwaalchi isaanii garuu bakka sanatti hin raawwatamne jedhan. Guyyaa kaleessaa hanga halkan sa'aatii 6'tti bakka awwaalchaa qopheesinee eegaa ture kan jedhan miseensi maatii kun ganama yeroo bilbilanii gaafatan owwaalchi bakka biraatti akka raawwatame itti himameera. Owwaalchi lammii Itoophiyaa yeroo jalqabaaf koronaavaayirasiin qabamanii bakka biraatti qaama mootummaan akka raawwatame nutti himameera jedhan. Sirna awwaalchaa kanarratti miseensi maatii akka hin argamnee fi bakki awwaalchaa kan jijjiirames of eeggannooma dhibeen kuni akka hin dabarref ta'uu akka hin oolles maatiin tilmaamaniiru. Manni Kiristaanaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa hordoftoonni amantichaa manumaa akka kadhatan torban darbe murteessiteetti. Itoophiyaatti hanga ammaa lakkoofsi namoota dhukkuba koronaavaayiarsiin qabamanii 44 gaheera. Guyyaa kaleessaas yeroo jalqabaaf namoonni lama dhukkuba kanaan qabamaniifi itti hammaatee ture akka lubbuun isaanii darbe Ministeerri Fayyaa beeksiseera. Du'a lammiilee Itoophiyaa kanaan MM Abiy Ahimadiifi Ministeerri Fayyaa biyyattii Dr Liyaa Taaddasaa gadduu isaanii ibsuun ummanni of eeggannoo akka cimsu gaafataniiru. Itoophiyaan tatamsa'ina dhukkuba koronaavaayirasii ittisuuf daangaa cufun alatti murteewwan ijoo kaan dabarsiteetti. Haa ta'u malee, namoonni ergaa walirraa fagaadhaa jedhuufi Dhaabbata Fayyaa Addunyaan darbe hojiirra oolchaa hin jiran jechuun MM Abiy dabalatee qondaaltonni mootummaa kaan komii isaanii ibsaa turan.


Koronaavaayis: Tiraamp US bakka dhibeen Covid-19 itti hammaatetti ' tasgabbiin ni ta'a' jechuun sagalee abdii dubbatan

Donaald Tiraamp US bakkeewwan rakkoo qaban keessatti haalli koronaavaayiras 'tasgabba'aa' jiraachuun abdii qaban ibsan. Kunis duula vaayirasichaarratti taasifamu kan 'abdii ifaa agarsiisuudha' jedhu. Kaleessa Niiw Yoork keessatti lakkoofsi namoota haaraa vaayirasichaan qabamaniifi du'anii hir'achuun gabaafameera. Tiraamp hir'achuun isaa "mallattoo gaariidha" yoo jedhu, weerarri kun namoota heddu ajjeesuu akka danda'u garuu yeroon kana caalaa itti hammaatu jiraachuu akka malu akeekkachiisaniiru. "Guyyoota dhufan keessatti Ameerikaan rakkoo weerarri kun fide jalaa ni baati," jedhan ibsa guyyaa guyyaadhaan waa'ee koronaavaayiras irratti kennaniin. Koree pirezidaantichaan waa'ee koronaavaayirasiirratti hundaa'ee keessatti miseensa kan ta'an Deborah Biriks akka jedhanitti, Xaaliyaaniifi Ispeen keessatti guyyoota dhihoo as lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamaniifi du'anii hir'ataa jira, inni kun iammoo "waan gara fuulduratti raawwatuuf abdii nuu kenneera," jedhan. "Torbee dhufu bakkeewwan ammatti vaayirasichi hedduminnaan tatamsa'etti haalli jiru ni tasgabaa'aa jennee abdii qabna," jedhan Dr Birx. Doktorri yaala baqaqsanii wallaanuu waliigala yeroo dhihootti akkas jedhanii akeekkachiisanii turan: "Taateen kun lubbuu lammiilee US tiif baay'ee ulfaataafi gaddisiisaa ta'a." "Inni kun rakkoo keenna Piirlii Haarbar, 9/11 ta'a," jechuun Dr Jeeroomeb Adaamis Fox News'tti himaniiru. US keessatti hamma ammaatti namoonni 337,274 ta'an vaayirasichaan yoo qabaman; 9,619 ammoo sababa COVID-19 lubbuunsaani darbeera.  Innis kunis lakkoofsa addunyaarraa lakkoofsa guddaadha. Gaafa Dilbataa bulchaan Niiwu Yoork Andrew Cuomo namoonni haaraa 594 du'uusaanii himuun kun ammoo lakkoofsa namoota du'anii 4,159'tti ol guddisa jedhaniiru. Innis akka jedhetti jiraattoonni Niiwu Yoork 122,000 vaayirasichaan qabamaniiru. Dabalataanis namoonni hospitaala keessatti yaala akka argatan taasifamanii turan %75 ta'an hospitaalaa bahaniiru jedhan. Dhukkubsattoonni hospitaala keessatti yaala argachuuf gaafatan torbee kana keessaati yeroo jalqabaatiif hir'ateera, akkasumas lakoofsi namoota du'aniis hir'ateera jechuun ibsan. Sa'aatii 24 darban keessatti ammoo namoonni 630  du'aniiru.


Koronaavaayiras: Itoophiyatti namoonni dabalataa sadii dhibee Covid-19 qabaman

Itoophiyaatti qorannoo sa'aatii 24 darban keessatti namoota 89 irratti gaggeefameen dabalataan namoonni sadii koronaavaayirasiin qabamunsaanii mirkanaa'uu ibsame. Namoota amma qabanmuunsaanii mirkanaa'e dabalate lakkoofsi namoota Itoophiyaa keessatti koronaavaayirasiin qabamanii 38 gahuu Ministirri Fayyaa biyyatti beeksiise. Ministirri Fayyaa Dr Liyaa Taaddasaa akka ibsaniitti, namoonni sadan harra vaayirasichaan qabamunsaanii mirkanaa'e sadanuu kan seenaa imala biyya alaa qabaniifi Finfinneetti kan argamaniidha. ''Inni duraa dargaggeessa umuriin waggaa 29 yoo ta'u, Bitooteessa 10 Dubaayirraa kan dhufeefi nama vaayirasiin qabame waliin tuxuqqaa kan qabudha,'' jedhameera. Lammaffaan ammoo dhiira waggaa 34 yoo ta'u, innis Bitooteessa 23 Dubaayirraa dhufuun bakka adda bahuun keessa turamu keessa kan tureefi nama dhukkubichaan qabame waliin walitti dhiheenya kan qabu ta'uu barameera. Dubartii sadaffaa ammoo kan umuriin waggaa 35 yoo ta'u, Bitooteessa 25 Sawudiirraa dhufuun bakka addatti baafamuun keessa turamu keessa jiraachunshee ibsameera. Maanguddoo waggaa 85 harra dhukkubicha irraa bayyanatan waliin namoonni afur vaayirasicharraa fayyuu isaanii ministiritiin himaniiru.


Koronaavaayiras: Qondaalli mootummaa biyya alaatii yoo galan guyyoota 14'f addatti tursiifamuu diduun hidhaman

Qondaalli mootummaa Keeniyaa dirqama mootummaan 'namni kamiyyu yeroo biyya alaatii deebi'u guyyoota 14'f adda baafamee tursiifamuu qaba' jedhu hojiirra oolchuu diduun hidhaa buhan. Qondaalli Geediiyoon Saaburii jedhaman kun Bulchaa Ittaanaa Kaawuntii qarqara galaanaa taatee, Kiliifidha. Mr. Geediiyoon yeroo biyya alaa turanii deebiyan dirqamaan akka bakka addatti bafamuun tursiifamanii erga galanii booda qoratamanii dhibeen Covid-19 irrati argamee ture. Wallaansa fayyaa hordofaa turuun garuu amma fayyanii bahaniiru. Qondaalli mootummaa Keeniyaa kun jalqaba bakka addatti baafamuun tursiifamanii akka galan kan gaafataman biyya Jarman keessa naannoo namoonni kumaatamaan koronaavaayirasiittin itti qaban turanii waan deebiyaniif ture. Haata'u malee, qajeelfama mootummaa guyyoota 14f namni biyya alaatii galu adda baafamee turuu qaba jedhu diduun seera cabsaniif erga fayyaniin booda to'annaa jala olfamaniiru. Qondaalli kun erga koronaavaayirasiin irratti argameen booda namoota isa waliin tutuqqaa qaban jedhamuun shakkaman 100 gara adda baafamuun keessa turanii galfamaniiru. Kanaanis, lubbuu  namootaa balaaf saaxiluu isaatiin himatameera. Mr. Geediiyoon erga dirqamaan akka bakka adda baafamuun itti tursiifaman galfamanii booda, ''rakkinan namootarratti uumeef baayyeen gadda,'' jechuun gaabbusaanii gaazeexaa tokkotti himanii turan. Keniyaa keessattis namoota hanga Jimaataatti qorannoon irratti gaggeefame keessaa 122 irratti koronaavaayirasiin argamuun isaa mirkanaa'eera. Namoonni sababiidhuma kanaan du'an afur yoo ta'an, tokko daa'ima duraan rakkina fayyaa qabu umurii waggaa jahaa ta'uun barameera. Biyyattiin tatamsa'ina dhukkubichaa to'achuuf jecha tarkaanfiiwwan garaa garaa fudhataa kan jirtu yoo ta'u, galgala sa'aatii tokkoo kaasee hanga barii sa'aa 11'tti eenyumtuu akka hin sochooneef dhorkameera.


Teeknoolojiin bilbilaa 5G dhuguma koronaavaayirasii tamsaasaa?

Yaadadhugaa ta'uun isaa hin mirkanoofne (conspiracy theory) teeknoolojiin bilbilaa 5G koronaavaayirasii tamsaasuuf gargaara jedhu saayintiistonni balaaleffatan. Odeessaaleen 5G'n koronaavaayirasii tamsaasa jedhu tibbana fuulawwan 'Facebook', 'Youtube' fi 'Instagram' hordoftoota heddu qabaniin maxxanfamanii qalbii namoota hedduu hawwatanii jiru. Biyyoota tokko tokko keessattis sababa kanaan namootni bu'uuraalee misoomaa 5G mancaasuun isaanii gabafameera. Ta'us garuu saayintistoonni yaanni walitti dhufeenya COVID-19 fi 5G "waan fudhatama hin qabnee" fi gama baayoloojiitiinis mirkana hin taanedha jedhu. Maxxansaaleen garagaraa kunneen yaadota hin mirkanoofne tatamsa'ina koronaavaayirasiif teeknoolojii neetworkii bilbilaa 5G  kan odeeffannoo dabarsuuf dambalii raadiyoo (radio waves) fayyadamu - gaafatamaa taasisan qabu. Yaadonni kunneen jalqabarratti gama Feesbuukiin dhuma ji'a Amajjii yeroo US keessatti namoonni jalqaba koronaavaayirasiidhaan qabamuun ifa taasifame dubbatamuu eegalan. Isaanis bakka lamatti qoodamu: Yaadonni lamaanuu 'guutumatti fudhatama hin qaban' jedhu hayyuun 'celullar microbiology' yuunivarsiitii Reediing UK Dr Siimon Kilaarki. "Humni dhibee ittisuu qaama keenyaa ykn madiinummaan wantoota garagaraan gadi bu'uu danda'a" jedhu Dr Siimon. Hojiidhaan dadhabuun yookiin immoo nyaata madaalamaa nyaachuu dhabuun madiinummaan qaama namaa ol ka'uufi gadi bu'uu danda'a jedhu. Gadi bu'uufi ol ka'uun kunneen guddaa ta'uu baatus garuu carraa vaayirasichaan qabamuukee dabaluu danda'u jedhu. Walumaagalatti dambaliiwwan Raadiyoo ykn 'radio waves' ho'a qaamaa waan dabalaniif madiinummaa qaamaa irratti dhiibbaa uumuu malu jedhu. Haa ta'u malee damabliin raadiyoo 5G baay'ee xiqqaafi humna madiinummaa qaama namaarratti dhiibbaa uumu kan hin qabnedha jedhan. UK yuunivarsiitii Biristoolitti piroofeesar pediyaatiriiksii ykn fayyaa daa'immanii kan ta'an Adaam Fiin 5G'n vaayirasicha tamsaasuu gonkumaa hin danda'u jedhan. "Weerarri ammaa vaayirasii namni dhukkubsate tokko gara nama fayyaatti dabarsuun dhufuudha. Vaayirasii fi dambaliin elektiroomaagneetii bilbilaa fi interneetii wantoota gargaraati," jedhan. Ragaan biraan koronaavaayirasiifi 5G'n hariiroo akka hin qabne mul'isu biyyoota teeknoolojii 5G fayyadamuu hin eegalle keessatti vaayirasichi namarraan miidhaa geesisa jiraachuu isaati. UK keessatti koronaavaayirasiin bakkeewwan neetworkiin 5G hin jirretti tamsa'aa jira. Biyyoota akka Iraan kan hanga ammaatti teeknooloojichaan fayyadamuu hin jalqabne keessattis akkasuma. Jalqaba bara kanaa qorannoowwan taasifaman hedduun neetworkiin bilbilaa kaansarii yookiin dhukkubbii biraa fiduu isaaniif ragaan akka hin jirre mul'isanii jiru.


Koronaavaayiras: Namichi sigaaraa 'rakasaaf' Ispeenii gara Faraansaay miilaan imalaa ture to'atame

Namni sigaaraa gatii rakasaan bitachuuf jecha Faransaay irraa miillaan gara Ispeen imalaa ture gaarreen biyyoota lamaan daangessu Piirenees jedhamu yeroo gahu bakka dadhabee kufee heelikooptaraan baraarame. Akka namoonni rakkoo garreenirratti uumamerraa baraaruun naannoo sanaaf tajaajila kennan himanitti namichi kun, "baayyee dadhabee, hollachaa, hedduu itti qorree," ture yeroo bakka sanaa kaafamutti. Rakkoo kana keessa turus boodarra garuu seera dhorkaa yeroo koronaavaayirasii mana turuu cabsuusaatiif doolaara 146 adabameera. Poolisiin naannichaa Tiwiitararratti akkas jechuun maxxanseera: "Ammallee isin yaadachiifna. MANAA HIN BAHINAA!" Baraartonni kun akka jedhanitti,  namni kun Perpignan irraa yoo ta'u - bakki kunis daangaa Ispeen irraa km 25  fagaatee argamti. Jalqabarratti konkolaataan imalasaa kan jalqabe ta'us, bakka sakatta'iinsaatti akka deebi'u taasifamee ture. Achi booda kan imalasaa miilaan gama gaaraatti taasisuu kan murteesse jedhameera. Ta'us garuu namni kun bishaan gaara keessatti argamu keessatti kufuun imalasaa itti fufuu hin dandeenye jedhan hojjattoonni gaaraa nama baraaran. Namni kun eega argameen booda baraaramee humnoota nageenyaa Perpignan'tti kennameera. Faransaay keessatti yeroo dhorkaa akka manaa hin baane labsamee jiru kanatti namoonni manaa bahuu kan danda'an yoo sababa gahaa qabaataniifi xalayaa sababasaanii ibsu qabaatan qofaadha.


Koronaavaayiras: Weerarri Koroonaavaayirasii yoom xumurama?

Yaaddoon koronaavaayirasiin uumeen addunyaa iddoo namoonni balbala walitti cufatan taasise. Magaalonni namoonni hedduun jiruusaanii guyyaa guyyaa injifachuuf asiif achii keessa carraaqan lafa onaattii geeddaraman. Dhibee bifa weeraraatiin biyyoota addunyaa harka caalutti tamsa'e kana to'achuuf deebiin sadarkaa addunyaatti kenname garuu ammas wal hin gitu. Gaaffii ijoon garuu, yoom saffisaan jiruu idileetti deebiinaadha? Ministirri Muummee UK Booris Joonsan torban 12 dhufan keessatti biyyattin weerara irraa 'qulqulloofti 'amantii jedhu qabnaa jedhanii dubbatanii turan. Lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii ji'oota sadan dhufan hir'achuu eegalus, guutummaatti hin to'atamu - yeroo waggaa tokko ta'u fudhachuu mala jedhan. Tarsiimoon amma hojiirra oole namoota hedduu manatti hambiseera, garuu kuni fuulduratti itti hin fufu. Sababni isaammoo, badiin hawaasummaa fi diinagdeerratti qabu laayyootti kan ilaalamu miti. Kanaafuu, tarsiimoon biyyootaaf  barbaachisuu 'tarsiimoo cufaa kana keessa bahudha - tarsiimoo jiruu idileettii deebi'uu jechuudha. Haata'u malee, koroonaavaayirasiin ammaas baduutti hin jiru. Dambiiwwan namoonni akka manasaanii turan dirqisiisan otoo kaafamanii lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii otoo hin beekamiin deebi'ee dabala. Karaan rakkina kana keessaa bahuun danda'amu sadiitu tarreeffame Isaanis;- Tooftaa sadan kunneen fayyadamuun tamsa'iina hiri'suu akka danda'anitu kaafame. Talaallii -Yoo xiqqaate ji'oota 12-18 kan fudhatudha Talaaalliin namni tokkoo yoo dhibichaaf kan saaxilamu ta'ellee akka hin dhukkubsanne gargaara. Ameerikaattii  yaaliidhaaf talaalliin torban tokko dura nama tokkoof kenname ture- yaaliin jalqaba bineensotarratti gaggeeffamu akka irra utaalamu taasiseera. Ammatti qorannoo talaalli argachuuf taasifamu saffisa hin baratamneen gaggeeffamaa jira- milka'uuf dhabuun isaa garuu hin beekamu. Tilmaamni jiru talaalliin kun  yeroo ji'oota 12- 18 fudhata. Madinummaa waloo - yoo xiqqaate waggoota 2 fudhata Madinummaa qaamaa cimaa uumuun, weerarri dhibicha akka hin uumamneef hawaaasa harka 60 ol humna ittisa qaamaasaanii caalatti jabeessudha. Yaadni akkasii 'herd immunity' ykn madinummaa namni hedduun waloon gabbifatu jechuudha. Kuni garuu biyyoota lakkoofsa namoota dhukkuba biraa qabanii ykn manguddoota hedduu qaban keessatti waan yaalamu miti. Yoo yaalames lubbuu namoota hedduu galaafachuu danda'a. Tarsimoon yeroo gabaabaa UK'n baafte lakkoofsa namoota dhibichaan qabamanii xiqqeeessuun, hoospitaalonni dhukkubsattootan akka hin dhiphanne taasisuudha. Lakkofsi namoota dhibichaan qabamanii yoo hir'ate, labsiiwwan dhorkaa baafaman akka kaafaman taasisa. Kuni garuu itti fufiinsaa dhabuu mala. Yoo lakkoofsi namoota haaraa vaayirasichaan qabamani deebi'ee dabale, dambii dhorka marsaa biraatu barbaachisa. Filannoon sadaffaan, jijjirama amalaa dhaabbataa uumuudhaan hamma namoota vaayirisaachaan qabamanii xiqqeessuudha. Kunis namoonni mallattolee akkuma agarsiisaniin namoota birootti akka hin darbine addatti of fo'uu, nagaa wal gaafachuu dhiisuu fi walirraa fagaachuu cimsanii dhaabbataan itti fufuudha. Akka kanaan lakkoofsa namoota haaraa vayirasichaan qabamanii xiqqeessuun, warra qabaman yaaluun weerara vaayirasichaa to'achuudha. Haa ta'u malee kun waan daran raawwachuuf nama rakkisudha. Biyyoti hundi kana hojiirra oolchanii vaayirasicha to'achuuf yeroon hagam akka itti fudhatu hin beekamu.


Koronaavaayiras: 'Amma akka duraanii maaskii takkaa fayyadamnee gatuu hin dandeenyu'

Namoota miiliyoona tokko ol akka addunyaatti koronaavaayirasiin qabaman keessaa garri caalu kan keessatti argamu Ameerikaan muddama keessa jirti. Guyyaa dhuma kaleessaa namoota 2,000 olitu magaalaa Niw Yoork qofatti lubbuu dhabe. Pirezidant Tiraamp hubaatii dhukkubni kun lammiilee irratti gahu xiqqeessuuf gargaarsa biyyoota biraallee gaafataniiru. Biyya Ameerikaa hospitaala bulchiinsa Minesootaa keessa jiru tokko keessatti narsii ta'un hojjetaa kan jirtu ogeettiin fayyaa Huriyyaa Yohannis haala achi jiru BBC'tti himteetti. Hospitaalli isaanii akkuma hosiptaalota Ameerikaa kaanii qophaa'us hanqina meeshaalee fayyaa akka qaban himti. Ogeettiin kuni akka waliigalaa qophiin gahaa waan hin taasifamneef hospitaala isheen keessa dalagdu keessa muddamni uumamuu dubbatu. Osoo qophiin jiraate hospitaalli tokko silaa maaskii baay'inaan ni qaba ture jetti Huriyyaan. ''Uffata ogeessonni fayyaa of eeggannoof godhatan hanqina qabna. Yoo kanaan dura maaskii tokko namuma tokkoof dhimma itti baanee kan gannu taate amma garuu gatuu hin dandeenyu. ''Al lamaan sadan hamma shaniitti akka dhimma itti baanu nutti himaa jiru,'' jechuun BBC'tti himte. Hanqina meeshaalee fayyaaf Ameerikaan kan akka Chaayinaafi kaan irraa deeggarsa gaafattee turte. Kanarra kan darbes, dhaabbileen konkolaataa oomishanillee meeshaa itti haafuura baafatan ykn ventileetarii jedhan akka oomishuu eegalan Piezidant Tiraamp ajajaniiru. Dhukkubichi dursee Chaayinaatti waan mul'atef beekumsa Chaayinaa akka fayyadamaa jiraniifi Ogeessonni fayyaa dhibee biraa qaban akka hojii hin dhaqne akka gorsan himti Huriyyaan. ''Otuu mootummaan dafee wanta kana itti hin qaqqabini vaayirasiin kuni harkaa bahe. Dhuguma qophii hin qabnu." Hospitaalli isheen keessa dalagdu nama dhukkuba koronaavaayirasiin qabameef tajaajila gosa sadii akka kennu himti. Tokko warra mallattoo salphaa qaban [mild syptoms], lama mallattoon kan jabaatee mul'atu [moderate symptoms], akkasumas sadaffaa mallattoo lubbuudhaaf hammaataa ta'e warra qaban [critical symptoms] jechuun qooddi. Akka isheen jettutti namoonni %80 ta'an mallattoo laafaa mul'isu. "Utaalloo, mataa bowwoo, ho'ina qaamaa agarsiistee yoo hafuurri kee hin ciccinne hospitaalayyuu koottu hin jedhamtu. Manuma turiiti of wal'aani. Qoricha ho'a qaamakee gadi buusu fudhadhu,'' gorsi jedhamu akka kennamuuf himti. Ho'ina qaamaafi mataa dhukkubbii irratti hafuurri yoo ni ciccita ta'e oksijiniin waan barbaachisuufi hospitaala koottu siin jedhu jechuun dubbatti. Warri mallattoo hammaataa lubbuudhaaf sodaachisaa qabaniifi dhukkuba biraa qabaniif immoo tajaajila biraatu jira. ''Dhukkuba gara biraa qaban irratti koronaan kuni dabalamee hafuura baafachuu dadhabanii maashinii veentilaatrii jedhamuutu hafuura baafataafi jechuudha,'' jette. Haa ta'u malee, lakkoofsi dhukkubsattoota kanneen xiqqoo akka ta'e himti Huriyyaan. ''Yoo lamaan kana ta'e duwwaadha hospitaala kan dhufan.'' Hanga yoonaa koronaavaayirasiif qorichi waan hin jirref dhukkuba kaan dhukkubsattoonni kuni qaban yaaluun akka itti wayyaa'u godhu. Kanaanis, akka itti hin jabaanne taasisu jechuun BBC'tti himte. Biyya Xaaliyaaniifi biyyota kaan dabalatee dhukkubni addunyaa yaaddoo keessa galche kuni ogeessota fayyaa namoota gargaaruuf dhama'an hubeera. Keessumaa Ispeenitti ogeessota fayyaa manaa manatti dhaqani wal'aansa kennan hubuu isaa biyyattiin kana dura ibsiteetti. ''Yaaddessaadha. Garuu gahee hojii keenyaa waan ta'ef namoonni manatti hafaa jiran hin jirani,'' jetti ogeettin fayyaa Huriyyaan.


Koronaavaayiras: Addunyaarratti namoonni qabamuun mirkanaa'e miliyoonarra darbe

Addunyaarratti namoonni miliyoonni tokkoo ol koronaavaayirasiin qabamuun isaanii galmaa'eera akka Yunivarsiitiin Joons Hopkiinsitti. Kun ammoo yeroo addunyaan tatamsa'inni dhibee kanaa ittisuuf wal'aansoo qabaa jirtutti sadarkaa yaadassaa biraatti kan ceesise jedhameera. Akka lakkoofsa Yunivarsiitichi dhiyeessuutti addunyaarratti namoonni 53,000 ol dhibee kanaan du'anii  210,000 ol kan ta'an ammoo fayyaniiru. Lakkoofsa namoota qabamaniin US dursaa kan jirtu yoo ta'u, Xaaliyaan ammoo lakkoofsa namoota du'aniin dursaa jirti. Dhukkubni COVID-19 jedhu kun jalqaba ji'a sadii dura giddu-gala Chaayinaatti mul'ate. Lakkoofsi Yunivarsiitiin Joons Hopkiins walitti qabu kun hanga ammaatti akka addunyaatti qabaman kan jedhamu miliyoona tokko yaa jedhuyyu malee, lakkoofsi dhugaan kana caaluu mala jedhamees yaadamaa jira. Namoonni 100,000 qabamuun isaanii jalqabaa kan mirkanaa'e yeroo ji'a tokkoofi walakkaa keessatti ture. Kan amma miliyoona gale kun ammoo torbanoota darban dhiyoo keessatti dachaa dachaan dabalaa dhufeeti. Namoota dhibeen kun irratti argame keessaa harka afur keessaa tokko Ameerikaati yoo ta'u Awurooppaan ammoo walakkaa kan ta'u galmeesisteetti. Biyya Chayinaatti ji'a Muddee gara dhumaa ogeessi fayyaa umuriin isaa ganna 34 ta'e Dr Li Wenliang jedhamu ogeessota fayyaa birootiif vaayirasiin haaraan tokko kutaa biyyaa Huubee, magaalaa Wuhaan keessatti akka mul'ate akeekkachiisee barreesseef. Ogeessi fayyaa kun oduu sobaan ummata shororkeessaa jirta jechuun pooolisiin to'atame. BBC'n waa'ee vaayirasii kanaa gabaasa jalqabaa "vayirasiin hin beekamne" Wuhaan keessatti mul'ate jechuun kan baase Amajjii 3 ture. Yeroo sanatti namoonni 44 qabamuun isaanii mirkanaa'ee, isaan keessaa namoonni 11 dhukkubbiin kan itti hammaateeru ture. Namoonni hedduun dhibee SARS jedhamu bara 2003 mul'atee namoota 774 ajjeese ta'uu mala jechuun sodaatee ture. Amajji 18 lakkoofsi namoota qabamuun isaanii mirkanaa'e 60tti guddate. Haa ta'u malee, yeroo sanatti ogeessonni 1,700 akka qaqqabeeru tilmaamu ture. Guyyoota lamaan booda yeroo namoonni qophii waggaa haaraa Chaayinaatiif qophaa'aa jiranitti lakkoofsi namoota qabamanii harka sadiin dabalee 200 irra gahe. Achumaan ammoo vaayirasichi magaalota Chaayinaa akka Beejiing, Shangaahiifi Sheenziheenitti mul'ate. Amajji 23, magaalaa Wuhaanitti karri cufame. Yeroo sanatti namoonni 18 du'anii kan qabamuun mirkanaa'e ammoo kan Taayiwaan, Jappaaniifi Kooriyaa Kibbaafi Ameerikaa dabalatee 570 irra gahe. Guyyoota kudhanii booda namni umuriin isaa waggaa 44 ta'e lammiin isaa Filiippiin tokko vaayirasichaan du'e. Kun Chaayinaatiin alatti nama yeroo jalqabaatiif du'e ta'ee galmaa'e. Torbanii booda ammoo turistiin lammii Firaans umuriin isaa waggaa 80 yeroo du'u, namni Awurooppaa keessatti jalqaba du'e ture. Guyyaa shanii booda ture vaayireesichi kan Iraan keessatti mul'ate. Iraan akkuma dhibeen sun biyya ishee seene akkuma barteen saatii tokko keessatti namoonni lama dhibee kanaan du'an. Achumarraa ka'uun Iraan giddu-gala dhibee kanaa taate. Xaaliyaan ammoo Guraandahala 23 irraa kaastee lakkoofsi namoota qabamanii akka baayyee dabalaa jiru hubatte. Lombaardii dabalatee jalqaba magaalonni 10 karra cufatanii, boodarra garuu xaaliyaan guutummaatti karra cufachuuf dirqamte. Bitootessa 23, Ministirri Muummee Biriitish Booris Joonsan UK torban sadii akka karra cufattee teessuuf beeksisan. Guyyaa sadii booda gaafa Bitootessa 26, Ameerikaan lakkoofsa namoota dhibee Covid-19 qabaachuun mirkanaa'e 86,000 galmeessisuun Chaayinaa bira dabarte. Elba 2, lakkofsi Ameerikaatti galmaa'e kun 217,000  ol ta'uun lakkoofsa namoota Xaaliyaanitti qabamuun mirkanaa'e dachaadhaan caale.


Koronaavaayirasii: Abbaa qabeenyaa hoteela gara hospitaalaatti jijjiiruuf murteessan

Hoteelakoo gara Hospitaala Riferaalaa Koronaavaayirasiin itti yaalamuutti jijjiireen uummatakoof tolaan akka tajaajilu godha jedhan hojiilee indastirii Hoteelotaa fi al-ergii irratti bobba'anii kan hojjetan Obbo Abiy Abbabaa. Hoteela abbaa darbii saddeetii 'Teatas' jedhamu magaalaa Adaamaatti argamu birrii guddaadhaan kan bitan ji'oota torba dura ture. Hoteela kana meeshaalee hoteelaa ammayyaa itti galchuudhaan daldala hojii hoteelaatiif oolchuuf ture, dhibeen haaraa addunyaa weerare kuni garuu yaadakoo na jijjiirsiseera jedhu. "Hoteela kana bitee haaromsee maamilli baay'inaan dhufuu jalqabee ture. Amma garuu rakkoon hamaan biyyaa fi lammii kiyyatti waan dhufeef ejjennoo keenya jijjiirree gara Hospitaala Rifaraalaatti jijjiirree koronaavaayirasii bakka itti yaalamu gochuuf murteesine" jedhan. Hojii gaarii kanas maatii kiyya waliin mari'adhee lammiin keenya akka itti yaala argatuuf tolaan kennineerra jedhan. Gamoo qofa kennuu osoo hin taane "hoteela kana gara Hospitaala Rifaraalaatti kan jijjirru baasii keenyaani" jedhu. Meeshaalee hoteela kana gara hospitaalaatti jijjiiruuf oolan guutuufis hanga birrii miiliyoona 150 akka isaan gaafatuufi kanas baasii isaanitiin bitanii akka guutan himan. "Chaayinaan guyyaa muraasa keessatti hospitaala guddaa ijaartee wal'aansa koronaavaayirasiitif oolchite. Nutimmoo ji'atti meeshaa hunda alaa galchinee hospitaala kana wal'aansa Koronaavaayirasiitif qophii gochuuf hojjechaa jirra" jedhan. "Namni ani hoteela kana irraa bite jalqaba gamoo kana Hospitaalaaf ijaare ture" kan jedhan Obbo Abiy kun hoteelicha gara hospitaalaatti jijjiiruuf carraa gaarii akka ta'e dubbatu. Gamoon hoteelichaa abbaa darbii 8 kun kutaawwan siree 159 fi galmawwan walgahii gurguddaa kan qabu yoo ta'u lafa kaaree 1242 irra kan qubateedha. "Qabeenyan qabu kana kanin horadhe uummatan keessa jiraadhu kana waliinin horadhe" kan jedhan Obbo Abiy, gochi kunis galataa fi oolmaa saba kiyyaa akka deebisuuttin ilaala jechuun BBC'tti himan. Dhibeen kuni balaa inni biyyoota biraa irraan geessise hordofaa waanin tureef gaafa biyya keenyatti aragme jedhamu naasuu guddaa nattu uumame jedhu. Balaan akkanaa waan mootummaa qofarratti gattee teessu miti" jedhan. Warri akka isaanii qabeenya qaban yeroon isaan waan qabaniin hojii gaarii lammiif bu'aa buusu itti hojjetan amma jechuunis dhaamu. Hospitaalichi tajaajilaaf erga qophaa'een booda hanga dhibeen kun too'atamutti tolaan akka tajaajilus himaniiru. Hojii kana eegaluufis hoggansa Naannoo Oromiyaa waliin walarkaa fuudhinsa taasisaniiru.