Magaalaa sirni alaabaa fannisuu fi buusuu ummataan itti aadeeffame

Magaaloota biyyattii umurii dheeraa qaban keessaa tokko kan taate Daseetti alaabaa kabajaan adabaabaayii irratti fannisuufi buusuun waan barameedha. Magaalatiitti  guyyaa guyyaan ganamaafi galgala sirna alaabaa fannisuufi buusuu raawwachu erga eegalte waggoota hedduu ta'eera. Sirni kun kan kabajamus magaalatiitti bakka jiddugala Piyaasaa jedhamutti. Piyaasaan hadhuura magaalaa Dasee yoo ta'u, sochiin konkolaataafi namootaas heddudha. Utubaawwan alaabaa adabaabaayi Piyaasaa keessa dhaabbatan lamatu jira. Tokkoosaatti alaabaan naannoo Amaaraa yoo fannifamu, isa tokkotti ammoo alaabaa mootummaa federaalaatu fannifama. Yeroo hundas ganama barii sa'aatii 12 irratti  miseensonni poolisii alaabaa fannisan adabaabaayichatti argamu. Fiishikaan ni afuufama. Isaan booda konkolaataa ta'e kan miilaan imalaa ture hundi bakka jiru dhaabbatu. Isaan booda sirni alaabaa fannisuu ni raawwatama. Ganamarra namoonni baayyeen jiraachu baatanis kun guyyaa guyyaan ni raawwatama. Galagalas sa'aatii 12tti haaluma kanaan alaabaan buufama. Alaabaawwan lamaanu (kan naannoofi motummaa federaalaa) kan fannifamaniifi buufaman ala tokkichatti. Sirni alaabaa kun yoom eegale? Jiraataa magaalaa Dasee kan ta'aniifi maanguddoon waggaa 60, sirni alaabaa kun waggoota 50f yoo raawwatamu akka beekan dubbatu. Garuu ammoo sirnichi yoom akka eegale sirriitti hinbeekan. Piyaasaan kan sirni alaaba itti raawwatamuufi waajjira qajeelcha poolisii Godina Walloo Kibbaatti argamu kunis kan hojjatame bara Xaaliyaanitti ture. Alaabaan waajjira poolisii irratti fannifamutu ture. Alaabaan wayita fannifamuufi buufamuutti miseensonni poolisii uffata dambii uffachuun tiraampeetii kan xurumbaa fakkaatu qabachuun sirna erga raawwataniin booda akka raawatamu kan yaadatan ta'u himu jiraataan kun. Jiraataan kun akka jedhaniitti, yeroo sanatti namni alaabaa fannisuufi buusu filatamee qophaa'a ture. Kanaafis nama qaxalee fi hawwataa ta'etu filatama ture jedhu. Namni akkasiin filatame kunis ganama alaabaa baasuun galgala buusa ture. Wayita sirnichi raawwatamuttis ''lubbuu qabeeyyiin naannoo Piyaasaatti argaman hundi konkolaataa dabalate ni dhaabbatu''. Isaan boodas poolisiin sirnicha raawwatu fiishikaa afuufuun xumuramu beeksiisa.  Isaan booda hunduu gara barbaadaniitti socho'u eegalu. Haala kanaanis sirnichi waggoota dheeraaf itti fufeera. ''Booda keessa bakki qajeelchi poolisii irra ture sun haala hinbeekamneen liiziin gurgurame,'' kan jedhan jiraataan kun, eddoon sunis amma lafa daldalaa ta'u himu. Qajeelchi poolisii bakka biraatti dabarfamus sirnni alaabaa addaan hincinne. Yaalii dargaggoota magaalattiitiin adabaabaayi Piyaasaatti argamuutti bakki alaabaan itti fannifamu qophaa'uun sirnichi itti fufe. Jidduun garuu dhimmi alaabaa fannifamu irratti wal dhabdeen umamuun adda cite akka ture kan yaadatan jiraataan kun, rakkinicha irratti mariin erga taasifameen booda sirnichi ammas itti fufuu dubbatu. Obbo Darajja Hunanyaawu magaalaa Dasee jiraachu erga eegalanii waggaa 10 lakkoofsiisaniiru. Waggoota achi jiraatan kurnan kanneen keessattis wayita sirni alaabaa kun raawwatamu arganiiru. Isaanis konkolaachisaa ta'e osoo miilaan imalaa jiranu akka tasaa sirnicha irratti hirmaataniiru. Gara jalqabaa namoonnii fi konkolaattoonni dhaabbatanii yoo arganitti bitaa itti galee ture. Dhimmisaa galuuf baatulleen hunduu dhaabbatee isaan qofti deemuun gaari waan hintaaneef caliisanii dhaabbachu dubbatu. Booda garuu sirna alaabaa ta'u akka hubataniifi miira gammachu akka itti uumee yaadatu. ''Amma yeroo tokko tokko yeroon yoo gahu gara bakkichaa deemuuman hirmaadha. Carraan kunis mana barnootaatti yoo hintaane eessatti argama?'' jedhu Obbo Darajjeen. Qajeelcha Poolisii magaalaa Daseetti ittigaafatamaan kutaa Ittisa yakka idil-addunyaa, ittaanaan Komaandaraa Geetaachoo Muheeyam, sirna kana waggaa 20 oliif akka beekkan dubbatu. Isaanis sirnichi waggoota dheeraaf turuu malee yoom akka eegalee sirriitti hinbeekan. Walumaagalatti ''kan duraan abbootii keenyaan eegalameedha'' jedhu. Sirnichi waajiira poolisii Piyaasaa ture irraa dhalootaatti darbaa kan dhufe ta'u dubbatu komaandarri kun. ''Miseensoonni poolisii gara bakkichaa deemuun erga alaabaaf nagaa dhaamanii booda fiishikaa afuufu. Konkolaachisaas ta'e kan miilaan imalu hunduu ni dhaabbata. Kunis kan hawaasa biratti barameedha,'' jedhu komaandar Geetaachoon. ''Miseeensoonni poolisiifi raayyaa ittisa Itoophiyaa duraanii sirnicha kabajuuf Piyaas kan dhufan turan'' Komaandar Geetaachoon akka jedhaniitti, sirna alaabaa fannisuu fi buusuu irratti kan argaman kan miilli qaqqabsiisee qofaa osoo hintaanee itti yaaduun yeroo eeggattanii gara sana kan dhaqanilleen jiru. Miseensoonni poolisiifi raayyaa ittisa biyyaa duraanii sirnicha ilaaluu barbaadan barii sa'aatii 12tti Piyaasaatti argamu turan. ''Sirna akkasii magaaloota biraatti hanga ammaatti hinagarre,'' kan jedhan Komaandar Geetaachoon, jaalallii fi kabajni Magaalaa Dasee keessatti mul'atu kunis akka hammbaatti waan eegamu qabaatudha jedhu. "Duri adaraa ayyaana alaabaa jedhama ture.'' Jiraataan magaalaa Dasee kunis sirni alaabaa adabaabaayiirrati raawwatamuun jaalala alaabaa, biyyaafi tokkummaa uuma jedhu. ''Dur jaalalaafi kabaja alaabaaf ture irraa ka'uun adaraa ayyaana alaabaa jedhama ture. Kunis alaabaan kan hundaa waan ta'eef, sanyii, amantaa, hiyyeessa, dureessa... jechuun waan hin yaadneef ture'' jedhu. Sirni kunis dhiibbaa taasisuun osoo hintaane fedhiifi jaalala ummataatiin kan raawwatamu ta'u kaasu jiraataan kun. Yeroo garaa garaatti sirnicha irratti hirmaachu kan himan jiraataan kun, ''keessummooni tokko tokko kana yoo argan bitaa itti gala. Booda garuu ni dhaabbatu. Ta'us kana gochusaaniitti komiin dhiyeessan hinjiru,'' jedhu. Yaada jiraataa kana Komaanda Geetaachonis ni qooddatu. Jiraataa qofa osoo hintaane miseensoonni poolisii ramadamuun ganamaafi galgala sirnicha raawwatanis gammachuu hojiisaanii hojjatu jedhu. ''Keessummoon akka tasaa sirna kana irratti argamanis jaalalaafi kabaja hawaasni Dasee alaabaas qabuu ni dinqisiifatu,'' jedhu Komaandar Geetaachon. Kana malees, ''hawaasnichi jaalala alaabaa qaba. sirnichi ganamaa fi galgalaan biyyaafi tokkummaa keenya yaadachuu kan mul'isuudha,'' jedhu. Sirni ummataan adabaabaayiitti galgalaafi ganama kabajamu kunis hawaasicha biratti miira biyyaa, kaayyoo alaabaa fi tokkummaa uumeera jedhu jiraattoonnif Komaandar Getaachoon.


Magaala Dasee ilaalchisee wanti haaraan jiru maali?

Guyyootaaf dhiyeenya magaalaa Daseetti humnoota TPLF fi qaamolee mootummaa waliin qindaa'an gidduu lolli adeemaa kan jiru yeroo ta'u, har'as magaalittiitti dhukaasni meeshaa guddaa lubbuu namaa dabarsuun gabaafame. Magaalaa Daseetti dhukaasa meeshaa waraanaa guddaa humnoota TPLF irraa dhukaafameen lubbuun nama tokko darbuu Kantiibaa Itti aanaan magaalaa Dasee BBC'tti himan. Roobii kaleessaas haleellaan walfakkaataan raawwatamee kan ture yoo ta'u, hanga ammaatti namoonni nagaan sadii ajjeefamuufi namoota 10 irra miidhaan gahuu Kantiibaan Itti aanaan Dasee Obbo Sayiid Yooseef himaniiru. Haleellaan kun jiraattonni kutaalee Walloorraa sababa waraana adeemaa jiruun buqqa'an keessa qubatanitti akka ta'e himaniiru. Haleellaan har'aas bakka qubannaa buqqaatotaatti raawwachuu himan. Haleellaan har'aa naannoo sa'aa 10 dhukaafamuu himanii, lakkoofsa namoota madaa'anii hin ibsine. Guyyaa har'aa naannoo sa'aa saddeetiitti humnoonni TPLF magaala Dasee to'ataniiru jedhu tamsa'ee akka tureefi jiraattota magaalittii irratti naasuun uumamuu Obbo Sayiid himaniiru. Uummanni magaalichaa baqachuu eegalee akka tureefi ammaan tana garuu haalli guutummaan tasgabbaa'aan akka jirus dabalanii himaniiru. Humni TPLF dhiyeenya magaalaa Dasee ture barbadeeffameera jedhanii, ammaan tana humni kutamee hafe asittis achittis sagalee dhukaasaa dhageessisaa jira,'' jedhan. ''Magaalittii keessa humni raayyaa ittisaa gahaan jira'' jedhan Kantiibaa itti aanaan magaalaa Dasee. Magaalittiin eegumsa baayyee amansiisaarratti argamti jechuunis himan. Jimaata sa'aa booda humnoonni TPLF magaala Dasee to'ataniiru odeeffannoon jedhu miidiyaa hawaasaa gubbaa suuraan deeggaramee dhiyaachaa kan ture ta'uus BBC'n addatti madda walbaa irraa hin qulqulleeffanne. Raayyaa Ittisa biyyaan alatti, humni addaa Amaaraa, Faannoo fi jiraattonni bahanii magaalittii eegaa jiru jedhan Obbo Sayid. Sa'aa muraasa dura Amhara Media Corporation, ''magaalittiin ammallee sochii idilee keessa jirtii'' jechuun odeeffannoon magaalittiin qabamteetti jedhu dhara ta'uu gabaaseera. Gama kaaniin ammoo dura taa'aan TPLF Dabratsiyoon G/Mikaa'el (PhD), guyyaa lama dura ibsa kennaniin jiraattonni magaalota Daseefi Kombolchaa magaalaa dhiisanii akka hin baane waamicha dabarsun isaanii ni yaadatama. Dabrsatsiyoon jiraattota Daseefi Kombolchaan: ''Hin jeeqaminaa, magaalaas gadhiistanii hin bahinaa. Tasgabbaa'aa, ofii keessan rakkoof hin saaxilinaa jechuu barbaanna,'' jechuun gaafa Roobii ergaa dabarsanii turan.


Somaalonni ajjeefamuu miseensa paarlaamaa UK hordofee 'itti dhaadatamaa jiraachuu' himatan

Erga miseensi mana maree Biriitish Sar Deevid Amees ajjeefamanii ergaan ajjeesuuf itti dhaadachuu miseensota isaa qaqqabaa jiraachuu Dhaabbanni lammilee Somaaliyaa UK keessa jiraatan gargaaruu beeksise. Sar Deeviid ummata isa filate Saawozand Weest waliin marii idilee Jimaataa yeroo gaggeessaa jiranitti ture bakka hedduu waraanamuun kan ajjeefaman. Namni hidda sanyii Somaaliyaa qabu umuriin isaa wagga 25 Alii Harbii Alii jedhamu ajjeechaa kanaan shakkamee to'atameera. Abbaan nama ajjeechaa kanaan shakkame, Obbo Harbii Alii Kullanee duraan gorsaa ministira muummee Somaaliyaa turani. Ilmi gorsaa Ministira Muummee duraanii Somaaliyaa Ali Harbi Ali, miseensa paarlaamaa UK Deeviid Amess waraanee ajjeesuun shakkamee kan to'atame jalqaba torban kanaati. Taatee kanaan miirri isaanii daran jeeqamuu kan dubbatan abbaan shakkamaa kanaa-gorsaan duraanii Ministira Muummee Somaaliyaa Harbi Ali Kullane, ilmisaanii yakka akkanaa raawwachuun hafee abjooteeyyuu akka hin beekne barruu Sunday Newspaper jedhamutti himan. Dargaggeessi umrii waggaa 25 Ali Harbi Ali, yakka ajjeechaan shakkame kun kanaan dura sagantaa duula farra mankaraaristummaa mootummaa UK prevent keessatti yeroo baayyee hirmaateera. Sagantaan kun ogeeyyii fayyaa fi hawaasummaan kan hoogganamuu fi fedhiidhaan kan keessatti hirmaatamu yoo ta'u, yakka raawwatameef garuu adabbii kallattiin kennamuu miti. Aliin ajjeechaa raawwachuun booda jalqaba shakkamee Essex keessatti to'atamee ture. Isa booda akkaataa bu'uura seera shororkeessummaa keewwata 41n gara magaalaa Landan geeffamee yeroo ammaa mana hidhaa keessatti argama. Miseensi paarlaamaa UK Deeviid Amees ajjeefamuu hordofee kan qabme lammiin Somaaliyaa Ali Ahrbi Ali, dhimmi isaa yakka shororkeessummaa jalatti ilaalamuu eegaleera. Shakkamaan kunis bu'uuruma seera yakka shorokeessummaan mana hidhaatti argama. Qondaaltonni mootummaa UK ajjeechaa miseensa paarlaamaa kana keessatti namni biraan kallattiin hirmaate jira jedhanii hin amanan. Poolisiin biyyattii qorannoo duraan akka ibsanitti ajjeechaa qondaala kanaa duuba mankaraaristummaan amantii jira. Warra cimsan (conservative) keessaa kan ta'an miseensi paarlaamaa UK Deeviid Amees, bara 1983 irraa eegalanii Saawuzend bakka bu'uun tajaajilaa turan.


Miseensi paarlaamaa Maalaawii duraanii mana maree keessatti ofitti dhukaasuun of ajjeesan

Miseensi paarlaamaa Maalaawii duraanii Kileemant Chiwaayaa waajira mana maree bakka bu'oota uummataa keessatti ofitti dhukaasuun of ajjeessan. Chiwaayaan wayita umuriinsaanii waggaa lama turetti dhibee pooliyoo isaan mudateen miidhaa qaamaa isaan irra gaheen wiilchariitti kan fayyadaman yoo ta'u, bara 2014- 2019tti paarlaamaa Maalaawii keessatti af-yaa'ii yeroo ta'uun tajaajilanii ture. Miseensi paarlaamaa duraanii kun osoo of hin ajjeesiin dura yaadannoo barreessuun kaa'aniin, abbummaa konkolaataa haala addaatiin qophaa'e irratti aanga'oota waliin wal dhabuu eeran. Chiiwaayaa osoo af-yaa'ummaa irraa hinkaafamiin dura, adeemsa bittaa konkolaataa qaama miidhamaa ta'anilleen konkolaachisuu isaan dandeessisu eegalanii turan. Miseensi paarlaamaa duraanii kun konkolaatichaaf kanfaltii raawwachuufi garuu ammoo paarlaamaan abbummaa isaaniif dabarsuu akka hinhayyamne himatanii ture. Manni marichaas ibsa du'a miseensa kanaatiin booda baaseen, dhimmichi ammalleen mana murtiin kan qabame ta'uu ibseera. Miidiyaaleen biyya keessaa akka gabaasaniitti Chiiwaayaan guyyaa Kamisaa gara waajjira barreessituu mana marichaa erga seenaniin booda, osoo isaan arganuu ture kan ofitti dhukaasuun of ajjeesan. Chiiwaayaan yaadannoo kaa'an irratti waan kan mataasaanii ta'e argachuuf kadhannaa akka isaan nuffisiise ibsuun, ''warra kaan miidhuu'' sodaachuun jireenya isaanii balleessuuf murteessuu ibsan. Gaheessa umuriin waggaa 50 kan ta'an Chiiwaayaan falmaa mirgoota qaama miidhamtootaa kan turan yoo ta'u, miseensummaa mana maree biyyattiif al sadii dorgomuun filatamaniiru. Mana maree eegumsi olaanaan taasifamuuf keessa attamiin shugguxii qabatanii akka itti galan ilaalchisuun poolisiin qorannoo gaggeessaa jiraachuu hime. Ibsa waajjirri mana marichaa baaseen, qondaaltoonni nageenyaa wayita Chaawiiyaan seenan meeshaaleen sakatta'insaa sagalee kan dhageessisan sababii wiilchariitiin jechuun yaadanii akka turan himeera.


Filannoo Itoophiyaa: Mootummaa haaraa har'a hundeeffame kan yeroo kaaniirraa maaltu adda taasisa?

Har'a Fulbaana 4, 2021 manni maree bakka bu'oota ummataa Itoophiyaa haaraan walgahuun Ministira Mummee waggoota shanan dhufaniif biyya bulchu muuduun bara hojiisaa eegaleera. Kana hordofuunis caasaan hojii raawwachiftuufi miseensoonni kaabiinee Ministirri Mummee hogganan keessa hojjataniif kaadhimamtoonni ifatti mana mareetti dhiyaachuun raggaasifaman. Filannoo biyyaaleessaa marsaa jahaffaa Waxabajjii 14 darbee gaggeeffameen Paartii Badhaadhinaa kan MM Abiy dura ta'ummaan hoggananii mana maree federaalaafi naannooleetiin sagalee caalmaa argachuun filatameera. Kunis MM fi paartii isaaniif waggoota aangoo shan kan dabaluuf yoo ta'u, paarlaamaa har'a hojiisaa eegalu keessattis kun ni calaqiisa jedhamee eegama. Filannoo biyyaaleessaa marsaa lamaan gaggeeffameen kan marsaa jalqabaa A L I Waxabajjii 14, 2013 gaggeefameen, bu'aansaa guutummaatti baramanuun har'a manni maree bakka bu'oota ummataa bulchiisa haaraa hundeessuu danda'e. Marsaa lammaaffaan torban darbe A L I Fulbaana 20, 2014 gaggeeffameen bu'aansaa Boordii Filanootiin raggaasifamee ifa taasifamu baatulleen, filannoo kana duraatiin qabxiin teessoo mana maree waan barameef, haaluma seeraatiin torban dhuma baatii Fulbaanaatti mootummaa haaraan ni hundeeffama. Manni maree bakka bu'oota ummataa Jahaffaan yaa'iisaa jalqabaa har'a gaggeeffatus, teessumawwan 547 qabu keessaa Paartii Badhaadhinaa 410 mo'achuun ifa taasifamuunsaa ni yaadatama. Bara aangooo mana maree bakka bu'oota ummataa kanaan dura turaniitiin paartiin biyya bulchaa ture ADWUI teessumawwan 547 haala gutummaan jechisiisuun paarlamaa to'atee ture. Tibbana garuu, naannooleefi eddoowwan filannoo ture itti-gaggeeffameetti bu'aan fuulduratti kan beekamu ta'ulleen, bu'aa kanaan dura ifa taasifameen paartileen mormitootaafi dorgomtoonni dhunfaa hanga tokko paarlaamaatti makamaniiru. Paarilaamaa haaraa keessatti Paartiin Badhaadhinaa olaantummaa qabachuun teessuma hedduu qabatulleen, odeeffannoo hanga ammaatti jiruun teessummni 11 miseensoota paartii mormituun, afur ammoo dorgomtoota dhunfaatiin qabameera.  Paartilee siyaasaa filannoo keessatti dorgaman 47 keessaa sadan isaanii teessuuma 11 kan argatan yoo ta'u, isaanisi ABIN teessuma shan, IZEMA teessuma afur, fi Paartiin Dimokiraasummaa Ummata Geediyoo teessuma lama argataniiru. Kana malees, dorgomtoota dhunfaa 125 keessaa afur teessuma paarlaamaatiin mo'ataniiru.  Isaanis gorsaa MM Diyaaqoon Daani'eel Kibirat, hundeessitootaafi miseensoonni ABO duraanii Obbo Diimaa Nagawoo fi Obbo Galaasaa Dilboo, akkasumas Ustaazi Kaamiil Shamzsuti. Naannoolee Somaaleefi Hararii bakka filannoon ture itti raawwatmeetti bu'aan waan hin beekamneef bakka buutoonni hundeeffama mootummaa haaraa kanatti hin argaman. Akkasumas, naannoo Tigraay kan bara darbe waraan keessa eegaleettis filannoon waan hin gaggeeffamneef teessoowwan 38 duwwaa turu. Mana maree har'a hundaa'u keessatti olaantummaa kan qabu dura taa'aan Paartiin Badhaadhiinaa MM ni hundeessa. Haaluam kanaanis MM Abiya Ahimad aangoo ministira mummee isaanii akka itti fufan eegamaa jira. Kana malees, naannoolee torban darbe keessa buchiinsa isaanii hundeessan irratti akkuma hubatame, kaabinee motummaa federaalaa keessattis paartileen mormitu eddoo ni argatu jedhamee eegama. Tibba hundeeffama mana maree naannoolee Oromiyaa, Amaaraa, Kibbaafi magaalaa Finfinneetti mul'ateetti, sadarkaa murtaa'een paartileen mormitootaa aangoo akka qooddatan taasifameera. Kanaaf, kaabinee haaraa hundeeffamu keessatti paartileen mormituu hammatamuu danda'u. Haaluma kanaanis, paartiin IZEMA kan filannoon qabxii olaanaa argata jedhamee eegamee ture, aangoo kaabinee qodachuuf tilmaamni olaanaan kanneen kennameef keessatti argama. Yaa'isaa hundeeffama motummaa federaalaa haaraan dura kan gaggeeffate IZEMAn Paartii Badhaadhiinaa waliin hojjachuuf gaaffii dhiyaachuufii kan ibse yoo ta'u, kanas irratti mari'achuun fudhachuu himeera. Kanaanis tarii dura taa'aa paartiichaa dabalatee aanga'oonni siyaasaa paartichaa tokko tokkoo aanga'oota motummaa federaalaa garaa garaaf akka muudaman eegama. Haaluma walfakkaatunis, kanneen dhunfaan dorgomuun filataman keessaas kaabinee mootummaa federaalaafi aangoowwan biraatiif ramadamuf carraa jiraachutu himama. Egaan kun hundi kan raawwatamu erga miseesnoonni paarilaamaa walgahuun Ministira Mummee ragaasisuun ministiroota waajjiraalee garaa garaa hogganan ragaasifamanii booda.      Ittaansees Ministirri Mummee haala amma biyyattiin keessatti argamtuufi hojjiiwwan ijoo waggoota shanan dhufan raawwataman ilaalchisuun haasaa ni taasisu. Bulchiinsi federaalaa har'a hundeeffamus sirna kanaan dura tureen adda ta'e akka qabaatu himamaa jira. Haaluma kanaanis erga MM mana marichaatiin filatamu haasaa taasisuun walga'iin paarlaamaatti taasifamu xumurameen booda, muudamni ministirootaafi kaabinee ministirootaa muudamaniin booda, qophiin biraa addabaabaayii Masiqalaatti akka jiraatu miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaa jiru. Kanaan walqabatees, sirna hundeeffama mootummaa haaraa kanarratti hirmaachuuf jecha aanga'ooni olaanaafi dureewwan biyya alaa Dilbatarraa kaasee Finfinnee galaa jiraachu himamaa jira.


Kim Jong-un tajaajilli quunnamtii Kooriyoota lamaan gidduutti akka eegaluuf yaada dhiyeessan

Bulchaan Kooriyaa Kaabaa Kim Jong-un mala quunnmatii murteessaa ta'e biyyasaanii fi Kooriyaa Kibbaa gidduutti deebisanii hojii eegalsiisuuf yaada akka qaban ibsan. Kun immoo waamicha araaraa dhiyeessuu fakkaata. Mootummaan US ''imammaata diinummaa'' Kooriyaa Kaabaa irratti qabatee hojjetaa ture osoo hin jijjiirin waamicha araaraa dhiyeessuunsaa daba jechuun himataniiru hoogganaan kun. Kooriyaan kaabaa tajaajila quunnamtii Kooriyaa Kibbaa wajjin qabdu kan adda kutte Hagayya darbe yoo ta'u, sababni isaas komii shaakallii waraanaa Kooriyaan Kibbaa fi US waliin taasisan irraa qabduuni. Aab Kim yaada kana kan dhiyeessan yaa'ii waggaa paarlmaa biyyattii irrattidha. Miidiyaan biyyattii KCNA akka gabaasetti, ''US haasaa dippiloomaasiif waamicha godhaa jirti. Garuu addunyaa gowwoomsuushee itti fufaa jirti malee waanti addaa hin jiru. Imammaata jibbiinsaa fi hammeenyaa mootummoonni US dhufaa darbaa Kooriyaa Kaabaa irratti hojiirra oolchaa turan itti fufsiisuuf waan yaadamedha.'' Miidiyaan kun jecha Kim Jong-un eeruun akka gabaasetti, malli quunnamtii sababa rakkoo nageenyaan adda citee ture Onkoloolessa gara jalqabaarraa eegalee itti fufa. "Kun garuu ilaalcha qondaaltota Kibbaarratti hundaa'a. Hariiroon kooriyoota lamaanii fooyya'ee michummaan isaanii cimuu yookiin ammoo rakkoo hamaan kana caalu mudachuu keessaa tokko filachuu qabu,'' jedhan Kim. Ergaan kim dabarsan kun kan obboleettiinsaa isaanii torbee darbe dhimma hariiroo Kooriyaa Kibbaa irratti dubbatteen wal deeggara. Obboleettiin Kim warri kibbaa imaammata waraanaa Kooriyaa Kaabaa irratti qaban yoo fooyyessan, waliin mari'achuuf qophiidha jettee turte. "Haaldureen kun guutamnaan fuulaa fi fuulatti teenyee waliin mari'annee waraana dhaabuun gara nagaa fi araaraatti dhufuu dandeenya,'' jette. Erga waraanni Kooriyaa bara 1953 xumuramee waliigalteen waraana dhaabuu seeraan waan hin mallatteeffamneef Kooriyaan Kaabaa ammallee waraana sanatti jirti. Biyyoota lameen gidduutti tajaajilli quunnamtii murteessaa ta'e waggoota dhiyoo as adda citaa, yeroo garii ammoo deebi'aa yoona ga'eera. Bara 2020 keessa ammoo erga mariin Kooriyoota lameenii fashalaa'ee booda Piyongyang waajjira tajaajila quunnamtii biyyoota lameen gidduutti fooyyessuuf dhaabbate balleessite.


Libaanositti rakkoon dinagdee hammaate biyyattii tajaajila ibsaa dhabsiise

Libaanos sababii rakkoo dinagdee cimaa biyyattii mudate irraa kan ka'e tajaajilli ibsaa adda citee guutummaatti dukkana keessa bulte. Maddeen mootummaa Rooyitarsiitti akka himaniitti buufataaleen annisaa elektirikii lama, Deir Amaar fi Zaahraanii hir'ina boba'aatiin cufamaniiru. Maddeen ibsaa ''Sanbata kaleessaa waaree booda guutuummaan'' hojii kan dhaban yoo ta'u, guyyoota ittaanan muraasaafis deebiisanii hojii kan eegalan hinfakkaatu, jedhan. Libaanos waggaa tokkoofi wallakkaadhaaf rakkina dinagdee cimaa fi haqina boba'aa cimaan mudateera. Rakkoon kunis ummata biyyatti wallakkaa iyyuummaaf saaxiluun, maallaqa biyyattii gatii akka dhabu taasiseera. Kanarraa kan ka'e ummanni aanga'oota siyaasaa irratti mormii akka dhageessisan taasise. Hanqinni sharafa alaa ammoo dhiyyeessitoota elektirikaa biyya biraatiif kanfaltii akka hinraawwanneef danqaa itti ta'e. Ummanni Libaanos irra caalaan annisaa dhunfaadhaan maddisifaman fayyadamuu erga eegalanii bubbulaniiru. Haata'u malee kun ammoo sababii hirina boba'aa biyyattii keessa jiruutiin baayyee mi'aadha. Dhiyeessiin ibsaa osoo akka ammaa gutummaatti hincufamiin dura, ummannii guyyaatti sa'aatii lama qofaaf ibsaa argataa ture. Dhaabbanni elektirikii mootummaa Liibaanos ibsa baaseen akka mirkaneessetti, dhaabbileen lamaan waliitti elektiriikii biyyattiin barbaaddu %40 maddisiisan cufamaniiru., Cufamu isaaniin biyyattiin ''guutummaan ibsaa malee dukkana keessa'' akka galtu taasisuu kaasuun, ''ammatti deebisanii hojii eegaluudhaaf haalli itti danda'amu akka hin argannee'' ibseera. Al Jazeeraan akka gabaaseetti, kaaba magaalaa Halbaatti uummannii waajjiraalee dhaabbata ibsaa motummaa fulduratti hiriira bahaniiru. Jiraattonni magaalaa Tiripoolii ammoo gummaa gubuudhaan daandii cufaa turan jedhaameera. Biyyattiin erga dhohiinsa Beeruuti kan Hagayya 2020 mudatee badiinsa lubbuu namoota 219 fi kanneen 7,000 ta'an amma miidhaaf saaxilaman taasiseen booda rakkoo dinagdee cimaaf saaxilamte jirti. Balaa dhohiinsaa sana hordofuunis motummaan biyyatti aangoo kan gadhiise yoo ta'u, innis siyaasni biyyatti akka laafu taasiseera. Bulchiinsi buraanii aangoo gadhiisee waggaa tokkoon ol, Najib Miaati Fulbaana darbe Ministira Mummee ta'an. Baatii darbe gareen milishaa Hezibollaa hirina biyya keessaa salphisuuf jecha boba'aa Iraan biyya galchee ture. Mormitoonni ammoo garichi dhiyeessitii boba'aati fayyadamuun dhiibbaa isaa biyyattii keessatti babal'ifachuuf jechuun morman.


Sudaanitti mormitoonni al ergiin boba'aan deebii'ee akka eegaluuf waliigalan

Anga'oonni ce'umsaa Sudaan mormitoota baha biyyattii keessatti ujummoowwan boba'aa murteessoo lama cufuun akka gara biyya keessaafi biyyaan alatti hin yaaneef dhaabanii turan waliin waliigalteerra gahan. Mormitoonni hawaasa Beejaa irraa ta'an kunneenis torbanootaaf mormii gaggeessuun, sararawwan ujummoo biyya karra galaanaa hinqabne Sudaan Kibbaa irraa boba'aa alatti erguuf ooluu fi kan boba'aa hin qullaa'iin gara Sudaaniitti geessan cufanii turan. Sababiin mormii isaanis waliigaltee nageenyaa motummaan bara darbe gareewwan riphee loltoota adda addaa waliin mallatteessee ture keessaa hambiifamuutti aaruun jedhameera. Waliigaltichi motummaan gareewwan riphee loltoota waliin mallatteessee sunis qaamaa biyyattii keessatti aangoo ce'umsaa yeroo dheeraa waraanaa irraa gara bulchiinsa siviliitti taasifamu ture. Guyyaa Dilbataa bakka bu'aan aanga'oo ce'umsaa tokko mormitoota waliin marii taa'ee ture. Marichis waliigaltee  jaarsoolii hawaasaaa Beejaatiin akka al ergiin boba'aa yeroof karaa buufata Baashaayeeriitn darbuutiin kan hordofe ture. Buufanni Baashaayeer ammoo Buufata guddicha Sudaan karaa al ergiiwwan Sudaan Kibbaa irraa ittiin fe'amuutii baayyee dhihoodha. Jaarsoliin Beejaa kunneenis waliigaltee yeroo kanaan booda dhimmicha irratti gadi fageenyaan mari'achuuf torban barbaadna jedhan. Bakka bu'aan motummaa gama isaatiin jalqaba irratti hanga waldhabdeen kun furamuutti Buufata Sudaan hin dhiifnu jedhanii turan.


Naannoon Uummatootta Kibba Lixa Itoophiyaa akka hundaa'uf sagaleen caalmaan sassaabame

Naannoo Ummattoota Kibbaa keessatti godinaalee shan walitti makuun naannoo of danda'e tokko ijaaruuf rifarandamii gaggeefameen sagaleen caalmaa hundeeffama naannoo haaraa deeggaru argamuu Boordiin Filannoo Itoophiyaa beeksise. ALI filannoo marsaa lammataa gaggeefamee ture waliin naannoo Uummatoota Kibba Lixa Itoophiyaa ijaaruuf riifarandamii gaggaeefameen sagaleen caalmaan hundeeffama naannoo haaraa kanaa deeggaru argameera. Haaluma kanaan caasaalee bulchiinsaa adda addaa naannoo Uummatoota Kibbaa jala kan turan aanaan addaa Koontaa, godinaalee Kibba Oomoo, Beenshi Shakkoo, Kafaa, Daawroofi godinni Shakkaa maqaa naannoo Uummatoota Kibba Lixa Itoophiyaa jedhamuun naannoo 11 ta'uun ijaaramuufi. Boordiin Filannoo Itoophiyaa riifarandamii kanarratti namoota sagalee kennuuf galmaahan miiliyoona 1.3 keessaa miiliyoona 1.2 sagalee kennuu isaanii ibseera. Kanaanis uummatni miiliyoona 1,221,092 ta'u godinaaleen shananiifi aanaan addaa tokko naannoo uummatoota Kibbaa jalaa bahanii naannoo of danda'e ijaaruu isaanii deeggaraniiru. Waggaa lama dura naannoon Sidaamaa, naannoo Uummatootta Kibbaa irraa adda bahuun naannoo of danda'e ta'ee kan ijaarame yeroo ta'u, naannoon uummatoota Kibba Lixa Itoophiyaa Itoophiyaaf naannoo isa 11'ffaa ta'a. Boordiin Filannoo Itoophiyaa bu'aa riifarandamii kanaa Mana Maree Federeeshiniif dhiyeessee naannoon haarofni akka hundeeffamu beeksiseera. Keessumaa waggaa sadii dura MM Abiy Ahimad gara aangootti erga dhufanii naannoo Uummattoota Kibbaa kan saboonni hedduun keessa jiraatan keessatti gaaffiin naannoo of danda'e ijaaruu hedduun dhiyaacaa jira. Mootummaan Federaalaa gaaffiiwwan ka'an qorachuun deebii kennuuf hojjechaa akka jiru erga ibsee hundeeffamni naannoo Sidaamaa kan jalqabaa yeroo ta'u kan uummatoota Kibba Lixaa  isa lammataa ta'uu isaati.


Obbo Dammaqaa Makonnin walgahii UN irratti maal dubbatan?

Ministira Mummee Ittaanaa fi Ministira Haajaa Alaa Itoophiyaa Obbo Dammaqaa Makonnin Itoophiyaan yaalii dhimma keessoo biyyattii keessa galuuf taasifamu kamuu kan hin fudhanne ta'uu dubbatan. Yaa'ii waliigalaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii 76ffaa Niiw Yoorkiitti gaggeeffamaa jiru irratti haasaa kan taasisan Obbo Damaqaan, motummaan isaanii gama deeggarsa namoomaa ilaal4latuun murtee hin daanggeeffamne kan qabu ta'uu himuun, garuu ammoo jidduu galmaata kamuu kan hin fudhanne ta'uu dubbatan. Sochiilee deeggartoonni gargarsa dhiyeessaniifi kanneen bilisa, walabaa fi dudhaalee namoomaatiif abboomaman taasisaniif, mootummaan deeggarsa barbaachisu hunda kan raawwatu ta'uu ibsan. ''Kanaan alatti garuu sababii kamiinuu yaaliin dhimma keessoo keenya keessa galuuf taasifamu fudhatama hinqabaatu,'' jedhan. Kana malees haasaa kanaan dhimmoota waqtaawaa Itoophiyaa ilaallatan adda addaa irratti ejjannoo mootummaa isaanii ibsaniiru. Dhiyeessii deeggarsa namoomaa Ministirri Muummee Ittaanaa Dammaqaa Makonnin waraanaa kaaba biyyattiitti gaggeeffamu ilaalchisee bal'inaan kan dubbatan yoo ta'u, kanaan walqabatees irra deddeebiin ka'aa kan jiru dhimma  dhiyeessii deeggarsa namoomaas kaasaniiru. Wayita motummaan isaanii deeggarsa namoomaa barbaachisu guutuuf yaalii taasisaa jirutti, ''gareen balleessaa karoora rakkina deeggarsa namoomaa hojiirra oolchusaatiin alatti duulli hololaa hameenyaan guutamee nurratti banameera,'' jechuun himatan. Itti dabaluunis, ''boqonnaa amma irra geenyeen deeggarsi namoomaa meeshaa kaayyoo siyaasaa ittiin raawwatamu akka ta'e hubataa jirra,'' kan jedhan Obbo Dammaqaan, odeeffannoo sobaa qindeessuun hubannoon dogongoraa akka umamuu fi himannaan sobaa dhiyaachuu dubbatan. Haata'u malee motummaan Itoophiyaa dirqama dhiyeessii deeggarsa namoomaa isaa bahuu, labsii namoomaa gam-tokkee labsuu akkasumas sarbama mirgootaa ilaalchisuun qorannoon  akka gaggeeffamuufi ittigaafatamummaan akka jiraatuuf tarkaanfiiwwan fudhatamuu kaasuun, ''ta'ulleen garuu himannaawwan sobaa hambisuun hindanda'amne'' jedhan. Dhaabbileen Mootummoota Gamtomanii fi mootummoonni biraa, deeggarsi namoomaa gara naannooTigraay akka hingalleef mootummaan Itoophiyaa danqaa ta'eera jechuun irra deddebbii himataa turaniiru. Obboo Dammaqaanis kana ilaalchisuun deebii kennaniiru. Dhiibbaa alaa Itoophiyaan wayita qoqqobbiin biyyoota kaan irra kaa'amu mormuu ishee kan kaasan Obbo Dammaqaan, ''Adeemsi haqa qabeessa hintaane Itoophiyaa irratti akka hinraawwatamneef ni mormina,'' jedhan. Kana malees, ''dhiibbaan hinbarbaachifne kamuu yoo jiraate illeen dirqama walabummaa Itoophiyaa, tokkummaa bulchiinsaafi bilisummaa siyaasaa eegsisuun keenya ni baana,'' jedhan. Itoophiyaan yaada gaarii fi walta'insaa michoota ishee irraa dhiyaataniif kan simattu ta'u kan kaasan Obboo Dammaqaan, haata'u malee yaada ijaaraa, wal amanamummaa fi waliigaltee kan uumuu ta'uu qabaata jedhan. ''Dhimma keessoo mootummaa tokkoo irratti yaaliin yaada ykn deeggarsa taasisuuf raawwatamu kamuu hubannoo walxaxiinsa rakkinichaa guutuu gaafata,'' jechuun himan. Waraanaa naannoo Tigraay keessatti umame hordofuun biyyoonni lixaa keessattuu Ameerikaan qaamolee waraanicha keessatti hirmaatan irratti dhiibbaawwan adda addaa taasisuuf yaalaa jiraachuun ni yaadatama. Dhiheenya kanas pirezidaantiin Ameerikaa Joo Baayidan waraanichaan walqabatee ajaja qoqqobbiiwwan adda addaa kaa'uuf kan dandeessisu mallattteessuun isaanii ni yaadatama. Rakkoolee mariin hiikuuf Obbo Dammaqaan yaadawwan rakkoolee mariin hiikuu ilaalchisee qaamolee adda addaatiin ka'uu ilaalchisuunis, mariin yeroo hundaa furmaata filatamaa mootummaa isaanii ta'uu ibsan. ''Itoophiyaan yaaliiwwan nageenyaa haqa qabeessa ta'aniif karrishee banaadha'' jechuun, motummaan isaanii Gamtaa Afriikaafi bakka bu'aa Olaanaa Gaanfa Afriikaa waliin ta'uun marii biyyaa Itoophiyaan hoogganamu gaggeessuuf akka hojjatu himan. Itti dabaluunis Itoophiyaan eenyuufuu yaaddoo nageenyaa akka hintaane kaasuun, ''Itoophiyaan yeroo kamuu jaallattuu nageenyaa ta'uun kan jiraattuu fi nageenyaa qaxanichaa fi addunyaatiifis kan gamashee ni gumaachiti,'' jedhan. Dhimma daangaa Sudaan waliin jiru Waraanaa Tigraay hordofee waraanni Sudaan naannawa daangaa harka Itoophiyaa tureefi kan Sudaan kiyya jettuu to'achunsaa ni yaadatama. Kanaan walqabatees walitti dhufeenyi biyyoota lamaan laafeera. Itoophiyaan Sudaan naannolee qabattee keessaa waraanashee baaftee mariin akka eegalamuuf gaaffatulleen, Sudaan gama isheetiin kana hinfudhatiin haftee jirti. Obbo Dammaqaan gama isaanitiin dhimma kana yaa'ii mootummoota Gamtomanii kanarratti kaasuun, daangaan biyyattii weerara jalatti kan argamu ta'uu fi ammas Itoophiyaan furmaata nagaatiif karrishee banaa ta'uu ibsaniiru. Hidha Guddicha Abbayyaa Hidhi Guddichi Haroomsaa kan Itophiyaa, Masriifi Sudaan jiduutti baroota dheeraaf madda wal dhabdee ta'e ilaalchisuunis, hidhicha Itoophiyaan kan qabeenyaa isheetiin ijaarte ta'uunsaa biyyoonni kaanis dandeettii isaanitiin ijaarsa walfakkaatu gaggeessuu akka danda'an miira kaka'umsaa uuma jedhan Obbo Dammaqaan. Rakkoolee ijaarsa hidha guddicha waliin walqabate Itoophiyaa mudate ilaalchisuunis Obbo Dammaqaan akka jedhaniitti, ''bishaan keenya irraa akka hindhugneef dhorkamuun keenya nama gaddisiisa'' jedhaniiru. Fedhii dhalootaa biyyattiin qabeenyaa umamaa isheetti fayyadamuuf qabdu ''kan sababii fedhii ofiin qofaa itti fayyadamamuu fi waliigaltee koloniitiin daangeeffamu miti,'' jechuun, dhimmicha haala hunda fayyadamaa taasisuun Gamtaa Afriikaatiin hoogganamuun xumura irra gahuuf qophii ni ta'u jechuun biyyisaanii abdii akka taasiftu ibsaniiru.


Aangoo Ministirootaa 22 keessaa sadii paartileen mormituuf kenname

Ministirri Muummee Abiy kabinee haaraa 22 keessatti aanga'oota paartilee mormitootaa sadii sadarkaa ministeeraatti akka tajaajilaniif mana maree bakka bu'oota ummataatti dhiyeessuun akka muudaman taasisaniiru. Haaluma kanaan, dura ta'aan paartii IZEMA Piroof. Birhaanuu Naggaa, dura ta'aa paartii ABIN Obbo Ballaxaa Mollaa, akkasumas Itti-aanaa Adda Bilisummaa Oromoo Obbo Qajeelaa Mardaasaa ministirummaan muudaniiru. Piroof. Birhaanuu Naggaa ministira Barnootaa, Obbo Ballaxaa mollaa ministira Kalaqaafi Tekinoloojii, akkasumas Obbo Qajeelaa Mardaasaa ministira Aadaafi Ispoortii ta'uun kaabinee ministira muummeetti makamaniiru. Kanaan duras aanga'aa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) Obbo Araarsoo Biqilaa sadarkaa naannoo Oromiyaatti mootummaa haaraa Paartiin Badhaadhinaa ijaare keessatti Hogganaa Biiroo Hojjetaafi Hawwaasummaa tahuun muudamanii turan. Obbo Araarsoo Biqilaa Hayyuu Duree ABO tahuu ibsanii booda boordiin filannoo biyyaalessaa kan kuffise namoota yeroo jalqabaaf bulchiinsa mootummaa Abiy Ahimed jalatti ABO keessaa caasaa mootummaatiif muudama argatan keessaa tokko. Akkasumas, yeroo darbe bulchiinsi magaalaa Finfinnee yeroo kaabinoota muudeettis paartii mormituu filannoo biyyaalessaa hin mo'anne IZEMA fi ABIN irraa muudun ni yaatama. Mana maree bulchiinsa magaalichaaf dhiyeessuun kaabineewwan 26 ta'an Kantiibaa Adaanech muudan keessaa lama warra mormitootaa irraa ta'uun isaa ni yaadatama. Miseensa Paartii IZEMA kan ta'e Obbo Girmaa Sayifuu Komishinara Komishinii Invastimantii Finfinnee, Obbo Yesuuf Ibiraahim miseensa ABIN kan ammoo Itti-gaafatamaa Bulchiinsa Qabeenya Mootummaa magaalaa Finfinnee gochuun manni maree bulchiinsa magaalichaa muudama kennee ture. IZEMAn gaaffii paartiin biyya bulchaa jiru 'waliin yaa hojjennu' jedhu dhiyeesseef fudhachuun haala yeroo ammaa Itoophiyaan keessa jirtuun gaafficha fudhatanii waliin hojjechuudhaaf sagalee caalmaatiin Dilbata darbe raggaasisee ture.


Siyaasa Itoophiyaa: Mootummaa Itoophiyaa haaraa hundeeffameef ajandaawwan ijoon maal fa'i ta'uu malu?

Manni Maree Bakka Bu'oota Ummataa guyyaa har'aa bara hojii isaa ja'affaa yeroo jalqabetti jalqaba Af-yaa'iifi Itti-aantuu Af-yaa'ii Mana Marichaa muuduun ture. Haaluma kanaan, Af-yaa'ii Mana Maree duraanii kan ture Obbo Taaggasee Caafoo ammas Af-yaa'ii Mana marichaa ta'anii akka itti fufuaniif yoo muudu, Af-yaa'ii Caffee Oromiyaa kan turte Aadde Loomii Badhoo ammoo Itti-aantuu Af-yaa'ii godhachuun muudeera. Pirezidantii mootummaa naannoo Amaaraa kan turan Obbo Agaanyahu Tashaagar ammoo Af-yaa'ii Mana Maree Federaashinii ta'uun muudamaniiru. Manni Maree Bakka Bu'oota Ummataa af-yaa'iwwan erga muudee booda, manni marichaa kaadhimamaa MM akka dhiyeessuuf kan gaafatame. Kana hordofuun teessoo gara caalaa paarlaamaa keessatti kan mo'ate Paartiin Badhaadhinaa Aibiy Ahimad (PhD) kaadhimamaa godhee dhiyeessuun filachiiseera. Aanga'oota muudaman kanneeniifi mootummaa haaraa ijaarame kana ajandaawwan ijoo akkamiitu isaan eeggata? 'Maraammartoo waraanaa keessaa hin ba'amne' Yunvarsiitii Baahir Daaritti hayyuu Saayinsii Siyaasaafi Hariiroo Idil-addunyaa kan ta'e Wuhibehigizihaabiheer Faradaa (PhD) ajandaawwan mootummaan haaraan dhiyeessu humni raawwatamuudhaf qabu kan argamu amala mootummaa hundeeffamuurraati jedha. Mootummaan hundeeffamu amalaafi hangam hirmaachisaa ta'uun isaa dhimmoota ijoo hojjechuun ni danda'ama jedhamuun kaa'aman irratti gahee mataasaa qabaachuu anda'a jechuun ibsu. Ogeessa Dinagdee kan ta'e Guutuu Teessoo (PhD) gama isaatiin mootummaan hundeeffamu kan kanaan dura turerraa "danqaa dingadee kanaan dura ture caalaa cimaadha jedhamutu mudachuu danda'a," jechuun gamagama ogummaa isaa kaa'a. Mootummaan haaraa hundeeffamu dhimmoota kanaan dura yaa turu jedhamanii sababiiwwan gara garaa irraa kan ka'een osoo hin raawwatamiin turanillee akka fudhatu kan himu Wuhibehigizihaabiheer (PhD), isaan kanneen keessaa ammoo gaaffii lammileen Itoophiyaa bara dheeraa kan ta'e ijaarsi sirna Dimokiraasii isa tokko ta'uu kaasaa. Mootummaan haaraa hundeeffamu kun gaaffii ummataa ijoo bara dheeraa kanaaf  jalqabbii bu'uuraa lafa kaa'uuf fedhii agarsiisa jedhee akka eegu himuun, kanaaf ammoo mootummaa hirmaachisaa ta'e ijaaruun tarkaanfii duraafi murteessaadha jedha. Itti dabalnuunis, rakkoo nageenya amma boora'ee jiru kanaa furuudhaan furmaata waara'aa fiduuf hojjetamuu akka qabu ibsuun, kun ammoo ajanaa mootummaa haaraa ta'uu akka qabu dubbata. Furmaata waara'aa jedhamee dhimmi kaa'amu maalidha? Isa jedhu murteessuudhaaf karaa waraanaatiin moo karaa waliigaltee biyyaalessaa keessaan ilaalamuu qaba  kan jedhu kan murtaa'u mootummaa haaraa hundeeffamuun ta'a. Mootummaan gaaffii ummataa afaan qawweetiin furuu caalaa karaa foyyee qabu ittiin keessummeessuu danda'u tooftaa cimaa ta'e qabatee dhufa jedhee abdii kan qabu Wuhibehigizaabiheer (PhD), dhimmoota kanneen furuudhaaf adeemsa rifoormii siyaasaa, akkasumas mariiwwan waliigaltee biyyaalessaa eenyufa'iin hirmaachisa kan jedhu murteessaa ta'uu dubbata. Ministirri Muummee Abiy Ahima erga gara aangootti dhufaniin booda garaa garummaan siyaasaa jiran ol-aantummaa yaadaafi mariidhaan furamu kan jedhu abdatamee turellee, Itoophiyaan deebitee maraammartoo waraanaa keessa galuu ishee keesa. Maraammartoo waraanaa kana keessaa ba'uufi lammileen Itoophiyaa gara ilaalcha [siyaasa karaa nagaa ooffachuutti] fiduuf tarkaanfiiwwan jijjiiramaa biyyattii keessatti gaggeeffaman hirmaachisoo ta'uu qabu jechuun yaada isaa dhiyeessa hayyuun kun. Hayyuun Dinagdee Guutuu Teessoo (PhD) sababa waraana kanaatiin maneen barnootaa, dhaabbileen fayyaa, omishawwan qonnaa waliin walqabataniifi industiriiwwan hedduun, akkasumas abbootiin qabeenyaafi dhaabbileen daldalaa hedduun kallattiinis ta'e karaa kallattiin hin taaneen miidhamaniiru jedha. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti deemaa jiru, tasgabbii dhabuun lixaafi kibbaan jiru bu'uuraaleen misoomaafi dinagdeen akka manca'u taasiseera. Dinagdee dadhabe, miidhameefi raafame kana keessatti mootummaan haaraa hundeeffamu kun hangam fehii ummataa guutuu anda'a kan jedhu yeroo yaadamu qormaata guddaa akka ta'u ibsa Guutuun (PhD). Wuhibehigizihaabiheer (PhD) gama isaatiin, rifoormii jalqabame akka bifa dhaabbatummaa qabaatu gochuun barbaachisaadha jechuun, kun ammoo dubbiirra darbee "Itoophiyaan eessarraa kaatee eessa akka geessu ifatti ajandaan rifoormichaa lafa kaa'amuun irra jiraata," jechuun yaada isaa dhiyeessa. Adeemsa rifoormicha bifa dhaabbatummaa akka qabaatu taasisuu waliin walqabsiisee wanti ilaalamuun irra jiraatu, "Heera mootummaa foyyeessuu yookaan ammoo heera mootummaa haaraa wixineessuu, bifa Federeeshinichaafi carraa gara fuula duraa, bifti caasaa bulchiinsa biyyattii maal ta'uu akka qabu," kanneen jedhan ta'uu akka ana'an eera. Dhimmoota kanneeniin olitti garuu mariin biyyaalessaa (National Dialogue) akka dursu kaasee ibsa. Paartileen morkattootaa hedduun irra deddeebiin himma kana ajanaa godhatanii yeroo baayyee gaafachaa akka turan kan yaadatu Wuhibehigizihaabiheer (PhD), mootummaan waggaa haaraatti mootummaa haaraa hundeeffamu waliigaltee biyyaalessaa ni fida jedhee kan yaade marii akka jalqabu osoo dubbatuu dhaga'amuu dubbata. Jijjirama qaxanaafi mootummaa haaraa Ajandaawwan muummeen mootummaa haaraa wayita kaafamanitti jijjiramni qaxanaa mul'atan akka jiran kaasa. Walitti dhifeenya Sudaan waliinii gara walta'insa haaraatti guddisuufi jijjirama Sudaan keessatti ta'aa jiru akka carraa gaariitti fayyadamuuf  sochiin ni jiraata jedha Dr Wuhiibehigzihaabiheer. Walitti dhufeenya Itoophiyaan Sudaan waliin qabdu kan tarsimoo irratti hundaa'e gochuu ni dandeessi kan jedhu Dr Wuhiibehigzihaabiheer, haata'u malee ammoo hojii walitti dhufeenya dachaa duraan Sudaan waliin qabdu itti fufsiisuun Itoophiyaa barbaachisa jedha. Sochilee jijjiramaa Sudaan keessatti gaggeeffaman akka waan gaariitti fudhachuun gara walitti dhufeenyaa gaarii duriitti deebiisuun akka barbaachisu gorsu. Hidhi Guddicha Haromsaa dantaa Sudaan irratti dhiibbaa hangas jedhamu akka hin qabaannee hayyoonniifi abbootiin siyaasaa biyyattii ni beeku kan jedhu Dr Wuhiibehigzihaabiheer,  waldhabdee daangaa mataasaa hiikuun ''baayyee salphaa natti fakkaata' jechuun abdii qabu dubbata. Kun attamiin akka raawwatamuu malu yoo himanis, ''tarsiimoo daangaa waloon misoomsuu hordofuun daandii tokko,'' jedha. Waldhabdeen daangaa Sudaan waliin ture gara rakkootti akka galu dhimmoota taasisan keessaa inni duraa, dadhabbii dippilomaasii gama Itoophiyaatiin ture akka ta'e hayyuun kun kan kaasan. Gamtaan obbolummaa haaraan gama Ertiraatiin eegalame ammoo carraan keessoo isaatti qabatee dhufu gara tarsimoo walgargaarsa walitti fufaatti ni geedarama abdii jedhu akka qabus dabalun dubbata. ''Hojiiwwan walitti dhufeenya Itoophiyaafi Ertiraa jidduu jiru gara tarsiimoo walgargaarsaatti akka guddatu taasisan ni hojjatamu jedheen eega.'' Keeniyaan human Afriikaa bahaa sochooftu taatee bahuuf socho'aa jiraachuu kaasuun, walta'insa tarsimoowaa cimsuun barbaachisaadhas jedha. Waggoota itti-aananitti, ''Itoophiyaan walitti dhufenyi biyyoota qaxanichaa waliin qabaduun adeemsa taaktika irraa gara walitti dhifeenya tarsimowaatti guddisuun  keessa kan galtu natti fakkaata.'' Walitti dhufeenyi biyyoota waliin taasiftuun alatti dhaabbilee haaraa hundeessuu, ijaaruu, IGADn cimsuun alattis dhaabbata dhimma Galaana Diimaa ilaallatu hundeessuu, Sulula Abaay irratti ammoo 'Nile Basin Initiative' kana dura ture baasuun, walta'insa biyyoota yaa'aa gubbaa gama ilaaluun dhaabbanni haaraan hundeessitu akka jiraachuu danda'uu kaasa. Mootummaa haraafi walitti dhufeenya idil-addunyaa Oggeessi dinagdee Dr Guutuu Teessoo gama isaanitiin, qoqqophaan dinagdee kanaan dura Ameerikaafi Awuroppaa jechaan kaasaa turan amma mallattoo pirezidaantii Ameerikaatiin gara gochaatti seenaa jiraachuu hima. "Keessattuu Ameerikaafi Awuroppaa waliin walitti bu'uu jechuun Itoophiyaa lafarraa gara samiitti darbachuudha'' kan jedhu oggeessi kun, mootummaan haaraan hundeeffamu rakkooleefi danqaawwan mootoota kanaan dura  turan waan mudatuuf, ''dugdasaa hidhatee sochii bal'aa gochuutu irraa eegama," jechuun gorsu. Itoophiyaa deeggarsa bajataa dursaan Ameerikaa irraa, itti aanee ammoo Inglizii, sadaffaa irratti ammoo biyyoota Awurooppaa adda addaa irraa akka argattu kaasa Dr Guutuun. ''Isaan kunneen hundi Itoophiyaatti dugda kan garagalchan yoo ta'e, qoqqobbaa amma eegale yoo itti fufsiisan, Itoophiyaa haala cimaa keessa galuu dandeessi," jechuun yaaddoo qaban kaasu. Hayyuun dhimmoota siyaasaafi walitti dhufeenya idil-addunyaa gama isaaniitiin, dhiibbaan biyyoonni soreeyyiin dhimma keessoo Itoophiyaa irratti uuman, keessattuu walitti dhufeenyi dippilomaasii Ameerikaafi Itoophiyaa cimsuun barbaachisaa ta'u kaasa. Dhiibbaa dippilomaasii, dinagdeefi siyaasaa mootummoonni Ameerikaafi Awuroppaa sababii waraanaa Tigraayiin taasisaa jiran, dandamachuun kallattii xiyyeeffannoo motummaa haaraa ni ta'a jedhu. Ilaalchiifi sochiin walitti dhufeenya alaa haaraa eenyu waliin osoo ta'ee caalaa walitti fufaafi bu'aa qabeessaa ta'uu danda'a kan jedhu kallattii xiyyeeffannaa biraa ta'uu akka danda'u kaasa. "Kana ilaalchisee waraana qabbanaa'aa Itoophiyaa ittiin barnoota fudhattu natti fakkaata,'' kan jedhu Dr. Wuhiibehigzihaabiheer, walitti dhufeenya gama Ameerikaatiin jiru ''murtoo badeera, hin wallaanamu jedhamurra ni gahama jedhee hin yaadu,'' jedha. "Dippilomaasii dhuunfaatti fayyadamuun humna gama bahaafi lixaatti walitti qabachuun xiyyeeffannaan kennamuuf kan qabu natti fakkaata,'' jechuun, hojiin hiriira addunyaa ammaan tana jiru xiyyeeffannoon hubachuu fi xinxaluu akka hojjatamus tilmaama qaban dubbatera. ''Warra lixaa waliin walitti bu'uun abbootii qabeenyaa Lixaa waliin walitti bunuudha. Kan asi jiruu ni baha. Kan biraas hin dhufu,'' kan jedhan oggeessii dinagdee Dr Guutuun Teessoo, dhimmi dursaa Ameerikaa waliin mari'achuufi waliigaluudha jechuun gorsa. "Kan dandaamu yoo ta'e ogummaa dippilomaasitiitiin mo'achuuf yaaluudha.'' "…dippilomaatonni biyya keessaafi biyya alaatti argaman yeroo kamuu caalaa haala ogummaa dippilomaasiitiin cimanii hojjachuutu irraa eegama,'' jechuun yaada kenna. Akka Dr Guutuutti mootummaan haaraan yoo xinnaate qoqqobbaawwan hojiirra akka hin oolfamneef yeroo aara galfannaa Itoophiyaaf akka kennamuuf hojjachuu qabaata. Waraanniifi tasgabbii dhabiinsi osoo jiruu tarkaanfiin dinagdee kamuu furmaata hin fidu kan jedhu Dr Guutuun, ''tasgabbii dinagdee damee bal'aa fiduuf waraanaa fi tasgabbii dhabiinsa biyyattii keessa jiru haal-duree tokko malee dhaabbachuu qabaata,'' jedha. Dhumarrattis, ''kan ta'ee ta'ee rakkoo amma keessatti argamu keessaa bahuun, gara daandii guddina dinagdee walitti fufaafi saffiisaa itti galmeessinuutti deebiinee hiriiruuf waggoota shanii hanga kudhanii nutti fudhata,'' jedhan.


‘Filannoo keessaa bahuun ONLF adeemsaa fi bu'aarratti jijjiirama hin fidu’ Boordii Filannoo

Filannoo keessaa bahuun Adda Bilisummaa Biyyaalessaa Ogaadeen /ONLF/ adeemsa filannoo Fulbaana 20, 2014 ademsifamurratti ‘jijjiirama bu’aas ta’e hojimaataa hin fidu’ jechuun Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa hime. Kana malees boordichi iyyatawwan paartilee siyaasaa biraa ka’anif furmaata laachuuf tumsaa turuu himeera. Gama biraatiin Addi Bilisummaa Biyyaalessaa Ogaadeen /ONLF/ iyyatni rakkoolee galmee filattootaafi dhimmoota biroo ilaalchisee Boordii Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaaf dhiyeesse furmaata argachuu dhabuusaatin filannoo Fulbaana 20, 2014 adeemsifamurratti akka hin hirmaanne beeksisuunsaa ni yaadatama. Boordichi adeemsa sagalee kennuu Fulbaana 20, 2014 adeemsifamu ilaalchisee midiyaaleef ibsa laatera. Guyyichatti namootni Miliyoona 7.6 sagalee akka kennan akka eegamu gorsituun dhimmoota komunikeeshinii boordichaa Soliyaanaa Shimallis dubbatan. Filannoon Fulbaana 20, 2014 adda durummaan naannolee Somaalee, Harariifi Saba, Sablammootafi Uummattoota Kibbaa keessatti kan adeemsifamu yemmuu ta’u rifarandamiin naannoo ta’uun ijaaramuu Ummattoota Kibba Lixa Itoophiyaas guyyuma kana adeemsifama jedhameera. Boordichi Filannoo Fulbaana 20, 2014f naannoleen filannoo 47fi aanaaleen filannoo 105 akkasumas buufataaleen filannoo 7,054 caaseffamuu himeera. Boordichi bu’aa filannichaa isaa xumuraa Fulbaana 30, 2014 beeksisuuf karoorfachuunsaa ibsa har’aa irratti himameera. Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa iddoowwan sababa rakkoo nageenyaan Waxabajjii 14 bara 2013 filannoon itti hin adeemsifamnetti Fulbaana 20, 2014 akka hin adeemsifamne beeksiseera. Naannoo Oromiyaatti naannoleen filannoo torba naannoo Amaaraatti immoo naannolee filannoo 10 ta’anitti dhimma nageenyaafi sababoota garaagaraan filannoon itti hin adeemsifamne ture. Dhimmicharratti paartilee siyaasaa walin mari’achuu kan himan Soliyaanaa Shimallis, paartilee siyaasaarraa yaadawwan garaagaraa ka’uu himaniiru. Naannolee filannoo naannoo Oromiyaa keessaa ilaalchisee naannoleen filannoo rakkoon nageenyaa itti jirufi hin jirre akka jiran kan himan gorsituun dhimmoota komunikeeshinii boordichaa Soliyaanaa Shimallis, ejjennoon boordichaa iddoowwan kunneenitti filannoo kopha kophaatti adeemsisuurra erga takkaa adeemsisuu akka ta’e himaniiru. Boordichis guyyaa iddoowwan kunneenitti itti adeemsifamu ammatti akka hin murteessines himaniiru. Addi Bilisummaa Biyyaalessaa Ogaadeen /ONLF/ iyyattni rakkoolee galmee filattootaafi dhimmoota biroo ilaalchisee Boordii Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaaf dhiyeesse furmaata argachuu dhabuusaatin filannoo Fulbaana 20, 2014 adeemsifamurratti akka hin hirmaanne beeksisuunsaa ni yaadatama. Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa murteen filannoo keessaa bahuu ONLF “adeemsa filannicharratti jijjiirama bu’aas ta’e hojimaataa hin fidu” jedhe. Boordichi komee paartileen naannoo Somaalee keessatti dorgoman galmee filattootaan walqabatee kaasan garee qorattootaa walabaa bobbaasuun qorachiisuu hime. Ogeeyyiin seeraa boordichi bobbaases naannolee filannoo garaagaraarra deemuun dhimmicha qorachuu gorsituun dhimmoota komunikeeshinii boordichaa Soliyaanaa Shimallis himan. Bu’aa qorannichaas paartilee siyaasaa naannicha keessatti dorgomanif dhiyeessuu isaaniifi naannolee filannoo 7 keessattis galmeen filattootaa irra deebiin akka adeemsifamuu taasifamuu himan. Haa ta’u malee paartilee siyaasaa biraa yaadni “galmeen filattootaa guutuu naannichaatti irra deebiin yaa adeemsifamu” jedhu dhiyaachusaa himuun kun gama loojistikiifi ragaalee dhiyaatanin yemmuu ilaallamu quubsaa akka hintaane dubbatan. Kana malees ammatti waraqaan sagalee itti kennamu maxxanfamee raabsamaa jiraachuu kan himan Soliyaanaa Shimallis kaadhimamtoota waraqaa filannoorratti dhiyaatan ilaalchisee wanti jijjiiramu akka hin jirre dubbatan. “Filattootni isaan filachuuf erga galmaa’anii booda filannicharratti hin hirmaannu jechuun yaada ittigaafatamni hir’atedha” jechuunis himan.


Dr Yiliqaal Kaffaaloo pirezidaantii Naannoon Amaaraa ta'un mudaman

Manni Marii Naannoo Amaaraa yaa'ii hundeeffamaa isaa 6ffaa har'a gaggeessaa jiruun Dr Yiliqaal Kaffaaloo pirezidaantii naannichaa taasisuun mude. Dr Yiliqaal Kaffaaloo duraan Itti Gaafatamaa Biiroo Barnoota naannichaa kan turan yoo ta'u amma bakka Obbo Aganyoo Tashaagar bu'uun pirezidaantii naannichaa akka ta'aniif mudamaniiru. Dr Yiliqaal Kaffaaloo biiroo barboota naannichaa hogganuun duras Yunvarsitii Dabra Maarqoos pirezidaantummaa hogganaa akka turan himmeera. Haaluma kanaanis Dr Yiliqaal Kaffaaloon sirna kakuu aangoo fudhachuu raawwataniiru. Kana malee yaa'ichi Aaddee Faantuu Tasfaayee Af-yaa'ii mana maree naannichaa taasisuun mudeera. Haaluma kanaanis af-yaa'iin mana maree naannoo Amaaraa duraanii Aaddee Warqasamu Maammoo af-yaa'ii haaraa mudaman Aaddee Fantuu Tafaayeetti aangoo dabarsaniiru. Obbo AmaareeSaxxee ammoo itti aanaa af-yaa'ii mana maree naannichaa ta'u mudamuu gabaasni miidiyaa naannichaa mul'iseera. Yaa'ichi olmaa isaatiin mudama pirezidaantii naannichaafii kan af-yaa kanaan alattis, hojiiwan koreewwan dhaabbataa dhaabuu, mudamni itti aanaa pirezidaantiifi miseensota kaabiinee kaanis ni gaggeeffama jedhamee eegama. Kana malees bakka bu'oonni mana maree federeshiniifi bulchiinsa yaa'ii abbootii seeraa (daajootaa) ni hundeeffama jedhameera.


Paartiin mormituu Jarmanii garaagarummaa dhiphaadhaan paartii Angelaa Merkel injifate

Paartiin Jarmanii Sooshaal Dimookraat (SPD) paartii hoggantuu Anjelaa Markeel filannoo federaalaa irratti injifachuu isaa, bu’aan filannoo jalqaba mul’ise. Paartiin SPD sagalee %25.7 yemmuu argatu, paartiin amma biyya bulchaa jiru CDU/CSU ammo sagalee %24.1 argate. Paartiin The Giriins ammo seenaa isaa keessatti qaabxii isa guddaa argatani, sagalee %14.8 argachuun sadaffaa ta’aniiru. Mootummaa haaraa uumuuf bulchiinsi waliinii ni uumama. Hogganaan SDP Olaaf Sichoolzi dursanii akka jedhanitti, paartiin isaa filannichaa dursuu erga eegalee, paartiin isaa dirqama bulchuu qaba. Filannoon kun jalqabumarraa eegalee kan tilmaamamuu hin dandeenye ture, bu’aan filannichaas ammo xumura hin ta’u. Inni jalqaba, hoggantuun paartii injifatamee hanga mootummaan waliinii uumamutti eessayyuu hin deemtu, kun ammo hanga ayyaana dhaalota kiristoositti turuu danda’a. Hojiin nama aangoo itti aansee fudhatuu, waggoota arfan dhufaniif dinagdee Awurooppaa dursaa hogganuu fi dhimma jijjiirama qilleensaa ajandaa dursaa filattoota ta’e dursuu qaba. Hogganaan SPD Sichoolzi haasaa TV irratti taasisaniin, namootni sagalee kennan “mootummaa qabatamaa kan haasaa qofa hin taane Garmaniif” akkan ijaaruuf hojii naaf kennaniiru jedhan. Paartiin biyyaa bulchaa jiru haasaa isaa kanaaf deebii yemmuu kennu, kun waa’ee “sagalee caalmaa” argachuu osoo hin taanee, waa’ee mootummaa walinii uumudha jechuun qeeqaniiru. Kana jechuun injifatan waan hunda fudhata jechuu miti, akka jechuudha. Aangoo qabachuuf kan morkataa jiran paartii SPD fi paartii amma biyya bulchaa jiru qofa miti, paartii Giriinsi fi FDP  jiru, isaanis waamicha dhiyaatuuf kamiifu qophaa’oodha. Paartiin Giriinsifi FDP’n paartilee kaan caala deeggartoonni isaanii namoota umurii ganna 30 gadi jiranidha, ta’us garuu paartilee kaan waliin iddoo tokko ta’uuf muuxannoon dabalataa isaan barbaachisa.


Ameerikaa erga Afgaanii baate yeroo jalqabaatiif mariifTaalibaan waliin teesse

Qondaaltoonni Ameerikaa erga loltoota isaanii baatii Hagayyaa keessa Afgaanii baasanii booda yeroo jalqabaatiif fuulaafi fuulatti bulchitoota Taalibaan waliin mari'atan. Marii Kaataar keessatti gaggeeffameen dhimmoota mankaraarsitoota to'achuu dabalatee, lammiilee Ameerikaa baasuuf deeggarsa namoomaa irratti kan xiyyeeffate ta'u qondaaltonni himan. Ameerikaan walgahichi Taalibaanotaaf beekamtii kennuu akka hintaane himti. Walgahiin kunis erga humnootiin Ameerikaa biyyattii keessaa baahanii haleellaa cimaa erga raawwatamee guyyaa tokkoon booda. Halleellaa badanii balleessuu Masjiida kaaba magaalaa Kunduuz irratti raawwatameen yoo xinnaate namoonni 50 ajjeefamanii, 100 ol madaa'aniiru. Masjiidi Abaad jedhamu irra caalaan hawaasa hordoftoota amantaa Islaama Shiyaa lakkoofsaan gadaanaan itti waaqeeffataniidha. Gareen Islaamik Isteet(IS) haleellicha raawwachutu himame. Walgahii Kaataariitti taasifameen booda kan dubbatan, Ministirri Haajaa Alaa Taalibaan Afgaanistaan, Amiir Khaan Mutaaqii, gareen lamaanuu waliigaltee Dohaa bara 2020tti mallattaa'ee kabajuuf waliigalu himan. Waliigaltichi dirqama Taalibaan gareewwan akka al-Qaa'idaa nageenya US fi michoota ishee akka hin miinee gochuu akka ittiftu dirqama irra jiru kan dabalatu ture. Mutaaqiin qondaalonni US ammoo talaalli Covid-19 fi deeggarsa namoomaatiin Taalibaan gargaaruuf dubbachu himan. Haata'u malee US marii Sanbataa irratti hanga ammaatti wanti dubbatte hinjiru. Garuu ammoo dubbi himaan isteet Dippaartimantii duraan qondaaltonni walgahichatti fayyadamuun Taalibaanonni mirga dubartootaa akka kabajaniifi eejansiiwwan deeggarsa namoomaa akka hojjataniif akka hayyaman cimsuun akka gaafatan kaasee ture. Waligahichi Dilbata har'aas akka itti fufu himameera. Mutaaqi gaazexessitootatti akka himaniitti, gareen isaanii hawaasa idil-addunyaa waliin walitti dhufeenya isaanii fooyyeessu barbaadu. Garuu ammoo qaamni kamu akka imaamatawwan keessoo biyyatti jidduu hingallee akeekkachiiseera. Ameerikaan walgahichii itti fufiinsa walitti dhufeenya Taalibaan waliin dhimmoota dantaa biyyaa ta'aniiti malee waa'ee sochii garichaatiif beekkamti kennuu miti jetti. Marichi magaalaa guddoo Kaataar Dohaa  keessatti gaggeeffamaa wayita jiru kanattis, sirni awwaalcha namoota haleellaa bombiitiin Jimaata ajjeefamanii Afgaan keessatti gaggeeffamaa jira. ''Sababii filmaata biraa hinqabneef reeffa wal cinaadhumatti awwaalle. Boolla awwalchaa jumlaa qopheessine,'' jedhan namni maatiin jalaa ajjeeffame tokko. Mootummoonni Gamtoomanii haleellaa bombii guyyaa Jimaataa raawwatameen, ''haleellaa dhaabbilee amantaa irratti xiyyeeffachuun torban kana raawwataman sadaffaadha,'' jechuun, ''kunis haleellaa sukanneessaa nama jeequudha'' jechun ibse.


Kaabinootaafi ministeerota murteessoo ta'an eegaman shan

Filannoo biyyaaleessaa marsaa ja'affaa gaggeeffame hordoofuun Paartiin Badhaadinaa teessuma mana mare bakka bu'oota ummataa irra caalaa erga injifateen booda, Wiixata Fulbaana 4, 2021 mootummaa haaraa hundeessera. Walgahii mana marichaa jalqabaatinis dura-taa'aan Paartii Badhaadhinaafi waggoota sadan darbaniif biyyattii hogganaa kan turan Ministirri Muummee Abiy Ahimad waggoota shanan dhufaniif biyyattii akka gaggeessaniif filatamaniiru. Aanga'oota olaanoo bulchiinsa isaa keessatti hojii raawwachiisan filachuun ammoo gahee ministira mummee itti aanudha. Kanaanis, mana maree ministirootaa MMtiin durfamu keessatti miseensoota kan ta'aniifi gitawwan ministirummaa murteessoo irratti kanneen itti-gaafatamummaan itti kennamu filachuun mana mareetti dhiyeessuun akka muudaman taasisa. Kanaan dura, MM fi paartiin isaanitiin haaluma ibsameen, bakkawwan ittigaafatamummaa mootummaa garaa garaa irratti Paartii Badhaadhinaatiin ala miseensoonni paartii mormituufi kanneen dhuunfaan dorgoman keessaas ni muudamu jedhamee eegama. Waajjiraalee ministeerotaa hanga ammaa jiran muraasa irratti jijjiramni caaseeffamaafi moggaasaa akka raawwatamu kan eegamu yoo ta'u, jijjiramichiifi waajjira kamiifi  eenyu fa'i akka muudaman wayita MM kaadhimamtoota isaanii mana marichaatiif har'a dhiyeessan kan baramu ta'a. Manni maree bakka bu'oota ummataa marsaa 6ffaa walgahii addaa waggaa tokkoffaa  issarratti haasaa pirezidaantiin biyyattii Saahilewarq Zawudee Wixata walgahii waloo idilee mana maree lamaanitiif taasisan ni raggaasisa. Kana malees, ministiroota Ministira Mummeen dhiyaatan ilaaluun akka reggaasisu eegama. Waajjiraaleen ministeeraa caasaa mootummaa haaraa keessatti argaman hunduu gahee murteessoo mataasaanii qabaatanilleen, isaan keessaa tokko tokkoo ammoo hunda caalaa murteessoo kan ta'anidha. Haala qabatamaa amma biyyattiin keessatti argamtuun walqabatees waajjiraalee gahee olaanaa qabaatan shan ni ilaalla. Ministeera Maallaqaa Itoophiyaan sababii waraanaa Sadaasa 4, 2020 irraa kaasee humnootii TPLF irratti gaggeessaa jirtutiin walqabatee dinagdee biyyattii haalaan akka miidhee himama. Waraannichi barbadaa'uu bu'uuraalee misoomaafi qabeenyaa hedduu qaqabsiiseera. Kana malees, waraanichaan walqabatee biyyoonni lixaa kanneen biyyattiif deeggarsa taasisan of qusachuu agarsiisaa jiru. Kana malee, gatii sharafa biyya alaa biyyattii keessatti itti fufiinsaan dabalaa adeemuunsaa haala kanaan dura mul'atee hin beekamneen garaa garummaan jijjiirraa gabaa idileefi gabaa gurraacharratti bal'ataa akka deemu taasiseera. Akkasumas, qaala'insi jireenyaa biyyattii baatiiwwan darban keessa garmalee dabaluusaatiin gatiin shaqaxoota bu'uuraa garmalee akka dabalu ta'eera. Deeggarsa biyyoonniifi dhaabbilee maallaqa idil-addunyaa biyyattiif kennan irratti jijjiramni kan taasifamu yoo ta'e, hir'ina sharafa alaa amma jiruufi qaala'iinsa gatii meeshaalee bu'uuraa waliin dabalamee dinagdee biyyattiitti gufuu ta'a jedhamee yaadda'ama. Ministeera Nagaa Waraanni kaaba biyyattiitti gaggeeffamaa jiru, tasgabbii dhabiinsi lixaafi kibbaa dhimmoota nageenyaafi tasgabbii biyyattii balaa keessa galachan keessaati. Waajjiraalee ministeeraa jijjiramni irratti ni taasifama jedhamee eegamu keessaa tokko kan ta'e dhaabbanni kunis, nageenya dhabiinsa biyyattii mudatan kanneen furuufi haala walitti fufiinsa qabuun hojjachuu akka qabuufi kunis ammoo ajandaawwan gurguddaa mootummaa haaraa ta'uu oggeessonni ni dubbatu. Ministrri Muummee Abiy Ahimad haasaa sirna hundeeffama mootummaa haaraa Addabbaabaayii Masqalaatti Wiixata gaggeeffame irratti dhageessisaniin, wal dhabdee humnootii siyaasaa biyyattii jidduutti uumame furuuf marii hunda hamataan kan gaggeeffamu ta'uu dubbataniiru. Ministeera Dhimma Alaa Waggootanni darban muraasni yeroo itti Itoophiyaa yeroo kamu caalaa hojjiiwwan dippilomaasii cimaan hojjachu itti barbaachise ture. Keessattuu waraana Tigraayi fi ijaarsa hidha guddicha haaromsa Abbayyaatiin wal qabate biyyattii dhiibbaa biyyoota alaa hedduun mudate ture. Waraana Tigraayiifi hidha Guddichaan walqabatee biyyoonni lixaafi dhaabbilee idil-addunyaa karaa ifaafi ifa hintaaneen Itoophiyaa irratti dhiibbaa dippilomaasii taasisuuf yaalaa turan. Fakkeenyaaf, Manni Maree Nageenyaa Motummoota Gamtoomanii dhimma Tigraayii fi Hidha Abbayyaa irratti yeroo garaa garaatti walgahii idilee fi al- idilee taa'unsaa ni yaadatama. Kana malees dhiyeenya kana motummaan Itoophiyaa dhimma keessoo biyyattii keessa galaniiru jechuun tarkaanfiin hojjattoonni UN torba biyyaa akka bahaniif taasiseen, barreessaa olaanaa dabalatee, dhaabbata motummoota gamtomanii fi biyyoota lixaa irraa mormii kaasee ture. Haalii kanaan itti fufnaan, walitti dhufeenya Itoophiyaan motummoota gamtoman waliin kallattii maraan miidhuu waan danda'uuf gama kanaan motummaa haaraa irraa hojiin dippilomaasii cimaatu eeggama jedhu xinxaltoonni. KUnosoo akkasiin jiruu, Itoophiyaan imbaasiiwwanii fi qontsilaawwan 60 ol addunyaa guutuudhaa qabdu keessaa wallakkaa hiriisuuf karoora qabaachu ibsuun hojiirra olchuu eegalte jirti. Abbaa Alngaa Waliigalaa Itoophiyaatti walitti bu'insa saba bu'uureffatan, mormiiwwan siyaasaafi dhabiinsa tasgabbii bakkawwan garaa garaatti mudataniin walqabate namoonni to'annoo seeraa jala oolfaman hedduu wayita sirna haqaa komatan dhagahamu. Qaamni haqaa Itoophiyaa keessa jiru kan gahumsa hinqabne, amanamaa fi walaba hin taaneedha jechuun irra deddebiin komiin yoo dhiyaatu dhagahama. Kana malees, lammiileen tajaajila haqaa saffiisaa eegataa jiran hedduu ta'uutu himama. Kanaan walqabatee jijjiramni moggaasaa ni taasifama jedhamee kan eegamu dhaabbanni haqa biyyattii muummee kan ta'e Waajjirri Abbaa Alangaa waliigalaa hojiwwan hedduun ni eegatu. Ministeera Galiiwwanii Sababii koronaavaayirasitiin akkuma biyya addunyaa kamiittuu, dhiibbaan sochiin daldala Itoophiyaa irratti qaqqabee salphaa akka hin taane himama. Waajjiraalee ministeeraa jijjiramni caasaa ni taasifamaaf jedhamee eegamu keessaa tokko kan ta'e Ministeerri Galiiwwanii dhaabbilee dinagdee biyyattii keessatti gahee olaanaa qaban keessaa tokko. Maallaqa biyyattiin hojiiwwan gara garaatiif oolchitu maddeen adda addaa irraa walitti kan qabu yoo ta'u, waajjirri kunis dinagdee biyyattii sababiiwwan adda addaatiin dhiibbaa keessa galee foyyeessuu keessatti gahee murteessaa qabaata. Waajjiirri taaksiifi galiiwwan biyyattii bal'isuu hojjatu kunis, dhiibbaa dinagdee irra gahu dandamachuun akka danda'amuuf gaheen hojjiwwan murteessoo raawwachuu itti kennameera.


MM Abiy muudama aangoo mootummaa olaanoo kennan

Ministrrii Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad har'a muudama aanga'oota mootummaa olaanaa dabalataan kennan. Mana Maree Bakka Bu'oota Ummataa ja'affaa walgahii isaa waggaa tokkooffaa kora addaa Roobii kaleessaa taasifateen, miseensoota kaabinee 22 kanneen Ministirri Muummee Abiy Ahimadiin dhiyaatan raggaasisuun isaa ni yaadatama. Har'a ammoo sadarkaalee itti-gaafamummaa mootummaa olaanoo ta'an irratti aanga'oota muuduusaanii odeeffannoon waajjira isaanii irraa argame ni mul'isa. Haaluma kanaan Dr Injinar Silashii Baqqalaa kan kanaan dura Ministira Bishaan, Jallisiifi Inarjii turan amma sadarkaa Ministiraatti Gorsaafi Mari'ataa Olaanaa Dhimmoota Lageen Daangaa Qaxxaamuraniifi Hidha Abbayyaa gochuun muudama kennan. Obbo Tasfaayee Beeljigee kan duraan itti-gaadatamaa waajjira Badhaadhina damee Finfinnee turan amma sadarkaa Ministiraatiin, Mana Maree Bakka Bu'oota Ummataatti itti waamamaa mootummaa ta'uun muudaman. Kana malees, Obbo Adam Faaraah kan duraan Af-yaa'ii duraanii Mana Maree Federeeshiinii turan amma Qindeessaa Olaanaa Jidduugala Ijaarsa Sirna Dimokiraasii gochuun muudaman. Dr Laggasaa Tulluu ammoo sadarkaa Ministiraatiin Itti-gaafatamaa Tajaajila Komunikeshinii Mootummaa ta'uun muudamu ibsi waajjira MM toora tiwitaraatiin qoode ni mul'isa. Kana malees, Dr Mihirat Dabbabaa pirezidaantii Akaadaamii Ogummaa Oggansa Afriikaa, Obbo Fisihaa Yitaagesuu ammoo Hojii Raawwachiisaa Olaanaa Korporeshinii Birodkaastii Itoophiyaa (EBC) fi Obboo Abduraahimaan Ruubee, Itti-aanaa Hojii Rawwachiisaa Olaanaa Korporeshiinii Biroodikaastii Itoophiyaa (EBC) ta'uun muudamaniiru..


Itoophiyaa: MM Abiy miseensota kaabinee mana mareef dhiyeessuun akka muudaman taasisan

Ministirri muumee Abiy Ahmad kaadhimamtoota kaabinee mana maree bakka bu'oota ummataaf dhiyeessuun akka muuaman taasisaniiru. Akka Heera mootummaatti mana maree bakka bu'oota ummataa keessatti paatiin sagalee caalmaa argate miseensota seera raawwachiituu ni gurmeessa, ni gaggeessa, aangoo siyaasaas ni kenna. Bu'uuruma kanaan paartii isaanii Badhaadhinaaf kaadhimamanii mana maree bakka bu'oota ummataatiin Wixata darbe kan muudaman MM Abiy Ahimad, miseensota kaabinee isaanii har'a mana maree bakka bu'oota ummataatiif dhiyeessaniiru. Manni maree 6ffaa bara hojii waggaa 1ffaa kora addaa isaa Roobii gaggeesseen kaadhimamtoota MM dhiyaasan sagalee mormii 2, sagalee kennuu kan of qusatan 12n sagalee caalmaan muudamicha raggaasiseera. Ministirri Mummee Abiy Ahimad miseensota kaabinee haaraa har'a mana maree bakka bu'ootaatti dhiyyeessuun raggaasifataniin, miseensota paartii mormitootaa keessaa sadii sadarkaa ministeeraaf dhiyeessanii raggaasifatan. Haaluma kanaanis Ittaanaa Paartii ABO Obbo Qajeelaa Mardaasaa Ministira Aadaa fi Ispoortii, Dura taa'aa Paartii IZEMA Dr Birhaanuu Naggaa Ministira Barnootaa fi Dura Taa'aa Paartii ABIN Dr Ballaxaa Mollaa Ministira Innoveshinii fi Teknoloojii ta'uun muudamaniiru. Walumaagalatti Manni Maree Bakka Bu'oota Uummataa 6ffaa walgahii waggaa tokkoffaa addaa isaatiin mudama ministirootaa 22 Ministira Mummeetiin dhiyaatan raggaasiseera. Miseensoonni kaabinee MM dhiyeessaniifi itti gaafatamummaan isaanii kan itti aanu fakkaata: MM Abiy Ahimad haasawa miseensota kaabineesaanii dhiyeessuun dura taasisaniin, ministiroonni muudamaan kan 'Kadhannaa fi Hanna' hinqabneefi kan ilaalcha kadhachuu fi hatuu keessaa biyya baasuuf caraaqan ta'u qabu jedhan. Ministiroonni muudaman kan ministeera biyyaatti malee ministeera kan saba wayii ta'uurraa ofqusachuu qabus jedhan. Paartilen morkattootaa gara kaabineetti isin fidaa waan jiruuf dhaabbata gaggeessan irratti akka warra karaa saaquutti akka hojjetaniifis dhaaman. Kanaan alattis badhaadhina biyyaatiif garaagarummaa siyaasaa malee waliin hojjechuun akka danda'amu hojii isaaniitiin dhalootaa dhufuuf fakkeenya ta'uu qabdu jedhan. Muudamtoonni gama mootummaa fi gama paartilee morkattuu irraa dhufan iddoon itti qindoominaan hojjetan waan jiraatuf, gama lamaaniinuu garaagarummaa keenya dhiisnee sammuu banaadhaan waliin hojjechuuf qophaa'amuu qaba jedhan. Ulaagaa muudamtoota… Ulaagaaleen miseensonni kaabinee kunneen ittiin mudaman ilaalchisuunis MM Abiy akkasiin himanii jiru: Garaagarummaan siyaasaa kaabineen waajjin taa'anii waliin mari'achuu hin dhoowwu, bakka dhalootaa muudamtootaa bal'isuu, muuxannoo fi dandeettii raawwachuusaanii, garaagarummaan saalaa wal madaalaa akka ta'uuf yaalameera. Akkasumas, garaagarummaan amantaa, fedhii biyya tajaajilluuf qabaachuu fi kanneen ittigaafatamummaa fudhatan keessatti hammatame akka ta'u taasifamuu himaniiru.


Filannoo Zaambiyaa: Kaadhimamaan paartii mormiituu Haakaindee Hichilemaa injifate

Komishiniin Filannoo Zaambiyaa filannoo pirezidaantii torban darbe keessa gaggeefameen dursaan paartii mormiituu Haakaindee Hichilemaan injifachuu mirkaneesse. Mr Hichilemaan dorgomaa isaaniifi pirezidaantii biyyattii kan turan Edgaar Lunguu caalmaa sagalee miiliyoonaa olitiin mo'achuun barameera. Dorgommiin pirezidaantummaa kun MR Hichilemaaf yeroo jahaffaa yoo ta'u, deeggartoonni isaas daandiiwwan magaalaa guddoo biyyattii Lusaakaatti bahuun gammachusaanii ibsataa jiru. Jalqabaratti Mr Lunguun filannoon bilisaafi haqa baqeessa miti jechuun balaaleeffatanii ture. Innis qondaaltoonni filannoo Paartii Adda Gotootaa irraa ta'an buufataalee filannoo keessaa ari'atamuun haalli kenniinsa sagalee hin hordofamne jedhanii ture. Deebii isaatiif ammoo Paartii Mr Hichilemaa Paartiin Misooma Biyyaaleessaa ibsa baaseen, ''gochaa abdii kutannaa dhumaa bulchinsii taasisuudha'' jedheenii ture. Akkasumas, Komishiniin filannoo biyyattii Mr Hichilemaan sagalee 2,810,777 argachuun yoo injifatan, Mr Lunguun sagalee 1,814,201 argachuu guyyaa Kamisaa ifa taasise. Biyyattii keessatti namoota miiliyoona torbatuu filachuuf galmaa'ee ture. Caalmaa sagalee hedduun injifachuun Mr Hichilemaa kunis pirezidaantiin duraanii akka komii kaasan hin gargaarre. ''Hichilemaan pirezidaantii Zaambiyaa kan ittii aanu ta'usaaniin labseera,'' jedhan Dura taa'aan Komishinii filannoo biyyattii Esaawu Chuluu wayita bu'aa filannichaa Lusaakaa keessatti labsaniitti. Aangoon waggoota jahaa Mr Lunguu sarbama mirgoota namoomaa, malaammaltummaa, kufaatii dinagdee biyyattii fi hojii dhabdumaaf komatamaa turan. Mr Hichileman kan umuriin waggaa 59 komiiwwan pirezidaantii duraan irratti ka'an kan akka carraawwan dinagdee biyyattii geeddaru irraa eegama.


Qondaaltonni waraanaa Giinii torbanoota keessatti mootummaa haaraa hundeessuuf

Qondaaltota waraanaa pirezidantii mootummaa Giinii Alfaa Kondee fonqolchuun aangoo qabatan mootummaa tokkummaawaa torban muraasa keessatti hundeessuuf akka jiran beeksisan. Dursaan Garee Humna Addaa Kolonel Mamady Doumbouya minisiroota pirezidant Alfaa Kondee waliin hojjetaa turanitti akka himetti, kanaan booda qondaaltota mootummaa adamsanii qabuun yeroonsaa ga'eera. Pirezidant ALfaa Kondee eessa akka jiran beekamuu baatus ammallee hidhaa jiraachuunsaanii mirkana. UN, US, Gamtaa Afriikaa fi Gareen Diinagdee biyyoota lixa Afriikaa, Ecowas, fonqolcha mootummaa kana mormuun, biyyattiin bulchiinsa waraanaa irraa gara bulchiinsa siiviliitti akka deebitu gaafatan. "Afaan qawweetiin mootummaarraa humnaan aangoo fudhachuu cimseen morma. Pirezidant ALfaa Kondee hatattamaan gadi dhiifamuu qabu,'' jechuun akeekkachiisan, Hoogganaa Olaanaan UN Antooniyoo Guteerez. Humna waraanaa amma aangoo harkaa qabu bakka bu'uun waa'ee hundeeffama mootummaa haaraa kan dubbate dursaan garee humna addaa Giinii Kolonel Doumbouya, ''akkaataa mootummaa ce'umsaa hundeessinu irratti jalqaba mariitu gaggeeffama. Isa booda mootummaa tokkummaa biyyaaleessaa calaqqisiisutu hundeeffama. Mootummaan kun milkaa'ina ce'umsa kanaaf bu'uura kan ta'uudha,'' jedhe. Kaabinoonni mootummaa biyyaa akka hin baanee fi konkolaattota humna waraanaatti akka dabarsan akkasumas daangaan lafoo fi qilleensarraa akka banamu beeksiseera qondaalli waraanaa kun. Sababuma hookkara biyyattii keessatti mudateen gatiin aluuminiyemii akkaataa waggoota kurna darban keessatti dabalee hin beekneen dabaleera. Giiniin albuuda bauxite kan aluuminiyemiin irraa oomishamu qabaachuun addunyaarraa sadarkaa lammaffaarra jirti. Aluuminiyemiin tooniin tokko doolaara Ameerikaa 2,776 kan gale yoo ta'u, kunis erga bara 2011 as isa olaanaadha. Giiniin albuuda bauxite addunyaan qabdu keessaa harka tokko afraffaa gumaachiti, heddumminaan ammoo gara Chaayinaa fi Raashiyaatti ergiti. Kolonel Doumbouya magaalaa Konaakrii keessatti wayita ibsa kennu, Giiniin oomisha albuudaa ishee danqaa tokko malee itti fufti jechuun investeroonni hojiisaanii akka itti fufan ibse. Erga bara 2020 as fonqolchi mootummaa biyyoota Lixa Afriikaa keessatti wayita mudatu kan Giinii kanaan yeroo afraffaadha. Maalii keessatti humnoonni waraana yeroo lama fonqolcha mootummaa gaggeessan, Niijeer keessatti ammoo yaaliin fonqolchaa yeroo tokko gaggeeffamee fashale.


Hakainde Hichilema: Pirezidaantii haaraan Zaambiyaa mormitoota Afriikaa jajjabeessan

Gameessi siyaasaa paartii mormituu Zaambiyaa Hakainde Hichilema Kibxata har'aa kakuu seenuun pirezidaantii biyyattii ta'uuf jiru. Hooggantoonni paartilee morkattootaa biyyoota Afriikaa kanneen mootummaadhaan hiraarfamaa jiran guyyaa tokko irra aanuun isaanis mootummaa ni ta'u jechuunis abdii itti horaniiru Aab Hichilema. Qondaalli siyaasaa tiksee horii ta'an kun filannoowwan darban shan irratti hirmaachuun osoo hin milkaa'in kan hafan oggaa ta'u, yeroo mara filannoon walqabatee hookkara ka'u keessatti adda durummaan dararamaa, gaazii nama imimmaanessuun hiraarfamaa fi hidhamaa turan. Bara 2017 ammoo gareen isaanii doqdoqqeewwan pirezidaantii duraanii biyyattii Edgar Lungu dabaalanitti daandii cufan jedhamuun, Aab Hichilema hidhamanii turan. Gameessi siyaasaa nyaapha biyyaa jedhamuun farrajamee ture kun dararaa isarra ga'eef osoo hin jilbeenfatin, yeroo ammaa pirezidaantii torbaffaa biyyattii ta'uun waadaa seenuuf jira. Aab Hichilema filannoo pirezidaantummaa Hagayya 12, 2021 gaggeeffameen pirezidaanti Lungu injifachuun pirezidaantii torbaffaa ta'aniiru. Bara 2017 tikoota mootummaan yeroo 16 itti dhukaafamee lubbuun hafuu kan himu dureen mormituu Tanzaaniyaa Tundu Lissu, ''kun nuuf jajjabina guddaadha, hagam miidhamnullee, hagam nu hidhanillee hinuma danda'ama. Zaambiyaan kana nuuf mirkaneessiteetti,'' jedhe. Aab Lissu filannoo bara darbeerratti Joon Magufuuliidhaan injifatame, filannochi waliin dhahameera jedhamuun komatamaa ture. Duuba qondaaltonni nageenyaa fi tika biyyattii hidhuuf wayita yaalan miliqee biyyaa ba'e. Qondaalli siyaasaa paartii mormituu Taanzaaniyaa Zitto Kabwe heerri walabummaa komishinii filannoo mirkaneessu yoo jiraate malee carraan paartiin mormituu filannoo mo'achuu hin jiraatu jedha. "Zaambiyaa keessatti dhaabbileen dimokiraasii kan biyyoota Afriikaa biroo caalaa dantaa uummataaf kan dhaabbataniidha. Humni waraanaa, poolisiin, tajaajilli tikaa fi komishiniin filannoo dantaa uummataaf dhaabbachuun ardii Afriikaaf ergaa guddaadha.'' Ergaan Aab Hichilema biyya ollaa hedduu walga'aa jira, ollaansaanii Zimbaabween bakka ergaan kun qaqqabe keessaati. ''Kan itti aanu Zimbaabweedha,'' jedhe dureen paartii mormituu biyyattii tokko tiwiitarii irratti wayita Hichilema'f ergaa baga gammaddee barreessu. Pirezidaant Emmerson Mnagangwa kana dhagahanii akkas jedhan: "Kan Zaambiyaa keessatti ta'e asitti gonkumaa hin ta'u.'' Inumaa haasaa dubbi himaasaaniirraa akka hubatamutti, humni waraanaa mormitoonni akka aangoo qabatan hin eeyyamuyyuu. Dureen paartii mormituu Afriikaa Kibbaa, hiriyaa Aab Hichilema kan ta'an, Mmusi Maimane ''Zimbaabweef kun fakkeenya gaariidha,'' jedhe. Qondaalli siyaasaa gameessi paartii mormituu Keeniyaa Raila Odinga Aab Hichilema mo'achuusaaniitti akkaan gammaduu himan. Bu'aan filannoo Zaambiyaa kun ''wanti hin danda'mne akka hin jirre kan waahillan koo Afriikaa yaadachiiseedha,'' jedhan.


'Siyaasni sababoota qabxiin Olompikii Itoophiyaa xiqqaateef keessaa tokko' - Koree Olompikii

Siyaasni sababoota qabxiin Itoophiyaan Olompikii Tookiyoo irratti galmeessite gadi aanaa ta'eef keessaa tokko akka ta’e Koreen Olompikii Itoophiyaa himeera. Koreen Olompikii Itoophiyaa qabxii ‘gadi aanaa’ gareen Olompikii Itoophiyaa Olompikii Tookiyoo 2020 irratti galmeessiseef dhiifama gaafateera. Korichi Olompikii Tookiyoo 2020 ilaalchisee miidiyaaleef ibsa kan laate yemmuu ta’u pireezidantiin korichaa Dr. Ashabbir Waldagoorgis “qabxiin sadarkaa uummatni fi mootummaan eeganitti argamuu dhabuusaatin dhiifama gaafanna” jedhaniiru. Olompikii Tookiyoo 2020 irratti Itoophiyaan meedaaliyaawwan Warqee tokko, meetii tokko fi naasaa lama kan argatte yemmuu ta’u, kunis erga olompikii Baarseloonaa bara 1992ti as qabxii gadi aanaa biyyattiin waltajjii olompikii irratti galmeessitedha. Walitti dhufeenyi Koree Olompikii Itoophiyaa fi Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa jidduu jiru qabxiin biyyattiin Olompikii Tookiyoorratti argatturratti dhiibbaa qabaachuu akka hin oolle yaada hawaasa ispoortiiti. Haata'u malee dhimmichi gadi bu’uu qabxii garee Itoophiyaaf sababa ijoo akka hin taane Dr. Ashabbir Waldagoorgis himaniiru. Koreen Olompikii Itoophiyaa gareen atileetiksii Itoophiyaa Olompikii Tookiyoo 2020 irratti qabxii gadi aanaa akka argatuuf dhimmootni sadi sababa ta’uu ibsa har’a miidiyaalef laaterratti himeera. Sababni tokko dhimma siyaasaan wal-qabatuun jiddu seentummaa aanga'oota mootummaati jedhe koreen kun. “Qaamni mootummaa‘ atileetootni Tigraay tapha kanarratti (olompikiirratti) gochaa hin malle raawwachuu danda’u’ jechuun Koree Olompikii Itoophiyaa beeksiseera” kan jedhe Koreen Olompikii Itoophiyaa, inni garuu yaada kana cinatti gochuun atileetootni naannoo Tigraay dorgomicharratti akka hirmaatan taasisuu hime. Dhimma kanas qaamni dhimmi ilaallatu qoratee uummata akka beeksisu gaafateera. Gama biraatiin gabaan addunyaa gadi bu’uu qabxii Itoophiyaatif sababa isa biraa ta’uu kan hime Koreen Olompikii Itoophiyaa “filannoon atileetotaa isa dhumaa aangoo Koree Olompikii ta’uunsaa ifatti kaa’amee osoo jiruu koreen aangawa mootummaan hogganamu hojicha haalaan hogganuu dadhabuusaati” jedheera. Kunis leenjistootni fi hoggantootni gabaa addunyaarratti hirmaachuu isaaniitin walitti bu’iinsi faayidaa /conflict of interest/ uummamuu isaatiin ta’uu korichi himeera. Akka fakkeenyaattis atileetiin ji’oota sadiif dhukkubarra turte fageenya meetira 10,000 irratti akka hirmaattu taasifamuushee himeera. Koreen Olompikii Itoophiyaa Olompikii Tookiyoo 2020 irratti gadi bu’uu qabxii Itoophiyaaf sababani inni sadaffaan rakkoo yeroo qophii ture ta'uu hime. Kunis atileetootni iddoowwan haalli qilleensaa iddoo dorgomichi itti taasifamuun wal fakkaatutti akka leenji’aniif watwaataa turus fudhatama dhabuusaa akka ta’e ibsa har’a laaten himeera. “Kanaafis atileetota maraatoonii fi dorgommii tarkaanfiin dorgoman torba keessaa jaha dorgommii isaanii adda kutanii bahaniiru” jedhe. Koreen Olompikii Itoophiyaa dhimmi qophii atileetotaa sababoota gadi bu’uu qabxii Itoophiyaaf sababa isa tokko ta’uu ibsa har’aa irratti himullee ibsa ji’a tokko dura federeeshiniiwwan biyyaalessaa garaagaraa waliin ta’uun kenneen qophiin gaariin taasifamuu himee ture. Koreen Olompikii Itoophiyaa simannaan garee olompikiif Buufata Xayyaaraa Idil-addunyaa Booleetti taasifame qorraa ta’uusaa komateera. “Atileetoota gootota alaabaa keenya sadarkaa idil-addunyaatti ol kaasanif simannaan gootaa taasifamuufii qabaatullee simannaan taasifame garuu qorraafi aarsaa biyyattiifi alaabaasheef kaffalan kan madaalu akka hin turre taajjabneerra” jedheera. Gama biraatiin waa’ee mormii wayita gareen olompikii buufata Xayyaaraa Idil Addunyaa Boolee gahu mudate kan gaafataman pirezidaantiin Koree Olompikii Itoophiyaa Dr. Ashabbir Waldagoorgis “mormiin ture diraamaadha. Kaffalameefii kan bahanidha” jechuun deebisan.


MM Haayitii dhaddacha ajjeechaa Pirezdaantiirratti ragaa akka dhiyeessaniif gaafataman

Abbaan alangaa olaanaa Haayitii, Ministirri Muummee Eeriyaal Henerii nama olaantummaan ajjeechaa Pirezdaant Jovenel Mooyis irrratti shakkame waliin hariiroo qaban akka ibsaniif gaafataman. Pirezdaant Moyiis kan ajjeefaman Adoolessa 7 irratti yemmuu hidhatonni mana isaanii cabsanii seenanittidha. Abbaan alangaa Bedfoord Kilaawud akka jedhanitti, pirezdaantichi ajjefamuu saatii muraasa dura MM Henrii shakkamaa Jooseef Fiilix Badiyoo waliin bilbilaan yeroo hedduu haasa’aniiru. Obbo Kilaawud akka jedhanitti MM Henrii dhaddacha irratti akka argamaniif “affeeramanii” sababiin isaa ajaja mana murtin waamuuf aangoo waan hin qabneefi. Abbootiin alangaa akka jedhanitti, ragaa dijitaalaatiin akka mirkaneeffametti, MM Henerii fi Shakkamaan Baadiyoo, Adoleessa 7 irratti Pirezdaant Moyiis ajjeefamuuun saatii muraasa booda, si’a lama bilbilaan haasa’aniiru. Ragaan kaartaa akka mul’isutti Obbo Baadiyoon, kan amma bakka inni jiru hin beekamne, yeroo bilbilaan haasa’utti mana pirezdaanticha keessa ta’ee ture. Xalayaa ministira muummeef barreessaniin Obbo Kilwaad afferraan kun diraqama akka  hin taane ibsaniiru, ta’us garuu “dhimmichi dubbii cimaa” waan ta’eef waamichi kana taasisuun barbaachisaa akka ta’e eeraniiru. Dhaddachi kun Kibxata Mana Murtii Olaanaa Port-au-Prince’tti gaggeeffama jedhamee eegama. Ministira Haqaa kan ture Baadiyoon, ajjechaa kana tarii qindeesseera shakkiin jedhu akka jiru qorattoonni ibsaniiru. Himata kana irratti inni ammayyu deebii hin kennine. MM Henerii kanaan dura miidiyaa biyyattiitti akka himanitti Baadiyoon ajjechaa kana keessatti hirmaateera jedhe hin amanu jechuun falmanii turani. Dubbii himaan wajjirra MM Henerii, affeerra dhiiyate kana irratti yaada akka hin kennine AP’tti himeera. Poolisiin akka jedhuttti, ajjeechaa kanaan wal qabatee, miseensota waraanaa Kolombiyaa sooroma ba’an 18 dabalatee, namootni 44 to’annoo jala oolaniiru.


Pireezidantii Biraazil Bolsonaaroo: Na ajjeesu, na hidhu yookaan irra deebiin filama

Pireezidantiin Biraazil Jaayir Bolsonaaroo filannoo pireezidantummaa bara dhufurra egereen koo waa sadii jedhan: mana hidhaa, du'a yookaan moo'icha. Qondaalli siyaasa gara mirgaa jedhamu leellisan kun (right-wing), nama siyaasaa biraa Luis Inacio Lula da Silva jedhamaniifi pireezidantii duraanii turaniin yaada namootaan durfamaa jiru. Namni kun ammoo siyaasa gara bitaa (left-wing) jedhamu kan leellisanidha. ''Fuuldura kootiif filannoo sadiin qaba: hidhaa bu'uu, ajjeefamuu yookis moo'icha,'' jechuun gaggeessitoota warra wangeelaatti himan. Namni qondaala waraanaa duraanii turan kun, filmaatni mana hidhaa jedhu tasumaa waan tahu miti jedhan. Maaliif jennaan ''addunyaarra namni kamuu anan sodaachisuu hin danda'u,'' jedhan. Aabba Bolsonaaroo 2018tti wayita duula na filadhaa gaggeessan waan qara qabuun waraanamanii, xiqqoof du'arraa oolan. Dubbiin isaanii ammaa kunis kan dhagahame, wayita muddamni isaaniifi qaamolee manneen murtiifi filannoo gidduu cimee jirutti. Pireezidantiin ganna 66 kun filannoo bara dhufu irratti dorgomuuf yaada kan qaban oggaa tahu, sirna filmaataa biyyattii kompiyutaraan raawwatu irratti gaaffii dhiyeessaa turan. Inumaayyuu bu'aa filannichaa hin fudhadhu haga jechuu gahaniiru. Gaafa Roobii manni murtii filmaataa Biraazil, sirni filannoo isaan morman kun rakkoo homaatuu hinqabu jechuun murteesse. Haatahu malee walgahii gaggeessitoota Kiristaanaa wajjin guyyaa Sambataa taasisaniin, Aabba Bolsonaaroon ejjennoo isaanii amma duraa irraa gargar hin gorre. ''Pireezidantii 'addaan ba'uu' hin feenefi sababa hin taane qabna. Garuu jireenya keessatti wanti hunduu daangaa qaba. Akkasiin jireenya itti fufuu hin barbaadu,'' jedhan. Pireezidantichi gaggeessitoota warra wangeelaatiin, hiriira guutuu biyyaatti gaafa Fulbaana 7'f qabamerratti akka hirmaatan waamicha taasisaniiru. Gaafa Jimaataa ammoo, saba warra ganamaa (indigenous) biyyattii keessaa 150 kan tahan, masaraa pireezidantii fuuldurati walitti qabamuun mormii dhageessisaa turan. Kunis murtee manni murtii waa'ee lafasaanii ganamaa dabarsuu isaatin dura ture. Pireezidant Bolsonaaroon hawaasni durii kunniin babal'ina hojii qonnaa danqaa jiru jechuun, seera mirga isaanii daangessu deeggaraniiru.


Pirezidaantiin Tuniiziyaa yaalii fonqolcha mootummaan himataman

Paartilee morkattootaa Tuniiziyaa isaan ijoo ta'an keessaa tokko, pirezidaantiin biyyattii MM aangoorraa kaasuu isaaniif yakka yaalii fonqolcha mootummaan himate. Hiriira uummataa hookkaratti geeddarame booda Ministira Muummee biyyattii Hichem Mechichi aangoorraa kan kaasanii fi paarlaamaa kan diigan pirezidaanti Kais Saied, tarkaanfiin isaan fudhatan bu'uura heera mootummaa kan qabu ta'uu ibsan. Pirezidaantichi Ministira Ittisaa fi Ministira Haqaas hojiirraa kaasaniiru. Tarkaanfiin kun erga lammiileen biyyattii hanqina mootummaan koronaavaayirasii to'achuu fi diinagdee biyyattii dandamachiisuu irratti qabu irratti hiriira ba'anii booda fudhatame. Hojiirraa kan kaafaman MM Hichem Mechichi `nama muudame kamittuu aangoo dabarsuuf qophii ta'uu himan. Sababa isaaniin hookkarri babal'achuu akka hin feenes himan. Qondaalli kun yaada kan kennan erga hawaasi idiladdunyaa hedduun gaaffii dhiyeessaniifii booda. Ministirri Dhimma Alaa US Antonii Bilinkan pirezidaantii Tuniiziyaaf bilbiluun, ''marii siyaasaa qaama hunda hirmaachise eegalaa!,'' jedhaniin. UN gamasaan waldhibdeen hunduu karaa marii nagaan furamuu qaba jedhe. Gamtaan Awurooppaa ammoo gareen walitti bu'an lamaanuu seera biyyaa akka kabajanii fi hookkara akka dhaaban gaafateera. Raashiyaa, Liigii Arabaa fi Qaatar irraas dhaamsi walfakkaataan ergameeraaf. Walitti bu'iinsi deeggartootaa fi mormitoota pirezidaant Saied gidduutti Dilbata darbe eegalame Wiixata kaleessaas magaalaa guddoo biyyattii Tuunis keessatti itti fufee oole. Hiriirri mormii kun gara hookkaraatti kan geeddarame yoo ta'u, kanneen hiriira ba'an waajjira muummicha paartii MM aangoorraa kaafamanii abiddaan barbadeessaniiru. Sababa hookkaraa kanaan miidiyaa Aljaziiraa magaalaa Tuunis keessatti argamurras balaan qaqqabeera. Qaamoleen nageenyaa biyyattii Aljaziiraan meeshaasaa qabatee hatattamaan akka magaalattii gadi dhiisu kan dirqamsiisanii fi mooraa istuudiyoon isaa keessatti argamus marsanii jiraachuu ibse miidiyichi.


US fonqolcha mootummaa Giinii balaaleffatte, loltoonni kaabinoota walga'ii waaman

Mootummaan US fonqolcha pireezidantii Giinii irratti loltootaan raawwatame mormuun ibsa baase. Isa humni waraanaa biyyattii aangoo mootummaa qabachuu himatus balaaleffate. Qaamoleen walmorkan hunduu hokkara tasgabbeessuun karaa olaantummaa seeraa hordofeen deemuu qabu jedhe. Mootummaan US ibsa isaa keessatti, ''Hokkarri fi tarkaanfii heeraa biyyaan olta'e fudhachuun nageenya, tasgabbii fi badhaadhina Giinii kan balleessuudha,'' jedhe. Pireezidantiin Giinii Alfaa Kondee aangoorraa fonqolchamuu hordofee wayita biyyoonni Afriikaa fi addunyaa hedduun mormiisaanii dhageessisaa jiranitti mootummaan US ibsa balaaleffannaa kana kan baase. Gareen diinagdee biyyoota Lixa Afriikaa, Ecowas, fonqolcha mootummaa Giinii keessatti taasifame mormuun, ''jijjiirraa mootummaa bu'uura heeraa hin qabne kamuu gatii dhabsiisuuf'' akka hojjetu ibseera. Pireezidanti Alfaa Kondee kabaja isaaniif malu akka argatanii fi waahillan isaan waliin hidhaman waliin haalduree tokko malee akka gadi dhiifaman gaafateera jaarmiyaan kun. Hoogganaa Olaanaan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Antooniyoo Guteerez fi Gamtaan Afriikaa fonqolcha mootummaa kana mormuun, pirezidant Kondeen hatattamaan akka gadi dhiifaman gaafatan. Carraan pirezidaanticha eeggatu hin beekamu, viidiyoo hin mirkanoofne kan waraanni biyyattii mul'iseen alatti eessa akka jiran ifatti hin beekamu. Humni waraanaa biyyattii pirezidaanticha qabuu fi aangoo mootummaa to'achuu viidiyoo waraabanii gadi dhiisan keessatti ibsaa turan. Haata'u malee ministeerri ittisaa biyyattii yaaliin mootummaa fonqolchuun aangoo qabachuu eegdota pirezidaantichaan fashaleera jedhe. Loltoonni aangoo qabachuu himan ammoo Wiixata har'aatti ministeerotaa fi aanga'oota olaanoo biyyattii walga'ii waaman. Qondaaltonni humna addaa biyyattii, namni yaa'ii kanarratti hin argamne kamuu akka fincilaati ilaalama jechuun akeekkachiisan. Ibsa TV biyyattiin kennaniin, bulchitooti naannolee ajajoota waraanaan bakka buufamuu fi Pirezidant ALfaa Kondee hidhamanii jiraachuu himan, nageenyummaansaaniis eegamaadha jedhan. Kutaa biyyattii guutuutti daangaa yeroo sochii labsameera. Fonqolchi mootummaa kun UN fi Gamtaa Afriikaan mormamus, Hoogganaan Humna Addaa biyyattii Kolonel Mamady Doumbouya loltoonni isaanii aangoo qabachuu mirkaneessan. Kaayyoonsaanii malaammaltummaa hundee jabeeffate balleessuu fi bulchiinsa badaa sirreessuufi jedhan.


Waraana Tigraay: Lola Itoophiyaa keessatti deemaa jirurratti paartileen siyaasaa maal jedhu?

Lola Kaaba Itoophiyaatti Humnootii TPLF kan mootummaan shororkeessaa jedheeniifi mootummaa federaalaa gidduutti ji'oottan sagaliif deemaa ture yeroo ammaa gara Naannolee Amaaraa fi Affaaritti babal'atee jira. Lola daangaalee Naannoo Amaaraa fi Affaar irratti humnootii TPLF waliin gaggeeffamaa jiru kanaafis naannoleen 'duula jiraachuufi dhiisuuti' jechuun hidhattoota Tigraay wal waraanaa jiraachuu gabaasaaleen ni mul'isu. Lola deemaa jiru kana irrattis humna Addaa Naannoo Oromiyaa dabalatee naannolee biyyatti biroos hirmaachaa jiru. Pirezidaantiin Naannoo Amaaraa Obbo Aganyahu Tashaagar lolli nutti baname lola eenyummaa keenya balleessuuti jechuun Amaarri umuriinsaa gahee hundi hidhannoo qabu qabatee gara adda waraanaatti akka bobba'uuf jiraataa naannichaatiif waamicha taasisaniiru. Ofii wayita ammaa yeroo naannooleen biyyattii gariin humnootasaanii gara adda waraanaatti erguun raayyaa maddii hiriiranii akka humnootii TPLF waraananiif ergaa jiran kanatti paartiilee siyaasaa gurguddoon biyyattii keessatti socho'an dhimma kanarratti maal jedhu? Filannoo biyyoolessaa Itoophiyaa barana gaggeeffame irratti hirmaachuun naannoo Amaaraatti teessuma muraasa kan argate Paartiin Sosochii Biyyoolessaa Aamaaraa (ABIN) duula 'Kitat' naannoon Amaaraa labse onnee guutuudhaan akka deeggaru ibseera. Paartichi ibsa baaseen, duula hidhattoota Tigraayi irratti labsamee fi danqaraa eenyummaa Amaaraa irratti dhufedha jedhe kana, karaa danda'u hundaan mootummaa naannoo Amaaraa akka tumsu ibse. "Gaggeessitoonni dhaaba keenyaa, miseensonni fi deeggartoonni hundi waamicha naannoo Amaaraa godhe kana fudhachuun caasaa mootummaa sadarkaan jiru wajjin duula 'Kitat' kanatti akka seentan" jechuunis dhaameera. Kongirasii Federaalawa Oromoo (KFO) Kongirasiin Federaalawaa Oromoo (KFO) gamasaatiin lolli amma kaaba biyyattiitti deemaa jiru kuni rakkoo walxaxaa dhalaa deema malee furmaata kan fidu miti jedheera. Dura taa'aan dhaabichaa Piroofeesar Mararaa Guddinaa, "wanti baayyeen amma laaqameera. Karaa nuti eegne deemaa hin jiru. Nuti durumaa qabnee lolli haa dhaabbatu, mariin biyyoolessaa hunda hammate haa jiraatu jechaa turre. Kanammoo mootummaatu dide," jedhan. "Ammas taanaan foormulaan addaa rakkoo kana keessaa ittiin bahamu marii biyyoolessaa hunda hirmaachiseen ala hin jiru. Lola kanaan gaafa walmoo'anis yoo ta'e, mariin waan hafu miti," jedhan. Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) Paartiin Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) gamasaatiin ejjennoon dhaabichaa - duras ammas yoo ta'e marii biyyoolessaa fi mootummaa baraartuu hundeessuudha kan jedhu qaba. Ittigaafatamaan Sabqunnamtii ABO Lammii Gammachuu, ABO'n jalqabumarraa kaasee qaamolee adda addaatiif waamicha godhee mootummaan 'baraartuu' haa hundeeffamu jechaa ture jedhan. Dhimmi kaaba biyyattiitti ta'aa jiru kun mariidhaa fi waliigalteedhaan furamuu osoo qabuu gara waraanaatti seenamuun kan hin qabne ture jedhan. "Waraansi biyya kamittuu furmaata waaraa hin fidne. Gaaga'ama lubbuu namaa, badii qabeenyaati bu'aan isaa. Kisaaraa hawaasummaa fi dinagdee fida jennee himaas turre," jedhan. ABO'n lolli amma deemaa jiru kun dhaaabbatee marii biyyoolessaatiin mootummaa ce'umsaa hundaa'uu qaba jechuunis furmaata rakkoo kanaati kan jedhu akeeka jedhan Obbo Lammiin. Adda Bilisa Baasaa Biyyoolessa Ogaadeen (ONLF) Paartiin Adda Bilisa Baasaa biyyoolessa Ogaadeen (ONLF) gamasaatiin jaarraa kana keessatti marii nageenyaatiin alatti waraanaan furmaanni dhufu hin jiru jedhe. Dura taa'aan Dhaabichaa Obbo Abdurahmaan Mohaammad Mahdi turtii BBC waliin taasisaniin, lolli amma Itoophiyaa keessatti deemaa jiru karaa furmaataa kan hin akeeknedha jedhan. "Wanti amma biyyattii keessatti ta'aa jiru hedduu nama gaddisiisa. Waan silaa ta'uu hin malledha. Nuti akka dhaaba keenyaatti kan jennu gareen hunduu aarii isaanii dhiisanii mari'achuu qabu jenna," jedhan. Itoophiyaan lola akkanaa kan gareen tokko garee tokko dadhabsiisuuf lolatti dhimma bahuun dadhabdeetti kan jedhan Obbo Abdurahmaan, lolli akkanaa maraammartoo jeequmsaa keessaa waan nama baasu miti jedhu. Guddachuu fi akka biyyoota addunyaa biraa waliin jiraachuuf gartuun kamuu kilaashii lafa kaa'ee mariitti dhufuu qaba jechuunis dhaamu. Lolli keessoo biyyattiitti deemu kuni biyyoonni alaa dhimma keessoo ishii irratti dhiibbaa akka uumaniif saaxilamummaa guddaa kan uumu ta'uus himu. Lola naannoo Affaar fi Somaalee gidduutti deemaa jiru kan ilaaleenis, saboonni lamaan warra walloluuf male miti jedhu. "Lola kana sirriitti quba qabna. Affaar fi Somaaleen uummata Kuushi. Nutu waliin jiraanna, uummata tokkos. Wanti amma ta'aa jiru kun lola waldhabdee osoo hin taane lola siyaasaati," jedhan. Somaalee fi Affaar waldhabsiisuudhaan kanneen bu'aa argachuuf socho'antu jira jechuunis, saboonni lamaan lola dhaabanii saffisaan gara marii nagaatti deebi'uu qabu jechuunis waamicha dhiheessan. "Lolli lola dhala, amma daandiin Itiyoo-Jibuutii sababa jeequmsa kanaatiin cufameera. Falli waan hundaa marii qofa. Lolli bakka hundaa dhaabbatee mariin taasifamuu qaba," jedhan. Waldhibdee mootummaa federaalaa fi bulchitoota Naannoo Tigraayi gidduutti tureen erga Sadaasa 04, 2020tti Tigraayitti waraanni eegalee kaasee namoonni kumaatamaan lakkaa'aman du'anii kanneen miliyoona ta'an ammoo qe'esaanii irraa buqqa'aniiru. Erga mootummaan Federaalaa tarkaanfii 'olaantummaa seeraa mirkaneessuu' jedhu naannichatti waraana gaggeessuun ji'oota keessatti lolli akka xumurame labsee turus lolichi ammas xumura hin arganne. Baatiiwwan saddeetiin booda ammoo mootummaan federaalaa labsii dhukaasa dhaabuu gam-tokkee labsuun Magaalaa guddittii Naannichaa Maqaleefi magaaloota kaanis gadhiisee bahuus ibsee ture. Haata'u malee humnootii Tigraayi tibba lola ji'ootaaf gaggeeffamaa turetti daangaan lafaa najalaa fudhatameera jedhuun hanga deebisanii qabatanitti akka lolan himanii turan. Ammaan kanattis daangaalee naannoolee Amaaraafi Affaar kan Tigraayiin wal daangeessaniitti bakkeewwan garaagaraatti muddama keessa jiraachuu gabaasaaleen ni mul'isu.


Somaaliyaatti dhabamuun basaastuu tikaa muddama siyaasaa haaraa uume

Pirezidaantii Somaaliyaa Mohaammad Abdullaahi Farmaajoo wal dhabdeen gidduu isaanii dabalaa dhufnaan aangoo ministera muummee xiqqeesse. Farmaajoon Mohaammad Huseen Rooblee ''maal na dhibdeen tarkaanfii rakkoo siyaasaa fi nageenyaa fidu fudhate,'' jechuun komata. Garuu Aabba Roobleen ajaja kana hin fudhadhu, heeraan ala jechuun morme. Wal dhabdeen basaastuun Somaaliyaa dhabamnaan eegale sodaa walitti bu'insa humna waraanaa morkattoota lamaanii gidduutti fiduu danda'a jedhu kaaseera. Ikraan Tahilil ganna 25 kan taate ji'a Waxabajjii keessa isa dhumaaf kan argamte yeroo konkolaataan manaa baatedha. Mootummaan Aadde Tahilil butamuun al Qaayidaatti hidhata kan qabuu fi Somaaliyaa keessatti haleellaa jajjabaa kan geesisuufi ammayyuu bakka hedduu biyyichaa qabatee kan jiru al-Shabaabiin ajjeeffamte jedhe. Haa tahu malee al-Shabaab himata kana haaleera. Gareen kun aanga'oota mootummaa wayita ajjeesu raawwachusua ni amana. Ministirri muummee dhabamuushee hordofee hogganaa ejensii tika biyyattii Fahaad Yaasin hojiirraa dhorke. Basaastuu kana irra maaltu gahe kan jedhu sa'a 48 keessatti gabaasuu dhiisuun ajajakoo cabsiteetta jechuun hojiirraa dhorke. Garuu pirezidaantichi gidduugaluun ministirri muummee aangoo qondaala kana ari'uu hin qabu jechuun Mr Yaasiniin hojiitti deebise. Akkasumas pirezidaantichi murtoo ministirri muummee ministira nageenyaa hojiirraa ari'uus mormeera. Pirezidaanti Faarmaajoon komishinii dhabamuu basaastuu kanaa qoratu hundeessera. Garuu haati ishee Qaalii Mohaammad manni murtii waraanaa akka dhimmicha ilaalun barbaada jechuun tarkaanfii Farmajo hin fudhanne. Kamisa waajjirri pirezidaantii hanga filannoon gaggeeffamutti aangoon ministira muummee nama muuduu fi ari'uuf qabu kaafameera jedhe. Biyyi Gaanfa Afrikaa kun Onkoloolessa 1 hanga 25 gidduu filannoo paarlaamaa al kallattii gaggeessiti jedhamee eegama. Sa'aatii muraasaan booda ammoo Mr Roobleen murtoo ''seera qabeessa hin taane hin fudhadhu,'' jedhe. Ministirri muummee qajeeltoo heeraa aangoo dhaabbilee mootummaa adda baasu akka kabaju yaadachiisa,'' jedhe ibsa isaan.. Dilbata I/A Hogganaa UN, Amiinaa Mohaammad pirezidaantichaa fi ministira muummee waliin mari'achuun ''tarkaanfii jeequmsa kakaasu fi filannoo ammas dheeressu ykn fudhatama dhabsiisu'' irraa of eega jechuun waamicha gooteef. Gaggeessitootni lamaan ji'a Ebla keessas murtoo pirezidaantichi filannoo tursiisuuf dabarse irratti akkaan wal dhabanii ture. Humni waraanaa morkattoota lameenii Somaaliyaa keessatti walirratti dhukaasnaii ture. Xiinxala Muhyadin Rooble, Gulaalaa BBC Somali Walitti bu'insi booda kanaa haalaan sodaachisaadha. Hoggantootni tikaa bakka lamatti qoodamaniiru. Ejensiin Tika Biyyaalessaa hoggantoota yeroofii lama qaba. Tokko pirezidaantichaan kan muudame, kaan ammoo ministira muummeetiin. Ajajaan pirezidaantichaan muudame amma waajjira muummee tikaa qabateera. Kan ministira muummeen muudame ammoo waajjirichaan ala kan hojjetu yoo tahu, faayinaansii isaa to'ateera, akka maddeen mootummaa irraa argamaniitti. Humni waraanaa fi ajajootni poolisiis akkasuma wal qoodaniiru. Muddamni kun walitti bu'insa waraanaa fiduu mala jedhamee sodaatama. Humnootni waraana mootummaa morkattoota lameenii kana duras magaalittii qabachuuf jecha walitti bu'anii ture. Kamisa darbe kanas humni poolisii wal dhabdee lafaa namoota dhuunfaa irratti humna waraanaa lolaa turan. Wal qoqqooduu fi muddamni akka kanaa siyaasaa fi humna waraanaa keessaa biyyatti haleellaa garee hidhattootaa akka al-Shabaabiif saaxiluu danda'a.