Hidhaa namoota miidiyaafi tarkaanfii 'olaantummaa seeraa N. Amaaraatti kabachiisuu' maal beekna?

Namoonni miidiyaafi gaazexeessitoonni lakkoofsaan torba ta'an guyyoota muraasa darban hidhamuu BBC'n maatii akkasumas miidiyaalee biyya keessaa irraa odeeffate. Hidhaan kun tarkaanfii olaantummaa seeraa mirkaneessuuf mootummaan naannolee garagaraatti  sochii eegaluu isaa erga beeksise booda dhagahame. Naannoon Amaaraa yakki waan baay'ateef, ummanni nagaan bahee akka galuufi ummata tokkummaa jabeeffatee ''diina dhufuu danda'u ga'umsaan ofirraa akka qolachuuf'' tarkaanfii kana jalqabuu ibse. Biiroon Bulchinsaafi Nageenyaa naannichaa ibsa gaafa Sambataa baasen ''hojii olaantummaa seeraa kabachiisuu danquuf sochii taasifamanirratti tarkaanfiin seeraa,'' akka fudhatamu himeera. Biiroon kuni 'namoonni fi abbootiin qabeenyaa miidiyaa hawaasummaa gubbaa diina keenya waliin tumsuun hiriira waamuun olaantummaa seeraa kabachiisutti danqaa ta'uutti jiru,' jechuun himeera. Kanneen hidhamuun isaanii ibsame keessaa miidiyaalee garagaraarratti mootummaa Itoophiyaa qeequun kan beekamu Salamoon Shumiyyeefi Maskaram Abarraa ni jiru. Maskaram gaafa Sambataa magaalaa Finfinneetti to'annoo jala ooluu abbaan warraa ishee BBC'f mirkanesseera. Barsiistuu Yunivarsiitii Hawaasaa kan taate Maskaram to'annoo jala kan oolte buufata xiyyaaraatti ta'uufi bakka isheen jirtu akka hin beekne abbaan warraa ishee dubbate. Kunis lakkoofsa namoota miidiyaafi gaazexeessitoota torban kana hidhaa bu'an torbaan gaha. Miidiyaan Ashaaraa jedhamuufi buufati isaa Naannoo Amaaraa ta'e akkasumas sochii hidhattoota Amaaraa Faannoo jedhaman irratti xiyyeeffate gaazexeessitoonni shan duraa hidhamuu ibseera. Gaazexeessitoonni kunneen Humna Addaa Amaaraa, Poolisii Amaaraafi uffata Kora Bittinneessaa uffataniin akka fudhataman waahilli isaaniifi ''mana fincaanii keessa dhokadheen ture'' jedhe Rooyitarsiif himeera. Namni kun waajjira miidiyaa Ashaaraa Baahirdaar keessa jiru cufamuu dubbateera. Dabalataan, waraana Kaaba biyyattii adeemaa ture mormuufi mariin akka furamu gaafataa kan ture Salamoon Shumiyyee hidhamuun isaa ibsameera. BBC'n dhimma kanneen irratti Poolisii Federaalaas ta'e Poolisii Finfinnee irraa odeeffachuuf yaaliin taasise hin milkoofne. Gaazexeessitootaafi namoota miidiyaan ala hoogganoonni paartii mormituus hidhamuun gabaafameera. Miseensonni dhaaba mormituu ABIN sagal torban kana keessa A.L.I Caamsaa 10, 2014 magaalota lama keessatti hidhamuu Rooyitars waldaa Amaaraa Ameerikaa jiru waabeffachuun gabaaseera. Dhimma kana irratti dhaabni ABIN waan ifatti jedhe hin qabu. Taatullee, miseensonni ABIN miseensa paarlaamaa keessa jiran shan ibsa gaafa Jimaataa baasaniin ''mootummaan hojii ukkaamsuu raawwataa jira,'' jechuun himataniiru. ''Miseensonni ABIN fi hoogganoonni, miseensota Faannoo, hidhattoota seeraafi dargaggoota akkasumas qondaaltota biyya isaaniif oolmaa oolanirratti hojiin ukkaamsuu,'' raawwatamaa jira jedhaniiru. Kanaafis mootummaa himatani. Dabaluunis, kuni akka dhaabbatuufi ''sababa eenyummaa isaaniin kanneen ukkaamfaman haalduree tokko malee akka gadhiifaman gaafanna,'' jedhaniiru. Guyyoota muraasa dura Finfinneedhaa achi buuteen isaanii dhabamuu kan himame ajajaan duraanii Humna Addaa Amaaraa B/J Tafarraa Maammoo Jimaata Baahirdaaritti mana murtii dhihaataniiru. Poolisiin sirna 'heeraa biyyattii humnaan diiguuf' yaalaniiru jedhee shakkuun qorataa akka jiru ibseera. Manni murtiis guyyaa dabalataa 10 qorannoof eeyyameera. Dhihoo miseensotni Faannoo hidhamuu akkasumas kaan to'annoo jala galchuuf tarkaanfiin fudhatamaa akka jiru miidiyaaleen gabaasaniiru. Gareen hidhattoota Amaaraa kuni waraana Kaaba Itoophiyaarratti mootummaa bira dhaabbatanii lolaniiru. Garuu, badiiwwan garagaraanis himannaan irratti ka'a. Pirezidaantiin Naannoo Amaaraa Dr Yiliqaal Kaffaalee ibsa kennaniin humnoonni nageenyaa naannichaa tarkaanfii seera kabachiisuu kan fudhatan Faannoo irratti miti jedhaniiru. Tarkaanfiin fudhatamaa jiru warreen maqaa garee kanaatiin gochawwan seeraan alaa gara garaa raawwataniifi nageenya naannichaa warra booressan irrattidha jechuun dubbatan. Miseensonni ABIN ibsa isaanii keessatti sababa olaantummaa seeraa kabachiisuun 'humni federaalaa mirga naannoof kenname cabsuuf yaalaa jira,' jechuun himataniiru. Naannoon Amaaraa namoonni meeshaa waraanaa qaban akka galmeessan waamichi taasise dargaggoota meeshaa hiiksisuufidha jedhanii hubatan waliin walitti isa buuseera. Taatee kanaan walqabatee gaafa Kamisaa Magaalaa Mooxaatti walitti bu'iinsa mudateen lubbuun namoota jaha darbuu akka hin oolle jiraataan BBC'n dubbise himu. "Ka'umsi isaa Faannoo hidhannoo hiikkachiifna jechuun humnoota nageenyaan kan jalqabamedha. Sababa muddama sanaatiin Faannoonis hidhannoo hin hiikkannu jechuudhaan bakka qabatanii turan," jedhan. Jiraattonnis Faannoon hidhannoo hiikkachuu hin qabu jechuun mormii dhageessisaniiru jechuun dubbatan. Sababa hokkarri magaalattii keessatti uumameenis daandiin magaalattii keessa qaxxaamuru cufamuu kanaanis tajaajilli geejjibaa gufachuufi, interneetiinis addaan cituu, manneen barnootaa, baankonniifi dhaabbileen tajaajila kennan biroon cufachuu isaanii dubbataniiru. Haaluma walfakkaatuun Goojjam Lixaa magaalaa Maraawwiitti, akkasumas Kaaba Walloo naannawaa Waldiyaatti muddamni wal fakkkaatu akka ture jiraattonni BBC Afaan Amaaraa dubbise ibsaniiru. Guyyoota muraasa darbe eegalee shakkamtoonni harka isaanii seeraaf akka kennaan akka taasifamaa jiruu Biiroon Bulchinsaafi Nageenyaa Naannoo Amaaraa ibseera. Namoota eeyyamamoo hin taanerratti hojiin badii xiqqeessuu ummata waliin dalagamaa jiras jedhe. Hojiin olaantummaa seeraa kabachiisuu jedhame kuni ummataaf nagaafi tasgabbii, biyyaafi naannichaaf wabii nageenyaa mirkaneessuuf kan bu'uura godhateera jechuun ibse. Kana gidduutti garuu qaamoleen adda addaa ''diina ijoo'' kan jedhee mootummaan ibse waliin wal tumsuun naannichaafi biyya jigsuuf hojjetaa jiru jedhe danqaa ta'aniiru jechuun ibse. ''Yeroo ammaa diinota keenya waliin ta'uun naannoofi biyya keenya diiguuf namoonniifi abbootiin qabeenyaa miidiyaa hawaasummaa tokko tokko,'' hojjetan jiru jedhee himate. Kunneenis, ''hiriira waamun hojii olaantummaa seeraa kabachiisuutti sochii danqaa uumu taasisaa jiru,'' jechuun hiriirri gaafatamees ta'e eeyyamni kenname hin jiru jedheera. Miidiyaan naannoo Amaaraa Pirezidantii Itti - aanaa naannichaa Dr Sammaa Xirunee waabeffachuun akka gabaasetti olaantummaa seeraa kabachiisuun kan barbaachie namni nagaan bahee akka galuufi jedhan. ''Naannichi yakkamtootarraa bilisa ta'eefi ummata tokkummaa jabeeffatee diina dhufuu danda'u ga'umsaan ofirraa qolachuufi,'' jechuun isaanii gabaafameera. Naannichatti ukkaamsuun, saamichi, ajjeechaa, sababa amantiin walitti bu'iinsa uumuufi akkasumas yakki kaan baay'achuu isaatiin tarkaanfiin kuni fudhatamaa akka jiru ibsan. Sochii kana keessas humnoonni nageenyaa naannichaa Faannoo dabalatee hirmaataa akka jiran qondaalli kuni eeran. Naannoon Amaaraa namoonni meeshaa waraanaa qaban akka galmeessan ajaja dabarseen galmeen taasifamaa jira. Taatullee guyyoota ka'ame keessa waan hin xumuramneef hanga Roobii Caamsaa 17, bara 2014'tti dheerachuu murteessuun isaa ibsameera.


Hoogganaan UN Gutareez Waraanni Kaaba Itoophiyaa akka dhaabbatuuf qaamoolee lamaan waliin dubbataan ture jedhan

Waraannii Kaaba Itoophiyaa gaggeeffamu akka dhuma godhatuuf qaamolee lamaan waliin haasaa hedduu taasisaa akka turan Barreessaan Olaanaa Biyyoota Gamtoomanii Antoonii Gutareezi dubbatan. Turtii BBC waliin taasisaniin, MM Itoophiyaa Abiy Ahimadiifi dura taa'aa TPLF Dr Dabratsiyoon Gabra Miikaa'eel waliin walitti dhufeenya taasisuun waraanichi akka dhuma godhatuuf yaalii taasisaa akka turan ibsan. Kanaanis dhukaasa dhaabuun, deeggarsa namoomaa dhiyeessuuf haallii gaariin akka uumamuufi dhumarattis nagaan karaa mariitiin akka bu'uuf cimsanii yaalaa akka turan himan. ''Yeroo hunda walitti bu'insichi akka dhaabbatuu, deeggarsi namoomaa bakka hunda akka qaqqabu akkasumas mariin nagaa busuuf gargaaru sirriin akka taasifamuuf yaalii taasisaan ture'' jedhan. Barreessaa Olaanaan Gutareez BBCtti kan dubbatan wayita torban kana biyyoota Lixa Afrikaa kanneen akka Seenegaal, Niijar fi Naayijeeriyaa doowwatanitti ture. Waraanni Kaaba Itoophiyaa humnoota federaalaafi TPLF jidduutti gaggeeffamu ji'a 18 kan lakkoofsiseera. Waraanni kuni badii namoomaafi qabeenyarattis midhaa olaanaa dhaqqabsiiseera. Ammaan tanas dhuma hin arganne. Hoogganaan UN baatiiwwaniin dura waraanicha dhaabuufi nagaa buusuuf haalli dandeessisu jiraachuu akka isaan gammachise Gaanfa Afrikaatti Ergamaa Addaa Oluuseguun Obaasaanjoo waliin erga mari'atanii booda ibsanii ture. Gutareez isaan duras BBC Africa waliin turtii taasisaniin, ''Manni maree Nageenyaa Dhaabbatichaa dhimma Itoophiyaa ilaallatuun garaagarummaa yaada ifa ta'ee'' qabaatulleen waraanichaaf furmaanni dhiyoodha jedhanii ture. Haata'u malee, Dhaabbanni Gamtoomanii, Gamtaa Afrikaafi Ameerikaan qaamolee lamaan jidduutti mariin taasifamee waraanni yeroo gabaabaatti xumura akka argatu yaalanis ammatti waan milkaa'an hin fakkaatu. Darbee darbee walitti bu'iinsawwan gabaafamaniin alatti, humnootii lamaan jidduutti waraanni gaggeeffamu tagabbaa'eera. Baatii tokkoon dura deeggarsa namoomaa gara Tigraayi galchuu akka dandeessisuuf jechuun motummaan Itoophiyaa waldhabdee dhaabuu labse, TPLF's fudhachuu beeksisuun ni yaadatama. Kanaan dura dura taa'aan TPLF Dabratsiyoon (Dr) motummaa Itoophiyaa waliin marii al-idleen taasifamaa jiraachuu BBCtti himanii kan ture yoo ta'u, motummaan Itoophiyaa garuu dhugaa akka hintaane himee ture. Waraanni kaabaa Itoophiyaa ji'oota kudha saddeetiif gaggeefamee kunis naannoolee ollaa Amaaraafi Affaariitti ce'uun alatti biyyattii irratti dhiibbaa diinagdeefi namoomaa olaanaa qaqqabsiiseera.


'Wayita sammuun nu dhiphatu waan nurraa hin eegamnefaa dhukkubsataatti himna' - Hakiima Kaansarii Hospitaala Ayidar

Taklamadin Taklahayimaanot umriinsaa waggaa 14, ji'a ja'a dura mallattoolee akka garaan dhiita'uu, qaamni isaa akkaan ho'uu, ulfaatinnisaa hir'achuu fi funyaansaa dhiiguu irratti erga mul'atanii booda maatiinsaa Tanbeen irraa gara Maqalee, Hospitaala Riifaraalaa Ayidar geessan. Ogeeyyiin fayyaa erga qoratanii booda dhibee Kaansarii Dhiigaa (leukaemia) akka qabu maatiitti himan. Yeroof wal'aansi keemooteraappii jalqabaa godhameefii hanga tokko fooyya'ee akka ture ogeeyyiin fayyaa himu. Torbee lama booda deebi'ee wal'aansa keemooteraappii lammaffaa akka argatuuf itti himamee hospitaalaa ba'us, maatiin garuu ji'oota ja'aaf osoo hin deebisiin achumaan badan. Yeroo hanga kana wal'aansa fayyaarraa fagaatee wayita gara hospitaalaa deebi'u garuu mallattooleen duraan turan daranuu hammaatan. "Maallaqa qorannoo dhiigaa fi dawaaf barbaachisu waan harkaa dhabneef deebi'uu dadhabne,'' jedhu maatiin. Dhibeensaa oolee bulee itti fooyya'a abdii jedhuun akka mana tursiisanis himan. Wayita hospitaalatti deebi'u garuu dhibeen kun daran waan itti hammaatee jiruuf ciisee akka yaalamu itti himame. Ogeeyyiin hospitaalichaa garuu sababa hanqinni qorichaa fi meeshaalee wal'aansa fayyaa biroo hospitaalicha mudateef daa'immanii fi namoota kaan dhibee kaansarii qaban yaaluuf humna qabu fixataa akka jiru himan. ''Sadarkaa abdii kutachuurra geenyeerra,'' jedhan. Hospitaala Rifaraalaa Ayidaritti Hoogganaa Damee qorannoo fi barnoota Kaansarii (Oncology) kan ta'an hakiimni hospitaalichaa Dr Kibroom Hiluf, daa'imman naannichaatti irra jireessaan kan mul'atu dhibee kaansarii dhiigaati jedhan. Dhibee kaansarii daa'immanii salphaatti wal'aanuun kan danda'amuudha kan jedhan Dr Kibroon, ta'us ''amma wal'aansi hin jiru. Akka lubbuun turaniif qofa qoricha yeroon irra darbe kenninaaf. ''Tarii yoo carra qabeessa ta'an jenneeti. Yeroo booda maal akka isaan mudatu garuu hin beeknu,'' jedhan. Maatiin ijoolleensaanii dhibee kaansariin duraa qabaman carraan ittiin maallaqa argatan waan adda citeef, akkasumas naannichaan ala ba'anii ijoolleesaanii wal'aansisuuf tajaajila geejjibaa fi kaaniif maallaqa baasan dhabuu himan. Dhibeen kaansarii ofiifuu ba'aa tokko, kanarratti dabalataan wal'aansa keemooteraappii fi kaan argachuun gatiinsaa ni ulfaata, kanarraa kan ka'an daa'imman dhibee kana qaban manatti du'aa jiru sodaa jedhu akka qaban ogeeyyiin himu. Waggaa shan dura bara 1999 mootummaan baasii tajaajila keemooteeraappii walakkaa akka danda'uu fi maatiin ammoo kan hafe bifa liqiitiin akka kaffalan gochuun hojjetamaa tureera. Waggoota sadan darban Naannolee Amaaraa fi Affaar akkasumas Eertiraa irraa Hospitaala Ayidaritti wal'aansi dhibee kaansarii namoonni argachaa turan 72 irraa gara 110 ga'ee ture. Akka ragaa hopitaalichaatti sababa waraanaan lakkoofsi kun walakkaa gadi ta'eera. Daafoo waraanaa ji'oota 17f itti fufee jiruun kutaalee hawaasaa akkaan miidhaman keessaa namoonni kaansarii dhukkubsatan tokko. Erga waraanichi eegalee namoonni of beekan 1643 fi daa'imman 126 dhibee kaansariin qabamuun hospitaalciha seenaniiru. Hedduun ammoo sababa hanqina geejjibaa, rakkoo maallaqaa fi tajaajila quunnamtii dhufanii wal'aanamuuf carraa hin arganne jedhu hooggantoonni hospitaalichaa. "Kanneen kaansarii dhukkubsatan keessaa dhibbeentaa 70 dubartoota. Kanneen keessaa ammoo dhibbeentaa 30 kan ta'an kaansarii harmaa qabu. ''Dubartoota kaansarii ulaa gadameessaa qaban 126 keessaa 15 qofatu wal'aansa baqaqsanii yaaluu jalqabaa argatan. ''Kanneen hafan 111 garuu sababa hanqina tajaajila keemooteraappii wal'aansa hin arganne. Manumatti galanii haa du'an jennee manasaaniitti gaggeessine,'' jedhe hospitaalichi. Hojjettoonni hospitaalichaa ji'a darbe akka BBC'tti himanitti, sababa hanqina meeshaalee wal'aansa fayyaa dhukkubsattoonni kaansarii 1700 caalan du'aaf saaxilamanii jiru. Waraana dura hospitaalichi namoota 60 hanga 70 ta'aniif tajaajila keemooteraappii kennaa turuufi qoricha kaansarii gosa 45 ol akka qabu ibse. Amma tajaajilli keemooteraappii dhibba keessaa 10 qofa, gosti qorichaa ammo sadii qofatu jira jechuun hospitaalichatti dameen wal'aansa dhibee kaansarii Bitootessa darbe ibseera. Kanarraa kan ka'e qorichoonni yeroon itti darbellee kennamanii dhumaa jiru jedhan Dr Kibroom. "Tajaajilli keemooteeraappii guutummaatti dhaabbateera. Dawaa dhibee kaansarii argachuun ulfaataadha. ''Dhukubsattoota baayyee wal'aansi hin jiru jennee deebisaa jirra. Akka obsaniif gorsa kennuu malee tajaajila wal'aansaa kennaa hin jirru,'' jedhan. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa Guraandhala darbe erga ji'a ja'aatii yeroo jalqabaaf meeshaalee wal'aansa fayyaa naannooo Tigraayiin ga'e, ta'us naannicha hanqinni boba'aa waan jiruuf deeggarsa iddoo barbaachisuun ga'uuf akka rakkate ibseera. Bitootessa keessa ammoo mootummaan federaalaa fi humnoonni Tigraay deeggarsi namoomaa danqaa malee akka qaqqabuuf jecha dhukaasa dhaabuuf erga murteessanii booda rakkoon ni furama jedhamee abdatamee ture. Garuu qaamoleen lameen osoo fagoo hin deemin quba walitti qabuu waan eegalamiif jijjiirama eegame hin fidne. Tajaajilli bu'uuraa kanneen akka bilbilaa, baankii, interneetii fi geejjibaa ji'ootaaf adda cite tures hin deebine. Ammoo dawaan gara naannoo Tigraay seene dhibeewwan akka kaansariif kan ta'an osoo hin taane dhibeen balaa tasaa fi hatattamaaf kan oolan qofadha. Kanaafuu haala hospitaalichaa ilaalcha keessa kan galche miti kan jedhan Dr Kibroom, sababa Kanaan dhiyooma kana dhukkubsattoota hedduu dhabneerra, hedduus dhabuuf fiixeerra jirra jedhan. "Namoonni yaalii carrallaan kennamu, Radiotherapy, hatattamaan argachuu qaban heddu. Dhibba shan kan ta'an keemooteeraappii barbaadu, 300 kan ta'an wal'aansa Radiotherapy hatattamaa barbaadu. ''Haala amma jirruun namoota kunneen dhabuuf deemna. Dawaan hin jiru jennee kanneen manasaaniitti deebisnes maalirra akka jiran hubachuu hin dandeenye, bilbilli waan hin jirreef.'' Rakkoon amma Hospitaala Ayidar mudate furmaata hin argatu taanaan, hospitaalichi daa'imman fi namoota kaan dhibee kaansarii dhukkubsataniif tajaajila wal'aansa kennuu sadarkaa hin dandeenyerra ga'uuf yeroonshee gabaabduudha jedhan Dr Kibroom.


Ragaan yakka waraanaa Itoophiyaa barbadeeffame jedhan jiraattotni ijaan argan

Ragaa yakka sanyii balleessuu Lixa Tigraay keessatti raawwatame dhabamsiisuuf jecha duulli reeffa namoota dhibbaan lakkaawamanii kan dhabamsiifamuu namootni ijaan argineerra jedhan 15 himan. Himannaan haaraa kun kan dhagaahame Manni Maree Mirga namoomaa UN yakka waraana Tigraay keessatti raawwatame qorchuuf garee haadha alangaaa duraa Mana Murtii Yakkaa Idila Addunyaa Fatuu Bensuudan hoogganamuu Itoophiyaatti boba'auu duradha. Namootni ijaan argineerra jedhan kun hidhattootni naannoo Amaaraa kan Lixa Tigraay to'atanii jiran, awwaala jumlaa qotuun reeffa namootaa naannicha ture baasanii gubuun hambaa isaas naannicha keessaa guuraa jiruu jedhan yaada bilbilaan kennaniin. Aanga'oonni awwaalchi qotamaa jiraachuu amananii dhimmichi humnoonni Tigraay ajjeechaawwan sabummaarratti xiyyeefatee barkurneef raawwachaa turan agarsiisa jedhan. Qo'attootni Yunivarsiitii Goondaris awwaalcha jumlaa aragchuu beeksisanii hidhattoota TPLF hidhattoota TPLFs waliin hidhata akka qabu himaniiru. Waraana Kaaba Itoophiyaa ji'oota 17 gaggeefame kanaan qaamoleen hirmaatan hunduu ajjeechaa jumlaan himatamu. Ta'uus jaarmiyaaleen mirga namoomaaf falman Aminsitii Intarnaashinaal fi Hiyuumaan Raayits Waach gabaasa isaanii dhiyeenyaan humnoonni fi aanga'oonni Amaaraa duula sanyii balleessuu dhalattoota Tigraay irratti raawwachuu ibsaniiru. Mudde darbe Manni Maree Mirga Namoomaa UN  gartuun qorattootaa walabaa waraana kana keessatti yakka qaamolee hundaan raawwatame akka qoratu bobbaafamu yaada murtee dabarseera. Mootummaan Itoophiyaa murtee kana cimsee kan balaaleffate yoggaa ta'u gareen qorannoof ergaman akka hin tumsine ''meeshaa dhiibbaa siyaasaatii'' jechuun ibseera. Ji'a darbe ammoo qorannoo kanaaf maallaqni akka hin ramadamne sagaleen akka kennamu godhamus Chaayinaafi Raashiyaan Itoophiyaa deeggaranis osoo hin milkaahanii hafeera. Reeffaa gubuu Namootni ijaan argine jedhan mallaqni qorannoo kanaaf akka ramadamu ragga'uu guyyaa sadii booda  Lixa Tigraay keessatti duulli ragaalee ajjeechaa balleessuu eegalamee jedhu. ''Magaalaa Humaraa mana barnootaa Hameelee Hamushtii jedhamu cina lafa badhee jirutti reeffii dhalattoota Tigraay nagaa 200 awwaala jumlaa lamatti awwaalame. Kunniin namoota nagaadha ji'oota jalqabaa waraanichaatti ajjeefamaniidha'' jedhe dhugaa bahaan sabummaa Walqaayit qabuufi magaala Humaraa jiraatu. Dhalattootni Tigraay naannichaa gariin yeroo baqataniifi kaan ammoo jumlaan yoo hidhaman, warreen saba Walqaayit ta'ii kana ijaan argaa gabaasaa turan. ''Ebla 4 milishaan Amaaraa fi Faannoon namoota awwaalaa baasan. Muka walitti qabanii wanna amma dura arginee hin beekne itti biifan achii reeffa baasan guban. Reeffi sun caccabee daaraa ta'e.'' Dhuga bahuumsi kun yaada namootni ijaan ragine jedhan kaan kennan waliin wal sima. Milishaan Amaara fi Faannoo kutaa Humaraa kan biroo keesattis reeffa namoota awwaalamanii mancaasuu namootni ijaan argan himaniiru. ''Reeffi kun kan namoota nagaa manneen hidhaa jumlaa keessaa baafaamaniiiti. Reeffii namoota 100 ta'anii Insititiyuutii qonnaa Humaraa duuba awwalamee ture'' jedha namani ijaan argu himu kan biraan. ''Reeffa isaanii fuudhanii mooraa inistitiyuutichaa keessatti mukaan gubanii gara daaraatti jijjiiran achiis kemikaala nuti hin beekne itti naqan. Yeroo kana godhan fuula isaanii huccuun haguuganii harka isaaniittis waa maratanii turan.'' Adenaay magaala kan biraa Lixa Tigraay keessatti argamtuudha. Achittis reeffa namootaa sdhabamsiisuun ragaa dhoksuuf hojjetamuu namni arge himeera. ''Ganama guyyaa Ebla 10, milishoonni Amaaraa Bataskaana qulqullicha Abuna Aregaawwii keessatti awwaala jumlaa afur qotan'' jedha jiraataan magaalittii. ''Ji'a Adoolessaa keessa duula sanyii balleessuu gaggeefameen namoota nagaa 150 dhumaniiti. Reeffa isaanii konkolaataatti fe'an. Reeffa kana garam akka geessan hin beeknu.'' Namni kan biraan ammoo guyyaadhuma san awwaalchi jumlaa tokko waajira bulchiinsaa magaalichaa duuba qotamuu hima. Achitti namootni nagaan 39 ta'an Onkololessa 2021 awwalamuu hima. Kunniin namoota nagaa magaalaa Addi Goshu jedhamutti miliquuf osoo yaalan marfamanii qabamaniidha. Akka namni kun jedhutti reeffi lafa sanaa qotamee bahes konkolaataatti fe'amee bakka hin beekamne geeffameera. Magaalaa kan biraa Ba'ikeer jedhamuttis gochi walfakkaataan raawwachuu namni ijaan arge himeera. ''Reeffichi kan namoota nagaa 70 kan Ba'ikeeritti hidhamanii turaniiti. Ji'a sagal dura ajejefaman'' jedha jiraataan naannichaa. ''Ebla 11 milishoonni Amaaraa reeffa namoota kanaa qotanii baasan achii magaalaa naannoo Amaaraa Saanjaa geessan.'' Akka dhuga baatotni kunniin jedhanitti duulli ragaa balleessuu Ebla 4 eegale, kan duula kana qindeesse ammoo ogeeyyii Yunivarsiitii Gooondari. ''Kan jalqabame ogeeyyiin Yunivarsiitii Gondar daawwannaa erga godhaniiti. Yeroo dhufan konkolaataan jeerikaana adiitti keemikaala baatu waliin jira. Ogeeyyiin kun guyyootaaf milishaan Amaaraa akkamiin reeffa akka dhabamsiisaan maagilicha turaniileenjisanii deebi'an.'' Jiraattotni sadii milishoonni ifatti Yunivarsiitiin Goondar qooda qabaachuu himaa turanii jedhu. Akkamiin ragaan ajjeechaa argamuu akka hin dandeenyes dubbataniiru jedhu. Himannaa irratti dhiyaate kanaaf Yunivarsiitiin Goondar deebii hin laanne. Haata'u malee ji'a darbe miidiyaan biyyaalessaa ogeeyyiin Yunivarsiitii Goondar awwaalcha jumlaa 12 naannichatti adda baasuun TPLF duguuggaa sanyii raawwachuu ragaa aragachuu himee ture. Keemikaalota fayyadamuun reeffa namaa guutummaatti dhabamsiisuun akka danda'amu ogeeyyiin ni dubbatu. Yunivarsiitii Koollejjii Landanitti ogeettii inorganic chemistry kan ta'an Adreaa Sellaa hoo'a guddaan reeffa namaa dhabamsiisuun ni danda'amaa jedhu. Yunivarsiitii biyya Jarman RWTH Aachen keessatti Keemikaal Injinarummaan Dooktara kan ta'an Gabrakidaan Gabrasillaasee ragaalee foorensikii keemikaalaan dhabamsiisuun akka danda'amu mirkaneessu. ''Kemikaalli kun ragaalee foreensikii ni dhabamsiisu...garuu garuu ammoo daaraan isaayyuu ragaa hambisa. Guutummaatti dhabamsiisuun ni ulfaata'' jedhan. Dhimma kana ilaalchisee waajira Ministira Muummeerraa deebii argachuuf gaaffiidhiyaateef deebiin hin argamne. Afayaa'iin Mana Maree Federeeshinii Itoophiyaa Aganyaw Tashaagar kan pireezidantii naannoo Amaaraa turanii garuu himannaa kana fudhatama dhabsiisaniiru. Reeffi baafamuu kan amanan aanga'an kun reeffii bae kan dhalattoota Amaaraa nannichatti waggoota 40 darban ajjeefamaniiti jedhan. ''TPLF biyya bulchaa waan tureef reeffa namoota kanaa baasuun hanga ammaatti aaddunyaatti agarsiisuun hin danda'amne ture''jedhan. Jaarmiyaaleen mirga namoomaaf dhaabatan Lixa Tigraayitti yakki sanyii balleessuu raawwachuu isa gabaasanis soba jechuun fudhatama dhabsiisaniiru.''Hafarsuu, dhugaa lafa jiru ilaalcha keessa hin galchineedha''


Nageenya Oromiyaa: Gargaarsi namoomaa Lixa Oromiyaa 'hammaataa dhufeera' - UN

Erga baatii Amajjjii waggaa baranaatii haalli gargaarsa namoomaa Lixa Oromiyaa 'hammataa dhufeera,' jedhe Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN). Kunis, bara 2022 keessa ''walduradhaabbannaafi walitti bu'iinsi hawaasa gidduu waan dabaleefi,'' jedheera UN'tti dhaabbati Dhimma Gargaarsaa qindeessu (UNOCHA) ibsa xumura torban darbe baasen. Haleellaa Lixa Oromiyaatti keessumaa jalqaba waggaa kanaa Wallagga Bahaafi Horro Guduruutti hammaateen ajjeechaa, saamichi akkasumas qabeenyi hedduu manca'eera. Hoogganaa Itti-aanaan Komishinii Buusaa Gonofaa Oromiyaa Obbo Garramuu Oliiqaa sababa rakkoo nageenyaan namoonni buqqa'uufi gargaarsa geessuus rakkisaa taasisaa turuu himaniiru. Dhaqqabiinsi dhibuu, deeggarsi gahaa dhibuu akkasumas dhaabbileen tumsan dhabamuutiin gargaarsi namoomaa rakkoo mudachuu UN ibseera. Gargaarsa jiru geessuufis rakkoon nageenyaa danqaa ta'u ibse. Dhimma kana kan gaafataman Obbo Oliiqaan sababni kuni mudate akkanaan ibsu. ''Rakkoon adda ta'e ennaa jiraatu humni nageenyaa nu deeggaree akka dhaqqabsiisnu kan hojjetaa jirru. ''Warri dhaabbata gamtoomanimmoo shakkii nageenyaa lafa qaban hundumaa humna nageenyaa dabalatanii deemuu hin barbaadani. Kanarraa kan ka'e isaan akkasitti kaasuu danda'u,'' jedhan. UN Hojjeettonni gargaarsaa haala mijaa'aa hin taane keessa akka socho'aniifi ambulaansonni isaaniifi kaan irratti haleellaan akka gahu himan. ''Baatii booda kanaa Lixa Oromiyaatti yakki babal'ateera. Keessumaa daandii Amboo Naqamtee geessurra nama butuufi konkolaataa saamuun irra deddeebbiin mudateera,'' jedhe. Waggoota darban Lixa Oromiyaatti Faannoo dabalatee haleellaa hidhattoota sadiin akkasumas mootummaan 'itti-gaafatama sirnaan bahuu dhabuun' lammiileen qe'eefi qabeenyasaarraa buqqa'aniiru. UN ibsa isaa keessatti Naannoo Benishaangul, Godina Kaamashii dabalatee jiraattonni 500,000'tti tilmaamaman buqqa'uu himeera. Kana dura Qondaalli Mootumaa Naannoo Oromiyaa Obbo Musxafaa Kadiir rakkoo nageenyaan Oromiyaa keessatti lammiileen kuma dhibba jahatti siqan buqqa'uu BBC'tti himanii turan. Obbo Oliiqaan hamma namoota rakkoo nageenyaan buqqa'an lakkoofsaan akkanaan ibsu. ''Gara 11,000 ol Wallagga Lixaa, gara 36,000 ol immoo Walagga Bahaadha. ''Naqamtee irratti kuntaala 47,000 ol ji'oota sadan darban kana bakka rakkoon jiruufi hammaatu akka geessisan dhaqqabsiisneerra,'' jedhan. Gargaarsa barbaachisu dhaqqabsiisuuf ga'umsa qaban kan gaafataman Obbo Oliiqaan, ''Marsaa ammaatiin kan gaafatamne dhaqqabsiifnee jirra,'' jedhan. ''Qoratamee dafee akka nu qaqqabuuf kan nuti gochaa jirru. Sanarratti hundoofnee deeggarsa itti fufna,'' jechuun himan. Rakkoo nageenyaan ala balaa lolaa, hongeefi waraanaan lammiileen Itoophiyaa gargaarsa fedhan miiliyoonaan lakkaa'amu. Lolli Tigraayitti eegaluu hordofee humnooti hidhatan Lixa Oromiyaarraa gara giddugaleessatti yerootti socho'an ture. Erga 2021 walitti bu'iinsi Wallagga Bahaafi Horro Guduruu akkasumas godinoota Shawaatti babal'atuufi buqqaatiin Oromiyaa keessaa akkasumas namoonni gara Naannoo Amaaraatti buqqa'uu UN hime. ''Bara 2022 michootni keenya balaa nageenyaaf saaxilamaniiru, taatee dhukaasaa si'a lama raawwate dabalatee, hiraarsaa, yeroof hidhamuufi dirqiin konkolaataa oofuu,'' isaan qunnamuu hime. Dabalataan rakkoon nageenyaa sochii namoota gargaarsa namoomaa dalaganii keessumaa daandii Finfinnee - Naqamtee akkasumas hanga Asoosaa danquu ibse. Kanaanis, deeggarsaafi boba'aa baqattootaafi godaantota kuma hedduu Asoosaafi Maa'oo Koomoo geessuuf rakkisuu dubbate. Daandiin gara Naannoo Benishaangul Gumuuz geessu gama Lixa Oromiyaa darba. ''Gama kaaniin bakkeewwan Qeellam Wallaggaa yeroo dheeraaf dhaqqabuun rakkisaa ture amma dhaqqabamuu akkasumas bakkeewwan Wallagga Bahaa gara gadii dhaqqabameera,'' jechuun UN ibse. Akka UN jedhutti hammi hanqina nyaataa daa'imman umrii shan gadii 22%'tti ol guddachuu akkasumas dubartoota ulfaafi hoosisan ammoo 42%'tti guddachuu hime. ''Rakkoon nageenyaa dhaabbilee gargaarsaa gargaarsa kennan baadiyyaa dhiisuun daandii ijoo gubbaatti akka murtaa'an godheera. Kunimmoo hamma ummata bira gahamu danqeera. ''Kanneen Horro Guduruutti buqqa'aniifi kumaan lakka'aman akkasumas kanneen Kaamashiirraa buqqa'an akkasumas hanga yoonaa hin galmoofne,'' deeggarsa malee hambiseera jedhe. Hookkaraafi qabeenyi ummataa waan manca'eef tajaajilli barnootaa, fayyaa, bishaan dhugaatiifi qulqullinaa rakkoon isa mudatu ibse. ''Lixa Oromiyaatti buufataaleen fayyaa 426 saamichaafi mancaatiin tajaajila kennaan akka hin jirre gabaafameera. ''Wallagga Bahaatti manneen barnootaa 144 cufaa waan ta'anif barattoonni 62,000 ol barumsarraa hafaniiru. ''Haaluma walfakkaatuun Wallagga Lixaatti manneen barnootaa 184 cufaa waan ta'aniif barattoonni 89,000 barnootarraa danqamaniiru,'' jedhe. Walumaagala rakkoon nageenyaa jiruufi jireenya hawaasaa hubuu kan ibse UN, namoota gargaarsa fedhan bira geessuuf aangawoonni rakkoo nageenyaafi bajata/lojistikii akka rakkatan ibse. Kanaafis gargaarsi ummata bira gahu akka ciccitu beeksise. Sababa rakkoo nageenyaan hawaasi gama Lixa Oromiyaa jiru buqqaatiifi ajjeechaaf saaxilameera. Gargaarsa eeguutti adeemaa jiraa? Egeree isaaf maal gochaa jirtu? jedhamanii kan gaafataman Obbo Garramuun haala ummatichaa akkanaan ibsu; ''Gara Lixaa [ummatichi] gaafachuu miti gargaarsa fudhachuullee hin barbaadu. Ciisee du'a malee harka namaa hin ilaalu ejjennoo jedhu qabu,'' kunis ta'u hubachiifnee gargaarsa geessaafi jirra jedhan. Namni ammayyuu qe'eesaatti deebi'aa jira kan jedhan Obbo Garramuun, jireenya isaanii duriitti akka deebi'an godhamaa jiraachuu dubbatu. Yoo rakkoon hammaatee gargaarsa barbaada ta'e gargaarsa dhiheessuuf mootummaan qophii ta'u ibsu.


Oolmaa hospitaala Kotobee, dhibamtoota Covid dhalattuu hanga ganna 114 wal’aane

Waggootii lamaan darbaniif addunyaa guutuu weeraruun lubbuu namoota miiliyoona 15 ta’an kan galaafate weerarri koronaavaayirasii yeroo jalqabe keessa hojii kan eegale Hospitaalli Ekkaa Kotobee, ochii weeraricha to’achuu keessa bakka ijoo qaba. Maalummaa fi haala weerarichaa irratti odeeeffannoon ifa ta’e yeroo hin jirretti, dhibamtoota kumaatamaan lakkaa’aman simate kan tajaajilaa ture hospitaalli kun, Kamisa darbe dhukubsataa tokkicha wal’aansa fudhachaa argachaa turan nagaa gara manaatti erguun yeroo jalqabaaf hospitaalicha keessa dhibamaan koronaavayirasii akka hin jirre beeksiseera. Hoogganaan hospitaala Ekkaa Kotobee, Dr Yaared Aggidoo akka BBC’tti himanitti, dhibamaan kun bayyaanatanii gara mana isaanitti waan deebi’aniif, waggootii lamaan darbaniif wiirtuu wal’aansa Covid-19 biyyatti ta’ee taajajila kan keennaa ture hospitaalichi yeroo jalqabaaf dhukkubsattoota malee oolee buleera. Hopitaalichi weerarri koronaavayirasii Itoophiyaa seenuu isaa irraa eegalee, dhukkubsattoota Covid sadarkaa kamirra jiraaniif wal’aansa isaan barbaachisu kennuun tajaajilaa tureera. Dambaliiwwan weerara Covid-19 yeroo afuriif biyyatti keesatti umaman keessatti, waggootii lamaan darbaniif dhukkubsataan tokkoyyuu utuu hin jiraatin yeroon itti darbame akka hin turre Dr Yaared himaniiru. Weerara afraffaa irratti dhibamtoota simatee wal’aansa keennaa ture keessa tokko kan turan oggeessi fayyaa dhibee kanaan hubaman wal’aansa argatanii waan bayyaanataniif Kamisa Bitootessa 27/2014 hospitaalicha irrraa gaggeefamaniiru. Kanaanis hospitaalichi yeroo jalqabaf dhukkubsataa wal’aansi isa barbaachisu tokkoyyuu utuu hin qabaatiin sa’aatii 24 dabarseera. ''Wal’aansa isaa milkaa’inaan xumuree namni gaggeefame kun, weerara dhibee kanaa marsaa afraffaan dhukubsataa isa dhumaa hospitalaa kana ba’u ta’a jennee abdanna,'' jechuun Dr Yaareed hawwii isaanii BBC’tti himaniiru. Bitootessa 04/2012 A.L.I irratti Covid-19 Itoophiyaa keessatti argamuun isaa yeroo mirkanaa’e, dhukkubsataa lammii Jappaan isa jalqabaa simachuun hojii kan eegale hospitaalli kun, waggootii lamaaf tajaajila utuu addaan hin kutuun ture, dhibamaan maqaan isaani hin ibsamne ammaaf dhukkubsataa isa dhumaa jedhamanuu danda’aan, wal’aanee gaggeessuu danda’eera. Waggootii lama keessatti hospitaalichi dhibamtoota koronaavaayirasii 6546 kan tajaajile yoo ta’u, kanneen keessaa %86 kan ta’an wal’aansa argataniin bayyaannatanii ba’uu isaanii Dr Yaared ibsaniiru. Dhibamtoota hospitaalicha seenan %13 ykn namootni 800 ol ta’an ammo sababa dhibee kanaan lubbuun isaani darbeera. Hospitaalli Ekkaa Kotobee waggootii lamaan tajaajila kenne keessatti, weerarri kun oggeesota fayyaa irratti dhiibbaa adda addaa uumee akka ture kan himan Dr Yaared, ''keessuma yeroo jalqabaarra, maalummaa dhukkubichaa irratti odeeffannoon ifaa ta’e muraasaa waan tureef oggeessotni fayyaa dhibbaa xiinsammuu guddaa isaaniratti uumeera,'' jedhaniiru. Ta’us garuu oggeessoti fayyaa kun waadaa isaanii eeguun biyyaa isaanii fi uummata isaani dursuun, yeroo sodaachiisaa fi rakkisaa sanatti waggootii lamaan darbaniif utuu addaan hin kutuun itti gaafatamummaa isaanii ba’uu danda’aniiru. Keessumaa lakkoofsi namoota dhibee kanaan hubamanii dabalaa, dhibamtoonni baayyinaan gara hospitaalichaa dhufuu yeroo eegalanitti, kanneen maashinii aafuuraa baafachuuf gargaaru isaan barbaachisuu fi kanneen wal’aansa addaa isaan barbaachisuu dabaluun isaanii hospitaalicha irratti dhibbaa guddaa uumee ture. Dabalataanis, oggeessota hospitaalichaa wal’aansota biroo kennaan keessa kanneen dhibee kanaan hubaman waan turaniif, itti gaafatamumaa fi hojii guddaa oggeessotni qaban yemmuu hir’atan, yeroo itti hanqinni humna namaa isaan quunname akka ture Dr Yaared ibsaniiru. Oggeessota kunneen keessaa irra daddeebiin dhibee kanaan kan hubaman jiraatanis, hojjetaan hospitaalichaa lubbuun isaani darbe hin jiranu. Wiirtuu wal’aansa Covid-19 isa jalqabaa kan ta’e hospitaalli Ekkaa Kotobee, weerarichi uumamuu irraa eegalee hubamtoota dhibichaa kanneen wal’aansi isaan barbaachisuu tajaajilaa kennaa tureera. Dabalataanis kanneen koronaavayirasiin hubamanii, dhibee dabalataa waan qabataniif hordoffii ogeessaa addaa kanneen isaan barbaachisu, dubartoota ulfaa fi kanneen da’umsarra ga’an dabalatee weerara kanaan wal qabatee wal’aansota adda addaa hedduu kennaa tureera. Waggotii lamaan darbaaniif hospitaalichatti dhibamtoonni wal’aansa argatanii fayyaan namoota umurii adda addaa keessa jiranidha. Daa’imman hospitaalichatti dhalatani umurii guyyaa tokkitti ta’an irraa eegalee hanga maanguddoota umurii ganna 114 dhibee kanaan hubamanii hospitaalichi tajaajileera. Daa’immaan umurii ji’a tokkoo gadii dhibee kanaan hubamuun hospitaalicha seenan hundi bayyaannatanii akka ba’an Dr Yaared BBC’f ibsaniiru. Waggootii lama keessatti taateewwan gaarii fi gaddaa hospitaalicha keessatti akka uumaman ibsuun, taateewwan hospitaalichaa kunneenii fi seenaawwan himaman biro kitaabaan dhiyeessuuf yaada akka qaban Dr Yaared dubbataniiru. Itoophiyaa keessatti hanga ammatti namootni kuma 470 ol koronaavayirasiin hubamanii , namootni 7500 ol ammo dhibee kanaan lubbuun isaani akka darbe odeeffannoon ministeera fayyaa biyyatti ni ibsa.


Wal tajjiin marii biyyaalessaa Itoophiyaa bara dhufu jalqabuuf jedhu maalirra jira?

Wal tajjiin marii biyyaalessaa Itoophiyaa A.LItti bara 2015 ji'a Sadaasaa keessa akka jalqabamu walitti qabaan Komishinii Marii Biyyaalessaa Itoophiyaa pirofeeser Masfin Araayaa himan. Mariin biyyaalessaa kun boqonnaa afuritti qoodamuun kan gaggeefamu yoo tahu, adeemsa hanga ammaatti tureenis hojiin qophii duraa xumuramaa jiraachuu himaniiru miidiyaaleen biyya keessaa walitti qabaa komishinichaa pirofeser Masfin Arayaa wabeeffachuun gabaasaniiru. Marii biyyaalessaa rakkoo biyyattii fura jedhamee yaadame kana hunda akka hammatu dubbatamaa turus KFO'n ibsa miidiyaaf tibbana kenneen rakkoo biyyattiin keessa galte kan furu miti jedhe. "Yeroo ammaa kana sochiin maqaa marii biyyaalessaatin geggeefamaa jiru adeemsa qoosaa ta'uu biraa darbee rakkoolee jiran kan daran hammeessu adeemsa balaa qabudha" jedheera. Komishiniin marii biyyaalessaa ijaarames ta'e adeemsichi walaba fi hirmaachisaa akka hintaanes himeera. Haala amma biyyattii keessa jirun Komishiniin marii biyyaalessaa jijjiirama fiduu akka hin dandeenye dura taa'aan dhaabichaa Profeesar Mararaa Guddinaa sodaa qaban himan. Marichi kunneen hidhannoon bosona jiran dabalatee qaamolee hunda kan hirmaachiseefi haala qaamni walabaa jirutti adeemsifamuu akka qabus himeera. Haa tahu malee, hanga ammaatti mootummaa federaalaa waliin wal waraanaa kan turee fi ammas muddama keessa jiru TPLF akkasumas naannoo Oromiyaa keessattii hidhachuun kan socho'u WBO marii biyyaalessa qophaa'aa jiru keessatti akkamiin ilaalamu kan jedhu ifa miti. Xiinxaltootni siyaasaa tokko tokko ammoo qaamoleen hidhachuun socho'an lamaan marii keessa yoo hin galle ammallee mariin biyyaalessaa bu'aa barbaadame hin fidu amantaa jedhu qabu. Komishiniin Marii Biyyaalessaa kun dhiibbaa fi gidduugalummaa qaama keessaa fi alaa malee gaggeessuuf akka socho'aa jiru himeera. ''Marichi mootummaadhaanis tahe qaama biyya alaa jiruun akka micciiramuu fi gaggeeffamu hin barbaannu'' kan jedhan pirofeseer ogeessotni biyya alaa fi biyya keessaa akka galma isaa gahuuf deeggarsa gochuu qabu jedhan. Deeggarsa maallaqaa ilaalchisee ministera maallaqaatti tirasti fandiin banamuun deeggarsi alaa argamus tahe maal irra akka oole odiit godhamuun kan hojiirra oolu taha jedhan. Ajandaan marichaaf qophaa'u yaada uummataa gara gadii jiruu ykn hawwaasa keessaa irratti hundaa'uun akka tahe himanii, haaluma kanaan hawwaasa keessaa namootni walaba tahanii fi uummata bakka bu'an filatamu jedhan. Dabalataan odeeffannoo uummataan gahuuf kutaa odeeffannoo cimsaa akka jiru komishinici himeera. Itoophiyaa keessatti wal dhabdee daangaa waliin wal qabatanii ka'anii fi eenyummaa waliin wal qabachuun ka'aa turan deebisuuf komishinootni adda addaa hundaa'uun hojjechaa turaniiru. Haa tahu malee wal dhabdee gama daangaan ka'anis tahe eenyummaa waliin waggootaaf ka'aa turan yeroo deebisan hin mul'atan jedhamuun qeeqamaa turan. Komishiniin Marii Biyyaalessaa amma hojiitti jiru ammoo sanada qorannoo komishinootni yeroo tajaajila isaanii xumuran akka Komishinii Daangaa fi Eenyummaa akkasumas Komishiniin Araaraa fi Nagaa gaggeessan harkaa fuudhachuunmarii kanaaf akka galteettan fayyadama jedheera. Itoophiyaan waliigaltee biyyaalessaara akka geessuuf yeroo mariin kun adeemsifamuuf qophiitti jiru kana sodaa humnootni TPLF ammas waraanatti galuu danda'u jedhus jira. Waana Kaaba biyattiitti humnoota TPLF fi mootummaa federaalaa gidduutti gaggeeffamaa tureen biyyattiin qabeenya guddaa fi lubbuu namaa kumaatamaan dhabdeetti.


Daldala simintoo Itoophiyaa rakkoon xaxameefi furmaata barbaadu

Musee Immiruu [maqaan isaa kan geeddarame] magaalaa Adaamaatti simintoo daldala. Kana dura bakka buutota eeyyama qabanirraa oomishi simintoo daldaltoota bira akka gahu hima. Haa ta'u malee, yeroo ammaa gidduutti dallaalotni baay'atanii ''rakkoo uumuu'' dubbata. Warshaadhaa ka'ee hanga isaan bira gahu ''dallaalaa sadii, afur isaa olillee jiraachuu danda'u,'' jedha. Yeroo ammaa dameen ijaarsaa Itoophiyaa keessatti rakkoowwan guddatanii mul'atan keessaa tokko gatiin simintoo ijaarsaaf itti fayyadaman akkaan dabaluudha. Kunimmoo kallattiin ummataafi ijaarsa pirojektootaa ni huba. Dhihoo qondaaltonni federaalaa, Naannoo Oromiyaafi aabbootii warshaa simintoo marii gaggeessaniiru. Ministirri Albduudaa Injinar Taakkala Uumaa waa'ee haala nageenyaafi dhiheessii galteerratti akkasumas dargaggoonni naannichaa karaatti carraa hojii argatanirratti mari'atuu himan. Warshaaleen akka Daangotee, Darbaa, Mugar, akkasumas kaan Naannoo Oromiyaa keessatti argamu. Rakkoowwan warshaaleen kuni eeran keessaa tokko nageenyi dhibuudha. Baatii muraasa dura hojjettoonni warshaa simintoo Itiyoo Siimant 20 ol ta'an lammiilee biyya alaa dabalatee ugguramanii turan. Badii kanaafis mootummaan hidhattoota ABO -Shanee jedhu himate. Haa ta'u malee, rakkoon warshaaleen eeran kana qofa miti. Rakkoo sharafa alaa, hanqina dhiheessiifi kaanis jiru. Gama kaaniin, caasaa mootummaa keessa kan jiran yookiin miseensi maatii qondaalota olaanoo Oromiyaa simintoo raabsuu keessa seenaniiru himannaan jedhus jira. Pirezidantiin tti Aanaa Naannoo Oromiyaa fi koree rakkoo simintoo kana furuuf hundaa'e kan hoogganan Obbo Awwaluu Abdiin garuu himannaa kana ni balaaleeffatu. Mootummaan Naannoo Oromiyaa dhiheessiifi gatii samintoo furuuf raabsitoota ykn ejentoota gabaa keessaa baasuun gara dargaggoota waldaan gurmaa'aniitti dabarsuuf akka yaade himeera. Rakkoo nageenyaa furuufis eegumsi gahaan akka ramadamu murtaa'uu Obbo Awwaluun himaniiru. Ripportarri BBC magaalaa Adaamaatti akka hubateetti waggaa baranaa baatiiwwan muraasa keessatti gatiin simintoo sadarkaa dachaa jedhamuun dabale. Ji'oota shan dura 500 fi naannawa sanii kan gurguramu amma garuu kan 1,000 ol gurguramurree akka jiru hubate. Kanaanis, kanneen mana jireenyaafi kaan ijaaran guddoo yaadda'u ibse. Gatiin simintoo ol bahuun yaaddoo uumuun isaa iccitii miti. Obbo Darajjee Birhaanuun dhaabbata simintoo raabsu (eejantii) dha. Dhaabbatni isaanii simintoo warshaa simintootii fuudhee ''gatii madaalawaan'' daldaltootaaf raabsa. Gatii mootummaan kaa'en gurgurra kan jedhan Obbo Birhaanuun, simintoon akka mi'aawuf kan gumaache raabsitoota miti jedhu. ''Warshaaleen oomisha dhiheessuu dhabuu gatii ol kaasera malee rakkoo eejantootaa miti.'' ''Kan gatii dabalaa jiran suuqiiwwanidha. Yeroo nuti gurgurru namni barbaadus baay'ee waan ta'ef warra suuqitu dabalee gurgura,'' jechuun himu. Haa ta'u malee, raabsitoonni kallattiin daldaltoota bira geessurraa qilleensarratti dallaalotaaf gurguran akka jiran jiraattonni ibsu. Dhimma kana kan gaafatan Obbo Birhaanuun, dhaabbati isaanii kana akka hin goone himu. Garuu, ''jiraachuu danda'a,'' jechuun kaan wanta akkanaa kan raawwatan jiraachuu akka malan dubbatu. Daldalaa kan ta'an Obbo Museen immoo rakkoon suuqota akka hin taaneefi dallaalota ta'uu himu. ''Nuti dallaalotarraa fudhanna,'' jechuun himu. Dallaalonni isin irraa fuutan eessaa fidu jechuun gaafatamanii ''isaaniis dallaalaa biraarraa fudhatu,'' jedhan. Dallaallonni ''suuqii hin qabani, bilbilumaan hojjetu,'' jechuun dallaaloti isaan caalaa akka buufatan himu. Obbo Awwaluu Abdii gama isaaniin gatiin simintoo daran dabalee fi dhiheessii isaa gabaarraa akka gaariitti kan hin argamneef sababoota ijoo tahan hedduutu mudate jechuun himu. "Sababni tokkoffaan sababa hanqina sharafa alaatiin Omishni simintoo hir'ateera. Rakkoon ageenyaas sababa kan biraati. Kaan ammoo warra carraa kanaan duroomuu barbaadani. ''Warra omisha dhoksan. Faddaaltota kana keessa fayyadamuu barbaadantu jira" jechuun dubbatan. Qondaaltoti olaanoo Paartii Badhaadhinaa Oromiyaa baatii Amajjii keessa qondaaltota mootummaa naannoo Oromiyaa malaammaltummaan himataniiru. Akka jecha isaaniitti qondaaltotni aangoo daheeffachuudhaan daldaala Simintoo fi jimaa irratti bobba'aniiru jechuun miidiyaa hawaasummaa ibsan. Ijoo dubbiis ta'ee ture. Haata'u malee, Paartiin Badhaadhinaa Oromiyaa marii gaggeessuun miseensoti isaa caasaa daldala jimaa keessa seenan akka hin jirre mirkaneessuu hime. Himannaan qondaaltotni maatii isaanii daldala Simintoo keessumaa raabsaa keessatti hirmaachisaa jiru jedhamuun ka'u aangawoota olaanoo naannichaa dabalata. Obbo Awwaluun yaadni qondaaltonni mootummaa daldala keessa seenaniiru jedhu kuni akka dhagahameen akka mootummaatti koreen waan kana qulqulleessu hundaa'ee qoratuu himan. Oduun maatiin aangawaa olaanoo naannichaa ''daldala Simintoo keessa seenaniiru jedhu qorannoo taasifameen soba adii ta'ee argame. Maatiin yaa hafuutii firri firaa waan kana keessatti hirmaannaa qabulleen hin argamne,'' jedhan. ''Ejentiin simintoo akka biyyaattuu sagaltama wayiitu jira. Kana keessa tokko maatiin isaanii hin argamne," jedhan. "Oduu maqaa haadha warraaa isaaniitiin simintoon daldalama jedhu sana warra aangoo barbaadutu shira shire. Garee maqaa namaa xureessee aangotti bahu barbaadutu uumamee ture. ''Isaantu kana oofaa ture. Koree dhaabnee qorannee dubbii sobaa ta'uu mirkaneeffanneerra" jedhan Obbo Awwalun. Qorannoo adeemsifamaa ture kanaan garuu qondaaltonni gara gadii jiran muraasni hojii kanarratti hirmaachuuf yaalii taasisaa akka jiran bira gahamee tarkaanfiin fudhatameera jechuun himan. Raabsaan simintoos ta'e daldalaan dubbifne gatiin simintoo gatii amma jirun gadi gurguramuu akka qabu ni amanu. ''Rakkoonuu isa tokkorraa tokkotti dabarsanidha. Isatu gatii mi'eessa. Karaa bakka bu'ootaa osoo gidduutti dallaalaan hin jiraatiin ta'e gatiin isaa hir'isa jedheen yaada,'' jedhu daldalaan. Mootummaan Naannoo Oromiyaa Ministeera Albuudaa akkasumas abbootii warshaa simintoo waliin akkamitti rakkoo dhiheessi simintoo kana furuun akka dandahamu irratti kallattii kaa'eera. Mootummaan Naannoo Oromiyaa gurgurtaa simintoo kana ejentoota guutummaatti gabaa keessaa baasuun gara dargaggoota waldaan gurmaa'aniitti dabarsuuf murteessuu Obbo Awwaluun himaniiru. "Dargaggoota Ijaarree iddoo kuusaa fi gurgurtaa magaalota irratti ni qopheessina. Karaa faayinaansiitiinis haalli nimijataaf. Indastiriiwwan simintoo wajjiin akka hojjetan taha. ''Ejentoonni gabaa keessaa bahu. Omishtootarraa kallattiidhaan warra chirchaaroof darba" jedhan. Kuusaawwan simintoo gurguddaan magaalota hundaarratti erga ijaaramaniin booda warshaaleen hundi kallattiidhaan waldaalee dargaggootaa kanatti waan dabarsuuf gatiin gidduutti dabalamu hin jiraatus jedhan. Dargaggootni kunneen ammoo erga simintoo kana warshaalerraa fudhatanii gatii muraasa dabaluudhaan kallattiidhaan fayyadamtootaaf dhiheessus jedhan. "Dallaaltonnii fi faddaaltonni gidduu kana jiran guutummaatti bahu. Akkanaan rakkoo simintoo kana furra" jedhan Obbo Awwaluun. Rakkoon nageenyaa naannoo warshaalee simintootti mula'tu furuufis mootummaan karoora yeroo dheeraa fi gabaabaa qopheeffatee akka jirus himu qondaalli kuni. "Gara fuuladuraatiif humna 'Industrial Force' jedhamu ijaaramee nageenya indastirii kan eegu akka ijaaramu kallattiin kaa'ameera. ''Hangasiifimmoo naannoo indastiriiwwan kunneeniitti eegumsi gahaan akka ramadamu murtaa'ee jira" jedhan. Ministirri Albuudaa Injinar Taakkalaan gama isaaniin murteen akkanaa jireenya dargaggootaa akka fooyyessu, gama kaaniin immoo hawaasi dhaabbilee naannoo isaa jiran akka kunuunsu ni taasisa jedhan. ''Kunis, bakkichaaf nagaa akkasumas rakkoo nageenyaa warshaalee qunnamu hambisuuf gahee olaanaa akka qabu waliigalleerra,'' jechuun Facebook isaanii gubbaa barreessan.


'Hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo walin hidhata hin qabnu' - Kongirasii Federaalawaa Oromoo

Dhaabi morkataa Kongirasiin Federaalawaa Oromoo (KFO) hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo kan mootummaan Shanee jedhuun waliin hidhata hin qabu jechuun hime. Dhaabi Pirofeesar Mararaa Guddinaan hogganamu ajjeechaafi badiiwwan garagaraa hidhattoonni ittiin himataman ifatti yeroo balaaleeffatu hin mul'atu jedhamuun komatama. Ibsa dhaabichi guyyaa Kamisaa kenneerratti "WBO walin hidhata qabduuyii? Maalif wayita namoota nagaa ajjeesan hin balaaleffattan?" jedhanii gaazexeessitoota biraa gaaffiin dhihaateeraaf. Oromiyaa keessa 'wal waraansi ija addunyaa jalaa dhokfamee gaggeeffamaa jira' kan jedhe dhaabichi "WBO walin hidhata hin qabu" jechuun miidiyaaleef deebise. Hidhattooti gama Lixaafi Kibba Oromiyaa sosso'aniifi paarlaamaa Itoophiyaan galmee shororkeessummaa jalatti farrajaman badii itti himataman ni waakkatu. Gareen kuni waggaa darbe humnoota TPLF kan kana dura 'warra gumaati' jedhaniifi Kaaba Itoophiyaatti waggaafi ji'a jaha oliif mootummaa lolaa jiran waliin hariiroo tolfachuu ifatti beeksiseera. Baatii Ebla keessa mootummaan hidhattoota kanneeniifi Faannoo kan KFO'n illee himate 'dhabamsiisuuf' oppireeshinii waraanaa taasisuu eegaleera. Taatullee gidduutti namoonni nagaa ajjeefamuun gabaafamaa jira. Komii dhihaatu kana mootummaan hin fudhatu. Addi Bilisummaa Oromoofi Kongirasiin Federaalawaa Oromoo mootummaan lola dhaabee karaa nagaan akka furu gaafataniiru. KFO'n ala yeroo dheeraaf mootummaan dhaabi Adda Bilisummaa Oromoo Obbo Daawud Ibsaan hoogganamu 'osoo qabsoo nagaa keessa jira jedhuu hidhattoota waliin hojjeta' jechuun himata. Barreessaa Olaanaa KFO Obbo Xurunaa Gamtaa, "hidhata hin qabnu. Akkamitti hidhata qabaachuu dandeenya? Nuti nageenyaan qabsoofna" jedhan. Haaluma kanaan qaamolee biyyattii keessatti wal waraanaa jiran fi lolaan wal barbaadan hunda mormaa akka jiran himaniiru. Hidhattooti WBO dhalattoota Amaaraa Oromiyaa keessa jiraatanirratti foo'anii haleellaa raawwatu jechuun Naannoon Amaaraafi dhaabbileen siyaasaa mormituu Amaaraa ni himatu. Torban muraasaa dura KFO'n ibsa yeroo baasetti dhaabi saba Amaaraaf qabsaa'u ABIN 'loogdan' jechuun isaa qeeqee ture. KFO dabalatee paartileen mormituu Oromoo sochii hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoofi badii garaagaraa himataman ifatti yoo balaaleeffatan hin mul'atu. Dhaabni ABIN fi humnooti Amaaraas hidhattooti Amaaraa badii garaa garaan Naannoo Oromiyaa keessatti isa himataman ammatti ifatti waan balaaleeffatan hin qabani. Gaaffiin walfakkaataas ibsa Kamisaarratti KFO'f dhihaateera. Obbo Xurunaan 'Ajjeechaa lammiilee nagaa dhalootaan Amaaraa ta'an irratti hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoon raawwatamu maalif hin balaaleffattan?' jechuun gaaffii dhiyaatef akkana jedhen. "Eenyumayyuu haa ta'u nuti namni, sabni akka akka du'u hin barbaadnu" jedhan. "Wallagga Lixaa keessatti namootni ummata Amaaraa ta'an yeroo isaan du'an ibsa baasnee jirra. Ibsa sana isinif kennuu dandeenya" jechuunis Obbo Xurunaa Gamtaa deebisan. Biyyaalee 'mootummootni abbaa irree itti jiran keessatti humnootin finciltootni akka ka'an' himuunis sababni hidhattootni Itoophiyaa keessatti uumamuu itti danda'aniifis biyyattii keessa filannoon haqa qabeessaa adeemsifamuu dhabuu ta'uu dubbatu. Mootummaan KFO'n sochii hidhattootaa ifatti hin balaaleeffatu, yeroo mootummaan oppireeshinii waraanaa gaggeessu hin dubbatu jechuun komata. KFO'n gama isaatiin waraana balaaleffachuu isaaniifi badii angawoota mootummaa saaxiluu isaaniitin isaan irratti ololli 'hidhattoota walin hidhata qabdu' jedhu irratti adeemaa jiraachuu himu. Itti gaafatamaan sab qunnamtii KFO Obbo Sulxaan Qaasim mootummaan duula Waraana Bilisummaa Oromoo kan mootummaan Shanee jedhuun irratti baneen lammiileen nagaa ajjeefamaa jiraachuu dubbatan. "Haleellaa hidhattootni qaqqabsiisan dhaabsisuuf, miidhaasaa dhaabsisuuf gara maree nagahaatti seenuun ni barbaachisa. Waamichi mootummaaf qofaaf miti. Hidhatanii bosona kan jiranifiisi" jedhan. "Hanga nuti beeknutti Shanee kan jedhamu hin jiru. Hidhattootni Oromoo hidhattootni Adda Bilisa Baasaa Oromoo kan mootummaanis beeku ni jiru" kan jedhan immoo dura taa'aan KFO Profeesar Mararaadha. Isaanis "mootummaan naannoo Tigraayitti nan mari'adha, nagaa nan uuma jedhee akkuma socho'u isaan waliinis yaa mari'atu" jechuun nageenya fiduuf mariin akka taasifamu gaafatan. Gaafileen bu'uraa ummata Oromoo kunneen akka ofin of bulchuu, nagaan jiraachuu fi kunneen biroon waggoota 50 deebii akka hin arganne kan himan Prof. Mararaan, mootummaan hidhattoota kunneen walin mari'achuun gaafiiwwan kunneen deebisuu akka qabus himaniiru. Hooggansi KFO Obbo Baqqalaa Garbaafi boodarra dhaabicha kan seene Jawaar Mohaammad Abbootii Gadaa waliin ta'un hidhattooti qawwee lafa kaa'anii galanii karaa nagaan akka qabsa'an socho'aa turuun ni yaadatama.


Sababniifi furmaanni qaala'iinsa gatii lammiilee Itoophiyaa qoraa jiru maali?

Obbo Abdii Gabbisaa haadha warraa, ijoollee isaanii lamafii hojjettuu isaanii walin magaala Finfinnee keessa mana kireeffatanii jiraatu. Hojii dhaabbata mootummaa keessa qacaramanii hojjetaniinis ji'atti mindaa qarshii 5,000 akka argatan Obbo Abdiin himu. Haa ta'u malee mindaan isaaniifii mindaan haati warraa isaanii ji'atti argatan walitti ida'amee qarshii 8,000n maatii isaanii jiraachisuuf guddaa rakkachuu isaanii himu. "Qarshii 5,000 kana ji'a eegeni kanin argadhu. Baasin ani baasufi qarshiin ani argadhu wal hin madaalu" jechuun ibsu obbo Abdiin. "Kiraan manaa jira, qallabni jira, kan ijoolleen ittiin barattu jira, ijoolleen barattu laaqana qabattee deemti, geejibni jira, uffatni ijoollee akkasumas kan hojjettuuf kaffalamu jira. Gaafa kana ilaaltee jettu jireenyi baay'ee tokko nu miidhaa jira" jedhan. Qaala'iinsi gatii Itoophiyaa keessatti yeroo yeroon dabalaa deemu lammiilee biyyattii hedduuf qormaata ta'eera. Daballiin gatii omishaalee boba'aa irratti mootummaan dhiyeenya kana taasise immoo rakkinnicha caalmaatti hammeessuu danda'a kan jedhu yaaddoo lammiileefi ogeeyyiin diinagdee qooddatanidha. Bara 2022 keessa ji'ootni muraasni darban kan biyyootni addunyaa heddu rakkoo qaala'iinsi gatii itti mudatedha. Qaala'iinsi gatii biyya Yunaayitid Kingdam keessa ji'a Guraandhaala darbe galmaa'e (7%) waggoota 30 darban keessatti isa olaanaadha. Lammiileen biyya Keeniyaas qaala'iinsa gatii daakuu midhaanii, mosee akkasumas kuduraaleefii muduraalee irratti mul'ate mormaa turaniiru. Manni Maree Diinagdee Biyyaalessaa Itoophiyaas ibsa guyyoota dura baasen qaala'iinsi gatii qormaata guddaa ta'uu himeera. "Qaala'iinsi gatii (ji'a Eblaa) kan ji'a Eblaa bara darbe walin yeroo madaalamu dhibbeentaa 36.6 gaheera. Dhimmicha caalmaatti ulfaataa kan taasisu immoo qaala'iinsi gatii olaanaan galmaa'aa kan jiru omishaalee nyaataa irratti" jedha ibsi mana marichaa. Obbo Abdii Gabbisaas daballiin gatii omishaalee sadarkaa guyya guyyaan fi sa'aatii sa'aatiin jedhamuun dabalaa jiraachuu himu. "Guyyaa guyyaan; sa'aatii sa'aatin dabala. Amma fakkeenyaaf Sanbata duraa darbe aannan saamsamtee gurguramtu ganama daa'immaniif qarshii 20n bite. Galgalammoo fuudheefin gala yemmuun jedhu birrii 30 ta'eera. Birrii 10 dabale jechuudha" jedhan. "Haalli jireenyaa hagana jechuu hin danda'u. Baay'ee nutti ulfaataa jira. Kan anaa gadi ta'ee jiraatutummoo jira. Inni akkamitti akka jiraatu ani hin beeku" jechuunis hammeenya qaala'iinsa gatii himu. Mootummaan Itoophiyaa qaala'iinsa gatii kanaaf taateewwan biyya keessaafii biyyaan alaa (idil addunyaa) sababa ta'uu hima. Weerarri dhibee Covid-19, qaala'iinsi gatii omishaalee dheedhii, walitti bu'iinsawwan biyyattii muudatan akkasumas ji'oota muraasaa as immoo waraana Raashiyaafii Yukireen ta'uu Manni Maree Diinagdee Biyyaalessaa ibsa isaa tibbanaa keessatti eeree jira. Obbo Abdii Gabbisaa galii birrii 8,000 ta'u isaanfii haati warraa isaanii ji'atti argatan tooftaadhaan akka itti fayyadaman himu. "Kiraa manaa isheen yoo kaffalte animmoo baasiiwwan ijoo akka qallabaa /soorata/, geejiba, kaffaltii mana barumsaa ijoolleefii mindaa hojjettuufi duran kaffala. Isaan ijoo kana ergan kaffalee booda yoo /maallaqni/ irraa naaf hafe wantoota kaan bita" jedhu. "Yoo nugahuu didemmoo namarraa liqeeffanna. Amma ji'aatti namarraa liqeeffanna. Ollaa faana wal gargaarree walin jiraanna" jechuunis himu. Kanarraa kan ka'es qusannaan "boriif" jedhanii olkaawwatan/qusatan tokkolleen akka hin jiraanne Obbo Abdii dubbatu. Tarkaanfileen mootummaan Itoophiyaa qaala'iinsa gatii biyyattii mudataa jiru furuuf fudhachaa jiru quubsaa miti jechuun komiiwwan irratti dhiyaatu. Daldaltoota omishaalee kuusuun gatiin akka dabalu taasisaniifi faddaaltota shamattootafi daldaltoota gidduu deemuun qaala'iinsa gatii uuman irratti tarkaanfiin fudhatamu laafaa ta'uutu ka'a. Yunivarsiitii Jimmaatti barsiisaa muummee barnoota Ikonomiksii kan ta'an Dr Lataa Seeraa, gatiin omisha tokkoo kan ol ka'u dhiyeessin omishichaa gabaarratti yemmuu xiqqaatufii fedhiin immoo yemmuu dabalu ta'uu himu. Dhiyeessin omishaalee gabaarratti akka dabaluufii gabaan akka tasgabbaa'uf immoo mootummaan omishtoota deeggaruu akka qabu eeru. Gama biraatin immoo biyyattii keessa sababa omisha waliin wal hin qabanneen gatiin omishaalee halkan tokkotti yeroo dabalu kan mul'atu ta'uus barsiisichi kaasu. "Yeroo tokko tokko biyya keenya keessatti halkanuma tokkotti wanti tokko 'gabaarraa dhabame' yeroo jedhanfaa dhageessa. Kuni akkamitti ta'uu danda'a? Wanti kaleessa ture tokko har'a akkamitti halkan tokkoon gabaarraa dhabamee ooluu danda'a jettee yeroo yaaddu namootni waan sana dhoksanii gatii dabalanii gurgurachuu barbaadan akka jiran nama hubachiisa" jedhu. Kana to'achuunis gahee mootummaa ta'uu Dr Lataa Seeraa himu. Obbo Abdii Gabbisaas "mootummaan gadi bu'ee wantoota dabalan kana irratti yoo hojjete furmaata ni arganna" jechuun furmaatni waan harka mootummaa jiru ta'uu dubbatu. Manni Maree Diinagdee Biyyaalessaa gama isaatiin mootummaan dhiibbaawwan diinagdee biyyattiirratti uumamuu malan hir'isuuf tarkaanfilee fudhachaa akka jirufii fuldurattis akka itti fufu hima. Kunneen keessaa  immoo fichisiistotni omishaalee bu'uraa kunneen akka qamadii, zayita, soorata daa'immanii, sukkaaraa fi kkf sharafa biyya alaa dhuunfaa isaaniitti fayyadamuun akka gara biyyaa galchaniif heeyyama kennuun isa tokko ta'uu himeera. Dabalataan "bittaan omishaalee bu'uraa kan akka qorichaa, boba'aa, xaa'oo, zayita fi kkf haala sirrii ta'een akka raawwatamu, dhiyeessii isaanii irratti harkifannaan akka hin jirannef adeemsa bittaa irratti sirreeffamni barbaachisu ni fudhatama" jedheera.


Gatiin gabaa addunyaa dabaluu hordofee Itoophiyaan gatii boba’aa dabalte

Gatiin boba'aa gabaa addunyaa dabaluu hordofee Itoophiyaan gatii boba'aa har'arraa eegalee hojiirra oolu ifa gootetti. Ministeerri Daldalaa Itoophiyaa baatii afur dura gatii baase fooyyessuun har'a A.L.I Ebla 30, 2014 irraa eegalee gatii haaraa baasen daballiin mul'ateera. Gatii fooyyessuun kan barbaachise sadarkaa idil-addunyaatti gatiin boba'aa waan dabaleefi jedheera ibsa ministeerichi baase. Waraana Raashiyaafi Yukireen hordofee sadarkaa addunyaatti gatiin boba'aa haalaan kan ol ka'e yoo ta'u biyyootarrattis dhiibbaa diinagdee fida jedhamee sodaatameera. Hammi Raashiyaan oomisha boba'aa addunyaaf dhiheessitu gabaa addunyaa keessaa 10% ni gaha. Itoophiyaan gatiin boba'aa alaatii dabaluus lammiileen akka hin hubamneef mootummaan tumsa (subsidy) gochaa tureera, gochaas jira. Taatullee yeroo keessa mootummaan tumsa kana salphisaa adeemuuf yaada qaba. Ibsa ministeerichi baasen baatii afran darbe gatii boba'aa tumsuuf (subsidy) gatiin baase rakkoo keessa isa buusuu hime. ''Fandii gatii boba'aa tasgabbeessuuf silaa giddugaleessaan birriin biiliyoona 10 fayyadamtootatti darbuu qabu,'' akka hin darbiin hafeefi hanqina itti uumuu ibse ministeerichi. Jijjiiramni gatii baatii afur booda taasifame gatii boba'aa qinxaaboorratti daballiin akka jiraatu taasiseera. Eega baatii Mudde keessa gatiin murtaa'ee as gatiin boba'aa sadarkaa idil addunyaatti ''sadarkaa olaanaan'' dabaluu mootummaan ibseera. Ministeerichi baatii Mudde keessa Benziniin metiriik tooniin dolaara 870 akka gurguramaa ture eeruun, ji'a afur booda garuu dolaara 1028'n gurguramaa akka jiru ibse. Dabalataan Naafixaan metiriik tooniin dolaara 730 inni gurguramaa ture dhibbantaa 55 yookiin dolaara 408 dabaluun yeroo ammaa dolaara 1138'n gurguramaa akka jiru ibse. Ministeerichi osoo mootummaan deeggarsa gatii boba'aaf taasisu dhaabee magaalaa Finfinneetti gatiin naafxaa litirii tokko birria 73 akkasumas benziniin birrii 66.78 gurgurama ture jechuun ibse. Gatii amma ifa ta'e mootummaan tumsa itti gochuu ibseera. Taatullee, 85% mootummaa akkasumas 15% ummati akka danda'u taasifamuu ibsame. Gatiin Muddeefi Ebla hangam jijjiirama qaba?


'Ilaamee ijoo...' shamarree TikTok irratti mammaaktu Hawwineet Bojaa walbaraa

Shamarree Hawwineet Bojaa miidiyaa hawaasummaa viidiyoo gaggabaabduu ittiin qoodan TikTok waan hin baramneef fayyadamti - mammaaksa itti mammaakti. Erga mammaaksa maxxansuu eegaltee waggaa tokkoofi ji'a jaha akka tahe kan himtu Hawwineet, ''mammaaksa baay'een jaaladha,'' jetti. Viidiyoon: Habtaamuu Xibabuu


Yunivarsiitiin Gondar himannaa Lixa Tigraayii reeffa dhabamsiisuurratti dhiyaate balaaleffate

Duula ragaalee yakka waraanaa Lixa Tigraay irratti raawwatame milishoota naannoo Amaaraa waliin ta'uun dhabamsiisaa jira jedhamuun himannaa dhiyaateef Yunivarsiitiin Gondar ibsa baasee balaaleffate. Guyyoota dura humnoonni naannoo Amaaraa yakka waraanaa Lixa Tigraay keessatti raawwataniif ragaan akka hin argamne reeffa namootaa boollaa baasuun dhabamsiisaa jiraachuu namootni ijaan argan BBC'f himanii turan. Namootni BBC'n dubbise ogeeyyiin Yunivarsiitichaa milishoonni naannoo Amaaraa akkamiin reeffa akka dhabamsiisuu qaban gorsaa akka turan himan. Yunivarsiitiin Gondar xalayaa BBC'f ergeen himannaan kun ''himannaa ragaan hin deeggaramne'' jedheera. Reeffi dhalattoota Tigraay awwaala Jumlaa keessaa argame isa jedhuufis ragaan hin jiruu jechuun waakkateera. Yunivarsiitichi ibsa baaseen ''gareen qo'annoo gaggeesse osoo waan akkasii argee jiraate, beekamtii kenneefi ragaan deeggaruuf kan jalqabaa ta'a turee'' jedheera. ''Yunivarsiitichi Itoophiyaa keessatti dhabbata barnootaa qo'annoo irratti hundaa'e gaggeessuun maqaa guddaa qabuu fi rakkoo hawaasaa furudha'' jedheera. Yunivarsiitichi qo'annoo gaggeesseen awwaala jumlaa kan argate ta'uufi kuniis ajjeechaa dhalattoota Amaaraa kumaan lakkaawwaman bara bulchiinsaa ADWUI 1990'oota keessa irratti raawwatame ta'uu bira gahuu ibseera. Bara 2018'tti Ministirri Muummee Abiy Ahimad aangoo qabatanitti siyaasa Itoophiya olaantummaan bulchaa ture keessatti Lixa Tigraay bakka amma humnoonni Amaara lafa keenya jedhanitti dhumaatiin sabummaarratti xiyyeefate raawwatameera himmannaan jidhu mootummaa naannoo Amaaraan dhiyaateera. Ragaa yakka sanyii balleessuu Lixa Tigraay keessatti raawwatame dhabamsiisuuf jecha duulli reeffa namoota dhibbaan lakkaawamanii dhabamsiifamuu namootni ijaan argineerra jedhan 15 guyyoota dura BBC'f yaada kennaniiru. Himannaan haaraa kun kan dhagaahame Manni Maree Mirga namoomaa UN yakka waraana Tigraay keessatti raawwatame qorachuuf garee haadha alangaaa duraa Mana Murtii Yakkaa Idila Addunyaa Fatuu Bensuudan hoogganamuu Itoophiyaatti boba'auu duradha. Akka dhuga baatotni gariin jedhanitti duulli ragaa balleessuu Ebla 4 eegale, kan duula kana qindeesse ammoo ogeeyyii Yunivarsiitii Gooondari. ''Kan jalqabame ogeeyyiin Yunivarsiitii Gondar daawwannaa erga godhaniiti. Yeroo dhufan konkolaataan jeerikaana adiitti keemikaala baatu waliin jira. Ogeeyyiin kun guyyootaaf milishaan Amaaraa akkamiin reeffa akka dhabamsiisaan maagilicha turaniileenjisanii deebi'an.''


Bara Dargiitti Ittaanaa Koloneel Mangistuu kan turan L. Koloneel Fissahaa Dastaa du'aan boqatan

Bara bulchiinsa Dargiitti Ittaanaa Pirezidaantii biyyattii kan turan Leetanaal Koloneel Fissahaa Dastaa umurii waggaa 81tti du'aan boqachuun dhagahame. Ittaanaa hogganaa duraanii Itoophiyaa Koloneel Mangistuu Haayila Maariyaam ta'uun tajaajilaa kan turan Leetenaal Koloneel Fissahaa Dastaa, erga ADWUI Finfinnee to'ateen booda waggoota 20'f hidhaarra turan. BBC maatii isaanii irraa akka hubatetti, Leetanaal Koloneel Fissahaan onnee dhukkubsachaa kan turan yoo ta'u, kanaafis biyya keessaafi biyya alaatti wal'aanamaa turan. Gaa'ila dhaabbachuunis abbaa ilma tokkoo kan ta'an Letanaal Konoleel Fisahaa kan du'aan boqatan Ebla 6, 2022 yoo ta'u, Dilbata har'aa Kaatediraalii Qidista Sillaaseetti akka raawwatu eegama. Qondaalli motummaa duraanii kunis erga hidhaarraa hiikamaniin booda tibba aangoo irra turaniitti haalawwan dabarsan ilaalchisee kitaaba ''Warraaqsaafi yaadannoo'' jedhu barreessaniiru. Kitaaba kana keessattis ''Tarkaanfiiwwan gaarii Dargiin fudhateen akkuman gammadu hunda, kanneen ija jabina, wallaallaa fi dogongoraan raawwatameef ittigaafatamummaa guutuu fudhachuun gama kootiin ummata Itoophiyaan dhiifama gaafadha,'' jedhanii ture. Leetanaal Koolooneel Fisihaan kitaabasaanii jalqabaatiin alatti kitaaba lammaffaa qopheessaa akka turan maatiin BBCtti himaniiru. Tigraay Adawwaatti kan dhalatan Leetanaal Kolooneel Fisahaan, barnoota saanii sadarkaa jalqabaa mana Barnootaa Giiftii Saabaa Adiwaatti, barnoota sadarkaa lammaaffaa ammoo mana barnootaa Agi'aazii Adigiraatiitti hordofanii ture. Kana malees Finfinnee keessattis mana Barnootaa Kotabee Sadarkaa Lammaffaatti baratanii ture. Isaan booda gara Mana Barnoota Waraanaa Harari seenuun erga leenjii'aniin booda eegdoota kabajaa (Kibir zabanyaa) keessa seenuun masaraa motummaatti ramadamuun tajaajilaniiru. Leetenaal Koolooneel Fisahaan gara Ameerikaa deemuun leenjii waraanaa olaanaa fudhataniiru. Kana malees, Yunivarsitii Finfinneetti barnoota seeraa hordofaniiru. Warraaqsi mootii aangoorraa buuse wayita ka'eetti, karaa Dargiitiin bulchiinsi waraanaa yeroo wayita hundeeffameetti, aanga'oota oolaanaa humna waraanaa keessaa babbahuun yeroo sanatti eddoo hooggansa qabatan keessaa tokko turan. Waggootaan booda ammoo Paartii Hojjattoota Itoophiyaa (Isappaa) akkasumas Riippablika Diimookiraatawaa Ummata Itoophiyaa wayita hundeeffamuutti dura taa'aa duraanii Mangistu Haayila Maariiyaamiif ittaanaa ta'uun qondaala olaanaa lammaffaa biyyattii ta'uun biyya bulchanii ture. Bulchiinsi isaanii finciltoota TPLF waliin waggoota 17'f wal waraanaa ture dadhabaa adeemuun torbanuma Pirezidaanti Mangistuun biyyaa baqatan keessatti TPLF Finfinnee erga to'ateen bulchiinsi Dargii kufuun ni yaadatama. Leetanaal Kooloneel Fissihaa dabalatee aanga'oonni motummaa duraanii biyya keessatti argaman ajjeechaafi yakkawwan namoomaa raawwatamaniin himatamuun adeemsa dhaddachaa waggootaaf gaggeefameen hidhaan itti murtaa'ee ture. Leetanaal Koolooneel Fisihaan erga waggoota 20'f hidhaarra turaniin booda waggoota 10n dura dhiifamaan gadhiifaman.


Waraana Itoophiyaa: Bakkeewwan Ertiraa daangessanirratti dhukaasni meeshaalee waraanaa gurguddaa ture

Bakkeewwan daangaa Itiyoo Ertiraaraarratti humnoonni Tigraay Ertiraa irratti haleellaa meeshaalee waraanaa gurguddaan dabaalameen bananii walitti bu'iinsi waraanaa yeroo gabaabaaf ture akka ture BBC'n maddeen irraa mirkaneeffate. Haleellaan kuni raawwate kan jedhame Dilbata Ebla 30, 2014 bakkee Raamaa akkasumas Baadimma biratti humna waraanaa Ertiraa irrattidha. Haleellaa kana hordofee humnoota Tigraayiifi waraana Ertiraa gidduu walitti dhukaasuun turuu ibsameera. Maddeen BBC Maqalee jiran daangaa naannichi Ertiraa waliin daangeessutti walitti bu'iinsi mudatee akka ture BBC'f mirkaneessaniiru. Qondaalli olaanaa mootummaa Itoophiyaa maqaan isaanii akka hin eeramne barbaadan haleellaan meeshaalee jabaa gama humnoota Tigraayi banamuu eegalee bakkichatti ''lolli tureera'' jedhaniiru. Haa ta'u malee, walitti dhukaasuun yeroo gabaabaaf kan ture ta'uufi waraana lafoo lakkoofsa guddaa hin qabne kan hirmaachisee akka ta'e ibsan. Haleellaa meeshaa waraanaa jabaa hordofee dhukaasa yeroo gabaabaa taasifame booda ''humnoonni Tigraay duubatti deebi'anii lolichi dhaabateera,'' jechuun dubbataniiru. Dabalaniis, haleellaan kuni ''amala dubbii barbaaduu TPLF kan agarsiisudha,'' jechuun dubbatani. Aanga'aan olaanaa humnoota Tigiraay akka maqaan isaanii dha'amu hin feene tokko BBCf akka ibsanitti, Dilbata kaleessaa Ertiraatiin Addi Kuwaalaa irraa gara Raamaatti meeshaan waraanaa guddaa dhukaafameera.Haata'u malee, meeshaa waraanaa guddaa Ertiraa irraa dhukaafameef humnoonni Tigraay deebii hin kennine jedhan. Gabaasni humnoota Tigraay fi waraana Ertiraa gidduutti Raamaafi Baadimmeetti dhukaasni ture jedhu 'dhara' jechuun qondaalli waraanaa olaanaa kun BBC'f deebii kennan. Dura taa'aan Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (ABBUT/TPLF) Dr Dabratisyoon G/Mikaa'el guyyoota muraasa dura xalayaa dhaabbilee idil-addunyaaf barreessaniin waraana Kaaba Itoophiyaa jiruuf furmaata atattamaa barbaaduu akka gargaaran gaafataniiru. Dabaluunis, uggurri Tigraayirratti ka'ameera jedhan akka xumura argatu yoo hin taasifamne ''filmaata biraa'' barbaaduuf akka dirqaman ibsanii turan. Gama Eertiraan haleellaa raawwatameera jedhame adda baasuuf yaaliin BBC'n taasise hin milkoofne. Waraana Kaaba Itoophiyaa ji'oota 18 lakkoofsise keessatti loltootni Eertiraas kan hirmaatan yoo ta'u, wayita waraanichi eegalamu humnoonni TPLF Eertiraa rookeetiin haleelaa turan. Humnoonni Tigraay mooraa Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa damee kaabaa irratti haleellaa qaqqabsiisuu hordofee waraanni eegalame gara naanolee ollaa Amaaraa fi Affaar babal'ateera, waraanni kun ammallee hin goolabamne. Gargaarsi namoomaa gufuu tokko malee akka namoota rakkoo keessa jiran bira ga'uuf haala mijeessuuf jecha walii galteen dhukaasa dhaabuu erga labsamee booda waraanichi waan tasgabbaa'e fakkaateera. Haa ta'u malee, haala amma jiruun lolli tasa ka'ee itti fufuu danda'a sodaa jedhutu jira. Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahmad Sambata darbe gara Kaaba Lixa biyyattiitti imaluun qophii loltoota achi jiranii daawwatanii akka turan miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru. Dhiyeenya kana TPLF maatii ijoolleesaanii akka waraana keessatti hirmaachisaniif eeyyamamoo ta'uu didan hidhaa jiraachuu miseensonni maatii rakkoon kun qunnamee BBCtti himanii turan.


Komishiniin Itoophiyaa humnoota nageenyaa Naannoo Somaalee ajjeechaa namoota 11'n himate

Miseensonni gosa Akishoo Naannoo Somaalee magaalaa Bombaasitti osoo sirna aadaarratti hoogganaa gosaa isaanii filachuuf mari'ataa jiranii humnoota nageenyaafi kanneen hidhataniin ajjeechaa raawwateen lubbuun namoota 11 darbuu komishiniin Itoophiyaa ibse, balaaleeffate. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ibsa har'a baasen ajjeechaan ala namoota 33 irratti miidhaan salphaafi cimaa dhaqqabuu akka mirkaneesse ibseera. Ajjeechaan kuni A.L.I Bitootessa bultii 11fi 12, bara 2014 raawwate jedhame. Kanaanis, humnoonni nageenyaa naannichaa sirnaa ol humna fayyadamani jechuun komishinichi komate. Humnooti mootummaa ajjeechaan yoo himataman kuni yeroo duraa miti. Mootummaan naannichaa maatii namoota du'anii fi kanneen qaamni isaanii miidhameef beenyaa kaffaluu kan ibse ta'us, jaarmiyaan mirga namoomaa Itoophiyaa garuu yakka raawwateef haqni argamuu qabaata jedhe. Komishinarri Olaanaa Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Dr Daani'eel Baqqalaa ajjeechaan qaamolee nageenyaan raawwatame kan balaalefatamuu qabuudha jechuu komishinichi himeera. Kanneen miidhamaniif beenyaan kaffalamuun tarkaanfii gaarii tahee otoo jiruu, garuummoo ''Haqni akka jiraatu mirkaneessuu fi fuulduraafis yakki akkanaa ummatarratti akka hin raawwanne gochuuf itti gaafatamummaan jiraachuu qaba,'' jedhan. Komishinichi wanta guyyoota lamaan keessa mudate qamaan dhaqee qorachuufi jaarsolii biyyaa, ragaa baatota, midhamtoota, maatii midhamtootaa akkasumas maddeen hospitaalaafi qondaalota naannichaa eeyyamamoo ta'an dubbisuu hime. Bakka owwaalchaa jumlaa kanneen guyyaa jalqabaa ajjeefaman itti owwaalaman akkasumas bakka dubartiin guyyaa lammataa ajjeefamtee owwaalamte jedhame arguu hime. Ka'umsi waldhibdee Godina Faafan Aanaa Gursuum, magaalaa Bombaas keessa kan jiraatan miseensonni gosa Akishoo hooggana isaanii filachuuf sochii taasisaniin walqabata. Akkuma gosoonni kaan Naannoo Somaalee keessa jiran taasisan gosoonni Akishoos nama isaan hoogganu filachuuf bulchiinsa aanaa beeksisuu isaanii himu. Kana dura Naannoo Oromiyaa Godina Harargee Bahaa Aanaa Gursuum kan turan gosoonni kuni waliigaltee naannolee lamaan bara 2011'tti ture bulchiinsa Naannoo Somaalee jala kan galan. Waggaa darbe hoogganaa gosaa isaanii filachuuf barbaadanii waan dhorkameef wladhibdeen dhalatee namoonni miidhamanii turan. Kanaafis jecha hoogganaa gosa Warra Humee jala turani. Yeroo ammaa gosa Warra Humee jalaa bahuun hoogganaa gosaa isaanii filachuu akka barbaadan komishinichi jaarsolii yeroo dubbise hubachuu hime. Taatullee bulchiinsi Aanaa Gursuum gosi Akishoo sirna Warra Humee jala kan bulu akka ta'eefi hooggana haaraa filachuu akka hin dandeenye dhorkuutu himame. Kanaanis dhimma isaanii Godina Faafan akkasumas biiroo bulchiinsaafi nageenya naannichaa bira dhaqanii gaafachuu himu. Hoogganaan biiroo kanaa filachuu akka danda'an akka itti himame jaarsoliin kuni dubbatu. Osoo kuni jiruu sagantaa nama gosa isaanii hoogganu filuu itti fufuu isaaniifi kanaaniis walitit bu'iinsi mudachuu Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ibseera. ALI gaafa Bitootessa 11, 2014 magaalaa Boombaas ganda 02 keessatti guyyaa filannoon gaggeffame, namoonni 4,000 sa'aatii tokko irratti ba'uun dursaa gosa Akiishoo filachaa turan jedhame. Qophiin eegalamee sa'atii lamarratti humni addaa naannoo Somaalee namoonni walga'ii diiganii akka bittinnaa'an wayita ajajan walitti bu'iinsi eegale. Walitti bu'iinsi kun hammaatee wayita hookkarri uumamu humnoonni addaa dhukaasa eegalan, namoonni saddeet addaa fi garaarra rasaasaan rukutamanii bakka filannoof walga'anitti du'an jedhe Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa. Jaarmiyaan kun gabaasa kana kan baase maatii fi namoota ijaan argan dubbisee akka ta'e ibseera. Namoonni miidhaan irra ga'es akka wal'aansa hin arganne hidhattoonni kunneen dhorkaa turuu jaarmiyaan kun hima. Kanneen miidhaan irra ga'e garaasaanii, harkasaanii fi miilarra rasaasaan rukutamuu kan ibse jaarmiyaan kun, namoota lafeen isaanii caccabellee ofiif akka arge ibse. Kanneen haala kanaan miidhaman dubartoota, daa'imman fi jaarroleefaadha jedheera. Gaafa Bitootessa 12, guyyaa awwaalchi warra ajjeefamanii raawwatus, hidhattoonni guyyaa filannoon dureewwan gosaa gaggeeffamu haleellaa raawwachaa turan, deebi'anii ammas ummata haleelaniiru jedheera jaarmiyaan mirga namoomaa kun. Haleellaa kanaanis namoota soorata qopheessaa turan keessaa dubartiin umriin jaaran tokko ajjeefamuu, dubartiin ulfaa tokko ammoo rasaasaa rukutamtee miidhamuu eereera jaarmiyaan kun. Dabalataan miseensonni gosa Akiishoo 11 gosa keessaa namoota hidhataniin uleedhaan reebamanii miidhaan akka irra ga'e jaarmiyaan kun gabaaseera. Jaarmiyaan mirga namoomaa kun pireezidantii fi poolisii naannichaa argatee kan dubbise yoo ta'u, humna addaa fi biiroo nageenyaa naannichaa akkasumas Aanaa Gursum irraa qaama dhimmi ilaallatu argachuuf yaalus hin milkoofne.


Bineensota bosonaa: Itoophiyaa keessa adamoon gama seeraan taasifamu jiraa? Akkamiin raawwatama?

Bineensota bosonaa karaa seeraanis tahe seeraan alaan adamsanii qabuun yookaan soorachuun barmaata yeroo dheeraa lakkoofsisedha - achi dhuftee ilma namaa wajjiin hidhata cimaa qaba. Odeessi kun waa'ee adamooti - gara caalu waa'een adamoo ennaa ka'u kan irratti dubbatamu gama seeraan alaan kan taasifamudha. Odeessa kanaan kan ilaallu garuu, isa heeyyama barbaachisaa tahe guuttatanii gama seeraan adamoo gaggeessan irratti. Addunyaarratti dhimmi bineensota adamsuu akkaan walfalmisiisaadha. Kanneen qabinsa bineensotaaf falman, gama seeraanis tahe heeyyamaan ala adamoon gaggeeffamu tasumaa waan tahuu hin qabnedha jedhu. Dameen diinagdee yeroo hedduu ifatti hin haasawamneef kun Itoophiyaa keessa jiraa? Akkamiin raawwata? Bineensota akkamiifaa, haala akkamiin adamsu? - gaaffilee deebii itti barbaannedha. Suuraalee fi ibsi odeessa kana keessatti eeraman muraasni miira keessan jeequu malu. Dhimma kanarratti odeeffannoo kan nuu kennan Dhaabbata bosonaafi bineensa bosonaa Oromiyaatti  Daareektarri Misoomaafi Itti-fayyadama Bineensa Bosonaa Obbo Cammara Zawudeedha. Adamoon seera qabeessaa karaa lamaan gaggeeffama jedhu - dhaabbileen heeyyama qaban maamiltoota biyya alaatii fidanii bakkaafi ammantaa heeyyama argatanitti kan adamsiisan. Inni biraa ammoo lammiileen biyyattii adamsuuf kan heeyyama argatan ni jiru. Isaan kun garuu akka lammiilee biyya alaa gosti bineensotaafi shimbirroowwan adamsuu danda'an hedduu miti, daangaa qabu - hanga gosoota bineensotaa jahatu eeyyamamaaf jedhu. Obboo Cammaran sababa namoonni biyyoota alaarraa dhufanii adamoorra hirmaatan ispoortii wajjiin walqabsiisu. ''Atileetonni kaayyoon isaanii maali?'' jechuun gaaffii kaasneef gaaffiin deebisan. ''Kaayyoon isaanii dorgomanii mo'ataa tahanii bahuudha. Haaluma walfakkaatuun warri adamoo seeraa gaggeessan kuni warra qabeenya qabanidha. Isaaniif akka madda bashannanaati jedhamee fudhatama.'' Yeroo duraanii 'sport hunting' jedhamaa kan ture dameen kun, ''bu'anii bahanii, kufanii kahanii bineensa guddaasaa barbaadanii argatanii ennaa adamsan, akka shaakallii qaamaati. Kunis isaan gammachiisa,'' jedhu. Adamoo boodas bu'aasaa fudhatanii gara biyyasaanii galu - kunis 'goflaa' (trophy) jedhama. Bineensa keemikaalaan goggoggee jiraa akka fakkaatu godhamee midhaassame kanas godambaa fi bakkeewwan agarsiisaa garagaraa keessa kaa'u. Gosti fi akkaataan adamoo biyyaa biyyatti gargari. Akka Itoophiyaatti bineensota hoositoota (mammals) jedhaman qofatu kan heeyyamamu oggaa tahu, gosa bineensaa 52 adamsuun ni heeyyamama. Kurupheerraa kaasee hanga gafarsaatti. Dhalaan hin adamsamu, kormasaa qofatu adamsama. Kormaan kunis kan dulloomee umuriinsaa du'aaf deemaa jiru tahuun akka irra jiru kaa'ameera. ''Gadamsa baddaa yoo fudhanne, gaanfa isaatu safarama. Safarriin isaa inchii 28.5 ol tahuu qaba.'' Bineensota bosonaa kan ennaa adamsanis meeshaalee waraanaa kan fayyadaman oggaa tahu, bineensa kam meeshaa waraanaa akkamiifi rasaasa hangam guddaa tahe akka fayyadamuu qabanis qajeelfamni akka idil-addunyaatti taa'ee jira. ''Rasaasa arbaaf oolu, kurupheef yookaan bosonuuf hin heeyyamamu,'' kan jedhan Obboo Cammaran meeshaalee waraanaa guutuu biyyuma isaaniirraa fidanii dhufu jedhu. Kan simbirrootaas haaluma walfakkaatuun rasaasni itti adamsamu adda akka tahe kaasu ogeessi bineensota bosonaa kun. Kuni hojiirra ooluusaa mirkaneessuufis seerri taahe jira. ''Fakkeenyaaf namni tokko kormaa umurii heeyyamame gadi tahe yookiin dhalaa yoo ajjeese, dachaa kanfaltii raawwatee adabama,'' jedhu Obbo Cammaran. Kana malees qaama mootummaarraa ogeessi dhimma kanarra hojjetu jara adamsan kanneen wajjiin bobba'uun, qajeelfamni hordofamuu mirkaneessa jedhan. Ogeessi qabeenya uumamaa kun dameen kun biyyattiif galii guddaa argamsiisa jedhu. ''Biyyoota akka keenyaaf madda galii guddaadha. Qabeenyi bineensa bosonaa gurguramu kun, bineensa umuriisaa fixee du'a uumamaaf deemaa jiru waan taheef, gurguramus gurguramuu baatus, har'as tahu iftaan du'a uumamaa du'uun isaa hin oolu. ''Bineensa du'aaf qophaa'aa jiru gara maallaqaatti jijjiiruu jechaadha,'' jedhu. Kanfaltiin raawwatamu sharafa biyya alaatiin waan taheef, madda sharafa biyya alaati. Baasii dabalataas biyyattii keessatti baasu jedhu. Akka fakkeenyaatti gadamsa baddaa (mountain nyala) jedhamu haa fudhannu - bineensi kun akka addunyaatti Paarkii Biyyoolessaa Gaarreewwan Baalee qofa keessatti argama. Namni biyya alaa bineensa kana adamsuuf dhufu lubbuusaatiif doolaara 15,000 yookaan ammoo Birrii 800,000tti siqu baasa jedhu Obboo Cammaran. Akka Obboo Cammaran jedhanitti namni bineensa kana adamsuuf gara biyyaa dhufu doolaara 15,000 heeyyama qofaaf baasuus, waliigalatti hanga biyyaa bahutti doolaara 80,000 ol baasuu mala jedhu. Kunis maallaqa Itoophiyaa miiliyoona afurii ol jechaadha. Akkuma bineensonni adamsaman adda bahanii akkuma taahanitti, eessa fa'itti adamsu kan jedhus seeraafi qajeelfamaan taa'ee jira. Akka Obboo Cammaran jedhanitti Itoophiyaatti paarkiiwwan biyyoolessaafi dahoo bineensota bosonaa keessatti adamoon hin eeyyamamu. ''Bakkeewwan lafa adamootiif tahu jedhamanii qorannoon adda bahanii daangeeffamanitti waggaa sadiin lakkoofsi gaggeeffama,'' jechuun akkanaan adeemsifama jedhu. Akka Itoophiyaatti naannolee afur: Oromiyaa, Kibbaa, Affaar fi Somaalee keessatti adamoon ni gaggeeffama. As keessaas harka 85 kan tahu Oromiyaatti gaggeeffama jedhu. Kanaafis akka sababaatti ''qoodni Oromiyaa kan guddaa taheef, bineensonni adamoof barbaadaman keessaa gosa bineensa sadii gabaa addunyaaf kan dhiyeessitu Oromiyaa qofadha - gadamsa baddaa (mountain nyala), Borofa Minilik fi Jaldeessa Cilaadaadha. ''Kana malees lafa adamoon itti gaggeeffamuunis sadarkaa tokkoffaarra jirra,'' jechuun gosoota lafa adamoo lamatu jira jedhu: lafa adamoo to'annoo (Control Hunting Area) fi lafa adamoo banaa jedhamu. Bakkeewwan akkasii 24 tahan ni jirus jedhu ogeessi kun. Gama kaaniin lafti adamoof oolu daangaa paarkiirraa yoo xiqqaate km shan fagaatee argamuu qaba. Bineensota bakkeewwan adamoo jedhaman kanneenitti argaman qofa adamsuutu danda'ama. Kanneen keessaa dhiyeenya Paarkii Biyyoolessaa Gaarreewwan Baaleetti kan argaman Haantoo, Shanan Barbaree, Basmannaa Odoo Buluufi, Abbaashabbaa Dammaroo bakkeewwan jedhaman iddoo gadamsi baddaa itti adamsudha. Addunyaarra adamoo irratti ilaalchi jiru daran kan qoodamedha - rogeeyyiin mirgoota bineensotaa bashannanaaf yookaan ispoortiif jecha bineensa adamsuun gara jabina, kan hin barbaachisneefi naamusa kan cabsudha jedhu. Dhukkubbii, dararaafi hammeenya bineensota kanarra gahu hadheeffatanii mormu. Itoophiyaa keessa qaamoleen mirga bineensotaaf mormaniifi adamoo irratti ilaalcha addaa qaban jiraachuu baatanis, gaazexeessaaan waa'ee uumamaa irratti dhimmamee hojjetu Henook Siyyuum, kanneen adamoo hin deeggarre keessaati. ''Bineensonni du'a uumamaa akka hin duune adamsanii ajjeesuun, of jaalachuudha,'' jedha. Dhaabbanni biyya Ameerikaa PETA jedhamuufi qabiinsaafi mirgoota bineensotaaf falmu, qaamolee adamoo irratti adda durummaan qabsaa'an keessaati. Dhaabbati bu'aaf hin hundoofne kun, addunyaarra miseensotaafi deeggartoota miiliyoona sagalii ol akka qabu hima. Akka dhaabbanni kun amanutti seenaa dhala namaa waggoota 100,000 duraan adamsuun dhimma jireenyaafi du'aa kan ture ennaa tahu, ilma namaa amma jiruuf tasumaa waan barbaachisu miti jedhee morma [Afaan Ingiliziin]. Yoo hammeenya raawwachuun bashannana yoo jedhan malee, waan barbaachisu miti jedha. Dabaluunis addunyaarraa dhabamuu gosoota bineensotaaf adamoon sababa taheera jechuun, gosti bineensaa Tasmanian tiger fi great auk jedhaman sababuma kanaan dhabaman jedha. Bineensonni namoota adamoof leenjii hin qabneen rukutaman hedduun, du'a dararaa qabuufi dheeraa taheef saaxilamu jedha. Kana malees adamoon godaansa bineensotaa danquun, maatiis balleessa jedha PETA'n. ''Uumamni waan ofii maluuf beeka - yoo madaalliin uumamaa jeeqamuu baate, akkatti of jiraachisu uumamni beeka.''


Kaaba Itoophiyaatti waraanni deebi'ee eegaluu malaa?

Ji'oottan 17 darbaniif waraanaan jeeqamaa kan ture naannoon Kaaba Itoophiyaa, humnootni Tigraay naannoo Affaar keessaa baaneerra jechuu isaanii booda tasgabbiin waan ture fakkaatus, dhuma torban darbeetti waldhabdeen deebi'ee hammaachuu akka danda'u mallattoon mul'ataa jira. Humnootni Tigraay bakkeewwan Eertiraa daangessanitti haleellaa meeshaaa waraanaa gurguddoo bananii, yeroo gabaabaaf walitti dhukaasuun uumamee akka ture BBC'n maddeen isaa irraa mirkaneeffateera. Haleellaan kun A.L.I Ebla 30/ 2014 waraana Eertiraa naannoo Raamaafi Baadimmee jiran irratti kan gaggeefame yoo ta'u, haleellaa kana booda humnoota Tigraay fi waraana Eertiraa gidduutti dhukaasi banamee akka ture ibsameera. Qaamolee Eertiraa irraa dhukaasi jiraachuu isaa mirkaneessuun danda'amuu baatus, aanga'aan olaanaa mootummaa Itoophiyaa tokko waldhabdeen umamuu isaa mirkaneessaniiru. Torban darbe Ministirri Muummee Abiy Ahimad humna waraanaa ittisaa biyyattii Ajaja Lixaa jala jiran deemanii kan daawwatan yoo ta'u, agarsiifni dandeetti waraanaa isaanii mul'isu daawwatameera. Gaafa Roobis qophii magalaa Baahir Daaritti gaggeefame irratti qaamooleen nageenyaa adda addaa, miseensonnii fi hoggantoonni Faannoo, maatileen namoota waraanichaan ajjeefamaniifi hoggantoonni akkasumas mootummootni naannolee biroo MM Abiy Ahimadiin beekkamtiin kennameeraafi. Yeroo sana haasaa kan taasisan itti-aanaa hogganaan buulchiinsa Naannoo Amaaraa, Dr Simaa Xiruunee, ''lammileen Itoophiyaa tasumaan yoomiyyuu biyya isaanii dabarsanii kennanii hin beekani, ammas kanneen Itoophiyaa diiguuf yaalan abdii kutatanii akka taa'an cimsinee itti himna," jedhan. Dura taa'aan Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (ABBUT/TPLF) Dr Dabratisyoon G/Mikaa'el guyyoota muraasa dura xalayaa dhaabbilee idil-addunyaaf barreessaniin waraana Kaaba Itoophiyaa jiruuf furmaata atattamaa barbaaduu akka gargaaran gaafataniiru. Dabaluunis, Naannoo Tigraay irratti 'marfamuun' uumamee jira jechuun, yoo hin dhaabbatu ta'e, "filannoo biraa" barbaaduuf akka dirqaman ibsanii turani. Ta'us "filannoo" kan isaan jedhan kun maal akka ta'e xalayaa kana irratti hin ibsine. Dhiyeenya kanas hoggantoonni olaanoo TPLF jiraattota naannichaa waliin marii adda addaa adeemsisaa jiru. Dura Taa'aan TPLF Dabratsiyoon waltajjii tokko irratti, "haala kanaan itti fufuu hin dandeenyu. Kaaba Shawaa booda nagaa fi dippiloomaasiif carraa kennineerra. Waraana duraa fi yeroo waraanaatti carraa kennineerra. Rakkoon siyaasaa hundi nagaa fi dippiloomaasiin qofa hin xumuramu," jechuun dubbataniiru. Dabaluunis, waltajjii kana irratti, "mirga keenya eegsisuuf rifarandamii gaggeessuu qabna, uummatni Tigraay carraasaa ofiisaa murteeffachuu qaba," jechuun ibsaniiru. Dr Dabratsiyoon waliigaltee dhukaasa dhaabuu taasisuun, yoo xiqqaate gargaarsi namoomaa akka seenuuf carraa keennuu isaanii ibsuun, ta'us garuu gargaarsi ga'aan akka seenaa hin jirre dubbataniiru. "Ummatni keenya beela'aa qofa osoo hin taane dhukkubsachaa fi du'aa jira, yeroon darbaa jira, haala kanaan turuun hin danda'amu. Waan hundaaf garuu carraa keenninee qaama ilaallatu hundaaf ergaa erguu qabnu ergineerra. Kanaaf nuti fixneerra," jechuun dubbataniiru. Dhimma gargaarsa namoomaa seenaa jiru ilaalchisee hogganaan Dhabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Dr Teedroos Adihanoom fuula Tiwiitaraa isaanii irratti, mootummoonni Itoophiyaa fi Eertiraa dhorkaa naannoo Tigraay irra ka'aan jedhan akka kaasanii fi gargaarsi akka seenuuf akka eeyyamaniif gaafatanii ture. Mootummaa fi humnootni Tigraay dhukaasa erga dhaabanii torbanoota 10 akka ta'eeru kan ibsan Dr Teedros, hanga ammaatti gara naannoo Tigraay gargaarsi seeneeru garuu %5 qofadha jedhan. Dr Dabratsiyoon gama isaaniin, mootummaan gidduu galeessaa dhukaasa dhaabeera jechuun naannicha marsuu isaa itti fufeera jechuun himataniiru. "Meeshaa waraanaa funaannachuuf, loltoota ijaaruu fi qindeeffachuuf, rakkoo siyaasaa biroo salphisuuf yeroosaa fayyadamaa weeraraaf qophaa'aa jira," jechuunis marii irratti dubbataniiru. Waraanni irra deebiin ni hammaataa? Xiinxalaan siyaasa Gaanfa Afrikaa Dr Adam Kaasee dhiyeenya humnootni Tigraay gara Eertiraatti dhukaasa meeshaa waraanaa guddaa bananiiru isa jedhame yemmuu ibsan, gama Tigraayiin xiyyeeffannoo idil-addunyaa barbaachisaa ta'e hin arganne kan jedhuun ta'uu akka danda'u himu. Kanarra dabrees "abdii kutachuun, kanaan achi filannoo biraa hin qabnu jechuun humna waraanaa fayyadamuu qabna yaada jedhu keessa seenanii ta'uu danda'a," kan jedhan Dr Adam, carraan naannichatti waraanni deebi'ee ka'uu akka jiru BBC'f ibsaniiru. Hammaachuullee danda'a jechuun yaada isaani kennan. Balaan waraanni deebi'ee ka'uun waanuma turedha jedhu. Dabaluunis, dhimma kana karaa nagaa hiikuuf tattaaffiin hin godhamu taanaan inumaa ittuu hammaachuu danda'a yaaddoo jedhu qabu. ''Waraanni barbaadamu baatus itti galamuunsaa waan hin hafne dha,'' jedhu. Dr Adam Kaasee lola kana kara nagaan hiikuuf yaaliin gahaa taasifameera jedhanii hin amanan. Kanaaf immoo akka ragaatti kan dhiyeessan Naannoo Tigraayitti ammallee deeggarsi namoomaa haala gahaa taheen qaqqabsiisuun hin danda'amiin hafuusaati. Kana malees, qaamota wal-lolan gidduu wal-himannaan mul'atu daandii nagaatti fiduurra waldhibdee biraatti nama geessa jedhu. 'Nagaan filannoo moggaatti dhiibamu miti' Akka Dr Adam jedhanitti humnoonni Tigraay karaa Ertiraa waraana banu taanaan, ''qaamni mo'u, qaama mo'amu balleesuufi,'' erga jedhaniin booda qaamoti lamaan immoo seenaa keessatti mufiin walirraa qaban kanarratti dhiibbaa ni qabaata jedhan. Haa tahu malee jedhu Adam, siyaasni wal-balleesuu kuni kana duras yaalamee kan ture gatii taheef, ''waliin jiraachuun garuu dhimma hin geeddaramne, haala kamiin waliin haa jiraannu, rakkoo keenya hamma ammaa jiran akkamiin furra,'' kan jedhu gama Ertiraan qofa osoo hin taane, gama Mootummaa Federaalaa, Naannoo Amaaraafi Affaariin itti yaadamuu akka qabu kaasu. Xiinxalaan siyaasaa kuni nagaa filachuun qaamota waraana irratti hirmaatan hundaaf dhimma cinatti dhiibamu miti jedhu. Dabaluunis waraanni ji'oota 17f adeeme miidhaan diinagdeefi hawaasa irratti geessise itti caalee akka hin fufneef, hojiin tarsiimawaa tahe, kan  qaamota mara himaachisu, kutannoodhaan hojjetamuu qaba jechuun gorsu. ''Gama qaamota Tigraayiin amma filannoon hin jiru, ni mo'anna yadni jedhu jiraatus carraan kana galmaan gahuu garuu bal'aa dha jedha hin yaadu. Muffiin isaanii garuu waanuma sirrii dha,'' jechuun himu. Dhimma kanas yoo ibsan, keesumaa deeggarsi namoomaa foyya'uu dhabuun, karaa nagaarra deemuuf kutannoon ifatti himame jiraachuu dhabuun, muffii isaanii akkatti abaasee fi obsa isaanii qoruu hin oolle jedhan. Namni otoo beela'uufi otoo du'uu haala kanaan itti fufuun yaaddessaa tahuu kan  hubachiisan Dr Adam, garummoo,''suuta dubbii obsaan ilaaluun barbaachisaa dha,'' jedhu. Haa tahu malee, Naannoo Affaar, Amaaraa, Mootummaa Federaalaa fi humnoota Ertiraa irraa hawaasa rakkateef deeggarsii akka qaqqabu haala mijeesuu qabu jedhu. Waraana kanaan humnoonni Tigraayis tahe hirmaattonni lola kanaa galmi isaanii maal tahuu danda'a jedhamuun kan gaafataman Dr Adam Kaasee humnoonni Tigraay, ''tattaafii gochuu itti fufun isaanii hin hafu,'' jechuun ibsaniiru. Haalli Tigraay keessa jirtu, deeggarsi namoomaa qaqqabuu dhabuu fi ilmaan namaa beelaan du'uu fa'i gatii taheef, yoo isaaniif milkaa'uu baatellee akka yaalaniif sababa dhiibbaa taasisu dha jedhu Dr Adam. Mootummaan Federaalaa deeggarsi namoomaa saffisaan akka qaqqabuuf tarkaanfii murteessoo gochuun akka barbaachisu Dr Adam ni himu. Humnoonni Tigraayis naannoo Affaar irraa guutummaan bahuun akka isaanirra  jiru kan himan Dr Kaaseen. Naannoo Affaariifi Amaaraan illee deeggarsa namoomaaf tumsa gochuun waraanni marsaa biraa akka hafu gargaara jedhu. Kana malees marii nagaa buusuu ifatti akka hin deemsifamne kan godhu TPLF shorokeessaa jedhamuun labsamuu tahuu kan kaasan xiinxalaan siyaasaa kuni maqaan kunis irraa ka'uu qaba jedhan. TPLF tarree shorokeessummaa jalaa haquun mariin nageenyaa danqaa malee akka adeemsifamuuf karra bana kan jedhan DrAdam, tajaajiloonni bu'uuraalee misoomaas haala murteessaa taheen akka deebi'u carraa akka kennu kaasu. Nagaa waaraa tahe fiduun maaliif hin danda'amne? Akka Dr Adam jedhanitti lola Tigraayiifi furmaata nagaa waaraa tahe fiduuf qormaata kan tahan dhiimmoota lamatu jira. Siyaasni biyyaalessaa wal-xaxaa kan taheefi addunyaan immoo waraanni Yukreen, akkasumas Afrikaatti ergamaan addaa Ameerikaa ka'uun dhagahamuu himaniiru. Jibbi waraana kana jalqabsiise yeroo waraanaa hammaachuusaa kan kaasan DrAdam, tokko, humnoonni Mootummaa Federaalaa keessa jiran dhiibbaan irra jiraachuu, gidduu isaanii wal-amanteen dhabamuufi xiyyeeffanoo dhabuun dhimma ijoo dha jechuun kaasu. Inni kaan immoo, waraanni Raashiyaafi Yukreen kallattii xiyyeeffannoo geeddaruufi Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa Ameerikaa akka ka'an dhagahamuun adeemsi nagaa buusuu kuni akka laaffatu taheera jedhu. Itoophiyaan deebitee waraanatti kan galtu yoo taheef, rakkoo diinagdee guddaa akka fidu kan eegamu yoo tahu, dabalataan deebiin hawaasni addunyaa kennuu danda'u miidhaa malee dhimma isa ijoo akka hin taane himu, Dr Adam. Naannichattis yoo tahe Sudaan tasgabbaa'uu dhabuun, Somaaliyaafi Keeniyaan adeemsa filannoorra tahuu xiyyeeffannoo hawaasa idila-addunyaa gatii qooduuf lola kana hammeessuu mala jechuun yaada isaanii goolabu.


Waraana Xaaliyaanii waliin: Seenaan baay’ee hin dubbatamneef Injifannoon Saambee maali?

Guyyaan Injifannoo weerartoota Xaaliyaaniirratti argame wagga waggaan AL.I Ebla 27 Itoophiyaatti yaadatamee oola. Waraanni Saambee waraana cimaa Waxabajjii 27 hanga Adoolessa 04 bara 1933 guyyoota torbaaf adeemsifamedha. Iddoon inni itti adeemsifames Godina Iluu Abbaa Booraa magaala Goree irraa kallattii Kibbaan kilomeetira 17 fagaattee kan argamtuufii magaalaa xiqqoo kan turte Saambee irrattidha. Haa ta'u malee, seenaan Saambeetti raawwate jedhamu kuni kitaabilee seenaa irratti hammana barraa'ee hin mul'atu. Komishiniin Turizimii Oromiyaa bakki injifannoo kuni xiyyeeffannoo akka argatu barana sochii gochaa jira. Yeroo waraanni Saambee adeemsifamu magaalli Finfinnees taate magaalli Goree weerartoota Xaaliyaaniirraa bilisa bahanii akka turan Waajjira Aadaa fi Tuurizimii Godina Iluu Abbaa Booraatti qorataa seenaa kan ta'an Obbo Tamasgeen Korjee himu. "Waraanni Xaaliyaanii waraana Itoophiyaatiin rukkutamuun giddugala biyyattiitii gara kutaa Kibba Lixaa biyyattii deeman wal ijaaranii Goree qabatanii asii ol gara Finfinneetti dhangala'uuf turan" jedhan. Kanaafis waraanni Xaaliyaanii lakkoofsaan 12,000 ol ta'u wal ijaaruun karaa Gurra Fardaa, Boongaa fi Diiduuttin naanna'uun gara magaala Goree sochii eegaluu Obbo Tamasgeen Korjee dubbatu. Loltootni Xaaliyaanii magaala Goree irra deebin qabachuuf karoorfachuunsaanii erga dhagahame booda goototni Itoophiyaas weeraricha ofirraa qolachuuf wal ijaaruu eegalan. "Goototni naannoo Innoos Saambee jiran kan akka Waldayyas Bullukkoo, Margaa Bookoo fi Daanyee Bantiifaa namootni waraanatti akka makaman taasisan" jedhan Obbo Tamasgeen Korjee. Kana malees loltootni Itoophiyaa namootni muraasni loltoota Xaaliyaaniitti akka makaman gochuun loltootni Xaaliyaanii ganda Innoos Saambee keessa bahuun laga Qabaritti akka bahan haala mijeessuu himan. "Yeroo isaan achi gahan /loltootni Itoophiyaa/ riqaa laga Qabar kutan. Gamanaan immoo qawwee itti kiyyeeffatan" jechuun loltootni Xaaliyaanii kiyyoo loltoota Itoophiyaa keessa akka seenan taasisuu qorataan seenaa kun dubbatu. Namoota riqicha laga Qabar kutan keessaa Obbo zawudee Lamuu, Ayyaansoo Bookaa, Margoo Bookaa, Nageessoo Giiloo, Bantii Daanyaa, Jaarsoo Abbaa Diidaa, Margoo Faarsoo, Guutamaa Shoroo fi Abbabaa Nagawoo isaan muraasa dha. "Sana booda gamaa gamanaa lolli cimaan ta'e. Lola sana irratti goototni Iluu Abbaa Booraa, Beddellee, Daarimuu fi Goree haala adda addaatin irratti hirmaatan" jedhan Wajjiira Aadaaf Tuurizimii Godina Iluu Abbaa Booraatti qorataa seenaa kan ta'an Obbo Tamasgeen Korjee. "Lolichi ammas cimaa deeme. Goototni Itoophiyaa, goototni ijoollee Oromoo Shawaa, Wallagga fi Jimma sadarkaa olaanaan irratti hirmaatan" jedhan. Jaagamaa Keelloo fi Leensee Keelloos lolicharratti hirmaachuu Obbo Tamasgeen dubbatu. "Dhumarratti humni gootota Itoophiyaa yeroo itti cimu harka laatan /Xaaliyaanotni/. Namootni kumaatamatti lakka'aman booji'amanii gara Goree dhufan. Meeshaan waraanaa kumaatamatti lakkaa'amus gara Goree dhufe" jedhan Obbo Tamasgeen. Saambeen ammatti hambaalee waraanaa kan akka nooraa riiqicha laga Qabar meetira 90 ol ta'u, bobbocawwan adda addaa, dawoo Xaaliyaanotni qotatanii turan akkasumas iddoowwan awwaalaa kan qabdu ta'uu Obbo Tamasgeen Korjee himu. Haa ta'u malee, seenaan injifannoo waraana Saambee miidiyaalee elektirooniksiinis ta'e maxxansaaleen baay'inaan kan dubbatameef miti. "Lola sadarkaa cimaatti deemedha. Haa ta'u malee bara darbe keessa kuni yaadatamuu hin dandeenye. Mootummaan darbe biras seenaa ummata Oromoo baasuurratti laafinsi ture" jedhan Obbo Tamasgeen Korjee. Waajjirri isaaniis seenaan injifannoo Saambee akka beekamuuf waggoota sadeen darban keesaatti sochiilee garagaraa taasisaa turuufii bara kana milkaa'uu isaanii himan.


Waraanni kaaba Itoophiyaa yaada bilisummaa ibsachuu irratti dhiibbaa akkamii uume?

Waraanni kaaba Itoophiyaatti waggaafi ji'oota muraasa dura jalqabe Itoophiyaa gama hedduun hube. Kanneen hubaman keessaa tokko walabummaa pireesii Itoophiyaadha. Malootni quunnamtii sababa waraanaan adda citan lammiileen odeeffannoo gahaa akka dhaban,  akkasumas sarbama mirga namoomaa gareewwan wal-lolaniin raawwatamu ifatti baasuus rakkisaa taasiseera. Gaazexeessitootni gara iddoo lolli jiru deemanii gabaasuuf danqaafi dhorkaa jabaa tahetu irra ture. Walumaagalatti waraanichi bilisummaa of ibsuu irrattis tahe, hojii gaazexeessummaa irratti dhiibbaa gochuun biyyattiin sadarkaa bilisummaa pireesiin akka gadi-buutu taasiseera. Ogeeyyiin miidiyaa rakkoon midiyaa rakkoo siyaasaa Itoophiyaan akka walqabatuufi waraana duras rakkoon mudataa akka ture kaasu. Wagga waggaan Caamsaa bultii 3 guyyaan Walabummaa Pireesii Addunyaa ni kabajama. Bara 2018 yeroo Ministirri Mummee Abiy Ahimad gara aangootti dhufan foddaa abdii bilisummaa pireesiif banamee ture. Ta'us, yeroo keessa Itoophiyaan biyya hojii gaazexeessummaaf rakkisoo jedhaman keessaa tokko tahuun itti fufteetti. Dhaabbanni mirga gaazexeessitootaaf falmu CPJ'n waraana durayyuu haalli siyaasaa Itoophiyaa keessaa hammaachuun walabummaa pireesiif balaa ta'u ibsa. Sababa waraana kanaan keessumaa A.L.I jalqaba waggaa bara 2014 labsii yeroo muddamaa labsameen gaazexeessitoonni hedduu hidhamaniiru. Isaan keessaa garri caalu hiikamaniis ammallee kanneen hidhaa jiran ni jiru. Kanneen keessaa gaazexeessitoonni Oromia News Network (ONN) tokkodha. Dhaabbanni mirga gaazexeessitootaaf falmu CPJ’n guyyaa walabummaa pireesii ilaachisuun ibsa kaleessa Caamsaa 2,2022 baaseen mootummaan Itoophiyaa gaazexeessitoota kana akka hiku gaafateera. Dassuu Duulaafi Biqilaa Amanuu, ‘’himata isaanii addaan kutuun atattamaan gadi haa lakkisu, akkasumas kanneen hojii pireesii hojjetan irratti xiyyeeffachuu haa dhaabu,’’ jechuun gaafate. Kunneen ''Bulchiinsa Mootummaa Ce'umsaa Oromiyaa ABOfi KFO'n hundaa'etti'' hidhata qabu jedhamanii akka shakkaman CPJ'n abukaatoo isaanii eeree ibse. ''Himannichaan balleessaa raawwachuun yoo mirkanaa'e yoo hidhaa waggaa sadii, umrii guutuufi du’aan adabamuu kan dandeessisu dha,’’ jedha ibsi CPJ abukaatoo isaanii eere kuni. Gaazexeessitoonni kunneen miseensota ABO kaan waliin guyyoota muraasa dura 'mootummaa fonqolchuf socho'aniiru' jedhamanii himanni irratti banameera. ''Hidhaa ji'ootaaf akkasumaan taasifameen booda, gaazexeessitoota Itoophiyaa Dassuu Duulaa fi Biqilaa Amanuu himannnaan adabbii du'aa qabaachuu danda'u irratti banamuunsaa baayyee rifachiisaa dha. ''Qondaalotni ragaa qabatamaa dhiyeessuuf yeroo gahaa otoo qabanii ji'ootaaf otoo hin dhiyeessiin hafuun isaanii himanni kan haaloo bahuu akka tahe saaxileeraa,'' jedhan sagantaa CPJ Afrikaatti qindeessituu kan tahan Anjeelaa Kuwintaal, Niiw Yoork irraa. ''Dassuu fi Biqilaan haal-duree tokko maleefi atattamaan gadhiifamuu qabu, isaanii hidhaa tursu warreen sirna haqaa sarban, itti gaafatamuu qabus,'' jedhaniiru. CPJ'n nama miidiyaatti dhihaate yaada kennu, xiinxalu, odeeffannoo dhiheessu gaazexeessaadha jechuun ibsa. Sadaasaa bara 2021 keessa Itoophiyaan labsii yeroo atattamaa erga labsitee booda gaazexeessitoonni 14 hidhamanii turan. Mootummaan garuu gaazexeessitoota kunneen hojii isaanii gatii hojjetaniif otoo hin taane, yakkan shakkuun akka to’annoo jala oolchuu hime. Gaazexeessitoota labsii yeroo muddamaa sana keessatti hidhaman keessa tokko kan tahe gaazexeessaa Amiir Amaan, miseensota WBO (ABO -Shanee) shororkeessummaan labsaman dubbisuu walqabatee hidhamuun isaatu ibsame. Gaazexeessitoonni hojii isaanii dalaguun akka rakkoo biyyaatti ilaalamuu akka hin qabne hima. ‘’Yaadni tokko as bahuurraa ugguruu hin dandeessu, yeroon amma keessa jirru, akka durii miti. Ummata odeeffannoo dhoksuu hin dandeessu. ''Nutimmoo biyya waan yaaddessu hin qabnu, hojii keenya hojjetaa jirra. Sirna yaada namoota ukkaamsu qabaachuu hin mallu. Sirna akkanaa yaallee turre, garuu nuun taanes, nuun gargaarres,’’ jedha. Biyyoota Sahaaraan gaditti bakka buutuu dhaabbata mirga gaazexeessitootaaf falmu CPJ kan taate Mutookii Mumoo, waraanni Itoophiyaa keessatti jalqabuun durayyuu, bilisummaa pireesii irratti CPJ’ faara gaarii argaa akka hin turre BBC'tti dubbatte. ‘’Waraanaan durayyuu haala yaaddessaa, yeroo muddama siyaasaa intarneetii cufuu fa’i argaa turre. Garuu erga waraanni kuni jalqabee haalli kuni ittuma hammaate. ''Sadaasa bara 2020 irraa qabee immoo gaazexeessitoonni baay'ee hidhaa bu’anii, otoo himanni irratti hin banamiin ji’oota dabarsaniiru,’’ jette. Biyya nagaa dheebottuufi waraana baatii 18’n booda bayyanachuuf yaaltu keessatti yaadaafi odeeffannoon bilisummaan hin ibsamu yoo taheef sana milkeessuun boodatti harkifachuu mala.


Haramayaatti namichi Qur'aana irratti mallattoo Fannoo kaase hidhaan adabame

Himatamaan Mohaammed Tibbeessoo jedhamu magaalaa Haramayaatti baatii Ramadaanaa kana  keessa A L I gaafa Ebla 14 bara 2014 halkan yeroo amantoonni salaata irra jiranitti gara masjiidaa deemuun badii kana kan raawwate. Pirezedaantiin mana murtii aanaa Haramayaa Obbo Muktaar Ahimad BBCtti akka himanitti, himatamaan kun yakkoota lamaan himaatameen adabbiin irratti kenname. "Jalqabarratti hordofaa amantaa kanaa osoo hin taane gara masjiidaa seenee namoota salaatarra jiran jeeqe. Yakki lammaffaan ammoo Kitaaba Qur'aanaa qabatee jiru irratti mallattoo Fannoo fi maqaasaa bakka hedduurratti barreessee argame," jedhan. Himatamaan kun balleessaawwan jeequmsa amantii kaasuuf yaaluu fi amantii qaama biraa ulfina dhorkachuu raaawwates jedhan. Eeruu namoonni bakkicha turan kennaniin himatamaan kun too'annaa Poolisii jala erga ooleen boodas yakki inni raawwate ragaa namaa fi sanadaatiin waan irratti mirkanaa'eef manni murtii aanaa Haramaayaa dhaddachaa A L I gaafa Ebla 20, bara 2014 ooleen himatamaa kana hidhaa salphaa waggaa lamaa fi ji'a saddeetiin adabe jedhan.