Namichi siidaa yaadannoo PC Palmeritti fincaa'e hidhaa bu'e

Namichi siidaa yaadannoo PC Keeyiz Paalmeriif Landan Westiministeritti ijaarametti finca'uu isaatiif hidhaa bu'e. Namni maqaan isaa Andiriiwu Baankis jedhamu kun dhugee machaa'ee ture akka himata mana murtiitti dhaga'ametti. Namni umuriin isaa waggaa 28 ta'e kun Sanbata darbe yeroo mormitoonni farra jibba sanyummaa siidaawwan durii diigaa turanitti ture osoo siidaa yaadannootti fincaa'aa jiruu kan argame. Namichi kun mana murtii Westiministeritti dhiyatee safuu ummata cabsuudhaan  yakkamaa ta'ee akka guyyaa 14 hidhaa turuuf  itti murameera. PC Paalmer nama umuriin isaa 48 tureefi Bitootessa 22, 2017 osoo hojiirra jiruu haleellaa Westiminister turerratti waraanamee ajjeefame. PC Paalmer namoota shan Kaliid Masuuniin ajjeefaman keessaa tokko ture. Suurri Baankis Sanbata darbe yeroo Landan walakkaatti poolisoonniifi mormitoonni farra-sanyummaa walitti bu'aa turan miidiyaa hawaasumaarra hedduu naannawaa ture. Baankis deggaraa kilaba kubbaa miillaa Tootinhaam Hotispar yommuu ta'u, deggartoota kubbaa miilaa waliin ta'uun ture  "siidaawwaniif eegumsa gochuuf" gara magaalaa Landan walakkaa kan deeme. Siidaa isa kam akka ta'e garuu hin beekne. Yaada mana murtiitti kennateen Jimaata galgala waan dhugeef hirriba malee bule. Erga abbaan isa gocha isaa kanaaf mormee booda Baankis poolisii qunnamee ture. Baankisiin erga hidhee booda, Abbaan Alangaa Ol-aanaa Emmaa Arbuutnot akkas jedhan: "Akka ati machooftee eessatti akka fincaa'aa turte hin bekknme nan fudhadha. "Ibsi ati kennite [haraqee] dhuguuk kee, halkanis osoo hin rafiin buluu keefi garee deggrtoota kubbaa miilaa waliin ta'uudhan siidaawwaniif eegumsa gochuudhafis dhufaa turtan. "Faallaa kanaatiin ammoo siidaawwaniif eegumsa taasisuu osoo hin taane, siidaawwan keessaa tokkorratti fincoofteetta." PC Paalmer miseensa poolisii magaalaa Landan ture.  Miseensi poolisiin kun fuuldura paarlaamaatti ture bara 2017 kan ajjeefame. Dursaan poolisii magaalaa Landan Baas Jaaviid waa'ee PC Paalmer akkas jedhan: "Keeyiz Paalmer poolisii goota ture. Siidaan yaadannoo kunis gootummaafi cimina nama kanaa yaadachuuf dhaabbate. "Gochi Baankis garuu faallaa kanaatiin, kan baayyee nama jibbisiisuuf, matiifi jaalleewwan PC Paalmer baayyee kn haarsudha Banks. "Baankis ta'e jedhaa akka kana hin goone nan hubadha. Ta'us garuu manni murtii hojii isaa kanaafi amala isaa badaa kanaaf kana itti murteessuu isaa nan deeggara."


Maraatooniin Landan 2020: Dorgommiin Qananiisaafi Kipchoogeen taasisan haalaan eegamaa jira

Dorgommii maraatoonii Landan Ebla 2020 gaggeeffamuuf jiru irratti Qananiisaafi Kipchoogeen waliif bahuuf qophaa'aa jiran qalbii namoota hedduu hawwataa jira. Qananiisaa Baqqalaa maraatooniidhaan rikoordii kan addunyaa lamaffaa qabatee jira. Atileetiin Keeniyaa Eliwuud Kipchoogeen ammoo rikkoordii addunyaa qabatee jira. Qananiisaan dorgommii maaraatoonaa Fulbaana darbe Barliinitti taasiseen yoo injifatu, riikardii addunyaa Kiipchoogeen qabatee ture cabsuuf sakandii 2 qofatu isa hafe ture. Atileetiin umuriin isaa ganna 37 ta'e Qananiisaan, "Eliwuud Kipchoogee waliin dirgommuu nan barbaada. Waggoota darban keessa morkii baayyee taasifneerra," jedha. Daayreektarri maaraatoonii Landan Huuf Birashar dorgommii atleetota lamaanii addunyaan daawwachuuf hawwiidhaan eegaa jirra jedhaniiru. Qananiisaan erga bara 2014 maraatoonii jalqabee kaasee miidhama yeroo gara garaa lkeessa darbeera. Haat'au malee dorgommii maraatoonii Barliin yeroo darbe injifaterratti humni isaa akka deebi'aafii jiru mirkaneeffateera. "Namni hunduu akka ani atileetii cimaa ta'e beeku. Waggoota 15 fiigicha keessa tureen booda ergan gara maraatoonii dhufee rakkoon miidhamuu na mudateera. Sababii miidhamaatiifis boodatti hafuu danda'eera. Amma garuu guutummaatti fayyaan koo naaf deebi'eera waan ta'eef waan gaarii nan hojjedha jedheen yaada." Dorgommicharratti atleetonni Ityoophiyaa Muussinnat Garramawii fi Mulee Waasihuun ni hirmaatu. Atileetiin umuriin isaa ganna 35 ta'e Kipchoogeen maraatooniin akka addunyaatti akka qalbii namoota hedduu hawwatu taasiseera. Onkoloolessa darbe magaalaa Veeyinaatti maraatoonii fiiguudhaan saataa lamaan gaditti xumuruudhaan seenaa haaraa galmeesseera. Kiipchoogeen bara Faranjootaa 2013 eegalee dorgommiiwwan maaraatoonaa 12 irratti hirmaachuun 11 injifateera. Qananiisaa fi Kiipchoogeen si'a 14 traakiirratti wal dorgomanii, 11n isaanii Qananiisaan injifachuu danda'eera. Dorgommii daandirraa 4n walarganii, Kiipchoogeen injifachuun isaa ni yaadatama. Qananiisaan ammoo yeroo umuriin iaa ganna 21 irra jiru fiigicha fageenya 5,000 fi 10, 000 tiin bara 2004 garaa garummaa guyyoota sagalii keessatti rikoordii addunyaa caccabee ture. Dorgommii Olompikii akka Ateensiifi Beejiing irrattis Qananiisaan warqii argachuudhaan maqaa guddaa qaba. Maraatoonii ammoo bara 2014 irraa kaasee mo'achuu jalqabe. "Ammallee hojjechuu nan danda'a. Tasa addaan hin kutu," jechuun dubbate maraatoonii Barliin sekondii lama qofaaf rikkoordii Kipchoogeen qabamee ture cabsuuf hakaaksee yeroo galetti. Maraatoonii Kipchoogeen saatii lamaan gaditti Veeyinaarratti galuu danda'es, osoo carraa akkasiifi haala mijataa akkasii argannee kana gochuun ni danda'ama jedhe. "Namni akka koo haalla kana fakkaatu osoo mijateefii kan Kipchoogeen hojjeteen walqixa ykn isaa ol hojjechuun ni danda'ama. Ani ofitti nan amana," jedhe Qananiisaan. Qananiisaafi Kipchoogeen masaanota yeroo dheeraadha.  Atileetonni kunneen lamaan marsaa 20f waliif bahaniiru. qananiisaan Kipchoogee bara 2008 Beejing irratti akkasuma Shaampiyoonaa Addunyaa irratti meetira 5,000 mo'achuudhaan ol-aantummaa qaba. Fiigicha daandiirraa 14 irratti waliin dorgoman keessaa Qananiisaan 11 mo'ateera.


Piriimer Liigii Ingliiz: Kilaboonni sadarkaa duraarra jiran bakka isaanii eeggataniiru

Taphoota torba taphatame keessaa torbanuu mo'achuun Liiverpuul ammallee dursaa jira. Sanbata kaleessaa Liiverpuul Sheefiild Yunaayitidiin 1-0 mo'achuudhaan qabxii isaa 21 irra geessifateera. Liiverpuuliin qabxii shan hanqachuun Maanchester Siitiin ammoo 16 qaba. Sanbatuma kaleessaa Maanchester Siitiin Everteniin 3-1n mo'ateera. Kilaboota gurguddoo keessaa Tootinhaam Saawuuzhaampiteniin 2-1n injifatee gara mo'achuutti deebiyeera. Tootinhaam tokkofarraa kan jiru Liiverpuuliin qabxii 10n caalamee jiraatus garuu qabxii dhabuu torbeewwan darban isaan mudate dandamatanii mo'achuun leenjisaan garee kanaa Maarsiyoo Pochetinootiif kan lubbuu itti deebisedha. Kilabni biraan Landanitti argamu Chelsiin kaleessuma Biraayitaniin 2-0n mo'achuudhaan gara sadarkaa ja'affaatti dhufeera.  Isa dura garuu sadarkaan isaa 16ffaarra ture. Chelsiin kan injifate adabbii peenaaliitii Jorginhootiifi gaaloo Wiiliyaan erga Amajjiin booda yeroo jalqabaatiif lakkoofsiseen ture. Kun ammoo leenjisaa kilabichaa haaraa Firaank Laampaardiin qaanii oolcheera. Weest Haam kilaboota Landan ciccimoo  jiran keessaa tokkodha. Taphoota torba taphataman kanaan qabxii 12 qabatee sadarkaa sadaffaarra jira. Kaleessa Bornimaawuz waliin 2-2n walqixa bahaniiru. Kiristaal Paalaas ammoo Noorwich Siitiidhaan 2-0n mo'ateera. Aston Viilaaan, kan Noorwich waliin garee gadiirraa Piriimer Liigiitti makame, Barnilee waliin taphatee 2-2n walqixa ba'eera. Woolviis ammoo Waatfoordiin 2-0tiin injifateera. Dilbata har'aafi Wiixata booruu taphoota ciccimoo hafan keessaa Arsenaal mo'annaan sadarkaa 1-3 keessa dhufee ni gala. Kanaaf, har'a Leester Siitiin Niiwuu Kaasil waliin 16:30 (12:30) ni taphata. Boor Wiixata ammoo Maanchester Yunaayitid dirree isaa Oold Tiraafoord irratti Arsenaaliin simatee waliin ni taphata.


Imbaasiin Itoophiyaa Landan jiru 'miidhaan narra gahe' jedhe

Namoonni ajjeechaa artisti Haacaaluu Hundeessaatiin dheekkaman Imbaasii Itoophiyaa Landan jirutti argamuun miidhaa qaqabsiisuu Imbaasichi BBC'tti hime. Imbaasichatti Qondaalli Diyaaspooraafi Midiyaa kan ta'an Yaalawu Kabbadaa akka jedhaniitti, dargaggoonni ajjeechaa artisti Haacaaluun aaran alaabaa biyyattii buusuun gubuuf yaalaniiru, bakka isaas alaabaa Adda Bilisummaa Oromoo fannisuu isaanii dubbataniiru. Dargaggoonni kunneen gara Imbaasichaa kan dhufan gara sa'aatii saddeetiitti ture kan jedhan Obbo Yaalawu, gara Imbaasichaa keessa seenuuf yaaluus himaniiru. Itti dabaluunis namni tajaajila bakka bu'insaa kennuu argachuuf Imbaasichaa seenee bahaa ture tokkoo irratti reebichi raawwatameera jedhaniiru. Dargaggooti kunneen sibilaafi wanta boba'uu danda'u harkatti qabatanii ture jechuun himatu Obbo Yaalawu. Wayita taateen sun mudateetti hojjattoonni imbaasichaa hundi hojirraa akka turan kan himan qondaalli kun miidhaa qabeenyaa irra gaheefi reebicha tajaajilamaa tokkorra gahe malee miidhaan biraa kan hin qaqqabne ta'u ibsan. Imbaasichis dhimmicha poolisiitti iyyachuu beeksiisee, miidhaa qabeenyarra gaheefi reebicha tajaajilamaa irratti raawwateef gara seeraan gaafachuuf akka ta'e himeera. Dargaggoonni kunneen hiriiraaf hayyama akka hin gaafanne eeruun, eenyummaa isaanii adda baasuuf kaameeraa CCTV irraa raga fudhachusaanii ibsaniiru. Hanga ammaattis miidhaa qaqqabeen walqabatee namni to'atame kan hin jirre ta'ulleen poolisiin himannaa kan irratti banu ta'u dubbatan. Erga miidhaan imbaasicha irratti gahuun ibsameen boodas siidaan mooticha Hayila Sillaasee Landaniitti argamu diigamuusaa suuraan midiyaalee hawaasaa irratti qoodaman ni mullisu. Qondaalli imbaasichaa garuu siidichi imbaasiirraa fagaatee akka argamuufi odeeffaannoo feesbuukii irratti qoodameen alatti raga kan hin qabne ta'u ibsan. Kana boodas miidhaan wal fakkaatu akka imbaasicharra hin geenyeef haaluma waliigaltee Viyeenaatiin mootummaan biyyattii eegumsi kan taasifamuuf ta'u himaniiru.


Siyaasa Itoophiyaa: Hiriirtonni embaasii Itoophiyaa Landan cufsiisan, mootummaanis muufii qabu ibseera

Hawaasni Oromoo UK imbaasii Itoophiyaa magaalaa Landan jiru fuulduratti hiriira bahuun imbasicha torbee tokkoof cufsiisanii akka jiran kanneen hiriira bahan BBC'tti himan. Hiriirtonni kunneen alaabaa Itoophiyaa gamoo imbaasichaa irratti fannifamee jirullee buusuun alaabaa Adda Bilisummaa Oromoon bakka buusanii jiru. Namoota hiriira bahan keessaa tokko kan ta'e weellisaa Shukrii Jamaal Oromoonni magaalicha jiraatan imbaasichi akka hin saaqamne gochuuf torbee tokkoof achi bulaa akka jiran BBC'tti hime. Shukriin imbaasiin Itoophiyaa Landan jiru hiriira mormii bahame hordofuun erga cufamee guyyoota 6 ta’eera jedha. Imbaasiin Itoophiyaa magaalaa Landanitti argamuu toora Twitter gubbaatti Kibxata akka ibseetti, hiriirtoonni muraasni mormiif imbaasicha dura turan hojjataasaanii tokko reebuu fi hojiin maamila keessummeessuu gufateera jedha. Hojjataan isaa wayyaa’u ibsuun, namoonni reebicha raawwatan poolisiin to’achuu fi namoonni kun seeratti akka dhiyaatan poolisii UK wajjiin akka hojjatu qofa ibseera. Gaaffilee hiriirtonni kaasanii fi sababa isaan mormiif imbaasicha duratti bahan ilaalchisuun waan jedhe hin qabu. Namoonni 100 ol ta’an naannoo Imbaasichaa bulanii karra imbaasichaa ugguruun imbaasichi akka banamee hojii hin eegalle mormii erga eegalanii torbee tokko ta'eera. Amma dura mormiiwwan imbasii fuulduratti bahuun baramaa turullee imbasii cufsiisuun waan baratame miti. ‘’Waanti nu as jirruuf imbaasiin kun akka hin hojjanneefi,'' jedha wellisaa Shukrii. ‘'Sababni baanee dhagaa asfaaltii kanarra bulaa jirruuf, hidhamtoonni siyaasaa hidhaarraa akka hiikamani, waraanni Oromiyaa keeessa akka bahuufi gaaffiin uummata Oromoo guutummaatti akka deebi’uufi.'' Imbaasichi karaa dippiloomaasiitiin akka mootummaa biyya UK ‘sobaa jiran’ agarsiisuu barbaanne, mootummaan UK gargaarsa mootummaa Itoophiyaaaf kennuu akka dhaabuufi, jedhe. Imbaasii cufsiisuuniifi namni akka hin seenne dhorkuun seeraan isiin hin gaafachiisuu jedhame kan kan gaafamtame Shukriin: ''Hooggantoonni siyaasaa keenya mana hidhaatti dararamaa, weellisaan nu jaalannu Haacaaluu Hundeessaa ajjeefamaa, imbaasiin kun banamee arguurra, nuti mana hidhaa seenuu wayya ykn lubbuun keenya darbuu filanna," jedhe. Imbaasichi akka waan jeequmsa uumanitti poolisii UKtti himee akka naannicha gadhiisanii akka deeman dirqisiisuuf yaaluu dubbata. Poolisoonni hojjattoonni imbaasichaa seenanii akka hojiisaaanii itti fufan hiriirtotatti himanillee, fudhachuu diduu dubbata Shukriin. Wiixata darbe Poolisoonni 100  ta'an humnaan naannicha gadhiisisuuf yaalanii boodarra akka dhiisan dubbata. Sababa kanaan namoonni 11 hidhamanii turan booda gadhiifamuu fi dubartiin tokko dhaaanamtee hospitaala seentellee yaalamtee baate jedhe Shukriin. Imbaasichi sagalee namoota biyyatti keessa jiranii ukkaamsuun akka biyyattii jeeqnutti mootummaa UK soba jedhee komata Shukriin. Hojjetaan imbaasichaa maqaa koo hin dhahinaa jechuun BBC'f yaada kenne erga mormiin kun eegalee as hojjettoonni imbaasichaa nageenya isaaniif yaadda'anii mana akka jiran hima. Qondaalli Ministeera Haajaa Alaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Reeduwaan Huseen rakkoo Imbaasii Itoophiyaa Landan jiru mudate ilaalchisee, qondaala Imbaasii UK Finfinnee jiru waliin mari'achuu Ministeerri Haajaa Alaa Itoophiyaa beeksiseera. Akka ibsi ministeerichi fuula Facebook isaarratti baase jedhutti, rakkoo nageenyaa Imbaasii Itoophiyaa Landan jirurra gaheen mootummaan Itoophiyaa komii fi mufannaa qabu ibsate. Ambaasaaddar Reeduwaan mootummaan UK nageenya imbasii Itoophiyaa Landan jiruu fi kan hojjettoota isaa eeguuf dirqama akka qabu yaadachiisaniiru. Imbasii UK Finfinnee jirutti 'Charge d'affair' ykn ambaasaaddara itti aanaa kan ta'an Aleeks Kameroon rakkoo mudateef dhiifama gaafatanii, tarkaanfiin barbaachisaa akka fudhatamu waadaa galuu isaanii ibsichi ni hima. BBC'n dhimma hiriira mormii akkasumas hojii dhaabuu irratti Imbaasicha dubbisuuf yaalee hin milkoofne


Dubartiin dhalootaan Ertiraa mucaa mana-barumsaatii fudhachuuf baatee hafte torbaniin booda reeffi argame

Dubartiin dhalootaa Ertiraa taateefi Ameerikaa jiraattu tokko mucaashee mana-barumsaatii fudhachuuf manaa baatee achiin hafte barbaacha torban tokkoon booda reeffishee argamuu poolisiin hime. Dubartiin kun jiraattuu Tenesii, Ameerikaa yoo taatu, reeffishee konkolaataa poolisii Michigaaniin adamfamaa ture tokko keessatti argame jedhameera. Akka ibsa poolisiitti, dubartiin maqaan ishee Elleenii Kaasaa jedhamtu Sadaasa 17, 2022 kaasee achi-buuteen ishee dhabamee ture. Dubartiin umurii wagga 31 bakki buuten ishee dhabamuu kan mirkanaa’e mucaa intalaashee mana-barumsaatii fuudhuuf deemtee osoo hin deebiyiin erga hafteetidha. Dubartoota lama konkolaaticha keessa turan eenyummaan isaanii adda hin ba’iin keessaa dhukaasa poolisii waliin tureen kan ajjeefamte yoo ta’u, kan biraan madoofte hospitaalatti wallaansarra jirti jedhameera. Qorattoonni akka jedhanitti, Elleenii Kaasaan kan ajjeefamte yeroo poolisiin oppereeshinii gaggeessu osoo hin taane konkolaataa keessatti duutee argamte. Maatiin ishee akka isheen bakka buutee dhabameen guyyaa tokkoon booda Sadaasa 18, 2022 qondaallonni poolisii naannichaa galmee namoota badanii barbaadamanii keessa galchuun akka barbaadamtuuf labsan. Poolisiin Murfeesboroo tiwiitara irratti akka ibsetti, guyyaa sana dubartiin kun, "Dodge Charger konkolaataa jedhamuun deemaa turte." Gaafa Wixataa Poolisiin Murfeesboroo ibsa baaseen reeffi dubartii kanaa konkolaataa poolisiin gaafa Sanbataa adamsaa ture keessaa karaa duubaa argameera. "Qorannoon akka agarsiisetti, miidhaan kun kan qaqqabe [dubartiin kun kan ajjeefamte] jaalallee ishee maqaan isaa Doominiik Hardwik jedhamu umuriin isaa waggaa 36 ta'e waliin mana jireenyaa Elleenii Kaasaatti erga waldhabanii boodadha," jedha ibsi poolisii kun. "Bilbilli harkaa Elleenii Kaasaafi konkolaataan ishee manatti hafe.  Lamaan isaanii waliin ta'anii konkolaataa gur'aacha Dodge Charger jedhamu [kan Hardwick] ta'een deemaa turan jedhamee amanama." Miseensonni Qajeelcha Qorattoota Yakkaa Murfereesboroo torban tokkoof yeroo qorannoorra turanitti mana jireenyaa "hiriyyaa" Elleenii  Doominiik Hardwick dabalatee bakkawwan gara garaa qorataniiru. Sochiin konkolaatichaa tumsa poolisii Ohio fi Michigan taasisaniin bakki jiru barame. Sanbata darbe waaree booda qondaaltonni poolisii Dearborn  konkolaataa kana duukaa bu'anii dhaabsisuuf yaalanii ture. Isaan booda konkolaataan kun yeroo waan argetti bu'utti dhukaasni ammoo dhaga'ame. "Booda [Elleenii Kaasaa] konkolaaticha karaa duubaan duutee argamteetti. Hardwick akkuma kana du'ee kan argame yoo ta'u, ofiin ofitti dhukaasee of ajjeesuu danda'a," akka gaabaasa poolisii Murfreesboro jedhetti. "Du'a gaddisiisaa obboleettii keenyaa [Elleenii Kaasaa] kaleessa barre," jedhan maatiin ishee ibsa GoFundMe irratti baasaniin. "Elleeniin obboleettii, adaadaa jaalalaafi intala ishee waggaa 6f ammoo haadha jaallatamtuudha." "Elleeniin maatiishees yeroo umuriin ishee waggaa afur jiru dhabde. Akkayyaa isheetu isheefi obbolaan ishee guddise.


Taalibaan dubartoonni yunivarsiitii seenanii barachuu hin qaban jedhe

Afgaanistaan keessatti dubartiin yunivarsiiti galtee akka hin baranne jechuun Taalibaan ajaja baase. Xalayaan ministeera barnoota olaanoo Afgaanistaniin qophaa'e akka ibsutti, dubratoonni kamiyyuu yunivarsiitii senanii barnoota hordofuu hin qaban jedha. Dhorkaan dubartiin akka yunivarsiitii hin seenne kaa'ame kun hanga yeroon isaa hin murtoofnetti akka turu Taalibaan beeksiseera. Xalayaan ministeera barnoota olaanoo Afgaanistaan irraa bahe kun akka ibsutti, yunivarsiitii qofa osoo hin taane dubartoonni barnootuma idilee kaaniyyuu akka hin arganne kan dhorkudha. Hanga ammaa dubartoonni hedduu baruumsa sadarkaa lammaffaa irraa dhorkamanii jiru. Barattuun Yunivarsiitii Kaabul tokko erga dhorkaa dubartootarra kaa'ame kana dhageessee as boo'aa akka jirtu BBCtti himte. Tarkaanfiin Taalibaan kun hawaasa idil-addunyaa dheekkamsiisera. Antoonii Biliinken, "Taalibaan mirga lammiilee Afgaanistaan kabaju malee miseensa hawaasa idil-addunyan ta'a jedhee yaaduu hin qabu" jedhan.  \n\nDabaluunis, "Biyyi kamiyyuu walakkaan uummata ishee boodatti akka hafu godhamee osoo jiruu guddachuu hin dandeessu," jedhan. Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) gama isaatiin, tarkaanfii Taalibaan kanaan yaadda'uu beeksise. "Barnoonni mirga bu'uuraa dhala namaati. Dubartoonni akka hin baranneef balballi itti cufame jechuun fuulduree Afaagnistaanitti balbalatu cufame jechuudha," jedhan aangawaa UN kan ta'an Raamiz Alakbarov. Ji'a sadii dura guutummaa Afgaanistaan keessatti dubartoonni qormaata seensa yunivarsiitii fudhatanii turan. Garuu baruumsa barachuu qaban irratti qoqqobbiin kaa'amee ture. Gosoota barnoota kanneen akka Saayinsii fayyaa, Injinaringii, Ikonomiksii, Qonnaa fi Gaazexeessummaa fa'aa dubartoonni akka hin baranne dhorkamanii turan. Bara darbe Taaliban erga aangoo fudhatee as dareewwan barnootaa keessatti dhiirriifi dubartoonni bakka tokko taa'anii akka hin baranne dhorkaman. Daree dubartotaa seenee kan barsiisu barsiisota dubartootaafi namoota dullooman qofaadha. Erga Taalibaan angoo qabatee as Afgaanistan keessatti barnoonni akkaan miidhamee jira jedhama. Namoonni ogummaa qaban biyyaa baqataa jiru. Taalibaan erga dhufee booda rakkooleen hedduu jiraachuufi barnoota ishee itti fufuu dadhabuu dubbatti dubartiin BBCn dubbise tokko. "Obboloota keenya, abboota keenyaafi mootummaa wajjin qabsoofneerra. Barnoota keenya barachuu akka dandeenyuuf jennee haala rakkisaa keessa dabarre. "Yeroo sana yoo xiqqaate yunivarsiitirraa eebbifamee bakka abjuu koo nan gaha jedhee waanan yaaduuf gammachuun qaban ture. Amma garuu akkamittan of amansiisa?" Diinagdeen Afgaanistaan harki gudaan deeggarsa biyya alaa iratti kan hundaa’udha. Erga Taalibaan aangoo qabatee garuu, dhaabbileen gargaarsa walakkaadhan, kaan ammoo guutummaadhan deeggarsa godhan dhaabaniiru. Keessumaa erga Taalibaan dubartoota carraa barnootaa dhorkatee as dhaabbileen seektara barnootaaf deeggarsa gochaa turan addaan kutanii jiru. Barsiisonni hedduun mindaa osoo hin argatin ji’ootaf akkasumatti barsiisu. Tarkaanfin Taalibaan ammaa fudhate kun ammoo caalmatti hawaasa addunyaa kan yaaddeessuudha. US fi biyyoonni lixaa  Afgaanistaan akka mootummaa seera qabeessatti fudhachuu dura Taalibaan dubartootaaf carraa barnootaa akka mirkaneessu irraa barbaadu. Taalibaan dubartoonni barnoota sadarkaa lammaffaafi yunivarsiitii akka hin baranne dhorkuu qofa osoo hin taane, bakkeewwan bashannanaa kanneen akka paarkii, bakka bishaan daakaafi jiimii fa’aatti akka hin argamne dhorkaa kaa’eera.


Dubartoota BBC 100: Waggaa 10ffaa hundeeffama isaafi kabaja bara kanaa 'jijjiirama' argame irratti xiyyeeffatu

Dubartiin Yukireen hawaasa carraa tajaajila fayyaarraa fagoo jiru tajaajiluun adda duree taatee fi lammiin Iraan eenyummaashee dhokfattee mormiishee dhageessiftu dubartoota 100 BBCn bara 2022 keessa filate keessaati. Marsaa alanaatiin dubartoota mata duree oduu addunyaa ta'an kanneen akka Giifti-duree Yukireen Olena Zelenska, dubartii Iraan- wayita biyyashee keessatti uffannaan hijaabaa dirqama ta'uun mormamaa jirutti mataa qullaa mormii irratti hirmaatte fa'aadha. Weellistuu fi ogeettiin yeedaloo US Billie Eilish akkasumas taatoo fi pirodiyusarri Indiyaa Priyanka Chopra Jonas dubartoota 100 keessaa kanneen bakka guddaa qabaniidha. Kunneen dubartoota tola ooltummaa ollaasaaniirraa hanga hooggantoota addunyaatti milkaa'ina dubartootaa mirkanessaniidha. Dubartoota seenaa irraa baratamuu fi milkaa'ina ajaayibaa qaban 100 filachuun beeksisuun kan eegale bara 2012 yoo ta'u, innis yakka gudeeddii shiftoonni gurmaa'an humnaan magaalaa Delhii keessatti raawwatan bu'uureffachuun eegale. Kaayyoo gooroon isaa seenaan dubartootaa miidiyaadhaan ba'ee akka mul'atuu fi addunyaa mara akka ga'u gochuudha. Hojiin kun erga eegalee amma waggaa 10 guuteera, kan baranaa [2022] mata duree fooyya'iinsa (progress) jedhuun kan yaadatamuudha. Innis jijjiiramoota waggoota kurna darbe keessatti argaman irratti yaada kennuun yaadatama. BBCn af-gaaffii Eilish waliin taasiseen alatti, Chopra Jonas, taatoo fi quuqamtuu mirga qaama miidhamtootaa Selma Blair fi mallattoo Hollywood kan taate Rita Moreno dubbiseera. Af-gaaffiin kun BBC iPlayer, BBC World News fi marsariitii BBC dubartoota 100 irrattis ni darba. Bara kana wanti haaraan, yeroo jalqabaaf looreetiiwwan dubartoota 100 duraanii kanneen haaraa filataman eeruu isaaniiti. Fakkeenyaaf badhaafamtuun Badhaasa Noobelii Nagaa Malala Yousafzai quuqamtuu dhimma jijjiirama qilleensaa Alice Pataxo eerteetti. Daarektarri Olaanaan BBC Tim Davie, ''Dubartoonni barana filataman hundi isaaniiyyuu waan cimaa raawwataniiru, waan hawaasa isaaniif gumaachaniin yoomuu ni yaadatamu. Ittiinan boona. BBCn dubartoota hedduu baasee mul'isuu itti fufa. Ogummaa gaazexeessummaa sadarkaasaa eeggateen seenaasaanii addunyaatti beeksisuu irratti dirqama ogummaa keenya ni baana,'' jedhan.


Michuu ministira muummee Xaaliyaan dabalatee dubartoonni sadii kaaffee keessatti ajjeefaman

Xaaliyaanii magaalaa Room keessatti dhukaasa namni tokko kaaffee keessatti baneen dubartoonni sadii ajjeefaman. Dubartoota du’an keessa tokko michuu/saayiba ministira muummee haaraa Xaaliyaan Joorjiyaa Meloonii turte jedhameera. Ajjeechaan dubartoota kanaa sadan irratti raawwatame kun Xaaliyaanii keessatti rifaatuu jabaa uumeera. Kantiibaan magaalaa Room Roobertoo Goolteerii gocha kanaan “hameenya gara-jabinaatu raawwate,” jedhaniiru. Namni kaaffee keessatti dhukaasa banuun ajjeechaa raawwachuun shakkame kun ga'eessa umriin isaa waggaa 57 ta’e yoo ta’u, gocha kana maaliif akka raawwate wanti beekame hin jiru. Haa ta’u malee, dubartoonni kunneen sadan miseensa koree jiraattota naannawaa sanaa kan turan yoo ta’u, namichi osoo dhukaasa isaan irratti hin baniin dura koree kana waliin atakaaroo uumee ture jedhameera. Walitti-qabduun itti-aantuu koree jiraattotaa Luusiyaanaa Chiyoorbaa kaaffee bakka Fidanee jedhamtu keessatti argamu keessatti sha’eefi buna dhugaa turan jechuun gaazexaan Laa Rippabilikaa gabaaseera. Namni haleellaa gaggeesse kun Dilbata kaleessaa “hunda keessan nan ajjeesa” jechuun dhaadachaa akka ture namoonni ijaan argan himaniiru. Isaan booda ture battalumatti shugguxii baasee dhukaasa kan bane. Osoo poolisiin bakka sana hin qaqqabiin dura namoonni bakka sana turan waltumsuudhaan nama kana to’annoo jala oolchaniiru. Dubartoota sadan ajjeefamaniin ala dubartoonni biroo lamaafi dhiironni lama madaa’aniiru. Isaan keessaa tokko ammoo lubbuun isaayyu ni sodaachisa. Ministirri muummee haaraa Joorjiyaa Meloonii akka jedhanitti, warra ajjeefaman keessaa tokko hiriyyaa/saayiba isaanii turte. Melooniin saayiba ishee dhabuusheetti gadda itti dhaga’ame erga ibsatteen booda, “hiriyyaan ishee kun bareedduufi gammadduu turte,” jechuun ibsan. “Nikoleetaan haadha ijoolleeshee kunuunfattu, yaada qajeelaa kan qabduufi dubartii jabduu iccitii eegdu garuu ammoo gara laafettii turte,” jechuun ishee ibsani. MM Melooniin itti dabaluun michuun isaanii lubbuun darbe kun, “[qamisii] diimaa miidhagaa dhiyeenya kana guyyaa dhaloota ishee wagga 50ffaaf bitatte uffattee haalaan miidhagdee ture; anaaf akkuma akkasitti miidhagdeen yeroo hunda onnee koo keessa jiraatti,” jedhan. Poolisiin namni kun maaliif gocha kana akka raawwatuuf isa kakaase baruudhaaf qorannoo jalqabeera. Haata’u garuu, gochi kun garaa garummaa siyaasaatiin kan walqabate miti jedhamaa jira. Gaazexoonni Xaaliyaan akka barreessanitti taanaan, namni dhukaasa banuun dubartoota kanneen ajjeese kun waldaa jiraattotaafi koree waliin morkii keessa seenee ture; tarii ariirraa ka’ee ajjechaa raawwate ta’a jedhu. Erga bara Mosolooniitii as mootummaa qubattoota/godaantota jibbuufi leellistoota sanyii kan hundeessan Joorjiyaa Melooniin dubartiii ministira muummee Xaaliyaan jalqabaa ta'un kan muudaman ji’a dura ture.


Iraan namoota mootummaa morman irratti dabalatan adaabbii du'aa murteessite

Iraanitti mormii mootummaa irratti gaggeeffamaa jiruun wal qabatee namoota afur irratti adabbii du'aa murteessite. Biyyattiin namoota kana irratti du'a kan murteessite isaan "diina Waaqayyooti" jechuudhaan. Manni murtii Tehraan akka jedhetti, namoota du'i itti murtaa'e keessaa tokko poolisii rukutee kan ajjeessedha. Namni lammaffaan ammoo albee fi qawwee qabatee yoo argamu namni afraffaan duuti itti murtaa'e daandii cufuun "hokkora" uume jedha himanni dhiyate. Miidiyaan Iraan Mizan jedhamu akka gabaasetti himatamaa afraffaa duuti itti murtaa'e ammoo albeedhan nama miidhe kan jedhuudha. Qaamoleen mirga namaaf falman murtee ajjeechaa kana mormaa jiru. Erga Dilbata darbee as Iraan namoota shan irratti murtee ajjeechaa murteessiteetti. \n\n"Adeemsa qorannoo keessatti mormitoonni mirga abbaa seeraa argachuu hin qaban, sobaan jecha akka kennaniif reebichaa fi dhiibbaa heddutu isaan ira gaha. Kana irratti hundaa'un murteen itti kennama," jedha daayireektaa Mirgoota Namoomaa Iraan Mahamud Amiriy. Eenyummaa namoota adabbiin du'aa itti murtaa'ee kanaa manni murtii biyyattii ifa gochuu baatus himata isaanii irraa ka'uun Amnestii Intarnaashinaa maqaa isaanii ifa godheera: Mohammad Ghobadlou, Manouchehr Mehman Navaz, Mahan Sedarat Madani, Mohammad Boroughani fi Sahand Nourmohammad-Zadeh dha. Mormii Iraan keessatti mootummaa biyyattii mudateen hanga ammaa mormitoonni 348 yoo du'an 15,900 kan ta'an ammoo hidhamaniiru. Sababa mormii kanaa kan ta'e ammoo shamarreen ganna 22 Mahsaa Amiini jedhamtu ji'a lama dura akka seera Shari'aatti rifeensa ishee hin haguugganne jedhamtee poolisiin erga qabamtee booda mana keessatti du'uu ishee hordofeeti. Bara 2019 bifuma walfakkaatun Iraan keessatti mormii mudateen namoonni hedduun ajjeefamanii turan. Yeroo sana keessumaa ji'a Sadaasaa keessadha namoonni kan dhuman. Yeroo sana lammiilen biyyattii hedduun gatiin boba'aa dabaluu isaa hordofee mormii gaggeessaniin namoonni heddu dhuman. Taatee bara 2019 mudate sana yaadachuuf lammiilen Iraan ji'a Sadaasaa kana mormii guyyaa sadii fi hojii dhaabuu gaggeessuf bellama qabatanii turan. \n\nKibxata darbe magaala Tehran dabalatee magaalota biroo keessatti mormiin bulchitoota biyyaa irratti gaggeeffamaa ture. Namoonni hedduun karaatti yaa'anii "duuti abbaa irreef haa ta'u" jechaa turan. Miidiyaalen Iraan akka gabaasanitti erga mormiin kun eegalee mormitootan alatti qaamoleen nageenyaa 38 du'aniiru.


Sudaanitti dubartii 'ni ejjite' jedhamtee dhagaan reebamtee ajjeefamuuf guyyaa eeggattu

Sudaanitti dubartii ni ejjite jedhamte murte dhagaan reebamtee ajjeefamuu irraa qaamaa mootummaa ishee baraaru dhabde. Sudaan amma humna waraanaan bulaa kan jirtu ta'uu hordofee qaamni mootummaa dhimma haqaa ilaalu dhibuu isaatiin dubartiin kun guyyaa dhagaan dhaanamtee ajjeefamtu eegaa jirti. Qaamoleen mirgaaf falman dubartiin ganna 20 haqa hin argannee jechuun akka gadhiifamtu gaafatu. Aangaa'aan mootummaa tokko adeemsi haqaa ishee qoosaadha jechuun kufaa godhanis ''Ministira gidduu galee gadhiifamuu ishee gaafatu hin qabnu'' jedhan. Dubartiin ganna 20 kun bara 2020'tti abbaa warraa isheerraa adda baatee maatii ishee wajjin jiraachaa kan turte yoo ta'u, waggaa tokko booda abbaan warraa ishee ejjuudhaan ishee himate. Manni Murtii bulchiinsa Waayit Naayil naannoo Kostii jiru ammoo Caamsaa darbe dubartii kanaan yakkamtuudha jedhee murtee dabarse. Dubartiin kun murtee kana irratti oliyyannoo dhiyeeffattee murteen dhumaa mana murtii eegamaa jira. Ministeera Misooma Hawaasa keessatti garee haleellaa saalaa dubartootarra gahu hordofu kan hoogganan Suli'aamaa Ishaaq, Kartuum keessatti hooggantootatti dubbachaa turanis Minsiteerri kan hin jirre ta'uun isaa isheef qaqqabuu rakkisaa godheera jedhan. Gareeleen mirga dubartootaaf qabsaa'an dubartii maqaan ishee akka hin dhahamne maatiin BBC gaafatan kun abukaatoo argachuu akka hin dandeenyee fi yakka ittiin himatamtes sirnaan kan hin beekne ta'uu dubbatu. ''Dhuga-bahuumsi mallatteessite seeraan alaa dhiibbaa irratti godhameen ta'uu isaaf sababootni amansiisoon jiru'' jedhu daayireektarri gidduugala qorannoo dhimma haqaa fi nagaa Afrikaa Mosaad Mohaammed Alii. Abukaattoon dubartootaa Intisaar Abdallaa yaada BBC'f kenniteen dubartiin kun ol iyyatteetti waan ta'eef Manni Murtii waan sirrii murteessee maamila ishee akka gadhiisu abdii qabaachuu himte. Sudaan ammallee yakka yookaan badii Quraana irratti barreeffaman kanneen Hudud jedhaman nama dalagerratti adabbii du'aa dabarsiti. Yakkoon kunniin hanna, ijjuu, alkoolii dhuguu fa'adha. Adabbiin du'aa kuni dhagaan dhaanamuu fi fannisuun raawwatamuu malu. Adabiiwwan kaan alangeen garafamuufi harkaafi miila muruunis keessatti argama. Mootummaan Sudaan bara 2015'tti dhagaan dhaanamani ajjeefamuu akka murtee seeraatti ilaaluun akka hafu waadaa galus hanga ammaa hin raawwanne jedhu gareelee mirga namoomaaf dhaabatan. Yeroo dhumaatiif dubartiin ejjuudhaan murteen du'aa dhagaan dhaanamtee akka ajjeefamtu itti murame Intisaar El Sheriif kan jedhamtu taatus duula dhaabbileen mirgaa godhaniin bara 2012 daa'ima ishee ji'a afurii waliin hidhaa gadhiifamteetti. Intisaar amma nama takkittii qofatu mana hidhaatti dhaqee ishee argaa jira. Ishiniis abukaatoo dubartii kanaa kan taate-Intisaaridha. ''Dubartiin kun fayyaan qaama ishee gaariidha, garuu akkuma hubatamu siqiqii keessa jirti.'' Dubartiin ganna 20 kun akkuma dubartoota kaanii hawaasa fi maatii aadaafi amantaa isaa kabaju kan qotatee jiraatu keessaa baate jetti abuykaatoon ishee. Dhimma ishee irratti Manni Murtee Kostii yaada akka kennuuf BBC'n gaafatamus dhimmicha irratti deebii hin laanne.


Iraan Poolisii Naamusaa uffannaan Musliimaa sirnaan akka uffatamu to'atu diigufi -Abbaa Alangaa

Iraan Poolisii Naamusaa kan biyyattii keessatti akkaataan  (koodiin)  uffannaa Musliimaa sirnaan hojiirra akka oolu hojjetu diigaa jiraachuu abbaan-alangaa biyyattii beeksise. Yaadni abbaa-alangaa Mohaammad Jaafar Montaazarii kan ejensiiwwan birootiin ammatti hin mirkanaa'iin jiru kun qophii ta'e tokkorratti Dilbata kan dubbatamedha. Iraan harka Poolisii Naamusaa kanatti lubbuun shamarree Mahaasaa Amiinii darbuu hordofee  ji'oota muraasa darban keessatti mormiitiin raafamaa jirti. Mahaasaan haguuggii mataa sirnaan hin haguugganne  jedhamuun Poolisii Naamusaatiin erga to'atamteen booda osoodhuma to'annoo isaanii jala jirtuu lubbuun darbe. Mohaammad Jaafar Montaazarii yeroo Poolisii Naamusaa diigamuu danda'aa?jedhamee gaafatamee yaada kana kennetti konferaansii amantii tokkorra jira ture. "Poolisiin Naamusaa sirna haqaa waliin waan hojjetu hin qabu waan ta'eef bakkuma hundeeffamanii jiranitti cufamu," jedhan. To'annaan humna kanaa kan ilaalatu ministeera dhimma keessooti malee, haqa miti. Dilbata Mohaammad Jaafar Montaazarii Paarlaamaa Iraanitti akka dubbatanitti, seerri dubartoonni akka hijaaba uffatan gaafatu ni iaalama. Poolisiin Naamusaa ni cufama jechuun ammoo seerri waggoota kurnan baayyee lakkoofsise ni jijjiirama jechuu miti. Mormiiwwan dubartootaan gaggeeffaman kan aanga'oonni biyyattiitii "jeequmsa" ittiin jedhan Fulbaana wallakkaaraa kaasee biyyattii raasaa jira. Hokkarri kun Shmarree umuriin ishee waggaa 22 taate Mahaasaa Amiinii Poolisii Naamusaan to'atamtee guyyoota sadiin booda osoo harka isaanii jala jirtuu Tehiraan keessatti  Fulbaana 16 lubbuun darbeen boodada kan dhalate. Du'uun ishee kun hokkarri kun akka dhaltuuf ka'umsa ta'eera garuu mormii iyyummaa, hoji-dhabdummaa, walqixxummaan dhibuufi malaammaltummaas hordofsiiseera. Mirkanaa'ee jennaan, Poolisii Naamusaa kana diiguun deebii ni ta'a garuu mormiiwwan jiran kan mormitoonni osoo hin hafiin uffata mataa ittiin haguuggatan guban dhaabuudhaaf gahaa ta'uu isaatiif wabiin hin jiru. Mootummaan Poolisii Naamusaa sababa dhaabsisuu murteesseef jecha mormiin ni dhaabbata jechuu miti," jechuun dubartiin Iraan tokko BBC World Service Sagantaa oduutti himteetti. "Osoodhuma mootummaan hijaaba uffachuun filannoo dhuunfaati jedheeyyuu gahaa miti.  Namoonni mootummaan kun hanga aangoorra jirutti egeree akka hin qabnde beeku. Namoota dabalataa kutaa hawaasaa Iraan gara  garaa irraa, warra ilaalcha giddu-galeessaafi kan aadaa durii qaban mirgoota isaanii caalaa deebifachuuf gadi bahanii dubartoota yoo deeggaran arguuf jirra. Dubartiin biraa ammoo akkas jette: "Nuti, mormitoonni, waa'ee hijaabni hin jiruu kan jedhurraa dhimma hin qabnu. Guyyoota 70 darban keessa osoo hin godhatiin turreerra. "Waanti nuti qabnu warraaqsa. Hijaabni ka'umsa isaati waan ta'eef nuti wanta kanaa gadi ta'e hin barbaannu. Nuti du'a abbootii hirreefi jijjiirama mootummaa barbaadna."


Maanguddoon umrii 99 sadarkaa 1ffaa barataa turan du’aan boqotan

Dubartiin Keeniyaa umrii ganna 99 mana barnoota sadarkaa 1ffaa addunyaarratti barattuu hunda caalaa umuriin jaaran Pirisillaa Sitinii, du’aan boqochuu maatiin BBCtti himan. Aadde Pirisillaa Sitinii Roobii darbe daree mana barnootasaanii  seenanii erga baratanii galanii booda fayyaa dhaban. Maanguddoo kuni barattoota kutaa isaanii, umuriin isaanii ganna 12 tahe waliin qormaataa torban dhuftuuf qophaa'aa turan. Seenaan Aadde Sitiniin kanaan dura fiilmiin akka hojjatamu ka’umsa ta'ee ture. Kanan walqabatee Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti jaarmiyaan aadaa fi barnootaa-UNESCO’n maanguddoo kana galateeffatee ture. Aadde Sitiniin Keeniyaa, iddoo Biriitish qabattee turtetti guddatan, wayita biyyisaanii qabsoo bilisummaa gaggeessitu keessa jiraataniiru. Aadde Sitiniin, ijoolleen shamarranii daa’ima qaban barnootatti akka deebi’an kakaasuuf jedheen baradha jedhanii bara darbe UNESCOtti himanii turan. ''Shamarran qofaaf fakkeenya ta’uuf miti, ijoolleen durbaa kanneen manneen barnootaatti barachaa hin jirre addunyaarra jiran biroofillee fakkeenya tahuuf. Kanneen hin baranneefi indaaqqoo gidduu garaagarteen hin jiru,’’ jedhan. Aadde Sitiniin bara 2010 mana barnoota Leaders Vision Preparatory jedhamutti kan baratan yoo ta’u, ganna 65’f naannoo Keeniyaa mandara Ndalat jedhamutti dubartoota deessisaa turan. Aadde Sitiniin ijoollee wajjin daree tokkotti baratan keessaa, umuriin isaanii 10-14 taheefi kanneen akka dhalatan gargaaranillee jiru. Maanguddoon kun maqaa masoo ’‘Gogoo’’ jedhuun kan beekaman yoo ta’u, afaan Kaalenjiitiin ''akkoo'' jechuun waamamu. Maanguddoon kun dubbisuuf barreessuu kan baran yoo ta’u, daa’imummaa isaaniitti carraa kana hin arganne turan. Gogoon ijoolleen barnoota hin dhaqne yoo argan ''maaf hafte'' jedhanii yeroo hunda gaafatu ture. ''Ani qancareera jedhanii natti himu. Animmoo anuu barataan jira, atis  baradhuun jedhan,’’ jechuun ibsanii turan Gogoon. ''Ijoollee gataman, kanneen abbaa hin qabne fa’aan arga - kanneen oliif gadi jooranii abdii kutatan. Isaan akka barnootatti deebi’an fakkeenya ta’uufin barbaada,’’ jedhan. Jalqabarratti Aadde Sitinii manni barnootaa simachuu didee ture, booda garuu kutannoo barnootaaf maanguddoon kun qaban hubachuun simatan. Seenaan Sitinii fiilmii afaan Fireench mata-dureen isaa ''Gogoo'' jedhuun himameera. Fiilmiin kun maanguddoon kun biyya Faraansaayi akka daawwataniif carraa kan uumeef yoo ta’u, Giifti-duree biyyattii Birijiit Maakiroon waliinillee wal arganii turan. Du’a Aadde Sitinii hordofee barreessaan fiilmichaa Paatirik Peessis toora tiwitaraa gubbaatti gaddasaa akkas jedhee ibsate: ''dhaamsi barnoota ilaalchisuun ijoollee durbaaf dabarsite bara baraan jiraata,’’ jedhe. Yeroo ammaa kanaatti namni umriin raagan mana barnoota sadarkaa tokkoffaatti barachuun galmee dinqisiisoo addunyaa ‘Guinness Book’ irratti galmaa’e lammii Keeniyaa kan biraa Kimanii Marugee jedhamanidha. Marugeen umrii ganna 84tti bara 2004 barnoota galuun waggaa shan booda du’aan boqotan.


'Fooxaa mana fincaanii dhiirotaa akkan miiccuufan gaafatame'

Yommu Yuunaan (maqaa ishee sirri miti) keessummessitu baankii guddaa ta’uuf qacaramte, hojii ishee eegaluuf guyyaa jalqabaaf yommuu deemtu, akka hojjetuuf kan isheen gaafatamte waan eegde hin turre. Jalqaba gartuu isheef akka laqana hojjettuuf gaafatamte. Boodarra, fooxaa mana fincaanii dhiirotaa keessa jiru manatti fuutee galte akka miiccituuf ajajamte. Hojjettuu dubartii haaraa waan taateef hojiin kunneen itti gaafatamummaa ishee akka ta’e itti himame. Jalqaba amalaan lakki jettee didde. Dhiiroti fooxaa isaanii ofiin manatti fudhatanii miiccachuu hin danda’anii jechuun yommuu hogganaa ishee gaaffattu, inni garuu “akkamiin dhiirooti akka fooxaa miiccaaniif eegda?” jechuun deebii kenneefi. “Baayyee aare, anis kana loluu yoon itti fufe qoccollaan hammaachaa deema kan jedhuun hubadhe, kanaaf fooxaa kunneen miiccuun eegale,” jetti Yuunaan. Garuu sababa komii ishee dhageessisteef, xiyyeeffannoo jala galte. Boodarra waan hunda viidiyoon waan waraabdeef, akka qoratamuuf baankicha mootummaatti himatte. Kooriyaan Kibbaa biyya aadaa fi teeknoolojiin cimaa ta’e ta’us, jijjirama isaa saffisaa biyyootii dureeyyii addunyaa tokko ittin ta’e keessatti, dubartoonni duubatti hafaniiru. Miindaan dubartoota kan dhiirotaarra harka sadiin xiqqaata, sababa kanaan Kooriyaan Kibbaa biyyootii dureeyyi addunyaarra jiran keessaa addaa addummaa miindaa koorniyaa bal’aa hamaa qabaachuun dursituudha. Siiyaasaa fi hoggansa kan to’atee jiru dhiirotadha. Amma, dhaabbilee Kooriyaa Kibbaa jiran keessa dubartoonni hoggansarra jiran %5.8 qofa. Kanarra darbeeyyuu itti gaafatamummaan hojii mana keessaa fi daa’immaan kunuunsuu harki caalaan dubartootarra jira. Dabalataanis haleellaa fi qoccollaan saalaa aadaa hamaa ta’eera. Guddinni teeknoolojiimmoo yakkaa saalaa dijitaalaa akka guddatu taasiseera, yakki kun yommuu dubartoonni kaameeraa dhokaataa mana fincaanii ykn kutaa uffata jijjiratan keessa kaa’ameen waraabamanidha. Pirezdaantiin Kooriyaa Kibbaa haaraa Yuun Suk-yool garuu rakkoo kana furuurra, rakkoon loogii korniyaa “waan duuriidha” jedheera. Angootti kan ba’e deeggarsa  dhiirota sababa sochii rakkoo wal qixxummaa sirreessuu jedhuun, loogiin galagalchoo nurra ga’eera jedhaniinidha. Akka aangoo qabateen, Pirezdaant Yuun fandii mootummaa korniyaa ilaallatee kaa’ame haquun, namootni hojii kan argachuu qaban sababa korniyaan osoo hin taanee dandeetti isaanii irratti hundaa’uuni jedheera. Kabinee isaa miseensota 19 qabu keessattis dubartoota sadii qofa filate. Ammammoo Ministeera Wal qixxummaa Korniyaa mootummaa, kan dubartootaa fi miidhamtoota haleellaa saalaa gargaaru haquuf yaalaa jira. Dhabbileen 800 ol waliin ta’uun, murteen kun jireenya dubartootaa irratti miidhaa hamaa uumuu danda’a jechuun mormii isaanii dhageessisaa jiru. Haleellaan saalaa interneetarra jiru baayyee babal’achaa jira. Waggaa darbe yakki saalaa dijitaalaa 11,568 gabaafameera, kun waggaa isa duraarra %82 kan dabaledha. Yakki baayyeen kaameraa dhokataa wajjiin kan wal qabatedha. Dubartoonni Kooriyaa Kibbaa mana fincaanii deemuu  ni sodaatu, tarii kameeraa dhokaataan waraabamanii, akka birrii kaffalaniif gaafatamuu ykn kanarra kan hammaate, viidiyoon sun intarneetarratti gadhiifamee jireenyi isaanii ni bada jedhanii waan sodaataniifidha. “Bara durii dubartoonni mirga isaanii dhabanii turani, garuu wanti baayyeen furameera,” jedha Lee Jun-seyok, umurii ganna 37, kan yaada ministeera wal qixxummaa korniyaa haquu kan fide. Sagalee dhiroota dargaggoo akka argatu taasisuun, paartii injifannoo argate filannoo irratti hogganeera.  “Walqixxummaan korniyaa sadarkaa haaraa seeneera. Sirna haaraa dhimma feminizimii irra darbe mirga kanneen sagalee dhabanii hunda ilaaluutu nu barbaachisa.” Ministeerichi amma baajata mootummaa keessaa %0.2 qofa qaba ta’us garuu dubartoonni ministeerichi jireenya isaanii keessatti jijjiirama guddaa akka uumeeru himu. Ministeerri kun wagga 20 dura erga hundeeffame irraa eegalee miidhamtoota kaameraa dhokaataa fi dubartoota sababa ulfaa’aniif hojii isaanii irraa ari’aman gargaareera akkasumas haadholii qofaa ijoollee guddisaniif gargaarsa maallaqaa gaarii taasiseera. Mootummaan akka jedhutti, hojiin ministeericha itti fufa ta’us garuu damee biraa jala gala. Onkololeessa keessa pirezdaantichi kun “caalaatti dubartoota ni eega” jedheera, ta’us garuu sababa isaa hin ibsine. Karoorri ministeera kana haqu ammalluu paartii mormituun, kan paarlaamaa harka caalaa to’atuun mormamee milkaa’uu dhiisuu mala. Paartiin mormituu ministeera kana cufuun guddina dubartootaaf – bakka hojii fi manatti -ammayyuu adeemsifamaa jiru irratti dhiibbaa ni qabaata jedheera.


Moodeelii qaroo-dhabeettii giiftii bareedinaa tahuuf kaayyeeffatte

Moodeeliin lammii Naayijeeriyaa Feevar Ruuufas jedhamtu wayita ganna torbaa ture dhukkuba galaakoomaan qarooshee dhabde. Tahus giiftiii bareedinaa ta'uf mul’ata qabdi ture. Feevar dhihenya kana wal-dorgommii bareedinaa guddaa Naayijeeriyaa irratti babahan moodeloota 18 wajjin dorgomtee turte. Dorgommicha irrattis sadarkaa lammaffaa tahuun xumurtee dorgommii itti aanuun ammoo Giiftii Miss Port Harcourt City Humanity 2022 jedhamuun gonfoo fudhatee jirti. ‘'Namoonni baayyeen akkan dorgomu na jajjabeessaa hin turre. Irra caalli kanneen akka hin dorgomne natti himaa turan ammoo miseensoota maatii kiyya miti,’’ jechuun Feevar BBC'tti himeeetti. Jalqaba rakkoo ijaa akka qabdu kan hubate barsiisaashee akka ta'e himuun, ''dareetti qabxiin koo gadi-buunaan maal akkan ta'e baruu barbaade,’’ jetti. Kiliiniika ijaa wayita deemuun qoratamteettis waan sodaatte dhugaa tahu itti himame. ''Hakiimonni iji koo inni bitaa akka jaame natti himan, naaf oolchuufis akka barfate dubbatan,’’ jette. Ijishee inni mirgaa akka fayyaa ta'e itti himan, garuu yeroo hunda qorichi ijatti copasan fudhachuu akka qabdu itti himame. Feevar akka jettutti, wayita ammaa kanattis agartuun ijashee lamaanuu sirriitti hin arguuf. Kanaafu, leenjii sochii dhaabbata bayyanachiisaa tokko irraa argattuun sochoo'aa jiraachu himti. Rakkoolee akkasi qabaattus garuu giiftii bareedinaa ta'uuf  dorgommii ishee itti fufuudhaaf murannoo akka qabdu himti.


Iraanitti dubartiin hijaaba hin uffanne jedhamtee hidhamte du'uun dheekkamsa kaase

Iraanitti dubartiin ganna 22 hijaaba mataatti godhachuu didde jedhamtee poolisiin erga to'annoo jala oolchee booda reebicha hamaa irra gaheen duute jedhamuun dheekkamsa kaase. Namoonni ijaan argan dubartiin Mahsaa Amiinii jedhamtu kun poolisiin erga qabee booda konkolaataa keessatti reebicha hamaa irraan gahuu dubbatan. Akka namoonni kun jedhanitti Mahsaan Fulbaana 13, 2022 magaala guddoo Iraan kan taate Tehraan keessatti qabamte. Poolisiin himata irratti dhiyaatu haalun Mahsaa Amiinii "tasa dhibee onneetin dhukkubsatte" jedhe. Iraanitti haleellaa jabaa yeroo garaa garaatti dubartoota irra gahu keessaa taaten du'a Mahsaa Amiinii torban kana mudate tokkodha. Maatin ishee akka jedhanitti osoo Mahsaan dhibee du'aaf ishee saaxilu homaa akka hin qabnee fi osoo hin hidhamin dura fayyaalettii turte. Haa ta'u garuu, poolisiin ishee qabee sa'aatii muraasa gidduutti hospitaalatti geeffamuu ishee itti himame. Mahsaa Amiinii Fulbaana 16, 2022 duute, hanga dhumaatti akka of-hin beekne dubbatu maatiin ishee. Mahsaa Amiinii kan hidhamte waa'ee hijaaba godhachuu "akka barsiiftamuufidha" jechuun dubbate poolisiin Tehraan. Iraan keessatti dubartiin hijaaba yookiin marxoo fuula dhokfatan godhachuun dirqama. Duuti Mahsaa kan dhagahame yeroo dubartoota mataa isaanii hijaaban hin haguugganne irra dhiibbaan gahu dabalaa dhufettidha. Dubartoota hijaaba hin godhanne biiroowwan mootuummaa fi baankii fa'aa galanii akka hin hojjanne dhorkamuu gabaasni yeroo garaa garaa bahu ni agarsiisa. Iraan keessatti poolisiin addatti dhimma duudhaa biyyattii kabajachiisu (morality police) jira. Hojjattoota mootummaa dabalatee namoonni hedduun miidiyaa hawaasummaa irratti waa'ee poolisoota seera duudhaa kabachiisanii mormuun haashtaagii 'Warra Nama Ajjeessan' jechuun duula gaggeessaa jiru. Viidiyoo miidiyaa hawaasummaa irratti qoodamu irratti poolisoonni dubartoota osoo hidhanii, reebanii fi lafarra harkisuun ariitin osoo fuudhanii deemanii mul'atu. Lammiilen Iraan hedduun isaanii kallattiidhaan gaggeessaa biyyattii Alii Khameenii komatu. Kanaan dura waa'ee barbaachisummaa poolisii dambii duudhaa kabachiisuu dubbatuu fi dubartoonni hundi akka seera Islaamatti dambii uffannaa Islaamaa hordofuu akka qaban isa dubbatanii turan irra deebiin qoodaa jiru.


Shamarree waggaa torbatti hatamtee  16n booda miliqxe

Puujaan bakka buteenshee kan dhabame wayita umuriin ishee wagga torba turedha. Daa'imni kun mana barnootaa biyya Hindi magaalaa Mombaayiitti argamu tokko irraa hatamte.  Haatii warraa fi abbaan warra tokkotu ‘kottuu ayiskireemii siif kenniin’ jechuun sossobanii hatan. Bara 2013tti bakka buteenshee kan dhabamee ture Puujaan, haala dinqisiisaadhaan namoota ishee butan jalaa miliquun yeroo umuriin ishee waggaa 16 qaqqabu maatiisheetti makamte. Haatii Puunjaa, Poonaam Gaawud wayita intala isaanii arganitti wanti godhan akka jalaa badee ture yaadatu. ‘‘Mucaakoo hin argadhu jedhee bakkan abdii kutadhee tureetti ergamtoonni gaarummaa isaanitiin mucaakoo naaf deebiisan,’’ jette. Mucaan tunis kan butamtee turte haadhaafi abbaa warraa Haarii Daasowezaa fi Saanii Daasowuz jedhamaniin akka ta’e poolisiin ibseera. Puujaan osoo hin badiin dura oboolaashee lamaafi maatii ishee waliin ollaa Indiyaa ummanni itti baayyatu tokko keessa jiraataa turte. Akkuma obboleessashee angafaa waliin mana barnootaa deemteetti turte kan hatamte. Guyyaa sanas obboleessa ishee waliin wal dhabaniiti ishee dhiisee daree gale. Isaan booda jarri sun dhufani ishee hatan. Jarri ishee hatanis jalqaba bulchiinsa Goowaa jedhamu, achiin ammoo gara Kaarnaataakaatti geessaniin. Namoonni akka ishee oolchaniif bossuulleen jarri ishee hatan akka reebaniifi doorsiisaanii turan yaadatti. Bara 2013tti baddee kan turte Puujaan haala ajaa’ibsiisaa ta’een namoota ishee butan harkaa miliquun waggoota 9 booda maatii isheetti makamte. Yeroo muraasaaf mana barnootaa akka itti fuftuuf hayyamaniif ture. Booda garuu maatiin ishee hatan kunneen ilmoo godhannaan mana barnootaa akka dhaabdu taasisan. Dararamnis baayyee akka itti hammaataa ture himti Puunjaan. ‘‘Qabattoo/Saqiidhaan na reebuu ture.  Yeroo tokko waan furdaa tokkoon dugda koo na dhahanii diigee ture. Sa’aatii dheeraaf kanan mana keessa hojjadhuun alattis na hojjachiisu ture.’’ Jarri ishee hatan kunneenis kan jiraatan dhiheenya maatii ishee ta’anilleen garuu daandii waan hin beekneef omaa gochuu hin dandeenye ture. Baayyee ishe hordofaa waan turaniif haalli gargaarsa namootaa itti gaafattuus hin turre. ‘‘Namoonni akka na gargaaranii miliquun murteeffadhe.’’ Guyyaa tokko osoo jarri kun rafaa jiranii bilbilasaanii fudhachuun YouTube saaqxee maqaashee barreessite. Achinis beeksiisa naaf barbaadaa jedhu argatte.  Beeksiisa sanarratti lakkoofsi bilbilaa barraa’ee ture. Isaan booda namoonni akka ishee gargaaran gaafachuun miliquuf murteessite. \nHaata’u malee, murtee kana hojiirra oolchuuf baatii torba itti fudhate. Dubartii waggaa 35, Paamiilaa Deevaandiraa mana jara Puujaa hateetti hojjattuu manaa ta’uun tajaajilaa jirti. Puujaanis Paamiilaan akka ishee gargaartuuf kadhatteen. Paamiilaanis walii galte. Wayita bilbila beeksiisa nuuf barbaadaa jedhu irratti maxxanfame irratti bilbilanis nama ollaa maatii Puujaa ta’e, Raafiiqiin argatan. Puujaanis yeroo jalqabaatiif haadha ishee waliin karaa viidiyootiin wal arganii waliitti dubbatan. Achiinis wal arguuf wal beellaman. Haatiis mallattoo qaama intal isaanii irratti beekan yoo argan attamiin gammachuun akka itti dhagahame ni yaadatu. Haatiishees amma baroota isheen adda bahanii itti jiraatan sana bakka buusuuf yaalaa jiru. “Intalakoo akkan argadheen bare.’’ ‘‘Battaluman mallattoo qaama isheerra jiru argeettan akkan mucaakoo argadhe bare. Shakkuun dhaabe,’’ jedhan haatii. Paamiilaanis haadhaa fi intala walitti fiduutti baayyee gammadduu ta’ushee dubbatti.  Puujaan erga haadha ishee waliin wal agarteen booda maatiin gara buufata poolisiitti qajeelan. ‘‘Waan hunda poolisootattiin hime. Namoonni na butan eessatti akka argamanan itti hime,’’ jetti shamarreen tun. Achinis haatii warraa fi abbaan warraa Puujaa butan batalumatti to’annoo poolisii jala oolfaman. Inspeektarri olaanaa Mumbaay Miiliind Kurdeen, dhirsaafi niitiin  kunneen butuu, doorsiisuu, darara qaamaa fi human daa’imaa saamuun himatamaniiru jedhe. Puujaan erga maatiishee waliin walitti makamteen booda nagaa argattee jirti.\nOllaan daa’imummaan ishee beekanis gammachusaanii ibsataniiru. Haatiis gosa nyaataa intallisaanii jaalattu qopheessaniif. Rifeensashees hojjataniif. Hanga danda’ameefinis yeroo waliin dabarsaa jiru.\n\nPuujaan miidhaa warra ishee buteen irra gaheen ammalleen hiriiba gahaa hin qabdu. Yeroo hunda ni weerarti. Nageenya isheef jechas yeroo hedduu namaa gadi hin baatu. Yoo baatees maatii waliin ta‘uun. ‘‘Haadhakoo gargaaruu barbaadulleen manaa bahuuf naaf hin hayyamamu. Barachuus nan barbaada," jette shamarreen ku. Maatiin rakkoolee adda addaatiin marfamulleen haatishee baayyee gammadduudha. ‘‘Hojiin dadhabsiisaadha. Garuu Puujaa yoon ilaalu humnan argadha. Bakka baddee deebii’usheetti baayyeen gammada jetti.


Namicha gaaffii natti heerumtaa dhiyeessuuf km 90 fiige

Namichi lammii Afrikaa Kibbaa jaalalasaa agarsiisuuf '‘fagoo deeme’’ miidiyaa hawaasaa irratti ijoo dubbii taheera. Namni ganna 57 Jooseef Kaagisoo Indloovuu jedhamu kuni jaalalleesaa Piruudans jedhamtuuf gaaffii natti heerumtaa dhiyeessuufi kan dachaa fageenya maaraatoonii idilee kan fiige. Waraqaa gaaffii natti heerumtaa qabu akka dhaadannoo ol kaasee qabatee fiigicha maaraatoonii (Comrade Marathon) km 90 fagaatu yeroo xumurutti suuraa ka’eera. '‘Piruudansi natti heerumtaa? Km 90 siif jedheen fiige’’ barreefama jedhu qaba waraqaan kuni. Miidiyaalee biyya keessaa fi fayyadamtoonni miidiyaa hawaasaa  jaalalasaa agarsiisuuf fageenya inni deeme dinqisifachaa turan. Indloovuun akka BBCtti himetti Piruudans fiigicha kanaan isa deeggaraa turte gaaffii natti heerumtaa dhiyeesseefis '‘eeyyee’’ deebii jedhu kenniteetti. Jalqabaa waggaa kana irraa qabee jaalalaan akka turan himuun bara dhufu wal-fuudhuu dhaaf akka karoorsan dubbateera. Fiigicha maaraatoonii kana irratti hirmaachuun si’a torbaffaa tahuu kan himu namni kuni, boqonnaa waggaa lamaa booda barana fiigicha kanatti kan deebi’ee garuuu isheef jedhee akka tahes himeera. Gaaffii isaa kanaaf deebii tole jedhu kennuun ishee otoo hin beekamiiin dura fayyadamtoonni miiidiyaa hawaasaa deebii ishee si’ominaan eegaa turan. '‘Akka biyyaatti deebii gaaffii kanaa baruu barbaanna. Abbaa kaameeraa Piruudansii nuu barbaadi.’’ Jechaa turan.


'Si’a tokkoon ijoollee sadii deenyaan abbaan manaakoo nagatee bade'

Aadde Natsaannat Yohaannis jedhamti. Dhalattee kan guddatte magaala Yirgaalem yoo ta’u, ijoollummaa isheetti haadha fi abbaa ishee waan dhabdeef jecha umriishee ijoollummaa kan dabarsite mana namaatti. “Manni namaa hojjechaa ture kuni waan naaf hin taaneef jecha jireenya mataa kiyyaa jiraachuuf karaa dallaalaatiin hojii shaayii bunaa hojjechuu jalqaabe” jetti Netsanet. Hojii kana utuu hojjettuu ture bara 2009 abbaa warraa ishee kanaan kan walbarte. Walbaranii ji’a sagal booda bara 2009 walfuudhuun jireenya waliinii akka eegalanis himti. “Hawaasaatti walfuunee wajjin jiraachuu jaalqabne. Innis hojii humnaa hojjeta anis hojii humnaa hojjedheen jireenya fooyyeffachuuf tattaafachaa turre. Booda kennaa waaqaa ta’ee ani nan ulfaa’e. Mucaa durbaa tokkos dahe. Mucaan suni amma waggaa shan taateetti,” jetti. Mucaa isaanii jalqabaa kana walgargaaraatuma guddisaa utuu jiraniiti marsaa lammaffaa kan ulfoofte. Jireenyi waan itti ulfaachaa dhufeef jecha abbaan warraashee kuni ulfaa’uu isheetti yaadda’aa akka tures dubbatti. “Ulfaa’ee ji’a torba gaafan ta’udha hordoffiif deemee daa’ima sadii akkan garaadhaa qabu kan natti himame. Galeen itti hime. Baayyee rifate. Akkam taana jedhees dhiphachaa ture. Garuu erga waaqni nuukennee haa ta’u jedhee amanee ture jalqabarra,” jetti. Bara 2014 Ji’a Hagayyaa gara jalqabaa  irrattis wal’aansa baqaqsanii yaaluutiin ijoollee sadii si’a tokkoon nagaan deesse. “Yeroon da’umsaaf hospitaala seene nawaliin ture. ijoolleen sadii dhalachuu isaanii gaafa baru ‘silaa humna hin qabu akkamittan guddisa’ naan jedhe. Ergasii deebi’ee hin dhufne nagatee bade” jetti. Abbbaan warraashee kuni ijoollee isaa sadan ishee harkatti erga dhiisee badee ammaa baatii tokko akka ta’eefi maatii isaa biras iyyaafattee argachuu akka hin dandeenyes dubbatti. “Bilbillisaa cufaadha. Maatiisaa biras iyyafanne hin jiru. Humna ittiin guddisu hin qabu jedheeti kan bade. Ani hospitaala ji’a tokkoon ciise. Yeroon achii bahu mana kiraallee waan kanfalu hin qabu. Namatu nagargaaree mana namaatti maxxaneen jiraachaa jira,” jetti Netsanet. Abbaa warraashee kun sababuma humna dhabeef cinqamee bade kan jettu dubartiin kun, waa’ee baduu abbaa manaashee hanga ammaatti poolisiitti akka hin gabaasnes dubbatti. Ijoolleen ishee lakkuu dhalatan sadan amma fayyummaa gaarirraa akka jiranii fi namoonni waa’eeshii dhagahan karaa miidiyaa hawaasummaatiin gargaarsa walitti qabuuf sochiirra akka jiranis BBC’tti himteetti.


Hojjettuu manaa hanga bulchituu kaawuntii Keeniyaa

Filannoon biyyaalessaa Keeniyaa adeemsa filannoo fi dimookraatummaa isaan jajame hirmaannaa dubartootni siyaasa fi bulchiinsa biyyattii keessatti qabanis dabaluun seenaa haaraa galmeesse. Keeniyaan kaawuntiiwwan akka naannootti bulchaa ykn bulchituun bulan 45 kan qabdu yeroo ta'u, seena keessatti yeroo duraaf dubartootni torba bulchituu ta'uuf filatamaniiru. Isaan keessaa ammoo dubartiin bara dargaggummaa ishee hojjettuu manaa ta'uun tajaajilaa turte Kawiiraa Miwaangaazaa tokko.  Filannoo kana dura kaawuntiiwwan jiran hunda keessaa bulchituu dubaraa kan qaban sadii qofa turan. Filannoo alanaarratti garuu dubartootni 20 hojii guddaa naannolee bulchuu kanaaf dorgomaniiru. Isaan keessaa ammoo torba milkaahaniiru. Kawiiraa Miwaangaaziin akkuma filatamtoota kaani Kamisa kakuu raawwachuun gaafatamummaa kaawuntii Meeruu bulchuuf itti kenname tokko jettee eegalteetti. Kawiiraan matiin ishee harka qalleeyyii ta'uu isaaniirraa kan ka'e wayita shamarree ganna 14 turte barnoota ishee adda kutuun waggaa tokkof 'hojjettuu manaa' ta'uun tajaajilaa akka turte dubbatteetti. ''Hojjettuu manaa ta'uun gara waggaa tokkoof hojjedheera. Baayyee ulfaata keessa kootti garuu injifachuuf akkan dhaladhe nan beeka ture'' jechuun BBC'tti himteetti. Namni siyaasaa ganna 40'ootaa keessa jirtu kun ''gaafa tokko qarriffaa hiyyummaa jalaa miliqee jireenya milkaahaa qabaachuu koorraa takkaahuu abdii kutee hin beeku'' jette. Keeniyaa keessatti gatiin hojjettoota mana keessaaf kaffalamu xiqqaa, yeroon hojii isaanii ammoo dheeraadha. Kawiiraan garuu cimtee gara barnoota ishee adda kuttetti deebite. Maallaqa hojii daldalaa xixiqqaan argattuunis barnoota ishee koollijjiif kaffalattee imala imilkaahinaa itti fufte. Kawiiraan boodarra dubartii daldalaan milkoofte taatus gara siyaasaattis fedha horachuu jalqabde. Yeroo jalqabaaf teessoo paarlaamaaf kan dorgomte bara 2013 ta'us yeroos hin milkoofne. Hin milkoofne jettee hin dhiifne. Waggaa afur booda paarlaamaatti bakka buutuu dubartootaa kaawuntii Meeruu ta'uun milkoofte. Bara kana ammoo marroo lammataaf bulchaa kaawuntii Meeruu ta'uuf kan dorgoman Kiraitu Murungi morkattee irra aante. Abbaa warra ishee nama muuziqaa fi piroodiyusara beekamaa ta'e Mwarega Baichu duula filannoorratti hirmaachisuun deeggarsa guddoo argatte. Biyya hirmaannaa siyaasaa keessatti dhiibbaa saalaan walqabate hamaan dubartoota mudatu keessatti milkaahinni Kawiiraa fi dubartoota biroo milkaahina guddaa ta'eera. Kawiiraa fi bulchitootni kaawuntiiwwanii bajata guddaa mootummaan ramaduun misooma naannolee isaanii jabeessuuf gaafatama guddaa qabu.


Seenaa gaddisiisaa shamarree Ertiraa nageenya barbaacha biyyaa baatee abjuunshee karaatti hafe

Yordaanus Birhaanee yeroo umuriin ishee waggaa 15 ture biyya dhaloota ishee Eertiraa irraa baqattummaan baate. Yordaanus biyya isheetii bahuun ardii Afrikaa keessa qaxxamuruun Awurooppaa kan galte jireenya fooyya’aa jiraachuu fi maatii isheetti makamuuf ture. Imala dadhabsiisaa wagga tokkoo booda UK galte. Garuu abjuun ishee ijoollummaatti cite. UK galtee ji’oota muraasa booda waraanamuun miidhaa cimaan isheerra gahe. Obboleettiin ishee akkamiin akka rakkoon nageenyaa abjuu obboleettii ishee karaatti hanbise dubbatti. Amanatii isheetti jabduu, dubbachuu irraa kan of qusattuu fi yeroo hedduu callistuu turte, jechuun obboleettiin ishee anagafaa kan taate Kisanet Birhaanee himte. Osoo hin turin jireenya ishee Birmiingihaam keessatti eegaltee ture. Ertiraatti tajaajila waraanaa kennuun dirqama waan ta'eef, kana dheenfa obboloota ishee jaha ta'anii biyyaa bahan. Ertiraan Afrikaa irraa biyya hiyyeetti fi lammiilen ishee heddu dhiibbaa siyaasaa irra gahuu fi tajaajila loltummaa dirqiin kennuu dheenfa irraa baqataniidha. "Baay’ee gammadduudha, afaan saffisaan baraa turte, dandeettii afaaniin guddaa qbadi. Eertiraa irraa kan tahan hiriyyoota baafatteetti. Haala gaariin jireenya eegaluu isheen hubadhe,’’ jetti Kisanet. Erga duuteen booda maatiin ishee gara mana isheen namoota kaan waliin qooddachuun jiraachaa turte yeroo deeman eeyyama konkolaachisummaa yeroofii barattee akka argattettu argan. Ofumasheen hojii argachuun hojjechaa turte. Suuqii naannoo ishee jirutti hogganaa ishee kan ture Soogii Omraanii, shamarree baay’ee bareedduu, amanamtuu fi yeroo hedduu seeqaa deemtu jechuun ibsan. ‘’Hojjettuu gaarii turte, yero gabaabaaf as hojjette. Afaan Ingiliffaas haala gaariin dubbatti,’’ jedhe. "Maamilootni keenya yeroo du’a ishee dhagahan hundinuu baay’ee gaddanii boo’an. Anis boo’aan ture. Gadda ulfaataadha,’’ jedhe Soogii Omraan. Kisaanet obboleettii ishee ajeefamte Yordaanusiin waggoota torba hangafti. Garuu hariiroo guddaa waliin qabu. "Guyyaa Eertiraa irraa baatee hnaga du’a ishee guyyaa lama duraatti wal qunnamaa turre. Baay’ee wlaitti dhiyaanna, guyya guyyaan waliin dubbanna. Du’a isheef guyyootni lama gaafa hafan waliin hin dubbanne ture,’’ jette Kisaanet. Kisaanet bara 2014 Eertiraatii bahuun Noorway jiraachaa jirti. Achi deemtee barachuun mana kunuunsa daa’immanii keessa hojjechaa jirti. Dhiyeenya ammo daa’imas argatteetti. Kisaanet imala ulfaataa keessa darbuun Noorway galte. Eertiraatii bahuun Itoophiyaa, Sudaan, Liibiyaa, achii ammoo biyyoota Awurooppaa Xaaliyaanii, Jarman, Iswiidin, dhumarratti Noorwey galte. Imalli kun wagga tokko isheetti fudhateera. Imalichi baay’ee ulfaata ture. Keesuumaa gammoojjii Sahaaraa, Liibiyaa keessa yeroo qaxxamurtu akka malee ulfaata. Imala kana keessatti lubbuu kee aarsaa gootee deemta,‘ jette Kisaanet. Bitootessa bara 2017, Yordaanos yeroo ganna 15 imala dadhabsiisaa kana eegalte. Imalli ishee kan obboleettii ishee Kisaanet fakkaatus yeroo dheeraa ishee fudhateera. Liibiyaa keessa ji’oota torba turte. Liibiyaatii lubbuudhaan bahuu ishee waanuma raajidha jette obboleettiin ishee. Yordaanosii fi namootni waliin imalaa turan lafuma waliin ciisaa turan. Carraa isaan gudeedamuuf qaban yeroo hundaa guddaa ture. Qorichaa fi nyaata argataa hin turre akka hin turre himti. Yeroo sana Yordaanos baay’ee waan dhukkubsataa turteef qofa miidhaan biraa irra hin geenye. Baatamtee Awurooppaa galte jette. Bidiruu isheen ittiin gara Awurooppaatti cehaa turte galaana gidduutti waan dhaabbateef qondaalota mootummaa galaanarra to’ataniin baraaramte. Yaala argachaa erga turtee akka fayyite himan maatiin ishee. Sana booda gara Noorwey deemtee maatii ishee waliin dabarsuuf carraa argatteetti. Haa tahu malee, adeemsa keessa ashaaraa ishee Xaaliyaaniitti akka kenniteettu bira gahame. Akka seeraatti biyya jalqaba baqataan keessa galee koolugaltummaa gaafatetu iyyata nama sanaaf itti gaafatama fudhata. Jalqaba kan galte biyyoota Gamtaa Awurooppaa waan taheef gara sana deebi'uu akka qabdu qondaalotni mootummaa itti himan. Qondaalonni Noorwey Xaaliyaaniitti ishee deebisuuf murteessan. Obbolaan ishee ni rifatan. Kisaanet, ''asitti baay'ee gammadduu turte. Biyya mirgi namaa itti kabajamu keessa tahuu isheetti nageenyi itti dhagahamee ture,'' jette. ''Ani ishee dura waggaa lama biyya kana jiraadheera. Afaan akka isheetti bareechee hin dubbadhu. Barnoota isheef xiyyeeffannoo guddaa kenniti ture. Lamaan keenyayyuu oduu deebi'uu ishee yommuu dhageenyu hedduu rifanne,'' jette. "Umuriin ishee waggga 16, ani hangafa isheeti. Ishee kunuunsuu nan danda'a ture. Umurii kanaan maatii irraa adda bahuu hin qabdu ture. Waan isaan godhan sirrii hin turre" jette Kisanet. Yordaanos torbee keessatti gara Xaaliyaaniitti geeffamte. Guyyoota muraasa nyaata kadhachaa nyaachaa gara Beeljiyeemitti imala eegalte. Achitti UNHCR qunnamuun iyyata ishee fudhatan. Umuriin ishee ijoollee waan taateef gara Noorweyitti deebuu qabdi jedhanii morman. Noorwey tole jettee fudhachuun dhimmi ishee osoo ilaalamuu obboleessa ishee bira jiraachaa turte. "Ji'a sadiin booda dhaabbanni tola ooltummaa tokko xalayaa dhimmi ishee akka asitti ilaalamu himu kenneef. Xaaliyaaniitii akka deebite kan himuufi dhimmi ishee sirriitti ilaalamuufii akka qabu'' jedhu jette Kisaanet. Garuu poolisiin ji'a lamaaf mana hidhaa ishee galche. Poolisiin ishee hin fudhanne Xaaliyaaniitti deebi'uu qabdi jechuun didan. ''Dirqamtee Xaaliyaaniitti deebite. Umurii kanaan dararamte,'' jechuun haala isheen keessa dabarte himti Kisaanet. Abukaatoon ishee Noorwey Andiree Mookelgerdi, akka seera waliigaltee Dablinitti Noorwey keessa turtee koolugaltummaan ishee ilaalamuufii danda'a ture. Inumaayyuu ijoollee maatii malee Awurooppaa keessatti rakkaataa jirtu waan taateef jedhe. "Akka carraa tahee falmiin keenya madaala hin kaasneef. Keenya dhiisanii seera waliigalaa jiruun murteessan,'' jedhe abukaatoon ishee. Yordaanus gara Beeljiyeemitti imaluun rakkina hedduu keessa turte. Ji'oota torbaaf erga achi turtee konkolaataa fe'umsaatti duubaan baatee gara UKtti imalte. Dhaabbileen gargaarsa ishee qunnamaa turan jette Kisaanet. ''Baay'ee gaarii turan. Baay'ee isheetti dhiyaatu. Gara naga qabeessatti imaluu isheen hedduu gammadan'' jette. Umuriin ishee ganna 18 yeroo tahu akkuma baqattuutti akka turtu murtaa'e. Tahus osoo hin turiin maatiin ishee du'uu ishee miidiyaa hawaasaa irraa argan. "Maaltu akka tahe hin barre. Obboleettii kotu naa bilbilee Inistaagiraamii irratti waa akka argite natti himte. Maalan dhagahaa jira, Yordaanosiif bilbilteettaa? na jette." ''Guyyoota lamaan darban hin bilbileef, maaltu tahen jedhe'' jetti Kisanet. Kisaanet fi abbaan warraa ishee hiriyoota Yordaanos qunnamuun waan tahe adda baasan. Yordaanos lubbuun akka hin jirree fi miidhaan akka irra gahe dhagahan. "Oduu gaddisiisaa kanaan obboloota koo waliin ariitiin gara Uk deemne. Reeffa ishee adda baasuuf. Yeroo achi geenyu hawwaasni Eertiraa hedduun achi jiru. Bakka turtii nuuf qopheessanii hedduu nu gargaaran,'' jette. Booda namni Yordaanosiin ajjeese Sheefildi irraa hidhaa waggaa 21'n adabame. Maatiin dhaddacha irratti argamuu baatus hidhaan waggaa 21 gahaa miti jedhu. Obboleessi ishee hangafaa Gezaa'ii Biraanee, ''Itti hin gammadne. Yordaanos dubartii amala qabeettiidha. Obboleettii koo miidhe. Lubbuu balleesse, adabbiin kun gahaa miti'' jedhe. Du'a ishee guyyaa sadii dura akka barumsa konkolaachisummaa jaqalbdee fi mana barumsaa eegalaa akka jirtu itti himtee ture.


Pirezidantiin Iraan yoo mataa haguuggatte malee jechuun gaazexeessituu CNN'tti dubbachuu didan

Pirezidaantin Iraan Ibraahim Raa’isiin Niwuyoorkitti gaazexeessituu CNN Kiristaan Amaanpur wajjin gaaffif deebii gochuuf beellamatanii mataa kee yoo haguuggatte malee si wajjin hin taa’u jedhanii didan. Kanarraa ka’uun Kiristaan Amaanpur gaaffiifi deebicha haquu beeksiste. Pirezidantota Iraan kanaan dura isheen Iraanin alatti gaaffif deebii wajjin gaggeessite keessaa namni mataa ishee akka haguuggattu ishee gaafate akka hin turre dubbatte Amaanpur. Gargaaran pirezidant Ibraahim Raa’isii sababa haala yeroo ammaa Iraan keessa jiru irraa kan ka’e mataa ishee haguuggattee pirezidaantichaaf gaaffiif deebii akka dhiyeessitu akka isheetti hime dubbatti gaazexeessituun buleettin CNN kun. Iraan keessatti dubartiin mataa ishee hin haguugganne jedhamtee hidhamte reebicha irra gaheen of wallaaluun boodarra du'uu hordofee biyyattii keessatti mormii ka’een namoonni hedduu du’anii jiru. Mahaasa Aminii, dubartii ganna 22, torbee darbe mataa ishee hin haguugganne jedhamtee poolisiin erga qabamtee booda hospitaala galtee du’uun dhagahame. Yeroo qabamtu sana poolisiin mataa ishee uleen akka reebe fi mataa ishee konkolaataa poolisitti buusanii miidhaa akka irraan gahan namoonni ijaan argan himanii turan. Poolisiin garuu reebamuu ishee haalun “dhiibbaa onnee tasaatin” duute jedhe. Du’a ishee hordofee mormiin Iraan keessatti ka’e har’a guyyaa torbaffaa qabatee jira. Mormiin kun ittuma fufee magaalota biyyattii 80 keessatti gaheera. Sababa mormii kanaan namoonni 17 ajjeefamaniiru. Gaaffiifi deebiin pirezidantii Iraan wajjiin taasifamuuf ture kun yeroo jalqabaaf yeroo isaan Yaa'ii Walii Galaa UN irratti hirmaachuf gara US dhufanittidha. Kiristaan Amaanpur akka jettetti osoo isheen Ibraahim Raa’isii wajjin gaaffiif deebii gochuuf qophooftee teessee eegaa jirtuu gargaaraan pirezidantichaa dhufee akka isheen rifeensa mataa ishee haguuggattuufi pirezidaantichi yoo isheen mataa ishee haguuggatte malee akka hin dhufne itti hime. “Kanan jiruu Niwu Yoork bakka seerri ykn aadan mataa kee akka haguuggattu si hin dirqisiifnedha,”jechuun fuula tiwiitara ishee irratti barreessite Amaanpur. Ibraahim Raa’isiin bara darbe pirezidantii Iraan ta’uun filataman. Iraan keessatti dubartiin rifeensa mataa ishee haguuggachuun dirqama ta’us dubartoonni baay’een mormii dhageessisaa jiru. Hedduun isaanii rifeensa duwwaa suuraa fi viidiyoo miidiyaa hawaasummaa gubbaa qoodaa jiru.


Dubartoota Keeniyaa siyaasa dhiirri dhuunfate cabsuuf qabsootti jiran

Aadde Geediyaa Adan Maammoo, ganna 34, haadha ijoollee lamaati. Namni gosaan walqoodee wal ajjeesu ishee ‘hubnaan’ bulchaa ta’uuf yaadde. Silaa milkoofte yeroo jalqabaaf ta’a. Bulchaa ta‘uuf kan feete rakkoon qofti waan jiruuf garuu hin turre. ‘’Bungooti [Miseensa Paarlaamaa] cufti warri dhiira, senaatar dhiira, governor [bulchaa] dhiira, itti-aanaan governor [i/aanaa bulchaa] dhiira,’’ jechuun komatti. Garuu, qormaati biraa ishee qunname. ''Ammoo nan beekani, siyaasaa keessa hin jiru.’’ Beekamuu dhabuunimmoo sagalee ishee dhabsiisuu mala. Rakkoon kana caalu garuu jira. Yaada ishee kana akka dhiiftu gosti ishee gaafate. Gosti keessaa dhalatte Saakuyyeefi kan itti heerumte, Reendila, ishee dhowwuu dubbatti. Sababniis dorgomtoonni kaan kan isaan sagalee kennuuf yaadan waan jiraniif sagalee dhabuu malta jechuun ''waanuma dhibii [biraa] hojjedhu’’ jedhaniin. Lakkoofsi dubartoota filannoo Keeniyaa baranaarratti aangoo siyaasaa argachuuf dorgoman bara kaanirraa wayya. Garuu ammallee xiqqaadha. Ragaan Komishinii Filannoo Keeniyaa akka agarsiisutti hirmaannaan dubartootaa bara 2017 7% turerraa barana 11% guddate. Haa ta’u malee, hedduun isaanii sababa aadaa, duudhaafi amantiirraan kan ka’e danqaan isaan qunnama. Akka hin dorgomne dhorkamu. ‘’Warri horii [horsiisan] mara hedduu fulaa nami dhiiraa itti jiru kan nama uwwaa [dubartoota] hin xiqqeessani. Akkasiin jaarroleen na keessaa baasten hin taa’u jedhe. ‘’Kanuma uwwaa namni jabaa harkaa qabe hojii hojjechuu hin danda’a,’’ jechuun dorgommii biraa seente. Yeroo ammaa bakka buutuu dubartootaa bulchiinsa yookiin Kaawuntii Marsabiit [Women Representative] ta’uf dorgomuu jirti. Dorgommii kana dubartii qofatu dorgoma. Mootummaan Keeniyaa Paarlaamaa keessa bakka bu'iinsa dubartootaa guddisuufi carraa kana uume. Yeroo ammaa Geediyaa malee dubartoonni jaha dorgomuutti jiru. Dorgomtoota Geediyaa keessaa tokko Aadde Faaxumaa Hawwaa Rariidha. Siyaasa seenuuf jedhanii hojii dhaabuu dubbatu. Aadde Faaxumaan waggoota 15 barsiistuu turan. Garuu akka Aadde Geediyaa miti, paartii hin qabani. Kanaaf, qofaa dorgomu. Kanneen kana dura dorgoman qeequ, waan wayyoo qabu akka dalagan amanu. ''Nama uwwaa [dubartii] kan beelaan gaggabe arge. Ardaa Gaddaa Kormaa Sololootti. Guyyaa sun akka malee garaa hammaadhe,'' jechuun sababa siyaasa akka seenan isaan dirqe himu. Hongeen waggoota 40 keessa isa olaanaadha jedhame biyyoota Baha Afrikaa kanneen akka Keeniyaa, Itoophiyaafi Somaaliyaa hubeera. Dubartoota Kaaba Keeniyaa duula filannootti ko’ooman keessa Aadde Haliimaa Qaliif Kuusenis tokko. Yeroo ammaa Mana Maree Kaawuntii Marsabiit (Member of County Assembly Marsabit central) ta’uf dorgommiitti jiru. Akka dorgomtuun kuni jedhanitti bakkee filannoo – isaan ward jedhuun -  isaan dorgomaa jiranitti dubartiin isaan callaa yookaan qofaadha. ‘’Kuraan kuni guddinuma dhiiraatu fuulaa hojjeta. Anni warra dhiiraa kana danda’ee waliin duula tolchee karaa danda’un dur deema malee ta’u hin danda’a jedha.’’ Dorgomtoota sagal teessuma kanaaf dorgoman keessaa saddeet isaanii dhiira. Aadde Haliimaan qofaa isaanii dhiirota kaan dorgomuutti jiru. ''Gaafa qaraa tokko xiqqoo hin shakkani,’’ jechuun hawaasi hooggansa dubartiirraa shakkii akka qabu hubachuu dubbatu. ‘’Yoo ati ilmaa durbaa qabaatte suni jedhee naa dhahi jedhee biyyallee guddoo laaffifadhe,’’ jedhu. Akka yaada isaaniitti amma hawaasi jijjiirameera. ‘’Position cufa akka nama uwwaa hojjechuu hin dandeenya,’’ jechuun himu. Aadde Haliimaan waggoota 18’f erga barsiisaa turan booda gara siyaasaa fulleeffatan. Maal jennaan? ‘’Ani guddoo jijjiirama fedha. Ardaa tan keessa namuma dhiira callaatti nuuf bulchaa ta’a. Siyaasa waan akka malee jaaladhu,’’ jechuun ibsu. Kaaba Keeniyaa bulchiinsa yookiin Kaawuntii Marsabiititti hawaasi gosa gosaan waan walitti hammaateef baatii Caamsaa eegalee uggurri ka’ameera. Hawaasnis ta’e warri nu filadhaa jechuun duula gaggeessu ajandaan isaanii guddoo nagaafi nagaadha. ''Nadheen hedduutu dhirsa dhabe, ilmaan hedduutu abbaa dhabe,‘‘ jechuun waan taajjaban Aadde Faaxumaan dubbatu. Kanaaf ajandaan isaanii ijoo nagaa fiduudha. Mana barumsaattis walaloo nagaa tolchanii ijoollee shamarran somsisuu/ barsiisuu dubbatu. Ajandaan Aadde Geediyaas nagaa busuudha. Gosa Booranaas ta’e Gabraa ala ta’un isaanii dhageettii naa dabala, akkasumas kuraaf [filannoo] faayidaa akka qabu amanu. Geediyaan kana dura hooggantuu damee turizimii bulchinsichaa ta’un tajaajilte. Aadde Halimaanis ajandaan isaanii kanuma. Keessumaa bakkeen filannoo isaan itti dorgoman rakkoo nageenyaa hamaa qaba. Yoo milkaa’anis wanti guddaa hawaasi biraa eegu rakkoo kana akka furanidha. '‘Wanti kuni waan irra ejjanii ilaalan qabdi,’’ kan jedhan Aadde Haliimaan akka dubartii tokko ‘’hojii kana nan danda’a,'' jedhu. Bulchiinsota Keeniyaa keessaa 14 hawaasi xiyyeeffannoo fedhu [marginalized community] keessa jiraatu akka ta'e gabaasi Baankiin Addunyaa bara 2014 baase eera. Hawaasa kana keessa olaantummaan dhiiraa guddaa ta’uufi dubartoonni hiree isaaniirratti murtii dhoowwamuun egeree isaanii rakkoo buuseera. Sababa barsiifataafi aadaa dubartiif dursa hin kennineen dorgommii siyaasaa keessaa dhorkamu. Aadde Keeli Maarinaa Kokuwaayi saba Maasaayi keessaati. Yeroo ammaa miseensa Paarlaamaa Bahaa Kajiyaado ta’uf dorgomuutti jiru. Hanga abbaan warraafi hawaasi ittiin waliigalutti dubartiin siyaasa yookiin hooggansa keessa akka seenan tasa hin jajjabeessan jechuun dubbatu. '‘Rakkoon guddaa abbaan warraa akka isaafi ijoollee dhiiftee deemte yaada. Dubartiin akka mana turtu amanama.’’ Dubartoonni hawaasa gad-aanoo keessaa dhufan duula na filadhaarrattis rakkoon isaan qunnama. Dubartootni hawaasa hacuucame keessa jiran fageenya hamma warri kaan imalan adeemuun ni danda’ama jechuun ejjennoo isaanii ibsu.


Filannoo Keeniyaa 2022: 'Hooggantoota irraa nagum callaa feena'

Biyti Afrikaa kanneen diinagdeen dursan keessa jirtu Keeniyaan, filannoo biyyaalessaa Hagayya 9, 2022 gaggeessuuf qophiitti jirti. Wayita filannoon kun gaggeeffamaa jirutti biyyattii keessa jireenyi akkaan qaala'eera, hongeenis hammaateera. Bulchiinsa Marsabit imaluun jiraattota dubbisneerra. Jiraattuu dira Marsabit kan taate Shukkee Isaaq, namni isheen filattu nagaarratti akka xiyyeeffatu barbaaddi. Viidiyoon: Eliyaas Muluugeetaa Hordofaa


Iraan dubartoota sadii fannisuun du'an adabde

Qondaalonni Iraan Roobii Adooleessa 27, 2022 dubartoota sadii abbaa warraa isaanii ajjeesaniiru jedhaman irratti murtee dabarsuun ajjeesuu Dhaabbanni Mirga Namoomaaf falmu ibse. Akka Dhaabbanni Mirga Namoomaa Iraan ibsetti, torbe darbe qofa Iraan namoota 32 fannisuun ajjeesteetti. Mucayyoon kana dura umuriin ishee osoo gaa'ilaaf hin gahiin ganna 15tti heerumte nama ishee fuudhe ajjeesuun himatamtee amma namoota kaan waliin ajjeefamte. Qondaalonni biyyattii murtee ajjeechaa hojiirra oolchaa kan jiran yoo tahu, bara kana isa bara darbee dachaa lama karaa caaluun namoota murteen du'aa irratti darbe ajjeesaniiru. Gareen mirga namoomaaf falmu kun dabalataan Iraan biyya kamiyyuu caalaa dubartoota ajjeesteetti jedhe. Irra caalaan isaanii ammoo abbaa warraa isaanii ajjeesaniiru jedhamuun balleessaan warra irratti muramedha. Roobii darbe Gareen Mirga Namoomaaf falmu akka jedhetti, Sohee'ilaa Abaadii kan umurii ganna 15 taatee heerumte waggoota 10 erga waliin jiraattee abbaa warraa ishee ajjeesuun himatamte mana hidhaa keessatti fannifamte. Manni murtii murtee du'aa irratti dabarse kaayyoon ajjeechaa kanaa ''walitti bu'insa maatiiti'' jedhe. Dubartootni lama kaleessa ajjeefamanis abbaa warraa isaanii ajjeesuun warra himatamanidha jedhe Gareen Mirga Namoomaa kun. Aktivistootni akka jedhanitti ka'umsi yakkoota raawwataman jedhamanii irra caalaan isaa wal dhabdee mana keessaati. Manni murtii Iraan garuu kana ilaalcha keessa galchuu dhabuu isaatiin aktivistootni qeequ. Qondaalonni Iraan lakkoofsa namoota murtee du'aan ajjeefamanii hunda waan hin ibsineef namootni meeqa akka ajjeefaman sirriitti beekuun hin danda'amu. Qorannoon garee Mirga Namoomaa lamaan ji'a Eeblaa keessa maxxanfame, murtee du'aa bara darbe qofa Iraan keessatti darbee hojiirra oole keessaa kan uummataaf ibsame %16.5 hin caalu jedha. Gabaasonni bara kanaa akka agarsiisanitti ammoo adabbiin du'aa inumaayyuu haalaan dabalaa dhufe. Gareen Mirga Namoomaaf flamu, Aminestii Internaashinaal, Iraan duula ajjeechaa gaggeessaa jirti jechuun balaaleffate. Ji'oota jaha bara 2022 keessa qofa namoota 250 du'aan adabuu ishee ibseera. Kun ammoo kan yeroo wal fakkaataa bara darbeen yoo ilaalamu dachaan dabaluu isaa agarsiisa. ''Ajjeechaa namoota baay'ee kana karaa mirga jiraachuu sarbuun qaama mootummaatu biyyattii keessatti gaggeessa,'' jette Itti Aantuun Dhaabbata Aminestii Internaashinaal naannichaa. Namootni murteen du'aa irratti darbe walitti qabamuun baay'inaan akka ajjeefaman dhaabbileen mirga namoomaaf falman himaniiru. Waxabajji 6 fi 15 namoota hedduutu mana hidhaa lama keessatti al takkaatti waliin ajjeefame jedhan. Namootni saba lakkoofsaan xiqqaa warra irra caalaa murtee du'aa kanaan adabaman akka tahe Aminestii Internaashinaal ibseera. Uummata biyyattii keessaa %5 qofa kan tahan uummatni Baaluchii namoota ajjeefaman afur keessaa nama tokko saba kana keessaa akka tahe Aminestiin himeera.


'Maatiinkoo nama umurii naa oliitti horiidhaan na jijjiiran'

Innaat umuriin ishee reefu osoo ganna 13 ta'ee jiruuti kan nama umurii ishee hin gitnetti kan heerumsiifamte. Kanaaf ammoo sababni hongeedha. Beela sababa hongeetiin mudate dandamachuu kan dadhaban maatiin Innaati, nama ganna 17'n ishee caalutti umurii malee heerumsiisanii bakka ishee maatii gurbaarraa horii fudhatan. Nammoonni shamarree tana beekan sammuu qaroo akka qabduufi kan barnoota ishee cimsitee jaalattu akka turte dubbatu. ''Kun kan ta'e ji'a lamaan dura. Wantin ani beeku omtu hin turre,'' jetti Innaati. Maatiin koo na heerumsiisuuf waliigaluu isaanii yeroon dhagahu nan morme, nan kadhadhe, nan boohe... garuu homtuu na dhagahuuf fedha hin qabu ture.'' Innaati naannoo Uummattoota Kibbaa Aanaa Daasaanaachi keessa jiraatti. Hongeen kan miidhaman jiraattonni Daasanach hiyyummaaf saaxilamaniiru. Innaati obbolootashee dhiiraafi dubaraa jahaaf hangafa. Hongeen mudachuu dura hunduu gaarii turee jetti. ''Abbaan koo horii 100 ol qaba ture. Ana heerumsiisuuf gonkumaa fedha hin qabaatu ture. Boodarra garuu bishaanii fi wanti horiin nyaatan ni dhibame. Tokkuma tokkoon horiin hunduu ni dhuman. Yoonadha nama abbaa warraa naa ta'u barbaaduu kan eegalan,'' jetti. ''Maatiin koo waan anaa fi obbolootakoo nyaachisan dhabnaan nama umuriin dachaa na caaluutti na heerumsiisan. Horii muraasaan na jijjiiran. Horii argatan gurguranii boqqolloo fi qamadii ittiin bitanii obbolootakoo tursiisuuf murteessan,'' jetti Innaat. Seenaan Innaat kun ibsa Fandiin daa'immanii Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii UNICEF Itoophiyaa keessatti hongeefi walitti bu'insi heeruma umurii malee hammeessuu ibse keessatti barreefame. Allewbel Alemmaa hundeessaafi daayireektara jaarmiyaa heeruma umurii malee, miidhaa saalaa fi dubartoota gahoomsuurratti hojjetu health and wellness Itoophiyaati. Allewbel akka jedhanitti, keessumaa erga jijjiiramni mootumma dhufee tasgabbii dhabuu dhalateen walqabatee heerumni umurii malee dabaleera jedhu. ''Sana dura seeroota manneen amantaa daheeffachuuni fuudhaafi heeruma kana kan raawwatan. Amma garuu hordoffiin waan laafeef ifatti diggisiin qophaa'aa jira.'' Akka fakkeenyaattis naannoo Amaaraa Saqoxaafii Kaaba Goondaritti manneen barnootaa waan hin saaqamneef maatiin ijoollee isaanii umurii malee heerumsiisuu jalqaban jedhan Obbo Allewbel. Naannoo Tigraayi fi Kaaba naannoo Amaaraa keessatti heerumni umurii malee akkaan dabaluus ibsaniiru. Naannoo Tigraay keessa Qollaa Tambeen, Dego'aa Tambeen, Hanxaalloo Wajiraat, Ra'aa Hazaboo keessatti heerumni umurii malee bal'inaan akka raawwatamu ragaaleen ni agarsiisu. Darbees Oromiyaa bakka murtaa'an akkasumas Affaariifi Somalee keessatti aadaan kun akka mul'atu dubbatu. ''Maatiin dhabiinsa nageenyaatti abdii kutachuun, ijoollee saniia umurii malee heerumsiisaa jira,'' jedhu. Qorannoon bara 2011 bahe tokko, umuriin gidduugaleessaan dubartiin itti heerumtu 16.5 jedha. Itti dabaluunis biyyattii keessa dubartoota heeruman keessaa dhibbeentaan 40 erga mana digdamaa galanii heerumu jedha. UNICEF gabaasa bara 2016 baaseen Itoophiyaan waggoota 10 keessatti gaa'ila umurii malee hambisuuf karoorfachuu ibseera. Karooricha milkeessuuf waggoonni hafan sadi qofaa ta'aniis rakkoolee uumamaa fi nam-tolchee irraa kan ka'e karoorichi galma gahuurra faallaa adeemaa jiraa jedhu ogeessi kun. ''Dhugaadha waraanni dhalachuun dura qaamoleen mootummaa heerumni umurii malee akka hir'atu ganda gandatti hojii hojjechaa turan. Poolisiin eeruu yeroo argatu hordoffii godha ture,'' jedhu Allewbel. Bara 2014-2017 gidduuttis hojii qaamoleen dhimmicha irratti hojjetan hojjetaniin mikaa'innni argameera jedhu. ''Amma garuu hammaatee isa amma duraa caaleera,'' jedhu. Shamarran walitti bu'iinsa hammaate jalaa gara magaalaatti baqachaa akka jiran, mana namaatti qacaramanii wayita hojjetaniis dirqiin gudeedamuuf saaxilamuu dubbataniiru. Walitti bu'iinsaan cinaattis ''hongee fi balaawwan uumamaa biroonis kanaaf gahee bahaniiru,'' jedhu Obbo Allewbel. ''Hawaasni keenya hedduun jireenyasaa kan hundeesse qonna irratti. Hongeen ammoo jireenya harkaa gara afaanii ta'e kana yeroo miidhu bakka oomishni fooyyeen jirutti shamarran heerumsiifatuun jira,'' jechuun hariiroo hongee fi heeeruma umurii malee gidduu jiru ibsu. Ijoolleen maatii gargaaruuf barnoota adda kutanii gara hojii humnaatti galan abdii kutuurraa kan ka'e gaaffii gaa'ilaaf dhiyaatu umuriin osoo hin gahiin fudhatus jedhu. Muuxannoo isaaniirraa shamarran hedduun kan heeruma jiran umurii 14-17 warra jiraniidha jedhu. ''Yeroo hedduu shamarran laguu kan argan umurii kana gidduutti waan ta'eef maatiin ijoolleen isaanii gaa'ilaan alatti daa'ima godhachuu malu sodaa jedhuun  ykn waan safuu godhu jechuun gara gaa'ilaatti isaan dhiibu,'' jedhu ogeessi kun. Ogeessii kun kan umurii malee gaa'ilatti galaa jiru dubara qofa osoo hin taane dhiiras ta'uu dubbataniiru. Irra caalaatti dhiironni saaxilamoodha. Garuu dhiironnis umurii isaanii malee fuudhaa jiru.'' Dhiironni keessumaa umurii 14-21 aadaadhaan gaa'ila keessa galaa jiruu jedhaniiru. Maatiin mucaan dhiiraa yoo fuudhe dhiisee hin deemu. Haadha warraaf jecha hojjeta. Maatiis gargaara,'' jedhanii yaaduun gara gaa'ilaa galchuu jedhu.  Galmeen dinqisiisoo addunyaa kan Itoophiyaa keessatti hojjetu dhiheenya kana dubartii umurii xiqqaan akkoo taateef beekamtii kenneera. Jiraattuu magaalaa Kamisee kan taate Rihaana Mahaammad Nuuruu umurii malee ganna 13'tti heerumtee, umurii ishee waggaa 14'tti daa'ima jalqabaa, umurii ishee ganna 15 ammoo mucaa lammataa argatte. Rihaanaan dubartii umurii xiqqaa ganna 29 akkoo taate jedhamuun Galmee Dinqisiisoo Afrikaarraa beekamtii argachuun ishee umurii malee heerumuu Itoophiyaa keessatti akkaan dabalaa jiraa jedhamu irratti falmii kaaseera. Ofii ganna 13'tti kan heerumte Rihaanaan mucaa ishee lammataa osoo umuriin ishee hin gahiin ganna 13'tti heerumsiifte. Intalli ishees ganna 14'tti ofii haadha, harmee ishee ammoo akkoo jechisiifte. Rihaanaan jaalalaan osoo hin taane fedha maatiin nama umurii ishee hin gitnetti heerumtus, nama gaariitti waan ishee qabeef gammachuu akka qabdu qophii bashannanaa Seifu on EBS irratti dubbatte. Haata'u malee dubartoota umurii malee heeruman keessa kanneen mudannoon gaarii akkasii isaan mudate lakkoofsaa xiqqaa ta'uu namoonni dhimma dubartootaa irratti hojjetan ni dubbatu. Tibba weerarri koronaavaayirasii hammaateetti, shamarreen ganna 14 naannoo Amaaraa Godina Gondar Kibbaa, Ababaan, fedha ishee malee maatii qabeenya qabutti heerumtee qabeenya abbaa manaatiin jiruu maatii akka fooyyessituuf, maatiirraa dhiibbaan itti cimaa akka ture BBC'tti himtee ture. Ababaan dhiibbaa maatiifi qaamolee kaaniin gaa'ila isheef qophaa'erraa haftee barnoota ishee itti fuftee abjuu Hakiima ta'uuf qabdu dhugoomsuutti deebiteetti. Hireen kun garuu ammas shamarran hedduu abjuu isaanii irraa hanqisaa jira. ALI bara 2012tti naannoo Amaaraa keessatti qofa heerumni umurii malee dubartoota 1,700 ol raawwatamusaa Biiroo Dhimma Daa'immaniifi Dubartootaa naannichaatti Daarektara Babal'iina Sochii fi Hirmaannaa Dubartootaa kan ta'an Simaachaw Daanyee beeksiisaniiru. UNICEF weerarri Koronaa dhiibbaa diinagdee hordofiiseen cinaatti walitti bu'iinsaafi hongeen itti dabalamee, ijoolleen osoo umuriin hin gahiin akka fuudhaniifi heeruman sababa ta'eera jedha. ''Waggaa tokkotti qofa naannolee hongeen miidhaman keessatti dachaa lamaa oliin dabale,'' jedha jaarmiyaan kun. Naannolee akka Somaalee, Oromiyaafi Kibba hongeen miidhamuu hordofee Amajjii hanga Ebla bara kanaa keessa qofa gaa'illi umurii malee dhibbeentaa 119'n dabaluu ragaaleen mootummaa ni agarsiisu. ''Aadaan kun naannolee hunda keessatti ni mul'ata'' jedhu quuqamtuu sirna koorniyaa Aadde Maartaa Taaddasaa. ''Hongeefi walitti bu'iinsi rakkoo dinagdee hordofsiisa. Maatiin tokko tokko akka furmaata yerootti kan fudhatan shamarran umuriin isaanii gaa'ilaaf hin geenye heerumsiisuudha.'' Dhiibbaa balaawwan uumamaafi nam-tolchee geessisaniin cinaattis aadaan gahee guddaa taphata jedhu Aadde Maartaan. ''Mucaan durbaa guntutuu yeroo jalqabdu, yoo dheerattu, maatiin 'gaa'ilaaf geesseetti' jechuun herumsiisu'' jetti. Ogeettiin to'annoo dhimma daa'immanii UNICEF Zamzam Shikur, yaada kanaan walii galu. Itoophiyaan waggoota kurna sadan darban keessa heeruma umrii malee yoo xiqqaate harka tokko sadaffaan hir'isuu kan himan ogeettiin kun, umuriin dubartiin tokko itti heerumtu giduugalaan 16.5 irraa 17.1 guddatee akka ture himaniiru. Ta'ullee waggoota muraasa darban sababoota akka hongee walitti bu'iinsa, weerara Koronaafi kaaniinis fooyya'insi mul'ate boodatti deebi'uu eegaluu himu. ''Bakka adda addaatti walitti bu'iinsi jira. Kanaaf heerumni umrii malee qaamolee mootummaanis ta'e miti mootummaan xiyyeeffannoo hin arganne. Lubbuu baraaruun wanta dursa argateedha. Hojiin miidiyaaleefi dargaggoonni kana iratti hojjetan xiqqaateera.'' Maartaan heerumni umurii malee dubartoota barnootarraa hanqisuu caalatti dubartoota dhibee feestullaa, darbees du'aaf akka saaxilu himu. ''Mucaan maatiin waan rakkateef na heerumsiise'' jettee waan yaadduuf miidhaan saalaas ta'u rakkoon biraan yoo irra gahe himachuu sodaattii. Osoodhuma ija jabaattee himattees, maatiin filannoo hin qabdu. Adabadhuu taa'ii'' jedhuun jetti Maartaan. UNICEF dabalatee jaarmiyaaleen akka Allewbel fa'aa dhimmichaaf xiyyeeffannoon guddaan akka kennamu gaafatu. Hubannoo kennuun barbaachisaa ta'u irra deddeebiin dubbatu. Itoophiyaan kanneen gaa'ila umurii malee raawwachiisan seera ittiin adabdu qabaattus hangam takka hojiitti hiikamee mul'ata kan jedhu gaaffiidha. ''Fuudhiifi heerumni umurii malee jaarsummaa, dhiifama, mana amantaan waan furamuuf furmaata waaraa kennuufin ni rakkisa'' kan jettu Maartaan, kanaaf gaheen mootummaa guddaa ta'uu dubbatti. Ji'oota sadan darban heerumni umrii malee waan dabaleef lakkoofsi shamarran mana barnootaarraa hafanii dachaa sadiin dabaleera. Kunis hiree shamarree ganna 13 Innaatiifi fakkaattota ishee ta'eera. ''Abbaan warraa koo barnoota koo akkan itti fufu waan hin hayyamneef adda kuteera'' jetti Innaat. ''Barnoota baayyeen jaaladha. Abjuun koo dooktara ta'uudha. Amma garuu itto hojjechaa mana qulleessaa, bishaan waraabaan oola.'' Innaat nageenya isheef jecha maqaa BBC'n gabaasa kanaaf itti fayyadame malee maqaa dhugaa haadha seenaa kanaa miti.


‘Ishee yoomu dagachuu hin danda’u’- loltooti Miyanmaar siviilii ajjeessuu amanan

Looltoonni waraanaa Miyaanmaar keessaa lammilee nagaarratti darara, guddeedii fi ajjeechaa raawwachu saanii gaaffii fi deebii BBC waliin taasisaniin amanan. Loltoonni kunneenis yakkoota sarbama mirga namoomaa akka raawwataniif ajajamu isaanii yeroo jalqabaatiif ifatti kan himan. Akeekkachiisa: Odeessi kun dhimmoota miidhaa saalaa fi dararaa ibsan of keessatti qabata. “Akkan namoota nagaa saamuu, dararuu fi ajjeesuuf na ajajan,”  jedha loltuu Ma’uung Oo. Innis humna waraanaa keessatti akka eegduutti akka qacarame itti fakkaatee ture. Haata'u amlee, gartuu loltootaa kanneen Caamsaa 2022 keessa lammilee nagaa mana amanataa keessa dhokatanii turan ajjeesan keessaa tokko ture. “Dhiiroota hunda marsuun akka itti dhukaasne ajjeesnuuf ajajamne,” jedha. “Kan baayyee nama gaddisiisuu ammoo maanguddootaa fi dubartii ajjeessuu nurra ture.” Korporaalii tokko dabalatee, loltoonni jaha, namoota miidhaan irra gahee muraasa dabalatee, humni waraanaa aangoorra turuuf wanta raawwatame ibsan. Maqaan namoota asi keessatti seenaa isaanii nuuf qoodanii hundi nageenya isaaniif jecha geeddaramera. Loltoonni dhiyeenya humna waraanicha gananii baqatan, amma gartuu milishaa sivilii biyyattii, dimokraasii deebisuuf lolan Humna Ittisa Ummata (PDF) jedhamu biratti koolii galanii jiru. Humni waraanaa aangoo kan qabate mootummaa Aan San Suu Kii bara darbe fonqolchuunidha. Amma ammo warraaqsa siviloota hidhatanii barbadeessuuf yaala jira. Bara darbe Mudde 20 irratti, hilikooptarooti sadii ganda Yee Miyeet keessatti, looltoota akka dhukaasa bananiif ajaja qaban buusani. Namootni BBC’n dubbise loltoonni kunneen gartuu adda addaa sadiin seenanii, osoo hin filataniin dhiirota, dubartootaa fi daa’immanitti dhukaasuu eegalanii jedhu. “Ajaji kenname wanta gartu hundatti dhukaasii kan jedhudha,” jedha Korporaal Aang. Namoonni tokko tokko bakka nagaadha jedhanii yaadan keessa dhokatanii, yeroo loltoonni dhiyaatan garuu “fiiguu jalqaban, nutis itti dhukaasne,” jedha. Korporaal Aang gartuun isaa namoota shan ajjeesanii awwaluu isaa amaneera. “Dabalataanis gandicha keessa mana guddaa fi fooyya’aa ta’etti ibidda akka qabsiisnuuf ajajamneerra,” jedha. Korporal Aang ofii isaan manneen afuritti ibidda qabsiiseera. Namootni BBCn dubbise manneen 650 ta’an akka gubaman, gandichi harka caalaa daaraa ta’e himaniiru. Jiraattonni gandichaa hedduun isaani baqatanis, hunda miti. Manni qixxalamaan gandichaa jiru namni hin jiru ture. Tiihan manicha keessatti waan uumame sirritti yaadata. Mucaan durbaa tokko foddaa sibiilaa mana isaan gubuuf deeman keessa jiru duubattti danqamtee argani. “Iyya ishee hin dagadhu, ammayyuu gurrakoo keessatti nan dhaga’aa, lapheekoo keessattis na yaadadhaani,” jedha. Yeroo inni ajajaa (kappiteena) isaatti himu “nama agarru hunda akka ajjeestu sitti himeera” jedhee deebiseefi. Kanaf Tiihaan kutaa isheen jirtutti ibidda dhukase. Korporaal Aangis achi ture, yeroo jiraan gubattutti iyyashee dhaga’eera. “Sana dhaga’uun laphee nama cabsa. Yeroo manichi gubatu sagalee ishee irra daddeebiin gara daqiiqa 15f dhageenyeerra,“ jechuun yaadata Intalli kun ijoolle dubaraa harka loltoota kanaatti miidhaman keessaa tokkodha. Tihaan humna waraanaatti kan makame maallaqaaf jedhe akka ture himuun, garuu wantoota akka raawwatuuf dirqisiifamee fi hammeenya argeen ba’uu isaa hima. Yee Miyeet keessatti ijoollee dubaraa to’annoo jala oolchanii, ajajaan isaanii shamarran kunnen loltoota gadiitti kennuun, “waan feetan godhaani” jechuu isaa niyaadata.  Sana booda shamarran kunneen ni gudeedaman garuu inni akka sanaratti hin hirmaanne hima. Shamarran kunneen keessa BBC’n lamaan isaan argateera. Pa Paa fi Kiin Hawee ganda Yee Miyeet kan deeman uffata hodhisiisuuf akka ture himu. Yeroos daandii irratti utuu baqachuuf yaalani loltoota kunneeniin qabamuu himu. Looltota PDF ykn jiraattota gandichaallee ta’uu baatanis, shamarran kunneen guyyaa sadiif mana barnoota gandichaa keessatti hidhamani. Galgala hunda, irra daddeebiin loltoota machaa’aniin haleellaa saalaa akka irra ga’e himu. “Ijakoo uffataan haguugani lafatti gadi na dhiibanii, uffatakoo narraa baasanii na gudeedani,” jetti Pa Paan. “ Yeroo isaan na gudeedanitti nan iyyee.” Looltooti kun akka dhiisaniiniif kadhattus, isaan garuu ishee reebanii shuguxiidhaan ishee dorsisani. Kiin Haaweenis yeroo gudeedamtu nu ajjeesuu jedhanii waan sodaataniif hanga danda’an callisanii akka miidha irra ga’u ilaalan himtetti. “Yeroo ijoollee dubaraa qabani, ‘kun waan ati PDF deeggartuufi’ jechaa gudeeduni,” jechuun Tiihaan ni hima. Haleellaa Yee Miyeet keessatti gaggeeffameen yoo xiqqaata namooti 10 ajjeefamnii, shamarran saddeet ammo gara guyyaa sadiif gudeedamaniru. Maang Oo ajjeechaa hamaa Caamsa 1, 2022 ganda Ohakee po keessatti rawwatame irratti hirmaateera. Miseensonni gartuu isaa  namoota bakka amantaa (gadaamii) keessa turan walitti qabanii yeroo itti dhuukasan ni yaadata. Yaadannoon isaa kun dhuga ba’umsa namoota ijaan arganii fi viidiyoo sukkaneessa battala haleellaa kun dhumeen booda waraabame, kan BBC’n argate kan mirkaneessudha. Viidiyoon kun dubartii tokkoo fi manguddoo rifeensa harrii dabalatee reeffa namota sagalii laffarra tooraan kaa’amee jiruu agarsiisa Viidiyichi namootni kunneen dhiyeenyarra duddubaan akka rasaasaan rukutaman mallatoolee agarsiisan qaba. Dubartiin kun maqaan ishee Ma Moye Moye akka ta’eefi yeroo ajjeefamtetti daa’ima ishee akka baatte turte jiraattonni hameenya kan argan himaniiru. Korojoo warqee qabu baattee waan turteef isa irraa saamuuf jecha akka ishee ajjeesan himuun, daa’imni ishee lubbuun oolte amma firoota bira akka jirtus ibsaniiru. Maang Oo gocha raawwate akka gaabbu hima. “Kanaaf hunda keessanitti nan hima.“ jedha “Namni hundi carra walfakkaataa keessa galuu irraa of oolchuu akka danda’an akka beekanin fedha.'' Looltonnni ja’an BBC’n dubbise manneen fi gandooa gidduu galeessa Mayanmaar jiran gubuu isaanii amananiiru. Kun ammo deeggarsa humna warraaqsaaf jiru kamuu balleessuuf mala qindaa’inaan qophaa’e ta’uu isaa agarsiisa. Myanmar Witness- gartuun qorattootaa sarbama mirga namoomaa hordofaa jiranii – gabaasaalee 200 wa’ee ji’oottan kurnan darban keessatti gandootni hedduu gubachuu ilaalee mirkaneesseera. Aadaan itti gaafatamummaa dhabuu kan loltoonni akka fedhanitti samichaa fi ajjeechaa gaggeessaniif eeyyamu, akkuma loltoota kanaan ibsame, Miyanmaar keessatti waggootii dheeraaf raawwacha turuu isaa, dhaabbanni Humaan Raayitis Waach ibseera. Himata hammeenyaa humna waraanaan raawwatamuuf, yeroo hedduu namoonti itti gaafatamummaan haqatti dhiyaatan hin Jirani.


Muudamni Boordii Waldaa Abukaatotaa MM kennan mormiin kaase

Itoophiyaatti baroota dheeradhaaf ogummaan seeraa waldaa abokaatotaa ittiin of bulchu osoo hin hundeessin turee bara kana hundeeffamee hojiitti galeera. Akkaatadhuma labsiin hundeeffama waldaa kanaa lafa kaa’utti, miseensota boordii kan muudu ministeera muummee yoo ta’u, bifa kanaan muudamni gaggeeffameera. Akka seeratti miseensota bordii kana kan dhiyeessu abbaa alangaa walii galaa yoo ta’u, bordii miseensota 7 qabu kan muudu ministera muummeti. Bifuma kanaan ministerri muummee muudama kan kennan yoo ta’u, dubartiin tokko illee boordii kana keessa jiraachuu dabuun mormii kaasera. Mormii kana kan kaaseefi murteen kenname akka isa yaaddesse kan dubbate Waldaa Abbootii Seeraa Dubartootati. Waldichi ragaa dhiyeessen abukaatota 3089 Itophiyaa keessatti argaman keessaa dubartoonni 362 qofaadha. Ogummaa kana keessatti gahee ijoo baha jedhamee kan eegamu gageessitoota Waldaa Abukaatotaa keessatti dubartoonni hammatamuu dhabuun miidhan isaa saphaa akka hin taane agarsiisa jedha Waldaan Abootii Seeraa Dubartotaa. Waldaan kun marii mootummaa Federaalaafi humnoota Tigraay gidduutti taasifamu qaamoleen mariif dhiyaatan lamaanuu miseensa isaanii yeroo filatanitti walakkaa hawaasaa kan ta’an dubartoota hin hirmaachifne jechuun ibsa baasee ture. Boordiin Waldaa Abokaatotaa waldichi adeemsa hojii hordofuu dabalatee itti-gaafatamummaa ijoo ta’an baayyee qaba. Kanneen keessaa kora naamusaa, koree qormaata seensaa hojii abukaatoofi koreewwan gamaggama hayyama abukaatummaa yeroo murteessan irratti komiiwwan dhiyaatan fudhachuun qorachuu, akkasumas komiiwwan waldicha irrattis ka’u ilaaluu kanneen jedhan keessatti argamu. Angoon ijoo boordichaa biroon, hanga inshuraansii dhaabbileen abokaatotaafi hanga kaffalataa tajaajila abukaatummaa, akkasumas sirnawwan kaffaltii ilaalchisuun labsiidhaan akka murteessuuf kan kennameefidha. Caasaawwan Waldaan Abukaatotaa qabu bulchiinsaafi gaggeessitoota keessa aangoo olaanaa kan qabaatu kutaa hoji-raawwachiiftuu miseensota torba of keessaa qabu yoo ta’u kun ammoo kora waliigalaatiin kan filatameedha. Kora waliigalaa yeroo darbe Amajji 15 gaggeeffameen waldichi hoji-raawwachiiftuu isaa yeroo filatetti, miseensota torba keessaa pirezedaantii kan taate Sinidduu Alamuu dabalatee dubartoota sadiitu ture. Waldaan Ogeessota Seeraa Dubartootaa Abbaan Alangaa Waliigalaa, dhaabbileen barnootaa, dhaabbileen waldaalee hawaasaa, iaarmiyaalee idil-addunyaafi waldaa abbootii alangaa dabalatee qaamoleen isaan ilaallatu boordichi hirmaannaa dubartootaa giddu-galeessa kan godhate akka ta’uuf gaafateera. “Miseensonni boordii harka dhibba keessaa 50 dubartoota gahumsa qaban akka ta’an, muudama taasifame irratti sirreeffamni taasifamee walqixxummaa dubartootaa qabatamaan milkeessuudhaaf akka danda’muuf kabajamoon MM Rippabilika Dimokiraatawa Federaala Itoophiyaa carraaqqii gama keessanii akka taasifataniif ni gaafanna,” jechuun MMtiif waamicha dhiyeesseera.


MM Finlaand osoo shuubbistuu mul'atte irratti qorannoon qoricha sammuu hadoochuu gaggeeffame

Ministirri Muummee Finlaand, Saanaa Maarii, Jimaata har'aa qorannoo qoricha sammuu hadoochuu fudhachuuf dhiisuu ishee adda baasu gaggeessu himte. Saanaa Maariin qoricha sammu hadoochu fudhattee akka hin beekne himteetti. ''Qorannoo qoricha sammuu hadoochuu har'a taasiseera, bu'aan isaa torbee tokko keessatti kan baramu taha,'' jechuun ibsa miidiyaaf kennite irartti himuu ishee kan gabaase Rooyitarsidha. Saanaa Maariin, viidiyoo 'paartii'  [sagantaa bashannanaa] dhoksaan waraabamee bahe tokko irratti osoo shubbistuu argamuun hedduu qeeqamte. Viidiyoo miidiyaa hawaasummaa irratti bal'inaan qoodame kanaan qondaalli kun hiriyyootashee bebbeekamoo Finlaand waliin osoo 'of gadhiistee' bashannantuu ture kan argamte. Viidiyoon kun erga gadhiifameen booda dubbii ijoo miidiyaaleen biyyattiis ta'eera. Gocha ishee kanaaf paartii mormitoota irraa qeequmsi jabaan kan isheerra gahe yoo ta'u, dursaan paartii mormituu tokko ammoo ministirri muummee kun, "qoricha sammuu namaa adoochu [fudhachuu waan dandeessuuf] qortamuu qabdi" jechuun gaafateera. Ministirri muummee umuriin ishee waggaa 36 ta'e kun garuu qoricha sammuu adoochu akka hin fudhatiin himuun, alkoolii garuu akka dhugdeefi garaa isheerraa akka shubbiste dubbatte. Addunyaa irratti ministira muummee umuriin xiqqoo taate kun, shubbisuuf gara lafa bashannanaa deemuun ishee kun kan jalqabaa miti. Kanaan duras festivaala muuziqaa gara garaa irrattis ifatti mul'atteetti. Ministirri muummee Finlaand kun bara drbe Covid-19 qabamtee osoo jirtuu mana shubbisaa deemuu isheetiif dhiifama gaafattee turte. Torban dabre barruun beekamaa Jarman Biild jedhamu Saanaa Maariin "ministira muummee addunyaa kana irratti filtamtuudha" jechuun weeddisee ture. Ministirri muummee kun yeroo shubbisaa jiranitti viidiyoo akka waraabamaa turan akka hin beekne himuun, viidiyoon dhoksaan waraabamee uummata bira gahe kun garuu baayyee nama aarsa jechuun yaada ishee kenniteetti. "Shubbiseera, sirbeera, akkasumas bashannaneera hundi isaayyu ammoo seera-qabeessadha. Ani bakka qoricha sammuu nama adoochu fudhatan deemee hin beeku, ana waliinis walitti hin dhiyaatu," jette ministirri muumee Finlaand kun. "Yeroo bilisa ta'e hiriyyoota kiyya waliin itti dabarsus nan qaba. Namoota umriin ani keessatti argamu waliin walfakkaata," jechuun gocha ishee kanaaf yakkamuu akka hin qabnellee falmatteetti. Gaggeessaan partii mormituu Riikaa Puuraa ministirri muummee kun fedhii isheetiin qorannoo qoricha sammuu godhachuu qabdi jedhan. Aanga'oonni paartii mormitoota biroon ammoo osoo dhimmoonni dursa kennamuuf qaban jiranii waa'ee shubbisaa odeessuun yeroo isaa miti jechuun ministira muummeefi miidiyaalee biyyattii qeeqaniiru. Saaraa Maariin dhuma bara 2019 irraa kaastee Finlaand gaggeessaa kan jirtu yoo ta'u, hanga ammaatti paartiisheerraas deeggarsa guddaa qabdi.