Balaliisaa Afgaanistaan helikooptara isaa Taalibaaniif dabarsee kenne

''Namoonni muraasni natti hin gammadan. Yaadni namootaa gargari garuu biyyi ofii akka haadhaati, namni kamiyyuu haadha ofii ganuu hin qabu,’’ jedhe Mohaammad Idiriis Momaand. Momaand balaliisaa xiyyaara waraanaa Afganistaan beekamoo keessaa tokko yoo ta’u, Ameerikaatti leenjii bal'aa argate. Leenjii balaliisummaa heelikoptaraa leenji’uun dolaara Ameerikaa miiliyoona ja’a akka gaafatu wayita Ameerikaa ture itti himameera. Taatullee Taalibaan wayita magaalaa guddoo Taalibaan Kaabul fudhachuuf fiixeerra gahetti warreen michuu isaatti dugda galuun, heelikooftara balaliisaa ture fudhatee iddoo dhalootaasaatti galee Taalibanitti kenne. ''Kaayyoon koo qabeenyi Afgaanistaan akka hin banne eeguudha,'' jechuun BBCtti hime. Waggaa tokko booda murtoo fudhate kana ifatti ibseera. Momaand waraana Afgaanistaan kan seene bara 2009tti dha. Gara giddugala leenjii waraanaa Ameerikaatti imaluunis waggaa afuriif leenji'e. Momaand jalqabarratti Dhiha Afgaanistaan Heerat bakka jedhamutti kan bobbaafame yoo ta’u, helikoptara waraanaa Raashiyaan hojjattu Mi-17 balaliisaa ture. ''Xumura bara 2018'tti gartuun balalistoota dargaggeeyyii lakkoofsaan muraasa ta’aniifi teeknoloojii balalii ammayyaa baratan helikooptara Black Hawk jedhaman [sirbubbuteetti gurraattii] balaliisisuuf filatamanitu ture. ''Yeroo sanarraa kaasee heelikoptara kana balaliisisa ture,'' jedhe. Xiyyaaronni kunneen meeshaalee ittiin dhiyeessuufi geejjibuuf oolu. Bara 2021 wayita Pirezidantiin Ameerikaa Baayidan yaadannoo haleellaa 9/11 ganna 20ffaa dursuun loltoota Ameerikaa hunda Afgaanistaan keessaa baasuuf akka jiran wayita labsan Momaand bakka Mazar -e Shariif ture. Ameerikaa fi biyyoonni michuuwwan ishee dolaara biiliyoonaan lakkaa’amu baasuun waraana Afgaanistan hidhachiisaa turani. Kunneen yeroo biyyattii gadhiisanii bahanitti Taalibaan ofirraa ittisu jedhanii abdatanii turan. Abdiin isaanii garuu abjuu qofa ta‘ee hafe. Waraanni Afgaanistaan akkaataa baay'ee ajaa’ibsiisaa ta’een biyyatti Taalibaanirraa ittisuu dadhaban. Qondaalonni Taalibaan Adooleessa bara 2021 baadiyyaa Afgaanistan qabatan. Hagayya 6 teessoo muummee kutaa bulchiinsa biyyattii tokko qabatan. Magaalota bulchiinsota biyyatti harka caalu erga qabatanii booda Hagayya 15, 2021 magaalaa guddoo biyyatti Kaabul qabatan. Hidhattoonni Islaamistootaa suluula Paanshiir, iddoo duraan to’atanii hin beekne Fulbaana keessa qabatan. Afgaanistaan suduudaan muddama wayita seentu Momaand turtiin inni Mazar- e Shariifitti qabu goolamame. Sana booda turtiin isaa goolabamuu buufata xiyyaaraa Kaabulitti gabaasee ture. Haalli biyyatti keessa ture hedduu hamaa ture, namoonni kaan isaanii qondaaltonni siyaasaa fi waraanaa olaanoon biyyaa baqataniiru hamii jedhutu dhaga’ama ture. Taalibaan magaalaa Kaabulitti dhiyaataniiru. Buufanni xiyyaaraa Kaaabul garuu yeroo sana to’annoo waraana Ameerikaa harka ture. Yeroo dheeraaf nageenyaan turuun isaa garuu yaaddeessaa ture. ''Hoogganaan Humna Qilleensaa keenya akka xiyyaara hunda fudhannee gara Uzbeekistaanitti qajeelluu nu ajajee ture,'' jedha Momaand. Momaand ajaja sanatti hin gammadne. Ajaja kana fudhachuu diduuf murteesse. ‘’Hoggaanaan koo akkan biyya ganu na gaafataa jira, maalifan ajaja kana fudhadha? Biyya ganuun yakka hunda caala hamaadha. Kanaaf jechan ajaja sana fudhachuu dide,’’ jedhe Momaand. Sana booda Momaand maatii isaa waliin mariyate. Abbaan koo akkan biyyaa hin baane na dirqisiise jedhe. ‘’Abbaan koo akkan biyyaa hin baane na akeekkachiisuun, yoo biyyaa baate tasumaa siif hin dhiisu naan jedhe.'' Abbaan isaa akkas jedheen; ''helikoptarri kan Afgaanistaani. Kanaafuu fuutee biyyaa bahu hin qabdu,'' jedhe. Bakki dhalootaa Momaand duraanuu to’annoo Taalibaan jala seente. Abbaan Momaand bulchaa naannichaatti dubbisuun yoo xiyyaara gara sana geesse miidhaan akka irra hin geenye waadaa seeneef. Momaand karoora ittiin miliqu baafatee ture. ‘’Heelikoptaroonni Black Hawk jedhamu hojjattoota afur qaba. Karoora kootiif garuu isaan hin amanu,’’ jedhe. ‘’Akka isaan karoora kootti hin amanne nan beeka. Tarii lubbuu koo balaaf saaxiluun helikoptarallee balleessuu malu,’’ jedhe. Sana booda tooftaa isaan ittiin gowwoomsu qopheesse. ‘’Ajajaa humna qilleensaatiin xiyyaarichi rakkoo teekinikaa qaba kanaafuu balali’uu hin danda’un jedheen. Wayita kana dhaga’an hojjattootni balalii sadan hundi xiyyaara irraa gadi harca’anii xiyyaara Uzbeekistaan dhaquuf  qophii xumure yaabbatan,’’ jedhe. Heelikoptaroonni biroo hundisaanii balalii wayita eegalan Momaand qophaasaa motora heelikoptaraa kaafatee balalii daqiiqaa 30 gaafatuuf Kunaaritti qajeele. ‘’Ameerikaanonni tiraafika xiyyaarota ni to’atu. Kanaaf gara Uzbeekistaanitti balali’uufin jira jedheen dhaamsa karaa raadiyoon isaanitti hime. Ergan buufata xiyyaaraatii bahee booda akeektuu raadarii kootii cufadheen, kallattiidhaan gara Kunaaritti qajeele,’’ jedhe. ‘’Bakka dhaloota kootti dhiyaatu ergan qaqqabee booda xiyyaarichan qubsiise. Erga Taalibaan akka nan miine mirkaneeffadhee boodammoo helikooptaricha kaafadhee bakka duraan boba’aa guuttannutti qajeele,’’ jedhe. Momaand akka jedhutti maatiin, hiriyoonni fi ollaan murtoo isaa kana deeggaran. Murtoon murteeffadhe sanatti gaabbii homaa hin qabu jedhe. Momaand carraa haadha warraa fi ijoollee isaa fudhatee biyyaa baqachuu akka qabu kaasuun garuu Afgaanistaan keessaa bahuu akka hin barbaanne dubbate. ‘’Warri gorsitoota Ameerikaa si’a sadii dhaamsa naaf ergan. Isaan xiyyaarichallee yoo fiduu dadhabde, maatii kee waliin konkolaataan miliqii  biyyaa bahi naan jedhan. Ani garuu dhaamsa isaanii kana hin fudhanne,’’ jedhe. ‘’Ammaan lubbuun dachee kanarraa darbutti biyya koon tajaajila,’’ jedhe Momaand. Momaand Taalibaan akka haleeluuf leenjifame ture, amma garuu heelikoptara Black Hawk jedhaman mootummaa Taaliban to’ateef balaliisisutti jira. Inni waanti walfalleessu hin jiru jedha. ‘’Mootummaan yeroo hunduma ni geeddarama. Namni akka kootii garuu biyyasaa tajaajiluu qaba. Waraanni siyaasa keessatti qooda fudhachuu hin qabu. Biyyattiin namoota akka kootiirratti gatii guddaa baaste,’’ jedhe. Taalibaan gara waggaa tokkootti dhiyaatuuf Afgaanistaan bulchuutti jira, garuu biyyi kamiyyuu akka isaan bulchitoota biyyattii ta’anitti amma yoonaatti karaa seera qabeessaan beekamtii hin kennineef. Kun otoo haala kanaan jiruu, Momaand kutannoo ajaa’ibaatiin akkas jedhe: ''Amman lubbuun dachee kanarraa darbutti biyya koon tajaajila,'' jedhe Momaand. Hanga xumura bara 2021tti Humni Qilleensaa Afgaanistaan xiyyaarota 167 qaba ture. Xiyyaarota kana keessa helikooptaronni haleellaa raawwatan fi xiyyaaronni biroos akka turan dhaabbanii Ameerikaa keessa maadheffate ‘Special Inspector General for Afghanistan Reconstruction’ jedhamu gabaaseera.


Dargaggeessi jiraa awwaalame akkamiin awwaala diigee bahe?

Dargaggeessi waggaa 30 erga dhugaatii dhugee booda lubbuun osoo keessa jiruu sanduuqa reeffa keessa kaa’amuun awwalamee booda lubbuun bahuu hime. Viiktar Huugoo Miikaa Alvaarez jedhama. Erga fayyaan isaa awwalamee sanduuqa reeffaa keessaa bahuu hime. Waanti raawwate akkasi. Ameerikaa Kibbaa, Booliviyaa, keessatti guyyaa ayyaana ''Giiftii lafaa'' ayyaaneffataa turan. Ayyaana kana irratti namootni walitti qabamuun dhugaatii adda addaa dhuguun kabaju. Alvaarez sirna dhugaatii jala bulti kabaja sirna feestivaalaa '‘Mother Earth’’ ykn Giiftii Lafaa jedhamu irratti hirmaateera. Achitti dhugaatii akka malee dhugee machaa’ee ture. Guyyaa ''Mother Earth'' ykn Giiftii Dachee kana irratti kan waaqeffatan PachaMama jedhamuun beekamti. Pachamamaan ammoo waaqa dachee fi hormaataa jedhamuun beekamti. Akka miidiyaaleen biyya keessaa Booliviyaa gabaasanitti guyyaa ayyaana kanaa irra aarsaan dhiyaatu jira. Aarsaan kun ammoo ‘’Suuluu’’ jedhamuun beekama. Aarsaa Giiftii Dacheef dhiyaatudha. Alvaarez akka jedhutti namootni naannichaa akka malee dhuguun machaa’an Alvaareeziin aarsaa bara kana Giiftii Dacheef kennan gochuun filataniiru. Inni garuu homaa quba hin qabu. Isaanuma walaiin kabajaa oole. Hagayya 6 bara 2022 Alvaareziin qabuun aarsaa Giiftii Dachee, Pachamamaa bara kana kennan  keessaa tokko gochuun fayyaa isaa sanduuqa reeffaa keessa galchuun qe'ee isaa irraa kiilomeetira 80 fageessanii awwalanii galan.  ‘’Halkan gaafa jala bulti ayyaana Giiftii Dacheef [Pachamama] shuubbisa deemne. Sana booda maaltu akka mudate homaa hin yaadadhu. ‘’Waan ani yaadadhu tokko yoo jiraate sireekoo keessa ciisaan jiran jedheen yaadaa ture. Al takkaa ka’ee mana fincaanii deema jedheen ol jedhe. Gaafan yaalu socho’uu hin dandeenye,’’ jechuun gaazexessaa gaafatetti hime. ‘’Sanduuqicha gaafan ofirraa dhiibu, daawwitiin [fuullee] isaa cabe. Haala Kanaan keessaa bahuu danda’e. Fuullee sanduuqichaa xiqqoon cabse. Achiin biyyeen keessatti gale. Isaan akka Suuluutti ykn aarsaatti na dhiyeessuu isaaniiti.’’ Sanduuqicha cabsee booda akkamiin akka biyyee fi dhoqqee irra tuulame keessaa bahe yoo himu akkas jedhe Alvaareez. ‘’Fuullee isaan cabse. Harkikoo guutummaan isaa miidhameera. Xiqqumaafan keessaa bahe, achii gara poolisii gaafan deemee itti himu, dhugdee machoofteetta, na jedhan,’’ jedhe. ‘’Fayyaa gaafa taate dhufta,’ na jedhan.’’  Hawwaasni ganamaa [Indigenous] Booliiviyaa Giiftii Dachee jedhanii kan amanan Pachamamaan ji’a Hagayyaa keessa aarsaa dhiyaatuuf fudhachuuf ‘’afaan ishee banti’’ jedhanii amanu. Hawwaasni Andee jedhamuun beekaman waaqa kanatti akka amanan maddeen odeeffannoo adda addaa himu. Waggaatti gaara Ande jedhamutti bahuun walitti qabamnii aarsaa dhiyeessu. Hawwasicha biratti waaqni Pachamamaan jedhamtu kun oomisha guddisuu fi hormaata qaajeelchiti jedhamtee amanamti. Pachamaamaan hulaa gara guddinaatti itti galan jedhamuunis amanamti. Hawwaasni haala kanaan amanu irra caalaa Koostaa Riikaa keessa jiraata. Amantiin isaanii uumama naannoo isaanii waliin michummaan jiraachuudha. Callisuun dhugaa keessa isaanii jiru dhaggeeffachuu [meditation], of jaalachuu ykn of simachuu fi keessa isaanii uumama waliin tahanii fayyisuutti amanu. Hirmaattotni feestivaala ‘Mother Earth’ waaqa itti amanan Pachamama jedhamtuuf horii, hoolota, baala kakawoo fi karameellaa mi’awaa halluu adda addaa qaban aarsaa godhanii dhiyeessu. Miidiyaan biyya Keeniyaa beekamaan ‘Citizen TV’, Anaadooluu fi miidiyaaleen biyya keessaa Booliviyaa mudannoo nama kanaa gabaasaniiru.


Doonald Tiraamp 'mana koo maaf sakatta'e' jechuun FBI himate

Pirezidaantin duraanii US Doonald Tiraamp 'mana koo maaliif sakatta'e jechuun Biiroo Qorannoo Federaalaa (FBI) irratti himata bane. Manni murtii qorannoo dookumentiiwwan mana isaatii argaman irratti taasifamu akka addaan kutu gaafate. Gareen abukaatoo Tiraamp, dookumentiiwwan FBI jalqaba ji'a Hagayyaa mana Tiraamp isa Mar-a-Lago jedhamu keessaa arge ilaaluuf abbaan alangaa bilisa ta'e akka ramadamus gaafatan. Akka FBI jedhetti, gaafa Hagayya 8, 2022 mana Tiraamp Filooriidatti argamu keessaa dookumentiiwwan icciitii biyyoolessaa ta'an sanduuqa 11 tu argame. Kanarraa ka'uun Tiraamp irratti dookumenttii qabeenya biyyoolessaa ta'an mana dhuunfaa isaa kaa'uu isaatif qorannoon irratti gaggeeffamaa jira. Pirezidaantin US tokko gaafa aangoo irraa bu'u, dookumentiiwwanii fi imeeliwwan hunda ejansii mootummaa Man-kuusaa Biyyoolessaa jedhamutti kennuu qaba. Yeroo ammaa qorannoon FBI gaggeessaa jirus Tiraamp dhuguma dookumetiiwwan icciitii biyyoolessaa qaban Waayit Haawus fuudhee gara mana isaatti galchuu fi dhiisuu adda baasuf akka ta'etu himama. Tiraamp gama isaatin yakka homaa akka hin goone fi dookumetiiwwan argaman jedhaman icciitii homaa kan hin qabneedha jechuun waakkate. Gareen abukaatoo Tiraamp himata mana murtii Filoriidatti bananiin biiron haqaa dookumentiiwwan siyaasaf isaan gargaaru ykn Tiraamp filannoo dhufu irratti akka hin hirmaanne gochuuf waan isaan gargaaru barbaacha qorannoo kana banan jechuun komatan. "Doonald Tiraamp Filannoo bara 2024 tif Rippaabilikaanota bakka bu'uun dorgomaa cimaa ta'ee dhiyaachuu danda'a, yoo murteesse jechuudha," jedha himatni kun. "Lammiilee Ameerikaa hundaaf wabii ta'e kan tiksu seera kabajuudha, garuu dhimma siyaasaf akka meeshatti hojiirra ooluu hin qabu," jedha himanni Tiraamp dhiyeesse kun. Gareen seeraa Tiraamp kun mootummaan odeeffannoo dhugaa hin taane akka waan icciitin mana Tiraamp argameetti miidiyaalee isaaf mijatanitti hime jechuun komatan. Biiron Haqaa gama isaatin, himannaa Tiraamp bane kana quba akka qabuu fi mana murtiitti dhiyaatee deebii akka kennus ibsee jira. Oduu himaan biirichaa Antonii Kooleey akka jedhetti sababa qabatamaa irratti hundaa'un manni Tiraamp akka sakatta'muuf ajaja kan mirkaneesse mana murtii federaalati. New York Times Hagayya 22 akka gabaasetti dookumentiiwwan 300 ta'an kan odeeffannoo CIA, Ejansii Nageenya Biyyoolesaa fi FBI of keessaa qaban mana Tiraamp keessaa argamaniiru. Dookumentiiwwan mana isaatii fudhataman keessaa qabiyeewwan ajaja mana murtii keessa hin jirre akka deebi'aniifis himata bane kanaan Tiraamp gaafatee jira. Akkasumas abukaatonni isaa abbaan alangaa bilisa ta'e dhimmicha akka ilaalu fi dookumentiiwwan mana Tiraampii fuudhaman mirga inni odeeffannoowwan tokko tokko of harkatti qabachuuf qabu kan eeguf ta'uu fi dhiisuu akka qoratuuf gaafatanii jiru.


‘Daqiiqaa sadii barfannaan Istaarbaaksi hojiirraa na ariyate’

Josilin Chuqillankiy hanga ji’a darbe hojiirraa ishee ariyutti dhaabbata Istaarbaaksi keessa gara wagga torbatti dhiyaatuuf hojjatteetti. Josilin murtoo kennamu eeggataa jirti. Barristaa taatee wayita hojjataa turte daa’ima obbolessaa ishee quxisuu otoo addaan hin kutiin kunuunsuu dandeessi turte. Dubartiin ganna 28 kun hojjattoota Istaarbaaksitti waliin hojjataa turte magaalaa Niwuyoorkitti hiriira baasuun yuuniyeenii dafqaan bultootaatti akka dabalaman gochuuf yaalte. Josilin wayita weerarri koronaavaayirasii hammaatetti ejjannoo dhaabbanni Istaarbaaksi eyyama sababii dhukkubaan kennuurratti qabachaa turerratti mufattee turte. Yeroo gabaabduu booda hoogganaan ishee dabaree hojii ganama sa’aatii 11:30 daqiqaa muraasa barfattee seenuu isheef waliigaltee dhaabbaticha waliin qabdu cabsite jedhamtee adabamuu jalqabuu dubbatti. Ji’a Adoolessaa keessa furtuu mana hojii/suuqii bakka sirrii waan hin kaa'iniif hogganaan ishee itti mufatee ture.  Booda furtuun sun iddoo hojiitti argame. Istaarbaaksi yeroo akeekkachiisa isheef kennu, waa'ee furtuu badee fi barfattee hojii seenuu ishee akka sababaatti kaase. Bara 2015 irraa kaastee dhaabbata Istaarbaksi keessa hojjataa kan turte Josilin Chuqillankiyi, sa’aatii tokko keessatti Doolara Ameerikaa 22 olitu kaffalamaaf ture. "Haaloo na bahuufi kun narratti raawwatame jedheen amana. Nama daqiiqaa shanii gadi barfatee hojiirraa ariyatame argee hin beeku,’’ jette. Qindeessaan Yuuniyenii akka himetti, Josilin Chuqillankiyin qofaa miti kan hojiirraa haala kanaan ariyatame, akka biyyattii rogeeyyiin Yuuniyeeniwwan 75  ol akkaatuma kanaan hojiirra kan ariyataman yoo ta’u, suuqiiwwan muraasni sababa kanaan cufamaniiru. Istaarbaaksi suuqiiwwan 9,000tti dhiyaatan Ameerikaa keessatti qabufi eeyyama hojii kumaatamaan lakkaa’aman dabalataan baasaa jiru Josilin Chuqillankiyi haaloo bahuuf tarkaanfii hin fudhanne jedhee haale. Dhaabbati Istaarbaaksi mirga hojjattootni gurma’uuf qaban nan kabaja jechuun, suuqiwwan isaa kan cufu ammoo galmee of eeggannoo isaan qaban irratti hundaa’udhaani jedhe. ‘’Qaamni sadaffaa ykn alaa dhufe uummata keenya hoogganuu qaba jennee hin yaannu. Kanaaf  sammuufi onnee namoota keenyaa falmina,’’ jedhe hoogganaan dhaabbatichaa Howaard Shultiz. Aab Shultiz maatii dafqaan bulaa irraa Birookiliinitti kan dhalate yoo ta’u, yeroo dhaabbaticha hogganutti mormii dafqaan bultootaa hedduu arge. Dhaabticha keesatti bara 1987 hanga 2,000tti hojii gaggeessaa ta’un  hojjateera. Irra deebi’uun bara 2008 yeroo raafamni dinagdee mudate booda hoji gaggeessaa ta’uun dhaabbaticha sadarakaa idil-addunyaatti beeksiseera. Hoogganaan dhaabbatichaa Keevin Joonsan Ebla, 2022 wayita soorama bahetti Aab Shultiz marroo sadaffaaf yeroo murtaa’eef hoogganeera. Aab Shultiz yeroo kanatti hariiroo dhaabbatichi  hojjattoota isaa Waliin qabu haaromsuuf waadaa seenanii turan. Komii hojjattoota ifatti himame hordofee hoggantoonni dhaabbatichaa dhimmicharratti walgahuun Yuuniyeeniin otoo hin jiraanne dhaabbatichi deebii gahaa akka kennuu hojjattoota amansiisan. Dhaabbatichi kaffaltii hojjatootaaf Doolara Ameerikaa biliyoona tokko dabalataan ramaduun leenjiifi fooyya’iinsa barbaachisoo biroo akka taasisu ifoomsuun, sa’aatiitti hojjatootaaf giddugaleessaan doolara 17 akka kaffalu ifoomseera. Rogeeyyiin garuu gama isaaniitiin fooyaa'insi Istaarbaas Ameerikaatti akka hojiirra oolchu ifoomse bua'aa tattaaffii mormii hojii dhaabuu 60 ta'u Ameerikaa keessatti bahamee kan dabalatuudha jedhu.


Hoogganaan al-Qaayidaa 'itti-aanu' Saayif al-Adil eenyudha?

Gaggeessaa garee shororkeessaa al Qaayidaa kan ture Ayiman al Zawahaarin torbee darbe haleellaa US gaggeessiteen erga ajjeefamee booda garicha eenyutu gaggeessa kan jedhu gaaffii ture. Al Zawahaarin Afgaanistaan keessatti haleellaa diroonii US tiin ajjeefame. Erga inni du’ee booda bakka isaa bu’ee garee al Qayidaa ni gaggeessa jedhamee kan eegamu nama lammii Masirii Saayif al-Adil jedhamudha. Itti aantota Ayiman al Zawahaari fi namoota al-Qayidaa hundeessan shan keessaa amma lubbuun kan hafe Saayif al-Adil qofaadha. Ayiman al Zawahaaris bakka bu’ee al Qaayidaa gageessa jedhamee kan eegamu isadha. Yeroo ammaa kana al Adil sochiin isaa daangeffamee Iraan keessa jiraata jedhamee shakkama. Al Qaayidaa warra hundeessan keessaa tokko yoo ta’u, Osaamaa Bin Laadaniif amanamaa ture jedhama. Bara 1998 tti Keeniyaa fi Taanzaaniyaatti embasii Ameerikaa irratti haleellaa boombii gaggeeffame keessaa harka qaba jedhama. Haleellaa sanaan namoota 220 oltu du’ee ture. Gama birootin ammoo waggoota 20 dura haleellaa Niw Yoork fi Waashingtanitti haleellaa Fulbaana 11 jedhamuun beekamu yeroo gareen al Qaayidaa gaggeessu al Adil mormee ture jedhama. Ragaan bara 2021'tti bahe akka mul’isutti, al Adil dabalatee gaggeessitoonni al Qaayidaa olaanoon haleellaa cimaa ulfaataa fudhachuun Ameerikaa baay’ee dheekkamsiisuu danda’a jedhanii falmaa turan. Akkaadamii Waraanaa Ameerikaatti ragaan qorattoota ‘Weest Pooyint’ jedhamuun dhiyaate akka agarsiisutti, aangawoonni al Qaayidaa haleellaa Ameerikaa irratti gaggeeffamu morman, Ameerikaan Afgaanistaan weeraruu dandeessi jedhanii turan jedhan. Yeroo sanatti Afgaanistaan sochii al Qaayidaatif mijattuu turte. Al Adil kanaan dura waa’ee nageenyaa, basaasaa, lolaa fi warraaqsaa hedduu barreessee ture. Osoo al Qayidaatti hin makamin dura waa’een al Adil baay’ee wanti beekamu hin jiru. Ragaan FBI akka mul’isutti al Adil kan dhalate bara 1963. Namni kun al Qaayidaa keessati gahee guddaa kan bahate ta’us, waa’een isaa olola al Qaayidaa keessatti baay’ee hin dubbatamu. Waa’ee isaa kan ibsu odeefannoon ifa ta’e hin jiru. Maqaan isaa Saayif al Adil jedhamu erga garee al Qaayidaa seenee maqaa argate ta’uu akka hin oolletu himama. Qorattoonni Weest Pooyint akka jedhanitti, eenyummaan al Adil nama lammii Masirii ta’ee fi humna addaa ta’e Koloneel Mahaammad Ibraahim Makaawwii jedhamu wajjiin wal dhaha. Bara 1980'oota keessa Afgaanistaan Sooviyeet Yuuniyeenii irraa ittisuuf waraana gaggeeffame irratti akka hirmaatetu dubbatama. Gareen Shororkeessaa al Qaayidaas kan hundaa’e yeroodhuma kanadha. Boodarra al Adil Somaaliyaa jiraachuu jalqabe. Waraana waliinii Somaaliyaa keessatti hidhattoota loltoota Ameerikaa waraanan leenjisaa ture. Yeroo sanatti Moqadishoo keessatti helikoptaroonni Ameerikaa ‘Bilaak Haawuk MH-60’ lama rukutamanii tureedha. Kanuma irraa ka’uun bara 2001 Hooliwuud fiilmii “Black Hawk Down” jedhamu hojjatee ture. Helikoptaroota lama rukutaman keessaa tokko rookkeetidhaan rukutee kan kuffise miseensa al Qaayidaa nama lammii Tuniziyaati jedhama. Saayif al Adil bara 1990'oota keessa gara Afgaanistaanitti deebi’e. Yeroon kun yeroo itti Taalibaan Afgaanistaan to’annoo isaa jala galchuu jalqabeedha. Bara 2001'tti yeroo Ameerikaan Afgaanistaan weerartu ammas Afgaanistaan gadi dhiisee bahe. Bakka nageenya isaaf mijatu dhokachuun haleellaa al Qaayidaan Iraan irratti taasisu gaggeessaa ture. Bara 2003tti Iraan keessatti hidhame; turtii waggoota 12 booda wal jijjiirraa hidhamtootaa taasifameen, miseensota al Qaayidaa biroo waliin mana hidhaatii bahe. Waggoota hamma kanaaf hidhamus, dhiibban inni al Qaayidaa keessatti qabu hin hir’anne. Osaamaa Bin Laadan oppireeshinii Ameerikaan gaggeessiteen bara 2001'tti Paakistaan keessatti erga ajjeefameen booda, Ayiman al Zawaahiriin gaggeessaa al Qaayidaa ta’e. Saayif al Adil salphaatti gara aangotti hin dhufu jechuun falma Ameerikaatti xinxalaa dhimmoota shororkeessummaa kan ta’e Kolan P. Kilaark. Sababni jalqabaa al Adil Iraan keessatti hidhamaa dhaabbii ta’ee eegamaa jira. Kuni danqaa tokkoodha. Iraan keessa taa’ee garee al Qaayidaa gaggeessuun hin yaadamu. Nageenya isaatiifis yaaddeessaadha. Saayif al Adil alatti gara gaggeessummaa al Qaayidaatti ni dhufa jedhamee kan yaadamu baay’een hin jiru. Kanaaf ammoo sababni kanaan dura gaggeessitoonni akka Ayiman al Zawaahirii fa’aa ajjeefamuu isaaniiti. Tarii gara gareewwan shororkeessitoota biroo kanneen akka al Shabaab, Bokoo Haraam yookiin ISIS fa’aatti fuula isaa deebisuus danda’a.


FBI mana Donaald Tiraamp sanadoota icciitii gurguddaa qaban fudhate

Ajaja sakatta’insa pireezidantii duraanii Donaald Tiraamp irratti bahe hordofuun  Biiroon Basaasaa Federaalaa Ameerikaa(FBI) rizoortii  Tiraamp Maar-a-Laag jedhamuufi bulchiinsa Filooriidaatti argamurraa sanadoota icciitii guddaa qaban fudhachuu hime. Hojjettoonni waajira kanaa tuuta sanadaa 11 barreefama gabaajee ‘’TS/SCI jedhuun adda baafaman kan nageenya biyyaalessaa US irratti ''badii hamaa'' qaqqabsiisuu malan jedhan harka galfataniiru. Tiraamp badii tokkollee raawwachuu yoo waakkatan, sanadnis icciitii hin qabu jedhaniiru. Manni pireezidantii duraanii tokko dhimma yakkaaf yeroo sakatta’amu kuni yeroo jalqabaati. Jimaata kaleessaa waraqaa ajaja sakatta’aa riisoortii Tiraamp Maar-a-Laagoo  irratti bahe dabalatee sanadni abbaa fuula torbaa uummataaf ifa taasifameera. Wiixata darbe yaadannoo harkaan barreefame, odeeffannoo waa’ee ‘Pireezidaantii Firaans himuufi,’’ xalayaa araaraa michuu yeroo dheeraa Tiraamp Roojar Istooniin bakka bu'uun barreefame dabalatee miya sanduuqa 20 fudhatame. Akkasumas tuuta sanadaa afur,f udhataman keessaa sadii ''sanada icciitii qaban,'' yoo tahu kaan immoo ''miya icciitii qabu sadii'' dabalataas jarri waajira basaasaa kuni fudhachuun ibsameera. Ajaja sakatta’insaaf baherratti qondaaloti FBI dhimmi seerri basaasaa odeeffannoo nageenya biyyaalessaaf sodaachisu dabarsuufi qabachuu dhorku cabee yoo jiraate soqaa akka turan agarsiisa. Sanada ykn miya icciitii fudhachuun  seera biyyattiin dhorkaa dha. Tiraamp yeroo pireezidantii turanitti immoo adabbiin yakka kanaa akka cimu gochuu isaaniin amma hidhaa waggaa shaniin adabsiisa. Ibsi ajaja sakatta’insa kanaa akka jedhutti yeroo rizoortii Maar-a-Lagootti sakatta’insi taasifamu mana kuusaa ''45 office'' jedhamutti geggeefame malee kutaa keessummaa itti hin buune. Gaafa Kamisaa waajirri haqaa manni murtii dhimma kana uummatatti akka baasu gaafate, kunis yeroo qorannoon taasifamutti tarkaanfii hin baratamne dha.


Abbaan warraa Naansii Peeloosii alkoolii dhuganii konkolaachisuun hidhaan adabaman

Abbaa warraan dubbii himtuu Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataa Ameerikaa, Naansii Peeloosii, alkoolii dhuganii konkolaachisuun hidhaan guyyaa shanii irratti murtaa'e. Pool Peeloosii ganna 82 tahan, Caamsaa 2022 keessa dhuugaatii alkoolii dhuguun osoo konkolaachisanii konkolaataa isaanii Poorshaa tahe, Kaalifoorniyaa keessatti konkolaataa biraatti buusuun miidhaa qaamaa geesisuu amananiiru. Iyyatni isaanii akka adabbiin salphatuuf godheera. Naansii Peelosii waliin erga 1963 bultoo dhaabbatanii waliin jiraataa jiru. Pool Peelosii senaatera paartii Dimokiraatotaa gameessa turan. Pool adabbii hidhaa guyyaa shanii irratti darbe kana booda hin hidhaman. Guyyaa balaan sun dhaqqabe mana hidhaa turan. Inni akka guyya alamaatti qabameeraaf. Amala gaarii agarsiisaniif adabbiin hidhaa guyyaa lamaa hir'ateeraaf. Guyyaa tokko hafte ammoo tajaajila hawwaasaa s'a saddet kennuun kan guutattan taha. Pool Peeloosiin dhaabbata faayinaansii guddaa hundeesuun beekamu. Kana booda waggoota sadiif yerootti madaalamaa turan taha. Ji'a sadi sadiin ammoo barnoota dhuganii konkolaachisuu hordofu. Nama miidhaa irraan gahaniif doolaara 7,000 kaffalu. Eeyyamni konkolaachisumaa isaanii harkaa hin fuudhamu. Garuu konkolaataa isaanii galanii konkolaachisuu osoo hin jalqabiin dura meeshaa qorannoo alkoolii taasisu fayyadamuun qoratamu. Meeshaan kun afuura isaanii irra samuda fudhachuun alkoolii dhuguu isaanii adda baasa. Guyyaa murteen kun irratti darbe dhaddacha irratti hin argamne. Halkan  balaan kun Kaalifoorniyaa, Ookvilee keessatti dhaqqabu mana hiriyaa isaanii yeroo dheeraa fi paartii Dimokiraatotaaf arjoomuun beekamuutii bahaa turan. Akka gabaasa poolisiitti konkolaataa isaanii Poorshaa modela 2021 tahe konkolaataa biraa Jeep naannoo mana isaanii turetti buusan. Balaa dhaqqabeen konkolaatota lameen irra miidhaa guddaan gaheera. Pool Peelosii poolisii bakkichatti argametti kaardii miseensa tola ooltota eegumsa daandii guddicha Kaalifoorniyaaf deeggarsa godhu tahuu himu itti agarsiisan, akka poolisiin himata bane jedhutti. Guyyaa sana Naansii Peelosii ammoo Odola Roodetti argamuun eebbifamtootaaf ergaa dabarsaa turan. Waajjirri isaanii gaafatamees ''kun dhimma dhuunfaati'' jechuurra kan darbe ibsa biraa kennuu hin feene.


Barreessaan amantaa xiqqeessuun Musliimotaa dheekkamsiise, Salmaan Rashdii, eenyu?

Hojii og-barruu walakkaa jaarraaf keessa ture keessatti, Salmaan Rashdiif doorsifni ajjeechaa irra gahuun waan haaraa miti. Kun ammoo sababa amala hojii isaarraan kan ka'edha. Salmaan Rashii Hagayya 12, 2022 Niiwu Yoork waltajjiirratti namni billaadhaan isa waraanee amma hospitaala ciisee jira. Kaayyoon osoo haasaa taasisaa jiruu waltajjii irratti inni waranameef maala akka ta'e poolisiin hanga ammaatti beekuu baatus hojii isaan kan walqabate akka ta'e ni tilmaamama. Ofii Salmaan Rashdii eenyudha? Barreessaan lammii Biriitish addunyaa irratti gurra guddaa qabuufi eenyuyyu caala baayyee milka'aadha jedhame kun, asoosama isaa lamaffaa  Midnight's Children, jedhamuun bara 1981 badhaasa guddaa Booker Prize  jedhamu argateera. Asoosamni isaa afraffaa, The Satanic Verses, jedhu inni bara 1988 maxxansiise garuu badhaasa osoo hin taane "abiddarra isa kaa'e". Asoosamni kun addunyaa irratti kitaaba kamiyyu caalaa hojii falmisiisaa ta'uurra darbee mormii guddaa addunyaa irratti kaasiseera. Addunyaa Islaamaa keessatti, Musliimonni baayyeen hojiin barreeffamaa akka kanaa maxxanfamuun hedduu isaan dheekkamsiiseera. Akka Nabiyyuu Mohaammad  itti dhiyaate amantii isaaniitiif arrabsoo guddaa akka ta'e dubbatu. Sababa asoosama isaa kanaan barreessaan umurii ganna 75  Rashdiin, ajjeesuuf doorsifni baayyeen irra gahaa waan tureef dhokachootti jiraachuuf dirqamee ture. Doorsisa ajjeechaa irra gahu hordofee mootummaan Biriitish ammoo eegumsa poolisii jala akka ta'u godheera. Kana mormuun Iraan hariiroo Yunaayitid Kingidam (UK) waliin qabdu atattamaan kan addaan kutte yoo ta'u, dursaan olaanaa amantii Iraan Ayatollah Ruhollah Khomeini ammoo labsii akka ajjeefamu  (fatwa ) bara 1989 irratte baasan. Kun kitaabichi maxxanfamee waggaa tokkoon booda ture. Biyyoota Lixaa keessatti garuu, barreessitoonniifi beektonni doorsisa isarra gahu dhiibbaa walabaan of ibsachuurra gahaa jirudha jechuun hokkara kitaabicha mormuun uumame abaaraniiru. Salmaan Rashdii maatii Musliimaa Kaashmiir irraa magaalaa Indiyaa, Mombaayitti dhalatee gara UK deemuun lammummaa argate. Boodarra ammoo lammummaa US dabalataan argachuun Magaalaa Niiwu Yoork keessa jiraata. Salmaan Rashdii Indiyaan kolonii Biriitish jalaa bilisa bahuudhaaf baatiin lama yeroo hafutti dhalatee yeroo umuriin isaa waggaa 14 ta'u gara UK deeme. Kollejjii Seeraa Kaambiriij irraa  barnoota Seeraan eebbifame. Yeroon booda lammummaa Biriitish kan argate barreessaan kun, amantaa Islaamaa dhiise. Wayita barreessaa turetti gidduun hojii taatoofi ogeessa beeksisaa ta'uun hojjeteera. Kitaabni inni dura maxxansiise Grimus jedhamu milkaa'ina guddaa hin arganne, garuu namoonni tokko tokko ammoo yeroodhuma sana barreessaa egeree cimaa qabu akka ta'e himaa turan. Kitaaba isaa lamaffaa kan ittii hedduu milkaa'e barreessuuf waggaa shan itti fudhate. Kitaabni mata-dureen isaa Midnight's Children jedhu kun badhaasa beekamaa Booker Prize bara1981 mo'ateera. Kitaabni isaa Midnight's Children jedhu waa'ee Idiyaa irratti xiyyeefatu kun badhaasa mo'achuu qofa osoo hin taane UK keessatti qofa koppii miliyoona tokkoo olitti gurgurameera. Asoosamni Rashdii sadaffaan 'Shame' kan jedhu yoo ta'u, bara 1983 maxxanfame. Kun ammoo waa'ee Paakistaan irratti kan xiyyeeffate ture. Waggaa afuriin booda ammas kitaaba 'The Jaguar Smile' jedhu waa'ee imala isaa Niikaraaguwaa irratti fuulleffate maxxansiisee ture. Kana hunda booda kitaaba isaa afraffaa 'The Satanic Verses' jedhamu doorsisi ajjeechaa akka irra gahu taasisa Fulbaana 1988 maxxansiiseera. Qabiyyeen kitaaba kanaa hawaasa Musliimaa amanataa keenya arrabseera jedhan hedduu dheekkamsiiseera. Kitaaba kana jalqaba kan dhorkite biyya dhaloota isaa Indiyaa yoo taatu, Paakistaan itti aanti. Itti-aansuun ammoo biyyoonni Musliimaafi Afrikaan Kibbaa kitaabicha dhorkaniiru. Gama biraan ammoo kitaabichi badhaasawwan gurguddoon kennamaniiruuf. Mormiin kitaabicha irratti ka'us cimee itti fufuun baatiiwwan lamaan booda mormii addabaabaayiirraa qaqqabsiiseera. Musliimonni hangi tokko qabiyyeen kitaabichaa Islaama irratti arrabsoo xiyyeeffate akka ta'etti amanu. Wantota kitaabicha keessatti eeraman keessaa akka barreessichi maqaa haadhotii warraa Nabiyyuu Mohaammad lama itti gargaaramedha. Namoonni kana cimsanii mormaniiru. Mata-dureen kitaabichaa luqqaasiiwwan kanneen Seexana irraa maddanidha jechuun Nabiyyuu Mohaammad akka Quraana keessaa bahan taasifaman jedhamanii amnaman waliin kan walqabatanidha. Bara 1989 mormii UK Biraadfoord keessatti gaggeeffameen, Musliimonni koppiiwwan kitaabichaa ibiddaan gubaniiru. Haata'u malee, Salmaan Rashdii mormii irratti dhiyaatu hin fudhatu. Magaalaa barreessaan kun keessatti dhalate keessatti mormii kitaabicha waliin walqabatee hookkara uumameen namoonni 12 du'aniiru. Imbaasiin Biriitish Teehiraan, Iraan jiru irratti ammoo dhakaan roobeera. Iraan ammoo nama barreessaa kana ajjeeseef badhaasa dolaara miliyoona 3 akka kennituuf waadaa galtee turte. Kun hundi yeroo ta'utti gaggeessitoonni Islaamaa UK keessa jiran mormiin ture kan daangaa darbedha jechuun kan qeeqan yoo ta'u, kanneen biroo ammoo ajaja gaggeessaan olaanaa amatnaa Iraan 'haa ajjeefamu' jechuun dabarsan sirriidha jedhanii falmu. Ameerikaa, Firaansiifi biyyoonni lixaa biroon ammoo ajaja ajjeechaa sana mormaniiru. Salmaan Rashdiifi haati warraa isaa eegumsa poolisii addaan hin cinne kan taasifamuuf yoo ta'u, sababa kitaabichaatiin gadda Musliimota gidduutti uumameef cimsee akka gaabbu ibseera. Ta'us garuu dursaan olaanaa amantaa Iraan Ayaatolaa Komaaniin du'a irratti labsan akkuma mirkaneessanittidha. Dhaabbanni kitaaba maxxansu Landan jiru karaa damee isaa Niiwu Yoork jiruun irra deddeebiin doorsifni ajjeechaa isa qaqqabaa tureera. Ta'us garuu kitaabichi baayyee gurguramaa ture. Mormii ergaa finxaalessummaa qabu barreessaa kanarra gahu mormuudhaan biyyoonni Awurooppaa hedduun ambaasaaddaroota isaanii Iraan, Tehiraan irraa yeroof hanga waamuutti gahaniiru. 'Daafaan' kitaaba kanaa kan barreessichaarra kan darbedha. Namni kitaaba kana gara afaan Jaappaanitti hiike yunivarsiitii magaalaa Tookiyoo keessatti argamu keessatti ajjeefameera. Piroofeesara gargaaraa kan ture Hitoosh Igaaraash yunivarsiistii Taabugaatti argamu keessatti irra deddeebiin billaan erga waraanamee booda daandii waajira isaatti dhiyoo jiru tokko irratti gatamee argameera. Hanga har'aa namni ajjeese eenyu akka ta'e hin beekamne. Kun osoo hin ta'iin ji'a tokko dura namni kitaabicha afaan warra Xaaliyaaniitti hiike Itooree Kaapriiloo mana isaa Miilaan keessatti billaan waraanamus lubbuu ooleera. Kitaaba 'The Satanic Verses' jedhu gara afaan Noorweyitti kan hiike Wiiliyaam Naayigaard bara 1993 mana isaa dhiyootti itti dhukaafamee du'a irraa garuu ooleera. Salmaan Rashdii isaan boodas kitaabota daa'immanii hedduu maxxansiiseera. Bara 2003 gara diraamaatti kan jijjiirame kitaaba isaa Midnight's Children' irratti hirmaateera. Waggoota 20 darban keessa kitaabota baayyee dubbistoota biraan gaheera. Barreessaan falmiisaa kun si'a afur gaa'ela kan dhaabbate yoo ta'u, ijoollee lama qaba. Rashdiin yeroo ammaa jiraachaa kan jiru Ameerikaadha. Gumaacha og-barruu keessatti taasiseef bara 2007 Giiftii Ingiliiz Elzaabeet irraa badhaasni kennameeraaf. Bara 2012 ammoo yaadannoo kitaaba isaa 'The Satanic Verses' jedhu waliin walqabsiisee qabu barreesseera. Mootummaan Iraan ajaja du'aa bara 1989 irratti dabarsee tureef deeggarsa kan addaan kute yoo ta'u, waggoota dhiyoo asittis haala bilisummaan isaa foyyaa'e akka argate dubbata. Ta'us garuu doorsisni ajjeechaa akkuma itti fufetti ture. Dursaan amantii olaanaa Iraan Ayaatolaa Komaanii ajaja du'aa ykn 'fatwa' barreessaa kana irratti dabarsan ilaalchisuun yeroo tokko dubbatanii, "akka rasaasa xiyyeeffannaa isaa osoo hin argatiin hin hafneeti," jedhanii turan. Kitaabni falmisiisaa ta'e kun maxxanfamee waggoota 20 booda, barreessichi Magaalaa Niiwu Yoork waltajjii tokko irratti haasaa osoo taasisaa jiruu Jimaata Hagayya 12, 2022 billaadhaan waraaname. Haleellaan kun dargaggeessa umuriin isaa waggaa 24 ta'e Niiwu Jarsiirraa dhufe Hadii Maataar jedhamuun akka raawwatamu kan himame yoo ta'u, Rashdiin amma lubbuu isaatiif haaala yaaddessaa ta'erra jira. Kaayyoon haleellaa kanaa dhimma kanaan dura waggootaa doorsifamaa ture waliin kan walqabate ta'uu isaa poolisiin hin mirkaneeffatiin jiru.


Sababa manni Tiraamp itti sakka'atameef ibsamuuf

Biiroon Haqaa US mana pirezidaantii duraanii sakatta'uuf ajaja FBI'f kenname manni murtii Filooriidaa akka ifa godhu gaafate. Hagayya 9, 2022 Tiraamp dookumenttiiwwan iccitii biyyooleessaa qaban mana isaa keessa dhokseera jechuun mana Tiraamp sakkatamee ture. Kun ammoo deeggartoota isaa biratti falmii guddaa kaasee ture. Manni Tiraamp akka sakkatta'amuuf ajaji manni murtii poolisoota FBI'f kenne ifa taanaan, dookumentiiwwan mana Tiraampii argaman jedhaman uummataaf ifa ta'uu maluu. Abbaan Alangaa Waliigalaa Meerik Gaarland gama isaatin, manni Tiraamp Mar-a-Lago jedhamu akka sakkata'amuuf ajaji mana murtii akka bahu ajajuu isaa ifa godheera. Biiroon haqaa hanga ammaatti manni Tiraamp maaliif akka sakkatta'ame ifa hin goone. Waa'ee ajaja mana murtii mormuu irratti hanga Hagayya 12, 2022'tti mormii isaa akka dhiyeeffatu yookin waa'ee ajaja murtii ofii isaa akka ibsuuf itti himameera. Sakkatta'iinsa mana Tiraampitti gaafa Hagayya 9, 2022 gaggeeffameen, dookumentiiwwan icciitii biyyaalessaa Tiraamp yeroo prezidaantii turetti Waayit Haawus keessaa mana isaatti fudhachuu fi dhiisuu qorachuuf akka ta'etu himama. Waashington Poosti madda amanamaa irraan argadhe jedhee akka barreessetti, dookumentiiwwan waa'ee nikularaatin wal qabatan wantoota FBI mana Tiraamp keessaa sakkattaa'aa tureedha. Haa ta'u garuu odeeffannoon kun waa'ee meeshaalee waraanaa US yookin biyya biraa ta'uu isaa maddi kun Washingtan Poostitti hin himne. Tiraam Kamisa darbe dhaabbata miidiyaa hawaasaa kan dhunfaa isaa "Truth" jedhamu irratti abukaatonni isaa dhimmicha irratti mootummaa wajjin walii galanii hojjataa turan waan ta'eef mana isaa tasa weeraruun akka hin barbaachifne barreesse. Akkasumas poolisoonni federaalaa kutaa haadha manaa isaa, Giiftii Duree duraanii, Maleeniyaa Tiraamp fi bakka isheen meeshaa dhuunfaa kaawwattu seenanii sakatta'an jechuun komate. Hanga ammaatti biiroon haqaa, adeemsa idilee yeroo qorannoon gaggeeffamuu callisuu horrdofeera- kana jechuun yeroo qorannoon gaggeeffamu dookumenttiiwaan akka ajaja mana murtii fa'aa osoo ifa hin taasisin tursuun waanuma baramaadha. Haata'u malee Abbaan Alangaa Walii galaa kan ta'e Gaarland dookumentiiwwan ajaja sakatta'iinsan gaaffii uummata irratti hundaa'un uummataaf akka ifa ta'u gaafataa akka ture ibse. "Fedhiin uummanni maaltu akka uumame baruuf qabu dookumentichi uummataaf ifa akka ta'u kan dirqisiisudha," jechuun dubbate abbbaan seeraa biiroo haqaa tokko. Sakattaan Hagayya 9, 2022 mana Tiraampitti taasifame seenaa Ameerika keessatti pirezidaantin duraanii yakkan shakkamee manni isaa akka sakatta'amu isa jalqabaati jedhame. Tiraamp dabalatee Rippaabilikaanonni sakatta'iinsa kana balaaleffatanii jiru. Gaarland garuu FBI fi biiroon haqaa waanuma sirrii hojjatan jechuun miidiyaaf ibsa kenne. "Yeroo kabaji isaanii akka hin taanetti tuqamu cal jedhee ilaaluu hin danda'u," jechuun miidiyaatti dubbate. Abbaa alangaa Tiraamp kan taate Lindiseey Haligan ammoo, gareen seeraa ishee osoo abbaan seeraa murtee hin kennin dura dookumentii ajaja mana murtii gadi lakkisuu akka malan dubbatte. Akkasumas suuraa fi viidiyoo sakattaa mana Tiraampitti gaggeeffamees ifa gochuuf mariyataa akka jiran beeksifte. FBI mana Tiraamp isa Mar-a-Lago jedhamutti sakkatta gaafa gaggeessu kaameeraan CCTV akka hin waraabne gaafatanis gareen Tiraamp didanii waraabaa turan.


Lallabaan tamsaasa kallattiirra ture faayaa doolaara miiliyoona baasu hatame

Lallabaan magaalaa Niiw Yoork jireenya qananiin beekamu, lallabasaa kallattiin osoo dabarsaa jiruu faayaa doolaara miiliyoona tokko baasu saamame. Bishooppiin ganna 44  Laamoor Waayitheed yakkamtoonnii '‘eessattiyyuu hin miliqan,’’ jechuun dubbateera. Poolisiin gochaa kana qulqulleefataa kan jiru yoo tahu hanga yoonaa namni to’annoo jala oole akka hin jirre ibseera. Lallabaan konkolaataa Rools Rooyis oofu kun, sa’atii Rooleeks, daayaamandiifi dhakaa gatii jabeessa Imiraaldii fa’i saamameera. Lallabaan kuni tamsaasa kallattiirratti, '‘nama meeqatu nami biraa yeroo du’u argee amanttinsaa dhabe?’’ jedhee yeroo gaafataa turetti dha saamtonnii fuula haguuggatan gara waldaa Biruukiliin argamutti kan seenan. Yeroo tajaajilli kallatti kennamaa turetti namoonni meeqni akka turan waan beekame hin jiru. '‘Yeroo shugguxii isaanii qabatanii gara waldaa seenan argeen namni hundi gadi akka ciisun gaafadhe. Namoonni akkan isaan gaafadhe godhan,’’ jechuun miidiyaa hawaasaa Instaagiraamii isaa irratti barreesse lallabaan kuni. ‘'Jarri saamuu qofa haatahu waldichatti haleellaa banuuf haadhufanii waanin baree hin jiru,’’ jechuunis dubbateera. Akka Bishoop Waayitheed jedhutti saamtonni fuula haguuggatan konkolaataa Maarseedisiidhaan fe’amuun miliqaniiru. Lallabaan kuni fuula Instaagiraamii isaarratti,’’ balbala waldaa ejjettanii shugguxiidhaan tajaajila gidduu seenuu keessaniif waan uumaan isinirratti godhu waan ani gochuu danda’uun olitti dha,’’ jechuun barreesse. Kantiibaan magaalaa Niiw Yoork  Eriik Adaams kennaniin poolisiin magaalattii yakka kana qorataa jira jedheera. '‘Namoota amantii dhiisiitii namni magaalaa kanaa kamiyyuu magaala kana keessatti saamicha namonin hidhatan taasisaniif saaxilamuu hin qaban,’’ jedhan kantibichi. Shakkamtoota qabachuuf nama odeeffannoo kennuuf hamma doolaara 50,000 badhaasa qaba jedhe.


Gaggeessan al-Qaayidaa Ayiman al-Zawaahiriin haleellaa diroonii US'n ajjeeffame

Gageessaa al-Qayidaa kan ta'e Ayiman al-Zawaahiriin haleellaa qilleensa irraa diroonidhaan Ameerikaan Afgaanistaan keessatti raawwatatteen ajjeefamuu Joo Baayidan mirkaneesan. Al-Zawaahiriin kan ajjeefame gaafa Dilbata magaala guddoo Afgaanistaan Kaabul keessatti yoo ta'u, haleellaa farra shororkeessummaa CIA'n gaggeessen.  \n\n"Ayiman al-Zawaahiriin lammiilee Ameerikaa ajjeessudhaan cubbuutti harka isaarra jira. Amma haqni keenya galteetti, gaggeessaa garee shororkeessaa kun du'eera," jedhan Joo Baayidan. Al-Zawaahiriin bara 2011 erga Osaamaa Biin Laadan ajjeeffamee booda gara gaggeessummaa garee al-Qayidaatti kan dhufe. Haleellaa '9/11' jedhamu Biin Laadan waliin ta'uun kan qindeesse yoo ta'u, ergasii as namoota Ameerikaan yakka shororkeesummaa cimsitee barbaaddu keessaa tokko ture. Aangawoonni akka jedhanitti, gaggeessan al-Qaayidaa kun magaala Kaabul keessatti kan ajjeeffame, mana keeessa dhokatee jirutti 'barandaa' irra osoo taa'uu diroonin misaa'ela lama itti furgugifatte.  Yeroo ajjeeffamu miseensoni maatii biroon achi turanis miidhan homtuu akka irra hin geenyes himamee jira. Haleellaan milkaa'an akka gaggeeffamuf ajaja dhumaa kennuu isaanii Baayidan dubbataniiru. Ajjeefamuun isaa haqa namoota 3,000 haleella 9/11'n ajjeefamanii kan deebiseedhas jedhan Baayidan. "Bara meeqa haa turu, bakka barbaadde dhokachuu dandeessa. Uummata keenyaf yaaddoo taata taanan, Ameerikaan si galaafatti. Biyya keenya keenyaa fi uummata keenya ittisuuf tasa duubatti hin jennu," jedhan Baayidan. Yakka haleellaa doonii waraanaa bara 2000 Adanitti mudateen lammiileen Ameerikaa 17 fi bara 1998 Imbaasiiwwan Ameerikaa Keeniyaa fi Taanzaaniyaatti mudateen lammilen 223 du'an adda dureen kan qindeesse al-Zawaahirii akka ta'e himan Baayidan. Kana booda Afgaanistaan deebitee mandhee shororkeessitootaa akka hin taanes dubbatan Joo Baayidan. Oduu himaan Taaliban ammoo haleellan US gaggeessite ifatti qajeelfama idil-adunya cabsuu akka tae dubbate. "Gochaawwan akkanaa muuxannoodhuma waggoota 20 darban itti milkaa'uu dadhabanii fi fayidaa US, Afgaanistaani fi naannoo sanaatin ala kan ta'eedha," jechuun dubbate oduu himaan Taaliban. Aangawoonni Ameerika garuu haleellichi bu'uura seeraa akka qabu dubbatu. \n\nAyiman al Zawaahiriin ogeessa baqaqsanii yaaluu ijaa yoo ta'u, erga Osaamaa Biin Laadan bara 2011'tti Ameerikan ajjeeffameen booda gaggeessaa al-Qaayidaa ta'uun muudame. Ameerikaan Afgaanistaan keessaa haala qindaa'aa ta'een hin baane jechuun erga komatamee waggaa tokko booda, ajjeefamuun al -Zawaahirii ammoo mallattoo milkaa'inaa guddaa ta'aaf. Erga diroonnin baka jireenya al- Zawaahirii haleeltee booda, aangawoonni Taalibaan bakkichatti akka argamanii fi al -Zawaahiriin achi hin turre jechuuf akka ta'e aangawoonni US ni dubbatu. Waraanni US Afgaanistaan keessaa bahus, haleellaa laalessaa mandehee shororkeessitootaa irrattii Ameerikaana akka itti fuftu Baayidan haasaa isaanii edaa keessatti kaasaniiru. "Lolli shororkeessummaa irratti taasifamu cimee itti fufa," jedhan. Ameerikaan humna ishee guutummaatti osoo Afgaanistaan keessaa baasuf guyyaan tokko gaafa hafu haleellaa diroonitiin namoota nagaa 10 ajjeesun ishee ni yaadatama.


Puutin dhukkubsateera kan jedhuuf ragaan hin jiru - CIA

Vilaadmir Puutin dhukkubsachuu isaatiif ragaan gahaa tahe hinjiru jedhan daayireektarri CIA. Dhiyeenya keessa miidiyaalee irratti oduun hin mirkaneeffamne, kan pirezdaantiin umurii ganna 70 Puutin dhukkubaan, tarii kaansariin hubameera jedhu naanna’aa jira. Ta’us garuu hogganaan CIA, Wiiliyaam Barnis ragaan oduu kana deeggaru hin jiru jedheera. Inumaawuu qoosaan ''fayyaa tahee mul'ata,'' jedhan. Kana kan dubbate erga US meeshaa waraanaa fageenya dheeraa dhukaasu dabalataa Yukireenif akka kennitu erga beeksifte boodadha. Kana dura Ministeerri Dhimma Alaa Raashiyaa Sargee Lavroov, Yukireen keessatti xiyeeffannoon waraanaa Raashiyaa kana booda lixa irratti “qofa” miti jechuun, erga biyyootiin Lixaa Yukireeniif meeshaa waraanaa akkanaa gumaachanii as malli Raashiyaas geeddaramuu isaa agarsiiseera. “Waa’ee fayyaa Pirezidaant Puutin irratti oduu baayyetu jira, hanga nuti agarretti fayyaa guutuu qaba,” jechuun Aab Barnis Marii Nageenyaa Aspeen Koloraadoo irratti dubbataniiru. Kana dura Moskoo keessatti ambaasaaddara ta’uun kan tajaajilan Aab Barnis, gara waggaa 20 oliif hogganaa Raashiyaa kana hubachaa fi  waliin hojjechaa akka turan ibsaniiru. Puutin “to’annoo, dorsisaa fi haaloo ba’utti baayyee amana” kun ammoo waggootii kurnan darban keessatti hammaachaa dhufee, gorsitoonni naannaa isaa jiranis xiqqaachaa dhufeera, jechuun hoogganaan CIA kun dubbataniiru. “Akka hogganaa Raashiyaatti kaayyoon uumama isaa Raashiyaa akka aboo isa guddaa gochuu akka ta’e amana. Sana dhugoomsuuf ammoo wanti ijoon biyyootii ollaa Raashiyaa irratti dhiibbaa uumuudha jedhe amana, kana ammoo utuu Yukireeniin hin to’atiin gochuu hin danda’u.” Odeeffannoo US waa’ee karoora Raashiyaa irratti argatte hordofuun, Yuukireeniin weeraruun rakkoo guddaa akka itti uumuu danda’u akeekkachiisuuf  jecha Aab Barnis, Sadaasa keessa Raashiyaatti imalanii ture. Ta’us garuu “yaaddoo yeroo achi ga’u tureerra kan caaluu qabadhee bahe,'' jedhan hogganaan CIA kun. Karoorri pirezidaantii Raashiyaa kun kan hundaa’an “ilaalcha dogoggoraa fi yaada burjaajaa keessumaa waa’ee Yukireenii fi fedhii ofirraa ittisuu isheen qabattu irratidha,” jedhu Aab Barnis. “Puutin dhugumaan yaada kana ni amana. Waggootii hedduuf qofaatti yeroo inni Yukireen biyya dhugaa miti jedhu dhaga’eera.” “Biyyi dhugaa deebiftee ofirraa ni lolti. Yuukireenis kana goote.” Akka tilmaama US’tti Yuukireen keessatti loltoonni Raashiyaa ajjeefaman 15,000, kan mdaa’an ammooo 45,000 gahuu akka malu Aab Barnis himaniiru. Gama Yukireenin ammoo kan Raashiyaarraa xiqqoo gadi bu'us, akkaan walirraa fagoo miti. Raashiyaan Guraandhala keessa Yukireeniin kan weerarte, himata sobaa lixa Yukireen bulchiinsa Donbas keessatti hawaasni affaan Raashiyaa dubbatan irratti duguggaan sanyii ga’aa waan jiruuf walabummaa isaaniif kennuu barbaachisaadha jedhuuni.


Jaalalleewwan herreega salphaan lotarii butanii doolaara mil. 26 mo'atan

Lootarii injifachuun abjuu nama hundaa ta'us hundaaf hin milkaa'u. Jaalalleewwan Ameerikaa kun garuu herreega salphaatti fayyadamuun abjuu kana milkeessanii jiru. Beekumsa ariitimeetikii salphaa fi danbii lootarii xiyyeeffannaan hubachuun jaalalleewwan kana milkiin gaheera. Jeerii fi Maarji Salbii waggoota 10 darban keessa yeroo gara garaa lootarii injifataniiru. Bara 2003 hanga bara 2012 jidduutti walumaagalatti doolaara miliyoona 26 mo'atan. Iccitiin isaanii herreega ariitimeetikii salphaa yoo ta'u seera tokkollee hin cabsine. Jeerii Salbii akka jedhutti lakkoofsi abbaa carraa isa kam akka ta'e bira gahuuf daqiiqaa sadi qofa itti fudhata. Seenaan ajaa'ibaa jaalalleewwan kanaa Hooliwuud gahee fiilmiin mata duree 'Jerry & Marge Go Large' jedhu seenaa isaanii bu'uura godhachuun hojjetamee ji'a darbe gadhiifameera. Jaalalleewwan kun jireenya isaanii guutuu magaalaa xiqqoo Evereet jedhamtu Michigaan keessatti argamtu keessa jiraatan. Waggoota dheeraaf galii suuqii xiqqoo karaa guddicha magaalattii qarqaratti argamturraa argataniin jiraataa turan. Tasa bara 2003 wanti haaraan tokko ta'e. Ijoollee jaha kan guddisan Jeerii fi Maarji suuqii isaanii kana gurguranii bara jireenya isaanii hafe akkamiin akka dabarsan yaaduutti osoo jiranii, gaaf tokko Jeeriin beeksisa lootarii arge. Seera lotarichaa waraqaa xiqqashuu irratti maxxanfame erga dubbisee booda sammuu isaa keessatti herreega xiqqoo hojjetee, injifachuuf carraan guddaan akka jiru hubate. "Ulaan arge" jedhe jeeriin gaaffii fi deebii TV Ameerikaa CBS jedhamu waliin bara 2019 taasiseen. Lootaricha injifachuuf namni tokko lakkoofsa lootarii jaha wal fakkaataa argachuu qaba. Yoo namuu kana argachuu baate, badhaasni lootarichaa namoota lakkoofsa shan, afur fi sadi wal-fakkaataa argatan jidduutti qoodama. Seera kanaan lootarii biroo nama injifate tokkichaaf qofa badhaasni kennamu caalaa carraan badhaafamuu bal'aadha. Kanaaf tikeetii lootarii hedduu yoo bite achi keessaa carraa injifachuu tokko argachuu akka danda'u yaade Jeeriin. Fakkeenyaaf doolaara 1,100 lootarii bituuf yoo oolche sana keessaa yoo xiqqaate carraa tokkicha lakkoofsa wal-fakkaataa afur qabu ittiin injifatu argachuu akka danda'u herreege. "Tikeetii lakkoofsa wal-fakkaataa afur qabu badhaasa doolaara 1000 qabu tokkoofi tikeetiiwwan lakkoofsota wal-fakkaataa sadi sadi qaban kan tokkoo tokkoon isaanii badhaasa doolaara 50 qaban 18 argadhe" jechuun ibsa. "Kanaaf doolaara 1,100 baasii godheen, doolaara 1,900 argadhe." "Kun ariitimeetikii bu'uuraati" jedha Jeeriin. Yeroo biraa doolaara 3,600 baasee lootarii hedduu bitee, achirraa doolaara 6,300 argate. Itti fufee  doolaara 8,000 baasee dachaa isaa irraa argate. Kana booda ture Jeeriin dhimmicha haadha warraa isaa Maarjiitti himuuf kan murteesse. Jaalalleewwan waliin ta'uun doolaara kumaatama baasuun dhaabbata kanarratti hojjetu hundeessan. Yeroo booda qooda ykn sheerii dhaabbata isaanii tokko doolaara 500tti gurguruun namoota hedduu ofitti dabaluu eegalan. Qonnaan bultootaafi ogeeyyii seeraa magaalaa Evereet hedduu ofitti dabaluun maallaqa hedduu baasanii lootarii bituu eegalan. Bu'aan isaan irraa argatanis akkasuma dabalaa deeme. Badhaasa gurguddaa injifatan keessaa tokko badhaasa doolaara 853,000ti. Kanaan osoo jirani lootariin isaan taphatan kun Michigaan keessatti dhaabbate. Haata'u malee lootariin wal-fakkaataan isteeta Maasaashuseets keessa akka jiru hiriyaan isaanii tokko gurra isaan buuse. Waggoota jahaaf kiiloomeetira kumaatama imaluun isteetota Ameerikaa jaha qaxxaamuranii Michigaan fi Maasaashuseets jidduu deddeebi'uun lootarii kana taphachaa turan. Waggaatti yeroo torba, tapha tokkoof doolaara 600,000 baasu. Amma nama ganna 80 kan ta'e Jeeriin guyyoota 10 hoteela keessa turuun guyyaatti sa'aatii 10 tikeetii lotarii adda baasuuf hojjetaa akka turan yaadata. Imalli lootarii jaalalleewwan lamaani bara 2012 qorannoo gaazexaan Boostan Giloob jedhamu taasiseen namoonni lootarii baay'inaan bitaa jiraachuu saaxiluu hordofee xumurame. Haala kanaan lootarii baay'isanii bituun kan taphatan jara kana qofaa hin turre. Barattoonni Inistiitiyuutii Teekinoolojii Masaashuuseets (MIT) haaluma wal-fakkaatuun kana gochaa turan. Haata'u malee mootummaan akkaataa jarri kun ittiin lootarii bitanii abbootii carraa ta'an erga sakatta'ee booda, wanti seera cabsu isaan godhan akka hin jirre mirkaneesse. "Jalqaba kan yaadame, yakki qindaa'aan guddaan tokko ykn malaammaltummaan adeemsa tapha lootarichaa keessa akka jiru ture" jedha qondaalli poolisii dhimmicha qorataa ture Gireeg Sulivaan. "Jarri kun seera osoo hin cabsiin herreega salphaan doolaara miliyoona hedduu buufachaa akka turan yoon baru hedduu na ajaa'ibe" jedhe. Akki jaalalleewwan Salbii ykn barattoonni MIT itti lootarii kana taphatan kan hojjetu yoo namni lakkoofsa wal-fakkaataa jahaanuu argate hin jirre qofaadha. Ammatti Ameerikaa keessatti taphni lootarii akkanaa dhorkamee jira. Haata'u malee jaalalleewwan Salbii dursanii doolaara miliyoona hedduu kuufatanii jiru. jeeriin akka jedhutti  baasii isaanii fi gibiraa irraa kan hafe doolaara miliyoona 8 argatan. Kanaanis mana matii isaanii haaromsiisanii ijoollee isaanii jahaa fi ijoollee akaakayyuu 14 akkasumas ijoollee akaakilee 10 ittiin guddisanii jiru. Hunda caalaa adeemsi isaa gammachiisaa akka ture himu. Hooliwuudiif galatni haata'uutii beekamtiis ittiin argataniiru.


Ajjeechaa Joorji Filooyidiin poolisoonni duraanii lama hafan hidhaan adabaman

Poolisoonni duraanii Minayaappolis lama Joorji Filooyid yeroo to'annoo jala oole gargaarsa godhan himata mirga siivilii federaalaa jalatti himatamuun adabbiin irratti darbe. Namni J Aleeksaander Ku'engi fi Too Taayoo jedhaman ji'a Guraandhalaa keessa mirga siivilii nama gurraacha hidhannaa hin qabnee sarbuun himataman. Poolisoonni duraanii kunneen kunuunsa gochuu fi ykn ammoo gidduugaluu dhabuu isaaniin himatamaniiru. Ku'eengi hidhaa waggoota sadiin yoo adabamu, Taayoon ammoo hidhaa ji'oota 42 tahu irratti darbe. Ajjeechaan Joorji Filooyid nama daandiirra tureen waraabame akka adunyaatti fincila kaaseera. Daqiiqota sagal tahaniif poolisiin Deerik  Chuuvan jedhamu morma Joorji Filooyid irra jilbeenfachuun yoo turu, Ku'eengi ammoo miila isaa qabeeraaf. Taayon ammoo namootni daandii irraa mormaa turan akka irraa hin qabne ittisaa ture. Deerik Chuuvan yakka ajjeechaan ji'a Waxabajjii keessa adabbiin irratti muramuun mana hidhaa keessa jira. Poolisoonni bakkicha turan Taayoo ganna 36, Ku'engi 28 fi poolisii sadaffaan Toomaas K Leen ganna 39 tahe, ''tahe jedhanii deeggarsa yaalaa [J Filooyid] akka hin arganne godhaniiru'' jedhamuun himatamaniiru.\nLeen torban darbe waggaa lamaa fi walakkaan akka adabamu irratti murtaa'e.\nLeen si'a lama poolisii morma Filooyid irra jilbeenfate Chuuvan gara cinaatti akka naanna'uu fi afuura baafachuu akka danda'u yeroo gaafatu dhagahama.\nPoolisoonni lameen Ku'engii fi Taayoon yeroo murtiin isaan irratti darbu homaa hin dubbanne.\nGaruu Taayoon yeroo hidhaan irratti darbe ''lammaffaa dhalachuun qaba ture'' jedhee dubbate.\n''Yeroon gara mana hidhaa sanatti deemaa ture macaafa Qulqulluu fuudheen abaarsa kana hundaaf deebiin isaa maal akka tahe barbaadaan ture. Garuu hin arganne'' jedhe.\nJaalalleen Filooyid guyyaa sana homaa diddaa hin agarsiifne ture. Calliseema sodaatee ture jette. Taayoon gara mana hidhaa yeroo deemus ''atis mana hidhaa dhiphoo sana keessatti yeroo sodaan sitti dhagahamu, Filooyiditti maaltu akka dhagahamaa ture yaadadhu,'' jette.


Basaastoni US akkamiin gaggeessaa al- Qayidaa Ayiman al- Zawahiri Kaabul keessatti arguu danda'an?

Bara darbe US waraana ishee Afgaanistaan keessaa gaafa baaftu, mootummaan Taalibaanin hoogganamu shororkeesitootaf iddoo akka hin laanne Baayidan akeekkachiisanii turan. Waggaa tokko booda, gorsaan dhimma nageenyaa gageessaan al-Qayidaa Ayiman al-Zawaahiriin Afgaanistaan keessa jirachuu basaastonni biyyattii akka mirkaneeffatan Baayidanitti hima. Angawaan olaanan tokko Rooyitarsitti akka himetti, mootummaan Afgaanistaan biyyoota lixaatin deeggaramu erga kufee booda al-Zawahiriin bara darbe gara Afaanistaanitti deebi'e. US waraana ishee erga Afgaanistaan keessaa baastee tikni US al-Zawaahiriin gara Afgaanistaanitti deebi'uu hordofaa akka turan gorsaan dhimma nageenyaa kan Baayidanitti himan. Ayiman al-Zawaahiriin maaala Kaabul naannoo Choorpur jedhamuu- bakka embasiiwwan biyyoota garaa garaa itti argamuu fi dippiloomatonni jiraatan- mooraa guddaa eegumsa qabu keessa maatii isaa waliin jiraataa ture jedhama. Angawoonni Taaaliban hedduunis kan jiraatan naannodhuma kanaadha. jalqaba ji'a Eblaa keessa tikni US madda tikaa garaa garaa fayyadamuun caasan al-Qaayidaa fi maatii deeggaru jiraachuu adda baafachuu isaanii gorsitoota Jooy Baayidanitti himan. Suuta suuta gareen tikaa haadha manaa al-Zawaahirii kan taate kan akka basaastutti tajaajiltu adda baaftan.  Boodarra al-Zawaahirii mooraa sana gadi dhiisee akka hin baane fi darbee darbee barandaa manichaa irra akka taa'u bira gahan. Ayiman al-Zawaahirii ajjeessun rakkoo biraa fiduu akka danda'u Baayidan yaadda'aa ture. al-Zawaahirii bakka namoonni itti heddummatan jiraachu fi kanaan dura gaafa US waraana ishee Afgaanistaan keesssaa baastu haleellaa diroonitiin dogoggoraan nama 10 ajjeestee turte; kuni deebi'ee akka hin mudannes yaaddo qaba. Ji'oota Caamsa fi Waxabajjii keessa angawoonni US waraana Yukireeni fi waa'ee seera meeshaa waraaaa to'achuutin qabamanii turan. Haa ta'u malee, gareen muraasni icciitii guddaan hojjatu Baayidaniif filannoo dhiyeessaa turan. Joo Baayidan haleellan gaggeeffamu kamiyyuu, maatii al-Zwahaari fi angawoota Taalibaan bifa miidhuu hin dandeenyen akka gaggeeffamu akka mirkaneessaniif garee angawoota tikaatif hojii laatan. Gaafa Adoolessa 1, 2022, Baayidan Daayireektara CIA Wiiliyaam Barnis fi Daayirektara Tika Biyyoolessaa Aviriil Haayinas dabalatee angawoota olaanoo walitti qaban. Baayidan gaaffilee hedduu gaafatan: haalli ijaarsa manichaa fi wantoonni biroo haleellicha danqan yoo jiraatan, waa'ee ibsaa manicha keessa jiruu, haala qilleensa fi kkf gaafatan. Akkasumas Kaabul keessatti haleellaa gaggeessun dhiibban inni fidu yoo jiraate Joo Baayidan gaafataniiru. Dhumarratti al-Zawahiriin gaggeessaa al-Qayidaa ta'uu isaatin haleellan yoo irratti gageeffame seera qabeessa ta'uu isaa irratti waliigalame. Adoolessa 25, 2022, Baayidan garee isaanii waliti qabuun erga mariyatanii booda al-Zawahaarin akka ajeeffamuuf ajaja dhumaa dabarsan. Baayidan haleellan qilleensa irraa diroonidhaan akka gaggeeffamu erga ajajanii booda, misaa'ela lama kan "hell fire" dhukaafameen Ayiman al-Zawahaarin ajjeefame. Haleellaa kanaan al-Zawahiriidhaan alatti maatii isaas ta'ee namni biroo miidhamne jedhame. US haleellaa erga raawwatteen booda gareen Taalibaan bakkichatti argamuun maatii al-Zawahirii erga achii fuudhanii booda akka waan homtuu hin uumanee fakkeessuf yaalaa akka turan bulchiinsi Baayidan ibseera.


Ayiman al-Zawaahirii kan haleella diroonii USn ajjeefame eenyudha?

Ayiman al-Zawahiiri, haleellaa diroonii USn kan ajjeeffame qaroo al-Qayidaa jedhamuun beekama. Ogeessa baqaqsanii yaaluu ijaa kan ta'ee fi garee Jihaadistii Masirii kan hundeesse yoo ta'u, bara 2011 US Osaamaa Bin Laadan erga ajjeestee booda ajajaa al-Qayidaa ta'uun muudame. Sana dura harka mirgaa Bin laadan fi haleellaa Fulbaana 11, 2001 UStti mudate nama adda durumman qindeesses akka ta'etu himama. Al-Zawahiiri amoota US galmee shororkeessitoota adda dureen barbaadaman jalatti ramaddee turte 22 keessaa Bin Laadanitti aanee nama lammaffaa yoo ta'u, nama waa'ee isaa eeruu kenneef doolara miliyeena 25 nan kenna jettee barbaadaa turte. Ajeechan US Dilbata darbe Afganistaan, Kaabulitti gaggeessite yaalii al-Zawahiirii ajjeesuu isa jalqabaa hin turre. Bara 2006 daangaa Paakistaan irrattis isa ajjeesuf haleellaa gaggeessitee turte. Haleellaa sanaan miseensonni al- Qayidaa afur yoo ajjeefaman al-Zawahiirin lubbuun bahee torban lama booda eenyu iyyuu isa ajjeesuu akka hin dandeenye dhaadate. Ayiman al-Zawahiiri kan dhalate bara 1951 magaala Masirii, Kaayirootti yoo ta'u, matii beekamaa fi ogummaa akka fayyaa fa'aa qaban keessaa dhalate. Akakayyuu isaa Rabiyaa al-Zawahiirin imaama guddaa giddu gala Sunnii Baha Giddu galeessaa al-Azaar ture. Ayiman al-Zawahiirii osoo mana baruumsaa jiruu siyaasa Islaamummaa keessatti hirmaatee yeroo umrii 15 hidhame. Kunis Musliim Biraazarhuud keessatti birmaachuu isaatifi. Hirmaannan inni siyaasa keessatti taasisu ogummaa fayyaa akka hin baranne isa hin dhrkine. Yuunivarsiitii Kaayirotti mana baruumsa fayyaa irraa bara 1974 tti ogummaa baqaqsanii yaaluu ijaatin maastarsiidhan eebbifame. Abbaan isaa Mohaammad, kan bara 1995 tti du'e, ammoo mana baruumsa inni irraa eebbifametti pirofeesara Farmaakoolojii ture. Ayiman al-Zawahirin jalqaba irratti duudhadhuma maatii isaa hordofaa Kaayiroo keessatti kilinika fayyaa banee hojjataa ture, booda irra garee finxaalessaa mootummaa Masirii aangoo irraa buusuf hojjataa tureetti makame. Gareen "Egyptian Islamic Jihad" bara 1973 tti gaafa hundaa'u innis itti makame. Bara 1981 tti miseensonni garichaa heddu qabaman. Yeroo sana Saadat Israa'el wajjin nagaa buusuu mallatteessuun isaa garee kana baa'ee aarse. Yeroo mana murtiitti dhiyaatan, garee wajjin hidhaman bakka bu'uun mana murtiitti akkana jechuun dubbate: "Nuti Musliimota amantii keenyatti amannuudha. Nuti biyya Islaama fi hawaasa Islaama ta'e ijaaruu barbaanna." Pirezidaantii Masirii duraanii Anuwaar Saadat ajjeessuu keessaa harka qaba jedhamee himatamee bilisa ta'us, meeshaa seeran alaa qabate jedhamee waggaan sadi itti murtaa'e. Bara 1985 tti erga mana hidhaatii bahe gara Saawudii Arabiyaatti imale. Osoo hin turin gara Paakistaan, achiin ammoo gara Afgaanistaan deemun garee "Egyptian Islamic Jihad" kan biraa hundeesse. Ayiman al-Zawahirin bara 1990' oota keesa bakka dhokatuu fi deeggarsa barbaachaf biyyoota heddu daawwata ture. Barota kana booda ammoo Raashiyaan Afgaanistaan gadi dhiistee bahuu ishee hordofee biyyoota akka Bulgaariyaa, Deenmark, Siwizarland keessa akka jirate fi yeroo tokko tokko paaspoortii sobaa fayyadamuun biyyoota akka Ostiriyaa, Yemen, Iraaq, Iraani fi Filippiinsi akka deemetu himama. Bara 1996 tti viizaa osoo hin qabaatin Chichiniyaatti argamuu isaatin ji'a jahaaf Raashiyaatti hidhamee ture. Aangawoonni Raashiyaa barreeffama icciiti inni Arabiffaan barreesse qabanii dubbisuu waan wallaalaniif icciitin isaa osoo hin baramin hafe. Bara 1997 ammoo ammoo al- Zawahiriin bakka Osaamaa Bin Laadan jiraatu Afgaanistaan, Jalaalabad deeme. Waggaa tokko booda gareen finxaalessaa Masarii "Egyptian Islamic Jihad" gareewwan hidhattoota Islaamaa kanneen akka al-Qayidaa shan ta'anitti dabalamuu beeksise. Bin Laadan erga ajjeeffamee booda, al- Zawahiriin gaggeessaa al- Qayidaa ta'e. Sana booda US haleellaa qilleensaa gaggeessiteen itti aanaa isaa ajjeeste. Yeroo dhiyoo asi al- Zawahiriin baay'ee bahee hin dubbatu ture. Yero tokko tokko ergaa barreeffamaa gabaabaa fayyadamuun ergaa isaa dabarsa ture. US Ajjeechaa al- Zawahirii akana akka milkii guddaatti ilaalti, sababni isaa Afgaanistaan keessaa akkaatan itti baate qindaa'aa hin turre jedhamuun qeeqamaa turte.


Kiim Joong biyyisaanii meeshaa niwukilaraa fayyadamuuf qophii ta’uu himan

Kooriyaan Kaabaa meeshaalee waraanaa niwukularaa gabbisaa turte tajaajila irra oolchuuf qophii ta’u hogganaan biyyattii Kiim Joongi -un dubbatan.\n\nKiim Jung-Un guyyaa yaadannoo Kooriyaawwan lamaanii irratti, biyyisaanii ‘‘haleellaa Ameerikaa irraa isheerra qaqabuu danda’uuf gutummaatti qophiidha’’ jchuun dubbachu miidiyaan motummaa KCNA’n gabaase. Haasaan hogganaa Kooriyaa Kaabaa kunis kan dhagahame, yeroo biyyattiin yeroo torbafaadhaaf yaalii niwukularaa gaggeessuu dandeessi jedhameettidha. \n\nAmeerikaan baatii tokkoon dura Kooriyaan Kaabaa yaalii niwukularaa raawwachu dandeessi jechuun akeekkachiisuun ni yaadatama. Kooriyaan Kaabaa yeroo dhumaatiif yaalii misaa'elaa kan gaggeessite bara 2017tti ture. Haata’u malee yeroo dhihoo as biyyoota Kooriyaa lamaan jidduutti odoola Kooriyaa irratti jidduusaaniitti mudamni cimee mul’ataa ture. Kooriyaa Kaabaatti Bakka Bu’aa Addaa Ameerikaa kan ta’an Suung Kiim, Koriyaan Kaabaa bara 2022 kana keessa yaaliiwwan miisaa’eelaa kan eegamuun ol raawwachu ishee dubbatan. Kooriyaan Kaabaa bara 2019tti yaaliiwwan 25 ol raawwattee kan turte yoo ta’u, baatiiwwan darban torba keessa ammoo yaaliiwwan miisaa’eelii 31 raawwate jirti jedhameera. Kooriyaan Kibbaa yaaliiwwan misaa’eelaa Kooriyaa Kaabaa dabalaa dhufeef deebii kennuuf jecha, baatii Waxabajjii darbe keessa miisaa’eeloota 8 furgugsite turte.  Waraanni Kooriyaa bara 1950-53tti ture waliigalteedhaan xumuramulleen, Kooriyaan Kaabaa Ameerikaa irratti injifannoo gonfachuu ibsiti. Guyyaan ‘‘injifannoo kunis’’ Kooriyaa Kaabaatiin waggaa waggaan agarsiisawwan loltummaa, muuziqaa fi shubbisaan dabaaluun kabajama. Guyyaa yaadannoo sana irratti haasaa kan taasisan hogganaan Kooriyaa Kaabaa Kiim Joongi Un, biyyi saanii haleellaa niwukulaaraa Ameerikaa irraa itti aggaamame jiru qolachuufi gochaa ‘‘seena qabeessa hatattamaa’’  raawwachu qabdi turte jedhan. Kiim itti dabaluun Ameerikaan shakkallii loltummaa biyya isaanii akka dubbii barbaachaatti lakkaa’uun dogongora jedhan. Akkasumas Kooriyaan Kibbaa Piiyoongyaangi irratti haleellaa yoo raawwattee bulchiinsi pirezidaantii Yoon Suuko Ye’ol fi waraanii ni barbadaa’aa jedhan. Yaandi Kiim bulchiinsa pirezidaantii Kooriyaa Kibbaa ilaalchiisuun dubbatan kunis hangam hogganaa Kooriyaa Kibbaa haaraatti gammadoo akka hin taane mul’isa jedhameera. Xinxaltoonnis mudamni biyyoonin Kooriyaa lamaan keessa galan kunis biyyoonni qaxanichatti argaman dorgommii meeshaa waraanaa gabbiisuu keessa akka galaniif kan kakaasuudha jedhu.


Namichi hidhataa gabaa keessatti qawween namoota fixuuf ka'e dhaabsise 'goota' jedhame

US bulchiinsa Indiyaanaa magaala Giriinwuud keessatti namtichi qawwee hidhatee namootatti dhukaasaa ture nama karaa deemu kan biraatiin ajjeeffame. “Osoo namni gootni kun gidduu galee dhaabsisuu baatee lubbuun namoota hedduutu darba ture,” jechuun poolisiin naannichaa dubbate. Taaten kun kan raawwate Dilbata halkan gaafa 17, 2022 giddu gala gabaa tokko keessatti. Namichi hidhannoo guutuu hidhatee giddu gala gabaa seenun namuma argetti dhukaasuu eegale. Namoota sadi ajjeesee kan biroo lama madeesse. Kuni ammoo irra deebin itti fayyadama meeshaa waraanaa irratti falmiin akka ka’u taasisee jira. Yeroo taaten kun raawwatu, namni ganna 22 Elisjasha Diikan jedhamu jaalallee isaa wajjin giddu gala gabaa kana keessa ture. Innis shugguxii isaa baafatee namicha dhukaasee nama ajjeessaa ture sana battalatti ajjeese. Poolisiin akka jedhetti, namichi nama ajjeese kun hidhannoo lama fi rasaasa 100 hidhatee ture. Haleellaa magaala Giriinwood giddu gala gabaa Giriinwuud Paark keessatti gaggeeffame kanaan, namichi haleellaa gaggeesse kun rasaasa 100 qabate keessaa 24 akka dhukaase ibsi poolisii ni agarsiisa. Taatullee haleellaa erga banee daqiiqaa lama booda ajjeeffame. Ajajaan poolisii Magaala Giriinwuud, Jiim Ayison akka jedhetti gidduu galuun namoota heddu balaa irraa kan oolche Diikan fageenya irraa dhukaasun namicha haleellaa raawwataa ture sana ajjeesuu danda’eera. Akka ibsa ajajaa poolisii kanaatti, Diikan leenjii humna nageenyaa gahaa qabaachuu baatus haala gaarin dhukaasee namicha namoota heddu ajjeesuf ture ajjeesun lubbuun namoota hedduu akka hin banne baraarera. Akkasumas rasaasa kudhan namichatti dhukaasun dhuma irratti namicha ajjeessuu danda’eera. Diikan hidhannoo seera qabeessa qabatee turus hanga ragaan viidiyoo kaameraan waraabamaa ture ilaalamutti to’annoo poolisii jala oolee ture. "Osoo namni kun itti gaafatamummaa lammummaa isaa bahuun tarkaanfii fudhachuu baatee lubbuun namoota hedduu ni darba ture. Waan inni godhe irraa kaanee goota yoo jenneen itti hin guddatu," jedha ajajaan poolisii Ayison. Namichi haleellaa kana raawwate dargaggeessa waggaa 20 naannoo haleellichi itti qaqqabe jiraatu fi giddu gala gabaa haleellaa itti raawwate keessaa hojiirraa ari’ameedha jedhama. Namoota sadan ajjeefaman keessaa namoonni lama abbaa manaa fi haadha warraa yoo ta’an, tokko ammoo nama gaheessa waggaa 30 ti. Warri madaa’an ammoo dubartii waggaa 22 fi shamarree waggaa 12 ti. Namoonni meeshaa seera qabeessa hidhachuun barbaachisaadha jedhanii falman, taaten kun barbaachisummaa meeshaa seera qabeessa hidhachuu namatti agarsiisa jechuun falmaa jiru. Gamtaan “National Rifle Association” jedhamuu fi meeshaa waraanaa seera qabeessaf falmu, “ammas irra deebin jenna, nama hamaa meeshaa qabatee namatti dhufu ofirraa ittisuuf karaan sirriin nama meeshaa seera qabeessa qabateedha” jechuun ibse. Haleellawwan irra deddeebiin dhiyeenya mudatan kanneen akka haleellaa giddu gala gabaa Buffaaloo, Niwu Yoork, mana baruumsaa Yuvaandee, Teexas fi bakkeewwan birootti mudate seera meeshaa hidhachuu US irratti falmiin cimaan akka ka’u godhee jira.


Badhaasa lotorii $ biliyoona 1.3 Ameerikaatti bahe eenyutu injifate?

Lammiin Ameerikaa carraa-qabeessi badhaasa lotorii Jimaata darbe bahe kana injifate Doolara Ameerikaa biliyoona 1.3 hammaarrata. Lotoriin kun badhaasa isa miliyoona heddu nama hammaarsisuu keessaa  isa guddinaan lammaffaadha. Namni badhaasa lotorii kana injifate maallaqicha al takkaatti ykn ammoo fuulduratti yeroo murtaa'e keessatti suuta jedhee fudhachuu danda’a ykn guutummasaa ganna 29 keessatti fudhachuu danda’a. Waanti badhaasicha adda taasisu garuu, carraan badhaasicha injifachuu garmalee xiqqaadha-  namoota miliyoona 300 keessa nama tokkotu carraa injifachuu qaba. Amma yoonaatti badhaasni ‘Mega Millions prize’ Doolaara Ameerikaa hedduu nama hammaarsise bara 2018 kan bahe yoo ta’u, Doolara biliyoona 1.53 ture. Badhaasicha Kibba Kaaroliyinaatti tikkeetti tokkicha qofa nama bitetu injifate. Bara 2016 badhaasni lotorii ‘Powerball’ bahe seena Ameerikaa keessatti badhaasa isa hunda caala guddaa ta’ee hafe. Baadhaasni isaa Doolara biliyoona 1.586 yoo ta’u,  namoota Kaalifoorniyaa, Filooredaa fi Teenisiiirra badhaasicha inijifatanitu gargar qoodatte. Badhaasa lotorii Jimaata galgala bahe kana lakkoofsi nama injifachiisu 13, 36, 45, 57 fi 67 dha. Amma yoonaatti namni lotorii kana injifate hin baramne, tarii namni tikkeetii kana harkaa qabu dhabamuu mala -Yoo akkas ta’e lotorii biraatu Kibxata baha. Namni marroo xumuraatiif lotirii maallaqa Doolara miliyoona heddu nama badhaasisu‘Mega Millions jackpot’ kan injifate Ebla 2022 ture. Yeroo sanarraa kaasee lakkoofsi lammilee Ameerikaa tikkeetti lotorii bitachuutti fiiganii haalan dabaleera. Tikkeettiin lotorii  maallaqan gudda nama badhaasisu kana bulchiinsota Ameerikaa 45, Waashingten DC fi odola Varjinitti gurgurama.


'Dhimmi ajjeechaa Jamaal Kashoogjii ajandaa keenya isa ijoo ture'- Baayidan

Pireezidantiin US Joo Baayidan wayita ilma mootii Sa'uudii Mohammad bin Salman waliin walarganitti waa'ee ajjeechaa gaazexeessaa gameessa Jamaal Kashoogjii kaasanii akka dubbatan himan. Ajjeechaan bara 2018 gaazexeessaa kanarratti raawwate, ''anaafis ta'e US'f dhimma ijoodha,'' jedhan. Biyyoonni lameen dhimma ajjeechaa kanarratti waliigalteerra ga'uus himan. Daawwannaan pireezidanti Baayidan kun, akka waan ajjeechaa bulchaan Sa'uudii Arabiyaa kun ittiin komataman sirrii ta'uu mirkaneessaa jiraniitti fudhatamuun guddoo qeeqame. Gaazexeessaan US buufatee hojjetu kun bara 2018 ji'a Onkoloolessaa keessa Waajjira Qoontsilaa Sa'uudii Arabiyaa kan magaalaa guddoo Tarkii, Istaanbul keessatti argamu keessatti ajjeefame. Ilmi mootii Sa'uudii Mohammad bin Salman ajjeechaa kana tumsaniiru jedhamuun qaamolee basaasaa USn hedduu qeeqamaa turan. Ilmi mootii kun yeroo hunda himannaa kana waakkata, abbootiin seeraa Sa'uudii ammoo qaamolee tikaa Sa'uudiitu qorannoo ofirraa baasaa gaggeessaa jira jechuun komatu. ''Dhimma ajjeechaa Kashoogjii akka ajandaa guddaatti kaasee walga'ii keenyarratti dhiyeesseera. Wayita taateen kun raawwate akkamitti yaadaa akkan turee fi amma akkamitti yaadaa akkan jiru hundumaa ibseera,'' jedhan pireezidanti Baayidan. ''Kallattiidhumaanin dubbadhe. Mootummaan Ameerikaa dhimma mirga dhala namaarratti callisuun baratamaa miti. Hangan of beekutti ilaalchi kiyya kana. An yeroo hundaa duudhaa keenyan tiksa,'' jedhan pireezidantichi. Ilmi mootii Sa'uudii ''akka dhuunfaatti ajjeechaa raawwate keessaa akka harka hin qabne,'' dubbateera jedhan pireezidanti Baayidan, daawwannaan booda ibsa Jimaata kaleessaa, Adoolessa 15, 22 gaazexeessitootaaf kennan keessatti.


'Giiftiin Kiriptookaransii' Dolaara Biliyoona 4 ol saamtee miliqxe FBIn barbaadamaa jirti

Ruujaa Iginaatoovaa jedhamti. Yookaan ammoo 'Giiftii Kiriptookaarensii' akka taatetti beekamti ture. Dubartiin kun amma namoota 10 addunyaa irratti Biiroo Qorannoo Yakkaa Ameerikaa, FBI, dhimmee soqaa jiru keessaati. Dubartiin lammummaa Bulgaariyaa qabdu kun Kiriptookaaransii 'OneCoin' jedhamu keessatti yakka waliin dha'uun saamuu keessatti hirmaatteetti jechuun barbaadamaa jirti. Shakkamtuun kun namoota gara garaarraa maallaqa Dolaara Biliyoona 4 olitti tilmaamamu waliin dhooftee akka miliqxe qorattoonni FBI ibsaa jiru. Erga bara 2017 as eessa akka seente kan hin beekamiin jirtu Aadde Ruujaa Iginaatoovaa, qabamtee hidhamtu ajajni irratti bahee qorattoonni hordofuutti jiru. Dubartiin kun maallaqa dijitaalaa (Kiriptookaaransii)  'Waan Kooyin' jedhamu bara 2014 keessa hundaa'e keessatti hirmaannaa akka qabdu kan shakkamte yoo ta'u, warri bitatan namoota hedduu hanguma fidaniin komishinii baayyee akka argatan nan godha jechuun waliin dhahaa turte. Haata'u malee, 'Waan Kooyin' waan hin taane akka ta'eefi akka Kiriptookaaransii warra kaaniitti nageenyi isaa eegamee kan hin beekne akka ta'e dubbata FBI. Akka himannaa abbootiin alangaa Federaalaa US dhiyeessanitti, 'OneCoin' waliin dha'aa yoo ta'u, maqaa isaa jijjiirratee bifa Kiriptookaaransiitiin kan mul'atedha. Shakkamtuun kunis, "yeroo Kiriptookaaransiin jalqabamutti haala tureefi wantoota ni ta'u jedhamanii bal'inaan haasa'aman sirriitti fayyadamuudhaan waliin dha'uudhaaf sa'aatii sirrii filatteetti jechuun dubbata abbaan alangaa Daamiyaan Wiliyaams. Kanarraa ka'uun FBI dubartii ammatti eessa akka jirtu hin beekamne kana namoota shakkamanii barbaadaman keessatti ramadeera. Kun ammoo shakkamtuu kana barbaaduu keessatti namoonni akka gargaaraniif taasisa jedhameera. Bara 2019 keessa himannaawwan saddeet kan irratti dhiyaate Ignaatovaan, nama eeruu kenneef ammoo dolaara 100,000 akka kennuuf FBI waadaa galeera. Ignaatovaan namoota shakkamanii barbaadamaa jiran keessaa dubartii tokkittiidha. Tarree namoota shakkamanii barbaadama kanneen keessa galuunishee ammoo salphaatti akka isheen qabamtu gargaara jedhamaa jira. Qorataan dhimma dubartii kanaa hordofaa ture tokko akka jedhutti, dubartiin kun seera jalaa dhokachuudhaaf maallaqa dolaara miliyoona 500 akka baaste kan ibsan yoo ta'u, kun ammoo barbaacha ishee rakkisaa akka taasise kaasa. Of dhoksuudhaafi eenyummaa sobaa fayyadamuudhaaf dandeettii akka qabdu kan itti himame qorataan kun, lubbuunillee jiraachuu dhabuu dandeessi kan jedhus tilmaamaa jiru. "Giiftiin Kiriptookaransii" achi buuteen hin beekamne kun, yeroo dhumaatiif kan mullatte bara 2017 Bulgaariyaa irraa gara Giriikitti yeroo imalaa turte yoo ta'u, isaan booda garuu 'miila Bakar Waaree' taateetti.


Dubartiin US sobaan Indiyaa keessatti butame jette to’annoo jala oolte

Magaalaa guddittii Indiyaa Deelhii keessatti poolisiin dubartii Ameerikaa ofiin sobaan ugguramuu ishee qopheessite, to’annoo jala oolcheera. Dubartiin umurii ganna 27 kun, maallaqa of harkaa waan fixxeef, maatiin ishee akka isaan maallaqa erganiif ‘dirqisisuuf’ jecha sobaan waan butamte fakkeessite, jedha poolisiin. Dubartiin kun Caamsaa 3 Indiyaa akka seente miidiyaaleen biyyattii gabaasaniiru. Adoolessa 7 irratti harmee isheef bilbiltee, namicha tokkoon dararamaa akka jirtu himuushee NDTV gabaaseera. Maatiin ishee himata kana yeroo Imbaasii US biyyatti jirutti dabarsan, poolisiin Delhii dubartiin kun eessa akka jirtu qorachuu eegalani. Sana booda odeeffannoo IP (bakka madda interneetaa) ishee, kan dubartiin kun imeelii tajaajila Lammilee Ameerikaatti erguuf fayyadamtee fi harmeesheef viidiyoon bilbilte akka qorachuun hordofan Gaazexaan India Express gabaaseera. Hordoffi kanaan, lammii Naayijeriyaa umurii ganna 31 argatanii to’annoo jala yoo olchan, qorannoo poolisiin taasiseen namichi dubartiin kun mana jireenya naannaa Noyidaa jedhamu keessa akka jirtu poolisiitti hime. “Erga achii oolchamte booda, maallaqa maatii ishee irraa argachuun jecha akka isheen sobaan butamuu ishee qindeessite barameera,” jechuun itti aanaa komiishinara poolisii Niiw Delhii, Amrutaa Guguloot eeruun India Express gabaaseera. Dubartiin Waashiingtan DC irraa taate kun, namicha kanaa waliin Feesbuukii irratti walbartee erga Indiyaa geessee eegalte isa waliin jiraachaa akka turte poolisiin himeera. Dabalataanis viisaan dubartii kanaa fi paaspoortiin namichaa yeroon isaa akka irra darbe argateera. Waraqaa ragaa barbaachisoon ala Indiyaa keessa turuu isaanif lamaan isaanii irratti tarkaanfii akka fudhatu poolisiin ibseera.


Haati warraa  Tiraamp jalqabaa, Ivaanaa Tiraamp du’aan boqotte

Haadha manaa jalqabaa fi haadha ijoollee sadii Donaald Tiraamp kan taate, Ivaanaa Tiraamp, umurii ganna 73’tti du’aan boqotte. “Dubartii bareedduu, gaarii fi ajaa’ibsiistuu jireenya gaarii fi fakkeenya ta’u jiraattee turte,” jechuun Obbo Tiraamp leellisuun miidiyaa hawaassummaa isaa Truth Social irratti barreesseera. Ivaanaa biyya amma Cheek Rippaablik jedhamuun waamamu keessatti kan dhalatte yoo ta’u, Tiraamp waliin bara 1977’tti gaa’eela dhaabbatan. Waggootii 15 booda bara 1992’tti wal hiikan. Gaa'ila saanii keessatti ijoollee sadii - Donaald Jr, Ivaankaa fi Eerik Tiraamp jedhaman qabu. Akka AP gabaaseetti, du’i ishee kun kan balaadhaan uumame ta’uu mala jedhee   amana poolisiin. Maddileen AP’tti akka  himanitti, Ivaanaan mana jireenya ishee magaalaa Niiw Yoork jiru keessatti gulantaa cinatti of wallaaltee kan argamtee yoo ta’u, kuftee ta’uu danda’a jedhamee tilmaameera. Ivaanaan Obbo Tiraamp waliin erga wal hiiktee booda hojii daldala mi’a miidhaginaa, uffataa fi faayaa ofii ishee eegalte hojjataa turte. Maatiin Tiraamp du’a ishee booda ibsa baasan irratti Ivaanaan, “daldaltuu cimtuu, atleetii beekamtuu, miidhagduu akkasumas haadhaa fi hiriyyaa gaarii” turte jechuun ibsaniiru. Inatalliishee hangafaa Ivaankan, kan harmee ishee waliin baayye walitti siqxi jedhamtu, fuula Inistragiramii ishee irratti akka “guddaa gadditeettu” ibsiteetti. Donaald Tiraamp, Ivaanaaf abba manaa ishee lammaffaadha. Abbaan manaa ishee inni jalqabaa, Alfireed Wiinklimaar, lammii Ostiriyaa barsiisaa ispoortii iskii fi hiriyyaa ishee ture yoo ta’u, lammummaa Ostiriyaa argachuuf akka itti heerumte himama. Bara 1976’tti hojiif yeroo Niw Yoorkitti imalte Tiraamp waliin wal bartee, wagga itti aanu gaa’eela dhaabbatani. Yeroo bara 1992’tti wal hiikan, waligaltee iccitii eguu kan mallateessite ta’us doolara miiliyoona 14 fi mana jireenya Konneetikat keessa jiru dabalatee waan biroos argatteetti. Sana boodas yeroo lama gaa’ela dhaabbateetti: daldalaa lammii Xaaliyaanii Rikaardoo Mazzuxheelii waliin bara 1995-97’tti fi taatoo Xaaliyaani Rossaanoo Rubikondii waliin bara 2008-09tti.


'Dhiiga hiriyootakoo du’anii ofitti dibee, nama du’e fakkaadheen hafe'

Haleellaa mana baruumsaa Yuvaaldetti jalqaba Waxabajjii 2022tti qaqqabee tureen barattuun ganna 11 dhiiga hiriyoota ishee dibachuun akka oolteefi barsiistuun ishee akkamitti akka ajjeefamte Mana Maree UStti himte. Yeroo isheen waan argite Mana Marichaa duratti ragaa baatu, miseensonni tokko tokko boo’aa turan. "Nagaan buli jedhee rasaasaan mataa ishee keessa dhahe,” jetti Miyaa Seriiloo, barattuun ganna 11. Haleellan mana baruumsa sadarkaa tokkoffaa Teeksaasitti raawwatee ture ijoollee 19 dabalatee lubbuu namoota 21 galaafateera. Kun ammoo seerri meeshaa waraanaa US akka fooyya’uuf irra deebin falmiin akka taasifamu godhee jira. Kanaan dura seera to’annoo meeshaalee waraanaa mirkaneessuuf dhiibban taasifamaa ture danqamaa ture. Ragaan Miyaa dursee waraabamee paanaalii Kongiresiitti dhiyaate Manni Marichaa haleellaa meeshaa waraanaa irratti tarkaanfiin akka fudhatamuuf waamichi miiraan guutame akka dhiyaatu taasiseera. Odeeffannoon kun waan miira namaa jeequ of keessaa qabaachuu mala. Barattuun kun yeroo barsiistun isaanii nama meeshaa qabatu argitee akka dhokatan isaanitti himtu yaadachuun dubbatti. Yaroo barattoonni minjaala barsiistuu isaanii duuba dhokatanitti dargaggeessi ganna 18 tokko itti dhukaasee barsiistuu kana ajjeese. Miyaan gateettii ishee fi mataa isheerra miidhan qaqqabus nama du’e fakkaattee ciifte. Sana booda bilbila barsiiftuu ishee duute sana fuutee 911 tti bilbiluun poolisii waamte. "Namtichi daree sanatti waan deebi’u natti fakkaatee ture, achumaan dhiiga hiriyoota koo fuudhee qaama koo hundatti dibadheen callise,” jetti barattuun kun. "Taatee akkanaa deebi’ee arguu hin baraabdu,” jetti Miyaan. \nAbbaan ishee Migu’eel Seriloo intalli isaanii dhiphina sammuu cimaa keessa akka jirtu dubbatu. “Ishee mucaan kana dura wajjin taphataa ture irraa adda taatee jirti,” jedha abbaan ishee imimmaan lolaasaa. Dabaluunis, “Kana booda manneen barnootaa nagaa ta’uu hin danda’an. Jijjiiramni ta’e tokko dhufuu qaba,” jedha. Seera tumtoonni maatii barattuu Leeksii Ruubiyoo, barattoota Yuvaldatti ajjeefaman keessaa tokko kan taaterraa jecha ragaa fuudhaniiru. "Haati mucaa kanaa ala kana dhaabattee ragaa keenya dhagahaa jirti. Yaada isheetti, ‘garaan koo na gubate’ jechaa jirti yoona kana. Amma fala kana ta'u tarkaanfiin hin fudhatamu taanan nus gaaf tokko carraadhuma isheetu nu eeggata,” jetti Kimbarlee Maataa Ruubiyoo. Yuvaaldatti ogeessa fayyaa daa’immanii kan ta’an Dr Rooy Guwareeroo koree kanaaf waan argan irraa ragaa dhiyeessaniin, “Barattoonni lama raasaasni qaama isaanii akka malee waan rukuteef reeffi isaanii dhiigan faalamee adda baasunuun rakkisaa ture,” jedhan. Ragaa jechaa fuudhuun kan taasifame guyyaadhuma Biiron Haqaa komii akkaataa poolisiin halellaa baname kana qolachuuf itti qaqqabe irratti ka’e qorachuuf beeksisettiidha. Galgala gaafa Roobii Manni Maree Bakka Bu’ootaa meeshaalee waraanaa walakkaan otomaatikii ta’an bitachuuf umuriin gadi aanan 18 hanga 21 akka ta’uufi meeshaalee haleellaa raawwachuuf gahuumsa guddaa qaban hambisuuf akkaataa paartii isaanitti sagalee kennaniiru. Paartii Rippaabilikaanotaa keessaa seenaataroota 50 qofatu seera meeshaa waraanaa haaraa kanaaf banaa ta’e. Wixineewwan hawaasa bal’aadhan deeggarsa qaban seera namoota dhuunfaa rakkoo fayyaa sammuu qaban, namoota kanaan dura yakka hojjatan meeshaa waraanaa bitachuu kan dhorkuudha, akkasumas namoonni meeshaa waraanaa bitan dudduubbee isaanii qorachuu kan of keessatti qabatuudha. Walgahii mana maree kana irratti Rippaabilikaanonni gama isaanitiin, meeshaa waraanaa to’achuu osoo hin taane eegumsi akka cimu gochuutu furmaata jedhuun falman.


US’tti poolisootni dargaggeessa guraacha rasaasa 60 oliin rukutanii ajjeesan

US bulchiinsa Ohaayoo, Akroon keessatti namichi gurrachi tokko utuu baqatuu poolisiitiin si’a 60 ol rasaasaan rukutamee erga ajjeefamee booda poolisiin viidiyoo taatichaa gadhiise. Waxabajjii 27 galgala irratti, sababa tiraafikaan erga dhaabamee booda Jeeyland Waaker, umurii ganna 25, jalqaba dhukaasa waan baneef, qondaltoonni poolisii lubbuu isaaniif sodaatanii dhukaasa deebisuu isaani akka amanan poolisiin himeera. Jeeyland yeroo konkolaataa isaa keessaa ba’ee baqatu meeshaa waraanaa of harkaa hin qabu ture, ta’us garuu poolisiin akka jedhutti boodarra shugguxiin konkolaataa isaa keessatti argameera. Bulchaan Akroon Daani’eel Hoorigan, hiriirrii mormii eegallaan jiraattonni akka obsa qabaataniif gaafataniiru. “Viidiyichi kan nama gaddisiisudha, bayyee cimaadha,” jechuun viidiyoon Dilbata gadhiifame booda dubbataniiru. Abbaan Alangaa bulchiinsa Ohaayoo, Deev Yoost, dhimma kana irrattti waajirri Qorannoo Yakkaa Ohaayoo “qorannoo ogeessotaa haqaa fi guutuu” ta’e akka gaggeessu waadaa seenera. Poolisiin Akroon ammo ofii isaan, qondaaltonni seerafi qajeelfama poolisii cabsaniiru yoo ta’e adda baasuuf qorannoo biraa eegaleera. Qondaaltonni poolisii saddeet- torba adii fi tokko gurraacha- dhukaasa kana irratti hirmaataan, yeroof miindaan kaffalamaafi hojii akka dhaaban taasifameera. Abukaatooon maatii Jeeyland akka jedhanitti, erga dargaggessi kun rukutamee kufee boodayyu qondaaltonni poolisii kun dhukaasa itti fufaniiru. Hoogganaan Waldaa Guddina Ummata Adii hin Taane, Deerik Joonsan, akkataan du’a Jeeyland “ajjeechaadha. Kanuma” jechuun ibsaniir. Konkolaataan Jeeyland Wiixata Waxabajjii 27 irratti sakkata’iinsa tiraafikii baramaa ta’eef dhaabsifame. Sana booda konkolaaticha keessaa dhukaasi dhaga’amee, viidiyoo tiraafikii ammo ifa dhukaasa waan fakkaatu akka agarsisu hogganaan poolisii Akroon, Istiiv Maaylet dubbachuu isaanii eeruun AP gabaaseera. Kaameeeraan uffata poolisiirra kaa’ame, namni haguggaa fuullaa uffateeru konkolaataa keessaa ba’ee yeroo baqatu fi erga gara sakandii 10f poolisoonni isa ari’anii booda dhukaasa banuu isaanii mul’isa. Poolisiin akka jedhutti, qondaalli tokko jalqaba irratti meeshaa nama hadoochu fayyadamuu yaalus hin milkaa’in hafeera. Hogganaan poolisii Maaylet akka jedhanitti suuraleen sochii Jeeylan agarsisan akka jiraniifi, konkolaataa isaa keessatti shugguxii fi rasaasani meeshaa kanarra dhukaafames dhiyeenyatti argameera. Erga viidiyoon kun gadhiifamee booda Akroon keessatti namootni haala naga qabeessan hiirira mormii ba’uun, wiirtuu haqaa magaalatti fulduratti walitti qabamaniiru. Abukaatoon maatii Jeeyland, Boobii Dicheelo, poolisootni erga Jeeyland lafatti kufee booda itti dhukaasu akka fufaniifi, utuu wal’aansa homaa gochuu hin yaaliin akka harkasaa hidhan dubbataniiru. Maatiin Jeeland ibsa CBS News’f kennaniin: “ Aariin rakkoo hin qabu, Aariin waan hubatamudha. Hokkarri garuu hin hubatamu. Yeroo haqi Jeelandiif akka kennamuuf karaa naga qabeessaan gaafannu, safuu jireenya isaa haa kabajnu,” jedhaniiru.


Michuun Tiraamp Istiiv Baanoon hokkara Kaapitool irratti dhugaa bahuuf waliigale

Gargaaraa pirezidaantii duraanii Ameerikaa Doonaald Tiraamp kan ta'e Istiiv Baanoon, hokkara Kaapitool Amajjii 6'tti mudate ilaalchiisuun dhugaa bahuuf fedhii qabaachuu koree mana maree dhimmicha qoratuutti himuu midiyaan biyyattii gabaasan. Hanga yoonaatti didaa ture. Garuu ammoo xialayaa maddda oduu CBS argteen, abukaatoon isaa Mr Baanoon dhiyaatanii dhugaa bahuudhaaf fedhii qabaachuu kooteetti himeera. Mr Tiraap gama isaatiin dhigaa baatiin kunis ''faayidaa'' lammiilee Afeeriikaatiif jechuun dhagahameera. Koreen filatamee kunis attamiin deeggartoonni Tiraampi akka itti Amajjii 6 irratti Kongirasii cabsanii seenuun miseensonni mama marichaa osoo injifannoo filannoo Baayidan mirkaneessaa jiranuu akka itti hokkara kaasan gara waggaa tokkootiif qorataa jira.  Mr Baanoonis dhimma hanga okkooraa qaqabsiisee kana irratti waan beekan akka dhugaa baahaniif maxiraan kennamuuf illeen hanaga yoonaatti didee ture. Innis mirga ''seera raawwachistummaa'' dambii seeraa kominikeshiiniiwwan Waayit Haawuus hedduu ittiin eegamuun haguugamuu kaasaa ture. Haata'u malee tibba okkoora Kaapitool sanatti, Mr Baanoon gorsaa seera qabeessa pirezidaantichaa hinturre. Kanaafuu dambii seeraa sanaan hin aguugamuu jedha korichi. Michuun Tiraamp kun yoo dhuguma dhugaa bahan dhimma taatee okkooraa sanarratti waan tureerratti kallattii haaraa ni kennu jedhamee abdatameera. \nAkka korichi jedhuutti, gorsaan Tiraampi kun osoo taateen sun hin raawwatamiin dura waa'ee karoora isaa irratti hubannoo adda akka qabu amanama. Tiraamp mataanisaa dhaddachicha irratti 'admoo gam-tokkee' jechuun jechuun komataa turan. Kanaafuu Mr Baanoon akka dhugaa bahaniif deeggarsa isaa kenneef jedhameera.


Tiraamp mootummaa fonqolchuuf yaaluutiin himatame

Pirezidaantiin duraanii Ameerikaa Doonaald Tiraamp jeequmsa Kaapitool bara darbeetiin ''yaalii fonqolchuu taasisee'' ture jedhe dhaddachi dhimma Kongrasii ilaalu. Dhaddachi kun kana kan jedhe himata kanaan walqabatee yeroo jalqabaatiif dhagahuu wayita eegaleetti.  Ittaantuu dura-teessuun koree warra Riippablikaan Liiz Cheeney,  ''ibidda haleellaa sanaa kan qabsiise" Tiraamp jette.  Beenii Tomipsan garee Dimokiraatootaa irra ammoo jeequmsichi dimokiraasii Ameerikaa kan balaa irra busee ture jedhan.  Deeggartoonni Tiraamp Amajjii 6, 2021 osoo miseensoonni mana-maree injifannoo Joo Baayidan mirkanneessuuf walgahii taa'aa jiranuu Kongirasiitti ol-seenuun hokkara kaasuun isaanii ni yaadatama.  Koreen Bakka bu'oota mana mrichaa Ameerikaa Dimokiraatotaan durfames erga gara waggaa tokkootiif dhimmicha qorataa turee, Waxabajjii 9, 2022 waraabbiiwwan sagalee namoota Tiraampitti dhiyaatan waliin taasisan dhageessisuun eegale. Warrabbii suur-sagalee kunneenis Abbaa Alangaa waliigalaa Ameerikaa duraanii Biil Baariidhaan dhiyeeffame sun, himannaan pirezidaantiin duraan filannoon hatameera jedhu bu'aa hin qabu jedhe. ''Addunyaa bulchiinsi aanga'aa ilaalcha mataasaa qabaachuun, garuu ragaa addaatiin hin deegaramneen filannoon dogongoraara jedhu keessa jriaachuu hin dandeenyu,'' jedhan abaan alangaa waliigalaa duraanii.  Akkasumas, dhaddachi waraabbii sagalee intala Tiraamp Ivaankaa Tiraamp osoo isheen, Mr Baar shira abbaa ishee diduu ''nan fudhadha'' yoo jettu dhagahameera.  Kamisa osoo dhaddachi dhimmicha dhaggeeffatu hin eegalamiin dhuras, ji'a darbe keessaa dhaddachi jaha gaafatamulleen, Aab Tiraamp 'shira Siyaasaa' jechuun kufiisee ture. Tiraamp ifatti irra deebiin bara 2024 Waayit Hawusiif akka dorgomu dubbatee ture. Filannoon darbee filatootta sobaa baayyeen kan guutame jechuun himannaa qabatamaa hin taanee dhiyeessuu itti fufe.  Mr Tompison dura-ta'aan koorichaafi bakka bu'aan Misisippii akka dhaddachatti himanitti, ''Waxabajjiin 6, 2021 sun akka battaluma hokkorichi mudateetti barreessaan tokko akka barreesseetti, gochaa yaalii fonqolchaati.\n''Hokkarri sun kan akka tasaa umamee miti. Innis ejjannoo dhumaa Tiraamp ture''.  Ms Cheney gama isheetiin, ''Kanneen Kaappitool keessa seenuun miseensoota mana marichaa miidhan kanneen Tiraampiin akka raawwataniif itti-himameedha. Innis filannoon hatameera kanaafu isatu pirezidaantii sirriidha jedhee itti himeeti'' jetti.  ''Pirezidaanti Tiraamp okkooricha kakaasuun, walitti qabuufi ibidda haleelaa kanaa kan qabsiiseedha.''


Filannoo, caaseffama: bu’uurri waldhibdee Majliisaa maali?

Waldhibdeen Gumii Waliigalaa Dhimmoota Islaamummaa (Majlisa) Itoophiyaa erga dhalatee kan bubbule ta’us, Ji’a Ramadaanaa bara 1443ffaa (2022) hordofee qoccolloon hooggantoota hoji raawwachiistuu gidduutti akkaan hammaate karaa miidiyaalee hawaasummaa ibsamaa tureera. Gaaffii hawaasa Muslimaa danuu kan ta’ee fi yeroo dheeraaf osoo hin gaggeeffamin kan ture Yaa’iin Waliigalaa Majlisaa tibba darbe guyyoota afuriif erga gaggeeffamee booda, yaa’ii ALI Caamsaa 18, 2014 hoteela Sharaatanitti taa’amerratti murteewwan hedduun darbaniiru. Murteewwan yaa’iin kun dabarse keessaa tokko hoji-raawwachiistota mana maree ulamootaa duraan turan kaasuun haaraa filachuu ture. Koreen hoji-raawwachiistuu haaraan miseensota 15 of keessaa qabaachuu akka qabutti hundaa’e. Akkasumas yeroo dheeraaf osoo hin raggaasifamiin kan ture seerri ittiin bulmaata Majlisaa, filannoo Fulbaana dhufu gaggeffamu irratti ni ragga’a jedhamee eegamee ture, garuu yaa’ii kanarratti ragga’eera. Bulchiinsa majlisaa filannocha booda itti fufuuf, seera ittiin bulmaataa dhaabbataa ta’ee akka tajaajilus yaa’iin kun murteesseera. Yaa’iin kun, bulchiinsa mana maree ce’umsaa yeroonsaa dhumataa jiru bakka bu’u hundeessuuf, filannoo Fulbaana dhufu gaggeeffamuuf koree haala  mijeessu filannoo hundeessee raggaasiseera. Kana malees yaa’ii kanarratti, Gumii Waliigalaa Dhimmoota Islaamummaa Itoophiyaatti pireezidantii ta’uun waggoota sadan darbaniif tajaajilaa kan turan Mufti Haji Umar Idriis fi Itti Aanaan isaanii Dr Jaylaan Kadir akkasumas barreessaa ta’uun tajaajilaa kan turan itti gaafatamummaasaaniirraa kaafamaniiru. Bakkasaanii ammoo Sheek Hajjii Ibraahim Tufaa pireezidantii, Sheek Abdulkariim Itti Aanaa Pireezidantii, akkasumas Sheek Nuuraddiin Daliil barreessaa ta’uun muudamuu yaa’ii gaggeeffamerratti ibsameera. Murteewwan darban kunneen garuu miseensotaa fi hooggantoota Koree Hoji-raawwachiistuu duraanii biratti fudhatama hin arganne. Inumaa Muftii Haji Umar Idriis filannoo haarofti gaggeeffamee borumtaa isaa, ‘’Yaa’ichi beekamtii Majlisaa hin qabu. Murteen darbes seeraan ala. Nu birattis, hawaasa birattis fudhatama hin qabu,’’ jechuun karaa miidiyaa hawaasummaa ibsa kennan. Qoqqoodiinsa har’a Majlisa keessatti mul’atu kun wagga 11 of nu deebisee, bu’uura waldhibdee akka ilaallu nu dirqamsiisa. Bara sanarraa eegalee dhibdee hawaasa muslimaa keessa jiruuf furmaata barbaaduuf rogeeyyiin hojii eegalan ammallee furmaata waaraarra hin geenye. Waggaa 11 dura mootummaan Itoophiyaa yaada amantii al-Habash jedhamu biyya Libaanan irraa gara Itoophiyaa galchuun hawaasa Muslimaa burjaajesseera jechuun hordoftoonni amantichaa, keessattuu beektonni amantichaa gaaffii kaasuu eegalan. Qaanqeen dubbii gaaffii kanarraa kaate mootummaa fi amantoota gidduutti babal’achuun gaaffilee biro hedduu dhaltee dubbiin daranuu hammaate. Koree fala barbaadduu hawaasa Muslimaa jechuun beektonni amantichaa sochii eegalan guutummaatti hidhamuu hordofee warraaqsi biraan ‘’Sagaleen keenyaa yaa dhagahamu’’ jedhu miidiyaa hawaasaa irratti eegalamee, achiin booda gara mormii jabaatti geeddarame. Yeroo sana koreen fala barbaadduu gaaffilee ijoo sadi gaafatan. Gaaffileen kunneenis: Majlisni nama hawaasni Muslimaa filateen akka gaggeeffamu, barsiisa amantii al-Habash jedhamu humnaan nurratti fe’uun haa dhaabbatu fi dhabbanni Awuliyaa Majlisaan osoo hin taane addatti boordiidhaan buluu qaba kan jedhaniidha. Miseensonni Koreen fala barbaadduu 17 kan turan yoo ta’u, isaan hunduu himata shororkeessummaa irratti banameen ALI Adoolessa 2007 hidhaan waggaa 7 hanga 22 itti murtaa’ee ture. Hidhaa waggaa afurii booda bara 2011 mootummaan  jala bulti waggaa haraa irratti dhiifama godheefii hidhaatii baase. Jijjiirama gama siyaasaan biyyattii keessatti uumameen walqabatee yaa’ii waliigalaa ALI Ebla 23, 2011 gaggeeffamerratti kan hundaa’e Manni Maree Ce’umsaa Majlisaa, gaaffilee hawaasni muslimaa waggootaaf kaasaa ture ni deebisa jedhamee eegamee ture. Majlisa ce’umsaan alattis jaarmiyaa kana keessatti jijjiirama fiduuf koreen miseensota sagal qabus hundaa’ee ture. Koree kana keessatti miseensonni hammataman; koree fala barbaadduu duraanii keessaa namoota sadi, Majliisa gaaffiin irratti ka’aa ture keessaa namoota sadi fi qaamolee walabaa jedhaman irraa namoota sadi. Ustaaz Abuubakar Ahmad, Ustaaz Kaamil Shamsuu fi Ustaaz Ahmaddiin Jabal koree fala barbaadduu bakka bu’uun seenan. Majlisa duraanii keessaa ammoo Mufti Haji Umar Idriis, Sheek Mahaammad Amiin fi Sheek kadir miseensa koree kanaa ta’uun filataman. Qaamolee walabaa ta’uun kan filataman ammoo Pirofeesar Mahaammad Habiib, Dr Idriis Mahaammad fi Sheek Mahaammad Jamaal turan. Ministirri Muummee Abiy Ahmad fi Yeroo sana Ministira Nagaa kan turan Aadde Mufariyaat Kaamil yaa’ii waliigalaa Sharaatan kan hawaasni Muslimaa 500 ta’an kutaalee Itoophiyaa garaagaraa irraa argaman irratti hirmaatanii turan. Koreen haaraa filatamee fi yaa’iin haaraa gaggeeffame kun rakkoo ture ni fura jedhamee abdatame.  Waliigalatti Majlisi ce’umsaa kun gaaffilee ijoo sadi akka deebisuuf dirqamni itti kennamee ture. Isaanis: Majlisi qama seera qabeessa ta’ee of danda’ee akka dhaabbatuuf labsii dandeessisu raggaasisuu, qajeeltoo ittiin bulmaata Majlisaa fi tokkummaa fi qindoomina ulamootaa irratti sanada waliigaltee qopheessuun qama dhimmi ilaaluuf dhiyeessanii raggaasisuu fi filannoo gaggeessuun hooggansa Majlisa dhaabbiin gaggeessu filachuudha. Kora Sharaatan booda Yunaayitid Arab Imireetis (UAE), Dubaay keessatti korri lammataa taa’ame. Korri kun akkaan murteessaa ture, sababni isaa seerri ittiin bulmaata majlisa ce’umsaa kan irratti ragga’e waan ta’eef. Qajeeltoon ittiin bulmaataa kun caaseffama Majlisa Ce’umsaa ifatti kan kaa’uudha. Korri Waliigalaa Majlisa Ce’umsaa kun hojii dhimma Islaamummaa qama olaantummaan dursu yoo ta’u, Koreen Ulamootaa ammoo itti aanee lammaffaarra jira. Koreen Hoji-raawwachiistuu Majlisa Ce’umsaa ammoo sadarkaa sadaffaan kan hoogganu yoo ta’u, ittti aansee boordii Majlisa Ce’umsaatu jira. Aangoo olaanaa kan qabu Korri Waliigalaa Majlisa Ce’umsaa miseensota 32 kan qabu yoo ta’u, miseensonnis qondaaltota korichaa fi boordii majlisa ce’umsaati. Itti waamani isaa Kora Waliigalaaf kan ta’e Gumiin Ulamootaa miseenota 26, boordiin ammoo miseensota torba qabu. Yeroo ce’umsaa Manni Maree Ulamootaa Pireezidantii, Itti Aanaa Pireezidantii fi Barreessaa ta’uun ni filatamu. Kanaafuu ammaa gaaffii ijoo kan ta’ee fi burjaajiin gidduu kana uumame, Korri Waliigalaa kun Pireezidantii isaa Muftii Haji Umar Idriis fi qondaaltota kaan buqqisee kaan filachuuf mirga qabamoo hin qabu kan jedhuudha. Bu’uuruma qajeeltoo ittiin bulmaataa Dubaay kanaan Korri Waliigalaa kun miseensota koree hoji-raawwachiistuu filachuu fi kaasuu, akkasumas waggaatti yeroo lama kora gaggeessuuf mirgaa fi dirqama qaba. Osoo yaa’iin waliigalaa kun hin waamamiin dura miseensoota mana maree ulamaawwanii keessaa 19 fi miseensoota boordii Mjiliisaa torba pirezidaantichaan ari’atamanii akka turan barsiisaan seenaa fi dhimmicha hordofaa kan turan Ibraahiim Mulushawaa ni dubbatu. Miseensa koree hojii raawwachiiftuu duraa ta’uun kan turan Sheek Ahimadi Awwal Sa’iid, ‘‘eenyunuu walitti qabuun yaa’ii waliigalaa jechuun qaboo yaa’ii qabsiisanii tokko mudani tokko buusuun sirrii miti,’’ jedhu. Biyyattiirraa ulamaawwan walitti qabamuun hirmaachu qabu ture kan jedhan Sheek Ahimadi, ofiinu miseensa mana maree ulamaawwanii ta’anii osoo jiranu osoo hin hirmaatiin hafu dubbatu. Majiliisicha keessa gareen lama jiraachuun osoo beekamu garee tokkicha adda baasuun muduun sirri miti kan jedhan Sheek Ahimad, gareen lamaan kunis suufiifi salafii jedhamuun akka adda baafamu kaasu. Oggeessi seenaa Ibraahiim Mulushawaa akka jedhaniitti, yaa’ii jalqabaa Sharaataniitti taa’ameerratti ulamaawwan 26 yoo ijaaraman 13 Suufii, 13 ammoo Salaafii bakka bu’uun ture jedhu. Haata’u malee Majiliis filatameefi garaagarummaan waggoota sadan darbaniif ture bu’urriisaa kana hin turre jedhu. Fakkeenyaafis namoonni amma ittaanaa fi barreessaaf filataman kanneen akka mallattoo Suufii ta’usaanii kaasu. Sheek Ahimad Awwal, ‘‘Yeroo Sharaataniitti filatamus sirriin hin hojjatamne. Dabatu hojjatame. Kan gama lamaan walqixxeessee fi sirreesse hin turre,’’ jechuun qeequ. Itti dabalunis, ofiisaaniif islaama Suufii ta’usaanii kaasuun, osoo filannoo amma gaggeeffameen filatamanii jiru ta’ee, ‘‘garee tokko bakka bu’uu fi adda bahee osoon deemee silaa eenyutu na simata ture’’ jedhan. Yaa’icharratti kan hirmaatanii turan Sheek Abdulaaziiz Sheeh Abdul Walii gama saanitiin, yaa’ii Shaaraatan irratti ulamaawwan 26 keessaa tokko ta’un filatamanii turan. Ammas mana maree ulamaawwaniifi koree hojii raawwachiiftuu haaraa filatame keessatti ittaanaa barreessaa ta’un filatamaniiru. Akka Sheek Abdulaaziiz jedhaniitti, yaa’iin waliigalaa kan miseensoonni barbaachisan guutameefi seera qabeessa ture jedhu. Miseensoota 32 keessaa 22 waan argamaniifu kunis hangi miseensa argamu qabuu guutamu barbaachicha. ‘‘Namoonni muraasni kanneen ilaalcha Suufii qaban qofaa hammachu qaba kanneen jedhan jiru. Ummanni isilaamaa bal’aafii beektoonni maqaawwan amma dhofnuu isaaniif dhimmaafi madda mormii miti. Garaa garummaan ilaalchaa dhaabbata kamuu keessatti argamu jiraatulleen, garuu ammo dhimma bu’uuraafi kan irratti waliigalan irratti kan wal argan’’ jechuun ibsu. Garaagarummaan Suufii fi Salfii jidduu jirus akkaataa waaqeeffannaa muraasa ta’u dubbatu. Fakkeenyaaf, Suufiiwwan guyyaa dhaloota Ergamaa Mohaammad ykn Moliidiin ni kabajama yoo jedhan, Silfiiwwan ammo ejjannoo hin kabajamu jedhu akka qaban himu. Kana malees wantoonni sulaataan booda taasifamaniifi solaanni sagalee ol kaasuun waliin taasifamu bu’uuraalee garaagarummaa keessaa tokko ta’u dubbatu Sheek Ibraahiim wayita garaagarummaa isaan jiru guddaa akka hin taane dubbatan. Ibiraahiim akka jedhaniitti garaagarummaan jiru kan bulchiinsaati malee kanaa miti. Yaa’iin waamamee ture seera qabeessa ture kan jedhan Ibraahiim, haala ittiin bulmaata Dubaayiitti mallatteeffameetti pirezidaantiin yaa’ii waamu yoo hin dandeenyee ta’e ittaanaan waamu akka danda’u haaluma kaa’ameen kan gaggeeffameedha jedhu. Kana malees miseensoonni harka 50 ta’an waan irratti hirmaataniif seera qabeessummaansaa ni cima jedhu. Gama sabdaneessuummaa ilaalchisuun saba tokkorraa itti baayyataniiru jechuun ka’uufis, miseensoota koree hojii raawwachiiftuu 15 keessaa sabni jedhamu sun kan qabu afur qofaadha jedhu. Qabxiileen akkasii kunneen kan kaafamanis dandeettii qaxilee akkasiitiin haguuguuf jechadha jedhu. Majiliisni aangoorra ture aangoo gadhiisuu wayita hin barbaanneetti akkasumas hojii raawwachiftoonni haaraa filataman ittigaafatamummaa harkaa fudhuuf haala eegaa jiraniitti, carraan majiliisa ittaanuu maal ta’a? jedhamuun gaaffii dhiyaateef ture Ibraahiimiif. Isaanis motummaan dhimmoota amantaa keessa galuu dadhabulleen, garuu yoo garaagarummaan akkasii dhufaniitti itti gaafatamummaa sirna kabachiisu qaba jedhu. ‘‘Dhaabbanni kamuu murteen dabarsu namoota hunda irratti waliigalchiisa jechu miti. Garuu ammo kan miseensoota caalmaan fudhatama argate ta’a. Yeroo kanattis mootummaan sirna ni kabachiisa,’’ kan jedhan Ibiraahiim, hojii raawwachiiftuun haaraan filatame itti gaafatamummaasaa ni fudhata abdii jedhu qabaachu ibsu.