Lola Tigraay: Lolli Tigraay akkamiin uumame, garam deemuu danda'a?

Mootummaan federaalaa Itoophiyaa qaamooleen idil-addunyaa waamicha taasisaniif illeen naannoo Tigraay irratti tarkaanfii waranaa fudhachuu itti fufuuf dhaadateera. Kibxata halkan erga MM Abiy tarkaanfiin waraanaa akka fudhatamu ajajaniin booda gama lixa Tigraayiin lolli adeemaa jiraachuu aanga'oonni gama lameenii himaniiru. Dhaabbatni Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (TPLF) kan gamtaa dhaabbilee siyaasaa biyya bulchaa turan keessatti olaantummaa qabaachaa turee fi MM Abiy Ahimad jidduutti wal-diddaan ture, naannoon Tigraay qajeelfama mootummaa federaalaa diduun sadarkaa naannootti filannoo gaggeeffatuun booda daranuu cime. Kibxata darbe humnoonni Tigraay buufata waraana federaalaa achi jiru irratti haleellaa raawwachuun ''ajjeechaa, miidhamaa fi badiinsa qabeenyaa'' qaqqabsiisaniiru kan jedhan MM Abiy, waraanni tarkaanfii akka fudhatuuf ajajan. Mootummaan federaalaa filannoo biyyaaleessaa marroo 6ffaa sababii koronaavaayirasitiin yeroo biraatti akka dabarfamu murteesse. Naannoon Tigraay garuu Fulbaana darbee sadarkaa naannootti filannoo gaggeessuun, hariiroo mootummoota lameenii duraanuu toorarra hin turre hammeessuu akka  hin ollee bal'inaan yaadama. Garuu ammoo waldhabdeen qaamoolee lamaani jidduu kan waljalaan guddataa dhufeedha. Partiin TPLF kan siyaasa Itoophiyaa keessatti waggoota 27 darbaniif olaantummaa qabaachaa ture, battaluma MM Abiy 2018 keessaa gara aangootti dhufanii kaasee komii eegale. MM akka hogganaa riiformii taasisuutti ilaalamaa turan Abiy ammoo qondaaltoota mootummaa duraanii malaammaltummaa fi sarbama mirgoota namoomaatiin miseensoota TPLF gurguddoo kaan hidhanii kaan mootummaa jidduu galaa keessaa baasan. Tarkaanfiin kunis hogganaa tika biyyattii fi qondaala olaanaa TPLF Geetaacho Asaffaa kan gara Tigraayiitti baqate dabalata. TPLF hogganooti hidhamanii fi hojiirraa ari'aman kunneen dhalattoota Tigraay waan ta'aniif addatti irratti fuulleffatame jechuun komata. MM Abiy bara daree paartilee miseensota ADWUI saba bu'urreeffatani ijaaraman walitti baqsuun paartii Badhaadhiina (PP) hundeessuun tarkaanfii biraa wal-diddaa qaamolee lamaanii hammeessedha. TPLF murtee sana, biyya adda qooda jechuun mormuun PPtti makamuu dide. Jalqaa bara kanaattis erga mootummaan federaalaa filannoo biyyaaleessaa dabarsee ammoo wal diddaan caalaa guddate. Naannoon Tigraay Fulbaana keessaa qofaatti filannoo gaggeefate. Paarlaamaan federaalaa filannichi ''seeraan alaa fi kan akka raawwatameetti hin lakka'amnee'' jechuun murte dabarse. Ergasiin booda, mootummoonni lamaan wal waliin ''seeraan alaa fi beekamtii heera kan hin qabne'' waliin jechuutti fufan. Mootummaan naannoo Tigraay kan TPLFn durfamu mootummaan federaalaa mirga ofiin of bulchuu keenya dhiibuuf aggaamaa jira jechuun komataa ture. ''Qaamaa mirga ofiin of bulchuu fi hiree ofii murteeffachuu kan aarsaa hedduun argannee nurraa mulquuf barbaadu kamiifuu gonkumaa hin jilbiiffannu'' jechuun dureen naannichaa Dabratsiyoon Gabramikaa'el Hagayya darbe keessa dubbatanii ture. Jalqaba baatii Onkolooleessaatti mootummaan federaalaa naannoo Tigraay waliin waliitti dhufeenya akka dhaabu akkasumas deeggarsa bajata naannichaa adda kutuuf manni maree federeeshinii murteesse. Sana duras ta'e sana booda mootummoonni lamaan agarsiisa humna waraanaa gara garaa taasisaa turan. Erga bara 1991tti sirni Maarkisiistii dargii kufeen booda hanga 2018'tti  walta'insa paartiilee siyaasaa ADWUI keessatti TPLF murteessaa fi paartii biyya bulchu ture. Mangistu aangoorraa buusuu keessatti gahee murteessaa kan xabate TPLF, isaan boodas siyaasa biyyatti keessatti osoo hin taanee gama dinagdeetiinis olaantummaa argatee ture. Dabrastiyoon dabalatee, anga'oonni naannoo Tigraay baay'een, mootummaa jiddugalaa keessatti waggoota dheeraf aangoo jajjabaa qabatanii tajaajilaniiru. Dabratsiyoon, kan duraan loltuu turan, hanga MM itti aanaa ta'uutti hojjataniiru. Hanga MM Abiy gara aangootti dhufaniittis jaalleewwanii fi gorsitoonni ammaa Dabratsiyoon biyyattii keessatti iddoowwan murteessoo qabatanii ture. Bulchiinsi Tigiraay riifoormii MM Abiy deemsisaa ture akka yaalii caaseffama sirna federaalaa yeroo ammaa jiru kana diigee sirna mootummaa waalta'aa jiddugaleessarraa biyya bulchu ijaaruutti fudhatu. Kana malees, TPLF hariiroo MM Abiy pireezidantii Eertiraa Isaayyaas Af-warqii waliin qabus hin jaallatu. Hariiroo kana akka "sirrii hin taanetti" ialaala. MM Abiy Badhaasa Noobelii Nagaa bara 2019 kan mo'atan hojii masaanummaa yeroo dheeraa Eertiraa waliin ture hambisuun nagaa buusuu isaaniitiifi. Haa ta'u malee, TPLF hariiroo Eertiraa waliin uumame kana keessatti fedhiin isaa akka ilaalcha keessa hin galletti yaada. Kanarraa ka'uunis hariiroo egeree biyya ollaa Itoophiyaa kana waliin qabaachuurratti gahee qabaachuu barbaada. Ministirri Muummee ammoo aanga'oonni TPLF akka aangoo isaa tuffataniitti ilaalu. TPLF fi mootummaa Eertiraa gidduu waldhibdee yeroo dheeraa turetu jira. Eertiraan ammoo naannoo Tigiraay waliin daangaa dheeraa waliin qabu. Waraanni Itoophiyaa fi Eertiraa gidduutti 1998-2000 taasifame sababii waldhabdee daangaa irratti ture.  Keessumaa magaalaa daangaarra jirtu Baadimmee irratti ture. Eertiraan akkaaata murtee komishiniin deeggarsa UNiin hojjetuun Itoophiyaan magaalaa Baadimmee akka deebistuuf barbaaddus kun osoo hin raawwatiin tureera. MM Abiy wayita araara Eertiraa waliin eegalan murtee kana haal-duree malee fudhatanii akka hojiirra oolchan dubbatan. Haa ta'u malee Baadimmeen bulchiinsa Tigiraay jala waan ta'eef tumsa mootummaa naannoo Tigiraay malee kan milkaa'u miti. Waa'ee haleellaa KIbxata buufata humna ittisaa Tigraay jiru irratti raawatame jedhamee yeroo ibsu, waajirri MM Abiy TPLF himateera. "Sobaan akka waan mootummaan Eertiraa ummata Tigiraay irratti lola gaggeessaa jiruu fakkeessuuf TPLF yuunifoormii loltoota Eertiraan uummata gowwoomse" jedhe. Himannaan jedhame kun qaama walaba ta'een hin mirkanaa'iin yeroo jiru kanatti, Eertiraan rakkoo Tigiraay keessa jiru kanaaf deebii kennuuf dhimma keessoo ollaa keessa seentii yaaddoo jedhu kaasuu mala. Pireezidantiin naannoo Tigraay Dr Dabratsiyoon Gabramikaa'el ibsa Kamisa waaree booda TV naannichaa irratti kennaniin Eertiraan lola ammaa keessa harka qabaachuu akeekaniiru. Lolli kun 'lola uummata Tigraay irratti Abiy Ahimadiifi pireezidantii Eertiraa Isaayyas Afawarqiin baname,' jedhan. Loltoonni raayyaa ittisa biyyaa Tigraay keessa turan keessaa muraasni hidhannoo isaanii waliin daangaa qaxxaamuranii gara Eertiraa akka seenanis dubbataniiru. Pireezidantiin Tigraay naannicha eeggachuudhaaf loluuf qophaa'oo akka ta'an dubbatu. Haala jiru hubatanii qophii barbaachisu akka taasisaniif dhalattoota naanichaaf waamicha yeroo taasisanitti, "naannoon isaanii bakka awwaalcha warra dubbii isaan barbaadaniiti," jedhan Dabratsiyoon. "Sararri diimaan dhumaa darbameera," jechuun tarkaanfii fudhachuu kan eegale mootummaan MM Abiy hanga TPLF jilbeeffachiisutti booddeetti waan deebi'u hin fakkaatu. MM Abiy erga lolli kun eegalee as ajajoota waraanaa soorama baahanii turan afur gara raayyaa ittisaatti akka deebi'an waamicha taasisaniiru. Itaamaazhoor Shuumii Itti aanaan waraana biyyattii jeneraal Birhaanuu Juulaa ibsa miidiyaalee biyya keessaaf kennaniin loltoonni raayyaa ittisa biyyaa dabalataa garas geeffamaa akka jiran dubbataniiru. Lolli eegalame kun osoo gara jiddugaleessa biyyaa hin dhufiin achumatti goolabama jedhan jeneraal Birhaanuun. Akka hogganoonni idil-addunyaa gaafataa jiran lolli dhaabbatee furmaatni nagaa kan barbaadamu yoo hin taane carraan biyyattiin guutummaan gara waraana waliinii seenuu bal'aadha.


Waa'ee lola Tigraay hogganoonni addunyaa maal jedhan?

Ministirri Muummee Abiy Ahimad raayyaan ittisa biyyaa tarkaanfii waraanaa naannoo Tigraay irratti akka fudhatu ajaja dabarsuu isaanii hordofee aanga'oonni biyyoota adda addaa yaaddoo qaban ibsataa jiru. Kibxata Sadaasa 03 halkan humni addaa naannoo Tigraay buufata waraanaa raayyaa ittisaa achi jiru haleeluu isaatiini MM Abiy tarkaanfiin akka fudhatamu kan ajajan. Ministirri Haajaa Alaa Ameerikaa Maayik Pompewoo TPLF raayya ittisa biyyaa Tigraay keessa buufate haleeluun isaa daran nu yaaddesseera jedhan. Nagaan boora'e akka bakkatti deebi'uu fi muddamni jiru akka tasgabbaa'u tarkaanfiin ariifachiisaan akka fudhatamu hubachiifna jedhan. Dubbi himaan barreessaa olaanaa UN Isteefan Dujaarik ibsa baasaniin, barreessaan olaanaa UN lola naannoo Tigraay quba qabaachuu himanii hatattamaan muddamni tasgabbaa'ee, dhibdeen jiru karaa nagaa akka furamu waamicha dhiyeessaniiru jedhan. Itoophiyaa keessa tasgabbiin jiraachuun nageenya naannoo gaanfa Afrikaaf gumaacha qabu ibsaniiru. UN sochii riifoormii mootummaan Itoophiyaa biyyaa nagaa fi lammilee ishee hundaaf taatu uumuuf taasisu ni deeggaras jedhan. Pireezidantii Itti aanaan Komiishinii Gamtaa Awurooppaa Jooseef Boorel muddamni waraanaa Itoophiyaa keessa jiru nagaa biyyattii fi guutuu naannichaa balaa guddaaf kan saaxiludha jedhan. Muddama kana xiqqeessuu fi furmaataa nagaa barbaaaduu irratti tarkaanfiin fudhatamuu qabas jedhan. Itoophiyaatti ambaasaaddarri US duraanii fi dhimma siyaasaa Itoophiyaa irratti dubbachuun kan beekaman Hermaan Koohen, MM Abiy tarkaanfii waraanaatti seenuun isaan gaddisiisuu himu. "MM Itoophiyaa badhaasa Noobeelii injifate Abiy, mariin heera mootummaa haaraa kan sirna federaalaa dhugaa ta'een saboota biyyattii hundaaf mirga ofiin of bulchuu olaanaa kennu qopheessuu dhiisee Tigray waliin waraanatti seenuun na mufachiiseera," jedhan dipiloomaatiin gameessi kun. Ogeessi seeraa beekamaan lammii Keeniya Paatriik Lumuumbaa ammoo Afrikaan waraana mootummaa federaalaa Itoophiyaa fi naannoo Tigraayitti ija banachuun daran onnee nama cabsa jedhe. 'Gamtaan Afrikaa jidduu seenuu qaba, nuti hundi keenyas kana balaaleffannee haa dubbannu' jechuun waamicha dhiyeessee jira. Komiishiniin Gamtaa Afrikaa ibsa Kibxata baaseen muddamni akka xiqqaatu fi rakkoon jiru marii biyyaalessaan akka furamu yaamicha dhiyeessee ture.


Tigiraayitti 'haleellaan qilleensarraa jiraachuu waan danda'uuf jiraattotni magaalatti akka walitti hin qabamne' MM Abiy Ahimad himan

MM Abiy Ahimed mootummaan federaalaa naannoo Tigiraay keessatti tarkaanfii fudhataa jiruun haleellaan qilleensarraa jiraachuu akka danda'u himan. Abiy Ahimed ibsa televizhinii biyyaaleessaa biyyichaa irratti afaan Tigiriffaan dubbataniin haleellaan qilleensarraa gaggeefamu namoota nagaa irratti kan xiyyeeffate akka hin taane himanii garuu bakkeewwan humnootni balaa qaban jedhanii waaman qabatan irratti akka qiyyeeffatu ibsan. ''Haala kana keessatti wanti hin eegamne akka hin uumamneef jiraattotni naannoo magaalaatti walitti qabamtanii socho'uu akka hir'istan isinan hubachiisa'' jedhan. MM Abiy mootummaan federaalaa bulchiinsa naannoo Tigiraay TPLF irratti waraana bane ''dirqamnee waraana itti galledha'' jedhan. Uummata kabajamoo, humni ittisaa rafee osoo jiruu haleelameera. Adunyaan osoo arguu haleellaa raawwate kan jedhan Abiy ''miseensota TPLF hunda miti diinni keenya'' jedhan. ''Diinni keenya TPLF keessa humna jirudha'' jedhan. MM Abiy erga aangootti dhufanii biyya nagaa gochuufi badhaadhina fiduuf hojjechaa turuu himanii amma garuu '' TPLF keessa humni gantuu jiru imala keenya gufachiisaa tureera'' jedhan. Misooma gufachiisaa ture. Humni kun uummatni Tigiraay uummata Itoophiyaa irraa adda bahuun nageenyaa fi badhaadhina irraa akka hin hirmaanne taasiseera'' jedhan. TPLF heera mootummaa cabseera jechuun qabxiileen shan kaasan: •            Murtee seerota paarlaamaa bahan fudhachuu dhabuu •            Seeraan ala dhaabbilee idil-adunyaa fi biyyoota waliin hariiroo jalqabuu •            Biyya keenyaa fi adunyaa guutuu irratti weerara koroonaavaayirasii uumameen filannoon akka dheeratu murtoo manni Maree federeeshinii dabarse cabsuun filannoo seera qabeessa hin taane gaggeessuu •            Mootummaa federaalaa fi naannoof karaa beekkamtii hin qabneen hariiroo addaan kutuu •            Humnoota badii naannolee kaan keessa jiran waliin tahuun jeequmsa kaasuun lubbuun lammiilee nagaa akka badu gochuu eeraniiru. Dabalataan tajaajilli ibsaa fi bilbilaa addaan citee ture TPLF'n akka raawwate ibsuun uummatni Tigiraay humna raayyaa ittisa biyyaa waliin hiriiruun gara misoomaatti akka deebi'amuuf MM Abiy waamicha dhiyeessaniiru.


Lola Tigraay keessaa: Haala magaalaan Maqalee keessatti argamtu

Mootummaan federaalaafi Naannoon Tigraay erga lola seenanii har'a Jimaata guyyaa sadaffaadha. Lolli erga eegalee booda magaalaa Maqaleefi magaalota naannichaa keessa tajaajilli ibsaafi geejjibaa adda citee ture eegaleera. Tajaajilli elektirikii kaleessa Onkololeessa 26, 2013 kan deebi'e yoo ta'u har'a immoo tajaajilli geejjibaa eegalu gabaasaan BBC Maqalee jiru ibseera. Tajaajilli eegaluus garuu konkolaattonni Maqaleerraa ka'un bakkeewwan gara garaatti imalan hunduu poolisii magaalattiirraa eeyyamni addaa isaan barbaachisa jedhameera. MM Abiy humnoonni dhaaba naannicha bulchutti hidhata qaban raayyaa irratti haleellaa raawwatan erga jedhanii booda tajaajilli bilbilaafi intareetii adda citee ture ammas hin deebine. Gaafa Kibxataa halkan keessa dhukaasni kan itti dhagahame Maqaleen tasgabbii qabaattus lola eegalamerraan kan ka'e hawaasni yaaddoo keessa jira jedheera gabaasaan BBC. Guyyaa kaleessaa magaalaa Maqaleetti sagaleen xiyyaara waraanaa marsuu taajjabuu isaa kan himu gabaasaan BBC, sagalee xiyyaarichaan heddu rifachuufi sodaa keessa seenu himeera. Guyyaa har'aa jiraattonni magaalichaa jireenya idilee isaanii duriitti waan deebi'an fakkaatu. Baankileen magaalaa keessa jiran cufaa ta'anis jiraattonni kaleessarraa har'a magaalaa keessa socho'aa akka jiran taajjabuu ibse. Dabalataanis, dhaabbileen daldalaa magaalaa Maqalee keessatti argaman tajaajila kennaa jiraachu arguu dubbateera. Bakkeewwan naannichi Naannoo Amaaraa daangessurratti walitti bu'iinsi jiraachufi lolli itit fufuu pirezidantiin naannichaa Dr Dabratiyoon G/Mikaa'el guyyaa kaleessaa ibsaniiru. Humni addaa Amaaraafi humnoonni nageenyaa federaalaa waliin ta'un humna addaa Tigraay loluu dubbatan. Guyyaa har'aa magaalaa Maqalee keessa buufatoonni boba'aa tajaajila kennaa jiraatanis magaalatti keessa hanqinni benzinii jiraachuun ibsameera. Haala baruufi barsiisu kan taajjabe gaazexessaan BBC, guyyoota itti aanan qormaata kutaa saddeeti barattoonni qoraman mana barumsaa Atse Yohaannisitti barumsarra jiraachuu hubateera. Waldhibdee dura barumsa isaanii hordofaa kan turan barattoonni kutaa 12ffaa garuu barumsi isaanii adda citu odeeffannoon gabaasaan BBC argate mul'isa. Waldhibdeen mootummaa federaalaafi Tigraay hammaataa dhufee torban kana keessa TPLF raayyaa ittisa biyyaa irratti haleellaa banuu MM Abiy Ahimad ibsaniiru. Kanaanis, raayyaan ofirraa qolachuuf ajaji darbuu ibsan. Televijinii biyyaalessaarratti dhihaachun MM Abiy raayyaan komaand postiidhaan gaggeeffamaa ''ergama biyya baraaruu akka raawwatu ajajni kennameeraaf'' jedhan. Naannoon Tigraay gama isaatin meeshaalee raayyaa ittisa biyyaa gama Kaaba biyyattii jiru gara caalu to'achuu isaa ibsuun waraana irratti banamu akka qolatu ibse. Dhaabbileefi hoggantoonni garaa garaa rakkinichi nagaan akka furamu waamicha dhiheessaa jiru.


Lola Tigiraay: Jabuutiin lolli Itoophiyaatti dhalate karaa mariin akka furamu waamicha dhiyeessite

Jabuutiin biyyoota reefu lolli mootummaa federaalaa fi hoggansa naannoo Tigiraayi giddutti dhalate’’karaa nagaan akka furamuu’’ waamicha dhiyeessan keessaa tokko taatetti. Pirezedantiin Jabuuti Ismaa’el Omar Gulii fi gorsaan addaa dhimma nageenyaa MM Abiyyi Ahmad, obbo Gadduu Andargaachoow wajjin erga mariyataniin booda waamicha kana dhiyeessan. Televizhinii biyyaaleessaa Jabutiirratti Ministirri haajaa alaa biyyattii Mahamud Alii, mootummaan lolicha‘’ittii dhiyeenyaan hordofaa jira’’jedhan. Jabuutiin akka ibsitetti, mootummaan Abiyin durfamu tokkummaa Itoophiyaa  eegsiisuuf ‘wabii  tokkicha hafe’ jedhee ibse. Itoophiyaan garuu TPLF wajjin karaa mariin waldhibdee jiru furachuu diduun aangoorra buusutti cichaniiru. Ministirri Muummee Abiyi tarkaanfiin waraana TPLF irratti fudhatamuu kan eegale maadheen waraanaa guddichi Tigiraayitti argamu haleelamuu hordofuuni. Kanaafuu lolichis, qondaaltonni TPLF wayita hidhamanii seeratti dhiyaatan xumuramaa jedhu. TPL garuu erga Abiy aangoo bara 2018 qabatee asi miseensonni keenya ‘’ miidhamoo’’ta’an jedhee himata. Itti dabaluunis, MM Abiyi sirna abbaa irree Itoophiyaatti hundeessuuf tattaafataa jiraa jedhee himata. Walitti bu’insaa giddusaanitti hammaate kana baqachuun namoonni kuma hedduutti lakka’aman Sudaan kan seenan yoo ta’u, baqattootni Sudaan seenan 200,000 gahu akka malan Sudaan akeekkachiiftetti. Wixata kaleessaa hoggantoonni biyyoota Yugaandaa fi Keeniyaa Ministira Muummee itti aanaa Dammaqaa Mokonnin wajjin mariyatan, lolli biyyatti keessatti gaggeeffama jiru mariin furamee akka goolamu waamicha dhiyeessuun isaanii ni yaadatama. Mootummaan federaalaa TPLF waliin araara buusuu akka hin barbaanneefi tarkaanfii seera kabachiisu fudhachaa akka jiru himeera. MM Abiy Ahmad guyyoota itti aanan keessatti tarkaanfiin seera kabachiisu inni xumuraa humna hidhatee Tigraay keessa jiru irratti ni fudhatama jedhan Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad. Wal-dhibdeen mootummaa federaalaa fi paartii naannoo Tigraay bulchu TPLF gidduu ture hammaatee gara wal-waraansaatti erga ce'ee booda mootummaan tarkaanfii olaantummaa seeraa kabachiisuu fudhachaa akka jiru ibsa. Haala kanaanis mootummaan federaalaa humna addaa Tigraayiifi milishaa naannoo Tigraay karaa nagaan akka harka isaanii Raayyaa Ittisa Biyyaaf kennaniif yeroo kenneefii turuu ibseera. Yeroon isaan akka harka kennataniif kennameef waan xumurameef tarkaanfii isa xumuraaf qophaa'uu ibsan Ministirri Muummee Abiy Ahimad. Lammiileen Itoophiyaa 30,000 gahan hanga ammaatti lolicha baqatanii Sudaan galuu UNHCR himeera.


Lola Tigraay: Waldhibdeen Itoophiyaa keessaa to'annoon ala ta'aa jiraa?

Waraanni humnoota mootummaa federaalaa MM Abiy Ahmadiin hogganamuufi kanneen TPLF amanamoo ta’an gidduutti gaggeeffamaa jiru hanga ammaatti lubbuu namoota dhibbaan lakka’aamanii galaafatee, biyyatti addaan qooduuf adeemaa jira jechuun Aleex Di Waal barreessa. Waraanni lafaratti akkumaa adeemaa jiru, gami lachuu ololas walirratti banaa jiru. Lamaanuu ummata kakaasuufi ofii akka sirrii ta’an addunyaa amansiisuuf yaalaa jiru. Mootummaan Finfinnee jiruu fi TPLF kan dubbi jalqaba eegalee eenyu isa jedhu irratti wal himatu. MM Abiy qondaaltonni waraanaa hammeenyaan ajjeefamaniiru jedhaniiru. Hogganaan naannoo Tigiraay Debretsiyoon Gebremikaa’eel humnoota adda Itoophiyaa fi loltoota Eertiraan haleellaan qindaa’ee gaggeefameera jechuun himu. Hanga qorannoon qaama of danda’en gaggeeffamuti, oduun gama lamaaniin dhufu himannaa ragaa hin qabne kan ta’ee fi dubbii hokkora kaasuuf ooluu maludha. ‘Waggootii dukkanaa’ Gamni lamaanuu seenaa Itoophiyaa akka addaatti ilaalu. Mootiin Itoophiyaa Haayile Silaasee bara 1974 warraaqsa gaggeeffameen aangorra ka’an. Humni waraanaa Dargi jedhamu aangoo qabate. Yeroo bulchiinsi waraanaa kun dargaggoota kumaataman lakka’amanitti ‘Gooliin Diimaa’ uumamee gartuulee warraaqsaa biyyatti keessa jiran hedduu irrattis waraanni banamee ture. Warri Tigiraay yeroo sana akka waggootii dukkanaatti yaadatu, sababiin isaa halleellaan qilleensaa guyyaa guyyaan boombii irratti roobsuu halkaniin qofa akka socho’an isaan taasise. Haleellaa 1988tti magaalaa Hawuzeen gaggeeffameen namootni gabaa deemaan 1,800 ajjeefamanii arriifi dhukkeen dhohinsichaarra ka’a guyyaa ifaa dukkaneesse halkanitti geeddare. Bara 1991tti TPLF fi ADWUI waliin ta’uun mootummaa waraanaa kana injifatani. Guyyaa aangoo fudhatanitti hogganaan ADWUI Mallas Zeenawii, karoorri isaa inni tokkoffaa lammileen Itoophiyaa guyyaatti nyaata si'a sadii akka nyaatan gochu akka ta’e dubbatee ture. Bulchiinsa ADWUI waggoota 27 keessatti lakkoofsi da’imman du’anii shan keessa tokkorraa gara 20 keessaa tokkotti xiqqaateera. Beelli bade, waraanni wal waliini guguddaanis dhaabbateera. Ta’us garuu Itoophiyaan dimokraasii hin agarre. MM Abiy fi Hordoftoonni isaa isa kana “waggooti dukkanaa 27”  jedhu Dhaalootni dargaggoota hirmaannaa siyaasaa irraa kan dhorkamniifi sagaleen isaani akka gadi qabameetti itti dhaga’ame. Gartuleen Tigirootaa murtaa’oon siyaasaa, waraana fi dinaagdee biyyatti fedhii isaaniif to’atanii turani jedhu. Saba Oromoo irraa kan ta’e Abiy Ahimad sababa mormii guddaa gaggeeffamaa tureen angootti ba’e. ADWUI akka hogganaa paartiitti isa filatanii bara 2018tti ministira muummee ta’uun filatame. Ariitiiin siiyaasaaf walabummaa kenne. Paartii waliini ADWUI diiguun paartii haaraa-Paartii Badhaadhinaa hundeesse. Sochiin kun jajamuun beekkamtii kenneefi. Qeeqtoonni isaa ammo “diiguun ijaaruu miti” jedhu. Abiy Eertiraa waliin nagaa busuun, sochii isaa kanaaf bara darbee badhaasa Noobelii Nagaa argatee ture. Pirezdaanti Isaayyas Afewerqii wagga dheeraaf humna waraanaa irraa eegalee Itoophiyaa diiguuf yeroo dheeraaf karoora qabatus Abiy hogganaa kanaa waliin hariiroo cimsatera. Abiy amantaa Penxeekoosxaal kan hordofu yoo ta’u, takka takka aangoon isaa akka Waaqarra ta’etti dubbata. Barreeffamooti isaa, waraqaa qorannoo doktireetii isaa dabalatee, barreeffamoota gargaarsa barnoota biiznasiif qophaa'an fakkaatu. Hooggansi cimaafi amansiisaa tahe, guddoo milkaa'a jechuun amana. Shakkii malee saboota amaaraa Finfinnee keessa jiraanii fi naannoo Amaaraa keessa jiran biraa deeggarsa guddaa qaba. Ta’us garuu innis ta’e paartiin isaa isa haaraa filannoon hin qoramne. ‘Heera gatuu’ Mootummaan feederaalaa filannoo naannoon Tigraay gaggeesse kana hin eeyyamne. Paartiin Badhaadhinaas hin hirmaanne. TPLF ammoo filannoon biyyaalessa jalqaba waggaa kanaatti karoorfamee ture, gariin sababa Covid-19, irra deddeebiin kan dabarfameefi turtiin aangoo mootummaa darbuu hima. Isaan naannolee keessaa mootummaa sagalee filattootaan filameefi aangoo qabu akka ta'e himu. Bakki waraanaa heera mootummaa Itoophiyaadha. Itoophiyaan sirna federaalaa hordofti. Sirnichi saboonni gurguddoon naannoo isaanii akka bulchan hiree kennaaf. Seerri kun bara 1994'tti ADWUI'n angoo fudhatee yeroo muraasa booda bahe. Abiy kan balleessuu barbaada. Bulchiinsoti naannoo Itoophiyaa mirga ofiin murteeffachuu qabu. Karoorri seera kanaa yoo giddugaleessa biyyatti keessatti dimokiraasiin kufe nannooleen ofiin adda of baasuu akka danda’an gochuuf kan qophaa’eedha. Kan gaaffii Tigiraayoota qofa hin turre, seena keessatti hoggantoonni saboota dararri irra ga’ee kan akka Oromoo gaaffii kana ni kaasu. TPLF gaaffii addaan cituu hin kaafne. Garuu waldhabdeen amma adeemaa jiru gara sanatti isaan geessa jira. Olaantummaa TPLF siyaasa irratti qabachaa ture Oromoo fi saboota kibba biyyatti keessa jiraniin ni mormama ture. Ta’us hundisaani keeyyata hiree ofii ofiin murteessu heeraa biyyatti keessa jiru simataniiru. Dhiheenyayyuu sabootni Sidaamaa bulchiinsa naannoo ofii isaanii tolchuuf filannoo gaggeessaniiru. “Bulchuu ykn Balleessuu” Bara kana Abiy sochii dargaggoota Oromoo aangotti isa fiderraa garagaleera. Ajjeechaa weellisaa Hacaaluu Hundeessaa booda hiriira mormii irratti namootni 150 ol ajjeefamanii, Abiy namoota 10,000 ol hidhaa buuseera. Isaan keessa hogganaan miidiyaa OMN Jawaar Mohammad tokkodha, innis himannaan shororkeessummaa irratti dhiyaateera. Inni biraan Lidatuu Ayyaalew manni murti akka hikamuuf wabii eeyyamus ammayyuu mana hidhaa jira. Hidhattoonni Waraana Bilissummaa Oromoo ofiin jedhan torban lama dura Wallaga keessatti jiraattota saba Amaaraa 50 ol ajjeesaniiru. Ajjechaa kanaaf Abiy ‘diinota Itoophiyaa biyyatti bulchuu ykn balleessuu barbaadan’ jedhe himate. Jechi kuni jecha TPLF ibsuuf ittin fayyadamedha. Abiy gameessota siyaasaa Amaaraa seeraa federaalaa diiguun sirna mootummaa tokkomee ijaaruu barbaadan biratti fudhatama guddaa qaba. Federaalizimii sabummaa irratti hundaa’e qeequuf sababooti gaarii hedduu jiru, ta’us garuu sabootni Itoophiyaa keessa jiran hedduun – kan hidhataniifi siyaasa beekan- fedhii isaanii malee akka bulchamuu hin dandeenye ifa taasisaniiru. Gabaasni bakka waraanaa irraa ba’u akka namootni nagaa Amaaraa ajjeefaman hima. Gabaasni Finfinnee fi magaalota bitaa irraa ba’u ammo Tigirooti hedduuminaan hidhamaa akka jiranidha. Humnooti mootummaa Tiigraayirraa odeeffannoon akka hin argamne taasisaniiru. Dabalataanis naannichaa meeshaleen gargaarsa namoomaallee akka hin seenneef dhorkanii jiru. TPLF looltota Eertiraa Tigraayiin weeraran booji’uu isaa hima. Abiy waraanaa kan labse karoora Tigraayiin feederalaa jalatti to’achuuf jedhuuni. Namni waa’ee Itoophiyaa hordofu kamuu kun ni milkaa’a jedhee hin amanu. Pirezdantin Eertiraa kan hedduun weerara Tiigraay irratti baname karoorsu keessa harka qaba jechuun amanan, hanga ammatti homaa hin dubbanne. Waldhabdeen Itoophiyaa keessa jiru guyya guyyaan to’annoo jalaa ba’aa jira. Kun lubbuu namoota kuma hedduu galaafachuu mala. Akkuma qaamni tika biyyaaleessa mootumichaa bara 2002tti tilmaametti ammoo “ carraan diigamu kan hin mudannedha jechuun hin danda’amu” jedha. Alekis Di Waal Muummee Seeraafi Dippilomaasii Yunivarsiitii Taftis ('Tusfts') US argamutti Daarektara Oolaanaa Faawundeeshinii Nagaa Addunyaati.


Beenishaangul Gumuzitti haleellaa raawwateen namoonni 30 ol ajjeefaman

Naannoo Beenishaangul Gumuzitti haleellaa awutoobisii irratti qaamolee hidhataniin raawwatameen, yoo xiqqaate namoonni 30 ol ajjeefamuu Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa beeksise. Hoogganaan Biiroo Kominikeeshinii naannichaa Obbo Mallasee Bayyanaa BBCtti akka himanitti, poolisoonni lama ajjeefamuu akkasumas bulchaan aanichaa madaa'uu dubbatu. Hidhattoonni kan haleellaa geessisan ALI gaafa Sadaasa 04, 2013 ta'uu kan ibsan qondaalli kun, naannoon kun armaan dura kan tasgabbii qabu ta'uu himan. Poolisiin naannichaa fi milishaan gandaa raayyaa ittisa biyyaa waliin ta'uun tasgabbii naannawa kanatti fiduuf wayita ifaajaa jiranitti haleellaan kun raawwate jedhan. Hidhattoonni kunneen konkolaataa imaltoota Wanbaraa irraa fe'ee Bulanii fi Dibaaxee qaxxaamuruun gara Chaaginii imalaa ture irratti balaa geessisuun haleellaa akka raawwatan ibsaniiru. Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa gamasaatiin konkolaataa Wanbaraa irraa ka'ee karaa Dibaaxee gara Chaaginii imalaa ture irratti balaan qaqqabuu ibsa  guyyaa Dilbataa baaseen ibseera. Aanaalee akka Wubgiish, Yaamxi fi Qiidooh jedhaman keessatti haleellaan walfakkaataan raawwatamuu kan ibse dhaabbati kun lubbuusaanii baafachuuf kan miliqanii dhokatanii jiranis jiraachuu akka odeeffannoon isa ga'e ibseera. Yeroo ammaa namoonni miidhaman lakkoofsi isaanii 34 ta'uu fi kanaan ol ta'uus akka danda'u ibseera dhaabbatichi. Lakkoofsi namoota miidhamanii ammatti sirnaan hin baramne kan jedhan qondaalli kun hidhattoonni kunneen imaltoota ugguruun miidhaan isaan qaqqabsiisan akkuma qulqullaa'een ibsina jechuun BBC'tti himaniiru. Obbo Mallasaan itti dabaluun yeroo ammaa raayyaan ittisa biyyaa tarkaanfii fudhachaa jiraachuu ibsaniiru ''Haleellaan kun baayyee kan nama gaddisiisuudha. Haleellaan kun kanarra akka hin hammaanneef qaamoleen nageenyaa mootummaa tarkaanfii fudhachuutti cimuu qabu'' jechuun Komishinara Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa Daani'eel Baqqalaa (PhD) wabii godhachuun dhaabbatichi gabaaseera. Haleellaan naannoo Beenishaangul Gumuzitti irra deddeebiin raawwataa jiru baay'ee yaaddessaa waan ta'eef tarkaanfiin hatattamaa fudhatamuu akka qabu dhaabbatichi ibsa isaa keessatti eereera. "Naannoo Beenishaangul Gumuzitti haleellaa qaqqabaa jiruun miidhaan lammiileerra ga'aa jiru kan yeroon itti kennamuu miti. Kanaafuu qaamoleen nageenyaa naannoo fi federaalaa waliin ta'uun wabii lammiileef dhaabbachuu qabu. Mootummoonni lameen waliin ta'uun akkaataa haleellaawwan akkanaa qolachuun danda'amurratti hojjechuu qabu.'' jedha ibsi Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa.


Filannoo US 2020: Himannaa seeraa Tiraamp bu'aa filannoo mormuuf qopheeffatan

Joo Baayidan pireezidantii Ameerikaa 46ffaa ta'uun filamuun isaanii labsameera. Pireezidant Tiraamp garuu isteetiiwwan muraasa keessatti bu'aan filannoo 'hatameera' jechuun himannaa seeraa banuuf karoorsaa jiru. Ogeessi seeraa isaani Ruudii Juliyaani Fooks Niwusitti akka himanitti, Tiraamp bu'aa filannoo kana fudhachuun sirrii miti jedhan. "Filannoon kun yoo xiqqaate isteetiiwwan sadii hanga afurii darbee hanga 10 gahuu danda'an keessatti hatamuu isaaf ragaa jabaatu jira," jedhan. "Ragaa jabaan" jedhame maal akka ta'e himuu baatanis, isteetiiwwan muraasa keessatti Wiixata irraa eegalee himannaa banuuf akka jiran himan. Amma dura wanta beeknu: Ogeessi seeraa Ruudii Jiliyaanii akka jedhanitti himata isteetii kanatti banaman keessaa tokko wayita sagaleen lakkaa'amu taajjabdoonni hordofuuf hiree dhabuudha. Taajjabdoonni kunneen iftoominaaf jecha wayita sagaleen lakkaa'amu hordofu. Guyyaa filannoon dura kanneen galmaa'an hundi dhorkamuu akka hin qabne tumameera. Iddoowwan tokko tokkotti sababa weerara koronaavaayirasiin dhorkaawwan tokko tokko kaa'amanii turan. Dhorkaawwan kana keessaa tokko taajjabdoonni iddoo itti sagaleen lakkaa'amurraa faana 20 ykn meetira 6 akka fagaatan kan jedhu yoo ta'u, iyyata taasifameen manni murtii gara faana 6 ykn meetira lamaatti akka gadi siqu ajaje. Ajaji mana murtii kun hojiirra hin oolle jedha gareen duula na filadhaa Tiraamp qindeessu. "Manni murtii taajjabdoonni rippabliikaanotaa faana jaha itti siqanii wayita sagaleen lakkaa'amu akka hordofan ajajullee, isaan garuu faana jaha dabalataa irraa fageessan," jedhan ogeessi seeraa Ruudiin. Qondaalonni filannoo raawwachiisan garuu sirnaan hojjechaa akka turan himu. Himati biraa Peensilvaaniyaatti banamu, sagalee guyyaa filannoo poostaan ergaman garuu guyyoota sadi booda iddoo itti lakkaa'amu gahan lakkaa'uuf isteetichi murteessuu isaati. Rippablikaanonni kuni sirrii akka hin taane mormu. Himanni kun falmii kaasuu malus garuu sagaleen akka kanaan lakkaa'aman hedduu ta'uu dhabuun, bu'aa filannichaa irratti jijjiirama fiduu dhiisuu danda'a jedhu xiinxaltoonni. Bara 2016 Tiraamp garaagarummaa xiqqaan ture isteetii kanarratti kan injifatan - bara kana Joo Baayidan injifataniiru. Sadaasa 04 Tiraamp isteetii kanatti sagalee lakkaa'uun akka dhaabbatu himata bananii turan, kunis adeemsa sagalee lakkaa'uu hordofuuf nuuf hin aanjofne sababa jedhuuni. Manni murtii adeemsa sagalee lakkaa'uu hordofuuf haalli hin aanjofne hin jiru jechuun himata sana kuffise. Gareen duula na filadhaa Tiraamp qindeessu kutaa biyyaa kanatti 'rakkoolee adeemsa filannoo irratti mudatan' jedhe eeruun sagaleen irra deebiin akka lakkaa'amu gaafatee ture. Kuni himata banuu hin barbaachisu. Isteetii bu'aan filannoo walitti dhiyoo ta'etti irra deebiin akka lakkaa'amu gaafatamnaan seerri dhorku hin jiru. Haa ta'u malee yoom irra deebi'amee akka lakkaa'amu wanti beekame hin jiru. Sagalee irra deebi'anii lakkaa'uun amma duras waanuma baratamaadha, garuu bu'aan filannoo sababa irra deebiin lakkaa'amuutiin jijjiiramee hin beeku. Bara 2016 Wiiskoonsin keessatti sagaleen irra deebiin lakkaa'amee garaagarummaan argame sagalee 100 kan ta'u qofa ture. Paartiin Rippablikaan Nevaadaa "namoonni erga Nevaadaa keessaa bahanii turan kumaatamaan lakkaa'aman seera cabsuun achitti sagalee kennaniiru," jechuun tiwiitarii irratti barreesse. Maqaa namoota kanneeniis tarreessee jira gareen seeraa pireezidant Tiraamp. Namoonni guyyaa filannoo guyyoota 30 dursanii achii bahan deebi'anii achitti filachuu ni danda'u. Barattoonni Nevaadaa irraa ta'an bakka biraatti barumsarra jiranillee achitti filachuuf mirga qabu. Iddoon himatni kun iratti xiyyeeffate kaawuntiin Kilaark 'sagalee seeran ala kenname quba hin qabu' jedheera. Joorjiyaa Kaawuntii Chaataam jedhamutti adeemsa filannoo irratti rakkoon uumameera jechuun himatni baname. Dura taa'aan paartii Rippablikaanii Joorjiyaa Deevid Shaafar, "dubartiin tokko sagalee poostaan kenname 50 ta'u sagalee hin lakkaa'amiinitti yoo maktu argeera," jechuun tiwiitarii irratti barreessan. Sadaasa 05 himata kanaaf ragaan hin jiru jechuun manni murtii himaticha kuffise. Gareen Tiraamp Sanbata darbe sagaleen seera qabeessa lakkaa'amuun irra ture gatamaniiru jechuun himata bane. Himatni kun waan taajjabdoonni lama jedhan akkasumas kanneen sagalee kennan lama biroo filachuu irratti rakkachuu isaanii himuu eeruun baname. Himatichi ilaalamaa kan jiru yoo, aanga'oonni Arizoonaa himata bu'uura hin qabne ittiin jedhaniiru. Roobii darbe Tiraamp filannoon hatameera jechuun gara mana murtii olaanaa akka deeman dubbatanii turan. Bu'aan filannoo mana murtii waliigalaa Ameerikaatti ilaalamuun dura, manneen murtii naannoolee ykn isteetiiwwaniin ilaalamuu qaba. Ajaja manneen murtii isteetiiwwanii dabarsan hordofuun manni murtii waliigalaa dhimmicha ilaaluu mala. Wal-dhibdeewwan filannoon wal qabatan gara mana murtii waliigalaa geessuun waan baratame miti. Yoo geeffames himatni jabaan jiraachuu qaba. Hanga ammaa yeroo tokko qofa dhimmi filannoo mana murtii waliigalaan kan ilaalame, sunis bara 2000. Yeroos kaadhimamaa Dimokiraatotaa kan ture Al Goor sagalee 537 qofaan Filooridaa irratti mo'amuun pireezidantummaas injifatame. Adeemsa irra deebiin lakkaa'uu ji'a tokkoo ol tureen booda, manni murtii waliigalaa kaadhimamaa Rippablikaan kan turan Joorj W Buushiif murteessuun injifannoo isaanii raggaasise.


Lola Tigraay: Rokkeettii Baahirdaar fi Gondaritti dhukaafameen naannoo buufataalee xiyyaaraa miidhan gahe

Rokkeettii gara magaalota gurguddoo naannoo Amaaraa Baahirdaar fi Gondaritti dhukaafameen buufataalee xiyyaaraarra miidhaan gahuu koreen Labsii Yeroo Muddamaa raawwachiisu ibse. Haleellaan kun Sadaasa 13, 2020 halkan keessaa naannoo sa’aa 5 kan raawwatame ta’uu eeruun 'naannoo buufataaleen xiyyaaraa argamanitti miidhaan gahu korichi ibseera. Rooyitars aanga'aa mootummaa tokko waabeffachuun akka gabaasetti buufati xiyyaaraa Gondar walakkaan kan barbadaa'e yoo ta'u, haleellaan lammataa buufata xiyyaaraa Baahirdar ala rukute. Buufataaleen xiyyaaraa kunneen xiyyaarota waraanaafis ta'e kan geejjibaaf tajaajila kan kennanidha. Mootummaan Naannoo Amaaraa gama isaatiin wanta raawwatame ‘dhohiinsa’ jedhee ibse. Ibsa TV naannichaatiin dabarseen magaalaa Bahirdaar naannoo Makoodii jedhamu akkasumas Gondar bakka Azazoo jedhamutti sa’aatii wal fakkaataatti 'dhohiinsi jiddugaleessaa' mudateera jedhe. Mootummaan Naannoo Tigraay buufataalee waraanaa Baahirdaar fi Gondar jiran haleeluu beeksiseera. Haleellaan kun halkan keessaa tilmaamaan naannoo sa’aa shanii raawwachuu BBC’tti kan hime jiraataan magaalaa Baahirdaar tokko, dhohiinsa gurguddaa lama dhagahuu dubbata. Sagaleen dhukaasa dhagaahamee guddaa ta’uurraa kan ka’e “hirribaa na dammaqse” jedha jiraataan kun. Sana hordofuunis yoo xiqqaate daqiiqaa digdamaaf magaalattii keessa dhukaasni dhagaa'amaa akka ture hima. Odeessaalee biroo waa'ee lola Tigraay: Koreen labsii yeroo muddamaas ta’e mootummaan naannoo Amaaraa haleellaa kanaaf TPLF itti gaafatamaa taasisaniiru. “Juuntaan TPLF meeshaa waraanaa isaan hafte suphanii itti fayyadamaa jiru. Kuni yaalii dhumaa TPLF ‘jira’ jechuuf taasisudha,” jedhe koreen labsii yeroo muddamaa raawwachiisu. Taateen magaalota lamaan keessatti ta’e qoratamaa akka jiruu fi odeeffannoon dabalataa kan kennamu ta’uus ibsichi eereera. Mootummaan naannoo Amaaraa gama isaan “diinni humna qabu fayyadamee hojii shororkeessummaatti waan jiruuf, waraana keessa jiraachuun keenya beekamee hawaasni tasgabbaaa’ee ofii fi naannoo isaa akka eegu” jedhee waamicha dabarseera. Naannoo Tigraay maal jedhe? Humni mootummaa Naannoo Tigraay buufataalee waraanaa magaalota Naannoo Amaaraa Baahirdaar fi Gondar jiran haleeluu aanga'aan naannichaa Obbo Geetaachoo Raddaa himan. Haleellaan kun haleellaa qilleensaa mootummaan federaalaa Tigraay keessatti raawwataa jiruuf deebii kenname ta'uus himaniiru. Aanga'oonni olaanoo TPLF kan ajajni hidhaa itti bahee jiru mootummaan federaalaa haleellaa qilleensaan magaalotaa fi baadiyyaawwan naannichaa reebaa jira jechuun himataa turan. Amma dura humni naannoo Tigraay xiyyaara waraanaa mootummaa federaalaa tokko rukutee kuffisuu himuun buufataalee xiyyaaraa xiyyaaronni kun irraa ka’ani fi qubatan osoo hin hafiin akka rukutuu malu aanga’aan naannichaa tokko dubbatanii ture. Raayyaan ittisa biyyaa xiyyaarri tokko rukutamee kufeera kan jedhame soba jechuun ibsa kenneera. Waraanni humnoota mootummaa federaalaa fi kan naannoo Tigraay jidduutti eegale kun guyyoota 10 ol lakkoofsiseera. Waraana kanaan loltoota dabalatee lammileen nagaa dhibbaan lakkaa'aman yoo ajjeefaman, kumootaan kan lakkaa'aman ammoo qe'ee irraa buqqa'anii gara Sudaan baqataniiru. Dhaabbilee fi hogganooti addunyaa lolli dhaabbatee wal-diiddaan jiru mariin karaa nagaa akka furamu gaafatanillee, mootummaan federaalaa hanga hogganooti TPLF seeratti dhiyaataniitti mariin hin jiru jechuun tarkaanfii fudhataa jiru cimseera. Humni raayyaa ittisa biyyaa kutaalee fi magaalota naannichaa hedduu harkatti galfachuu fi waraanichi yeroo gabaabaa keessatti akka xumuramu mootummaan federaalaa himaa jira. Mootummaan naannoo Tigraay garuu waraanichi reefu eegale malee xumuramaa hin jiru jedheera. UN dabalatee dhaabbileen gargaarsaa adda addaa kanneen lola adeemaa jiruunmiidhamaniif deeggarsa namoomaa gochuuf rakkachaa akka jiran himaa jiru. Partiin TPLF kan siyaasa Itoophiyaa keessatti waggoota 27 darbaniif olaantummaa qabaachaa ture, battaluma MM Abiy 2018 keessaa gara aangootti dhufanii kaasee komii eegale. MM Abiy qondaaltoota TPLF mootummaa duraanii keessatti aangoo olanaa qabaachaa turan malaammaltummaa fi sarbama mirgoota namoomaatiin himachuun kaan yoo hidhan kaan aangoo mootummaa irraa ari'an. TPLF hogganooti hidhamanii fi hojiirraa ari'aman kunneen dhalattoota Tigraay waan ta'aniif addatti irratti fuulleffatame jechuun komata. MM Abiy bara darbe paartilee miseensota ADWUI saba bu'urreeffatani ijaaraman walitti baqsuun Paartii Badhaadhiina (PP) hundeessuun tarkaanfii biraa wal-diddaa qaamolee lamaanii hammeessedha. TPLF adeemsa MM Abiy mormuun paartii haaraa kanatti makamuu dide. Jalqaa bara kanaa erga mootummaan federaalaa sababa weerara koronaavaayirasiin filannoo biyyaaleessaa marroo 6ffaa dheeressee ammoo wal diddaan caalaa guddate. Naannoon Tigraay Fulbaana keessaa qofaatti filannoo gaggeeffatus, paarlaamaan federaalaa filannichi ''seeraan alaa fi kan akka raawwatameetti hin lakka'amnee'' jechuun murte dabarse. Ergasiin booda, mootummoonni lamaan wal waliin ''seeraan alaa fi beekamtii heera kan hin qabne'' waliin jechuutti fufan. Jalqaba baatii Onkolooleessaa mootummaan federaalaa naannoo Tigraay waliin waliitti dhufeenya akka dhaabu akkasumas deeggarsa bajata naannichaa akka adda kutu manni maree federeeshinii murteesse. Sana duras ta'e sana booda mootummoonni lamaan agarsiisa humna waraanaa gara garaa taasisaa turan. Sadaasa 03, 2020 halkan humni addaa naannoo Tigraay buufata waraanaa raayyaa ittisaa achi jiru haleele jechuun MM Abiy tarkaanfiin waraanaa akka fudhatamu kan ajajan.


Waldhibdee Tigraay: Komishiniin mirga namoomaa nageenyi lammiilee nagaa akka eegamu gaafate

TPLF buufata waraanaa Izzii [ajaja] kaabaa irratti haleellaa raawwate jechuun MM Itoophiyaa Abiy Ahmad humni waraanaa TPLF irratti tarkaanfii akka fudhatan ajajaniiru. Kana hordofee naannichi to'annoo humna waraanaa jala kan galu taha. Labsiin yeroo muddamaas naannicharratti labsameera. Qaamoleen lameen akkuma wal-gaarreffatanitti jiru, sababa kanaanis uummanni yaaddoo keessa galeera. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa haala nageenyaa naannoo Tigiraay fi naannolee kaanii akka itti dhiyeenyaan hordofaa jiruufi isa yaaddesse hime. Komishinarri ol-aanaa Komishinichaa Daani'eel Baqqalaa ''humnootni nageenyaa federaalaa fi naannolee nageenyi lammiilee nagaa fi mirgi namoomaa isaanii yeroo hundaa kabajamuu isaa mirkaneessuu qabu'' jedhan. Dhaabbati mirga namoomaaf falmu Amnastii Intarnaashinaal dhiittaan mirga namoomaa akka hin mudanne waamicha dhiyeessuun ibsa baaseera. Dhaabbatichatti daarikterri naannoo Bahaa fi Kibba Afrikaa Depiroosee Mucheenaa haala naannicha keessa jiru ilaalchisee akkas jedhan. ''Humna waraanaa erguun wal dhabdee mootummaa federaalaa fi naannoo Tigiraay hammeessuu qofa osoo hin taane, lubbuu namoota baay'ee balaa irra kan buusuu fi sarbama mirga namoomaa Itoophiyaatti raawwatuuf yaaddoo guddaadha.'' Seerotni idil-adunyaa mirga namoomaa naannoo Tigiraayi keessatti akka kabajamaniif qondaalota mootummaa federaalaa Itoophiyaa fi naannoo Tigiraayiif waamicha taasifna. Yoo wanti ajjeechaa lubbuuf saaxiluu fi miidhaa qaamaaf saaxiluu hin jiraanne humna akka malee fayyadamuu irraas of qusachuu qabu,'' jedhan. Dabalataan Amnastii Internaashinaal tajaajilli inteneetii fi bilbilaa naannoo Tigiraayii adda citee ture akka deebi'uuf gaafateera. ''Tajaajilli Interneetii fi bilbilaa naannoo Tigiraayi adda cite deebi'uun namootni wal qunnamuu qabu, kun mirga yaada isaanii bilisaan ibsachuuti, akkasumas haala kabaja mirga namoomaa naannicha keessaa hordofuuf gargaara'' jedhe dhaabbatichi. Sadaasa 4 bara 2020 ministirri muummee Itoophiyaa Abiy Ahmad naannoo Tigiraay keessatti oppireeshinii akka gaggeessan humna ittisa biyyaaf ajaja dabarsan. Kunis TPLF buufata waraanaa ajaja [Izzii] Kaabaa Maqalee keessa jiru haleele jechuuni. Ministirri Muummee Abiy TPLF ji'ootaaf hookkara fi waraana kaasuuf dhaadachaa ture jechuunis himataniiru. ''Haleellaa ganama kana raawwateen sararri diimaan dhumaa amma darbameera. Kanaaf mootummaan federaalaa tarkaanfii fudhachuuf dirqameera jedhan.'' kaleessa ganama. Naannoon Tigiraay sochii geejibaa lafarraas tahe qilleensarraa gara naannoo isaaniittis tahe naannichaa bahuuf taasifamu yeroof dhaabuu ibseera. Manni Maree Ministeerotaas kaleessa wal gahii gaggeessuun naannoon Tigiraay labsii yeroo muddamaa ji'a jahaa jala akka galtuuf murteessaniiru. Kun humni waraanaa tarkaanfii barbaachisaa tahe bu'uura seeraan akka fudhatuuf isaaf eeyyama jedhame.  Tajaajilli Interneetii fi bilbilaas naanoo Tigiraay keessatti adda citee ture. Hariiroon mootummaa federaalaa fi naannoo Tigiraay hammaachaa dhufuun amma sadarkaa yaadessaa waraanaa kana irra gaheera.


Benishaangul Gumuz: Haleellaa Matakkaliin lakkoofsi namoota ajjeefamanii 40 gahe

Haleellaa hidhattootni naannoo Benishaangul Gumuz godina Matakkal aanaa Dibaaxiitti raawwataniin lakkoofsi namoota du'anii 40 gaheera. Guyyaa Sanbata duraa Sadaasa 14 bara 2020 ture hidhattootni konkolaataa fee'umsa uummataa godina Matakkal aanaa Bulan irraa gara aanaa Dibaaxiitti imalaa ture ganda Qiido jedhamu keessatti dhaabsisuun imaltoota irratti dhukaasa kan banan. Dhukaasa hidhattootaa kanaan imaltootni harki caalmaan bakkichatti yeroo ajjeefaman kaan ammo dhaabbilee fayyaa erga gahanii booda du'an. "Humni nageenyaa kallattii biraatin naannoo Yaamiptti opireeshiniirra osoo jiruuti konkolaataan nagaan imalaa ture haleellaan kan irrattin qaqqabe. ''Humni nageenyaa keenyas akkuma odeeffannoon isa qaqqabeen gara iddichaatti imaluun lubbuu namootaa hambisuuf tumsaa ture. ''Haa ta'u malee, gochichi ganama waan raawwatameef namoota heddu dhabneerra" jechuun hogganaan Biiroo Ijaarsa Nagaa fi Tasgabbii naannoo Benishangul Gumuz Obbo Gaashu Dugaaz BBC'tti himan. Jiraataan aanaa Dibaaxii yaaddoo nageenyaa qaban irraa ka'uun maqaan isaanii akka hin eeramne gaafatan kanneen du'an namoota nagaa ta'u dubbatu. "Ummata nagaadha. Uummata hidhate miti. Nama dhukkubsatee mana yaalaa deemee deebi'edha kan miidhaan kun irratti qaqqabsiifame" jechuun waa'ee namoota ajjeefamanii BBCtti himan. Taatee aanaa Dibaaxii kana hordofuun tarkaanfii humnootin nageenyaa fudhataniin hidhattootni 20 ol ajjeeffamuu isaanii Obbo Gaashu Dugaaz dubbataniiru. Matakkal godinaalee naannoon Benishaangul Gumuz qabu sadi keessaa isa tokkofi kan sabaaf sablammootni garaagaraa keessa jiraatanidha. Haa ta'u malee, haleellaan qaamolee hidhatanin irra deddeebin mudatu yaaddoon nageenyaa uummattoota godinichaa akka hammaatu taasiseera. Jiraataan aanaa Dibaaxii maqaan isaanii akka hin eeramne gaafatan "uummatni bakkicharra jiru sodaa keessa jira. Bahee hojjechuu mitii bahee maatisaa ilaalee deebi'uufillee baay'ee sodaachaa jira" jechuun yaaddoo qaban himu. Ajjeechaawwan kunneen ji'oota muraasa darban kan godinichatti mudatan keessaati: Sababa rakkoolee nageenyaa irra deddeebin mudatuun Fulbaana bara 2020 irraa eegalee koomaand poostiin nageenyaa ji'oota sadiif turu godina Matakkalitti labsamee ture. Kana malees ji'uma Fulbaanaa keessa hogganaa biiroo Ijaarsa Nagaa fi Tasgabbii, Komishinara itti aanaa Poolisii naannichaa dabalatee hooggansi godina Matakkal fi aanaalee garaagaraa aangoorraa kaafamuun isaanii ni yaadatama. Halellaan hidhattootni naannoo Benishaangul Gumuz godina Matakkal aanaalee garaagaraa keessatti qaqqabsiisan himamaa turus eenyummaan hidhattoota kunneenii ifatti yeroo dubbatamu hin mul'atu. Jiraattotni aanaa Dibaaxii BBCn haasofsiise gareen hidhattootaa kun Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay /ABUT/TPLF/ walin hidhata akka qabu himu. Jiraataan aanichaa BBCn maqaa isaanii akka hin eerre gaafatan gareen kun "kaayyoo mataasaa kan qindaa'e waan qabu miti. Waanuma achii wajjin walitti hidhatedha. ''Amma fakkeenyaaf dubartootni fi daa'imman dhumuun kun ta'e jedhamee jeequmsaf kan ka'edha malee waan bu'aa biraatif ta'e miti" jechuun waraana naannoo Tigraay wajin adeemaa jiruun walqabsiisu. Gama biraatin "humnootii farra nageenyaa TPLF ijaaree balleessaaf ergetu haleellaa kana raawwate" jechuun himatu hogganaan Biiroo Ijaarsa Nagaa fi Tasgabbii naannoo Benishaangul Gumuz Obbo Gaashu Dugaaz. Dabalataan, qaamni haleellaawwan godina Matakkal duuba jiru dhaaba siyaasaa Sosochii Dimokiraatawaa Ummata Gumuz /GUHDEN/ jedhamudha jechuun BBC'tti himan. Dhaabni siyaasaa kun bara 2006 Boordii Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaarraa beekkamtii kan argate fi filannoo biyyaalessaa bara 2007 irratti hirmaatee akka tures angawaan kun himu. "Filannoo akka hin mo'anne fi biyya akka hin hogganne ni beeku. Kana ka'umsa gochuun ABUT walin michoomun hanga Maqalee deemanii durgoo fudhachuu fi gorsa fudhachuun ajandaan isaanii biyya jeequudha" jechuun himatan. "Kallattiin ergamni kan kennameef ABUT irraayi. Namootni kun namoota kana dura hooggansarra turanidha. Dargaggoota ijaaruun hanga Maqaleetti geessuun gorsa fudhachuun ergama kana raawwachaa akka jiran ifadha" jedhan. Namootni muraasni shakkamanii to'atamanis angawoota dhaaba ABUT irraa maallaqni kan ergameef ta'uu mirkaneeffachuu isaanii himu. Dabalataan, garee hidhattootaa haleellaa Matakkal duuba jiran fi angawoota ABUT gidduu hidhatni jiraachuu Obbo Gaashu Dugaaz dubbatu. Haa ta'u malee, ajjeechaa iddoowwan biyyattii garaagaraatti raawwatamaniif mootummaan dhaaba ABUT irratti quba qabus, dhaabichi himatawwan kunneen irra deddeebiin ni morma. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa naannoo Benishaangul Gumuzitti haleellaa irra deddeebin lammiilee nagaa irratti qaqqabu dhaabsisuuf adeemsi haaraa akka hordofamu gaafateera. Kunis, qaamolen nageenyaa fi haqaa sadarkaa federaalaa fi naannoo tarsiimoo nageenyaa haaraa hojiirra oolchuu akka qaban ibsa tibbana baasen hime. Obbo Gaashun gama isaaniitin kanaan dura qaamolee haleellaa godina Matakkal duuba jiran walin mariin eegalamee akka tureefi gareen kunis bifa nagaan filannoorratti hirmaachuf fedhii akka qabu himee turuu dubbatu. Ta'us, taatee naannoo Tigraayitti uumame booda garuu haleellaawwan bifa haaraan eegalamuu dubbatan. Mootummaan isaanii mariif qophii ta'uusaafi yoo kun ta'uu baate immoo, tarkaanfiin fudhatamu cimee akka itti fufus Obbo Gaashun himan. Yeroo ammaattis milishaafi humni addaa naannichaa, Poolisiin Federaalaa fi Raayyaan ittisaa qindoominaan tarkaanfii fudhataa akka jiranis himan. Tarkaanfiiwwan humnootii nageenyaan fudhatamaa jiran jajjabeessaa ta'uu himuunis rakkoon nageenyaa godinicha keessatti mudatu yeroo gabaabaa keessatti akka furamu abdii qaban dubbataniiru. Akka naannichi ibsetti, rakkoolee nageenyaa godinicha keessatti qaqqabun walqabatee shakkamtootni 700 ol to'annoo jala oolanii qoratamaa jiru.


'Biyya tasgabbeessuuf mariin qaamolee siyaasaa hunda hirmaachise gaggeefamuu qaba'-Gamtaa Afrikaa

Gamtaan Afrikaa Itoophiyaa keessatti walitti bu'insa tasgabeessuuf mariin  qaamoleen siyaasaa hunda hamate gara waliigaltee biyyaaleessaatti geessuu gaggeeffamuu qaba jedhe. Durata'aan Gamtaan Afrikaa Moosaa Faakii Mahaamaat lammileen nagaa ajjeefamuu cimsanii akka balalleffatan ibsuun, mootummaan gareewwan haleellaa sana qaqqabsiisan itti gaafatamaa akka taasisuuf hubachiisaniiru. Walitti bu'insi hawaasa keessatti uumamu dabalaa dhufuu eeruun, qaamoleen hunduu dubbii walitti bu'insa hammeessanirraa akka of qusachuu qaban gaafataniiru durata'aan kun. Kana ta'uu baannaan garuu tasgabbii dhabuun Itoophiyaarra darbee naannawaafillee daafaa ta'a kan jedhan durata'aan kun, Gamtaan Afrikaa biyyattii keessatti tasgabbiin akka jiraatuuf tumsa akka taasisu ibsaniiru. Komiishiniin Poolisii Oromiyaa lakkoofsi namoota haleellaa kanaan lubbuun isaanii darbe 32 ta'uu himeera. Kanneen ajjeefaman keessaa dhiirri 23, dubartoonni ammoo 9 ta'uu hime komiishinichi. Kunneen kan battalatti lubbuu dhaban yoo ta'an namoonni biroo 10 ammoo madaa'uu himeera. Ajjeechaa kanaan wal-qabatee abbootiin warraa 200 ta'an qe'ee fi qabeenya isaaniirra buqqa'uus itti dabaluun himeera. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa (EHRC) lakkoofsi namoota ajjeefamanii hanga ammaatti mirkanaa’e 32 ta’us, ragaa argadhe jedheen ammoo lakkoofsichi kana caaluu akka malu himeera Komishinichi. Haleellaa Godina Wallaggaa Lixaa Aanaa Gullisoo Ganda Gaawaa Qaanqaa keessatti mudateen yoo xiqqaate namoonni 54 ajjeefamuu adda baafadheera jedha dhaabbati mirga namoomaa Amnastii Intarnaashinaal. Haleellaa kanaan qaamolee hidhatanii bosona keessa socho'an kan waraana Adda Bilisummaa Oromoo(WBO) ofiin jedhan kan shakku dhaabbati kun kanneen haleellaa kanaan dhuman ammoo dhalattoota saba Amaaraa ta'uu eere. Haleellaan kun erga Raayyaan Ittisa Biyyaa naannawa sana buufatee ture ba'ee guyyaa tokko booda(Sadaasa 1, 2020) raawwate jedhe. Raayyaan Ittisa Biyyaa tasa achi baafamuu fi maaliif akka baafaman ibsi ga'aan akka hin jirres eereera Amnastiin. Akka dhaabbati kun namoota ijaan argan irraa odeeffadheera jedhutti dhiironni, dubartoonni fi daa'imman kanneen ajjeefaman keessatti argamu. Dhaabbatichatti Daarektara Damee Bahaa fi Kibba Afriikaa kan ta'an Deprose Muchena, ''haleellaa suukanneessaan kun haleellaawwan saboota irratti xiyyeeffachuun biyyattii keessatti tibbana raawwatamaa jiran keessaa isa hamaadha" jedhan. "Taateen kun akkuma raayyaan ittisa biyyaa, maaliif akka kaafame osoo hin ibsamin, achii kaafamanii raawwachuunsaa gaaffii deebii barbaaduudha'' jedhan. ''Aanga'oonni Itoophiyaa waan mudate sirriitti qoratanii, kanneen badii raawwatan adabbii madaalawaan adabuu qabus'' jedhan. Amnastii Intarnaashinaal namoota haleellaa kana jalaa miliqanii bosona keessa dhokatanii jiran quunnamee dubbiseera jedha. Qaamoleen haleellaa qaqqabsiisan WBO jedhanii akka of waamanii fi akkuma Raayyaan Ittisa Biyyaa bakkicha gadi dhiiseen naannicha to'achuu namoota kunneen irraa odeeffachuu ibsa. Akka gabaasa Amnastii Intarnaashinaalitti namoonni haleellaa kana miliqan, reeffa namoota 54 lakkaa'uu dubbatu. Hidhattoonni kunneen namoota salphaatti baqatanii jalaa ba'uuf humna hin qabne dubartoota, daa'imman fi jaarrolee mana barnootaa keessatti walitti qabanii akka ajjeesan kanneen ijaan argan irraa odeeffadheera jedha dhaabbati kun. Namni tokko akka Amnastiitti himetti firoonnisaa sadi: abbaa, obboleettii fi akaakayyuun haadha manaasaa ajjeefamuu himeera. Namni kan biraan ammoo obboleessa, soddaa fi durbii eessumasaa dabalatee ijoolleen sadi ajjeefamuu Amnastii Intarnaashinaalitti himeera. Reeffi namoota kunneen mana barnootaa keessatti argame, hedduun isaanii rasaasaani kan rukutamani ajjeefaman jedha. Hidhattoonni haleellaa raawwatan qabeenya hedduu saamaniiru, kaan ammoo abiddaan gubaniiru jedha gabaasi Amnastii. ''Mootummaan Itoophiyaa haleellaa hidhattootaan sab-lammiiwwan irratti raawwatamu hambisuu qaba. Lubbuu namaa eeguu qaba, manneen barbadaa'aa jiran, Oromiyaa keessa qofa osoo hin taane, kutaalee biyyattii hunda keessatti bira dhaabbatee eegumsa gochuu qaba'' jedhan qondaalli Amnastii Intarnaashinaal kun. Mootummaan ajjeechaa kana raawwate jechuun qaama 'ABO-Shanee' jedhamu yoo balaaleffatu, meeshaan deeggaruun ammoo Wayyaanee kan ittiin jedhe dhaaba Naannoo Tigraay bulchu TPLF'tti quba qabeera. Addi Bilisummaa Oromoo ajjeechaa lammilee irratti raawwachuu miidiyaa irraa dhagahuu eeruun, ajjeechaa kana jabeesseen balaaleffadha jedheera. Qaamni mootummaan ajjeechaa kana raawwateera jedhu 'ABO-Shanee' jedhamu eenyu akka ta'e wanti beekamu akka hin jirres ibsi kun tuqeera. Itti dabaluunis ajjeechaa kunii fi kanneen biroos qaama walaba ta'e amanamummaa qabuun  yeroo gabaabaa keessatti qulqullaa'ee uummataaf ifa akka ta'u gaafateera. Balaa mudachaa jiru hambisuufi gidiraa kanarra hamaa ta'erraa lammilee baraaruuf furmaatni jiru mootummaa ce'umsaa Oromiyaa ijaaruu qofa akka ta'es himeera. TPLF gama mootummaan ajjeechaa kanaan TPLF yakkuun dogoggora jedhe. ''Qaamni mootummaadha ofiin jedhu ajjeefamuu kee dhaabuu qaba, reebamuu kee dhaabuu qaba malee, qaamni si miidhu abaluu ta'uu mala jedhanii ibsa kennuu miti hojiin'' jedhan miseensa koree hoji raawwachiiftuu paartichaa Obbo Geetaachoo Raddaa.Komii yeroo hunda TPLF irratti ka'uuf deebii kennaa ooluun nu nuffisiiseera kan jedhan Obbo Geetaachoon, mootummaan ofii nageenya uummataa eeguun osoo irra jiruu qaama biraatti quba qabuu filata jechuun qeeqan. "Abiy hookkaraa fi goolama siyaasaa keessaa bu'aan akka argamu amanee waggoota afran darbaniif kan socho'aa tureedha'' jechuun deebisanii quba gara mootummaati qabu Obbo Geetaachoon. TPLF Abiy Ahmadiin kuffisuuf fedhii yoo qabaate kan ta'uu qabu Gullisoo yookiin Matakkal yookiin ammoo Gurra Fardaa deemee daa'imman ajjeesuun isa hin barbaachisu jedhu Obbo Geetaachoon. Erga yeroo dhiyoo as ajjeechaawwan wal fakkaataa hedduun kan eenyummaa sabaa irratti qiyyaafatan biyyattii keessatti raawwatamaa jiru. Godinaalee Lixaa fi Kibba Oromiyaa Waraanni Bilisummaa Oromoo bosonatti hafe kan mootummaan 'Shanee jedhee waamu socho'an keessatti ajjeechaa yeroodhaa gara yerootti raawwatuuf mootummaan qaama kana himataa ture. Dhaabbileen mirga namoomaa ammoo gabaasaalee yeroo gara garaa baasaa turaniin ajjeechaa namoota nagaa irratti godinaalee kanneen keessatti raawwataa tureef humni waraanaa mootummaas harka keessaa qaba jechuun qeequ. Godinaalee kanneen keessa humni waraanaa mootummaa oppireeshinii gaggeessaa akka jiruufi qaama hidhatee socho'u kana dhabamsiisaa akka jiru mootummaan himaa ture. Waggoota lamaan darbaniif garuu rakkoon nageenyaa Wallagga Lixaa keessaa furmaata waaraa hin arganne.


‘Mootummaan Federaalaa humna fayyadamuuf qophaa’aa jira’-Dabratsihon Gabramikaa’el (PhD)

Mootummaa giddu-galeessaa waliin muddama keessa kan jiru mootummaan naannoo Tigiraay mootummaan Federaalaa “Tigiraay irratti tarkaanfii humnaa fudhachuutti ce’aa jira’ jechuun himate. Bulchaan naannoo Tigiraay Dabratsihon Gabramikaa’el (PhD) ibsa har’a gaazexeessitootaaf naannichatti kennaniin, mootummaan Ministira Muummee Abiy Aimad (PhD) Tigiraay irratti tarkaanfii humnaa fudhachuu akka danda’u ibsuun ‘ummanni cimsee of qopheessuu qaba’ jechuun waamicha taasisaniiru. “Dhiibbaawwan hedduu, duulawwan miidiyaa hedduu, ulee dinagdee nurraan gahaa ture osoo isa hinga’iin; amma ammoo humnaan ukkaamsa jechuun socho’aa jira. Mallattoowwan hedduutu jiru,” jechuun dubbatan. Mootummaan Federaalaafi mootummaan naannoo Tigiraay, tokko isa kaaniin “seeraan ala” waliin jechuun hariiroo waliin qaban addaan kutuu erga ibsanii as muddamni lamaan isaanii gidduu jiru daran cimaa dhufee gara walitti bu’insaatti akka hin geessinellee sodaatameera. Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahmad (PhD) dhiyeenya kana mana maree bakka bu’oota ummataa irratti dhiyaatanii yeroo dubbatanitti: Waldhibdee naannoo Tigiraay  waliin uumame, “karaa seeraa qofaan kan deebi’u ta’a” jedhanii turan. Jijjiirama caasaa raayyaa ittisa biyyaa tibba kana taasifame hordofuun, mootummaan naannoo Tigiraay tarkaanficha mormuudhaan ibsa baasuun isaas ni yaadatama. ‘Aangoon mootummaa Federaalaa ALI Fulbaana 25, 2013 waan dhumateefi fudhatama seeraa waan hin qabneef,  caaseffama raayyaa ittisa irratti jijjiirama taasisuu hin danda’u’ jedhee ture mootummaan naannoo Tigiraay. Raayyaan Ittisa Biyyaa Itoophiyaa ammoo gamasaatiin ibsa mootummaa naannoo Tigiraay, “Faallaa Heera mootummaati”  jechuun mormee ibsa baaseera. Dr. Dabretsihon ibsa isaanii keessatti maal jedhan? Dr. Dabretsihon, mootummaan Federaalaa Tigiraay irratti tarkaanfii humnaa fudhachuuf qophaa’aa jiraachuu “mallattoowwan agarsiisan jiru” jechuun dubbatan. “Mallattoowwan, qophiiwwan jiru. Mallattoon tokko, raayyaan akka miira of eegannoon turuuf itti himameera,” jechuun odeeffannoo bal’aa garuu hin kennine. Fedhiin angafaa mootummaa naannoo Tigiraay nageenya ta’uu ibsuun, “Ta’us garuu nutis raayyaa qopheessineerra, milishoota keenya qopheessineerra, human addaa keenya qophessineerra. Waraana hambisuudhaaf qopheessine.  Waraanuun kan nurra jiraatu yoo ta’e garuu, injifannoon galuuf qophoofneerra,” jechuun dubbatan Dr. Dabretsihon. Biiroon Nageenyaa naannoo Tigiraay fuula Feesbuukii isaarratti, “Humnoonni faallaa jiraachuu keenyaa ifatti walitti qabamaa jiru,” jechuun barreesseera. “Walitti qabamni” kun kan eenyuufi eenyuuti isa jedhu Biiroon kun kan hin eerre ta’us, Dr. Dabretsihon ibsa isaaniirratti mootummaa Ministira Muummee Abiy Ahmad (PhD) fi mootummaa Ertiraa  waliin ta’uun Tigiraay irratti shiraa akka jiran ibsaniiru. Biiroo Nageenyaa naannoo Tigiraay itti dabaluun, “Jiraachuufi nageenya Tigiraayiif jecha of eegannoorra jirra,” jechuun barreesseera. Naannoo Tigiraay bulchaa kan jiru TPLF, guyyoota lamaan dura walga’ii koree giddu-galeessaa kan gaggeesse yoo ta’u, “Murteewwan ijoo” dabarsuu isaa ibsullee: haala kanaan dura hin baramneen murteewwan ijoodha jedhaman kanneen ilaalchisuun wanti ifatti hinbeeksiifne. Himannaa motummaan naannoo tigraayi dhiyeessuu kananrratti deebii argachuuf jecha Waajira Minnisteera Muummeefi Dubbi Himaa Humna Ittisa Itoophiyaatti bilbilluu illeen bilbilli nuuf hinkaasiin hafaniiru.


Waraana Federaalaa fi Tigraay gidduutti banamerratti ibsa naannolee

Halkan edaa irraa eegalee kan kanaan dura sodaatamaa ture, mootummaa federaalaa fi naannoo Tigraay gidduutti waraanni banameera. Mootummaan Federaalaa paartii naannoo Tigraay bulchu TPLF irratti tarkaanfii humnaa akka fudhatu ibseera. Mootummaan naannoo Tigraayis hangan of kabachiisutti duubatti hin deebi'u jedha. Naannoo Tigraay dabalatee ibsa naannoleen biyyattii garaagaraa baasan akkanaan qindeessineerra. Mootummaan naannoo Tigraayi atakaaroo waraanaa mootummaa federaalaa waliin keessa seene ilaalchisuun ibsa kenneera. Mootummaan federaalaa qaama alaa waliin ta'uun dantaa fi birmadummaa biyyaa dabarsee kennaa jiraachuu fi uummata Tigraay jilbeenfachiisuuf akka hojjetaa jiru ibseera naannochi. Keessattuu dhiyeenya kana naannocha humnaan waraanaan jilbeenfachiisuuf raayyaa ittisa biyyaa kutaalee Itoophiyaa hunda keessa jiran of-eeggannoon akka qophaa'anii fi akka socho'an gochuun Tigraay weeraruuf bobba'aniiru jedha ibsi kun. Paartii fi mootummaan naannoo Tigraay akkasumas uummanni garaagarummaa siyaasaa jiru karaa nagaa fi ilaa fi ilaameen mari'atamee furamuu qaba jechuun irra deddeebiin waamicha dhiyeessanis deebiin kennameef garuu akka uummataatti adabuudha jedheera ibsichi. Humni abbaa irree nam-tokkoon durfamu kun osoo biyya gara waraana hamaa fi badiinsatti hin seensisin dura mootummaan Tigraay Raayyaa Ittisa Biyyaa ajaja Kaabaa keessa qondaaltota jiranii fi miseensota waliin walta'uun mootummaa federaalaa mormuu eegaleera jedha ibsichi. Har'arraa eegalee wantoonni armaan gadii hojiirra oolu jedha: Mootummaan Naannoo Tigraay hanga waan fedhu argatutti qabsoosaa cimsee kan itti fufu ta'uus ibseera. Kaleessa akka Itoophiyaatti halkan sa’aatii 4:30 irraa kaasee humni addaafi milishaan Naannoo Tigraayi kaampiiwwan raayyaa ittisa biyyaa Izzii Kaabaa fi misooma bu’uuraa irratti haleellaa qindaa’e banuu pirezidantiin Naannoo Amaaraa Obbo Tamasgeen Xurune himani. Humni addaa Tigraayi ajajdoonni humna ittisaa naannichatti argaman akka hin sochoone dhorkuun haleellaa raawwachuu eegalaniiru jedhani. Hidhanoo raayyaan qabatee ture saamuuttis ce’amee ture jedhani Obbo Tamasgan. Itti dabaluunis, gandoota Naannoo Amaaraa Sorooqaafi Qiraaqir jedhamanitti haleellaa raawwachuuf yaalanii humna addaa naannichaatiin qolamuu himani. Akka ibsa Obbo Tamasgeenitti, naannichatti haleellaan kan biroo taasifamuu akka malan tilmaammiin jira, gama biraatiin milishaa Tigraayiin loltoonni marfamanii turan humna addaa Amaaraatiin baraarmeera jedhu. Humni addaa kun meeshaalee waraanaa gurguddoo ta’an naannichaa baasuun lolaaf akka qophaa’u taasiseera jechuun ibsaniiru. Rakkoolee nageenyaa naannolee biyyattii garagaraatti mudatan qarshiifi leenjiin deeggaruurra darbee, warshaa huccuu Almadaatti uffata dambii loltoota Eertiraa fakkaatu omishuun poolisoota naannichaa uffisanii ummanni Ertiraadhaan akka weerarme itti himuuf qophaa’aa jirus jedhani. Humna kana hanga dhumaatti balleessuuf mootummaa federaalaa waliin akka hojjatanis dabaluun himaniiru. Humnoonni nageenyaas ajaja kennamu hunda fudhachuun haleellaa dhufu akka qolan ibsuun, dursitoonni paartilee mormituu mootummaa federaalaa cina akka dhaabbataniifi raayyaa ittisaa keessaa sababa gargaraan loltoonni ba’anii turan akka deebiyanis mootummaan naannichaa waamicha dhiyeesseeras jedhani. Waraana TPLF bane dhaabsisuufi garee kana qulleessuuf uummataa fi mootummaa waliin hojjenna jedhan pireezidantiin mootummaan naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa. ''Gareen TPLF abdii kutachuun kaampii raayyaa ittisa biyyaa haleellaan tarkaanfiin irratti fudhatamaa jira jedhan. Pireezidantichi ''gareen kun naannolee biyya keenyaa garaagraatti humnoota hidhatan meeshaa fi maallaqaan deeggaruun nagaa booressaa tureera,'' jedhan. Raayyaa ittisaa birmadummaa eegu irratti haleellaa banuun waraana jalqabuusaa ibsa kennaniiru. Gareen kun 'ABO shanee' hidhachiisuufi deeggaruun hojii badiinsaa hojjetaa tures jedhaniiru. Garee leenjisaa tureen namoota nagaa irratti badiinsa raawwachaa tureeras jedhanWaraanni TPLF bane mootummaa federaalaa waliin dhaabbachuun yeroo gabaabaa keessatti qulleessuun nagaa biyyaafi uummataa kabachiisuuf caasaa mootummaa fi uummataa waliin  hojjenna jedhan. Uummanni ergamtoonni garee kanaa  abdii kutuun  badii akka hin raawwanne caasaa nageenyaa waliin akka hojjetu waamicha godhan Pirezidaantii Itti Aanaan  Naannoo Uummattota Kibbaa Obbo Ristuu Yirdaw gamasaaniin ibsa kennaniin, hawaasni nageenya naannoo isaa eeggachuuf xiyyeeffannoon hojjechuu qaba'' Itti Aanaan pirezidaantii Naannoo Uummattoota Kibbaa Obbo Ristuu Yirdaw TPLF yeroo biyya kana gaggeessaa turetti siyaasa, dinagdee fi hawwaasummaa biyyaa irratti rakkoon akka uumamu taasisera jedhan. TPLF waamicha nageenyaa taasiseef gara cinatti dhiisuun kutaalee biyyattii garaagaraa keessatti jeequmsi akka uumamuuf hojjechaa ture jedhan. ''Itoophiyaaf qofa osoo hin taan eAfrikaaf gaachana kan tahe raayyaa ittisa biyyaa haleellaa raawwachuun biyya diiguun karaa qaxxaamura aangoo qabachuuf yaalii TPLF taasisaa jiru mootummaan to'achaa jira.'' Saba tokko saba biraa waliin walitti buusuun naannichaa gaaffilee ka'an akka dahootti fayyadamuun uummata shororkeessuuf karoorsanii hojjetaa turan jedhan Obbo Ristuun. Biyyaa fi uummata keenya balaa irraa eeguu irratti xiyyeeffachuu qabnas jedhaniiru.


Kiraayisiis Giruup: 'Naannoon Tigraayiifi mootummaan federaalaa haalduree saanii laaffisanii mari'achuu qabu'

Dhaabbanni waa'ee waldhibdee qoratu Intarnaashinaal Kiraayisis Giruup (ICG) muddamni Mootummaa Federaalaafi Naannoo Tigraay gidduu jiru cimee walitti bu'iinsatti ce'u mala jedhe. Gareen kun muddamni qaamolee lamaan gidduu jiru hammaachuun dura yaada furmaata ta'u malu jedhe dhihesseera. Yaadni furmaataa ijoo gareen kuni dhiheesse qaamoleen lamaan haalduree isaanii kaa'an laaffisanii mariif gadi taa'uu akka qabaniidha. Kiraayisiis Giruup mootummaan federaalaa torban dhufu yerootti itti bajata naannoleef qoodu akka ta'e ibsa. Haa ta'u malee, murtee Mana Maree Federeeshinii hordofee kaabinee Naannoo Tigraayiif bajata akka hin kennine himuu isaa ibsuun, kun muddama qaamolee lamaan gidduu jiru akka cimsuu danda'u ibseera. Mootummaan federaalaa bajata kana dura naannichatti ergu karaa kaabinee naannoo osoo hin taane kallattiin godina, aanaafi magaalatti akka ergu dubbachuun isaa ni yaadatama. Mootummaan Naannoo Tigraayis tarkaanfii mootummaa federaalaa kana 'heeraan ala' jechuun ''waraana akka labsuuti' jedhee ture. Akka dhaabbatichi jedhutti, qaamoleen lamaan mariif gadi taa'uuf haaldureewwan ka'aniiru. Akka ICG'n jedhutti, naannoo Tigraay kan bulchaa jiru dhaanni TPLF mootummaa federaalaa waliin mariif taa'uuf haal duree kaa'e keessaa tokko mootummaan ce'umsaa MM Abiy Ahimad hin hogganne hundaa'u qaba kan jedhudha. TPLF mootummaan cee'umsaa hundaa'u filannoo adeemsifamuus ol aantummaan to'atuu qaba ejjennoo jedhu qaba. Kanaan alas, hoggantoonni paartii siyaasaa hidhaa jiran hiikamanii marii keessatti qooda fudhatuu qabu jechuun hima. Gabaasa isaa keessatti Intarnaashinaal Kiraayisiis Giruup (ICG) dhaabbanni TPLF naannoo Tigraay keessatti filannoon naannoo hin adeemsifamu ejjennoo jedhu qaba. Dabalataan, Pirezidantiin Ertiraa Isaayyaas Afawarqii siyaasa Itoophiyaa keessa seenaniiru jechuun himata dhaabni TPLF. Kiraayisiis Giruup TPLF mariitti deebi'uf haaldureewwan kaa'e laaffisuu qaba jedha. Kiraayisiis Girruup akka jedhutti, mootummaan federaalaa haaldureewwan TPLF kaa'e fudhatee carraan mariitti dhufuu isaa xiqqaadha jedha. Duraan dursa TPLF filannoo adeemsise bu'uura seeraa akka hin qabne amanee fudhachuu qaba jedhu hoggantoonni paartii Badhaadhinaa. Mariif akka tolu mootummaan federaalaa murteen bajatarratti dabarse kaasuu qaba jedha dhaabbatichi. Murteen manni Maree Federeeshinii naannoo Tigraayif bajata kennu walqabatee dabarse mootummaan federaalaa yeroof osoo turse gaariidha jedha Kiraayisiis Giruup. Kunis, yeroo mariif ta'u argachuu dandeessisa jechuun ibsa. Hawaasni idil-addunyaa muddama Itoophiyaan keessa jirtu akka hin hammaanne kan barbaadu yoo ta'e, waliigaltee biyyaalesssaarra akka gahamuuf qooda isaanii gumaachuu qabu jechuun ibsa Kiraayisiis Giruup. Mootummaan Ameerikaafi Gamtaan Awurooppaa mootummaan federaalaafi mootummaan naannoo Tigraay mariitti akka deebi'an dhiibbaa uumuu qabu jedha. Naannoon Tigraayis ibsa naannichi baasuufi mootummaan federaalaa akka qoccollaatti ilaalu akka baasuu dhaabu hawaasni idil-addunyaa dhiibbaa uumuu qabas jedha. Itoophiyaaf dhihoo kan taate Chaayinaafi biyyoonni galoo galaanaas qaamoleen lamaan mariitti akka deebi'an dhiibbaa uumuu qabu jechuun ibsa. Qaamolee lamaan biratti dhageettii kan qaban Pirezidantiin Afrikaa Kibbaa Siriil Raamaaposaa lamaan isaanii mariitti akka deebi'an carraaquu akka qaban dhaameera. Rakkoon kun yoo kan hin furamne ta'e biyya Afrikaarraa baay'ina ummataan lammaffaa kan taatetti waraanni ka'e hammaachuu mala jechuun yaadoo qabuu ibseera Kiraayisiis Giruup.


Gaaffilee 5 yaalii fonqolcha Mangisturratti deebii hin argatiin hafan

Yaalii onqolcha bara 1981 A.L.I Mangistu Hayilamaariyaam irratti raawwate ilaalchisee filmiiwwan hojjatamaniiru. Kitaabonni barreefamaniiru akkasumas waraqaaleen qorannoo dhimmicharratti dhiyaataniiru. Haa ta'u malee gaaffiiwwan hanga har'aa deebii hin argatiin jiru. Gaaffilee kanneen deebisuuf qorataan akka Darajjee Damisee hedduu dhama'e jiraachuu dhiisuu mala. Obbo Darajjee warra kaanirra adda kan isaan taasisu sababiiwwan lama jiru. Tokkoffaan osoo janaraal Qumillaachoon lubbuun jiranuu argatee waantoota tokko tokko waliin haasa'usaaniti. Kana malees ilma Janaraal Damissee Bultoo  4ffaa dha. ''Ragaa gutuu argachuun rakkisaa kan ta'eef namoonni yaalii fonqolchaa sana keessatti hirmaatan hundi du'usaaniti. Amma booda odeeffannoo haala yeroos ture (circumstantial evidance) irraa kaanee qofa kan dubbachu dandeenyu'' jedhuu oggeessi seeraa Obbo Darajjee Damissee Bultoo. Seenaa kana guutummaatti hubachuuf: ''Galma Makalaakayaa shirri keessatti shiramaa ture sana keessatti guyyaa gutuu maaltu ta'aa akka ta'aa ture dubbachuuf namni lubbuun hafe hin jiru" jedhu qorataan dhimmichaa biroo ajajaa kumaa Iyyoob Abaataa. Kumaalaa Iyyoob dura qondaala nageenyaa Raayyaa Ittisaa turan. Kitaabni 'Janaraaloochu' jedhu afaan Amaaraatiin barreessan yeroo jaha maxxanfameera. Gaaffiiwwan shanan deebii hin argatiin hafan kanneen namoota lamaan kanaaf dhiyeessineerra. Shira fonqolchichaa namoonni eegalan xiyyaarri Mangeen ittiin gara Jarman imalaa ture akka qilleensarratti rukutamu ykn dirqiisiifamee Asmaraa akka qubatu walii galanii ture. Dhumarratti garuu yaadni kun hin raawwatiin hafe. Maaliif, ajaji sun eenyuun kenname? Darajje Damisee Bultoo: "Baruu barbaadee garuu wantin baruu hin danda'iin maal sitti fakkaate? Gaaffiidhuma amma ati nagaaffatte kana. Xiyyaaricha irrratti yaadni akka geeddaramu eenyutu taasise? Attamiin geeddaramuu danda'e? Oduun xiyyaarri Mangistuu rukutameera, innis du'e jedhu attamiin Asmaraatti dabarfame?... Tilmaama kee natti himi yoo naan jette...akka hin rukutamne kan jedhan janaraal Ammahaa natti fakkaatu. Sababiinsaas waa'ee fonqolchichaa kan itti himame reefu guyyaa sana ture. Osoo gara Bishooftuu deemanuu daandiirraa waamamanii ture kan itti himame.'' Kumaalaa Iyyoob Abaataa: Karoorri jalqabaa namtichi akka rukutamu ture. Kana kan deeggaran Janaraal Abarraa fa'i turan. Pirezidaantichi ajjeefamu malee dubbichi fiixaan hin bahu jedhanii amanu. 'Humnootiin Qilleensaa' mormiirra turan ammoo kan hin deeggaran. Bakka dhaqeetti yoo hambifne ni gaha jedhanii amanu turan. Amma maaltu ta'e... dhumarra wal-dhabdeen yoo ka'u maal gochu akka qaban kan ibsu qajeelfamni ni baha. Mangistuun osoo bahaa jiru ni rukutama. Isaan booda labsiin yeroo muddamaa ni labsama. Qajeelchi duulaa Raayyaa Ittisaa biyya bulcha. Ibsi haala kanaan kennama jechuun qopheessanii haala mijataa eegaa turan. Tasa pirezidaantichi Caamsaa 8 biyyaa akka bahan dhagaahame. Kun kan dhagaahame garuu Caamsaa 7 ture. Yeroon baay'e gabaabbate. Osoo yeroo mijataan eeggamuu kun tasa ta'e. Isaan booda ture sochiin hundi kan eegalame. Xiyyarichi yoo rukutame humnoota biyya alaa biratti fudhatama nu dhabisiisa. Xiyyaarri rukutamee haa  hafuuti fonqolchichi mataansaa fudhatama nu dhabsiisa. Namoota nagaa baay'ees ni miidha. Kana hundarra maaliif biyya alaatti isa hin hambifnu jechuun 'humna qilleensaatu' morme. Booda wal-gahiirratti hin rukutamu jedhamnaan janaraal Abarraan aaran. Namtichi ajjeeffamu malee fonqolchi hin jiru jedhanii ture. Filannoon biraa Asmaraa qubachiisuu ture. ''Janaraal Damisseetti haa kenninutii inni achumatti hidhannoo yaa hikkachisu'' kan jedhu ture. Achitti rakkinni jiru ammoo waraanni warraaqsaa 2ffaa isa jaalatu ture. Jaalattoota isaa jidduutti kana gochuun balaa qabaata jedhame. Erga wal-gahiirratti wal mormaa turaniin booda janaraal Faantaan ''Abarraa! Amma rukutu hin dandeenyu. Daangaa qilleensa Itoophiyaatii baheera. Galaana Diimaa qaxxaamuraniiru'' jechuun dhimmicha xumuran. Ajaja janaraal Damisee Bultootiin Asmaraarraa waraanaa fe'uun kan dhufan Janaraal Qumillaachoo turan. Galgala hanga sa'aatii shaniittis waraana isaanii qabachuun dallaa Aviyeeshinii Waraanaa keessa turan. Janaraal Mari'id faa of ajjeessuun fonqolchichi hafuunsaa himamulleen inni naannoo Gommaa Quxxabaa fi Ministeera eegumsa fayyaatii haala to'achaa ture. Tasa garuu halkan achi buuteen isaa dhabame. Boodas Ameerikaatti argame. Janaraal Qumillaachoon attamiin biyyaa bahan? 'CIA'n harka keessaa qabaa? Darajjee Damisee Bultoo: Biyya Ameeriikaatti wal agarree turre. Kaansarii dhukubsatanii ture. Boostan bakkan ani jirus dhufanii dhukkubsachiiseen ture. Haala itti biyyaa bahan baay'ee dubbachuu waan hin barbaanneef anis cinqu hin feene. Erga boqatanii booda garuu mirga lammiin Ameerikaa tokko ragaa mootummaa Federaalaa biyyatti argachuf qabu (Freedom of Information Act)'tti fayadamuun Imbasii Ameerikaa Finfinnee jiru irraa ragaa tokko argadheera. Sanadichi namni tokko maqaa isatiin Imbaasichatti kolu galtummaa gaafachu ibsa. Inni garuu kana natti hin himne. ''Lammii biyya kiyyaatuu wal harkaa na fuudhee na gaggeesse'' naan jedhan. Kumaalaa Iyyoob Abaataa: Janaraal Qumillaachoo kan gargaare nama qaama mootummaa ta'eedha. Halkan sana mana poolisii fira isaa ta'e tokko dhaq ture. Haala mijeessuunis biyya guraagee lafa Indibirri jedhamu akka deemu taasise. Akka carraa guyyaan sun gaafa xiyyaarri kongirasmaan Mikiliilaand Itoophiyaa keessatti kufteedha. Reeffa barbaachuufis meeshaalee hedduun Ameerikaadhaa dhufee ture. Kana haguuggii taasifachuun humnoota qilleensaa Ameerikaatu achumaan fudhate. Attamiin? kan jettu yoo ta'e, guyyaa tokko hilikoptaroonni barbaacha irratti bobba'an Indibirri qubatu. Maaliif jennaan rooba waan tureef qilleensatu nu rakkise jedhan. Achiinis hilikoptaroonni achuma bulan. Isa boodas dhoksaan janaraal Qumillaachoo galchuunsaanii hin oolle. Boromtaa Finfinnee fidan. Garichi hojii xumuree gara Ameerikaatti yoo deebi'us Qumillaachoo biyyaa baasan. Gaazexaan Waashington Post maxxansa Hagayya 15, 1989'n hilikoptaroonni Indibirrii qubachusaanii ni ibsa. Isaan qilleensa haa jedhan malee booda tiki nageenyaa Itoophiyaa Qumillaachoo fudhachuuf achi qubatan jedhe. Janaraal Faantaan erga yaaliin fonqolichichaa fashalaa'een booda guyyaafi halkan sadii konteenara keessa erga dhokatanii booda harka kennani. Isaan boodas gara Maakalaawiitti geeffaman. Baatiiwwan muraasaan booda ammoo osoo baqachuuf jedhanu ajjeefaman jedhame. Dhuguma osoo baqachuuf jiranii ajjeefamanii? Darajjee Damisee Bultoo: Waa'ee isaa ragaa kana jedhu hin qabu. Erga hidhamanii booda garuu waa'ee fonqolchichaa ilaalchisee gaaffiifi deebii tokko taasisanii ture ETV waliin. ''Fonqolchicha kan yaalle waraana daangaa dhabe xumuruuf'' ture jedhan. Wayita sanatti ETV'n dabarsuu baatulleen booda keessa ammoo viidiyoon suun baheera. Tarii yeroo sana gaazexeessitootni  ''kanaafi sana gaafadhu'' jedhamanii ta'a. Inni garuu dhugaa waan dubbateef dabarsuu dhiisan. Waa'ee du'asaanii garuu ragaa homaa hin qabu. Namni tokko akkasiin ajjeefamee jedhe yoo himu ragaa eessaa akka fide ibsu qaba. Kanneen shuguxii fudhachuun eedguu isaa rukutee baqachuuf osoo jedhuu ajjeefame jedhan jiru. Ragaa qaba kan jedhu garuu hin argamne. Ragaa gahaa malee waan hedduutu barraa'aa jira. Kumaalaa Iyyoob Abaataa: Kan jedhamaa jiru waa lama garuu ifaa miti. Tokko osoo iccitii hedduu hin baasiin dura Ministira Tikaatu ajjeesisee jedha. Wayita janaraal Faantaan kontenara sana keessatti qabamanitti, Koloneel Tasfaaye Waldasillaasee fulduratti arguun 'Tasfaaye ni fashaleessite miti? Siif ta'e miti? jedhanii ture. Kun kallattiin Koloneel Mangistuutti himameera. Kan biraa ammoo janaraalonni qabaman hedduun kan hidhaman masaraatti. Inni garuu akkuma qabameen gara Maakalaawiitti geeffame. Maafii akka achi geeffaman kan natti himu hin arganne. Darajjee Damisee Bultoo: Akka ilaalcha kiyaatti ni beekan jedha. Kana kanan jedhu tilmaama jabaa (Educated guess) irraa ka'uun. Booda xiyyaarri Mangee daangaa qilleensa Itoophiyaa keessaa bahu erga hubatanii ejjannoo isaanii kan geeddaratan fakkaata. Tibba sanatti ejjannoo sadiitu ture. Tokko fonqolchicha fiixaan baasu malee du'een argama kan jedhu, lammaffaan ammoo Koloneel Mangistuuf amanamaa ta'ee hafa kan jedhu ture. Sadaffaan ammoo yoo buufamuun Mangistu mirkanaa'e fonqolchicha nan deeggara kun hanga hin taaneetti eenyuufuu hin dhaabadhu kan jedhudha. Ogganaan Tikaa garee kana waliin kan dhaabbatan jedheen yaada. Abbaan kiyya duriyyuu namticha hin amanu ture. Yeroo tokko abaankoo dhukkubsatee Tasfaayeen gaafannaa dhufee Mange itti hamata ture. ''...namichi maraateera, maal gochuu akka dandeenyu bitaa nutti gale. Gorsa kenninuuf hunda hin fudhatu...'' jechuun Mangistu hamata ture. Abbaan koo maaf isa fuulduratti akkas akka jedhe dinqisifatee yoo dubbatu dhagaheera. "Bar inni basaasaadha, yeroo ofiisaa akkas jedhu ani maal jedhee akkan deebisuuf barbaadeeti.." jedhee ajaa'ibsiifata ture. Kumaalaa Iyyoob Abaataa: Warri KJB (Basaasa Raashiyaa) waa'ee fonqolchichaa ragaa qabu. Garuu ragicha attamiin akka argatan kan beeku hinjiru. Itoophiyaanonni KJB'f hojjatan akka jiran ni shakkama. Tika loltummaa keessatti hojiin muummeen janaraaloota hordofuudha. Yoo shirri shiramu koloneel Tasfaayeen hin beeku jechuun rakkisaadha. Janaraalonni mataan isaanii bakka bashannanaatti yeroo ta'e dubbi borcuun isaanii hin oollee. Bilbilli manaafi biiroo isaanii ni dhaggeeffatama ture. Pireezidantichi ammoo haguma janaraalotatti dheekkaman Tasfaayeettis ni dheekkamu turan. Tasfaayeen humnaa ol dhiibbaan irra ture. Nuffees ture. Janaraalonnis karoora isaanii suuta jechuun itti hin himiin hin hafne. Tasfaayeen garuu yaadasaanii harkatti busheessan. Akka oggeessa tikaa yeroo tokkichaan hin didne. 'Mee dhimmicha haa qorannu isinis itti yaadaa' jechuun ofiitti dhiyeessan. Tasfaayeen mataansaa pirezidaantichi aangoorraa akka bu'aniif fedhi qabu ture. ''Garuu biyyattiin janaraalota kanneniin akka hogganamtu hin barbaadu'' jedhaniiru wayita mana hidhaa turan. Janaraalonnis ejjannoosaa kana qabatanii fonqolchicha yaalan. Booda keessa garuu kan irraa fagaachaa dhufe fakkaata. Haalawwan adeemsa fonqolchichaa geeddaran keessaa inni guddaan janaraal Abarraa Abbabaa Ministira Ittisaa janaraal Hayilagoorgiisiin ajjeessuun dhokachusaati. Osoo dirqamniifi itti gaafatamummaan fonqolcha qindeessuu irra jiruu janaraal Abaarraan maaf gocha kana raawwachuun baqatanii? Darajjee Damisee Bultoo: Janaraal Abarraan hogganaa fonqolchichaati. Hogganaa olaanaa waraanaatis. Nama waan boonsaa heddu hojjatanidha. Maaliif kana akka raawwatan ifa miti. Kaadiroonni dargiis waanuma xiqqoo qabachuun kitaaba barreessu. Dhugaa kan himu tokkolleen hafuu hin dandeenye. Ati tilmaama dhuunfaa kiyya kan na gaaffate yoo ta'e sittiin hima. Akka natti fakkaatutti janaraal Abarraan waraanni ni dhufa jedhame akka hin dhufne yoo hubatu, kan isaan gargaaruufi isaaniif haguuguu akka hin jirre hubannaan kan bahee natti fakkaata. Bahiitiin isaa waan hunduma balleesse. Sababiinsaa Janaraal Qumillaachoon waraana Asmaraa fidee qabatee waliin dubbadhu kan jedhame isa waliin ture. Janaraal Abarraan ammoo waraanni sun hin dhufne taanaan haalli hundi ni bada jedhanii kan yaadan natti fakkaata. Kumaalaa Iyyoob Abaataa: Janaraal Abarraan durumaa fonqolcha kana raawwachuuf  'yeroo nu barbaachisa, qorannoo yaa taasifnu' jechaa turan. Ta'us garee dafnee yaa raawwannu jedhaniin mo'aman. Gareen fonqolchicha dafnee haa raawwannu jedhu, waraana Shaabiyaa waliini yoo mo'atamne booda humni Shaabiyaa waliin mari'achu keenya ni dadhaba jechuun mormu turan. Gaafa fonqolchichaa sana osoo wal-gahiirra jiranuu gadi bahanii ol deebi'aa turan. Gidduutti Ministirri Ittisaa janaraal Haayilagoorgiis gara lafa walgahichaa Ministeera Ittisaa dhufe. Gargaaraan addaa isaa karraratti itti dhufee ''gooftaa ol seenaa... garuu isiniif gaariii miti deebii'aa'' jedheen waan jaalatuuf. Janaraal Hayilagiyoorgiis rifate deebii'ee deeme. Janaraal Abarraanis janaraal Haayilagoorgiis dhufee deebi'e jechuu yoo dhagahan baay'ee aaran. Hanga of wallaaluu gahan. Amma maal ta'aa akka jiru barraan taankiidhaan marfamu keenya jedhan. Achiis sodaan uumame. Warri fonqolchicha morman ammoo dogongora biraa raawwatan. Irra deebiin ministiricha gara dallaa Raayyaa Ittisaatti ergan. Wal-gahicha bittinsaa jechuuf dhufan. Yoo dhufan Janaraal Abarraa waliin walitti bahan, osoo Abarraan bu'aa inni ol bahaa jiru. Xiyyiitii lamaan rukutan. Janaraal Abarraan sagalee Taankii dhagaahanii ture. Erga birgeedii addaatiin marfamanii booda homaa gochu akka hin dandeenye ni beeku. Kanaafu abdii kutannaatu ture. Kanatu murtee kanaaf isa kaaseen se'a. Miseensa humna qilleensaa waan turaniif dallaarran utaaluun dallaa mana jireenyaa keessa seenanii kobbortaa wayii uffachuun miliqan fakkaatu. Torbaan muraasaan booda Gullallee bakka dhokatanitti itti marfamnaan miliquuf jennaan itti dhukaafamee ajjeefaman. Pirezidant Mangistuu yeroo waa lamatu isaan gaabbisiisa ture. Tokko baqachuu Qumillaachoo, kan biraa ajjeefamuu janaraal Abarraati.


Waldhabdeen TPLF fi Mootummaa Federaalaa: Maqaleen amma haala akkamii keessatti argamtii?

Haala magaalaan Maqalee keessa jirtu namni qaamaan keessa deemee ilaaluun suuraan akkasiin agarsiiseera. Kan taajjabes dubbateera. Kaleessa guyyaa Kibxataa gara alkan wallaakkaatti ture dhukaasni magaalaa Maqaleetti kan  dhagahame. Jiraattoonni magaalichaatiis haala ta'aa tureen baayyee nahanii ture. Haala kana mirkaneeffachuuf wayitan gara humnootii nageenyaatti bilbileettis, 'amma sitti himuu hin dandeenyu. Baayyee ko'ommaneerra naan jedhan. 'Daqiiqqaawwan muraasaan booda ammmoo sararri bilbilaa adda cite. Bilbilli kiyyas ergaa 'No Service' natti agarsiisuu eegale. Itti-aansees tajaajilli intarneetii gutummaatti adda cite. Ganama ammoo wayitan ka'u tajaajilli humna annisaa/ibsaan adda cituun hubadhe. Ibsaan kan badee magaalaa Maqaleetti qofaa osoo hin taane, guutuu naannoo Tigraayiitti akka badee mirkanneeffachuu danda'eera. Wayitan gara magaaaatti baheettis fuula namootaa irraa miira bitaan itti galuun hubadhe. Namoonni hedduun miilasaaniin imalu ture. Dameewwan baankii magaalattii keessatti argamanis cufamaniiru. Bulchinsonni baankiiwwanii akka natti himaniitti, tajaajila kan dhaaban waan intarneetiin adda citeef jedhu. Gara waaree boodaa ammoo hojjattoonni waajjira Itiyoo-Telekom waajirasaanii fulduratti walitti qabamanii dhaabatanii argeera. Erga takka tureen boodas akkan humnoota nageenyaa irraa odeeffachuu dandee'eetti dhukkaasni kan dhagahame loltoonni naannoo Tigraay dhukkaasa Izzii Kaabaa waliin walitti bananii turaniin akka ta'een hubadhe. Gara waajiraalee Daandii Qilleensa Itoophiyaafi bakka bu'oota imala kan biraas deemuun akkan hubadheetti, balaliinsi yeroodhaaf gutummaatti adda citeera. Naannoo waajjiraalee mootummaa magaalaa Maqaleefi hoteelotaatti humna nageenyaa cimaatu mul'ata. Mootummaan naannichaas sochiin loltummaa kamiyyu naannicha keessatti akka hin taasifamneef dhorkeera. Tajaajjilli geejibaasa gutuummaatti dhaabbateera. Qilleensi naannichaatiis balaliinsaan ala akka taa'uuf ajajameera. Wayita ammaa kanattis magaalaan Maqalee haala nagaa ta'eerratti argamati.


Rakkoo Tigraay: Wal-dhabdee naannoo Tigraayiifi mootummaa federaalaa irratti qabxiilee shan

Ministirri Mummee Abiy Ahmad Kibxata kaleessaa halkan keessa erga aanga'oonni naannoo Tigraayi bu'uura waraanaa izzii kaabaa irratti baneera jechuun erga balaaleffatanii booda waraanni raayyaa ittisa biyyaa ergama isaa akka bahuuf ajajuu beeksisan. Kana hordofees dhimmicharratti aanga'oota naannolee garaa garaa dabalatee qaamolee adda adaaatiin yaanni garaagaraa kennamaa ooleera. Erguma wraanaan walirratti qiyyaafachuun eegalee wantoonni ta'an shanan kanneen armaan gadiiti. MM Abiy paartiin naannoo Tigraayi bulchu, TPLF haleellaa eegaluusaa himan. Haasaa TV irratti taasisaniinis ''gareen TPLF abdii kutatee haleellaa hineegamiiniifi hinyaadamne halkan kaleessaa raayyaa ittisa biyyaa irratti raawwachuun kasaaraa qaqabsiisuuf ture'' jedhan. Haleellaa raawwatameenis ''ajjeechaa, miidhaa fi barbadiinsi qabeenyarratti qaqabeera'' jedhanii ture. Kana hordofees miseensonni mana maree ministirootaa labsii yeroo muddamaa baatii jahaaf naannicha irratti labseera. Haa ta'u malee labsiin kun attamiin hojiirra akka oolfamu ifa ta'u baatulleen baatii jahaaf labsameera. Akkasumas aanga'oonni biyyaaleessaa tajaajilawwan ibsaa, bilbilaafi intarneettii Tigraayi keessaa cufan. Waldhabdeen qaamolee lamaan jidduutti umame yeroo dhihoon asiitti cimaa dhufee lamaanuu humna waraanaa fayyadamuuf karoorfachuu wal himatu. Guyyaa Kibxataatiif paarlaamaan federaalaa TPLF akka 'dhaabbata shororkeessaatti' ramadamuuf yaada dhiyeessee ture. Waajjirri MM Abiy ammoo TPLF uffata dambii waraanaa loltoota Eertiraa fakkaatu itti uffisuun, ''booda ammoo himannaa motummaan Eertiraa ummata Tigraayi miidheera jedhu dhiyeessuuf'' jechuun himateera. Gabaasaan BBC Maqaleerraa halkan Kibxataa sagaleen dhukaasaa dhagahamaa akka ture himeera. Dhukaasichis naannicha keessatti dhiheenya magaalaa Maqaleetti kan raawwatame yoo ta'u, borumtaa isaaa garuu tasgabbaa'uu himeera. Naanichatti dhorkaan waa kaa'ameef geejibni waan hinjirreefuu namoonni miilumaan magaalaa keessa yoo socho'an akka mullatan barameera. Kana malees qilleensa naannichaas balaliinsa irraa dhorkamuun barameera. Qondaallii naannichaa humnoonni federaalaa naannichaatti bobbaafaman injifatamaniiru jedhulleen qaama walaba ta'erraa mirkaneeffachuun hin danda'amne. Torban darbe aanga'oonni Tigraayi muudama janaraalaa, MM Abiyyiin raawwatamee ture, akka  gara naannichaa deemuun aangoo haaraa hin qabanneef dhorkaniiru. Qondaalli TPLF gameessi Wondimmu Asaamminaw guyyaa Kibxataa AFPtti akka himaniitti, motummaan federaalaa waraana daangaa kaabaa qarqara daangaa Tigraayiitti walitti qabaa jira jechuun MM Abiyyiin himatanii ture. Haa ta'u malee himannaan kun qaama walabaa irraa hin mirkanoofne. "Dhimma loltoota yoo ilaallu kun tapha ijoollee miti. Kunis waraana kakaasuun danda'a...Kan kana gochaa jiran ibiddaan taphachaa jiru. Waan xiqqoon naannoo guutuu kakaasuu danda'a. Kanaafuu nutis dammaqneera, of ittisuudhaafis dandeettii kan qabnu ta'uu mirkanneessuun barbaada'' jedhan Mr Wondimuun. Dastaa Gabramadihin BBC Tigrinyaa irraa  akka jedhetti, doorsisni waraanaa mootummaa federaalaafi aanga'oota Naannoo Tigraayi jidduu jiru kan bubbuleedha. Haata'u malee waldhabdeen tibbanaa kunis lammiilee Itoophiyaa hedduu naasuu kan itti ummee fakkaata. Minstirri Mummee Abiyyi Ahmad kan bara 2018tti gara aangootti dhufanis aanga'oonni Tigree abomummaa motummaa federaalaa jalaa cilaanfataa jiraniin kan obsa fixatan fakkaatu. Ta'us garuu qeeqxonni aanga'oota TPLF dabalatee, ministira Mummee karoora rifoormii isaatiin ni komatu. Muraasnis ejjannoo dureewwan mormitoota siyaasaa naannoo dhabamsiisuu isaatu rakkina ammaa kanaaf gummaache jedhu. Gama biraan ammoo, walitti dhufeenyi inni pirezidaantii Eertiraa Isaayaas Afawarqii waliin qabanis Tigraayi keessatti akka diinaatti fudhatame. Kunis walitti dhufeenyi sirumaa akka badu gumaateera. MM Abiya haasaa kaleessa Kibxata halkan taasisaniin ergamni waraana federaalaa Tigraayi keessaa ''biyyaafi naannicha tasgabbii dhabiinsarraa oolchuudha'' jedhanii jiru. Rakkoo naannoo Tigraayiin walqabatanii isa mudatan keessaa tokko, akkuma naannoolee Itoophiyaa kaan, naannichi humnootii poolisii addaafi milishaa haalaa leenji'aniifi hidhatan qaba. Kanaafu walitti bu'insi kamiyyuu gama lamaanifuu haarsaa kan kanfalchiisuu ta'a. Waldhabdeen Tigraayi keessaa dabaluunsaa kamuu Itoophiyaafi biyyoota ollaa adda qooduu danda'an sodaa umeera. Pirezidaantiin naannoo Tigraayi Dabratsiyoon Gabramikaa'eel gamasaanitiin Wiixata darbe rippoortarootatti akka himaniitti, sababii filannoo sadarkaa naannootti gaggeessaniif jecha mootummaan federaalaa isaan adabuuf haleellaa irratti raawwatuuf akka jiru himan. Filannoon naannoo TPLF gaggeessees murtee motummaa federaalaafi boordii filannootiin faallaa ture. Mootummaan federaalaa sababii Covid-19tiin yeroo filannoon itti gaaggeeffamu dabarsuun isaa ni yaadatama. Kana hordoofees mootummaan federaalaa filannichi 'kan hin fudhatamneefi akka raawwatameetti kan hin lakkaa'amneedha'' jedheera. Isaan booda ammoo filannoon biyyaalessaa boordiin filannoo Caamsaa ykn Waxabajjii keessa bara kana akka raawwatamu himeera. TPLFn bara 1991 hanga 2018tti aangoo siyaasaa irra jireessa qabatee akka ture ni yaadatama. Erga mormii dargaggoonni Oromoo haarsaa itti kanfalaniitiin Abiy gara aangootti dhufeen booda garuu TPLF gara moggaatti bahu eegalan. Aangoon isaaniis waljalaan hirrataa dhufe. Gama biraatiin ammoo bulchiinsi MM Abiy walitti bu'iinsa saba biyyatti bakkeewwan garaa garaatti raawwatamaniin qeeqamaa jira. Kana malees sababii riiformii gaggeessaniitiin dirreen siyaasaa dhiphachuun aanga'oon mormitootaa hidhaatti darbatamuunis dhimma biraa bulchiinis MM Abiy ittiin qeeqamu kan biraati.


Filannoo Itoophiyaa: Filannoon Caamsaa ykn Waxabajjii akka ta'u boordiin filannoo yaada dhiyeesse

Boordiin Filannoo Itoophiyaa filannoo biyyaalessaa marsaa 6ffaa Caamsaa ykn Waxabajjii keessa gochuuf yaada ka'umsaa dhiyeesse. Boordichi kana kan ibse waltajjii marii guyyaa har'aa [Jimaata Onkoloolessa 30] qopheesse irratti ta'u FBC gabaase. Baatii Caamsaa torbee lamaan xumuraa ykn Waxabajjii torbee lamaan jalqabaa keessa filannoo raawwachuuf yaada qabaaachu hime boordichi. Filannoon Biyyaalessaa marsaa 6ffaa kun A.L.I Hagayya 23 bara 2012tti ture kan saganteeffame. Boordiin filannoo sababa weeraa koronaavaayirasiin filannicha yeroo isaa eegee raawwachuu akka hin dandeenye erga beeksiseen duuba murtii mana maree federeeshinii Itoophiyaan yeroon isaa akka dheeratu ta'e. Fulbaana darbe Ministeerri Fayyaa of-eeggannoon filannoo gochuun akka danda'amu erga yaada dhiyeessee booda boordichi filannoo gochuuf sochii kan eegale. Filannoo Caamsaa ykn Waxabajjii gaggeeffamu kanaaf Mudde hanga walakkeessa Amajjiitti leenjii raawwachiiftota filannoo kennuuf, akkasumas walakkeessa Amajjii hanga Guraandhala torbee sadaffaatti ammoo galmee filattootaa gochuu akka yaadaatti dhiyeesse. Baatii Guraandhalaa torbee lamaan jalqabaa galmee kaadhimamtootaa, walakkeessa Guraandhala hanga torbee filannootti duulli na filadaa akka gaggeefamu eerameera. Sagantaan yeroo kun yaada ka'umsaa mariif dhiyaate yoo ta'u, qaamoleen dhimmichi isaan ilaallatu irratti erga mari'atanii booda murtaa'a jedhamee eegama. Boordichi ifatti sagantaa yeroo filannoo ilaalchisee ibsa hinkennine. Dabalataan boordichi Covid-19 waliin wal qabatee of-eeggannoo taasifamuu qabu irrattis yaada ka'umsaa dhiyeessee jira. Tarkaanfiiwwan of-eeggannoo taasifamuu qabu jedhe raawwachiisuufis maallaqa dabalata birii miliyoona 1.1 gaafateera. Hojiirra oolmaa sagantaa boordichi baasiif dhaabbileen mootummaa akka Ministeera Fayyaa, Ministeera Maallaqaa, qaamolee nageenyaafi kanneen dhimmichi isaan ilaallatu hundi tumsa akka godhan dura teessuun Boordii Filannoo Biyyaalessaa Aadde Birtukaan Miidhaksaa gaafataniiru jechuun FBC gabaaseera.


Yuunvarsiitiwwan waamicha barattootaa yeroo hin beekamneef dabarsan

Dhaabbileen barnoota ol-aanoo mootummaa federaalaa fi mootummaa naannoo Tigiraay gidduutti sababa wal dhabdeen uumameef simannaa barattootaa yeroo hin beekamneef dheeressan. Yeroo hin beekamneef simannaa barattootaa tursiisuuf yuunvarsiitiiiwaan murteessan keessaa yuunvarsiitii Amboo, Baahirdaar, Dabre Maarqos fi Yuunvarsiitiin Waraabee keessatti argamu. Yuunvarsiitiin Bahirdaar barattpootni bara kana eebbifaman Onkoloolessa 27 fi 28 akka mooraa seenan waamicha taasisuu yaadachiisuun ''haala qabatamaa amma jiruun barattootni waamicha isiniif taasifne beeksisa haaraan hanga isin waamnutti bakkuma jirtan akka turtan isin hubachiisna'' jedhera. Yuunvarsiitiin Amboos haaluma wal fakkaatuun Onkoloolessa 25 fi 26 bara 2013tti waamus '' haala qbatamaa amma jiruun rakkoon geejibaa mudachaa jiraachuu hubanneerra'' Kanaaf bakkuma jirtan akka turtan'' jechuun beeksise. Barattootni gara yuunvarsiitiitti dhufan yoo achi gahan akka simatu garuu dabaluun ibseera. Yuunvarsiitiin Waraabees Onkoloolessa 30 barattoota akka simatu ibsee ture. Guyyaan galmee yeroo hin beekamneef akka darbee jirus beeksiseera. Yuunvarsiitiin Dabre Maarqos haala qabatamaa nageenya biyyaa eeruun nageenya keessaniif bakkuma jirtanitti turaa jedheera.


Gamtaan Awurooppaa wanti Itoophiyaa keessatti ta'aa jiru 'baayyee yaaddessaadha' jedhe

Pirezedaantiin Itti-aanaa Gamtaa Awurooppaa Joosep Boorel ibsa fuula marsariitii Gamtichaarratti baasaniin wanti Itoophiyaa keessatti ta'aa jiru cimsee yaaddessaadha jedhan. "Qaamoleen hunduu, biyyoota ollaa Itoophiyaa dabalatee muddama hir'isuu, jechoota dubbii hammeessan dhaabuufi loltoota bobbaasuun wal tutuqquu dhiisuurratti hojjechuu qabu. Kana gochuu dhiisuun ammoo biyyattiin, akkasumas naannichi guutummaatti akka boora'u taasia." Ibsi Gamtichaa kun marii biyyaalessaa qaamoleen siyaasa hunda hirmaachise gaggeessuun waliigaltee biyyaalessaa uumuun yeroo kamiyyu caalaa amma barbaachisaadha jedheera. "Kun ummanni Itoophiyaa egeree dimokiraatawaafi badhaadhe akka qabaatan gochuuf furtuudha. Humni ykn humnaan sodaachisuun filannoo ta'uu hin danda'u." Gamtaan Awurooppaa kun rifoormii Itoophiyaa keessatti tasifamu cimsee akka deeggaru himuun, kana milkeessuuf ammoo daandiin tokkichi mirgoota namoomaa kabajaa ol-aantummaa seeraa eegsisuudha jedheera. Kana taasisuun ammoo filannoo 2021 bilisaafi amanamaa taasisuuf wabiidha. Muddamni mootummaan Federaalaafi naannoo Tigiraay gidduu jiru dabalaa dhufuun inni tokko isa kaaniin "Seera qabeessa miti" waliin jechuun fudhatama waldhorkuun itti fufeera. Dhaabbanni waa'ee waldhibdee qoratu Intarnaashinaal Kiraayisis Giruup (ICG) muddamni mootummaa Federaalaafi naannoo Tigraay gidduu jiru cimee walitti bu'iinsatti ce'uu mala jechuun Onkoloolessa 30, 2020 ibsa baasee ture. Intarnaashinaal Kiraayisis Giruupis muddamni qaamolee lamaan gidduu jiru hammaachuun dura yaada furmaata ta'uu malu dhihesseera. Yaadni furmaataa ijoo dhiyaates qaamoleen lamaan haalduree kaawwatan salphisanii mariif gadi taa'uu akka qabaniidha.


Pirezdaantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp eenyu?

Donaald Tiraamp pirezdaantii Ameerikaa 45ffaa  ta'uun kan filatame bara 2017tti. Amma marsaa lammaffaaf Waayit Haawus turuuf har'a dorgommii isa xumuraa Joy Baayiden waliin taasisu. Filannoon pirezedaantummaa Ameerikaa kun adunyaa guutuu irratti haalaan eegama. Filannoo darbe Hiilaarii mo'atan irratti Raashiyaan filannicha gidduu galteetti jedhamuun qorannoo hedduutu gaggeeffamaa ture. Ameerikaan koroonaavaayirasiin miiidhamaa jirti. Pirezedaantichi irra caalaa carraa hojii fi dinagdee biyyattiif akka xiyyeeffannoo kennan himu. Morkataan isaanii Joy Baayiden dhimma fayyaa irratti xiyyeeffachuun dubbataa turan. Guraandhala 02 irraati garuu seenaataroonni Ameerikaa ragaalee Pireezidant Tiraampiin aangoorraa buqqisuuf dhiyaatan erga caqasanii booda Tiraamp sagalee caalmaa argachuun himata kanarraa bilisa bahaniiru. Tiraamp seenaa Ameerikaa keessatti Pireezidantii sadaffaa yeroon isaanii osoo hin xumuramiin himatni irratti dhiyaatee aangoorraa akka ka'an sagaleen irratti kenname ta'aniiru. Doonaald Tiraamp yeroo baayyeetti haasaa nama dheekamsiisuu dubbachuu fi ilaalchi inni dubaartootaa, baqattoota fi Musliimotaaf qabu kan tuuffiidha jedhamuun qeeqama. Haata'u malee Donaald Tiraamp eenyu? Donaald Triimp A.L.A Bara 1946tti Ameerikaa magaalaa Niiw Yoork, Kuuwiins keessatti dhalate. Abbaa isaa Fireedrik Tiraampi fi haadhasaa Meerii Makleediif ijoollee shan keessaa mucaa arfaffaadha. Abbaan Doonald, Fireedrick nama hojii ijaarsaa manneeniifi gamoowwanii irratti hojjatu ture. Keessumaa naannoo Kuwiins, Istaten Ayilaandiifi Biruuklanitti hedduu beekamaa ture. Harmeen Tiraamp, Meerii Makleed, bara 1929tti shamarree ganna 17 taatee Toongi , Iskootlandirraa gara Ameerikaatti godaante. Isheefi Fireed bara 1936tti bultoo dhaabbatani. Qabeenyi maatii kanaa akka dabalaa deemeen Meeriin tola ooltuufi beekamtu magaalaa Niiw Yoorki taate. Abbaan Trump bara 1999ti harmeen isaa ammoo waggaa itti anutti addunyaa kanarraa boqotan. Tiraamp ganna 13 irraa eegalee mana barumsaaa Waraanaa New York Military Academy keessatti baratee. Baruumsatti qaxalee kan ture Tiraamp bara 1964tti yeroo eebbifame hogganaa barattootafi atleetii cimaa mana barumsichaa ta'eeti! Bara 1968tti yunivarsitii Pensalveeniyaa irraa barumsa Ikkonomiksiin digrii isaa argate. Tiraamp hanga ammaatti bultoo sadii fi ijoollee shan horateera. Hadha warraa isaa ammaa Melaaniyaa kan duraan moodeelii Islooveniyaa turte waliin Traamp kan bultoo ijaarrate bara 2005tti. Bara 2006tti ilma isaa isa dhumaa Barron William waliin horataniiru. Tiraamp hadha warraa isaa Meelaniyaa waggaa 23'n hangafa. Bara 1977 Tiraamp hadha warraa isaa jalqabaa Ivaanaa waliin bultoo dhaabbate ijoollee sadii Donald Trump Jr., Ivanka fi Eric waliin horataniiru. Gaa'eelli isaanii hawaasatti haala ifa ta'een bara 1992tti wal hiikani. Hedduu osoo  hin turiin Tiraamp gaa'eela isaa lammaffaa bara 1993tti Taatee Marla Maples jedhamtu waliin dhaabbate. Kanaan dura haariiroo Maarla waliin qabuun mucaa Tiffany jedhamtu waliin godhateera. Bara 1999tti garuu bultoon kunis diigamee Tirmaap maallaqa hikkaa doolara miliyoona 2 Maarlaaf kaffaluun gargar ba'aniiru. Amantaa Tiraamp harmee isaa amantaa Piresbeteriyaan hordoftuu jalatti  kan guddate ta'us ofii garuu amantaa Pirootestaanti duraa akka hordofu hima. Sana booda Traamp hojii ijaarsaa gamoo gurguddoo Manhaataan irratti hirmaachuu eegale. Bara 1980tti gamoo Grand Hyatt New York jedhamu banuun daldalaa beekamaa magaalatti ta'e. Bara 1987tti Tiraamp Kitaba 'Art of the deal' jedhamu barreessaa Tonii Sikawatiz waliin barreesse. Kitaaba kana keessattti Tiraamp akkamiin waliigaltee daldalaa milkaa'aa akka taasisu hima. Tiraamp dabalataan hoji bashannaanaa keessatti bal'inaan hirmaachaa ture. Bara 1996 hanga 2015tti abba qabeenyaa qophii wal dorgommi bareedinaa Miss Universe, Miss USA, fi Miss Teen USA ture. Bara 2003tti ammoo sagantaa tv 'The apprentice' jedhamu kan dorgomtoonni hojii hoggantummaa dhaabbata Tiraamp keessatti argachuuf wal dorgoman eegale. Donaald Traamp Filmoota akka Home alone 2 Lost In New York fi Zoolander dabalatee filmoota 15 ol irratti taatee ta'ee hojjateera. keessati akka ofiisatti ta'uun hojjateera. Dabalataaniis qophii TV wal dorgommii wallaansoo WWE jedhamu irrattis hirmaanna qaba ture. Qabeenya Tiraamp Tiraamp damee daldalaa hedduu karavataa hanga bishaan saamsametti gurguru qaba. Tiraamp qabeenyi kun doolara biiliyoona 10tti tilmaama jedhus akka maxxansaa Forbes jedhamutti garuu qabeenyi isaa doolara biiliyoona 3.7 dha Doonaald Tiraamp feedhi pireesdaantummaaf dorgomu akka qabu kan jalqaba beeksise bara 1987tti ture. Filannoo 2000 irrattillee miseensa Paartii Riiformi jedhamuu ta'uun dorgomee ture. Tiraamp piraasdaantummaaf dorgomuuf seeraan kan beeksise waxabajjii 2015tti. Ammaa miiseensa paartii Rippaablikaani ta'uun galmaa'ee kan jiru Tiraamp waggoota 30 keessatti yeroo hudduu paartii geeddareera. Bara 1987tti Tiraamp Rippaablika ta'e, waggaa lama booda 1989tti akka paartii of dandaa'atti galmaa'e. Bara 2000tti paartiii riformii galee 2001tti amma paartii dimookraattitti galmaa'e. Bara 2009tti deebisee paartii Rippaanlikaa kan seene ta'us bara 2011ttiideebi'ee akka qaama of danda'atti amma galmee ture.  Dhuma irratti bara 2012tti deebi'ee paartii Rippaaplikaa kan seene Tiraamp hanga ammatti miseensummaa isaa hin geeddarre.