Baandiin Afran Qalloo guddina Afaan Oromoof maal gumaache?

Bara 1960moota keessa magaalaan aadaa, amantii fi saboota garaagaraa hammattee jirtu Dirree Dhawaan aartii addunyaa yeroo sanaaf haaraa miti, keessattuu sirboonni biyya arabaa guddoo beekamu. Kana qofaa osoo hin taane afaanota magaalaa keessatti beekaman Hararii fi Somaaleedhaanis guddoo sirbama. Gareen Afaan Oromoon guddoo bakka hin qaban turan. Dargaggoonni gurmaa’an aadaa sirbaa- Shaggooyyee sirbuurraa teellaatti hin jenne. Dargaggoonni Harargee kunneen kan shaggooyyee sirbaniif akka warra kaanii bashannana qofaaf miti, irra guddoo seenaa bakkatti eeguufi. Gareen dargaggootaa kunneen bakka sirni jiruu fi wayita ayyaana waggaa yeroo mara aadaasaanii kana mul’isu, garuu akka sirboota afaan kaanii meeshaa muuziqaan deeggaramee waan bareedu hojjechuuf carraa waan hin arganneef hojiinsaanii namoota hedduu biratti hin filatamu ture. Walleewwan afaan Oromoo iddoowwan sagantaan jiruu fi ayyaanota waggaarraa ittifamuun (bakka dhabuun) kun dargaggoota shaggooyyee guddoo aarse, booree itti hore. Gareen shaggooyyee tuffii fi jibbiinsa afaan Oromoo irratti raawwatamu kana tole jedhanii fudhatanii hin teenye. Damee Aartii keessatti duudhaa fi seenaan Oromoo bakka bu’amuu fi sirriitti ibsamuu akka qabu kutannoon hojjechuu eegalan. Dargaggoonni magaalaa Dirree Dhawaa naannawa Laga Harree walitti gurmaa’uun garee shubbistootaa garaagaraa hundeessuun hojii aartii afaan Oromoon itti fufan. Gareen kun akka cunqurfametti osoo mataa gadi hin qabatin cimee mul’ate, inumaa boodarra wayita jabaataa deemuu namoonni fedhii guddoo irraa qabaataa dhufan. Sirna gaa’elaa warra Arabaafaa irratti weellistoota afaan Arabaa waliin affeeramanii hojjechuu eegalan. Gareen kun jabaatee wayita fudhatama argatu magaalaa Dirre Dhawaa keessatti baandii ammayyaawaa hundeessuuf hojii eegale. Jalqaba ogeessa walaloo- Abuubakar Muusaatu yaada baandii hundeessuu dhiheesse, isa waliin kan turan Ismaa’il Mohammad Adam (ogeessa walaloo sirbaa fi weellisaa) fi Sulayimaan Yuusuf Ibraahiim (ogeessa meeshaa muuziqaa- Dibbee) yaadasaarratti walii galan. Gameeyyiin kunneen sadan namoota muuxannoo qaban fi meeshaalee muuziqaa jiran walitti qindeessuu eegalan. Miseensota Afooshaa Afran Qalloo- kan bara 1940oota keessa daldaltoota jimaa fi hojjettoota daandii baaburaa akkasumas namoota maallaqa qaban kaan irraa ijaarame irraa deeggarsa maallaqaa gaafachuu eegalan. Namoonni sadan kunneen wayita deeggarsa maallaqaa argatan Abuubakar Muusaa fi Ismaa’il Mohammad Aadam mana manarra deemuun namoota kakaasuu itti fufan. Yeroo gabaabaa keessatti milkaa’anii bara 1962 baandii muuziqaa afaan Oromoo jalqabaa magaalaa Dirree Dhawaa keessatti hundeessan. Baandiin akka bakkalcha barii ifee urjiiwwan hedduuf calaqqee ta'ee ba’e jedhu hundeessitoonni, kanaaf maqaan baandii kanaa- Urjii Bakkalchaa jedhame. Baandiin Urjii Bakkalchaa akkuma bu'uureffamaan namoota abbummaan dursaa turan keessaa tokko Abuubakar Muusaati. Abuubakar ogeessa walalooti, kanaaf walaloo barreessuun namoota sagalee kiilolee qaban hojiitti galchuu eegale. Sirboota biyya alaarraas afaan Oromootti hiikee weellistoota shaakalchiisuu eegale. Baandiin kun hundeffamee eeyyama seera qabeessummaa argachuusaan duratti mana namoota akka Abdullaahii Sheek Ahmad fi Idriis Abdulleetti shaakalaa turan. Meeshaaleen muuziqaa qindaa'anii hin turre, kanaaf meeshaalee muraasa harkaa qaban kanneen akka Uud fi meeshaa dibbee (kabaroo) fakkaatu- Darbuka jedhamuun shaakalaa turan. Abuubakara Muusaa baandiin kun hundeeffamee walaloo jalqabaa akkas jedhee barreesse: Bismillaan eegali dura waan gootu Faaruu fi galatas rabbitti galfadhu Rahmata isaatiis nabiitti buufadhu Eegas itti aansii waan feete gaafadhu Ijoollee Afran Qalloo dardara ammaan tanaa Hiriyaa waltaatee yaa urjii bakkalchaa Si malee eenyutu walleen akkaan tolchaa Yaa ilmaan Afran Qalloo maalumaaf teeysanii Dardara alagaa of cinaa hingartanii? Afaan isaaniitiin kunoo walfaarsanii Amata sadi dura walleen afaan keenyaa Isaan ni jijjiirratan nutimmoo ni teenyaa Dubrummaan teenyalleen kan karaa yaatulleen Wannummaan weellisan tan jaraati walleen. Walaloo kanaa fi kanneen biroo hedduu Abuubakar barreessu baayyinaan kan sirbaa turan Alii Shabboo fi Isaa'il Muhammad Aadam. Namoonni Oromoo ta'an hedduun walleewwan baandii Urjii Bakkalchaan hojjetaman erga dhaggeeffatanii booda afaan ofiif bakka kennuu, tumsuu  eegalan. Raadiyoo Harar sagantaa Afaan Oromoo keessa waliin hojjetaa akka turanii fi mana Abuubakar Muusaatti akka guddatan kan himan Obbo Mohammad Ahmad/Mohammad Qophee, Abuubakar bu'uura aartii Oromooti jechuun ibsan. Baandii hundeessuu qofa osoo hin taane walaloo artistootaaf qopheessuudhaan, waltajjii beeksisuudhaan, baandichas hoogganuudhaan hojjechaa ture jedhu Obbo Mohammad. Abuubakar Muusaa nama dandeettii addaa qabuu fi hamma baratee ol nama beekuu fi hojjetuudha jedhan Obbo Mohammad.'' Uumamaan nama dandeettii addaa qabuudha, barumsa isaa yoo ilaalte nama kutaa saddeet qofa barateedha. Garuu hojiinsaa kan barateen oli. Afaan Arabaa sirnaan waan beekuuf aartii fi barreeffamoota Afaan Arabaa sirriitti hordofee kan keenyas akkas akka guddatu hawwa, hawwuu qofa osoo hin taane ni hojjetas,'' jedhan. ''Sammuunsaa baayyee qara, barreeffamoota, qoosaawwan, fiilmii fi walleewwan biyyoota alaa akkaan hordofa.'' Namni kun nama dandeettii qabu kan walaloo, muuziqaa, diraamaa, taphoota gaggabaaboo ammayyaa Oromoo yeroo jalqabaaf bu'uuressedha. Nama taphataa dubbiinsaa yoggayyuu namatti mi'aawudha. Sheekkoowwan fi taphoota gaggabaaboo Afaan Oromoon mi'eessee nama dhaamsa dabarsu ture jedhan Obbo Mohammad Qophee. Taphoota inni waltajjiirratti dhiyeessuun ittiin beekamu keessaa tokko ''Caalaa caammaa, mucaan cimaan utuu hin mucucaanne cehee, cuncula coree miiccee cuunfee micciiree coqorsa caffee caamaa afu dhufee, isin cufti callisaa caqasaa,'' kan jedhudha. Walleewwan walaloo isaan qindaa'an caalaa dubbiin inni waltajjiirratti taasisu baayyee jaal'atama ture. Baandiin Urjii Bakkalchaa sadarkaa yaada dhiyeessuurraa eegalee hanga hojiitti seenuutti saffisni ittiin guddate deeggarsi Afooshaa Afran Qalloo irraa argataa ture olaanaa waan ta'eefi. Miseensonni afooshaa kanaa hojii dargaggoota Dirree Dhawaatti waan quufaniif humna guutuudhaan garee kana tumsaa turan. Miseensota baandii qindeessuu, meeshaalee muuziqaa bituu fi hanga miseensota leenjisuutti abbummaadhaan baandii kana kan lubbuu itti hore afooshaa kana waan ta'eef boodarra baandichi eenyummaansaa maqaa ''Baandii Afran Qalloo'' jedhuun akka beekamu murteesse. Afran Qalloo jechuun afooshaa ilmaan (gosa) Qalloo afran- Alaa, Dagaa, Baabbilee fi Oborraa irraa ijaarameedha. Hiikaan Afran Qalloo garuu ilmaan Qalloo afran qofaan daangeffamee hubatamaa hin turre, Dirree Dhawaa keessatti Afran Qalloo jechuun akka mallattoo sochii bilisummaatti ilaalamaa ture. Miseensonni baandii kanaa jalqaba aartiidhaan nama bashannaniinsuu irratti xiyyeeffatanii hojjetaa turan, kanaanis qeeqamaa turaniiru. Kaayyoon hundeeffama baandichaa afaan Oromoo addunyaa aartii keessa galee badiirraa akka baraaramu, akkuma afaanota kaaniitti akka guddatu gochuudha. Boodarra garuu miseensonni baandichaa aartiidhaan roorroo bulchiinsa mootummaa dura dhaabbachuun warraaqsa walabummaa keessatti hirmaachuu eegalan. Afran Qalloon erga miseensota baay'ifatee meeshaa muuziqaas guuttatee hundee jabeeffatee booda hojii muuziqaa bira darbee qaama warraaqsa bara 1960oota keessaa ta'e. Afran Qalloo hundeeffamee waggaa tokko booda bara 1963, [qabsoon qonnaan bultoota Baalee Waaqoo Guutuun durfamu eegalee yeroo muraasa booda] Waldaan walgargaarsaa Maccaa-Tuulamaa hundeeffame Miseensonni Afran Qalloo sagantaalee cidhaa fi sirnoota biroo irratti hojii muuziqaa hojjetaniin maallaqa muraasa argatanii beekamuu eegalan, isa booda sadarkaa bulchiinsa magaalaatti affeeramuu eegalan. Yeroo xiqqoo booda mootummaan gibira gaafachuu eegale, mana namoota bebbaakamoo fi ollaawwan jiraattotaatti walleewwan dhiyeessuun kan beekamu Afran Qalloo hojii muuziqaa isaa galma mana qopheessaa bulchiinsa magaalaa qofatti akka dhiyeessu qondaaltonni mootummaa magaalaa Dirree Dhawaa gaafachuu eegalan. Abbaan Taayitaan galiiwwanii tikeetiin baandichi wayita agarsiisa muuziqaa qabu maamiloonni ittiin seenan chaappaa akka qabaatu dirqamsiisan. Kun xiqqoo turee gatiin tikeetii akka dabalu taasise, gatiin daballaan maamiloonni irraa hir'atan. Kun mala ittiin baandicha dadhabsiisaniidha jechuun miseensonni baandichaa komachuu eegalan. Afran Qalloo bara 1962 [baruma keessa hundaa'e] baayyee kan beekame erga baandii warra Sudaan waliin hojjechuu eegaleeti. Miseensonni baandichaa sagantaa daawwannaa Asmaraa-Finfinnee-Jibuutii qopheessan keessatti gameessa muuziqaa Mohaammad Wardii affeeruun waliin hojjetaa turan. Agarsiisi muuziqaa miseensonni Afran Qalloo baandii warra Sudaan waliin taasisaa turan irra jireessaan galma bulchiinsa magaalaa Dirree Dhawaa keessatti gaggeeffamaa ture, kanaanis baandiiwwan isaan dura turanirra beekaman. Sirboota Sudaanii gara afaan Oromootti hiikuun sagalee kiiloleen taphachuun miseensota Afran Qalloo baayyee beeksise, warri Sudaanii akkaan raajeffatan. Kanarraa ka'uun Weellisaa Mohaammad Wardii meeshaa muuziqaa yeroo sana akkaan ammayyaawaa ta'e- Manj jedhamu Afran Qalloof arjoome. Miseensonni Afran Qalloo muuziqaa qofa osoo hin taane, diraamaa fi baacoowwan seenaa fi aadaa Oromoo calaqqisiisanis hojjechaa turan. Ergaawwan isaan karaa diraamaatiin dabarsaa turan keessaa tokko uummanni Oromoo maqaa durii isaa ijoolleesaa moggaasuutti akka cichuudha. Kanaaf taatota diraamaaf maqaalee akka Caalaa, Caaltuu, Fayfaayyee, Dumbushee, Garishoo, Badhaasaa, Ibsaa, Fayyisaa, Araarsoo fi kana kana fakkaatan kennaa turan. Maatiiwwan Oromoo diraamaawwan Afran Qalloo hordofan hedduun maqaa Oromoo ijoolleesaaniif moggaasuu eegalan, kun tumsa baandiin kun aadaa Oromoo eeguu keessatti gumaache keessaa tokko. Dirree Dhawaan magaalaa Amantiin Islaamaa itti heddummaatuu fi biyyoota Arabaan hidhata qabaachaa turte ta’uusheerraan magaalattii keessatti maqaa Arabaatu heddummaata. Miseensonni baandii kanaa walaloowwan hawaasaa sona itti horuun fooyyessanii yeroo jalqabaaf addunyaa muuziqaatti as baasan. Walaloowwan toorri jalqabaa fi lammaffaa mana rukutan garuu hiiki isa lammaffaarra jiru hedduu oomishanii warri sagalee kiilolee walleetti jijjiira. Walaloo barreessuun adda dureen Abuubakar Muusaa fi Ibraahim Haji Alii turan. Walalaloowwan Abuubakar barreessu bifa akkasii qabu: Bishaan bishaanuma Adiin waan jiranii Jaalannaan takkuma Qalbii waa hin hiranii Walaloo kana keessatti toorri jalqabaa lameen walalolochi mana rukutee sagalee akka yeedalleessuuf toluuf itti dabalame malee hiikni [ergaan] isaa toora dhumaa lameen keessa jira. Baandiin bu’uurri isaa garee shaggooyyee (dargaggoota wallee aadaa taphatan) ta’e kun yeroo waggaa tokko hin caallee keessatti baandii guddaa ta’ee dagaage. Kaayyoo ganama qabatee ka’e- Afaan Oromoo tuffatamuu fi duubatti hafuurraa baraaruu milkeesseera, dargaggoonni lafaa dhufan hedduun aadaa fi afaan isaanirratti xiyyeeffachuun hojjechuu eegalan, eenyummaasaanii daran dagaagsuu itti fufan. Haata’u malee baandiin kun akkuma saffisaan guddate, kufaatiin isaa akkasuma ariifate- Miseensonni rakkoo keessoo fi alaa himatu. Afaan Oromoo damee aartii keessatti bakka maluuf dhabuun, inumaa qoollifatamuun xiiqii dargaggoota Dirree Dhawaa keessatti horee baandii Afran Qalloof bu’uura ta’e kan jedhan Obbo Mohammad Ahmad (Mohammad Qophee) haalli kun mataansaa baandichaaf qormaata ture jedhan. Inaaffaa fi dorgommiin baandiiwwan biroo daba ergamtoota mootummaa yeroo sanaa (Hayilasillaasee) dabaalate diigamuu garee Afran Qalloo ariifachiise jedhu. Kanneen erga baandichi hundeeffamee booda barfatanii itti seenan diigamuu baandii kanaaf rincicuu miseensota buleeyyii fi koree maneejimantii komatan. Miseensonni buleeyyiin warra boodarra seenan irra adda ba’uun baandii mataansaanii hundeessuuf wayita fedha agarsiisan, miirri qoqqoodamiinsaa babal’achuu eegale. Rakkoon isaan gurmeessu achuma jira, isaan garuu gurmaa’anii yeroo gabaabduu keessatti rakkoo walitti isaan fide dagachuun waldiiguu eegalan- kun himannaa miseensonni walirratti dhiheessaa turaniidha. Haalli kun wayita cimaa deemu miseensonni baandii kana dhiisanii kan biraatti seenan, kaan ammoo keessaa ba’anii barnootaa fi hojii dhibiirratti xiyyeeffatan. Hundeeffamni baandichaa durumaanuu kan hin liqimfamneef mootummaan, karaa ergamtootasaa qaawwa uumametti fayyadamuun kufaatii baandichaa si’eesse. Miseensonni gameeyyii akka Doktara Kabajaa Artist Alii Birraa, waldhibdeen muraasi akkuma jirutti ta’ee, garuu akka baandiin kun diigamuuf sababi ijoon mootummaa Hayilasillaaseeti jedhu. Bara sana Afaan Oromoo waltajjiitti ba’ee mul’achuun hafee, akka dubbatamuyyuu hin barbaadamu, garuu labsii seera mootummaan hin dhorkamne malee. Artist Aliin kitaaba waa’ee seenaa jireenyasaarratti barreeffame keessatti akka ibsetti, dabi Baandii Afran Qalloo irratti raawwatame qaamuma cunqursaa yeroo sana uummata Oromoo irratti raawwatamaa tureeti. ‘’Yeroo sana waanan tureef nan beeka,’’ jedhe. Wayita kana hamileen Afran Qalloo ni du’e, miseensonnis jireenyasaaniif waan sodaataniif keessaa ba’an, kaan ni baqatan. ‘’Kun sababa Afaan Oromoo fi aartii Oromoo guddisuuf hojjenneef qofa aarsaa nuti kaffalleedha,’’ jedhe Artist Aliin. Artist Alii Birraa bara 2019 turtii BBC walin taasise keessatti kanneen muuziqaa fi aartii guddisuutti cichanii hafan qaamolee nageenyaa mootummaan akkaan gulaalamaa akka turan hime. ‘’Walleewwan afaan Oromoo hundi ni gulaalamu. Yoo siyaasatti kan hin buune ta’e ni darbu, yoo xiqqoo kan siyaasa tuqu ta’e ni kufu.’’ Yeroo sana walleewwan jaalalaa irratti xiyyeeffataa akka turan kan ibse Aliin, ‘’sirba jaalalaa gara fedhanitti gulaalanii nu dararaa turan. Afaan Oromoo waan ta’eef qofa jaalalli akka waan hiika biraa qabuutti nutti duulaa turan,’’ jedhe. Yeroo sana manni muuziqaa dhuunfaa eeyyama qabu waan hin turreef, Ministeera Odeeffannootu waraabee karaa raadiyoo mootummaa qilleensarra oolcha. Artist Alii Birraa fi waahillan isaa adeemsa kana keessa darbuuf akka qoraman himaniiru. Ministeerri Odeeffannoo walleen tokko akka waraabuuf murteessuuf ji’a sadi fudhata, miseensonni Baandii Afran Qalloo baasii hoteelaa fi gatii geejjibaa akkasumas haal nageenyaa yeroo Sanaa dandamatanii magaalaa Finfinneetti deddeebi’aa turanis akkaan rakkatan. ‘’Wallee nuti dhageenyu hojjedhaa fidaa jedhanii wallee afaan Oromoo keenya kuffisaa turan,’’ jedhe. Kanarratti walleewwan baandichi hojjete keessatti waa’een mootii Hayilasillaasee akka dabalamu dirqamsiisaa turan. Afran Qalloo walleewwan jalqabaa 11 waraabbiif qopheesse keessatti wallee mata dureensaa: Mootii biyya keenya yaa Hayilasillaasee Si garraan xalaanni dheeffaaf dhukkee kaase jedhu kan dabaleefis kanumaafi. Bara sana Ministeerri Odeeffannoo weellistoota walleesaanii gumaachanii karaa raadiyoon darbeef maallaqa muraasa kaffalaa ture, faallaa kanaa miseensota Afran Qalloo ammoo wallee tokkotti birrii 30 kaffalchiisaa ture. Haalli kun kan isaan hifachiise miseensonni Afran Qalloo kunneen, kubbaaniyyaa biyya Lebaanan jiru tokko hariiroo uumanii albama jalqabaa meeshaa Vinyl 45 jedhamurratti waraabanii baasan. Albama jalqabaa Afaan Oromoo biyya Lebaananitti waraabamee karaa seeraan alaa bara 1968 biyya gale Alii Birraa, Alii Shabboo fi Abdi Buh ta’anii waliin hojjetan. Yeroo jalqabaaf walleewwan sadi albama tokkoon baasan. Erga Baandiin Afran Qalloo diigamee miseensonni hedduun lubbuusaanii baafachuuf jecha baqatan, baayyinaan gara Jibuutii baqatan. Daandiin baaburaa Dirree Dhawaa hanga Jibuutiitti ture, akkasumas magaalattiin Jibuutiitti dhiyaattee argamuunshee namoonni kunneen battala yaaddoo keessa galanitti akka itti dheessaniif haala mijeesseeraaf. Artist Alii Birraa waahila isaa Ismaa’el Mohammad Adam waliin karaa seeraan alaa osoo gara Jibuutii baqatanii daandiirratti humnoota nageenyaa Hayilasillaaseen qabamanii achumatti hidhaman. Miseensonni baandii kanaa walduraa duubaan faffaca’anii gara Jibuutii baqatan. Artist Alii Birraa fi waahillan isaa Jibuutiitti hidhaman erga gadhiifamanii booda callisanii hin teenye, hojii karaa aartii qabsaa’uu cimsanii itti fufan. Rakkoon keessa darban daranuu isaan qaruu kan dubbatan miseensonni kunneen, jalqaba bara 1965 wayita gara biyyaa deebi’an, mootii Hayilasillaasee arrabisitan jedhamuun qabamanii hidhaman. Ji’oota afurii oliif magaalaa Hararitti erga hidhamanii booda, halkan tokko baafamanii gara Dirree Dhawaatti dabarfaman. Achittis ji’a tokkoo fi walakkaa hidhamuun booda hiikaman. Alii fi waahillan isaa hidhaa waajjira poolisiitti ba’anii hidhaa mana keessaatti darban, manatti hidhamanii waan guyyuu hojjetan poolisiitti gabaasaa waggaa tokko akkasiin turan. Waggaa tokko booda bara 1966 Alii Birraa hidhaatii ba’ee gara Finfinneetti ergame. Achittis waahillan isaa waliin hojii aartiitti deebi’ee waan hedduu hojjetan. Miseensonni baandichaa kaan Raadiyoo Harar seenanii hojjechuu eegalan. Gameessi walaloo fi baacoo Abuubakar Muusaa miseensota gameeyyii hundeessitoota Baandii Afran Qalloo ta’an waliin dandeetti muuziqaa keessatti horatan karaa Raadiyoo Harar mul’isuu eegalan. Obbo Mohammad Ahmad baandiin diigamus qaanqeen ganama qabatte ifa guddaa taatee Oromiyaa walga’uu himan. Muuziqaan Oromoo Artist Alii Birraa waliin magaalaa Finfinnee gale, achittis baandii Aduu Birraa jedhamu hundeessuun kaayyoo ganamaa itti fufsiisan. Abuubakar Muusaa fi waahillan isaa kaan ammoo raadiyoo Harar sagantaa Afaan Oromoo seenuun hojii guddina aadaa fi afaan Oromoo itti fufan. Abuubakar Muusaa bara 1973 raadiyoo Harar erga seenee booda, isaanis ofitti fudhachuu kan himan Obbo Mohammad, ''Sagaleesaa kiilolee sanaan diraamaan inni qopheessu fi akkaataa inni itti sagantaawwan qindeessu hawaasi gara raadiyoo keenyaa akka deebi'u affeere,'' jedhan. Raadiyoon sababasaa jaal'atame kun kanuma mootummaati, mootummaan garuu kanuma biraa itti hin gammadu jedhu. ''Sagantaa inni hojjetu uummata akka muuziqaatti waraabbatee dhaggeeffata, yeroo sagantaa nuti galgala hojjenne waraabanii ganama nu dhageessisanfaa hedduudha.'' Aadaa, aartii fi afaan Oromoo akka cimuuf nama jiruusaa guutuu hojjeteedha kan jedhan Obbo Mohammad qabiyyeewwan walaloowwan isaa ulaagaa aartiin madaala guddaa kan kaasaniidha. Osoo Abuubakar yeroo sana jiraachuu baatee waleewwan babbareedoon hanga har'aa jaal'ataman hin jiran. An akka dhuunfaa kiyyaatti osoo Abuubakar hin jiraanne ta'ee waanan har'a hojjedhu hojjechuu hin danda'u jedheen amana jedhan. ''Weellistoonni gameeyyiin akka Alii Birraa fi Alii Shabboo bu'aa Abuubakar Muusaati. Hojii babbareedduu kenneefii kan hojjechiisee har'aan ga'e isa, isaan keessatti isa agarra,'' jedhu Obbo Mohaammad Qophee.


Wiil Ismiiz, Kiriis Rook kabaluusaatiin gaddee Akkaadaamii Oskaar keessaa of baase

Taatoo beekamaan US Wiil Ismiiz, erga Dilbata darbe sirna badhaasaa taatoo beekamaa baranaaf kennamu kan Oskaar qopheesserratti nama waltajjiirratti qoosuun beekamu Kiriis Rook aariidhaan kabalee booda, Akkaadaamii Oskaar keessaa of baasuu ibse. "Badhaasa Akkaadaamii Oskaariin dhiyaate marsaa 94ffaarratti wantin agarsiise rifaasisaa, kan nama dhukkubsuu fi dhiifamni kan hin malleefidha,'' jechuun ibse Wiil Ismiiz. Akkaadaamichi tarkaanfii Wiil Ismiiz fudhateera, garuu naamuusa sirnichaa cabsuu isaatiif adeemsi seeraa isa gaafachiisu itti fufa jedheera. Wiil Ismiiz wayita Kiriis Rook rifeensa haadamaa haadha manaa isaatti qoosuu eegalu aariidhaa lafa taa'uu ka'ee dhaqee waltajjiirratti kabale. Haati manaa Wiil Ismiiz dhibee rifeensa mataa namarraa buqqisu, alooppishiyaa jedhamu qabdi. Dhibeen akka rifeensi buqqa'u taasisu, alopecia jedhamu kun, dhibee biraan akkaan hubamuurraa yookiin ammoo hir'ina wantoota qaama keenya keessaaf barbaachisanii irraa dhufuu danda'a. Wiil Ismiiz haadha warraasaa dhibee kana qabdutti wayita qoosamu obsuu dadhabee erga tarkaanfii kana fudhatee yeroo sa'aatii tokko hin guunne keessatti, taatoo collee bara kanaa jedhamuun badhaasa Oskaar argateera. Badhaasa kanaan kan isa ga'e fiilmii "King Richard" keessatti abbaa taphattootaa teenisii jajjaboo Venus fi Serena jedhamanii ta'ee hojjechuu isaati. Ifaajee fi hawwii waggaa dheeraa booda gammachuun isa simatte gara gaddaatti jalaa kan geeddarame Wiil Ismiiz, gochasaatti akkaan gadduu fi kanneen inni gaddisiises hedduu ta'uu hubateera. "Namoonni an gaddisiise hedduudha. Kiriis fi maatii isaa, hiriyoota koo hedduu fi jaalalleewwan isaanii, achitti argamuun yookiin mana taa'anii addunyaa mara irraa kanneen sirnicha hordofaa turan hunda gaddisiiseera,'' jechuun miira gaabbiin ibsa baasera Wiil Ismiiz. "Fudhatamummaa fi amanamummaa Akkaadaamichaas ganeera. Gammachuu kaadhimamtoota kaaniis jeeqeera. Hojii ittiin as ga'an firiisaatti akkasaan gammachuu fi kabajaan hin dhiyaanne miira isaanii geeddareera. Onneen kiyya akkaan na cabde.'' Taatoo beekamaan kun ''kanaan booda xiyyeeffannoon kanneen milkaa'ina isaaniin badhaasa argatanirra ta'uu qaba,'' jechuun ajandaa ta'uu akka dhaabu himeera. ''Jiijjiramuun yeroo gaafata. Kanaan booda miira aariin namaan loluurra falmii sababarratti hundaa'een dubbii fixachuuf kutadheera,'' jechuun akka of fooyyessuu qabu amane. Komeediyaaniin umrii ganna 57 Kiriis Rook qophiisaa komeedii mata duree "Ego Death" jedhuuf kutaalee US keessa imalaa jira. Bakka deemu maratti jaalattootaa fi hordoftoota isaan miira gammachuun simatama. Kiriis Rook jalqaba wayita taateen kun mudate Wiil Ismiiz irratti himata akka hin banne murteessee ture. Taatoo beekamtuu kan taate haati warraa Wiil Ismiiz, Jada Pinkett-Smith, callisa yeroo dheeraaf keessa turte cabsuun Inistaagiraamii isheerratti yaadashee ibsiteetti. ''Waqtiin yeroo fayyummaati, anis kanaafan as jira,'' jette.


'Dhimmi Hacee qaama bilisa ta'een akka ilaalamu nan iyyadha'-Haadha warraa Hacaaluu eebba Fiilmiirratti

Fiilmiin Dokimentarii seenaa jirenyaa Art. Hacaaluu Hundeessaa irratti xiyyeefachuun Afaan Ingiliziin biyya alaatti qophaayee Ameerikaa Miniyaapolistti eebbifame. Haati-warraa artiist Haacaaluufi hundeessituun Faawundeeshinii Hacaaluu Hundeessaa Faantuu Damissee ajjeechaan artiist Hacaaluu qaama walabaan akka qoratamu akka iyyattu saganta eebba fiilmii kana gubbatti dubbatte. Eebba Albamii Haacaaluu Adoolessa 28, 2021 gaggeeffame irratti haasaa taasisaniiniis maatiin artistii kana haqa akka barbaadan ibsanii turan. Guyyaa eebba Albamichaa Aadde Faantuun ergaa ummataaf dabarsiteen 'waan laman dhabe,'' jechuun ture akka haqa abbaa-warraa ishee barbaaddu kan himte. ''Waa lama dhabduun ta'e, siis dhabeen dhugaa kees dhabe,'' jechuun ergaa ishee bifa walaloon dabarsitee turte yerosis. Abbaan Haacaaluu Obbo Hundeessaa Boonsaas haasawa godhaniin 'dhiigni mucaa kootii dhangala'ee akka hin hafne Waaqa naaf kadhadhaa' jechuun hirmaattota sagantichaa gaafatan. Adeemsa murtii haqaa ajjeechaa Artistii kanaa ilaalchisuun kanaan dura BBCtti kan dubbate Siisaay Hundeessaa, jalqabumarraa eegalee ajjeechaan Haacaaluu Hundeessa "qaama sadaffaa walaba ta'een" akka qoratamu maatiin fedhii qaba ture jedhee ture. Siisaay, "qaamni nuti qaama walabaan akka nuuf ilaalamu gaafannu hin turre, karaan isaa cufaadha" jechuun ibse. Garee hojii filmii kana hojjechiisuuf ijaarame adda durumaan kan gaggeessan Hayyuun Seeraa Awwal Aloo(PhD) fiilmiin mata-duree Spear through the Heart jedhu hojjetame jiruufi jireenya, akkasumas hojii Hacaaluu irratti xiyyeefata jedhan. Artiistiin maqaa gudda , weelluuwwan isaatiin ''dhaloota mirga ofii gaafachuuf dammaqsuun'' leellifamu Hacaaluu Hundeessaa waggaa lama dura magaalaa Finfinneetti ajjeefame. Ajjeeffamuu isaan walqabatee mormii guddaafi hokkora dhalateen dhibbaan namootni lakkaawwaman lubbuu isaanii dhabaniiru. Namootni siyaasaa akka Jawaar Mahaammadiifi Baqqalaa Garbaa dabalatee hedduunis hidhamaniiru. Fiilmiin dokimantarii seenaa fi ta'iiwwan gurguddoo artiist Hacaaluu agarsiisuu biyya Ameerikaatti qophaaye Dilbata Hagayya 28, 2022 eebbifameera. Aadde Faantuu Damissee qopheessitoota sagantaa kanaa maqaa Hacaaluun galateeffattee,  fiilmichi Hacaaluun bara baraan kan yaadatamu ta'uu agarsiisa jette. ''Warri Hacee ajjeesiftan mee bu'aa maal argattan? uummata ija jaamsina jettanii ofii ija jaamtan. Boqonnaa dhabdan. Uummata dammaqsitan... nagaafi tasgabbii biyya irraa balleessitan'' jechuun dhaamsa gama viidiyoon ergiteen dubbatte. ''Hacee ajjeestanii dhugaa isaa kan dhokistan caala diraamaan nurratti hojjettan osoo afaan qabaatee laftuu ragaa isiniratti baha,'' jechuun qaama ajjeechaa kanaaf shakkitu kan maqaan hin eerretti quba qabdeetti. Dhugaan ajjeechaa isaas dubartii yeroo inni ajjeefamu bira turteefi kanneen sana booda ''diraamaa hojjetan'' bira akka jirus himte. Itti dabaluunis, ''eenyuyyuu anaaf qulqulluu miti. Yoo ani qulqulluudha jedhe ragaa isaa uummataaf haa ibsu. Dhugaa Hacee haa baasu,'' jette. ''Dhimmi Hacee qaama bilisa ta'een akka ilaalamu, qaama dhimmi ilaallatutti nan iyyadha. Isinis dhugaa ilma keessanii barbaada,'' jette. Hojiin isaa beekumsaafi xiinxala gadi fagoo irratti waan hundaa'uuf kabaja guddaan qabaaf kan jedhan Dr Awwal Aloo, hojiin isaa hangam takka dargaggoo akka dammaqse, hagam takka siyaasa Oromoofi Itoophiyaarratti dhiibbaa akka uume barreessuu isaanii yaadatan. Yaadannoo isaa waggaa tokkoffaa yeroo kabajaniis yaadni fiilmii dokimentarii qopheessuu akka tures dubbatan . Fiilmiin kun jalqaba Afaan Ingiliffaan kan hojjetameef uumatni biyya alaa jiraatuufi ilmaan Oromoo biyya alaa jiraatan akka gaariitti akka beekaniifi jedhu Dr Awwol. Ogeessi seeraa kun dhimma haqaa Hacaaluu ilaalchisee wanti gama mootummaan hojjetame gahaa miti jehcuunis BBC'tti himaniiru. Dubbiin haqa isaa waan guddaa waan ta'eef dokimantarii kana keessatti hin galfamnee jedhan. Galtee hojii fiilmii kanaaf barbaachisu argachuun fi filannoo jechaa isa ibsan argachuun bu'aa bayii hedduu hojii fiilmicha hojjechuu keessatti argan ta'uu himaniiru. Hojiin fiilmii kanaa waggaa tokkoo ol fudhchuus dubbatan. Fiilmiin kun uumata bira akka gahu ilaalcha siyaasaa akka hin calaqqifneefi seenaa dhugaa fi gahee Haacaaluu akka maadaalu godhamee akka hojjetame dubbataniiru. Itti dabaluunis eebba fiilmii kanaan booda fiilmichi Faawundeeshinii Hacaaluu Hundeessaaf dabarfamee kennama jedhaniiru. ''Haacaaluu kabajuun Oromummaa kabajuudha'' jedhanii, sabni Oromoo goota isaa, beekaa isaa akka kabaju dhaaman.


Dubartiin ‘tolshituutti’ fayyadamun hadhashee jalaa dolaara mil. 140 hatte poolisiin qabamte

Dubartiin biyya Biraazil jiraattu tokko ‘beekaa ykn tolshituutti’ (psychic) fayyadamun haadha ishee karaa hojiiwwan aartii, maallaqa calla fi fayaatiin doolaara miiliyoona 140 ol waliin dhahuu poolisiin beekiise. Dubartiin gochaan kun irratti raawwatame kunis kan abbaan warraa irraa du’eefi lammiilee Biraazil adda durummaan hojiiwwan aartii walitti qabuun beekaman keessaa tokko jedhame. Intalli ishee kunis hojiiwwan aartii akka waan abaaramanii fakkeessun hojii tolshituutti fayyadamuun hojiiwwan aartii ishee jalaa hataa akka turte himatamte. Fakkiin aartiistii Biiraazil keessatti beekamaa ta'e tokkoos siree jalatti dhokfamee argamutuu gabaafame. Poolisiin Riiyoo Deejeneeroo akkasumas miidiyaaleen biyya keessaa akka gabasaniitti, intalli dubartii kanaa hanna kan eegalte bara 2020 irraa kaaseti. Kana malees haati gochaan shaamichaa irratti raawwatame kun intalli ishee dhukkubsachuufi wallansa isheetiif akka kanfaltuuf nama beekaa ykn tolchituu ta’ee itti himamee akka tures himameera. Baatiiwwan itti aananitti ammoo intalli ishee fi namni beekaa jedhame sun afuura hamaa fakkiiwwan kanneen irratti argamu ari’uuf irratti kadhatamu qabaata jechuun hojiiwwan aartii mana keessa jiran fudhachu akka eegalan poolisiin dubbate. Karoorri waliin dhahuu kunis namoota heddu hirmaachisuu isaa poolisiin qorannoodhaan bira gahuu dubbate.  Intallii fi shakkamtoonni gara biraa haadha kana baatiiwwaniif mana keessa tursiisuun badii irraan gahaniiru jedhe pololisiin ibsa isaatin. Hojiiwwan aartistoota bebbeekamoo Biraaziin dabalatee, ‘‘fakkiiwwan 16 fudhataniiru’’ jechuun ture itti gafatamaan poolisii Giilbeertoo Riibeeroo Rooyitarsiitti kan dubbatan. Aartistii fakkii kaastuufi modeelisti beekamtuun Biraaziil Taarsiilaa do Amaaraal jedhamtu jalaas hojiiwwan sadii kan doolaara miiliyoona 137.69 baasan hatuu poolisiin beeksiise. Hojiiwwan kanneen keessaa tokko Sol Poente jedamuun kan beekamus siree shakkamaa tokkoo jalatti argamu miidiyaaleen biyya keessaa ibsaniiru. Fakkiiwwan kaan ammoo gaalariiwwan fakkii gara biraatti gurguramaniiru jedhame. Yakka waggootaaf raawwatame kanaanis poolisiin shakkamtoota torba to’annoo jala olchuun, yakkawwan hannaa, saamicha, hidhaa sobaa fi yakka waliin ta’u irratti himannaa akka irratti banu Rooyitarsi gabaaseera.


Artist Alii Birraa dhukkubsatee yaalamaa akka jiru maatiin himan

Artisitiin gameessi Alii Birraa dhukkubsatee wallaansarra jiraachuu maatiifi namoonni qaaman hospitaalatti argan BBCtti himan. Alii Birraa dhukkubsatee Hospitaala Waliigalaa Adaamatti wallaansi taasifamaafii akka jiru haati warraa isaa Aadde Liillii irraa BBCn odeeffateera. Erga dhukkubsatee Hospitaala seenee yaalamuu eegalee guyyoota 10 kan lakkoofsise ta’uufi ogeessonni fayyaa hospitaalichaa wallaansa gaarii kennaafii akka jiran dubbatti Aadde Liilliin. Gameessi ganna 75 Alii Birraa, amma duralleen dhukkubsatee biyya keessaafi alatti erga yaalamee booda wayyaa’ee ture. Alii Birraa dhibee onneefi sukkaaratiin rakkataa akka ture BBC tti himee ture. Waggoota 50 darbaniif guddina aartii Oromoo keessatti gahee guddaa gumaachaa ture. Artist Alii Birraa Afaan oromootiin alattis afaanota gara shanii ta'aniin akka weellisaa ture seenaan isaa ni mul'isa. Dhimmoota aadaa, afaan, hawaasummaa, siyaasa, qaroomina, ispoortii, jaalala, walqixxummaafi kaan hedduu irratti weelluuwwan dhaloota irraa dhalootatti darbaniin beekama. Artist Alii Birraa gumaacha isaatiif Yunivarsiitii Jimmaa fi Yunivarsiitii Dirree Dawaa irraa doktara kabajaa argatera. Gumaacha Aartii Oromootif gumaachen doktireetii kabajaa argachuun alattis yeroo garaa garaatti badhaasawwan heddu fudhateera. Bara 1948 Dirree Dhawaatti  kan dhalatee Aliin, Umurii isaa ganna 14tti baandii muuziqaa hiriyaa jaalalaa keessatti weellisuu eegale. Alii Birraa bara 2018tti Oda Award irraa badhaasa umurii guutuu Odaa' argateera. Jireenya isaa muuziqaa waliin waggoota 50 oliif keessa tureen sirboota 260 ol sirbuuun Hawaasa Oromoofi kaan irraa addunyaa gara garaa irraa badhaasota 30 ol argachuu danda’eera. Oolmaa artist Alii Birraa aartii Oromootiif ooleef kabajaafi beekamtii kennuuf jecha bara 2021 Mootummaan Naannoo Oromiyaa sirna galateeffannaa qopheessefiif ture.


Kaayyoon Faawundeeshinichaa ‘Hambaa Haceen nuuf kaa'ee deeme  jiraachisuudha’- Aadde Faantuu Damisoo

Sirni Badhaasa Haacaaluu Hundeessaa Waxabajjii 29 bara 2022 akka adeemsifamu haati warraa Artiist Haacaaluu Hundeessaafi walitti qabduun Boordii Faawundeeshinii Haacaaluu Hundeessaa Aadde Faantuu Damisoo himte. Koree badhaasa ‘Haacaaluu Hundeessaa Award’ Waxabajji 29, 2022 gaggeeffamu ilaalchisuun qophii jiru miidiyaaf ibsa kennaniiru. Hojiilee ijoo  Faawundeeshinii Haacaaluu Hundeessaa keessaa inni tokko aartii jajabeessuu akka ta’e kan himte Aadee Faantuun, “Aartii jajjabeessuu yemmuu jennu waldorgommii iftoomina qabufi sadarkaasaa eeggate; miira waldorgommii cimaa uumun sadarkaa aartii guddisuudha,” jette. Sirni badhaasaa yeroo jalqabaaf bara kana adeemsifamu kanarrattis sirbootni Afaan Oromoo dameelee garagaraa kudhaniin dorgommiif dhiyaataniiru. Sirbootni kunis guyyaa artiistichi itti ajjeefamee Waxabajjii 22 hanga Bitootessa 22 uummataaf kan dhiyaataniddha.  Adeemsi sagalee kennuu gama toora marsariitii maqaa artiistichaatin banameetin adeemsifamaa kan jiru yemmuu ta’u guyyoota Waxabajjii 18 bara 2022 akka xummuramus Aadde Faantuun himteetti. Filannoon gama ergaa gabaabaatin adeemsifamu immoo Waxabajjii 19 bara 2022 akka eegalu dubbatte. Filannoon badhaafamtootaa %70 murteessitootaan %30 immoo sagalee ummataan kennamuun akka ta’es dubbataniiru. Gama biraatin bara kana sirbootni Afaan Oromoon dorgommiif dhiyaatanis gara fulduraatti hojiileen muuziqaa afaanota ardii Afriikaa keessatti dubbatamaniin hojjetaman hirmaachisuuf karoorri akka jiru haati warraa Artiist Haacaaluu Hundeessaafi walitti- qabduun Boordii Faawundeeshinii Haacaaluu Hundeessaa Aadde Faantuu Damisoo himteetti. Badhaasichi gara fulduraaf hojiilee muuziqaan dabalataan dameelee aartii biroo kan hirmaachisu akka ta’es ibsicharratti himameera. Erga hundeeffamee waggaa tokko akka ta’e kan himame Faawundeeshiniin Haacaaluu Hundeessaa badhaasa hojiilee aartiin dabalataan hojiilee misooma hawaasummaa garagaraa kan hojjetudha jedhameera. Kaayyoon Faawundeeshinichaa “hambaa Haceen nuuf gatee deeme bara baraan jiraachisuudha” kan jettu haati-warraa artiistichaa Aadde Faantuu Damisoo, Faawundeeshinichi giddugala aartii maqaa Haacaaluu Hundeessaatin akka hundeessu himaniiru. Giddugalli kunis iddoo artiistonni itti leenji’an akka ta’e dubbataniiru. “Sagantaalee misooma hawaasaa fidan kanneen akka mana barumsaa, dhiyeessii bishaan qulqulliuufii kkf irratti ni hojjeta,” jedhan. Kana malees, lammiilee balaa uumamaafii namtolcheen miidhaman gargaarunis hojiilee Faawundeeshinii Haacaaluu Hundeessaa keessaa isa biraa ta’uun himameera.


'Ollaan fakkii kaasuun Islaamummaan ala naan jedhu ture'- Nujuum Hashii

Nujuum Hashi Hashiin shamarree ganna 26, magaalaa guddoo Somaalilaand Hargeessaa jiraattudha. Somaaliyaatti dubartii loogii isheerra gahu injifachuun artistii beekamtu taate. Ammatti Biiroolee mootummaa, dhaabbilee idil-addunyaa fi namoota dhuunfaa biratti fudhatama argattetti. Ministirri Barnoota Somaalilaand fakkii kaasten ijoolleen durbaa akka baratan  jajjabeesuuf duula ittiin gaggeessuuf gaafateera. Nujuum Hashi, umurii ganna torbaa taatee magaalaa guddoo Somaaliyaa Moqdishuutti fakkii kaasuu jalqabde. Hashiin artistii beekamtu akka hin taane loogiin isheerra gahaa ture. Ta'us, injifachuun hojiicha itti fufuuf murteeffatte. Walwaraansi biyyattii keessatti bara 1990 - jalqaba bara 2,000tti hammaate jalaa maatii waliin bakkaa bakkatti godaanti ture. Araddaa tokkorraa gara biraatti maatii ishee waliin baqataa turan. Taatullee Hashiin otoo addaan hin kutiin cirracharratti fakkii kaafti ture. ''Aartiin karaa boqonnaa itti argadhu,’’ jette Hashiin. '‘Wayita lolli hammaate suuraa tasgabbii agarsiisu, jireenya nagaa qabu agarsiisu kaasuutu sammuu koo tasgabbeesa,’’ jette. Erga waraanni qabbanaa’e boodallee aartiin ishee fayyadeera. ''Barsiisaan Qur’aaanaa koo hamaa ture. Nu reeba ture, isa nan sodaadha ture.’’ Wayitan gara manaa keenyaa adeemu dhiphina keessaa bahuuf suuraaleen kaasa ture jette. ''Qubeessaa kootiin suuraa magaalaa guutuun dhaaba kutaa ciisicha koorratti fakkiin kaasa ture, sududaan suura ittiin dabalaa ture,’’ jette. Hashiin mana barnoota aartii seentee barattee hin beektu. ''Abbaan koo barsiisaa koo ture. Innis artistii hin turre garuu yeroo boqonnaa isaatti callisee fakkii kaasaa ture. Akkatti suura kaasanin gaafadhe. Garuu ijoollummaatti narraa du’e,’’ jette. Haatii Hashii akka abjuu isheen artistii ta’uuf qabdu garuu hin deeggarre. Warri ollaa ishee fakkii kaasuun Islaamummaa faalleesutti itti himtu turan. Musliimonni harki caalaan isaanii aartii namaa fi bineensota fakkeessanii suuraa kaasuun dhorkaadha jedhanii amanu jette. ''Fakkii kaasuun dhorkaadha jedhanii na dhorkani. Guutummaatti fakkii kaasuu dhiiseen narsii baradhe. ''Garuu nan nuffe, Guyyaa tokko aartiis hin dhiisu, aartiinis nan dhiisu namni waanuma fedheyyuu haa yaadun ’’ jedhe. Amma Hashiin hojii aartii hojjattee maatii ishees gargaaraa jirti. Tibbana suuraan kaafte miidiyaa dubartoonni qofti itti hojjatan, Bilaan, dhiyeenya Moqdishuutti hundaa’e kan ilaallatudha. Fakkiin kun gaazixeessitoonni wayita dubartoonni jiruu idileesaanii gaggeessan viidiyoo waraaban kan agarsiisu. Yoo sirritti ilaaltemmoo Hashiin muka jalatti wayita fakkii kaastu agarsiisa. Meeshaalee Hashiin fakkii ittiin kaastu Somaaliyaa fi Somaalilaand keessaa argachuun rakkisaadha. Kanaafuu birushii fa’aa hiriyoonni ishee biyyoota ollaa kana Keeniyaa, Jabutii fi kaan jiraatan akka erganiif gaafatti. Fakkiiwwaan isheen kaaftu ammatti siyaasatti geeddaramaa dhufeera - Miidiyaalee muraasni fi gaazixeessitoonni hojiiwwan aartii isheetti gargaaramaa jiru. Hagayya darbe mormii Somaalilaanditti mudarratti qaamoleen nageenyaa namoota shan ol ajjeesaniiru. ''Wayita poolisiin dhukaasa banu dubartii teessoo jala seente suura agarsiisu argeera, inni sammuu nan badne jette. ''Ministirri biyyattii tokko otoo hin waamamiin sirna awwaalcha nama mormiirratti ajjeefameeratti argame. ''Namoonni itti mufatan, dubartiin tokko dugda keessa dhiitte,’’ jette. Amma isheen akka goota warreen moormitootatti ilaalamti jette Hashiin. Gogiinsa naannicha mudateerraa kan ka’e Soomaliyaan rakkoolee namoomaa cimaa keessa jirti. Qondaaltonni siyaasa deeggarsa hawaasa addunyaa namoota beela’aniif gaafataa jiru jette Hashiin. Ishiin garuu deeggarsa sana isaanitu borsaa ofii guuttata jetti.


Walleewwan Artisti Alii Birraa yoo xiinxalaman

Doktarri Kabajaa Artist Alii Birraa kitaaba waa'ee seenaa isaa irratti xiyyeefatu ilaalchisuun wayita kanaan dura BBC Afaan Oromootti dubbatee ture, haga argu, haga danda'u, dirqama ba'uu qabu hunda irratti weellisuu ibsee ture. ''Waa'ee ispoortii, waa'ee naannoo, waa'ee jaalalaa, waa'ee eenyummaa, waa'ee biyyaa akkuma isaan natti dhufaniin sirba. Malee an waan akkanaa irrattin sirba, waan akkanaa irratti hin sirbu kan jedhu miti yaadi kiyya,'' jedhee ture. ''Dhaamsi kiyya guddaan afaan fi eenyummaa kiyya kabachiisuudha.'' Alii Birraa walleesaatiin mata duree hin tuqne hin qabu kan jedhu Zamadkun, walleewwan isaa addunyaalessa, waltaawaa, kan dhala namaa waliigalaati jedha. Walleewwan 260 ol afaanota garaagaraan waraabee qabu hundi dhimma dhala namaa hunda kan hammataniidha jedha. Namummaa, egeree dhala namaa, walqixxummaa, jaalala, roorroo fi cunqursaa dhala namaa baasanii kan mul’isan, kanneen dhalli namaa akka bilisummaa fi mirgasaaf falmatu kakaasaniidha. Aliin falmaa mirga dhala namaa fi bineensotaati, walleesaa beekamaa Falmi Mirga keetiif jedhu keessatti mirga nama kaanii sarbuunis akka sirrii hin taane mul'iseera. Obbo Zamadkun walleewwan haala seenaa, siyaasa, diinagdee, aadaa fi naannoon walqabsiisee qabiyyeesaanii haala kanaan xiinxaleera. Wallee jalqabaa- Birraadhaa barihe ililliin urgooytee jedhu-kan jalqaba maqaa Alii Birraa jedhu ittiin argate keessatti jaalala, siyaasaa fi seenaa ibseera jedha Zamadkun. Walaloo Abuubakar Muusaa barreesse kana keessatti jalqaba birraa ifaatti ba'uutu eerame, achiin booda waan yeroo dheeraaf dharra'aa turan rabbiin akka kennuuf gaafata. Birraadhaa barihee ililliin urgooytee Dilii maaliin qabaa Rabbii kiyyaa gooytee jedha Alii Birraa warraaqsa bara 1974 keessatti wallee isaa ''Abbaa Lafaa'' jedhuun guddoo beekama. Walleen kun warra abbaa lafaa qonnaan bulaa dararanii fi cunqursan qeeqa. Sirni abbaa lafaa daba akka ta'ee fi qonnaan bulaanis kan akka ofirratti hin ilaalle onnachiise. Hamma arraan tanaa hiyyeessa saamtanii Dafqa malee baay'ee burrqqaxanii Asirratti raawwata dabareen teeysanii jechuun warra abbaa lafaa qeeqe. Alii Birraa wallee Itoophiyaan biyya keenya jedhus baasee ture, Akkuma bara mootii Hayilasillaasee, bara Dargiis albama hojjetan keessatti yoo xiqqaate sirba tokko kan waa'ee mootummaa lellisu dabaluun dirqama ture waan ta'eef. Walaloo kana jalqaba Abdii Mohammad Yuusuf (Abdii Qophee) tu barreesse, boodarra Aliin akkasitti soroorsee sirbe. Itoophiyaan biyya keenyaa Impeeriyaalizimiin diina keenyaa Itoophiyaan biyya keenya Fiwudaalizimiin diina keenya Birookiraasiin kaapiaalizimiin Diina keenya diina keenyaa Aliin duraan walaloon qopheeffatee ture kana miti, gulaallii keessa darbuuf kanatti geeddare. Walaloon duraan qophaa'ee ture akkas jedha. Bilisummaa bilisummaa Ammas bilisummaa Walqixxummaa walqixxummaa Walqixxummaa san booda tokkummaa... Aliin walleesaa kanaan bilisummaa saba hundaa gaafachaa ture, kanneen akka waan inni uummata Oromoo qofaaf falmetti hubatanis jiru. Bara 1970oota keessa dargiin yeroo hidhattoota qabsoo bilisummaf of gurmeessaniin loluutti ko'oommataa ture Aliin walleesaan sirna dargii guddoo qeeqaa ture. Walleewwan inni carraa kanatti fayyadamee hojjete keessaa tokko wallee ''Assaabalee'' jedhuudha. Walleen Aliin walakkeessa bara 1970ootaa keessa baase kun waa'ee of ta'uu fi ofitti deebi'uu leellisti. Assaabalehoo guraamalehoo Karaan mana abbaa gadaa eessaa Dhaqeen galmasaa jajjabeessaa... Kana malees wallee ''Maal ja'anii maal himanii'' jedhu beektotaa fi gootota Oromoo hiraarfamanii fi wareegamaniif gumaacheera. Aliin qabiyyee sirbootasaa bara 1970ootaa keessatti waan qabsoo Oromootti gufuu ta'ee fi qoqqoodiinsa yaada siyaasaa hayyoota gidduu turerratti wallee xiyyeeffatu gumaacheera. Fakeenyaaf ''Haati teenya takka maaltu addaan nu baase'' jechuun kan weellisu bara sana keessa. Aliin walleesaa kanaan osoo walqoqqoodanii waan kaayyeffatan bira ga'uun akka hin danda'amne gorse. Umriisaa keessatti bara mootummoota sadii keessatti hojii aartiin kan dabarse Aliin, waleewwan isaa hiika irra keessaa fi gadi fagoo ta'an qabu. Bara mootummaa ce'umsaa keessa walleewwan qabiyyee jaalalaa fi siyaasaa qabatan hedduu gumaacheera. Walleewwan akka Hin kaanee nu kaasaa, Bilisummaa, Koottu Yaa Biftuu Tiyyaa, Har'amoo Boruu, Ifaan Fuula Keetii, Sin Barbaada Hogguu, Yaa Hundee Ayyaanaa, Obsi Yaa jaalallee fi walleewwan hedduu kanneen bara ce'umsaa keessa Aliin weellisedha. Aliin walleewwan isaa hedduu keessatti jaalala leellisa, akkasumas ammoo walleewwan isaa hiika biyyummaa, jaalala biyyaa, cunqursaa halagaa fi dhimmoota walabummaa sabaa hedduutti hiikamuu danda'u. Walleewwan isaa biiftuu barii, urjiiwwan, addeessa, barii birraa fi uumama kaanitti maxxansee sagalee kiiloleesaan bareecha. Walleewwan akka Bariitu Ganamoo Waaritu Galgaloo, Biiftuu Diiramaa, Baatii Birraa, Ilillii Birraa kanaaf fakeenya. Walleen mata dureensaa ''Gammachuu'' jedhu kan hayyuu antirooppooloojii Dr Gammachuu Magarsaan barreeffame, hawwii fi gammachuu injifannoo dhihaate booda dhufu mul'isuurratti kan xiyyeeffatedha. Gammachuu goobana ji'aa... Yoo dararaare onneetu lataa Waatiyoon haadhaaf mar'ataa Gammachuun maal maal maal dubbataa jechuun weellise Walaloon kunneen akka jiranitti wayita hiikaman gammachuu fi abdii bara haaraan kan walqabataniidha, ammoo hiiki gadi fagoon isaa gammachuun dhugaa bilisummaa waliin akka dhufu, yoos waatiin burraaqxee haadhas akka agartu kan ibsuudha. Alii Birraa bara 2019 turtii BBC waliin taasiseen waa'ee qabiyyee fi ergaa walleewwan isaarratti akkas jedhee ture. ''An wallee kiyyaan waa’ee haqaa, nagaa fi mirgaan dabarsaa ture. Tokko tokko waanan Afaan Oromoon weelliseef qofa maaliif Afaan Somaaleen hin weellisne jedhee uummata Somaalee narratti kakaasuu mala. Afaan Amaaraa, Afaan Ingilizii fi kaaniinis maaliif hin weellifne jedhanii kan gaaffii narratti kaasan jiru.'' Afaanni kan Oromoo ta’us ergaansaa akka addunyaati jedhe Aliin. ''Biyya kamittuu daba, hacuuccaa fi ajjeechaa lammiilee nagaarratti raawwachuun ni jira. Afaan Oromoon waan sirbameef qofa gara uummata Oromoo qofatti kan maxxansanii ilaalan jiru. An kanan amanu fi kanan yaadu mirga dhala namaa kan sarbu waaqa miti, dhaluma namaa mataasaati.'' Adeemsi kiyya ka’umsii fi galmi kiyya karaa kanarratti kann cicheedha. ''Walleewwan kiyya kaanirraa waan addaa ta’aniiti jechuun hin danda’amu.Garuu waan adda isaan godhus qabu. Toora walaloowwan kiyyaa lamaan gidduu ergaawwan hin mul’annee fi hin dubbifamnetu jiru.'' ''Kanaafuu kanneen gaarii yaadan muuziqaa kiyya akka gaariitti fudhatu, kanneen hammeenya yaadan ammoo qarqara tokko qofa qabatanii ittiin na qeequ jechuudha.'' Aliin umriisaa bar-kurnee ja'a caalu addunyaa muuziqaa keessati dabarse keessaa waggaa 25 caalu walleewwan walabummaa, eenummaa fi walqixxummaa faarsan weellisuun dabarse jedha Zamdkun. Aliin dhimmoota hawaasummaa, dhimma biyyaa, barnootaa fi naannoo akkasumas ispoortii irrattis weelliseera. Anis Biyyan Qaba jechuun kan weellise keessatti uummanni hamileedhaan ka'ee qabeenyaa fi beekumsa isaatti fayyadamee biyya akka guddisu dhaame. Wallee Fijaa Bahaa jedhuun uummanni Oromoo qabeenya naannoosaarraa qixa sirrii fi haqa qabeessa ta'een akka hin fayyadamne mul'ise. Fijaa Bahaa barii ganamuu Yakkinis qalamee hin dhumuu Midhaan haddaare boolla hin turuu Mugoota seene wareeree namuu jechuun weellise. Walleesaa kanan qabeenya Oromoo mootummoota abbaa irree dhufaa darbaan saamamaa turuu fi Oromoon cunqurfamaa turuu ergaa dabarse. Aliin walleesaa 'Barnoota' jedhu keessatti hawaasi kan jijjiiramu beekumsaa fi duudhaasaa ganamaarratti beekumsa ammayyaa yoo dbalte qofa ta'uu ibse. Barnootaa barnootaa ammas barnootaa Kana tahuu qaba kaayyoon Oromootaa... Itti aansuun walleesaa 'A B jennee kaana' jedhu namuu afaan dhalootaasaan akka baratu, ofitti akka deebi'uu fi hanqina duraan mudate akka sirreessu ergaa dabarse. Walleen kun hawaasi tokko jijjiirama hawaas-diinagdee fi siyaasaa barbaadu argachuuf aadaa fi afaan ofiitti deebi'uu qaba ergaa jedhu qaba. Waahila Alii Birraa kan ta'an Pirofeesar Hisqeel Gabbisaa Alii Birraa dandeettii sagalee fi meeshaa muuziqaa inni qabuun guddoo akka dinqisiifatan feesbuukiisaaniirratti barreesan. Alii Birraa waleewwan isaatiin barsiisaa, kakaasaa ture kan jedhan Pirofeesar Hisqeel, uummata Oromoo gara tokkummaa, bilisummaa fi aadaan akka boonuuf onnachiisaa ture jedhan. Akka fakkeenyaatti walleewwan isaa kanneen akka: Galma Adaa keenyaa eegaa seenaa keenyaa, Kallacha tokkummaa hundee bilisummaa Afaan Oromoo hundee Oromummaa jedhu kaasuun gumaacha inni Afaan Oromoof buuse ibsan. Barnoota ammas barnoota, kana ta'uu qaba kaayyoon Oromootaa Karaan mana abbaa gadaa eessaa Dhaqeen galmasaa jajjabeessaa fi kaanis eeruun ga'ee Alii Birraa uummataa Oromoo fi Oromiyaaf gumaache ibsaniiru.


'Miila isaa tokko gaafa dhabu booyicha koo nan yaadadha' Artiist Mahmuud Ahimad

Hiriyyaan ijoollummaa Doktara Kabajaa Alii Birraa Artiistiin Gameessii biraan Mahmuud Ahimad sirna gaggeessaa irratti dubbii gabaabaa godheen Aliin nama addaa turee jedhe. ''Alii Birra nama guddaa ture. Aliin sammuu baldhaa qaba ture. Qoosaa kan beeku hangafaafi quxusuu kan kabaju. Nama addaa ture.'' Aliifi Mahmuud ALI bara 1957 wayita Aliin Dirree Dhawaa irraa gara Finfinnee dhufee Kibuur Zabanyaa galu wal baran. ''Kibur Zabanyaa keessa gara waggaa torbaa tajajileera. Akkuma galeen nuti isa simanne. Innis namaan waliigala. Qoosaa danda'a'' jedha Artiist Mohaammad Ahimad. Aliifi Mahmuud sirba Alii 'Ammaaleelee' jedhu waltajjiiwwan adda addaa gubbaatti waliin weellisaniiru. ''Ali Birraa kan ani dubbadhuuf miti, jechatu natti hanqata. Anaaf wallee ' 'Fiqrish naw ye goddaany'' jedhu naa kennee, na qo'achiseera. Mandooliinii taphataa ''Tiz Tiz Iyyaaleeny'' sirba jedhus na qo'achiiseera.'' Urjiin muuziqaa biraan obbo Mohaamnmuud Ahimad Aliin dhukkabsatee  Adaamaa fi Bishooftuu waldhaansarra yeroo ture deddeebi'ee gaafateera. ''Duuti hin oolu. Du'uu isaa dura Bishooftuu fi Adaamaa dhaqeera. Gaafa dhumaa miila isaa tokko gaafa dhabu booyicha koo nan yaadadha. Miilli isaa citee torbanitti boqote.'' ''Hiriyyoonni koo lama bifa walfakkaatuun dhabuutti nan gadda. Ani amma nan jajjabaadha. Ani maaliif jiraadhee kana akkan arge hin beeku'' jedha Artiist Mohaammuud. Gameessi Muuziqaa maqaa guddaa Xilaahuun Gassasaas lubbuun darbuu isaa dura waldhaansa godhamaafii ture keessa miilli isaa akka citu ta'ee ture. Waltajjii gaggeessaa Alii kan irratti seenaa bara dargaggummaa isaanii gabaabse himeera. ''Ana, Tafarraa kaasa, Buzunesh Baqqalaa, Xilaahuun Gassasaa fa'a waliin ani tamboo xuuxuu baadhuus ana gidduu na galchanii ni xuuxu ture. Isatu gadan si baasa naan jedha ture'' jedha. Aliin ollaa mana haadhasaa yeroo dheeraaf jiraataa akka ture kan ibse Artist Mahmuud Ahmad, wayita sana jaalalaa fi kabaja inni agarsiisaa ture yoomuu akka hin daganne ibse.


Taatoo beekamaa Shoon Kilaawud Vaan Daamiif paaspoortiin dippiloomaatii Koongoo kennameef

Taatoo beekamaan filmii hooliiwuud fi lammiin Beeljiiyeem Shoon Kilaawud Vaan Daam paaspoortii dippiloomaatii Rippablika Dimookiraatawaa Koongoo kennamuufiin akka isa gammachiseefi taatoowwan gara biroo Koongoo akka doowwataniif akka taasisuu beeksiise. ''Taatoowwan bebbeekamoon akka Siilveestar Istaaloon, Shiwaaziniigar fi Jaakii Chaan fa'i akka Koongoo akka doowwataniif amansiisuun yaala,'' jedhee taatoon waggaa 61 Vaan Daam wayita Kinshaasaatti paaspoorticha fudhate. Vaan Daam ambaasaaddara aadaa, dargaggootaa fi bineensoota daggalaa biyyattii taasifamuun filatameera. ''Namoonni beekamoon kaanis dhufuu ni danda'u. Fakkeenyaaf weellistuu Jeenifar Loppeez, taphatoonni kubbaa miilaa kan akka Kiristiyaanoo Ronaaldoo, Liiyooneel Meesii fakkaatan gara Koongoo dhufuun biyyattiin nagaa ta'u agarsiisuu qabu. ''Koongoon namoota beekamoof mijattuu ta'uufi nageenya isaaniis akka tiksitu hubachiisuun barbaada,'' jedhe. Koongoon biyya waggoota kurnan darbaniif nageenyaafi tasgabbiin dhabiisaan rakkataa turte fi keessattuu kutaan baha biyyatti naannoon albuudaan badhaadheetti walitti buu'insii hidhattootaa irra deddeebiin kan itti mudatuudha. Naannoo kanattis saamichi, ajjeechaafi yakkawwan dirqiin gudeeduu akka mudatan irra deddebiin gabaafamaa tureera. Tibba tokkootti injifataa Maarshaal Aartii kan ta'e Vaan Daam filmiiwwan akka Cyborg, Kickboxer fi Universal Soldier if kaan keessatti sadarkaa idil-addunyaatti taatoo beekkamtii argateedha. Taatoon kunis erga paaspoorticha fudhateen boooda ibsa kenneen,Dr Koongoo keessatti dhalachuu ibsuun isaa baay'ee dinqiisiiseera. Vaan Daam kutaa biyyaa Dr Koongoo gama bahaatti argamtuufi Magaalaa Liikaasii jedhamuutti dhalachu dubbate. Yeroon kunis bara DR Koongoon Beeljiyeem irraa bilisummaa ishee itti labsite ture. Vaan Daam itti dabaluunis invastimantii gara Koongootti hawwachuun bu'aa olaanaa akka qabaatu dubbateera. ''Osoo albuudni DR Koongoo keessatti argamu tilmaamamee hanga doolaara tiriiliyoona 36 ni ta'a. Itti-gaafatamummaa kiyya kan ta'u ammoo namoota biyyattii keessatti maallaqasaanii dhangalaasu barbaadan argachuufi jalqaba lammiileef waan gaarii gummaachu akka qabaatan hubachiisuudha. ''Kana malees pirezidaanti Feeliiks Shisekedii waliin amantaa olaanaan hojjachuun akka danda'amu agarsiisuun barbaada'' jedhe. Haata'u malee, heera Dr Koongootiin lammii biyya lamaa ta'uun dhorkaa yoo ta'u, namoonni muraasnis paaspoortii haaraan Vaan Daam kun hangam bu'a qabeessaa akka ta'urratti yaaddoo isaanii ibsaniiru.


'Kaayyoo Haacaaluu itti fufsiisuun, gaafan isa dhabe waadaan ofii galedha'

Badhaasa Haacaaluu Hundeessaa isa jalqabaa Finfinneettii Roobii raawwate irratti gosoota badhaasaa 10 keessaa sadii kan injifate Artist Yoosan Geetahun, badhaasni kuni miira gammachuu addaa akka itti uume hima. “Viidiyoo bareedaa baranaa, sirba cimaa baranaa, fi yeedaaleessaa cimaa baranaa kan jedhuunin injifadhe. Ani qofaakoo hin sirbu, namoota baayyeefin kennasi. Kanaafin badhaasa yeedaleessaa kanattis hammatame.” Artist Yoosan maqaa Haacaaluutiin badhaasa argateen daran gammaduu hima. “Gammachuu guddaatu natti dhagahame. Bu’aa dadhabii keetii dhaabbanni seena qabeessi akka dhaabbata Haacaaluu Hundeessaa kanarraa badhaafamuu kiyyatti guddaan gammade,” jedha. Badhaasni Haacaaluu Hundeessaa kuni namoota aartii Oromoo keessatti ifaajee guddaa godhanii fi beekamtii hin arganne baasee kan beeksise ta’uun adda isa taasisas jedha. Kaayyoon badhaasichaa aartii jajjabeessuudhaan leegaasii Haacaaluu Hundeessaa itti fufsiisuu waan ta’eef galma gahiinsa kaayyoo kanaatiif akka hojjetus hime. “Akka hiriyaa Haacaaluutti, akka hangafa kiyya kanin ani jala deemee guddadhe ta’ettis kaayyoo Haacaaluu qabadhee itti fufsiisuun ergan gaafa isa dhabeetii waadaan ofii galedha. Ammalleen daanduma sanarran jira. Ani Haacaaluun kufee ‘jabaadhuu itti fufi’ waan naan jedhe natti fakkaata. Anis imala sana qabadheera,” jedha Yoosan. Badhaasichi kaayyoo Haacaaluu itti fufsiisuun caalaatti namootni walitti dhufanii akka hojjetan, qulqullinarratti akka xiyyeeffatan waan gargaaruuf guddina Aartii Oromootiifis gumaacha guddaa qabaata jedha. Yoosan Galmi Badhaasni Haacaaluu Hundeessaa kuni iddoo wellisichi itti ajjeefametti osoo ijaaramee badhaasichi achitti taasifamee daran gaarii taha yaada jedhus qaba. Kookeet Asaffaa ammoo gama weellistuu cimtuu haaraa bara kanaa jedhuun injifatte. Sirba qeentee tokko kan ‘Irbuu Gootaa’ jedhu qofa akka hojjettee fi sirba ishee jalqabaa kanaan badhaasaa seena qabeessa kanaa injifachuutti akka gammaddes himti. “Ani nama lafaa dhufaa takka jedhee jalqabaa jirudha. Badhaasni Haacaluu kuni warra akka kiyyaa reefu dhufaa jiru kana jajjabeessuun isaa baayyee na gammachiise. Namootni haaraan reefu gara aartii dhufanis ana ilaalaanii ni onnatu,” jetti. Badhaasichi fuula duratti hojii babbareedaa akka hojjettuuf imaanaa akka itti kennameetti akka ilaaltus himti. Sisaay Asaffaa ammoo walaleessaa cimaa bara kanaa gama jedhuun injifate. Inni guyyaan Haacaaluun ajjeefame gadda dachaarra akka ture yaadaata. “Waxabajjii 22 suni anaaf guyyaa gadda dachaa ture. Haacaaluus, abbaa kiyyas guyyaa sanan dhabe. Abbaa kiyya ganama, Haceemmoo galgalan dhabe. Haacaaluun guyyaa wareegame sana naaf bilbilee najajjabeessee ture. Galgala sana gadda lama keessaa ta’ee akkan itti dabarse yoomiyyuu hin dagadhu,” jedha. Badhaasicha miira lama keessa ta’ee akka hirmaates hima. "Hacee nama fakkaatu, nama dhugaadhaaf jiraate, nama Oromoof jiraate dhabne. Kana osuma gaddinuu akka nama tokkootti badhaasicha moo’achuuttis gammadeera,” jedha. Guyyaa Haacaaluun ajjeefame sana gadda cimaa lamaan kana keessa ta’een sirba Anduaa’lem Gosaa sirbe “Huurse Gannaalee, Uruurse Gibeenii… Haceekoo si’eegeen dadhabe,” sirba jedhu walaloosaa kanin barreesse jedha Sisaay. Namni baayyeen Haacaaluu weellisaa ta’uusaa qofaan beeka kan jedhu Sisaay, Haacaaluun ayyaantummaa nama qabu ta’uu hima. “Haacaaluun beekumsisaa, garraamummaansaa, ayyaantummaansaa weelluudhaaan oli. Hacee wajjin gaafa teechu beekumsa hedduu irraa baratta. Inni weellisaa waan bara dhufuu beekudha. Dhiigni isaa dhiiga qulqulluudha. Hanga dhugaan dhiigasaa galtutti biyyuu waan fayyu natti hin fakkaatu,” jedha. Hojiilee aartii walaloodhaan Haacaaluun hojjechuuf yaadaa ture milkeessuuf akka hojjetus hima. “Haacaaluun hiriyaa kiyya. Quuqqaa garaasaa ture nan beeka. Waan inni gungumee hin fixin, waan inni sirbee hin fixin yoon itti fufe jedheen yaada. Sagalees yoon qabaachuu baadhe walaloodhaan waan inni dubbatee hin fixin waanuma xiqqoollee irraan dubbadha jedheen yaada,” jedha Sisaay. Badhaasni jalqabaa Haacaaluu Hundeessaa kuni sirboota qofaarratti kan fuulleffateedha. Ta’us qabiyyeewwan sirbaa kudhaniin kanneen badhaafamaniin addattis namootni ogummaa aartii keessatti hirmaatan biroos badhaafamaniiru. Weellistuu Haloo Daawwee, Ibraahim Adamii fi Zarihun Wadaajoo gumaacha aartii Oromoof taasisaniin dhuunfaa dhuunfaan qarshii kuma 100 fi kuma 50 badhaafaman. Artiist Alii Birraa ammoo badhaasa wellisaa umrii guutuu yoo argatu namootni suuraawwan weellisaa Haacaaluu Hundeessaa babbareedoo ta’an kaasanii turanis beekamtii argataniiru.


Artisitii 'tokkummaa Oromoo lallabe' - Nuhoo Goobanaa 1948 - 2022

Weellisaan umuriisaa guutuu waa'ee tokkummaa Oromoo lallabaa ture Nuhoo Goobanaa, Amajjii 18, 2022 addunyaa kanarraa du'aan boqote. Boqochuun isaa dhaga'amuu hordofee dinqisiifattoonni isaafi ummanni Oromoo bal'aan gumaachi artiifi qabsoo guddaa artistiin gameessi kun taasisaa tureefi seenaan yoomiyyuu isa yaadata jedhan.


Ijoollummaan dandeettii muuziqaan beekamtii guddaa kan qabdu Ruut umurii ganna 97n albama haaraa gadhiisuuf

Ijoollummaa isheen muuziqaa taphachuun kan beekamtu Ruut Islenkiniskaa, umurii ganna 97n albama haaraa gadhiisuuf jetti. Piyaanoo taphachuun kan beekamtu Ruut, umurii ganna afuriin hojii muuziqaa jalqabaan kan mul'atte yoo tahu, sirba 'My Life In Music' [Jireenyako Muuziqaa keessaatti' jedhu bara darbe waraabdee ture. Pirojekticha ''waan addaa'' ture jechuun, ''namni umuriikoo kanaan nama piyaanoo taphatu arge albama haaraa baasaa?'' jette. Islenkiniskaa Sanbata kana waggaa 97 guutti. Albamni ishee haaraan ammoo Bitootessa 18 gadhiifama. Erga bara 1920 as piyaanoo taphachuun kan beekamtu Ruut, erga Moozaartiin as ijoollee muuziqaan dandeettii ajaa'ibaa qabdu jedhamuu jajamaa turte. Konsartiin ishee jalqabaan booda ''akka malee hawwaataadha'' jechuun kan barreesse New Yoork Taayims, ''uumamni kennaa ishee waan addaa tokko nuuf oomishte,'' jedhe. Hojii ishee jalqabaa Berilinitti umurii ganna jahaan kan lammmataa ammoo umurii ganna torbaan Paarisitti agarsiifte. Yeroo sana meeshaa muuziqaa taphachuun adunyaa irratti kan beekamaa ture lammii Raashiyaa Rachmaninoff irraa  kennaa faaya mormaa fudhatteetti. Namootni ishee barsiisan hedduun baay'ee beekamoodha. Jooseef Hoofmaan, Alfireed Kortoot, Egon Petrii, Artur Shaabel fa'aa namoota isheen irraa barattedha. Kana malees, prezidaanti Haarii S Tiruumaan waliin gaafa Pirezidaanti Joon F Keneedii aangoo qabatu piyaanoo Moozaart harka hafuriin taphatamu haalaan taphatteetti. Sana boodas pirezidaant Roonaald Reegaan dubartii Ameerikaa jalqabaa konsartii qopheessuun waggaa 50f hojjette jedhamuun beekamtii argatteetti. Ruut, Kaalifforniyaa keessatti dhalattee guddatte. Abbaan ishee Vaayoolinii taphachuun beekama. Waraana Adunyaa Tokkooffaa irratti osoo hin madaa'iin dura hogganaa Paarkii Waarsaw tahuunis hojjechaa ture. Gara Ameerikaatti erga imalee ammoo nama muuziqaa jabduu adunyaa guddise. Intalli isaa Ruut dhalattee osoo hin turiin meeshaa Piyaanoo taphachuun ykn vaayoolin taphachuun nama jabduu akka taatu hojii jalqabe. Umurii ganna sadii taatee waa'ee muuziqaa hubatte. Garuu abbaan ishee bakka adda addaatti geessee akka agarsiisaniifi shaakala taasisan gochuun isaa dhiphina keessa ishee galchuun yeroo ganna 15 guuttu agarsiisa muuziqaa keessaa baate. Seenaa jireenya ishee bara 1957, Forbidden Childhood' jedhu barreesite irratti abbaan ishee nama akkaan waan adda addaa irraa ishee daangessu tahuu himte. ''Sababii namootni tapha piyaanookoo dinqisiifataniif waan salphaa tokko waan jiruuf,'' jette kan barreesite Ruut, ''abbaan koo guyyaa tokko keessatti yeroo hundumaa sa'aatii sagal na shaakalsiisa,'' jette. "Osoon mallattoo akkuma daa'ima xiqqaa akkasumaanii tokkoo ashaangulliitii [dol] obbolaakoon taphadhe, yoon wace, oliif gadi utaalee ijoollee ollaa waliin taphadhe, abbaankoo dhufee, waan akkasii kan ijoolleeti! Ati daa'ima miti. Ati nama muuziqaati. Ijoollee kanaafi tapha isaanii gatii hin qabne keessaa dafi bahi amma. Kun yeroo gubuu qofadha. Akka shamarree guddatte tokkootti of ilaaluu qabda,'' na jedha ture jette. Konsartii ishee erga haqxrr booda abbaa ishee irraa guutummaan adda citte. Barnoota saayinsii xiinsammu Yuunvarsiitii Kaalifoorniyaatti baratte. Haatahu malee, piyaanoo taphachuu takkaayyuu hin dhaabne. Bara 1951 ammas irra deebiin konsertii qopheesite. Sana booda waggoota afuriif Artur Fiilder waliin wal morkachuun garee muuziqaa Boostan waliin daawwannaa gochaa waltajjii irratti hojii isaanii agarsiisaa turan. ''Jalqaba irratti Fiilder yeroo waltajjiitti bahu namootni ka'uun isa simatu ture. Ana garuu hin simanne,'' jechuun bara 1999 himte. ''Waggaa sadaffaatti anis hordoftoota koo argachuun jalqabe, akkatti waltajjii qabatan nan bare, akkamiin akka si beekan akkatti godhamun hubadhe,'' jette. Dhuma irratti konsartiin tokko Chiikaagootti qophaa'e. Achi irratti namni qeeqa kennu tokko Fiidler nama ishee morkatu dhiisee ishee galateeffate. '' Shaampeenii fi biiraa wal faana hin fayyamaman,'' jechuun garaagarummaa namoota lamaan gidduu hime. Sana boodas Ruut duubati osoo hin deebi'iin hojii agarsiisa muuziqaa ishee itti fufte. Bara 1961 ammoo kitaaba haaraa 'Music at Your Fingertips' jechuun Muuziqaa Fiixee Qubakee irratti,'' jedhu barreessite. Kitaabichis fudhatama guddaa argateera. Ruut hojii muuziqaa keessa waggoota 90 ol turte. Hojii ogummaa tokkoon namni hojii tokko keessa itti fufinsaan hamma kana turu hin argamu. Amma ganna 97ffaa isheetti alabama haaraa gadhiisuuf jetti.


Saaraa Sorii - barattuu kolleejjii fakkii kaasuun of gargaartu

Saaraan Shamarree Oromoo Boranaa Keeniyaati. Barattuu kolleejjii kan taatee shamarree Saaraan attamiin fakkii kaasuu akka itti eegalteefi galii achirraa argattuun barnoota isheef of gargaaraa akka jirtu BBCtti himte jirti.


Waraana Tigraay: Taarikuu Gaankisii haasawan waltajjiirratti taasiseen 'sarara keessaa bahuu koof dhiifaman gaafadha' jedhe

Weellisaan sirbasaa 'Dishtaa Giinaa'' jedhamuun beekamtii guddaa horate Taarikuu Gaankisii, dhuma-torbee darbe keessa waraanaarra 'araara wayya' jechuun erga labse booda, miidiyaatti as bahuun dhiifama gaafate. Taarikuun hiriira guddaa deeggarsa mootummaaf magaalaa Finfinneetti waamame irratti waraan irra ''araara wayya'' jedhee dubbachuun dubbii ijoo tahee ture. Haasawa isaa hordofes qeequmsa cimaa kan keessumsiise weellisaan kun, miidiyaa EBS jedhamurratti dhiyaachuun miiraan guutamee dhiifama wayita gaafatu mul'ateera. Dhimma waltajjicharratti affeerameef ''hubachuu dhabuurraa kan kahe waantin dubbadhe, uummata aarii keeessa galcheera'' kan jedhu Taarikuun, ''sarara keessaa baheen ture'' jedheera. Artistichi dabaluun: ''Ajandaan qaama kamiinuu natti kenname hinjiru... ani miira koon dubbadhe,'' jedheera. Kana dura miseensa raayyaa ittisa biyyaa akka ture kan himu Taarikuun, waltajjii balaaleffannaa TPLF fi WBO irratti gaggeeffamuuf bahame irratti, ''dargaggoonni gara waraanaatti hin deemiinaa, jaarroleen dhagaa baadhaatii, marga qabadhaa dhaqaa, araara wayya,'' jedhee dubbachuun dubbii ijoo miidiyaa hawaasaa ta'ee ture. Artistichi miidiyaaleen amma dura isa dubbisuuf barbaadan yeroo kanatti isarraa baqachuu hime. ''Amma dura gaaffiifi deebii si wajjin goona, jedhanii natti bilbilu turan... har'a garuu rakkoon kun uumamnaan, narraa baqatan. Eegaan ture, naaf hin bilbille,'' jechuun komii qabus ibseera. Erga waltajjii sanarratti haasawa taasise boodas, miidiyaalee hawaasaa gubbaatti artistiin kun hidhameera yookaan miidhaan irra gaheera jechuunis wanti haasawamaa tures sobadha jedhe Taarikuun. Waltajjiicharratti sirba akka sirbu affeeramuusaa kan himu Taarikuun, ''dubbii sana kaniin taasise hubannoo dhabuurraati, waanin waltajjicha hin madaalle dubbadhe,'' jedheera. Haga ammaa mana keessa dhokadheen ture kan jedhu weellisaan kun ''Hanga dubbiin tasgabbaa'u gara Jinkaan deema,'' jechuun hima. Taarikuu Gaankisii sagantaa TV guyyaa Sambataa dabre kanarratti dhiyaachuun imimmaan buusee boo'aa kan ture yoo tahu, miira cimaa keessa galuunis gara xumuraatti saganticha dhiisee wayita bahus mula'teera. Taarikuun waltajjiitti yeroo bahu nagaa gaafachuun jalqabe. "Ani hin sirbu. Sirbuuf hin dhufne. Guyyaa hundumaa sirbamaa? Guyyaa gaddaafi gammachuu sirbuu qofadhaa? Guyyaa sirbamuuf hin sirbamne anumtuu adda baaseen beeka. Eessa dhaabadhee sirbu? Eessa dhaabadhee faarfadhu? naannoon isaa dhiphateera. Ani waan sirbus, dubbadhus hin qabu,'' jechuun dubbate. Dhaabbileeniifi biyyoonni idil-addunyaa yeroo garaa garaatti waraanni kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamu mariidhaan furmaata akka argatuuf yeroo garaa garaatti waamicha akka dhiyeessan dhagahama. Haata'u malee Taarikuu Gaankisii namoota beekamoo lammiilee Itoophiyaa waraanichi kara araaraatiin akka furamuuf ifatti dubbatan muraasa keessaa isa tokkodha.


Fiilmiin Spider-Man 'global box office' irraa doolaara biiliyoona tokko argachuun tokkoffaa ta'e

Fiilmiin Spider-Man dhiheenya bahe fiilmiiwwan erga weerarri koronaavaayirasii addunyaa mudatee ba'an keessaa agarsiisa  global box office irratti doolaara biiliyoona tokko buufachuun tokkoffaa ta'e. Fiilmiiwwan Spider-Man fiilmiin mo'ate kun mata dureensaa- No Way Home- jedhamudha, fiilmii tokkoffaa bara 2021 ta'uunis filatameera. Fiilmiin kun fiilmii Waraana Kooriyaa fi Chaayinaa- The Battle of Lake Changjin- jedhu caaluun film bu'a qabeessa bara 2021 ta'e. Fiilmiin The Battle of Lake Changjin, guutummaa addunyaarraa doolaara $905m argate. Fiilmiin kanaan dura doolaara biiliyoona tokko caalaa argachuun tokkoffaa ture fiilmii Star Wars: The Rise of Skywalker, jedhamu yoo ta'u innis bara 2019 keessa. Erga weerarri koronaavaayirasii addunyaa mudatee waggoota lamaan darban keessatti seenaa box office keessatti kan fiilmii kanatti dhiyaate hin jiru. Dhuma torbee kanaatti fiilmiiwwan dhiyeenya kana  jaarmiyaa oomisha fiilmii Marvel Cinematic Universe jedhamuun hojjetaman galiin isaan argatan doolaara biiliyoona  $1.05 ga'eera. Dhaabbilee pirodaakshinii Sony fi Disney jedhamaniin kan oomishaman fiilmiiwwan kunneen torbanoota lamaan keessatti galii guddaa fi beekamtii argatan. Tibba weerarri Omiikiroon addunyaa dhiphisaa jirutti gama fiilmiiwwaniin haalli kun uumamuun ammoo yaaddoo guddaa uumeera. Fiilmiin kun Chaayinaa biyya gabaa siniimaa guddichatti ammallee hin agarsiifamne.


Maayaa Anjeeloo waloo gurraatti yeroo duraaf fakkiin ishee saantima irratti bahe taate

Ministeerri Maallaqaa Ameerikaa saantima abbaa 25 ‘quarte’ jedhamu irratti yeroo jalqabaaf fakkii waloo beekamtuu gurraatti Maayaa Anjeloo baaseera. Anjeloon waloo fi rogeettii gurraattii yeroo jalqabaaf sirna simannaa pireezidantii irratti walaloo ishee dhiyeessite dha. Saantimoota kaanirratti dubartoota jajjaboo biroo astiroonatii, hoggantuu hawaasaa fi taatoo, fakkii isaanii kaa’uuf yaadameera. Kunis ministira dubartii jalqabaa ministeera maallaqaan tarkaanfii fudhatame dha. ''Yeroo yerootti dizaayinii maallqa keenyaa yeroo geeddarru seenaa biyya keenyaa himuuf carraa arganna- kunis sona keenyaafi  jijjiirama akka hawaasaatti taasifne dabalata,'' jette Jaaneet Yeelen ibsa Wiixata kenniteen. Maayaa Anjaloo-waloo fi rogeettiin dhimma hawaasaa bara 2014 umrii waggaa 86tti duute. Waloon kuni beekamtii guddaa kan argatte kitaaba seenaa jireenya ijoollummaa ishee, ‘I Know Why the Caged Bird Sings’ jedhuuni. Digriiwwan kabajaa baayyee kan fudhatte yoo tahu, kitaabota 30 ol barreessiteetti. Bara 2010ttis Medaaliyaa Bilisummaa Pireezidantiis- Pireezidaantii Ameerikaa yeroosii Baaraak Obaamaa harkaa fudhatteetti. Saantimni ammaa kanarratti fakkii Maayaa Anjeloo harka bal’iftee fi duuba ishee immoo simbirroo balaliituufi  aduu bahaa jirtutu mul’ata.  Kunis, ‘’walaloo isheefi jireenya isheen jiraatte kan bakka bu’uu dha,’’ jedhe Ministeerri Maallaqaa Ameerikaa. Fuuldura saantima kanaa irratti fakkii pireezidantii jalqabaa Ameerikaa Joorji Waashingtanitu mul’ata. Dhaabbanni saantimoota kana bocu waggoota afur dhufan keessatti saantimoota abbaa 25, digdama bocuuf kan karoorse yoo tahu, fakkiin dubartoota seenaa Ameerikaa keessatti  shoora murteessaa qaban ni dabalama jedheera. Saantimoota biroo irratti fakkiin isaanii kan bahe keessaa, astiroonatii dubartii jalqabaa  Ameerikaa Saalii Raayid, Wilmaa Maankiilar, hoggantuu jalqabaa saba Cherokii fi falmituu mirga saboota ganamaa,  Anaa Meey Woong immoo taatoo Hooliwuud jalqabaa lammii Chaayinaa-Ameerikaa dha. Nootii doolaara abbaa 20 irratti fakkiin Pireezidant Andiriiw Jaaksan kaafamee, kan dubartii gurraattii Haariyeet Tabmaan-garboota daandii baaburaa jalaan miliqsaa turte bakka buusuunis irratti hojjetame. Dubartoonni seenaa keessatti shoora guddaa qaban yeroo baayyee badaa maallaqa fakkii irratti hin kaa’aman. Jaarraa 19ffa keessatti giiftii dureen jalqabaa-Maartaa Waashingitan saantima abbaa tokko irratti baatee turte. Dubartoota gootaa saboota ganamaa Ameerikaa nootii abbaa 20 irratti baheera Saantimoota kaan irratti kan fakkiin isaani bahe, dubartii mirga filachuu irratti kan hojjechaa turte Suzaan B Antoonii, rogeettiin Heleen Keelar kan dhagahuu fi arguu hin dandeenye fa’i dha.


Artiistotni Naayijeeriyaa dhiibbaafi loogii saalaa industirii fiilmiifi muuziqaa keessaa saaxilaa jiru

Artiistotni Naayijeeriyaa waa'ee dhiibbaafi loogii saalaa hojiilee muuziqaafi fiilmii keessatti isaan mudate saaxil-baasaa jiru. Duulli miidiyaa hawaasaa weellistuu beekkamtuu biyya Naayijeeriyaa Simi jedhamtuun eegalame artiistoota biyyattiifi dubartoota biroo ofitti dabalachaa jira. Artiist Simi sirba dubartoota irratti xiyyeeffate dhiyeenya kana hojjette dhaggeeffattoota ishee biraan kan geesse yemmuu ta'u duulli miidiyaa hawaasummaarratti eegaltes dubartootni rakkoo loogii/ilaalchaa guyya guyyaan isaan mudatu keessatti qofaa isaanii akka hintaane akka beekaniif kan gargaaru ta'uu himte. Duula miidiyaa hawaasummaa kana irratti dubartootni yaadawwan namootni dubartoota qeeqan haasa'an kan akka "isheen haadha waan taateef mana turuu qabdi. Sagaagaltuu waan taateef malee galgala bashanannaaf hin baatu turte, maalif hanga ammaatti hin heerumne?" kunneen jedhan dabalatee yaadawwan biroo suuraa isaanii barreessuun maxxansaa jiru. Dubartootni baay'een 'Hashtag' Inistaagiraamaa #NobodyLikeWoman jedhuun dhiibaafi loogii iddoo hojiittifi jireenya dhuunfaa isaanii keessatti isaan mudate barreessaa jiru. Aardii Afriikaa bira darbee beekkamtii waltajjiilee idil addunyaa kan qabdu artiist Simi, dhiibbaa indaastirii muuziqaa Naayijeeriyaa keessa erga seentee eegalee ishee qunname himti. Wayita muuziqaa eegaltuttis hooggantootnishee yeroo baay'ee dhiiroliin, artiistittiin milkaa'ina yoo barbaadde hawwattuufi miira kan kakkaastu ta'uu akka qabdu itti himaa akka turan dubbatteerti. "Beekkamtuu ta'uuf na waliin ciisi" Taatoon fiilmii biyya Naayijeeriyaa maqaa Chigul jedhamuun beekkamtu isheenis rakkoo walfakkaataa keessa darbuusheefi rakkinichi aadaa hawaasichaa walin kan wal hidhate akka ta'e BBCtti himte. Taatoon umurii waggaa 45 Chigul daa'imma kan hin godhanne yemmuu taatu gaafii 'yoom daa'ima godhatta' jedhu itti fufiinsaan gaafatamuu himti. Gaafiin irra deddeebiin gaafatamtu kunis dhimma xinsammuushee miidhe ta'uu dubbatteerti. Chigul, muddannoo artiistootni oladeemoo bifa icciitiin itti himanis dubbatti. Taatootni dubartootni oladeemoon gahee fiilmii keessaa argachuuf qopheessitoota fiilmii biraa gaafiin quunnamtii saalaa al tokko tokko sadarkaa dirqisiisuutiin walgitu akka dhiyaatuuf himteerti. Dubartoota kunneen keessaa tokko tokko "koottu na waliin ciisiiti beekkamtuun si taasisa. Fiilmicha keessatti gahee kana akka qabattun si taasisa," jechuun daayrektaroota fiilmii biraa gaafiin quunnamtii saalaa akka dhiyaatuuf Chigul dubbatti. Artiistotni Naayijeeriyaa dhiibbaafi loogii saalaa indaastiriiwwan muuziqaafi fiilmii biyyattii keessa jiru saaxilaa jiran Simi fi Chigul, namoota dubartoota irratti loogiifi miidhaa qaamaa raawwatan irratti adabbiin seeraa cimuu akka qabu kaasu. Ragaan Mootummoota Gamtoomanitti dhaabbata dhimma dubartootaa 'UN Women' akka agarsiisutti Naayijeeriyaan seerota walqixxummaa koorniyaa mirkaneessu jedhaman keessaa dhibbeentaa 75 hojiirra oolchitee jirti. Haa ta'u malee hojimaatni hojiirra oolmaa seerota kunneenii hordofuuf diriire daran xiqqaadha. Dhimma amantaafi dhiibbaa dubartootarra gahu… Dhiibbaa biyya Naayijeeriyaa keessatti dubartootarra gahuuf amantaan gahee akka qabu rogeettiin mirga dubartootaa biyyattii Sotoniyee Kelechi Niwuzii himti. Isheenis seera baastotni Naayijeeriyaa seerota walqixxummaa saalaa mirkaneessan baasuu isaaniin dura dubdeebii seerichi hordoftoota amantaa garaagaraa biraa argachuu danda'u ilaalcha keessa akka galchan himti. Kunis rakkoo tokko ta'uu dubbatti. "Al tokko tokko haleellaa abbaan warraa haadha warraasaa irratti raawwatuuf namootni kitaaba qulqulluu yeroo wabeeffatan mul'ata" jetti. Kana malees angawootnifi poolisiin biyyattii haleellaa mana keessatti dubartoota irratti qaqqabuuf xiyyeeffannoo gahaa akka hin laanne falmituun mirga dubartootaa kun dubbatti.


'Sammuu atakaaroo siyaasaa fi rakkoodhaan dhiphate boqochiisuufan sirba jaalalaa baase'- Artist Shukrii

Oromiyaa Godina Baaleetti dhalatee, kutaalee Oromiyaa adda addaa keessa jiraachaa akka guddate kan himu Artist Shukrii Jamaal yeroo ammaa magaalaa Landan keessa jiraata. Maatii horatee ijoollee sadii qabaachuu kan himu weellisaan tibbana wallee haaraa mata dureensaa ''Ammuma'' jedhu kilippiin erga hojjetee booda, duubdeebii miira walmakaa qabu keessummeessaa jira. Sirbi haaraan kun wayita beeksifamu namoonni wallee qabsoo se'anii turan, haalaanis eegamaa ture. Erga gadhiifamee namoonni gariin, biyyi waraanaa fi hongeen wayita raafamaa jirtu sirbi jaalalaa maaliif dursa argate jechuun weellisicha qeeqan. Haata'u malee walleen kun namoota hedduudhaanis jaal'atameera. Wallee haaraa baase kana sababeeffachuunifi dhimmoota kaan irratti haasawuuf, guyyaa Kamisaa kallattiin gaazexeessituu BBC Aslii Galgaloo wajjiin turtii taasiseera. Artist Shukriin duubdeebii kennameef irratti wayita yaada kennu, ''uummata kiyya galatoomaa, garaa keessa walbeekna,'' jedhe. Dabaluunis: ''Uummanni kiyya waan na jaallatuuf yaada naaf kenne. Waan narraa barbaadu argachuu waan qabuuf. Garuu kunis kanuma isaati. Oromoon jaalallee ni beeka,'' jechuun walleen jaalalaas Oromoof akka barbaachisu hime. ''Gaaffiin uummataa sirriidha, garuu isa gaafatame asiin durallee hojjedhee jira, ammallee nan hojjedha. Sirba qofa osoo hin taane gochaanis uummata kiyya waliin hirmaataan jira.'' Artist Shukriin albama guutuu hojjechaa jiraachuu fi kana keessattis haala uummanni keessa jiru - beela, biyyaa baqachuu, ajjeechaa rakkoo hamtuu uummata harkaa qabu irratti xiyyeeffachuu hime. Uummata ''qilleensa siyaasaan sammuunsaa faalamee boqonnaa dhabe'' kana aartiidhaan boqochiisuun ammoo akkaan barbaachisa jedhe Artist Shukriin. ''Wallees ni hojjenna, darbinee qabsoo keessattis qabatamaan ni hirmaanna. Uummanni yeroo mara waa'ee siyaasaa fi rakkootiin onneensaa akka hin gogne ammoo waan jaalalaas ni dhiyeessina.'' ''Jaalalli bu'uura waan hundaati, bakka jaalalli jiru tokkummaan jira. Yoo jaalalli hin jirre homtuu hin jiru,'' jedhan Artist Shukriin. Walleesaa keessatti Shukriin kilippiirratti hin mul'anne, kunimmoo yoo walleewwan biyyoota alaa taate malee artistoota Oromoo biratti hagas mara baratamaa miti. Kanaan walqabatee yaadonni garaagaraa wallee kanarratti karaa miidiyaa hawaasaa kennamaa turan. Shukriin garuu akkaataa walleen sun itti hojjetamerraa gammachuu qabaachuu hime. ''Biyya kanatti baratamaadha. Nama dhiisanii ashaangulliitiidhaanillee hojjechaa jiru. Mul'achuu dhabuun koo hagas mara dhiibbaa hin uumne. Ijoolleenillee diraamaa haala gaariin hojjetan,'' jedhe. Fooyya'iinsa gama wallee Oromoon yeroo dhiyoo as mul'achaa jiru akka dinqisiifatuu fi kanaafis artistootaa fi uummata Oromoo galateeffate. ''Artistoonni Oromoo gootota. Lubbuu kennanii hojjetu. Aartii Oromoo qofa kan gargaarsa hin qabne. Kan guddataa jirus tattaaffii artistootaan qofa. Isaanuma walcina dhaabbatanii waan danda'anii gochaa jiru. Haalli amma jiru hojii itti aanuuf hamilee guddaa nuuf ta'a,'' jedha Shukriin. Walleen haaraan namoota dubbisiise albama guutuu keessaa ba'ee kan kilippiin itti hojjetame ta'uu kan hime Artist Shukriin, fuuldura kanattis walleewwaan lama akkanaan gadhiisuuf akka jiru hime. Komii uummataa ilaalchisuun yaada kenneen, ''wanti uummati jedhu hunduu sirriidha, uummata kiyyaaf hanga lubbuu kiyya aarsaa gochuutti waan narraa eegamu nan godha. Rakkoo guddoon biyya goolaa jiru inni guddaanuu uummata dhagahuu dhabuudha,'' jedhe. Wallee haaraan waa'ee jaalalaa akka ta'e beekama, namoonni garuu hiika biraa qaba jedhanii shakku. Shukriin ammoo sirbi tokko akka abbaan itti hiikkatetti hiika garaagaraa qabaachuu mala jedha. ''Ani akkan itti yaadetti dhiyeesseera. An waanan dabarsuu barbaade, lamaan-sadan tokko yaadeen hojjedhe. Isaan ammoo gara isaaniif mijatetti hiikkatanii ittiin yaa bashannan.'' Walleewwan isaa hedduuf walaloo akka barreesse kan himu Shukriin, ''garuu warra na caalaa barreessanirraa fudhachuun filadha. Irra guddaa yeedaloo baasuutu naaf mijata,'' jedhe. Shukriin walleewwan warraaqsaa, kan aadaa fi jaalalaan beekama. Kanas haala qabatamaa uummatichaarratti hundaa'uun akka hojjetu hime, fakkeenyaaf sirbasaa alanaa kaase. ''Namoonni hedduun sirba jaalalaa kan Afaan biraan hojjetame yeroo caqasan quban qaba. Sirba kiyya jaalalleesaanii affeeruu fedhanii-sirba qabsoo qofa ta'e kan jedhanii naaf barreessan turan. Kanaafan sirba jaalalaa hojjechuuf murteesse.'' ''Uummanni keenya akka waan weellisaan Oromoo sirba qabsoo qofa hojjechuu malee sirba jaalalaa hojjechuu hin beekneetti ilaaleera, kanaafuu sirba jaalalaas hojjennee agarsiisuu qabna,'' jedhe Shukriin. Shukriin sirba haala uumanni keessa jiru ibsu - keessattuu waa'ee balaa hongee yeroo ammaa irratti hin sirbine jedhamee qeeqame, inni garuu asiin durayyuu sirbee akka ture hime. ''Ammas walleedhaan ni hojjenna, wallee qofa osoo hin taane qabatamaanis dhimma rakkoo hongee hawaasa keenyaa irratti ni hojjenna. Wallee ba'u waliin sirbuu qofa osoo hin taane hojiidhaan agarsiisuu barbaachisa. Osoo tokko taanee, waan dubbanne hojiitti hiiknee nutiyyuu waliif ni geenya,'' jechuun dhaamsa dabarse.


Barsiisaan Booranarraa waa'ee nagaa walaloo barreesseef badhaafame maal hima?

Barsiisaafi barreessaa kitaabota lamaa ta'uu kan himu Jaatanii Boonayyaa Godaanaa wal dorgommii waa'ee nagaa dhaabbata biyyoota Gaanfa Afrikaa hammatuun qophaa'e injifateera. Dargaggoon ganna 27 Booranatti dhalatee guddate kun ''addunyaa kanarratti nagaan bakka guddaa qaba,'' jechuun BBCtti hime. Walaloo isaa keessatti dhalli namaa nagaa nama kaanii qofa osoo hin taane nagaa uumama cufaallee eeguu qaba jechuun ergaa isaa akka guutuu addunyaatti dabarsuu dubbata. Jaataniin kana dura kitaabota Abuuruu jedhuufi kitaaba walaloo Hadiyyoo jedhu barreessuu BBC'tti hime. Yeroo ammaas Yunivarsiitii Dillaatti barsiisaa jira. Dhihoo ammoo ''Walaloo waan nageenyaa kanarratti barreessen,'' beekkamtii argateera. Dhaabbati dorgommii kana qopheesse Wal ta'iinsa Mootummootaa Misoomaaf (Intergovernmental Authority on Development) jedhamuufi waajjira muummee isaa Jibuutii taasisedha. ''Waajjira IGAD kan magaalaa Finfinnee jiruuti badhaasaaf beekkamtii argadhe,'' jechuun BBCtti hime. ''Xiqqaattee guddattus maallaqaafi waraqaa beekkamtii,'' fudhachuu isaafi kanas dhaabbati dorgommicha qopheesse hirmaannaa isaaf isa galateeffatu hima. Dhaabbatich baatii Hagayya darbe dorgommii miidiyaa hawaasummaa baase argeeti Jaataniin kan dorgome. Dorgommicharratti namoonni gosa aartii kaanis waa'ee nagaarratti dorgomuu hima. ''Nageenyi waan guddoo dansaati. Namni ammoo waan nageenyarra yaada akkanaa qabaachuun waan akka malee guddaati,'' jechuun qopheessitoonni dorgommichaa isaaf ibsuu hima. Dabalataan, dorgommii akkanaa irratti lammiileen Itoophiyaa hammana hin hirmaatan, kuni waan jajjabeeffamu qabu naan jedhani jechuun hime. Nagaan Itoophiyaaf qofa miti addunyaaf barbaachisa kan jedhu barsiisaan kuni ''namallee ta'e uumama dhibiillee ta'e cufaafiyyuu nagaan male. ''Nuyimmoo ilmoon namaa kan namaa qofa miti kan bineensaallee eeguuf dirqama qabna. Waan Waaqni nu kenneetu jira jechuudha. ''Walaloo kiyya keessatti akka nageenyi uumamaaf, dhala namaaf barbaachisaa,'' akka ta'e ibsuu hima. ''Waaqaa laf cufayyuu nagaa tolcha. Ammoo achirraa kan darbe nuyi ilmaan namaa ammoo uumama cufaafiyyuu itti gaafatamummaa Waaqi nuuf kenne waan qabnuufi akka nagaa eegnu ergaa jedhu dabarsiti.'' Walaloon isaa Afaan Ingiliziin kan barraa'edha. Keessaa akka muraasa nuuf jedhu gaafanne. Akkanaan ibse: Black and white [Gurraachaafi adii gidduu] Or for another colour [Yoo fedhe kan bifa akka akkaa] The creature is unique [Uumamni keenya takkaa] For all the creates one [Uumamoota cufaafu] This is the life [Nageenyi jireenya] To lead the life [Jireenya dansaa jiraachuuf] In the world better [Nagaa jabeessa, duuniyaa mara keessaa] Dhaabbatichi nagaa, tasgabbii, misoomaafi badhaadhina dabalees wal ta'umsa diinagdee biyyoota miseensota ta'an gidduu akka dagaagu hojjeta. Miseensonni dhaabbata IGAD biyyoota Gaanfa Afrikaa, Suluula Abbayyaa jiraniifi naannawa Gireet Leekis (Great Lakes) jiranidha. Jalqaba dhaabbata Intergovernmental  Authority  on  Drought  and Development (IGADD) jedhamu bara 1986 hundaa'e bakka bu'uuni IGAD bara 1996'tti akka haaraatti kan of ijaare. Itoophiyaan miseensa dhaabbata kanaa yoo taatu lammiin Itoophiyaa Dr Warqinaa Gabayyoo Barreessaa Olaanaa dhaabbatichaa ta'un tajaajilaa jiru. Miseensonni dhaabbata IGAD yeroo ammaa rakkoo nageenyaa qaban keessaa Itoophiyaa, Sudaaniifi Somaaliyaan keessatti argamu. Rakkoo nageenyaan ala hongeenis yaaddoo ta'eera. Dhihoo (IGAD) fi UN'tti Dhaabbati Fayyaa fi Qonnaa (FAO) miidhaa hongeen dhaqqabsiisu xiqqeessuuf tarkaanfiin fudhatamuu akka qabu waamicha taasisaniiru. Dhaabbileen lamaan ibsa waloon baasaniin [Afaan Ingiliziitti geessa] Gaanfa Afrikaa naannawa miseensonnii IGAD jiranitti namoonni miiliyoona 26 ta'an hanqina nyaataaf saaxilamuu ibsaniiru.


Tasfaayee Gabra'aab: Sa’aatiiwwan xumuraa boqochuu isaan dura turan

Barreessaafi gaazexeessaan Tasfaayee Gabra'aab torban darbe ALI Jimaata Mudde 15, 2014 du'aan addunyaa kanarraa boqote. Magaalaa guddoo Keeniyaa Naayiroobii hospitaala Agaa Kahaan keessa ji'a tokkoof wal'aansi taasifamaafii turee umurii 53'n boqochuu isaa obboleessi isaa Nagaasii Gabra'aab BBC'tti himaniiru. Tasfaayeen wal'aansi baqaqsanii hodhuu taasifameefi Dilbata Mudde 17, 2014 hospitaalaatii baha jedhamee osoo eegamuu rakkoo fayyaa biraaf saaxilamuu Nagaasiin dubbatu. ''Guyyaa boqote san ganama Tasfaayee waliin kan haasofne Dilbata (Mudde 17) hospitaalaatii akka bahu ture. Tasa garuu hemogiloobiniin [pirootinii dhiiga keessa oksijinii baatu] isaa 11 irraa 4'tti gadi bu'e. ''Narsoonni lubbuu isaa oolchuuf carraaqani. Ta'us, kutaa dhukkubsattoota yaalii atattamaa barbaadan osoo hin gahiin lubbuun isaa dabarte,'' jedhan. Tasfaayeen guyyaa lubbuun isaa dabarte waa'ee ''fayyanii hospitaalaa bahuu'' dubbataa akka ture obboleessi isaa Nagaasiin ni yaadatu. Hospitaalaa erga bahee booda bakka boqotu qopheessaa turan. Haati warraa isaa gara Keeniyaa dhufuuf tikkeeta xiyyaaraa murtee turte. ''Narsoonni yeroo seenan kutaa keessaa alatti nan  bahe. Achiitii tasa hemogilobiniin isaa gadi bu'e. ''Ergasii akka natti himanitti, sababni isaa qaamasaa keessa dhiigni waan dhangala'eefi. Baraaruu yaalanii ture garuu achumatti lubbuun isaa dabarte.'' Tasfaayeen wal'aansaaf gara Naayiroobii kan dhufe ji'a tokko dura ture. Wal'aansa baqaqsanii ho'uu erga taasisee booda isatti wayyaa'aa ture. ''Osoo sireerra jiru suuraa isa kaasan ture. Namoonni itti wayyaa'e gaafa jedhanii na gaafatan fayyaadha jedhee suuraa ergaafiin ture. Miira abdii kutachuu hin qabu ture,'' jedhu guyyoota xumuraa yoo yaadatan. Lubbuun isaa darbuu dura obbolaan lamaan karaatti hospitaalaa bahu haasa'aa turan. Haa ta'u malee, guyyaa itti bahuuf yaaderraa guyyoota lama hanqatee lubbuun isaa dabarte. Tasfaayeen baatii lama dura ture kan dhukkubsate. Obbo Nagaasiin akka jedhanitti ''miilli isaa tasa dhiita'e. Miila isaa irratti laapp toppi [kompiitara] kaa'ee yeroo dheeraaf barreessaa waan tureef kanaaf na dhukkube jedhee chilleessee ture.'' Dhiitoon miila isaarraa dabalaa yoo deemu hospitaala Asmaraa jirutti wal'aansa barbaacha deeme. Dhiitoon isaa dhiigni akka kantaru gochaa akka jiruufi dhukkuba biraas qabaachuu akka danda'u wal'aansa fayyaa fooyyee qabu akka dhaqu itti himani. Yeroos maatiin isaa dhukkubni Tasfaayee hammana ulfaataadha jedhee akka hin tilmaamne yaadatu. Ji'a tokko duras gara Naayiroobii dhufani. ''Keessa isaa waan akka xannachaa akka jiru nutti himame. Isaaf osoo itti hin beekamin waggoota dheeraaf kan turedha. ''Ergasii wal'aansa baqaqsanii hodhuu taasifameefi bayyanataa ture. Waan lubbuu isaaf sodaachisu nutti hin himamne. Amma du'e, du'a jedhamee eegamaa hin turre,'' jedhu. Tasfaayeen guyyoota xumuraa sodaan keessa isaa akka hin turre Obbo Nagaasiin ni yaadatu. Guyyaa guyyaatti isa biraa hin dhabamneef itti haasa'uu ture. Inumaa wal'aansa baqaqsanii hodhuu booda ''iskirbittoofi waraqaa naaf kenni,'' ture kan isaan jedhe. Tasfaayeen kutaa baqaqsanii yaaluuti yeroo bahu Obbo Nagaasii biraa waraqaafi iskirbittoo gaafate. Achiiti mata duree kitaaba itti aanu ''komaa keessa'' jechuun barreesse. Barreessuun itti ulfaatus ni yaala ture jedhu. ''Komaa keessa'' barreessaa fuula 10 gahee turees jedhan. Obbo Nagaasiin akka jedhanitti kitaabichi jibbinsaafi qoodinsa isa lafa jiru, jaalala isa samii gubbaa jiru waliin wal bira qaba. ''Seenaan kuni yeroo Tasfaayeen koomaa [of wallaale] keessa yeroo ture waan itti mul'ate fakkaata. ''Muuxannoo isaa, qoodinsa lafarra jiruufi jibba kaasee 'gara samii yeroo deemtu garuu jaalala lafarra hin jiraanne jiraatta' naan jedhee ture.'' Tasfaayeen kitaaba maxxansa seene ''Bara Diimaa'' jedhu dabalatee hojiiwwan kaan eegale akka qabu obboleessi isaa himu. ''Barri Diimaa waa'ee mootota durii, waa'ee Baahira Nagaasii seenaawwan gaggabaabaa kan qabatedha. Barruu yaadannoo isaa irratti hojiiwwan afur mata duree isaanii barreessee yeroo karoorsu argan ture.'' Erga itti wayyaa'ee booda kitaaba ''Saqooqaaw Samiiraa'' jedhu barreessuus yaadee ture. Tasfaayeen yaadota sammuu isaatti dhufan galmeessee erga qabatee booda yeroo garaa garaatti barreessa. ''Kitaaba nan eegala jedhee eegalee hin fixu. Tokko osoo barreessuu kan biraa eegala'' jechuun Obbo Nagaasiin waa'ee tooftaa barreeffama isaa himu. Tasfaayeen nama bultii qabuufi abbaa ijoollee sadii ture. Ijoolleen isaa ganna 12, 9 akkasumas 8 turani. Mucaan isaa jalqabaa Afaan Amaaraa akka dubbistu Obbo Nagaasiin ni himu. ''Ijoolleen isaa osoo isa ilaalanii boo'u, barreessuu yaalu. Tarii akka isaa barreessaa ta'u danda'u. Yeroo barreessu isa biraa hin dhabaman. Maatii waliin hariiroo cimaa qaba,'' jechuun ibsu. Tasfaayeen ALI Hagayya 22, 1960 ture maatii lammiilee Ertiraa irraa magaalaa Bishooftuutti kan dhalate. Maatiinsaas ijoollee horachuun waggootaa dheeraaf Bishooftu keessa jiraatan. Waggootaan booda Bishooftuudhaa bahulleen guyyaa tokko deebi'ee akka dhaqu abdii qabaachu obbooleessi isaa ni dubbatu. Obbolaansaa waa'ee hiriyyoota waliin guddatanii, waa'ee yaadannoo eddoowwan beekanii kaasu. ''Hunda keenya birattu Bishooftuuf jaalala addaatu jira. Yaadannootu jira. Gara Bishooftuutti akka deebi'u amana ture. Kana yaadaa tures. ''Bishooftu deemuu, arguufi achuma jiraachuu barbaada ture. Osoo hin deebi'iin darbusaatti baay'een gadda.'' Tasfaayeen jaalala Bishooftuuf qabuun Bishooftuutti awwaalamuuf fedhii akka qabu kan gaafataman Obboleessi, Tasfaayee waliin dhimma kana dubbatanii akka hin beekneefi filmaanni eddoo kan maatii ta'u dubbatan. Wayita Ertiraadhaa gara Keeniyaa balalii'aniitti xiyyaarrii ''Bishooftuu irraan darba'' jechuun haasa'usaanii ni yaadata. ''Xiyyaaraan darbaa wayita turreetti halkan waan tureef homaa argu hin dandeenyee ture. Garuu Keeniyaadhaa wayita deebinuutti tarii karaa Bishooftu irraan dabarra ta'e jennee waliin dubbannee turre. ''Du'ee Bishooftuutti awwaalamurraa osoo lubbuun jiruu osoo argee caalaa hiikaa qabaata ture.'' Tasfaayee dhuma Dargiirra loltummaaf filatamee leenjii erga fudhateen booda baay'ee osoo hin turiin sirni Dargii kufe. Innis ADWUI waliin gara Finfinneetti deebi'uun gaazexessaa ta'e. Achiinis Dhaabbata Pireesii Itoophiyaatti hojii gaggeessaa ture. Akkasumas Barruu 'Ifooyitaas' hoogganee ture. Erga hojii gaazexeessummaa dhaabeen booda hanga yeroo itti boqateetti yeroosaa guutuu barreessaa ta'un hojiiwwan saddeetiin ol dubbiftootaan gaheera. ALI baroota 1992- 1993'tti mata duree ''Iffitaa'' jedhu jalatti walitti qabaa barreeffamoota gaggabaaboo jildii shan maxxansiiseera. Moggaasa ''Gadaa'' jedhuun baayyee biratti kan beekamu Tasfaayeen, kitaabasaa ''Yeburqaa Zimitaa'' jedhutuu dubbiftoota baayyee biratti isa beeksiise. ''Yaadannoon Gaazexessaa'' kan icciitiiwwan paartii yoos biyya bulchaa ture ADWUI fi aanga'ootaa qabateefi ''Yaadannoo barreessaa'' kitaaboota jedhanis hojiiwwan isaa beekamoo keessaa kan eeramaniidha. Jalqaba qabsoo TPLF kaasee hanga ADWUI Finfinnee galuutti seenaa ture kan ibsu kitaaba ''Taraaroochiin yaanqaxaxa Tiwulid'' jedhu barreesseera. Tasfaayee dandeettii barreeffama isaatiin kanneen leellisan akkuma jiran, dhimmoota inni kaasuun kanneen qooqanis hedduudha. Dhimmoota Itoophiyaanoota jidduutti 'wal dhabdee' uumuu danda'an kaasaa jedhuu komatan jiru. Gama biraatiin ammoo barreeffamoonni isaa cunqursaawwan dhokfaman kaasuu, dhugaa hawaasaa qoolleeffamanii calaqqisiisuu jechuun qaamooleen mormaniifis jiru. Waa'ee barreeffamoota kanneenii kan gaafataman obboleessi isaa Nagaasiin, ''Seenaan tokkoo keessoo isaa yoo xuqe, ni fayyada jedhee yoo yaade barreessuu irraa duubatti hin deebii'u. ''Waan addaa ykn jibba irratti xiyyeeffate ta'e natti hin dhagahamu,'' jedheera. Namoonni isa waliin waliin hingallee ammoo ''daba yaaduun wal nu dhabsiisuuf barreessee'' yoo jedhan dhagahu hin haalle. Deebiin Obboo Nagaasii ''Akka namaatti yoon ilaaluu waan addaa yaadee, herreegee wanta godhe hin yaadadhu. Dhimmi akkasiis hijiruufi hin jiraatuus,'' jedheera. Obbo Tasfaayee waliin akka jiraataniifi wayita barreessuuttis miira ture itti dhiheenyaan akka beeku kaasuun, ''miira jibba adddaa keessoo isaatti argee hin beeku. Nama kan itti amaneefi kan arge barreessuudha,'' jedhu. Lamaan isaanituu Bishooftuu bakka keessatti guddataniif jaalala addaa akka qaban kan himan obbooleessi, namoota saba adda addaa waliin jiraachaa akka turan yaadatu. Tasfaayeen hiriyyummaaf kan filatu namoota ogummaa ogbarruu qaban akka ta'e himu. ADWUI waliin hojiiwwan addaaa hojjataa kan ture Tasfaayeen, akka jedhuuttis walitti bu'iinsa naoota siyaasaa mummee waliin umameen biyyaa baqachuu danda'e. Innis Keeniyaa, Afriikaa Kibbaa, Neezarlaandii fi booda keessa ammoo Ertiraa keessa jiraateera. Qeeqxoonniifi leelliftoonni isaa baayyee kan ta'an Tasfaayeen, barreeffamoonni isaas kanneen barreeffamoota Amaariffaa hammayyaa keessatti adda durummaan eeraman keessaayi.


Nuhoo Goobanaa: Artistiin umurii guutuu tokkummaa Oromoo lallabe du'aan boqate

Artist Nuhoo Goobanaa kan umurii guutuu waa'ee tokkommaa Oromoo lallabaa ture Amajjii 18, 2022 addunyaa kanarraa du'aan boqachuun dhagahame. Artiistiin angafti kun erga waggoota dhiyootiin as dhukkubsachuun hojii aartii irraa fagaatee kan ture yoo ta'u, yeroo inni dhukkubsachuun wallaansa irra turee kaasee hiriiyoonniifi diqisiifattoonni isaa gargaarsa taasisaafii turunsaanii ni yaadatama. Boqochuun isaa dhaga'amuu hordofee dinqisiifattoonni isaafi ummanni Oromoo bal'aan gumaachi artiifi qabsoo guddaa artistiin gameessi kun taasisaa tureefseenaa yoomiyyu isa yaadata jedhan. Siroota isaa 'Tokkummaa.... Tokkummaa'  irraa hanga 'Isin Waamti Harmeen' jedhutti; 'Markab Too' hanga Munaa Tootti tokkummaafi jaalala geeraree sirbeera jechuun hojiiwwan isaa yaadachuun gadda isaanii ibsachaa jiru. Ofii Nuhoo Goobanaa eenyu? Wa'ee artiistii gameessa kanaa hagam beektu? Magaalaa Dirree Dhawaa Qafiiraa Ganda Gaaraatti Abbaa isaa Obbo Mohaamamd Goobanaa fi Haadha isaa Faaxumaa Adam irraa dhuma bara 1940  keessa dhalate. Maqaa Akaakayyuu isaatiin waamamuu waan Jaalatuuf jechas Nuhoo Goobanaa jedhamuun waamama. Obboleessa dhiiraa tokkoo fi obbolaa dubaraa sadii kan qabu Nuhoon Hangafti isaa Mohaammad Goobanaan barnoota Amantaatti yoo fuullefatu Nuhoon ammoo qalbiinsaa gara sirbaatti hafte. Qafiiraatti Nuhoo wajjin guddachuu kan himanii amma magaalaa Dirredawaa kan jiraatan Aadde Sa'aadaa Faaraa Nuhoon daa'imummaarraa kaasee fedhii fi qalbiinsaa hundi sirba qofa ture jechuun yaadatu. "Inni akka Obboleessasaa gara barnoota Darasaa hin deemne. Qalbiinsaa daa'imuma ta'ee muuziquma kana. Xaasaa fa'a dhahee sirba. Hiriyaasaa kan Hamid Mohmmad jedhamutu jira. Inni walaloo nuhoof kenna Nuhoon ammoo isa sirbaa ture," jedhan. Nuhoo fi Hamid gara caalu sirboota warra Hindii akka caqasaniifi sirboota sanammoo gara Afaan Oromootiin fakkeessanii sirbaa akka turanillene yaadatu. Ijoollummaadhaan jaalala sirbaatiin kan qabaman Nuhoo fi saayibni isaa kuni boodarra maatii biraa bahuun qofaatti mana kireeffatanii shaakala sirbaa kana jalqaban. Yeroon kun osoo Sirni Dargii hin seenin bara bulchiinsa Hayilasillaasee keessa jechuudha. Yeroo Bulchiinsi Sirna Dargii seenuuf jiru hojiin Nuhoofaa kana bulchiinsi yerosii waan hin jaalanneef bara 1968 Nuhoo fi Hiriyoonni isaa hidhaaf akka saaxilamanii turan Himu Aadde Sa'aadaan. Yeroo gabaabaa hidhamee hidhaadhaas bahe. Haati Nuhoo yeroo sana Daldaltuu Kuduraa waan turaniif jecha Somaalee hedduudhaan waan walbeekaniif karaa isaaniitiin mucaan isaanii kun deebi'ee akka hin hidhamneef jecha gara Jibuutii akka baasan himu Sa'aadaan. Jireenya Baqattummaafi Sirba.. Wellisaa Nuhoo Goobanaa Umriisaa gara caalu kan dabarse baqattummaadhaan. Jibuutiidhaa hanga Yemen, Saawud Arabiyaa, Italy, Kaanaadaa, Keeniyaa fi biyyoota biroo hedduu keessa marmaareera. Jireenya baqattummaa tokko jedhee kan eegale yeroo sirni Dargii aangoo qabatu hiriyootasaa wajjin gara Jibuutiitti imaluun. Namoota bara sana Nuhoo wajjin biyyaa baqatan keessaa tokko yeroo ammaa Kanaadaa Otowaa kan jiraatan Obbo Abdoo Alishooti. "Jalqaba Nuhoo wajjin gaafa Jibuutiitti baqannu barri isaa akka lakkoofsa Awurooppaa 1979 ture. Jibuutii erga tureen Booda bara 1980 keessa gara Yemenitti ceene," jedhan. Namoota yeroo sana wajjin biyya alaatti baqatan keessaa kan biraan ammoo wellisaa Elemoo Alii isa tokko. Nuhoon yeroo Jibuutii turetti hojii ittiin jiraatu hojjechaa yeroo haftetti ammoo waan aartii afaan Oromoo kana bakka argame hundatti waluma faana hojjechaa turre. Yeroo Jibuutii turettis albama isaa kan jalqabaa uummata biraan gahe. "Albamni yeroo sanii akka ammaa kana sirba akka gaariitti qindaa'e hin turre. Manuma keessatti Gitaaraa fi kiiboordiidhaani. Sirba oggas baase garri caalu sirba qabsoofi sirba jaalalaati," jedhan. Sirba inni bara sana Jibuutiitti ittiin jalqabe keessaa tokko sirba 'qeerroo Mataa Tuutaa' kan jedhu keessatti argama "Qeerroo Mataa Tuutaa Hin jarjartu suuta" jechaa sirbe. Albama isaa kan jalqabaa kana Gitaaraan hedduu isaa ofumaaf kan sirbe yoo ta'u erga gara Saawud Arabiyaatti cehanii albama isaa lammaffaa Elemoo waliin ta'uun kan hojjetan. Albama isaa lammaffaa kana keessaa harki 70 kan tahu sirboota warraaqsaati. Sirba tokko kan 'Yaa galaana jiruu' jedhu ammoo jireenyuma baqannaa isaa kana ilaalee kan sirbe hedduu beekamtii argateef. "Yaa Galaana Jiruu fuutee namaan deemta Fedhii tiyyan laaltu tanteetin deemta Goojjoon ani ijaarradhes fuutee narratti diigda," jechaa sirbe. Sirba kana Riyaaditti yeroo Nuhoon waraabu lakkii sirba kana dhiisi jennee gorsinee turre, inni garuu waan itti amane kana dhiisuu hin barbaanne jedha Hiriyaan isaa Elemoo Alii. "Yaa Nuhoo dubbiin Galaanaa tuni nuun deemtii lakkii dhiisin jedheen. Sirbi kan uummataati kiyya qofaa jedheeti didee kan waraabe," jedha. Sirba 'Yaa Galaana Jiruu,' jedhu kana Elemoo fi Nuhoon Yaadannoo akka irraa qabanilleen hima. "Sirba sana baasee torban isaatti mana inni jiraatu bokkaan seene. Halkan maatiisaa qabatee mana kiyya dhufe. Animmoo warra waraqaa hin qabne hedduun ofbira jiraachisaa ture. Poolisatu balbala dhahe jedheen naasuudhaan goge." "Booda yoon balbala saaqu Nuhoo fi maatiisaati. Maali Nuhoo jennaan 'Waan ati jette hin oolle Galaanatu narra yaa'e' naan jedhe. Hedduu kolfine," jechuun mudannoo isaanii BBC'tti hime. Yeroo sirba kana baasu Nuhoon Riyaad keessatti guyyaa guyyaa konkolaachisummaadhaan hojjechaas ture. Nuhoon waan hunda caalaa saba isaa jaalata jedha Elemoon. Yeroo inni sirboota qabsoo sirbu sanatti dammaqiinsa akkasii namni qabu hedduu hin turre jedha. "Yeroon sun akka ammaa kana teeknolojiin hin jiru hubannoo fi dammaqiinsillee hin turre. Yeroo dukkanaati. Nuhoon yeroo sanatti sabasaa dammqsuuf hojjechaa ture. Sirbi Nuhoo hawaasa Oromoo gurrasaanii keessa ture," jedha Elemoon. Nuhoon yeroo sanatti sirboota qabsoo Sawudii keessatti waraabee gara biyyaatti erguun uummanni akka dhagahee dammaqu waan godheef biyya keessatti yeroo sana sirba Nuhoo dhaggeenfachuunuu yakkamaa nama godha ture. "Yeroo sana Dirredawaa fa'a keessatti manuma isaaniitti namoonni sirba Nuhoo dhaggeefattan jedhamanii dararaman laayyoo miti. Kanneen sababa kanaan ajjeefamaniyyuu ni jiru," jechuun hima Elemoon. Jireenya baqattumma keessatti tokkummaan Oromoo biyya baqaa jiruu garuu waan ajaa'ibaa akka tures hima. "Yeroo sana Oromiyaa bakka kamiiyyuu namni yoo dhufe caayaa Oromoo wana jedhamuun gargaarama. Nama haaraa dhufe caaya kanatu mana kireefateefii nyaataa fi waan barbaachisu guutaaf. Gaafa Hojii argate atis hojiikee hojjechaa ji'aan nama haaraa dhufuuf riyaada 50 kaffalta." Bara 1970 keessa baqattoonni Oromoo biyya Saawudii jiran haala kanaan wal gargaaranii waldhaabaa turan. Nuhoo Goobanaa yeroo Riyaad ture sanatti bultii ijaarrachuun ilmaanis kan horate. Imalli baqaa garuu Riyaaditti hin dhaabbanne. Riyaad irraa gama Ijipt achirraammoo bara 1975 gara Xaaliyaaniitti baqate Nuhoo Goobanaa. Ergasiis Roomaa irraa bakka waggaa dheeraaf jiraate Kaanaadaatti godaane. Mootummaa Ce'umsaa fi Gullallee… Yeroo Mootummana ce'umsaa bara 1991 Itoophiyaa keessatti hundaa'u warreen saba isaanii dammaqsaa turan hedduun abdii Oromiyaan bilisoomuuf jedhuun gara biyyaatti deebi'anii ture. Yeroo sana Hayyu-duree ABO kan turan Obbo Galaasaa Dilboo waamicha godhaniifin Nuhoo Goobanaas Elemoo Alii, Qamar Yusuuf fi Abdurashiid wajjin Kaanaadaa irraa gara biyyaatti dhufe. "Yeroo sana waamichatu nuuf godhame bara 1991. Qabsoo kanarraa qooda fudhadhaa jedhamneeti kan dhufne. Dhufnee Finfinnee waajjira Gullalleeti kan turre," jedhe. Osoo gara biyyaatti dhufin duras Nuhoon quuqqaa waa'ee Finfinnee fi Oromoo irratti jiru kan ittiin kaase sirba 'Finfinnee' jedhu kiraara isaatiin sirbee ture. "Finfinnee yaa handhuura biyyaa Maqaan geeddaramee taatuyyuu Ababaa" jechaa weellise. Qabsoo irratti qooda fudhachuuf kan dhufe Nuhoo Goobanaa waahillan isaa wajjin waajjiruma Gullallee turanis booda keessa haalli akka yaadame ta'uu diduun yeroo ABO'n mootummaa cehumsaa keessaa bahe isaanis Kaanaadaatti deebi'an. Nuhoon bara 1991 fi 1992 yeroo Finfinnee turetti baandiiwwan wajjin sirboota qabsoo sirbaa ture. Erga gara Kaanaadaatti deebi'ees sirba mata dureen isaa 'Gullallee Lafa seenaa' jedhu sirbe. Sirba kanaan waan Gaafa Gullallee ture ta'ee fi yaadannoo fi quuqqawwan ture hedduu keessatti kaase Nuhoon. "Gullallee Lafa seenaadhaa Baayyedhaa kan siyaadatu Oromoon sin irraanfatu" jechuun seenaa gaafas ture dhalootaaf dabarse. Imala gara biyyaafi  jireenyaisaan booda ture Nuhoo Goobanaa waggoota 13 dura guutumatti jireenya isaa gara biyyaatti taasifate. Haati warraa isaa Aadde Maliyaa Alii akka BBC'tti himanitti, Nuhoon Kaanaadaa irraa gara Keeniyaa deebi'uun waggoota sadiif Naayiroobii erga jiraateen booda bara 2000tti gara Itoophiyaatti deebi'e. Ergasii waggoota jahaaf hojuma aartii hojjechaa turus waggoota torban darbanii hanga ammaatti sababa dhukkuba isa mudateen manatti hafee hojii aartii jaalaturraas adda bahe. "Nuhoon yeroo humna qabu waan hojjete aartii fi qabsuma sabaa kanaaf Oolchaa ture. Sumunii tokko ofiifis maatii isaatiifis hin oolchine. Erga dhukkubsatee gargaarsuma lammiitiin jiraachaa jirra. Lammiin keenyas haalaan isa gargaaraa jiru," jedhan Aadde Maliyaan. Nuhoo Goobanaa haadha manaa afur irraa Ijoollee jaha horate. Ijoolleen isaas Ameerikaa, Jarmanii, Kaanaadaafi Itoophiyaa keessa jiru. Nuhoon weellisaa tokkummaa nama qabsoo Oromootiif umuriisaa kennee jiraateedha jechuun ibsu hiriyaan isaa yeroo dheeraa Obbo Abdoo Alishoo. "Walleewwan Nuhoo hedduu garaa nama raasti. Jaalala biyyaa namatti naqxi. Nuhoon nama saba isaatiif of wareegedha. Waan inni uummata keenyaaf godhe waan guddaadha. Hammi inni sabasaa jaalatu daangaa hin qabu," jedhan. Hanga dhukkubsatee aartii irraa adda bahutti Nuhoon sirboota qabsoofi jaalalaa hedduu sirbe. Sirbootasaa keessaa, Tokkummaa, 911 Natti Hinwaamiin, Markab Too fi kanneen biroo daran kan beekaman tahanis waliigala waggoota 40 darbeef kan sirbe lakkoofsaan nama beeku hin arganne. Nuhoon sagaleedhaan sirbuu cinaatti meeshaalee muuziqaa akka kiraaraafi kaan ni taphata. Afaan Oromootiin alas afaanoota akka Amaaraa, Ingliffa, Afaan Arabaa, Somaaleefi Faransaayi dubbachuu dandaha. Afaanota Somaalee, Arabaafi Amaariffaatiinis sirbeera. Wellisaa hangaftichi Nuhoo Goobanaa tokkummaa Oromoo irratti ejjennoo hin raafamane qaba ture. Waggaa tokkoon dura dhukkubsatee yeroo hospitaala turetti gaaffiif deebii BBC waliin taasiserratti, "Oromoon tokkummaa isaatiin alatti waan biraa hin qabu. Tokkummaa keessan cimsaa," jedhee dhaamuun isaa ni yaadatama.