Manni hidhaa tokko yoo diigame malee deebi’anii keessatti hidhamuun hin hafu

Abdii Boruutiin Dubbiin akka mata dureetti dhiyaate kun hiikni isaa mormisiisaa ta’uu mala. Maaliif yoo jedhame, manni hidhaa amma jiru tokko yoo diigame, kan biraa haaraan ijaaramuus waan danda’uuf, isa haaraa kana keessattis hidhamuun waan ooluu miti; kanaaf kun hiikkaa hin qabu kan jedhutti waan nama geessuufi. Dhugaa dhas; dubbiin akkuma namni ilaalu fi hubatutti hiikamuu danda’a. Kan ijaaramee jiru keessattis ta’ee kan gara fuulduraatti haaraa ijaaramu keessatti warra hidhamuuf garaagarummaa hin qabu. Bareedee ijaaramullee manni hidhaa manuma hidhaati. Haa ta’u malee, wantan dhimma kana kaaseef sababan qaba. Yeroo baay’ee warri bilisummaa sabootaatiif ykn uummatootaatiif qabsoofna jedhan, “Impaayarri Itoophiyaa tun mana hidhaa sabootaa ti” jedhu. Akkuman dursee ibsuu yaale, imaayarittiin mana hidhaa sabootaa taate tun, hanga diigamtee sabootni achi keessatti hidhamanis walaba hin taanetti; deebitee haaromtee kan ijaaramtullee yoo taate, manni hidhaa manuma hidhaa waan ta’uuf uummatootnis deebi’anii keessatti hidhamuun isaanii hin oolu. Dhugaa kanatu akkan mata duree kana kaasu na taasise. Maarree, namni waayee mana hidhaa tokkoo beeku, manni hidhaa kan biraa tokko fooyya’ees kan ijaaramu yoo ta’e, warra hidhamuuf jijjiirama akka hin qabne akkamitti hubachuu dagata? Ani akkan ilaalu fi yaadutti, impaayarri Itoophiyaa tun sirna ishii diiguu qofaa otuu hin taane, sirnas ta’ee teessoodhumti ishiituu hundeedhaan yoo diigame malee sabootni achi keessa jiran bilisummaa dhugaa waan argatan natti hin fakkaatu. Uummatni biyya ofii keessatti tuffatamaa; qabeenyi isaa saamamaa; ijoolleen isaa hidhamaa, dararamaa, ajjeefamaa waggaa dhibba tokkoo ol gadi-aantummaa keessa jiraachaa ture fi jirus, akkamitti lammii biyyattii dhiigaan ijaaramte tanaa ta’ee jiraachuu danda’a? Akkamitti eenyummaa ofii dhiisee kan namni biraa ittimaxxansuuf deemu fudhata? Uummatni Oromoo kan har’allee jaarraa 21ffaa keessatti biyya ofii keessatti dararamaa jiru waan irra gaye fi gayaa jirus hundaa hirraanfatee; Oromummaa dhiisee Itoophiyummaa ni fudhata jedhanii yaaduun gamnummaa dha moo ofis uummatas gowwoomsuu dhaa? Har’a yeroo Oromummaa fi Sabboonummaan guddachaa dhufan kanatti uummata keenyaan kana sii wayya jchuun booddeen isa maala akka ta’u hubatuu? Warri bilisummaa sabootaatiif qabsoofna jedhanii asii fi achi fiigan, beekaniituma xiiqiidhaan yookaanis aangoo qabachuuf hojii sabootaaf jijjiirama hin fidne kan dalagan yoo ta’e malee, dhugumatti manni hidhaa kun otuu hin diigamne sabootni achi keessa jiran bilisa bayuu hin danda’an. Karaa tokkoon, natu sii beeka fi si bulchaan algaa uummata Oromoorraa hafuu qaba jechaa; karaa biraatiin garuu kan siif ta’u nutu beeka; kana siif wayyaa isa fudhadhu jechuun waan walfaallessuu dha. Hiree ofii kan murteeffatu uummaticha bal’aa dha malee, namni tokkooyyuu murteessufii hin danda’u. Ana kan naaf hin galle, warri Itoophiyaa diimookraatessinee; achi keessatti mirgi uummata Oromoo kabajamuu danda’a jedhan, filannoo kana uummata bal’aa Oromoo gaafataniiti moo akkuman duraan jedhe nutu siif murteessa jechuufii? Oromummaa yookaanis lammii Oromiyaa dhiisiitii Itoophiyummaa fudhadhu jechuun isaanii dammaqinsa uummata keenyaa tuffachuu hin fakkaatuu? Sadarkaa bilchinni Oromummaa fi Sabboonummaa har’a irra gaye wallaalaniiti moo numatu beekaa dha, numatu waa siif godhuu danda’a jechuudhaan oftulummaa agarsiisuu dhaa? Jaarmayootni Oromoo, kan duraan ijaaramanii jiranis ta’ee kan yeroo ammaa haaraa labsame, kan impaayarittii tana diimookraatessinee bilisummaa Oromoo fidna jedhan, hunduu sadarkaa Sabboonummaa uummata keenyaa keessumaayuu kan dhaloota haaraa (dhaloota Qubee) waan hubatan natti hin fakkaatu. Keessumaayuu warri biyya alaa jiran hammuma uummata bal’aa Oromoorraa fagaatanii jiran sana, sammuudhuma bar-kurnee lama duraatiin waan yaadan fakkaatu. Dammaqinsi uummata keenyaa fi guddinni Oromummaa achuma dhaabbatee baakkeedhuma dur sanatti hin hafne. Yaadni fi ilaalchi uummatni keenya qabu kan biraa ti. Har’a warri baratan hafanii kan barumsa hin qabnellee, qonnaan bultootni Oromoollee waan isaan yaadani fi dubbatan baay’ee nama dinqa. Jaarmayaa amma haaraa labsame Adda Diimookraatawa Oromoo (ADO) ilaalchisee, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, kun har’a otuu hin taane otuu bara 1991 dura ijaaramee turee, tarii sammuu namootaa jijjiiruu danda’a ture. Har’a laafullee kan sammuu fi onnee Oromoo keessa jiru ABO qofaa dha jedheen amana. Har’a uummatni keenya kan barbaadus akka mooraan QBO cimu malee jaarmayaa haaraan akka ijaaramuu miti. Akkuman kanaan duras irra deddeebi’ee ibsaa ture, abbaan fedhe karaa itti amanuu fi danda’uun qabsaayee uummata keenya gabrummaa jalaa baasuu kan danda’u yoo ta’e ani akka ilma Oromoo tokkootti kanarraa rakkoo hin qabu. Karaa itti amanuun yoon jedhu garuu tooftaa fi tarsiimoo barbaadutti fayyadamee qabsoo kana cimsuu ni danda’a jechuu kooti malee kaayyoon gootonni keenya itti wareegamaniif dagatamee projektiin hin milkoofne haa yaalamu jechuu kiyyaa miti. Itoophiyaa diimookraatessuu jechuun mana hidhaa jiru diiganii kan biraa haaraa ijaaruu jechuu dha. Hidhamtootaaf (sabootaaf) garuu, hanga walaba ta’anii, waan ofiif barbaadan sana hiree ofii ofumaan murteeffachuu hin dandeenyetti; hanga waan siif ta’u nutu siif beeka jedhanii isaaniif murteessuun yaalamutti; wanti jijjiiramu waan argamu natti hin fakkaatu. Kun ilaalcha fi amantaa kiyya dha. Haa ta’u malee, ammas gaafiin kiyya: Warri Itoophiyaa diimookraatessinee bilisummaa Oromoo argamsiisuu dandeenya jedhan, kaayyoo kana walsaamuu dhiisanii; erga maqaa Oromootiin ijaaramanii fi socha’anitti humna, qabeenya fi dandeettii gara gara hiruurra; humnootni Oromoo ilaacha tokko qaban akka jabaatan maaliif tokkummaa kaayyoo hin ijaarre? kan jedhu dha. Gaafii walfgakkaataan kun warra walabummaa Oromiyaatiif qabsoofna jedhanis ni ilaala. Isaaniis taanan akkasuma gara garatti hiramanii humna ofii dadhabsiisuurra maaliif tokkummaa kaayyoo hin uumne? Maqaadhuma bareedaa uummatni Oromoo jaalatu qabatanii jijjiirama tokko otuu hin fidin taa’uun isaaniifis ta’ee uummata keenyaaf bu’aan argamu hin jiru. Kanaaf, tokkummaan kaayyoo gama hundaanuu barbaachisaa dha. Yoo kun hin taane; yoo jijjiiramni tokko hin mul’ane, ammasa gara fuulduraatti gareeleen ykn jaarmayootni haaraan uumamuun isaanii waan dhaabbatuu miti. Kun ammoo uummata keenyaaf afaanfaajjii guddaa uuma. Jaarmayaan tokko hojiidhaan kan biraa caalee argamuun barbaachisaa dha; garuu akkuma makmaaksi Oromoo “Namni mana tokko ijaaru citaa wal hin saamu” jedhu, kaayyoo qabanis walsaamuun bu’aa hin qabu. Waan waliin ijaaruu barbaadan sana yoo tumsa waliif ta’anii walumaan ijaaran xumuruu danda’u. Dhumarratti, jaarmayaa haaraa ijaarame ADO ilaalchisee, gaafii fi deebii Radio Marii Obboo Leencoo Lataa waliin godhe dhaggeeffadheen wanti tokko na dinqe. Akka ilaalcha kiyyaatitti, deebii Obboo Leencoon gaafiilee dhiyaataniif kennan dhugumatti quubsaa miti. Kan nama dinqu dubbii waliin dhayuu isaanii ti. Walabummaan Oromiyaa barbaachisaa miti jechuuf aggaamanii; deebi’anii ofqusachuudhaan “dirqii miti” jechuun ejjannoo sirrii ta’e hin agarsiisu. Erga hin oollee, erga Itoophiyaa diimookraatessuun kaayyoo ifaa isaanii ta’ee, maaliif guutumaa guututti barbaachisaa miti jechuu sodaatan? Ofqusachuu maaltu fide? Warra har’a miseensota Koree Hojii Raawwachiistuu jedhamanii ramadaman keessa warri kanaan dura Adda Walabummaa Oromiyaa (AWO) jedhanii jaarmayaa ofii dhaabbatanii turan, ilaacha fi kaayyoo sana hundaa dhiisaniiti walabummaan Oromiyaa hin barbaachisu ykn dirqii miti jedhuu? “Buddeenni gaariin eeleerratti beekama” jedha Oromoon. Walabummaan Oromiyaa haa hafuu, mee uummata keenyaa gabrummaa jalaa baasuu kan danda’an yoo ta’e, jabaadhaa Waaqni isin haa gargaaru jechuun barbaada. Garuu manni hidhaa tokko akkuma jiruitti yoo diigame malee, haaromees yoo ijaarame deebi’anii keessatti hidhamuun waan oolu natti hin fakkaatu. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Abdii Boruutiin Kutaa shanaffaa – WTT (Waa Taa Taa?) Quboonni sadeen kun maaliif dhaabbatu? Maal agarsiisu, maal jechuu dha?Waa Taa Taa?– Waa ta’ittaa laata jechuu ta’inaa? W T Tn dhaaba haaraa kan ani ijaaruuf deemu dha. Namni na wajjin ijaaruu barbaadu jiraa? Xinnoo isin taphachiisuufanii hin yaadda’inaa, hin rifatinaa. Otuu dhuguma jaarmayaa haaraa dha isiniin jedhe iyyuu, gara tokkoon jaarmayoota heddoomsuun bu’aa hin fidu jedha, karaa biraatiin garuu dhaaba haaraa ijaaruu barbaada, Abdii Boruu hin maraatee? akka jettan mamiin hin jiru. Lakkii, ani hin maraannes, kanas hin godhu, kan kana godhuu yaadu ykn yaalu duraa nan dhaabbadha, nan mormaani. Yeroon ammaa yeroo jaarmayoota ijaaramanii jiran hundaa walitti fidanii tokkummaa dhaaban malee yeroo jaarmayaa haaraa barbaadnii miti. Quboonni sadeen kun jechoota sadi kan barruu kiyyaa har’aa keessatti kaasuuf deemuuf dhaabbatu. Isaaniis W=Walittibaqinsa, T=Tokkummaa fi T=Tumsa dha. Mee jechoota kanas tokko tokkoon ilaalla. Jechi “walittibaqinsa” jedhu jecha haaraa kan bara 2009 dhalate natti fakkaata. Walittibaquun duraan Afaan Oromoo keessatti hin beekamu ykn hin jiru jechuu koo otuu hin taane waayee Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti kan ifatti mul’ate dhiyoo kana jechuu kooti. Onkoloolessa 31 bara 2009 qabsaa’onni, gurmuulee fi jaarmayoonni Oromoo tokko tokko kan walaba ta’anii QBO keessa jiran walitti dhufanii tokkummaa akka utuban ykn ijaaraa akka jiran kan yaadatamu dha. Jechi walittibaqinsa jedhus kan ifatti mul’ate sanuma booda. Akka yaada kiyyaatti (akka naa galetti) waayee tokkummaa ilaalchiseewalittibaqinsi hiikni inni agarsiisu qabsaa’ota, gurmuulee fi jaarmayoota gara garaa walitti fidanii akka jaarmayaa tokkootti, hoggansa tokko jalatti ijaaruu natti fakkaata. Jechi “tokkummaa” jedhu akka hamma har’aatti beekamutti, hiika lama agarsiisuu danda’a. Karaa tokkoon walittibaqinsa wajjin wal fakkaata. Kanaaf yeroo tokko tokko walittibaqinsi illee tokkummaa jedhamee dubbatama. Karaa biraatiin ammoo fakkeenyaaf akkuma yaadannu Tokkummaa Humnoota Bilisummaa Oromiyaa (ULFO) yoo ilaalle jechi tokkummaa jedhu asitti walittibaqinsa irra tumsa waan agarsiisu fakkaata. Egaa jechi kun hiikni isaa akkuma itti fayyadamnutti ykn akkuma inni bakkee tokkotti of mul’isuu ti jedheen yaada. Jechi “tumsa” jedhu Afaan Ingiliziitiin” alliance” kan jedhu yoo ta’u, kuni ammoo jaarmayoonni gara garaa waliin hojjechuu fi wal gargaaruuf yoo walitti dhufanii ijaaramanii dha. Jaarmayoonni tumsa tokko keessa jiran kan walaba ta’an, sagantaalee fi hoggantoota adda addaa qabanii dha. Waliin hojjechuu fi wal gargaaruuf waliigaltee tokko godhatu malee sagantaa fi kaayyoo tokko qabatanii waliin hin ijaaramani. Kaayyoo tokko kan qabaatan illee yoo ta’e kun kaayyoo yeroo (temporary goal) malee kaayyoo galii booddee (end goal) ta’uu hin danda’u. ULFOn garuu kaayyoo galii booddee waan qabuuf tumsa biroo irraa adda ta’a. Kanaaf tumsa caalaa tokkummaa agarsiisa. Kuni ammoo mooraa QBO keessa waan ta’eefi. Jechoota sadeen kana walitti fidnee, wal bukkee dhaabnee, firooma (relationship) isaanii yoo illaalle, walittibaqinsi tokkummaa ta’uu ni danda’a. Hiikni inni ifatti baasee mul’isu “tokkoomuu” waan ta’eefi. Tokkummaan garuu akkuman kanaa olitti jedhe lamaanuu – walittibaqinsa fi tumsa waan agarsiisu fakkaata. Tokkummaan tumsa ta’uu ni danda’a (fakkeenyaaf ULFO ilaalaa), tumsi garuu tokkummaas walittibaqinsas ta’uu hin danda’u. Walittbaqinsa – tokkummaa – tumsa akka tarree kanaatti yoo ilaalle jechoota jalaa fi baddaa (lower and upper terms) agarsiisanii dha. Akkana jechuun akka guddina fi bal’inaatti walittibaqinsa tu dura dhufa, itti aanee tokkummaa, achumaan tumsa jechuu kooti. Walittibaqinsa → tokkummaa → tumsa. Kunkaraa sadi agarsiisa. Yoo walittibaqinsi fi tokkummaan akka tokkotti fudhatame ykn ilaalame walittbaqinsa/tokkummaa, achumaan tumsa jechuu dha.Walittibaqinsa/tokkummaa → tumsa. Kuni ammoo karaa lama agarsiisa. Mee gara qabiyyee isaaniitti deebi’uu dhaan: Kamtu QBO keessatti barbaachisaa dha? Gabaabumatti sadeenuu barbaachisaa dha. Erga sadeenuu barbaachisaa dha jennee fudhannee ykn itti amannee gaafiileen itti aanan ammoo Kamtu dura ta’uu qaba? Akkamitti ijaaramee, hojii irraa oolee galii barbaadamuun nama ga’a? kan jedhanii dha. Kan dura ta’uu qabu walittibaqinsa ykn/fi tokkummaa dha. Haa ta’u malee karaa kam deemuu wayya? Karaa sadi: Walittibaqinsa →Tokkummaa → Tumsamoo karaa lama: Walittibaqinsa/Tokkummaa → Tumsa deemuu wayya? Ani kanan yaadu karaa lama deemuunis ni danda’ama garuu karaa sadeen deemuu wayyan jedha. Maaliif? Gaafii kanaaf deebii kennuu dhaaf ABO haa fudhannu. Otuu danda’ame kan ta’uu qabu dura ABO murna/garee sadeen walittibaqsuu (walitti deebisanii tokkoomsuu) dha. Yoo kuni milkaawe ABOn ni cima, tokkummaa itti aanee dhufuuf hundee cimaa tu ijaarama jechuu dha. Kanatti aanee kan dhufuu qabu qabsaa’ota, gurmuulee fi jaarmayoota biroo ABO wajjin(waliin) walittibaqsuu ykn tokkoomsuu dha. Hubadhaa, akkamitti hundee cimaa irratti ijaaramee tokkummaan babal’achaa fi cimaa akka deemu! Akka hawwii otuu ta’ee sadarkaa kana irratti gaa kan jaarmayoonni siyaasaa Oromoo – kan walaba ta’anii bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaatiif qabsaa’an – hunduu walitti dhufanii kan tokkooman ykn tokkummaa cimaa tokko kan dhaaban. Yoo sadarkaan kun milkaawe fi xumurame booda gaafiin tumsaa ka’uu danda’a. Sadarkaan kun otuu hin xumuramin, otuu jaarmayoonni Oromoo (kan walaba ta’anii bilisummaa fi walabummaa dhaaf qabsaa’an) hunduu hin tokkoomin tumsa biraa barbaaduun waan galii hawwameen nama gahu natti hin fakkaatu. Fakkeenyaaf, mee sadarkaa jedhame kana xumurre, innis nuu milkaawe haa jennu. Amma gaafii tumsaa yoo kaafnnu, gaafiin ka’uu qabu: Eenyu wajjin tumsa dhaabnna ykn dhaabuu dandeenya? Kan jedhu dha. Gaafii kanaaf deebii kennuu dhaaf dura waan tokko tokko haa yaadannu. Karaa tokkoon akkuma hundi keenyaa beeknu yeroo ammaa jarmayoonni siyaasaa Oromoo baay’ee tu jiru. Isaan kanas, kan OPDO irraa hafan, garee lamatti hirree ilaaluu ni dandeenya. Garee 1ffaa: Jaarmayoota walaba ta’anii bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaatiif qabsaa’an kan akka ABO garee sadeen, FIDO, GABUO, AWO, UOPLF Garee 2ffaa: Dhaabilee Oromoo kan Oromiyaa keessa jiran, kan gaafii mirga Oromoo kaasan garuu Ethiopia keessa akka federaalaatti jiraachuu barbaadan fakkeenyaaf OFC (OPC fi OFDM) Gareen kun lamaan kan waliin qaban gaafii bilisummaa uummata Oromoo ti. Karaa biraatiin ammoo jaarmayoota uummata ykn saba biroo kan bilisummaa uummata isaanii fi (walabummaa biyya isaaniitiif?) qabsaa’an kan akka ONLF, SLF fi kkf. Kan isaan kana waliin qabnu ammoo diina tokkoon loluu fi bilisummaa uummata keenyaa barbaaduu dha. Egaa akkuman kanaa olitti kaase sadarkaan tokkummaa yoo xumurame booda eenyu wajjin (waliin) tumsa dhaabnna (dhaabuu dandeenya) kan jedhuuffilannoo (options) sadi tu jiru. Tokko dura mooraa QBO cimsina yoo jenne jaarmayoota (dhaabilee) Oromoo biyya keessa jiran waliin (wajjin) tumsa ijaaruu dha. Garee 1ffaa fi garee 2ffaa waliin tumsuu jechuu dha. Kuni filannoo tokkoffaa (first option) dha. Yoo kuni illee (kaayyoon adda addaa jiraachuu waan maluuf) rakkisaa kan ta’u ta’e, jaarmayoota saba biroo wajjin (waliin) tumsa ijaaruu dha. Kuni filannoo lammaffaa (second option) dha. Kan biraa ammoo yoo danda’ame dura mooraa QBO, sana booda jaarmayoota saba biroo waliin tumsa godhuu dha. Kuni filannoo sadaffaa (third option) dha. Gabaabsuu dhaaf: Yoo dadhabamee malli biraa dhabame, yoo diina keenya dafnnee ofirraa buqqifnna jenne, (yoo kan danda’amu ta’e jechuu kooti) filannoo afraffaan(fourth option) humnoota deemookraasii fi mirga uummatootaaf dhaabbatan, kan sagantaa amansiisaa qaban jennee itti amannu fi kan gaafii bilisummaa uummata keenya hin faallessine wajjin (waliin) tumsa godhuun ni danda’ama ta’a. Kuni filannoon biraa dhabamee, diinni ammoo nurratti cimaa yoo dhufe kan barbaadnu ta’uu qaba jechuu dha. Ani akka hawwii kiyyaatti filannoo afraffaan otuu barbaachisaa ta’uu baatee ittan jira. Waayee kana gara fuulduraa itti deebi’ee bal’inaan ilaaluun yaala. Otuu akka bal’ina uummata keenyaa, akka qabeenya fi baay’ina keenyaa ta’e, otuu waliigalteen jiraatee mooraa QBO keessatti tokkummaa cimaa qabaannee, achumaanis humna cimaa horachuu dandeenyee ormatu tumsa nurraa eega malee nuyi ormarraa tumsa takka illee hin barbaadnu turre. Egaa filannoon ta’uu danda’an jedhee asitti dhiyeesse kun sadarkaa gaafii tumsaa irra yoo geenye dha. Otuu achi hin ga’in dura hunda caalaabarbaachisaa fi murteessaan tokkummaa qabsaa’otaa, gurmuulee fi jaarmayootaa cimaa tokko ijaaruu dha. Ammas irran deebi’a isa kanaaf ammoo hundee cimaa ta’uu kan danda’u walittibaqinsa (walitt deebi’anii tokkoomuu) ABO garee sadeenii ti. Jaalannus jibbinus, ulfaataas ta’u, danda’amus danda’amuu baatus kuni dhugaa fi filannoo bira dabruu hin dandeenye dha jedheen amana. Akka yaada, ilaalcha fi hubannoo kiyyaatti yaaliin amma godhamaa jiru, kan Onkoloolessa 31 bara 2009 utubame kun jalqaba gaarii fi karaa sirrii natti fakkaata. Rakkoo guddaan as jiru ykn jiraachuu danda’u garuu ABO walittibaqsuun waan ulfaataa ta’uuf tokkummaan ani hawwu (kan Oromoo hundi illee hawwan) waan dafee milkaawu natti hin fakkaatu. Yeroo dheeraa fudhachuu danda’a jechuu kooti. Waayee kana yeroo biraa ittan deebi’a. Akkuma kan dabre irraa muuxannoo argachuu dandeenyu fi dhugaan jiru illee ragaa ta’uu danda’u, otuu ABOn hin tokkoomin, otuu tokkummaan qabsaa’otaa, gurmuulee fi jaarmayoota Oromoo hunduu hin ijaaramin, mooraa QBO dhiifnnee tumsa biraa yoo barbaadne kun milkaawuu akka hin dandeenye dha. Kanaaf ammoo fakkeenyaaf tumsa bilisummaa fi deemokraasii Afaan Ingiliziitiin AFD jedhamu kan bara 2006 ijaarame yoo ilaalle otuu ABOn hin tokkoomin, otuu tokkummaa cimaan mooraa QBO keessatti hin ijaaramin, ABO garee tokkoon qofaa waan ijaarameef, sirumaa akka Oromoon wal irratti duulan taasise malee bu’aan inni uummata Oromoof agarsiise hin jiru. Akkuman kanaa olitti jedhe otuu hunda dura tokkummaan qabsaa’otaa, gurmuulee fi jaarmayoota Oromoo hundaa tu ijaaramee (sadarkaan duraa milkii dhaan xumuramee) jiraate, sana booda ammoo waliigaltee tokkoon tumsi AFD kun dhaabbatee jiraate, xinnaatu illee jijjiirama tokko fiduu ni danda’a ture jedheen amana. Kanaaf tumsa dura tokkummaa dhugaa cimaa ijaaruun barbaachisaa dha jedhe. ULFOs yoo ilaalle kan ijaarame waggoota kudhan dura bara 2000 ture. Haa ta’u malee humnni jalqaba irratti abdatame sun homaa bu’aa tokko otuu hin fidini, otuu jijjiirama tokko hin agarsiisin as gaye. Kanaaf sababnni tokko ammoo ABO garee lamatti achumaanis saditti hiramuu fi dadhabuu dha. Dhumarratti otuun barruu kiyya kan har’aa hin xumurin dura waan tokko beeksisuun barbaada. mata duree “Tokkummaan jaarmayoota fi qabsaa’ota Oromoo akkamitti ijaaramuu danda’a?” jedhu jalatti kutaalee gara garaa mata duree adda addaatiin barreessuun kiyya ni yaadatama. Barruun kun kutaa shanaffaa fi isa dhumaa ti. Kana booda ammoo mata duree Walittibaqinsa, Tokkummaa fi Tumsa jedhu jalatti waayee W T T (Waa Taa Taa) barruulee gara garaatiin dhiyeessuun yaala. Akkuman jalqaba barruu kanaa irratti waa ta’ittaa laata? jedhe, Waa Taa Taa? mee waan inni ta’u ilaalla na wajjin hordofaa. Galatoomaa. Amma walitti deebinutti, barri haarayaan 2010 kan nagaa, fayyaa, gammachuu fi kan tokkummaan ilmaan Orommoo illee itti cimu akka nuuf ta’u hawwii koo isiniif dabarsuun barbaada. Nagaan turaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Walittibaqinsa, Tokkummaa,Tumsa (Waa Taa Taa)  Kutaa duraa

Abdii Boruutiin Kutaa duraa: Qormaata guddaa bara haarayaa Hunda dura baga bara haarayaa 2010 geessan. Barri haarayaan kan nagaa, fayyaa fi gammachuu isiniif haa ta’u. Mata duree “Tokkummaan jaarmayoota fi qabsaa’ota Oromoo akkamitti ijaaramuu dandaa?”jedhu jalatti isa kutaa duraa”Gaafii guddaa yeroo ammaa” jedhee jalqabuun kiyya ni yaadatama. Gaafii guddaan kun deebii guddaa barbaada. Deebiin kun ammoo salphaa hin ta’u. Isa kana argachuu dhaaf qormaata guddaa keessa dabruun waan hin oolle dha. Innis bara haarayaa wajjin jalqabee jira. Kanaaf qormaata guddaa bara haarayaa jedhee barruu har’aa jalqabe. Akkuman barruu kiyya kan kana duraa keessatti kaase walittibaqinsi, tokkummaa fi tumsi sadeenuu Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti barbaachisaa dha. Yoo ijaaramani fi hojii irra oolan garuu sadeen isaaniitu sadarkaa ofii eeggatanii wal duraa duuba ta’uu qabu. Inni duraa tokko otuu hin ijaaramin fi hojii irra hin oolin kan biraa (kan isa boodaa) dursee ta’uu hin danda’u. Yoo kan godhamu illee ta’e galii hawwamuun kan namaan ga’u natti hin fakkaatu. Kanaaf karaa sadi: Walittibaqinsa ® Tokkummaa ® Tumsadeemuun barbaachisaa dha jedhe. Karaa sadeen kana deemuu dhaaf ammoo hojii sadarkaa sadii nu barbaachisa jechuu dha. Sadarkaa tokkoffaan (kan duraa) ABO walittibaqsuu (deebisanii tokkoomsuu) fi/ykn cimsuu dha. Kuni akkamitti ta’uu akka danda’u gara booddeen itti deebi’a. Sadarkaa lammaffaan ABO cime wajjin (waliin) qabsaa’ota, gurmuulee fi jaarmayoota Oromoo (kan walaba ta’anii bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaatiif qabsaa’an) hundaa walitti fidanii tokkoomsuu dha. Yoo kuni milkaawe fi xumurame booda sadarkaa itti aanutti dabarra. Kuni ammoo sadarkaa sadaffaa gaafii tumsaa ti jechuu dha. Barruun kiyya kan har’aa kan xiyyeeffatu sadarkaa tokkoffaa (duraa) irratti. Manni gamoon (building) tokko yoo ijaaramu dura bakkee hundeen (fundament) isaa itti ijaaramutu qoratama. Bakkeen kun tolaa dha moo tolaa miti? jedhamee, rakkooleen adda addaa kan umrii mana ijaaramuuf deemuu kanaa gabaabsuu danda’an maal akka ta’an dura sirriitti qoratamu jechuu dha. Yoo kuni qoratamee dhume fi rakkoon jiraachuu akka hin dandeenye mirkaanawe booda waayeen bifa fi cimina hundee mana kanaa ka’a. Kuni maaliif barbaachisaa ta’a? Manas ta’ee waanumti ijaaramu hunduu (any building structures) hundee (fundament or/and foundation) gaarii fi cimaa irratti yoo hin ijaaramin wanti ijaaramu sun umrii dheeraa qabaachuu hin danda’u; dafee jiguu ykn diigamuu danda’a jechuu dha. QBO keessatii waayeen tokkummaas kanuma. Tokkummaan hundee gaarii fi cimaa irratti hin ijaaramnne umrii dheeraa qabaachuu hin danda’u. Sadarkaa itti aanutti (tumsatti) dabarra yoo jenne illee otuu ofii keenyaaf tokkummaa cimaa hunda hammataa tokko hin qabaatin jaarmayoota biroo wajjin tumsa yoo dhaabnne warra tumsa waliin dhaabnnu sanatti ba’aa ta’uu dha malee wal cimsinee, wal gargaarree, humna jabeessinee galii hawwamee ga’uu hin dandeenyu. Kanaaf hunduu sadarkaa ofii eeggatanii dhufuu (ta’uu) qabu jedhe. Egaa sadarkaa duraatti deebi’uu dhaaf: gaafiin asitti ka’u: Akkamitti ABO tokkoomsuu (walittibaqsuu) dandeenya ykn/fi akkamitti cimsina? kan jedhu dha. Otuu gaafii kanaaf deebii hin barbaadin dura mee waan tokko (dhugaa tokko) haa yaadannu, haa hubannus. Dhugaa dubbachuu dhaaf ABOn abdii uummata Oromoo ABO har’aa otuu hin taane isa kan bara 1992 duraa ti yoon jedhe waanan dogoggore natti hin fakkaatu. Kanaaf illee dhiifama naaf godhaa. QBO keessatti bu’oolee gurguddoo kan fides isuma kan bara sana duraa ti. Oromiyaan akka addunyaa irratti beekamtu kan godhe, mataa ol qabannee Afaan keenyaan dubbachuuf sana bira illee dabarree ittiin barreessuu akka dandeenyu kan nu taasise; har’a uummata Oromootiif homaas godhuu baatu mootummaan naannoo Oromiyaa illee akka ijaaramu kan taasise fi bu’oolee gurguddoo kana fakkaatan kan fide ABO isa bara 1992 duraa ti. Sana booda hoo? Erga ABOn mootummaa ce’umsaa Ethiopia keessaa baye hamma har’aatti QBO keessatti bu’aan takka illee ifatti hin mul’anne. Kan argine fi arginu yoo jiraate gara gara faca’uu, jaarmayoota heeddoomsuu, ABO bakka saditti hiruu, wal arrbasuu fi wal abaaruu, diina dhiisanii walrratti duuluu, humna wal dadhabsiisuu sabab kanaan QBO qancarsuu fi dinni ammoo yoomiyyuu caalaa akka cimu godhuu dha. Kan kana irraa hafe bu’aan uummata Oromootiif argame hin jiru. Hoomtuu hin hojjetamnne, tattaafiin hin godhamne jechuu otuu hintaane bu’aan argamee ifatti baye takka illee hin jiru jechuu kooti. ABOn har’aa qeerensa waraqatarraa ta’ee jira. Amannus amanuu baannus uummanni Oromoo ABO har’aa irraa abdii waan kutate fakkaata. Waanan kana jedheef yeroo biraan itti deebi’a. Waggoota kudha saddeet (umrii dargaggeessa cimaa tokkoo) keessatti jijjiiramni fi bu’an tokko illee argamuu dadhabuun baay’ee gaddisiisaa dha. Jaarmayaa bilisa baasaan tokko sagalee uummata isaa yoo hin dhaga’in, uummanni inni dhaabbatuuf hidhamaa, dararamaa, ajjeefamaa, biyya abbaa isaa keessaa ari’amaa, dubartoonni humnaa fi gargaarsa hin qabne diinaan gudeedamaa imimmaan isaanii gadinaqaa yoo jiran kan hin dhaqabne, kan bira hin geenye, kan rorroo kana irraa hin ittifne maquma uummata kanaa qabatee taa’uu fi yeroo fi umrii fixuun hiikni isaa maali? Kana gaa gaddisiisaa dha kanan jedheef. Kan dabre silaa dabree, bishaan gadinaqame (dhangala’e) haruun waan hin danda’amneef mee ammumaa of duuba garagallee waa hunda haa hubannu, kan dabre irraa barachuu haa yaallu. Akkuma dhiyoo kana meediaalee gara garaa irratti argine fi dhageenye (kanaaf yoon ragaas qabaachuu baadhe) bilisa baasaan saba Ogaadee ONLF loltoota wayyaanee irratti injifannoo argateen magaalota torba qabe jedhee akka labse kan yaadatamuu dha. Kuni dhugaa ta’uu fi ta’uu baachuu waanan beeku hin jiru. Haa ta’u malee sochii akkanaa agarsiisuunuu uummata isaaniitiif hamilee guddaa dha jedheen yaada. Yoo yaammannu kan nu dhaga’u, kan waabii nuuf ta’u jira jechuunuu waan guddaa dha jechuu kooti. Jaarmayoonni bilisa baasaan keenya hoo maal godhaa jiru? Maal hojjetu? Yeroo bilisa baasaan saba Ogaadee magaalota torba qabanne jedhan, keenya ammoo walgayii torba godhatu, ibsa torba baasu, raadiyoonii gara garaa irratti barruulee torba dubbisu, gaafii fi deebii hojii irra hin oollee torba godhu, jechoota torbaan wal arrabsu, wal abaaru, PALTALK torba irratti wal nyaatu. Lakkaawamee hin dhumu. Bu’aan uummata Oromoof argame garuu duwwaa dha. Oromoo, kan keenyaa ajaa’iba, lakkaawamee kan dhumus miti. Ormuu nutti koflle, nu tuffate. Ani waanan jedhu hin beeku. Mee kan ta’es ta’ee gaafii kanaa olitti kaase ittan deebi’a. Barruulee kiyya kan gara garaa keessatti hawwii guddaa koo jechuun ABO garee sadeen walitti deebisanii tokkoomsuu otuu hin kaasin bira dabree hin beeku. Akkuma sirbaa weellisaan ture. Amma garuu yoon gadifageenyaan itti yaadu hawwiin kun waan milkaawu natti hin fakkaanne. Kan ta’es ta’u ABO cimsuu fi sadarkaa tokkoffaa jedhame xumuruu dhaaf filannoo saditu jiru. Filannoo sadaffaa jedhee kanan yaadu yoo filannoo tokkoffaa fi lammaffaan hin milkoofnne kan ta’uu qabu waan ta’eef har’a asitti hin kaasu, yeroo biraan itti deebi’a. Filannoo tokkoffaan, ammas sanumattan deebi’a, ABO garee/murna sadeen walitti deebisanii tokkoomsuu (walittibaqsuu) dha. Akka haala amma jiruutti kun ulfaataa dha jedhamuu danda’a ta’a. Akka ilaalcha kiyyaatti garuu yoo nuyi ulfaataa goon malee ulfaataa fi waan hin danda’amnne ta’uun irra hin jiru. Kanaaf, ABO garee sadeenuu: fe’ii fi dhimma keessan yoo dura aansitan malee, yoo uummata Oromootiif dhaabbanna jettan, yoo kaayyoo dhugaatiif qabsoofttan, kaayyoon kuni ammoo kan hunda keessanii yoo ta’e fi kanatti amantan, wanti waliigaltee isin dhoowwu waan jiru natti hin fakkaatu. Dhibdeeleen isin jidduu jiran cimoota yoo ta’an illee furmaata argachuu tu qormaata guddaa ta’a malee addunyaa kana irratti rakkoon malaa fi furmaata hin arganne hin jiru. Yoo maqaa’uma kana qabanneetuma teenyee yeroo fi umrii fixna jettan malee, kaayyoo dhugaa fi galii booddee kan waliin barbaaddan yoo qabaattan, tokkoomtanii qabsoo dhugaa waliin finiinsuun haalduree tokko illee hin qabu. Kanaaf walitti deeb’aa tokkoomaa, tokkummaa itti aanee dhufuuf hundee cimaa ta’aa, ABO tu hangafaa jaarmayoonni quxusuun isin laalanii tokkummaa dhugaa isin wajjin (waliin) akka ijaaran, fakkeenya gaarii ta’aa, nu gaye jedhaa uummata dhaabbanneef jettan kana ilaalaa, rakkoolee isaa hubadhaa. Egaa qormaanni guddaan qabdan tokko kana. Filannoo lammaffaa jedhee kanan yaadu dhibdeelee isin jidduu jiraniif furmaata dhabdanii, waliigaltee godhuu yoo dadhabdan kan ta’uu qabuu dha. Yoo waliigalteen dhabame, yoo ABO garee saden tokkoomsuun (walittibaqsuun) dadhabame, gareen tokko cimee, QBOf kan yaade, kan karoorfate, tooftaa fi tarsiimoo gaarii dha jedhee itti amane sana qabatee uummata Oromoo amansiisee, amansiisuu qofaa otuu hin ta’in hojiirra oolchee agarsiisee, jijjiirama tokko fidee, xinnaatu illee bu’aa tokko mul’isee, akka uummanni Oromoo isa duuba hiriiru godhuu dha. Gabaabumatti waldorgommii godhee waan dubbatame dafee hojii dhaan agarsiisee, bu’aa fidee garee tokko caalee argamuu dha. Asirratti wanti hubatamuu qabu yaadni kiyya kun akka walirratti duultan ykn akkuma amma jirtanitti gara garatti akka haftan kan godhu akka hin taane dha. Kaayyoo fi qabiyyeen yaada kiyyaa filannoo tokkoffaan kanaa olitti kenne yoo hin milkoofnne filannoon biraa waan natti hin mul’aneef, waldorgommiin qabsoo finiinsu fi uummata keenyaaf bu’aa fidu akka godhamuufi. Waldorgommii kana keessatti ammoo gareen hunduu hojii caalaa, kan yeroo gabaabaa keessatti bu’aa uummata Oromoof fidu dalaganii argamuu dha malee akka amma ammaatti godhamaa ture fi jiru kanatti wal irratti duuluu fi karaa walii cufuun hiika hin qabu, jijjiirama fi bu’aas hin fidu. Duulli balleessaan akkanaa dhaabbachuu qaba. Waldorgommiin kun jijjirama fi qabsoo kana keessatti bu’aa ifatti mul’atu kan fidu ta’uu qaba jechuu dha. Gareen tokko akkanatti cimee, hojiin inni dalagu amansiisaa ta’ee mul’ate fi bu’aan argamaa yoo deeme uummanni Oromoo hunduu garee cimaa kana duuba hiriira. Yeroo kana ammoo gareen dadhabe kan bu’aa tokko illee hin agarsiifnne kufaa deema. Egaa qormaanni guddaa lammaffaan kana dha. Filannoon biraa hin jiru. Taa’anii yeroo fixuun dhaabbachuu qaba. Uummanni Oromoos amma nu gaye jechuu qaba, jechuu qabnna. Jechoota biraatiin ibsuu dhaaf: “Yookaan qabsoo finiinsuu yoo dadhaban keessaa of baasuu ykn irraa of kaasuu“dha. Waayee kana gadifageenyaan hubachuu dhaan kaleessa eessa fi akkam turre, maal goone; har’a eessa fi maal godha jirra; gara fuulduraa hoo maal goona, maal taana, maal barbaadnna, maaltu nurraa barbaadama, eegama fi kkf of gaafachuun barbaachisaa dha. Uummanni Oromoo of ifatee jira. Waggoonni kudha saddeet kan bu’aa malee dabran xumuramuu fi barri haarayaan jalqabe bu’aa tokko agarsiisuu qaba. Egaa walumaagalatti qormaanni guddaan bara haarayaa kan beekumsi, muuxannoo fi dandeettiin keessan itti madaalamu jalqabee jira. Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatti kana booda carraa baay’een waan hafe natti hin fakkaatu. Carraan amma jiru: yeroo ammaa yeroo gaafiin tokkummaa bakka hundatti ka’aa jirutti; tokkummaa dhaan malee QBO cimuu akka hin dandenye ifatti bayee mul’atetti; tokkoomanii harka walqabatanii irree tokkoon diina ofirraa buqqisanii galii booddee ga’uu danda’an malee kophaa kophaa qabsaa’anii injifachuun akka hin danda’amnne hubatametti, godhamuu kan qabu tokkummaa dhugaa fi cimaa hunda hammataa tokko ijaaruu dha. Kanaaf ammoo filannoo kamiinuu haa danda’amu (otuu filannoo tokkoffaa ta’e gaarii dha) dura ABO cimsuu dha. Kun akkuma kanaa olitti ibsame sadarkaa duraa ti. Sadarkaan kanatti aanu (sadarkaa lammaffan) qabsaa’ota, gurmuulee fi jaarmayoota Oromoo (kan walaba ta’anii bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaatiif qabsaa’an) hundaa walitti fidanii tokkummaa dhugaa cimaa tokko ijaaruu dha. Waayee kana barruu kiyyaa kutaa itti aanaa (kutaa lammaffaa) keessatti itti deebi’a. Ammasitti nagaatti. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Fottoqanii jaarmayoota heddoomsuun hafee ganuun faashinii ta’uuf deemaa?

Abdii Boruutiin Barruu kiyya kan har’aa gabaabaa kana akkan dafee dhiyeessu kan na godhe, waayee moraa qabsoo bilisummaa Oromoo, keesumaayuu moraa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) keessatti godhamaa ykn ta’aa jiru dha. Marsaa (website) bilisummaa.com irratti oduu gaddisiisaan tokko akka mul’ate fi Oromoon hunduu kan argan jedheen yaada. Wanti dorrobe tokko dhaluun, kan iita’e tokkos otuu hin dhoowin hin hafu. Dhugaan ukkaamamtee turtes ifatti ba’uun ishii hin oolu. Iccitiin biraas yoo jiraate gara fuulduraa akkanumatti akka ifatti ba’u mamiin hin jiru. Maal maal dhageenyaa? Maal maal arginaa? Kuni ajaa’iba yaa Oromoo, waayeen qabsoo keenyaa! Yeroo tokko tokko yoon gadifageenyaan itti yaadu wanti tokko tokko waan naaf hin galleef rakkoon ykn iccitiin qabsoo bilisummaa Oromoo kana keessa jiru maali jedheen of gaafachaa ture. Barruulee kiyya kan gara garaa keessatti illee gaafii kana irra deddeebi’ee kaasus deebii otuu hin argatin ture. Amma garuu yeroo isaa eeggatee iccitiin naaf hin galin sun tokko tokkoon gadiba’aa waan jiru natti fakkaata. Obboleessi keenya tokko, kan barruulee kiyya hordofaa jiru, yeroo baay’ee yaada gara garaa naaf barreessaa ture, jiras. Yaada dhiyoo kana naaf barreesse keessatti akkamitti akka inni “QBSOO” dhaaf hiika kenne baay’ee na gammachiise. Ibsi isaa kunis akkana jedha: Qabsoo jechaan:- ofii ofii, maalummaa ofii, fedha ofii, jiruu fi jireenya ofii gananii, waan itti amanaan tokkoof of kennuu dhaan qabsawaa ta’anii as ba’uu dha. Yeroo kana qabsawaan kun kan ofii isaa otoo hintaane kan waan itti amane sanaati jechuu dha. Namni kun eegaa ni wareegama malee kaayyoo isaa irraa haallii fi yeroon of booda isa hindeebisan. Waan mara irra kaayyoo isaaf dursa kenna.Akka kufu waan beekuuf of jalatti nama bakka isaa bu`u qopheessa. Ni guddisas. Sammuu nama isa faana jiraniis akka isaatti waan keessa darbee fi itti jiramuun fudhachiisee hiriirsa. Namoota isaa irraa inniis, isaaniis amantaa guutuu waliin qabu. Daandii addaa addaan tarkaanfii adda addaa fudhatu. Galmi isaanii fi hojiin isaanii tokkuma. Amantaa wal-irraa qabu waan ta’eef…. Kuni yaada bilchaataa dha, hubannoo guddaa dha, dhugaa jirus. Namoonni tokko tokko garuu hojiin isaan qabsoo kana keessatti dalagani fi dalagaa jiran kan dhugaa kana faallessu dha. Iccitiin sunis isuma kana. Wanti akkanaa ammoo dhokatee eessayuu ga’uu waan hin dandeenyeef gaaf tokko ifatti ba’a. Kunoo ba’aa jiras. Akkuman kanaan dura barruulee gara garaa keessatti ibsuu yaale, durumaanuu sababni heddoomina jaarmayoota Oromoo ilaalcha namoonni tokko tokko qabsoo kanaaf ykn kana irraa qabanii dha jedheen amana. Wanti rakkoolee gara garaa uume kaayyoo dhaabbannef jedhan dhiisanii fe’ii fi dhimma ofii dura aansuu dha. Dhugaa akkanaa kana dhoksinee teenya kan jedhan illee yoo ta’e ni tura malee ifatti ba’uun isaa hin oolu. Yeroo kana ammoo qabsaa’aan dhugaa fi kan biraa addaan bayee argama. Qabsaa’aan dhugaa qabsoo akka ibsa kanaa oliitti ilaala. Kanaaf illee lubbuu ofii dhaba, ni wareegama jechuu dha. Warri fe’ii dhuunfaa isaanii dura aansanii, maqaa qabsoo kanaan illee daldaluu barbaadan ammoo daandii barbaadan sana deemu. Iccitiin isaan ukkaamasanii tursiisanis ifatti bayee mul’ata. Yeroo ammaa yeroo gaafiin tokkummaa ilmaan Oromoo keessumaayuu tokkummaan qabsaa’otaa, gurmuulee fi jaarmayoota Oromoo bakka hundatti ka’aa jirutti, fottoqanii jaarmayaa haarayaa ijaaruun waan namatti hin tolleef, filannoon biraa barbaadama. Filannoon biraa kan bu’aa dhuunfaa fidu waan hin jirreef qabsoo kana gananii bakkee jireenyi isaanii itti fooyya’uu danda’a jedhanii yaadanitti deemu. Bakkeen kuni ammaaf tokko qofaa waan ta’eef kunis diinaan bitamuu dha. Kuni faashinii amma dhufuuf deemu ykn dhufaa jiru natti fakkaata. Warri faashinii haarayaa kana agarsiisan, akkuman kanaa olitti ibse, warra durumaanuu qabsoo kana keessatti uummata Oromoof bu’aa fiduuf otuu hin ta’in qabsoo kana irraa bu’aa dhuunfaa eegaa turanii dha jedheen amana. Hawwiin isaanii sun waan hin guutiniif qabsoo kana keessaa of baasanii, maallaqaan bitamanii diina tajaajiluu filatu. Ammaaf bu’aa argatanii jiruu fi jireenya isaanii fooyyessuu waan danda’an itti fakkaata malee du’a lama akka du’an hin galleef natti fakkaata. Uumaa namaa keessatti dhalachuus ta’ee duuti yeroo’uma tokko. Maaliifan du’a lama jedheree? Duuti tokko kan waaqni uume kan hunduu irraa hafuu hin dandeenye dha. Duuti lammaffaan garuu qabsoo bilisummaa uummata irraa dhalatanii, keessaa ba’anii, isaan guddisee asiin isaan gaye gananii, ganuu qofaa otuu hin taane diinatti dabarsanii kennuu dha. Kuni seenaa xureessaa fi gaddisiisaa barreessuu dha. Erga gabrummaa jalatti kufee kaasee uummanni Oromoo qabsoo hadhaawaa otuu hin godhin oolee bulee hin beeku. Qormaata gurguddoo keessa dabree sadarkaa kana gaye. Qormaata guddaa yoomiyyuu caalaa ulfaataa keessa jiras. Yeroo adda addaa keessatti gantuulee adda addaas argee as gaye. Haa ta’u malee otuu hamileen isaa hin cabin, otuu abdii hin kutatin qabsoo bilisummaa isaa keessatti falmachaa jira. Qabsoon isaa kuni ammoo ni tura ykn ni dheerata malee injifannoo dhaan galii booddee otuu hin gayin hin hafu. Shirri fe’e irratti haa xaxamu, maqaa isaatiinis haa daldalamu, abbaan fe’e ganee qabsoo isaa keessaa haa ba’u, gantuun feete diina jala kaattee duula irratti haa gootu malee hamilee uummata Oromoo cabsanii, qabsoo bilisummaa isaa dhabamsiisanii, gabrummaa jaaltti isa hambisuu hin danda’an. Akkuman barruu kiyya kan kana duraa keessatti jedhe, qabsoon uummata keenyaa akka ibidda boba’aa jiruu ti. Ibiddi kun ammoo diinas ta’ee gantuu diina jala kaattu gubee balleessuun hin oolu. Qabsoon uummata Oromoo akka laga guutee yaa’aa jiruu ti. Inni kunis diina fi gantuu walitti qabee fudhatee deemuun isaa waan hin hafne dha. Qabsaa’onni dhugaas kan kaayyoo tokkotti amanani fi dhaabbataniifis gochaa dalagamaa jiru kanaan hamileen isaanii cabuu hin qabu. Yoomiyyuu caalaa qabsoo bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa finiinsanii gantuu fi diina karaa irraa haxaa’aa deemuu fi injifannoo galii booddee dhaan ga’u agarsiisuu qabu. Galatoomaa. Amma walitti deebinutti nagaatti. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Abdii Boruutiin Mata duree “Walittibaqinsa, Tokkummaa, Tumsa”jedhu jalatti kutaa duraa baasuun kiyya ni yaadatama. Akkuman barruu sana keessatti tuqee dabre, silaa har’a kutaa lammaffaa dhiyeessuu barbaadeen ture. Waayeen tokko sammuu kiyya boqonnaa waan dhoowweef sagantaa kiyya jijjiiree barruu har’aa kana dhiyeessuu barbaade. Kanaafi illee dubbistoota barruu kiyaa dhiifama gaafachuun barbaada. Barruu isa kutaa lammaffaa kanan jedhe yeroo biraan itti deebi’a. Mata duree barruu har’aa kanaan waan laman kaasuu barbaade. Karaa lamaanan ilaaluu fi ibsuu dhaaf deema jechuu kooti. Karaan tokko tokkummaa ilmaan Oromoo keessumaayuu tokkummaa qabsaa’ota, gurmuulee fi jaarmayoota Oromoo yoo ta’u karaa lammffaan ammoo gochaa diinni keenya dalagaa jiran ilaalchisee ti. Waayeen karaa lammaffaa kun tokkummaa keenya irratti dhiibbaa guddaa waan qabu fi tokkummaa qabsaa’otaa fi jaarmayoota Oromoo cimaa tokko ijaaruu dhaaf sababa dabalamaas waan ta’uuf dura isa kanaan jalqaba. Akkuma marsaalee (website) gara garaa irratti argine fi argaas jirru, diinni keenya, kan yeroo tokko diina walii illee turan, har’a walitti deebi’anii akka harka wal qabani fi waliin hojjechuuf, wal gargaaruuf, wal cimsuuf, diina isaanii kan waliin qaban dadhabsiisuuf hojjechaa jiraachuu isaanii ti. Yaaliin isaanii kunis filannoo as deemaa jiru kana waliin injifachuuf haa ta’u malee, kaayyoo guddaan waliigaltee isaanii qabsoo bilisummaa Oromoo dadhabsiisuu fi Oromiya irratti abbaa biyyummaa dhuunfatanii akka barbaadani fi waan hawwan godhuufi. Yoo har’a harka wal qabatanii diina isaanii dura dhaabbachuu baatan, carraan kun waan isaan dabruuf, ipaayarittiin illee diigamuu akka dandeessu waan beekaniif gochaa akkanaa dalagu malee dhuguma hawwii fi kaayyoo hundaa waliin qabaatanii miti. Hawwiin isaan waliin qaban tokko qofaa dha. Inni kunis Oromoo gabroomsuu fi qabeenya isaa saamuu dha. Kan kanaa alaa hundi isaaniitu kaayyoo fi fe’ii gara garaa qabu. Tokko amma danda’e, amma carraan jiru, waan danda’e saammatee, biyya ofii amma danda’ame guddifatee galii booddee isaa ga’uu barbaada. Kuni Wayyaanee dha. Kan biraa ammoo Oromiyaa diigee, immiyyee Ethiopia isaanii takka, kan Afaan takkaan (Afaan Amaaraatiin) yoo danda’an amantii takkaan illee jiraattu keessatti uummattoota biroo irratti gooftaa ta’anii jiraachuu warra hawwu dha. Isaan kuni warra sirna gabroonfataa, dulloomaa dur dabre sana as deebisuu barbaadanii dha. Gaafii mirga uummattootaa dura dhaabbachuu dhaan qabsoo bilisummaa uummattootaa keessumaayuu kan uummata Oromoo dadhabsiisuu fi yoo danda’ame sirumaa dhabamsiisuu yaalu. Haa ta’u malee yaaliin kun yeroo dhaaf qabsoo kana qabbaneessuu ykn akka turu godha malee galii booddee irraa hambisuu hin danda’u. Ibidda boba’aa jiru dhaamsuu yaalu malee balleessun hin danda’amu. Ibidda kana balleessuun kan danda’amu illee yoo humnni fi meeshaan isa balleessu cimaan tokko jiraate dha. Qabsoon saba cunqurfamaa akka ibidda boba’u kanaa ti. Qabsoon kun akka laga guutee yaa’aa jiruu ti. Laga kana yaa’uu irraa dhaabuun hin danda’amu. Ibiddi boba’aa jiru kun gubee isaan balleessun hin oolu. Lagnni guutee yaa’aa jiru kunis isaan fudhatee deemuun hin hafu. Oolee bula, ni tura, yeroo dheeraa fudhata malee qabsoon bilisummaa uummattootaa otuu galii booddee hin ga’in hin hafu. Filannoo as deemaa jiru ilaalchisee ammaaaf mormitoota birootti karaa cufuuf yaalii godhu malee, filannoo kana injifatanii innis yoo dabre booda deebi’anii walitti diina ta’uu akka danda’an mamiin hin jiru. Maaliif yoo jenne, akkuma makmaaksa Oromoo “Hattuun yoo hattu waliin (wajjin) hattee, addaan fudhannaa irratti wal lolti” waan ta’uufi. Egaa akkuma Fayyis Oromiyaa illee barruu isaa keessatti “…. Let the unitarists and hegemonists build whatever alliance they can, but they surely be never in a position to hinder the forward movement of all nations to their END-goal, however long it may take.” jedhe, jarreen kun ammaaf waan hundatti gufuu ta’uuf yaalii godhu malee waan booda dhufuuf deemu dhaabuu ykn hambisuu hin danda’an. Akkuman kanaa olitti kaase, karaan biraa (lammffaan) kan mata dureen kun irratti xiyyeeffatu tokkummaa ilmaan Oromoo keessumaayuu tokkummaa qabsaa’ota fi jaarmayoota Oromoo ti. Tokkummaan kun maaliif barbaachisaa akka ta’e yeroo baay’ee barruulee gara garaa keessatti ibsuu yaaleen ture. Walumaa galatti tokkummaan humnna waan ta’eefi. Tokkummaa cimaan humnna cimaa dhalcha. Humnni cimaan ammoo QBO finiinsee galii barbaadneen nu ga’a jechuu dha. Waayeen kanaa olitti ibse yoo ilaalle yoomiyyuu caalaa tokkummaa keenya akka dafnnee ijaarrannuuf sababa dabalamaa nuuf ta’a. Yoo diinni wal tumsee qabsoo bilisummaa keenyaa dadhabsiisuuf yoo danda’an sirumaa dhabamsiisuuf yaalii akkanaa godhu, cal jennee taa’uun hiika hin qabu. Balaa guddaa nutti deemaa jiru kana alaalatti otuu arginuu, tokkoomnnee kanaaf waliin yoo furmaata hin barbaadne, yoomiif qabsoo keessa jirra jenna? Amma diinni gara garatti (kophaa kophaatti) duulaan nu dhabamsiisutti callifnnee teenyaa? Amma biyyi keenya gurguramtee dhumtutti teenyetuma wal ilaallaa? Erga uummanni keenya beelaan, gadadoo dhaan, dhukkubaaan, ajjeechaa alagaatiin dhume (dhumaa deemee), erga biyyi teenya kan walabummaa ishii hawwinu kukkutamtee gurguramtee dhumaa deemtee, eenyuu fi maaliif dhaabbanna jennee qabsoo kana keessa teenya? Oromoon yoo makmaaku: “Erga waraabessi dabree, sareen dutte” jedha. Egaa hamma wanti hunduu godhamee ykn ta’ee dabrutti eegnnee, sana booda tokkummaa ijaarree, qabsoo finiinsina kan jennu yoo ta’e, erga hunduu bade booda eenyuuf, maaliif jennee ti? Carraa argametti dhimma ba’an malee yoo kun nama dabre booda (itti) gaabbuu wayyaa? Wal sodaatanii, wal shakkanii, amantii walirraa dhabanii hamma yoomiitti turamuu danda’a? Waanuma dhufuuf ykn ta’uuf hin oolleef amma maaliif yeroos fixxnee carraa kanas dabarsina? Carraan amma jiru tokkummaa dhugaa tokko waliin ijaaruu dha. Amanamus amanamuu baatuus tokkummaan ilmaan Oromoo keessumaayuu tokkummaan dhugaa qabsaa’otaa, gurmuulee fi jaarmayoota Oromoo hundaa gaaf tokko ijaaramuun isaa hin hafu. Ani kanaaf abdii fi amantii guddaan qaba. Sababni isaa maal akka ta’e yoo naaf galuus baate, namootas ta’ee jaarmayoonni Oromoo tokko tokko gaafii tokkummaa kana akka laayyootti waan ilaalani fi isa kana illee ijaaruu dhaaf fe’ii waan hin qabnne natti fakkaatu. Yookaan amantii walirraa dhabanii wal shakkan ta’a, yookaanis ammoo rakkoo ykn iccitii nu (uummanni Oromoo) hin beeknne tokko tu jiraachuu danda’a jedheen yaada. Wanti tokkoomuu isaan dhoowwu ykn sodaachisu maal akka ta’e naa hin galu. Waanan kana jedheef, dhiyoo kana tokkummaa qabsaa’ota, gurmuulee fi jaarmayoota Oromoo utubuu dhaaf waliigalteen tokko Onkoloolessa 31 bara 2009 akka godhame fi ABO KY (ABO murna jijjiiramaa) waliin walittibaquuf yaaliin akka godhame ykn godhamaa jiru kan yaadatamuu dha. Akka meediaalee gara garaa irratti dhaga’ame fi marsaalee tokko tokko irratti ba’etti jechuu kooti. Ibsa fi labsa ABOn jijjiiramaa (KY ABO) marsaa (website) isaanii irratti baase, akkan argetti jaarmayoonni fi gurmuuleen Oromoo shan walitti dhufanii tokkummaa akka utuban ykn ijaaraa akka jiranii dha. Jaarmayoota kam akka ta’an garuu ibsi ykn labsi kun hin agarsiisu. Karaa biraatiin ammoo marsaa GABUO (Gumii Adda Bilisummaa Ummata Oromiyaa) irratti ibsa lama argeen ture. Isaan kunis ibsa GABUO fi ibsa AWO/FIO (Adda Walabummaa Oromiyaa/ Front for Independence of Oromia) ti. Akka ibsa GABUOtti jaarmayaan kun tokkummaa KY ABO ijaaraa jiru kana keessaa qooda hirmaanna akka hin qabne agarsiisa. Ibsi AWO/FIOs kan kanuma fakkaatu dha. Ibsa lamaanuu gadi-fageenyaan keessa seenuu fi asitti kennuu hin barbaadu. Waayee’uma kana fakkaatu, ibsa fi labsa ATBUO (Adda Tokkummaa Bilisummaa Ummata Oromoo) marsaalee tokko tokko irratti dubbiseen ture. Egaa kan naaf hin galle yoo jiraate, jaarmayoonni kun maaliif tokkummaa kan lagatu? Maaliif kana irraa of qusatu? Rakkoon as keessa jiru maali? Maaltu akka wal shakkan isaan godhe? ABOn KY maaliif waayee kana irratti gadi-fageenyaan ibsa bal’aa hin kennin? Maaltu godhamaa fi ta’aa jiraa? Iccitiin uummanni Oromoo hin beeknne maali? Waayeen kun maaliif afaanfaajjessaa ta’a? Tokkummaan yaalamaa jiru kun dhuguma tokkummaa dhugaa, cimaa hunda hammataa kan ta’u ykn ta’uuf deemu yoo ta’e, maaliif wal sodaachuu fi wal shakkuun uumame? Gara hunda irraayuu ibsi bal’aa fi quubsaan uummata Oromootiif kennamuu qaba jedheen yaada. Yoo kuni hin taane ykn hin godhamne, waan dalagamaa jiru beekuun rakkisaa dha. Akkuman kanaa olitti ibse tokkummaan ilmaan Oromoo, tokkummaan qabsaa’otaa, gurmuulee fi jaarmayootaa ni tura malee ijaaramuun isaa waan hin oolle dha. Warri tokkummaan dhugaa akka hin ijaaramnne ykn gufuu ta’uu barbaadan yoo jiraatan, tokkummaan hunda hammataa fi cimaan tokko ammaaf turu illee gaaf tokko dhufuun isaa waan mamii qabu natti hin fakkaatu. Kanaafan mata dureen barruu kiyyaa kan har’aa waayee kanaaf illee dhaabbachuu danda’a jedhe. Waan dhufuuf deemu ni tursiisu malee hambisuu hin danda’an. Galatoomaa, amma walitti deebinutti nagaatti. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Yeroon tokkummaa dhugaa barbaadan yoomiyyuu caalaa amma

Abdii Boruutiin Bara gabrummaa jalatti kufee kaasee uummanni Oromoo qabsoo bilisummaa hadhaawaa otuu hin godhin dabree hin beeku. Ba’aa bu’ii hamma kana hin jedhamne keessa dabree, wareegama guddaa kaffalee, sadarkaa har’a irra jiru kana akka ga’e seenaa tu ragaa ta’a. Haalli amma Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) keessumaayuu mooraa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) keessatti uumame kun yeroo hundaa caalaa abdii kutachiisaa fakkaatu illee, hamilee uummata keenyaa cabsee qabsoo bilisummaa fi walabummaa irraa takka illee hanqisuu ykn hanbisuu hin danda’u. Qabsoon akka ibiddaa boba’aa jiru kun kan dhaamu yoo Oromoon bilisa ba’e fi Oromiyaan walaba taate qofaa dha malee diinas ta’ee gantuuleen diina jala kaatan dhaamsuu hin danda’an. Haa ta’u malee gaafii guddaan ka’uu qabu: Yoomiyyuu caalaa qabsoo kana akkamitti finiinsuu ykn cimsuu dandeenya? kan jedhu dha. Gaafii kana ammoo qabsaa’ota qofaa otuu hin taane Oromoon hunduu kaasuu qabu; ofi illee gaafachuu qabu. Har’a Oromoon hunduu kan bilisummaa ofii fi walabummaa biyya ofii (Oromiyaa) barbaadan ykn hawwan bakka jiranitti qabsaa’ota ta’uu qabu. Taa’anii kan biraatti quba agarsiisuu yookaanis kan biraa irraa waa eeguu otuu hin taane hamma danda’an, waan danda’an, karaa danda’aniin gayee ofii gumaachuun barbaachisaa dha. Yoo akkanatti tumsa walii ta’anii, wal gargaaranii, humna cimaa horatanii qabsoo kana waliin finiinsan qofaa dha kan bilisummaa fi walabummaan dhiyaachuu danda’an. Yoo kuni hin ta’in wanti hunduu achi nurraa fagaachaa deemu jechuu dha. Diinnis hammuma kana umrii bittaa dheereffata. Akkuman kanaan dura illee barruulee kiyya garagaraa keessatti yeroo baay’ee kakaasee ture, furmaanni ykn malli guddaan kan QBO cimsu tokkummaa dhugaa cimaa dha. Tokkumman dhugaa kuni ammoo tokkummaa qabsaa’otaa, gurmuulee fi jaarmayoota Oromoo ta’u illee kan kanuma qofaan hafu otuu hin taane tokkummaan ilmaan Oromoo hundaatuu murteessaa dha. Kuni sirumaa hunda dura ta’uu qaba jedheen amana. Maaliif yoo jenne, yoo Oromoon hunduu tokkoome fi Oromummaan guddate fi dagaage qabsaa’ota fi jaarmayoota bilisa baasaa keenya irratti illee dhiibbaan godhamuu danda’a jechuu dha. Dhiibbaa qofaa otuu hin taane deeggarsi cimaan illee kan godhamuuf yoo Oromoon hunduu waliigalanii fi tokkoomanii dha. Kanaaf tokkummaan dhugaa hundeen isaa ilmaan Oromoo hunda irraa jalqabuu qaba. Yoo kuni cime tokkummaan dhugaa kan qabsaa’otaa, gurmuulee fi jaarmayootaa cimaan tokko ijaaramuu danda’a. Tokkummaan ilmaan Oromoo kan guddatu fi cimu yoo Oromummaan cime dha. Oromummaan ammoo guddachuu fi dagaaguu kan danda’u yoo akka Oromootti eenyummaa keenyaaf dursa kennine dha. Oromoon bakkee fe’etti haa dhalatee guddatu, bakkee fe’ee haa dhufu, bakkee fe’e haa jiraatu, amantii ofii kan fe’e haa qabaatu garuu isaan kanaaf dursa kennee, eenyummaa (Oromummaa) ofii achi aansee ykn dagatee wal qoqqooduun akka uumamu godhun irraa hin eegamu jechuu dha. Amantii fi ilaalchi siyaasaa kan dhuunfaa ti, Oromummaan garuu kan walii ti. Kan waaqni/rabbi dhalootaan nuuf kenne dha. Eenyummaa uumamaan argannee dha. Kanaaf kuni hunda dura dhufuu qaba. Mee fakkeenya tokkon kaasa. Daa’imni takka yoo dhalattu amantii wajjin hin dhalattu. Bakka itti dhalatte illee kan gaafattu fi beekuu barbaaddu yoo guddattee of barte booda dha. Hunda dura kan ishiin addaan baaftee hubattu haadha fi abbaa ofii ti. Eenyummaa ofii beekuu jechuu dha. Nuyis ilmaan Oromoo hunduu akkanumatti ilaaluu fi ilaalamuu qabna. Oromommaa keenya tu hunda dura dhufa. Yoo waayee qabsoo bilisummaa fi walabummaas kaafnnu, kuni kaayyoo fi galii hunda keenyaa ti. Gabrummaa jalaa ba’anii bilisummaa ofii argatanii biyya ofii kan walaba taate keessa gammachuu dhaan waliin (wajjin) jiraachuun hawwii Oromoo hundaa ti jedheen amana. Diinni keenya illee kan nu gabroonfatu fi yoo kanaan morminu nu balleessuu kan barbaadu akka Oromootti malee akka naannoo fi kutaa keessaa dhufnee fi keessa jirruutti yookaanis akka amantii qabnuutti miti. Ija diinaatiin Oromoon tokkuma. Haa ta’u malee naannoo, kutaa fi amantii dhaan akka wal qoqqoodnu kan godhu, gara gara nu hiruu kan yaalu, nu dadhabsiisu fi kophaa kophaatti nu balleessuuf tooftaa bittaa godhata malee diinni isaa Oromoon isaaf tokkuma. Egaa Oromummaan eenyummaa keenya akka ta’e otuu beeknuu, ilmaan abbaa fi haadha tokkoo taanee ija alagaa fi diinaa duratti wal qoqqoodnee diinaaf ammoo meshaa bittaa ta’uun hiika hin qabu. Diinnuu akkaataa fi haala keenya kana hubateeti akka ofiif barbaade nu godhaa jira. Biyya keenya irratti illee abbaa biyyaa ta’ee akka barbaade fi waan barbaade kan godhu haala keenya hubatee, dadhabbii keenya argee, nu tuffatee, eenyu tu maal na godhuu danda’a jedhee ti. Dhugaa dubbachuu dhaaf numatu akka diinni nurratti cimu godhe ykn godhaa jirra. Kuni ammoo maaliif ta’uu danda’e? Akka ilaalcha kiyyaa fi natti fakkaatutti kuni ta’uu kan danda’e: eenyummaa (Oromommaa) dagannee waayee gara garaatiin wal qoqqooduu; kan kanaan ka’e waliigaltee dhabuu; kaayyoo fi galii booddee tokko otuu qabnuu (otuu hawwii tokko waliin qabnuu) kana ammoo bakkaan ga’uuf harka walqabannee qabsoo waliin cimsuu dhiifnnee fe’ii fi dhimma keenyaaf dursa kennuu dha. Dadhabbii guddaan kana jedheen amana. Har’a illee mooraa QBO keessumaayuu mooraa ABO keessatti mul’achaa kan jiru sababni isaa akkuman asitti kaase kana jedheen yaada. Namoonni tokko tokko dhuguma qabsoo bilisummaa Oromoof jedhanii otuu hin taane fe’ii, dhimma fi bu’aa mataa ofiitiif jedhanii yeroo dheeraa qabsoo kana keessatti of dhoksanii akka turan kunoo dhugaan dhokattee eessayuu waan hin geenyeef iccitiin jirus ifatti ba’aa jira. Ani akka natti fakkaatutti waayeen akkanaa kuni jalqaba malee dhuma akka hin taane dha. Kan qabsoo kan gananii diinatti harka kennatan silaa beekamnii jiru. Amma illee yaada akkanaa kan qabani fi gochaa akkanaa dalaguu kan danda’an hin dhabaman jedheen yaada. Iccitiin biraas yoo jiraate ifatti ba’uun isaa hin oolu jechuu kooti. Yeroo ammaa waanuma hundatu shakkisiisaa fi mamsiisaa dha. Obboleessa fi obboleettii ofiituu amanuun rakkisaa ta’ee jira. Qabsoon bilisummaa uummata tokkoo ammoo baay’ee baay’ee ulfaataa dha. Wal amantiin yoo hin jiraanne kaayyoo tokko galii dhaan ga’uun rakkisaa fi ulfaataa dha. Kaayyoo fi qabiyyeen barruu kiyyaa kan har’aa yeroon ammaa yoomiyyuu caalaa tokkummaa dhugaa waan nu barbaachisuuf kuni ammoo hamma danda’ametti dafee akka ta’u dhaamsa kiyya Oromoo hundaafuu keessumaayuu qabsaa’ota dhugaa fi jaarmayoota Oromoo kan bilisummaa fi walabummaa dhaaf qabsaa’an hundaafuu dabarsuu dha. Kan dabre irraa barannee, dadhabbii keenya hubannee, maaliif galii hawwine otuu hin ga’in akka turre of duuba gara gallee ilaaluu dhaan xinxxaallee, garaa garummaa nu jidduu jiru dhiphifnnee kanaaf illee dafnnee furmaata fi mala waliin barbaadnee, waliigaltee goonee, qabsoo kana haaroomsuu fi bifa biraatiin (aayinaa biraatiin) cimsuu dhaaf tokkummaa dhugaa ijaaruu fi humna cimaa horachuu dha. Tokkummaan akkanaa kun yoo dafee ijaarame gantuulee ija isaanii balleessee akka isaan hin argine; gurra duuchee akka hin dhageenye; afaan cufee akka hin dubbanne waan godhuuf akka gochaa isaaniitti qaana’an godha jechuu dha. Hamileen qabsaa’ota dhugaa fi uummata keenyaas akka guddatu taasisa. QBO yoomiyyuu caalaa akka finiinu godha. Diina fi gantuulee isa jala kaatan haxaawaa deemee daandii qabsoo bilisummaa fi walabummaa gabaabsa, galii booddee as dhiyeessa. Fira Oromoo gammachiisee diina fi gantuu qaanessa. Yeroo gabaabaa keessatti injifannoo guddaa agrsiisa. Egaa kuni akkanumatti hawwii’umaan kan ta’uu miti. Kan laayyootti godhamuu miti. Wareegama barbaachisa. Kuni qormaata guddaa dha. Yeroon qormaata kana dabruu qaban amma. Kanaaf walumaagalatti qabsaa’otas ta’ee jaarmayoonni Oromoo kan bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaaf qabsaa’an hunduu garaa garummaa isaan jidduu jiru dhiisanii kaayyoo fi galii booddee tokkotti amanuu dhaan, isa kana ammoo waliin bakkaan ga’uu dhaaf waliigaltee uumuu qabu. Waliin haasa’uu fi mari’achuu qabu. Furmaata fi mala waliin barbaaduu qabu. Akkuma dhalootaan tokko ta’an kaayoo dhaanis tokko ta’uu qabu. Tokkummaa dhugaa cimaa uumanii kana jalatti waraan cimaa ijaaruu qabu. Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) tokkoomsuu fi cimsuu qabu. Hamileen WBO yoomiyuu caalaa akka guddatu fi diinarratti akka leencaa akka baroodu godhuu qabu. Hamileen uummata keenyaa fi qabsaa’otaa kan gochaa gantuutiin tuqame deebi’ee jabaachuu qaba. Qabsaa’onni dhugaa tokkoomanii harka walqabatanii uummata Oromoo kan qawwee diinaa jala jiruuf sagalee tokko dabarsuu qabu. Isiniif dhufaa jirra, isin dhaqqabuuf jedhanii deebisanii abdii horachiisuu qabu. Abdii horachiisuu qofaa otuu hin taane dafanii injifannoo tokko agarsiisuu fi bu’aa tokko fiduu qabu. Oromoon hunduu qabsoo kana duuba akka hiriiran godhuu fi humna cimaa horachuu qabu. Kuni hunduu ta’uu kan danda’u yoo tokkummaan dhugaa ijaarame qofaa dha. Yeroon tokkummaa akkanaa barbaadnu ammoo yoomiyyuu caalaa amma. Injifannoon uummata Oromoof akka ta’u mamiin takka illee hin jirtu. Jabaadhaa. Galatoomaa. Hamma walitti deebinutti nagaan turaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Walittibaqinsa, Tokkummaa, Tumsa (Waa Taa Taa) – kutaa lammaffaa

Abdii Boruutiin Kutaa lammaffaa: Gayeen ULFO sarana maali? Egereen isaa hoo? Mata duree Waa Taa Taa kana jalatti kutaa duraa – Qormaata guddaa bara haarayaa – jedhee jalqaba baatii Amajjiirratti barruu tokko dhiyeessuun kiyya ni yaadatama. Isa kutaa lammaffaa yeroo’uma sana itti fufee dhiyeessuu barbaadu illee sababa gara garaatiin dafee otuu hin dhiyeessin ture. Jidduu dhaan waayee gara garaa ilaalchisee barruulee adda addaa waanan dhiyeesseef inni kutaa lammataa kun turuu danda’e jechuu kooti. Kanaafan har’a itti deebi’ee dhiyeessuu barbaade. Akkuma beekamu fi yaadatamu Tokkummaan Humnoota Bilisummaa Oromiyaa (THBO) Afaan Ingiliziitiin ULFO (United Liberation Forces of Oromia) kan ijaarame bara 2000 waggoota kudhan dura ture. Haa ta’u malee humni jalqabarratti uummata Oromootiin gammachuu daangaa hin qabneen simatame fi abdii guddaan irraa eegame kun qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) kana keessatti bu’aa tokko illee otuu hin agarsiisin hawwii’uma qofaatti hafe. Gayeen ULFO kana boodaa fi egereen isaa maal akka ta’u otuu hin ilaalin dura gaafiilee tokko tokko kaasuun barbaachisaa dha. Gaafiileen akkanaa kunis: ULFOn maaliif ijaarame? Kaayyoon isaa maali? Maaliif bu’aa takka illee otuu hin fidin ture? fi kkf dha. Asirratti wanti tokko kanan hubachiisuu barbaadu, waayee ULFO gadifageenyaan keessa isaa beekee otuu hin taane dhugaa argamaa jiru irratti hundeefadhee walumaagalatti yaada fi ilaalcha kiyya ibsuu dhaafi. Jaarmayoonni siyaasaa Oromoo kan walaba ta’anii fi yeroo sana turan shan walitti dhufanii bara 2000 THBO ijaaran. Sababni inni ijaarameef walumaagalatti kophaa kophaa qabsaa’uu irra tumsa walii ta’anii, humna cimaa horatanii, QBO finiinsuuf yoo ta’u kaayyoon isaa ammoo bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa ti. Maqaan isaa tokkummaa haa jedhu malee qabiyyeen isaa akka tumsaa (aliance) ti. Jaarmayoonni miseensa ta’an sagantaalee fi hoggantoota isaanii akkuma jiranitti eeggatanii tumsa kana keessatti waliin hojjechuu fi wal gargaaruu dhaaf waliigaltee seeraa fi heeraa godhatan jechuu dha. Tumsi kun kan dadhabe fi bu’aa tokko otuu hin agarsiisin kan tureef sababni guddaan ifa ta’e tokko addaan fottoqina Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) ti. Akkuma beekamu ABOn hangafa jaarmayoota hundaa fi jaarmayaa cimaas waan ta’eef tumsa kanaaf lafee dugdaa ture. Addaan fottoqanii humna ofii laaffisuun ykn dadhabsiisuun dadhabbii ULFOtiif hundee ta’e. Sababoonni biroos yoo jiraatani illee sababni guddaan kan tumsa kana laaffise fi dadhabsiise humni ABO gara gara faffaca’ee laafuu dha jedheen amana. Gaafiileen amma itti aananii ka’an, kan ta’e ta’ee, kan dabres dabree, gayeen ULFO kana booda maal ta’a? Egereen isaa hoo? kan jedhanii dha. Gaafiilee kanaaf deebii otuu hin barbaadin dura waan tokko hubachuun gaarii dha. QBO kana keessatti yeroo ammaa humnoota Oromoo garee lamatu jiru. Gareen tokko warra bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaatiif qabsaa’an humnoota bilisummaa ti. Isaan kunis kan akka kanaa gadii ti. Humnoota Bilisummaa: ABO – Adda Bilisummaa Oromoo garee sadeen (OLF) AWO – Adda Walabummaa Oromiyaa (FIO) AWDO – Adda Walabummaa Dimokraatummaa Oromiyaa (FIDO) GABUO – Gumii Adda Bilisummaa Ummata Oromiyaa (COPLF) ATBUO – Adda Tokkummaa Bilisummaa Ummata Oromoo (UOPLF) Gareen lammataa humnoota diimookraasii yoo ta’an isaan kuni ammoo kan akka: KUO – Konggireesii Uummata Oromoo (OPC) Wafido – Warraaqsa Fedaraalistii Dimokraatawa Oromoo (OFDM) ti. Asirratti humnoota diimookraasii yoon jedhu humnoonni bilisummaa diimookraasiitti hin amanan jechuu otuu hin taane isaan warra qabsoo hidhannoo tiinis galii booddee ga’uu dhaaf qabsaa’an jechuu kooti. Gabaabumatti humnoonni bilisummaa warra qabsoo hidhannootti amanan jechu dha. Karaa biraatiin ammoo Oromoonni mirga uummata Oromoof quuqaman, kan qabsoo bilisummaa kana keessatti gayee ofii illee gumaachuu barbaadan keessa jiraachuu malani illee OPDO asitti kaasuu hin barbaadu. Kuni ammoo sababni isaa dhaabni kun walaba waan hin taane fi maxxannee ta’ee diina wajjin (waliin) waan hojjetuufi. Yaaliin yeroo ammaa KY ABO warra jijjiiramaatiin godhamaa jiru jechuun waayeen walittibaqinsa fi tokkummaa kun jalqaba gaarii dha. Humna cimsuu dhaaf karaa fi tarsiimoo gaarii natti fakkaata. Haa ta’u malee akka amma argamaa jirutti jaarmayoota hundaa walitti fiduu waan danda’e hin fakkaatu. Yaada fi yaalii kana deeggarani illee jaarmayoonni biroo tokkummaa kanatti makamuu dhaaf of qusachaa jiru. Maaliif akka ta’e sababni isaa wanti ifatti beekame hin jiru. Waayee kana yeroo biraan itti deebi’a. Ana akka natti fakkaatutti hamma waliigalteen ABO garee ykn murna sadeenii hin jiretti, hanga isaan hin tokkoomnetti, hanga ABOn hin cimnetti jaarmayoota hafan hundaa walitti fidanii tokkummaa dhugaa tokko ijaaruun baay’ee rakkisaa fi ulfaataa dha. Akkuman barruu kutaa duraa keessatti ibse, ABO tokkoomsuun ykn/fi cimsuun sadarkaa duraa ta’uu qaba jedheen amana. Sadarkaan ijaarsa tokkummaa kanatti aanee dhufuu qaba. Otuu ABOn hin tokkoomin tokkummaan dhugaa cimaan ijaaramuu waan danda’u natti hin fakkaatu jechuu kooti. Egaa, gaafilee kanaa olitti ka’anitti deebi’uu dhaaf, yoo dhuguma dura ABOn tokkoomee fi cimee, sana booda jaarmayoota bilisummaa fi walabummaa dhaaf qabsaa’an hundaa walitti fidee tokkummaa dhugaa kan ijaaru ta’e, jaarmayoonni hunduu waan walittibaqaniif, kaayyoo tokkoof hoggansa tokko jalatti ijaaramu. Kuni dhugaa kan milkaawu yoo ta’e ammoo ULFOn gayeen inni qabu waan jiraatu natti hin fakkaatu. Tumsi walittibaqee waan tokkoomuuf sana booda ULFOn akka amma jirutti turuun hiika hin qabu jechuu dha. Yoo walittibaqinsi fi tokkummaan akkanaa kun kan hin milkoofne ta’e garuu, ULFO jiraachisuu dhaaf ykn tumsa kana fakkaataa haaraa ijaaruu dhaaf filannoon adda addaa jirachuu danda’u jedheen yaada. Hojjechuu fi hojjechuu baachuu ykn milkaawuu fi milkaawuu baachuu beekuun rakkisaa yoo ta’e illee ani yaada tokko akka filannootti (options) dhiyeessuun barbaada. Filannoo tokkoffaa – ULFO haaromsuu fi cimsuu: Dura ABO tokkoomsuu ykn/fi cimsuu sana booda jaarmayoota hafan kan bilisummaa fi walabummaa dhaaf qabsaa’an waliin tumsa ijaaruu. Kuni ammoo ULFO haaromsuu fi cimsuu dha. Egaa kuni ULFO dhaaf carraa ijibbaataa tokko kennuu jechuu dha. Filannoo lammaffaa – Tumsa haaraa ijaaruu: Filannoon kuni ulfaataa fi baay’ee rakkisaa ta’uu fi waan hin danda’amne fakkaatu illee, humna caalaa cimaa fida jedhee kanan itti amanuu dha. Kuni ammoo tumsa haaraa guddaa ijaaruu jechuu dha. Tumsi haaraan kun humnoota Oromoo biyya keessa jiran fi biyya alaa jiran kan walitti qabu fi tarsiimoo guddaa uumu dha. Tumsa humnoota diimookraasii fi humnoota bilisummaa hammatu jechuu dha. Kuni karaa lamaan ijaaramuu ni danda’a. Tokko, akka filannoo tokkoffaa kanaa oliitti ULFO haaromsanii fi cimsanii isa kanatti miseensota haaraa (humnoota diimookraasii) dabaluu dha. Karaa lammaffaan, tumsa haaraa, maqaa haaraatiin ijaaruu dha. Maqaan isaa fakkeenyaaf Afaan Oromootiin:Tumsa Humnoota Bilisummaa Oromoo (THBO) yoo ta’u Afaan Ingiliziitiin ammoo Aliance of Oromoo Forces for Liberation (AOFL) ta’uu danda’a. Kuni yaada kooti. Maqaa baasuun rakkoo hin fidu, barbaachisaan qabiyyee fi kaayyoo dha; waliigaltee uumuu dha. Haa ta’u malee gaafiileen asirratti ka’uu danda’an: Tumsa akkanaa kana ijaaruu dhaaf warri biyya (Oromiyaa) keessa jiran – humnoonni diimookraasii fe’ii qabuu? Haalli isaan keessa jiranii fi kaayyoon isaanii isaan hayyamuu danda’aa? Humnoonni bilisummaa hoo hundi isaaniitu jara kana wajjin (waliin) hojjechuu fi tumsa ijaaruu dhaaf fe’ii qabuu? Haaldureen jiraachuu ni maluu? Gaafii qabsoo hidhannoo irratti walii galuu danda’uu? fi kkf dha. Waliigaltee uumuu kan danda’an yoo ta’e (wanti hin danda’amne addunyaa kana irra waan hin jirreef) tumsi akkanaa kun humna baay’ee cimaa ta’e waan fiduuf akkasuma illee tarsiimoo gaarii waan ta’uuf hamilee diinaa cabsee jijjiirama fi bu’aa guddaa fiduu danda’a jedheen amana. Yoo kuni ta’e fi hojiirra oole ofii keenyaaf dhiisii ormaafuu tumsa taana. Tumsa biraa illee kan barbaadnu yoo ta’e dura kana xumuruun baay’ee barbaachisaa dha jedheen yaada. Barruu kiyya otuu hin xumurin dura ammas irra deebi’ee kanan jedhuu barbaadu, yeroon ammaa yoomiyyuu caalaa yeroo waliigaltee uumanii fi tokkummaa dhugaa ijaaran waan ta’eef, kan dabre irraa baratamee, uummata keenyaaf jijjiiramni fi bu’aan tokko akka argamu godhuu dha. Wanti wal nama shakkisiisu fi amantii walirraa nama dhabsiisu jiraatu illee kaayyoo fi galii booddee tokkotti yoo amanne, kan walitti nu fiduu fi waliigaltee akka goonu kan nu taasisu tu caala jedheen amana. Kanaaf wanti tokkummaa dhugaa akka hin ijaarre nu godhu jiraachuu hin qabu jechuu kooti. Tokkummaa dhaan malee qabsoo haala ulfaataa kana keessatti kophaa kophaa qabsaa’anii diina injifachuun wan hin danda’amne dha. Yoo waliigaltee fi tokkummaan hin jiraanne, mooraa QBO dhiisanii tumsa biraa barbaaduunis waan jijjiirama fi bu’aa uummata keenyaaf fidu natti hin fakkaatu. Wanti hunduu sadarkaa sadarkaa dhaan godhamuu ykn ta’uu qaba. Walumaagalatti, akka yaada fi hawwii kiyyaatti, sadarkaan ykn karaan ta’uu qabu Afaan Ingiliziitiin: ta’a jechuu dha. Yoo waliigallee, tokkoomnnee, tumsa walii taanee, harka walqabannee, karaa kana kan waliin (wajjin) deemnu ta’e, galiin keenya dhiyaachuu danda’a. Galiin kunis bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa ti. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Walabummaa dura fi walabummaa booda

Abdii Boruutiin Jaarmayoonni bilisa baasaan keenya maal jedhu? Kaayyoo qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) ilaalchisee yeroo ammaa intarneeta irratti marii oo’aan waan godhamaa jiru fakkaata. Barruulee gadaa.comirratti dhiyaatani fi yaada namoonni gara graaa achirratti kennan hundaa dubbisuu yaaleen ture. Barruulee kana keessaa tokko kan Obboo Fayyis Oromiyaa ti. Obboo Fayyis barruulee isaa kan adda addaa keessatti QBOn akkamitti galii booddee ga’uu akka danda’u kaayyoo fi karaa sadarkaa saditti hiree ibse. Isaan kanas I-Kaayyoo, kan yeroo gabaabaa, M-Kaayyoo, kan yeroo jiddugaleessaa fi E-Kaayyoo, kan yeroo dheeraa jedhee dhiyeesse. Barruu isaa kan dhiyoo kana ba’e keessatti filannoo dhufu ilaalchisee yaada isaa akka ifa godhe fi kanuma wajjin wal qabsiisee “Fayyis Oromia’s Ethiopian Political Spectrum” kan jedhu tokko akka dhiyeesse ni yaadatama. Yaada’uma isaa kana fi kan namoonni gara garaa dhiyeessan wajjin wal qabsiisee anis barruu kiyya kan har’aa keessatti waan tokko tokkon kaasuu barbaada. Asirratti wantin hubachiisuu barbaadu akkuma yeroo biraa, ilaalcha fi yaada kiyya dhiyeessuu dhaaf malee, namoota, garee, dhaaba ykn jaarmayaa tokkotti hirkadhee yaada fi kaayyoo isaanii deeggaree kan biraa balaaleffachuufi miti. Akkan ofii kiyyaa yaadu fi uummata Oromootiif gaarii ta’uu danda’a jedhee kanan itti amanun barreessa jechuu kooti. QBO kana keessatti wanti irraa baratamuu fi muuxannoo irraa argachuu danda’amu, yoo ofiif humna cimaa hin qabaanne orma wajjin hojjetanii galii hawwame ga’uun akka hin danda’amnee dha. Gabaabumatti humna Oromoo cimaatu galii hawwameen nu ga’uu dhaaf waabii ta’uu danda’a jechuu dha. Waanan kana jedheef mee fakkeenyota tokko tokkon kaasuu barbaada. Haa xinnaatus haa baay’atus Impaayara kana keessatti jijjiiramoonni dhalatan hunduu QBO irraa burqan. Bara 1974 Darguun mootummaa H/Sillaasee akka fonqolchu kan taasise QBO akka ibiddaa boba’aa achi ga’e ture. Yoo kan yaadannu ta’e sochii sana keessatti ilmaan Oromoo gayee guddaa taphatani. Jalqaba irratti sochiin sun kan hogganame illee ijoollee Oromootiin ture. Jijjiiramni ykn bu’aan inni fides tokko lafti kan qotee bulaa akka ta’u godhuu dha. Impaayara keessatti jijjiirama guddaa kana haa fidu malee gaafii uummata Oromoo deebisuu hin dandeenye. Warra gaafii uummata Oromoo kaasuu yaalani illee Darguun sabab adda addaa itti uumee akka rukutamani fi dhuman godhe. Warri kana irraa hafani fi xinnaatus qabsoo kana ittifufuu danda’an akka ABOn jiraatu fi guddatu godhan. ABOnis uummata Oromoo keessatti guddatee fi dagaagee bara 1991 jijjiiramni biraa akka dhufu godhe. Bara 1991 mootummaan Darguu akka kufu kan taasise; uummata Oromoof qofaa otuu hin taane uummatoota cunqurfamtoota birootiif illee aduun akka baatu kan godhe fi abdii guddaa kan itti horachiise ABO ture. ABOn cimuu fi deeggarsa guddaa akka argate yoo hubattu Wayyaaneen tooftaa fi tarsiimoo jijjiirrattee, suuta suuta humna harka ishiitti galfattee, booddee irra akka ABOn mootummaa ce’umsaa keessaa ba’u goote. Waraanni bilisummaa Oromoo (WBOn) illee akka miidhamu godhamee humni jijjiirama tokko uummata keenyaaf fiduu danda’u sun rukutamee, laafee hafe. Egaa kun hunduu kan ta’e ykn godhame damaqinsa dhabuu, of dagachuu fi orma amananii miidhama keessa galuu dha. Waayeen kuni ammoo gara fuulduraatti muuxannoo guddaa ta’uu qaba. Barumsi guddaan irraa argatamuu qaba. Wal malee orma ykn alagaa abdatanii fi amananii of dagachuun ammas miidhaa akkanaa nutti fiduu danda’a. Ani akka yaada fi ilaalcha kiyyaatti MEDREKs ija’uma kanaanan ilaala. Bu’aa fi jijjiirama nuuf hin fidan jechuu kiyyaa miti. Tarkaanfii tokko fuulduratti nu geessuu danda’u jedheen yaada. Mee isaanumtuu filannoo kana moo’anii Wayyaanee faashistii kana buqqisanii achi haa darban malee uummata keenyaaf bu’aan tokko hin dhufu jechuu miti. Wantin ani jechuu barbaade ammas akkuma dur orma wajjin yoo hojjennu, isaan amannee, of dagannee rakkoo biraa keessa akka hin galle dha. Damaqinsa guddaa dhaan wajjin hojjechuun baay’ee barbaachisaa dha. Keessumaayuu baay’ee murteessaan ammoo humna cimaa duubaa qabaachuu ykn horachuu dha. OFCn MEDREK keessa jiru jechuun galii hawwine ga’uu dhaaf waabii nuuf ta’u jechuu miti. MEDREKs taanan abdii irraa qabaannu illee, gara tokkoon warra “article 39” gaafii keessa galchani dha. Artikilii barbaachisaa akkanaa kan fe’ii fi mirga uummattootaa jabeessu, kan hiree murteeffannaaf karaa gaarii baasu ni kaafnna jechuun isaanii diimookraatummaa faallessa. Kuni ammoo walabummaa sabootaatti karaa cufuu danda’a. Isaanis kanuma sodaataniiti article kana kaasuu barbaadan natti fakkaata. Yoo kana ta’e ammoo akkamitti gara walabummaa fi walfaanummaa itti deemuu dandeenya? Jarri kunis yoo filannoo injifatanii mootummaa dhaabanii, waanuma hundaa harka ofiitti galfatan booda toofta fi tarsiimoo isaanii jijjiiranii rakkoo nutti uumuu waan danda’an hin fakkaatuu? Waanuma ta’eefuu Wayyaanee caalaa badaan kan dhufu natti hin fakkaatu. Akka waan badaan illee nutti hin dhufnne ammuma itti yaaduu nu barbaachisa. Kanaaf ammoo mallii fi furmaanni waliigaltee uumuu, tokkoomuu, tokkummaa dhugaa ijaaruu, humna cimaa horachuu, duubaan, keessa fi alaan qabsoo finiinsuu dha. Yoo humni cimaan duuba jiraate galii keenya kan booddee irraa kan nu hanbisu hin jiru. Yaa ilmaan Oromoo, kan dabre irraa baradhaa, tokkoomaa, tokkummaa caalaa humni biraa hin jiru. Orma wajjin hojjedhaa malee hin abdatinaa, orma irraa qofaa waa hin eeginaa. Dammaqinsaan bitaa fi mirga ilaalaa. Balaa nutti dhufuuf deemu alaalatti arggaa, yeroo dhaan mala barbaadaa. Yaada Fayyis Oromiyaa dhiyeesse itti deebi’uu dhaaf, akkuma inni barruu isaa keessatti ibse, kaayyoo yeroo gabaabaatti kan nu geessu OFC (MEDREK) yoo ta’u kuni walabummaa dura ta’a. Kan kaayyoo yeroo jiddugaleessaatti (walabummaa Oromiyaatti) nu tarkaanfachiisu ULFO dha. Kanatti fufee kan kaayyoo yeroo dheeraatti nu geessu AFD dha. Kuni ammoo walabummaa booda ta’a jechuu dha. Gabaabsee yoon ilaalu karaan kun: OFC (MEDREK)® ULFO ® AFD yoo ta’u, OFC ® I-Kaayyootti, ULFO ® M-Kaayyootti, AFD® E-Kaayyootti nu geessu jechuu dha. Akka ilaalcha kiyyaatti, yaada, karaa fi tarsiimoo gaarii dha. Asirratti garuu ABO garee sadeen yoo ilaalle, ULFO keessa akka miseensaatti kan amma jiru ABO QC ti jedheen yaada. AFD keessa ammoo hamman beekutti SG ABO ti. Kana Fayyisis barruu isaa keessatti ibsee jira. KY ABO warra jijjiiramaa ilalchisee wanti beekamu hin jiru. Miseensa ULFO ta’ani fi kan AFD ta’anii wanti ifa ta’e hin jiru jechuu kooti. Egaa ABO garee sadeenis ta’ee jaarmayoonni hafan kan bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyatiif qabsaa’an yaada Fayyis kana irratti maal jedhu? Karaa kaayyoo sadeen kana (I,M E) wajjin (waliin) deemuu barbaaduu? Haaldureen jiraachuu ni maluu? Nuyi kan qabsoofnnu walabummaa Oromiyaatiif waan ta’eef kan sana booda ta’u kaayyoo keenyaa miti jechuun hin dhufuu? AFD ilaalchisee gareen tokko qofaa miseensa ta’ee wajjin (waliin) hojjechuu kan barbaadu yoo ta’e rakkoon uumamuu hin danda’uu? Yoo kuun garana, kuun garas kan deeman ta’e, waliin mari’atanii yoo waliigaltee tokkoon hin goone, ammas mooraa QBO kana keessatti wal dadhabsiisuun hin dhufuu? Yaada, kaayyoo fi karaa tokko irratti waliigaluu danda’uu? Gaafiileen kana fakkaatan kan ka’uu danda’an baay’ee dha. Ani akkan yaadutti fi akka hawwii kiyyaatti, gabaabbatus dheeratus kaayyoo fi karaa tokko irratti waliigaluun baay’ee barbaachisaa fi murteessaa dha. Yoo kuni hin taane diina dhiisanii waliin mormuutu dhalata; olola walirratti godhuu fi wal dadhabsiisuutu dhufa. Akkuma amma argaa jirru humni keenyas ni laafa. Kuni dhaabbachuu qaba. Kaayyoon humnoota bilisummaa Oromoo kan hundaatuu walabummaa Oromiyaa akka ta’e mamiin waan jiru natti hin fakkaatu. Walabummaan biyya keenyaa haa argamu malee kan isa booda dhufus (walfaanummaa kan jedhamu) waan rakkoo fidu natti hin fakkaatu. Galii guddaan Oromoo hundaatuu walabummaa Oromiyaa ti jedheen amana. Yoo kana arganne, walfaanummaan ta’us ta’uu baatus; kanarratti waliigalteenis yoo dhabame, biyya keenya dureettii keessatti nagaa fi gammachuu dhaan jiraachuu ni dandeenya. Waan hundaa qabnna, kan nu hin qabne hin jiru. Walfaanummaas kan barbaadnu yoo ta’e ammoo kuni hundaafuu bu’aa guddaa fiduu bira dabree nagaa fi tasgabbii gaafa Aafrikaatiif hundee ta’uu danda’a jedheen yaada. Guddina fi dagaagina diinagdeef karaa gaarii dha. Erga walabummaa keenya argannee sana booda kan nu miidhu waan jiraatu natti hin fakkaatu. Kanaaf walfaanummaa kan hin barbaadneef sababni waan jiru natti hin fakkaatu jechuu kooti. Waanuma ta’eefuu yoo haalli gaariin argamee, uummanni Oromoo hiree ofii murteeffachuu kan danda’u ta’e, galii isaas isumatu murteeffata jechuu dha. Haalli gaariin kun akka argamu ammoo waliigaltee uumuu, tokkoomuu, kaayyoo tokkoof karaa tokko wajjin deemuu dha. Waliin mormuu, wal irratti duuluu, karaa wal cufuu, humna offi laaffisuu dhaabuu dha. Mee asirratti metaphor Fayyis kaase tokkon irra deebi’a. Inni kunis QBO ilaalchisee fakkeenya baabura Jibutii dhaa ka’ee gara Finfinnee deemuu ti. Namoonni Jibutiitti baabura kana yaabbatan bakkeen itti bu’an (station) gara gara haa ta’u malee karaa fi baaburri isaan hunduu ittiin deeman tokko’uma. Namoonni tokko tokko Diree Daawaatti, kan biroo Adaamaatti, kan hafan ammoo Finfinneetti bu’uu barbaadu. Baabura kanatti rakkoon tokko dhalatee bakkee ga’uu barbaadan sana yoo hanqatan malee namoonni hunduu galii isaanii irraa hin hafan. Baaburri kunis yoo rakkoo teekniikaa qabaate yookaanis shiftoonni karaa irratti isa dhaaban malee bakkee ga’uu barbaade sana irraa hin hafu. Yoo kaayyoo QBO wajjin wal qabsiifnnee ilaalle, rakkoon teekniikaa kun Oromoonni waliigaltee dhabuu, waliin mormuu, karaa walitti cufuu, wal dadhabsiisuu, humna walii laaffisuu fi k.k.f. Shiftoonni kuni ammoo diinota QBO ti. Akka gufuu nutti hin taane, akka galii hawwine irraa nu hin hanbifne tokko taanee, irree tokkoon, humna tokkoon injifachuu qabna. Kan kana irraa hafe yoo ofii kenyaaf rakkoo walitti uumne malee, yoo karaa tokko irratti waliigalle rakkoon waan dhalatu natti hin fakkaatu. Yoo nuyi waliin mormine diinni illee qaawwa kana argatee, addaan nu hiree, humna keenya laaffisuu danda’a. Yoo nuyi waliigalle garuu carraa kana hin argatu. Kanaaf humnoonni bilisummaa Oromoo kaayyoo tokko qabaachuun barbaachisaa fi murteessaa dha. Kana irratti waliigaluu qabu. Karaa ittiin deeman waliin karoorfachuu qabu. Ammas irran deebi’a, humna cimaa horachuu qabu. Karaa biraatiin ammoo waliigaltees haa godhan, haa godhuus baatan waan barbaadani fi karaa barbaadan sana, kan waliigaltee isaan dhoowwe illee maal akka ta’e uummata Oromootiif ifa godhuu qabu. Wanti iccitii ta’e, kan dhoksaa dhaan godhamu, kan uummatni keenya beekuu hin qabne qabsoo kana keessa kan jiraatu yoo ta’e dhimma, fe’ii fi bu’aa dhuunfaa ti. Warri yaada fi karoora akkanaa qaban ammoo eessayuu ga’uu waan hin dandeenyeef saaxilamuun isaanii hin hafu. Akkuman yeroo baay’ee barruulee kiyya keessatti kaase fi ammas irra deebi’ee jechuu barbaadu waliigalteen bu’ura waan hundaa ti. Waliigalteen tokkummaa uuma; humna cimaa dhalcha; humni cimaan ammoo waabii waan hundaa ti. QBO kana keessatti ba’aa bu’ii baay’ee agarre. Bitaas ilaalle mirgas ilaalle, olis baane gadis buune, walis qeeqn’e, walis arrabsine, walis abaarre, walirrattis duulle, barruulee baay’ees dubbifnne, meediaalee gara garaa irraa waa hundaa dhageenye, gaafii fi deebii baay’ees dhageenye. Kuni hunduu taakkuu tokko illee fuulduratti nu hin oofnne. Wal shakkuun, amantii walirraa dhabuun, wal qeequun dhaabbatee marii bu’aa uummata Oromootiif fidu godhuun barbaachisaa dha. Karaa waliin ittiin deemnu irratti waliigaluu qabna. Tokkoomnnee humna keenya jabeessuu qabna. Waan tokko qofaarratti cichuurra nuyis akkuma ormaa tooftaa fi tarsiimoo bu’aa nuuf fidu tokko irratti waliin hojjechuu fi galii keenyatti waliin deemuu qabna. Yoo akkana hin taane ammas akkuma dur jijjiirama tokko malee yeroo fi umrii keenya fixuu ta’a. Kanaaf, kan dabre irraa baradhaa, nu gaye jedhaa, waliigaltee uumaa. Uummata dhaabbatanii kana ilaalaa. Jaalleewwan wareegaman yaadadhaa. Kaayyoo fi karaa tokko irratti walii galaa. Dhumarratti, yaadni Obboo Fayyis Oromiyaa dhiyeesses kaayyoo Oromoo tokko sadarkaa saditti hiruun isaa wal duraa duuba akka ta’aniif ykn ta’uu danda’aniif malee kaayyoo ganamaas ta’ee kan galgalaa waan faallessu natti hin fakkaatu. Karaa hunduu wajjin (waliin) deemuu danda’an jedheen yaada. Rakkoon kan uumamu garuu yoo karaa kana walitti cufnne dha; yoo waliin mormine dha. Waliigallee, itti amannee kan wal amansiifnnu yoo ta’e hunduu galii barbaadan sana irraa waan hafan natti hin fakkaatu. Waaqni/rabbi waliigaltee nuuf haa kennu. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Dhagayaa ilmaan Oromoo yaamicha Tokkummaa  Kana furmanni keenya yeroon isaas ammaa

Abdii Boruutiin Tokkummaan Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) hoo yoomi? Jalqaba bara kanaa (2010) irratti yeroo oduu gaddisiisaa fi hamilee cabsaa dhageenyu, barri haarayaan kun Oromoo dhaaf bara gaddaa ta’inaa laata? jennee otuu of hin gaafatin waan hafnne natti hin fakkaatu. Gantuuleen mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) keessaa ba’anii, qawwee gootonni keenya qabatanii bilisummaa uummata keenyaaf ittiin wareegaman fuudhanii haraka diinaatti yeroo galchan waan QBOn dhabamu itti fakkaate. Diina bitamaniif gammachiisuu dhaaf waan isaan hin dubbatinis hin jiru. QBO garuu humni fe’ee dhaabuu ykn dhabamsiisuu hin danda’u. Uummanni keenya fi qabsaa’onni bilisummaa isaas ba’aa bu’ii fi rakkoolee kana caalan keessaa dabranii waan as ga’aniif gochaa gantuutiin hamileen isaanii cabuu hin danda’u. Akkuma oduu gaddisiisaa dhageenyetti otuu hin hafin, waaqayyo/rabbi galanni haa ga’u, kunoo baatii lama booda oduu gammachiisaas dhaga’uu dandeenye. Jaarmayoonni bilisa baasaan Oromoo sadi AWDO – Adda Walabummaa Dimokraatummaa Oromiyaa, GABUO – Gumii Adda Bilisummaa Ummata Oromiyaa fi ATBUO – Adda Tokkummaa Bilisummaa Ummata Oromoo tokkoomuuf akka deeman dhiyoo kana labsa baasan. Anis barruu kiyya kan har’aa gabaabaa kana kanan dhiyeesse gammachuu kiyya ibsuu fi jaarmayoota keenya kanaan hojii gaarii dalagaa waan jirtaniif jabaadhaa jechuufi. Jaarmayoota keenya sadeen AWDO, GABUO fi ATBUO, baga walii galtanii, sadarkaa kana irra geessanii nu gammachiifttan; isini illee baga gammaddan. Haala biyyi keenya keessa jiru fi rakkoolee uummata keenyarra ga’aa jiran xinxaaluu fi hubachuu dhaan; tokkummaa ijaartanii karaa kanaan qabsoo finiinsuu dhaaf murteeffachuun keessan baay’ee gammachiisaa waan ta’eef seenaa boonsaa barreessaa jirtu. Kanaaf galanni keessan bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa ti. Kana argachuu dhaaf ammoo wareegama guddaa kaffaluun waan hin oolleef humna keessan qindeessuu dhaan uummanni keenya irree tokkoon akka isin duuba hiriiru akka gootan mamiin hin jiru. Qabsoo kanas akka galii dhaan geessan waaqni/rabbi humna keessanitti haa dabalamu. Jabaadhaa, yoo isin jabaattan kan isin duuba fi isin waliin hiriirus ni jabaata. Waayee uummata Oromoo fi qabsoo bilisummaa isaa ilaalchisee ergan yaaada koo barreessuu jalqabee yeroo gabaabaa ta’us barruulee hamma har’aatti dhiyeesse keessatti waayee tokkummaa otuun hin kaasin dhiisee hin beeku. Maaliif? Tukkummaan ilmaan Oromoo keessumaayuu ammoo tokkummaan jaarmayoota Oromoo qabsoo bilisummaa uumata keenyaa fi walabummaa biyya keenyaaf furmaata guddaa fi murteessaa waan ta’eefi. Humna cimaa horachuu fi qabsoo kana dafanii galii dhaan ga’uu dhaaf tokkummaan hunda caalaa barbaachisaa fi bu’ura waan hundaa ti. Tokkummaa dhaan malee gara gara hiramanii, kophaa kophaa qabsaa’anii diina injifachuun akka hin danda’amne waan ifatti ba’eefi. Kuni ammoo gaafii guddaa yeroo ammaa ta’ee argame ykn argama. Tokkummaan barbaachisaa fi gaafii yeroo akka ta’e ragaaleen gara garaa ni agrasiisu. Fakkeenya tokko tokko kaasuu dhaaf bara 2006 jaarmayoonni siyaasaa Oromoo lama – Gumii Bilisummaa Oromiyaa (GBO) fi Adda Bilisummaa Uummata Oromiyaa (ABUO) walittibaqanii jaarmayaa tokko Gumii Adda Bilisummaa Uummata Oromiyaa (GABUO) yoo ijaaran; bara dabre 2009 Oromiyaa keessattis dhaabileen Oromoo lama Konggireesii Uummata Oromoo (OPC) fi Warraaqsa Fedaraalistii Dimokraatawa Oromoo (OFDM) tokkummaa OFC (Oromoo Federalist Congress) ijaaran. Baruma kana keessa, baatii Onkoloolessa keessatti qabsaa’onni, gurmuulee fi jaarmayoonni tokko tokko KY ABO warra jijjiiramaa wajjin (waliin) tokkummaa akka ijaaran kan yaadatamuu dha. Egaa kuni hunduu kan agarsiisan tokkummaan hammam barbaachisaa fi qabsoo finiinsuu dhaaf murteessaa akka ta’e dha. Humni cimman diina injifachuu danda’u ammoo tokkummaa irraa dhalata. Waabii qabsoo bilisummaa ta’a jechuu dha. Hojiin akkanaa kun Adda Bilisummaa Oromootiif fakkeenya ta’uu qaba. Akkuma beekamu ABOn hangafa jaarmayoota hundaa ti. Akka aadaa fi seera Oromootti hangafatu waan gaarii hojjetee, karaa gaarii agrsiisee quxusuu dhaaf fakkeenya ta’a. Karaa jaarmayootaatiinis yoo ilaalle silaa ABOtu dura tokkoomee jaarmayoota hafan illee tokkoomsuun isarra ture. Kan ta’e ta’ee, ammumaa kan dabre irraa baratanii, amma nu gaye jedhanii, rakkoolee isaan jidduu jiraniif furmaata argatanii, jaarmayoota tokkummaa ijaaran kana illee ilaalanii deebi’anii tokkoomuu qabu. Isaaniis akkuma jaarmayoota kaanii yaamicha uummata keenyaaf owwaachuu qabu. Yoo uummata dhaabbanneef jedhan kana gabrummaa Habashaa jalaa dafanii baasuu barbaadan tokkummaa dhaan malee karaan biraa waan jiru natti hin fakkaatu. Kan jiraatu illee yoo ta’e kan dafee bilisummaa fiduu miti jedheen yaada. Akka meediyaalee gara graaa irraa dhaga’ametti ABO gareen sadeen marii irra akka jiranii dha. Isaanis marii kana fiixa baasanii, waliigaltee uumanii, deebi’anii tokkoomuu isaanii oduu gammachiisaa dhaan gadi ba’anii uummata keenyatti labsuu qabu. Bar-krnee jalqabe (2010) kan keessatti seenaa boonsaa barreessuu qabu. ABOn bara 1992 duraa sun bifa biraatiin deebi’ee mul’achuu qaba. Bifa biraa jechuun koo ammoo balleessa dabre irraa baratamee, muuxannoon irraa argamee of haaromsuu fi aayinaa biraatiin qabsoo finiinsuu jechuu dha. Kanaaf dura nagaa fi araarri bu’ee, waliigalteen godhamee tokkummaa dhugaatiin injifannoo agarsiisuu dha. Har’a waliigalanii tokkoomuunuu injifannoo guddaa tokko dha. Waliigaltee fi tokkummaan Oromoo hamilee diina keenyaa cabsee uummata keenyatti abdii horachiisa. Gantuulee qaanessa. Kana godhuu dhaaf ammoo tokkummaan ABO hunda caalaa murteessaa dha; furtuu QBO ti. Akkuma beekamu fi amanamu Tokkummaan Humnoota Bilisummaa Oromiyaa (THBO ykn ULFO) bara 2000 yoo ijaaramu abdii guddaan irraa eegamu illee bar-kurnee tokko bu’aa tokko illee otuu hin agarsiisin hafe. Yoon akkana jedhu ammoo komachuu kiyyaa fi humnoota bilisummaa Oromoo irraa abdii kutachuu kiyyaa miti. Wantin jechuu barbaade, tokkummaan ammaa kunis akkuma yeroo sanaa abdii’uma duwwaatti akka hi hafne, kan dabre irraa barachuu dhaan, qabsoon kun akka ittiin finiinuu danda’u tooftaa fi tarsiimoo haaromsuu fi kanarratti ciminaan hojjechuu dha. Kan dabre irraa waan baay’een akka baratame fi muuxannoo gaariin irraa argatamuu akka danda’u abdiin qaba. Kaayyoo tokkoof karaa tokkorra kan wajjin (waliin) deeman yoo ta’e, wal amantiin jiraatee, wal kabajuu, wal obsuu, wal gorsuu, walirraa barachuu, waabii walii ta’uun yoo jiraate wanti galii hawwame sana irraa nama tursiisu hin jiru. Duruu kun dhabamnaan qabsaa’onni gara gara hiraman qabsoonis qancartee hafte jedheen yaada. Yoo garaa qulqulluu dhaan waliin hojjettan gantuun illee yoo jiraatte dafanii of keessatti arguu danda’u. Dhumarratti, walaloo barreessuu jaalachuu baadhus, akkuman mata duree barruu kanaa ittiin jalqabe, mee walaloo gabaaba kanaan xumuruun yaala. Dhagayaa ilmaan Oromoo, yaamicha tokkummaa Kana furmaanni keenya, yeroon isaas ammaa Gooticha Oromoo, Gen. Waaqoo Guutuu Qabsaa’atu du’a malee, qabsoon yoomuu hin duutuu Kunoo ka’ii ilaali, waan ijoolleen kee (ATBUOn) gootuu Saba gammachiisanii, guban garaa gantuu Bareedaan Oromoo, qal’aa akka migiraa Sisaay Ibsaa yoom du’e, kunoo nu bira jiraa Jaarmayaan kees (GABUOn) dhagaye, yaamicha tokkummaa Ciminaan ijaaruuf, humnoota bilisummaa fi walabummaa Sooressa qabsoo bilisummaa, Jaaraa Abba Gadaa Humna bilisummaa cimsuuf, kunoo seene waadaa Jaarmayan isaas (AWDOn) owwaate, yaamicha uummataaf Tokkummaa ijaaranii, qabsoo finiinsuu dhaaf ABO (garee sadeen) atis owwaadhu, yaamicha hin didinii Eessaanu nu hin geenye, addaan hiramuunii Qabsoo naaffisuu malee, bu’aan argame hin jiruu Tokkummaa dhabuutu, nu laaffise duruu Isinis (SG,QC, KY) agdi ba’aa, oduu gammachiisaa dhaan Dafaa nu beeksisaa, deebitanii tokkoomuu keessan Tokkummaan humna. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Egereen uummata Oromoo maali?

Abdii Boruutiin Akkuma yaadatamu dhiyoo kana Afaan Ingiliziitiin “PANNEL DISCUSSION – What is next for the Oromo people?” kan jedhamu mariin tokko biyya Ameerikaa magaalaa Minessota keessati godhamee ture. Meediyaalees ta’ee marsaalee gara garaa irratti kan dhaga’amaa fi argamaa jirus waayee’uma kana ilaalchisee ti. Marii sana jalqabaa hamma dhumaatti hordofuu dhaaf carraa hin arganne. Kutaa tokko tokko garuu hubachuu yaaleen ture. Anis barruu kiyyaa kan har’aa marii’uma kana wajjin walqabsiiseen dhiyeessa. Akka yaada namoota tokko tokkoo irraa hubatamutti, kaayyoon qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) waan gara lamatti baye ykn ba’uuf deemu fakkaata. Garri lamaan kunis, akka naaf galetti, walabummaa Oromiyaa fi walfaanummaa Itiyoophiyaa ti jedheen yaada. Egaa kuni akka namoonni yaada ofii kennanitti ykn ibsanitti dha. Yaada ykn ilaalcha dhuunfaa qabaachuu fi dhugaan jiru garuu tokkoo miti. Dhugaan jiru maali inni? Uummanni tokko gaafii bilisummaa fi walabummaa kan kaasu, yoo gabrummaa jala/keessa jiraate, biyya ofii dhabe fi kana jalaa/keessaa ba’uu fi biyya dhabe sanas deebisee argachuu barbaaduu dha. Yoo gabrummaan hin jiraanne ykn biyya ofiis hin dhabin, gaafii bilisummaa fi walabummaa kaasuunis barbaachisaa miti jechuu dha. Dhugaan jiru ammoo kana dha. Uummanni Oromoo bar-dhibbee tokkoo fi walakkaa ol gabrumaa Habashaa jala akka jiru dhugaa fi seenaa ragaa qabu malee dhiibboo miti. Kanaaf, gaafii bilisummaa isaa fi walabummaa biyya isaa kaasa. Erga gabrummaa kana jalatti kufee kaasee qabsoo hadhaawaa kan godhaa ture fi ammas itti jiru; ilmaan Oromoo miliyoonaan lakkaawwaman kan wareegamanii lubbuu isaanii itti dhabanis gaafii’uma kanaaf deebii argachuu dhaafi. Otuu dhugaan kana ta’ee jiruu, otuu hunduu kana beekanuu, lafee fi dhiiga ilmaan Oromoorra dhaabbatanii, kaayyoo isaan itti wareegamaniif jallisanii gara biraatti oofuun sirrii miti; gaddisiisaa dhas. Uummanni keenya qawwee diinaatiin, humnaan ukkaamamee akka hin dubbanne, akka hin warraaqne godhame malee, otuu carraa argate, kan inni sagalee tokkoon dabarsu bilisummaa isaa fi walabummaa biyya isaatiif jedheen amana. Garanas ilaallu, garasis ilaallu, gadis buunu olis baanu, mirgas deemnnu, bitaas deemnnu, dhugaa bira dabruu hin dandeenyu. Qabsoon bilisummaa fi walabummaa kun dhaloota irraa dhalootatti dabra malee galii booddee otuu hin ga’in akka hin hafnne Oromoo dhaafis ta’ee alagaa fi diina isaatiif ifa ta’uu qaba. Kuni uumaa waaqayyoo/rabbii ti; akkuma xinaan guddachuu hin oolle, kan lubbuun jirus du’arraa hin hafnne, kan gabroomes bilisa bawuu fi walaba ta’uun isaa hin oolu jechuu dha. Gaafii bilisummaa fi walabummaa ilaalchisee, yaada namoota adda addaa irraa burqan yoon ilaalu, warri kaayyoo guddaa uummata keenyaa kana gara biraatiin ilaaluu yaadan karaa lamaan natti fakkaata. Karaan tokko warra durumaanuu walabummaa Oromiyaatti hin amanne fi walfaanummaa Itiyoophiyaa qofaa kaayyoo godhatan; warra tokkummaa Itiyoophiyaatti amanan yoo ta’an; karaan lammataa ammoo warra bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa barbaadani fi kanattis amanan, garuu haala yeroo ammaa keessa jirru sodaachuu dhaan, karaa biraatiin (filannoo – option) biraatiin tarsiimoo jijjiiruu dhaan galii tokko ga’uu warra barbaadani dha jedheen yaada. Egaa, akkuman kanaa olitti ibse, kaayyoon lamaan yeroo ammaa dubbatamaa jiran kun akkanatti gabaabinaan ibsamu: Akka yaada fi ilaalcha ykn hubannoo kiyyaatti, waayeen kuni afaanfaajjessaa natti fakkaata. Walabummaa Oromiyaa jechuun bilisummaa Oromoo waan ta’eef kun lamaan addaan ba’anii ilaalamuu hin qaban. Yoo Oromiyaan walaboomte Oromoonis bilisummaa argate jechuu dha. Yoo biyyi ijaaramuuf deemtu tun biyya diktaataraa kan taatu ta’e fi bilisummaan uummataa gaafii keessa gale malee, kuni lamaan waan addaan hin baane dha jechuu kooti. Bilisummaa Oromoo fi kana…, bilisummaa Oromoo fi sana… yoo jennu, bilisummaa Oromoo qofaa kophaatti baafnnee waan ilaallu fakkeessa. Gaafii uummata keenyaa dogoggora keessa galcha. Karaa biraatiin ammoo gaafiin uummata Oromoo gaafii bilisummaa malee gaafii abbaa biyummaa akka hin taane fakkeessuu danda’a jechuu dha. Yoo akkanatti waayee afaanfaajjessaa kana mariitti dhiyeessinu fi kana irratti waliin morminu, ammas diinaaf karaa baasuu keenya dha. Qaawwa kanaan nu keessa seenanii ammas akkuma dur kaayyoo keenya isa guddaa akka dagannu fi waliin morminu, walirratti duullu, wal dadhabsiifnnu nu godhu. Kan dabre irraa barachuun sun amma barbaachisa. Waayee ykn agandaa akkanaa kana gadi fageenyaan ilaaluu fi xinxaaluu barbaachisa. Otuu yaada tokko gadi hin baasin dura sirriitti itti yaaduu nama barbaachisa. Yoo kuni hin taane ammas naannofnnee naannofnnee rakkoo’uma dur sanatti deebina.Tarkaanfii tokko illee gara fuulduraatti deemuu hin dandeenyu jechuu dha. Waayee walfaanummaa yoo kaafnnu ammoo kunis gara lamaan ilaalama. Karaan tokko walfaanummaa isa walabummaa Oromoiyaa duraa yoo ta’u, inni lammaffaan kan walabummaa booda ti. Inni walabummaa duraa kaayyoo dhaabileen Oromoo biyya keessa jiran OFCn dhaabbataniifi dha. Kuni tokkummaa Itiyoophiyaa mirkaanessuu dha. Impaayarittii diimookraatessuufi natti fakkaata. Uummata Oromootiif bu’aa tokko kan fidu yoo ta’e (xinnaatu illee jijjiirama fi bu’aa tokko akka fiduu danda’u nan yaada) qabsoo keenya itti fufnnee galii barbaadameen ga’uu dhaaf haala tolchuu danda’a jedheen yaada. Karaan biraa ammoo walfaanummaa walabummaa Oromiyaa booda dhufu dha; walfaanummaa saboota walaba ta’anii (ba’anii) jechuu dha. Egaa akkuman kanaa olitti ibsuu yaale, yoo kaayyoo adda addaa kaafnnee, mariitti kan dhiyeessinu ta’e, kaayyoo karaa saditti baafnnee ilaaluun waayee kana waan ifa godhu natti fakkaata: Yoo akkana hin taane, yoo bilisummaa Oromoo fi…. jennee dubbannu, akkuman jedhe, afaanfaajjessaa ta’uu danda’a. Yoo bilisummaa Oromoo kophaatti baafnnee dubbannu, kun karaa lamaan rakkoo nutti fiduu danda’a. Tokko, xinnuma illee milikkeenni bilisummaa uummata keenyaa Impaayara kana keessatti kan mul’atu yoo ta’e, gaafiin: Kunoo waan barbaaddan argattanii maal jettu? kan jedhu ka’uu danda’a. Gaafiin abbaa biyyummaa dagatamee hafuu danda’a jechuu dha. Lammaffaan, bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa yoo jennu, Oromiyaa walaba baatu keessatti bilisummaa Oromoo malee bilisummaan uummatoota achi jiranii hin ka’u, uummatoota kanaaf waabiin hin jiru jedhanii diinni keenya uummatoota fi addunyaa illee afaanfaajjessuu danda’u. Kuni yaada kiyya; waan natti fakkaatu dha. Gara bilisa baasota keenyaa itti deebi’uu dhaaf asirrattis waan tokko tokko kaasuun barbaada. Akka madda odeeffannoo gara garaa irraa mul’atutti, bilisa baasonni keenyas, kaayyoo ilaalchisee, garee lamatti waan hiraman fakkaatu. Gareen tokko warra walabummaa Oromiyaa kaayyoo godhatan yoo ta’u, gareen biraa warra walabummaa bira dabranii sana booda illee walfaanummaa sabootaa kaayyoo godhatanii dha. Gareen kun lamaan kan waliin qaban kaayyoo guddaan tokko “walabummaa Oromiyaa” ti. Kuni ammoo kaayyoo hal-duree hin qabnne dha; kan abbootiin, obboleewwan fi obboleettiiwwan keenya miliyoonaan lakkaawwaman itti wareegamani waan ta’eef kanarratti asii fi achi jechuun hin jiru. Kuni kaayyoo guddaa bilisa baasaa ti. Kan bilisa baasaa ofiin jedhan hunduu kanatti amanuu qabu; kanaaf illee wareegamuu qabu. Hamma kuni argamutti qabsoon hin dhaabbatu; dhaabbachuu illee hin danda’u; dhalootarraa dhalootatti dabra. Bilisa baaftonni keenya kan irratti walii galuu qaban, waan walabummaa booda dhufu sanarratti. Akka ilaalcha kiyyaatti, erga walabummaa biyya keenyaa (Oromiyaa) argannee, harka keenyatti galfanne, kan sana booda dhufu – walfaanummaan saboota walaba ta’anii – bu’aa nuuf fida malee kan nu miidhu natti hin fakkaatu. Guddina diinagdee, nagaa fi tasgabbii naannoo gaafa Aafrikaatiif kuni murteessaa dha. Uummatoonni shakkii nurraa qabani illee karaa kanaan waabii argachuu danada’u jedheen yaada. Karaa biraatiin ammoo walabummaa biyya keenyaa takkittiif qofaa otuu hin taane waan biraatiif illee banaa akka taane addunyaatti agarsiisuu qabnna. Nagaa gaafa Aafrikaatiif bu’ura akka taanu beeksisuu qabnna jechuu dha. Kuni gaafii tarsiimoo ti. Kanaaf, kaayyoon (option) kun gaarii natti fakkaate. Bilisa baaftonni keenya hunduu waliin mormuu dhiisanii, kaayyoo kanarratti yoo walii galan, tokkoomanii humna fi irree tokkoon kaayyoo kanas akka galii dhaan ga’uu danda’an abdiin qaba. Asirratti wanti lama akka hubatamun barbaada. Tokko, kaayyoon walfaanummaa Itiyoophiyaa jedhu (kan walabummaa duraa) haalli qabsoo akka nuuf toluuf malee kun furmaata dhumaa ta’uu akka hin dandeenye dha; yoo uummanni keenya kana barbaadan malee jechuu kooti. Ammas irran deebi’a, walabummaa Oromiyaatiif haal-dureen jiraachuu hin qabu. Lammaffan, waayeen hiree murteeffannaa yoo ka’u, kan dursa qabu sagalee fi filannoo uummata keenyaa ta’u illee (waayee kana yeroo biraan bal’inaan itti deebi’a), duraan dursee garuu bilisa baaftonni keenya hunduu kaayyoo tokko irratti (akkan kanaa olitti ibsetti) walii galanii, mamii tokko malee waan uummata keenyaaf gaarii ta’u ykn ta’uu danda’u waliin itti himuu fi amansiisuu qabu; yoo carraan hiree murteeffannaa argame jechuu kooti. Nuyi hundi keenyaa walii gallee kan dhaabbannu fi kan qabsoofnnuf kaayyoon keenya kana; bu’aan isaas kana; amma filannoon keeti jedhanii uummata keenyatti himuu qabu malee gara gara deemanii kaayyoo gara garaa qabaachuun ammas bu’aa tokko otuu hin fidin hafuu danda’a. Kanaaf, waliigaltee fi kaayyoo tokko qabaachuun keessan murteessaa dha. Gaafii “Egereen uummata Oromoo maali?” jedhuuf deebiin harka keessan jira. Deebii kanas waliin argadhaa; seenaa boonsaa barreessaa. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com