US hooggantoota fonqolcha Miyaanmaarirra qoqqobbii keesse

Pirezidaantiin Ameerikaa Joo Baayidan aanga'oota fonqolcha Miyaanmaarirra ajaja qoqqobbii kaa'uu dandeessiisu dabarsan. Qoqqobbiin Joo Baayidana dabarsaniis kan aanga'oota fonqolcha raawwatan, maatii isaaniifi kanneen isaan waliin walitti dhufeenya daldalaa qaban hunda ilaallata  jedhameera. Kana malees, doolaara maallaqaa biyyattii biiliyoona tokkoo kan Ameerikaatti argamu waraanichi akka hinargannee dhorkaa kaa'uuf adeemsa irratti argamu jedhame. Mormii fonqolcha motummaa hordofuun gaggeeffamee irratti dubartiin tokko mataarra rasaasaan dhahamuun hospitaalaa magaalaa guddiittii Taayii Piyii Taawu keessatti argamuutti lubbuunshee darbuun ni yaadatama. Kibxata darbee poolisiiin namoota hiriiraaf bahan bittinsuuf bishaan, gaazii imimmaanessaa fi rasaasa fayyadamaa wayita turetti dubartiin lubbuun darbee sun kan dhahamte. Dubartittiin rasaasaan kan rukutamte ta'usaatiif ragaan jiraachu mormitoonni mirgootaa ni dubbatu. Motummaan Angi Saan Suuchii kan karaa dimokraatawa ta'een filatamtee ture torban darbee humnaan diigamusaa hordofee lammiileen kuma kudhaniitti lakkaa'aman addabaabayiitti bahuun mormiisaanii dhageessisan. Mormitoonnis dhorkaa walgahii Barmaa duraanii ykn Miyaanmaar ammaatiin kaahame cabsuun mormiisaanii ibsataa jiru. Waraanni aangoo to'ate garuu magaaloota tokko tokko keessatti namoota shanii ol ta'uun walitti qabamuun hindanda'amu jechuun ajaja dabarsuun alattis labsii dhotkaa sa'aatiis labseera. Haata'u malee namoonni mormiif bahan hiriira daandiirraa torban lakkoofsiiseen mootummaan Angi Saan Suuchii aangorraa kaafamuu mormaa jiru. Sirni dimokiraasii deebii'u qaba jechuun waamichas taasisaa jiru. Humni poolisin mormitoota ittiin bittinsuuf fayyadamu haala olaanaa ta'een dabalaa dhufuusaatiin miidhaan qaamaa cimaan gabaafamulleen dabalataan namni ajjeefamuun hindhagaahamne. Joo Baayidan fonqolchii taasifamee akka bakkatti deebi'uun hooggantuun biyyaa Angi Saan Suuchii dabalatee aanga'oonni siviilii hidhaarratti argaman akka gadhiifamaniif gaafatan. ''Lammiileen Miyaanmaar sagalee mormiisaanii dhageessisaa jiru. Addunyaanis ilaalaa jira,'' jechuun kan dubbatan Pirezidaanti Baayidan, barbaachisaa yoo ta'ee tarkaanfiiwwan biraas akka fudhataman waadaa galaniiru. ''Wayita mormiin itti fufee jiru kanatti lammiilee mirga dimokiraasii isaanii gaafataa jira irratti humna fayyadamuun fudhatama hinqabu. Haala kanas callifnee hinilaallu,'' jedhan. Bulchinsi Baayidanis tarree maqaa qondaaltoota waraanaa marsaa jalqabaatiin dhorkaan irra kaa'aamu torbee kana ni baasa jedhame. Haata'u malee qondaaltonni waraanaa tokko tokko ajjeechaa muslimoota Roohinjaatiin haala walqabateen kanneen galmee gurraacha keessa jiraniidha. ''Daldala alaa Miyaanmaar irraatti to'annoo cimaa keenya. Qabeenyaa Ameerikaa mootummaa Miyaanmaar gargaaru kum irraa dhorkaa dabarsina. Haata'u malee deeggarsawwan sirna fayyaa biyyattii, gareewwan siiviiliifi uummata Miyaanmaar kallattiin gargaaran taasisuu irraa boodatti hinjennu'' jedhaniiru. Joo Baayidan erga baatii darbee gara aangoo pirezidaantummaatti dhufanii as qoqqobbii biyya biraarratti yoo dabarsan kun kan jalqabaa isaaniiti.


Izeemaan qondaalli isaa Bishooftuutti rasaasaan ajjeefamuu hime

Dhaabni 'Ye Itoophiyaa Zeegooch Lemehaberaawwii Fitiih(Ezema) jedhamu dura taa'aan isaa aanaa filannoo Ada'aa Obbo Girmaa Mogas Dilbata rasaasaan ajeefamuu ibse. Hoogganaan hariiroo hawaasaa dhaabichaa Obbo Naatnaa'eel Felleqee BBC'tti akka himanitti qondaalli dhaabichaa kun dhiyeenya mana jireenyaa isaa magaalaa Bishooftuutti rasaasa itti dhukaafameen ajjeefaman. Ajjeechaan kun kan raawwatame Dilbata galgala ta'uus himaniiru. ''Gochi kun kan raawwatame naannoo mana jireenya isaaniittidha. Kana guddaa balaaleeffanna. Kanneen yakka kana rawwatanis seeratti akka dhiyaataniif gaafanna,''  jedhan Obbo Naatnaa'eel. Ajjeechaan kun eenyuun fi sababa maaliin akka raawwatame ammatti kan hin qulqulleeffannee ta'uu himanii, ''nuti gama keenyaan maaliif akka ajjeefaman qorannoo ofii keenya ni gaggeessina''  jedhan. Obbo Girmaa Mogas kana dura sochii siyaasaa akka dhaabaniif namoota hin beekamneen doorsisi akka irra ga'aa ture Wajjira olaanaa dhaabichaatti himatanii akka turan eeraniiru obbo Naatnaa'eel. ''Nutis kana hordofaa turre. Ajjechaan kun sanaa wajjin kan wal qabatemoo miti isa jedhu qoratamu qaba. Yeroo adda baafnetti kana ifa ni goona.'' Obbo Naatanaa'eel kanaan duras miseensonni isaanii ajjeefaman jiraachuu dubbataniiru. Sababni ajjeechaa Obbo Girmaa alanaa garuu kallattiin siyaasa waliin kan walqabate ta'uu isaa hin mirkaneeffannes jedhaniiru. Poolisii magaalichaa waliin ta'uun yakki kun hatattamaan akka qoratamu hojjechaa akka jiranillee himan. ''Amma mootummaa fi qondaaltota poolisii nannichaa waliin haasa'uun ariitiin qorannoo gaggeessanii namoota yakka kana raawwatan seeratti akka dhiyeessaniif gaafachaa jira.'' Qorannoo mootummaan gaggeessuun dabalataan ofii isaaniis miseensota naannicha jiraniifi maatii waliin haasa'uun odeeffannoo sassaabaa jiraachuu dubbatan. Poolisiin magaalaa Bishooftuu dhimma kanarratti amma dura waan jedhe hin qabu. Dhaabni Ezema paartilee beekamtii Boordii filannoo biyyaalessaa qaban keessaa tokko yoo ta'u, filannoo ji'oota booda gaggeefamuuf dhaaba sadarkaa biyyaalessaatti dorgomudha.


Filannoo 2021: Qabxiilee shan filannoo dhufu akka eegamu taasisan

Filannoo A L I bara 2007 Itoophiyaatti gaggeeffameen ADWUIn teessuma mana maree guutummaan guutuutti mo'adheera jedhee labsee waggoota muraasa booda biyyattii bakkeewwan gara garaatti mormiin mootummaarratti ka'e. Keessumaa ammoo mormiin Qeerrootiin Oromiyaatti jalqabame cimee itti fufuun Addichi dhiibbaa guddaa keessaafi alaan isa mudateen gaggeessaan isaafi ministirri muummee biyyattii akka fedhii isaaniitiin aangoo gadhiisaniif sababa ta'eera. Mormii uummataa, akkasumas wal qooduu paartii biyya bulchaa jiru gidduutti dhalate ni fura jedhamee jijjiiramni eegameen, ministirri muummee yeroo ammaa Abiy Ahmad (PhD) A L I Bitootessa 18, 2010 dura ta'aa partichaa ta'uun filataman. MM Abiy guyyaa mudamasaanii wantota ijoo nan raawwadha jedhan haasaa isaaniin dhageessisan. Haasaa isaanii kana keessattis mootummaan paartileen siyaasaa 'morkattootaa' waliin hariiroo qabu foyyeessuu, akkasumas sirna dimokiraasii gadi dhaabuu kan jedhu dhimma eerame ture. MM Abiy haasaa biraa mana maree duratti taasisaniin filannoo ilaalchisee bulchiinsi isaanii murannoo akkamii akka qabullee ibsa bal'aa kennaniiru. "Waggoota sadan darban ummanni Itoophiyaa daangaa haga daangaatti adeemsi keenya jijjiiramuu qaba, nagaafi dimokiraasii yaadneerra jechuun carraaqqii keessaanis alaanis taasiseen jiraachuufi jiraachuu dhabuu Itoophiyaatiif gaaffii kan ta'e dimokiraasii dhugaa ijaaruudhaaf filannoon itti aanu akka safartuu ijoo tokkootti fudhatameera," jedhanii turan. Kanaaf, filannoon waadaa galame kana booda gaggeeffamu maaltu adda godhaa? Filannoo biyyaaleessaa dhufu kana wantoota adda taasisan keessaa tokko paartileen hidhatanii socho'aa turan filannoo baranaa kanarratti aangoo qabachuuf dorgomuu isaaniiti. Yeroo tokko mana maree bakka bu'oota ummataatti 'Shorokeessaa' jedhamuun farrajamanii kan turan Adda Bilisummaa Oromoo (ABO), Adda Bilisa Baasaa Biyyaalessaa Ogaadeen (ONLF), akkasumas Arbanyooch Ginbot 7 (kan baqee IZEMA ta'e) gara biyyatti deebiyanii filannoorratti hirmaachuudhaaf qophiirra jiru. Bara 1973 kan hundeeffame ABOn bara 1991 qaama mootummaa ce'umsaa kan ture yoo ta'u, osoo baayyee hin turiin garuu mormuudhaan qabsoo hidhannoof bosona seene. Waggootaaf erga qabsoo hidhannoo gaggeessaa ture waggaa sadiin dura MM Itoophiyaa Abiy Ahimad gara aangootti dhufuu hordofee gara biyyaatti deebiyeera. Qabsoo hidhannoo waggootaan booda yeroo jalqabaatiif filannoorratti hirmaachuuf kan qophaa'e ABOn, filannoo waliigalaa 6ffaa irratti paartileen siyaasaa tilmaamni ol-aanaan kennameef keessaa isa tokkodha. Dhaabni kun rakkoo hidhaa gaggeessitoota koorra gaheera jedhu qabatee, seenaafi fudhatama guddaa ummata Oromoo biratti qabu qabatee filannootti deemaa jira. Filannoo biyyaalessaa jalqabaarratti hirmaachuurra darbee filannoo naannoo mo'atee kan ture ONLF filannoo dhufurratti dorgomuudhaaf kaadhimamtoota qopheessaa jira. ONLF gara qabsoo karaa nagaatti kan gale A L I Guraandhala 01, 2011 hidhattoota 1,740 hikkachiisee, caasaalee siviliifi nageenyaa naannoo Somaaleetti deebisuuf mootummaa naannichaa waliin waliigaluun ture. Gaggeessitoonni paartichaa walii walii isaanii gidduutti, akkasumas mootummaa naannichaa waliin wal dhabdee ilaalcha siyaasaa gara garaa qabaatanillee miseensi addichaa tokkollee gara qabsoo hidhannootti kan hin deebine ta'uu paartichi BBCf ibseera. Dura ta'aan paartichaa Abdiraahim Mahaadii waadaan yeroo gara Itoophiyaatti deebiyan galameefiif ture garri caalaan isaa raawwatamuuf baatulleen, paartiin isaanii qabsoo karaa nagaarratti abdii akka hin kutanneefi nagaan naannicha keessa jiruus akka milkaa'inaatti akka ilaalamu BBCtti himaniiru. "Ummanni keenya kanaa booda gara lolaatti akka galu hin barbaadnu; kanaafidha garaa garummaan gara walitti bu'insaatti akka hin jijjiiramneef ga'ee keenya kan bahachaa jirru. Filannoon dhufu dimokiraatawaa akka ta'uuf boordiin filannoofi mootummaan federaalaa maal akka hojjechaa jiran beekuu baannullee, mootummaan naannichaa garuu erga guyyaa gara biyyaatti gallee kaasee dhiibbaa inni nurraan geessisaa jiru yaaddessaadha," jechuun dubbata Abdiiraahiim. Waajiraalee filannoo aanaa 400 ol banatee filannoo dhufuuf qophii taaasisaa kan jiru IZEMAn, paartileen ja'a walittti baqanii kan ijaaramedha. Isaan keessaa hidhannootiin kan qabsaa'aa ture Arbanyooch Ginbota 7 'shorokkeessummaan' farrajamee ture. Obbo Adam sababii ukkaamsaa kanaan dura tureen bu'uurri siyaasa mormii ala akka ture ibsuun, paartileen kunneen garabiyyaatti deebiyuun abdii guddaafi yaaddoo qabatee kan dhufedha jedha. Itoophiyaa keessatti filannoo biyyaalessaa sadaffaatiin booda gaggeessitoonni paartileen mormitootaafi miseensonni isaanii hidhaa osoo jiranii filannoon gaggeeffamuun waan haaraa miti. Safartuu kamiiniyyu filannoon biyyaalessaa ja'affaa, keessumaa filannoowwan A L I bara 2002 fi 2007 gaggeefamanirra kan foyya'e ta'ee gaggeeffamuu qaba jedha Adam. Filannoowwan lamaan sanarra kan hin foyya'iin gaggeessuun hin danda'amu jedha itti dabaluun. Haata'u malee, safartuun isaa ta'uu kan qabu ulaagaaleen heerri mootummaafi seeronni gaafatan guutuu isaati. Akkaataa kanaan yoo ilaalame garuu hir'inawwan gosa hedduu qaba jedha ogeessi seeraa Adam. Yeroo ammaa kana gaggeessitoonni ol-aanoo ABO, KFO fi Baaldaraas Dimokiraasii Dhugaaf hidhaa akka jiran beekamaadha. Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) waajirasaa muummee Finfinnee jiru dabalatee waajiraaleen isaa 103 ta'an cufamuu isaanii BBCtti himeera. Sadarkaa onaatti ammoo miseensonni isaa 989 kan jalaa hidhamanii jiran ABOn gaggeessitoonni giddu-galeessaa 145, akkasumas gaggeessitoonni ol-aanoo 32 hidhaa jiraachuuf BBCf ibseera. Itti-gaafatamaan waajira KFO Obbo Xurunaa Gamtaa, gaggeessitoonni ol-aanoo paartichaa hidhamanii jiraachuu himuun, "Amma filannoorratti hin hirmaannu hin jennu. Haata'u malee, haala filannoorratti hirmaachuu hin dandeessifne keessa jirra," jedhu. Itti gaafatamaan waajira Baldaraas Dimokiraasii Dhugaaf Obbo Galataaw Zallaqaa: "Filannoo keessa hin gallu kan jedhu amantaa hin qabnu. Garuu filannoon akka biyyaatti itti seennu haalla qabatamaa amma jiru nu yaaddessa," jechuun kanaan dura BBCtti himeera. Dura ta'aan duraanii Sochiin Biyyaalessaa Amhaaraa (ABIN) miseensi ykn gaggeessaan paartii jalaa hidhame dhibullee, keessattuu waajiraaleen Oromiyaa keessatti argaman 20 ta'an jalaa cufamuu BBCtti himeera. Paartileen tokko tokko walga'ii idileesaanii akka garaasaniitti gaggeeffachuudhaaf sadarkaa isaaniif hin hayyamamnerra ga'uu isaanii kan eeru Obbo Adam, paartiin biyya bulchu garuu seerota koronaa ittisuuf bahanillee hiriira hin kabajne gaggeeffachaa jiraachuu arguun ammallee sirni paartii biyya bulchaa jiruuf loogu jiraachuu agarsiisa jechuun ibsa. "Mootummaan ammallee rakkooleen siyaasaa akka rakkoo nageenyaa godhee ilaaluun waan jiruuf, keessattuu yeroo filannoon dhiyaatee deemuufi ho'i isaa dabalaa dhufu mormitootarratti dhiibbaa dabaluu danda'a," jedhan. Haala kanaan kan itti fufu yoo ta'e, filannoo dorgommiin irratti hin hayyamane ta'a jechuun yaaddoo qabu dubbata. Addi Bilisa Baasaa Ummata Tigiraay (TPLF) filannoowwan biyyaalessaa shanan darban irratti dhiibaa ol-aanaa keessatti qabaataa ture keessatti komiin irratti dhiyaataa kan ture yoo ta'u, filannoo ja'affaarratti paartii mootummaa giddu-galeessaa keessaa baafamee ofii isaatiin komii dhiyeessu ta'eera. Itoophiyaatti sababa weerara koronaavaayirasiirraa kan ka'een yeroon filannoo akka dheeratu murteeffamellee, TPLF garuu naannoo isaatti filannoo gaggeessuun mo'achuun isaa ni yaadatama. Paartichi tarree paartilee siyaasaa Itoophiyaa keessaa kan haqame yoo ta'u, gaggeessitooni paartichaa ammoo lola naannicha keessatti jalqabameen hangi tokko lubuun isaanii darbee, kanneen biroon ammoo qabsoo hidhannoof gammoojjii kan jiran yoo ta'u hangi tokkos to'annoo seeraa jala oolfamaniiru. Kanaaf, erga heerri mootummaa raggaasifamee booda TPLF haqamee filannoo gaggeeffamu isa jalqabaa ta'a. Mootummaan namoota isatti dhiyaatan gaggeessummaa boordiif filata jechuun maqaanshee paartii siyaasaa mormituu keessatti kan beekamtu  Burtukaaniin akka fakkeenyaatti kaasuun paartileen siyaasaa dubbatanii turan. Duraan haadha seeraafi nama siyaasaa kan turte boordiin filannoo haqa qabeessa miti jechuun kan himannaa bantee turte Birtukaan Miidhagsaa, walitti qabduu Boordii Filannoo ta'uun filannicha raawwachiisuuf qophiirra jiraachuunshee filannoo dhufu dhimmoota akka qalbiin eegan taasisan keessaa tokkodha. MM Abiy gara aangootti dhufuu hordofee ture Birtukaan Miidhagsaa biyya itti baqattee jirtu Ameerikaarraa itti-gaafatamummaadhaaf gara Itoophiyaatti kan deeebite. Boordichi Burtukaaniin dura walitti qabaa boordii sadii dabarsera. Erga Heerri mootummaa ragga'een booda walitta qabaa boordichaa kan ture Kamaal Badiriin A L I 1986-1997tti tajaajileera. Itti aansuun ammoo Margaa Baqqaanaa A L I 1999-2009tti, akkasumas A L I 2010-2011tti Saamiyaa Zakkaariyaa boordicha gaggeessaniiru. Burtukaan A L I bara 1997 filannoo biyyaalessaa sadaffaarratti paartii Qindoominaa bakka bu'uun dorgomteetti. Filannicha hordofees miseensotaafi gaggeessitoota paartilee mormitootaa yeroo hidhetti isheenis hidhamtee turte. Hirmaannaa siyaasaasheetiif waggoota baayyee mana hidhaatti kan dabarsite Burtukaan, filannoo biyyaalessaa ja'affaa filatamtuu taatee dhiyaatti osoo hin taane dhaabbata filannoo raawwachiiftu gaggeessiti. "Kaadhimamtuu ani har'a dhiyeessu mootummaafillee ta'e karaa dogogoraan harka kan hin kennine, seeraafi sirnaaf ejjennoo cimaa kan qabdu; ejjennoo cimaa qabaachuu qofa osoo hin taane kanaaf gatii barbaachisu kaffaluu keessatti qabatamaan ummata Itoophiyaatti agarsiiftedha," jechuun MM Abiy mana maree irratti waa'ee walitti qabduu boordii kanaa dubbataniiru. Walitti qabduun haaraa kun erga dhuftees boordichi bifa seera ittiin hojjetu bifa adda ta'een jijjiireera. Boordichi kanaan dura miseensota sagal kan qabu yoo ta'u, bu'uura labsii boordii filannoo hundessuu haaraatiin gara shaniitti gadi siqeera. Seerri sadii Itoophiyaan filannoo ittiin gaggeesitu gara tokkootti cuunfamanii fooyya'insi gara garaa taasifamuun hojiirra ooleera. Boordichi meeshaaleen kanaan dura itti fayyadamaa ture jijjiiruudhaan meeshaalaan haaraa beeksisuu erga jalqabee bubbuleera. Birtukaan A L I bara 1996 haadha seeraa yeroo turterraa kaasee ejjennoo cimaa qabattuun beekamti. Biyya baqannaan keessa turte Ameerikaatti barumsa dabalataa, keessumaa muuxannoowwan dimokiraasii waliin walqabatan argachuun ishee walitti ida'amee baardii filannoo dhufu raawwachiisu gaggeessuunshee amanamummaa filannootiif gahee mataa isaa ni qaba yaadonni jedhan irra deddeebiin ni dhaga'amu. Heera mootummaafi dhimmoota filannoorratti qorannoo kan gaggeesse ogeessi seeraa Adam Kaasee, jabinni walitti qabduu boordii jabina boordichaarratti gahee gaarii akka qabaatu waliigalullee, nama dhuunfaarra walabummaa miseensota boordii, kanarra darbees jabinni dhaabbatichaa  ni murteessa jechuun ibsa. Filannoo walabaa gaggeessuudhaaf boordiin filannoo abbaa seeraa cimaa ta'uun isaa murteessaa ta'ullee, kun tumsa mootummaa malee filannoo bu'a qabeessa ta'e gaggeessuu dandeessisa jechuu miti jechuun ibsa Adam. Paartileen siyaasaa gara garaa ammoo boordichi paartiin biyya bulchuu caasaa mootummaa fayyadamuun miidhaa nurraan geessisaa jiru nurraa hin dhorkine jechuun irra deddeebiin himatu. Paartileen akka Kongirasiin Federaalawaa Oromoo (KFOn), Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) fi Baaldaraas Dimokiraasii Dhugaaf sadarkaa filannoo itti aanurratti hirmaachuurra hin jirru kan jedhan turaniiru. KFO fi ABOn miseensonni keenya yeroo hidhamaniifi waajiraaleen keenya yeroo cufamanitti boordiin filannoo callisaan bira darba jechuun irra deddeebiin dhaga'amu. "Boordiin filannoo hojii akka dhaabbataatti of jabeessuurratti fuulleefatee turuun, keessattuu mirgoonni gareewwan dorgomtootaa eegamuurratti qaawwi jiraachuu malu; haata'u malee kun iyyata ragaan boordichaaf dhiyaaterratti hundaa'a," jechuun BBCtti hime Adam. Kanaaf ammoo boordichi iyyata paartiin biyya bulchu hiriira ummataarratti maqaa balleessiin jira jedhamee iyyata dhiyaatee tureef akeekkachiisa kennuu isaa akka ragaatti eera. Haata'u malee, yeroo dhiyaachaa deemuttiifi ho'i siyaasaa yeroo dabalu, komiin akka kanaa ni dabalu, boordichis qoramaa deema jechuun ibsa.


Waraanni Miyaanmaar hooggantuu biyyattii Suu Chii erga hidhanii booda biyyattii to'ate

Humni waraanaa Miyaanmaar hooggantuu biyyattii Aung San Suu Chii to'annoo jala oolchee sa'atii muraasa booda ammoo aangoo biyyattii harkaan ga'ateera. Humni waraanaa erga aangoo qabatee booda TV irratti ibsa kenneen Labsiin yeroo muddamaa waggaa tokkoof labsamuu ibseera. Filannoo Sadaasa darbe biyyattii keessatti gaggeeffamerratti atakaaroon humna waraanaa fi caasaalee bulchiinsaa mootummaa gidduu ture dhumarratti fonqolchi mootummaa haala kanaan akka raawwatuuf ka'umsa ijoo ta'eera. Maqaa Barmaa jedhamuunis kan beekamtu Miyaanmaar hanga rifoormiin dimokiraasii bara 2011 biyyattii keessatti eegalutti humna waraanaan bulaa turte. Humni waraanaa biyyattii akka jedhutti aangoo biyyattii yeroo ammaa hooggana waraanaa olaanaa biyyattii kan ta'an  Min Aung Hlaing'tti dabarfamee kennameera. Yeroo ammaa daandiin magaalaa Nay Pyi Taw akkasumas Magaalaan ijoon biyyattii Yangon humnoota waraanaa guutamaniiru. Sadaasa darbe paartiin Suu Kyi' 'National League for Democracy (NLD)' jedhamu teessoo mootummaa hundeessuuf isa barbaachisu argachuu ibsee ture, humni waraanaa bu'aan filannoo waliin dhahameera jechuun komii achirraa eegale. Fonqolchi mootummaa humnoota waraanaa biyyattiin raawwatame heera biyyattii kan humna waraanaa mataasaaniin waggaa kurna caalu dura baafame kan faallessuudha jedha gabaasaan BBC Kibba baha Eeshiyaa jiru. Qondaalota siyaasaa gameeyyii akka Suu Kiy hidhuun dubbii hammeessa, balaa baata jedha gabaasaan kun. Saan Suu Chii intala nama abbaa bilisummaa Barmaa jedhamuun kan beekaman Janaraal Ong Saan. Abbaan ishee kan ajjeefaman yeroo isheen umurii waggaa lamaa jirtu ture. Kan ajjeefamanis Barmaan sirna gita bittaa Ingilizootaa jalaa ba'uudhaaf  xiqqoon yeroo hafu akka lakkoofsa isaaniitti bara 1948 keessa ture. Saan Suu Chii yeroo tokko mirgoota dimokiraasiifi namoomaatiif akka fakkeenya guddaa tokkotti ilaalamti ture.  Sababiin isaa faallaa loltoota Miyaanmaar warra haraara hin beekan jedhamanii dhaabahuudhaan biyyattii keessatti dimokiraasiin akka jiraatuuf qabsaa'uudhaaf waggoota dheera dabarsisteetti. Kana hordofees bara 1991 badhaasa Noobeelii  Nagaa mo'achuu dandeesseetti. Badhaasichas kan mo'atte osoo bakkuma jirtutti hidhamtee jirtuudha. Saan Suu Chii erga waggoota 15f hidhaa turtee booda bara 2010 bilisaan gadi dhiifamteetti. Filannoo waggoota 25 keessatti yeroo jalqabaatiif gaggeeffameenis paartiin ishee mo'icha guddaa argatee gara aangootti dhufuu dandeessee turte. Haata'u malee, Heerri mootummaa biyyattii Saan Suu Chii akka pirezedaantii biyyattii taatuuf hin hayyamu. Sababiin isaa ammoo ijoolleenshee lammii biyya alaa waan ta'aniif. Kanarraa kan ka'eenis mootummaan kan gaggeessitu dugda duuba teesseeti. Saan Suu Chii amma umuriin ishee waggaa 75 guuteera. Badhaaso Noobeelii Ngaa mo'attee kan turte Saan Suu Chii biyyashee keessatti jallinaafi gidiraa Musliimota Rohinjiyaa irra gahaa turerratti dhibaa'ummaa agarsiifteen  kabajniifi beekamtiin jaarmiyaalee addunyaa hedduurraa argatte irraa fudhatameera. Bara darba Mana Murtii Yakka Addunyaarratti dhiyaattee kanaaf deebii akka kennitu ta'etti  Musliimota Rohinjiyaa irra gidiraan gahe sirrii ta'uu isaa agarsiisuuf yaaluun ishee kabaja sadarkaa addunyaarratti isheef kennamee ture kan gur'aachessedha. Haata'u malee Saa Suu Chii biyyashee keessatti  warra Budhaa baayina qaban biratti fudhatama bal'aa qabdi.


Lola Tigraay: Namni qaro-dhabeessa ta'an, Asmallaash, ajjeefamuun waa'ee lola Tigraay maal hima?

Namni qaroo ijaa fi harka tokko hinqabne, Asmalaash Waldasillaasee aanga'oota TPLF tarkaanfii humnootii federaalaatiin naannoo Tigiraayitti fudhatameen ajjeeffaman keessaa tokko. Ajjeechaan nama kanaas tarkaanfiin naannichaatti fudhatamaa jiru hangam cimaa ta'u kan mulliseedha. Asmalaash bara TPLF hundeeffamu 1975 keessa kan dhaabichatti makame yoo ta'u, agartuu isaa lamaanis tibba lola riphee loltummaa gaggeessaa turaniitti haleellaa boombii gaarreen Imbaa Alaajeetti ture kan dhabe. Qobsoo riphee loltummaa TPLF bara 1975tti eegaleen ture bara 1991tti magaalaa guddoo biyyattii Finfinnee to'achuun bulchiinsa Mangistu Haayila Maariyaam aangoorraa kan kufte. Isaan boodas Asimalaash, waraana daangaa bara 1998 keessaa motummaa TPLFn ogganamuufi Eritiiraa jiduutti gaggeefameen haleellaa xiyyaaraa Maqaleerratti raawwatameen harkasaa biraa dhabe. Lola tibbanaa kanaan ammoo Asimalaash,  miseensa koree hojii raawwachiiftuu TPLF kan ture, qondaaltoota TPLF soorama bahan- Ministira Haajaa Alaa duraanii Siyyum Masfin fi Ministira Dhimmoota federaala duraanii Abaay Tsahaaye waliin ajeeffaman. MM Abiy Ahimad, gaheessi waggaa 44, kan tarkaanfiin waraanaa akka TPLF irratti fudhatamuuf ajajan, osoo bara 2018tti gara aangootti hindhufin dura garuu motummaa waloo dhaaba siyaasaa afuriin biyya bulchaa ture keessatti TPLF waliin hojjataa turan. Amma garuu Abiyiifi TPLF waliif diina waan ta'aniif lolatti galan. Isaan boodas naannoo Tigraay kan Sudaaniifi Eertiraan wal daangeessitu akkasumas seensa buufata Galaanaa Diimaa to'achuuf lola gaggeessan. Pirezidaantiin Eertiraa Isaayaas Afawarqiin tarkaaniin waraanaa Itoophiyaan taasisuu cimsuuf loltoota isaa erguutu gabaafame. Kaan ammoo siriiyyuu haaloo inni  tibba waraanaa daangaa bara 1998-2000tti gaggeefameetti harka TPLFn bahuuf jedhu. Waraana daangaa sanaanis namoonni gara 100,000 ta'an akka ajjeefaman himama. Tigiroonni, lammiileen Eertiraa hedduun fi motummaan US loltoonni Eertiraa Tigraay galaniiru jedhan illeen,  motummoonni Ertiraas ta'e kan Itoophiyaa himannaa kana ni haalu. Abiy erga waraanni federaalaa magaalaa guddoo naannichaa Maqalee to'ateen booda Muddee 28tti ture injifannoo kan labsan. Haata'u malee humnootii TPLF kan ajaja isaa jalatti loltoota gara kuma 250 ta'an qabuu to'achuuf tarkaanfiin kan itti fufu ta'uu himan. Haalli maanguddoonni sadan; Asimalaash, Siyuum fi Abaay itti ajjeefaman ifa hinture. Kaan ganda keessatti itti dhokaafamuun ajjeefaman jedhu. Haata'u malee, ibsi motummaan kenname ammoo holqa keessa harka akka kennataniif gaafatamanii didnaan ajjeefamuu ibsa. Ajjeechaa namoota kanneenis Sibihaat Nagaa dabalatee to'atamuu qondaaltoota TPLF hordofuun kan dhagahameedha. Sibihaati harki cancalaan hidhamuun baayyee bututee ture kaameeraan kan mul'ate. Kunis kan taatee hogganaa Iraaqi duraanii Saadaam Husseen bara 2003tti wayita to'atamu kan yaadachisu ture. Fayisaal Robilee Insititiyuutii Qorannoo Dhimmmoota Gaanfa Afriikaa kan UStti bu'ureeffatee irraa akka jedheetti, deeggartoonni Abiy carraa namoota dhaaba siyaasaa hanga mormii ummataatiin kufiifamee Abiy gara aangootti dhufuutti olaantummaan biyyattii bulchaa tureen hidhata qaban kenneen, mudateetti gammadaa jiru. ''TPLF arganneera. Barbadeessaa jirra jedhaa jiru.  Gonkumaa deebii'anii nu dararuu hindanda'an jedhu.'' ''Haata'u malee kanneen gonkumaa TPLF hinjaalannee dabalatee, Tigroonni akkas jechaa jiru: 'Asimalaash nama ija hinqabnee, Siiyuum nama wallaansa baqaqasanii yaaluun dugdaa raawwatameef socha'uuf rakkatuu, Abbaay kan wallaansa baqaqsanii yaaluun onnee taasifameef ajjeessuun, akkasumas ammoo Sibihaatii kan sadarkaa ol bahu hindandeenye salphiftan. Isaan gootoota keenyaa'.'' Rogeessi mirgoota Namoomaa Ertiraa kan baqannaarra jiru, Phaawuloos Tasfaagorgiis lola baatiiwwan sadan darban keessaa haleellaan dirooniin irratti gaggeeffame fi waraana loltoonni Itoophiyaafi Ertiraa akkasumas humnootiin naannoo Amaaraa irratti qooda fudhataniin TPLF miidhaa olaanaan irra gahuun isaa shakkii hinqabu jedha. ''TPLF buufataasaa hedduu, hoggantoota isaa hedduu, looltoota isaa hedduufi meeshaa waraanaa cicimoo hedduu dhabeera. Amma meeshaa waraanaa jiddugalaafi xixiiqqaa qofaa qaba. Kanaafu Ertiraan haalaa ta'ee kanaan keessatti hirmaachuun waan irraa eegamaa ture jedhee hinyaadu,'' jedha. "Isaayaas tarsimoo isaa dubatti hafaa diina irratti baayyina looltoota, taankiiwwan, meeshaalee waraanaa fi boombiitiin hordofa,''jedha Mr Phaawolos. Itti dabaluunis, ''Haata'u malee TPLF hindhumne. Loola walitti fufaa waraane. Ammas, garuma lafaafi eddoowwan baadiyaa Tigraay duraan beekuutti, gaarreenifi randawwan lola riphee loltummaa keessatti lolaa tureett deebii'e.'' Maanchil Masarati Yunvarsitii Gondatii oggeessa akkaadaamii kan ta'an, adeemsi TPLF erga ''humna qabu hundaan'' waraanaa Itoophiyaarratti saaxuun riphe loltummaatti geedarame, isaanuma irratti balaa buuse. ''Gareewwan hidhatootaatiin, hidhataan boombii ajjeessee du'u tokkichi mataansaa du'a hedduuf sababa ta'u danda'a. Dhimma TPLFtiif ammoo, looltoota hafan muraasa qabu. Ammalleen naannoolee gaarreen muraasaa keessatti lolaa akka jiran gabaasni jira. TPLF konkolaataawwan gargaarsaa osoo hinhafne daandiiwwan irratti aleellaa raawwataa jira,'' jedhan. Mr Phawuloos motummaan beelaa akka meeshaa waraanaatti itti fayyadamaa akka jiru amana. ''Loltoonni motummaa midhaan Tigrootaa gubaniiru. Lolichis waqxii miidhaan walitti qabamuutti gaggeeffame. Loomsaanis jalaa qalamaniiru. Kunis wayita motummaan naannichatti malawwan quunnamtiin guutuummaatti adda kute sana raawwatame. Nyaanni seenu tokkoo hinturre. Ammma mataasaa, baayyinni gargaarsaa baayyee daangeeffamaadha. "Namoonni beelaan du'aa jiru. Beelli seenuuf akeekkachisni kennamaa jira. Kunis beenyaa malee gatii waraanaati. Kunis jecha Mangistu na yaadachisa: 'qurxummii ajjeesuuf, haroo gogsi.' Kanaafuu TPLF dadhabsiisuuf, motummaan Abiy namoota nagaa beelleessuun dabalatee dirqiin of jala oolchuuf yaalaa jira,'' jedha Mr Phaawulos. Dhaabbileen gargaarsaa gama isaanitiin, lolli tibba weerara koronaavaayirasiifi awwaansin miidhaan miidheetti umamee, haalicha caalaa 'harbeessuu' himu. Akka dhaabbilee gargaarsaa UN'tti: Aanga'aan bulchiinsa haaraa naannoo Tigraayitti mudaman, midiaa biyya keessaatiin rakkoonni naannicha keessaa ''seenaa isaa keessatti cimaadha'' jechuun gabaafame. Lakkoofsi namoota naannichatti deeggarsa namoomaa atattamaa barbaadanis miliyoona 4.5 ta'uufi kanneen bakka jireenaa isaanii buqqaa'an ammoo miliyoona 2.5 akka ta'an akka sumas namoonni 13 beelaan du'uu waajjirisaanii gabaasa qabaachuu akka dubatan gabaafameera. Motummaanis himannaa beelaan ummataa adabaa jiraa jechu kan kufse oo ta'u, Obbo Maanaachile ''dhimma akkasiitiin motummaa himachuu ''gutummaatti dogondora'' jedhaniiru. ''Motummaan kuusaa nyaataa gahaa qaba garuu ammoo sababii TPLF konkolaachiftoota ajjeessuuf jecha naanawa baadiyaa geessuu hindandeene. TPLF ilaalcha idil addunyaa  hawwachuufi dhimmasaatiif akka gaddamuuf waan barbaadeef dhimma beelaa akka qabxiitti itt fayadamu barbaade. ''TPLF qonnaan bultootaaf qawwee kennuun muraasa isaanis akka lolaniif dirqisiise. Sababii kanaatiif kan omishni barbadaa'aa jiru. Akkasumas TPLF bulchiinsoota motummaa magaaloota hundaa to'ateera. Waajjiraa;ee, hospitaalootaa osoo magaalaa hinbahiin dura barbadeessee'' jedhu Obbo Manaahiil. Komishiniin Mirga Namoomaa motummaan hidhata qabus, jiraattoonni lixa Tigraay, Humaraa kan jidduugala qonnaa taa'ee manneeniifi daldalallii ballinaan garee dargaggoota Amaaraa, milishootaa, humnootii addaa akkasumas loltoota raayaa Itoophiyaafi kan Ertiraatiin saamamuu dubbatu. ''Saamtoonni kuusaa naataafi miidhaanii onsaniiru'' jechuun, itti dabaluun kan biraa hafee namoonni bulchiinsa haaraan akka isaan gargaaraniif eergaman mataansaanii hannicha keessatti hirmaataniiru jechuun himatu jiraattoonni. Xinxalaan dhimma Itoophiaa Garee Kiraayisis Addunya Itoophiyaa, Wiiliyem Daavisan, motummaan federaalaa bakkeewwan loltoonni isaa ykn humnootiin Amaaraa jiran, bakka baayyee to'atamuutti deeggarsa muraasa dhieessaa jira jedha. Haata'u malee, bakkeewwan humnootiin Tigree ammalleen keessatti argamaniitti, sababii motummaan akka isaan deegarsicha akka hinarganneef barbaaduuf ykn boba'aa ykn meeshaa waraanaa geessuun akka hindanda'amne waan barbaaduuf deeggarsi qaqabaa hinjiru jedha. ''Sababii motummaan federaalaa to'achu hindandeenyeef ykn nageenyi baayeen hinjirreerreef, irra caalli baadiyaa Tigraay deeggarsa argataa hinjiran. "Deeggarsi Maqalee, magaalaa guddoo naannichaatti, kibbaafi lixa naannichaa eddoowwan muraasa humnootiin federaalaa ykn Amaaraa to'atan  ergamaa jira'' jedha. Itti dabaluunis, Mr Daavisan  bakkeewwan to'annoo loltoota Ertiraa jalatti argamaniitti gargaarsa erguun gama siyaasaatiinis ta'ee lojistiikiidhaan baayyee rakkisaadha. Jiraattoonni BBC'tti akka himaniitti, loltoonni Ertiraa Aksuum, Wukroo kan Maqalee irraa km 45 qofaa faggaattu dabalatee, magaaloota gurguddoo hunda keessatti argamu. Lafa dhalootaa pirezidaantiin Tigraay kan ture Dabratsiyoon Gabramikaa'el kan taate Shiree, humnootiin Itoophiyaa to'ataniif erga gargaaraniin booda, gadhiisaniiru. Haata'u malee ammalleen madarootaafi gandoota naannichaa keessa ammalleen jiru jedhu jiraattoonni. Maartiin Plaat, Inistitiuutii Yunvarstii Landaniitti qorataa olaan kan ta'e, daangaawwan qabachuu jechuun eenyu akka mo'atee hinagarsiisu jedha. ''TPLF magaalootaafi eddoowwan qabachuun hinamanu. Garreenniifi tulluuwwan irraa lolaa jira. Diniin hanga tagabaa'uutti dhiise. "Isaan booda haleellaa raawwachuun baqata. Haala kanaan baatiiwwaniifi waggoota keessatti diina  dadhabsiisa. Riphee loltummaa kana duraatinis kan raawwatame kana ture. Riphee loltummaa cimaa gaggeessuu danda'uuf daandii dhiyeessitii meeshaa waraanaa, boba'aa fi nyaataa qabaachutu barbaachisa,'' Mr Daavisan. "TPLF yeroo dhumaatiif dhiyeessitii kan argate karaa Sudaaniin ture. Amma Sudaan  osoo Itoophiyaa waliin waldhabee daangaa keessa jiranu deebiitee kan raawwachu isheen gaaffii guddaadha, jedha Mr Daavisan. Itti dabaluunis, ''Lolichi kan yeroo dheeraa ykn kan gabaabaa ta'unsaatu murteessa.''


Zuumaa eeguuf jecha basaasa seeraan alaa irratti qarshii miiliyoonaan bahu

Ejensiin basaasaa Afrikaa Kibbaa Pireezidaantii duraanii Jaakoob Zuumaa  qorannoo malaammaltummaarraa eeguuf jecha basaasarratti qarshii miiliyoonaan baasuudhaan himatama. Himannaan warreen odeeffannoo malaammaltummaa saaxilaniin bahe akka jedhutti abbootii murtiifi gaazexoota irrattillee dhiibbaa taasisuuf yaalamaa jira. Himannaawwan banaman ajaa’iba dha. Namoota dhimma kana saaxilan lamaafi ragaa baatonni biroo shira wal-xaxaa ejensii tikaa biyyattii gara loltuu dhuunfaa pireezidaantii duraaniitti geeddaruuf taasifamu irratti odeeffannoo gad-fagoo kennan. Waggoota kurna dabran keessatti Zuumaan himannaa malaammaltummaa baayyeetu irratti banamee jira. Qorannoon abbaa murtiitiin hogganamu kuni garuu Zuumaan caasaa mootummaa of eeguuf jecha hangam akka fayyadaman saaxilaa jira. Ragaa baatonni kunneen qarshii waliigalaa guddaa ejensii nageenyaa biyyattiirraa hatamee deeggartoota Zumaaf kenneme ibsaniiru. Miidiyaalee irratti dhiibbaa  gochuun pireezidanticha eeguuf  qarshii baasii taasifame. Manni mutii otoo hin hafiin dhimma kana keessa akkatti gale. Caasaawwan mootummaa  ifatti loogii dhaan dhimma siyaasaa irratti bobba’an Zuumaan irra deddeebiin himannaa irratti ka’u haalaniiru. Qorannoo dhimma malaammaltummaa kanaaf taasifamuufis deebii kennuu didaniiru- heerri mootummaa immoo isa kana seeraan ala dha jedha.


Jawaar Mahaammad, Baqqala Garbaa fi kaan guyyaa 12ffaa lagannaa nyaataarra jiru

Obbo Jawaar Mahaammad, Baqqala Garbaa, Hamzaa Adaanaa fi Shamsaddiin Xahaa nyaata lagachuu erga jalqabanii har’i guyyaa 12 tahuu maatii fi abukaatoowwan BBCtti himaniiru. Himatamtoota afraniin alatti galmee Obbo Jawaar Mahammad jalatti kan argaman nyaata lagachuu akka jalqaban abukaatota keessaa tokko kan tahan Obbo Misgaanuu Mul’ataa dubbataniiru. Obbo Jawaar Mahammad fa’iin kaleessa iyyaafachuu kan himan abukaatoon kun ''baayyee dadhabaniiru,’’ jechuun BBCtti himan. Haati warraa Obbo Baqqala Garbaa Aadde Haannaa Raggaasaa abbaan warraa isaanii ammallee lagannaa nyaataarra akka jiran himan. ''Naanee jirra. Waan haasofnu hin qabnu. Du'uma keessa jiru. Erga nyaata didanii guyyaa 12 darbeera,'' jedhan Aadde Haannaan. Abukaatoon akka jedhanitti immoo himatamtoota afran dabalataan eegdonni Jawaarii fi gaazexeessaan OMN Mallasa Dirribsaa nyaata erga lagatanii guyyaa ja’a darbuun ibsameera. Haati warraa gaazexeessaa Mallasa Dirribsaa Taaddalach Margaa abbaan warraashee nyaata lagachaa akka jiruufi nyaata fuuteefi deemtu akka harkaa hin fuune dubbatteetti. Herregni baankii abbaa warraa ishee, Mallasaa Dirribsaa fi kan dhuunfaa ishee akkuma duraan cufametti jiraachuu Aadde Taaddalech BBCtti himaniiru. Abukaatoo hidhamtoota kanneenii keessaa tokko kan tahan Obbo Kadir Bulloo, gaazexessaa Mallasaa Dirribsaa waan dadhabeeruuf gadi bahee nu hin dubbisne jedhan. Obbo Kadir Bulloo kaleessa mana hidhaatti dubbisuu yeroo deeman waan haaraan hubanne ''Arafat Abubakarii fi kaan dadhabanii yaaliif hospitaala galaniiru'' jedhan. Dabalataan Daawwit Abdataa kaleen na dhukkuba jedhee taa'uu hin danda'u jedhan. Obbo Kadir '' Jawaar dadhabeera. Hakiimonni isaas hospitaala galuu qaba jedhan. Sagalee baasee dubbachuu hin dandeenye. Laafeera, nu dubbisuuyyuu hin dandeenye,'' jedhan Obbo Kadir Abukaatoon hidhamtoota kanneenii Obbo Misgaanuun dabalataan ‘’namoonni tokko tokko gargaarsaan manaa bahu. Keessumaa immoo warreen boodarra lagannaa nyaataa kanatti makaman dadhabaniiru,’’ jedhan. Hakiimonni isaanii yaalii erga taasisaniifii booda ‘’bishaan yoo dhugan malee kutaan qaama isaanii tokko tokko hojii dhaabuu mala jedhamnaan booda bishaan fudhachuu jalqaban. Nyaata waan jedhamu afaan isaaniitti goraa hin jiru,’’ jedhan abukaatoon BBCtti haasa’an Obbo Misgaanuun. Gaaffiin lagannaa nyaataa akka jalqaban taasise mootummaan hoggantoota paartilee mormituu hidhuun waajjiraalee jalaa cufsiisuun sirrii akka hin taane, haala qabinsi qondaala ABO koloneel Gammayyuu Ayyaanaa sirrachuu qaba kan jedhuu fi namootni dhaddacha irratti isaan dubbisuu deeman hidhamuu fi dhorkamuun sirrii akka hin taane ibsuuf. Dabalataan qabsoo qeerroon gaggeesse jijjiramni biyyatti dhufe keessatti qooda ol aanaa bahanne har'a hidhamun keenya dhimma siyaasaafi yaada jedhus qabu. Abukaatoon hidhamtootaa Obbo Kadir miidhaa isaan ira gahuuf itti gaafatama kan fudhatu mootummaadha. Gaaffii isaanii karaa kamiinuu tahu deebisuu kan qabu mootummaa waan taheef jedhan. Lagannaa nyaataa kanas hanga yoomiitti itti fufu kan jedhuuf hanga gaaffiin keenya deebii argatutti nuun jedhan jechuun Obbo Kadir BBCtti himan. Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo baqqalaa Garbaa fi hidhamtootni kaan sababa lagannaa nyaataa irra turaniif waan dadhabaniif jecha waakkii mana murtiitti dhiyeeffachuu waan hin dandeenyeef gaaffii dhiyeessaniin beellamni gaafa Gurraandhala 22 bara 2013tti qabameeraaf. Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Hamzaa Adaanaa fi kaan namoota ajjjechaa artist Haacaaluu Hundeessaa booda to'annoo seeraa jala oolan keessaa isaan tokko.


Filannoo Itoophiyaa 2021: Filannoo itti aanutti paartilee isaan kamtu morkattoota ciccimoo ta'uu danda'u?

Dhuma ji'a Caamsaafi jalqaba ji'a Waxabajjii keessa naannoo Tigiraay irraan kan hafe filannoo biyyaalessaa Itoophiyaa marsaa 6ffaa guutummaa biyyatiitti gaggeeffamuudhaaf karoorfamee jiru irratti paartileen siyaasaa 52 ni hirmaatu jedhamee eegama. BBCn seenaa dudduubaa paartilee, dhiibbaa uumuu gaggeessitoota isaaniifi sochii siyaasaa yeroo ammaa kana taasisaa jiran ka'umsa godhachuudhaan; paartileen siyaasaa sadarkaa mana maree federaalaa, naannoleefi bulchiinsa magaalotaatti carraa sagalee argachuu qabu jedhamanii tilmaamaman akka itti aanutti tarreesseera. Siyaasa Itoophiyaa keessatti hirmaannaa dheeraa kan qaban Mararaa Guddinaa (piroofeesar)tiin kan durfamu KFOn, filannoowwan kanaan dura turan irratti hirmaatee ture. Piroofesar Mararaan yeroo miseensa paarlaamaa federaalaa ta'anii turan keessatti yaadawwan kennaniin namoota hedduu biratti ni yaadatamu. Irra deddeebiin hidhamaa kan turan Piroofeesar Mararaan, yeroo dhumaa hidhaatii wayita gadhiifamanitti deeggartoonni isaanii hedduun addabaabaayitti bahanii gammachuu isaanii ibsatanii ture. Haaluma walfakkaatuun yeroo ammaa hidhaa kan jiran Itti-aanaan dura ta'aa KFO Obbo Baqqalaa Garbaas muuxannoo siyaasaa guddaa qabu. Oromiyaatti keessumaa dargaggoota biratti fudhatama kan qabu Obbo Jawaar Mohaammad, KFOtti makamuun isaa ammoo dhiibbaa paartichi uumuu danda'u akka guddaa taasisu ni amanama. Piroofesar Mararaa, Obbo Baqqalaafi Obbo Jawaar waggaa tokko dura naannoo Oromiyaa bakkeewwan gara garaa yeroo deemanitti simannaan isaaniif taasifame, filannoo baranaa kana keessatti KFOn morkataa cimaa ta'ee akka dhiyaatu kan agarsiisedha. Filannoo Itoophiyaa keessatti muuxannoo kuufachuu isaan, akkasumas namoota siyaasaa buleeyyiifi jajjaboo qabachuun isaa [kanneen kaan hidhamanii jiranillee], KFOn filannoo itti aanu kanarratti paartii milkaa'inaaf eegamu isa taasisa. ABOn dhaabbilee siyaasaa erga hundeeffamanii waggoota dheeraa lakkoofsisan keessaa isa tokkodha. Naannoo Oromiyaa bakkeewwan hedduutti akka faajjii bilisummaatti kan ilaalamu ABOn bara 1973 ture kan hundeeffame. ABOn bara 1991 qaama mootummaa ce'umsaa kan ture yoo ta'u, osoo baayyee hin turiin garuu mormuudhaan qabsoo hidhannoof bosona seene. Waggootaaf erga qabsoo hidhannoo gaggeessaa ture waggaa sadiin dura MM Itoophiyaa Abiy Ahimad gara aangootti dhufuu hordofee gara biyyaatti deebiyeera. Qabsoo hidhannoo waggootaan booda yeroo jalqabaatiif filannoorratti hirmaachuuf kan qophaa'e ABOn, filannoo waliigalaa 6ffaa irratti paartileen siyaasaa tilmaamni ol-aanaan kennameef keessaa isa tokkodha. Dhaabni kun rakkoo keessoofi hidhaa gaggeessitoota isaarra ga'e qabatee seenaafi fudhatama guddaa ummata Oromoo biratti qabu qabatee filannootti deemaa jira. ABOn dhiibbaa mootummaan anarra geessisaa jira jedhuufi mufii keessoo gaggeessitoonnisaa qaban hirmaannaa filannoorratti dhiibbaa irratti taasisuu baannaan naannoo Oromiyaatti morkataa cimaa ta'uun isaa waan oolu miti. Paartiin Badhaadhinaa kan filannoowwan shanan darban 'mo'adheera' jedhuufi waggoota 20 oliif bulchaa ture Adda Dimokiraatawaa Warraaqsa Ummattoota Itoophiyaa (ADWUI) keessaa dhufe. Paartiin Badhaadhinaa erga ADWUIn baqee booda jijjiiramoota tokko tokko akka taasise dubbatamullee ADWUI kan TPLF keessaa hir'ifamedha kanneen jedhan hedduudha. MM Abiy TPLFn alatti Addichi warra 'Aggaar' jedhaman waliin akka walitti makaman taasisuun paartii Badhaadhina jedhu uumeera. Meeshaafi qabeenya ADWUI ammoo fudhateera. Yaadni 'Dimokiraasii Warraaqsaa' kan jedhu faalaasama pirezedaantii Paartichaa kan ta'an MM Abiy Ahmad (PhD)tiin bakka bu'eera. Paartichi miseensota miliyoonaan lakkaa'aman guutummaa biyyattii keessaa qaba jedhuun, akkasumas caasaa cimaa waggoota dheeraa lakkoofsise qabuun filannoo itti aanuun akka eegamu taasiseera. Jijiirama pirezedaantiin paartichaa Abiy Ahmad (PhD) fidaniiru jedhmuufi biyyattii keessatti bakka gara garaatti deeggarsa qaban, akkasumas naannoleefi bulchiinsawwan magaalotaa keessatti gaggeessitoota dhiibbaa uumu jedhaman paartiin qabate kun filannoo dhufurratti morkataa cimaa isa taasisa. ABIN seenaa qabsoo siyaasa dheeraa qabaachuu baatus waltajjii siyaasaa Itoophiyaa yeroo ammaa keessatti dhiibbaa inni qabu salphaa miti. Sabboonummaa Amhaaraa bakka bu'ummaa jabaafi ifa ta'e hin qabu jedhamu bakka bu'uudhaan kan socho'u ABIN, A L I bara 2010 keessa hundeeffame. Kaayyoon ijookoo 'faayidaafi mirga saba Amhaaraa kabachiisuudha' kan jedhu dhaabni kun, waggoota sadan darban keessa jabaachaa dhufuu danda'eera. Paartiin kun naannoo Amhaaraatti dargaggoota biratti fudhatama akka qabu ni amanama. Naannicha keessattis bakkeewwan hedduutti waajiraalee banatee socho'aa jira. Kanaaf, filannoo ji'oota shan booda gaggeeffamu irratti paartilee morkattoota ciccimoo ta'anii dhiyaatan keessaa ABIN tokko akka ta'u ni eegama. Dura ta'aan dhaabichaa Ballaxaa Mollaa gaaffiifi deebii dhiyeenya kana gaazexaa tokko waliin taasisaniin, filannichaaf qophii duraa taasisaa jiraachuu ibsee ture. "Murtee ummataa fudhachuufi bu'aa isaa tole jechuun fudhachuuf" qophii ta'uu isaanii dubbateera. ABIN naannoo Amhaaraatiin alattis kutaaleen Itoophiyaa dhalattoonni Amhaaraa baayyinaan jiranittis waajiraalee gurmeeffataa kan jiru yoo ta'u, kun ammoo filannicharratti morkataa akka isa taasisu ni amanama. Baaldaraas paartii nama duraan gaazexeessaafi falmaa mirga namoomaa ture Iskindir Naggaatiin durfamudha. Baaldaraas 'Faayidaa Finfinnee eegsisuuf' jechuun sochii Iskindir hundeessedha. Sochin kun Finfinnee bu'uura godhachuudhaan gara paartii siyaasaatti guddateera. Hokkara ajjeechaa Artist Haacaaluu hordofee dhalateen walqabatee gaggeessaa isaa Iskindiriin kan dhabe Baaldaraas, bulchiinsa magaalichaa keessatti gochawwan 'seeraan ala' jedhurratti akka qabsaa'u ibsaa tureera. Ibsi gaazexaafi hiriirri Baaldaraas yeroo gara garaatti waamu sababawwan ifa hin taaneen yeroo haqaman ijoo dubbii ta'aa turaniiru. Dhiibbaa paartichi yeroo gabaabaa keessatti Finfinnee keessatti argateefi maqaa Iskindir Naggaa siyaasa keessatti qabuun, Baaldaraas filannoo itti aanu kanatti magaalaa Finfinnee keessatti morkataa cimaa akka ta'u ni tilmaamama. IZEMAn namoota siyaasaa hirmaannaa filannoo A L I bara 1997 ture keessatti beekaman of keessaa qaba. IZEMAn guutummaa biyyaatti haala jedhamuun waajiraalee filannoo 400 ol banateera. Siyaasa saba irratti hundaa'een karaa adda ta'een siyaasa 'lammummaa bu'uura godhate' akka adeemsisu kan ibsu paartiin kun, Itoophiyaatti haqa hawaasaa mirkaneessuun galma ijookooti jedha. Paartichi dhimmoota siyaasaa, dinagdeefi hariiroo alaa irratti kan xiyyeffatan jedhu imaammata 40 akka qopheeffates ibseera. Namoota siyaasaa filannoo A L I bara 1997 keessatti dhiibbaa uuman keessaa Birhaanuu Naggaa (Piroofesar) fi Andu'aalam  Arraagee gaggeessitoota ol-aanoo paartichaati. Samaayaawii Paartii gaggeessaa kan ture Yashiwaas Asaffaa ammoo dura ta'aa kan godhate IZEMAn paartileen ja'a walitti baquun kan ijaaramedha. Isaan keessa hidhannootiin qabsaa'aa kan ture Arbanyooch Ginbota 7 ni eerama. Dhaabni kun biyya keessaafi alaa deeggartoota salphaa hin taane akka qabu ibsama. Kanaaf, filannoo 2021 kana keessatti paartileen bu'aa argamsiisu jedhamanii eegaman keessaa isa tokko ta'uu danda'a jedhamee tilmaamama. ONLF sochii siyaasaa keessatti dhaaba umurii dheeraa lakkoofsisedha. ONLF bu'uura isaa naannoo Somaalee taasifachuun waggoota 37 dura ture kan hundeeffame. A L I bara 1986 hanga 2010tti sochii qabsoo hidhannoorra kan ture ONLF, qaamaa mootummaa ce'umsaa A L I bara 1983-87 ture. A L I bara 1984 filannoo naannoo taasifamee ture irratti harka dhibba keessaa 87 mo'achuudhaan naannoo Somaalee waggoota lamaaf bulchee ture. Haata'u malee, waldhabdee mootummaa giddu-galeessaa waliin uumameen ONLF akka lola hidhannootti seenu taasiseera. Kanarraan kan ka'eenis mana maree bakka bu'oota ummataatiin 'shororkeessaa' jedhamuun farrajamee ture. Bara 2018 MM Abiy Ahmad gara aangootti dhufuu isaa hordofee, galmee shorokkeessummaarraa haqamee akka paartii seera qabeessatti galmaa'eera ONLF. Mirga umattoonni naannoo Somaalee ofiin of bulchuu jedhu mirkaneessuun kaayyoo isaa ijookooti kan jedhu paartiin kun, filannoo itti aanu kanatti naannoo Somaaleetti morkataa cimaa akka ta'u ni eegama. Aanga'oonni paartichaa A L I bara 2011 yeroo gara biyyaatti galanitti simannaan 'ho'aa' taasifameef dhaabichi ammallee fudhatama kan qabu ta'uu agarsiisuu qofa osoo hin taane, filannoo itti aanuufillee abdii inni qabu kan akeeku fakkaata.


Sudaan: MM Sudaan Abdallaa Hamdook, hoggantoota finciltootaa duraanii kaabiineesaanii haaraaf muudan

Ministirri Muummee Sudaan kaabiinee haaraa ministiroota 25 hammatu hundeessan. Ministirri Mummee Hamdook murtee isaanii kanas haasaa TV biyyaaleessaa irratti kallattiin tamsaasa'een mirkaneessan. Itti dabaluunis, ''Kaayyoon kaabiineen haaraan itti ijaaraameef inni guddaan waliigaltee siyaasaa biyyattii kufaatii irraa oolchuuf'' jedhaniiru. Motummaan haaraan isaanii ministiroota 25 akka qabaatu kan beeksiisan MM kun, Ministirri Barnootaa eenyu haa ta'u kan jedhu irratti ammayyuu waliigalteerraa akka hin gahiin himan. Ministirri Mummee Haamdook tibba ibsa gaazexeessitootaaf kennanniitti akka dubbataniitti, motummaa haaraan kaayyoowwan waraaqsa ummataa Muddee 2019tiin kan abboomamu yoo ta'u, fiixaan bahiinsawwan aanga'oonni duraanii eegalan kan itti fufsiisu ta'a jedhan. Hoggansa kana dura tureef hojiiwwan fiixaan bahiinsa jedhanii kaasan keessaa tokko Sudaaniin tarree biyyoota shororkeessitoota deeggaranii keessaa haqisiisuu danda'usaaniiti. Ministiroota haaraa mudaman keesaa tokko kan kana dura garee finciltootaa Sochii Haqaafi Walqixummaa jedhamu hogganaa turan Jiibriil Ibraahiim keessatti argamu. Kana malees intalli Imaamii fi ministera muummee karaa dimokiratawaa isa xumuraaf filatamanii dhiyeenya kana du'aan boqatanii, Saadiiqi Al-Mahaadii, kan taatee Mariiyaam Al- Saadiiqi Ministira Haajaa Alaa ta'uun mudamte jirti. Namoonni motummaa keessatti hamaataman kanneeniif mudamni kun kan kennames haaluma waliigaltee Bitooteessa darbee Juubaatti motummaa ce'umsaafi gamtaa gareewwan finciltootaa Adda Warraaqsa Sudaan (SRF) jidduutti taasifameetiin jedhameera. Mootummaa haaraan kunis  biyyattiin bara 2014tti filannoo hanga gaggeessituutti aangoorra kan turu ta'a jedhameera.


Filannoo Itoophiyaa 2021: Filannoo biyyaalessaaf duulli filannoo eegalame

Filannoo biyyaalessaa Waxabajjii dhufu gaggeefamuuf tartiiba ta'ii Boordiin Filannoo Itoophiyaa baaseen har'a guyya paartileen ifatti duula na filadhaa eegalanidha. Kaadhimamtoota filannoo galmeessuunis har'a eegalameera. Guyyaa jalqabaa duula fiilannoo kanatti sochii paartilee jabaa akka hin taajjabne rippoortaroonni BBC Finfinnee jiran gabaasaniiru. Hoogganaan waajira paartii Badhaadhinaa Obbo Binnaalf Aandu'aalam dhaabni isaanii dhaabbilee mormituu waliin miira waltumsuu fi walmorkuun hojjetaa jechuun dubbachuu fuula feesbuukii dhaabichaarratti maxxanfameera. ''Filannichi nagaa qabeessaa fi dimookraatawaa akka ta'u paartilee biroo wajjin waltumsuun filannicha injifachuuf ammoo miira walmorkiin'' akka hojjetan dubbatan. Paartichi maanifestoo fi mallattoo filannoo isaa miseensota fi hooggantoota dhaabichaa biroof ifa godheera. Ministirri muummee Abiy Ahimad kan pireezidantii paartii Badhaadhinaa ta'an ampooliin ifu mallattoo filannoo dhaaba isaanii akka ta'e ibsaniiru. Dilbata kaleessaa magaalota lixa Oromiyaa Dambidoolloo, Shaambuu fi Ambotti hojiilee misooma daandii wayita eebbisanii fi hojii ijaarsaa eegalsiisanitti 'abbaa feetan filadhaa' jechuun uummatatti dubbatan. MM Abiy erga aangotti dhufanii yeroo jalqabaaf kan taasifamu filannoon kun haqa qabeessa akka ta'uu fi paartiin isaanii kan injifataamu yoo ta'e rakkoo tokko malee aangoo akka gadi dhiisan MM Abiy dubbataa turan. Haa ta'u malee paartileen mormituu akka ABO fi KFO'n hoogganoonnii fi miseensonni isaanii hidhamuu fi waajiraaleen isaanii Oromiyaa bakka garaagaraatti cufamanii kan jiran ta'uu irra deddeebiin komataa jiru. 'Haala kanaan filannicha keessatti hirmaachuuf ni rakkanna' jechuunis adda addatti ibsa baasuun isaanii ni yaadatama. Hogganoonni siyaasaa jajjaboo mana hidhaa osoo jiranii filannoo gaggeeffamu amanamummaa isaarratti qaamoleen garagaraa gamanumaan gaaffii kaasaa jiru. Hoogganoonni dhaaba KFO kan akka obbo Baqqalaa Garbaa fi Jawaar Mohaammad gaaffileen akka ''hidhamtootni siyaasaa Oromoo haa hiikaman, waajiraaleen keenya haa banaman akkasumas qabinsi maatii hidhamtootaa haa sirratu'' jedhu kaasuun diddaa nyaataa eegalan guyyaa 19'ffaa wayita qabatee jirutti duulli filannoo eegalame. Filannoon bara darbe gaggeefamuun irra ture sababa weerara Koroonaavaayirasiin bara kanatti darbe. Kunis mormiin isa mudatee ture. Dhaabni naannoo Tigraay bulchaa ture murtee filannichi dheereffamuu fudhachuu diduun filannoon ofiin naannicha keessatti gaggeesse hariiroo mootummaa Federaalaafi kan naannichaa amma lola waraanaan gaheef sababoota ijoo keessaa tokko ture.


Gareen dhiheenya Godina Baaleetti to'atame dhuguma al-Shabaab waliin hidhata qabaa?

Mootummaan Naannoo Oromiyaa dhiheenya kana gareen 'Kawarijaa' jedhamu, Godina Baalee Aanaa Dalloo Mannaatti to'annoo jala oolchuu hime. Akka ibsa qaamoolee nageenyaa naannichaatti, garee kun al-shabaab waliin hidhata qaba. Gareen to'annoo jala oolfameera jedhame kunis maqaa 'Islamic State Centre' jedhuun akka of waamu Itti-Gaafatamaan Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenyaa Oromiyaa Obbo Jibriil Ahimed BBC'tti himan. Akka Aanga'aa kun jedhaniitti, gareen kun namoota filee, kaan mooraa leenjii galchuun, kaan ammoo leenjiif qopheessee osoo jiruu hordoffii qaama nageenyaan to'annoo jala oolfaman. Kaayyoon isaanii ''humnaan mootummaa ammaa kana garagalchuun mootummaa Islaamaa hundeessuudha'' jechuun himu. Namoota to'annoo jala oolan keessatti dargaggoonnii fi dubartootni ni argamu. Gareen kun yeroo dheeraaf aanaa Dalloo Mannaa keessa socho'aa fi ilaalcha amantaa isaanii barsiisaa, namoota amansiisuun ofitti dabalaa akka turan jiraattonni BBC'n dubbise himan. Gareen kun maqaa ''Kawariyaa'' jedhamuun akka of waamu dubbatu jiraattoonni. Yeroo bulchiinsa MM duraanii Obbo Mallas Zeenawwii irraa eegaluun aanichatti sochii gochaa akka turanis himu. Jiraataa aanaa Dalloo Mannaa kan tahan Obbo Sulxaan gareen kun waggaa dheeraaf aanaa isaanii keessa socho'aa turuu BBCtti himan. Hordoftoota amantaa Islaamaa kaan irraa adda of baasuun, ilaalcha finxaalessummaa qabachuun kanneen socho'anidha jedhan. ''Kawarijaa'' jedhamuun akka of waaman kan himan Obbo Sulxaan, gariin isaanii naannoo Somaalee, Harar, Wallaggaa fi bakkee biroo irraas kan dhufan keessatti argamu jedhan. ''Asii namoota hedduu isaanitti makamanis beekna. Barsiisanii ofitti dabalaa turan. Islaamaan wal hin fedhan. Gareen kun waggaa dheeraaf warra amantii keenya balleessanidha. Mootummaan nuuf haa to'atu jechuun uummanni himataa ture.'' Obbo Sulxaan, gareen ''Kawaariyaa'' jedhamuun beekamu kun aanaa Dalloo Mannaa iddoowwan Haayoodaa fi Shaawwee jedhaman keessa qubatanii akka turan himan. ''Amma immoo meeshaa qabatanii baddaatti galaniiru. Achittis walitti bu'insi uumamuun hidhataan tokko du'uus quba qabna. Dubartoonni keessa jiru. Humna nageenyaan walitti dhukaasanii gariin baqachuun, kaan ammoo qabamanii hidhamuu isaanii beekna.'' Sheeh Huseen Aliyyii jiraataa aanaa Dalloo Mannaa fi hogganaa Majilisaa aanichaati. Waa'ee garee kanaa akkasiin BBC'tti himan. ''Dur Kawarijaa jedhamuun beekamu. Amma immoo mootummaa Islaamaa dhaabna jedhu. Kun ammoo kan Islaamaa qulqulluu miti. Hidhata qaamolee alaa akka 'Daa'esh' fa'i akka qaban dhageenya. Bara bulchiinsa Mallasii keessallee himataa turre. Garuu qabanii gadhiisaa turan.'' Gareen kun waggaa dheeraaf barsiisa amantaa isaanii kennaa, aanicha keessa socho'aa akka turan jiraattotni BBCn dubbise kunneen ni himu. Jiraataan aanichaa kan ta'an Obbo Sulxaan, gareen kun ''mootummaa kaafiraan hin bullu. Yoo tures aangoo ni qabanna jedhanii amanu. Ejjennoo isaaniis uummanni ni beeka'' jedhan. Itti dabaluunis ''Gibira mootummaa kanaaf kaffaluu hin fedhan. Gibirri Rabbiif qofaaf kaffalama. Gibirri kaffalamu haraama warra jedhanidha. Dubartoota illee kan walii isaanii malee hin fuudhan,'' jedhan Obbo Sulxaan. Gareen ''Kawaarijaa'' ofiin jedhan kun kanneen ilaalcha 'mootummaa Islaamaa tokko qofa dhaabuun isa jalatti bulla' jedhan waliin barsiisa wal fakkaataa akka qaban, hogganaan Majilisaa aanaa Dalloo Mannaa Sheeh Huseen Aliyyii ni himu. Hogganaan Majiliisa aanaa Dalloo Mannaa Sheeh Huseen, gareen kun Masjiida hordoftoonni Islaamaa kaan itti salaatan hin dhufan. Salaanni isaaniis addadha jedhan. Kaayyoon isaaniis nama yaada isaanii faalleesse, islaamas ta'u kiristaana ajjeesuufi balleessudha jedhan. ''Halkan sa'a afurii hanga sagalii mana nama tokkootti wal gahuun erga mari'atanii booda osoo lafti hin bari'iin addaan akka faca'an dhagahaa turre. Booda ammoo mootummaa Islaamaa kan mataa keenyaa dhaabna. Qaraxa mootummaaf hin kaffaliinaa. Bataskaanaa fi Masjiidi amma jiru kunillee gubachuu qaba'' jechuun warra socho'aa turanidha jedhan. Gabaasa EBC'n namoota to'annoo jala oolan keessaa nama maqaan Ahimed Raashad jedhamu dubbisuun dhiyeesseen, barsiisni garee kanaa kan 'Islamic State' ykn IS waliin wal fakkaachuu akka danda'u hime. Sheeh Huseen ammoo akka hawwaasa Islaamaatti waa'ee isaanii ilaalchisee hubannaan kennamaa turuus himu. ''Barsiisni isaanii dogoggora guddaa uuma. Qabiyyee Qur'aanaa jallisanii himu. Nama sirriitti Qur'aana hin beekne dogoggorsuu danda'u,'' jedhan. Akkasumas Obbo Sulxaan, gareen kun sheekaa addatti akka qaban himuun, ''bakka Garba Harree jedhamutti isaan barsiisas'' jedhan. Mootummaan maal jedhe? Itti gaafatamaan Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenyaa Oromiyaa Obbo Jibiriil Ahimed gareen 'Kawarijaa' jechuun of waamu kun kan gocha shororkeessummaaf qophii taasisaa ture jedhan. ''Bakka adda addaatii namoota walitti qabachuun, humna haaraa leenjisuuf mooraa galchaniiru. Leenjiin leenjiisaniis kan hidhannooti. Qophii irraa kan jiranis akkasuma jiru. Nageenya Itoophiyaa keessaa jeequun kan gaanfa Afrikaa jeequuf kan kaayyeffate fakkata,'' jedhan Obbo Jibiriil. Obbo Jibriil, gareen kun kaayyoon isaanii irra keessaa mootummaa Islaamaa hundeessuu kan jedhu haa ta'u iyyuu malee, humnoota akka al-Shabaab kan Somaaliyaa keessa socho'u waliin walitti hidhachuun nageenya biyyaa jeequu fi shororkeessuufidha jedhan. ''Ergama al-Shabaab fudhachuun kan biyya keessa socho'aa turaniidha. Qaama nageenyaa irratti dhukaasa bananii ture. Qaama nageenyaa fi garee kana keessaa namootni ajjeefamanis jiru'' jedhan Obbo Jibriil. Qondaalli nageenyaa mootummaa kun kana haa jedhaniyyuu malee garee kanarraa haga ammaa wanti dhagahame hin jiru. Dabalataan bakki leenjii isaanii qophaa'aa tures bira gahamee diigamuu himan. Namoonni to'annoo jala oolan leenjii loltummaa fudhataa akka turan himaniiru Obbo Jibriil. Ammas qaamni nageenyaa naannoo isaan keessa socho'aa turanitti hordoffii gochaa akka jiru dubbatan. Haata'u malee gareen jedhamee kunis qaama akkamiin akka hogganamuu fi gariin baqataniiru jedhamanis lakkoofsaan hammam akka ta'an ammatti wanti ifatti barame hin jiru. Itoophiyaan waggaa lamaan dura loltoota garee IS jedhan daangaa ishee irratti to'achuu beeksiifte turte. Miseensoonni gareen Al-shabaabi illeen Itoophiyaa galuuf tattaaffii gochaa turanillee hordofee to'achuusaa, qondaalli raayyaa ittisaa tokko yeroo sana BBCtti himanii turan. Miseensoonni to'ataman jedhamanis magaaloota Jigjigaa, Dire Dhawaa akkasumas Dollootti akka qabaman himame.


Jawaar Mohaammad: Himatawwan jaha Jawaarfaa irratti banaman akka adda citan murtaa'e

Himatawwan 10 namoota galmee Jawaar Mahaammad jalatti himatan 24 irratti dhiyaatan keessaa jaha akka adda citu manni murtii murtee kenne. Himatawwan adda akka citan taasifaman Obbo Jawaar Mahaammad dabalatee namoota 12 irratti labsii bulchiinsa fi to'annoo meeshaa waraanaa 1177/2012 bu'uura godhachuun kan banamanidha. Mana Murtii Olaanaa Federaalaa Damee Lidataatti dhaddachi Farra Shororkaa fi yakkoota dhimma heeraa tokkoffaa galmee Obbo Jawaar Mahaammad namoota 24 jalatti himataman ilaalee jira. Manni murtichaa dhaddacha amma dura Amajjii 04 bara 2013 oolen abbaan alangaa himatawwan garaa garaa akka fooyyessu ajaja kennee ture. Haa ta'uu malee Abbaan Alangaa himatawwan biroo fooyyessusaa beeksisus himatawwan lakkoofsa 5 hanga 10 jiran kan labsii bulchiinsa fi to'annoo meeshaa waraanaa 1177/2012 bu'uura godhachuun banaman fooyyessuu akka hin barbaadne mana murtiitti iyyateera. Manni murtichaas daangaan yeroo yakkichi itti raawwatameera jedhame yeroo ce'umsaa kaa'ame waan ta'ef dhimmichi labsii kana jalatti ilaalamuu akka hin dandeenye murteesse. Haaluma kanaan himatawwan labsii bulchiinsa fi to'annoo meeshaa waraanaa 1177/2012 bu'uura godhachuun dhiyaatan hundi akka addaan citan manni murtichaa ajajeera. Himatawwan labsii kana darbuun banaman Jawaar Mahaammad, Baqqala Garbaa fi eegdoota Obbo Jawaar dabaatee namoota 12 kan ilaallatu ture. Himatawwan jaha haqamaniin alatti kanneen tokkoffaa hanga afraffaa jiran seera yakkaa bara 1996 bahe, labsii yakka shororkeessummaa ittisuu fi to'achuuf bahe 1176/2012 fi labsii burjaajii telekoomii lakkoofsa 761/2004 kan ilaallatanidha. Gama biraatin jechi Shanee jedhu himata keessatti eerame nama dhuunfaamoo garee agarsiisa kan jedhu abbaan alangaa himatasaa keessatti akka ibsu manni murtichaa ajaja kennee ture. Bu'uura kanaan abbaan alangaa jechi Shanee jedhu garee kan agarsiisu akka ta'e mana murtiif ibsa kenneera. Kana malees himatamaa sadaffaa Obbo Hamzaa Adaana ilaalchisee miidiyaalee garaagaraatti fayyadamuun uummata kakaasera kan jedhu miidiyaalee isaan kam akka ta'e abbaan alangaa himatasaa keessatti akka eeru manni murtii ajajee ture. Abbaan Alangaas miidiyaa OMN fi miidiyaalee hawwaasummaa dhuunfaasaa fayyadamuun akka ta'e himata fooyya'e irratti himameera. Manni murtichaa himatawwan fooyya'an erga himee booda himatamtootni yakkicha raawaachuu fi dhiisuu isaanii akkasummas balleessaa raawwachuu fi dhiisuu isaanii jecha fudhachuuf ture. Haa ta'u malee abukaatoowwan himatamtootaa jechi fuudhamuusaan duratti himatichi sirriitti fooyya'uusaa ilaaluuf beellamni biraan akka kennamuf gaafataniiru. Manni murtichaas yaada abukaatoowwanii fudhachuun Amajjii 19 bara 2013tti beellama qabateera. Obbo Jawaar Mahaammad fi Obbo Dajanee Xaafaa dhaddacha har'aa irratti kan dubbatan yemmuu ta'u, yakka akka hin dalagnee fi himatni irratti dhiyaate filannoo keessaa isaan hambisuu kan kaayyeffate ta'uu himan. "Nuti yakka akka hin dalagne abbaan alangaa ni beeka" kan jedhan Obbo Jawaar filannoo itti aaanurratti yoo hirmaatan nagaa fi tasgabbii biyyaaf gaarii ta'uu himan. Abbaan seeraa galmicha ilaalan gama isaaniitin himaticha qulqulleessaa akka deemanii fi yaada haqni ni jal'ata jedhu akka hin qabaane dubbataniiru. Obbo Jawaar miseensa kan keessatti ta'an KFO'n ibsa torban darbe baaseen haala amma jiruun filannoorratti hirmaachuun baay'ee akka isa rakkisu himee ture. Sababni dhiyeesse tokko hogganooti olaanoo hidhamuu fi waajjiraaleen jalaa cufamuu kan jedhudha. Obbo Jawaar Mahammad fa'i to'annaa jala kan oolfaman ajjeechaa aartiisti Hacaaluu Hundeessaa hordofee hokkora magaalaa finfinneefi naannoo Oromiyaa bakkeewwan garaa garaatti umamee turen walqabatee ture. Hidhaan isaanii yakka waan raawwataniif osoo hin taane filannoo irrati akka hin hirmaanneefi ilaalcha siyaasaa isaaniin akka ta'e irra deddeebiin mana murtiitti dubbataa turan. Mootummaan garuu namni sababa miseensa paartii siyaasaa ta'eef ykn ilaalcha siyaasaa isaatiif jecha hidhame hin jiru jechuun waakkata.


Aanga'ootni Dargii Imbaasii Xaaliyaan keessa turan akka bahan murtaa'e

Qondaaltoonni olaanoon mootummaa duraanii waggoota 30'f Imbaasii Xaaliyaanii Finfinnee jirutti kolugaltummaan turan akka bahaniif manni murtii olaanaa Federaalaa sagalee caalmaatiin murteesse. Aanga'oonni gara waggaa sodomaatiif Imbaasii Xaaliyaan kan Finfinneetti argamu keessa turanis Koloneel Birhaanu Baayyehiifi Letenaant Janaraal Addis Tadilaati. Manni murtichaaf hiyyata dhiyaateef erga qorateen booda turtiin isaanii daangeffamaan adabbii gahaa dha jechuun akka bahaniif sagalee caalmaan murteesseera. Abbootii alanagaa dhimmicha ilaalaa turan keessaa abbaan seeraa tokko, himatamtoonni itti murtaa'uun mana sirreessaatti kan addabbiisaanii hinfudhatiin waan ta'aniif ''haala adeemsa idileetiin adda ta'eetti akka waan yeroon addabbii isaanii akka gaheetti lakkaa'uun akka gadhiifaman murteerra gahamu'' irratti ejjannoo adda qabaachu beeksiisuu Faanaan gabaaseera. Yakka bara aangoo Dargiitti raawwatameera jedhameef aanga'oota biraa waliin bakka hinjirreetti himatamanii kan turan namoonni kunneen murteen du'aa irratti murtaa'ee ture. Aanga'oota Dargii osoo TPLF Finfinnee hinto'atiin dura Imbaasii Xaaliyaaniitti kolugalaniin kan turan afur keessaa Birhaanu Baayyehi Ministira Haajaa Alaa fi Leetanaanti Janaraal Addis Tadilaa ammoo Itaamaajoor shumii waraanaa turan. Murteen du'aa jara lamaan kanarratti darbee ture gara hidhaa umurii gutuutti akka geedaramuuf Pirezidaantiin biyyattii gaaffii dhiyeessanii akka turan Pireesii sakretariyaatiin abbaa alangaa torban darbe BBCtti himanii turan. Kana hordoofuun pirezidaanti Saalwarqii Zawude murteen du'aa gara hidhaa umurii guutuutti akka fooyyeeffamuuf hayyamusaanii dhuma torban darbeetti ibsamee ture. Dhimma kana ilaalchisee Itti gaafatamaan pirees sakreetariyaatii Abbaan Alangaa waliigalaa, Obbo Awal Sulxaan BBCtti akka himaniitti, murteen du'aa irratti murtaa'ee ture pirezidaantii biyyattiin gara hidhaa umurii guutuutti jijjiirameera. Qondaaltoonni kunneenis yakka bara sirna Dargii raawwatame keessaa gahee qabu jedhamuun ture murteen du'aa kan irratti murtaa'ee ture. Haaluma walfakkaatuun abbaan alangaas murteen isaanii kun gara hidhaa umuurii guutuutti akka hirratuuf karaa boordii dhiifamaafi barnootaatiin pirezidaantii biyyattiif dhiyeessee ture jedhame. Amma himatamtoonni kunneen imbaasii keessa turanii akka bahaniif murteen kan dabarfame, haaluma gaaffii abbaa alangaatiin erga pirezidaantiittiin murteen du'aa gara umurii guutuutti akka hirratu taasisaniin booda, turtii isaanii xiyyeeffannaa keessa galchuun. TPLF Finfinnee to'achuu torban tokko dura ture pirezidaantiin biyyattii yeroo sanaa Mangistu Haayilamaariyaam biyyaa baqachuun biyya hanga ammaa keessa jiraatan Zimbaabweetti kan baqatan. Haa ta'u malee qondaaltoonni kunneen gara Imbaasii Xaaliyaanii kan Finfinneetti argamuutti kolugaltummaa gaafatan. Motummaan Itoophiyaas imbaasichi jarreen kana dabarsee akka kennuuf irra deddeebiin gaafatulleen, Xaaliyaaniin gaaffiicha osoo hinfudhatii hafuun gara waggoota 30 imbaasichuma keessa turaniiru. Wayita sanattis Imbaasichatti kolugaltummaa kan gaafatanii turan aanga'oota saddeeti yoo ta'an arfan isaanii fedhii isaaniitiin imbaasichaa bahuutu himama. Ammaan tanattis jarreen kanaan alattis tibba Mangistu Haayilamaariyaam biyyaa bahaniitti guyyootaaf bakka isaanii kan qabatanii turan Leetanaat Janaraal Tasfaaye Gabra Kidaaniifi Ittaanaan Ministira Mummee Hayilu Yimanuu ni argamu ture. Haata'u amlee sababii garaa garaatiin osuma imbaasicha keessa jiranu lubbuun namoota lamaan darbeera. Aanga'oota Dargii biyya keessatti harka kennanii fi kanneen Zimbaabweetti baqatan dabalatee  himannaa yakka sirnicha keessa raawatameen irratti banameen, dhimmisaanii baroota hedduuf erga ilaalaamaa tureen booda baayyee isaanii irratti murteen du'aafi kan umurii guutuu murtaahuun ni yaadatama. Haata'u malee kanneen osoo mana hidhaa jiranuun lubbuunsaanii darbeen alatti, qondaaltoonni lubbuun jira hidhaa waggoota 20n booda dhiifamaan bilisaan gadhiifamunsaanii ni yaadatama.


Ajjeechaa Beenishaangul Gumuz: Reeffi namoota 171 ganda Bakujjiitti jumlaan awwaalame

Naannoo Beenishaangul Gumuuz godina Matakkal aanaa Buulan ganda Bekujjii jedhamtuutti haleellaa Roobii darbe barii hidhattoonni namoota nagaa irratti raawwataniin namootni ajjeefaman bakka tokkotti awwaalaman. Guyyaa  Kamisa kaleessaa ganda Bekuujjiitti reeffi namoota 171 bakka tokkotti awwaalamuu hoogganaan kominikeeshinii aadaa, Turizimiifi Ispoortii aanaa Buulaan obbo Kaasaahuun Addisuu BBC'tti himaniiru. Dabalataan namootni shantama ta'an mana keessa osoo jiranii ibiddi itti qabsiifamee waan ajjeefamaniif reeffi isaanii hin argamnee jedhan. Kanneen osoo baqatanii bosona keessatti ajjeefamanii reeffi isaanii amallee barbaadamaa jiraa jedhan. Hanga ammaatti haleellaa kanaan lubbuun namoota 207 darbuu obbo Kaasaahuun himaniiru. Namootni jumlaan ganda haleellaan kun raawwatametti awwaalaman hordoftoota amantaa Ortodoksii, Islaamaafi Pirotestaantii ta'uullee dubbatan. Dureewwan amantaalee sadaniifi jaarsoliin biyyaa mariisifamanii namoota ajjeefaman kanaaf yaadannoon akka hojjetamuuf jecha waliigalteerra gahamuun bakka tokkotti awwaalamuus ibsan. ''Bifa namaa bu'uureffachuun haleellaa raawwatame Kanaan dhalattootni Amaaraa 81, kan Shinaashaa 50, kan Agawuu 36, kan Oromoo 40'' jedhan. Haleellaa Roobii barii irraa eegalee raawwatame Kanaan rifachuun namootni hedduun gandoota baadiyyaarraa gara magaala aanaatti horii ooffachaa baqachaa akka jiranis aanga'aan kun dabalanii ibsaniiru. ''Taateen kun erga raawwatee jiraattootni gandoota ollaa gara gidduugala aanaatti dhufaa jiru. Namniifi horiin lakkoofsi guddaan gara gidduugalaatti seenaa jira dhugaadha. Sababni isaas ammallee muddamni jira.'' ''Cilaanqoo, Addisaalam, Doobbii, Goongoo fi Gishbaaboo jedhaman irraa soda haleellaan walfakkaataan nurra gaha jedhuun baqachaa akka jiran'' dubbatan. Gama kaaniin raayyaan ittisa biyyaa qaamolee haleellaa kana raawwatan adamsuuf naannoolee garaagaraa keessatti socho'aa akka jiru himan. Namoota qe'ee isaanii gadhiisanii baqachaa jiran kanaaf deeggarsi namoomaa Kanaan dura rakkoo uumamee tureef ergamerraa hafe akkasumas deeggarsi hawaasni naannichaa waan nyaataa fi maallaqaan gumaachuun dabalamee dhiyaachaa akka jirullee himan. Haata'u malee deeggarsi kun gahaa akka hin taane dubbatan. Rakkoo Kanaan namootni gandoota 6fi 7 irraa buqqa'aa waan jiraniif deeggarsa gahaa kennuun rakkisaa akka ta'e obbo Kaasaahuun dabalanii ibsaniiru. Roobii barii qaamoleen hiidhatan Godina Matakkal aanaa Buulan ganda Bakujjii jedhamu kan uummatni harka hedduun dhalattoota naannoo biraa ta'an irrattii haleellaa raawwatan. Komiishiniin mirgoota namoomaa Itoophiyaa fi Amnastii Intarnaashinaal lakkoofsi namoota ajjeefamanii 100 ol akka ta'u beeksisaniiru. Daa'imman, haadholii fi maguddootni kanneen ajjeefaman keessatti argamu. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa haleellaa kanaan lubbuun namoota 100 olii darbuu himee kunis naannoo Beenishaangul Gumuz keessatti haalli eegumsa mirga namoomaa haalaa olaanaan dadhabaa adeemuu kan agariisudha jedhe. Ajjeechaa fi miidhaan kunis halkan sa'aatii 10tti wayita namoonni hiriibara turaniitti qaamoolee hidhataniin mana guubuufi dhukaasaan akka qaqqabee mirkaneeffachu komishinichi ibseera. Dabalataan dhaabbatni Aminestii Internaashinaal ''haleellaan suukaneessaan kun saba Amaaraa, Oromoo, fi Shinaashaa irratti raawwate jedhe. Mootummaan Itoophiyaa haleellaa saba lakkoofsaan xiqqaa naanno Benishaalgul keessa jiratan irratti raawwatu hatattamaan dhaabsisuu qaba '' jedhe. Aminestiin namoota shan lubbuun oolan irraa bilbilaan dubbisee akkaataatti hidhattootni saba Gumuz tahan haleellaa dhaaqbsiisan odeeffadhera jedhe. Hidhattootni ajjeechi raawwatan mana jiraattotaatti abidda kaa'uun sana booda rasaasaa fi waraanaan ajjeesaa turuu namootni dubbisne himan jedhe dhaabbatichi. Lakkoofsi namoota du'aniis dabaluu akka danda'u eeree haleellaa kana irratti qorannoon hatattamaa gaggeeffamuu qaba jedhe. Qaamni kana raawwates seeraan gaafatamuu qaba jedhe Aminestii Internaashinaal. Itti gaafatamaan Kominikeeshinii naannichaa Obbo Mallasa Bayyana gama isaanitiin namoonni miidhaan irra gahee lakkoofsaan kaa'uun dadhabamulleen lakkoofsaan ''olaanaa'' akka ta'ee BBCtti himanii turan. Ministirri Muummee Itoophiyaa Dr Abiy Ahimad haleellaa dhaqqabeen akka gaddan Kamisa ganama ibsaniiru. "Lammiilee keenya iratti gochaa namummaan alaa raawwate na gaddisiiseera. Rakkinicha kallattii garaagaraan furuuf yaallee bu'aa barbaadamu hin argamsiifne,'' jechuun fuula tiwiitera isaanii irratti barreessan. Kana malees BBC'n jiraattootaa fi oggeessoota fayyaa hospitaala naannichatti argaman wayita dubbiseetti, namoonni 120 akka ajeefamanii fi kaan hedduun miidhaan irra qaqqabuu dubbatanii ture. Motummaan Naannoo Beenishaangul Gumuz gama isaatiin aanga'oota shan kan rakkoo nageenyaa umamee kana keessaa harka qabu jechuun shakkee to'anaa jala oolchuu sab-qunnamtii naannichaatiin beeksiiseera. Aanga'oota to'annoo jala oolfaman keessaa deetaa ministira damee Ministireera Hojjataafi Hawaasummaa Motummaa Federaalaa kan turan Obbo Tomaas Kuwii, Pirezidaantii naannichaa duraanii Obbo Shifaraa Caliiboo, Daarektara eejjansii Saayinsiifi Teknolojii naannichaa duraanii, Itti gaafatamaa Waajjira Paartii Badhaadhiinaa Godina Matakal Obbo Baandiingi Maaraa akkasumas aanga'aa Godina Matakal duraanii kan turan Obbo Aragaa Baalbiid ta'u ibseera. Gandi Bakujii magaalaa aanaa Buulan irraa fageenya km 90 irratti kan argamtu yoo taatu, saba Oromoo, Amaaraa fi Shinaashaatu keessa jiraata. Wayita ajjeechaan kun raawwate ganndicha keessa poolisiin ykn humni nageenyaa ramadame akka hin turree hordoffii taasifameen hubanneera jedhe komiishiniin mirgoota namoomaa Itoophiyaa. Hanga haalicha qulleeffateetti hospitaala Buulan keessatti namoonni rasaasaafi xiyyaan miidhaan irra gahee 36 deeggarsa argachu mirkaneessuu ibse. Miidhaa namootarra gahee kanaan alattis oomishni gahe ooyiruu irraa walitti qabaman gubachu akka mirkaneeffate hima. Kana malees gandoota Calaanqoofi Doosheetti manneen gubachaa akka jiran komishinichi ragaa argachu himuun, Aanaa Dibaaxee ganda Donbanii ammoo jiraattoonni sodaadhaan qe'eesaanii gadhiisanii Muddee 23, 2020 baqachaa akka jiran ibseera. Komishinichi akka jedheetti raayyaa ittisaa naannichaitti ramadamee ture aanga'oota feederaalaa fi naannichaa dabaaluun naannichaa bahuusaanii hordofuuni haleellaa kun raawwachuusaa qulqulleeffachu hime. Komishinichi namoota miidhaan irra gahee irraa akka odeeffateetti, irra jireessi haleellaa kanaan miidhaman dhalattoota Shinaashaati. Kana dura haleellaa kan raawwatan namoota 'bosonaa' dhufaniin yoo ta'u, amma garuu 'kanneen maqaafi bifaan beekanii' jiraattoota aanaa Bakujii osoo hin hafne keessatti hirmaachu kanneen lubbuun hafan ni ibsu. Haleellaawwan Beenshaangul Gumuuz keessatti irra dedeebiin raawwatamaniifi haala sarbama mirgoota namoomaa naannichaa ilaalchise mootumaan naannoofi federaalaa xiyyeeffannaa addaa akka taasisuuf akeekkachisuu kan yaadate komishinichi, haa ta'u malee haalichi caalaa itti cimaa dhufuu hima Komishinichi. Namoota miidhaan irra gaheefi kanneen buqa'aniif deeggarsi wallaansaafi namoomaa akka taasifamuuf Komishanichi gaafateera. Kana malees haallichi sirriitti qoratamuun qaamooleen haleelicha keessatti haala garaa garaatiin gahee qabaniif kanneen gaheesaanii haalaan hin bahiin atattamaan seeratti dhiyeessuu akka eegaluuf komishinarichi akeekachiseera. Akkasumas humniifi caasaan nageenyaa naannichatti argamu haala gutummaatti nageenya lammiilee mirkanneessuun haala atatamaatiin akka cimfamuuf waamicha dhiyeesseera. Haleelaawwan kanaan dura irra dedeebiin naannichatti qaqabaniif ''farreen nageenyaa'' jechuun ibsuun alatti aanga'oota naannichaatti ifatti kan jedhamu hin turre. Akkasumas hidhattoota haleellaa keessatti hirmaatan irratti tarkaanfii fudhatamuun yeroo garaa garaatti gabaafamuun ni yaadatama. Miidhaa irra dedeebiin naannichatti namoota nagaarra gahu kana to'achuuf dhuma bara darbeetti komaandi poostiin miseensoota raayyaa ittisa motummaan federaalaa fi qaamoolee nageenya naannichaa hammate ijaaramunsaa ni yaadatama. Haa ta'u malee haleellaan lubbuu namoota nagaa galaafatu kun akkuma itti fufeetti jira. Haleellaan tibbana raawwatameefi badinsa lubbuu namoota hedduutiif sababa ta'e kunis haleellaawwan naannichatti raawwataman hunda caalaa hamaa ta'utuu himame.


Benishaangul Gumuz aanaa Dibaaxiitti namootni 80 hidhattootaan ajjeefaman

Haleellaa naannoo Benishaangul Gumuz Godina Matakkal aanaa Dibaaxiitti guyyaa Wiixataa bifa haaraan raawwateen lubbuun namoota 80 darbuu Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa BBCtti hime. Komishinichatti Gorsaa Ol-aanaa Dhimmoota Miidiyaafi Komunikeeshinii Obbo Aaroon Maashoo BBCtti akka himan, ''Haleellaa Wiixata raawwateen lubbuun namoota 80 darbeera. Haleellaan kunis Benishaangul Gumuz aanaa Dibaaxii magaalaa xiqqoo Daalattii jedhamuttidha.'' Obbo Maashoon akka jedhanitti namootni ajjeefaman umuriin isaanii waggaa 2- 45 gidduu kan jiranidha. Haleellaan kun hidhattoota naannicha keessa jiraniin irra dedeebiin raawwataa akka jiru jiraattotni BBC'n dubbise himaniiru. Dabalataan mootummaan federaalaa fi naannoo Benishaangul Gumuz qindoomina cimaan tarkaanfii fudhachuu qabu jedhan Obbo Maashoon. Dabalataan haleellaa guyyaa lama darbe Godina Matakkalitti hidhattoonni raawwataniin, bakka tokko qofatti namoonni 11 ol ajjeefamuu jiraattonni BBC'tti himan. Akka jiraataa maqaansaa akka hineeramne gaafate kanaatti, gochichi ajjeechaa kun kan raawwate Godina Matakkal aanaa Gubaa Ganda Ayibishbish jedhamtu keessatti. ''Namoota nagaa 11tu ajjeefame. Namoonni 11 kunneen daa'ima haati baattee turte dabalateeti. Haadhuma waliin ajjeefame'' jedhe namni BBC'n dubbise. Haleellaan kun Wiixata ganama, Amajji 11 bara 2021 sa'aatii 12:30 irratti raawwatamuu jiraataan kun himeera. ''Namoonni achi jiran bilbilanii nutti himanii, raayyaa ittisaa waliin birmannee dhaqnee reeffa isaanii kaasnee bataskaanaa achi jiru tokkotti awwaalle'' jedhu jiraataan kun. Kana malees manneen jireenyaa gubachuu fi hidhattoonni erga miidhaa qaqabsiisaniin booda qabeenya namoota naannoo sanaa harrootatti fe'atanii deemaniiru jechuun haala taajjaban himu. Kana malees guyyoota muraasa darban keessa godinicha iddoowwan garaaa garaatti haleellaa hidhattootaan konkolaataa geejjibaa uummataa irratti fudhataneen namoonni ajjeefamuu himu jiraataan kun. Midiyaalee biyya keessaa guyyoota muraasa dura akka gabaasaniitti rakkoon nageenyaa naannichaa  hir'achaa jira jedhanii ture. Haa ta'u malee jiraattonni garuu ammallee rakkoon jiraachuu himu. Itti dabaluun jiraataan BBCn dubbise kun aanaa Dibaaxii keessatti hidhattootni nama ajjeesuun mana gubaa jiraachuu hime. ''Guyyaa Wiixataa aanaa Daanguritti lafa hojjattoonni fayyaa ukkaafamanii turaniitti namni ajjeefameera. Konkolaataa Chaagnii irraa gara Gilgal Gibee imalaa ture irratti haleellaa raawwatameen namni tokko ajjeefamee sadi madaa'aniiru,'' jedhan. Kana malees, ''Amma wayitan sitti haasa'aa jiru kanatti Aanaa Dibaaxii ganda Daalattii jedhamtu keessatti hidhattoonni nama tokko ajjeesanii manneen gubachaa jiru. Qaamni nageenyaa dhaqqabe hin jiru. Tasgabbaa'eera bakka duraatti deebi'aa jira kan jedhamu yoo maal ta'edha? Dirqama guyyaa tokkotti namni 200,  ykn 300 dhumuu qabaa? Obboleessa koo ani naaf hin galu,'' jechuun haal naannicha jiru himu. Fakkeenyaaf haleellaa guyyaa Wiixataa raawwatameen namoonni 11 ajjeefamniiru kan jedhan jiraataan kun, sababa rakkoo nageenyaa jiruun hojjettoonni hojii invastimantii qonnaa adda kutanii bahaa akka jiran himu. jiru jedhu jiraataan dubbifne. ''Hojjettoonni bahaaniiru. Hojiin invastimantii jirbii guuruu amma ture, garuu hojjettoonni tiraaktaraan bahaa jiru. Abbootii qabeenyaa waliinis waldhabaa jiru. Amma booda akkam akka ta'u hin beeku.'' Haleellaa haarawa naannicha keessatti raawwate jedhame ilaalchisee hogganoota naannoo Beenishaangul Gumuz fi kan Godina Matakkal gara garaa irraa yaada fudhachuuf irra deddeebiin bilbillus itti hin milkoofne. Godina Matakkal keessatti erga nageenyi dhibee bubbuleera. Mootummaan naannoo rakkoon itti hammataa ture bulchiinsa koomaandii jala galchuun haalicha tasgabbeessuuf hojjechaa jiraachuu himaa ture. Haaluma kanaanis godina Matakkal aanaalee afur kanneen rakkoonni nageenyaa keessatti mulatu, ALI Fulbaana 14 bara 2013 irraa kaasee komaandi postii jala galfamuun hojiin nageenya eegsisuu humnootii nageenyaatiin hojjetamaa jira. Aanaaleen arfan komaandi postii jala jiran Daangur, Wambaraa, Bulan fi Gubaadha. Bara kana qofa haleellaawwan yeroo gara garaatti naannoo Beenishaangul Gumuz keessatti mudateen yoo xiqqaate namoonni 200 ol ajjeefamaniiru. Haleellaa Mudde 22 Aanaa Bulan ganda Bakujjii jedhamtutti lraawwatameen, ubbuu namoota 207 darbuun ni yaadatama. Kana hordoofees aanga'oonni naannichaa haala kana keessaa harka qabaachuun shakkaman muraasni to'annoo jala oolfamuun, miseensoota hidhattootaa kan ta'an irrattis tarkaanfiin fudhatamuun himamunsaa ni yaadatama.


Lola Tigraay: 'Zaraay Asgadoom dabalatee qondaalonni TPLF afur yoo ajjeefaman sagal to'ataman'

Direektara olaanaa Abbaa Taayitaa Biroodkaastii Itoophiyaa kan turan Obbo Zaraay Asgadoom dabalatee qondaalonni TPLF afur yoo ajjeefaman sagal to'annoo jala oolfamuu Raayyaan Ittisa Biyyaa Itoophiyaa beeksise. Obbo Zaraay Asgadoom hogganaa miidiyaa biyyaalessaa ETV ta'uunis kan tajaajilan yoo ta'u qabsaa'ota gameeyyii TPLF keessaa nama tokko. Qondaalli olaanaan biraa ajjeefame dubbi himaa TPLF ture kan jedhame Obbo Seekkuturee Geetaachoo ta'uu hogganaa bobbii waraanaa Raayyaa Ittisaa Birgaader Jeneraal Tesfaayee Ayyaleewu waabeffachuun Tajaajilli Oduu Itoophiyaa gabaaseera. Kanneen ajjeefaman lamaan hafan hogganaa Dimtsii Wayyaanee kan ture Abbabaa Asgadoom fi hogganaa Biiroo Maallaqaa naannoo Tigraay kan turan Daani'eel Asaffaa nama jedhamanidha. Hogganoonni kunneen tarkaanfii Raayyaan Ittisaa ajaji Kaabaa fudhateen kan ajjeefaman ta'uu Birgaader Jeneraal Tesfaayee Ayyaleewu himaniiru. Kanneen ajjeefamaniin alatti hogganoonni biirolee naannichaa garagaraa namoonni sagal to'annoo jala oolfamaniiru jedhan. Raayyaan Ittisa biyyaa torbee tokko duras nama ajjeechaa magaalaa Lixa Tigraay Maayikaadiraatti raawwatame qindeessaa ture jedhame koloneel Yamaane dabalatee ajajoota waraana TPLF hedduu ajjeesuu beeksisee ture. TPLF dhimma hogganoota isaa ajjeefamanii fi to'annoo jala oolanii irratti waan jedhe hin qabu. Erga yeroo dhiyoo as hogganoota TPLF irraa wanti dhagaa'ame jiraachuu baatus torbanoota dura dubbi himaan TPLF Obbo Geetaachoo Raddaa ammallee lolaa jirra jechuun tiwiitarii irratti barreessanii turan. Ka'umsi maal ture? Lolli Tigraay Sadaasa 04 bara 2020 haleellaa humnoonni TPLF Raayaa Ittisa Biyyaa ajaja Kaabaa irratti raawwatan hordofuun ture kan eegale. MM Abiy Ahimad 'sararri diimaan darbameera' jechuun Raayyaan Ittisaa TPLF irratti tarkaanfii akka fudhatu ajaja kennan. Lola kanaan namoonni dhibba hedduun lakkaa'aman yoo ajjeefaman kumoota hedduun kan lakkaa'aman ammoo qe'ee fi qabeenyaa isaaniirraa buqqa'aniiru. Erga lolli kun eegalee kaasees lammiileen Itoophiyaa 56,000 caalan daangaa qaxaamuruun gara Sudaan baqataniiru jedha UNHCR. Dhaabbatichi guyyoota muraasa dura ibsa baaseen, erguma barri 2021 seenee as guyyoota jalqabaa muraasa keessatti namoonni 800 ta'an Tigraay irraa gara Sudaaniitti baqataniiru jedhe. Baqattoota kanneen qubachiisuu akka eegalees himunsaa ni yaadatama.


Siyaasa Itoophiyaa: Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa eeyyama TPLF haqe

Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itophiyaa TPLF jeequmsa humnaan guutame irratti hirmaachuusaa mirkaneeffadheera jechuun eeyyamasaa haquusaa beeksise. Boordichi akkaataa labsii filannoo fi paartilee siyaasaa 1162/2011tti paartileen siiyasaa ulaagaa isaan irraa barbaachisuu guutuu fi dhiisuu isaanii hordofaa ture. Haaluma kanaan komii paartii TPLF irratti dhiyaachaa ture adda baasuuf ibsa paartichi baasaa tureefi dhugaa lafa jiru qorachuu isaa boordiin Filannoo Biyyaalessaa himeera. Ragaaleen qorateen TPLF humnaan jeequmsa kakaasuu irratti hirmaachuu isaa mirkaneessera jedhe boordichi. Kanaan paarticha galmee paartilee siyaasaa filannoo biyyaalessaa marsaa 6ffaaf hirmaatan keessaa haquu isaa boordichi ibsa baaseen hubachiise. TPLF dhimma kana irratti deebii akka kennuuf kanaan dura paartichaa fi boordii Filannoo Biyyaalessaa gidduutti akka wal qunnamsiistuutti hojjechaa kan turan bakka bu'aa duraanii TPLF kan waajjira magaalaa Finfinnee jiru gaafanaa turan gaafannaan amma paarticha bakka bu'uu akka hin dandeenye himeera jedhe boordichi. Boordiin Filannoo Biyyaalessaa kanaan dura paartilee ulaagaa isaanii guuttachuun galmee xumuranii fi kanneen adeemsa irra turan beeksisuun isaa ni yaadatama. Kana malees, boordichi paartilee siyaasaa sadii kan naannoo Tigiraay keessa socho'an odeeffannoo damee boordichaa naannoo Tigiraayitti dhiyeessan bu'uura godhachuu murtoo kennuun dura waa'ee sochii isaanii ibsa akka dhiyeessan ajajeera jedhe. Paartileen kunneen Paartii Dimokiratawaa Asimba, Salsa Wayyaanee fi Partiin Bayitoonaa adeemsa galmee irra osoo jiranii filannoo seeraan alaa naannoo Tigiraayitti gaggeeffame irratti hirmaachuu isaanii ibsa akka kennan gaafateera. Dabalataan hoggantootni paartii Saalsa Wayyaanee fi Baayitona jeequmsa keessatti hirmaataniiru jedhamuun akka barbaadamanis odeeffannoo qaba jedhe boordichi. Ibsa biraan Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa biiroolee naannoo fi filannoo fi godinaalee kanneen filannicha qindeessan banuuf sochii irra jiraachuu isaa ibseera. Ka'umsi maali ture? MM Abiy Ahimed paartilee gurguddoo biyyattii afur kan tokkummmaan biyya bulchaa turan ADWUI waliiti baqsuun Paartii Badhaadhinaa hundeessan TPLF itti hin makamu jechuun adda bahee ture. Wal dhabdeen TPLF fi mootummaa federaalaa yeroo naannoo Tigiraay murtoo mootummaa federaalaa diduun filannoo gaggeesse sadarkaa ol aanaa irra gahe. Mootummaa federaalaa waliinis hariiroo akka hin qabne ifatti labsan. Sababa weerara koroonaavaayirasiin filannoon biyyaalessaa Itoophiyaa yeroo biraatti darbuun isaa irraa kan ka'e bulchiinsi MM Abiy Ahimed seera qabeessa miti jechuun falmii kaasa turan. Boodas filannoo biyyaaleessa jahafaan bara darbe gaggeeffamu ture sababii koronaavaayirasitiin yeroo biraatti darbu mormuun, TPLF qofaatti sadarkaa naannootti filanno gaggeeffate ture. Haata'u malee booda Sadaasa 3, 2020 humnootiin TPLF amanamoo ta'an humna ittisaa biyyattii ajaja Kaabaa irratti haleellaa raawwateera erga jedhameen booda gara waraanatti galame. Ergasii mootummaan federaalaa Oppireeshinii seera kabachiisuu naannicha keessatti gaggeessuun hoggantootaa fi hundeesitoota TPLF gariin ajjeesuun kaan ammoo to'annoo jala oolchuu ibsa. Hundeessaa TPLF kanneen turan keessaa waggaa 20 oliif Ministera Dhimma Alaa Itoophiyaa tahuun tajaajilaa kan turan Siyyum Masfinii fi gorsaan duraanii Mallas Zeenaawwii Asmallaash W/Sillaasee kanneen ajjeefaman keessatti argamu.


Paartiin chaansilarii Jarman Angelaa Merkel CDU'n hoogganaa haaraa filate

Armiin Laashet paartii Chaansilara Jarman Angelaa Merkel kan ta'e Christian Dimocratic Union(CDU)'tti dura taa'aa ta'uun filataman. Kaaba bulchiinsa Rhine-Westphalia'tti ministira muummee kan turan Armiin Laashet walga'ii paartichaa karaa interneetii gaggeeffamee turee fi filannoo dura taa'ummaa gaggeeffamerratti morkattootasaanii lama injifachuun irra aanan. Waggoota 16'f aangoo qabatanii kan turan chaansilarri Jarman Angelaa Merkel, wayita Fulbaana dhufu yeroon aangoo isaanii goolabamu namni kun bakka bu'uu danda'u jedhamanii abdatamu. Armiin Laashet weerara koronaavaayirasiin walqabatee hudhaalee hedduun isaan mudachuu malu sodaan jedhu jira. Ga'eessi gannaa 59 Laashet , nama biizinasii kan aadaa durriitti cimanii cichan (conservative) Fireedirik Meerzi sagalee 521'n kan mo'atan yoo ta'u , kaadhimamaa sadaffaan Norbert Rotgan marsaa jalqabaarratti dorgommii keessaa ba'e. Armiin Laasheet ammaan booda, nama waggaa lama dura, dura taa'aa paartichaa ta'uun Chaansilara biyyattii Angelaa Merkeliin bakka buufaman, Aneegreet Kiraampi Kireenborgi bakka bu'u jechuudha. Namni kun itti gaafatamummaasaanii sirnaan ba'uu dadhabuun komatamu. Jarman Fulbaana dhufu filannoo biyyaalessaa gaggeessiti.


UNHCR mooraa baqattootaa Eertiraa naannoo Tigiraay jiru daawwate

Erga lolli Tigraay keessatti eegalee torbanoota jaha dabraniif kaampiiwwan baqattoota lammilee Eertiraa afur kan naannoo Tigraay keessa jiran maal keessa akka jiran hin beekamu ture. Tibbana gareen UNHCR garas imalee kaampiiwwan afran keessaa lama daawwatu  BBCtti himeera. Itoophiyaatti dubbi himaa UNHCR kan ta'e Kiriis Melzer namoota garas imalanii baqattoota waliin dubbatan keessaa tokko. ''Ji'oota lamaaf nyaanni hin turre, bishaan qulqulluun hin turre. Kunis paampiiwwan bishaanii boba'aa waan barbaadaniifii baqattoonni bishaan lagaa waraabbataa turan. Garuu ammoo sun bishaan qulqulluu miti,'' jechuun Kiriis Melzer dubbate. Baqattootni kunneen garuu nyaata bilcheessuufis ta'e dhugaatiif sanuma fayyadamaa akka turan himan. Kiriis Melzer ''manneen barnootaa, buufataaleen yaalaa marti cufamanii turan. Guutummaatti akka waan gatamaniitti itti dhagahame,'' jedhe. Kiriis akka jedhutti baqattoota Eertiraa kana guyyoota muraasa dura deeggarsi nyaataa karaa Sagantaa Nyaataa Addunyaa (WFP) isaan dhaqqabee jira. Erga lolli naannoo Tigiraayitti mootummaa federaalaa fi humnoota TPLF gidduutti jalqabeen as namootni nagaan 66,000 ol tahan gara Sudaanitti baqataniiru. Biyya keessattis jiraattotni kumaatamaan qe'ee isaanii irraa buqqa'uus himama. Haa tahu malee meeqa tahu kan jedhu adda baasuuf Komishiniin Ittisa Sodaa Balaa Biyyaalessaa Itoophiyaa fi dhaabbileen deeggarsa namoomaa idil-adunyaa waliin tahuun qorachaa jiraachuu mootummaan himeera. Garuu dhaabbileen kenna deeggarsa namoomaa adunyaa erga lolli eegaalen as baqattoota Eertiraa naannoo Tigiraay keessa jiranii fi kanneen qe'ee isaanii irraa buqqa'aniif deeggarsa dhaqqabsiisuuf rakkachaa turuu irra dedeebiin himaa turan. Kiriis akka jedhetti gareen UNHRC gara kaampii baqattootaa Eertiraatti imale deeggarsa qabatee miti. ''Nuti kan dhaqne haala jiru hubachuuf malee deeggarsa qabannee hin dhaqne. Kana booda garuu UNHCR dhaabbiin akka achi jiraatu irratti dalagaa jirra. Baqattonni deeggarsa akka argatan qofa osoo hin taane eegumsa siyaasaallee akka argatan gochuufi.'' Gareen UNHCR kun moraawwan baqattootaa lammileen Eertiraa mootummaa isaanii baqatanii keessa jiraatan afur naannoo Tigraay jiru keessaa lama qofa daawwate. Kan hafan lamaan haala akkamii keessa akka jiran hin beeknu jedha Kiriis. ''Kuni ammallee wanta hirriba nu dhorkaa jirudha. Kaampiiwwan lama gara daangaa Eertiraatti siqanii jiran jiru. Osoo lolli hin eegaliin baqattoota kuma 35 oltu keessa jiraata ture.'' Dabalataan Kiriis mootummaarraa hayyama waan hin arganneef garas deemuu hin dandeenye jedhe. ''Maal keessa akka jiran wanti beeknu hin jiru. Mooraan baqattootaa kunneen baatilee lamaaf deeggarsa kamirraayyuu adda citanii waan jiraniif haalli achi jiru hamaa akka ta'e tilmaamna.'' Lola naannoo Tigiraay keessatti gaggeeffamaa ture kana keessatti loltootni Eertiraa hirmaataa turan jechuun gama TPLF'n komiin dhagahamaa ture. ''Mooraawwan baqattootaa kunneen keessaa baqattoonni butamanii fudhatamuu oduu dhageenyee jirra, garuu karaan mirkaneeffannu waan hin jirreef dhugaadha ykn soba jechuu hin dandeenyu. Kuni dhugumatti ta'eera taanaan seera idil-addunyaa akka malee kan faallessudha'' jedhe Kiriis. Dhuma irrattis  Kiriis  UNHCR qaama walaba taanedha jechuun uummata gargaarsa barbaadu gargaaruuf dirqama UN nutti kenne qabna jedhe. Kiriis dirqama kana bahachuuf mooraawwan baqattootaa kunneen keessatti deebinee deeggarsa gochuu akka dandeenyu mootummaa irratti dhiibbaa gochaa jirra jedhe. Mootummaan federaalaa erga naannicha to'achuu ibseen booda qondaalota TPLF gameeyyii kaan to'annoo jala oolchuufi kanneen hafan ammoo barbaadaa jiraachuu ibse.


Lola Tigray: Pireezidantiin Tigraay duraaniifi ministirri itti aanaa to’annoo jala oolan

Pireezidantiin naannoo Tigraay duraanii, ministira itti aanaa ministeera maallaqaa fi pireezidantiin itti aanaa naannichaa dabalatee hoggantoonni siyaasaa fi waraanaa TPLF  to’annoo jala ooluu fi ajjeefamuu Ministeerri Raayyaa Ittisa Biyyaa himeera. Qondaalli olaanaa waraanaa Birgaadeer Jeneraal Tasfaayee Ayyaalew akka ibsanitti, warra qabaman keessaa miseensota siyaasaa TPLF torbaafi ‘’qondaalota waraanaa Raayyaa Ittisa Biyyaa ganuun kan garee kanatti makaman,’’ ni argamu. Pireezidantiin duraanii naannoo Tigraay  Obbo Abbaay Walduu fi ministira itti aanaa ministeera maallaqaa, boodarra immoo pireezidantii itti aanaa naannichaa kan turan Dr Abrahaam Takastan warreen to’annoo jala oolan keessaatti. argamu Kana malees Birgaadeer Jeneraal Tasfaayee Ayyaalew Raayyaa Ittisa Biyyaa ganuun garee TPLF waliin hiriiranii turan kan jedhan yoo tahu, hoggantoota olaanaa waraanaa fi abukaatota isaaniirratti tarkaanfiin fudhatamuun ibsameera. Hogganoota ajjeefamuun isaanii himame keessaa itti gaafatamaan loojistiksii Raayyaa Ittisa Biyyaa duraanii Meejar Jeneraal Abrahaam Abduul Jaliil fi itti gaafatamaan indooktirineeshinii dhaabichaa duraanii Birgaadeer Janaraal Gabirakidaan Gabiramaariyaam akka keessatti argamu. Naannoo Tigraayitti itti gaafatamummaa garaagaraarra warreen turan keessaa itti gaafatamaa waajira oditaraa kan turan Radaa’ii Barihee, itti gaafatamaa ejensii Istaatistiikii kan turan Dr Mulugeetaa Yirgaa, itti gaafatamaa dhimma amantii Iqubaay Barihee, itti gaafatamaa waajira pireezidantiifi nageenyaa Obbo Getaachew Tafarii akkasumas itti gaafatamtuun dhimma hawaasummaa Aadde Kiroos Hagoos to’annoo jala oolaniiru. Itti gaafatamaan qajeelcha bobbaasa Raayyaa ittisa biyyaa Birgaadeer Jeneraal Tasfaayee Ayyaalew dabaluun akka himaniitti, janaraaloota lama dabalatee qondaaltoota waraanaa fi eedgoota dhunfaa saanii akkasumas gargaaraa koomishinarii naannichaa kan tureefi namni poolisii ganee ture tokko irratti tarkaanfiin fudhatameera jedhan. Kana malees Raayyaa Ittisa Biyyaa ganuun TPLF’tti makamanii kan turan qondaaloti jedhaman Koloneel Gabira-Igzi’aabeer Ambaayeefi koloneel Tirfuwaa Asaffaa to’annoo jala ooluu isaanii ibsaniiru. Hoggantoonni siyaasaa fi waraanaa TPLF to’achuuf Raayyaa Ittisa Biyyaa,Poolisii Federaalaa fi Qindoominnii Odeeffannoo fi Tikaa Biyyaalessaa sakatta’insa taasisaa jiraachuu Birgaadeer Jeneraal Tasfaayee Ayyaalew ibsaniiru. Kanneen duraan qabaman Dhuma torbee darbeetti qondaaloti TPLF duraanii to’annoo jala oolan gara Finfinneetti geeffamuusaanii miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru. Kanneen keessaas manguddoon ganna saddeetamoota keessa jiraniifi hundeessaan TPLF Obbo Sibhaat Naggaa tokko yoo tahan isaan waliin hogganoonni olaanoo garee kanaa duraanii ni argamu. Kana duras humni nageenyaa sakatta’insa taasiseen hogganoota waraanaa fi siviilii ajjeefamanii fi to’annoo jala oolan maqaadhaan ifa gochuun ni yaadatama. Raayyaan Ittisa Biyyaa ALI Mudde 23 bara 2013 ibsa kenneen ministirri deetaa geejibaa  duraaniifi hogganooti waraanaa boji’amuu isaanii beeksisee ture. Hanga yoonaa hoggantoota ajjeefamuu fi qabamuun isaanii beekamaniin alatti pireezidantii duraanii Naannoo Tigraayii fi Chaayinaatti ambaasaaddara Itoophiyaa kan turan Addisalam Baaleemaa fi af-yaa’iin duraanii mana maree federeeshinii Keeriyaa Ibraahiim dabalatee dhimmi isaanii mana murtiitti kan ilaalamaa jiru hogganoonni siyaasaa fi waraanaa ni argamu. Hogganoota barbaadamaa jiran Hanga yoonaatti pireezidantii naannichaa kan turan Dr Dabratsiyoon Gabiramikaa'eliis tahe hogganoonni olaanoo biroon haalli keessa jiran hin ibsamne. Torbee muraasa dura Raayyaan Ittisa Biyyaa hogganoota olaanoo TPLF iddoo jiran nama himeef badhaasa qarshii miiliyoona 10 qopheessuu ibsuun ni yaadatama. Namoota siviilii fi hogganoota waraanaa mootummaan ajjeefamaniiru ykn to'annoo jala oolaniiru jedhameen ilaalchisuun garee kanaafi qaama walaba ta'e irraa odeeffannoon kenname hin jiru. Erga magaalaan guddoo naannichaa Maqaleen to'annoo waraana Itoophiyaan jala oolteen booda, hogganootni Tigraay waraana akka itti fufuusaa himuun alatti dhimma yeroo irratti ibsi kennan hin jiru. Haleellaa humnootiin TPLF buufata waraana federaalaa Izii kaabaa irratti raawwachun hordofuun lola ALI Onkololeessa 24 bara 2013tti naannichatti eegalameen TPLF aangoorraa bu'uunsaa ni yaadatama. Rakkoo naannoo Tigiraayitti dhalateen walqabatees Abbaan Alangaa waliigala federaalaa fi Poolisiin Federaalaa hoggantoota siyaasaa fi waraanaa TPLF irratti ajaja hidhaa baasuunsaanii ni yaadatama. Dabalataanis Itaamaajor Shuumiin waliigalaa waraanaa biyyattii duraanii kan turan Tsaadiqaan Gabiratansaay dabalatee, hogganootni olaanoo Humna qilleensaa, Raayyaa Ittisa Biyyaafi hogganootni poolisii biyya ganuun miseensa waraanaa irratti yakka raawwataniin shakkamuun ajajani hidhaa irratti baheera.


Manni maree Benishaangul Gumuuz mirga himatamuu dhabuu qondaaltota afurii kaase

Manni Maree Naannoo Benishaangul Gumuuz yaa'ii arifachiisaa har'a taa'een mirga himatamuu dhabuu miseensota afurii kaasu Kominikeeshiniin naannichaa beeksise. Xumura waggaa darbe eegale naannoon Lixa Itoophiyaatti argamu kanatti yeroo garaa garaa ajjeechaan jumlaa lammiilee nagaarratti raawwataa tureera. Torban darbe gaafa Roobi barraaqaan haleellaa Godina Matakkal Aanaa Bulan ganda Bakkujjiitti raawwaten lammiileen nagaa 207 ol ajjeefamu mootummaan ibseera. Ajjeechaan kuni MM Abiy Ahimad qondaaltota mootummaa olaanoo federaalaafi naannoo waliin ta'un rakkinicha furuuf naannicha deemanii marii gaggeessanii bulee isaa raawwate. Ajjeechaa kanaaf hidhattoonni naannichatti socho'an kan shakkaman yoo ta'u mootummaan tarkaanfii fudhateen hidhattoota 40 ol ajjeesu beeksiseera. Tarkaanfiin ala caasaa mootummaa keessa kanneen jiraniifi badii kana keessa qooda qabu jedhee shakke torballee to'achuu beeksiseera. 'Rakkina godinichatti [Matakkal] mudate kan hammeesse hoggantoonni kan irratti qooda fudhatanidha,,' jechuun miseensonni mana marichaa dubbachuun isaanii gabaafameera. Yaa'ii arifachiisa manni maree naannichaa har'a taa'een kanneen mirgi himatamuu dhabu irraa ka'e keessaa bulchaan itti - aanaa duraani naannichaa Obbo Adigoo Amsaayyaa keessa jiru. Obbo Adigoon waggaa darbe Itoophiyaa bakka bu'uun Siwiidinitti gaggeessaa itti - aanaa miisiyoonii ta'un muudamani turan. Isaan ala Obbo Shifarraaw Calliboo, Obbo girmaa Manii fi Obbo Araggaa Baalbid kanneen mirgi himatamuu dhabuu isaanii irraa fuudhamedha. Obbo Shifarraaw daarektara duraanii Eejansii Saayinsiifi Teekinolojii naannichaa yoo ta'an Obbo Araggaa Baalbid immoo kana dura hooggansa godina Matakkal keessa turan. Mirgi himatamuu dhabuu isaanii erga ka'e booda ammaan achi Abbaa Alangee naannichaan himannaan irratti banama jedhamee eegama. Miseensonni mana maree ajjeechaa raawwaten gadduu isaanii, lammata mudachuu akka hin qabneefi kanneen qe'eerraa buqqa'an tasgabbeessuufi qe'eetti deebisuun akka barbaachisullee ibsaniiru. Ajjeechaan kuni barii barraaqaan kan raawwate yoo ta'u jiraattonni ganda Bakkujjii osoo shakkii hin qabaatin ajjeechaan irratti raawwachuu BBC'tti himaniiru. Kanneen ajjeefaman keessaa miseensonni maatii tokkoo kudhan ta'an keessa jiru. Ajjeechaan kuni saboota garaa garaa gandicha keessa jiraatan kanneen akka Amaara, Oromoo, Agaw fi Shinaashaarratti raawwate. Kanneen ajeechaa raawwachuun shakkaman namoota 'diddiimoo' jedhaniifi bifaan addadha jedhanirratti haleellaa raawwachuu Komishiniin mirga namoomaa Itoophiyaa beeksiseera. Odeeffannoo hanga ammaa jiruun lakkoofsi namoota ajjeefamaniifi mootummaan ibse 207 yoo ta'u Rooyitars Waldaa Qaxxaamura Diimaa waabeffachuun akka gabaasettimmoo 222 gaheera. Owwaalchi namoota ajjeefamani bakka tokkotti raawwateera. Ajjeechaa booda jiraattonni ganda biroo aanicha keessa jiraatan sodaarraa kan ka'e gara magaalaa aanichaa Bulanitti horii isaanii qabatanii baqataniiru. Kanneeniifis deeggarsi taasifamaa jiraatus gahaa ta'uu dhiisuu akka danda'u qondaalli naannichaa BBC'tti himaniiru. Ajjeechaa jalqaba waggaa kana dhaqqabe hordofee Godinni Matakkal komaand poostii jala bulaa akka jiru ni yaadatama.