Ameerikaan kaampaanii Chaayinaa biyyashiitti tajaajila telekomii kennurraa eeyyama mulqite

Waashingtan '‘nageenyaa biyyaaf sodaa uumuu’’ jechuun hojii Dhaabbata Telekominikeeshinii Chaayinaa beekamaa biyyatti keessatti tajaajila kennu tokkorraa eeyyama mulqite. Kanaafuu Chaayinaa Telekoom guyyoota 60 kessatti tajaajila Ameerikaatti kennu addaan kutuu qaba. Qondaaltonni Ameeerikaa akka jedhanitti mootummaan Chaayinaa kaampaanicha to’achuun Chaayinaan tajaajila qunnamtii Ameerikaa ‘’akka jeeqxu, kuustu, itti gargaaramtu ykn kallattirra dabsituuf carraa laachuudha’’ jedhan. Kuni Chaayinaan ’’gochoota basaasaa fi miidhaa Ameerikaarran gahanitti akka hirmaattu eeyyamuudha’’ jedhan. Chaayinaa Telekoom Ameerikaatti tajaajila kennuu erga eegalee ganna 20'tti dhiyaatu guute, murtoon kun ’’mufachiisadha’’ jedhe. ‘’Filannoowwan jiran hundatti gargaaramnee maamiltoota keenya tajaajiluu itti fufna’’ jechuun kaampanichi ibse. Chaayina Telekoom kaampanoota tajaajila gabaa telekoomii Chaayinaa to’atan sadan keessaa tokkodha. Dhaabbatichi biyyoota 110 keessatti maamiltoota miliyoona dhibbaan lakkaa’aman kan qabu yoo ta’u, tajaajila intarneetii biroodbaandii bilbilaa hanga neetiworkii bilibilaa kan qabu ture. Murtoo kun Ministirri dhimma dinagdee Ameerikaa Jenet Yellen, Ministira Muummee Ittaanaa Chaayinaa Liyu He waliin dhimma dinagdee sadarkaa idil-addunyaarratti waliin erga haasa’anii sa’aatiiwwan muraasa booda ture. Mariin kun hariiroon biyyoota jajjaboo addunyaa kana giddutti hariiroo ture  wayyeessa jedhamee yaadame ture. Taatullee biyyoonni lamaan dhimma daldalaafi Taayiwaanirratti tibbana wal dhabaa turan. Komishiinii Kominikeeshinii Federaalaa (FCC) tajaajilaTelekoomi Chaayinaa Ameerikaatti tajaajila kennu bara 2020'tti cufuuf akeekachiisee ture. Dhaabbaticha ‘’mootummaa Chaayinaatu to’ata, ittiin gargaaramee dhiibbaa uuma,’’ jechuun akeekkachisee ture. Komishinichi akka jedhutti kaampanichi ‘’otoo qorannoo bilisaa mana murtiin hin gaggeeffamiin gaaffii mootummaan Chaayinaa fudhachuuf dirqama,’’ jechuun himate. Telekoomiin Chaayinaa dhaabbata dhiyeenyatti qondaaltoonni Ameerikaa sababii sodaa nageenyaatiin irratti qiyyaafatan ta’eera. Bara darbe Komishiinii Kominikeeshinii Federaalaa Huwawee fi ZTE’n neetiwoorkii qunnamtiirratti yaaddoo uumu jechuun dhaabbileen Ameerikaa meeshaalee akka irraa hin bitne taasiseera. Komishinichi bara 2019 eeyyama Chaayinaa mobaayilii irraa mulquun, kaampanota mootummaa Chaayinaan deeggaraman ‘China Unicom Americas’ fi ‘Pacific ‘Networks’ jedhamurratti tarkaaanfii fudhateera.


Robotaxi: Taaksiin shufeer-maleeyyii magaalaa guddoo Chaayinaatti hojii jalqaban

Anga'oonni Beejing taaksiiwwan shufeera malee deeman, tajaajila geejibaa akka kennaniif, yeroo jalqabaaf heeyyama laatan. Taaksiiwwan kunniin ammaaf kutaa magaalattii gama kibbaan daangaa iskuweeer kiloomeetirii 60 keessa qofa tajaajila kan kennan oggaa tahu, gara fuulduraatti iddoowwan biraattis babal'isuuf karoora qabataniiru.


Biyyooti addunyaa Afrikaatti buufata waraanaa ijaaruun maaliif dorgomu?

Buufatni waraanaa Ameerikaa guddaa Afrikaa ‘Camp Lemonnier’ jedhamu Jibuutii keessatti argama. Jibuutiin biyya nagaa-qabeettii biyyoota ollaa tasgabbii hin qabne akka Itoophiyaa fi Somaaliyaa fa’i gidduutti argamtudha. Loltonni Ameerikaa dameelee waraanaa gara garaa irraa walitti babba’an 5000 achitti argamu. Buufatni waraanaa kuni haleellaa shororkeessummaa Fulbaana 11 bara 2001 Ameerikaatti qaqqabeen booda ijaarame. Koomaandarri buufata waraanichaa Meejar Jeneraal Wiiliyaam Zaanaa, ‘’iddoon kuni bakka tarsiimawaa gatii taheef oppireeshinii qilleensaa fi galaanarraa akka raawwannu nu dandeessisa,’’ jedhu. Yunivarsiitii Piriitoriyaatti Piroofeesara kan tahan Kiristoofar Isiikee Afrikaan gama leeccalloo dhaan faayidaa tarsiimawaa murteessaa tahe qabdi jedhu. ‘’Faayidaan tarsiimawaa qabaachuun kuni immoo guddachaa dhufeeti biyyooti kanneen akka US, Awurooppaa fi Chaayinaa dorgommii keessa akka galan taasise" jedhu. "Ani weerara Afrikaa lammeessoon jedha kana" jedhu piroofeesarichi. Ivoorii Kostitti ambaasaadarri duraanii Ameerikaa Fiilip Kaartar Sadaffaa, ‘’nuti Afrikaa kan dhaqnu boba’aa yookiin albuudaaf miti, michoota keenya Afrikaa waliin hojjechuun humna isaanii jabeessuuf malee,’’ jedhu. Insititiyuutii Imaammataa Afrikaa irraa Piroofeesar Piitar Kaaguwaanjaa Ameerikaan buufata waraanaa dabalatee dhiibbaa siyaasaafi diinagdee sababa itti taasiftu yeroo ibsan, ‘’Ameerikaan dhaabotashee gurguddaa naannoo Afrikaa kana  keessa jiraniif haala mijataa uumuufi kunis immoo waan biraa mitii dhimma daldalaati,’’ jedhu. Naannoo Gaanfa Afrikaa kanatti buufata waraanaa kan qabu Ameerikaa qofa miti. Biyyooti biroo shan buufata waraanaa Jibuutii keessaa qabu, Chaayinaa dhaan alatti hunduu Ameerikaa waliin hojjetu. Chaayinaan Jabuutii keessatti buufata waraanaa kan ijaarte bara 2017tti yoo tahu, ardii kana keessatti buufataalee biroo banuuf karoora qabdi oduun jedhus jira. Chaayinaan buufata waraanaa babal’ifachuuf karoorsuun Ameerikaa yaaddessaa laata dhimma jedhuuf, Jeneraal Wiiliyaam, ’’gaaffiin inni guddaan maaliif Chaayinaan babal’isuu feete jechuun gaafatu. Nagaaf, demookiraasiifi tasgabbii mirkaneessuufi? ’’ jedhan. Ambaasaadara Fiilip gama isaaniin, ‘’Chaayinaa bu’uuraalee misoomaa kanneen akka karaa fa’i  irratti invastimantii gurguddaa taasisaa jirti liqaan hojiiwwan kanaaf Afrikaan liqeeffattu garuu deebi’ee ba’aa tahaa jira.’’ jedhu Haa tahu malee Piroofesar Piitar, ‘’Chaayinaan qarshii dhimma barbaadduuf kenniti osoo hin taane waan biyyooti Afrikaa gaafataniif kenniti,  kuni dhimma liqaa osoo hin taane Afrikaan akka biyyoota biraa addunyaa akkamiin guddattii, kan jedhu dha,’’ jedhan. Piroofesariin kuni dabaluunis, ‘’dhimma falmii liqaa irratti gaafa ka’u maaliif dhimmi Afrikaa akka ijoo dubbii tahu naaf hin galu, Ameerikaanillee liqaa Chaayinaaf kaffaluu qabdu qabdi ’’ jedhan. Yeroo ammaa Chaayinaan Ameerikaa irraa liqaa doolaara tiriiliyoona 1.1 qabdi. Akkuma Chaayinaa Raashiyaan illee Afrikaa keessatti dhibbaa qabdu jabeessaa jirti. Waraanni biyya kanaas lola biyyoota kanneen akka Liibiyaa fi Maalii keessatti hirmaateera. Ambaasaaddar Fiilip  deeggarsi waraanaa Raashiyaan biyyoota kunneeniif taasifte waan bu’aa buuseefi hin qabu jedhu. Raashiyaan garuu Afrikaan imaammata ofiishee of dandeessee akka baafattu dha gargaarra jetti. Piroofeesar Piitar,  ‘’Raashiyaan mormitoota ishee aangoo guddaa qaban  morkachuun ala Afrikaatti fedhii isheen qabdu ifaa mitii,’’ jedhu. Ministirri Alaa Ameerikaa Antoonii Biliinkan,  ‘’waan biyyi keenyi uummatasheef akka addunyaatti jijjiiruu barbaaddu Afrikaan alatti fiixaan bahuu hin danda’u. Waa’ee jijjiirama haala qilleensaa dabalatee weerara Covid-19 irrattillee yeroo hojjennu Afrikaan qaama furmaataa tahuufi tumsuun alatti waan hojjetamu miti.’’ jedhu Demookiraasiifi mirgi namoomaa rakkoon gaafa  mudatullee Afrikaan qaama furmaataa tahuu qabdi. Piroofeesar  Piitar, ‘’buufata waraanaa ijaaaruu manna maallaqa guddaa fidaatii karaa ijaaraa haala kanaan uummanni hiyyuummaaa keessaa baha,’’ jedhu. Piroofeesar Kiriistoofar illee akkasuma maallaqani bahu humna namaa ijaaruun malaammaltummaa hambisuu irratti tahuun deeggarsi taasifamu qaba jedhu.


Ragaan miliqee bahe aangawooti olaanoo Chaayinaa hacuuccaa Muslimoota Uyigooriin hidhata qabu jedhe

Ragaan haaraa ifa bahe hacuuccaa muslimoota Uyigoor keessatti aangawoonni olaanoo Chaayinaa Pirezidantii biyyattii Shi Jinping dabalatee akka qooda qaban akeeke. Dokimantiin kuni dubbii aangawoonni mootummaa olaanoo warri Uyigoor bakka tokkotti akka hidhamaniifi hojii dirqamaa akka dalagan akka taasifamu kallattii kennuu isaanii mirkaneessa jedhu xiinxaltoonni. Chaayinaan garuu irra deddebbiin warra Uyigoor irratti duguuggaa sanyii raawwachuu ni waakkatti. Dokimantiin haaraa gadhiifame odeeffannoo kana dura ifa hin baane qabateera. Dokimantiin kuni dhaddacha walabaa Uyigoor jedhamuufi UK keessa argamuutti baatii Fulbaana keessa kan dabarfame kenname yoo ta'u hanga yoonaa ummanni akka beeku ifatti hin maxxanfamne ture. Dookimantiin kuni maqaa ''waraqaawwan Shinjiyaang' jedhu kennameeraaf. Kunis Shinjiyaang bakka jireenyaa dhalattoota Uyigoor waan taateefi. Ragaan kuni hoogganoonni Paartii Koministii Chaayinaa Shi Jinping fi Ministira Muummee Chaayinaa Li Keqiang dabalatee imaammata warra Uyigoor fi muslimoota kaan irratti dhibbaa qabu dubbatuu isaanii ibsa. Kunis, dirqamaan baay'inaan bakka tokkotti hidhamuu, eenyummaa isaanii akka jijjiiran taasifamuu, akka dhala hin godhanne taasifamuu, dirqiin warshaa keessa akka dalagan taasisuufi kaanis dabalata. Gabaasa kana keessatti dubbiin aangawoota olaanoon taasifameefi imaammatawwan bahan warreen Uyigoor irratti raawwachuu Dr Adriyaan Zeenz himu. Sababa saba Uyigoorin Chaayinaan dhiibbaa idil-addunyaa jala seenteetti. Chaayinaan naannoo bulchiinsa Uyigoor kan taate Shinjiyaang irratti kan xiyyeeffachuu eegalte haleellaa bara 2013 Beejing keessa imaltoota irratti raawwate hordofeeti. Bara 2014 immoo Kunmiing keessatti haleellaan biraa raawwate. Eegasii Chaayinaan badii kanaaf Islmaamistoota Uyigoor fi fottoqsitoota himatti. Bara 2016 eegales dhalattoota Uygoor fi muslimoota kaan kaampii ''barnootaa'' galchite. Biyyoonni hedduu Ameerikaa, Kaanaadaa fi Nezarlaandis dabalatee Chaayinaan duguuggaa sanyiifi yakka dhala namaarratti raawwatuu hin malle raawwatte jechuun himatu. Chaayinaan garuu himannaa kana hunda ni balaaleeffatti. Tarkaanfiin Shinjiyaangitti taasifame shororkeessummaa to'achuufi finxaalesummaa Islaamummaa to'achuf akka ta'e himti. Dhalattoonni Uyigoor kaampii keessa akka seenan kan taasifame immoo akka isaan shororkeessummaa lolan ''lammata barsiisuudha'' jechuun deebisti.


Gaggeessitoonni G20 waliigaltee gibiraa seena-qabeessa jedhame taasisan

Biyyoonni gurguddoo dinagdeen adunyaarratti murteessoo ta'an 20 bu'aa kampaaniiwwan gurgudoo irratti gibirri yoo xiqqaate dhibbentaa 15 akka kaa'amuu qaburratti waliigaltee idil-addunyaa raggaasisan. Murteen kun kan taasifame, kampaaniiwwan idil-addunyaa hedduun bu'aa saammachuuf jecha bakkawwan gibirri gadi aanaa ta'etti galmeessaa jiru yaaddoo jedhu hordofeeti. Waliigalteen kun kora Room, Xaaliyaanitti biyyoonni G20 gaggeeffatanirratti sagalee guutuun ture kan raggaasifame. Erga weerarri koronaavaayirasii mudatee booda gaggeessitoonni qaamaan wal arganii kora gaggeeffachuun kun isa jalqabaa yoo ta'u, dhimmoonni ijoo akka jijjiirama haala qilleensaa, COVID-19 fi ajandaawwan biroon ka'aniiru. Gareen biyyoota G20 gaggeessitoota biyyoota 19 fi Gamtaa Awurooppaa keessaa bahan hundumtuu qaamaan argamanillee, gaggeessaan Chaayinaa Shi Jiinping fi gaggeessaan Raashiyaa Vilaadmiir Putiin garuu karaa viidiyootiin irratti hirmaatan. Waliigaltee gibiraa kana kan dhiyeessite Ameerikaa yommuu taatu, murteen kun har'a ifatti akka raggaasifama jechuun Roohitars gabaaseera. Murteen kun bara 2023 akka hojiirra oolus gabaasaaleen eeraniiru. Ministirri Maallaqaa Ameerikaa Jaanet Yelen akka jedhanitti, waliigalteen seena-qabeessi kun dinagdee addunyaatiif "yeroo murteessaadha" kanaaf, "morkiin gibiraa kapmaaniiwaniirratti mul'atu miidhaa qaqqabsiisu akka dhumatuuf taasisa," jedhan. Kampaaniiwwan gurguddoo Ameerikaa keessa jiran qaraxa dabalataa kaffaluun kan isaanirra jiru ta'ullee biizinasoonniifi hojjettoonni Ameerikaa waliigaltee kanaan fayyadamoo akka ta'an ministirittiin fuula tiwiitara isaaniirratti barreesaniiru. Korri biyyoota G20 kun walga'ii jijjiirama haala qilleensaa irratti gaggeeffamu  (COP26 ) hawwiin eegamaa dursee kan gaggeeffamedha. Korri  dhimma jijjiirama haala qilleensaarratti (COP26)  Iskootilaand, Gilaasgootti gaggeeffamu ammoo Wixata kan jalqabu yoo ta'u, murteen walga'ii biyyoota G20 irratti taasifames dhiibbaa guddaa akka irratti qabaatu eeramaa jira.


Feesbuuk Chaayinaan akkaawuntii burjaajii uumu duuba jiraachuu ibse

Feesbuukii kan harkaa qabu kubbaaniyyaan miidiyaa hawaasummaa guddichi Meta'n akkaawuntiiwwan Chaayinaa keessa maadheffatanii odeessa sobaa tamsaasan 500 caalan haquu ibse. Akkaawuntiiwwan kunneen nama lammii Swiss kan maqaa sobaan ogeessa baayooloojii jedhee of-waamu dhaadhessu. Namni Wilson Edward ofiin jedhu kun akka waan US qorannoo madda koronaavaayirasiif gidduu seentee dhiibbaa uumaa jirtuutti oduu tamsaasaa ture. Yaadni Edward kennu ammoo miidiyaalee Chaayinaa hedduu irratti keessummeeffamaa ture. Imbasii Swiss garuu nama maqaa kana qabu tasumaa akka hin beeknee fi akka hin jirre hime. Meta'n akka jedhutti duulli miidiyaa hawaasummaan namni kun gaggeessaa ture hagas mara milkaa'aa hin turre. Duula kanaan lammiileen Afaan Ingilizii dubbatan kanneen US fi Uk keessa jiraatan akkasumas kanneen Afaan Chaayinaa dubbatan(Taayiwaan, Hong Kong fi Tibet) xiyyeeffannoo haleellaa turan. Adoolessa darbe gara jalqabaa akkaawuntiin maqaa ogeessa baayooloojii Swiss Wilson Edwar jedhamuun baname Feesbuukii fi tiwiitarii irratti ribsa maxxanseen, Dhaabbati Fayyaa Addunyaa(WHO) madda Covid-19 akka qoratuuf US dhiibbaa guddaa uumaa jirti jedhe. Kunis Chaayinaan akka komatamtuuf dhiibbaa uumuuf yaadamee akka ta'e barreesse. Miidiyaan Chaayinaa kanneen akka CGTN, Shanghai Daily fi Global Times, jedhaman ammoo nama kana wabeeffachuun gabaasa miidiyaa hawaasummaasaarra jiru hojjetaa turan. Dhimma walxaxaa nama Swiss jedhamee kanarratti yaada kan kenne Imbasiin Swiss, namni lammii Swiss ta'ee maqaa ''Wilson Edward'' jedhuun galmaa'e akka hin jirre, akkasumas ragaan barreeffamaa fi barnootaa nama kana ibsu akka hin jirre ibsuun, miidiyaaleen Chaayinaa nama kana wabeeffachuurraa akka of-qusatan akeekkachiise. Feesbuukiinis namni lammii Swiss ogeessa baayooloojii ofiin jechuun burjaajii uumaa jiru kun fakkeessaa jiraachuusaarratti gabaasa erga argatee booda akkaawuntiiwwan hidhata qaban 524, peejiiwwan 20, gareewwan afur fi akkaawuntii instaagiraamii 86 haqeera.


Ameerikaan yaaliin misaa'eel Chaayinaa yaaddeessaadha jette

Jeneraalli waraanaa olaanaan Ameerikaa yaaliin misaa'ela 'Hypersonik' jedhamu Chaayinaan taasifte taatee 'Sputnik' yookan saatalaayitoota aartifishaalii Sooviyeet Onkololeessa 4, bara 1957 yeroo jalqabaaf Orbiitii irra qubate waliin kan walitti dhihaatudha jechuun ibsan. Mark Milley gaaffiifi deebii Bloomberg waliin taasisaniin ' waraanni Chaayinaa saffisaan bal'achaa jira' jechuun ibsan. Fayinaanshiyal Tayims akka gabaasetti ammoo, yaaliin Chaayinaan taasifte kun waraana Ameerikaa hedduu rifaasise. Chaayinaan garuu yaalii taasifte jedhamtu kana haaluun xiyyaarota nam-maleessa gara hawaatti ergamanidha jetti. Qondaalli Waraanaa Ameerikaa Jeneraal Milley garuu, "wanti argine yaalii meeshaa waraanaa cimaa 'hypersonik'ti. Kun baayyee waan nama yaaddessudha. Hammam akka taatee 'Isputnikiin' akka walfakkaatu hin beeku garuu isumatti dhihaata. Xiyyeeffannaa jabaa waan qabudha," jechuun Bloombertti dubbatan. Yaadni qondaala waraanaa kanaa yaaad jalqabaa gama Ameerikaatii dhimma yaalii misaa'elaa Chaayina irratti kenname yoo ta'u, Chaayinaan yaalii Misaa'elaa lama akka taasiftetti himu. Gabaasaleen akka mul'isanitti ammoo meeshaan waraanaa Chaayinaan tibbana yaalte kuni Meeshaalee Nukilaraan guutamaniifi dandeettii humna qilleensaa Ameerikaa haleeluu akka danda'utti ibsame. Bara 1957 Sooviyeet 'Spuutnik' dhukaasuun Ameerikaa naasuu hamaa keessa kan naqxee ture yoo ta'u teekinilojiidhaan gara fuuladuraatti tarkaanfatteetti jedhameefiis ture. Gochi Sooviyeet kun pirezedaantii Ameerikaa yerosii John F Kennedy xiiqii keessa galchuun Ameerikaan nama Addeessa irra qubachiifti jechuun waadaa galanii yeroo waggaa kudhan hin guunne keessatti milkeessan. Dubbi Himaan Pentaagon John Kirby, Roobii darbe yaada Generaalichaa irratti deebii kennaniin "Kuni teeknolojii nuwajjin walqabatu miti.waa'ee kanaa sekendiidhaafuu waan nuti yaannee hin beekne" jedhan. Itti dabaluunis Ameerikaan humna waraanaa ishee cimsachaa dandeettii teeknolojii waraanaa ishees gara misaa'eloota Hayipersonikiitti ammayyeefachaa jirti jedhan. Misaa'eloonni Hayipersoonikii kuni saffisa saffisa sagalee dachaa shaniin caalu kan qabanidha. Kana maleesa misaa'eloota idileen jiran caalaa samiirratti gaggaragaluu kan danda'anii fi carraa humna qilleensaatiin haleelamuu gadi aanaa ta'es qabu. Torbee darbe Ameeerikaan Wiirtuu Nasa Kan Virginiyaatti argamurraa Misaa'eloota kana lama yaaliidhaaf dhukaastee ture. Yaaliin kuni "Guddina irra jirru quba qabaadhaa" ergaa jedhu kan qabudha jedhan qondaalli Ameerikaa kuni. Gen Milley akkas jechuunis waraana Chaayinaa akeekkachiisan "waraanni Chaayinaa warra lafoon lolaa turee fi baayyina qabu akkasumas hanga naannoo bara 1979 tti ture irraa amma hidhannoo hunda kan qabuu fi fedhii Addunyaa hunda gahuu qabaachuurra gaheera" jedhan. Pirezedaantiin Ameerikaa Joyi Baayiden, hariiroo Ameerikaa fi chaayinaa kana "dorgommii istiraateejikiiti" jechuun ibsan. Qondaalli waraanaa Ameerikaa amma dhimma misaa'ela Chaayinaa irratti yaada kennan kuni ji'a darbe keessa gita isaanii Chaayinaatiin 'Ameerikaan Nukilara hin dhukaastu' jechuun jechuun erga mirkaneessaniifii hojii isaanii akka gadhiisan gaafatamanii ture. Haa ta'uutii qodaalichi yaadni yeros kennan ' qaama hojii fi dirqama kiyya keessatti hammatamedha' jechuun deebii kennan.


Pireezidantiin Chaayinaa Taayiwaan waliin 'tokkoomuu qabna' jedhan

Pireezidantiin Chaayinaa Zhii Jinping haasawa taasisaniin ''tokkummaan yookaan walitti dabalamuun'' Taayiwaan ''raawwatamuu qaba'' jedhan. Zyii’n tokkummaan kuni karaa nagaa taheen fiixaan bahuu qaba jedhanis Chaayinaan duudhaa foxxoqummaa mormuu qabdi jechuun akeekkachiisan. Waajirri pireezidantii Taayiwaan immoo egereen Taayiwaan harka lammiilee ishee irra jira jedhan. Taayiwaan biyya walabaati ofiin jettus, Chaayinaan garuu akka naannoo isheerraa foxxoqxetti ilaaltiin. Tokkummaa kana milkeessuuf Chaayinaan humna akka fayyadamtu hamma yoonaa hin murteessine. Zyiin  xiyyaaronni Chaayinaa 150 tahan torbee darbe zoonii waraanaa Taayiwaan erga galaniin boodadha kana kan dubbatan. Tokkummaa nagaa qabeessa tahe ‘’biyya-tokko, sirna lama’’ kan isa Taayiwaan keessa amma jiruun wal-fakkaatu arguun fedha jedhan. ''Foxxoquun Taayiwaan, tokkummaa biyyaa milkeessuuf gufuu isa guddaafi ajandaa dhokataa haaromsa keenyaaf balaa qabudha,’’ jedhan Xi'n. Waajirri pireezidantii Taayiwaan biyya tokko sirna lama waan jedhu irratti yaadni uummataa ifaadha. Beejing ''giddugaltummaa hin barbaachifne, qoccollaa fi jeequmsa ishee,'' akka dhaabdu gorse. Hariiroon Chaayinaa fi Taayiwaan gidduu, akka ammaatti rakkoo keessa kan gale bara 1996 yeroo Chaayinaan filannoo pireezidantummaa Taayiwaan misaayila erguun addaan kutuu yaalte ture, Ameerikaanillee lola jaraa dhaabsisuuf xiyyaara garasitti ergitee turte. Sochii waraanaa Chaayinaa irratti biyyoota lixaa baayyeen akka yaadda’an ibsanis, Pireezidantiin US Joo Baayidan, pireezidantiin Chaayinaa  ‘Waliigaltee Taayiwaaniin’ akka bitaman himaniiru jedhan. Baayidan kana yeroo dubbatan ejjennoo Waashingtan imaammata ‘Chaayinaa tokkomte’ jedhu kan Taayiwaanirra Chaayinaaf beekamtii kennuu jechuu isaaniiti.


Chaayinaa: Daldalaan lammii Kaanaadaa basaasummaan himatame hidhaa waggaa 11n adabame

Manni murtii Chaayinaa tokko daldalaa lammii Kaanaadaa tokko ragaa dabarse kennuun balleesseera jechuun hidhaa waggaa 11 itti murteesse. Daldalaan lammiin Kaanaadaa, Maayikil Ispaavoor bara 2018'tti ture dippilomaatii duraanii waliin to'annoo jala kan oolfame. Murteen kunis walitti dhufeenya Kaanaadaa fi Chaayinaa badaa dhufe caalaa kan harbeessuudha jedhamaa jira. Adeemsi mana murtii hojii gaggeessaa dhaabbanni teknooloojii Chaayinaa guddichaa Hiwaawee, Meengi Waanshuu ammoo Kaanaadaa keessatti ilaalamaa jira. Qeeqxoonnis Chaayinaan Ispaavoorii fi Koviriingi akka meeshaa siyaasaatti itti fayyadamaa jirti jedhu. Manni murtii Chaayinaa kan Daandoongiitti argamu ibsa Roobii baaseen, ''Ispaavooriin yakka basaasuu fi icciitii biyyaa dabarse kennu raawwateen hidhaa waggaa 11 fi addabbii Yuwaanii Chaayinaa kuma 50 akkasumas biyyaa akka hari'atamu murteesseera,'' jedheera. Ibsa bahe irratti namtichi yoom akka biyyaa ari'atamu kan jedhe jiraachu baatulleen, Chaayinaan lammiilee biyya biraa murteen irratti dabarfame erga addabiisaanii xumuraniin booda kan biyyaa baaftu. Chaayinaatti Ambaasaadarri Kaanaadaa Domiiniik Baartan murtee kenname akka morman beeksiisaniiru. ''Ol iyyachuuf carraan jira'' jechuusaaniilleen AFP gabaaseera. Ispaavoon waggaa sadiin dura to'annoo jala kan oolfame wayita hojii gaggeessaan Hiwaawee Kaanaadaatti to'atame ture. Innis yeroo jalqabaatiin baatii Bitooteessaa keessaa mana murteetti dhiyaatee kan ture ta'ulleen murtee malee deebi'ee ture. Yeroo sanattis dippilomaatonni Kaanaadaa akka mana murtee hingalleef dhorkamanii ture. Ministirri Mummee Kaanaadaa Jastiin Tiruudoo dhaddachu cufaatti gaggeeffamuun, ''gonkumaa fudhatama hinqabu'' jedhanii ture. Chaayinaan Ispaavorii fi dippilomaatiin kaaniin alattis lammiilee Kaanaadaa kaanilleen yakka adda addaatiin shakkeera jechuun to'annoo jala oolchitee turte. Xinxaltoonni siyaasaas Chaayinaan kana kan raawwattuuf Kaanaadaan akka hojii Gaggeessaa Hiwaawee gadhiiftuuf dirqisiisuuf jedhu.


Taayiwaan xiyyaaronni waraanaa Chaayinaa naannoo qilleensakoo seenuun narra marsaa jiru jechuun himatte

Taayiwaan xiyyaaroonni waraanaa Chaayinaa hedduu Dilbata naannawaa qilleensaa bulchiinsa ishee jala ta'e cabsanii seenuun marsaa akka turan beeksisteetti. Xiyyaaronni waraanaa Chaayinaa bulchiinsa qilleensa Taayiwaan seenan kunneen lakkoofsaan 19 ta'u jedhameera. Ministeerri Ittisaa biyyattii xiyyaaronni waraanaa Chaayinaa kanneen boombiiwwan nukilaaraa dhukaasuu danda'an dabalatee zoonii ittisa qilleensaa adda baasu (ADIZ) keessa seenuu isaanii ibseera. Sochii humna qilleensaa Chaayinaan taasisaa jirtu ilaalchisee biyyattiin waggaa tokkoo oliif komii qabdu dhiyeffataa turteetti. Chaayinaan Taayiwaaniin akka bulchiinsa isheerraa fottoqxe tokkootti yoo ilaaltu, Taayiwaan gamasheetiin ammoo akka biyya walabaa tokkotti of ilaalti. Ministeerri Ittisaa Taayiwaan Dilbata akka beeksisetti sochii humna qilleensaa Chaayinaa kanaan H-6 kanneen jedhaman xiyyaaronni boombii nukilaraa dhukaasuu danda'an, akkasumas farra dooniiwwan galaana jalaa kan dabalatedha. Ministeerri humna ittisaa Taayiwaan kun danaa balaliinsa xiyyaaraa kan qarqara galaanaa Taayiwaan gama Kaaba-bahaa biyyattiin jiru dhiisee kan qarqara galaanaa Chaayinaa ture ifa godheera. Xiyyaarota waraanaa Chaayinaa naannawaa qilleensaa Taayiwaan keessa seenan kana akeekkachiisuuf jecha sistemoonni misaa'elii diriirfamanii, xiyyaaronni waraanaas ergamuu ministeerichi dabalee ibseera. Chaayinaan dhimma kana irratti hanga ammaatti ifatti yaada hin kennine. Chaayinaan yaada Taayiwaan dhiyeessitutti akka mufate ibsuudhaaf yeroo hedduu sochiiwwan kana fakkaatan taasifti. Ji'a Waxabajjiis xiyyaarota waraanaa Chaayinaan ergite 18 ADIZ  keessa seenanii kan turan yoo ta'u, yeroo sanattis qilleensa bulchiinsa ishee jala ta'e cabsanii seenuun isa guddaadha jedhamee ture. Chaayinaan ergama ishee ammaa kana akka raawwattuuf wanti ishee dirqisiise maal akka ta'e ifa miti. Haata'u malee, ministeerri ittisaa Taayiwaan torban darbe humni ittisaa Chaayinaa humna ittisaa Taayiwaaniin "laamsha'aa" taasisuu akka danda'uufi yaaddoon Chaayinaa guddachaa dhufuusaa akeekkachiisee ture. Chaayinaafi Taayiwaan waraanni waliinii Chaayinaa bara 1949 gaggeeffame erga xumurameen booda mootummoota of danda'an gara garaa ta'an. Chaayinaan yeroo dheeraarraa kaasee sochii Taayiwaan idil-adunyaa daangessuudhaaf kan yaalte yoo ta'u, lamaan isaanii naannawaa Paasfik irratti dhiibbaa taasisuu yaalaniiru. Waggoota dhiyoo asitti muddamni jiru kan dabale yoo ta'u, Chaayinaan humna dabalatee filannoo kamiyyu fayyadamuun biyya odolaa kan taate Taayiwaaniin deebifachuuf akka hojjettu beeksifteetti. Taayiwaan ifatti beekamtii kan argatte biyyoota muraasaan qofaan ta'ullee mootummaan ishee karaa dimokiraatawaa ta'een filatame biyyoota hedduu waliin hariiroo dalalaa cimaafi hariiroo idilee hin taanellee ni qaba. Akkuma biyyoota kaanii Ameerikaan Taayiwaan waliin hariiroo dippilomaasii iilee qabaachuu baattus seerri Ameerikaa odolattiin kun filannoowwan ittiin ofirraa ittisuu dandeessu akka kennituuf ishee dirqisiisa.


Daa'imman Chaayinaa TikTok biyyattii Douyin fayyadaman irratti daangaan yeroo kaa'ame

Appiin TikTok addunyaa gubbaatti haalaan beekamuufi Chaayinaatti maqaa Douyin jedhamuun waamamu, itti fayyadama daa'immanii guyyaatti daqiiqaa 40tti daangessuuf. Seerri haaraa kun daa'imman umuriin isaanii ganna 14 gadi tahan, maqaa sirrii isaanii fayyadamuun galmaa'aniifi ganama sa'aatii 12 hanga galgala sa'aatii 4tti fayyadamuu danda'an irratti kan hojjetu taha. Kaampaaniin appilikeeshinicha dhunfatu Bytedance barreeffama maxxanseen sirna haaraa 'Youth Mode' jedhamu kan beeksise yogguu tahu, appiiwwan biroo viidiyoo gaggabaaboo maxxansuuf dandeessisan keessaa daangaa kana kaa'uuf isa jalqabaa tahuu hime. Oduun kun kan dhagahame wayita Chaayinaan itti fayyadama teknooloojii olademoo irratti tarkaanfii ciccimaa fudhachaa jirtutti. Akka waliigalteen itti fayyadamaa agarsiisutti, appicha fayyadamuuf umuriin isa xiqqaa jedhamee kaa'ame hinjiru. Haatahu malee kanneen umuriin isaanii 18 gadi tahe, maatii isaaniirraa heeyyama argachuu qabu. Appii kaampaanii tokkoo kan tahe TikTok irra garuu umuriin inni xiqqaa 13 jedhamee kaa'ameera. Sirna haaraa Youth Mode kanarratti qabiyyeen viidiyoo barsiisoo tahan - kanneen akka yaaliin saayinsii, agarsiisni godambaa fi barnootni seenaa beeksifamaniiru. ''Een, daa'imman oladeemoo irratti seerri qabnu cimaadha. Qabiyyee qulqullina qabu dhiyeessuuf yaalii keenya itti fufna - kanaanis ijoolleen addunyaarraa akka barataniifi ilaalan gargaarra,'' jedha barruun maxxanfame. JI'a dabre keessa Chaayinaatti oladeemoon ganna 18 gadi guyyoota dhum-torbeen alatti tapha viidiyoo (video games) akka hin taphanne dhorkamaniiru. Yoo taphatanis sa'aatii tokkoof guyyaa Jimaataa, dhum-torbee fi gaafa ayyaanaa akka taphatan daangeeffamaniiru. Ji'a Guraandhalaa keessa ammoo, ijoolleen bilbila isaanii baatanii gara mana barumsaa akka hin deemne dhorgamaniiru. Xiinxaltuu miidiyaa Chaayinaa BBC kan taate Kerry Allen waan jettu, qajeelfamni TikTok kan Chaayinaa kanarratti amma kaa'ame, adeemsa keessa dabraa as gahe. Waggoota sadan dabranitti, miidiyaan mootummaa biyyattii dargaggoonni Chaayinaa yeroo intarneetarratti dabarsaniin walqabatee akeekkachiisa dabarsaa ture. Yeroo baay'ee achirra gubuun fayyaa qaamaa fi sammuurra miidhaa geessisa jechuun. Ragaan ejensii marsaalee hawaasaa We Are Social [Afaan Ingiliizii] jedhamu akka agarsiisutti, uummanni Chaayinaa guyyaatti sa'aatii shaniif intarneeta fayyadamaa dabarsu, kana keessaa sa'aatiin lama miidiyaa hawaasummaati.


UK, US fi Awustiraaliyaan waliin ta'uun Chaayinaa ofirraa qolachuuf waliigalan

UK, US fi Awustiraaliyaan dhimma nageenyaa irratti wal tahuun Garba Hindii fi Paasfik irratti sochiin ishee cimaa kan dhufe Chaayinaa qolachuuf waliigalana. Akka waliigaltee isaaniitti Awustiraaliyaan niwukileera galaana keessaa hojjetti. Ameerikaan ammoo teeknoloojii isaa dhiyeessitiif. Waliigalteen isaanii 'Aukus' jedhama. Biyyootni sadeen artifishaal intelejensii, saayiberii fi teeknoloojii jajjaboo biraa irrattis waliin hojjechuuf wlaiigalaniiru. Kun waliigaltee humna ittisaa cimaa waggota kurnan keessatti mul'atedha jedhu xiinxaltootni. Waggoota dhiyootiin as biyyootni Lixaa humna waraanaa Chayinaa cimaa dhufee fi sochii naannichatti gootuun yaadda'uu himaniiru. Ibsa hoggantootni biyyoota sadeenii baasan ''tokkummaan isaanii kun naannichatti badhaadhinaa fi nageenya jajjabeessuuf'' jedhan. Imbaasiin Chaayinaa Waashingitan jiru ammoo biyyootni ''garee kaan hin hammanne ijaaruu hin qaban'' jechuun waliigaltee isaanii irratti deebii kenne. Erga Waraana Adunyaa Lammaffaan as qindoomina nageenyaa isa guddaa mul'atedha jedhan xiinxaltootni. US, UK fi Awustiraaliyaan yeroo dheeraaf michoota turanis 'Aukus' tumsa humna ittisaa isaanii cimsan. Qindoomina biyyoota kanneenii keessatti Niw Zelaandi fi Kanaadaas dabalata. Awustiraaliyaan ijaarsa niwukileeraa galaanarraa fudhachuunshee carraa guddaadha jedhu xiinxaltootni. Humni waraanaa Chaayinaa jabaachaa dhufuun isaa akka kaan yaddahan godheera. Daangaa galanarraa Kibba Chaayinaa tahu irratti biyyattiin Veetmaan, Jaappaan, Filiippiinsii fi kaan waliin wal dhabaa turuun yaaddoo kaaseera. Yeroo dhiyoon as Chaayinaan humna waraanaa ishee irartti hojjechuun jabeessaa jirti. Humni eegumsa galaanarraas ishee ammoo gara humna waraanaa biyyoota kaan waliin wal dura dhaabbachuuttii jijjiirameera. Biyyootni Lixaa sochii Chaayinaan bakka biraatti gochaa jirtu kanaan yaaddahuu himan. Ijaarsi bu'uuraalee misoomaa Chaayinaan iddolawwan garba paasfik irratti gochaa jirtu fi daldalli isaa fedha Awustiraaliyaa waliin walitti bu'a. US fi Awustiraaliyaan lamaan isaanii kun ''waldhabdee dinagdeeti'' jedhan. Humni galaana keessaa kun saffisa guddaa fi jabina kan qabu yoo tahu adda baasuuf illee meeshalee waraanaa kaan caalaa ulfaataadha. Galana jala yeroo dheeraaf turuu danda'a. Fageenya dheeraa imaluu kan danda'uu fi ba'aa baay'ees qabachuu danda'a. Awustiraaliyaatti akka ijaaramu tahuun isaa Ameerikaan nageenya naannichaa eeguuf baayee murteessaadha jedhan xiinxaltootni. Ameerikaan meeshaa waraanaa galaana keessaa kana  kan hojjettu yoo tahu, mirga abbaa qabeenyummaa [patent] waggoota 50 booda qooddachuuf jetti. US kana dura teeknolojii humna galaanarra ishee UK'f qofa ture qoodde. Awustiraaliyaan adunyaa irraa humna waraanaa galaanarraa niwukileraan gabbifame qabaachuun biyya torbaffaa tahuu isheeti. Kaan UK, US, Faransaay, Chaayinaa, Indiyaa fi Raashiyaadha. Teeknolojii US kana fayyadmuuf Awustiraaliyaan doolara biliyoona 50 kana dura pirojektii humna waraana galaanarraa kana hojjechiisuuf Faransaay waliin waliigalte adda kutti jechuudha.


Namtichi haadha warraa isaa duraanitti boba’aa naqee, ibiddaan gubee ajjeese du’aan adabame

Manni Murtii Chaayinaa namticha haadha warraa duraan hiike tamsaasa kallattiin karaa intarneetii otoo darbuu boba’aa itti naqee, ibidda itti qabsiise, du’aan adabe. Ta’iin sun dheekkamsa biyyattii keessatti kaasuun, miidha dubartootarra ga'u ilaalchisuun falmii haaraa kaase. Namtichi Taang Lu jedhamu haadha warraasaa duraanii Lamuu jedhamturratti yakki dalage ’’heddu suukaneessafi dhiibbaa guddaa hawaasarratti uume’’ jedha manni murtii ibsi baase. Lamuun dhalattuu Tibeet yoo taatu, qabiyyee Tiktooki Chaayinaatti beekamu Doyuhin jedhamurratti hordoftoota kuma dhibbatti lakkaa’aman horattee turte. Lamuun haadha ijoollee lamaati, maxxansa viidiyoo isheerratti jiruu baadiyyaa aharsiisutti kan gammaddufi dibata namtolche otoo hin kuullatiin viidiyoon dhiyaachuun fudhatama guddaa argatte. Viidiyoon hojjattes jaallattoota miliyoonatti lakkaa’aman argateera. Viidyoowwan ishee wayita gaara irraa baatu, soorata bilcheessitu, uffata aadaa Tibeet uffachuun sirboota akkeessitu fa’aa mul’isu turan. Lamuun abbaa warraa ishee duraanii Taang wajjiin bara darbe kan wal hiikan wayita ta’u, duraanuu ishee qoccolaa akka ture manni murtii eere jira. Kan abbaa warraa ishee hiikte, mana abbaa isheetti haleellaan lubbuu ishee dabarse otoo irra hin qaqqabiin ji’a sadii dura ture. Haleellaa irra qaqqabeen qaamni ishee %90 gubachuun, torban lama booda duute. Manni murtii Kibba-Dhiha bulchiinsa Sichuwaan kessatti argamu Taang ‘’adabbii seera cimaan’’akka isa eeggatu ibse. Lamuun erga duute torban lama booda hordoftoonni ishee kuma kudhatti lakkaa’aman toora ‘Douyin’ jedhamurratti dhaamsa gaddaa ka’aafi turan. Maamiltootni toora Chaayinatti beekamu Weibo ta’an miliyoonatti lakkaa’aman otoo to’annoon hin jabaatiin dura haqa  argachuu akka qabdu gaafachaa turan. Chaayinaan miidhaa mana keessatti dubartootarra qaqqabu akka yakkaatti akka ilaalamu gootetti, garuu baadiyyaa biyyattii keessatti akkuma hammaatetti jira. Lamuun qoccollaa Taangi  isheen gahuu poolisittii irrra deddeebiin himatteetti,  poolisoonni garuu ‘waldhabbii maatiiti’ jedhanii fudhachuu didan. Sana booda Taang hiikte, taatullee Taang daa’ima waliin horatan keessa tokko ajjeesuuf doorsifnaan isa biratti deebite. Taang reebu itti fufnaan Lamuun marroo lammaffaaf isa hiikuun, ijoollee lamaan kunuunsuuf mirga seeraan argatte. Qorannoon Federeeshinii dubartootaa Chaayinaa  bara 2013 gaaggeesse akka himutti, Chaayinaatti dubartoota heeruman ykn gaa’ila dhaabbatan keessaa nuusa kan ta’aniirra qoccolaan mana keessatti irra qaqqaba.


Taayiwaan, Chaayinaan xiyyaarota waraanaa 38 zoonii ittisaashee galchuu galmeessuu himte

Taayiwaan guyyaa Jimaataa jettiiwwan waraanaa Chaayinaa 38 zoonii qilleensa ittisaa ishee keessa balali'uu gabaafte. Kanaanis hanga har'aatti daangaa darbuu isa guddaa Beejingiin raawwatame jettee jirti. Ministeerri Ittisaa Taayiwaan xiyyaaronni kanneen boombii nikularaa dhukaasuu danda'an dabalatee, karaa lamaan zoonii qilleensa ittisaatti (ADIZ) seenan jedhe. Taayiwaan gama isheetiin jettiiwwan ishee sochoosuu fi sirnoota misaa'eelii bobbaasuun deebii kennite. Chaayinaan Taayiwaaniin akka bulchiinsa ishee irraa citteetti yoo ilaaltu, Taayiwaan garuu biyya walabaa ofiin jetti. Taayiwaan waa'ee humna qilleensaa Chaayinaa dhiheenya odolaatti irra deddeebiin ergamuu waggaan oliif iyyataa jirti. ''Chaayinaan dubbii barbaacha waraana hintaane keessa seenuun nagaa naannichaa balleessaa jirti,'' jedhanii turan MM Taayiwaan Su Tseng-chang guyyaa Sanbata. Motummaan Beejingii kan waggaa 72ffaa hundeeffama paartii Ummata Riippablika Chaayinaa kabajaa jiru, hanga ammaatti yaadni kennee omtu hinjiru. Haata'u malee, duraan balaliiwwan taasifaman walabummaa kabachisuu fi ''walta'insa'' Taayiwaanii fi Ameerikaa jidduu irratti kan xiyyeeffate jettee turte. Ibsa Ministeerri Ittisaa Taayiwaan baaseen, xiyyaaronni Waraana Bilisummaa Ummataa (PLA) kutaa kibba-lixaa guyyaan seenuun dhiheenya odola Praataas irra balali'aa turan jedhe. Kunis danbalii lammaffaa xiyyaara PLA 13 guyyaa Jimaata galgalaa hordofameera. Isaaniis Taayiwaanii fi Filippiins jidduu bishaanirra balalii'aa turan jedhe. Xiyyaaronni waraanaa Chaayinaa kan boombii dhokaasuu H-6, kanneen meeshaalee waraanaa nikulaaraa baatan, akkasumas farra doonii waraanaa bishaan keessa lixanii kan dabalateedha jedhe Ministerichi. Naannoon akka zoonii qilleensaa ittisaatti adda baafame kunis daangaa biyyattiin alaa fi naannoo qilleensa biyyaaleessaa yoo ta'u, garuu bakka sababii nageenya biyyaatiif jecha xiyyaaroonni biyya biraa itti to'atamanii fi itti adda baafamaniidha. Eddoon kunis bakka akka qilleensa idil-addunyaatti ilaalamuudha. Yeroo baayyees Chaayinaan yaadawwan Taayiwaaniin kennaman mormuuf ergamawwan akkasii gaggeessiti. Ergama miilanaa kana maal akka kakaase garuu wanti barame hinjiru.


Apple Chaayinaatti appii Qur'aanaa beekamaa haqe

Appii Quraanaa beekamaa addunyaa Chaayinaa keessattii gaaffii qondaalota biyyattiin akka faayidaarra hin oolle gochuu Apple hime. Quran Majeed kuusaa appii bilbila Apple irra kan jiru yoo tahu yaada fayyadamtootaa 150,000 oliis qaba. Haa tahu malee Apple qondaaloti mootummaa Chaayinaa barreeffama amantii seeraan ala tahe dha waan jedhaniif haqeera jedhe. Mootummaan Chaayinaa dhimma kanarrattii  deebii hin kennine. Paartiin Kooministii Chaayinaa amantii Islaamaaf beekamtii ni kenna. Haa tahu malee Chaayinaan sarbama mirga namoomaa fi ajjeechaa jumlaa saboota Musliimaa biyyattii Uyghur jedhaman irraan geesseen himatamti. Jalqaba bara kanaatti imaamotni Uyghur naannoo Zyiinjiyaang keessatti tarkaanfiin irratti fudhatamee ture. Imaammatni Mirga Namoomaa Apple,’’seera biyyattii akka kabajnu nurraa eegama, takka takka immoo dhimmootni mootummaa waliin irratti walii hin galle jiru,’’ jedha. Haa tahu malee appiin Quraanaa kuni Chaayinaa keessatti seera attamii akka cabse hin ibsamne. Quran Majeed,’’akka addunyaatti Musliimota miiliyoona 35 tahaniin tajaajila amanamaa tahe dha,’’ jedha. Chaayinaan lafa gabaa Apple ishee guddoo dha. Cancalli dhiyeessi dhaabbatichaas oomisha Chaayinaa irratti sadarkaa olaanaadhaan kan hirkate dha. Hogganaan Apple Tim Cook qondaalota Ameerikaa qeeqee kan Chaayinaatti dubbachuu dhiisuutiin oftuulaa jedhamuun komatamaa ture. The New York Times  jalqaba bara kanaatti Apple mootummaan Chaayinaa daangaa darbeera jedhee yoo yaadeenii appiiwwan haqa jedhee ture. BBC’n kalaqxoota appii Quran Majeed quunnamuu yaaluus hin milkoofneef. Appiin beekamaa Macaafa Qulqulluus torban kana haqameera, Apple garuu dhaabbata dhuunfaatu haqe jedhe. Gaafa Kibxataa Maayikiroosooft miidiyaa hawaasaa isaa LinkedIn, Chaayinaa keessatti dalagu mootummaa Chaayinaa waliin galuun rakkisaa tahaa waan dhufeef akka cufu ibseera. Dhaabbatichi odeeffannoo dhuunfaa(profile) gaazexeessitoota 'block' goonaan danqaan isa mudachuu himeera dhaabbatichi


Lammiileen Itoophiyaa dorgommii 'Robotics' Chaayinaatti godhame injifatan

Chaayinaa magaalaa Beejiingitti dorgommii 'Robotics' gaggeefameen barattootni Yunivarsiitii Teknoolojiifi Barnootaa Teenzeen lammiilee Itoophiyaa ta'an shan warqee Meetiifi Nahaasa injifatan. Lammiileen Itoophiyaa dorgommii kanarratti hirmaatan Salaamuu Yisihaaq, Abukaam Getaacheew, Tsaggaayee Alamuu, Yohaannis Hayilamasqaliifi Heenook Seeyifuu jedhamu. Damee lammiileen Itoophiyaa kun irratti dorgomaniin Salaamuu Yisihaaq warqee, Abuukam Getacheew fi Tsaggaayee Alamuu ammoo Meetii badhaafamaniiru. Yohaannis Haayilamasqaliifi Henook Saayifuu ammoo meedaaliyaa Nahaasaafi waancaa badhaafamaniiru. Badhaasa warqee kan argate Salaamu Yisaaq gaaffiifi deebii BBC waliin taasiseen lammiilee Itoophiyaa kun damee "Tri-Co" Robots and Robot Application'' jedhuun akka dorgoman ibseera. ''Dorgommichaaf sa'aatiin sadii kennameera. Sa'aatii kana keessatti qaamolee roobootii gargara bahanii jiran walitti suphuun 'lubbuu itti horuun' roobootii ergama kennamuuf ba'u qopheessuudha'' jedha Salaamuun. Dorgommii kana irratti kan hirmaatee Salaamuun barnoota digirii sadaffaa qara'aa kan jiru yeroo ta'u dorgommii kana sa'aa 1:53 keessatti xumuruun injifatee warqee badhaafame. Dorgommii kana irratti dorgomtootni 2000 ta'an yunivariistilee 20 fi dhaabbilee qorannoo fi daldalaa irraa hirmaataniiru. Salamuun damee 'Industrial robotics and artificial intelligence' jedhuun dorgome. Dorgommiin kun qaama Konfireensii Roobootii idila addunyaa bara 2015'tti eegalee yeroo ta'u, gama 'artificial intelligence' dorgommiiwwan afurtu dorgomama. 'Tianjin University of Technology and Education' keessatti barnoota digirii sadaffaa hordofaa kan jiru Salaamuun dameen irratti hirmaate sagantaan kompiitaraa kan irratti hin fe'amiin qaamota roobootii adda adda jiran walitti fiduu qopheessuudha. Dhumarrattis robootichi akka ta'utti walitti galuufi ergama kan bahatu ta'uu mirkaneessuudha. Sooftiweerii itti fe'uunis qaama dorgommichaati. ''Akka tasaa lammii Chaayinaa waliinan dorgome...roobootiin hojjedhe akka hojjetu mirkaneessaniiru injifachuu koo naaf mirkaneessan'' jedha Salaamuun. ''Bakka biraatii miya akkamiin deddeebisa akka ajajnetti akkamiin socho'a waan jedhu ilaalan'' Industirial Robotics qo'achaa kan jiru Salaamuun, barbaachisummaa damee kanaa yoo ibsu Chaayinaafi Jarman omiisha konkolaataa keessatti Roobootii hangam akka fayyadaman akka fakkeenyaatti ibsa. ''Qaamota konkolaataa hedduu kan walitti galchan roobootiiwwaniidha. Namni dhumarratti gaarummaa isaanii ilaaluufi mirkaneeffachuuf yoo deemaan alatti hojicha roobootiitu dalaga.'' Itoophiyaa keessattis omishaalee doromaa ta'an omishuuf teknoolojiin kun barbaachisaada jedha. ''Itoophiyaa keessa meeshaan dheedhiin gahaan jira. isa kana achumatti 'process' gochuun addunyaaf adeemsi itti dandeenyu irratti garuu booddee jirra. Humna namaa leenji'e nu barbaachisa.'' Fakkeenyaaf bunni kiiloon birrii 200 ykn 300 dha. As Chaayinaatti 'process' godhanii kiiloo walakkaa maallaqa biyya kanaan 800'n gurguru. Itoophiyaatti birrii kuma saddeet akka jechuuti. 'Ethio-flavour' jedhanii gurguru. Itoophiyaatti buna sana process godhanii kallattiin gara Chaayinaa osoo export godhanii asharafni maallaqaa Itoophiyaatti deebi'a ture'' jedha. Warshaalee akka sibiilaa fi simiintoo keessattis industirial robotics artificial intelligence hojiirra oolchuun baasii gad aanaafi humna xiqqaan omisha dhiyeessuu ni dandeessisu jedha Salaamuun. Salaamuun Itoophiyaa teeknikaal Yunivarsiitii keessattii barsiisaa kan ture yeroo ta'u yeroo biyyatti deebi'u industrial robotics dabalatee gosa oogummaa afuriin dhaloota leenjisuuf kaayyoo qaba. Itoophiyaa keessatti indaastiriin babal'achaa jira kan jedhu Salaamuun, dameen kun 'artificial intelligence'n deeggaramuun isaa waan hin oolle jedha. Imala garasitti godhamuuf ammoo ogeessii barateefii gahumsi isaa mirkanaa'e ni feesisa jedha. Damee kana cimsuuf humna namaa gahumsa qabu horuuf akka carraaqus ibseera.


Dooniin bishaan jalaa US 'wanta hin beekamnetti' bu’ee yabaltoonni miidhaman

Dooniin niiwkilaraa Ameerikaa bishaan jala deemu (submarine), Galaana Kibba Chaayinaatti wayita bishaan jala deemuu ‘waanta hin beekamnetti’ bu’uun yabaltoonni miidhaman. Yabaltoonni 15 tahanis miidhamni salphaa irra gaheera jedhame. Akka qondaalonni US jedhanitti dooniin USS Connecticut jedhamu kuni gaafa Sanbataa ture ‘waanta hin beekamne’ sanatti kan bu’e. Sababiin maaltu akka itti bu’u taasise jedhus hamma yoonaa hin baramne. Dubbi-himaan Waraana Galaanarraa US, doonichi amma gara daangaa Ameerikaatti deemaa jira jedhan. ''Sochiin niiwkilaraaa USS Connecticut's mudaannoo kanaan dhiibba irratti hin taane,’’ tahus hammi miidhaa doonii kanarratti gahe ammallee qoratamaa jira jedhan. Dooniin USS Connecticut jedhamu kuni naannoo bishaanii falmisiisaa jedhamu keessatti hojjechaa ture. Chaayinaan qaama bishaanii Galaana Kibba Chaayinaa kan kooti jetti. Biyyooti naannichaafi Ameerikaan garuu kanatti walii hin galan. Fiilippiins, Birunaayi, Maaleezyiyaa, Taayiwaaniifi Veetnaam; Chaayinaan qaamni galaanichaa guutummaan kan kooti jechuu ishee hin fudhatan, muddamnis waggoota dhiyoon as dabaleera. Ameerikaan immoo lola daangaa kanarratti biyyoota kunneen deeggarti. US, UK fi Awustiraaliyaan dhimma Eeshiyaa-Paasfik faallaa Chaayinaa dhaabbachuuf waliigaltee seena-qabeessa taasisaniin booda mudate dhimmi kuni.


Chaayinaan haleellaa saayibarii Microsoft irraatti raawwachuun himatamte

UK, Ameerikaa fi Gamtaan Awurooppaa, jalqaba bara kanaatti haleellaa saayibarii jabaa raawwatte jechuun Chaayinaa himatan. Haleellaan kun kan irratti xiyyeeffate kaadima (server) Microsoft Exchange irratti yoo tahu, yoo xiqqaate dhaabbilee addunyaa gubbaa jiran 30,000 miidhaa irraan gaheera. Dhaabbileen nageenyaa biyyoota Lixaa waan jedhan, haleellaan kun amalli Chaayinaa saayibarii irratti agarsiistu jijjiiramuufi haalaan cimuu agarsiisa jedhan. Akkamiin jennaan amma dura duula basaasaa bakka tokkotti qiyyaaffate kan ture oggaa tahu, amma garuu gara haleellaa humnaan gaggeeffamutti jijjiirameera jedhu. Ministeerri Nageenyaa Chaayinaa (MSS) hojiilee basaasaa hedduu tahaniifi amala dhimma itti kennuu dhiisuunis komatama. Chaayinaan amma dura himannaalee cabsuu (hack gochuu) irratti ka'aa ture kan haalte oggaa tahu, yakka saayibarii gosa kamuu akka mormitus himteetti. Qondaaltonni nageenyaa biyyoota Lixaa, kan ammaa kun waan ammaan dura arganirraa kan garmalee cimaa tahedha jedhu. Dhimmichi kan jalqabe ji'a Amajjii keessa jedhu. Gareen Chaayinaatti hidhata qabu Hafnium jedhamu, Microsoft Exchange irratti qaawwa bakka dadhabinni jiru barbaaduu eegalan. Bakka saaxilamaa tahe kana erga argatanii booda, sirnicha keessa seenuusaaniitu himame. Akka UKn jettutti haleellaan kun qaama hojii basaasaa bal'aati. Kanaanis ragaa dhuunfaa dabalatee, mirgi abbeentaallee hatameera jedhu. Haleellaan jedhame kunis kan qiyyaafate dhaabbilee hojii waraanaa hojjetan, qaama qorannoo (think tank) fi yunivarsitiiwwan irratti ture. Kunis haleellaa Hafnium amma dura raawwateen kan walfakkaatudha. Dhaabbanni Microsoft waa'ee qaawwa sirnasaanii keessatti argame kana Bitootessa 2 uummataaf ifa kan godhan oggaa tahu, qaawwa kana duuchuufis hojjechaa akka jiran himan. Wayita kanatti, haakaroonni addunyaa gubbaa jiran hedduun gatii kanaa hubachuun, dhimmichatti dabalaman. Wayita sanas addunyaarra sirnoonni kurmaana miiliyoonaa tahan saaxilaman, yoo xiqqaate 30,000 kan tahan ammoo ragaan jalaa hatame. Garri caalu sirnoota kanneenii bizinasoota xixiqqoofi giddugaleessaafi dhaabbileedha. Mootummoonni Lixaa Ministeerri Nageenyaa Chaayinaa MSS jedhamu haakaroota qacaree hojjechiisa jechuun kan himatan oggaa tahu, qunnamtii qabu akka addaan kutus barbaadu. Ministeerri Dhimma Alaa UK (Foreign Office) waan jedhu, ''mootummaan Chaayinaa duula jalqabe akka dhaabuuf waamicha irra deddeebiin godhamef dideera. Inumaayyuu qaamoleen mootummaan deeggaraman haleellaasaanii akka cimsan heeyyameeraaf.'' Waayit Haawus ammoo sochii saayibarii Chaayinaan gaggeessitu irratti, tarkaanfii dabalataa fudhachuuf mirga guutuu akka qabu akeekkachiiseera. Gamtaan Awurooppaa (EU) ammoo, ''cabsanii seenuun kun sodaa nageenyaafi kisaaraa diinagdee salphaa hin taane dhaabbilee mootummaafi kaampaaniiwwan dhuunfaa irraan gaheera,'' jedhe. Basaastonni biyyoota garuu ammallee, maaliif amalli Chaayinaa akkasiin geeddarame jechuun bitaa itti galeera. Haakaroonni kunniin haleellaa isaanii cimsanii akka itti fufan heeyyamameeraaf taanaan, kun fageenya hangamii biyyattiin itti adeemtuufi yoo jarri kun qabamanis hagas mara kan isaan hin sodaachisne tahuu agarsiisa jedhu.


Covid-19: Chaayinaan buufata dooniishee guddicha gartokkeen cufuun yaaddoo uume

Chaayinaan sababii Koronaavaayirasitiin buufata dooniishee guddicha walakkaan cufuun dhiyeessii omisha addunyaarratti dhiibbaa qabaata jedhamuun yaaddoo uumeera. Buufata Ningbo-Zhoushan jedhamu irratti erga hojjataan buufatichaa tokko Covid-19 gosa Delta jedhamuun qabamuun barameen booda guyyaa Roobii irraa kaasuun tajaajillawwan dhaabataniiru. Buufanni doonii Ningbo-Zhoushan kun baha Chaayinaatti kan argamuufi buufa daldala kaargoo addunyaa sadaffaadha jedhameera. Cufamuun buufata kana ammoo adeemsa daldala ho'aa tibba ayyaana gannoo (qilleetti) gaggeeffamuun dura ta'unsaa dhiibbaa olaanaa umuu mala jedhamee sodaatameera. Hanga beeksiifni biraa qaqqabutti buufannii odoola Meeshaan irratti geejibsiifamu cufamuun, dandeettii buufatichi konteenaroota keessummeessuuf qabu nuusaan ni hir'isa jedhameera. Akka dhaabbata Freightos Baltic global kan taariifa imalaa irratti odeeffanno kennu jedhutti, gatiin Chaayinaa fi Kibba-baha Chaayinaatii gara Ameerikaatti itti konteenarri meeshaan fe'amu durumaanu haala olaanaa ta'een dabaleera. AKkasumas daldaltoonni UK tokko tokoo sababii kanfaltii fe'uumsaa olaanaa kanaatiin dhiibbaa olaanaan irra gaheera. Gorsaa Osheen Ispring kan ta'an Jasan Chiyaang weerarichi baatiiwwan muraasa dhufaniif indastirii dadabarsuu meeshaalee addunyaa irratti dhiibbaa olaanaa ni taasisa jechuun gabaasaan Daldala Ashiyaa BBCtti himaniiru. ''Hanga waggaa lamaatti dandeettii deddebbiisuu daldalaa haaraa ni agarsiifna jennee eegna. Yeroo ammaa kaasee hanga waggoota dhufan lamaa jiranis kan weerarichaan murteeffamaniidha,'' jedhan. Buufanni Ningbo-Zhoushan kunis Shangaayii fi Siingaapooriitti aanee buufata fe'umsa addunyaa isa guddaadha


Chaayinaatti hoteelli jigee namoonni 17 du'anii shan ammoo madaa'an

Baha Chaayinaa Magaalaa Suzhou keessatti gamoon hoteelaa tokkoo erga jigeen booda namoonni 17 du'anii kaan ammoo madaa'an. Hojjattoonni lubbuu baraartotaa erga sa'aatii 36'f barbaacha taasisanii booda reeffa namoota 17 fi namoota 6 ammoo lubbuun jigaa gamoo jalaa baasan. Global Times akka gabaasetti gamoon kun jigu kan danda'e waan abbaan qabeenyaa caasaa isaa geeddaruuf yaalii taasisaa tureef. Kana malees erga yeroo dhiyootiin asi gamichi hojiiwwan haaromsaa hedduun irratti gageeffamaa tureera. ''Jalqaba gamoon kun darbiiwwan sadii qofa kan qabu yoo ta'u, walgalaan kan biraa itti dabalamaa adeemaa ture,'' jechuun jiraataan tokko midiyaalee biyya keessatti himan. Motummaan bulchinsa naannichaa dhimmicha qorataa jiraachuu himuun, ''namoonni itti gaafatamoo'' ta'an seeraan ni gaafatamu jedheera. Hoteelli kunis guyyaa Wiixataa akka sa'aatii biyyaatti 15:33 irratti mudate. Hojjattoonni lubbuu barbaartootaa 600 ol bakka balaan mudateetti bobbaafamaniiru. Wayita taateen kun mudateetti tarii kutaalee 54 hoteelichaa keessa namoonni 18 ni jiraatu jedhamee tilmaamamee ture. Booda garuu namoonni hingalmaa'iin shan hoteelicha keessa jiraachun barame. Namoota jahan lubbuun argaman keessaa shanan isaanii miidhaa irra gaheen alatti haala tasgabbaa'aa keessa jiru. Namni tokko garuu baayyee miidhameera. Chaayinaa keessatti gamoon wayita jigu ijaarsa gaarii hintaaneen akka wal qabatu himama. Bara darbes erga gamoon hoteelaa tokko bulchiinsa Fuji'an keessatti jigeen booda namoonni 29 du'anii ture. Qorattoonnis boodarra haalli ijaarsa hoteelichaa ''rakkina cimaa'' qabaachusaa adda baasan, akka Xinhua gabaaseetti.


Balaa qabaatus Chaayinaattii wal'aansi 'Plastic surgery' maaliif dabalaa jiraa?

Shamarreen umuriin 23, Ruuxiin akkuma hiriyoota ishee kaanii, miidiyaale hawaasaa ni hordofti. Garuu ammoo waan addaa tokko barbaadaa jirti. Innis waa'ee bareedinaa baqaqsanii yaalamu ture. Isheenis wal'aansa baqaqsanii yaalamu akka ija ishee gurguddaa taasisuu akka raawwatamuuf barbaaddi turte. Jiraattuun Guwaanzhuu tunis appii yeroo hunda irra odeeffannoo barbaadduu Gengme ilaalti. ''Magaalattii keessaa kilinikiiwwan hedduutu jira garuu isa gaarii bira dhaquu kiyya mirkanneeffachuun barbaade. Dhimmisaa waa'ee fuulaa waan ta'eef of eeggannoo barbaada,'' jettee wayita BBC'tti dubbatteetti. Gengmei jechuun ''baayyee bareedduu'' jechuudha Chaayinaatti. Innis toorawwan miidyaalee hawaasaa waa'ee wal'aansa bareedinaa dhiyeessuudha. Fayyadamtoonnis odeeffannoowwan wal'aansa bareedinaaf baqaqsanii yaalamu (plastic surgery), achirraa barbaadu. Gengmei erga bara 2013'tti hojii eegale kaasee, fayyadamtooti isaa miliyoona 1 irraa gara miiliyona 36 kan guddate yoo ta'u, isaan keessaa walakkaa ol dubartoota umriin isaanii 20 keessa argamudha. Akkasumas toorri wallaansa bareedinaa kan biraa So-Young jedhamu ammoo ji'aan fayyadamtoota miiliyoona 1.4 bara 2018 kan qaburraa amma gara miliyoona 8.4 ol horateera. Toorawwan kunneen akkasuma daawwattoota argachuudhaanis Chaayinaa keessatti ilaalchi bareedinaaf wallaansa baqaqasanii yaalamu dabalaa jiraachuu mul'isa. Ammattis US'tti aansee Chaayinaatti wal'aansi kun bal'inaan raawwatama. Akka gabaasa Deloitte'tti, gabaan damee kanaa Chaayinaatti kan bara 2019 irraa dachaa sadiin guddateera. Kunis haaluma kanaan yoo itti fufe, Chaayinaan walakkeessa waggoota kurnan dhufaniitti jidduugala gabaa wal'aansa bareedinaa addunyaa isa guddaa akka taatu eegama. Wal'aansawwan bareedinaaf jecha baay'inaan haala baqaqsanii yaalamuutiin raawwataman hedduun ija guddifachuu (double eyelids) fi teessuma fuulaa gingoorraa gara boca V'tti geeddaruudha. Miseensonni hawaasaa dhaloota bara 1996 booda dhalatanis, duraan akka qaaniitti ilaalamuulleen, wallaansa akkasii taasifachuuf boodatti kan deebi'anii miti. Durbee Ruxiin kan daldala faashinii keessa hojjattuu hiriyyooni ishee ''ifatti waa'ee bareedinaaf wallaansa baqaqsanii yaalamuu'' ni haasa'u jetti. Haata'u malee, wallaansa bareedinaaf baqaqsanii yaalamu Chaayinaa kunis rakkoolee mataasaa waliin guddataa jira. Akka gabaasa 'Global Times'tti bara 2019 keessa Chayinaan kilinikoota wallaansa bareedinaa hojjatan 60,000 ol qabdi. Kilinikoonni kunneenis waggaa waggaan taateewwan kuma 40'f itti gaafatamoo ta'u. Kunis jiddugalaan guyyaatti wallaansa baqaqsanii yaaluu 110 raawwatu jechuudha. Taatee inni nama baayyee beekamu mudate tokko kan taatoo Gao Liu erga wallaansa funyaanii taasifatteen booda fiixeen funyaan ishee du'u ilaalchisuun suuraa midiyaa hawaasaarratti qooddedha. Isheenis deebifamee fullishee sirreeffamuuf wallaansa baqaqsanii yaaluu hedduu akka barbaachisu himte. Sababii rakkina ishee mudateenis maallaqa Chaayinaa Yu'aanii kuma 400 ol baasteetti. Hakimiin ishee wal'aanee ture baatii jahaaf hojiirraa ari'atamuun hospitaalichis Yu'aanii kuma 49 adabameera. Fayyadamtoonni intarneetii baay'eenis adabbichi baayyee miti jechuun komatan. ''Kunis adabbii nama naaffiseetii?'' jechuun addabbii kennamee gahaa akka hintaane fi indastiricha seera fooyya'e akka qabaatu gaaffatte fayyadamtuun intarneetii tokko. Maaliif balaan fudhatamaa? Haata'u malee Chaayinaa keessatti namoonni baayyeen bareedinaaf bakka olaanaa waan kennaniifu, wallaansa baqaqsanii hodhuu baayyisuu jechuun oggeessi tokko BBCtti himan. Chaayinaa keessatti yeroo baay'ee namoonni hojiif iyyannoo galchan akka suuraa ergan gaafatamu. Hojiiwwan tokko tokkoo ammoo addatti ulaagaalee miidhagina qaamaa ka'u, keessattu dubartootaaf. Kunis dubartoonni kunneen hojicha akka hojjataniif kan hin barbaadamne ta'ulleen akkasiin haalli beeksifni itti bahu jira. Gabaasni dhaabbanni Humaan Raayitsi Waachi bara 2018tti baasees dhimma beeksisa hojii Chaayinaa kan dubartootaaf addatti ulaagaa kaa'u kana komatee ture. Kanaafuu akkaataan beeksisa hojii kun namoonni baay'een akka bareedina qaama isaaniif dhiphataniif gumaachu dubbatu oggeessonni. ''Hanga tokko bareedinni carraawwan guddina hojii fiduu danda'a. Fakkeenyaaf kan akka viidiyoo karaa intarneetii hojjachuuf fa'i yoo ta'e,'' jedhu Pirezidaantiin Ittaanaa Gengmei kan ta'an Waang Jun. Damee kana qofaatu akka ulaagaa akkasii gaafataniif seeraan hayyamameef jedhu.


‘Chaayinaan kana booda qoccollaa fi doorsisa baadhachuu hin dandeessu’ Shi Jinpiing

Pirezedantiin Chaayinaa Shi Jinpiing humnooti biyyoota alaa biroo Chaayinaa qoccoluuf yoo yaalan ykn dhiibbaa irratti uumuu yoo barbaadan ‘matasaaniitu buruqa’ ’jedhanii akeekkachiisan. Pirezedant Shijinpiing sagantaa kabaja ganna 100ffaa Paartii Koministii Chaayinaa Kamisa kana gaggeeffamerratti dubbii kana dubbatan. Shiin haasaa US Ameerikaarratti kallattiin qiyyaafachuun isaanii yaadamu keessatti Beejing’’olaantummaa lallabuu’’hin eeyyamtu jedhan. Pirezedantiin Chaayinaa dubbii kana kan dubbatan wayita biyyattiin mirga namoomaa sarbuun qeeqamtuttifi Hoong Koongitti mormii mudaterratti tarkaanfii cimaa fudhattetti. Hariiroon Ameerikaaf Chaayinaa gidduu jiru dhimmoota dadalaa, basaasaafi weerara dhibeetiin walqabatuun ittuu qorraa adeemera. Kana malees, dhimmi Taayiwaan muddama biyyoota lamaan giddutti hammeessuun beekama. Taayiwaan akka biyya birmadummaa qabdutti kan of ilaaltu wayita ta’u, Beejing garuu akka odola qaama biyyattii taatetti lakkoofti. Ameerikaan Beejing odolaa Taayiwaan deebitee humnaan akka hin fudhanne akka ofirraa qolattu gargaarti. Kamisa kana Aab Shiin akka jedhanitti, Chaayinaan tokkummaan Taayiwaan  wajjin qabdu’’akka hin sokoksine ykn hin raafamnetti ittifufsiisuuf kutannoo qabdi’’jedhan. ‘’Eeenyullee fala kaa’ame gadii qabee ykn tuffachuu hin qabu, fedhiifi dandeetti uummanni Chaayinaa birmadummaa biyyasaanii eeggachuuf qabanifi tokkummaabiyyattirra ce’uu hin qabu’’jedhan. Sirna kabaja ganna 10offaa Kamisa ganama kana gaggeeffamerratti agarsiifni jeettiiwwan waraanaa, dhukaasni madfiifi sirboonni jaalala biyyattii leellisan dhaga’amaniiru. Sirna addababahii Tinaananmeen, Beejingitti gaggeeffame kanarratti namoonni qoratamuun filataman kan irratti hirmaatan wayita ta’u, baayyeen isaanii maaskii afaaniitti hin haguugganne. Torbanoota dhiyoon asitti biyyattii keessatti miidiyaaleen seenaa Chaayinaa bifa haaraan Paartiin akka himamu eeyyamu himaa turan. Hoong Koong guyyuma wal itti dabarfamtee kennamte walirra buusuun kabajaa jirti. Dhaamsi Shii irratti xiyyeeffatan maal ture? Aab Shi sa’aatii tokkootti dhiyaatuuf haasaa dhageessisan keessatti qooda Paartiin Chaayinaa amma jirtu keessatti qabu irradeddeebiin kaasan. Shi Paartichi guddina biyyattiifi yaaliin uummata biyyattiirra addaan qoodu akka hin milkoofne dubbatan. ‘’Sooshaalizimii qofaatu Chaayinaa baraaruu danda’a, Sooshaalizimii Chaayinootan walsimatu qofaatu Chaayinaa guddisa’’jedhan. Shiin wayita kana dubbatan akkaata Paartiichi dingadee biyyattii geeddaruuf  gabaa qabachaa ture kaasan. Shiin sana booda akkas jedhan,’’eenyullee taanaan Chaayinaa akka qoccolu ykn cunqursu tasumaa hin eeyyamnu’’jedhan ‘’Eenyumtillee Chaayinaa qoccoluuf yaallaa taanaan ijaarsa dallaa sibiilaa kan fakkaatu uumma Chaayinaa biliyoona 1.4tti wajjin walitti bu’e’’jedhan. Chaayinaan irra deddeebiin Ameerikaan guddina ishee qucarsuuf tattafachuu himatti.


'Taayiwaan Chaayinaaf hinjilbeeffattu'- Pireezidantii Taayiwaan

Wayita ammaa yeroo muddamni olaanaan Taayiwaan irratti umamaa jiru kanatti Pirezidaantiin biyyattii Tsaayi Ingi Qiin biyyisaanii dhiibbaa Chaayinaatiif akka hin jilbiifannee fi yaada dimokiraa isheetiin akka itti fuftu beeksiifte. Dureen Taayiwaan dabaluu, ''milkaa'innii keenya wayita dabalu dhiibbaan Chaayinaa irraa nurra gahus ni dabala'' jedhan. Pirezidaantiin Chaayinaa Xi Jinpingi ''Taayiwaan ofitti deebisanii makuuf'' erga dhaadataniin booda haasaan duree Taayiwaan kun Kabaja sirna Guuyyaa Biyyaaleessaa Taayiwaan magaalaa guddiitti biyyattii Taapi'ee keessatti kan dhagaahame. Taayiwaan ofiishee akka bulchiinsa walabaatti ilaaltullee Chaayinaan ammoo haala sanaan osoo hintaane akka bulchiinsa ishee jala jirtuutti ilaalti. Chaayinaan ofitti deebiiftee makuuf yaada jettu raawwachuuf humnatti fayyadamu ni dandeessi ta'a. Kanaaf akka fakkeenyaa kan ta'u Chaayinaan erga baatiiwwan dhiheenyaatii as jeettiiwwan waraanaa baayyee gara qaxanaa qilleensa ittisa Taayiwaanitti ergusheeti. Xinxaltoonni akka jedhanittis, balaliinsi jeettotaa sunis pireezidaantii Taayiwaanif akka akeekkachisaati fudhatamuu kan danda'udha. Pirezidaantittiin gama isheetiin, ''Taayiwaan dimookiraasiif dhaabbattee jirti,'' jechuun dubbataniiru. Odolittiin haala bilisummaa, dimookiraasii fi walabummaa dhorkuun ''sarara Chaayinaan diriirsite'' akka fudhattuuf dirqisiisuun akka hindanda'amne hubachiifte jirti. Balaliinsi loltoota Chaayinaa gara qaxanaa raayyaa ittisa taayiwaan seenuun isaanii nageenya biyyaalessaafi aaviyeeshinii irratti dhiibbaa olaanaa qaqqabsiisuu kan kaasan pireezidaantittiin, ''haalichis kan waggoota 72 darban caalaa walxaxaa fi kan hinyaadamneedha,'' jedhan. Taayiwaan ''ariitiin tarkaanfii hinfudhattu,'' jedhan illeen garuu, raayyaa ittisaa isheen ni cimfatti jedhaniiru. Dureen Taayiwaan aanga'oota Chaayinaa waliin haala walqixa ta'een mari'achuuf irra deddebiin yaada dhiyeessanillee, qondaaltota Chaayinaa foxxoqtoota jechuun waamaniin kuffifameera. Pirezidaantiin Taayiwaan tunis bara darbe irra deebiin kan falatamte sagalee olaanaan yoo ta'u, Chaayinaa fuldura dhaabbachuuf waadaa galte ture. Erga pirezidaantiittiin haasaa taasifteen boodas jeettiiwwan waraanaa Taayiwaan yoo balalii'an mul'ataniiru. Waa'ee Chaayinaafi Taayiwaan dhimmoota bu'uuraa muraasa: • Chaayinaa fi Taayiwaan maaliif walitti dhufeenya laafaa qabaatan? Chaayinaafi Taayiwaan wal waraansa bara 1940motaan gargari bahan. Haata'u malee Chaayinaan ammalleen barbaachisaa yoo ta'e odollii tun humnaan deebii'u ni dandeetti amantaa jedhu qabdi. • Taayiiwaan attamiin bulfamtii? Odoolli tun heera motummaa mataashee, aanga'oota haala dimokiraatawa ta'een filaman fi miseensa raayyaa ittisaa gara kuma 300 ta'u kan qabduudha. •Taayiwaan akka biyyaatti eenyutuu beekamtii kenneef? Taayiwaaniif beekkamtii kan kennan biyyoota muraasa qofaadha. Baayyeeni motummaa Chaayinaa teessoo isaa Beejingi taasiseef beekamti kennu. Ameerikaan Taayiwaan waliif walitti dhufeenya idilee hinqabdu. Garuu ammoo seera odolittiin ofiishee akka ittistuuf deeggarsa akka kennituuf gaafatu qabdi.


Chaayinaan dirree kuusaa Misaa'elii ijaaraa jirti - Saayintistoota

Chaayinaan ijaarsa dirree kuusaa Misaa'elii jalqabde jedhan saayintistootni US. Suuraaleen satalaayitii akka agarsiisanitti kutaa bulchiinsa Shiinjiyaangi keessatti gaafa ijaarsi dirree kuusaa misaa'elaa xumuramu siiloo ykn kuusaalee 110 qabachuu danda'a, jedha gabaasni Federesshinii Saayintistoota Ameerikaa (FAS). Qondaalonni humna ittisa Ameerikaa ijaarsa dirree omisha niwukileraa Chaayinaa kana irraa akka yaaddoo qaban himaniiru. Kun ijaarsa dirree kuusaa misaa'elaa lammaffaa haaraa aduu ji'a lamaa keessatti Lixa Chaayinaa keessatti gaggeeffamaa jiru dhagahamedha. J'ia darbe gaazexaan Waashingitan Post naannoo Gammoojjii Kaaba Lixa Yuman, kutaa Gaansuu jedhamu keessatti kuusaa misaa'elaa 120 argamuu gabaaseera. FAS gabaasa Wiixata baaseen ijaarsi kuusaa misaa'elaa Haamii, km 380 Kaaba Lixa Yumanitti argamtu keessatti ijaaramaa jiru jalqabbii irra kan jirudha. Bara 2020 Peentaagon, Chaayinaan gabbisa niwukileraa waraanaa dachaan dabaluuf hojjechaa jirti jedheera. Oduun kun kan dhagahame yeroo Ameerikaaf Raashiyaan hidhannoo waraanaa to'achuuf waliin haasa'aa jiranittidha. Haasaan Itti-aanaa Dhimma Alaa US, Wendii Shermaaniifi Ministera Haajaa Alaa Raashiyaa Sergee Riyabkov, tarkaanfii jalqabaa marii hidhannoo niwukileraa xiqqeessuf jalqabanii dhaabbate itti fufsiisu jedhamee ilaalame. Hanga ammaatti Chaayinaan marii hidhannoo to'achuu jedhu kana keessatti qooda hin fudhanne. Ajajaan Istaraateejii US [US Strategic Command], tooftaa ittisaa isaaf itti gaafatama kan qabu yoo tahu, yaaddoo qabus karaa tiwiiterii ibseera. Kun ji'a lama keessatti isa lammaffaadha, uummanni waan nuyi adunyaaf yaaddoo taha jechaa turre hunda kan arge, icciitii kanaan wal qabatu hundaas,'' jedhe. Dirreen kuusaa misaa'elaa Shinjiyaangi satalaayitii dandalaaf ooltuun argame. Garuu suuraan satalaayitii qulqullina qabu kaampaanii 'planet' kaampaanii satalaayitii suuraa biraan kaafame. Bara 2020 keessa Chaayinaan meeshaa niwukileera waraanaaf oolu 200 kuusaa keessaa qabdi, isas dachaan dabaluuf karoorfattee ture jedhe Pentagon. Ameerikaan meeshaa waraanaa niwukileeraa 3,800 ol akka qabdu xiinxaltootni himan.


Chaayinaatti harmeen daa’imashee balaa sigiga lafaa irraa olchitee ofii duute

Chaayinaatti sigigi lafaa fi lolaan yeroo mana ishee rukutetti, dubartiin daa’ima ishee olchuuf jecha darbatteen akka lubbuun ishee darbe hojjattoonni lubbuu baraarsaa himan. Daa’imni dubara kun erga sa’atii 24 oliif jijjigaa manaa jala barbaadamtee booda Roobii lubbuun argamteetti. Bulchiinsa Henaan, ganda Wangzongdiyaan keessatti roobni cimaan roobee sigiga lafaa kana akka uume gabaafameera. Naannichatti sababa rooba cimaan balaa lolaa uumameen, yoo xiqqaate namootni 51 du’anii namootni 400,000 ta’an ammoo qe’ee isaanii gadhiisanii baqachuuf dirqamaniiru. Viidiyoon yeroo lubbu baraartonni daa’ima kana oolchan mul’isu Chaayinaa keessatti hedduu qoodamaa jira. Daa’imni kun umurii ganna sadii ykn afur taatii jedhamee yaadama. “Sagalee daa’ima boossuun dhaga’e, yeroo sana lubbuu baraartonni ga’anii da’ima kana olchuu danda’aniiru. Harmee isheetu lafa ol ka’aatti ol darbateeni, “ jechuun miseensi maatii Zawoo jedhamu Southern Metrapolis Daily’tti himeera. Daa’imni kun hatattamaan hospitaalatti geeffamtee, miidhaan akka irra hin geenye barameera. Reeffi harmee ishee Kamisa argame. Lubbuu baraartonni akka Beijing Youth Daily’tti  himanitti yeroo reeffa ishee argatan, qaamni ishee akka waa ol dhiibaa jirtu fakkaatee gogee ture. “Yeroo ijoottidha daa’ima ishee ol kan kaaste, kaanaaifidha daa’imni kun lubbuun kan oolte,” jechuun hojjataan lubbuu baraaraan tokko gaazexeessitoota Yong’tti himeera. Miidiyaaleen biyyattii maqaa harmee fi daa’ima kanaa hin kennine. Torban darbe keessa naannichatti roobni cimaa fi lolaan balaa cimaa uume tureera. Daandileen ijoo lagatti geeddaramanii, konkolaattonni, jijjigni manneenii fi namootni illee lolaa dambalii cimaan adeemuu kanaan fudhatamaniiru. Magaala gudditti bulchiinsicha Zheenzhuu keessatti, Kibxata galgala yeroo lolaan geejjiba baaburaa lafaa jalaa keessa seenetti yoo xiqqaate namootni 12 du’aniiru. Erga lolaan riqichaa ijoo gara gandooliitti geessuu balleessee booda hojjiin lubbuu baraaruu akka cimaa dhufe Zhawoo dubbateera. Manneen hedduu lolaa fi roobaa kanaan barbada’anii, jiraattonni gandoolii balaaf saaxilamaniiru. “Ganda Wangzongidiyaan keessa ammayyu maanguddootaa fi daa’imman hedduutu jira, of olchuudhaaf dandeetti muraasa qabu,” jedha Zhawoon. Jimaata irra lubbuu baraartoonni nannoo jiraattota miiliyoona 90 ol qabu kana keessaa namoota lubbuun oolan barbaadutti jiru.


Abbaan daa'imasaa waggaa 24 dura jalaa hatame deebisee argate

Lammiin chaayinaa daa'imni isaa waggaa 24 dura jalaa hatame argate. Namni kun daa'imasaa kana barbaacha fageenya kiilomeetira kuma 500 doqdoqqee (motorbike)'dhaan biyya Chaayinaa guutuu keessa imaleera. Namni umurii waggaa 51 Guo Gangtang, daa'imasaa umrii waggaa lamatti fuuldura manasa Shandong keessatti argamuu jalaa hatame waliin walargeera. Chaayinaa keessatti daa'imman ukkaamsanii butuun rakkoo hammaataa ta'eera, waggaa waggaan daa'imman kuma kurnaan lakkaa'amantu butamu. Akka Ministeera Nageenyummaa Hawaasaa Chaayinaatti, poolisiin biyyattii qaccee sanyii daa'ima kanaa adda baasuun abbaa isaaf mirkaneesseera. Gabaasi Global Times akka himutti, namoonni yakka kana raawwataniiru jedhamuun shakkaman lama hordofamaa erga turanii booda hidhamaniiru. "Amma daa'ima kiyya argadheera, kanaan booda waanti hunduu anaaf gammachuudha,'' jedhe Aab Guo'n. Erga daa'imni isaa bara 1997 jalaa hatamee Aab Guo'n kutaalee biyyattii 20  ol doqdoqqeedhaan imalee barbaadaa ture. Aab Guo'n daa'imasaa barbaacha aarsaa hedduu kaffaleera. Osoo doqdoqqeedhaan imaluu balaa tiraafikaan lafeensaa cabeera, daandiirratti saamtotaan miidhameera, riqicha jalatti galeera, akkasumas maallaqa harkaa dhabee kadhataa ta'uuf dirqameera. Garuu jireenyasaa guutuu daa'imasaa argachuu fi baraaruuf of wareege. Wayita daa'imasaa barbaadaa ture kanatti jaarmiyaa namoota badan barbaadutti miseensa gameessa ta'e, kansaarra darbee maatiiwwan torba daa'imman isaaniin akka walargan godheera. Chaayinaa keessatti saamichii fi hanni daa'immanii waggoota kurna hedduuf rakkoo hammaataa ta'ee ture. Maatiin hedduun daa'imman isaanii achi buutee dhabanii abdii kutataniiru. Gabaasi bara 2015 ba'e tokko akka mul'isutti waggaa waggaan daa'imman Chaayinaa 20,000 ta'an ni butamu. Baayyeensaanii biyya keessaa fi biyya alaatti guddifachaaf gurguramu.


Lituweeniyaan namoonni bilbiloota Chaayinaa akka gataniif gaafatte

Maamiltoonni bilbilawwan Chaayinaa of harkaa qaban akka gataniifi haaraallee akka hin bitanneef Ministeerri Ittisaa Lituweeniyaa akeekkachiise. Gabaasni Wiirtuun Nageenya Saayibarii Biyyaalessaa isaa tokko mobaayilawwan abbaa 5G Chaayinaan omishtu qorachuu isaa agarsiisa. Qorannichi akka bira ga'e jedhutti bilbilli Xiaomi tokko kan seensarshippiin keessatti tolfameefi bilbilli biraa moodeliin isaa Huawei ta'e ammoo rakkoo nageenyi isaa amansiisaa ta'uu dhabuudha. Huawei'n daataan fayyadamaa jalaa duubaan ergaa akka hin jiru yoo himu, Xiaomi'n ammoo komunikeeshinii seensar akka hin goone dubbate. "Gorsa nuti isiniif qabnu bilbilawwan Chaayinaa hin bitatiinaa kan jedhuufi kan kanaan dura bitattanii of harkaa qabdan ammoo hanga danda'ametti gataa," jedhan Itti-aanaa Ministira Ittisaa Margiris Abukevicius. Bilbilli Xiaomi guddaan Mi 10T 5G sooftiweerii jechootaa akka "Free Tibet", ''walabummaa Taiwan" ykn "warraaqsa dimokiraasii" dabalatee kanneen biroo akka adda baasuufi seensar gochuu danda'utti tolfameeraaf," jedha gabaasichi. Sirni appilikeeshiniin bilbila Xiaomi kun kan gaashumaan interneeta soqu dabalatee jechoota 449 ol seensar gochuu akka danda'u qorannoon kun adda baafateera. Awurooppaa keessatti, appiiwwan jechoota akka adda baafataniifi seensar godhaniif tolfaman moodeloota bilbilootaa kanneen irratti akka hin hojjenneef cufamaniiru, garuu gabaasni kun akka jedhutti fageenyarraan yeroo barbaadametti akka banamanii hojjetan gochuun ni danda'ama. "Bilbilli Xiaomi komunikeeshiniwwan fayyadamtootaafi ergamaniifi isaan biraa bahan seensar hin godhu," jechuun BBCtti himte dubbi himtuun dhaabbatichaa. "Xiaomi'n fedhiifi faayidaa fayyadamtoota bilbila keenyaa kan akka waan fedhan barbaaduu, bilbiluu, marsariitii soqachuu ykn sooftiwaarii komunikeeshinii qama sadaffaa fayyadamuu daangessinee ykn cufnee hin beeknu gara fuula duraattis hin goonu." Dhaabbatichi komeen General Data Protection Regulation (GDPR) kamiyyu guutummaatti hojiirra oolcha jette dubbi himtuun kun. Qorannoon kun dabalataan bilbilli Xiaomi daataa koodiin isaa adda bahee faayidaa bilbilaaf oole gara sarvarii Singaappoor jiru tokkoottillee dabarsa. "Kun Lituweeniyaa keessatti qofa osoo hin taane biyyoota meeshaa Xiaomi fayyadaman hunda keessatti of eeggachuun barbaachisaa ta'a," jedha Wiirtuun qorannoo gaggeesse kun. Kampaniin bilbilaa kun moodeloota gatiin isaanii humna namoota bitatanii ilaalcha keessa kan galche ta'uu isaatiin beekamtiin isaa baay'ee dabaluu isaatiin galiin isaas kurmaana baranaa kan bara darbee waliin yeroo ilaalamu %64n dabaleera. Gabaasni kun bilbilli Huawei's P40 5G fayyadamtoota balaa nageenya saayibariitiif saaxiluun rakkoo akka qabu mul'iseera. Dubbi himaan Huawei BBCtti akka himetti garuu dhaabbanni isaanii seeraafi danbiiwwan biyyoota keessatti hojjetuu kan hordofuufi dhimmoota akka nageenya saaybariifi icciitii dhuunfaa dursa ni kenna. "Tasuma data'n meeshaa [mobaayila] Huawei''n alatti hin mijeeffamu," jedhe itti dabaluun. Gabaasni kun wayita muddamni Tituweeniyaafi Chaayinaa gidduutti dabalaa jiruttidha. Ji'a dabre, Chaayinaan Lituweeniyaan ambasaaddara ishee Beejing keessaa akka baastuuf kan gaafatte yoo ta'u, ofiinis ergama Vilnius kessaa qabu akka baastu dubbattee turte. Waldhabdeen kun kan jalqabe Taayiwaan ergama Lituweeniyaa keessaa qabdu Waajira Bakka-bu'aa warra Taayiwaan akka jettu beeksifteen booda. Imbaasiiwwan Taayiwaan biroon Awurooppaafi Yunaayitid Isteet keessa jiran, maqaa magaalaa guddoo biyyattii Taipei jedhu fayyadamu. Kana kan godhaniif ammoo kallattiidhaan maqaa odalattii, kan Chaayinaan akka qaama byyasheetti ilaaltu, kallattiin waamuu dhiisuuf jedhaniiti.


Chaayinaan Afgaanistaaniif deeggarsa hatattamaa doolaara mil. 31 kennuufi

Chaayinaan deeggarsa nyaataafi talaallii koronaavaayirasii dabalatee Afgaanistaaniif doolaara miiliyoona 31 kennuuf waadaa seente. Akka  Chaayinaan jettetti deeggarsi kuni mootummaa Taalibaan waliin hariiroo itti-fufuuf qophii tahuu agarsiisa. Mootummaan yeroo hundaa’uunsaa ‘tasgabbii Afgaanistaaniif tarkaanfii barbaachisaa dha,’’ jette. Taalibaan torbee darbe keessa ture ‘’Imireetii Islaamaa’’ jechuun mootummaa yeroo kan hundeesse. Pireezidantiin Ameerikaa Joo Baayidan biyyi isaanii Taalibaaniif beekamtii kennuurratti ‘’baayyee fagoo jirti,’’ jedhan. Haala kana keessatti Chaayinaan saffisaan tarkaanfii kana fudhatte. Pireezidantiin duraanii Afgaanistaan biyyaa baqachuusaaniif dhiifama gaafatan Namichi haleellaa '9/11 adda durummaan qindeesse' akkamiin FBI jala miliqe Ministirri Hajaa Alaa Chaayinaa Waang Yii gargaarsa kana kan labsan Roobii kaleessaa, ollaawwan Afgaanistaan Paakistaan, Iraan, Taajikistaan, Uzbeekistaaniifi Tarkmeenistaan waliin walgahii taasisan irratti dha. Biyyootni kunneen Afgaanistaan gargaaruu irratti akka tumsan gaafatan ministirichi, dabaluunis talaallii miiliyoona 3 Chaayinaan akka kennitu himan. Gama biraan Chaayinaan US Afgaanistaan irratti miidhaa jabaa qaqqabsiiste jechuun achii yeroo baatetti qeeqaa turte. Qondaalli biyyattii Ameerikaan ‘’guyyaa jalqabaa hanga sa’atii achii baatutti uummata Afgaanistaan irratti miidhaa jabaa qaqqabsiiste,’’ jedhan. Dubbii himaan Ministeera Alaa Chaayinaa Waang Weenbiin,’’Dalagaan Ameerikaan waggaa 20 darban keessatti Afgaanistaan irratti raawwattee fakkeenya ifaa waraana hiika hin qabneefi yaalii ilaalcha ofii kaanirratti fe’uuti,’’ jedhan. Taalibaan Chaayinaadhaan  michuu baayyee nu barbaachiftu jechuun biyya waraanaan miidhamte bayyanachiisuuf invastimantiifi deeggarsaaf  Chaayinaarraa abdii akka qaban hime Beejiing Taalibaan waliin hariiroo gaarii uumuuf tattaaffii jabaa taasisteetti. Taalibaan Afgaanistaan otoo hin to’atiin dura baatii Chaayinaan Adoolessaa keessa bakka buutota garee kanaa kanneen turan affeeruun deeggarsa diinagdee dhiyeessuun cina biyyattiin shororkeessitootaaf wal-tajjii akka hin taane akeekkachiistee turte. Haa tahu malee Chaayinaan dhimma kanarratti hawaasa  biyyashee gariin Taalibaaniin hin fudhanne dhimma Afgaanistaan deeggaruu irratti amaniisuu hin dandeenye.


Chaayinaan obbolaan lammii US waggaa sadii booda akka biyyatti deebi’an eeyyamte

Obbolaan lammii Ameerikaa lama waggoota sadiif akka Chaayinaa keessaa hin baaneef dhorkamanii turan, akka biyyatti deebi’aniif eyyamameef. Sintiyaa fi Viktar Liwuu, harmee isaanii waliin yeroo Chaayinaa daawwatanitti “yakka diinagdee” rawwattaniittu jedhamuun himatamanii ture. Obbolaan kun akka jedhanitti anga’onni Chaayinaa kan isaan dhorkan abbaan isaanii gara achitti akka deebi’u godhanii himata yakka gowwomsaa irratti banuufi. Murtoon isaanii kun hoggantuun dhaabbata Teeknoolojii Chaayinaa kan tahe Huawei - Meeng Wanzhuu fi lammiilee Kaanaadaa lama gadhifamuu isaani waliin walirra bu’a. Kanaan dura qeeqxonni, Chaayinaan lammilee nagaa dhimma siyaasaaf akka “dippilomaasii hidhamtootatti” fayyadamti jechuun qeeqaniiru. Chaayinaan himata akkana yeroo hunda haalti. Gaafa Wiixataa seenaatarootni US Edwaard Markii fi Elizabeet Waaren ibsa baasaniin, Sintiyaa fi Viiktor Liwuu “waggoota cimoo sadiif Chaayinaa keessatti anga’oota Chaayinaan akka mi’a kiyyeeffannaatti itti fayyadamanii gara manaatti deebi’aniiru,” jedhan. Dabalataanis harmeen isaanii Saandiraa Haanis lammii US yoo taatu, “Chaayinaa keessatti to’annoo jala olteetti.” Seneetarootni kunneen akka isheen gadhiifamtuuf mootummaa US waliin hojjachaa turre jedhu. Bara 2018tti, sadan isaanii firoota dubbisuuf gara Chaayinaa imalani. Yeroo sanatti Sintiyaan, ganna 27, gorsituu taatee hojjachaa kan turte yoo ta’u Viiktor, ganna 19 barataa yunivarsitii ture. Guyyaa muraasa booda qondaaltonni Chaayinaa harmee isaani to’annoo jala oolchanii gara mana hidhaa dhoksaa “black jail” jedhamutti akka ishee geessan ijoolleen ishee nii himu. Isaanis ammoo Chaayinaa keessaa ba’uu akka hin dandeenye itti himame. Yeroo sanatti ministirri haajaa alaa Chaayinaa dhorkiin kun kan taasifame sadan isaanii ragaa lammilee Chaayinaa ta’uu isaani waan qabanii fi “yakka diinagdee raawwachuun waan shakkamaniifi,” jedhaniiru. Obbolaan kun garuu gaazexaa The New York Times’tti akka himanitti, anga’oonni Chaayinaa kana kan godhan abbaa isaanii hogganaa baankii mootummaa ture, gara biyyatti akka deebi’u gochuun, himata yakka gowwomsaa irratti banuu waan barbaadaniifi, ta’us garuu abbaan isaani maatii isaanirraa bara 2012tti gargar ba’eera. Akka miidiyaan biyyattii China Daily gabaaseetti, abbaan isaanii Liwuu Changming yakkamtoota shororkeessummaan himataman ijoo 100 barbaadamaa jiran keessaa isa tokkodha. Bara 2007tti Chaayinaa keessaa baqatee ba’e. Harmeen isaanii Haan ammoo, daldaltuu ijaarsa manneeniin doolara miiliyoona hedduu buufattedha.


Dhiirota Chaayinaa haadha warraa hin qabneefi dubartoota daa’ima godhachuu hin feene

Lakkoofsa uummataa waggaa 10tti al tokko adeemsifamuun baay’inni uummata Chaayinaa bara 1960 asitti lakkoofsa gad-aanaa jedhamuun hiri’isuutu beekame. Kunis imaammatni to’annoo maatii akka dhaabbatu gochuuf deema. Tahus lammiileen Chaayinaa muraasni imaammata qofa miti waan kana kan hambisu jechaa jiru. Liilliin haatishee baayyee ishee dhiphistus isheen garuu karoora yeroo dhiyootti mucaa godhachuu hin qabdu. Liilliin nama ganna 31 yoo taatu, ‘’jireenya koo yaaddoo mucaa guddisuun alatti jiraachuun fedha,’’ jetti. ‘’Hiriyyoota daa’imman qaban muraasa qaba. Isaaniis mucaa isaaniif eegduu gaarii argachuufi mana barumsaa filatamaa galchuu irratti baayyee haasa’u, anaaf kuni baayyee dadhabsiisaa dha,’’ jetti. Lilliin haatishee kana miidiyaatti dubbachuu yoo barte ni gadditi jettee ijaa yaaddeef maqaan kuni fedhasheetiin kan geeddarame dha. Haa tahu malee ilaalchi dhaloota gidduu jiru gargar tahuun dargaggooti magaalaa daa’ima godhachuu irratti yaada isaan qaban agarsiisa. Qorannoonis kanuma agarsiisa. Ragaa lakkoofsa uummataa dhiyeenya gadhiifameen bara darbe qofa Chaayinaatti daa’imman miiliyoona 12 tahan dhalataniiru. Kunis kan bara 2016 miiliyoona 18 ture irraa hir’ina baayyee agarsiiseera. Dimshaashatti lakkoofsi uummataa kan dabalaa jiru yoo tahu garuu saffisa baayyee gad-aanaa taheeni, kunimmoo Chaayinaa lakkoofsi uummataa ishee yeroo eegameen dura akka gad-hin buune yaaddesseera. Lakkoofsi uummataa kuni rakkoo kan tahe sababa caasaa umrii fuggisoo taheetiin, ijoollee haaraa dhalatturra namoota dulloomantu baay’ata. Kuni akkanaan itti fufa taanaan fuulduratti hojjettoonni warreen dullooman gargaaran hin jiraatanii jechuu dha. Namooti baayyee tajaajila fayyaafi hawaasaa akka malee ni barbaadus taha. Niing Jizhee waajira Istaatistiiksii keessaa kan hojjetu yoo tahu daa’imman dhalatan hir’isuun bu’aa guddina hawaasaafi diinagdee uummata Chaayinaati jedha. Biyyoonni guddachaa hammuma deeman hojii fi barnootaaf dursa kennuutiin hammi ijoollee dhalatanii ni hir’ata. Biyyooti ollaa kanneen akka Jaappaaniifi Kooriyaa Kibbaa ijoollee godhachuu jajjabeessuuf haalota garaagaraa mijeessan illee rakkoon wal-fakkaataa isaan mudataa jira. Hayyoonni garuu dhimma Chaayinaa kana akka malee yaaddessaa dha jedhu, sababiinsaa immoo Chaayinaatti dhiiroti maatii qabaachuu dhiisii haadha warraa argachuuyyuu ni rakkatu. Garaagarummaa lakkoofsa uummataa saalaa guddaatu jira, bara darbe lakkoofsi dhiirotaa miiliyoona 34.9’n kan dubartootaa caala. Kuni egaa bu’aa imaammata Chaayinaa daa’ima tokko qabaachuu bara 1979tti labsame irraa dhufe dha. Aadaa daa’ima dubaraa caalaa dhiira caalsifatutti namoonni ulfa akka baasaniifi bara 1980 irraa kaasees dhiiroti baayyeen akka dhalatan tahe. ‘’Haalli kuni gabaa gaa’elaa irratti rakkoo buuse, keesumaa immoo dhiirota qabeenya hin qabneef,’’ jedhu Dr Muu Zheeng hayyuun Soshiyoolojii National University of Singapore irraa. Bara 2016tti mootummaan imaammata sana dhaabee, maatiin ijoollee lama akka godhatan eeyyame. Haa tahu malee haaromsi kuni saffisa lakkofsa daa’imman dhalatanii dabaluu hin dandeenye. Tahus lakkoofsi uummataa dabaluu jalqabe ergasii. Ogeessotni imaammata kana laaffisuun gargaarsa maallaqaa, barnootaafi eegumsaa daa’immanii waliin hin dhufne jedhu. Namoonni baayyeen gatii jireenyaa qaalii tahaa dhufe kanaan ijoollee guddisuudhaaf humna hin qabaatan. ‘’Namoonni ijoollee godhachuu otoo hin taane guddisuu sodaatuu,’’ jedhu Dr Muun. Kana malees haalli namoonni milkaa’ina jireenyaa ilaalan geeddarameera-keesumaa warreen magaalawwan gurguddoo jiraataniif. Mucaa godhachuufi gaa’ela dhaabuun mallattoo milkaa’inaa tahuun isaanii hafaa dhufeera. Inumaayyuu guddina dhunfaa irratti xiyyeefatama jedhan. Dubartoonni ammallee daa’immanii kunuunsuun hojii isaanii akka tahe qofatti yaadama. Chaayinaan abbootiif guyyaa boqonnaa 14 qabaattus, dhiiroti garuu boqonnaa sana hin fudhatan. Yeroo guutuu fudhatanii shoora abbummaa bahachuun immoo kan hin yaadmane dha. Kanaaf dubartoonni murtoon daa’ima godhachuu hojii isaanii jalaa busheessa jedhanii sodaatu. Miidiyaa hawaasaa Chaayinaa Weeboo irratti ‘dhaloonni haaraa Chaayinaa maaliif daa’ima godhachuuf fedhii dhaban,’ mata duree jedhuun dhimmi kuni ijoo dubbii tahee ture. Al miiliyoona 440 caalaas qoodamera. ‘’Dhugaan lafa jiru hojiin baayyee dubartootaaf kan hin mijanne dha, warreen hojii gaarii qaban immoo harkaa akka bahu hin fedhan. Haala kanaan eenyutu daa’ima godhachuuf ija jabaataree?,’’ jedhe inni tokko miidiyaa hawaasaa kanarraa. Magaalawwan muraasni guyyaa boqonnaa dahumsaa dheeressanillee kaanimmoo guyyaa 98 caalaa boqonnaa kennuun qaawwa loogii koorniyaa iddoo hojii jiru ni bal’isa jedhu. Baatii Bitootessaa Choongkiing hojii haaraaf yoo qacaramtu yeroo garaatti ishee hafu hojiishee akka gadhiistu akka mallatteessitu dirqamtee turte. Dhorkaawwan daa’imman godhachuu waliin jiran hundi dhihootti ka’uun isaanii hin oolu jechuun maddeen Rooyitarsitti himan. Waggaa sadiifi shan gidduutti tahuunsaa waan hin oolle tahus ibsaniiru. Gariin garuu Chaayinaan imaammata to’annoo maatii battalaan akka haqxu waamicha dhiyeessaa jiru. ‘’Bilisummaan daa’ima godhachuu jiraattonni ijoollee godhachuu fedhan yeroo jiranitti kennamuu qaba,’’ kan jedhanis jiru. ‘’Yeroo namoonni ijoollee godhachuu hin barbaannetti bilisummaa kana yoo kennite faayidaa-maleessa taha,’’ jedhu. Tahus dubartoonni magaalawwan kanneen akka Beejiingiifi Shaangaay jiraatan daa’ima godhachuu akkuma hin feene warreen baadiyyaa jiraatan immoo maatii bal’aa qabaachuu fedhu jedhu. Maddi Rooyitarsitti haasa’an keessaa akka jedhutti naannolee baadiyaattii lakkoofsi uummata yoo gara malee dabalemmoo hiyyuummaafi hojii dhabdummaaf sababa tahuu mala jedha. Furmaatni tokkoofi tokko tahe jiraachuu baatus Chaayinaan garuu haala lakkoofsa uummataa kana iddootti deebisuu dandeessi jedhu Dr Ji’aang Kuwaanbaawoo Yunivarsiitii Xi'an Jiaotong irraa. Lakkoofsi daa’imman dhalatanii safarri (reetiinsaa) hir’atus lakkoofsi uummataa ammas guddachaa jira, sababiinsaa immoo aadaan Chaayinaa gaa’ela godhachuu fi maatii horachuu ammallee jiru dha jedhu. Maatii deeggaruufis tarkaanfii garaagaraa fudhatamaa jira. Kanaaf Lilliinis daa’ima godhachuuf yaada geeddarti taha. ‘’Ijoollee guddisuuf qabeenya gahaa yoon qabaadhe, yaadaan qophii nan taha haati koos ni gammaddi,’’ jetti isheenis.


Chaayinaatti mosaajiin hubannoo nam-tolchee (AI) 'Uyghur' irratti yaalamuu qorannoon BBC saaxile

Sirni kaameeraa Hubannoo Nam-tolchee (AI) fi fuula bartuun miira namootaa bira gahu saba 'Uyghur' Xinjiang keessa jiranirratti yaalamuu BBCn ragaa argate. Injinarri mosaajii tokko sirnoota akkasii buufataalee poolisii kutaa biyyattii keessa jiranitti midhaassuu dubbata. Ogeessi mirgoota namoomaa ragaa kana ilaale, kuni akkaan rifachiisa jechuun ibse. Embaasin Chaayinaa Landanitti argamu himannaa kanarratti gaafatamee deebii kallattii deebisuu baatus, ''mirgi siyaasaafi hawaasummaa saboota hundaa kan eegamedha'' jedheera. Kutaan biyyaa Xinjiang warri saba lakkoofsaan xiqqoo 'Uyghur' yookaan Wiigurootni lakkoofsa bicuu tahan miiliyoona 12 kan keessa jiraatan oggaa tahu, irra hedduun isaanii Muslimoota. Lammileen achi keessa jiran guyyuu hordofamu. Kana malees kutaan biyyaa kun bakka walfalmisiisaa ''wiirtuulee deebisanii barsiisuu'' jedhaman kan keessatti argamanidha. Gareeleen mirgoota namoomaa wiirtuuleen kunniin kaampiiwwan ugguraa haalaan eegamanidha jedhu - namoonni miiliyoona tokkoo ol tahan achi keessa jiraachutu tilmaamama. Beejing dhimma hordoffii kana yeroo hunda ofirraa mormatti - naannichatti hordoffiin (surveillance) kan barbaachisuuf, finciltoonni biyya ofii dhaabbachuu barbaadan haleellaa shororkaatiin lubbuu hedduu balleessaniiru jetti. Injinarri mosaajii (software engineer) sodaa nageenyaaf jecha maqaansaa akka dhahamu hin barbaanne sagantaa BBC Panorama'tti dubbateera. Kaampaaniin keessa hojjechaa tures hin ibsamu. Namni kun Panorama'tti suuraalee Wiiguroota shan kaampiiwwan keessa to'annoo jala jiraniifi sirni miira baruu irratti yaalameera jedhe agarsiiseera. ''Mootummaan Chaayinaa Wiiguroota akka waan yaaliitti qorannoowwan garagaraatiif itti fayyadama - akkuma hantuuta laaboraatorii keechatti itti fayyadamanitti,'' jedha ogeessi kun. Innis kaameraawwan hordoffii kana naannichatti tolchuu keessatti qooda fudhachuu dubbate: ''Kaameraa miira baru naam sanarraa meetira sadi fageessinee keenya. Akka meeshaa nama sobu adda baasutti (lie detector), garuu teknooloojii daran ammayyaawaadha.'' Akka inni jedhutti poolisoonni ''teessoo itti hidhanii teessisan'' fayyadaman jedha - kunis buufataalee poolisii Chaayinaa keessa jiranitti heddumminaan hojiirra oola. ''Harki kee meeshaa sibilaan hidhama, miilakeettis akkasuma kaa'ama.'' Ogeessi kun akkamiin hubannoon nam-tolchee (AI) miira fuula namaarraafi gogaarra geegeddaramu xiinxaluu akka danda'u akka leenjisan ragaan agarsiiseera. Akka inni jedhutti, softiweerichi chaartii gosa paay jedhamu dhiyeessa - diimaan haala sammuu namaa jeeqame mul'isa jedha. Mosaajiin kun ''ragaa qabatamaa malee dursanii murtee kennuuf'' itti fayaydamuuf yaadame jedha. Embaasin Chaayinaa Landanitti argamu himannaa sofitweerii miira adda baasu kanarratti gaafatamee deebii kallattii deebisuu baatus: ''Mirgaafi bilisummaan siyaasaa, diinagdeefi hawaasummaa saboota maraa Xinjiang keessa jiranii guutummaatti kan eegamedha,'' jedheera. ''Namoonni garaagarummaa sabaan otoo hin daangayin waliigalteen jiraatu. Bilisummaan dhuunfaa isaanis otoo hin daanga'in, jireenya tasgabbiifi nagayaa qabu.'' Ragaa ogeessi kun BBCf dhiyeesse Chaayinaatti daarektara Human Rights Watch kan tahan Sophie Richardson'tti agarsiisneerra. ''Ragaa rifaasisudha. Namoonni chaartiitti gadi salphatanii xinnaachuu qofa miti, namoonni haala sodaa guddaa qabu keessa jiru - dhiibbaa cimaa jala jiru. Kanaanis birrachuu mala namni. Kanammoo fuudhanii akka ragaa balleessummaatti fudhachuun, rakkoo rakkoo caaludha.'' Yunivarsiitii Koloraadoorraa kan tahe Darren Byler akka jedhutti, sabni Uyghur samuuda qaccee sanyiisaanii (DNA) anga'oota naannichaaf akka dhiyeessan taasifamu. Kana malees qorannoo dijitaalaa gaggeessu, akkasumas aappii mootummaan dhiyeesse buusuuf dirqamu - aappiin kunis ragaalee kanneen akka tarree bilbila namootaa 'contact' fi ergaa barreeffamaa guura. ''Jiruun Uyghur yeroo ammaa daataa guuruf oolaa jira,'' jedha. ''Bilbila ismaartiikee yeroo hunda ofharkaa qabaachuu akka qabdu namuu beeka. Yoo [bakka tahetti dhiiftee deemte] to'atamuu dandeessa - kanaan si hordofu. Kana keessaa akki itti bahan jira jedhanii hin yaadani,'' jedha. Daataan kanarraa walitti qabamu sirna kompiyutaraa Integrated Joint Operations Platform jedhamu keessa kuufama. Akka HRW jedhutti sirni kun amala shakkisiisaadha jedhamu adda baasuun saaxila. ''Sirnichi amaloota hedduu kanneen akka: namni tokko balbala fuulduraan otoo bahuu qabuu duubaan bahe jedhuufi konkolaataa kansaanii hintaane keessa boba'aa guutuu fa'i jedhan walitti qaba,'' jedhu Aadde Soofiin. "Authorities no''Anga'ootni yeroo ammaa balbala namootaa fuulduratti koodii QR maxxansuun, eenyu akka achi jiruufi hinjirre salphumatti adda baasuu danda'u.'' Kaameeraawwan hordoffii addunyaa gubbaa jiran miiliyoona 800 keessaa, walakkaa kan tahan Chaayinaa keessa jiru jedhama. Biyyattiin magaalota ismaart jedhamanis hedduu qabdi. Kanneen keessaa magaalaa Chongqing jedhamtutti 'AI' bu'uura jireenya magaalaa tahaa jira jedhama. Magaalaa kanatti gaazexeessaa qorataa kan tahe Hu Liu sagantaa Panorama'tti muuxannoosaa akka himetti: ''Takkaa yoo manaa baatee liiftii seente jennaan, ija kaameeraa keessa seenta. Kaameraan iddoo mara jira.'' ''Wayitan iddoo tokko deemuuf manaa bahu, taaksiin waama. Kaampaaniin taaksii naa fidu, ragaa kana mootummaatti galcha. Achiis hiriyootakoo argachuuf gara kaaffee tokko dhaqa - asittis mootummaan kaameeraa fayyadamuun eessa akka jiru beeku. ''Wayita tokko ergan hiriyyootakoo argadhee haasawee booda, battaluma sana mootummaan na qunnamee na akeekkachiisee beeka. 'Nama kana lammaffaa wal hinargin, kana hin hojjetin, kanas hin dalagin' naan jedhan. ''Hubannoo nam-tolcheen (AI) bakki itti dhokannu [tasumaa] hinjiru,'' jedheera gaazexeessaan kun.


Chaayinaan gocha 'dhimma keessoo Itoophiyaa keessa seenuu' nan morma jette

Ministirri Dhimma Alaa Chaayinaa Waang Yii, gocha dhimma keessaa Itoophiyaa keessa seenuu biyyi isaanii akka mormitu ibsuu miidiyaan mootummaa biyyattii gabaase. Burqaan oduu qabeenyummaan isaa kan mootummaa ta'e Shiinuwaan Ministira Dhimma Alaa waabeffachuun akka gabaasetti, Chaayinaan gocha dhimma keessoo Itoophiyaa keessa seenuu ni mormiti jedheera. Ministirri Muummee Itti-aanaafi Ministirri Dhimma Alaa Obbo Dammaqaa Mokonnon fuula tiwiitara isaaniirratti, marii ministira dhimma alaa Chaayinaa waliin bilbilaan taasisaniin ''dhimma keessoo biyya keenyaa giddu-galtummaa malee hiikuuf dubbanneerra," jehan. Aanga'oonni kunneen marii taasisaniin, "birmadummaa walii akka kabajan, akkasumas walii walii isaanii ammoo murannoon wal tumsuuf," waliigaluu isaanii Obbo Dammaqaan fuula tiwiitara isaaniirratti barreessaniiru. Ministirri dhimma alaa Chaayinaa Waang Yii, "biyyoonni lamaan warra waliif tumsanidha," jechuu isanii Shiinuwaan gabaaseera. Biyyoonni addunyaa gama lixaa naannoo Tigiraay keessatti sarbamni mirgoota namoomaa raawwatamuusaa, ummanni beelaaf saaxilamuusaa, gargaarsi namoomaa haalaan gahaa jiraachuu dhabuufi rakkoowwan biroo ibsuun mootummaa Itoophiyaa qeequu erga jalqabanii bubbulaniiru. Mootummaan Itoophiyaa ammoo qeeqa kana mormuudhaan, biyyoonni lixaa dantaa biyyaa keessa seenuudhaaf yaalu jechuudhaan balaaleffata. Ameerikaafi Gamtaan Awurooppaa marii Tigiraay ilaallaturratti taasisaniin ajjeechaa, dirqisiisanii gudeeduu, baqattummaaf saaxiluu, akkasumas bu'uuraalee misoomaa kanneen akka dhaabbilee tajaajila fayyaa irratti gochi mancaasuu raawwatamuu ibsaniiru. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii dabalatee dhaabbileen gargaarsaa idil-addunyaa gara garaas dhimma Tigiraay ilaalchisuun akkuma kana yaaddoo walfakkaatu ibsaniiru. Mootummaan Itoophiyaa gama isaatiin gargaarsi namoomaa dhiyaataa akka jiru irra deddeebiyee ibseera. Dubbi himtuun Waajira ministira muummee Biillenee Siyyum ibsa guyyoota muraasa dura kenniteen, ejjennoo biyyoonni gara garaa agarsiisan "kan kabaja Itoophiyaa hin eegnedha" jettee turte. Shiinuwaan fuula marsariitii isaaratti, ministirri dhimma alaa Chaayinaa , "Itoophiyaan nageenyaafi tasgabbii biyyalessaashee eeggachuuf mirga qabdi" jechuu isaanii barreessee jira. "Itoophiyaan dhimmoota keessooshee adda durummaan yaalii ofiisheetiin hiikkachuu qabdi. Hawaasni addunyaa ammoo fedhii Itoophiyaa kabajuudhaan deeggarsa taasisuu qaba. Qoqqobbii kaa'uullee hin qabu," jechuu isaanii gabaaseera. Mootummaan Ameerikaa aanga'oota Itoophiyaafi Ertiraa, miseensota loltootaafi nageenyaa, humnoota hidhattoota Amaaraa, akkasumas miseensota TPLF irratti dhorkaa viizaa kaa'uun isaa ni yaadatama. Kanaaf ammoo akka sababaatti kan dhiyaate waraanni naannoo Tigiraay keessatti gaggeeffamaa jiru akka dhaabbatuuf loltoonni Ertiraa akka naannicha keessaa bahan, dhiyeessi gargaarsa namoomaa akka foyyaa'uuf, homnoonni walitti bu'iinsicha keessatti hirmaatan gara mariitti akka dhufan yaaliin taasifame fudhatama dhabuu isaati. Marii bilbilaa ministiroonni dhimma alaa Itoophiyaafi Chaayinaa waliin taasisaniin, "Chaayinaan rakkoo gargaarsa namoomaa naannoo Tigiraay keessatti uumameef gargaarsa kennuudhaaf hayyamamtuudha. Gargaarsi nyaataa marsaa jalqabaas ergameera," jechuun Shiinuwaan gabaaseera. Obbo Dammaqaan Chaayinaan imaammata dhimma keessoo Itoophiyaa keessa seenuu dhiisuu tarkaanfachiisuusheetiif galateeffachuu isaanii burqaan oduu kun barreessee jira.


Chaayinaatti gamoon m300 dheeratu kirkiree akkaan namoota naasise

Chaayinaa magaalaa Shenzhenitti gamoon dheeraan abbaa darbii 70 erga kirkiree booda, namuu sodaan keessaa godaane. Anga'oonni naannichaa gamoon meetira 300 dheeratu - SEG Plaza jedhamu sababa itti kirkireef hanga ammaa quba akka hinqabne himu. Guyyaa Kibxataa taateen kun wayita mudatutti, kirkirri lafaa galmaa'es hinjiru. Dhimma kanarratti qorannoon eegalameera. Gamoon ganna 20n dura ijaarame kun, gabaa elektirooniksiifi waajiraalee of keechaa qaba. Gamoon kun gidduu magaalaa Shenzhenitti argama.  Magaalaan kun jiraattota miiliyoona 12 ol kan qabdu yoo tahu, gabaafi indastrii teknoolojii daraaraa jiruun beekamti. Viidiyoon miidiyaa hawaasaa gubbaa bahe, namoonni dhibbaan lakka'aman, bakka gamoon kun jirurraa wayita fiiganii baqatan mul'isa. Gaazexaan Chaayinaa Global Times akka gabaasetti, Shenzhenitti anga'oonni mootummaa aanaa Futian, guyyaa keessaa sa'aatii 6:31tti hojjetaa gamoo keessa jirurraa gabaasa urgufamuun isaa dhaqqabe. Guyyaa keessaa Sa'aa 8:00tti namni gamoo keessa jiru hunduu akka bahu taasifame jedha gaazexaan kun. Ibsa boodarra baheen, mootummaan naannichaa akka jedhetti, qorannoo duraatin ''naannoo gamoo kana marsee jirutti baqaqni argame hinjiru. Gamoon karaa alaatinis miidhaan irra gahe hinjiru,'' jedha. Ijaarsisaa bara 2000tti kan obba'e gamoon SEG Plaza, Chaayinaatti dheerinaan 104ffaarra kan argamu oggaa tahu, addunyaarraa ammoo 212rra jiraachuu ragaan Council on Tall Buildings and Urban Habitat ni mul'isa. Hong Kong fi Chaayinaa guddittii kan walqunnamsiistu Shenzhen, wiirtuu guddina teknoolojii fi kalaqaa Chaayinaa tahuun beekamti. Dhaabbileen bebbeekamoon kanneen akka Tencent fi Huawei waajirri muummeesaanii asi. Gamoon addunyaarraa dheerinaan afraffaarra tahuufi meetira 599 dheeratu - Ping An Finance Centre, magaalaa kana keessatti argama. Chaayinaatti balaan gamoowwan jiguu mudachuun waan haarayaa miti. Caamsaa bara dabre keessa, magaalaa Quanzhou keessa hoteelli namoota koroonaavaayirasiin qabaman itti adda of baasan jiguun, lubbuun namoota 29 darbeera.


Nato'n sodaa humna waraanaa Chaayinaa arbeessuu akka dhaabu Beejing gaafatte

Erga biyyoonni miseensa Nato, qormaati cimaan Beejiingi irraa isaan mudachuusaa sodaa akka qaban ibsanii booda Chaayinaan deebii kenniteen, biyyoonni kunneen holola maqaa balleessuurraa akka of-qusatan gaafatteetti. Meeshaa waraanaa niwukilaraa gabbisuu dabalatee gochaan humna waraanaa Chaayinaan agarsiisaa jirtu hundi seera ittiin bulmaata idil-addunyaa kan sarbuudha jedha Nato'n. Chaayinaan seenaa keessatti yeroo jalqabaaf ajandaa ijoo Nato kan taate bara kana. Chaayinaan kanarratti wayita deebii kennitu, ''haallii fi amalli humna ittisaa Chaayinaa diina ofirraa ittisuurratti kan xiyyeeffatuudha. Kanaafuu Nato'n lafumaa ka'ee sodaa labsuu dhiisee marii irratti xiyyeeffachuu qaba,'' jette. Gamtaa Awurooppaatti ergamni addaa Chaayinaa, ''humna ittisaa fi humna waraanaa keenya akkaataan ittiin ammayyeessaa jirru iftoominaa fi fudhatama kan qabuudha,'' jedhe. Nato'n waa'ee guddina Chaayinaarratti hubannoo sirrii qabaachuu akka qabuu fi fedhii siyaasaa biyyoota miseensa garee kanaaf jecha biyyattiin guddinashee akka hin dhaabnes ibseera jaarmiyaan kun. Nato'n guddina humna waraanaa Chaayinaarraa sodaa akka qabu kan ibse walga'iisaa Biraaselsitti guyyaa tokkoof geggeeffate irratti. Walga'ii kanarratti Joo Baayidan erga pirezidaantii US ta'anii yeroo jalqabaaf hirmaatan. Biyyoota Awurooppaa fi Kaaba Ameerikaa 30 ta'aniin kan ijaarame jaarmiyaan siyaasaa fi humna waraanaa Nato, Raashiyaarraas doorsisi akka isa mudatu eereera. Pirezidaant Joo Baayidan gitasaanii kan Raashiyaa Vilaadmiir Putiin waliin Roobii borii Jeniivaatti walarguuf jedhu. Jaarmiyaan kun walga'iisaa kaleessa taa'e xumura irratti ibsa baaseen, ''Chaayinaan ifaan ifatti osoo hin taane malaan sirna ittiin bulmaata idil-addunyaa qoraa jirti, nageenyummaa Nato yaaddoo keessa galchaa jirti,'' jedhe. "Hanqinni iftoominaa fi odeeffannoon dogoggorsaan irra deddeebiin Chaayinaa biraa mul'atu akka nuti irratti xiyyeeffannu nu dirqamsiisa,'' jedha ibsi kun. Hoogganaan Nato Jens Stoltenberg Chaayinaa waliin waraana hololaa keessa seenuu hin feenu jedhan. ''Chaayinaan nyaapha ykn diina keenya miti,'' jechuun gaazexeessitootatti himan. Waan Chaayinaa akka sodaatti kaasneef garuu irratti mari'anna jedhan. Guddina diinagdee addunyaarratti sadarkaa kan qabdu Chaayinaan, dameen humna waraanaa ishees addunyaarratti isa guddaadha. Miseensonni humna waraanaashee kan yeroo ammaa hidhatanii qophiirra jiran miiliyoona lama caalu. Baay'inni waraana Chaayinaa fi guddinni teeknooloojii biyyattiin damee kanarratti agarsiisaa jirtu biyyoota miseensota Nato'f sodaa guddaa ta'eera.