Ajaa'ib! Namtichi tisiisa ari'uutti manasaa walakkaa jigse

Biyya Faransaayiitti namtichi tisiisa (titiisa) ajjeesuuf osoo yaaluu manasaa walakkaa barbadeessuun dhagahame. Maanguddoon umuriisaanii waggaa 80n jiran kun, irbaatasaanii osoo nyaachuuf jiranii, tisiisni takka isaanirra deddeebitee jequun baayyee isaan aarse. Jaarsi kunis waan akka kaballaa elektirikaa ittiin ilbiisa ajjeesuuf hojjatameen haleeluu eegalan. Haa ta'u malee akka tasaa ta'ee gaaziin nyaata ittin bilcheessan, mana isaanii keessatti yaa'uun qilleensa keessa guutee ture. Kaballaan elektirikaa tisisattii hari'aniifi gaaziin qilleensa keessa guutee ture walitti dhufuun, dhoo'insa uume. Sababii kanaanis mana keessaa kutaan lafa nyaata itti bilcheessaniifi baaxiin manasaa, kan ollaa Paarcoul-Chenaudti argamu barbadaa'e. Akka midiyaaleen biyya keessaa gabaasaniitti, namni maqaansaanii hin eeramiin kuni carroomanitu lubbuun bahan. Haa ta'u malee harkasaanii irratti miidhaan gubachuun bicuu tahe mudachuu himameera. Haa ta'u malee carraan tisiisa jiguu manichaaf madda taate maal akka ta'ee hinbaramne. Maanguddoon hanga maatiin isaanii manasaanii suphanitti, iddoo biraatti qubatanii jiru.


Baqataan Sudaan Firaansitti nama lama waraanee ajjeesuun shakkame hidhame

Haleellaa suuqii/dukkaana tokko keessatti qaqqabeen hidhata qaba jedhamee baqataan lammii Sudaan umrii ganna 30 keessa jiru fi magaalicha jiraatu tokkotu qabamee hidhame. Ministeerri dhimma biyya keessaa Firaans, haleellaa shororkeessummaati jedhe ibse. Namni yeroo haleellaan kun qaqqabu argeera jedhu akka himetti, namni haleellaa kana raawwate suuqii tamboon keessatti gurguramu seenee abbaa suuqii fi maamilasaa waraanee jedha. Achumaanis, suuqii birootti darbee namoota lama erga madeessee booda hidhamuusaa dubbate. Abbootiin alangaa farra shororkeessuummaaas 'ajjeecha dhaabbata shororkeessa ta'een hidhata qabu kana qorachuu eeggaleerra' jedhan. Shakkamaa kana duraan poolisiis ta'e, humnoonni tika biyyatti hin beekan ture jedha midiyaan biyyatti tokko. Kantibaan magaalaa Romaans-sur-Isère AFP'tti akka himanitti, shakkamaan haleellaa kana raawwate jedhamu erga dukkaana tambootii baheen booda mana foon itti gurguramu seenee haaduu biraa butee namoota daabboo bitachuuf hiriiran waraane jedhan. Abbaan suuqii iddoo haleellaan kun itti qaqqabees akka himetti, shakkamaan kun haadu fudhate namoota waraanuusaa booda haaati warraasaalle namoota mada'aan deeggaruuf yaalaa turuushi dubbate. Faraansaayii tamsa'iina koroonaavaayirasii to'achuuuf namoonni akka mana turan gorsiti, waantota bu'uura ta'an qofa namoonni bitachuufi sochii qaamaaf manaa bahu. Namni kun ta'e jedhee hawaasa shororkeessuufi gocha kana raawwate jedhu aanga'oonni biyyattii. Wayita manni jireenyaa shakkamaa kanaa sakatta'amu barreefamoonni harkaan barraa'an ergaawwan amantaa qaban argamuu himuu abbootiin alangaa.


Jaaq Shiraaq: Pirezidaantiin Faransaayi duraanii ganna 86'tti boqotan

Pirezedaantiin Faransaayi duraanii kan dhumni bara mootummaa isaanii yakka malaammaltummaadhaan hedduu hadheefamaa ture Jaaq Shoraaq umurii ganna 86 boqotan. "Pirezedaant Jaaq Shiraaq ganama har'aa bakka maatiin jiranitti nagaadhaan boqotaniiru," jechuudhaan soddaan isaa APF'tti himeera. Obbo Shiraaq marsaa lamaaf pirezedaantii Firansaayiin ta'anii kan tajaajilan yommuu ta'u biyya isaanii gara gabaa Awurooppaa maallaqa tokko fayyadamaniitti makanii turan. Yaa'iin Biyyaalessaa Faransaayi ammoo daqiiqaawwaniif callisuudhaan isa yaadataniiru. Jiib-Kilaawude Jaankar, Pirezedaantii Komishinii Awurooppaafi ministira muummee Luuzenbarg duraanii, "oduu gaddaa kana dhaga'uun koo baayyee na rifaasiseera" jedhan. "Awurooppaan nama guddaa tokko dhabuu qofaa miti, pirezedaantichi hiriyyaa cimaa tokko dhabuu isaati gadda guddaadha," jedhan Obbo Jaanker yeroo gadda isaanii ibsan. Shiraaq bara 1932 kan dhalatan yommuu ta'u ilma manaajera baankii turan. Akka gaggeessaa biyyaatti bara 1995 hanga 2007 kan tajaajilan yommuu ta'u, kun ammoo waraanaan booda kan isaan dura ture garee Sooshaalistiirraa Firaankos Miteeraanditti aanuudhaan nama biyya sana yeroo dheeraatiif gaggeessedha. Erga aangoorraa bu'anii fayyaan isaanii hanga Kamisa lubbuun boqotaniitti gaduma deema dhufeera. Kana malees, Shiraaq akka ministira muummee Firaansittillee tajaajilaniiru. Haata'u malee garuu maqaan isaanii yakka malaammaltummaa waliin ka'aa ture. Bara 2011 keessa yeroo akka Kantiibaa magaalaa Paaris ta'anii tajaajilaa turan maallaqa uummataa ofii dabarfateera jedhamee himatamaa tureera. Haaromsa siyaasaa biyya keessatti fide keessaa kan maqa dha'amu tokko bara turtii aangoo pirezedaantummaa kan duraan waggoota torbaaf turu gara waggaa shaniitti gadi deebiseera. Ejjennoo duraanii tokkummaa Awurooppaa mormuurraa gara heera Gamtaa Awurooppaa tumuutti jijjiiramanii turan. Bara 2003 keessa, waraana Ameerikaan durfamuun Iraaq irratti baruma sana gaggeeffame addu durummaan mormaa turan. Bara 2005 keessa dhibee onnee cimaatiin qabamanii rakkaachaa turan. Bara 2014 keessa ammoo haati warraa isaanii Bernaadeet rakkoo yaadachuu akka inni qabaataa dhufe hubachuun kanaan booda hawwaasa duratti ba'anii haasawaa hin taasisan jettee turte.


Faransaay xumura bara 2021tti cuuciin kormaa handaaqoo akka hin yaafamne gochuuf

Faransaay cuuciin handaaqqoo kormaa akka hin yaasamneef hanga xumura 2021'tti seeraan dhorkuufi. Kun haarumsa nageenya bineeldotaa haaromsuu jedhu keessaa tokko jedhama. Addunyaa irratti handaaqoo kormaan fooniifis tahe hanqaaquuf hin barbaachisne biliyoona torba tahan gaazii ykn maashiniidhaan ajjeefamu. Mootummaan amma tooftaalee haaraan hanqaaquu ykn killee keessatti kormaa fi dhalaa tahuu ittiin adda baasnu argameera jedhe. Namootni hedduun garuu haaromsi nageenya bineeldota jalqabame haala eegameen deemaa hin jiru jechuun qeequ. Ministeerri Qonnaa Faransaay Diideer Guulaam ibsa kennaniin bara 2021tti waanti akka duraaniitti mul'atu tokko iyyuu hin jiraatu jedhan. Guutummaan guutuu hojiitti seenuun nageenya bineeldotaa eegaa kan hin barbaachisne dursinee ittisna jedhan. Guulam akka jedhanitti tooftaan amma argame kun gabbifamee killee killee keessaa cuuciin osoo hin yaafamiin dura adda baasnee akka dhabamsiifaman gona jedhan. Qorattootni waggootaaf irratti hojjechaa kan turan yoo tahu sadarkaa indaastiriitti ol guddisuun hojii irra oolchuuf hojjechaa jiru. Seerri kun hojii irra ooluun Faransaay cuuciin handaaqqoo kormaa akka hin dhalanne gochuu isheen biyya jalqabaa ishee taasisa. Manni murtii Jarman ammoo cuucii handaaqqoo kormaa dhabamsiisuun hanga tooftaan biraa argamuufiitti itti fufuu qaba haaluma amma jiruun jedhee murteesseera. Biyyootni lamaan Faransaayii fi Jarman bara darbe tooftaa ittiin dhabamsiisuu ykn akka hin yaafamne taasisan irratti waliin hojjechuuf walii galanii ture. Hanqaaquu ykn killee ajeessuun akka maseenu taasisuun tooftaa fayyadamamaa turedha. Cuucii handaaqoo kormaa akkuma yaafamteen ajjeesuun warshaalee nyaata oomishan adunyaa irratti beekaman biratti waanuma baramedha. Kun cuucii lakkoofsa guddaa qabudha kan ajjeesu. Suuta waan guddataniif warshaalee daldalaa birratti akka waan bu'aa qabaniitti hin ilaalaman.


Firaans: Dubartiin ulfaa saroota adamoorra turaniin ciniinamtee duute

Dubartiin Firaansi kaaba biyyattii keessatti saroota naannichatti adamoorra gaggeefammurra turaniin ciniinamtee duute Namoonni dhimma kana qorachaa turan dubartiin ganna 29 ulfa turte kun, yeroo sanatti saroota ishee wajjin adeemaa kanturteefi ciniinamtee erga duute booda handaara magaalaa Villers-Cotterêts keessatti argamte. Dubartiin kun qaamashee iddoo hedduurra ciniinamtee akka turte poolisiin adda baaseera. Saroota balaa kana qaqqabsiisan adda baasuuf saroota 93 irratti qorannoon gaggeeffamaatti jira. Saroonni qabeenya dubartii kanaa ta'an shanan kanneen qoratamaa jiran keessatti argamu. Akka qorannoon mul'isutti dubartiin kun mataa, garaa fi harka irra ciniinamtee baay'ee miidhamte. Poolisiin akka jedhutti qorannoon yakka hamaa kana adda baasuuf eegalameera. Ragaan poolisii akka mul'isutti dubartiin kun saroonni hedduun akka ishee marsanii turanii fi hedduu sodaattee akka turte bilbilaan abbaa manaa isheetti himteetti. Yeroo xiqqoo booda garuu reeffa ishee argee, saroonni ishee ammoo gaddanii boo'aa turan. Wayita sana tuuri saroota adamoof leenji'faman kun duula adamoorra turan. Pirezidaantiin eegumsa bineensotaa Brigitte Bardot yeroodhaaf namni gara naannawa kanaa akka hin geenye ajajan. Waldaan Adamsitootaa Firaansi saroonni adamoorra turan dubartii kana ajjeesaniiru kan jedhu ragaan agarsiisu hin jiru jedhan.


Faransaay baqattoota 1,600 buufata dahoo yeroo keessaa baafte

Poolisiin Faransaay bufataalee lama kan Kaaba magaalaa Paarisiitti argamu keessa baqattoota 1,600 baase. Poolisoonni lakkoofsaa gara 600 ta'anis baqattoota kanneen gara jiddugala Paariis keessatti argamu tokkootti geessaniiru. Tarkaanfiin kunis kan fudhatame ibsa motummaan biyyattii godaantoota dhaabuuf tarkaanfii nan fudhadha jedheen walqabatee jedhameera. Baqqattoonni kunneen irra caalaan saaniif kan biyyoota afriikaa saaraan gadiifi Afigaanisitaan irraa dhaqaniidha jedhameera. Buufataalee yeroo kan baqqattoonni kunneen itti dahatanii turaniifi dhiheenya daandii qaxxaamura Paarisiitti ijaaramanii turanis laastikiin ture. Kanneen buufaticha keessa jiraatannkeessaa tokko kan taate Ayivorii Koostaawii Awaa kan umuriin waggaa 32 taate akka jettuutti, waggaa tokkoof buufaticha keessa turtee jirti. ''Buufatichi ni qorra. Nutti ni rooba ture. Kanarraa ka'ee eessa akkan deemu waanan hinbeekneefu gara buufata haguuggii qabuutti  nu geessuu jedhee waan amanuuf gammadeera,'' jechuun Ajaans Faansi Pireesiitti himte jirti. Ministirri Dhimma Alaa Faransaay Kiriisitoofar Kaastinar akka jedhaniittis baqattoonni bakkuma hundatti buufata akka hin ijaarreef jecha buufataalee haaraan namoota kuma 16 qabachuu danda'an sadii ni hundeeffamu. Baqqattoonni kolugaltummaa gaafachuun argatan akkasumas kan dhorkamanis dhimmisaanii dhiheenyatti kan ilaalamu ta'us himan. Biyyoon Awuroppaa hedduunis imaammata baqattoota simachusaanii cimsaa dhufaniiru. Faransaayis tarkaanfii walfakkaatu akka fudhattuuf dhiibbaan nirratti taasifamaa jira. Faransaay baqqattoota biyyoota Awurooppaatiin ala irraa dhufaniirratti lakkoofsa kan daangeessitu ta'u Roobii darbe ifa taasifte jirti. Namoonni osoo heyyama jiraachu hinargatiin biyya keessa jiran tajaajila wallaansaa akka hinargannee akka taasiftus ibsite jirti. Buufataalee yeroo kaaba baha magaalaa Paarisiitti argamanis dhuma bar akanaatti kan deegaman ta'uun ibsameera.


Intalli mootii Sa'udii nama ujummoo bishaanii hojjatu ukkamsuun Paarisitti itti murtaa'e

Intalli mootii Sa'udii murtoo ji'oota 10 erga isheen hojjataa ujummoo bishaanii mana jireenyaa qananii ishee kan Paarisitti argamu keessatti reebdee fi ukkaamsite booda itti murtaa'e. Hassaa bint Salmaan ganna 43 yoo taatu obboleetii ilma mootii Sa'udii Mohaammad bin Salmaan fi intala mooticha bin Salmaaniiti. Himannichi kan irratti baname erga isheen eegduu ishee hojjataa ujummoo bishaanii kan mana ishee keessatti suuraa kaasaa jiru akka reebu itti himte booda. Hojjetaan bishaanii Ashiraaf Iid akka jedhetti eegduun lafarratti erga ciibseen booda akka luka ishee dhungatu dirqamsiiseen. Guyyaa Kamisaa manni murtii Faransaayi intalli mootii yakkamtuudha jedheera. Intalli mootichaa bakka isheen hin jirretti ture manni murtii murtoo kan dabarse. Haaluma kanaan qarshii 320,000 (yuuroo 10,000) akka kaffalatu taasifameera. Kanaan dura murtoo itti murtaa'e haaltee turte. Eegduun ishee Raani Sa'idii murtoo ji'oota saddeetii fi  qarshii 160,000 (yuuroo 5,000)  akka kaffalu godhameera. Murtoo booda abukaatoon intala mootichaa Hasaa kan Faransaayitti argamu Imaanu'eel Moyinee murtoon kun "kan fudhatama hin qabnee fi dhugaarra kan fagaatedha" jedheera. Akkasumas ol iyyannaa akka galchaan himeera. Waggaa sadii dura Fulbaana bara 2016'tti Obbo Iid ujummoo bishaanii cabe sirreessuuf mana jireenyaa intala mootii gamoo magaalaa Paaris darbii 5rra jirutti waamame. Hojjataan bishaanii lammii biyya Masirii hojiif barbaadee kutaa dhiqannaa suuraa kaasaa ture. Intalti mootii garuu balaqqee ishee daawwitii keessatti mul'ate kaasuu isaan arguu isheetti aarte jedhame. Achiiti Obbo Sa'id waamtee Obbo Iidin akka hidhee reebu goote. Akka hojjataan ujummoo jedhutti dirqiidhaan akka luka ishee dhungatu taasifamuu fi sa'aatii dheeraa akka manaa hin baanee dhorkamuusa dubbata. Yeroo ta'e immoo intalli mooticha akkas jedhanii turan: "Saree kana ajjeessi, jirachuu hin qabu inni." Akka eegduun jedhutti, "qabeenii ture, achi booda waan ture hin beeku." Akka hojjataan ujummoo suuricha gurguratuu akka barbaadu dabaluun himeera. Akka seera Sa'udiitti suuraa intala mooticha kaasuun seeran dhorkamaadha. Intalli mootichaa Hassaa eenyu? Miidiyaan mootummaa Sa'udii keessatti hojiilee tola ooltummaa fi mirga dubbartootaaf falmachuun beekamu. Akkuma wanti hojjetaa bishaanii irratti raawwaten osoo hin turin biyya Faransaayii akka gad dhiiftee baatetu himama. Manni murtii biyya Faransaayii Bitootessa bara 2018'tti ajaja hidhaa irratti baasee ture. Kunimmoo, achuma biyya Sa'udii Arabiyaa akka turtu ishee dirqe. Abukaatoon ishee himannaa irratti argamuu waan hin dandeenyeef karaa 'skype' akka argamtu gaafateera jechuun isaa gabaafameera.


Hoogganaan Al-qaa'iidaa damee Afriikaa Kaabaa ajjeefame

Duula Maalii keessatti gaggeefameen namni ogganaa al-Qaa'idaa Kaaba Afriikaa ture Abdalmaaleek Dirookideel ajjeefamusaa Faransaayii beeksifte. Ministirri Raayyaa Ittisa Faransaayi Filooransi Paariili akka jedhaniitti Dirookideel fi waahillisaa kan biraas duula guyyaa Roobii kaaba Maaliitti gaggeefameen ajjeefamaniiru. Ministiriittiin itti dabaluunis, duula gara biraatiin ajajaa garee blchiina Isilaamaa olaanaan achuma Maalii keessatti to'annaa jala oolfamaniiru. 'Dulli injifaannoon keessa baanee kunis gareewwan shororkeessootaatiif kasaaraa olaanaadha,'' jechuun bu'aa duula taasiisanii leellisaniiru. Ammas gareen isaanii gareewwan biyyoota Saahil waliin ta'uun miseensoota garee kanaa adamsuu kan itti fufuu ta'uus himaniiru. Garee Al-Qaa'iidaa Isilamaa Maagreebi (AQIM)tti ogganaa kan ture Abdilmaaleek, qindeessaa gareewwan Kaaba Afriikaa keessa socho'anii ture. Kana malees ajajaa garee al-qaa'iidaa saahilee keessaan hidhata kan qabu Jaamaat Nusraat al-Isilaam Waal-Misliim (JNIM) akka turan barameera. Ogganaa garee IS kan turaniif amma duulichaan to'annaa jala kan olfaman Mohaammad Miraabaat ammmoo Saahila keessatti ogganaa olaanaa IS ture. To'annaa jala kan oolfame Caamsaa 19, 2020 akka ta'ee ibsi Ministiriitti kun himeera. Jalqaba baatii Caamsaa irratti hidhattoonni IS, Maaliifi Burkinaa Faassoo keessatti al-Qaa'idaa waliin waraana cima keessa galusaanii beeksiisanii ture. Gareen IS, JNIM bakka buufata kiyyaarratti hallellaa raawwateera akkasumas dhiyyeessii boba'aa najalaa dhaabee fi deeggartoota kiyya na jalaa hidheera jechuun balaalleefataa ture. Abdilmaaliik eenyuu ture? Umuriidhan kan waggota 40 keessatti argama Abdilmalaliik, Afiigaanisataan keessatti loltoota Sooviyeetii waliin waraanarra akka ture himama. Kaayyoon isaas akka ogganaa Al-Qaa'idaa duraanii Abu Musaab al-Zaarwii sana ta'uuf barbaada ture. Oggansa isaa AQIM wayita tureettis waggoota afuriin dura Burkinaa Faasoofi Uugaaduguu keessatti halleelaawwan lubbuu namoota 30 itti bade fi kanneen 150 miidhaaf itti saaxilamanii gaggessee ture. Waggoota saddeetiin duras bakka hinjirreetti Aljeeriyaa keessatti murteen du'aa irratti murtaa'ee ture. Himannaa sanaanis miseensa garee shororkeessaa ta'uufi boombiidhaan halleellaawwan raawwachuun himatamee ture. Isaan boodas haleellaa oggansa isaatiin raawwatameen Aljeeriyaa keessatti namoonni 22 ajjeefamanii 200 ammoo miidhaaf saaximaniiru. Lammummaa Aljeeriyaa kan qabu Abdilmaaliik maqaansaa biyyoota Afriikaa Kaabaafi Saahilee keessatti baayyee beekamaa ture jedhama. Aljeeriyaa keessattis haleellaawwan sadii ta'an raawwateera. Akkasumas looltoota biyya Faransaayiifi kan biyya biraa Maalii keessa qubatan irrattis halleellaa raawwateera. Waajjirri Nageenyaa Motummaan Gamtoomanis Abdilmaaliik boombiiwwan tolchuudhaan lammilee sivilii dhibbaan lakkaa'aman ajjeesseera jedheera. Biyyoota akka Tuniziyaa, Niijariifi Maalii keessattis lammiilee biyyoota Auroppaa butuudhaan barbaadamaa ture. Kolonneeffattu Maalii kan turte Faransaayi biyyattii keessaa loltoota kumaatamaan lakkaa'aman qabdi. Looltoonni kunneenis hidhattoota waraanuuf jecha Maalii keessa kan qubatan jedhameera.


Umuriin dhalli namaa lafarra jiraatu dabalaamoo gabaabbachaa deemaa?

Giddu-galeessaan umuriin dhalli namaa lafa kanarra jiraatu jaarraa lamaan darbanii asitti kan isaan dura turerra foyyaa'aa dhufeera. Yeroodhaa gara yeroottis foyya'iinsa agarsiisaa dhufeera jedhama. Bara 1840 keessa umuriin namni tokko lubbuun lafarra jiraatu giddu-galeessaan waggaa 40 ture. Sooranni madaalawaa, qulqullinaafi manni jireenyaa baballachaa yeroo dhufutti umjriin dhala namaa lafarra jiraachuu bara 1960 keessa gara waggaa 60tti guddateera. Jaarraan 20ffaan Waraana Addunyaa lama keessumeessee darbeera. Baroota Waraanni addunyaa itti gaggeeffaman kanaan alattis, umurii namni jiraatu dabalaa dhufe malee hir'ataa hin dhufne. Keessumaa ammoo baroota 1970 keessa wallaansi dhukkuboota tasaa akka onneefi dhiigni sammuutti dhangala'uu argamuun isaa jijjiiramni akka dhufu taasiseera. Gara dhuma jaarraa 21ffaatti umuriin dubartoonni lafa kanarra jiraatan giddu-galeessaan waggaa 80 galeera.  kan dhiirotaa ammoo waggaa 75 ga'eera. Haata'u malee, bara 2011 booda duuba deebiyun hir'achuu jalqabe. Bara 2015 keessa ammoo bara du'aatiin hedduun ture ta'ee darbeera. Haalli qilleensaa bara sana keessa ture jireenyaaf mijataa kan hin taanedha jedhamee dubbatamaa ture. Umuriin giddu-galeessaan namni lafarra jiraatuu kun duubatti deebiyee hir'achaa deemuu kana qorattoonni yeroo qoratan, tarii umurii giddu-galeessaa namni lafarra jiraatu isa dhumaarra geenyeerra ta'a jechuun tilmaamu. Lafarra umurii dheeraa jiraachuudhaan kan galmoofti dubartiin lammii Faransaay Jiin Kaalmeent yeroo duutu waggaa 122 turte. Erga boqottees amma wagga 20 darbeera. Qorannoon tokko namni jiraatee yoo jiraate waggaa 115 jiraachuu danda'a malee akka dubartii Faransaay kana 122 jiraachuu hin danda'u jedhuyyu, namoonni yaada kanarratti walii hin galle ammoo hedduudha. an. Qorataan lammii Ameerikaa qaccee sanyiirratti qoratu Daaviid Siinkilar, kitaaba isaa "Laayiifispaan" jedhamurratti qanyee sanyii namootaa wailitti makuudhaan nama waggoota dheeraa jiraatu uumuun ni danda'ama jedhee falma. Addunyaa kanarratti biyyi namoonni umurii dheera jiraatan keessatti argamtu Jaappaanidha. Umurii dheeraa jiraachuun Jaappaan biyya Ingiliizirra foyyooftuudha. Ingliiz ammoo xiqqoo Ameerikaarraa foyyooftuudha. Umuriin namni lafarra jiraatu giddu-galeessaan waggoota muraasa darban kana keessa deebiyee xiqqachaa dhufuu isaatiif namoonni tilmaama gara garaa kennu. Isaan keessaa dhukkuboonni gosa gara garaa uumumuun isa tokkodha. Lakkoofsi namoota dhibee onneefi dhiigni sammuutti dhangala'uudhaan du'an hir'achaa dhufullee, dhukkuboonn dulluma waliin walqabatanii dhufan [akka Dimeenshiyaa warri ta'an] du'aatiif sababoota biroo ta'auu jalqabaniiru. Akka Maatusaalaa waggaa 969 jiraachuu dadhabnullee waggaa 100 akka hin guutne maaltu nu dhorkee? gaaffii namoota hedduudha. Gaaffiin kun deebii argachuu baatullee qorannoon itti fufeera.


Ministirri Haajaa Alaa Tarkii Maakiroon shororkeessaa deeggara jedhe

Ministirri Haajaa Alaa Tarkii Pirezidaantii Faransaayi Emaanu'el Maakroon ''shororkeessaa deeggara'' jechuun himateera. Mevlut Cavusoglu gaazexessitootatti akka himaniitti, Obbo Maakiroon ogganaa Awurooppaa ta'u barbaada garuu tasgabbii dhabsiisuuf socho'a,'' jedhaniiru. Baatii darbe keessa Mr Maakroon qondaaltoonni Humnoota Dimokiraatawa Siriyaa Kurdishiin ogganamu (SDF) simachuun tarkii aarsee ture. Garee kunis qaama kan Tarkiin akka shororkeessaatti ilaaltuuti. Waldhabdeen tarkiifi faransaay jidduutti umamee kunis yaa'ii Nato Landaniin dura tokkoon dura ture. Kamisee kaleessaa ammoo, Obbo Maakiroon ejjannoo isaa kan kana dura baatiiwwan sadiin dura jedhe, Naton 'sammuun kan du'e'' akka ejjatu hima. Miseensoonni walta'insichaa ''waamicha dammaqsuu'' barbaadu sababii dhimmoota hedduurratti waliigalaa hinjirreeffu. Kana maless badiinsa waraanaa Tarkiin Kaaba Siriyaa keesssatti raawwateef deebii kennuu dhabusaatiin Makiroon Nato qeeqeersa. Kaavusogluu maal jedhee? Mr Kaavusogluun Kamisa gaazexessitootaa paarilamaa keesstti wayita himaniitti: ''Maakiroon deegaraa dhaabbata shororkeessaati. Walitti fufiinsaan Elyseetti isan walitti qaba. Yoo sharikoonni isaa dhaabbata shororkeessaadha jedhe,... dhugaatti wanti kana caalaa taasifamu danda'amu hinjiraatu. ''Ammmaan tanas, Maakiroon Awurooppaa keessatti ogganaa ta'uuf yaalaa jira. Garuu oggansi umamaan kan dhufuudha.'' Tarkiin wayita Maakiroon Paarsii keessatti Onkololeessa 8 dubbii himaa SDF Jihaane Ahmad waliin marii taasiseetti aaruu eegalte. Wajjirri Mr Maakiroon akka jedheetti, walgahichis Faransaayii waraana garee Motummaa Isilaamaa irratti taasisuun deeeggarsa SDF qabdu  mullisuudha jedheera. Guyyaadhaan booda, tarkiin maqaa milishoota Kurdish qulqulleessuun 'godina nagaa' qopheessuu jedhuun kaaba Siriyaatti waraana labsite. Walitti dhufeenyi tarkiifi jaalleewwan Nato isaa erga jalqaba bara kanaa warraanni misaa'eelota S-400 kan Raashiyaan omishameetiin marsuu eegalee kaasee baayyee walitti dhufenysaanii dadhabaa adeemeera. Maakiroon Naton maaliif akka ejjateefi michoonni isaa ejjannoo faallaa maalii akka qaban ifa taasisu qabaata jedheera. itti dabaluunis raashiyaafi Chaayinaan diina jedhamu walii hingaluus jedheera.


Mormii farra-sanyummaa: Mormitoonniifi poolisoonni magaaloota Landaniifi Paaris keessatti walitti bu'an

Mormiin miidhaa gur'aachotarra ga'aa jiruufi farra sanyummaa Ameerikaatti dhohee biyyattii waliin gahe gara Awurooppaattis ce'uun magaaloota adda addaa keessatti mormitoonniifi poolisoonni daandiirratti walitti bu'aa jiru. Magaalaalee gurguddoo biyyoota Awurooppaa akka Landaniifi Paariis keessatti mormitoonni Sanbata hiriira bahuun poolisoota waliin walitti bu'aniiru. Magaalaa Paaris keessatti hiriirtota 15,000 ta'u jedhamuun tilmaamamee daandiitti bahuun mormii dhageessisaa turan. Poolisiin ammoo momitoota dhakaa isaanitti darbatanitti haara imimmaanessu dhukaasaniiru. Yeroo ammaa kana biyyattii keessatti hiriirri dhorkaa ta'us, dhaadannoo Ameerikaatti 'Black Lives Matter' jedhuun gara warraaqsa guutummaa addunyaatti ce'aa jiruu kana deeggaruun dhorkaa cabsuun hiriira bahaniiru. Dhaadannoo mormitoonni Paarisitti hiriira bahan dhageessisan keessaa "Haqni yoo hin jiraanne, nagaan hin jiru," kan jedhu tokko ture. Mormitoota keessaa tokko tokkos siidaa, 'Marianne' kan akka kallacha Rippabilika Firaansitti ilaalamu gubbaa bahuun mormii isaanii dhageessifataa oolan. Mormitoota Paaris keessaa tokko obboleetti Adaamaa Tiraaworee kan bara 2016 keessa miidhaa poolisiin irraan ga'een mana hidhaa keessattti du'eedha. "Wanti Ameerikaatti ta'aa jiru Firaansi keessattis ta'aa jira. Obbolaan keenya du'aa jiru," jetti Assaa Adaamaa. Magaalaa Landan walakkaatti ammoo sababa Covid-19tiif ammam dhorkaan jiraatullee mormitoonni kumaatamaan lakkaa'aman daandiitti bahuun poolisootarraan miidhaa geessisaniiru. Poolisoonni daandiirratti mormitootaan reebamuufi dhiitamuu erga arganii booda, Ministirri Muummee UK Booris Joonsan, "hokkarri sanummaa daandiiwwan keenyarratti bakka hin qabu," jedhaniiru. Mormiin naga qabeessa ta'e magaalaadhuma Landan bakka gara garaafi guutummaa UK keessatti gaggeefamaa ooleera. Poolisiin magaalaa Landan daangaawwan tokko tokko akka  hiriirri 17:00 BST dursee xumuramuu qabu garee mormitootaa itti fufuu barbaadanirra kaa'eera. Haata'u malee, walakkaadhuma magaalaa Landan keessatti erguma sa'aatiin daangeffamee boodallee gurmuun mormitoota daandiirratti hafaniiru. Yeroo mormiin gaggeeffamaa turettis namoonni mormiif bahan 100 ol ta'an magaalattii keessatti to'atamuu isaanii damee poolisii Iskootlaand Yaard beeksiseera. Namoonni to'ataman kunneen yeroo hiriirarra turanitti warra poolisiirra miidhaa geessisan, warra hokkara gara miidhaa qaqqabsiisuutti oofaniifi meeshaa qabatanii turanidha jedhameera. Akka poolisiin magaalaa Landan beeksisetti, poolisoonni ja'a miidhaan xiqqaan irra gaheera. Ministirri Muummee UK Booris Joonsan fuula tiwiiter isaaniirratti: "Hokkarri sanummaa daandiiwwan keenyarratti bakka hin qabu. Namni kamiyyu poolisii miidhu yoo jiraate seeraan sirriitti gaaftaama. "Hiriirawwaniifi mormiiwwan kallattii isaanii gadhiisaniiru. Hokkaraafi miidhaa geessisuutti jijjiirameera. Qajeelfama sababa [weerara Covid-19] bahee jirus cabeera. UK keessatti sanyummaan bakka hin qabu. Kana waan ta'eefis, waliin taanee hojjechuun kana dhugoomsuu qabnas," jedhan. Caamsaa 25, 2020 poolisii adiin nama gurraacha Ameerikaa Joorji Filooyid jedhamu haala suukanneessaan erga ajjeesee booda hiriirri mormii dhoyee kutaalee US walga’e, darbees addunyaarratti babal’ate kun  Landan dabalatee siidaawwan bebbekamoo akka mormitootaan diigamanis taasisaa jira. Yakki nama gurraacha tokkorratti raawwate akka jibbiinsa sanyiitti fudhatamuun hiriirri jibbiinsa sanyii mormu hanga yoonaa itti fufeera. Wayita hiriira mormii kana siidaawwan seenaa bara ‘Daldala garbaan’ walqabatan qaban hedduun haleelamaniiru, kaan qiyyaafannoo keessa galaniiru.


Rakkoon daandii xiyyaaraa Firaansi balaliinsa UK danqe

Rakkoon tiraafika daandii qilleensaa Firaansi mudate balaliinsa xiyyaara UK gufachiisaa jira. Daandiin Qilleensaa Biriteen akka jedhutti addaan ciccituun quunnamtii sarara qilleensaa kanarraa kan ka'e xiyyaara gara Firaansi fi Ispeen bobbaasuun isa dhibeera. Dhaabbati tajaajila balaliinsa xiyyaaraa kennu kan magaalaa Landan buufate  'Easyjet' jedhamu sababa to'annoon tiraafikaa daandii qilleensaa Firaansi addaan citeen akka gufate dursee gabaaseera. Buufati Xiyyaaraa Paaaris rakkoon siistama kompiyuutaraa mudate amma furmaata argataa jira jechuun twitter irratti barreesseera. Garuu balaliinsi addaan cituun ykn si'ataa ta'uu dhabuun ammallee itti fufa jedheera. Balaliinsi hagamii akka gufate lakkoofsaan akka hin beekne kan ibse Tajaajilli Tiraafika Daandii Qilleensaa Biyyaalesaa Firaansi garuu daandii qilleensaa UK jiru waliin waltaanee daandiin qilleensaa akka hin danqamne hojjechaa jirra jedheera. Imaltoonni akka karaarratti hin danqamneef dursanii haala daandiin xiyyaaraa keessa jiru adda baasuu qabu jedha Buufati xiyyaaraa Gaatwiich. Yoo tikeetii xiyyaara balaliinsi duraa danqamee kutatanii rakkoo keessa seenana daandii Qilleensaa Biriiteen maallaqa kan hin deebisneefi rakkoo dhalatuuf kan itti hin gaafatamne ta'uus ibseera Daandii Qilleensaa kun. Balaliinsa haqee fi haala jiru adda baase akka ibsu 'Easyjet' beeksiseera.


MM Ingilizii osoo Maakroon waliin haasa'aa jiranu maaliif miila minjaalatti ol baafatan?

Ministirri Mummee Ingiliz Booriis Joonsan osoo pirezidaantii Faransaayi Imaanu'eel Maakroon waliin mari'ataa jiranuu mila finjaalarra kaa'atan jedhamuun ijjoo dubbii tibbanaa ta'aniiru. Ministirri Mummee Inglizii haaraan Booriis Joonsan erga aangootti dhufanii baayyee dhihoodha. Lammiileen biyyattii tokko tokkoos nama kana Donaald Tiraampi; prezidaantii Ameerikaa waliin walfakkeessu. Gara aangootti erga dhufanii booda ammo Chaanisilara Jarmaniin wal arganiiru. Achiin ammoo Paariis turan. Yeroo sanatti eegaa osoo pirezidaantii Faransaayi Imaanu'el Maakiroon waliin taa'anii haasa'anu, Booriis milasaanii ol kaasuun kan fiingaala giingoo tokko yaabbattan. Suuraan gocha isaanii kana mullisu midiyaa irra naannawu eegale. Gocha kanaanis Booriis waan aanga'aana biyya tokkootiif hinmadaallee raawwataniiru jedhamuun qeeqamaniiru. Dhuggaatti kan ta'e maal ture garuu? Mr Boriis gocha sana daiiqaa musaaraaf kan raawwatan qoosaa Maakroon itti himaa turan irraa ka'uun akka ta'ee ragaaleen ni mullisu. ''Minjaalli kun dur akka miila irratti fanifachuufis tajaajileera'' jedhuun itti himan Maakroon Booriisiitti. Yeroo sanatti ture Booriis ''Ahaa akkasii!'' jechuun qoosaaf milasaanii finjaalarra kan baasan. Kanas ta'u garuu namoonni baayyeen gocha Boriis kanaan kan garmalee aaran, karaa tiwiitaraatiin ''Ministirri muummee kun barnoota naamusaa hinbarannee'' jedhaniiru. Lammiin Faransaay kan biraa ammo ''Giiftiin biyyattii kana yoo agartu maaltu itti dhagahama laata?'' jechuun barreessaniiru. Ministirri Mummee Inglizii duraanii Tonii Bileeriif nama dhihoo kan turan Alaastar Kaampeer gama isaanitiin, ''Gocha qaamitii. Booriis aanga'oota Jarmaniifi kan Faransaayin wal arguuf daandii kana hunda erga imalanii booda, gocha akkasii raawwachunsaanii qaaniidha,'' jechuun dubbachusaanii Pan gabaaseera. ''Dhimma salphaa fakkaata ta'a. Tuffiifi of tulummaa namtichaa kan mullisuudha,'' jedhan Kaampel. Gabaasaa siyaasaa 'Sky News; Tom Raayiinar ammoo taatee kanarratti kallattii biraa kenneera, ''gochiichi qaama qoosaa waliin taasisaa turaniitti,'' jechuun. Akkasumas midiyaalee Faransaayis dhimmicha qabanneessaa jedhaniiru. Dubbichi akkas: ''Oggantoonni lamaan waliitti qoosaa turan. Maakroon ''finjaalli kun bakka miila irraa kaawwatan ta'un tajaajileera'' yoo jedhaman ture ture, Mr Boriis miila ol kaasuun finjaalicha irra kaawwatan. Kanaafu dhubbicha qabbaneessa jechuu gabaasaniiru midiyaalee Faransaayii tokko tokko. ''Gonkumaa Boriis biyyattiifi ta'e Maakirooniin hin arrabsine. Duris taanaan intarneetiin waanuma hunda affarsa'' jechuun ture gaazexaan Faransaay Le Parshiyaan jedhamu tokko kan barreesse.


Lammiin Faransaay mataan isaa ejjettoo [masilaalii] keessatti danqamuun guyyaa shan ture

Namtichi lammii Faransaay kun osoo mana shaworii ykn dhiqannaa isaa miidhaksuu ejjettoo ykn masilaalii keessatti mataan isaa akka tasaa danqamee guyyota shan booda argame. Manguddoon waggaa 60 ammayyuu yeroo yaaliin kennamaafii jirutti akka of beeku ogeessotni himuu isaanii miidiyaaleen Faransaay gabaasaa jiru. Ogeesotni dhimmicha dhagahuun wal'aansaaf ariifatanii kan deeman Jimaata darbe yeroo obboleettiin isaa argitee isaan waamtu ture. Mataan isaa geengoo Ejjattoo ykn kortoo [Masilaalii] keessatti danqamuun guyyota shan kan dabarse yoo tahu yeroo argametti mataan isaa dhiita'eera jedhan. Namtichi kun bilbila isaa fudhatee bilbiulachuuf yaalaa turus harki isaa dhaqqabuu waan dhabeef homaa gochuu hin dandeenye ture. Sochii ykn marsaan dhiigaa mataa isaa keessaa waan xiqqaateef hospitaalatti yaalamaa jira. Namni maqaan isaa uummataaf hin ibsamne kun nyaata malee guyyoota shan waan dabarseef qaamni isaas akka malee huqqateera.


Firaansitti ho'i bonaa 'nama 1500'tti siqan' ajjeese jedhan qondaalonni

Ho'i daran olaanaa ammaan dura mul'atee hin beekne Waxabajjii fi Adoolessa keessa bara kana Firaansitti mudate lubbuu namoota 1435 galaafachuu ministirri fayyaa biyyattii himan. Raadiyoo Fireench irratti kan dubbatan Obbo Agnees Buziiyn kanneen du'an keessaa walakkaa ol warraa ganna 75 oliiti jedhan. Galatni tarkaanfii ittisaa mootummaan fudhateef haa ta'uuti, duuti lammilee kun kan bara 2003 mudaterra harka 10'niin xiqqaataadha jedhan Obbo Agnees. Bara 2003 haaluma wal fakkaatuun ho'i bonaa daran olaanaa ta'e biyyoota Awurooppaa mudate namoota hedduu galaafate. Firaansi keessatti bara kana baatii Waxabajjii ho'i digirii seentigireedii 46 gahee ture. Magaalaa guddoo biyyattii Paariis keessatti ho'i olaanaan galmaa'e dogorii seentigireedii 42.6 ture. Akka Ministeerri Fayyaa biyyattii jedhutti namootni 567 jalqaba wayita ho'i mudate Waxabajjii 24 hanga Adoolessa 7 jidduutti du'an. Kan hafan 868 ammoo wayita marroo lammataaf mudate Adoolessa 21 hanga 27 jidduutti. Namoonni 10 osoo hojiirra jiran du'ani jedhan Obbo Agnees. Wayita ho'aa san Firaans sagantaalee uummataa adda adda haqxee, manneen barnootaa hedduus cuftee turte. Kutaalee biyyattii hedduu keessattis akeekkachiisni yeroo ho'i daran hamaa ta'e mudatu kennamu labsamee ture. Paarkiiwwanii fi lafti daakaa bishaanii hedduun namoonni akka qabbaneeffatan jecha banaa ture. Paariis keessatti toorri bilbila yeroo balaa tasaa fi kutaan namni itti goree qabbaneeffatu kan yeroo gamoowwan magaalattii keessatti qophaa'ee ture. Sababa ho'a kanaan Ispeen, Kataalooniyaa keessatti ibbiddi saafaa waggaa 20 keessatti hin mul'anne mudate miidhaa hedduu dhaqqabsiise. Biyyota Awurooppaa akka UK, Beljiyam, Jarmanii, Luugzambarg fi Neezarlaandis keessattis ho'i olaanaa takkaa galmaa'ee hin beekne mudatee ture. Haa ta'u malee Firaansiin alatti biyyoonni biroo lakkoofsa namoota sababa kanaan du'anii hin himne.


Nyaata daftee naaf dhiyeessuu didde jechuun keessummeessaa ajjeese

Faransaayii magaalaa Paarisitti maamilli sandiwuchiin ajajate yeroon naaf dhiyaachuuf hin dandeenye jechuun keessumeessaatti dhukaasee ajjeese. Maamilitichis sababii nyaatni saandiwiichiin ajajadhe ariitiidhaan naaf hin fidne jedhuun maamilima isaaf ajajame galaafate. Poolisiin yakki ajjeechaa raawwate kunis qoratamaa jira jedheera. Kun kan raawwate guyyaa Jimaataa halkan Bahaa magaalaa Paaris bakka Nooyis Lii Giraandi jedhamutti. Shakkamaan yakkicha raawwate jedhames bakkichaa akka miliqee fi ammallee akka hin to'atamne. Gareen tajaajila ambulaansii lubbuu keessumeessaa kanaa oolchuuf yaalanis dargaggoon ganna 28 ta'ees lubbuun oolu hin dandeenye. Waayiloonni dargaggaggoo ajjeefamee akka jedhanitti, maamilli Piizaa fi Saandiwuchii ajajachuun eeggataa ture hamma hojjetamee bahutti obsa dhabee ture jedhan. Gochii ajjeechaa kanaatiis jiraattota naannoofi hojjettoota dukkaanaa [suuqii] naannichaa hedduu rifachiiseera. Dubartiin tokko miidiyaa Faransaay tokkotti akka himtetti, manni nyaatichaa rakkoo tokkooillee kan hin qabneefi yeroo dhiyoo kan banamedha. Jiraattotni tokko tokko akka jedhanitti ammoo naannichatti yakki akka malee dabalaa dhufeera. Lakkoofsi namoota qoricha sammuu hadoochu fayyadamanii fi dhugaatii akka malee dhuganii garmalee daandii irratti baay'achuudha kan himan.


Saayintistonni biyya Faransaayitti lafee sarbaa Daayinosarii guddicha qotanii baasan

Saayintistonni Kibba - Lixa Faransaayitit argaman lafee sarbaa bineensa daayinoosaraa lafa keessaa qotanii baasan. Lafeen kuni meetira lama kan dheeratu yoo ta'u gosa daayinosarii biqiltu sooratu akkasumas mormaafi eegee dheeratuuti. Gosni daayinosarii kanaas 'saawuroppood' jedhama. Kunneen bara juraassik jedhamu kan jiraataa turan yoo ta'u sanyii bineensota gurguddoo lafa irratti jiraatani badanidha. Kanneen waa'ee biqiltuu qoratan akkitti lafeen kuni hammana ture isaan ajaa'ibsiisuu dubbatan. Muuziyeemii seenaa Biyyaalessaa Paaris irraa Ronaan Aalan gaazexaa Le Paarisiyaan jedhamuf akka himanitti lafee kana irraa godaannisallee arganiiru. ''Kuni sanyii bineensota gurguddoof waan barame miti,'' jechuun bineensonni gurguddo yeroo baay'ee yeroo du'an lafeen isaanii akka hubamu himan. Daayinosarri waggoota miiliyoona 140 dura jiraate kuni silaa toonii 40 - 50 (Kiloogiraama kuma 40 hanga kuma 50) ni ulfaata ture jechuun Obbo Aalayim Rooytarsiif dubbataniiru. Gaazexaan biyyasii 'La Charente Libre' jedhamu akka gabaasetti kana dura bara 2010 lafeen gosa daayinoosara walfakkaatu kan argame yoo ta'u 2.2m dheerata ture. Ulfaatinni isaas 500kg ture jedheera. Lafeen sarbaa daayinoosaraa torban kana argame yeroo lafaa qotamee bahu ulfaatina walfakkaataa ni qabaata jedhame eegama. Garuu, gargaarsa konkolaataafi yeroo torban tokko tahu ni fudhata jedhamee tilmaamama. Saayintistonni 70 ta'an ganna kana lafa wayinii bakka Charentee jedhamu argamuufi magaalaa Konyaakitit dhihoo jirutti qorannootti dabarsu. Erga bara 2010 lafeewwan 7,500 kan ta'an baka kanaa argamanaiiru. Hunduu garuu kan sanyii tokko miti. Kan sanyii bineensota gara garaa 40 ta'an yoo ta'u bakki kunis bakkeewwan Awurooppaa keessatti qoranoof  filatamu ta'eera.


Atileet Firaa’ol Eebbisaa: ‘Waggaan torba umurii kiyyarraa akka gubatettiin yaada’

Atileet Firaa'ol Eebbisaa waggoota torban darbaniif biyyoota Awurooppaa sadii; Beeljiyeemii, Jarmaniifi Faransaayitti baqataa ta'e rakkoo keessa darbeera. Nutis Guyyaa Baqattoota Addunyaa Caamsaan 20 kabajamu sababeeffachuun atileetiiFiraa'ol Eebbisaa waliin turtii taasifneerra. Innis waggoota  torna darbaniif biyyoota sadii keessatti sadarkaa baqataatiin jiraachuusaa BBC'tti himeera. Atileet Firaa'ol Eebbisaan bara 2011tti ture kan biyyaa bahe. Akka inni jedhutti sababa siyaasaatiin qannaaf saaxilame. Atileetin kuni erga biyyaa bahe biyyoota garaa garaa sadii keessatti jiraateera. Garuu, waraqaa eeyyamaa ittiin jiraatan argachuu dabalatee rakkoo hedduu keessa darbuu hima. Inumaa, ''Osoo waraqaa hin argatiin dura baay'een hubame,'' jedha. Firaa'ol jalqaba Beeljiyeemin koolu galtummaa gaafate. Osoo hin argatin garuu waggoota sadiif keessa jiraate. Yoo gara xumuraa ta'e malee gara caaluuf fiigicha Itoophiyaa keessa fiiguu itti dhiisee ture. Kunis, haalli mijataa waan hin turreefi jedha. ''Jarmaniin deemudhaaf yeroon jedhu jiini sadan tokko yoggaa na hafuu kaachuun jalqabe. Malee, saniin duratti guutummaa guututti hin kaanne,'' jechuun hima. Beeljiyeem yeroo turetti kaampii baqattootaa keessa jiraataa ture. Achis mijatu dhabnaan imalli gara biyya ollaa Beeljiyeem, Jarman ta'e. Akka yaadetti waraqaa eeyyamaa biyya itti baqate keessatti jiraachuu isa dandeessisu argachuu dhabuun isaa yaaddoo keessa isa galche. Atileet Firaa'ol Jarman keessa waggoota afurif akka baqataatti jiraate. Akkuma Beeljiyeem asittis jireenyii kaampii baqattootaa keessatti ta'e. Haa ta'u malee, fiigicha ji'a sadii dura Beeljiyeemitti eegale Jarmanitti itti fufe. ''Sana booda addaan hin kunne amma ammaatti,'' jechuun ibsa. Jarman fiigicha jireenya isaa godhatef mijataa taatus ittiin jiraachuu garuu hin dandeenye. Kennaan isaa garuu fiigicha qofaa miti. Walaloo barreesuurra darbe ofumaa weellisees beeka. Akka fakkeenyaattis, bara 2016 fi 2017 wallee qabiyyeen isaa siyaasa ta'eefi ''Ka'i Oromoo loladhu'' akkasumas 'Qeerroo bookkisi ni moota'' jedhu gadhiseera. Atileetota muraasa mallattoo mormii atileet Fayyisaa Leellisaan erga agarsiisee booda agarsiisan keessaas tokkodha atileetin kuni. Bosonni Kaale [Calais] Kaaba Faransaayitti argama. Baqattoonnii hedduu kan Itoophiyaafi Ertiraa irraa deeman dabalate bosona kanatti dahoo ijaarrattu. Garuu, baay'ee rakkisaadha. Sababa kanaaf, shaakala fiigichaa addaan kutuun dirqama itti tahe. Kaalee dhaquun isaa qaxxaamuraan biyya Ingiliiz seenuuf ture. Garuu hin taane. Turtii ji'a tokko booda gara biyya dura itti baqate, Beeljiyeemitti deebi'e. Turtii hammana biyyoota sadii keessatti taasisen hanga waggaa lamaa duraatti, bara 2017, fiiganii galii argachuun rakkisaa ture Baqataa ta'ani beekumsa yookiin dandeettii addaa yoo hin qabaatin carraan waraqaa eeyyamaa biyya tokko keessa itti jiraatan saffisaan argachuun rakkisaadha. Firaa'olif garuu fiiguun asitti maayii hin baafneef. Kuni garuu seeraafi adeemsa biyyoonni hordofanin garaa gara. Atileet Firaa'ol yeroo Jarman turetti waan baqataa ta'ef dorgommiiwwan ijoo lama akka hin dorgomne dhorkamee ture. Kunneenis, shaampiyoonaa kilaboota Jarmaniifi Shaampiyoonaa biyyaalessa kan Jarmaniiti. Dorgommii gama maanaajarootaa argamu immoo fiiguun dhorkamu baatuus qopheessitoonni dorgommiichaa yeroo itti baqattoota waraqaa hin qabne badhaasa dhowwatanitu jira jedha Firaa'ol. ''Dorgommii maanaajaraan fiigdee qarshii xiqqoo itti argachuu dandeessu akka hin dorgomne, dorgomtellee yoo birrii gaarii fudhatte akka gurraachaan [seeraan ala] hojjettetti ilaalama. ''Fakkeenyaaf, bara 2016 maaraatoonii Maanhayin [Mannheim] Jarmanitti fiigee lammii Keeniyaatti aanee lammaffaa bahus badhaasa guutummaan guututti hin arganne.'' Ta'us, dorgoomiiwwan hunduu wal fakkaataa miti. Yerootti qopheessitoonni dorgommichaa badhaasa itti kennanis ture. ''Namoonni gaarii ta'an tokko tokko maallaqa xiqqoo nuuf kennani. Kuunimmoo nuun kennani dorgommii akkanumaan kaanna. Ana qofaa miti kuni. Akkuma waligalaatti.'' Sababni kanaa, namni waraqaa ittin jiraatan hin qabne mirga guutuu lammiileen itti baqatan qaban waan hin qabneefi. Waraqaa argachuun immoo rakkisaa akka ta'e hima. Kuni, akka inniis jedhu, atileet Firaa'ol qofaaf miti. Atileetonni Itoophiyaa biroo Awuroppaafi kaan keessatti jiraataniifi kanaan rakkatan jiru. Firaa'ol Faransaay irraa akkuma Beeljiyeemitti deebi'en ture eeyyama koolu galtumman Beeljiyeem ittin jiraatu kan argate. Kunis, erga baqatee biyyaa bahe waggaa torba booda jechuudha. ''Sababni isaas waa'ee kiyya waan hedduu kan argatan ofuma isaaniiti. Yeroo gabaabaa keessatti naa kennani jechuudha,'' jechuun fiigichaan milkaa'uun isaa kanaaf akka isa gargaare ibsa. Waggaa lama dura eegale eeyyama argaten fiigicha fiigaa ittin jiraataa jira. Sababa kanaaf, dorgommii biyya Jarmanii waggaa lama dura dorgomee qarshii itti dhabe barana injifate qarshii itti argateera. ''Qarshii guddaa jedhamu yoo baate garuu asitti gaariidha nu fayyada.'' Yeroo ammaa koolu galtummaa Beeljiyeem irraa kan argaten magaalaa Luuvan [Leiuven] jiraata. Kilaba isaa bakka bu'e kan fiigu yoo ta'u ''Carraatu dhiphaadha malee'' biyya Itoophiyaa bakka bu'es fiiguu barbaada jedha. ''Sababa waraqaa dhabeen xiin - sammuudhaanis waan hundumaanuu baay'ee dararamaan ture'' kan jedhu Firaa'ol namoonni isa waliin baqaarra turan waliin rakkoo seenuus hima. Keessumaa rakkoo siyaasaa biyya keessa turen walqabate osoo baqaarra jirani wal himachuuniifi adeemsa waraqaa eeyyamaa itti argatan wal danquun akka isa mudate dubbata. Sababni guddaa Beeljiyeem irraa gara Jarman dhaqes kana ture. Hunda caalaa garuu, waggoota torba baqaan dabarse guddaa akka isa hube. ''Waggaan torba immoo umurii kiyyarraa najalaa gubachuun isaammoo hanga ammaatti na aarsa. Kuni waan laayyoo miti. Kanatu baay'ee na hube.'' Ergaa isaatiinis lammiileen akka hin baqanne gorsuun barbaada jedha. ''Amma siyaasaaf jedhameeto namni biyyaa bahu jechuun dogongora guddaadha. Nama kamiyyuu taanaan nama keenya akka baqatanif hin gorsu.''


Faransaayitti Kormaan handaqqoo ollaa jeequun mana murtiitti himatame injifateera

Manni Murtii Faransaayii kormaan indaaqqoo ganama barii barraaqaan iyyee nu jeeqe jechuun himannaa warrii ollaa dhiyeessee Kormaan indaaqqoo injifate. Mawuris indaaqqoo picturesque odola Faraansaayii Oliroon jedhamtu, qarqara Atilaantikitti abbaa warraa fi haadha warraa soorama bahan jeequun himatame. Oduun himannaan karaa seeraa irratti dhiyaate addunyaarratti erga dhaga'amee deeggarsa hedduu argateera. Qabeenyummaan kormaa handaaqqoo kanaa Koornii Fiisiyuu murtoo kanatti baayyee gammaduu himteetti. '' Namoota akka kootti haala walfakkaatu keessa turaniif injifannoodha. isaaniifis fakkeenya ta'a jedheen abdadhaa'' jettee tajaajila oduu  AFP tti himte. Ji'a Adoolessaa dhaddacharratti abukaattoon ishii himannaan ishirraatti dhiyaate qaanessaa dha, indaaqqoon iyyuun jireenyarraa adda bahee hin ilaalamu jedhe. Adde Fiisiyuun waggoota 35'f odola Oleroon kan jiraatte yoo taatu, otoo abbaan murtii itti murteessee iddoo jiraattuu gadhiiste deemuu ykn kormaa kana calllisiisutu irraa eegama ture.. Haata'u malee ,miidhaa irra qaqqabeef dolaara 1,100 beenyaan akka kennamuuf ogeessi seeraa ishii kamisa har'aa himeera. Falmii seeraa kanarratti "Save Maurice" jechuun iyyata kormaa kana bararuuf namoota 140,000 mallatteesse. Kormaan handaaqqoo ganna afurii beekamtii kan argate yoo ta'u, siidaan kormaa handaaqqoo 'Gallic Cockerel' mallattoo faajjii  biyyalessaa Faransaayi. xalayaan deeggarsaa fi Kormaa kana bituuf kanneen barbaadan Ameerikaarraalle otoo hin hafiin gaafachuusaanii Rooyiters himeera. Himannaan cimaan akkasi waldhabbiin jirattoota baadiyyaa Faransaayii fi namoota magaala dhiisanii iddoo biratti deemanii jiraachuu barbaadan gidduu jiru dabalaa jiraachuu mul'ise. '' Kuni waldanda'uun dhabamuu muli'isa, barsiifata jiraattoota naannichaa fudhachuu diduudha'' jedhe Kiristoofel Seyuur kantiibaan magaala xiqqoo kanaa AFP tti wayita himu. Kantiibaan magaala biraa Birunoo Du Sajuur jedhamu sagaleen sa'a mar'attu,bilbila mana amantaa fa'aan hambaa Faransaayii ta'aanii akka galmaa'anii fi komiin akka irratti hin dhiyaanne xalayaa barreessee gaafateera.


Waraanni Faransaay barreessitootni akka egeree raaganiif gaafate

Loltoonni Faransaay garee barreessitoota asoosamaa ,sodaa fi hudhaa gara fuulduraatti isaan mudachuuf malu raaguu danda'u hundeessuuf akka jedhu beeksise. Gabaasi dhaabbata 'Defence Innovation Agency (DIA)' jedhamuu akka mul'isutti, gareen barreessitootaa 'red team' jedhamu kun fuulduratti fageessee kan yaadu, danqaa fi carraa loltoota Faransaay eeggatu garuu kan warra tarsimoo waraanaa baasanitti hin mul'anne humna waraanaa biyyattiif gumaachuu danda'a. Gabaasi kun dabaluun gareen kun shira loltoota irratti aggaamamu dursanii qolachuuf akka tumsus ibseera. Kunis tattaaffii mootummaan biyyattii humna waraanaa isaa cimsachuuf taasisaa jiru keessaa mala isa tokkoodha jedhameera. Guyyaa raayyaa Ittisa biyyaa Dilbata darbe magaalaa Paaris keessatti kabajamerratti loltuun gameessi tokko mootoraan olka'ee qilleensa addaan saaqee samii gidduu dhaabbatee nyaapha akka mixiitti lafarra yaa'u gadi ilaaluun wayita agarsiisu qalbii namoota hedduu hawwateera. Erga agarsiisa kanaa arganii booda tuwiitarii isaaniirratti kan barreessan Pirezidaantiin Firaansi Imaanu'eel Maakroon ''Loltoota keenyaan baay'een boona. Ammayyummaa fi kalaqa haaraa isaan qabatanii dhiyaataa jiran hedduu nama boonsa'' jedhan.


Godaantoota istaadiyeemii Waancaa Addunyaa  ijaaran waliin tapha daawwachuu

Istaadiyeemii miidhagaa Al-Januub jedhamu kan kiilomeetira 20 fagaatee argamurraa hojjatoonni kumaatamaan lakkaa’aman iskirinii guddaarraa tapha kubbaa miilaa taphatamu daawwatu. Hojjattoonni baayyatanii tapha kubbaa miilaa hordofan kunneen, tapha  istaadiyeemii ofii ijaaran keessatti gaggeeffamu iskiriiniin hordofu. Nageenya isaaniif jecha namoota yaada isaanii nuuf gumaachan maqaa isaanii jijjiirreerra. Guyyaan isaa Jimaata galgala, qarqara magaala Dohaa, iddoo mooliifi reestoraantiwwan magaalichaarra fagaatutti dafqaan-bultoonni biyyoota biroorra Qaataar seenan gara istaadiyeemitti jigaa ture. Istaadiyeemiin isaan itti yaa'an kun’ Asian Town Cricket’ jedhama. Seensa istaadiyeemii kanaa gubbaatti barreeffama afaan Arabaa, Ingiliziifi Indiyaa guddatee barreeffameetu mul'ata. Barreeffamichi akkas jedha: "Waancaa Addunyaa hunda caala gaarii akka ta’uuf gumaachuu keessaniif galatooma!’’ jedha. ‘’Kuni iddoo hiyyeessi itti tapha kubbaa miilaa daawwatuudha’’ jedhe Joon, baqataan lammii Gaanaa ta'e. Dhiironni kumaatamaan lakkaa’aman warri isa marsanii taa’anis akkuma  Joonitti warreen bu’uuralee misoomaa Waancaa Addunyaa Qaataar ijaaruu gargaaraa turani. ‘’Kontiraannii koo waggaa lama qofa ta'us, ani waggaa 10 as turuun barbaada,’’ jedha Joon. Qaataar nan jaaladha, garuu poolisiitti dhiyaachuu moo yeroo hunda jalaa dheessuu wayyaa inni jedhu na dhiba jedha. ‘’Baayyee na sodaachisu,’’ jedhee akka kolfuu wayii ta’e. Haata'u malee, akka isaa kanatti namoota birootti miirri gaariin itti hin dhaga’amu. ’’Akka garbaatti hojjanna,’’ jedhe Mooses, baqataan lammii Yugaandaa tokko ammoo. ‘’Ho’isaa hamaadha, yeroo tokko tokko waliigaltee keenyaan alatti turtii sa’aatiin lakkaa’amuuf hojjanna. Kontiraanni keenya garuu sa’aatii 8 jedha, nuti garuu sa’aatii 13 ykn 15 hojjanna,’’ jedhe. Garuu waanti gaariin tokko obboloonni koo quxisuun biyyatti hafan akka barataniifi sooratan taasiseera,’’ jedhe Mooses. Dhaabbileen mirgaaf falman hedduun barana akka itti Qaataar godaantota dafqaan bulan itti keessummeessite qeeqaa turan. Dhaabbanni Dafqaan Bultoota Addunyaa(ILO), wayita istaadiyeemiiwwan Waancaa Addunyaa baranaaf ijaaramanitti godaantota hedduun lubbuu isaanii itti dhaban jedhe. Mooses BBCtti akka himetti, hiriyoonni isaa lama otoo isa waliin hojjatanii du’an. BBC’n garuu kan Mooses himatu kana qaama walabarraa hin mikaneeffanne. ‘’Hiriyaan koo inni tokko iddoo ho’aatti kufee du’e,’’ jedhe Mooses. Qondaaltonni Qaataar godaantonni du’uu isaanii ilaalchisuun gaafatamanii deebii BBC’f hin kennine. Dubbi-himaan mootummaa Qaataar dhiyeenya BBCtti akka himanitti garuu biyyoota naannoo Galfi biroo caalaa Qaataar lammilee biyyoota alaaf mijeessite. Kaffaltii dafqaan bultootaa inni xiqqaan meeqarraa akka eegalu murteessuufi sirna ‘Kafala’ jedhamu ugguruu dubbatan. Sirni Kafalaa hojjataan tokko eeyyama hojjisaa isaa malee bakka yoo geeddarate ni adabama, ni hidhama ykn biyyaa baafama jedha. Dhiironni hedduun gaafataman akka jedhanitti, torbanitti guyyoota jahaaf sa’aatii 12 oliif hojjatu. Yookiin gatii dafqa isaanii isa xiqqaa Riyaala 1,000 ykn Doolara Ameerikaa 275 argatan dhabu. Godaantonni kunneen mandara keessa jiraatanii bahanii, gara wirtuu magaalaa Dohaatti imaluu fa'aa akka waan qananii wayitti lakkaa’u, maallaqa itti imalan hin qaban. ‘’Godoo simbilaan xaxamte keessa waanin jiru wayii natti fakkaata,’’ jedhe Joon. Yeroo ta’e tokko tarii bilisan baha jedhe. Haata'u malee, iddoo haara galfii kun nuyiif qophaa’e, kanaaf Qaataar nan galateeffadha, nan jaaladha,’’ jedhe Joon. Hojjattoonni hedduun qondalatoota Qaataaritti caalaa dhaabbilee isaan hojjachisanitti mufatan. Ta'us garuu, namoota dubbisne keessaa tokkoon isaanillee maqaa kaampanii hin ibsine. Isaan akka jedhanitti, gaazixeessitootatti akka hin dubbanne warreen isaan qacaraniin akeekkachifaman. ‘’Dubbachuu hin dandeenyu. Rakkachuullee hin barbaannu, garuu nutti mijatee hin jiru,’’ jedhan. Huumaan Raayitis Wooch dhiyeenya kana akka ibsetti, Qaataar haala qabiinsa hojjatootarratti fooyya’iinsa agarsiiftetti, garuu godaantonni hojii seenuuf, eeyyama iddoo jireenyaafi hojiif warra isaan qacarerratti hirkatu,’’ jedhe. ‘’Warreen isaan qacaran dirqama isaanii otoo hin bahatiin yoo hafan dafqaan bultoonni badii isaanii malee gondaantota hin galmoofne ta’u. Sababa kanaan kan miidhamu hojjatoota malee warra isaan qacaran miti,’’ jedhe. Mooses kontiraata hojiisaa dhiisee bahuu hin dandeenye. ‘’Kaampanii keenyaaf waan baayyee gumaachina, garuu waa xiqqoo arganna. Hojii kana geeddaruuf waaqa kadhachaan jira,’’ jedhe Mooses. ‘’Waancaa Addunyaa booda waan xiqqoon ni geeddama jedheen abdadha. Tarii yookin hallisaa ittuu hammaachuus mala,’’ jedhe.


Tapha Morookoon Faransaay waliin galgala kana qabduun maaltu eegama?

Lammileen Morookoo gareen biyyasaanii tapha Waancaa Addunyaa walakkaa xumuraa Faraansaay waliin taphatan ni injifata jedhanii abdiin eegaa jiru. Namoonni hedduun akka isaan har’a seenaa hojjatan rabbii kadhachaafi jiru. Morookoon biyya Arabaa fi Afrikaa yeroo jalqabaatiif Waancaa fudhachuutti dhiyaataa jirtu yoo taatu, torban darbe Poorchugaal injifachuun walakkaa xumuraaf geesse. Magaalaa buufata doonii Dhiha Morookootti argamtu Kaasaabilaankaatti warri kaafteriyaa banatan tapha jireenya isaanii keessatti isa guddaa ta'e kanaaf qopha'aa jiru. Minjaalli qulllaa’era, deeggartoota kaafteeriyaa magaalitti dhaqan simachuuf iskiriinii taphni kubbaa miila itti ilaalamu duratti teessoon toora galeera. Karaa gubbaatti alaabaa fi hidhannoon tapha kubbaa miilaa mandara seena qabeetti Madinaa jedhamtu dhuunfateera. Deeggartoonni kubbaa miilaa ammoo guyyaan akkanaa ni dhufa jedhanii takkaa hin eegne jedhu. Inijfannoon Morookoo lammilee biyyattiirraa dabree guutummaa Afrikaafi biyyoota Arabaaf injifannoo guddoodha. Biyyattiin maallaqa miliyoona hedduutti lakkaa’amu garee biyyaaleessatti baafte. Baasiin biyyattin milkaa’inatti waan dhiyaate fakkaata. Morookoon walakkaa xumura Waancaa Addunyaaf darbuun biyyattii keessatti gammachuu guddaa uume. Har’a biyya Waancaa Addunyaa kanaan dura darbe injifatte Faraansaay waliin morkatti. Leenjisaan Morookoo Waalid Reeguraay Waancaa Addunyaarratti seenaa hojjechuuf deeggarsa guutuu Afrikaa fi biyyoota Arabaa qabna jedhan. "Uummata Afrikaa fi Arabaa of duubaa qabna,'' jedhan leenjisaa Waalid. ''Waan kun gaarii tahee garuu jalqaba uummata Morookoof taphanna'' jedhan. Waancaa Addunyaa irratti gara nuusa xumuraatti darbuun Morookoof seenaa addaati. Biyyattiin kana dura al-tokko qofa sadarkaa kana irra kan geesse yoo tahu, kunis bara 1986 yeroo lammaffaaf Waancaa Addunyaa irratti yeroo hirmaatan ture. ''Biyyaa fi gareekoon baay'een boona'' jedhan leenjisichi tapha dursuun ibsa yoo kennan. "Uummanni nuyiin of waamaa jira. Uummata Morookoo hundaa tokkoomsine. Kun maallaqaa fi waancaa kamirrayyuu caala garuu taphicha mo'achuuf qophiidha'' jedhan. Morookoon jalqabas garee ishee keessaa qabxii torban tokkoffaa taatee darbite. Booda Ispeen biyya carraa Waancaa Addunyaa Kaataar injifachuu qabdi jedhamtee turte mo'achuun nuusa xumuraatti darban. Biyyootni jajjaboon akka Biraazil Kiroosheyaan mo'amuun dorgommicha keessaa yoo bahan Arjentiinaan Nezerlaandisiin mo'achuun darbite.


Ronaaldoon garee Waancaa Addunyaa keessaa akka bahu dhaadate oduun jedhu soba - Porchugaal

Kiristiyaanoo Ronaaldoon garee Porchugaal Waancaa Addunyaa hirmaataa jiru keessaa akka bahu dhaadate oduun jedhu soba jechuun Federeeshiniin Kubbaa Miilaa biyattii waakkate. Barruulen Poorchugaal akka jedhanitti Ronaaldoon tapha nuusa xumuraa Siwizarlaand wajjin taasifame irratti hin akka hin hirmaanne erga itti himameen booda akka bahu dubbate. Tapha Poorchugaal Kooriyaa Kibbaa waliin taasifte irratti Kiristiyaanoo Ronaaldoo jijjiiramee yeroo bahu miira aarii agarsiisee ture. Federeeshiniin Kubbaa Miilaa Poorchugaal, "Turtii Kaataritti taasisaa jiruun Kiritiyaanoo Ronaaldoo yeroon inni garee biyyaalessaa keessaa nan baha jedhe hin jiru," jedhe. Waancaa Addunyaa dura Ronaaldoon Maanchistar Yunaayitid keessaa walii galteen gadi lakkisuu himeera. Tapha baniinsaa Poorchugaal Waancaa Addunyaa kana irratti taasifte lamaan irrattuu Kiristiyaanoo Ronaaldoo jijjiiramee dirree keessaa bahe. Tapha Porchugaal Kooriyaa Kibbaa waliin taphattee 2-1 injifatamte irratti jijjiiramee yeroo bahu miirri inni agarsiise akka itti hin tolle leenjisaan garee biyyaalessaa Poorchugaal Fernaandoo Saantos dubbatanii ture. Tapha Porchugaal Siwizarlaand wajjiin taasiftee galchii 6-1 mo'atte irratti bakka Ronaaldoo galee kan taphate Gonkaaloo Raamos sadii galche. Ronaaldoon Porchugaaliif si'a 195 taphatee galchii 118 galchuudhaan taphataa biyyattii dorgomaa hin qabnedha. "Kiristiyaanoo Ronaaldoo garee biyyaalessaa fi biyyattii keessatti guyyaa kamiyyuu nama waan guddaa gumaachuu danda'uudha, kabajamuutu isaaf mala," jedhe Federeshiniin Kubbaa Miilaa Porchugaal. "Hangi of kennuu isaa tapha Porchugaal Siwizarlaand mo'atte irratti irra deebiin kan mul'ateedha..." jedhe federeeshinichi. Mudde 12, 2022 galgala sa'aatii 12 irratti Porchugaal dorgommii nuusa xumuraatiin Morookoo irraa morkii cimaatu ishee eeggata. Tapha Roobii darbeetiin booda Ronaaldon gareewwan jijjiiraman kaan waliin qophii ispoorti hin goone.


Waancaa Addunyaa 2022: Morookoon Afrikaa bakka buutee waancaa mo'attii laata?

Kibxata darbe taphni guddaan Kaatar isteediyeemii Education City 'tti Morookoo fi Ispeen gidduutti tapahatamee ture. Tapha injifatanii nuusa xumuraatti darbuu kanaan darbuu kanaan bakka daawwattoonni 44,000 walitti qabamanii jiranitti Morookon Ispeen mo'achuun mufachiiste. Kana hordofee lammiilen biyyattii magaalota akka Kaasaabilaankaa, Rabaat, Marakaash fi magaalota gurguddoo biyyoota Awurooppaa keessaatti karaatti bahuun dhiichasii gammachuu isaanii ibsatan. Mootiin Morookoo Mohammad VI osoo hin hafin karaatti bahuun gammachuu ibsataniiru. Leenjisaan garee biyaalessa Morookoo taphicha erga mo'atanii booda taphattoota isaa waliin dhiichisanii gammachuu erga ibsatanii booda ibsa gaazexeessitootaf kenne. Ibsa isaa kanaan: "Cimaa yoo ta'e illee Afrikaan waancaa addunyaa ni mo'atti jennee abdii godhachuu qabna" jechuun dubbate. \n\nIbsi isaa kun biyyoonni Afrikaa akkaataa itti isaan Waancaa Addunyaa ilaalan irratti jijjiirama guddaa kan fiduudha jedhame. Leenjisaan garee taphattoota biyyoolessaa Morookoo Regragui fakkeenyummaa kubbaa miilaa Afrikaa bakka bu'a: Inni dargaggeessa, dorgomaa, sodaa kan hin qabnee fi onnee paan-Afrikaa kan qabuudha. Seneegaal irraa Aliyuu Siisee, Aljeeriyaa irraa Djemal Belmaadi, kan Tuniziyaa Raadhii Jaidi fi kan Afrikaa Kibbaa Beenii Makaartii leenjistoota Afrikaa biroo fakkeenyummaa guddaa qabaniidha. Waancaa Addunyaa 2022 irratti leenjistoonni garee biyyaalessa biyyoota Afrikaa shanan hirmaatan hundi isaanii Afrikaanota ta'uun isaanii waan akka carraa ta'ee miti. Leenjisaan garee Morookoo Regragui kan inni jedhe sirriidhaa? Afrikaan Waancaa Addunyaa mo'achuu akka dandeessu of gaafachuu qabdii? "Taphoota Waancaa Addunyaa kanaan dura tapahataman irratti Afrikaan waancaa akka hin nyaanne maaltu godhe?" Ardiin Afrikaa gita bittaa jala turuudhan jalqaba. Akka carraa ta'ee Waancaa Addunyaa torba bara 1930 hanga 1962 tti gaggeeffame keessatti Masirii qofaatu bara 1934 tti si'a tokko qofa Afrikaa keessaa carraa hirmaachuu argate. Kuni ammmoo biyyoonni Awurooppa bifa suukaneessaa ta'een Ardii Afrikaa koloneeffachuu isaani fi angawoonni FIFA durii biyyoonni Afrikaa dorgommiiwwan Waancaa Addunyaa irratti akka hin hirmaannef carraa dhorkachuu isaati. Waancaa Addunyaa bara 1966 Ingladitti gaggeeffame irratti Ardiin Afrikaa hirmachuu diddee turte. Kunis dorgommicha irratti mirga hirmaachuu gaafachuuf ture. Gaaffiin kun bara 1970 tti deebii argate. Waggoota kurnan sadi sana booda jiranitti Afrikaan garee ciccimaa hundeessuu dandeesse. Aljeeriyaam, Jarman Lixaa mo'atte, Morookon Poorchugaal injifatte, Kaameruun ammoo Arjantiinaa mo'atte. Kuni ta'ee osoo jiruu Waancaa Addunyaa bara 1982tti gaggeeffame irratti biyyoota Afrikaa lama qofaaf carraa kenne, bara 1994 tti biyyoota sadi, bara 1998tti ammoo biyyoota shan qofaaf carraa kennuun loogii gochuu isaa itti fufe. Kanaaf, Afrikaan Waancaa Addunyaa akka hin nyaanne kan godhe keessaa tokko carraan irratti hirmaachuu ishee xiqqaa waan tureefi.  Waancan Addunyaa bara 2022 Kaataritti gaggeeffames hanqina bakka bu'ummaa kan agarsiisedha. Lakkoofsa biyyoota hirmaatanii qofaan osoo hin taane carraa dorgommicha qopheessutiinis. Bara 2002 Kooriyaan Kibbaa yeroo Waancaa Addunyaa qopheessitu nuusa xumuraa qofa keessa seentee turte. Urjoonni Gurraachi Gaanaa garuu dorgommii xumuraa gahuuf bara 2010 Waancaa Addunyaa Afrikaa Kibbaatti taasifame irratti rukuttaa adabbiitin mo'aman. Dorgommii Waancaa Addunyaa bara kanaatin Kaamerun biyya Afrikaa yeroo jalqabaaf Biraazil mo'atte taatetti. Tuniziyaan Faransaayi mo'atteetti. Morokoon ammoo Ispeen mo'achuu dandeessetti. Deeggartooni biyyoota akka Saa'udii Arabiyaa, Morokoo fi Tuniziyaa ammoo milkaa'ina biyyi isaanii Waancaa Addunyaa kana irratti agarsiisaniif gammachuu fi deeggarsi isaanii qilleensa guutera. Akkuma Leenjisaan garee Morookoo Regragui jedhe biyyattiin Waancaa Addunyaa argannaan ammoo miidhagina dorgommichaa guddaa ta'a. Akkaataa gareen isaanii itti ittisuu fi dandeettii gooli eegaan isaanii Yaasin Boono agarsiisa gaafa ilaalamu carraa guddaa akka qaban agarsiisa.


Morokoon murteessaa kubbaa miilaa tapha walakkaa xumuraa gaggeessan mormite

Federeeshiniin Kubbaa Miilaa Morookoo (FMRF) murteessaa kubbaa miilaa tapha Morokoon Faransaay waliin taasiste gaggeessan irratti komii dhageessise. Komii kanas dhaabbata kubbaa miilaa addunyaa hoogganu FIFA’tti galcheera. Tapha yeroo jalqabaaf Morokoon biyyoota Afrikaa irraa walakkaa xumuraa geesse kana Faransaayiin 2fi 0’n mo’amteetti. Faransaayiif Hernaandez fi jijjiirame kan seene Randal Kolo Muwaan galchaniiru Gareen Morookoo murteessaan lammii Meksikoo Sezaar Raamos boqonnaa dura taphataan Faransaay yeroo Hernaandez fi kan Morookoo Sofiyaan Bufaal waliin walitti bu’etti penaalitiin isaaniif kennamuu akka qabu ibsan. Haa ta’u malee murteessaan taphaa akka taphataan Morokoo Bufaal dogongora taphaa (foul) raawwatetti murteessan. Yaada Morookoo kana qaamoleen walaba ta’anis ni deeggaru. Federeeshiniin Morookoo ‘’ija ispeeshaalistoota murteessaa kubbaa miilaan murtee garee Morokoo penaalitii lama dhabsiise akka qoratan qaama ilaallatuuf barreessineerra,’’ jechuun ibse. Dabaluunis murteessaan gama viidiyoon murteessaa gargaaru (video assistant referee (VAR)) haala kana akkamiin arguu dhabe jennee nu ‘’ajaa’ibeera’’ jedhe ibsi bahe. Xiinxaltoonni kubbaa miilaa muraasni murteessaan viidiyoo yeroo kana gidduu seenuu dhabuu isaan bitaa itti seeneera. ‘’Akka kiyyaatti Morookoof penaalitiin ni malaaf,’’ jechuun jifataan duraani Ingilaand Kiriis Satoonidha. Xiinxala kana ittisaan duraanii Ingilaand Riyoo Ferdinaandillee ittiin waliigala. ‘’Bufaaliif penaalitii ta’a malee inni badii raawwate jedhee hin yaadne,’’ jedhe taphataan duraanii Maanchistar Yunaayitid. BBC’n mormii Morookoo ilaalchisuun Fifa’n yaada akka kennuuf gaafateera. Leencota Atilaas jedhamanii kan beekaman taphattoonni garee Morookoo gaafa Sambataa Korishiyaa waliin sadarkaaf taphatu. Beljiyeem, Ispeeniifi Porchugaal injifachuun sadarkaa kana kan geesse Morookoon yoo injifatte biyya Afrikaa jalqabaa Waancaa Addunyaarratti nahaasa argatte taati. Abjuun Morookoon Waancaa Addunyaa bara 2022 Qaataar keessummeessaa jirtu fudhachuu hin milkoofne, garuu biyyattiin gaddaa hin jirtu, sirumayyuu garee biyyattiin boonaa jirti. Hooggantoonni biyyoota biroollee otoo hin hafiin ga'umsa gareen Morookoo argarsiisan dinqisiifatan. Pirezedantiin Faraansaay Imaanu’eel Maakiroon gareen kubbaa miilaa Morookoo dorgommii Waancaa Addunyaarratti seenaa dalaganiif galateeffatan. ‘’Michuuwwan keenya warri Morookoon sadarkaa miidhagaa kanarra qaqqabuu keessaniif baga gammaddan. Kubbaa miilaa keessatti seenaa dalagdaniittu,’’’ jedhan Maakiroon. Pirezedantiin Ameerikaa Joo Baayiden,’’ milkaa’inni gareen kun gonfate wayita ilaalamu qalbii namaa kan booji’udha,’’ jedhanii jajan. Taphataan sarara fuulduraa Faransaay Kiliyaan Mibappee, waayila isaa kilaba kubbaa miilaa Faransaay PSG’f taphatu Asharaaf Hakiimiin akkas jedhe: ''namni kamiyyuu kan isin hojjattaniin ni boona, seenaa hojjattan,’’ jedheen. Leenjisaan Morookoo Waalid Reguraay, seenaa hojjatan jedhamanii leellifaman.Reguraay milkaa’uuf waan danda’an hojjachuu himan. ‘’Taphattoonni koo ga’umsa agarsiisaniin garee Morookootti maqaa gaarii horan, kana fudhachuun ni jabaata, isaan silaa galmee seenaa irra deebiin barreessuu yaadanii turan,’’ jedhan. ‘’Waancaa Addunyaa raajidhaan hin injifatamu, cimanii hojjachuu qofaan milkaa'a, kanarratti cimnee hojjanna,’’ jedhan.


Waancaa Adunyaa 2022: Tapha Mesii, Ronaaldoo, Mbappe, Neymaar, Modirichiifi bebbeekamoo kaan walitti fidu

Waancaa Addunyaa 2022 irratti injiffannoo Muddee 18 argachuuf dorgommii keessatti kan hafan garee saddeet qofa. Dorgommii sadarkaa ramaddiifi mo'atanii darbuu keessatti waan ajaa’ibsiisoo adda addaan guuteen booda, amma nuusa xumuraa irra gaheera. Garee hafan keessaa ja’a kanaan dura injifattoota waancaa addunyaa ykn ammo dorgommii xumuraarra kanneen ga’anidha. Gartuuleen ja’an kun walummatti dorgommii 10 injifataniiru. Haala hin yaadamneen ammoo, Morookoon biyya Afrikaa yeroo jalqabaaf xumura walakkaa geessu ta’uuf xiyyeeffachaa jirti. Morokoon Waancaa Addunyaa irratti sadarkaa nuusa xumuraaf yeroo geessu kun jalqabaa isheedha. Sagantaan Ispoortii BBC taphoota hafan akkanaan ilaaleera. Jimaata: Kirooshiyaa v Biraazil, Neezarlaandis v Arjantiinaa Sanbata: Morookoo v Poorchugaal, Ingilaand v Firaans Liyoonel Meesi fi Kiristaano Roonaldo maqaa babbeekamo eegaman yoo ta’u, ta’us garuu taphatootti akka Neeymaar, Harii Keen, Kiiliyaan Mbaappee fi luuk Moodrich kanneen eegamanidha. Taphooti gartuulee afran jiddutti taasifaman ciccimoo waan ta’aniif bu’aan akkamii akka argamu tilmaamun ni cima ta’us garuu tapha bareedaa ta’uu mala. Waggaa 10 boodafi  yeroo jalqabaaf tapha wal kuffisuu isaaniin Ingilaand fi Firaans dorgomuuf jiru. Tapha Euro 2012 irratti gartuuleen lamaan gooli 1-1’n xumuraniiru, ta’us garuu Waancaa Addunyaa irratti kan yeroo dhumaaf wal morkatan bara 1982 irratti ture. “Taphni Sanbataa baayyee cimaa ta’a,” jedha kaapteeniin gartuu Inglaand Keen. “Firaans gartuu cimoodha, injifattoota waancaa addunyaadhas, kanaaf galgala baayyee cimaa akka ta’u beekna.” “Yoo Waancaa Addunyaa injifatta ta’e morkataa cimaa addunyaa dorgomuu wayya jedheen yaada, Firaans ammo kunneen keessaa tokkodha.”  Dilbata, Mudde 18 irratti Dohaa Itaadiyeemii Lusayiil keessatti morkii cimaatu gaggeeffamuuf jira. Tahattoonni ciccimoo lamaan carraa Waancaa Addunyaa isaanii dhumaaf dorgomuuf jiru. Taphataan Arjantiinaa Messii fi  Taphaataan Poorchugaal Ronaaldoon, waggootii dheeraaf rikordii addunyaa adda addaa irratti wal dhiibaa turaniiru. Dorgommii Waancaa Addunyaa kanaratti qofa Messiin goolii 1,000ffaa isaa galmeessiseera, Ronaaldoon ammoo Waancaa Addunyaa shan irratti nama yeroo jalqabaaf goolii galche ta’eera. Taphi dhumaa taphattoota kana jiddutti uumamu ajaa’ibsiiaa ta’a. Isa dura garuu, taphi cimaan biraa jiraachuu mala. Yoo tapha Kirooshiyaa fi Neezarlaand waliin qaban injifatan, gartuuleen Afrikaa Kibbaa ciccimoo lamaan Biraazil fi Arjantiinaan istaadiyeemii Lusaayil keessatti wal morkachuu danda’u. Waancaa Addunyaa yeroo shank an injifatani fi gartuu jaallatamoo kan ta’an Biraazil tapha Kooriyaa Kibbaa waliinii injifachuun dandeetti isaanii ka agarsiisan yoo ta’u, Arjantiinaan ammo Awutraaliyaa mo’achuun sadarkaa kanarra ga’aniiru. Gartuuleen laamaan waancaa Addunyaa  irratti sa’a afur wal morkataniiru, ta’us erga 1990 as wal hin morkanne. Ta’us garuu taphataan Kirooshiyaa Luka Moodrik fi tahataan Neezarlaand Virjiil van Daayik, taphi Biraazil fi Arjantinaa giddutti argamuu danda’aamoo hin danda’u kan jedhuu irratti dhiibbaa uumuu malu. Neezarlaandii fi Arjentiinaanis sadarkaa walakkaa xumurraarra ga’uuf yeroo ja’affaa wal morkachuuf jiru. Tapha bara 1978 irratti Arjaantinaan ijifannoon dabarteetti, tapha dhiyeenya wagga saddeet dura taasifame irrattis Arjantiinaan mo’attee turte. Ta’us garuu yeroon Waancaa Addunyaa irratti hedduu biratti yaadatamu bara 1998’tti yeroo daqiiqaa dhumaa irratti deenis Beerigkaamp goolii galchuun Neezarlaandiif injifannoo kennedha. Tapha baranaa irratti Koodii Gakpoo waan wal fakkataa hojjechuu danda’aa laata…? Gooliin injifannoo Achraaf Hakimii galmeessise baayyee ciimaa kan biyyootii hedduu keessatti gammachuu uumedha. Moorokoon Ispeeniin injifachuun ruubii dhumaa Waancaa Addunyaa irra ga’uun isaanii, maatii mootota birrattis gammachuu uumeera. Taphi erga xumuramee boodaa mootiin Morokoo Mohaammad VI hogganaa gartuu kanaa Waliid Regraguwiif bilbilaan dubbisanii turani. Taphaa garii fi injifachuuf rakkisoo kan ta’an Moorokoon, Waancaa Addunyaa kana irratti hin takkallee utuu hin injifatamiin kan jiran yoo ta’u, taphoota torban darban keessatti goolii tokko qofatu itti gale. Moorokoon sadarkaa gartuulee xumuraa saddeet ga’uun biyyootii Afrikaa afur keessaa tokkodha. Sadarkaa gartulee xumuraa afran irra ga’uufis kan kutatanii jiran fakkaata. Ta’us garuu, biyyaa yeroo jalqabaaf sadarkaa xumuraa irra ga’uuf kutattee jirtu Poorchugaal waliin morkii cimaatu isaan eeggata.


'Waancaa kanatti ni deebina' - Kiliyaan Mibaappee

Xumura Waancaa Addunyaa Kataar irratti taphattoota ga’umsa ajaa’ibsiisaa agarsiisan garuu milkiin biraa fagaatte keessaa tokko - Kiliyaan Mibaappeedha. Mibaappeen sadii galche, irra-deddeebbiin biyyi isaa Arjantiinaatti akka qixxaattu taasisuus waancaa guddicha biyyoonni 32 irratti wal morkan ol kaasuu hin dandeenye. Duubaa ka’anii sadii galchanii sanuu waancaa dhabuun laphee Mibaappee cabseera. Dallansuu isaa booda pirezidantiin Faransaayillee dirree seenanii isa jajjabeessaa turan. Taphataan xiiqeeffate kuni tapha booda yaada isaa ibseera. ‘’Ni deebina’’ qofa jechuun Afaan Faransaayiin fuula tiwiitara isaarratti katabe. Taphataan waancaa guddicha dhabe garuu taphattoota kaan caalaa galchiiwwan 8 galchee kophee warqiin faayamte fudhate. Yeroo xumuraaf taphataan xumura waancaa Addunyaarratti galchiiwwan sadii galche Geoff Hurst dha. Innuu bara 1966 galmaa’e. Waancaan Addunyaa Kataar irratti badhaasa guddicha Arjantiinaafi Liyoneel Mesiitu fudhate. Waggaa afur dura waancicha kan kaase Mibaappeen garuu gaabbiin dirree keessaa bahe. Ga’umsi garee isaa xumura waancaa Addunyaa irratti agarsiisaan akka qeeqaman taasisuus, ga’umsi isaa dhuunfaa garuu hedduu biratti jajame. Yaadi Mibaappee erga Peleen bara 1962 ganna 21’n waancaa addunyaa yeroo lammataaf ol kaase booda, taphataa biraa yeroo lammataaf waancaa guddicha kaase ta’uf yaaluus hin milkoofne. Boqonnaa dura taphichaan Arjantiinaatu olaantummaa fudhate. Mibaappeen mataan isaa kubbaa si’a 11 qofa tuquu kan yaale. Haalli kuni garuu boqonnaa booda fooyya’e. Yeroo jalqabaaf taphataan kuni kubbaa karra Arjantiinaatti rukutuu kan danda’e daqiiqaa 71 irratti ture. Kubbaan karra galchii gubbaarra baate. Badii Nikolaas Otaamendiin Randaal Koloo Muwaani irratti dalage garuu Faransaay penaalitii akka argattu taasise. Galchii jalqabaas daqiiqaa 80 irratti galche. Mibaappeen sakandii 97 gidduutti Faransaayiif lama galchuun Arjantiinaatti akka qixxaatan taasise. ‘’Ga’umsa taphataa maqaa guddaa qabu kanaa gaaffii keessa galchuu hin dandeessu’’ jechuun ibse xiinxalaan BBC Jermayiin Jenaas. ‘’Taphataa ajaa’ibaadha. Yeroo kana eegaa ture. Gareen isaa isa waliin hin turre inni garuu humna itti horee gareetti amantee hore.’’ Yeroo dabalataa daqiiqaa 30 kenname keessattis galchii Mesii booda penaalitii argame galchuun irra deebiin biyya isaa Arjantiinaatti qixxeesse. Kuni hunduu garuu waancaa inni fedhu kan fideef hin turre. Faransaayiifi Arjantiinaan yeroon dabalataa dabalamees 3fi 3'n waan xumuraniif penaalitiin adda bahuun dirqama ture. Penaalitii kenname keessaa innis galchuus Arjantiinaan 4fi 2’n Faransaay injifattee waancicha fudhatte. Karri eegaa Arjantiinaa Maartineez ga’umsa isaatti fayyadamuun Arjantiinaaf oolmaa guddicha oole. Waancaa Addunyaa waggaa afur dura Pool Pogbaa fa’i waliin kan injifate Mibaappeen, waancicha irra-deebiin fudhachuuf yaaliin taasise hin milkoofne. Injifatamuu keessas garuu Mibaappeen goota biyya isaa ta’u wanti dhorke hin turre. Reefu ganna 23 kan ta’e Mibaappeen, waancaa itti aanu Mesiifi Ronaaldoon keessatti hin jiran jedhamee eegamurratti seenaa hojjetinnaa?


Morookoon xumura-walakkaa Waancaa Addunyaaf darbuun Afrikaaf seenaa haaraa hojjette

Morookoon galchii En Neyisirii lakkoofsiseen 1 fi 0’n Poorchugaal injifachuun Waancaa Adunyaa irratti seenaa haaraa kubba miilaa Afrikaa keessatti galmaa’ee hin beekne milkeessite. Morookoon daqiiqaa xumuraa irratti taphataa tokko kaardii diimaan dhabdeetti. Taphataa cimaa sarara ittisaa Roomaan Saayis miidhamaan, akkasumas tapha Ispeen irratti kan miidhameefi ittisa irratti cimaa tahe Aguweerdiin dhabdus Poorchugaaliif hin jilbeenfanne. Morookoon Waancaa Adunyaa irratti Poorchugaaliin yoo mo’attu kan jalqabaa miti. Hirmaannaa Waancaa Adunyaa lammaffaa ishee kan Meksiikoon bara 1986 qopheesite irratti 3 fi 1’n mo’attee ture. Yeroo sana garuu garee ishee keessaa darbuuf ture. Kan har’aa seenaa addaati. Walakkaa xumura Waancaaf darbuuf yoo tahu, Poorchugaal waraqaa irratti waancaa kana mo’achuuf taphattoota gurra guddaa qaban hedduu qabdi jedhamaa turte. Leenjisaan Morookoo Waalid Reguraay taphicha dursuun deeggarsa Afrikaa guutuufi biyyoota Arabaa qabna, isaaniifif biyya keenyaafis mo’achuuf taphanna jedhan. Dhuguma akka dubbatan imaanaa guddaa akka ardii Afrikaatti irra jiru bahataniiru. Amma imalli Morookoo Waancaa Adunyaa injifachuu taha. Sababni isaa leenjisaan Morookoo Waalid tibbana biyyootni Afrikaa ilaalcha Waancaa Adunyaa mo’achuu irratti qaban jijjiiruu qabu jedhanii ture. Biyyootni Afrikaa Waancaa Adunyaa ni mo’anna jedhanii amanuu qabu jedhan. Morookoon kana dhugoomsuuf deemti. Morookoon Waancaa Adunyaaf darbitee yoo dhuftu walitti aansuun osoo hin mo’amiin ture. Kana qofa osoo hin taane taphoota jaha irratti galchiin irratti hin lakkoofsifamne. Garee ishee keessaa Beeljiyeemiin mo’atte. Kanaadaa irrattis injifannoo argachuun Kirooshiyaa waliin qixa xumurte. Garee ishee keessaas qabxii torbaan dursuun darbite. Nuusa xumuraatti darbuuf ammo Shaampiyoonaa Waancaa Adunyaa bara 2010 kan taate Ispeeniin mo’atte. Amma biyyoota garee tokko keessa turan Morookoo fi Kirooshiyaatu walakkaa Xumura Waancaa Adunyaa bara 2022 Kaataariif  darbe. Ammas carraa biyyootni lamaan yeroo lammaaffaaf wal argan jira. Waancaan Adunyaa Kaataar bara 2022 biyyoota akka mootota kubba miilaatti of ilaalan ganamaan gaggeessuu jalqabe. Taphattoota maqaa gurguddaa qaban boossiise. Jalqaba Yuraagaay biyya Luwis Suwaareez gaggeesse. Jarman shaampiyoonaa Waancaa Adunyaa bara 2014 garee ishee keessaayyuu oso hin darbiin qe'eetti galte. Ispeen Shaampiyoonaa Waancaa Adunyaa bara 2010 kan Afrikaan Kibbaa qopheesitee Morookootu injifachuun nuusa Xumuraaf darbe. Isaan leenjisaa isaanii Luwis Eniriikees gaggeessan. Jaalattoota kubba miilaatti naasuu guddaa kan uumee fi taphattoota akka neeyimaar faa;a boochise kaleessa injifannoo Kirooshiyaan xumurame. Har'a Morookoon Kiristaanoo Roonaaldoo boosifte. Carraa inni Waancaa Adunyaa injifachuuf qabutti xumura goote. Ganna 37 kan tahe Roonaaldoon kana booda Waancaa Adunyaa irratti waan argamu miti. Arjentiinaan ammoo Nezerlaandis injifachuun abdii Liyonel Mesiin Waancaa Adunyaa injifachuuf qabu haaressite. Xumurri Waancaa Adunyaa yeroo isa dur barameen ala Kaataaritti gaggeeffame qabxii namootni hedduun hin eegnes galmeesse. Afrikaaf garuu seenaa haaraa, aduu haaraa kubba miilaa Afrikaaf ibse.


Morookoon eenyu: Afrikaamoo Arabadha?

Waancaa Addunyaa Kataaritti qophaa'en biyyoota seenaa haaraa dalaganiifi addunyaan waa'ee isaanii ijoo dubbii godhate keessaa tokkodha - Morookoon. Deeggarsa bal’aa akka argatan kan taasise garuu milkaa’ina isaanii qofa hin turre. Hundeefi bu’uurri isaaniis gumaacheera. Leencoti Atilaas - maqaa garee biyyaalessaa Morookoo – biyyoota Awurooppaa gurra qaban yeroo gurra irraa muran deeggartoonni isaanii lammiilee isaanii qofa hin turre. Lammiileen Afrikaafi Arabaa hanga isaan sadarkaa 3ffaan xumuruuf taphatanii Kirooshiyaan mo’amanitti waliin turaniiru. Imalli isaanii garuu fagoo ture. Morookoon garuu eenyu? Ummati, seenaafi hawaasni keessa jiraatuwoo? Biyyoota Afrikaaf kaabarraan, biyyoota Arabaaf immoo lixarraan argamti Morookoon. Kanaafis naannoo isheen jirtu naannoo Magrib (Afaan Arabaan Mahrib) jedhun. Magrib jechuun  karaa ''(aduun) lixxu’' akka jechuuti. Morookoon biyyoota Kaaba Afrikaa kubbaa miilaan maqaan isaanii ciminaan ka'u keessaa tokkodha. Atileetiksii irrattis atileetota ciccimoo qabdi. Waldorgommiiwwan atileetiksiillee irra-deddeebbiin biyya keessatti qophaa'udha. Gaazexeessitoonni yeroo jalqabaaf waan ta'u jaalatu. Fakkeenyaaf Waancaan Addunyaa baranaa yeroo jalqabaaf dachee Arabaa irratti qophaa'e. Morookoon biyya Afrikaa yeroo jalqabaaf Waancaa Addunyaa irratti sadarkaa walakkaa xumuraa (walakkaa maayii) geesse taateetti. Biyya Arabaa jalqabaatis. Leenjistoonni biyyoota Afrikaa Waancaa Addunyaa baranaarratti hirmaatan hunduu lammiilee Afrikaadha. Kunis yeroo jalqabaatiifi. Leenjisaan Morookoo Waalid Reguraay leenjisaa Afrikaa jalqabaa gareen leenjisu sadarkaa xumura walakkaa geessisanidha. Redaa Alaal, weellisaa Morokoodha. Dhimmoota hawaasummaa irrattis yaada kennuun beekama. Morookoon Afrikaamoo Araba gaaffii jedhuuf sagantaa BBC News Day jedhamu irratti dhihaatee kana hime. ''Nuti hundumadha. Beekamaadha Afrikaadha. Biyya [Morookoon] Afaan Arabaa dubbatudha. Nuti Musliimadha. Yihuudiinis jira. Hunda simanna, rakkoon hin jiru,'' jechuun deebise. Maaliif gaaffiin kun ka’a yaada jedhu qaba. ‘’Faransaay eenyudha jettee gaafattaa?’’ jechuun gaaffiin deebise. Waancaan Addunyaa Kataaritti qophaa’e gaffiiwwan ijoo kaase keessaa tokko waa’ee eenyummaa Morookoodha. ''Morokoon biyya reefuu hundoofte miti. Erga akka biyyaatti hundoofnee yeroo dheeraadha. Gara seenaa keessa seenuu hin barbaadu. Morookoon biyya duriidha,'' jechuun deebise Redaan. ''Mee ilaali fuula keenya. Fuula addunyaa mara qabna. Biyya makaadha.’’ ''Seenaan Morookoo seenaa makamedha. Fiixee Afrikaa irratti argamna. Bakka jirru osoo ilaaltee ummati kibba, bahaafi Awuroppaa irraa gara keenyaa dhufan jiru. ''Walitti makamanii ummata Morookoo ta'an. Morokoon bakka Awurooppaa, Afrikaafi addunyaan bahaa itti walitti dhufudha,'' jechuun deebise. Dhugaadha Morookoon biyya ummati gosa garagaraa itti walgahuufi waliin jiraatedhas. Daldallii meeshaaleefi daldalli garbaa ummati Sahaaraa gadii Morookoo keessa akka qubatu taasiseera. Ummati Yihuudiis Morookoo keessa jiraata. Aadaan Morookoo aadaa Arabaa, ummata Barbar, Awurooppaafi Afrikaa of keessaa qaba. Milkaa'ina Morookoof gara caalu gahee guddaa kan gumaache leenjisaa isaanii Waalid Reguraayidha. Nama Afrikaa ta’uu isaatti akkaan boonu jedhamuun beekamu. Faransaayitti guddatanii leenjisaa ta’un Faransaay morkataniis hin milkaa’in malee abdii hin kutanne. Taphattoonni isaanii afaan garagaraa dubbatu: Faransaay, Daach, akkasumas Afaan Ingilizii. Afrikaadha, Arabadha, Musliimadha, akkasumas diyaasporaan [kan ala dhalatan ykn jiraatan] illee keessa jiru. Eenyummaan makamaa kunimmoo Leencoti Atilaas bakkee hedduutii akka deeggarsa argatan taasiseera. Biyyoonni Afrikaa imala Waancaa Addunyaan hin milkoofne Morookoo deeggaraniiru. Morookoon Afrikaas, Arabas waan taatef gareen taphatees deeggarsa ummata miiliyoonotaa addunyaa gara garaa keessa jiranirraa qaba. Waancaan Addunyaa garuu Afrikaa qofa hin turre, biyyoota Arabaa kubbaatiin sadarkaa hammana hin geenye gammachuu keessa galcheera. Biyyoonni Arabaa walitti bu'iinsa qabanillee tokkummaa Arabaa caalsifatan. Pirezidantiin Paalastaayin yeroo Morokoon Porchugaal injifatte kuni ''Arabaafi Paalastaayin hundaaf injifannoodha,'' jedhan. Dargaggoonni Morookoo biyyoota Awurooppaatti argaman yeroo biyyi isaanii biyyoota Awurooppaa ciccimoo kanneen akka Beljiyeem, Ispeeniifi Porchugaal injifatan gammachuun isaanii adda ture. Gammachuun Morokootti goobane garuu, Beeljiyeemitti walitti bu’iinsa uumee ture. Waa'ee Morookoo: Morookoon mootiidhaan bulti. Mootiin biyyattii amma aangoorra jiran Mootii Mohaammad VI jedhamu. Eega bara 1999 aangoorra jiru. Aangoo guddaas qabu. Biyyattiin qarqara Garba Guddaa Atilaantikiifi Galaana Mediteraaniyaaniitti argamti. Biyya gaarri itti baay'atu, akkasumas seenaa walabummaa biyyoonni ollaa ishee jiran hin qabne qabdi. Morookoon bara 1912 eegalee to'annoo Faransaay jala erga turtee booda bara 1956'tti walabummaa argatte. Isa dura garuu jaarraa 10ffaa hanga 17ffaatti sochiiwwan amantiifi bulchiinsota maatii tokkorraa kaanitti daddarban [dynasty] jalatti dabarsite. Dhaloota Kiristoos Booda jaarraa 7ffaafi 8ffaa keessa yeroo weerara Arabaa ture Idiriis daayinastii Musliimaa jalqabaa guddaa ta'e Morokootti kan hundeessan. Ummati Arabaa amantaa Islaamaa babal’isuuf bakkeewwan Kaaba Afrikaa fi Giddugala Bahaatti socho’uu isaanii dura ummati Morookoo jiraataa ture ummata Barbaridha. Ummati eenyummaa ofii qabuufi Amaazih [yeroo baay’atu Imaazihen jedhee of waamu] yeroo ammaa gara caalu bakkeewwan gaarreen biyyattiirra jiraatu. Biyyoota ollaa biroo keessas jiru.


'Seenaa akka hojjennuuf guutuu Afrikaa fi biyyoonni Arabaa nu deeggaru'-Leenjisaa Morookoo

Leenjisaan Morookoo Waalid Reeguraay Waancaa Addunyaarratti seenaa hojjechuuf deeggarsa guutuu Afrikaa fi biyyoota Arabaa akka qabnu nan amana jedhan. Morookoon yoo Poorchugaaliin mo'atteef biyya yeroo jalqabaaf ardii Afrikaa irraa Waancaa Addunyaa irratti gara walakkaa xumuraati darbitu taati. Dabalataan Morookoon biyya uummata Islaamaa hedduu qabdu waancaa Kaataar qopheessite kana keessatti haftedha. "Uummata Afrikaa fi Arabaa of duubaa qabna,'' jedhan leenjisichi. ''Waan kun gaarii tahee garuu jalqaba uummata Morookoof taphanna'' jedhan. Waancaa Addunyaa irratti gara nuusa xumuraatti darbuun Morookoof seenaa addaati. Biyyattiin kana dura al-tokko qofa sadarkaa kana irra kan geesse yoo tahu, kunis bara 1986 yeroo lammaffaaf Waancaa Addunyaa irratti yeroo hirmaatan ture. Daandiin Qilleensaa Morookoo balalii dabalataa torba ramaduun deeggartootni hedduun akka gara Kaataar deemuun biyya isaanii deeggaran gochaa jira. ''Biyyaa fi gareekoon baay'een boona'' jedhan leenjisichi tapha dursuun ibsa yoo kennan. "Uummanni nuyiin of waamaa jira. Uummata Morookoo hundaa tokkoomsine. Kun maallaqaa fi waancaa kamirrayyuu caala garuu taphicha mo'achuuf qophiidha'' jedhan. ''Poorchugaaliif kabajaa guddaa qabna, taphattoota jajjaboo qabu garuu akka isaaniif qormaata taane isaanuu beeku,'' jedhan. Morookoon jalqabas garee ishee keessaa qabxii torban tokkoffaa taatee darbite. Booda Ispeen biyya carraa Waancaa Addunyaa Kaataar injifachuu qabdi jedhamtee turte mo'achuun nuusa xumuraatti darban. Biyyootni jajjaboon akka Biraazil  Kiroosheyaan mo'amuun dorgommicha keessaa yoo bahan Arjentiinaan Nezerlaandisiin mo'achuun darbite. Jarman garee ishee keessaallee darbuu hin dandeenye. Taphni jabaan Ingilaandii fi Faransaay gidduutti gaggeeffamus haalaan eegama. Kun garee Gaarez Saawuz Geetiif qormaata jabaa taha. Faransaay waancaa Addunyaa Raashiyaan bara 2018 mo'achuun ishee ni yaadatama.


Faransaay qarqara Paarisitti guddatee deebiyee Faransaayiin kan morkatu leenjisaan Morookoo Waalid Reguraay eenyu?

Qarqara magaalaa Paaristii guddatee kileboota Farnsaayii fi Ispeen keessa taphachuun irra caalaa umurii isaa dabarse, leenjisaan Morookoo Waalid Reguraay. Amma hiree Paaris murteesuuf falmii cimaa taasisa. Walakkaa xumuraaf darbuun seenaa kubba miilaa Afrikaa jijjireera. Amma seenaa kanatti ulfina gochuuf waancaaf darbuuf morkii jabaa daqiiqaa 90tu isa eeggata. Baruma kana leenjisaa kilaba Kaasaabilaankaa tahuun Waancaa Shaampiyoonsi Liigii Afrikaa mo'achuun harka pirezidaantii Fifa irraa waancicha fudhataniiru. Ammas harka pirezidaantii Fifa, Jiyaanii Infaantiinoodhaa waancaa Adunyaa fudhachuuf abbalu. Amma erga leenjisaa garee biyyaalessa Morookoo tahee ji’oota sadii qofaadha. Ji’a tokko keessatti biyyoota adunyaa irraa kubba miilaan sadarkaa tokkoo hanga kudhanii gadi jiran sadii mo’ate. Beeljiyeem, Ispeenii fi Poorchugaal. Isa dura Morookoon biyyoota gurguddoodha jedhaman kan mo’atte si’a lama qofa ture. Poorchugaalii [1986] fi Iskootilaandi [1998] qofaa turan. Amma haalichi dhaloota haaraa amma jiruun jijjiirameera. Ispeen keessatti dhalatee kan guddatee fi PSG’f taphatu Asharaaf Hakiimii, Chelsiif kan taphatu Hakiim Ziyeech, taphataa ittisa cinaa Baayern Munik Maazurawii fi Ittisa irra Naayif Aguweerdi, taphataa West Haam, akkasumas Wolvisiif kan taphatu Roomaan Saayis har’a Morookoo, Ardii Afrikaa fi biyyoota Arabaa bakka bu’uun falmii taasisu. Karra eegaan Morookoo Buunoon ilaalcha gadi aantummaa of keessaa baasnee Afrikaan injifachuu dandeessi jennee amanuu qabna jedheera. Leenjisaan Morookoo Waalid Reeguraay dachee Kaataar irratti Waancaa Adunyaa mo’atanii harka pirezidaantii Fifa, Jiyaanii Infaantiino irraa badhaasa fudhachuun miira akkamii akka namaaf kennu beeku. Jiyaanii Infaantiinoo pirezidaantii Fifaa yoo tahan lammii faransaayuidha. Morookoon ammo Faransaay waliin xumuraaf darbuuf morkatti. Leenjisaan ganna 47 Waalid Reguraay, biyya keessatti gudate Faransaayiin injifatee yeroo jalqabaaf biyyi Afrikaa Morookoon xumura waancaaf akka dhaqabdu gochuuf hojjetaa jira. Reguraay qarqara magaalaa Paarisitti dhalachuun umurii isaa irra jireessa kileboota Farnsaayiif taphachuun dabarse. Biyya isaa Morookoof yeroo 45 hiriiree taphatee bara 2004 ammoo xumura waancaaf dhaqabeera. Yeroo sana Morookoon 2 fi 1’n Tuniisiyaadhaan mo’amtee waancaa dhabde. Har’a ammo biyya keessatti guddate kana mo’achuun waancaaf darbuuf kutannoo akka qabu himeera. ‘’Qarqara magaalaa paarisiin dhufe,’’ jedhee ture kana dura. "Warra milkaa’ina dheebotanidha, akkasumas falmii jaalanna. Yoo waan baay’ee nutti himte isa hojjechuu hin dandeenyu, isa irra caalaa argachuu barbaannu argachuf yaalla malee,’’ jedhan. Leenjisichi isa namni baay’een odeessu caalaa isa milkeessuu barbaannu irratti Waalid Reguraay taphatoota isaaniin hedduu kabajamu jedhama. Kanaaf haala taphaa isaan itti himan hojiirra oolchu. Mootii Mohaammad VI kubba miilaa akkaan jaalatu. Federeeshini kubba miilaa Morookoo waliin tahuun maallaqaan deeggarsa guddaa godhaniiru.Afrikaa irraa hamma Morookoo kubba miilaa irratti biyyi investi goote waggoota sadan darban kana hin jirtu. Pirezidaantiin Federeeshinii Kubba miilaa Morookoo Faa’ozii Leekjaa, dabalataan Itti Aanaa Konfedereeshinii Kubba Miilaa Afrikaa tahuunis hojjechaa jiru. Lameen isaanii kubba miilaa dubartootaa deeggaruuf doolaara miliyoona 20 yoo baasii godhan, dirree shaakalaa Mohaammad VI jedhamu qarqara magaalaa Raabatitti doolaara miliyoona 65niin ijaarsisaniiru.


Joo Baayiden dabalatee gaggeesitootni addunyaa milkaa'ina Morokoon Waancaa Adunyaa irratti galmeesite jajan

Abjuun Morookoon Waancaa Addunyaa bara 2022 Qaataar keessummeessaa jirtu fudhachuu hin milkoofne, garuu biyyattiin gaddaa hin jirtu, sirumayyuu garee biyyattiin boonaa jirti. Morookoon Roobii kaleessaa galgala tapha Waancaa Addunyaa walakkaa xumuratti Faraansaayiin 2-0’n injifatamte. Injifatamuun garee Morookoo deeggartoonni ga’umsa mul'isaniif galateeffachuurra isaan hin hambisne. Gareen biyyaaleessa Morookoo Afrikaa fi biyyoota Arabaa keessaa yeroo jalqabaatiif dorgommii walakkaa xumuraa qaqqabuun seenaa hojjatan. Kana bu’uureffachuun Mootiin Morookoo Mohaammad 6ffaan garee biyya isaan toora tiwitaraa gubbatti galateeffatan. Hooggantoonni biyyoota biroollee otoo hin hafiin ga'umsa gareen Morookoo argarsiisan dinqisiifatan. Pirezedantiin Faraansaay Imaanu’eel Maakiroon gareen kubbaa miilaa Morookoo dorgommii Waancaa Addunyaarratti seenaa dalaganiif galateeffatan. ‘’Michuuwwan keenya warri Morookoon sadarkaa miidhagaa kanarra qaqqabuu keessaniif baga gammaddan. kubbaa miilaa keessatti seenaa dalagdaniittu,’’’ jedhan Maakiroon. Pirezedantiin Ameerikaa Joo Baayiden,’’ milkaa’inni gareen kun gonfate wayita ilaalamu qalbii namaa kan booji’udha,’’ jedhanii jajan. Taphataan sarara fuulduraa Faransaay Kiliyaan Mibappee, waayila isaa kilaaba kubbaa miilaa Faransaay PSG’f taphatu Asharaaf Hakiimiin akkas jedhe:’’namni kamiyyuu kan isin hojjataniin ni boona, seena hojjatan,’’ jedheen. Gabaastuun BBC Mayeni Joonsi, magaalaa Dhiha Morookootti argamtu Kaasaabilkaan tapha gareen Morookoo fi Faransaayi taphatan hordofaa turte. Mayeni akka jettutti, naannichatti garee Morookoo namoota umrii garaa garaarra jiran irraa deeggarsa guddaa argate. Deeggarsa garee Morookoo boonu tokko waa’e ga’umsa isaanii gaaffatte. Maqaan isaa Mohaammad Berrada jedhama. Gabaasaa ispoortii biyya keessati jedheera. ‘’Biyya kootiin nan boona, gareen Morookootiin baayyeen boone. Otoon hin jaalatiin daqiiqa 20 hin caalle keessatti durfamne. Nan gadde, garuu ittinan boone,’’ jedhe. Lammuummaa Morookoo fi Faransaay kan qabu Adiliin biyya dhaloota isaa deeggaraa ture. ‘’Yeroo hundumaa Morookoo deeggara, tasumaa harka hin kennanu,tasumaayyuu, garee baayyee gaarii ta’e qabna, Faransaayi caala taphatan,’’ jedhe. Gareen Morookoo Sambata dhuftu Kirooshiyaa waliin sadaffaa fi arfaffaa argachuuf taphatu. Abjuun Morookoon Waancaa Addunyaa bara 2022 Qaataar keessummeessaa jirtu injifachuu hin milkaa’in hafe, garuu biyyattiin gaddaarra hin jirtu. Biyyattii barana otoo sadarkaa kana geessi jedhamee hin eegamne  dorgommicharratti walakkaa xumuraaf geesse ture. Leenjisaan Morookoo Waalid Reguraay, seenaa hojjatan jedhamanii leellifaman. Reguraay milkaa’uuf waan danda’an hojjachuu himan. ‘’Taphattoonni koo ga’umsa agarsiisaniin garee Morookootti maqaa gaarii horan, kana fudhachuun ni jabaata, isaan silaa galmee seenaa irra deebiin barreessuu yaadanii turan,’’ jedhe. ‘’Waancaa Addunyaa raajidhaan hin injifatamu, cimanii hojjachuu qofaan milkaa'a, kanarratti cimnee hojjanna,’’ jedhe. Roobii galgala garuu Waancaa Addunyaa kan duraanii injifattee kan turte Faransaay imala Morookoo goolabde. Tihoo Hernaandez, daqiiqaa shanaffaarratti Morookoorratti lakkoofsisuun  deeggartoota Morookoo naasise. Kan a qofaan hin hafne , taphataan garee Faransaay jijjirame gara dirree seene Randaal Koloo Muhaani, galchii lammataa Faraansaayiif dabaleetu ittumaa abdii warra Morookoo ittuu dukkaneesse. Marsaa xumuraatiin Faransaayii fi Arjentinaan tapha Waancaa Addunyaa fudhachuuf Dilbata dhuftu walmorkachuuf jiru.


Fuula Ingilizootaa fi Arsenaal kan ibse  Bukaayoo Saakaa eenyu?

Bukaayoo Saakaa taphataa umuriin isaa ganna 21, abbaa isaa Yoomii Saakaa fi harmee isaa Adenikee Saakaa irraa Fulbaana 5 bara 2001 UK magaalaa Landan keessatti dhalate. Ragaaleen tokko tokko akka agarsiisanitti maqaa masoo ‘’Sakiinoo’’ jedhamuunis beekama. Kun akkuma Arsenaal galeen dandeettii isaa gaafa argisuu kan ittiin isa waaman ture. Maqaan maatiin isaa baasaniif Bukaayoodha. Afaan warra Yoorubaa [gosa Naayijeeriyaa keessaa] irraa kan dhufedha. Hiikkaan isaas akka Oromoon ‘Gammachuu’ jedhee moggaasuuti. Bukaayoo jechuun gammachuu kan nuuf dabale jechuudha. Dhuguma erga kilaba isaa Arasenaaliifi Ingiliiz taphachuuf jalqabee gammachuu fula deeggartootaa irratti dabaleera. Tarii guyyaa rukuttaa peenaaliitii Waancaa Awurooppaa irratti dhabuun lammiilee Ingilizii mufachiise yoo tahe malee. Dhala namaati mitiiree? Akkuma taphataa kaan mudatu waan mudate waan taheef. Abbaan isaa Obbo Yoomii fi harmeen isaa Aadde Adenikeen dhalootni isaanii Naayijeeriyaadha. Jireenya fooyya’aa barbaacha gara UKtti erga imalanii ilma isaanii har’a waltajjii Waancaa Adunyaatti maqaa isaaniifi biyya dhaloota isaa Ingiliiz waamsise kana argatan. Maatiin Bukaayoo Saakaa deeggartoota Arsenaal yoo tahan, jaalalli kubba miilaaf qaban akka ilmi isaanii Saakaan salphumatti dandeettii kubba miilaa qabuun Arsenaal galuuf isa gargaareera. Garuu akkuma maatii godaantota kaanii maallaqa gahaa waan hin arganneef waan inni barbaadu guutuufiin rakkisaa ture. Bukaayoo Saakaan leenjisaa Arsenaal Maayik Arteettaa jalatti taphattoota gahumsa guddaa agarsiisaa jiran keessaa tokko. Kilabichi amma ol adeemtota waancaa injifachuuf dheebuu qabaniin guuteera. Saakaan yeroo tokko osoo taphataa kubba miilaa hin taanee maal taata ture jedhamee gaafatamee ture. Deebiin isaa osoo maal tahe sinitti tola? Tapahtaa kubba kachoo jechuun deebise. Dhuguma hojjaan isaa, jabinni qaamaa isaa tapha kanaaf tahaa? Jechuun Saakaan hojjaan isaa 1.78m dha. Gabaabaa hin jedhamu. Yookaan ammoo taatoo fiilmii hawwii isaa keessa tokko ture. Wiil Ismiiz akka dinqisiifatu dubbateera. Taphataa Sakaan hedduu dinqisiifatuu fi faana isaa qabate Teerii Henerii akka tahes ibseera. Yeroo jabaachaa dhufe ammoo Arsenaal keessatti gahumsa guddaa kan agarsiise booda gara Maan Yuunaayitiditti imale Aleeksis Saanchez hordofaa ture. Haala tapha isaa akka hordofaa turee fi fakkeesuuf yaala turullee himeera. Waancaa Adunyaa falmisiisaa tahe Kaataaritti erga gaggeeffamuu jalqabee guyyotni lama darbaniiru. Ingilaand tapha jalqabaa ishee Iraaniin 6 fi 2’n mo’atte. Bukaayoo Saakaan galchii lama lakkoofsiseera. Bara darbe yeroo Waancaa Awurooppaa 2020 irratti Waxabajji 2021 keessa tapha Xaaliyaanii waliin godhan irratti rukuttaa peenaaliitii dhabee arrabsoon sanyummaa  irra gahee ture. Akka malee qeeqame. Ergasii xiyyeeffannoo isaa kilaba isaa irra gocuun gahumsa gaarii agarsiise. Arsenaaliin kanneen dursummaa Piriimer Liigiitti deebisan keessaa tokko qofa osoo hin taane fakkeenyummaa kan qabu tahe. "Haala gaarii irra akkan jiru natti dhagahama. Deeggartootaan, leenjisaafi taphattootaan akkan jaalatamuufi deeggaramaa jiru natti dhagahama. Ani kanuman barbaada. Dandeettiikoo %100 kennuuf qophaa’aadha. Yeroon hidhannoo Ingiliiz uffadhe hundatti gahumsa koo hundaa kennuuf qophiidha,‘‘ jedhe. Saakaan lammummaa Ingiliziifi Naayijeeriyaa qaba. Ingiliiz keessatti dhalatee haa guddatu malee maatiin isaa Naayijeeriyaa naannoo Ogun jedhamtu irraati. Gahumsa Saakaa kan adda godhu sarara cinaa fuulduraa [winger], sarara gidduu, fi ittisa bitaa irra taphachuu danda’uu isaati. Taphattoota sarara ittisaa garee morkattootaaf qormaata kan tahe Saakaan, taphattoota kubba miilaa ol adeemtota amma jiran keessaa taphataa jabaa jedhamuu danda’a. Arsenaal keessatti filannoo deeggartootaan waggoota lamaaf walitti aansuun taphataa cimaa tahuun filameera. Erga bara 2004 as taphataa Arsenaal jalqabaa walitti aansuun taphataa jabaa jedhamuun deeggartoota kilaba isaan filames taheera. Saakaan sagalee kana kan argate waayillan isaa Maartiin Odeegaard fi karra eegaa Arsenaal Aaroon Raamsideel caaluun ture. Isaan duraa duubaan lammaffaafi sadaffaan xumuran. Saakaan bara darbe qofa taphoota 43 irratti hiriiree taphachuun galchiiwwan 12 lakkoofsisee kubba torba ammoo mijeessee kenneera. Dabalataan bara darbe dubbistoota BBC’n taphataa cimaa kilaba Arsenaal tahuun filatameera.


Waancaa addunyaa Kaataar irratti  yeroon dabalataa maaliif dheerate?

Waancaan Addunyaa Kaataar erga eegalee taphootni taphataman hedduu ta'uu baatanis qabxiileen hin eegamne fi yeroon dabalataa dheerachuu taajjabneerra. Taphoota jalqabaa shaniif yeroon dabalataa kenname yeroo walitti ida'amu daqiiqaa 85 ta'a. Yeroon dabalataa inni akkaan dheeraan ammoo tapha Ingilaandifi Iraan irratti mul'ate. Biyyoonni lameen waliigalatti daqiiqaa 117 fi sekoondii 16 taphatan. Kuni kan ta'e gara caalu sababa miidhama taphattootaani. Goolii eegaan Iraan Alireza Beiranvand taphataa biraa waliin walitti bu'uun miidhamuu isaatu yeroo dabalataa dheeresse. Garuu sababni isa qofa miti. Fifa'n aadaa yeroo taphaa qisaasuurratti tarsiimoo haaraa qabateedha. Yeroon dabalataa dheerachuun tapha Saawdiin Arjentiinaa injifachuun addunyaa raaje irrattis mudateera. Taphni boqonnaa duraa xumuramuu dura daqiiqaan torba dabalameera. Taphni boqonnaa boodaa xumuramuu dura ammoo daqiiqaa 14 ta'utu dabalame. Kuni kan ta'eef sababa miidhama taphattootaa, murtee abbaa murtee viidiyoo ilaaluu eeguu, taphattoota jijjiiruu, rukuttaa peenaalitiifi kaardii diimaan kana walqabatuudha. Tapahattoonni tokko tokkommoo ta'e jedhanii murteewwan kennamuu booda dafanii tapha hin eegalan. Dura taa'aan koree murteessitootaa Fifa Pierluigi Collina murteessitootni taphaa afraffaan yeroo tapha malee gubatu kamuu akka hordofan qajeelfamni kennamuufi torbee darbe dubbatanii turan. Tapha Kaataar kanarratti murteessitootaf qajeelfamni haa kennamuyyuu malee  Waancaa addunyaa Raashiyaa irrattis murteessitootni kana hojjechuu yaalanii ture. ''Raashiyaatti yeroo qisaasame sirriitt bakka buusuuf yaalleerra, kanaafi daqiiqaawwan dabalata jaha, torba ykn saddeet fa'a kan argitan'' jedhan ibsa gaazexessitootaaf kennaniin. ''Mee yaadi: tapha walakkaa jalqabaatti goolii sadii yoo galchite gammachuu ibsachuufi deebi'anii jalqabuuf waliigalatti daqiiqaa afur ykn shantu gubata.'' Sababa qajeelfama Fifa kanaan riikardiiwwan haaraan Kaataaritti galmaahaa jiru. Sababuma kanaanis gooliiwwaan gara dhuma yeroo taphaatti lakkaawwaman akka galmaahan ta'eera. Iraan gooliin peenaalitiin Ingilaand irratti lakkoofsifte kan galmaahe daqiiqaa 102:30 irratti. Kunis goolii yeroo qisaasamee bakka buufame keessatti heddu barfatee gale ta'uun riikordii ta'eera. Itti aanee ammoo Nezerlaands Senegaal irratti goolii isa lammataa kan lakkoofsifte daqiiqaa 98:17 gubbaatti. Dhimmi kun miidiyaa hawaasaa gubbaatti ijoo dubbii ta'eera. Gariin yeroo qisaasuu jajjabeessuu dhabuuf murtee gaariidha jechuun Fifa jajaa jiru. Kaan ammoo yeroon taphaa akka malee akka dheeratu godha jechuun qeequ. Maalumaafuu garuu taphni dhume jedhanii dafanii dhisanii sokkuu irratti irra deebiin akka yaadan taasisa. Daqiiqaa meeqa akka dabalamu waan hin beekneef.


Roonaaldoon hatattamaan Maan Yuunaayitidii akka bahuu waliigalame

Taphataan sarara duraa Poorchugaalii fi Maanchister Yuunaayitid hatattamaan kilaba isaa Maan Yuunaayitid keessaa akka bahu waliigalme. Murteen kunis erga taphataan ganna 37, Roonaaldoon gaaffiif deebii miidiyaa waliin godhe irratti kilabicha qeequun leenjisaa isaa Erik Ten Haagiif ‘’kabajaa hin qabu’’ jedheeti. Qaamoleen lameenuu Roonaaldoon gadhiisuun ‘’waliigaltee waloonidha’’ jedhan. Kilabichi gumaacha guddaa inni si’a lama gara kilabichaa dhufuun gumaacheef hedduu isa galateeffata,’’ jedhe Maanchister Yuunaayitid ibsa baaseen. ‘’Isaa fi maatii isaaf fuulduratti waan gaarii’’ hawwina jechuun ‘’namni hundinuu Maanchister keessatti fooyya’insa leenjisaa Erik Ten Haag jalatti jalqabe itti fufuu irratti xiyyaata. Milkaa’inicha dirree irratti agarsiisuuf waliin hojjechuun itti fufa jedheera kilabichi. Hanga dorgommiin Piriimer Liigii Waancaa Adunyaaf adda citutti Maanchister Yuunaayitid gabatee Piriimer Liigii irraa sadarkaa shanaffaa irra jira. Roonaaldoon garee biyyaalessaa Poorchugaal waliin jira. Garee H keessatti tapha jalqabaa Gaanaa waliin godhan irrattis dursaa taphattootaa tahuun dirree gala jedhamee eegama. Kaataaritti miidiyaaf yaada yoo kennu ‘’yeroo na barbaachisetti nan dubbadha,’’ wal dhabdeen Yuunaayitid waliinii garee Poorchugaal irratti ‘’raafama’’ uumu hin qabu jedhe. Roonaaldoon Maan Yuunaayitidiif taphoota 346 irratti galchiiwwan 145 lakkoofsise. Kilabicha gadhiisee waggoota 11 boodas gara Maan Yuunaatiditti deebi’uun bara darbe galchii 24 lakkoofsiseera. Bara kana garuu taphoota 16 irratti galchii sadii qofa lakkoofsise. Garuu sababa dhukkuba hin ibsamneen erga tapha Astoon Viilaa waliin godhan irratti dursaa taphattootaa tahee taphatee dirreetti hin deebine. Dorgommii Maan Yuunaayitid Tootenahaam waliin godhee injifate irratti Roonaaldoon jijjiiramee akka galuuf leenjisaan isaa gaafannaan didee dirree keessaa bahe. Garuu booda gochaa isaa Kanaan akka gaabbe himeera. ‘’Marii taasifnee lamaan keenyayyuu konitaaratakoo addaan kutuuf waliigalle’’ jedhe. ‘’Maanchister Yuunaayitidii fi deeggartoota isaa nan jaaladha, Kuni yoomiyyuu hin jijjiiramu. Garuu dorgommii haaraa yaaluuf yeroon isaa ammadha’’ jedhe. Roonaaldoo taphataa ganna 18 yeroo ture Sir Aleeksi Fergusantu gara kilaba isaaniitti fide. Roonaaldoon badhaasa Ballon d’Or yeroo shan injifateera.