Seenaa jireenyaa

Seenaa jireenyaa

Seenaan jireenyaa gosa al-asoosamaa ta'ee ibsa ballaa jireenya nama tokkoo kan ofiin ykn nama biraatiin barraaweedha. Seenaan jireenyaa odeeffannoo barnootaa, hojii, hariiroo fi du'a nama sanii caala muuxannoo inni qabu of keessatti qabaata. Seenaan jireenyaa hawaasni akka irra waa baratuuf xinxila ballaa taatee fi mudannoo jiruu dhuunfaa of keessaa qaba. Jireenyi nama beekkamaa, hayyuu, abba gadaa, qaalluu fi gootaa barreeffamee akka seenaa jireenyaa ol kaa'ama.

Section::::Amaloota seenaa jireenyaa.
Seenaan jireenyaa odeeffannoo dhuunfaa kan akka bakka dhalootaa, bara dhalootaa, maatii irra dhalate of keessaa qaba. Akkasuma mudannoo jiruu fi jireenya keessatti isa mudatee fi wantoota inni hojjate barreeffamuu qabu.


Firidiriish Niichee

Firidiriish Niichee

Firidiriish Viilheelmi Niichee (A.L.A Onkoloolessa 1844 – Hagayya 25 1900) filoosofera, qeeqaa aadaa, waloo, barreessaa sirbaa, hayyuu afaan Laatinii fi afaan Giriikii lammii Jarmaniiti. Hojiin Niichee dhiibbaa bu'uuraa fi addaa falaasama fi beekkumsa warra dhihaarratti fide.


Zalaalam Abarraa

Zalaalam Abarraa

Zalaalam Abarraa (1953 - ) waloo fi qabsaawaa mirga Oromoo beekkamaa fi jaalatamaadha. Zalaalam walaloo miyaawaa Afaan Oromootin barreessuu fi dhimma hawaasummaa Oromoorratti xiyyeeffatuun beekkama.

Section::::Seenaa Duuba.
Zalaalam Abarraa Lixa Oromiyaa magaalaa Naqamtee bakka Waachaa jedhamutti abbaasaa Abarraa Tasfaa fi harmeesaa Qanaatee W/yesuus irraa bara 1953 dhalate. Yeroo inni umuriinsaa waggaa shanii maatinsaa waan gargar bahaniif irra caala akkoosaa biratti guddate.

Barnootasaa achuma magaalaa Naqamtee keessatti barate.


Cysticercosis

Cysticercosis

Cysticercosis ita’iinsa qaamaa faallama karaa young form (cysticercus) pork tapeworm jedhamurraa uummamuudha ("Taenia solium"). Namoonni waggadhaaf mallattoo xiqqoo argu yookin mallattoo omaatuu otoo hin argin turun,qaama YKN gogaa isaaniirratti ita’iinsi seentii meetra tokkoo anga lamaa ta’uu fi kan dhukkubbii hin qabne uummama, YKN yoo sammuun tuqame neurological symptoms qabaatu. Ita’iinsii jajjabina qabu kun erga mul’atee kaasee ji’oota yookin waggoota booda gar malee ita’uun/guddachuun dhukkubuu eegala. Biyyoota guddachaa jiran keessatti kun yeroo baay’ee ka’uumsa seizuretii.

Section::::Ka’uumsa isaa fi tooftaa ittiin qoratamu.
Yeroo baay’ee kan inni ittin nama qabu nyaata yookin bishaan hanqaaqu raammoo hadhaa/heexoo tiin faallame nyaachu fi dhuguudhaani. <! -- --> kuduraalen hin bilchaatin kanaaf ka’uumsa guddaadha. Hanqaaqun raammoo heexoo/hadhaa bobbaa nama raammoo kanaan faallamee irraa kan dhufuudha, wanti kunis taeniasis jedhamee beekkama. “Taeniasis” dhukkuba gara biraa xannacha foon keessatti argamu otoo hin bilchaatin yoo nyaatan kan nama qabuudha. Namoonnii nama hadhaa/heexoo qabu waliin jiraatu carraan inni dhukkuba “cysticercosis”n qabamuu isaa ol¬-aanadha. Qorannoon dhukkuba kanaa karaa aspiration xannacha uummame ilaaludhan geggeeffama. Suura sammuu karaa computer tomography (CT) fudhacuun YKN magnetic resonance imaging (MRI) fayyadamuun dhukkubichii sammuu keessa jiraachuu fi dhiisuu addaan baasuuf baay’ee gargaara. Baay’achuun lakkoofsa ceelii dhiiga hadii/white blood cell, kunis eosinophils jedhama, dhiignii cerebral spinal fluid keessatti argamus akka mallattoo tokkootti ni gargaara.

Section::::Ittisaa fi too’annaa.
Faalamuun kun qulqullina dhuunfaa eeggachuu fi sanitationdhaan ga’uumsaan ittifamuu ni danda’a. Kunis: Foon sirriitti bilcheessuu, qulqullina bobbaa sirriitti eeggachuutoilets fi bishaan qulqulluu fayyadamuu dabalata. Dhukkubicha “taeniasis” dhaan yaalun akka hin tamsaane ittisuuf gargaara. yaaliin qaama “nervous system” hin dabalanne tarii barbaachisaa ta’uu dhiisuu mala. Yaaliin “neurocysticercosis” waliin taasifamu qorichoota praziquantel YKN albendazoletin godhama. Isaan kun yeroo dheeraa barbaaduu malu. Steroids, yeroo qorichoonni kun fudhataman dhiibbaa fayyaa isaan fidan ittisuuf/anti-inflammation fi anti-seizure medications ni barbaachisu. Yeroo tokko tokkoo xannacha basuuf yaliin baqaqsuu ni taasifama.

Section::::Tamsa’iina dhukkubichaa.
Dhukkubnii raammoo hadhaa/heexoo keessumattu biyyoota Asiyaa, Afrikaa saaraa gadii fi Laatin Ameerikaa keessatti beekkamaadha. beentaan anga 25 ta’an faallamaniiru jedhameet amanama. Biyyoota guddatan keessati garu kun gonkumaa waan barame miti. Sadarkaa addunyaatti bara 1990 itti namoota 700 kan ajjeese dhukkubni kun bara 2010 keessa namoota 1,200 akka ajjeese gabaafameera. “Cysticercosis”n nama malees booyye fi saawwan kan faalu ta’u illee mallatton yeroo gabaabaadhaaf qofa darbee darbee irratti mul’ata. Dhukkubni kun seenaa dhala namaa keessatti kan mul’achaa tureedha. Dhukkuboota dagataman keessa isa tokko neglected tropical diseases.


Gubaa sulula qiinxamaa

Gubaa sulula qiinxamaa

Gubaa sulula qiinxamaa (RVF) kun dhukkuba vaayirasii kan hoo’ina qaamaa (dhukkubbii salphaa) argamsiisun dhukkubbi cimaaf geessisuudha. Mallattoowwan dhukkubbii hoo’ina qaamaa (salphaa)kun: gubaa, dhukkubbii qaama foonii, fi bowwoo mataawan yeroo baay’ee torbaniif turu dabalatu. Dhukkubbiwwan cimoon tari kan dabalatu: erga qabamanii kaasee jalqaba torbee sadiirra arguu dadhabauu, tuqamu sammuu kan bowwoo mataa hamaa geessisuu fi raata’uu, fi dhiiguu rakoo tiruu waliin dabalatee guyyoota muraasa keessatti mul’atu faa dha. Warrii rakkoon dhiiguu irratti mul’atu harka 50% kan caalan carraa du’aaf saxilamuut qabu.

Section::::ka'uumsa isaa.
Dhukkubichi kan uummamu kara RVF vaayirasii, gosti isaa "filebovaayiras" jedhamuuni. Dhukkubni kun kan dardarbuu danda’u dhiiga beeylada summaa’ee yootuqan, naannoo beeyladoonni summaa’an (dhukkubsatan) yeroo qalamannaannoo sanatti qilleensa waliin qaama keessa seenun, aannan dheedhii horii dhukkubsatee dhuguun, yookin ciniinnaa boookeedhukkubichaan faallamteen. Beeyladaaleen kan akka, saawwanii, hoolaa, re’ee fi gaalaa dhukkuba kanaan qabamuu danda’uu. Beeyladoota kanarratti baay’inaan dhukkubichi kan tamsa’u karaa bookewwaniiti. Namni dhukkubsate tokko dhukkubicha gara nama kan biraatti dabarsuun isaa hin mul’anne. Dhukkubicha qorannoodhaan bira ga’uuf ittistuu qaamaa/antibodies qaamni vaayirasii dhukkubichaa ofirraa ittisuuf uumu ilaalun yookin vaayirasichuma mataa isaa dhiiga keessatti ilaalun addaan baasun ni danda’ama.

Section::::Ittisaa fi yaalii.
Dhukkubicha namarraa ittisuun kan danda’amu beeyladoonni akka dhukkuba kanaan hin qabamne talaalli keennudhaan ta’a. Kunis otoo dhukkubichi bifa weerraraatin hin ka’in ta’uu qaba, erga weerrarri ka’een booda yoo ta’e garuu haalicha baay’ee hammeessuu mala. Wayitii weerraraa beeyladoonnii iddoodhaa gara iddootti akka hin sochoone ittisuunis fayyaduu dandaa’a. Baayina bookewwanii hiri’isuu fi akka nama hin ciniinne gochuunis akkasuma faayidaa qaba. Namaafis talaallin ni jira; haa ta’u malee, erga bara 2010 as bal’inaan hin argamu. Once infected there is no specific treatment.

Section::::Tamsa'ina fi seena isaa.
Weerrarri of dhuukkubichaa kan mul’atu Afrikaa fi Arabiabiyya Arabaakeessa qofatti. Weerrarrii yeroo baay’ee kan uummamu yeroo bokkaan eddumaatee booken gar malee wal hortuudha. Dhukkubni kun yeroo jalqabaatif kan gabaafame loon irraati Sulula Qiinxamaa/Rift Valley biyya Kenya keessatti jalqaba bara 1900 keessa ture, akkasumas vaayirasiin isaa yeroo jalqabaatif kan adda ba’ee beekkame bara 1931.


Łobez

Łobez

Łobez (, ), Poolaandi. Bara 2015 bayinna ummata 10 409 calu biyyotta.


Trichoriyaasis

Trichoriyaasis

Trichoriyaasis, akkasumas kan dhukkuba raammoo geengoo, jedhamee waamamu dhukkuba Raammoo Maxxantuu "Trichuristrichiyura" irra dhufudh (whipworm). Dhukkubichi kan dhufe raammoo baayyinni isaanii xiqqaa ta’een kan dhufe ta’e, yeroo heedduu mallattoon dhukkubaa hinjiraatu. namoota raammoolee baayyetiin qabaman irratti,dhukkubbii garaa, dadhabbi fi teessisaa. bobbaatiin kan yeroo baayyee dhiiga qabu argisiisuu danda’a. Dhukkubbiin daa’imman irratti xiqqeenya guddina sammuu fi qaamaa fiduu danda’a. Dhiiga dhabuunsadarkaa seelii dhiigaa diimaa qaqqabuu danda’a.

Section::::ka'uumsa isaa.
Dhukkubichi kaninni yeroo baayyee faca’u yeroo namoonni nyaata ykn bishaan anqaaquun raammolee akkanaa kessaa jiru nyaatan ykn dhugani dha. Kunis kan mudatu yommuu fuduraalee/kuduraaleen rakkoo qaban guutummaan guutuutti hinqulqullaa’iin hafani dha. Raammoleen kun yeroo baauyyee anqaaquun raammolee akkanaa kan argaman biyyoo bakka namoonni diida irratti bobba’ani fi bakka bobbaatiin namaa hinwallaanamiin akka xaa’ootti fayyadaman irratti argamu. Anqaaquwwan kun kan maddan bobbaatii namota dhukkubichaan qabanii irraati. Daa’imman xixiqqoon kan biyyoo akkanaa irra xabatani fi harka isaanii gara afaan isaaniitti galchan salphaatti dhukkuba kanaan qabamuu danda’u. Raammoleen sun boolla guddaa keessa kan jiraatani fi dheerinni isaanii seniti meetira afur gaha.name=CDC2013/> Raammoo Geengoon yommuu bobbaatiin namaaMaayikirooskoppiidhaan qoratamutti anqaaquuwwan sana arguudhaan beekama. Anqaaquun suni barmeela fakkaatu.

Section::::Ittisaa fi yaalii.
Kan ofirraa ittisuun danda’amu nyaata haalaan bisheeffachu fi utuu nyaata hinbisheesin duraharka dhiqachuudhaani. Tarkaanfiwwan kanbiroon tajaajila qulqullinaa kan akka mana fincanii faayidaa kennani fi manneen fincaanii qulqulluu tti fayyadamuu fi bishaan qulqulluu argachuu faa dabalata. Iddoowwan addunyaa kanaa bakka dhukkuboonni itti barmaatilee ta’anitti yeroo baayyee gareen namootaa hundinuu altokkoon wallaanamuu fi idileedhan wallaanamuu nidanda’u.. Wallansi isaa guyyota sadiif qorichoota.: albendaazoolii, mebendaazolii or ivermektinii fudhaachuudhaani. Namoonni erga yaalamaniin booda yeroo baayyee deebiyaanii dhukkuba kanaan qabamu.

Section::::Tamsa'ina fi seena isaa.
Dhukkubni raammoo geengoo sadarkaa addunyaatti namoota Miliyoona 600 hanga 800 ni miidha. Innis barmaatileedhan kaninni mudatu biyyoota tiroopikaalii keessattiargamani dha. Biyyoota boddeti hafoo keessati, namoonnii dhukkuba raammoo geengo kanaan qabaman yeroo heedduu dhukkuba alalunaa fi maagaa ni qabaatu. Dhukkuboonni kun dinagdee biyyoota baayyee irratti dhiibbaa guddaa fidu. Dhukkuboota kana irratti talaallii qopheessuuf hojiin hojjetamaa jira. Dhukkubni raammoo geengoo kun akka dhukkuba tuffatamaa tiropikaaliitti fudhatama.


Polotikaa Fi Wal-Dhabaa

Polotikaa Fi Wal-Dhabaa

Guyyaa har'aa Yuunivarsiitii Haramayaa keessatti banootni guutummaan guutuutti dhaabbatee oleera.


Portal:Nyaata aadaa Oromoo

Portal:Nyaata aadaa Oromoo

Nyaata aadaa Oromoo kan taye keessaa tokko Ancootee dha. Ancooteen nyaata aadaa Oromoo Wallaggaa yoo tawu innis hidda lafa jalatti hojjetamu irraati.


Qimbibiit

Qimbibiit

V.CON. IP address 10.108.1.33
Facebook page Kimbibit Woreda ICT Department Kutaa TQO Aanaa Qimbibiit
https://www.facebook.com/ictroomsheno/


Yuunivarsiitii Haramaayaa

Yuunivarsiitii Haramaayaa

Yuunivarsiitiin Haramaayaa yuunivarsiitota Itoophiyaa keessa tokko yoo ta'u baha Oromoiyaa Haramaayaa keessatti argama.


Yuunivarsiitii Wallaggaa

Yuunivarsiitii Wallaggaa

Yuunivarsiitiin Wallaggaa yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u dhiha Oromiyaati argama.


Yuunivarsiitii Mattuu

Yuunivarsiitii Mattuu

Yuunivarsiitiin Mattuu yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u dhiha Oromiyaa magaalaa Mattuutti argama.


Yuunivarsiitii Madda Walaabuu

Yuunivarsiitii Madda Walaabuu

Yuunivarsiitiin Madda Walaabuu yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u Oromiyaa godina Baalee magaalaa Roobee keessatti argama.


Yuunivarsiitii Bulee Horaa

Yuunivarsiitii Bulee Horaa

Yuunivarsiitiin Bulee Horaa yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u kibba Oromiyaa godina Gujii Lixaa keessatti argama.


Yuunivarsiitii Adaamaa

Yuunivarsiitii Adaamaa

Yuunivarsiitiin Adaamaa (Yuunivarsiitii Saayinsii fi Teknooloojii Adaamaa) yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u baha Oromiyaa magaalaa Adaamaa keessatti argama.


Yuunivarsiitii Amboo

Yuunivarsiitii Amboo

Yuunivarsiitiin Amboo yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u dhiha Oromiyaa magaalaa Amboo keessatti argama.


Yuunivarsiitii Walqixxee

Yuunivarsiitii Walqixxee

Yuunivarsiitiin Walqixxee yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Kibbaa magaalaa Walqixxee keessatti argama.


Yuunivarsiitii Finfinnee

Yuunivarsiitii Finfinnee

Yunivarsiitiin Finfinnee yunivarsiitoota Itoophiyaa keessa tokko yoo ta'u kan inni itti argamus magaalaa Finfinnee keessatti.


Yuunivarsiitii Jigjigaa

Yuunivarsiitii Jigjigaa

Yunivarsiitiin Jigjigaa yunivarsiitoota Itoophiyaa keessa tokko yoo ta'u naannoo Sumaalee magaalaa Jigjigaa keessatti argama.


Yuunivarsiitii Dirre Dawaa

Yuunivarsiitii Dirre Dawaa

Yunivarsiitiin Dirre Dawaa yunivarsiitoota Itoophiyaa keessa tokko yoo ta'u bulchiinsaa magaalaa Dirre Dhawaa keessatti argama.


Yuunivarsiitii Dabra Biraan

Yuunivarsiitii Dabra Biraan

Yuunivarsiitiin Dabra Biraan yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Amaaraa magaalaa Dabra Biraan keessatti argama.


Yuunivarsiitii Hawaasaa

Yuunivarsiitii Hawaasaa

Yuunivarsiitiin Hawaasaa yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Kibbaa magaalaa Hawaasaa keessatti argama.


Yuunivarsiitii Maqalee

Yuunivarsiitii Maqalee

Yuunivarsiitiin Maqalee yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Tigraayi magaalaa Maqalee keessatti argama.


Yuunivarsiitii Aaksum

Yuunivarsiitii Aaksum

Yuunivarsiitiin Aaksum yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Tigraayi magaalaa Aaksum keessatti argama.


Yuunivarsiitii Diillaa

Yuunivarsiitii Diillaa

Yuunivarsiitiin Diillaa yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Kibbaa keessatti argama.


Yuunivarsiitii Aarbaa Minci

Yuunivarsiitii Aarbaa Minci

Yuunivarsiitiin Aarbaa Minci yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Kibbaa magaalaa Aarbaa Minci keessatti argama.


Yuunivarsiitii Miizaan Teeppii

Yuunivarsiitii Miizaan Teeppii

Yuunivarsiitiin Miizaan Teeppii yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Kibbaa keessatti argama.


Yuunivarsiitii Walloo

Yuunivarsiitii Walloo

Yuunivarsiitiin Walloo yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Amaaraa magaalaa Kombolchaa keessatti argama.


Yuunivarsiitii Samaraa

Yuunivarsiitii Samaraa

Yuunivarsiitiin Samaraa yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Affaar keessatti argama.


Yuunivarsiitii Addigiraat

Yuunivarsiitii Addigiraat

Yuunivarsiitiin Addigiraat yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Tigraayi magaalaa Addigiraat keessatti argama.


Yuunivarsiitii Arsii

Yuunivarsiitii Arsii

Yuunivarsiitiin Arsii yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Oromiyaa magaalaa Asallaa keessatti argama.


Yuunivarsiitii Asoosaa

Yuunivarsiitii Asoosaa

Yuunivarsiitiin Asoosaa yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Beenishaangul magaalaa Asoosaa keessatti argama.


Yuunivarsiitii Waachaamoo

Yuunivarsiitii Waachaamoo

Yuunivarsiitiin Waachaamoo yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Kibbaa magaalaa Hoosaayinaa keessatti argama.


Yuunivarsiitii Walaayittaa Sooddoo

Yuunivarsiitii Walaayittaa Sooddoo

Yuunivarsiitiin Walaayittaa Sooddoo yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Kibbaa keessatti argama.


Yuunivarsiitii Waldiyaa

Yuunivarsiitii Waldiyaa

Yuunivarsiitiin Waldiyaa yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Amaaraa magaalaa Waldiyaa keessatti argama.


Yuunivarsiitii Odaa Bultum

Yuunivarsiitii Odaa Bultum

Yuunivarsiitiin Odaa Bultum yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u baha Oromiyaa magaalaa Ciroo keessatti argama.


Yuunivarsiitii Salaalee

Yuunivarsiitii Salaalee

Yuunivarsiitiin Salaalee yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Oromiyaa magaalaa Fiichee keessatti argama.


Faaxumaa Roobaa

Faaxumaa Roobaa

Faaxumaa Roobaa (Mudde 18, 1973 dhalatte) atileetii Itoophiyaa fiigicha fageenya dheeraa yoo taatu, fiigicha maaraatoonii Olompikii dubartootaa Olompikii Maraatoonii Booston Ganna 1996 irratti dubartii Afrikaa jalqabaa meedaaliyaa warqee walitti aansuun sadii argachuu fi moo'achuu isheetiin beekamti argattee dha.

"Odeeffannoo dhuunfaa Fatumaa Roobaa
Dhaloota - Mudde 18, 1973 (umrii 48) Bekoji, Oromiyaa, Itoophiyaa
Riikardii - meedaaliyaa Atileetiksii Dubartootaa
Itoophiyaa bakka bu'uun Tapha Olompikii - Meedaaliyaa warqee Sadarkaa - tokkoffaa 1996 Atlaantaa Maraatoonii"

Section::::Jireenya Jalqabaa.
Fatumaa Roobaa Muddee 18 bara 1973 Itiyoophiyaa, Oromiyaa magaalaa Boqqojjii keessatti dhalatte. Fatumaan akkuma guddachaa deemteen, Fedhiin ishee gara fiigichaatti duufaa dhufe.

Itoophiyaa keessaa fiigicha fageenya dheeraatiin fakkeenyi dubartootaa hin turre, Abbabaa Biqilaa qofatu ture.

Fatumaan mana barumsaa osoo jirtuu fiiguuf hin jajjabeeffamne, garuu osoo abdii hin kutiin itti fufuuf murteessite. Ishee leenjisaa kan ture Sentayehu Eshetu, kan kanaan dura atileetota akka Daraartuu Tulluu waliin hojjechaa ture dha.


Biraanee Adaree

Biraanee Adaree

Biraanee Adaree (A.L.A Adoolessa 21, 1973) atileetii Itoophiyaa fiigicha dheeradhaan keessattuu meetira 10,000 fi walakkaa maraatooniitiin beekkamtu.


Abbitoo Kabbadaa

Abbitoo Kabbadaa

Abbitoo Kabbadaa weellisaa Oromoo beekkammaa fi jaalatamaadha.


Zarihuun Wadaajoo

Zarihuun Wadaajoo

Zarihuun Wadaajoo weellisaa fi qabsaawaa mirga Oromoo beekkamaadha. Zarihuun wallee qabsoo adda addaa kufaatii sirna fiwudaalaa irraa kaasee hanga ammaatti sirbuun beekkama.

Section::::Seenaa Duubaa.
Zarihuun kan dhalatee Godina Wallagga Bahaa naannoo magaalaa Naqamteetti. Abbaansaa ijoollummaan kan irraa du'e Zarihuun, umurii ijoollummaasaa hedduu haadhasaa, akkoosaa lamaanii fi wasiilasaa biratti guddate. Yeroo sanas takka Gu'ii, yeroo biraa Gimbii, yeroo biraa ammoo Mandii jiraachaa ture.

Section::::Sirboota Qabsoo.
Kufaatii sirna fiwudaalaa erga kufee booda, hawwisoon 'Koree Aadaa Bultii Biyya Wallaggaa' Naqamtetti hundeeffame. Sana keessa kan gale Zarihuun, yeroodhuma sana sirba qabsoo beekkamaa 'koottaa aramaa aramnaa' kan jedhu barreessee sirbe. Sirba kanas namoonni Finfinneerraa dhufanii waraabun raadiyoodhan gadi lakkisan. Oduma baayyee hin turin, Zarihuun sirba qabsoo kan biraa 'injiraan mataakoo' kan jedhu sirbe.

Kanaan kan jalqabe Zarihuun, erga sana wallee qabsoo hedduu weeddiseera. Zarihuun umuriisaa guutuu wallee qabsoo jajjabeessan weellisuunii fi qabsaawun dabarse.


Kiilolee Itichaa

Kiilolee Itichaa

Kiilolee Itichaa (irra caala maqaa Daagim Makonnin jedhamuun ummata biratti beekkama) weellisaa fi qabsaawaa mirga Oromoo beekkamadha.


Salamoon Dannaqaa

Salamoon Dannaqaa

Salamoon Dannaqaa weellisaa Oromoo beekkamaa fi jaalatamaadha.


Adinaan Mahaammad

Adinaan Mahaammad

Adinaan Mahaammad weellisaa Oromoo beekkamaadha.


Muktaar Usmaan

Muktaar Usmaan

Muktaar Usmaan weellisaa fi qabsaawaa mirga Oromoo beekkamaa fi jaalatamaadha.


Haloo Daawwee

Haloo Daawwee

Haloo Daawwee weellistuu Oromoo beekkamtuudha.


Shukrii Jamaal

Shukrii Jamaal

Shukrii Jamaal weellisaa fi qabsaawaa mirga Oromoo beekkamaadha.


Hawwii Tazarraa

Hawwii Tazarraa

Hawwii Tazarraa weellistuu fi qabsooftuu mirga Oromooti.


Waaritee Furii

Waaritee Furii

Waaritee Furii weellistuu Oromoo beekkamtuudha.


Muluu Baqqalaa

Muluu Baqqalaa

Muluu Baqqalaa weelistuu Oromoo beekkamtudha.


Aabbush Zallaqaa

Aabbush Zallaqaa

Aabbush Zallaqaa weellisaa Oromoo sirbaa aadaa naannoo Booranaa fi Gujii weellisuun beekkamu fi ummata biratti baayyee jaalatamudha.


Dammaraa Laggasaa

Dammaraa Laggasaa

Dammaraa Laggasaa weellisaa sirboota Afaan Oromoo Amaariffaan sirbuun beekkamudha.


Dhaabaa Wayyeessaa

Dhaabaa Wayyeessaa

Dhaabaa Wayyeessaa barreessaa asoosamaa fi gaazzexeessadha.


Admaasuu Biraanuu

Admaasuu Biraanuu

Admaasuu Biraanuu (1956 - Gurraandhala 14, 2015) taatoo fi nama baacoo adda addaa tabatu yoo ta'u guddina aartii Oromoo keessatti gumaacha guddaa qaba. Artisti Admaasun baayyinaan hojiisaa kan Afaan Oromootin haa beekkamu malee, hojiiwwan Amaariffaan hojjates ni qaba.

Section::::Seenaa Duubaa.
Admaasuun godina Wallagga Dhihaa Biilaa gaanda Qumbii jedhamutti bara 1956tti dhalate. Yeroo ijoollummaa isaa magaalaa Asoosaatti galuun bakka Kumruk jedhamutti abbaasaa kan daldalaa ture biratti guddatee. Yeroo gabaabaf magaalaa Jimmaa adaadaasaa bira jiraateera. Yeroo umuriinsaa 13 gara Finfinneetti godaane.

Admaasun barnootaasaa adaadaasaa bira gara Jimmaa deemee achitti barate. Barnootasaa sadarkaa lammaffaa ammoo Finfinnee Addis Katamaatti hanga kutaa 7tti erga baratee booda hojii aartii itti fufuuf addaan kute. Boodarra guyyaa hojjachaa galagala barachuun barnoota sadarnaa lammaffaa mure.

Admaasun hojii aartii walakkeessa 1970nii keessa mana tiyaatira bulchiinsa magaalaa Finfinnee keessatti akka weellisuuf qacarame. Boodarra tiraampeetii baratee sana tabachuudhaan, sagaleen wellisuudhaan, ragada aadaa Oromoo ragaduudhaan hojjata ture. Kana malees sirbaa fi walaloo adda addaa ni barreessaa ture. Walleewwan jaalatamoo inni mana tiyaatira bulchiinsa magaalaa Finfinneetti weellise keessaa "“Yaa Turungoo”" fi "“Biqiltuu Ganamaa”" ti.

Admaasuu Biraanuu manneen tiyaatiraa biyyattii keessa jiran gurguddaa kan akka "Haagar Fiqir, Raas Tiyaatir," fi "Beeraawwii" keessatti hojjateera. Tiyaatiroota Amaariffaan hojjate gurguddaa keessaa "Abugidaa Qayiso, Tewoodroos, Simmanyi Sintayehu, Balchaa Abbaa Nabsoo, Ya Veenus Nagaaddee, Isaat Sinaddi, Mali’ikta Wozadar, Maqidim" fi "Ya Qossaluu Mishigooch" isaan muraasa.

Adaamsun walaloo sirbaa barreessunis ni beekkama. Namoota inni walaloo sirbaa kenneef keessa muraasni Saahilee Dagaagoo, Sayyoo Dandanaa, Daagim Makonnin, Hirphaa Gaanfuree, Asteer Abdii fi as dhihooti ammoo Haabtaamu Lamuu faadha.

Booda ammoo diraamaalee Oromoo adda addaa beekamoo ta’an keessumaa kan jalqaba 1990mootaa keessa baay’ee jaalatamaa ture Qophii Dhangaa irratti achiimmoo diraamaalee baacoo akka qaanqee, diraamaa dhiyeenya agarsiisamaa ture kan dheebuu jedhu keessattis qooda guguddaa fudhachuudhaan daawwattoota biratti nama jaal’atama guddaa qabu ture.

Admaasuu Birhaanuu abbaa ijoollee durbaa sadii fi dhiira lamaa walumaa gala abbaa ijoollee shanii ture.


Fincila Baalee

Fincila Baalee

Fincilli Baalee qabsoo Oromoon Baalee gabrummarratti godhee fi milkaa'ina guddaa itti argatedha.

Mata duree kiyya hardhaa seenaa qabsoo oromoodhaa
keessatti Seenaan oromoota baalee akkam turtee? Hardha hoo
maaltu mudatee? Jedhu keessatti seenaa gaarreen baaleefi
qabsaawota baalee guutuu kaasuudhaaf halkaniifii guyyaanuu
barruudhaaf yeroo gabaabaa akka ta'u eennumtuu tilmaamuun
waan itti ulfaatuu miti.!
Haala akkasii keessatti anis guutuu seenaa qabsaayota baalee
akkam akka tureefi amma hoo ilmoolee leencota saniifii
dachiiniifi gaarreen baalee dhiigaafi lafee diinaatiif naasuu
qabaachuu hin turin sun maaltu isa qunnamnaan qabsoo
oromoo bara kanaa haala dinqisiisaadhaan diina raasee
addunyaa raajjessuutti jiru kanarraa duubatti akka hanbise
dubbachuu dadhabullee gaarreeniifi dachee baalee keessaa
seenaa maqaa wojjiin yeroo kaayutti seenaan gootota tokko
tokkoos akka dirqiitti keessatti dhuftu beekkamaadha.
Akkuma seenaan biyyattiif seenaan qabsoo oromoodhaallee
ibsutti dachiiniifi gaarreen baalee akkuma ardii afrikaa
keessattuu iddoo guddaa kan qabu ta'uunsaa beekkamaadha.
Keessumattuu qabsoo baroota dheeraadhaa kan sabaafi
diinnillee ragaa jiru kan akka # fincila qonnaan bultoota baalee '
Lola xaaliyaanii, weerara sirna minilikiifi akkasumas qabsoo sirna
hayla sillaasee keessatti seenaa gootummaa maaluu itti hin
qixxoofne oromiyaa kutaalee biroo keessattis muldhatu kan
baalee iddoo guddaa qabaachuu akka ture beekkamaadha. Egaa
nuti seenaa baroota dheeraa kana yeroo biroo baldhinnaan kan
irraa dubbannu yommuu ta'u,
Seenaadhuma sirna dhihoo kanaa keessatti gootonni baaleefi
gaarreen baalee akkasumas dachiin baalee biroo maal
gumaachuu turan kan jedhu haa ilaalluu:-
Kana keessatti ammoo kan hardha irraa dubbannu dachee fi
gaarreen baalee kan akka # GAARA RIRAA, # Saannatee, # Tulluu
Diimtuu, # Shaawwee , # Dalloo mannaa dayyuu fi # Odaa Guddaa
faa keessatti seenaa qabsoo adda bilisummaa oromootiin
wolqabsiisnee maaltu akka hojjatameefi seenaa ta'ee ture haa
ilaalluu :-
1FFAAN }SAANNATE
Seenaa qabsoo dachee diriiraafi gaarreen baalee keessatti
Saannate iddoo guddaa seenaadhaaf kan qabduudha.
Dacheen diriirtuun saannatee baale keessatti wol qixxee
magaalaa goobbaafi magaalaa dalloo mannatti kan argamtu
yommuu ta'u bara sirni woyyaaneedhaa biyyattii teenya oromiyaa
roorroodhaan dhuunfate yeroo addi bilisummaa oromoodhaa
chaartara jiruufi bahes keessatti Dachiin saannatee teessuma
maandhee adda bilisummaa oromoodhaatiif qubsuma gootota
oromoodhaa seenaa boonsaa hedduun diina raasaa turaniiti
turte.
Seenaa qabsoo bara sana saannatetti dalagamuu turee yeroo
kaasnu Gootota gaara baalee kan akka :-
Jamaal Abdaa, Huseen Gabayaa, Xaahaa Amaan Amboo,
Huseen Galataa, Amaan Aliyyii, Haaji Goobee Riraa, Haaji
Amaan Godii,
Kadiir Aliyyii, Marshaalloo Xeemoo,
Umar Salaalee, Xaahir H/Dheekkoo fi Haaji Dheekko faati Gaara
tulluqqee kan gad bu'iinsa Riraa irra ta'ee hedduu qabsoodhaaf
mijjaawaa ta'e kan handhuura baalee irratti argamu keessatti
Guyyaa mootummaan woyyaaneedhaa ummata baalee
cabsuudhaaf gara dalloo mannaatti loltoota Ooraalii lamaa
hidhannoo addaa wojjiin erge gootonni maqaa dhoofne kunniin
barbadeessan waan yoomuu irraanfatamuu qabu hin turre.
Namoonni hedduunis akkuma beektan loltoota woyyaaneedhaa
ooraalii lamaanii keessaa diinni lubbuudhaan hafe namoota Afur
(4)qofa akka turan waan namuu beekuudha. Haaluma
wolfakkaatuun bosona baalee ganda awwo'oo gaara laadamoo
gubbaatti bara 1997-8keessa Qubsumni leenjii woraana adda
bilisummaa oromoodhaa kan Jaal sardaa baatiitiin hoogganamu
achi akka ta'e beekkamaadha. Raajiin gootummaafi diinarratti
ejjannoo fudhachuudhaa gaara laadamootis barreeffamee kan
xumuramuu danda'u hin turre. Gaarri laadamoo dhiiga diina
meeqaa dhugee akka garaa qabuufi lafee diina dhiiga
oromoodhaa hedduu dhuguu turee akka garaa qabu
gaarrummaan laadamoo mataan isaa haa dubbatu jedheen
isumaaf dhiisa. Inni hedduu nama raaju ammoo humna gaara
laadamoo kan diinni yoomuu balleessuu hin malin sanas kan
barbadeessee balleesse gantootaafi maxxantoota diinaa kan
ta'an ilmaanuma oromoodhaa ta'uu isaa ti.!
Akkuma beekkamu baroota san keessatti qabsoon
oromoodhaatis sadarkaa hardhaa kana hin turre.
Dammaqiinsi ilmaan sabaa guutuu oromiyaadhaa keessa jiraniis
hedduu gadi bu'aa akka tures ni yaadatama.
Haa ta'u malee garuu naannnoon yeroo ummanniifi dachiin
oromiyaadhaa qabsoof uf kennuu keessatti sadarkaa laafaa irra
turtetti hedduu diina yaaddessaa ture Godinni baalee kan irraa
dubbachaa jirru kun akkaan kan nama gammachiisu ture.
Hardha garuu guutuun oromiyaadhaa sadarkaa namuufuu ibsuu
hin barbaachisne boonsaa kanarra yeroo gayutti iddooleen duruu
ka'anii dhiiga diinaa garaa qaban kunniin seenaa yeroo kanaa
keessaa duubatti hafuun gaaffii saba guutuutti ta'ee jira. Haa
xiqqaatuu namoonni seenaa kana gaafas hojjatanii onnee sabaa
keessatti iddoo hin banne keessa uf kaayanis hardhallee hammi
ta'e achuma jiru. Gaarreeniif dacheen sabaaf malee diinaaf karaa
banuu hin turre sunis achuma jiru. Hanqatee hanqatu ilmaaniifi
firaaf gosti gootota sanneeniilleen achumatti kan argamaniidha.
Roorroo diinaas yoo taate hardha kan gaafa saniirra harka
hedduun caalee argame malee woyyaa nama caldhisiiftu kan
argannee miti.
Seenaa faaya dhiiga goota hedduutii barreeffamee ture kan
tiksuun akkamiin ilmaaniifi gosa gootota sanaallee yaaddessuu
akka dhabde baruun gaaffii hunda keenna maraa ta'ee jira.
Baale yeroo ammaatti namoota seenaa hin beekneefi kan osoo
seenaa beekuu jarjaruun (xinnishu'aa maqalee) jedhamtee jirti.
Garuuyyuu ammaas kaanee qabsoo sabaatti makamuudhaan
seenaa faaya dhiiga goototaatiin barreeffame kanatti faaya biroo
daballee uffisuufi aduu bilisummaadhaa arguuf yeroon kan
dabre akka hin taanellee ni hubadha. Garuuyyuu seenaa keessaa
uf dhabuudhaaf sa'aatiifi guyyoonninuu ga'aa waan ta'eef seenaa
wol yaadachiisnee faaya dhiigaan dhufe kanaarraa xurii eeguun
waan hedduuf faaydaa akka qabu beekuun barbaachisaadha
jedheen amana.


Abuuna Pheexiroos

Abuuna Pheexiroos

Abuuna Pheexiroos (maqaan warrisaa baasef Magarsaa Badhaasaa) abbaa amantii yoo ta'u bara Xaaliyaanin Itoophiyaa weerartee turte Xaaliyaanidhan ajjeefame.

Section::::Seenaa Duubaa.
Abuuna Pheexiroos bara 1875 Fiichee Salaaletti maatii qoteebulaarraa dhalatan. Warri isaan irraa dhalatanis gama abbaatiin warra Badhaasaa Guddaa jedhaman, gama haadhaatiin ammoo warra Jaalee Masoo jedhamu. Maqaan isaanii jalqabaa kan maatin baasef Magarsaa ture. Ijoollummaadhanis gara kawaala Debre-Libaanos deemuudhaan baruumsa amantaa yeroo gabaabaa keessatti haala nama dinqisiisuun xumuruu danda’an. Sana boodas yeroo sanatti iddoo hayyoonni amantaa jiru gara kaaba Itoophiyaa, Gondor, akkasumas Goojjam fi Wallo deemuudhaan baruumsa afuura qo’atanii turan. Bara 1900, Walloo iddoo Amaaraa Saayintitti waggoota sagaliif barsiisa nama turaniidha. Bara 1909 ttis sirni moloksummaa kawaala Dabra-Libaanositti raawwatameefi ture. Kawaalaa Gabr’ieelii Baatuu dabalatee iddoo gara garaatti naanna’anii barsiisaa turan.

Godina Arsii Aanaa Zuwaay Dugdaa Hora Danbaliirratti kan argamtu godaambaa afuura Debre Tsiyoonitti/Tullu Guddootti/ wangeelli isaan harkaan barreessan uffanni isaan uffataniifi fannoon isaan qabatachaa turan ammayyuu ni jira. Bara 1919 ammoo gara Finfinnee dhufuudhaan bataskaana Maarqoositti tajaajilaniiru. Phaaphaasota Itoophiyaadhaa bara 1921 yeroo jalqabaaf gara Ijiipti, Aleksaandiriyaatti ergamanii muudaman keessaa Abuuna Pheexiroos tokko turan.

Section::::Ajjeefamuu.
Abbuna Pheexiroos, bara 1928 yemmuu Xaaliyaanin biyya keenya gabroomfachuuf dhufte qabsaa’ota mirgaa kadhannaadhaan gargaaraa turan. Keessumattuu gara Salaalee deemuun qabsaa’ota Salaalee kakasanii akka diinan morman shoora guddaa taphataniiru. Booda garuu diddaa bittaa gabrummaa Xaaliyaanii kanaan harka Xaaliyaanotaatti kufan. Erga qabamani boodas gara Giraaziyaaniitti dhiyaatanii, abboota murtii Xaaliyaaniitiin adabbiin du’aa irratti murteeffame. Xaaliyaanonni uummanni akka Xaaliyaaniif bitamu nuuf ajajaa jedhanii gaafatan. Isaan garuu uummata walitti naaf qabaa jechuudhaan erga uummatichi wal gahee booda “An egaa warra gita bittoota kanaaf akka hin bulle nama keenya dhiisaati lafa kanayyuu hidheera” jedhanii gara kuteenyan dubbachaa turan.

Murtiin du’aa kunis hatattamaan guyyaa walakkaa keessatti akka raawwatu ta’e. Isaan garuu murtiin du’aa kun homaa itti hin fakkaanne. Yommuu ajjeefamuuf ka’anittis fannoo baafatanii uummata eebbisan; Kitaaba Qulqulluu harkaa qabanis ni dhungatan. Namoota murtii du’aa irratti dabarsaniifis ni kadhatuuf ture. Gamoon jala dhaabatanis barbaadamee fuula isaanii ummatati garagalchanii dhaabachiisan. “Fuula kee akka uffisan ni barbaaddaa?” jedhamanii gaafatamnaan ‘kuni hojii keeti’ jedhaniin nama isaanitti haasawuun.

Xaaliyaanonni Abuuna Pheexiroos naannoo addabaaba’ii Birbirsa Goorootti (maqaa ammaa Piyaassa) gamootti hirkisanii dhaaban. Yeroo kana loltoonni saddeet qopheedhan eegaa turan saddeettanuu yeroo tokko qawwee itti dhukaasan; garuu dhukaasa saddeettaniinuu du’uunsa shakkan. Yeroo kana du’uuf dhiisuu isaanii adda baasuuf hakimni waamame. Akka lubbuun keessa hin baane mirkaneesse hakimtichi. Sana boodas itti deebi’anii shugguxiidhan yeroo sadi mataatti dhukaasanii ajjeesan. Yemmu kuni hundi ta’u koloneelli isa ajjeesisaa ture sun uummanni dirqamaan akka harka walitti rukutuuf taasisaa ture.

Xaaliyaanonnii reeffa isaanis namni akka hin agarreef Finfinneedhaa baasanii bakka namni hin agarretti awwaalan. Ummati Finfinnee guyyaa sana guutummaan boo’afii oole. Siidaan yaadannootis bara 1938 Finfinneetti iddoo isaan wareegamanitti dhaabteef. Manni amantaa Ortodoksii bara Paatiriyaarikii Shanaffaa Abune Phaawuloos, waggoota 60 booda wareegamaa Abuuna Pheexiroosif aangoo qulqullummaa laatte. Jaarraa si’anaa kana keessas mana amantaa Ortodooksii Tawaahidoo Itoophiyaa keessatti aangoo qulqullummaa kan argatan isaan qofadha. Taabonni maqaa isaanitiin moggafames Salaaletti argama. Abbaa dhugaa ta’uudhan yommuu warri biyya bulchina jechaa turan guyyaa rakkoo kana uummata gatanii dheessanitti, isaan garuu ummata isaanii waliin du’uu filatan.

Siidaan isaanis Finfinnee Birbirsa Goorootti (Piyaassaa) argama. Siidansaanii kan yeroo gabaabaaf sababa misooma daandii baabura salphaatin ka’ee ture, Amajjii 29 bara 2008 iddoo isaatti kabajaan deebi’eera.


Galaasaa Dilboo

Galaasaa Dilboo

Galaasaa Dilboo hoggana ABO duraanii fi qabsa'oota buleeyyi Oromoo keessaa isa tokko. Maqaan dhaloota isa Yohanes Bantii yoo ta'u, kan dhalatee fi guddate magaala Naqamteeti.
Goota oromoo oct 24, 2014 ALItti boqotani!


Baallii Wal harkaa fuudhuu

Baallii Wal harkaa fuudhuu

Baallii wal harkaa fuudhun sirna ittiin abbootin Gadaa aango walitti dabarsanidha.


Baallii wal harkaa fuudhuu Me'ee Bokkoo

Baallii wal harkaa fuudhuu Me'ee Bokkoo

Baallii Wal Harkaa Fuudhuu Me'ee Bokkoo sirna Baallii (ykn aangoo) walitti dabarasuu Oromoo Gujii yoo ta'u godina Gujii aanaa Annaa Sorraa keessatti geggeeffama. Sirni kun waggaa saddeet saddeetin kan geggeeffamu yoo ta'u Oromoon Gujii hundi jechuunis Uraagaa, Maattii fi Hookkuu irratti hirmaatu.

Section::::Kan Bara 2016.
Gaafa Guraandhala 15, 2016 Abbootiin Gadaa Uraagaa, Maattii fi Hookkuu gogeessa Dhallanaa (Warra baallii kennu), Harmufa (warra fudhatu) fi Roobalee (warra itti aanu) hundi Me’ee Bokkootti Qorbisa taa’an. Qorbisni kan namni hunduu Me’ee Bokkoo gahuu fi Gumiif qophii ta’uu irratti too’atani.

Sirna baallii wal harkaa fuudhuu kun guyyaa shaniif kan taa'ame yoo ta'u dhumarratti gaafa Gurraandhala 21, 2016 Jiloo Maannoo abbaa Gadaa Gujii gochuun muudeera. Sirni baallii dabarsuu Gujii kun 74ffaa yoo ta'u kunis sirni kun waggaa 592f odoo addaan hin citin geggeeffamaa turuu agarsiisa. abbum,ti barbade gulaaluu dandahaa? sirna wal har kaa dfiuudhinmnsa si4rna gadaa keessa tytgi karaa nagaaqnm angoo waliif dar ba rsuu dha


Santiago (Chiilii)

Santiago (Chiilii)

Santiago ("Santiago de Chile") magaalaa guddoo Chiilii.


Concepción (Chiilii)

Concepción (Chiilii)

Concepción is 'n stad in Chiilii, Ameerikaa Kibbaa. Concepción ballini ishe hanga 221,6 km². Bara 2002 bayinna ummata 216,061 calu biyyotta.

Timezone CLST (UTC-3)

Calling code +56 (41)


Abuurraa Afrikaa

Abuurraa Afrikaa

Ji'oogiraafin Kaaba Afrikaa bara duriitii kaasee ji'oogiraafii Giriikoo-Rooman keessatti sirriitti ni beekkama. Kaabni-dhiha Afrikaa (Maagiriib) maqaa Liibiyaa ykn ammoo Afrikaa jedhamuun beekkama, karaa biraa Ijiipti akka qaama Eeshiyaatti ilaallamti turte. Abuurraan Afrikaa Sahaaraa-gadii Bara Abuurraa jaarraa 15ffaatti jalqabe, kunis baayyinaan mootummoota naannoo qarqara galaanaa jiranirratti kan murtaa'e yoo ta'u yeroon kunis yeroo Addunyaa Haaraa itti abuuranii fi gabroomsan ture. Kanaaf, abuurraan keessoo Afrikaa Araboota daldalaa garbaarratti hirmaataniif dhiifame. Kunis Islaamotaan gabroomfamuu Sudaan wajjin walqabatee cimdaa lafa fagoo ga'u hundeessun jaarraa 15ffaa hanga 18ffaa dinagdee mootummoota Saahel hedduu deeggaraa ture. Jalqaba jaarraa 19ffaatti, beekkumsi warri Yuurooppi ji'oogiraafii keessoo Afrikaa Sahaaraa-gadiirratti qaban baayyee murtaa'aa ture. Ji'ooloojii Afrikaa ballinaan qorachuun, abuurtota Biriitish kan bara-Viiktooriyaa kan maddaa laga beekkamaa ta'e Naayil barbaadaa turaniif dhiifame.

Section::::Daldala garbaa Arabaa.
Bara Giddu-galeessa keessa, keessoo Sahaaraa fi Saahel akkasumas qarqara bishaanii Siwaahilii hanga Moozambiikitti qorachuun pirojektii wara Islaamaa ture, kunis gitta bittaa fi daldala garbaatifi yaaddame. Moozambiik keessatti daandin abuurraa kan Porchugaalii fi kan Araboota walitti dhufe.

Erga Kaaba Afrikaa qabatanii booda, Araboonni Muslima ta'an Afrikaa Sahaaraa-gadii sulula Laga Naayil hordofuun gara Nuubiyaatti, boodarras Sahaaraa qaxxaamuruun gara Afrikaa Dhihaatti deeman. Jarri kun daldara Sahaaraa-qaxxaamuru keessatti hirmaachuu barbaadu ture, keessattuu daldala garbaa. Baballinnii aadaa Arabaa fi Islaamaa kun kan dhawaataa dhufe yoo ta'u kunis Bara Giddugaleessa keessa ture. Mootummaan Kiristaanaa kan Nuubiyaa jaarraa 7ffaa dhiibbaa keessa seente, garuu jaarraa hedduudhaf faccisan. Motummaan Makuriyaa fi Dongoolaa Durii jalqaba jaarraa 14ffaa keessa kufani. Amantii Islaamaa Afrikaa keessatti baballisuu keessatti shoora guddaa kan tabate warra Suufii yoo ta'u yeroonsaas jaarraa 9ffaa hanga 14ffaatti; kunis daandii daldalaa Kaaba Afrikaa fi mootummoota Sahaaraa-gadii Gaanaa fi Maalii gidduu jiru hordofuun babal'ate. Afrikaa Dhihaatti, qarqara Laga Niijeritti zaawiyya dhaaban. Impaayerri Maalii Muusaa I bara 1324 sagadaaf Makkaa erga dhaqee booda Islaama taate. Timbuktuun wiirtuu aadaa Islaamaa Sahaaraa-gadii guddaa taate. Aloodiyaan, iddoo kan dhumaa kan Nuubiyaa Kiristaanaa kan turte, bara 1504tti Funjiin barbadoofte.

Section::::Imala Poorchugaal kan jalqabaa.
Abuuran Poorchugaal Piriinsi Henriin, nama haala tooftawaa ta'een Afrikaa fi daandii galaanarraa kan gara Indiyaatti geessu qorate kan jalqabaati. Mana jireenyasaa kan naannoo Algareeve kibba Poorchugaalitti argamurraa, jila Afrikaa qaxxaamuree Indiyaa deemu hedduu hooggane. 1420tti, Henriin jila odola namni irra hinjiraanne garuu kan bu'aa tarsiimoo qabdu Madiiraa akka qabataniif erge. 1425, Henriin Odoloota Kanaarii qabachuu yaalee ture, garuu odolli kun too'annoo Kastiliyaan jala turte. 1431tti, jilli Poorchugaal kan biraa Azoores ga'ee lafasaa qabate.

Kaartan galaanarra yeroo deeman itti fayyadaman kan 1339 akka agarsiisutti, warri Yuurooppi Odoloota Kanaarii sana durayyuu ni beeku ture. 1341tt, abuurtonni Poorchugaalii fi Xaaliyaanii waliin jila abuurraa deemu qopheessan. 1342tti, Katalaanonni jila abuurraa kan Firaansiis Desvaalersiin hoogganamu gara Odoloota Kanaarii kan deemu qopheessan, jilli kunis Maayoorkaarraa ka'ee socho'e. 1344tti, Phaaphaasi Kilementi VI lammii Firaansi kan ta'e admiiraal Luis de la Cerda dhaaltuu mootii Forchuun godhe, Odoloota Kanaariis akka qabatuuf erge. 1402tti, Jean de Bethencourt fi Gadifer de la Salle Odoloota Kanaarii qabachuuf deemani garuu sana Kastiliyaanin saamamtee akka turte argan. Jarri kun odoloota kana gita bittaan qabataniyyuu, kan Bethencourt wasiila/eessuma ta'uuf bara 1418tti dirqamee Kaastilii kenne.

1455 fi 1456tti abuurtonni Xaaliyaanii lama, Alvise Cadamosto Veenisirraa fi Antoniotto Usodimare Jeno'aarraa, kaapiteenii maqaasaa hin dha'amin kan Piriinsi Heenriif hojjatu Poorchugaalirraa dabalatanii Laga Gaambiyaa hordofanii deemun Senegaal daawwatan. Yeruma sana lammummaan Xaaliyaanii kan ta'e Antonio de Noli Gono'aarraa, Piriinsi Henriif hojjachuun odoloota Bijagós qorate, akkasumas lammii Poorchugaal kan ta'e Diogo Gomes wajjin Odoloota Keeppi Veerdee qorate. Antonio de Noli, bulchaa Keeppi Verdee kan jalqabaa kan ta'e (lammii Yuurooppi kan Afrikaa Sahaaraa-gadii keessatti gita bittaan bulchaa jalqabaa ta'e), namoota Keeppi Verdee argatan keessaa nama odloota jalqabaa argate jedhamee fudhatama.

Qarqara galaanaa Afrikaa bahaa fi dhihaa keessatti, qorannaan suuta deemaa ture; abuurtonni Poorchugaal Keeppi Bojaador 1434tti Keeppi Bilaankoo 1441tti ga'an. 1443tti, dawoo waraanaa odola Arguin Moritaaniyaa amma keessatti kan argamturratti ijaaran, achittis qamadii Yuurooppirraa fidan garboota Afrikaa fi warqiin daldalu turan. Warqeen Sudaan karaa daldaltoota Islaamaa odoo hin taane yeroo jalqabatif qajeelton harka warra Yuurooppi kan ga'e yeroo kana ture. Garboonni hedduun gara Madeeratti ergamu turan, Madeeran erga bosonnisaa sirriitti ciramee booda lafa oomishaa warra Yuurooppi kan jalqabaa ta'e. 1444 fi 1447 gidduutti, Poorchugaal qarqara Garbaa Senegaal, Gaambiyaa fi Giinii qoratte. 1456tti, kaapiteeniin Vaatikaan Alvise Cadamosto, hooggana Poorchugaal jalatti, odoloota Keeppi Verdee qorate. 1462tti, erga Piriinsi Henriin du'ee waggaa lama booda, abuurtonnii Poorchugaal odoloota Bisaa'uu qorachuun Serra Leoa jechuun moggaasan (Tulluuwwan Leencaa).

1469tti, Fernaa'oo Gomeez mirga Afrika qorachuu waggaa shaniif kireeffate. Hoggansa isaatin, bara 1471tti, warri Poorchugaal Gaanaa ammaa kana ga'an, iddoo Aa Miinaa (bakka albuudni ba'u) jedhamus qubatan, boodarras iddoon kun Elmiinaa jedhame moggaafame. Dhumarratti, biyya warqeen badhaate akka ga'an hubatan, maqaa "Gold Coast" (qarqara bishaani warqeen badhaate jechuudha) Elmiinaaf kennani.

Bara 1472tti, Fernaa'oo Du Po odola jaarraa hedduuf maqaa isaatti moggaafamte (amma Bi'ookoo jedhamti) argate. Akkasumas laga shiriimpii hedduu qabu (Afaan Poorchugaalin: camarão) argate, biyya kunis Kaameruun jedhamtee moggaafamte.

Sana booda oduma hinturin, warri Yuurooppi mudhii lafaa qaxxaamuran. Poorchugaal Sa'oo Toomee keessatti buufata hundeessan, kunis 1485 booda bakka yakkamtoota irra qubachiisan ta'e. 1497 booda, Yihudoonni Ispeenii fi Poorchugaalii ari'aman biyya sanatti qubatanii boqonnaa argatan.

Bara 1482tti, Diogo Cão laga guddaa galaanatti galu argate, mootummaa guddaan Koongoo jedhamus akka jirus bare. Bara 1485tti, laga guddaa kana gara burqaasaatti asii ol deeme qorate.

Warri Poorchugaal garuu, waan hunda caala, karaa gara Indiyaa nama geessu argachuu barbaadu ture, kanaafis Afrikaa garjallaa darbuuf yaalaa turan. Bara 1485, jilli João Afonso d'Aveiros, kan qorataa urjii lammii Jarman Maartin Behaayim of keessatti qabate, qarqara galaana Beeniin qorate, odeeffannoo mootii Afrikaa keessaa Ogaanees kenne.

Bara 1488tti, Baartoloomiyoo Diyaas fi hooftuu bidiruusaa Pêro de Alenquer, erga fincila bidiruu keessaa dhaamsanii booda, lafa bishaan keessa gadi seenu tokko qaxxaamuran yeroo deeman buubbee hamaan qabaman, lafa kanas Keeppi oof Istoorms jedhanii moggaasan. Xinnoo kaabatti jallachaa gara bahaattii akka deemu waan arganiif, qarqara galaanaa hordofuun amma tokko deeman. Wantoota jireenyaf barbaachisan of harkaa waan fixaniif, dhumni Afrikaa kanuma jedhanii amanuun gara duubatti deebi'an. Gara Poorchugaalitti yeroo deebi'an, Keeppin isaan bira ga'anii deebi'an sun Keeppii Abdii Gaarii (Keeppi oof gud Hooppi) jechuun moggaafame.

Waggoota muraasa booda, Kiristoofar Kolombos ajaja Kaastil kan morkataa ta'een Ameerikaa argate. Phaaphaasii Aleeksaander VI seera haaraa tume, kanaanis kutaa addunyaa kiristaana hintaane biyyoota Kaatolikii wal firrisan lamaan, Ispeeni fi Poorchugaalif addaan qoode.

Dhumarratti, bara 1497 fi 1498 gidduutti, Vaaskoo da Gaamaa, Alenquer akka hooftuu bidiruutti fudhachuun, karaa qajeelton gara Keeppii Abdii Gariitti (Keeppi oof gud Hooppi) geessuun St. Heleenaarraan goruun deeman. Da Gamaan bakka duraan Diyaaz ga'e darbee fagaachuun deeme, biyyasaas Naataal jedhee moggaase. Sana booda gaara kaabaatti deeme, Quelimane (Moozambiik) fi Mombaasaa, bakka itti daldaltoota Chaayinaa argate, fi Maalindiitti (lamaanuu Keeniyaa ammaa keessa) bidirusaas qubsiise. Magaalaa kanatti, bololiisaa (hooftuu bidiruu) Arabaa mindeessun qajeelton gara Kaalikutitti karaa jalqabe. Hagayya 28, 1498tti, Mootin Poorchugaal Maanu'eel bidiruunsaanii akka Indiyaa geesse phaaphaasiitti oduu gammachiisaa hime.

Ijiiptii fi Veenis odeffannoo kanaaf deebii jibbiinsaa kennan; waliinis, Galaana Diimarratti, bidiruu Poorchugaal kan Indiyaa wajjin daldala jalqaberratti haleellaa banan. Poorchugaal, bidiruuwwan kana bara 1509tti naannoo Di'uutti injifatte. Abuurraa Poorchugaal geggeessituuf dhimma kan hinqabaatin Impaayerri Otomaan Poorchugaal daldala karaa Garba Indiyaa akka guutummaan too'attuuf karaa bane. Warri Poorchugaal qarqaraa garbaa baha Afrikaatti buufatawwan hedduu hundeessan, Moozambiikii kaasee hanga Somaaliyaatti. Bara 1513ttis Eden qabatan.

Bara 1500tti, hoomaan bidiruu kan Pedroo Alvaarees Kabraalin hoogganamu, kan karaa Vaaskoo Da Gamaa duraan Indiyaa dhaqe hordofee deemu, Garba Indiyaa keessatti hobomboleettii hamaan addaan bittinneeffame. Bidiruuwwan kana keessa tokko kan Diyoogoo Diyaazin hogganamu qarqaraa galaanaa haaratti dhufe. Waggaa lama booda, kaartan ba'e odola baha Afrikaatti argamu yoo agarsiisu maqaa Madagaaskaar jedhu qaba ture. Garuu, odola sirriitti kan qoratan jaarraa tokko booda bara 1613 fi 1619 gidduutti ture. Waligaltee bulchitoota aadaa wajjin mallatteessuun mishiinota jalqabas ergan, garuu ummata biyyasii wa'ee si'oolii amansiisuu dadhaban, dhumarrattis biyyasii ari'aman.

Section::::Seenaa ammayyaa kan duraa.
Section::::Lammii Poorchugaal.
Poorchugaalonnii Afrikaa keessa jiraachun fedhii daldalaa Araboonni qaban wajjin battalumatti wal faalleessu jalqabe. Hanga bara 1583tti, Poorchugaalonni Zaanzibaarii fi qarqara galaanaa Siwaahilii qabataniiru. Mootummaan Koongoo bara 1495 Kiristaanummaa fudhate, mootin Koongoos maqaa Zyuwaa I jedhu moggaafate. Warri Poorchugaal fedhii daldalaa kan Mootummaa Mutaappaarratti qaban jaarraa 16ffaatti lafa qabsiisan. 1629ttis bulchaa isaanin ajajamu angoorra kaa'an.

Poorchugaalonni (fi boodarra Daachonni) mootummaa Jaggaa kan garboota Koongoo keessaa butuuf duula geggeessu deeggaruun diinagdee garbootaa kan naannichaa keessa seenan. Mootummaa Koongoos mootummaa ollaa ishii Nidoongoo, kan mootittiin isaanii Nizingaan karoora Poorchugaalii fi Jaggaa faccisaa turte, dadhabsiisuf itti fayyadaman. Porchugaalonni wal dhabdee kana keessa humna waraanatiin seenan, kunis kolonii isaanii Angoolaa qabachuuf karaa baneef. Bara 1663tt, waraana biraa booda, Mootin Koongoo gara Liisbanitti ergame. Sanas ta'u, mootummaan Koongoo kan dadhabaa ta'e hanga 1885tti jira ture. Bara kana, mootin Koongoo kan dhumaa Peediroo V biyya isaa dabarsee Poorchugaalif kenne.

Poorchugaal mootummaa jabaa Kibba Afrikaa kan ta'e Monomotaappaa (kan Zimbaabuwee har'aa keessa ture) akkaatadhuma sanaan qabatte: Poorchugaal waraanaa warri naannichaa godhan gidduu seente, kanas albuuda hedduu argachuun yaaddee goote. Mootummaa sanas of jalatti galchuun ajaja isaanirraa akka fudhatu goote. Angoon Monomotaappaa sababa warraa biyya alaatin yeroo laamsha'u, jeequmsi baayyate. Warri albuuda baasan godaanuu jalqaban, lafa albuudni ba'aa tures harka Poorchugaal akka hin galle awwaalan. Yeroo bara 1693 ollaan ishii Kangamaayersi biyyattii weerartu, Poorchugaalonni kufaatii isaanii fudhatanii gala qarqara galaanaatti baqatan.

Section::::Daachi.
Jarraa 17ffaarraa kaasee, warri Neezerlaandi Afrikaa abuuruu fi koloneeffachuu jalqaban. Yeroo Daachoonni Ispeenirraa bilisa ba'uuf waraana dheeraa geggeessaa turanitti, Poorchugaal Ispeen wajjin hiriirte, kunis 1580 jalqabee 1640tti dhaabbate. Sababa kanaaf, fedhiin Neezerlaandii kolonii babal'ifachuuf qabdu Poorchugaalirratti kan xiyyeeffate ture. Kana raawwachuufis, kaampaaniin Daachi lama dhaabbatan: Westi Indiis Kaampaanii, kan Garba Atilaantikii too'achuuf aangoo guutuu qabu, fi Isti Indiis Kaampaanii, kan Garba Indii too'achuuf aangoo qabu ture. Kaampaaniin Westi Indiis bara 1637 Elmiinaa fi bara 1640 Luwaandaa humnaan qabate. Bara 1648tti, warri Daachi warra Poorchugaalin Luwaandadhaa ari'aman. Walumaagalatti, warri Daachi buufata waraanaa 16 iddoo addaddaatti ijaaran, kunis Goree kan Senegaal keessa jirtu dabalata. Daldala garbaatin Poorchugaal caalun iddoo guddaa qabatan.

Warri Daachi Afrikaa Kibbaa kan Poorchugaal fedhii dhabuun dhiistee turte irratti jijjiirrama guddaa fidan. Daachonni Afrikaa Kibbaa imala gara Eeshiyaa Bahaatti godhaniif akka buufataatti fayyadamuuf murteessan. Yaan vaan Rebeek 1852tti magaalaa Keep Taawon hundeesse, kunis abuurraa fi koloneeffachuu Afrikaa Kibbaa jalqabsiise.

Section::::Dhufaatii Yuurooppi kan Jalqabaa Kaan.
Yeroodhuma Daachi Afrikaa dhufte sanatti, humnoonni Yuurooppi kaanis daldala garbaa geggeessaniif akka gargaaruf buufata dhaabuuf yaalii gochaaaa turan.
Bara 1530, Daldaltoonni Ingilaandi Afrikaa Dhihaa dhufanii daldaluu jalqanii turan, yeroo kanas loltoota Poorchugaal wajjin walitti bu'uun dhufe. Bara 1581tt, Firaansis Direek Afrikaa Kibbbaa Keeppi oof Gud Hooppi ga'e. 1663tti, warri Ingilaandi Gaambiyaa keessatti buufata waraanaa Foorti Jeemsi ijaaran. Waggaa tokko booda, jilli koloneeffattuu kan Ingilaandi kibba Madagaaskaar qubachuuf yaalii godhe, koloneeffattoonnii baayyen isaanii ni dhuman. Buufanni waraanaa Ingilandii kan Dhiha Afrikaa turan boodarra warra Daachin fudhataman.
Bara 1626tti, kaampaani Firaansi Compagnie de l'Occident hundeeffame. Kampaanin kunis warra Daachi Senegaal keessaa baase, kanaanis Afrikaa keessatti lafa Firaansi qabatte kan jalqabaa ta'e.

Firaansis ija ishii Madagaskaar, odola bara 1527 irraa kaasee imala gara Indiyaatti godhamuuf akka iddo haara galfitti tajaajilaa turte, irraa buufatte. 1642tti, Kaampaaniin Fireenchi Isti Indiyaa kibba Madagaskaaritti iddoo qubsumaa kan Foorti Doofiin jedhamu hundeesse. Bu'aan daldala qubsumma kanaarraa argame baayyee xiqqaa yoo ta'u qubattoonni baayyen isaani ammas ni dhumani. Qubattoota kana keessaa kan lubbuun hafe, Itiyeen dii Filaakorti, kitaaba Seenaa Odola Guddicha Madagaskaar fi Hariiroo jedhu maxxanse. Kitaabni kun yeroo dheeraaf warra Awurooppatiif odola Madagaskaar irratti madda odeeffannoo guddaa ture. Yaaliin qubsumaa dabalataas baayyee hin milkoofne, garuu 1667tti Firaansowaa Maartiin jila hoogganudhaan gara keessoo Malaagaasy seenee, Haroo Ala'otraas ga'e. 1665tti, Firaansi sadarkaa mootummaatti Madagaskaar kan ishii ta'uu himatte, maqaa Ile Duufinee jedhamu kenniteef. Ta'us, hanga jaarraa 19ffaatti sochiin kolonii xiqqaa ture. 1657tti, daldaltoonni Iswiidin biyya Gaanaa ammaa kana keessatti Keeppi Koosti dhaaban, garuu yeroo gabaabaa keessatti Deenmarrki-Noorweyi kan naannoo Akraa ammaatti Foorti Kiristiyaanboorgi dhaabaniin buqqifaman.

1677tti, Mootin Piraashiyaa Fireediriik Wiliyaam I jila gara qarqaara galaa Afrikaa Dhihaatti erge. Ajajaan jilichaa, Kapteen Biloonko, walii galtee warra aradaallee Gooldi Koostii bulchan wajjin mallatteesse. Achittis, Piraashiyaanonni buufata waraanaa Giroos Firidiriishburgi ijaaran, akkasumas kan warri Poorchugaal gadidhiiasanii deeman buufata waraanaa Argu'iin deebisanii hojii jalqabsiisan. Garuu 1720tti, mootichi buufatawwan kana dakaatii 7,000 fi garboota 12n, ja'an isaanii kan cancala warqii qulqulluudhan hidhaman, Neezerlaanditti gurgure. Warri Biritiish feedhii Afrikaa qabachuuf qaban bara 1788tti jaarmayaa Dhaabbata Keessoo Afrikaa Abuuruu Dhaadhessu jedhamu hundeessun agarsiisan. Namoonni garee kana hundeessan kan haamilee argatan lammii Iskoot kan ta'e Jeemsi Biruus irraa ture, Jeemsi Biruus 1769tti gara Itoophiyaa imaluun madda Laga Naayil argee waan tureef.

Walumaa galatti, jaarraa 17ffaa fi 18ffaa keessa abuurraan warri Awurooppaa Afrikaa irratti godhan baayyee murtaawaa ture. Irra caala, daldala garbaa irratti xiyyeeffachaa turan, kunis buufata qarqara garbaa fi meeshaa itti daldalan qofa barbaada ture. Abuurraan keessoo Afrikaa inni dhugaa jaarraa 19ffaa keessa jalqabe.

Section::::Jaarraa 19ffaa.
Waraanonni Nappooliyoon xiyyeeffannoo hojii Afrikaa abuuruu Awurooppaa yoo hirriseyyuu, waraanonni sun egeree ardicharraatti dhiibbaa guddaa uumee, kunis Ijiiptii fi Afrikaa Kibbaa keessatti. Koloneeffamuun Ijiipti (1798-1803), jalqaba Firaansiin itti aanseemmoo Biriiteniin, Impaayerri Otomaan biyyattii to'aannoo isaa jala akka oolchu taasise. Bara 1811tti, Mehemet Alii biyya irra guddeessa ofiin bultu hundeesse, 1820rraa kaasee Sudaan Bahaa bulchiinsa Ijiipti jala galche. Afrikaa Kibbaatti, wallaansoon Naappooliyoon waliinii, Biriiteen akka qubsumma warra Daachi kan Keepii keessa jiru akka fudhattu taasise. 1814tti, Koloniin Keeppi, kan 1806 kaasee loltoota Biriiteniin qabame, seera guutee mootummaa Gonfoo Biriitenitti dabarfame.

Yeroodhuma kana, kutaalee Afrikaa biraa keessatti jijjiirramni guddaan dhufeera. Aljeersi Firaansiin 1830tti qabamuun ishii saamicha galaanaarraa kan mootummoonnii Baarbarii geggeessan dhaabsise. Bulchiinsi Ijiiptii gara kibbaatti babal'achuu ittuma fufe, kunis beekkumsa Laga Naayilirratti jiru dabale. Magaalaan Zaanzibaar, kan odola Zaanzibaarirra jirut, saffisaan barbaachisummaa argate. Odeeffannowwan garbaa guddaatu Afrikaa keessa jira jedhuu fi Tulluu Kilimanjaaroo kan cabbii mataarraa qabu 1840-1848 argamuun, fedhii warri Awurooppaa Afrikaa beekuf qaban akka dabalu taasise.

Walakkeessa jaarraa 19ffaa keessa, mishinaaroonni piroteestaantii qarqaraa garbaa Giinii, Afrikaa Kibbaa fi Zaanzibaar keessatti hojii amantii hojjaachaa turan. Mishinerooonni iddoowwanii fi uummata duraan hin beekkamne dhaqaa turan, yeroo baayyeess ofuma isaanii abuurtotaa naannolee haaraa qoratan ta'u, akkasumas daldala fi impaayera jalqabsiisu. Deevid Liviingistoon, mishineriin biyya Iskoot, 1840 irraa kaasee kaaba Laga Oreenjji keessatti socho'aa ture. 1849, Liviingistoon Gammoojjii Kalahaarii kibbaarra gara kaabaatti kutee ce'uun Haroo Nigamii ga'e. Bara 1851 fi 1856 gidduutti, Afrikaa gara Dhihaarraa gara Bahaatti imale, yeroo kanas bishaan bishaan bidiruun irraa deemuu danda'u Laga Zaambeezii gara olii arge. Sadaasa 1855tti, Liviingistoon nama Awurooppaa Finca'aa Viktooriyaa arge kan jalqabaa ta'e, fincaa'an kun maqaa Mootittii Biriteenin moggaafame. 1858 irraa hanga 1864tti, Liviingistoon Zaambeezii gara gadii, Laga Shiree fi Haroo Niyasaa abuure. Haroo Niyaasaa kan jalqaba argate garba amanamaa kan Antooniyoo daa Silvaa Poortoo, daldalaa Poorchugall kan Angoolaa keessa Bi'ee qubate, ture. Garbichi kun 1853-1856tti Afrikaa Benqulla irraa gara Roumaa deemunn Afrikaa qaxxaamure. Kaayyon guddaan abuurtoota madda Laga Naayil argachuu ture. Jilli Burtoon fi Ispeeke (1857–1858) akkasumas Ispeeke fi Giraant (1863) Haroo Tanganyika fi Haroo Viktooriyaa argate. Boodarraas Lagni Naayil Haroo Viktooriyaa irraa akka maddu barame.

Henrii Mortan Istaanlii, nama 1871tti Liviingistoon argatee akkasumas gargaarsa godheef (jechama "Dr Liviingistoon, natti fakkaata" kan uume), lammata gara Zaanzibaar deemuf 1874 qajeele. Jila abuurraa Afrikaa hunda keessaa haala baayyee yaadatamuun, Istaanliin Viktooriyaa Niyaanza (Haroo Viktooriyaa) fi Haroo Tangaanikaatti geejjiba bishaanirraatti itti naannaa'ee ilaale. Sana darbee lafa naannoo Lu'alabaa qorachuun, Istaanliin laga hanga Garba Atilaantiikitti hordofee deeme - garba kana 1877tti ga'e - lagni kunis Laga Koongoo ta'uu mirkaneesse.


Jiloo Maannoo

Jiloo Maannoo

Jiloo Maannoo abbaa Gadaa Gujii 74ffaa dha. Jiloo Maannoo abbaa Gadaa Gujii ta'ee aangoo kan fudhate sirna Baallii dabarsuu Me'ee Bokkoo Gurraandhala 16-21 2016 geggeeffamerratti yoo ta'u waggaa saddeet bulcha.


Guyyoo Gobbaa

Guyyoo Gobbaa

Guyyoo Gobbaa Abbaa Gadaa Booranaa 70ffaa dha. Guyyoo Gobbaa sirna baallii waliif dabarsuu Gurraandhala 3, 2009 geggeeffame irratti Abbaa Gadaa ta'uun muudame.

Section::::Seenaa Duubaa.
Guyyoo Gobbaa bara 1955 abbaasaa Gobbaa Bulee fi armeesaa Diiramuu Gobbaaraa dhalate. Abbaansaa Gobbaa Bulee haadha manaa lama qaba ture. Haati manaa kan duraa Waareen ilmaan hin qabdu ture. Akka aadaa Booranaatti, yoo haati manaa kan jalqabaa ilmaan hin qabdu ta'e, yeroo haati manaa lammaffaan ilma jalqabaa deessu guddifachaa fudhatti. Akkaataa kanaan Waaren Guyyoo guddifachaa fudhattee guddifte. Kanaaf Guyyoo kan deesse Diiramuu ta'us kan guddise Waaredha. Gobbaa Bulee ofiisanii abbaa Gadaa ta'uun tajaajilaniiru.


Tasfaahun Camadaa

Tasfaahun Camadaa

Tasfaahuun Camadaa (1976 - Hagayya 24, 2013) ogeessa siivil injineerii fi qabsaawaa mirga Oromoo ti. Tasfaahun sababa siyaasatiin qabamee mana hidhaa erga galee booda reebichaa fi dararaa irra ga'erraan kan ka'e dhukkubsatee Hagayya 24, 2013 du'aan boqote.

Section::::Seenaa Duubaa.
Tasfaahuun Camadaa abbaasaa Camadaa Gurmeessaa fi harmeesaa Giddinash Beenyaa irraa bara 1976 godina Wallagga Bahaa, aanaa Guduruu, ganda Harbuu jedhamutti dhalate. Umuriin barnootaaf isa gahees barumsa isaa sadarkaa tokkoffaa fi gidduu galeessaa mana barumsaa Looyyaa fi Finca’aatti barachuun, kan sadarkaa lammaffaa ammoo magaala Shaambootti itti fufee bara 1996 xumure. Qabxii olaanaa galmeessuunis Yuunivarsiitii Finfinnee seenee gaafa Adoolessa bara 2001 Digrii jalqabaan siivil injineeringiin eebbifame.

Erga eebbifamee booda, Fulbaana bara 2004 hanga Amajjii bara 2005 tti supha daandii Arsii- Baalee, pirojektii Abbaa Taayitaa Daandii Baadiyaa Oromiyaa fi pirojektii gamtaa misooma baadiyaa Arsii-Baalee Itiyoo-Xaaliyaaniin durfamu yuunit manaajerummaan hojjate. Itti aansee, pirojektii daandii Dagalee-Birbirsaa "(pirojeektii idilee kan naannoo Sallee-Noonnoo kibba-lixa godina Iluu Abbaa Boor), pi"rojektii daandii qubatiinsaaf si’a takkaan deemaa turan afur: Kone-Cawwaaqaa, Baddallee-Kolosirri, Gachii-Catee fi Yaanfaa- Ballattii irratti hirmaate. Akkasumas ijaarsa waajira aanaa Cawwaaqaa magaalaa Iluu-Hararitti bu’uureffame projekti manaajerii ta’uun yoo dalagu, Onkoloolessa bara 2001 hanga Adoolessa bara 2003tti ammoo pirojektii Siree-Nuunnuu-Arjoo godina Wallaggaa "saayit injinerii" ta’uun, Tasfaahuun Camadaa saba isaa tajaajilaa ture.

Section::::Hidhamuusaa.
Sababaa dararamni itti baayyatee fi lubbuun barbaadamuurraan kan ka'e, Tasfaahun biyya gadi lakkisee jalqaba bara 2005 gara Keeniyaatti baqachuuf dirqame. Keeniyaa magaala Naayiroobiittis waajjira Mootummoota Gamtoomanitti Koomishinera Ol’aanaa Dhimma Baqattootaa (UNHCR)tti himachuun, nama nagaa roorroo dheessee nageenya ofiif dahannaa gaaafatu ta’uun gaafa mirkanaa’u waraqaa jireenyaa fi sochii UNHCR irraa argatee ture. Haa ta'u malee, sababaa ga'aa fi qabatamaa osoo hin qabaanne gaafa Ebla 27, 2007 walta’iinsa mootummaa Keeniyaa fi Wayyaneetiin waahilasaa injinar Masfin Abbabaa waliin ukkaamfaman.

Dhaaba gaaddidduu mootummaa Ameerikaan hundaa’e biyyoonni akka Yuugaandaa fi Keeniyaafaa miseensa itti ta’an, "Joint Anti-Terrorism Task Force (JATT)" jedhamu keessatti miseensa kan taate Itoophiyaan dahoo maqaa shororkeessitummaa adamsuu jedhuun ilmaan Oromoo baqattummaan biyyoota ollaa keessa jiraatan ukkaamsaa jiraachuun beekamaa dha. Haaluma kanaanis Tasfaahun Camadaa fi Masfin Abbabaa yakka sobaa maqaa shororkeessummaan faaluun gargaarsa mootummaa Keeniyaatti dhimma baatee ukkaamsuun sababa shororkeessitoota gaanfa Afrikaa Finfinneetti qoranna jedhuun akka dabarfamanii laataman gochuu dandeesse. Injinar Tasfaahuun Camadaa fi Injinar Masfin Abbabaas gaafa Caamsaa 12, 2007 halkan keessaa sa’aatii 2:00tti harkaa fi ija hidhamanii Moyyaaleerraan Itoopiyaatti dabarfamanii kennaman.

Biyyatti dabarfamuun duratti gaafa qabaman Ebla 27, 2007 irraa kaasee hanga gaafa Caamsaa 12, 2007tti "(National bureau of Investigation-NBI)" "head office" naannoo Tirm Valley jedhamu jiru keessatti qorattoota FBI Ameerikaa fi Keeniyaa "Anti-Terror Police Unit" jedhamuun qoratamaa turan. Erga qoramaata isaanii xumuranii booda dursaan qorannoo kanaa namni Firaansis jedhamu dargaggoonni ukkaamfaman kun yakka shororkeessitummaa waliin wal qabatu tokkkollee kan dalagan waan hin qabneef mootummaan Keeniyaa akka dafee gad lakkisuu qabu murtii dabarse. Garuu dubartiin Keeniyaa Liiliyaan jedhamtu kan waajjira CID jedhamu keessatti hojjattu maallaqa mootummaa Itoophiyaarraa nyaattee jara lamaanis dabarsitee kennite.

Haala akkas dabaan xaxameen Injinar Tasfaahuun Camadaa fi Injirner Masfisn Abbabaa gara Maa’ikalaawwii geeffaman. Maikalawwii keessatti waggaa tokko fi ji’a sadii guutuu reebicha fi dararama daangaa hin qabne jalatti qoratmaa bahan.

Yakka dharaa miseensummaa ABOtiin himatamee jireenya mana dukkaanaa waggaa fi ji’a sadiin duubatti Adoolessa bara 2008 mana murtiitti kan dhiyaate Tasfaahuun Camadaa, gaafa Bitootessa 31, 2010 dhaddacha ta'aameen murtii hidhaa umurii guutuu itti murteeffame.

Section::::Du'uusaa.
Du’asaa arguun malee murtii kamiinuu quufuu kan hin dandeenye mootummaan Wayyaanees, gaafa Ebla 04, 2011 mana hidhaa keessaa miliquuf karoorfachaa jirtu jedhee sobaan yakkuudhaan Masfin Abbabaa fi Tasfaahuun Camadaa mana hidhaa keessaa ukkaamsee ciraa dhabamsiise. Iddoo hin beekkamnettis geeffamanii reebichaa fi dararaa hamaa irraan ga'an. Dirmammuu qaamaa, madaa onnee fi godaannisa sammuu irraa fayyuu hin dandahamneen kan eele Tasfaahuun Camadaa dhukkubsatee akka hin yaalamne taassifamuun gaafa Hagayya 24, 2013 du’aan addunyaa kanarraa boqote.

“Bilisa ta’eee dhaladhee, bilisa ta’ee jiraachuu dhorkamus bilisummaa kiyyaaf qabsaawaa du’uurraa kan na dhorkuu danda’u humni tokkollee hinjiru, hinjiraatuus” jechuun kan beekamu Injinar Tasfaahuun Camadaa, adeemsa daddagalfataa fi ulfaataa eegale galmaan gahuuf aarsaa lubbuu itti kaffale.


Waayyuu Tuka

Waayyuu Tuka

Anaan WAYYUU Tuqaa kan baroota Dargii fi dura Anaa Guutoo Wayyoo jedhamtuu turte.Anaan kun Godina Wallagga Baha Kessatti kan argamtuu yoo taatu;Magaala Gudditti godina Wallagga Baha irra gara Dhihattii km 12 fagatte argamti.Magaalan gudditti aana kan GUUTE Jedhamtii.Anaan kun magaala lama fi gandoolee badiyya kudhan qabdii.odeeffannoo dabalaaf walitti deebi`naa HORA BULAA...


Rio de Janeiro

Rio de Janeiro

Rio de Janeiro is 'n stad in Brazil.


Fincila Diddaa Gabrummaa 2015/2016

Fincila Diddaa Gabrummaa 2015/2016

Fincila Diddaa Gabrummaa 2015/2016 qabsoo ummanni Oromoo hacuuccaa fi saamicha isarra ga'u mormuuf geggeessedha. Fincila kanarratti ilmaan Oromoo hedduun humnoota mootummaa Itoophiyaatin gara jabummaan ajjeefamaniiru.


Portal:Afaan Oromoo

Portal:Afaan Oromoo

nutti ummanni orommoo biilisumma barbaanna kannan booda wayyanen nuu bulchiitu.


Bageemidir

Bageemidir

Oromoo
Odaa, mallattoo Oromootaa

Ummanni Oromoo saba Afrikaa keessa baayyinaan Itoophiyaa keessaa jiraatuu fi haga xiqqaa ammoo kaaba Keeniyaa fi Somaaliyaa keessatti jiraatudha. Sabni Oromoo baayyinaan miliyoona 40 yoo ta'u kanaanis Itoophiyaa keessattis ta'ee gaanfa Afrikaatti baay'ina ummataan sadarkaa tokkoffaarra jira. Akka lakkoofsa uummataa bara 2007tti, baay'nni ummata Oromoo dhibbeentaa ummata Itoophiyaa 50% qabata. Afaan ummanni Oromoo dubbatamu Afaan Oromoo jedhama, Afaan Oromoon garee afaanii Afroo-Eeshiyaatiik jalatti ramadama.

Contents

Dhufaatii

Oromoon ummata afaan hortee Kuush dubbatu kan bahaa fi kaaba baha Afrikaa keessatti argaman keessaa isa guddaadha. Odeeffannoon jiru akka ibsutti, ummanni Oromoo akka hawaasaatti Gaanfa Afrikaa keessa waggoota kuma baayeedhaaf jiraacha ture (Prouty et al., 1981). Bates (1979) Oromoon sanyiii durii fi jalqabumaa kaasee naannoo kana jiraachaa turedha, tarii ummattoonni naannoo baha Afrikaa kaan baayyen kan irratti erabamani.

Ka'umsi Oromoo eessaa akka ta'e sirriitti hubachuuf qorannoon dabalataa barbaachisuyyuu, Oromoon jalqabarratti akka horsiisee-bulaatti fi/ykn gartokkeen qotee-bulaatti jiraachaa ture jedhamee amanama. Qorattoonni seenaa baayyen gosoonni Oromoo (Baale) muraasni fiixee-kibbaa Itoophiyaa har'aa keessa waggaa kumaa ol jiraacha akka turan walii galu. Qoratoonni kun Godaansi Oromoo daldalaan-dhiibbame ummata Oromoo gara bakka har'a jiraatan walakkaa fi dhihaa Itooophiyaa jaarraa 16ffaa fi 17ffaatti akka fide dubbatu. Kaartaan durii kan impaayera Aaksum/Abisiniyaa fi Adaal/Sumaalee Oromoon gara walakkaa Itoophiyaa har'aatti haaraa ta'uu agarsiisa.
Seenaa As Dhihoo


Ibsaa Guutamaa

Ibsaa Guutamaa

Ibsaa Guutamaa () hogganaa Ministeera Barnootaa Itoophiyaa kan duraanii fi qabsaawaa mirga Oromooti. Ibsaan ABO bakka bu'ee yeroo hogganaa Ministeera Barnootaa Itoophiyaa turetti, Afaan Oromoo afaan barnoota akka ta'u gochuun seenaa addaa galmeesse.

Section::::Seenaa Duubaa.
Ibsaa Guutamaa Qeellam Wallagga Aanaa Sayyoo bakka Anfilloo jedhamutti dhalate. Sana booda biyya abbaasaa Dambi Doollotti gale. Yeroo jabaatu barnoota sadarkaa tokkoffaa achumatti barachuu eegale.


Agarsiisa Aadaa fi Sirboota Oromoo 1977

Agarsiisa Aadaa fi Sirboota Oromoo 1977

Agarsiisni Aadaa fi Sirboota Oromoo 1977 agarsiisa bara 1977tti geggeeffame yoo ta'u kan irratti xiyyeeffates Oromoota adda adda walitti fiduun aadaa fi sirboota Oromoo agarsiisuu ture.

Section::::Qophicha.
Bara 1977, artistoonni Oromoo hawwisoo Kutaa Biyyaa Arsii, Baalee, Jimmaa, Wallaggaa, Shawaa fi Harargeerraa dhufan Finfinnee Biheeraawwii Tiyaatiriitti agariisaf walitti qabaman. Agarsiifni kun seenaa Oromoo keessatti kan jalqabaa yoo ta'u Oromoonni kutaa biyyaa adda addaa keessa jiran dhufanii yoo wal arganis kan jalqabaa ture.

Agarsiisa kana qindeessuu keessatti namoonni hedduun kan hirmaatan yoo ta'u Gaazexaan Bariisaa maallqaa fi yaadan deeggaruun shoora guddaa tabate. Namoota agarsiisa kana qindeessuu keessatti hirmaatan keessaa Kumaa Ida'ee, Mahdii Hamid Muudee, Kuwee Kumsaa, Ibraahim Hajii Alii, Bushraa Warquu, Birkaa Bulloo, Kinfaa Hindheessaa, Daansamoo Mi'eessoo, Oloo Ilmii, Anshaa Aagoo, Saamunaa Rakkisoo, Yoseef saaddoo, Bakaree Bantaa, Daaluu Baqulee, Tasammaa Nagarii, Taaddasaa Dabalaa, Ahmad Muussaa Haaji (Araarsoo) faadha.

Section::::Weellistoota Hirmaatanii fi Walleesaanii.
Agarsiisa kanarratti wellistoonni baayyen naannolee Oromiyaa gara garaarra hirmaataniiru. Kutaa biyyaa Harargeerraa Gaaddisaa Abdullaahii (Muhammed Abdullaahi), Alii Birraa, Shantam Shubbisaa, Hordofaa Guyyisaa, Faaxumaa Muhammad, Ashu Muhammad, Halloo Daawwee, Himee Yusuuf, fi Ibraahim Hajii Alii ti. Godina Wallaggaarraa Ilfinash Qannoo, Zarihuun Wadaajoo, Daani'eel Namarraa, Amantee Doojaa, Askaala, Alamituu, Biraanuu Quuyyoo faati. Godina Arsiirraa Bashir Dhaabii, Buttaa Makuraa, Shugguxee Naga'oo, Billisaa Kaa'oo, Xayyibaa Kattoo, Abdoo Galatuu, Xayyibaa Aliyyii, Hajii Tufaa, Urgeessaa Bantaa, Huseen Tusii, Saamu'eel Shunee, Dannabee Eda'oo faati. Godina Baalerraa Shaabee Sheekoo, Zamzam Bushraa, Raabiyaa Bushraa faan hirmaatanii jiru.

Agarsiisa kanarratti wallee gabrummaa fi cunqufama Oromoo balaaleffatan, bilisummaa fi warraaqsaaf kakaasan baayyetu wallifame. Walleewwan kana keessaa muraasni armaan gaditti barreefamanii jiru.

Section::::Tarkaanfii Mootummaa.
Agarsiisa kanatti kan hin gammadne mootummaan abbaa hirree Dargii, manuma tiyaatiraa san keessatti boombii namootatti darbachuuf yaadee ture. Boodarra garuu achuma keessaa namoonni tokko tokko waan mormaniif, boombii darbachuun ni hafe.


Elementoota

Elementoota

kan dhalatee guddatee Aanaa abee Dongorootti yoo tauu barumsaa isaa kutaa 12 achittii fixee university finfinnee medicine ta'e.Barumsaa isaatti cimaa dorgomaa kan hin qabnee turee.

Haaluma kanaan usamerica lammii isaa oromoo deggarsaa fi gargaarsa guddaa kan godhedha.
Sabboonaan abbasaa Burqaa kitilaa fi Hadhaasa likkituu Dhugaasa irraa dhalatee guddaate.


Tsahaay Tolasaa

Tsahaay Tolasaa

Aadde Tsahaay Tolasaa (1931-2014), namoota fiigicha jireenya hafuuraa isaanii keessatti gatii gurguddaa kan hin irraanfatamne baasan keessaa tokko akka taate beekamaa dha. Abbaa ishee obbo Tolasaa Boruu fi harmee ishee aadde Do’ii Qinaaxxii irraa bara 1931 naannoo magaalaa Naqamteetti kan dhalatte Tsahaay Tolasaa, jireenya ishee keessatti gidiraa gurguddaa dabarsuu kan eegalte ijoollummaa ishee irraa jalqabdee turte. Abbaan ishee obbo Tolasaa Boruu waraana Xaaliyaaniif dirqisiifamee utuu hojjetuu summii nyaachifamee yeroo jalaa du’ee kaasee jireenyi maatii isaanii balaa irra bu’e. Haati Tsahaayfaa ijoollee ishee hundaaf akka abbaa fi haadhaa taatee yeroo murtaa’eef isaan guddistullee, dhukkuba daddarbaa yeroo sana ganda isaanii weeraree—taayifesiidhaan—Tsahaay mucaa waggaa 8 taatee utuu jirtuu ijoollee ishee bakkeetti dhiiftee jalaa duute. Yeroo kanaa eegalee gargaarsa ergamoonni Wangeelaa Siwidin ishee fi obboleessa isheef taasisaniin doormii mana barumsaa waldichaa seenanii barnoota ishee hanga kutaa 6ffaatti barachuu dandeesse. Boodas mana hidhaa keessa utuu jirtuu barumsa ishee itti fuftee kutaa 12ffaa xumurteetti.

Buufata Ergamoota Wangeelaa sana keessa utuu jirtuu ture, yeroo jalqabaaf dargaggoo meetira 2 dheeratu—kan booda abbaa manaa ishee ta’uuf jiru—Guddinaa Tumsaa waliin kan wal argite. Lachuun isaaniis wal fuudhanii ijoollee horuudhaan, waggootaaf waliin jiraachaa turan.

Aadde Tsahaay Tolasaa, gaa’ela erga qabattee boodas yoo ta’e, qorumsa gurguddaa dabarsiteetti. Isaan kana keessaa muraasa qofa ibsuuf:
Barreessaa walii galaa Waldaa Makaana Yesuus Itoophiyaa kan ture, Lubni Guddinaa Tumsaa deddeebi’ee hidhamuu fi gidirfamuun isaa, haadha manaa isaa Tsahaay Tolasaaf qorumsa guddaa ture. Dhuma irratti, Adoolessa 28, bara 1979 Waldaa Makaana Yesuus Uuraa’elitti, sagantaa Qo’annaa Macaafa Qulqulluu irratti tajaajilee erga raawwatee booda, haadha manaa isaa wajjin gara manaatti deebi’aa utuu jiranii, humna waraanaa mootummaa Dargiidhaan butamee fudhatameera. Guyyaa kanaa eegalee maatii isaa ijaan hin argiin hafuudhaan, sun ta’ee waggoota 13 booda, mootummaa Dargiidhaan akka ajjeefame baramee, reeffi isaa bakka itti awwaalamee baafamee, Waxabajji 27 bara 1992 kabajaan awwaalameera. Taateen kun, aadde Tsahaay Tolasaa fi ijoollee ishee hundaaf akka malee ulfaataa ta’uurra darbee, hawaasa Luba Guddinaan tajaajilaa ture hundaaf, oduu baay’ee gaddisiisaa ture.

Kun hundi ta’ee utuu jiruu, itti dabalaan, Lubni Guddinaa amantii isaaf wareegamee ji’oota ja’a booda, Guraandhala 2, 1980, humni waraanaa Dargii Tsahaay Tolasaa qabee mana hidhaa galche. Abbaa fi haadha malee kan hafan ijoolleen isaanii, ni bittinna’an. Filannoo biraa waan hin qabneef, isaan biyyoota adda addaatti imalanii jiraachuuf dirqaman. Guyyaa sanaa eegaltee aadde Tsahaay Tolasaa—Kiristoosiif jettee—mana hidhaa sana keessatti waggoota kudhan guutuu, dararama suukaneessaa dabarsite.

Turtiin mana hidhaa sun hammam hadhaa’aa fi rakkisaa akka ture, seenaan ni ibsa. Kutaa xiqqoo tokko keessatti namoota 62 waliin hidhamtee, taa’uu fi rafuu waan hin dandeenyeef, yeroo dheeraa dhaabbiidhaan dabarsiteetti. Achi keessatti hamma lafeen mormaa ishee cabutti gara jabina guddaadhaan reebamteetti. Waggaa fi ji’a tokkoof, walitti aansitee kutaa dukkanaa’aa qilleensi seenuu hin dandeenye keessatti hidhamuun ishee, iji ishee hamma dhumaatti rakkina akka qabaatu taasiseera. Miilla ishee diriirfachuu hamma dadhabdutti lafeen ishee caccabeera. Reebichaa fi gidirfama sana irraa kan ka’e dhukkuba gurguddaaf saaxilamtee, mana qorichaa deemtee yaalamuuf garuu, carraa dhabdeetti.

Mana hidhaa sana keessatti, wanta irra ciistu kan argatte hidhamtee yeroo dheeraa booda waan ta’eef, yeroo dheeraa lafa dilallaa’aa irra ciisteetti. Barreeffamoota lubni Guddinaan barreesse akka isaanitti kennitu, maallaqa qaban galii akka isaaniif taasiftu, namoota Guddinaan qunnamaa ture akka isaanitti himtuuf jecha, harka ishee dudduubatti hidhanii fannisanii reeban . Guyyaa inni fannifame sana Gooftaa Yesuusitti akkuma ga’isan, loltoonni Tsahaayittis ga’isanii, “Mee Yesuus kee dhufee si haa gargaaru kaa!” jedhanii, daran gidirsaniiru. Rukkuttaa gurguddaa ishee irratti raawwatame irraa kan ka’e, hamma dhumaatti kaleewwan ishee haalaan hojjechuu hin dandeenye. Namoonni haala sana keessatti ishee argan hundi, gadda guddaa irraa kan ka’e boo’aa turan. Aadde Tsahaay afaan isheetiin akkana jetteetti, “Gidiraa sana hundumaa keessatti waan fedhe ta’ullee, yeroo hundumaa Yesuus natti dhiyoo, dhiyoo akka jirun hubadhe!”

Dhiphina hamma sana ga’u yeroo dabarsite aadde Tsahaay Tolasaa, gooftaa kadhachuutti booddee deebitee hin beektu. Haaluma sana keessatti, hidhamtoota isaan kaaniif Kiristoosiin dhugaa baatee, isaaniif kadhattees namoota hedduu gara fayyinaatti fiddeetti. Yeroo sana Macaafa Qulqulluu baatanii argamuun, adaba guddaaf kan nama saaxilu ta’ullee, isheen garuu namoonni nyaata isheef geessan meeshaa nyaataa sana jala dhoksanii, Macaafota Qulqulluu akka isheef fidan taasisuudhaan, namoota hedduuf Macaafa Qulqulluu hirteetti. Akkasummaas luba Biraanuu jedhamu waliin hidhata godhachuudhaan, dhiirota mana hidhaa jiraniif Macaafa Qulqulluu ergitee, namoota hedduu biraan Wangeela geesseetti. Ofii dararamaa fi gidiraa guddaa dabarsaa, namoota itti dukkanaa’e hedduuf immoo, sababa fayyinaa ta’uu dandeesseetti. Yeroodhuma kana keessa, dhukkubni daddarbaan koleeraa fi TB’ n ka’ee, namoota hanga 900 ta’an yeroo fixu, heyyama addaa baafachuudhaan gara kutaa warra dhiiraa seentee, tajaajila fayyaa laachaa akka turte, namoonni dhukkuba kanaan qabaman hedduun dhugaa ba’aa turan. Akkasumas dubartoota qalbiin isaanii darbe, mana hidhaa keessatti tajaajila addaa kennaafii turteetti. Turtii ishee waggaa 10 keessatti, dubartoota ulfa ta’anii hidhamanii turan 57 deessifteetti, ijoollee xixiqqoo hedduu mana hidha keessatti dhalatan guddisteetti. Gocha isheen gochaa turtee irraa ka’uudhaan, yeroo isheen walaba baatee hidhaa irraa hiikamtu, namoonni mana hidhaa keessatti hafanii fi poolisoonni mana hidhaa sanaa gadda guddaadhaan: “Maaltu nu sooraa? Maaltu nu barsisaa?” jechuudhaan hedduu boo’aa turaniiru . Mana hidhaadhaa erga baatee boodas bu’uura isheen lafa keesseen, hanga har’aatti tokkummaan obbolootaa Prison Fellowship jedhamu akka hundaa’uuf sababa taateetti.

Namoonni mana hidhaa sanatti dararamaa turan hedduun akka ishee biraa du’an yaadattee, ofii ishee garuu gargaarsa gooftaan du’a irraa akka oolte, akkana jechuun jecha afaan isheen ibsitee turte: “Sana hundumaa keessatti kan na gargaare Gooftaa koo akka ta’e beekeera. Utuu inni na hin gargaarre ta’ee halkan hadha’aa, dukkana’aa sana keessa darbuu hin danda’un ture. Isaan qaama koo qofa miidhuu danda’an. Lubbuu koo garuu tuquu hin dandeenye. Lubbuun koo harka Gooftaa keessa jirti!”

Maalummaa Kiristaanummaa haalaan kan hubatte, gootni Wangeelaa aadde Tsahaay ittuma fuftee akkana jette: “Kiristaana ta’uun gidiraa fudhachuu jechuu dha. Kiristoos nuuf dhiphateera. Gooftichi erga dhiphatee, duuka bu’oonni isaas sanarraa waan adda ta’e eeggachuu hin qaban. Ani isa duukaan bu’e.”

Waggoota 10 mana hidhaatti dararamaa turte sana keessatti, waa’ee abbaa manaa ishee isa ukkaamfamee fudhatamuudhaan achi buuteen isaa dhabamee, akkasumas waa’ee ijoollee ishee warra jalaa bittinna’anii—waa’ee Kuulanii, Aster, Leensaa fi Amantii yaadda’aa turte. Guyyaa tokko mana hidhaa sana keessaa baatee, abbaa manaa ishee waliin akka wal agartus abdachaa turte. “Abdii kutuu hin barbaanne!” jettee isa kana ibsiteetti.

Guyyoota dukkanaa sana hunda keessatti, ejjennoon isheen du’aaf qabdu ajaa’ibsiisaa kan ture aadde Tsahaay Tolasaa, yoo duute gara gooftaa ishee akka deemtuu fi, sanaaf immoo qophooftuu akka turte seenaa isheerraa hubachuun ni danda’ama. Obboloota gooftaatti turan, kan ishee wajjin hidhamanii turanis yaaduma kanaan jajjabeessaa turteetti. Ergamaan Phaawuloos ergaa isaa warra Filiphisiyuusiif barreesse keessatti, duuti bu’aa isaa akka ta’ee fi, Kiristoos immoo jireenya isaa ta’uu isaa akkuma ibse, aadde Tsahaay Tolasaas ilaalcha akkanaa qabdi turte. Raawwattee du’a kan hin sodaanne, ittumaa isa isheef jedhee lubbuu isaa kenne Kiristoosiin simachuuf dheebuu guddaan keessa ishee akka ture hubachuun ni danda’ama.

Aadde Tashaay, kitaabashee bara 1990 keessa afaanota Awurooppaa adda addaa 11-n maxxanfamee ba’e keessatti, cimsitee waamicha wangeelaaf Gooftaa biraa qabdu dubbatti. Ergamaa Wangeelaa biyya Siwidinii Luba Baakluundi jedhamu wajjin, baadiyyaa naannoo Naqamtee keessa jiran keessa deddeemtee, waldoota bu’uuressaa turteetti. Dhaala lafa-bunaa warra ishee irraa argatte, waldaan akka irratti bu’uureffamtu laachuudhaan, bal’ina Wangeelaa naannoo sanatti adeemsifamaa ture keessatti, shoora guddaa gumaachiteetti.

Jaallalli Yesuus Kiristos keessa ishee guutee irraa dhangal’ee jennaan, akkana jettee Waaqayyoof kakuu galte –“Mucaa angafni koo yokaan abbaan manaa koo luba ta’anii si haa tajaajilaniif siif kenneera.” Seenaan Luba Guddinaa Tumsaa, wareega sana keessaa madda. Gaafa filannoon ogummaa qorichaa barachuu isaaf dhiyaate, “Lakki wareegan qaba, Luba taata” jettee tajaajila yeroo guutummaatti kan isa jajjabeesse ishee dha.

Waldaan baroota booda qe’eeshee keessatti bu’uureffamte—bu’aa kakuu mana hidhaa keessatti, Gooftaan abjuun itti mul’atee isheef kakateeti. Dukkana limixii keessa, ija aduu otuu hin argiin iddoo isheen ji’oota 13-f hidhamtetti, iddoo reebicha hamaa irraa kan ka’e qaamni ishee madaa’ee raamma’etti, iddoo dilallaa’aa isheen uffataaf afata hin qabnetti, achitti Yesuus itti mul’atee, gaaf tokko hidhaa keessaa ishee baasee qe’ee waldattiin keessa dhaabattee jirtu akka isheef kennuu itti dubbate. Kakuun sun dhiibuu du’aa keessatti, waggoota 10 guutuu mogolee ta’ee ishee jiraachise.

Mana hidhaa keessaa baanaan obboloota kadhatan wajjiin, halkaniif guyyaa kadhachuu itti fufte. Warri bara sana ishee waliin kadhachaa turan yeroo ragaa ba´an, “Mata dureen ishee har’aa fi borii manni koo mana kadhannaa akka ta’u …” kan jedhu akka ture ibsaniiru. Abbaan kakuu yaroon isaa yeroo ga’u kakushee raawwateefii, waldaan Amantoota Biiftuu Bolee Makana Yasus qe’eeshee keessatti bu’uureffamte. Sagalee afaan Raajicha Isaayyaasiin dubbatame, waldaan kun ittiin haa geggeeffamuuf jettee isheen kennite akkas jedha:

“…Ifti kee dhufeera! Ulfinni Waaqayyoos siif ba’eera! Ka’ii ibsi!

Bu’aa mixuu fi gidiraa bara dheeraa ta’ee akkuma hawwii isheetti, waldaan Biiftuu Boolee dachaa fi gaarreen Oromiyaa irra dabartee, addunyaa irratti ifaa jirti. Hawwii fi abjuun Aadde Tsahaayi Tolasaas, dhaloota haaraa kumaa fi kitila keessaan galma ga’aa jira. Jireenya ija danuu naqate kanaaf hin boo’amu, hin gaddamus! Ni hawwama, ni ayyaaneffama malee!

Walumaa galatti, mana hidhaa keessa turtii waggoota kudhanii booda, Fulbaana bara 1989, haala nama ajaa’ibuun bilisaan gad dhiifamtee, gara manaatti deebiteetti. Abbaa manaa ishee Luba Guddinaa Tumsaa deebitee ijaan arguuf carraa dhabdus, ijoollee ishee isaan kaan waliin, hamma guyyaa itti lubbuun ishee gara gooftaa deemtee kanatti, jiraachaa turteetti. Jaarmayaan ‘Gudina Tumsa Foundation’ jedhamu kan ijoollee isheen hoogganamuun yeroo hundeeffames bu’uuressitoota keessaa tokko ta’uudhaan shoora ol-aanaa taphatteetti. Gumaacha ol aanaa jaarmayaa kanaan saba isheef taasifame argitees itti gammaddeetti.

Gidiraa isheen wangeelaaf jettee fudhatte, dararama isheen amantii ishee eeggachuuf ittiin miidhamte, gatii guddaa isheen baafte hunda, seenaan ni yaadata. Kitaabni seenaa jireenyaa ishee guutuu qabate, kan jalqaba afaan Noorweyiin barreeffamee amma immoo gara Afaan Oromoo, Afaan Amaaraa, fi Afaan Ingiliziitti hiikames, yeroo gabaabaatti maxxanfamee dubbiftoota ni qaqqaba. Achi irraas dhaloonni seenaa guddaa isheen dabarsite wal harkaa fuudhee dubbisa. Seenaan sammuu qaba—hamma dhumaattis aadde Tsahaay Tolasaa ni yaadata! DA'ANNOO IMMIRUU ttin.


Najjoo

Najjoo

Najjoon Magaalaa Oromiyaa Godina wallagga lixaa keessaa ishee tokkoodha!. Magaalaan kun madda Gootota Oromoo kan akka Abdiisaa Aagaafa kan biqqilchiteedha! Magaalaan kun magaalaa guddoo Itoophiyaa Finfinnee irraa gara lixaatti kiilomeetira 497 irratti kan argamtuudha. Najjoon namoota baratan kanneen akka Profeeser Asafaa Jaallataa, Dr Faqqadee Jaarraa, Dr Baru Naggasee, Dr Waaqjiraa Amanuu,Waloo Ximqataa Kumarraa fi kkf kan keessaa maddaniidha.


Wayyaanee

Wayyaanee

Wayyaaneen (ykn TPLF) dhaaba ummataa fi naannoo Tigraay kan sirna Dargii mormuun hundaa'ee bara 1991tti dhaaba akka OPDO, Shaabiyaa, faa waliin tahun mootumma Itoophiyaa qabachuun hanga 2010 kan bulcheedha.


Portal:Ogbarruu Oromoo

Portal:Ogbarruu Oromoo

Gutama Daba Saboka jedhama H.G.Wallagaatti bara1984dhaladhe. Bara 1994 mana barnootaa Saqalaa seene. Bara 2009 Yuuniversiitii Arbaa Minci seenee bara 2011 Department of English language and literature irraa eebbifame. Bara 2012/20 ogummaa barsiisummaan hawaasa koo tajaajilaan jira Jiruuf jireenya kiyya keessatti


Oromoo Marawa

Oromoo Marawa

Oromoon Marawwaa gosa Oromoo baha Oromiyaa keessa jiraatu.


Yuniversiitii Finfinnee

Yuniversiitii Finfinnee

Yuunivarsiitii Finfinnee Addis Ababa University learn about The Capital City of oromiya finfinnee


Aliyyii Cirrii

Aliyyii Cirrii

Koloneel Aliyyii Cirrii (1921 - 2017) qabsaawota Fincilaa Baalee keessatti loluun hirmaatanii yoo ta'u jeneraal Waaqoo Guutuu faana sirna Nafxanyaa lolaa turan.adam aliyii

Section::::Seenaa Duubaa.
Koloneel Aliyyii Cirrii Godina Baalee aanaa Dalloo Mannaa ganda Cirriitti bara 1921 abbaa isaa Cirrii Jaarraafi haadha isaa Badheessoo Miinaa irraa dhalate. Koloneel Aliyyiin ijoollummaa isaatirraa eegalee lolaafi adamoo baay’ee jalata ture. Adamoo kanaas kan gaggeessaa ture obboleeyyan isaa Abduraamaan, Awwaluu, Usmaan, Isaaqiifi Harbisee Cirrii waliin ture.

Koloneel Aliyyiin haadha warraa afurirraa ijoollee 25 horateera. Aliyyiin akkaataa itti maatii horate yoo dubbatu "Ilmaan teenyayyuu osoo qabsoorra jirruu bosonuma keessatti horre, yeroon nuti loon horsiifannee dikee jalaa harre hin jiru. Humnaafi yeroo keenya bosona seennee qawwee diinarratti dhukaasaa turre."

Abbaan isaa Cirrii Jaarraa loltuu cimaa sirna naafxanyaa waliin yeroo dheeraa waraana geggeessaa ture yoo ta'u, haaloo ilmaan Oromoo lubbuun isaanii darbe gumaa baasaa ture. Qabsoo isaanitiin, Cirriin garee waraana shaambaal Baqqalaan hoogganamu waliin Sannateetti wal waraanuun shaambaal Baqqalaa ajjeesun loltoota isaa hedduus barbadeessuun injifannoo argataniru. Mootummaan Hayilasillaasee loltootni isaa dhumachuu erga dhaga’ee booda hoomaa waraanaa baay’ee erguun abbaan Aliyyii Cirriin akka qabamu godhe. Erga qabameen booda mana hidhaa Gobbaatti hidhame. Waggaa shaniif achuma Gobbaatti mana hidhaa keessaas ture.

Waggaa shan booda, qaamni mootummaa Hayilasillaasee, umurii guutuu hidhamuurra gumaa nama ajjeestee kanfalii ba’i jedheen. Cirriinis, qabsoon waan itti urgaa'ef kaffalee ba’e. Erga hiikkamee, Madda Walaabutti deebi’ee galuunis maatii isaa fi ijoollen isaa maalirra akka jiran erga hubatee booda Aliyyii Cirrii, Awwaluu Cirrii, Abduramaan Cirrii, Usmaan Cirrii, Isaaq Cirrii fi Harbisee Cirriin waraana akka baran taasise.

Gabrummaa ummatarraa ga'uun kan aare koloneel Aliyyiin, qabsaawuf umurii isaa 12tti gara bosonaa seene. Qabsoosaa jalqabaa Mahaammad Gadaa Qaalluu wajjin godhe. Baaletti, yeroo Aliyyii Cirrii ijoollee turetti, qabsoo kan jalqabe Mahaammad Gadaa Qaalluuti. Aliyyii Cirriifaan lola Mahaammad Gadaa Qaallurraa baratan. Mahaammada Gadaa, qawwee Xaaliyaanirraa bara 1938 argateen sirna Nafxanyaarratti lola jalqabe. Sirna Hyilasillaasee sanarra Oromoof Xaaliyaanii wayya jedhu Haji Adam Tiinnaa seenaa Koloneel Aliyyii fi hacuuccaa bara sanaa yoo himan. Sirni Nafxanyaa Mahaammad Gaadaa Qaalluurratti karaa sadi'iin duula irratti bane. Isaanis karaa Gadab, Raammii W/mikaa’eel, Muloo Daadhii, Saannata, Hangeetuu, Manniisaan lola guddaatu ta’e. Waraana kanarratti gootonni Oromoo sadan, Huseenonni loltoota nafxanyaa 56 ajjeesuun wareegamaniiru.

Waraannii Mahaammad Gadaa Qaalluu laafee hiikkachuu jalqabe. Innis Raayituu Galdii seene. Booddees qabamee mootummaa Hayilasillaaseef dabarfamee laatame. Mana hidhaa Gobbaattis summii nyaachifamee ajjeefame.

Aliyyiin qabsoorra odoo jiruu, jeneraal Waaqoo Guutuu qabsoo jalqabuu yeroo baran, waliin qabsaawuf dhaqanii itti makaman. Kunis, Koloneel Aliyyiin sana duraanuu ummata biratti qabsoon beekkamaa waan tureef, Jeneraal Waaqoo hedduu gammachiise. Sana booda, Koloneel Aliyyiin qabsaa’ota akkasaa kan akka Hajii Goobanaa Yuuboo, Saamoo Kormee, Jeneraal Waaqoo Guutuu, Koloneel Adam Jiloo, Koloneel Dubroo Waaqoo, Koloneel Huseen Bunee, Koloneel Kadir Waaqoo faa waliin diinan lolaa ture.

Koloneel Aliyyiin, bara 1957 Waxabajjii keessa Oborso aanaa Madda Walaabuutti nafxanyaa muddees waraanera. Kana malees, Aanaa Dalloo Mannaa fi Madda Walaabuu kan daangessu Malkaa Amaanaarratti guyyoota torbaaf nafxanyaa saamichaa fi weeraraaf bobba’e akka hin dabarre dhoorkera. Iddoowwan akka Camarrii, Horri Korree, Tulluun Araaraa, Tulluun Habbisuu keessatti nafxanyaa waraanee injifateera. Akkasumas, iddoowwan akka Gubbaa, Dalloo, Angeetuu, Bidiree, Oborsofaatti goota nafxanyoota nagaa dhorke ture. Magaalaa Oborsootti waraanni Aliyyii Cirrii waraana nafxannaa barbadeessera.

Waaqoo Guutuu namoota afurtama fudhatee Somaaliyaa dhaquun qawwee 40 fi matarayyeesii 2 argatee deebi’ee. Aliyyii Cirriinis yeroo kana Waaqoofaatti dabalame. Bara 1963, Madda Walaaburraa Nafxanyaa ari’uun too’annoo ofii jala oolchan. Maddatti yoo walga’anis hoogganaa filatan. Waaqon jeneraalummaan hoogganaa olaanaa, Aliyyiin koloneelummaan itti aanummaan akka tajaajilu filatame. Koloneel Dubroo Waaqoo, koloneel Adam Jiloo Weeboos hoggantummaa argataniiru.

Waraanarratti, loltoota qabsoo Baalee taa'umsa lafaatu isaan gargaara. Sulula Gannaalee, Sulula Weelmal, bosona Harannaa Bulluq keessatti injifannoowwan jajjaboos galmeessisaa turaniiru.

Koloneel Aliyyii Cirrii Jeneraal Walda Sillaasee Barakat, Jeneraal Kabbadaa Yaa’iqoob, Fitawuraarii Alamaayyoo Taayyeefaan ummata Oromoo irratti hacuuccaa gaggeessaa turan nuffuun, “Yoo nu dhiisuu baattan qabsoon keenya ittuma fufa!” jechuun kutannoon nama dubbataa ture. Keessattuu Fitawuraarii Alamaayyoo Taayyee, kan sabaan Amaara ta'e, Dalloo bulchaa yeroo turetti, ilmaan Oromoo irratti hacuuccaa daangaa hin qabne geessisaa ture. Kana malees, Fitawuraarii Galchuu Toogee ammoo sabaan Oromoo ta’ee Madda Walaabuu bulchaa ture. Fitwuraariin kun mootummaa Hayilasillaasee biratti fudhatama argachuuf jecha ummata Oromoo lammii isaa fixaa ture.

Gama biraatiin lammiin Oromoo dhalootaan Angeetuu ajajaa kudhanii kan ture Bulloo Gammadaan ammoo gidduu deemtuu ykn haala mijeessaa nafxanyaa ta’uun tajaajilaa ture. Kunis dubbiin Oromummaa amma galuufitti ture. Kana jechuun waraanni koloneel Aliyyiin hoogganamu iddoo inni qubatuu fi bulu waan beekuuf odeeffannoo nafxanyaa mootummaa Hayilasillaaseef dhiyyeessaa ture. Haaluma kanaan otuma nafxanyaa waliin ummata Oromoo waraanaa jiruu loltoota Oromoo Madda Walaabuun booji’amuun waraana Shaalaqaa Awwaluu Cirriin hoogganamu jala gale.

Yeroo kanatti ajajaan kudhanii Bulloo Gammadaan kaayyoo ummata Oromoo fi kallaatti deemsa isaanii erga hubateen booda garee waraana ummata Oromoo waliin ta’uun Oromummaa isaa amanee ummata Oromoo waliin gara waraana nafxanyaatti seenuun Godina Gujii bakka ‘Gurraa’ jedhamutti harka nafxanyaan du’e.

Yeroo sanatti waraanni kun humnaan ol waan cimeef ummanni Oromoos ta’e nafxanyaan osoo wal baqatanii galaana bishaan Gannaaleen lubbuu isaanii dhabaniiru. Haaluma kanaan gareen waraana koloneel Aliyyii Cirrii magaalli Oborsoo fi Bidiree akka nafxanyaa yeroo saniif hin taane guban. Akkasumas Riqicha laga Gannaalee gubuuf ka’anii yoo hafe nu fayyaduu danda’a jedhanii gubuu dhiisan.Yeroo kanatti bakka Maddaatti waraanni akka hin gaggeeffamne dhaamsi isaanii bineensi illee ykn allaattiin illee bakka kanatti akka hin ajjeefamneef beelladoota manaa keessaa immoo gaala akka hin qallee dhaamsa walii dabarsanii waraana isaanii itti fufan.

Jaagamaa Keelloo mootummaa Hayilasillaaseen muudamee gara Baalee yoo deemu, ummata sossobee ofitti akka qabachuu yaalaa ture. Gootonni Baalee harka akka kennannu kan nu taasise Jaagamaa Keeloo ture jedha Aliyyi Cirriin.

Haaluma wal fakkaatun bara mootummaa Dargii, mootummaa Hayilasillaasee caalaa cunqursaa guddaan ummata Oromoorra gahaa ture. Bara muutummaa Dargii kana keessatti waraanni meeshaalee waraanaa ammayyaa waan qabuuf ilmaan Oromoo hedduu irratti ajjeechaa raawwachaa tureera. Koloneel Aliyyiin sirnicha kana cal jedhee hin ilaalle ture. Akkuma mootummaa Hayila Sillaasee irratti qabsaa’een mootummaa Dargii jalas dhaabbachuun hacuuccaa cunqursaa ummata oromoo irratti gahaa ture ofirraa qolachuuf hoomaa waraanaa isaa qabatee Dargiin lolaa turuun isaa ni beekama.

Koloneel Aliyyiin mirgi ummatichaa qawwee qofaan mirkanaa’uu danda’a amantii jedhu qabaachuun, waraana Dargii jala dhaabbachuun erga waraanaa turee, mootummaan Dargii waraanni isaa humnaan ol cimachaa adeemuun, koloneel gara mootummaa Somaaleetti baqachuun waggaa 11 achi ture. Koloneel Aliyyiin Somaaliyaarraa erga Dargiin kufee ADWUIn aangoo qabatee biyyatti deebi’e.

Section::::Boqochuusaa.
Koneleel Aliyyiin Cirrii dhukkubsatee yaalamaa erga turee booda Sadaasa 11, 2017 waggaa 96tti du'aan addunyaa irraa deeme. Gaafa Sadaasa 14, bakka jaallewwan wajjin qabsaa'aa ture kan akka Waaqoo Guutuu fi Adam Jiloo faa itti awwaallaman Madda Walaabutti kabajaan awwaallameera. Awwaala kanarratti, kutaa Oromiyaa hundarraa namoonni kuma kudhaanii ol kan argaman yoo ta'u angaawonni naannoo Oromiyaas agamaniiru. Artistoota keessa Haacaaluu Hundeessaa, Galaanaa Gaaromsaa fi Habiibii Kamaal faa argamaniiru.


Abubakar Muussa

Abubakar Muussa

Abubakar Muussaa (? - 1977) waloo, gaazzexeessaa fi qindeessaa yoo ta'u umuriisaa guutuu mirga ummata Oromoof qabsaawun dabarse. Abubakar Muussaa walaloo sirbaa weellistoota hedduudhaf kenneera.

Section::::Seena Duuba.
Abubakar Muussaa bara 1940n keessa Harargee nannoo Oborraa Leelee Gabaa, ganda Alii Arbatti dhalate.

Abubakar Muussaa artistoota Oromoo walitti qabuun namoota Hawwisoo Afran Qalloo ijaaran keessa isa tokko. Hawwisoon Afran Qalloo akka jajjabaatuf yaalii guddaa godhe. Walaloo babbareedaa ta'an barreessun, miseensota cimsuu fi qindeessun Hawwisoo Afran Qalloo waggaa torbaaf tajaajile.

Abubakar Muussaa walaloo Afaan Oromoo barreessee weellistoota baayyef keennaa ture; kanaanis muuziqaan Oromoo akka dagaagu taasise. Walaloowwan inni barreesse keessa tokko kan yaadannoo Hundeef (Ahimad Taqii) barreeffamee fi kan Alii Birraa sirbe kana kaasun nidanda'ama:
Yaa Hundee bareedaa
Yaa fiinxee miidhagaa

Azaala jannataa

Mayra bishaan lagaa
Walaloowwan sirbaa Abubakar Muussaa weellistoonni hedduun kan sirban yoo ta'u kana keessaa muraasa kaasuf Alii Birraa fi Abdii Buuh kaasun nidanda'ama. Walaloowwan Alii sirbee fi ummatta biratti baayyee jaalatamaa ta'an keessaa:
Kobaa koo na dhiiftee ati deemuf kaanan
Dubbachuun dadhabee ati naan dubbannaan
Sin barbaada hogguu gadi hinteenye takkaa
Baallama naa qabi essatin si argaa
Hinyaadini hinyaadini yaadni namaan badaa
Maal akkana yaaddaa
Amma lelee lelee
Walaloosaa kan biraa beekkamaan tokkoo fi kan Wagaayoo Nigaatu sirbe:
Hammaarressi hincabuu numa micciirramaa
Garaan ilma namaa torba jijjiirramaa

Erga mootummaan Hawwisoo Afran Qalloo dhorkee booda, Abubakar Muussaa Raadiyoo Hararitti mindeeffamee hojjachuu jalqabe. Raadiyoo Hararitii, namoota akka Shawaaluul Mangistuu, Abdii Qophee (Abdii Muhammad), Muhammad Qophee(Muhammad Ahmad) faa wajjin sagantaa Afaan Oromoorratti mindeeffamee hojjachaa ture.

Adoolessa 12, 1969 (ALH), Abubakar Muussaa yeroo inni oduu dubbisee buufata raadiyootii ba'u, hidhattoonni Dargii karaarratti eeganii itti dhukaasanii ajjeesan. Namoota reeffa isaa kaasuf dhufan akka hinkaafne dhorkanii reeffi isaa ala san bule. Waan nama gaddisiisu, alkan san reeffasaa waraabessi nyaachaa bule. Ganama san lafee miilaa, mataa fi harka qofa arganii awwaalan.


Guutamaa Hawaas

Guutamaa Hawaas

Guutamaa Hawaas (1945-1994) qabsaawaa mirga Oromoo fi hoogganaa Waraana Bilisummaa Oromoo ture. Guutamaan waraana qabsoo bilisummaaf ABO fi ADWUI gidduutti geggeeffamerratti waan diinan marfameef, ofumaan of ajjeese.

Section::::Seenaa Duubaa.
Guutamaa Hawaas maqaan dhalootasaa Jamaal Roobaleeti. Guutamaan bara 1945 keessa abbaasaa Roobalee Daadhii fi haadhasaa Gaashoo Tofoorraa Oromiyaa kibba-bahaa Arsii keessatti, aanaa Gololchaa, ganda Haaroo jedhamutti dhalate. Umuriin isaa barnootaaf akka ga’eenis mana barnootaa Gololchaa seenuun kutaa 1ffaa hanga 4ffaa kan barate yoo ta’u, kutaa 5ffaa hanga 12ffaatti ammoo gara Finfinnee dhaquun mana barumsaa Addis Katamaa jedhamutti baratee xumure. Akka barnootasaa xumureenis waajjira Boordii Bunaa jedhamu keessaan hojii jalgabe. Waajjira kanas damee Finfinnee fi Diillaatti aragmu keessatti yeroo muraasaaf ramadamee hojjate. Waajjirra kana keessatti bulchaa aanota garaa garaa, keessattuu bara 1975-1977tti naannoo Arba Guuguutti ramadamuun bulchaa aanaa Gololchaa ta'ee hojjateera. Itti aansee bara 1978-1979tti konyaa Arba Guuguutti itti gaafatamaa dhimma ummataa ta’ee hojjate. Haa ta’uyyuu malee, mootummaan Dargii sochii qabsoo bilisummaa Oromoo waliin hidhata qaba jechuun ba'uu fi galuusaa waan hordofuu jalqabeef, waajjira kana gad lakkisuun gara hojii isaa jalgabaatti deebi'ee hojjechuu jalgabe.

Section::::Qabsoosaa.
Guutamaan yeroo naannoo kana keessa hojii mootummaa kana hojjataa turetti miseensa ABO waan tureef, achuma keessa hojii ABO lafa jalaan hojjataa ture. Kunis, maadhee dhaabaa lafa jalan ijaaruu fi miseensonni dhaabaa karaa saniin gaaratti bahan dabarsuu irratti hojjataa ture. Hojii qabsoo inni lafa jalaan hojjachaa fi hojjachiisaa ture waan diinaan jalaa saaxilameef, Guutamaan gara bosonaa seenuu fi guutummaan hojii qabsoorratti hirmaachuun dirqama itti ta'e. Akka kanaan bara 1979 keessa naannoma Arba-guuguu, Gololcha kanatti bosona seene. Qabsoon hidhannoo yoosuma sanuu naannoo sanatti eegalamee waan jiruuf, Guutamaan Waraana Bilisummaa Oromoo kan naannoo sanatti ramadamee jirutti makame.

Guutamaan yeroo sanaa kaasee hanga gaafa wareegameetti itti gaafatama dhaabaa kan gara garaarra ture. Kunis bara 1979-1984tti miseensa koree Godina Kibba-Bahaa ture. Yeroo sanatti Godina Kibba-Bahaa kan jedhamu: aalee Diida aa, Baalee fi kutaa Harargee keessaa ammoo aanaa Daaroo-Labuu kan of keessaa qabu ture. Yeroo kana koree keessatti itti gaafatamni isaa dhimma hojii hawaasummaa ture. Bara 1983 jila miseensota ABO Godinoota Bahaarraa yaamamee fi hogganoota ABO kan wareegaman bakka buusuuf kutaa Harargee, Laga Raammis, bakka Raaree Aadam Boruu jedhamutti taa’erratti miseensa koree maatii fi jaallan isaa irraa jidduu ABO ta'ee filame.

Bara 1984 keessa walga'ii koree gidduu-galeessaa 2ffaa kutaa Harargee, Aanaa Daaroo Labuu, bakka Sakattee Billiqaa jedhamutti taa'erratti gaafa waajjirri siyaasaa ABO jalgabaaf ijaaramutti miseensa Waajiira Siyaasaa ta'ee filame. Achumaan hoogganaa Damee Hawaasummaa ABO ta'uun ramadame. Bara 1989 yeroo Korri ABO 2ffaan kutaa Harargee, naanoo Laga Gobelleetti godhamuuf qophiirra jirutti, miseensa Koree Qindeessituu Kora Sabaa ABO ta'ee qindeessaa Itti-aanaa fi diinagdee koree kanaa fudhachuun ramadamee hojjate. Korarratti ammoo, yeroo lammaaffaaf miseensa Koree Jidduu fi Waajjira Siyaasaa ta'ee filame. Achumaan mataa Damee Diinagdee ABO ta'uun ramadame. Bara 1991, yeroo mootummaa ce'umsaa keessa ABOn seene, hirmaata hojii kan hoogganni dhaabaa yeroo san hojii mootummaa fi dhaabaa walitti qindeeffatuuf godhaterratti miseensa mana marii fi itti-gaafatamaa Zoonii Kibbaa ta'ee ramadame. Bara 1992 yeroo mootummaa Ce'umsaa keessaa ABOn ba'etti itti gaafatamummaa kanaan dirree qabsoo Zoonii Kibba Bahaa, kutaa Baalee, naannoo Gadabii fi Dalloo Bunaatti deebi’ee maroo lammaffaaf gaara seene.

Yeroo sanatti waraanni Wayyaanee fi Shaabiyaa humna isaani walitti qindeeffachuun waraana Aadda Bilisummaa Oromoo dhabamsiisuuf lolaa guddaa yeroo isaan itti banan ture. Ebla 12 bara 1994ttis kutaadhuma kana aanaa Dalloo Mannaa, naannoo Laga Dayyuu, bishaan Haxiballaa jedhamurratti Waraanni Wayyaanee fi Shaabiyaa kun lola guddaa WBOrratti bananiin, lola hadhawaa guyyaa sad’iif geggeeffamerratti akka gootaatti lolee lolchiisaa erga tureen booda Ebla 14 naannoo Barraaq bakka Dhukkee jedhamutti lola geggeeffameerratti diinaan marfamee harka diinatti hinkennu jechuun boombii ofitti dhoosanii jaallewwansaa afur yeroo sana isa waliin turan waliin wareegame.

Guutamaa Hawaas qabsoof bosona kan seene naannodhuma itti dhalate waan ta'eef bara 1979-85tti sababaa fi maqaa isaatin maatii inni irraa dhalate dabalate ummanni Oromoo kan naannoo sanii fi hiriyyoonnisaa osoo hinhafin Dargiin ajjeefamanii lafarraa duguugamaa turan. Obboleessasaa Muhaammad Roobalee bara 1980 keessa magalaa Abboomsa keessatti ajjeefame, akkasuma Obbolecttiisaa Lukku Roobalee Bara 1982 ji’a Ramadaanaa keessa bakka Dande jedhamutti bakka looniin godaantetti ganama manaa qabanii kaampi waraanaa Haroo Kambeelaa jedhamutti guyyaa guutuu qaamaa fi qalbi dararaa erga oolanii booda naannoo manaatti deebisuun rasaasaan tumanii biraa deeman. Namoonni ga'eeyyiin, maanguddoonni dhiiraa fi dubartii, dargaggoonni fi shamaran bakka tokko walitti qabamanii rasaasaan ajjeefamaan, mana keessatti ibiddaan gubamanii fi bakkoota gara garaatti ajjeefaman awwaalallee dhabuun bineessaa fi allaatiin nyaate naannoo nama 500 oliiti.

Guutamaa Hawaas intala Biiftuu jedhamtu kan qabu yoo ta'u yeroo ammaa Biiftun biyya Awustireeliyaa jiraatti.


Bakar Waaree

Bakar Waaree

Bakar Waaree kan dhalate Aanaa Jaarsoo bakka amma aannaa Jarsoo aradaa burqaa miixe (Laga Mixee) jedhamutti. Bakar Waaree gumii bultumaa kan Raabaa fi Doorii Baarentummaa kan Addeellee maadheftattee Fugug bulchu keessatti qondaala guddaa Birmajii yeroo sanaa ture. Keessattuu dhaddacha mooraa Fugug kan teessuma man-bultii gorguddoo kudha lamaan Alaa: Nuunnu, Meettaa, Diiramu, Goollo, Buubbu, Abbay, Galaan Abbaadho, Ere, Kaako, Arroojjii, Gutayyu keessatti haala sochii siyaasaa fi hawaasummaa irrattii adda durummaadhaan murtii fi hoggansa kennaa ture.

Bakara Waaree, seenaa qabsoo Oromoo keessatti waan hedduun yaadatama. Keessayyuu, Oromootni Oromiyaa Bahaa keessa jiraatan ijoolleen Qalloo afran (Afran Qalloo) jachuuniis Daga, Oborraa, Baabbile, Ala fi ijoollen Anniyaa Sadachaa fi Kodheellee waraana weerartoota nafxanyaa ofirraa ittiisuuf godhamu irratti hogganaan waraana Oromoo (murtii guutoo) eenyu akka tahuu eega marii godhatan booda abbaan duula kan isaan hogganu akka Bakar Waaree ta'u filatan.

Mariin kun kan taasifame eega ergaan miila qallaa Abbaa Gadaa yeroo sanii Wadaay Galmoo Kormoosoorraa mooraa Fugugitti isaan ga'ee booda ture. Fillannoo kanarrattis sooreeyyiin beekkamoon gosoota bakka bu’an kan argaman yoo ta'u isaaniis Anniiyyarraa Hargaaya, Afran Qalloorra Wedaay Galmoo Kormoosoo, Orfoo, Katabee Wadaay Dugaa fi Mareenyi yoo ta'u kana keessahiis Hargaayaa fi Wadaay Galmoo Amiir Abdulaahii waliin ta'anii haala walii gala waraana kanaa akka hogganan gaafatan. Ta'us Amiir tole hinjenne. Sababniis yeroo sanatti Amiir abbaasaa kan deeggarsa Oromoo qabu mootummaa Ijiipti waliin angoorraa fonqolchee gara angooti dhufuunsaa yeroo xiqqoo waan ta'eef haala waliigala waraana sanii hogganuu hindandeenye.

Lola Calii Calanqooirratti gaggeeffame irratti, gootichi hogganaa waraana oromoo Bakar Waaree gootummaa isaarraa kan ka’e miilasaa kan irraa cite osoo ifin dhagahin hanga lolli goolabamuuf gahutti kan ture ta'uu isaatu himama. Miilli isaa eessatti fi akkamiitti akka irraa cite wanni beekkamu waan hinjirreef achi buuteensaa hinbeekkamu. Warri Harargeetiis akka maakmaaksaatti jecha kana itti fayyadamuun waan tasa badee hinargamne takka “Achi buutee miila Bakar Waaree” jadhanii himu.

Yaadannoo gooticha kanaatiifiis siidaan yaadannoo fardasaa waliin siidaa yaadannoo wareegamtoota Calanqoo kan dhiheenya kana eebbifame keessatti ijaarameefii jira. Gama kaaniin tulluun fuul dura iddoo siidaan itti ijaarame gamatti argamtu durumarraa Tulluu Bakar Waaree jadhamuun beekkamti. Waraanni Murtii Guutoo kan isaan hogganamuutu achirra qubatee ture jadhama.

Seenaa dhaloota bakar waaree
Yoo katabamu haatisaa eenyu akka taate hin eeramne maalif?== Wabii ==


Ahimad Taqii

Ahimad Taqii

Ahimad Taqii (1942? - ) qabsaawaa miseensa Waraana Bilisummaa Oromoo warra jalqabaa keessa tokko. Ahimad Taqii waraana Xirroorratti wareegame.

Section::::Seenaa Duubaa.
Ahimad Taqii abbaasaa Muhaammad Rashaad fi harmeesaa Maariyaam Ahimadirraa naannoo bara 1942 dhalate. Ahimad kan dhalate Oromiyaa Bahaa, Aanaa Habroo ganda Balballeettii jedhamtu keessatti. Ahimad maqaa warri baasaniif yoo ta'u aqaan qabsoosaa Hundee ture.

Ahimad-Taqii yeroo umuriinsaa digdama ta'u obboleessasaa Muttaaqii fi boodarraa ammoo obboleessa kan biraa Israafiil wajjin magaalaa Galamsootti galanii daldala eegalan. Jeneraal Taaddasaa Birruu sochii Waldaa Maccaa fi Tuulamaa keessatti godheen wayita magaalaa Galamsootti hidhame, Ahimad-Taqii isaan wajjin wal bare. Akkuma garaa wal baraniin, rakkoo ummata Oromoo fi mirga dhala namummaa dhabuu ummata Oromoo kaasanii yaada wal-jijjiiruf carraa argate.

Ahmad Taqii ummata naannoo Galamsoo jiran miidhaa sirni nafxanyaa ummata Oromoorraan ga'aa jiru hirree tokkoon ofirraa ittisuu akka danda'an gorse. Mirga nafxanyootan irraa fudhatame qabsaa'anii deebifachuu akka qaban onnachiisan. Ummata dadammaqsuu fi onnachiisuun booda, namoota filataman meesha waraanaa hidhachiisuf qophii xumuran. Boodarra, Elemoo Qilxuu qabsaawota fudhatee gara Gaara Gubbaa Qorichaa deeme. Ahimad Taqiinillee bakka Buubbee jedhamtu kan Galamsoorraa 33km argamtutti qabsaawotatti dabalame.