'Jawaar, Baqqalaa fi kaan aanga'oota mootummaa ajjeesuuf turan' - Poolisii Federaalaa

Jawaar Mohaammad, Baqqalaa Garbaa fi kaanneen isaan waliin to'ataman jiddugala Aadaa Oromootti aanga'oota mootummaa olaanoo walgahiirra turan ajjeesuun ajjeechaa Waxabajjii 15 kan baraa darbee irra deebi'uuf yaalii godhanii turan jedhe poolisiin Federaalaa. Komishinarri Itti aanaan Poolisii Federaalaa Komishinar Zalaalam Mangiste harra galgala ibsa midiyaaleef kannaniin, ''gochi Jawaarifii Obbo Baqqalaan hogganamaa ture ajjeechaa Waxabajjii 15 irra deebi'uuf kaayyeeffate ture'' jedheera. ''Fincila Finfinnee keessatti kaafnee Finfinneedhuma keessatti goolabna jedhanii miidiyaa irratti dhaadataa turan'' jedheera poolisiin federaalaa ibsa isaatiin. Reeffii artisti Haacaaluu Hundeessaa gara maatii isaatti osoo fudhatamaa jiruu ''daandii geeddariisuun, fincilichi Finfinneetti eegalamee Finfinneetti akka xumuramuuf sochii godhaniiru'' jedhan. Osoo aanga'oonni Oromiyaa Galma Aadaa Oromootti walgahiirra akka jiran beekanii reeffi gara sana akka galu gochuu isaanii himeera Poolisiin. Ibsa guyyaa kaleessaa poolisiin federaalaa kenneen garuu Jawaar dabalatee namoonni 35 to'annoo jala oolan reeffa Haacaaluu gara waajjira paartii Badhaadhinaa geessuu ture kan himame. Wayita Jidduugala Aadaa gahanittis meeshaa qabachuudhaan gocha Waxabajjii 15 raawwatamee ture irra deebi'uuf sochii taasisaniiru jedhan komiishinar Zalaalam. Akka ibsa Komishinarichaatti, miseensonni poolisii Oromiyaa Jiddugala Aadaa Oromoo turan reeffi gara galma biraa akka deemu taasisuu himanii, jidduuttis rasaasa namoota hidhatanii turaniin dhukaafameen miseensi poolisii tokko lubbunsaa darbuu ibseera. ''Humni nageenyaa bakkasana turee tarkaanfii deebii hin taasifneef malee jidduu sanatti lubbuun namoota hedduu baduu danda'a ture'' jedhan. ''Kunis karoora yeroo dheeraafi kan dambalii dhiiga uumuuf qophaa'ee ture ta'u ibsuun barbaada'' jedhan. Kana malees ajjeechaan namoota 97 amma duraas dhimma kana waliin kan ilaalamu ta'us itti dabalee ibseera poolisiin ibsa isaatiin. ''Waamicha yeroo garaa garaa karaa midiyaatiin sirna diiguuf, ummata walitti buusuufi waraanaaf waamicha taasisuuf sochiilee taasisaa tureen dabalee dhimmi kana waliin kan ilaalamu ta'a,'' jedhan ibsichi. Gama kaaniin ammoo Iskindir Naggaa magaalaa Finfinnee keessatti garee qindeessuun haleellaan akka raawwatamu gochuun shakkamuun to'annoo jala ooluu Waajjirri Abbaa Alangaa Waliigala Faderaalaa. Waajjirichatti Daarektarri dhimmoota yakka daangaawwan qaxaamuranii kan ta'an, Obbo Fiqqadu Tsaggaa, "Gareen na deeggaran iddoo biraatti haleelamaa jiru waan ta'eef ka'aa warra as jiran haleelaa jechuun Finfinnee keessa iddoo 10 olitti dargaggeessa gurmeessuufi konkolaataa qopheeessuun sochoosaa ture" jedhan. Namni haleellaa raawwachuuf gara Finfinnee dhufee tokkollee bakka hin jirretti namni isin fixuuf dhufaa jira  waan qabdaniin ofirraa ittisaa jechuun dargaggoota sochoosaa turuus himaniiru. Iskindir Naggaatti dabalataan maqaan paartii Sosochii Biyyaalessaa Amaaraa (ABIN) dhaahameera. Dargaggoonni gurmaa'anii kutaalee magaalaa Finfinnee keessa socho'aa turan haleellaa raawwataniin lubbuun namaa darbuu jiraattonni ni dubbatu. Rakkoo magaalaa Finfinneetti uumame to'achuuf Humni Raayyaa Ittisa Biyyaa bobbaafamuu Rooyitars gabaaseera.


Oromiyaatti ajjeechaa Haacaaluun duuba namni 50 ol ajjeefame - MNO

Ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa balaaleffachuuf hiriira magaalaa Finfinnee fi magaalota Oromiyaa hedduu keessatti bahamerratti yoo xiqqaate namoonni 50 ol ajjeefamuu mootummaan naannoo Oromiyaa hime. Namoonni kunneen magaalota Oromiyaa adda addaa keessatti tarkaanfii humnoota mootummaan fudhatame akkasumass walitti bu'iinsa namoota jidduu tureen du'an jechuun dubbii himaan MNO Obbo Geetaachoo Baalchaa BBc'tti himaniiru. Namootni lubbuu dhabuutti dabalataan qabeenyis barbadaa’uu himan. Adaamaatti namoonni shan rasaasaan dhahamanii ajjeefamuufi namoonni 75 ammoo madaa'uu hogganaan Hospitaala Adaamaa Dr Makonnin Fayyisaa BBC'tti himaniiru. Cirootti namoonni lama yoo ajjeefaman, 35 ol rasaasaan dhahamanii madaa'aniiru jedhu hakiimni hospitaalichaa Dr Saadaam Alwaan himaniiru. Haaluma wal fakkaatuun Lixa Oromiyaa magaalaa Naqamteettis namoonni sadi ajjeefamuu maddeen hospitaala Naqamtee BBC'f mirkaneessanii jiru. Akkamiin ajjeefaman? Itti Gaafatamaan Biiroo Bulchiinsaafi Nageenya Oromiyaa Obbo Jibril Mahaammad "namootni irra caalaan uleedhaan reebamanii, hudhamanii, harka namaan miidhaan garaagaraa irra gahuun akkasumas rasaasaanis kan ajjeefaman jiru’’ jedhan. Bakka humnaan ol tahetti humnoota nageenyaa mootumman kan ajjeefaman akka jiranis himan. Reebicha kana eenyutu dhaqqabsiise? kan jedhuuf Obbo Jibril namootni gadda ibsachuu gara Finfinnee dhufan hedduun naamusaan socha’aa turan jedhan. Jiraattotni magaalaa Finfinnee saba biraa tahanis akkasuma naamusaan ture kan socha’aa turan jedhanii garuu gama lamaaniinuu gareen rakkoo kana uuman jiraachuu dubbatan. Namootni waan gadda ibsatan fakkaatanii keessa waan galaniif caasaan nageenyaa kana duubatti deebisuuf hojjechaa ture jedhan. Yeroo kana waldhabdee uumame gidduutti miidhaan dhaqqabuu himan. Eegdota Jawaar Mohaammad malee qaamotni biroo meeshaa waliin qabaman jiraachuu dubbatu qondaalli nageenyaa kun. Art. Haacaaluu Hundeessaa Wiixata galagala ture Kutaa Bulchiinsa Aqaaqii bakka Kondominiyeemii Galaan jedhamutti rasaasaan dhahamuun kan boqate.


''Ijoolleen keenya eessa, maal keessa akka jiran hin beeknu'' -Haadha Warraa Obbo Baqqalaa

Obbo Baqqalaa Garbaa dhiibbaan dhiigaa isaanii waan ol ka'eef qoricha isaanii akka fidaniif Poolisiin bilbilee itti himuu Haatiwarraan isaanii Aadde Haannaa Raggaasaa BBC'tti himan. Ajjeechaa Art. Haacaaluu Hundeessaa Hordofee Kibxata to'annoo seeraa jala kan oolaan Obbo Baqqalaan aarii irraa kan ka'ee dhiibbaan dhiigaa isaanii ol ka'uu haati warraa isaanii ni dubbatu. Obbo Baqqalaan dhiibbaa dhiigaa waan qabaniif qoricha walirraa hin citne fudhatu, guyyaa lamaan darbes aariirra waan jiruuf natti fakkaata dhiigni isaa ol kaa'eera jechuun waayee Fayyaa Abbaa Warraa isaanii himan. ''Jawaar Mohaammad, Baqqalaa Garbaafi kaanneen isaan waliin to'ataman jiddugala Aadaa Oromootti aanga'oota mootummaa olaanoo walgahiirra turan ajjeesuun ajjeechaa Waxabajjii 15 kan baraa darbee irra deebi'uuf yaalii godhanii turan jechuun Poolisiin Federaalaa guyyaa kaleessa ibsa kenneera. Haati warraa Obbo Baqqalaa ajjeefamuu Art. Haacaaluu kan dhaga'an Wiixata halkan sa'aa shanitti akka ta'e himu. Sana boodas Kibxata ganama naannoo sa'aa sadiitti reeffi Art. Haacaaluu Ambootti gaggeefamaa jiru hordofanii yoo bahan ijoolleen isaanii lamaan, Saamu'eel Baqqalaafi Boontuu Baqqalaa si biraa hin hafnu jedhanii waliin bahan jedhu. Konkolaachisaan Obbo Baqqalaa waan hin turreef durbii ijoollee isaanii Kiyya Balaachoo Konkolaataa ofuun akka bahaniis himan. ''Reeffi Ashawaa Meedaa gaafa gahu namni kun lafa seenaa hojjetetti, lafa qabsaa'aafii ture Finfinneetti awwaalamuu qaba jechuudhaan reeffa fuudhanii gara galma Aadaa Oromootti deebi'anii'' jedhu. Isaanii Galma Aadaa Oromoo gahee xiqqoo ture Poolisiin Federaalaa dhufee reeffa fudhachuu qabna, Ambootti awwaalamuu qaba yoo jedhan isaan homaa hin jenne fudhadhaa jedhaniin jedhu Aadde Haannaan. Erga Obbo Baqqalaan fa'aa to'annoo jala oolanii har'a qoricha yeroo geessaniif halaalaa arguu isaanii kan dubbatan haati warraan, ijoolleen biroon isaan waliin hidhaman haala akkamiifi eessa akka jiran kan hin beekne ta'uus himan. Itti dabaluunis guyyaa har'aa manni isaanii sakatta'amuu dubbatan. Mana yoo sakatta'aniiis Obbo Baqqalaa fidanii dhufaniiru jedhan. ''Baqqalaa fidanii dhufanii, mana sakatta'anii galmeewwan isaa tokko tokko fudhatan.'' Shugguxii mootummaan hayyama kenneefii hojjechuu dide tokkoofi bakka isaa ammoo reefuu kan nama irraa bitatanii hayyama itti baafachuuf jedhan tokko fudhatanii deemuus dubbatan. Yakkii isaanii maal akka ta'e akka hin beekneefi har'a wayita mana murtiitti dhiyaatan abukaatoon akka hin dhaabbaneefis himan. Kun kan ta'eef ammoo Obbo Baqqalaan Obbo Jawaar namni akka isaan hin qunnamne waan dhorkamaniifi jedhu. Himatni irratti baname ''shakkii ajjeechaa aanga'oota olaanoo'' jedhu akka ta'e dhagahuu isaanii Aadde Haannaan himaniiru. Obbo Baqqalaan ijoolleen isaanii hidhamanii akka jiran kan baran kaleessa yeroo uffatniifi nyaatni geeffamuuf ta'uus dubbataniiru.


Ajjeechaa Hacaaluu Hundeessaa: 'Hidhamuun Miseensota Olaanoo KFO nu yaaddessa' - KFO

Hidhamuun miseensota olaanoo paartichaa akka isa yaaddesse Koongirasiin Federaalawaa Oromoo KFO beeksise. "Miseensootni olaanoo paartii keenyaa Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Jawaar Mahaammad fi Obbo Hamzaa Booranaa maa'ikalaawii isa cufamee ture keessatti hidhamanii jiru" jedhan miseensi koree hoji raawwachiistuu fi itti gaafatamaan waajjiraa KFO Obbo Xurunaa Gamtaa. "Maatii Obbo Baqqalaa Garbaa keessaa intalli isaanii Boontuu Baqqalaa akkasumas konkolaachisaa isaanii dabalatee namootni 40 ol ta'an hidhamaniiru" jedhan. Lakkoofsi kuni garuu kan mootummaan jedhun waldarba. Guyyaa kaleessaa poolisiin magaalaa Finfinnee akka ibsetti namoonni 35 wadhibdee owwaachi Hacaaluu eessatti taasifamuu qaba jedhuun walqabatee hidhamaniiru. Lakkoofsi namoota akka Oromiyaatti du'anis guddaa ta'uu odeeffannoo akka qaban Obbo Xurunaan himaniiru. Miseensootni olaanoon hidhaman "namoota hooggansa kennanidha" kan jedhan isaan ''hir'achuun isaanii baay'ee nu gaddisiisa baay'ee nu yaaddessas" jechuun himan. Abukaatoon dhiyaatee itti haasa'uufillee haalli magaalicha keessa jiru rakkisaa ta'uu isaa himaniiru. "Namoota kana irratti rakkoon akkanaa uummamuunsaa paartii keenyas ta'ee saba keenya baay'ee miidha" jedhan. Waa'ee weellisaa Hacaaluu irratti raawwate yeroo dubbatanis Obbo Xurunaan "qabsoo bilisummaa keessatti tarkaanfii guddaattu nurratti fudhatame. ''Ajjeefamuu isaa qofa osoo hin taanee olola oofun Oromoof Oromoo gidduutti waldhabdeen akka uummamuf qophiin godhamaa akka jiru hubachuu dandeenyerra. ''Paartin keenyas saba fi miseensoota isaa tasgabbeessuun qabsoo karaa nagaa itti fufuuf qophiidha" jedhan.


MM Abiy Ahimad: 'Diraamaan waraana wal waliinii yaadamee ture fashalaa'eera'

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad guyyaa kaleessaa ajajoota Raayyaa Ittisa Biyyaafi Poolisii federaalaa akkasumas Abbaa Alangee waliin marii taasisaniin guyyoota darban diraamaan siyaasaa guutuu biyyattii keessatti rakkoo uumuuf yaaliin taasifameera jechuun dubbatan. Ajjeechaa weellisaa jaalatamaa Haacaaluu Hundeessaa hordofee magaalaa Finfinnee fi kutaalee Oromiyaa garaagaraa keessatti hookkara tureen lubbuun namota 80 oliifi qabeenyi barbadaa'u motummaan ibseera. Marii fi gabaasa qaamoleen seeraa fi kaan dhiheessan irratti MM Abiy guyyoota darban diraamaan siyaasaa guutuu biyyattii keessatti rakkoo uumuuf yaaliin godhameera jechuun dubbatan. ''Kana  keessatti qaamoleen nageenyaa federaalaafi naannolee abjuun duwwaafi diraamaan sun akka fashalaa'u aarsaa kaffalaniif galatoomuu qabuu'' jedhan. Hooggansi waajjira bulaa rakkoon akka tasgabbaa'u hojjetanis jiru jechuun galatoomaa jedhaniiru. ''Diraamaa taatota hedduu qabu waan ta'eef bakka murtaa'erratti osoo hin daangeffamiin taateen kun akka deebii'ee hin uumamne bal'isnee qoranna'' jedhan. MM Abiy yeroon isaa yeroo dhimma hidha laga Abbayyaa irratti marii murteessaa taasifnu waan taheef warra humna alaa waliin hojjetanii fi yaadaan falmanii mo'achuu hin dandeenyetu hookkara kana qindeesse jechuun himataniiru. Akka kanaan duraa qeensa hin buqqisnu. Akka yakka isaanii amananiif reebnee miidhaa qamaa guddaa irraan hin geenyu. Ragaan walitti qabamee seeratti dhiyaachuun murtoo akka argatan gochuun ol aantummaa seeraa isaanitti agarsiifna jedhan. Abbaan Alangee Waliigalaa Adaanach Abeebee fi Komishinarri Poolisii Federaalas taatee gidduu kana mudateerratti haala itti to'ataniifi tarkaanfii fudhatame irratti gabaasa dhiyeessaniiru. 'Dubbii Hacaaluun OMN irratti taasiseen booda itti dhaadatamaa turuu ragaa bilbilaa arganneerra' Itti gaafatamtuun Waajjira Abbaa Alangaa Waliigalaa Federaalaa Adaanach Abeebee gabaasa dhiyeessaniin, ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa irratti raawwateen booda ragaalee garaagaraa walitti qabamaa turuu himan. Ajeechaa weellisaa kanaan wal qabatee namootni afur to'annoo jala oolaniiru kan jedhan Aadde Adaanech, gareen qorannoo poolisii federaalaa, magaalaa Finfinnee fi Oromiyaa irraa walitti ba'uun qorannoo itti fufanii jiru jedhan. Ajjeechaa kanaan namoota shakkamaniifi duubaan qindeessan irratti poolisiin ragaa funaanaa jiraachuu himan. ''Gaaffiifi deebii Haacaaluun dubbii dhugaa irratti hundaa'uun miidiyaa OMN irratti taasiseen namootni gaddan osoo lubbuun jiruu akka itti dhaadataaa fi doorsisaa turan ragaa bilbila isaa irraa arganneerra. Namootni kunneen booda yeroo duutisaa dhagahamu immoo fira fakkaatanii socho'aa turan,'' jedhan. Aadde Adaanech ajjeechaan raawwate kaayyoo siyaasaaf yaadamee akka tahe ragaan keenya ni agarsiisu jedhan. Ragaaleen keenya akka agarsiisanitti qaamoleen kunneen kanaan duras sabaa fi saba walitti buusuuf karaa miidiyaas hojjechaa turan jedhan. Dabalataan reeffi isaa karaa irratti akka danqamu qaamni godhe reeffa fuudhuun gidduugala aadaa Oromoo galchuufi yeroo sana hoggansi naannoo namoota 10 tahu dhimma yeroo irratti waajjira paartii badhaadhinaa keessatti mari'achaa turuu himan. Humni nageenyaa achi tureefi namootni hidhatanii isaan waliin turan waan jiraniif osoo karaa nagaa akka hiikkatan hin taasifamne tahe lubbuu hedduun baduu mala ture jedhan. Isaanis walumaagalatti namootni 36 to'annoo jala ooluu himaniiru. Isaanis Obbo Baqqalaa Garbaa fI Jawaar Mahaammad fa'a kan keessatti argaman akka tahe himameera. Aadde Adaanach uummanni haqa irratti amantaa akka qabaatuuf yeroo gabaabaa keessatti qaamolee kanneen irratti himata banuun akka murtoo argatan goonas jedhan. 'Miidiyaaleen sadii waraanaaf waamicha taasisaa turan' Komishinarri Poolisii Federaalaa Indashaw Xaase ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaan booda magaalaa Finfinnee keessatti hookkarri guddaan akka ka'uuf qindaa'aa ture jedhan. Ajjeechaan Hacaaluu saboota walitti buusuufi mootummaan kufeera hin jiru jechuuf itti yaadamee kan raawwatedha jedhan. Qaamoleen kana qindeessan humni waraanaa wal qoodeera, hooggansi wal qoodeera, hogganoonni kaan hidhamaniiru jechuun akka biyyi gaggeessaa hin qabne fakkeessuun socha'aa turan jedhan. Miidiyaaleen OMN, Asrat TV fi Dimtsi Wayyaanee jedhaman uummatni bahee akka wal waraanuuf waamicha taasisaa turan jedhan. Kanaaf tarkaanfiin irratti fudhatamee cufamuu himaniiru. Waraana walii waliinii Ruwaandaatti ka'ee duguuggaa sanyii dhaqqabsiise ibsuun miidiyaaleen kunneen gochaa akkasiif waamicha taasisaa turan jedhan. Dabalataan ajjeechaa Haacaaluun booda magaalaa Finfinnee keessa hookkara kaasuuf yaalamera kan jedhan komishiner Indashaaw, kanaafis garee Iskindir Naggaa himatu. Kanaan duras saboota walitti buusuuf sochii guddaa taasisaa turuu himuun, mootummaan haa obsinu yeroo haa kenninuuf jechuun bira darbaa ture jechuun himan. Ajjeechaa Haacaaluun booda hookkara Finfinnee keessatti ka'een lubbuun namoota darbuu himuun qabeenyis manca'eera jedhan. Kanaan wal qabatee dura taa'aan Baaldaraas Obbo Iskindir Naggaa hidhamaniiru. Dabalataan, namootni yakka kanaan shakkaman magaalaa Finfinnee keessaa qofa 1,200 tahan to'atamuus himanii, isaan keessaa namootni gorfamanii gadhiifamuu qabaniifi kan himatamuu qabanis adda bahaniiru jedhan. Hookkara tibbana Oromiyaa kutaalee garaagaraa keessa tureenis namootni to'annoo jala oolaniiru. Paartilee mormituu irraas hoggansaa fi miseensota ABO fi KFO gidduu kana hidhamuun isaanii gabaafameera. 'Uummanni inumaa uffee nuun jedhe' Komishinar Indashaaw tarkaanfii fudhanne hundumaa karaa seera qabeessa taheen raawwanne jedhan. Wayita mana shakkamtootaa sakattaanes isaanuma waliin deemuufi mana murtii irraas ajaja baafachu himan. Tarkaanfii fudhachaa jirru kana ilaalchisee uummanni maal jedha kan jedhus ilaalleerra kan jedhan Komishinarichi, inumaa uummanni ''boodatti harkifattan, uffee...'' jechuun yaada nuu kennnaniiru jedhan. Dabalataan, akka kanaan duraa keessan immoo ''jaarsummaan furra'' jettanii kan yaaddan yoo tahe rakkoo kan qabu mootummaadha. Kanaaf, murtoo seeraa argachuu qabu jedhan jechuun komishinarichi ibsan. Isaan kana haa jedhan malee hidhamuu namoota siyaasaa kanneeniif biyya keessaa fi biyya alaatti akka gadhiifamaniif mormiin gaggeeffamaa jiraachuu tibbana gaabaafamaa jira. Hawwaasni Oromoo biyyoota garaagaraa jiraatan gidduu kana ajjeechaa Haacaaluu irratti raawwate balaaleffachuun, Baqqalaa Garbaa fi Jawaar Mahaammad fa'iis atattamaan akka gadhiifaman gaafataa jiru. 'Beellama Fulbaana 30tu ariifate' Ministirri Muummee Abiy Ahimad qaamoleen yakka kana qindeessan warra humna alaa waliin hojjetaniifi miindaa isaanirraa argatanidha jechuun dubbatan. Yeroon isaa dhimma Hidha Guddicha Abbayyaa irratti yeroo marii murteessaa irra waan jirruuf qaamni kun jalqaba hookkara kaasuuf kan yaade Fulbaana 30 irratti tahus yeroos nu hin fayyadu amma yoo tahe malee jechuun humni alaa waan ergama isaanii itti kennataniif ariifatanii amma raawwatan jechuun dubbatan. 'Isaan kunneen warra yaadaan falmanii mo'achuu hin dandeenye, warra jaarmiyaa ijaaruu hin dandeenyedha' jedhan. MM Abiy gareen isaanii taatee Waxabajjii sadan darban irraa waan baay'ee baranneerra jedhanii, ammas of qopheessuu akka qaban himan. Yeroon hojii paarlaamaa fi mana maree federeeshinii Itoophiyaa akkaataa heera mootummaan Fulbaana 30 kan xumuramu yoo tahu sababa weerara koroonaavaayirasiin filannoon gaggeeffamuu hin dandeenye. Sababa kanaan heera mootummaa irraa keewwatni akka hiikamu tahee yeroon filannoo dheereffameera. Xiinxalaan siyaasaa fi miseensi KFO Obbo Jawaar Mahaammadii fi namootni siyaasaa biraa miidiyaa irratti Fulbaana 30 hundi keenya wal qixa mootummaan seera qabeessa tahe yeroo sana xumurama jechuun dubbatanii ture. MM Abiyyii fi komishinarri poolisii Federaalaas Ibsa isaanii kana irratti Fulbaana 30 irra dedeebiin yeroo hookkaraaf qabame gochuun kaasaniiru.


'Haacaaluun jiraatti weelluun akkuma godhe du'a isaattillee Oromoo tokko taasise'-NYTimes

Hacaaluun akkuma jiraatti weelluu qabsoo isaatiin lammilee bilisummaafi haqaaf falman tokkoomse du'a isaattillee Oromoo Lixaafi Bahaa, Kaabaafi Kibbaa akkasumallee alaafi keessa jiran tokko taasiseera jechuun gaazexaan beekamaa Zee Niiwuu Yoork Taayimsi gabaaseera. Erga Artist Hacaaluu Hundeessaa Wixata galgala Finfinneetti ajjeefamuun isaa dhaga'amee miidiyaaleen addunyaa gurguddoon Ameerikaa, Kanaadaafi biyyoota Awurooppaa hedduu walitti fufiinsaan gabaasaa jiru. Dhimmi ijoon miidiyaaleen kunneen irratti xiyyeeffatanii gabaasan ammoo weelluuwwan isaa humna guddaan Qeerroo sochooseefi warraaqsa qalbii addunyaa keessa seene sochoosaa ture ta'uu isaati. Miidiyaaleen kanneen keessaa warri akka Al-Jazeera sirboota isaa keessaa hedduu kan jaallatamu yeroo mormiin Maaster Pilaanii Finfinnee dhohetti gadhiifame, Maalan Jira…? jedhu gidduudhaan dhiyeessaa dhimmi ajjeechaa Hacaaluu, taateewwan ajjeefamuu isaan walqabatanii ta'aa jiran akkasumas siyaasa Itoophiyaa hayyoota xiinxalchiisa. Kana malees, miidiyaaleen addunyaa gaggeessaafi hokkara bakka awwaalcha Hachaaluun walqabatee uumameen namoonni bakka dhaloota isaa magaalaa Ambootti fira isaa keessaa dabalatee namoonni ajjeefamuu gabaasaniiru. Ajjeefamuu Hacaaluun walqabatee aanga'oonni siyaasaafi qalbii uummata Oromoo keessa jiru jedhaman akka Obbo Jawaar Mohaammad, Obbo Baqqalaa Garbaafi kanneen biroo hedduun to'atamuu isaanii miidiyaaleen addunyaa gabaasaa jiru. Mormii ajjeefamuu Hacaaluutiin guutummaa Oromiyaatti dhohuu isaatiin walqabatee ,mootummaan Itoophiyaa interneetii cufuusaas gabaasaa jiru. OMN cufamuufi gaazexeessitoonni isaa to'annaa jala oolfamuunis miidiyaalee kanneeniin xiyyeeffannaa argateera. BBC'n afaan Ingiliffaan oduu dhedheeraa waa'ee Hacaaluu barreesseen, ajjeefamuu isaafi ajjeefamuu isaatiin walqabatee waan uumamaa jiru kaaseera. BBC'n oduu bal'aa waa'ee Hacaaluu gabaaseen waa'ee seenaa ijoollummaa isaa, turtii mana hidhaa keessatti dabarsee, akkamitti akka muuziqaa jalqabeefi sirboota qabsoo isaa human qaban kakkaasuun seenesseera. BBC'n waa'ee Hacaaluu Ingiliffaan alattis BBC Arab dabalatee bal'inaan gabaaseera. CNN ammoo oduu bal'isee waa'ee Artist Hacaaluu gabaase keessaa tokko suura Hacaaluu eeboofi gaachana qabatee, anfaarroo uffatee dhaabatuun itti seenee taateewwan ajjeechaa isaa waliin walqabatan kaaseera. Kana malees, qabsoo bara 2015 jalqabamee bara 2018 jijjiirama fidee duuba nama jirudha jechuun eenyummaa isaa ibseera CNN. Miidiyaalee waa'ee Hacaaluu, ajjeefamuu isaafi taateewwan isaan walqabatanii uumaman gabaasaa jiran keessaa DoocheVeeleen (DW) warra Jarmanii tokkodha. Dooche Weeleen barreeffama afaan Ingiliziitiin marsaa lamaan baaseen waan hedduu seenesseera. Maddawwan gara garaafi namoota waa'ee Hacaaluu dubbachiisuun kan dhiyeesse DWN'n Hacaaluutiin 'Sagalee warraaqsaati' jedheera. Haacaaluun sagaleen dhaloota garbummaa didanii akka dhaga'amuuf kan 'humna elektiirikaa ta'eef' jechuun ibsa. DW'n gabaasa isaa itti fufuudhaan sirba Hacaaluu bara 2015 bahe "Maalan Jiraa…?" jedhu gadi fageenyaan ibseera. Sirribichi dhiibamuu Oromoon baroota hedduuf keessa darbaa dhufe kan agarsiisuu fi gidiraa dhuma hin qabne Oromoon Finfinneefi naannawaa ishee jiraatan dhugaa jiru kan agarsiise akka ta'e dhugaa ba'aaf. Sirba "Maalan Jiraa…?" jedhutti aanee bahe "Jirra" jedhus hedduu kan jaallatameefi Oromoon eessa akka jiran kan hubachiiseefi fuulduratti ammoo garamitti akka deemaa jiran kan himedha jechuun ibse DW. Karaa biraan DW tarkaanfiiwwaan aanga'oonni mootummaa ajjeefamuu Hacaaluu booda fudhatan 'ibidda irratti beenzila' naquudha jechuun gabaaseera. Mormii ajjeefamuu Hacaaluutiin walqabatee namoonni ajjeefamuufi hidhamuun Oromiyaa keessatti gabaafamuu isaa yaadateera. Yeroo ummanni miira gaddaafi dheekkamsa keessa jirutti OMN cufamuuniifi Obbo Jawaar Mohaammad, Obbo Baqqalaa Garbaan fa'aa hidhamuun daran dubbii hammeessina jedha. Hacaaluun gaaffiifi deebii yeroo dhumaa OMN irratti taasisarratti namoota hojii isaa hin jaallannerraa doorsisni ajjeechaa akka isa qaqqabu himuun doorsisaaf akka hin jilbeeffanne dubbachuu isaallee DW yaadateera gabaasa isaa kanaan.


Siyaasa Itoophiyaa: 'Sirni durii sun guutuumaan haqamu malee jijjiramnii dhugaa hin dhufu'

Artist Haacaaluu Hundeessaa Waxabajji 29, 2020 Wiixataa galgala  erga namoota hin beekamneen ajjeefamee kaasee mormiin biyya keessaafi biyyoota alaatti cimee gaggeefamaa jira. Hawwasni Oromoo biyya alaatti argamanis, biyyoota garaa garaa keessatti mormii gaggeessaa jiru. Haaluma walfakkaatuun Adoolessa 06, 2020 biyya Siiwiizarlaad -Jeeneevaa, fuldula dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti  Firaans magaalaa Paariis, akkasumas Ameerikaa magaalaa Siyaatiiliitti mormiin gaggeefamaa ooleera. Ajjeefamuu Haacaaluu balaaleefachuun alatti kaayyoon guuddaan mormiiwwan biyya alaaatti gaggeefamaa jiranii  maali? Falmituu mirga Oromoofi Hooggantuu  Waldaa Oromoo 'Legacy Leadership and Advocacy' kan Aeerikaatti argamuu kan taatee Addee Seenaa Jimjimoo, kaayyoo hiriira mormii biyyoota alaatti gaggeefamaa jiru kana maal akka ta'e ilaalchisee BBCn dubbirseera. Aaddee Seenaanis deebii kenaaniin, ''Jalqabarratti kaayyoon hiriira kanaa, qaamni ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa irratti raawwate saffisaan akka adda baafamee seeratti dhiyaatuu gaafachuudha. Inni biraa ammoo hooggantoonni paartiilee siyaasaa akka Obbo Jawaar Mohaammadiifi Obbo Baqqalaa Garbaafaa atattamaan akka hiikkaman gaafachuudha,'' jirti. Oromoon gaaffiiwwan hin deebi'iiniif hedduu osoo qabuu deebisanii namoota ummata Oromootiif qabsaa'an mana hidhaa galchuun sirrii akka hin taanee mormuuf jetti. Kana malees, hirmaattonni hiriirichaa MM Abiy kanaan booda ummata Oromoofi lammiilee Itoophiyaa bakka waan bu'uu hin dandeenyeef saffisaan aangoorraa akka ka'u gaafatamaa jiru jetti. Kallattii gaaffii namoota hiriira moormiif bahaniin dhiyaataa jiru ilaalchisees, ''Ammaaf kallattii gaaffii ka'aa jiruu kan MM Abiy irratti xiyyeeffate ta'ulleen, gaaffii guddaan garuu kan sirna durii kan biyyattiin ittiin uumamte, sirna Impaayiraa waan ta'eef, sirni sun guutuun haqamuu malee jijjiiramni dhugaa hin dhufu kan jedhudha jechuun ibsiti. ''MM Abiy waggoota lama dura gara aangootti wayita dhufanitti nama aangoo qabateetu jijjirame malee jijjiiramni sirnaa hin dhufne'', kan jettu Aaddee Seenaan, ammalleen ummanni sirna irrattil gaafii akka qabu dubbatti. ''Haaluma kanaanis qaamolee hawaasa Oromoo hiirara mormiif bahan bulchitoota mootummaa dubbisanii jiru. Isaanis dhufanii hawaasa Oromoo dubbisaniiru. Isaan kaan immoo xalayaafi imeeliidhaan wal dubbisaa jirra,'' jechuun waan irra gahan himti. Gama biraatiinis, ''hawaasa Amaaraa irraa himannaan Oromoorratti mootummaa Ameerikaatti, keessumaayyuu magaalaa Waashingitan Dhiiyeessaniiru. Himannichis akka waan Oromoon duguuggaa sanyiirratti waamicha dhiyeessaa jiruutti himannaan mootummaa Ameerikaa dhaqabeera.'' Kanarratti bulchitoonni magaalota Ameerikaa biroo immoo hawaasa Oromoo erga dubbisanii booda gadda itti dhagahame ibsatanii jiru jetti. Kana malees, ummanni biyya keessaa hiriira bahee sagaleesaa dhageessisuu akka hin dandeenyee taasifameera kan jettu Aaddee Seenaan, mootummaan humna waraanaa waan bobbaaseefi namoonni sagalee dhageessisuus ta'e manaa bahuu hin dandeenyee jetti. Akkasumas, mootummaan intarneetii adda kutuu namoonni odeffannoo akka waliin hin qoodne taasisuun akkasumas manaa manarra deemuun namoota hidhuun biyya keessatti sagalee ummata  ukkamsaa jira jetti.


Haacaaluu Hundeessaa: ''Haacaaluun gaafan du'u Ambotti na awwaalaa jedhee ture''

Sirni awwaalchaa artiistii Oromoo gameessa Haacaaluu Hundeessaa iddoo dhaloota isaa magaalaa Ambootti akka raawwatu fedhii fi murtii maatii ta'uu maatiin BBC'tti himan. Weellisaa Haacaaluu Hundeessaa erga Wiixata darbe ajjeefamee booda eessatti awwaalamuu qaba kan jedhu falmii guddaa kaasee jira. Guyyaa kaleessaa garee Finfinneetti awwaalamuu qaba jedhuu fi humnoota nageenyaa jidduutti walitti bu'iinsa Ambotti uumameen abbeera Haacaaluu dabalatee namoonni shan ajjeefamanii jiru. Wiixata halkan Reeffi isaa qorannoof hospitaala Phaawulos gale, Kibxata ganama akkuma achii baafameen gara magaalaa Amboo gaggeeffamaa ture. Haa ta'u malee gaaffii Haacaaluun Finfinneetti kabajaan awwaalamuu qaba jedhuun reeffi isaa karaa irraa gara Finfinneetti akka deebi'u taasifame. Gocha reeffa humnaan gara magaalaa Finfinneetti deebisuu kanaan wal qabatee Jawaar Mohaammad dabalatee namoonni 35 to'annoo jala ooluu poolisiin federaalaa ibsee ture. Hokkora reeffi Haacaaluu Finfinneetti awwaalamuu qaba jedhu kaleessa naannoo qe'ee maatii Haacaaluutti uumameen, maatii keessaa namootni afur rukutamuun namni tokko du'uu obboleessi hangafaa Artisti Haacaaluu Habtaamuu Hundeessaa BBCtti himeera. Namootni sadii hafan madaa'anii lubbuun akka oolanis hime Habtaamuun. "Haacaaluun uummata Oromoof qabsoo guddaa taasisaa ture. Aarsaa guddaa kaffaleera. Har'a garuu reeffa isaa illee awwaallachuu dadhabuun hanga kana rakkachuun keenya guddaa na gaddisiisa," jedhe. "Ambotti na awwaalaa" Gaaffii haacaaluun Finfinneetti haa awwaalamu jedhu uummanni kaasu hammeenyaaf miti kan jedhu obboleessi isaa Habtaamuun, ta'us kana kan murteessu maatiidha jedhu. ''Haacaaluun maatii qaba. Haati warraa isaa jirti. Nu waliin osoo hin mari'atiin, namootni Finfinnetti awwaalamuu qaba jechuun sirrii miti." Yaada kana mormuu baannus erga du'ee sababa kanaan reeffi isaa boqonnaa dhabuun hanga kana rakkachuu hin qabu ture. Kun baay'ee nu gaddisiiseera Jedhe. Haacaaluun yeroo lubbuun jiru 'tasa yoon du'e magaalaa Ambootti malee na hin awwaaliinaa' jedhee ture jedha Habtaamuun. "Kanaaf yaada kanaafi murtoo maatiinidha kan Ambotti akka awwaalamu murteessine'' jedheera. Sirni awwaalchaa Haacaaluu Hundeessaa har'a magaalaa Ambootti raawwataa jira. Ajjeechaan Haacaaluu Hundeessaa irratti raawwate Oromiyaa kutaa garaagaraa keessatti hookkarri cimaan dhalatee waliigalaan lubbuun namoota 80 ol darbuu himameera. Haacaaluu Hundeessaa abbaa ijoollee durbaa sadii ture.


Qeerroon Ambootti hiriira bahan owwaalchi Hacaaluu Hundeessaa Finfinnee akka raawwatu gaafatan

Qeerroowwanii fi jiraattonni magaalaa Amboo dhibbaan lakkaa'aman Kibxata Ganama waajjira qajeelcha poolisii Godina Shawaa Lixaa fuulduratti wal gahuun reeffi weellisaa Hacaaluu Hundeessaa Finfinneetti akka awwaalamu gaafatan. Jiraattonni magaalatti BBC'n dubbise akka himanitti dabalataan Jawaar Mohaammad dabalatee namoonni hidhaman akka hiikamanis gaafataniiru. Ajaajaan qajeelcha poolisii Godinichaa kan maqaan isaanii hin dhahamne deebii 'deemaa awwaalladhaa, nutis hojii keenya hojjenna' jechuun deebii kennuu odeeffanneerra. Haa ta'u malee, dubbiin isaanii kuni Finfinnee owwaallachuu akka danda'an kan deeggaru ta'un isaa hin beekamne. Qeerroon karaa irratti wal gahuun dhaadannoo dhageessisaa kan turan yoo ta'u, humnoonni nageenyaa hidhatan dhukaasa banuu jiraattonni BBC'tti himaniiru. Dhukaasa banameen namoonni hedduun rasaasaan miidhamanii gara hospitaalaa geeffamuus odeeffanneerra. Mootummaan reeffi Haacaaluu Amboo kan geeffame gaaffii maatiitiin akka ta'e himeera. Haa ta'u malee, rogeeyyiin kana qeeqan mootummaan reeffi Hacaaluu Finfinneetti akka awwaalamu hin barbaadu jechuun himu. Sababa kanaafis guyyaa kaleessaa ariitiin magaalaa Finfinnee keessaa akka bahu taasifame jedhu. Reeffa Hacaaluu fedhii maatii malee karaarraa deebisanii waajjira Paartii Badhaadhinaatti galchan jechuun poolisiin Jawaar Mohaammad dabalatee namoota 35 to'annoo jala oolchuu himeera. Diddaa kana jidduutti uumameen miseensi poolisii humna addaa Oromiyaa tokko ajjeefameeras jedhe ibsa kaleessa poolisiin kenneen. Koree qindeessituu sirna awwalchaa keessa kan jiran pireezidantiin Yuunivarsiitii Amboo Dr Taaddasaa Qana'aa sirni awwaalchaa Ambotti Kamisa akka raawwatu yaadamuu isaa BBC'tti himaniiru. Kuni fedhii maatiin moo dhiibbaa mootummaatiin akka ta'e gaafatamanii quba akka hin qabne himan. Dhimma kanarratti kallattiin maatii Haacaaluu argachuu hin dandeenye. Ajjeechaa artistii gameessa Haacaaluu Hundeessaa irratti raawwate balaaleffachuun kanneen guyyaa kaleessaa magaalota Oromiyaa keessatti mormii bahan keessaa yoo xiqqaate namoonni 10 ajjeefamuu fi 100 ol madaa'uu BBC'n odeeffateera. Mormiiwwan gara hookkaratti jijjiiramani waajjira mootummaa dabalatee qabeenyi gubatellee akka jiru gabaafameera. Haa ta'u malee, lakkoofsi namoota mormiif bahanii lubbuu dhabani kana caaluu akka danda'u tilmaamama. Guyyaa kaleessaa dubbii kan taasisan MM Abiy Ahimadis kana waan akeeku dubbatan. Weellisaa Hacaaluu Hundeessaan quuqqaa akkasumas gaaffii ummata Oromoo keessa jiru walaleessuun gurra horate. Keessumaa karoora maastar pilaanii magaalaa Finfinnee 10ffaa mormuun walleen gadhiise momii hawaasaaf galtee ta'un tajaajileera. Erga namoonni dhibba hedduutti lakkaa'aman lubbuu dhabanii booda mootummaan dhiifama gaafate karoora magaalaa Finfinnee bal'isuufi jedhame san osoo hin raawwatin hafe. Kanneen owwaalcha Hacaaluu Finfinnee akka ta'u gaafatan Hacaaluun 'wiirtuu qabsoo Oromoo kan ta'e Finfinneef qabsaa'aa, Finfinneetti ajjeefame. Kanaafis, owwaalchi achumatti raawwachuu qaba,' jechuun ibsu. Akka fakkenyaattis, weellistoonni akkasumas namoonni beekamoo Itoophiyaa Finfinneetti akka owwalaman kaasu. Guyyaa kaleessaa, kibxata reeffi gara Amboo erga qajeelee Buraayyuu erga gahee booda gara Finfinnee deebifame. Kanneen Finfinneetti deebisan kanneen fedhii maatii hin kabajanedha jechuun Mootummaan Naannoo Oromiyaa boodarra reeffa helikoptaraan gara Amboo akka deebise BBC'n mirkaneeffateera. Yeroo ammaa reeffi mana maatii Hacaaluu magaalaa Amboo jiru keessatti kan argamu yoo ta'u qeerroon owwaalchi Finfinneetti akka raawwatu gaafataa jiru.


"Uummatni Oromoo bilisa baheera, amma kan barbaachisu misooma" - MM Abiy Ahimad

Manni maree bakka bu'oota uummataa walgahii idilee har'a taa'een bajata mootummaa federaalaa bara 2013 raggaasisuun dabalataan Ministirri Mummee Abiy Ahimad gaaffiwwan miseensoota mana marichaa irraa dhiyaatanif deebii laataniiru. Manni marichaa bajata mootummaa federaalaa bara 2013 birrii biliyoona 400 fi biliyoona 76 raggaasise. Bajatni kun ce'umsa hawwaasummaa fi diinagdee, misooma indaastirii, guddina alergii, carraa hojii uumuu, misooma jallisii akkasumas miidhaa Covid-19 dameelee diinagdee fi hawaasummaa irratti qabu ilaalcha keessa galchuun kan qophaa'e ta'uun isaa himameera. Dabalataan bajatichi yaada guddinni diinagdee biyyattii bara 2013 dhibbeentaa 8.5 ta'a jedhu fi qaala'iinsi gatiis gara dhibbeentaa 9.8 gadi akka bu'u ilaalcha keessa galchuun kan qophaa'eedha jedhameera. Wantoota bajata bara kanaa adda taasisan keessaa tokko bara kana naannoo kan ta'e naannoo Sidaamaaf bajatni of danda'ee ramadamuu isaati. Ministirri Muummee Abiy Ahimad weerara koroonaan dura paartiin isaanii filannoon akka adeemsifamuuf ejjennoo qabaachuusaa kan himan yemmuu ta'u "qaamoleen yeroo sana filannoon taasifamuu hin qabu jechaa turan filannoon taasisuun yeroo hafu yaada isaanii jijjiiruun filannoon adeemsifamuu qaba jedhan" jechuun dubbatan. "Itoophiyaan biyyoota sababa koroonaan filannoo hambisan hedduu keessaa tokko malee qofaashee miti" kan jedhan MM Abiy, filannoon biyyoota bu'uraalee misoomaa hin qabne kan akka Itoophiyaaf rakkisaa ta'uusaa himan. Filannoon namoota heddu leenjisuu akka barbaadu kan himan MM Abiy "rakkoon keenya filannoo guyyaa tokko taasifamu osoo hin taanee adeemsa filannooti" jedhan. Adeemsi filannoon biyyattii keessatti itti taasifamu saaxilamummaa dhibee Covid-19 kan dabalan ta'uu isaanis himan. "Kaayoon filannoo inni ijoon diraamaa hojjechuu osoo hin taanee sirna dimokiraasii shaakaluudha" kan jedhan MM Abiy filannoon dimokraatawaa ulaagaalee hunda kan guuttate ta'uu akka qabu dubbatan. Yeroo qabaachuun qophii filannoof haala mijataa akka uumu kan himan MM Abiy "biyya tokko keessatti filannoo gaggeessuuf yoo xiqqaate ji'ootni saddet ni barbaachisu" jechuunis himan. Dabalataan boordii filannoo biyyattii kabajuu fi hawaasaaf dhiphachuun akka barbaachisus dubbatan. "Haacaalun dargaggeessa goota fi kutataa ture" kan jedhan MM Abiy Ahimad, oduuwwan du'a Haacaaluu booda yaadaman/himaman mootummaan Itoophiyaa ijarsaa hidha haaromsaa irraa ija akka kaasuf kan kaayyeefatan ta'uu himan. Ajjeechaa Haacaaluu booda qaamolee hokkorri akka itti fufu kakaasaa jiranis akeekkachiisanii jiru. "Namootni fi qaamoleen du'a Haacaaluun walqabatee hookkarri itti fufuu qaba jettan yoo xiqqaate daandii Haacaaluu hordofuu qabdu. Koottatii adda durumaan du'aatii qabsaa'aa" jedhan. Alaalaa qabsaa'anii injifachuun hin danda'amu jechuunis dubbataniiru. Gama biraatin Haala nageenyaa godinaalee Gujii fi Wallaggaa kan gaafataman MM Abiy Ahimad, "haalli godinaalee Gujii keessa jiru akka Facebook irratti haasa'amu miti" jedhan. Iddoodhaa iddootti socho'uun miidhaa qaqqabsiisun alatti "godinaalee Wallagga afran keessatti gandi tokkollee qaamolee hidhatanin qabame hin jiru" jedhan. "Uummatni Oromoo bilisa baheera. Amma kan barbaachisu misooma" kan jedhan MM Abiy, qabsoon hidhannoo yeroo ammaatti barbaachisaa akka hin taane himan. Barbaachisummaa qabsoo karaa nagaa fi sirna dimokiraasiii kan himan MM Abiy "siyaasni inaaffaa bu'ureeffate" Oromiyaas ta'e biyyattii akka hin fayyadne ta'uu himan. Uummatni gaafii qabu karaa nagaan dhiyeessuun akka barbaachisus himanii, qaamolee biyya diigna jedhan akeekkachiisanii jiru. Hidha Haaromsaa Guddicha Itoophiyaa ilaalchisee hojiin ijaarsa piroojektichaa milkaa'inaan hojjetamaa turuusaa MM Abiy himaniiru. Mariin biyyaalee yaa'a olii fi gadii waliin taasifamu barbaachisaa ta'uusaa kan himan MM Abiy adeemsa marii taasifamaa tureenis "tarkaanfii tokkon tokkon taasifaman ta'e jedhamee, itti yaadnee, nuuf galee kan raawwanne fi faayidaa irraa kan argannedha" jedhan. Marichi gara Gamtaa Afriikaan akka ilaallamu gochuunis injifannoo dipilomaasii guddaa ta'uu isaa dubbatan. Hojii kuusaa bishaanii hidhichaa ilaalchisuun yeroo dubbatanis "yaa'a uumamaa bishaanichaa hin dhaabnu. Bishaan bara kana kuufamus hammeentaa bishaanii hidhichi qabachuu danda'u keessaa dhibbeentaa 10 gadidha" jedhan. Itoophiyaan hidhicha bishaan guutuu dhiisuuf waliigalte jechuun soba jedhan. Yaadni miidhaan saalaa weerara koroonaan booda hammaatera jedhu caasaalee mootummaa fi quuqqamtoota mirga dubartootaa fi daa'immaniin ka'uu erga eegalee bubbuleera.Miidhaan saalaa koroonaan walqabatee dabaleera kan jedhu yaada malee dhimma ragaadhaan deeggarame miti kan jedhan MM Abiy Ahimad, Bitootessa 01 bara 2012 hanga Caamsaa 20 bara 2012ti namoota 280 irratti miidhaan saalaa raawwatamuusaa himan."Kanaan dura giddugaleessaan ji'atti namootni 140 miidhamaa turan amma garuu giddugaleessaan ji'atti haleellaa saalaa 102tu gahaa jira" jedhan. MM Abiy taateen kun qaamolee fi dhaabbilee amantaa, mootummaa, haayyulee fi dhaabbilee aadaa maraan qeeqamuu akka qabu himan. Hulaawwan seeraa miidhaa saalaan walqabatanii jiran fooyyeessun akka barbaachisu fi hawaasa barsiisuun barmaatin kun akka hafuuf hojjetamuu akka qabus himaniiru.


MM Abiy Ahmad: 'Taateewwan Waxabajjii sadiin imala keenya gufachiisuufi dhiiga dhangalaasuuf yaalameera'

Ministirri Muummee Abiy Ahmad galgala kana TV biyyaalessaarratti dhiyaachuun ajjeefamuu Artist Haacaaluu Hundeessaa ilaalchisuun gadda isaanitti dhaga'ame ibsachuun uummata biyyattiif ammoo ergaa dhaamaniiru. Ministirri Muummichaa du'aatii Haacaaluu Hundeessaa taateewwan A L I Waxabajj 10, 2010 akkasumas Waxabajji 15, 2011 mudatee ture waliin walfakkeessuun, "Waxabajji sadan keessatti imala keenya gufachiisuudhaafi dhiiga dhangalaasuudhaaf yaaliiwwan taasifamaniiru," jedhan. Waxabajjii isa miilanaa kanaan taateewwan Waxabajjii darban lamaaniin karaa adda ta'een nama kallattiidhaan dhimmi isaa hin ilaallanne akka ajjeefamu taasifamee naasuun guddaan, shakkiin guddaaniifi tokko isa kaan waliin walitti bu'insi akka uumamu yaaliin taasifameera jechuun ibsan. "Ummanni Itoophiyaa kan hubachuun barbaachisu waraqaa eenyummaa keenya qabaachuu baatus, yuunifoormii uffachuu baatus qabsaa'aadha. Qabsaa'aa ta'uu isaa ammoo ummanni Itoophiyaa ni hubata," jechuun dinqisiifataniiru. Wareegamuu Haacaaluutiin tokkummaan Itoophiyaa, imalli waliigalaa Itoophiyaa daandiin cululuqaa kan galmaa'u malee kan dhaabbatu mitis jedhan. Hawwiifi fedhiin diinota keenyaa akka hin milkoofneef kaayyoo gocha hamaa kanaa hubachuudhaan akka  inni galma hin geenye mootummaa waliin akka dhaabbataniif gaafataniiru. Namoonni Haacaaluu Hundeessaa ajjeesan saffisaan qulqullaa'ee haqni akka argamu, ol-aantummaan seeraa sadarkaa biyyaatti akka mirkanaa'u akkasumas adeemsi nageenya kabachiisuu akka hin gufanneef uummanni mootummaa waliin akka dhaabbatuuf waamicha dhiyaassaniiru. Dabalaatanis mootummaan walabummaa biyyattii kanaa, nagaafi fedhii isheen qabdu milkeessuudhaaf cimsee akka carraaqus himaniiru. Gaafa Wixataa yeroo Manni Maree Nageenyaa Mootummoota Gamtoomanii dhimma Itoophiyaafi ollaa ishee irratti mariyataa jirutti mootummaan qalbii isaa guutuun hojjechuun murtee hin mallee akka hin taasine gochaa jirutti Haacaaluu Hundeessaa rasaasaan ajjeefamuu himuu kan ibsan MM, "…naman jaalladhuufi itti dhiyeenyaan waggoota dheeraaf beekudha…" jechuun gaddi isaanii gadi fagoo ta'uu dubbatu. Haacaaluun waggaa 10 oliif hirriyaa kootiif haala adda addaatiin na gargaaraa ture kan jedhan MM Abiy, Haacaaluun rakkoofi bu'aa bahii hedduun baayyeen waliin dabarsuu yaadataniiru. Akkasumas ajjeechaan artisti Haacaaluu raawwatameen yakka yakka caaluutu nurratti raawwateedha, jedhaniiru. MM Abiy warra diinota keenyadha jedhan yeroo ibsanitti, "Fedhiin diinota keenyaa kan jalqabne akka hin milkkoofnedha. Ummanni Oromoo saboota biroo waliin sababa kanaan akka dhiiga wal dhangalaasan, akka barbaadan ibsuun kanas galma geessifachuudhaaf irra deddeebiidhaan yaaliin taasifamuu eeraniiru. MM itti dabaluun, "Baatii Waxabajjii keessa Finfinneetti jalqabnee, lolicha Finfinnee marratti ni xumurra, kan nu sodaachisu dhimmi Oromiyaati," jechuun kakaasaa akka turan yaadachuudhaan, "kanaafis gareewwan gurmeessuun bobbaafamaa ture mootummaan fashaleessaa tureera," jechuun ibsan. Fedhiin gareewwan kana Haacaaluu qofaa ajjeesuu osoo hin taane, Oromoota bebbeekamoo biroo dabalatee ajjeesuudhaan, "saboota gidduutti madaafi ajjeechaa uumuudhaaf, tokkummaan keenya akka raafamu, nagana keenya akka boora'u, dhimmoonni yaadne akka hinmilkoofne diinoota keessaafi kan alaa walitti qindeessuudhaan gocha hamaa kana rawwataniiru," jedhaniiru.


Siidaan mootii H/Sillaaseefi abbaa isaanii namoota ajjeechaa Hacaaluun dheekkamaniin diigaman

Namoonni ajjeechaa weellisaa Hacaaluu Hundeessaarratti raawwateen aaruun mormiidhaaf daanditti bahan siidaa mootii Haayilasilaasee Landaniitti kan abbaa isaanii ammoo Magaalaa Harariitti jijjigsaniiru. Siidaan mootii Haayilasillaasee biyya UK kan magaalaa Landan namoota ajjeechaa wallisaa Haacaluu balaaleefataniin diigame. Akkasumas  siidaan abbaa mootichaa kan ta'an kan Raas Mokonniin W/Mikaa'el Baha Itoophiyaa magaalaa Harar jiru gidduu kan jigfamaneera. Weellisaa Hacaaluu Hundeessaan jalqaba torban kanaa magaalaa Finfinneetti erga ajjeefamee booda namoonni kana mormuun daanditti bahanii mormii isaanii dhageessisaa jiru. Mormiin kuni namoota ajjeechicha balaaleeffataniin biyya keessaafi biyya alaa gaggeefameera. Haaluma walfakkaatuunis siidaan mootii Minilikii kan Magaalaa Finfinnee jirus poolisiin eegamaa akka ture BBC'n mirkanesseera. Haa ta'u malee, mormiin kuni bakkeewwan gara hookkaratti jijjiirames qaba. Akka poolisiin jedhutti hanga yoonaa namoonni 81 ta'an lubbuu isaanii dhabaniiru. Waajjiraalee mootummaa gubuu dabalatee gareedhaan walitti bu'uun akka ture poolisiin himeera. Hacaaluun ajjeefamuun isaa erga ibsame booda guyyaa Kibxataa ganama naannoo sa'aatii sadii booda ture dargaggoon magaalaa Hararitti wal arguun siidaa mootii Raas Mokonniin Walda Mikaa'el kan jijjigsan. Raas Mikaa'el Wolde Mikaa'el (1852-1906 kan jiraatan) abbaa mootiicha H/Sillaasee yoo ta'an, lola Harariin to'achuuf taasifame booda kan Harar bulchaa turanidha. Fira dhihoo mootii Minilikiisi. Siidaan tibbana jijjige kuni Meetir Artist Afawarq Takileen kanhojjatame yoo ta'u, Raas Mokonniin siidaa jijjige irratti fardarra taa'anii mul'atu. Wayita siidaan sun jijjigsaneetti achitti argamu kan himu dargaggoon dubbisne ''kan cabee jiru lafatti harkisaa caccabsani,'' jedha. Akka dargaggoo kanaatti yeroo kuni raawwatu 'humnoonni nageenyaa dhihoo turan garuu homaa gochuu hin dandeenye.' ''Dhaabbataniiti ilaalan. Wanti godhan waan hin jirreef namuu aaraafi xiiqii keessa waan jiruf cabsine. ''Gumaa obboleessa keenya ni baafanna. Bakka kana siidaan Hacaaluu nuuf haa dhaabbatu'' jechaa turan yeroo jigsan,'' jechuun BBC'tti hime. Ergasiis dargaggoonni sidaa caccabe hirachuun bakkee garaa garaa magaalota dhihoo magaalaa Harar jiran dabalee, fudhatanii qajeelu hima. Gaafa kuni raawwate rakkoon nageenyaa magalaa Harar keessa mudachuun hin gabaafamne. Haa ta'u malee, bulee isaa waraanni bakkatti sosso'u jiraattonni himaniiru. Hojiiwwan aartii keessumaa hiika siyaasaa qaban hojjete keessatti Weellisaa Hacaaluu Hundeessaan fiwudaalota Itoophiyaa qeequun beekama. Torban dura gaaffiifi deebii miidiyaa biyya keessaa OMN waliin taasiseen 'fardi mootichi Miniliik magaalaa Finfinnee keessa irra taa'e mul'atu kan Oromooti' jechuun dubbatee ture. Dubbiin kuni miidiyaa hawaasummaa gubbaa ijoo dubbii ta'e ture. Kanneen kana mormaniis qeeqa isaanii irratti dhiheessaa turan. Hanga yoonaa Hacaaluun sababni itti ajjeefame ifa ta'u baatus kanneen mormiif daanditti bahanii siidaa mootota durii jigsan garuu qeeqa dhiheenya kenneen walqabsiisu. Maqaa mootiin xumuraa Itoophiyaa H/Sillaaseen siidaan bakkeewwan garaa garaatti ijaarameera. Waggaa durallee Gamtaan Afrikaa siidaa isaaniif dhaabee ture. Haa ta'u malee, siidaan mootii H/Sillaasee biyya UK magaalaa Landanitti argamu namoota ajjeechaa Hacaaluu irratti raawwate mormaniin gaafa Kibxataa Waaree booda jigeera. Siidaan kuni bara 1936 weerara Xaaliyaanii hordofuun mootichi gara Ingilizii baqachuun bakka yeroo muraasaaf keessa jiraatan yaadachuuf ijaarame. Siidaa magaalaa Landan bakka Winbildan paarkii Kaanizaaro jedhamutti argamu kuni erga caccabee booda poolisiin bakkicha argamuun qorannoo eegaluu isaa miidiyaaleen biyyatti gabaasaniiru. 'Gama tokkoon seenaa waan ta'ef siidaa jigsuun hiika hin qabu kan jedhun yaada, gama kaaniin jigsuun isaaniif gammachuu fidaafi laata jedheen tilmaama,' jechuun yeroo jigsan namni argeefi Andiriiw Mooris jedhamu miidiyaa Pirees Asoosiyeeshif (PA) himeera. Erga warri jigsanii deemanii booda gareen biraa siidaan jigu morman bakkicha argamuun mormii isaanii dhageessisaa turan. Gama kaaniin, Imbaasiin Itoophiyaa magaalaa Landan jiru kanneen mormiif daanditti bahaniin 'miidhamuu' torban kana ibseera. Ji'a dura lammiin Ameerikaa gurraachi Joorj Filooyid ajjeefamuun isaa erga ibsame booda kanneen gadda ibsachuuf daanditti bahan siidaawwan koloneeffattoota waggoota dheeraaf turan jijjiigsaa turuun isaanii ni yaadatama.


Haacaaluu Hundeessaa: 'Hiriyaakoo, gootichi rasaasaan ajjeefame'

Ajjeechaan weellisaa jaalatamaa Haacaaluu Hundeessaa Itoophiyaatti jeequmsa guddaa kaasuun lubbuun namoota 160 olii darbeera Haacaaluun irra caalaa waa’ee tokkummaafi jaalalaa weellisuun beekama. Dabalataan sirboota quuqama saba isaa Oromoo ibsan weellisuun jaalatamummaa guddaa horateera. Ogeessi Kaameeraa BBC Amansiisaa Ifaa hiriyaa Haacaaluu kan taheefi sirba isaa badhaasa mo’achuu danda’e waraabeefi hojjateef erga du’aatii isaa dhagahee maal akka yaadaa tureefi haala guyyaa sanaa dubbateera. 'Takka takka yeroon du’a Haacaaluu yaadu osoo inni jiraatee ani du’era tahen' jedha. Inni namoota hedduuf gootadha, uummata isaaf waan baay’ee buusa. Yeroo hundumaa saba isaaf qabsaa’a, yeroo namootni siyaasaa, rogeeyyiin fi artistootni biyyaa baqatanii bahan Haacaaluun biyyuma tureeti dhimma namootni hedduun lafaa hin kaasne kaasuun falmaa kan ture. Ajjeechaan Haacaaluu Hundeesaa, mootiin sirboota qabsoo Oromoo fi wallisaan dargaggeessa Oromoo beekamaaan guyyaa Wiixataa raawwatamee leeliftootaafi jaalattoota isaatiin dheekkamsa kaaseera. Tibba murmii naannoo Oromiyaa fi Magaalaa Finfinneetti taasifamee wal qabatees, namoonni 80 ol ta'an ajjeefamuutuu himama.. Haacaaluun yeroo baayyee waa'ee jaalalaafii tokkummaa kan sirbu yoo ta'u, sirboonni isaa kaan ammoo waa'ee dhiibbaa ummata Oromoo irra gahuu ni kaasu. Amansiisaa Viidiyoo Hacaaluu waliin waraabee badhaasa akka mo'aatee ture hima. Oggeessi kaameeraa BBC Amansiisaa Ifaa, hirriyaa Haacaaluu kan bara dheeraa guyyaa Haacaluun itti ajjeefamee kaasee waan ture yaadata. Waa'ee du'a HAaaluu wayitan yaadadhuu, maaliif inni hafe ani hinduu'iin laata jedhaan yaada. Sababiinsaas Haacaaluun goota namoota hedduutti. Kanaafuu waan hedduu ummataa isatiif gumaachu qaba ture. Yeroo hunda ummata isaatiin qabsaa'aa ture. Keessattu tibba artistoonni. roogeeyyiifi namoonni siyaasaa hedduun biyyaa baqatan sanattilleen Haacaaluun dhimmoota eenyuunuu kaasuu inbarbaaden kaasaa ture. ‘Haacaaluun hospitaala galeera' Gaafa Wiixataa halkan sa’a 4:00 booda hiriyyootni koo baay’een naaf bilbilaa turan, kaan ammoo ergaa gabaabaa naaf barreessuun Haacaaluun maal tahe na jechaa turan Namni tokkollee yeroo sana du’eera naan jedhe hin jiru. Garuu akka waa taheeru ifaa ture. Hirriyoota keenya kan biraatiif bilbiluun yaalee, garuu eenyumtu bilbilasaanii hinkaasan. Booda garuu Haacaaluun hospitaala galeera jechuun ergaan barreeffamaa na qaqabee. Booda keessa ammoo hirriyyaa kiyya reeffa Haacaaluu bira dhaabbatee bo'aa tureef argadhe. Hacaaluun galaafatameera. Kanumaan konkolaataa koo qabadheen gara hospitaalichaatti qajeele. Karaa gaheen hiriyaa koo tokkoof yoon bilbilu gaddaan guutamee reeffa isaa cinaa akka dhaabataa jiru natti hime. 'Haacaaluun rasaasaan rukutamee du’eera' Yeroon hospitaala bakka inni geeffame gahu nama baay’een achii iyyaa bohaa jira. Namni tokko uffata irraa fuudhee yoo ilaalu laphee isaa irra rasaasaan kan dhahame kan fakkaatu madaan arge. Poolioonni fi hiriyoonni keenya baay’een achi jiru. Maqaa isaa waameen iyyee boo’aa ture. Namni hundinuu ni iyya, ni boo’u. ‘’Kun dhugaadha jettanii natti hin himiinaa’’ Jechaama iyyaa boo’aa turre. Sana booda reeffi Haacaaluu qorannoodhaaf gara hospitaala gara biraatti geeffame. Nuyi anbulaansii reffa isaa fuutee deemte duukaa buune. Halkan guutuu achi turre. Gara barii sa’a 10: gara alaatti yoo baanu naannoo hospitaalichaa namni guuteera. Hundinuu boo’aa achi ture. Erga biiftuun baatee reeffa isaa fuunee gara Amboo bakka dhaloota isaatti qajeelle. 'Haacaaluun goota keenya' Akkuma reeffa isaa gaggeessuuf qajeelleen jeequmsa hedduu argaan ture. Dhukaasnis ture. Poolisoonni gaazii imimmaanessituu dhukaasanii ture. Buraayyuu gara km15 erga deemnee  namoota kumaatama miillaa fi konkolaataan gadda isaanii ibsachuu dhufan waliin walitti dhufne. Gadda guddaa keessa turan. Oromiyaa bakka garaagaraa irraa halkan deemaa bulanii kan dhufan hedduudha. Sirni awwaalcha isaas magaalaa Finfinneetti akka raawwatu gaafataa turan. Konkolaataa koo keessa taa’ee ‘Haacaaluun goota keenya. Sirni awwaalchaa gootaaf malu magaalaa Finfinneetti tahuufii qaba’ kan jedhun dhagahaa ture. Sirni gaggeessaa jalqabne achumatti dhaabbate. Booda imala gara magaalaa Finfinneetti duubatti deebinee jalqabne. Sana booda mootummaan akkaataa fedha maatii isaatti magaalaa Ambootti awwaalamuu qaba waan jedheef reeffi isaa helikopteraan gara magaalaa Ambootti geeffame. Gaafa Kamisaa sirna awwaalchaa isaaf daandiin waan cufameef Amboo deemuu hin dandeenye. Karaa foddaa televizhiniin hordofaa ture. Anaaf yeroo ulfaataa ture. Namootni baay’een awwalcha isaa irratti argamuu barbaadan akka hin argamne hubadheera. Gaggeessaa xumuraa taasisuufiif isa waliin deemuu barbaadaan ture. Akka aadaa keenyaatti awwaalchi namuma qarattiiyyuu nama xiqqoodhaan hin raawwatu. Kan goota akkasii dhiisiiti. Yeroon kana daawwataa ture baay’ee gaddaan ture. Haadhakoo imimmaan osoo narra yaa’uu waameen ‘’har’a du’uun barbaadan’’ jedhe. Isheenis boo’aa turte. Ergasii hanga ammaatti boo’aan jira. Yeroo namootni na gaafatanis miiruma gaddaa fi bo’ichaa keessan jira. 'Ammayyuu du’a isaa amanaa hin jiru' Gaafa Kamisaa inni awwaalamu hiriyaa isaa waa mudachuu dhagaheen lakkoofsa bilbilaa Haacaaluu irratti bilbilaan ture. Waan uumame isa waliin haasa’uuf. Torban tokko ajjeefamuu isaan dura bilbilaan waliin haasa’een ture. Sirba haaraa akka hojjechaa jiru natti himee ture. Akkan irratti hirmaadhus natti hime. ‘’Eessa jirta?’’ kan jedhu. Sirbootni Haacaaluu siyaasa irratti qofa kan dhaabatan miti. Aadaa, eenyummaa, mirga namoomaa fi jaalalas of keessaa qabu. Waa’ee gaffiif deebii OMN irratti taasisee ejjenno siyaasaa isaa irratti dubbatee irrattis waliin haasa’uuf barbaadaan ture. Miidiyaa sana irratti waa’ee saba bal’aa Oromoo gama dinagdee fi siyaasaan dhiibamee haasa’ee ture. Namootni mootummaa amma biyya bulchaa jiru irraa maallaqa fudhateera jechuun dubbataa turan. Akkas jedhe, Eenyu iyyuu na bituu hin danda’u.’’ Finfinnee keessatti namoota baay’ee yaada isaatti walii hin galle waliin wal dhabaa ture. Haa tahu malee lubbuu isaaf hin sodaanne ture. Yeroo baay’ee akkas jedha ture. Namni saba isaaf du’u gootadha jedha ture. ‘’Ani nama kaan irraa adda miti,’’ jedhee yeroo tokko natti hime. ‘’Guyyaa tokko du’uu nan danda’a garuu du’a hin sodaadhu’’ jedha ture.


Poolisii Oromiyaa: Warri mana guban 'ammatti miseensa keenya ykn keenya miti jechuu hin dandeenyu'

Viidiyoon wayita hidhattoonni miseensota poolisii Oromiyaati jedhaman mana qonnaan bulaa guban agarsiisu marsaalee hawaasaa irratti gadi dhiifame tibbana dubbii ijoo ta'ee ture. Taateen kun yoom akka raawwate beekamuu baatus haasaa namoonni manicha guban taasisaniin Godina Gujii Lixaa keessa akka ta'e hubachuun ni danda'ama. BBC'n gochi kun Godina Gujii Lixa Aanaa Galaanaa ganda Ejersa Shaamole jedhamtutti raawwachuu odeeffatus mirkaneeffachuu garuu hin dandeenye. Viidiyoon daqiiqaa jaha olii Sanbata darbe marsaalee hawaasaa irratti maxxanfame kun namoota hedduunis ilaalameera. Viidiyoon kun erga marsaalee hawaasaa irratti maxxanfameen booda gamaa gamanaa yaadotni adda addaa dhagaahamaa jiru. Namootni kaan hidhattoonni wayita mana guban viidiyoo sanirratti mul'atan poolisoota Oromiyaati yoo jedhan gariin ammoo hidhattoota bosonatti hafan kan yuunifoormii poolisii Oromiyaa uffatanidha jedhu. Komishiniin poolisii Oromiyaa dhimma kana qulqulleessuuf garee ijaaree gara godinaale Gujii lamaanitti erguu himeera. Uffatni dambii namoonni manicha guban uffatan namootni hedduun gochicha kan raawwate poolisii Oromiyaati akka jedhan karra baneera. Uffatichi kan humni duraan Poolisii Kora Bittinneessaa Oromiyaa jedhamu uffatu ta'uu hubachuun nama hin rakkisu. Komiishinarri itti aanaa Poolisii Oromiyaa Girmaa Galaan, A.L.I bara 2011 irraa eegalee humni poolisii Kora Bittinneessaa jedhamu akka hin jirre BBC'tti himan. Yuunifoormiin bifa daalachaa duraan humni kun uffachaa ture "amma kan uffachaa jiru warra Shaneeti" jedhan. Kanarraa kan ka'e ji'oota jahaa darbaniif yuunifoormiin kun godinaalee hidhattoonni keessa socho'an Wallagga arfan, Gujii lamaanii fi Boorana keessatti qaama poolisii Oromiyaa kamiinuu akka hin uffatamne qajeelfamni darbuu himu. Humni Addaa Poolisii Oromiyaa kan wayita ammaa gara godinaalee rakkoo nageenyaa qabaniitti bobbaafame yuunifoormii addaa qaba jedhan. Haa ta'u malee taateen kun ji'oota jahaan dura kan raawwatee yoo taheef jecha qorannoof gareen ijaaramee gara godinaalee Gujii lamaanitti ergamuu Komishinar Girmaan BBC'tti himaniiru. "Ammaaf garuu miseensa keenya, miseensa keenya miti jennee dubbachuu hin dandeenyu," jedhu. Godinaalee Lixaa fi Kibba Oromiyaa rakkoo nageenyaa qabanitti hidhattoonni bosona jiranis ta'e humnoonni nageenyaa mootummaa yakka adda addaan himatamu. Yakkoota kanneen keessaa mana jireenyaa gubuun isa tokko. Dhaabbanni mirga namoomaaf falmu 'Amnesty International' gabaasa dhiyoo kana baaseen yakkoota humnoota mootummaa ittiin himate keessaa tokko mana gubuudha. Jiraataa Godina Buunnoo Beddellee aanaa Daaboo Hannaa ganda Coomman Bareedaa kan ta'an Obbo Fiqaaduu Guyyaasaa manni poolisoota Oromiyaatiin najalaa gubateera jechuun BBC'tti himaniiru. Miseensoti poolisii humna addaa Oromiyaa "obbolaakoo lama na jalaa ajjeesanii, mana koos na jalaa gubanii, ani lubbuu koof baqadheen bosona jira" jedhu Obbo Fiqaaduun. Obboleessi isaanii Fayyisaa Guyyaasaa jedhamuu Eebla 26 bara 2020, ilmi obboleetti isaanii Yaadataa Callaanee jedhamu ammoo guyyaa sadi booda Eebla 29 bara 2020 miseensota humna addaa kanaan ajjeefamu himu namni kun. "Osoo ollaan meeshaa keessaa baafnaaf jedhanii kadhatanii manakoo midhaan kuntaala 15 waliin abidda itti qabsiisanii guban" jedhu. "Haati warraa koo ijoollee sadi waliin eessa akka jirtu hin beeku, ani baqadhee tabba keessan jira" jedhu namni kun. "Waraana Bilisummaa Oromoo qallabdu, Shanee qallabdu nuun jedhani, nuti jara kana waliin wal hin beeknu" jechuunis sababa manni jalaa gubate himu. Bara 2011 keessa hidhamanii Xoollay akka turan kan dubbatan namni kun erga hiikamanii boodas humna waraanaan barbaadamaa waan turaniif baqatanii bosona seenuu dubbatu. Erga yeroo dhiyoo as poolisiin Oromiyaa ajjeechaa, hidhaa fi dararaa akkasumas sarbama mirga namoomaa biroon komatamaa jira. Keessuma ammoo Humni Addaa Poolisii Oromiyaa godinaalee Oromiyaa adda addaa keessatti gama kanaan qeeqa guddaatu irratti ka'a. Komiishinar Girmaa Galaan garuu kuni dhugaarraa kan fagaatedha jedhu. "Humni Addaa Poolisii Oromiyaa baatii muraasa leenji'ee bahe keessatti injifannoo gurguddaa galmeessaa jira. Gaachana Oromoo ta'uu isaas gochaan agarsiisaa jira," jedhan. Komiin humni kun nama nagaa irratti tarkaanfii fudhate jedhu nu bira hin dhufne jedhu Komishinar Girmaan. "Humna kana keessa kan jiru nama sammuu qabu, nama guutuu yaaduu danda'udha. Eenyu caalaas aantummaa uummataa kan qabudha." "Humni keenya uummata nagaa akka hin tuqne jala murree beekna," jedhan. "Warri humna addaa sodaatee lafa dhiitu warra jeequmsa adda addaa kaasee aangoo karaa qaxxaamuraa qabachuu fedhudha," jedhu komiishinar Girmaan. Haa ta'u malee qaamni poolisii nama nagaa ajjeesuu fi dararu yoo jiraate akkuma nama kaanii to'annaa seeraa jala oolee seeratti ni dhiyaata jedhan. "Miseensota dogoggora uuman, mirga namaa sarban baay'ee seeratti dhiyeessinee irratti qulqulleessaa jirra" jedhu. "Miseensa keenya jennee nama uummata miidhu bobaa jala kaa'annee deemuuf fedhii akkasii hin qabnu, nama uummata nagaa ajjeesuu fi miidhu hundaa ol kan balaaleffatu nuyi" jedhan.


Jiraattota Shebel maaltu qe'eerraa buqqise? Amma akkamiin jiru?

Godina Qellam Wallaggaa Aanaa Anfilloo Ganda Shebel jedhamtu keessaa sababa rakkoo nageenyaatiin kanneen baqatanii naannoo Gambeela jiran rakkoo hamtuutu harkaa nu qaba jedhu. Itti Gaafatamaan Waajjira Bulchiinsaafi Nageenyaa Aanaa Anfilloo Obbo Geetahuun Shaambii ammoo namoonni gara naannoo Gambeelaatti baqatanii turan hundinuu qe'eesaaniitti deebi'anii hojii qonnaa hojjetachaa jiru jedhan. Torban Sanbata darbee (13,06,2020) sababa walitti bu'iinsa uumamee, lubbuu namootaa ''dabarraan'' gara naannoo Gambeelatti godaananii akka turan kan dubbatan jiraataan ganda Shebel, ''amma humnaan nu deebisanii jiru'' jedhan. ''Sanbata ganama sa'aatii tokkootti waraanni mootummaa kaampii Shebel keessa jiru wayita dhukaasa banu jiraataan karuuma argeetti faca'ee baqachuu eegale. Sababiin dhukaasaas Waraana Bilisummaa Oromootu as jira kan jedhu ture.'' Erga baqatanii bosona (buna) keessa dhokataniin booda wayita odeeffatan namni miidhamu dhageenye, kan jedhu jiraataan kun, ''looltoonni nuttis dhaadhataa turan'' jedha. Haaluma kana sodaachunis miilaan gara Gambeellaatti baqachu himu. Qaamni Waraana Bilisummaa Oromooti ofiin jedhu naannoosaanii keessa akka socho'uus dhugaa bahan namni kun. ''Wayita dhukaasi banamu kan ajjeefame namoota nagaadha. Sababii shaneen naannicha keessa socho'utiin walqabatees ummanni naannichaa gama lachuun miidhamaa jira' jedhan. Akka jiraataan kan biraa jedhuutti ammoo ummanni naannichaa gama waraana shaneefii kan motummaa lamaaniinu rakkoo argaa jira. Araddaan qonnaa bakki rakkoon itti mudate Xooxxii jedhamuun yoo ta'u, guyyaa rakkinichi mudateettis namoonni naannoo sanaa baqatee bahuu himu. ''Sa'aatii torba miilaan erga deemnee booda Gambeela geenye. Kaan deemaa bulee borumtaasaa ga'e. Uummanni Oromoo Gambeela jiranii fi mootummaan naannochaas deggersa nuuf godhaniiru,'' jechuun galateeffatan. Mootummaan ganda 03 isaan qubachiisee eegumsa gochaafis akka ture himu. ''Dargaggoonnis daabboo fi shaayee nuuf dhiyeessaa turan. Dhaabbanni Fannoo Diimaa akka nu gargaarus haala nuuf mijeessan,'' jedhan. Guyyaa jahaaf erga akkasiin turanii booda Jimaata darbe qaamoleen mootummaa godinaa fi aanaa isaanii gara Gaambeelaa deemuun akka isaan haasofsiisan dubbatu namni kun. ''Sanbata darbe qaamoleen mootummaa fedhii keenya malee nu fe'anii gara Shebelitti nu deebisan. Wayita nu mariisisanittis waraanni mootummaa akka nu buqqiseefi akka nama keenya ajjeese itti himneerra. Kana hunda osoo dhagahanii konkolaataa ja'atti nu fe'anii namoota 120 nu deebisan.'' Kanneen didanii Gaambeelaatti hafanis kan gara 200 ta'an jiraachu kan himan jiraataan kun, wayita deebinanittis qe'eensaanii barbadaa'ee argu himu. Namoota baqatanii Gambeelatti hafan keessaa namni dubbisne tokko ammoo ijoollee lama waliin akka dhokatanii jiran nutti himan. Akka namni kun jedhanitti, namoonni isaan waliin Gambeela jiran ganda 03 keessa, kaan sharaan hidhameef, kaan ammoo mana namootaatti kooluu galanii jiru. ''Torbee Sanbata darbee erga namoonni ajjeefamuu dhageenyeen booda ijoollee kiyya qabadheen ba'e. Akka tasaa waan baaneef homaa harkaa hin qabnu. Namootuma keenya as jirantu nu gargaaraa jiru. Amma nama nuuf birmatu barbaanna,'' jedhu. ''Ganda Shebel keessaa bakki rakkoon itti mudate Xooxiin namoota 800 caalan qabdi. Kun hunduu dhukaasa banameen rifachuun ijoollee keenya qabannee bosona keessa miila keenyaan Gambeela seenne.'' ''Amma dhufanii qe'een nagaadhaa galaa nuun jedhan. Wayita odeeffannu ammoo naannoon nagaa miti'' jedhu namni kun. Akkasumas , buqqaattoota kanneen gargaaruufi dhaabbileen akka Fannoo Diimaa akka gargaaraniif haala mijeessaafii kan turan jiraataan magaalaa Gambeelaa maqaasaanii eeruu hin feene tokko haalli baqattooti keessa jiran yaaddessaadha jedhu. Namni kun waggoota hedduuf Gambeela kan jiraatanii fi Dhaabbata Qorannoo Qonnaa Naannoo Gambeelaa keessa kan hojjetaniidha. Akka namni kun jedhanitti, erga rakkoon nageenyaa naannoo Shebel keessatti mudachuu eegalee namoonni gara Gambeelaatti baqachuun waan baratameedha. ''Kanaan duras namoonni 70 ta'an baqatanii dhufanii turan. Namoonni kunneen nageenya isaaniif waan soaataniif rakkoosaanii hin himatan. Of dhoksanii jiraatu. Kanneen dheengadda baqatanii dhufan ammoo naannoo 03 bakka namoonni keenya itti heddumaatanitti tursiifnee gargaaraa turre'' jedhu. Hiriyyootasaanii waliin ta'uun maallaqa walitti qabanii baqattoonni kunneen akka gargaaraman gochaa akka turanis dubbatu. Itti Gaafatamaan Waajjira Bulchiinsaa fi Nageenyaa Aanaa Anfilloo Obbo Geetahuun Shaambii namoonni gara naannoo Gambeelaatti baqatanii turan hundinuu qe'eesaaniitti deebi'anii hojii qonnaa hojjetachaa jiru jedhan. Rakkoo nageenyaa uumamee tureen namoonni gara Gambeelaa imalaa turuu kan mirkaneessan Obbo Geetahuun, amma kan achitti hafan hin jiran jedhan. ''Bakkasaan walitti qabamanii turan 03 keessaa kaasnee gara qe'eesaaniitti deebisneerra,'' kan jedhan Obbo Geetahuun, ''kan isaan buqqise waraana mootummaa osoo hin taane 'shanee' dha jedhan. Qondaalli kun komii jiraattoonni ammas sodaa nageenyaa qaban jedhaniif deebii wayita kennan, uummanni nageenyi isaa eeggamuun hojiisaa hojjetachaa jira jedhan. Guyyaa namoonni buqqa'an sana rakkoon uumamee akka ture kan hin haalle Obbo Geetaahuun, ''tarkaanfii olaantummaa seeraa kabachiisuuf fudhatameedha'' jedhan. Dhukaasa banamee tureen jirraattoonni ajjeefamuu jiratatonni Shebel himatan irrattis Obbo Geetaahuun,''namni du'uus du'uu dhiisuus danda'a. Isa kana waanan beeku hin qabu'' jedhan. Gaaffii akka hoogganaa nageenyaatti rakkoo uumame kana adda hin baasnee? jennee gaafanneefis, ''Hin beeku'' jechuun deebii nuuf kennanii jiru. Haala jiraattonni Shebel amma keessa jiran gaafannus, Obbo Geetaahuun irraa deebii argachuu hin dandeenye.


Maanguddoon Aanaa Dagamiitti manni jalaa gubate eenyu?

Godina Shawaa Kaabaa Aanaa Dagamitti manni qonnaan bulaa tokko qabeenya waliin gubate. Maatiin qonnaan bulaa sanaa BBC'tti akka himanitti kuni kan raawwate dheengadda gaafaa Dilbataati. Haa ta'u malee, aanichatti ganda Ali Doorootti gubate irratti maatii fi poolisiin godinaa yaada faallaa qabu. Bulchiinsi aanaa Dagam "waa'ee gubachuu manichaa quba hin qabu" jedha. Manni gubate kan maanguddoo waggaa 70 yoo ta'u abbaan warraa Obbo Suyyum Adinoo jedhamu. Ilmi maanguddoo kanaa dargaggoo Gadaa Suyyum mana abbaa isaa kan gube poolisii humna addaa Oromiyaati jechuun himata.  . "Ilma keessantu bosona jira isa fidaa jedhan. Ilmi keenya kun immoo eessa akka jiru fi maalirra akka jiru hin beeknu. Nuyi akkuma nama kaanii ni barsiifanna jennee barnoota erganne. Achirraan gara inni deeme dhabne" jedha. Ilmi Obbo Suyyum Adinoo "bosona jira" jedhame kun bara 2005 Yuunivarsiitii Wallaggaatti barataa waggaa sadaffaa muummee barnootaa seeraa akka ture fi yeroo sanaa as gara maatitti akka hin deebine dargaggoon kun hima. Sababa kanarraa kan ka'e, bara darbe eegalee humnoonni mootummaa nu doorsisu jedha Gadaan. "Milishootni dhufanii ilma keessan fidaa ykn isin ajjeesna jechuu eegalan. Nuyi garuu kallatuma inni jiruu waan hin beekneef du'uu filanne. Namni tokko yoo hin ulfaa'in eessaa dhalaree?" jechuun hima. "Gaafa duraa akkuma nama tokkootti waan barnootaaf barbaachisu kennineef. Yunivarsiitii Wallaggaatti barataa seeraa ture. Bilbillisaa cufaa taanaan maal ta'e jennee gaddaa turre. Sana booda gara itti bu'e dhabne" jedha. Yeroo ammaatti waajjira mootummaa keessatti qacaramee hojjechaa akka jiru BBC'tti kan hime dargaggoo Gadaa Suyyum "ani mootummaaf amanamaa ta'ee iddoo icciittii natti kennametti hojjechaan jira,'' jedha. Haa ta'u malee, ''gara tokkoon immoo maatii koo dararan" kan jedhu dargaggoo Gadaa maatin isaa balleessaa akka hin qabne hima. "Wanti isin ajaa'ibu waa'ee siyaasaa dhiisaa maqaa mootummaa amma jirullee hin beekan" jedha waa'ee abbaasaa yeroo himu. Dilbata dheengaddaa ganama sa'aa 12 irratti poolisootni humna addaa lakkoofsaan 30 ta'an gara qe'ee Obbo Suyyum Adinoo deemun maatin manaa gadi akka bahan erga itti himanii jedhu maatiin. Sana boodas, poolisootni manichatti ibidda qabsiisuu isaanii ilmi Obbo Suyyum dargaggoo Gadaa Suyyum dubbata. "Maatii gadi baasanii manatti ibidda qabsiisan. 'Lakki jarri kun hoomaa hin beekan' osuma jedhanii kuun ibidda itti qabsiisanii gubanii deeman" jedha. Dabalataan, poolisootni humna addaa kunneen manichatti ibidda erga qabsiisanii booda namni akka birmatee hin dhaamsinee fi hanga manichi gubatee dhumutti dhaabbatanii irraa eegaa akka turan hima. Midhaaniifi meeshaalee manaa dabalatee wanti manicha keessa ture marti gubachuu isaas dubbata. Abbaan isaa baqachuu isaanii fi eessa akka jiran kan hin beekne ta'uu kan himu dargaggoon kun obboleettii isaa daa'ima umrii waggaa 12 dabalatee namootni 30 ta'an dheengadda qabamanii hidhamuu isaanii himeera. Waa'ee gubachuu mana Obbo Suyyum kan gaafanne bulchaan aanaa Dagam Obbo Geetuu Tafarii "ani hin dhageenye. Yoo dhugaa ta'e koottaa qulqulleeffadhaa, teenyee dubbachuu dandeenya" jechuun  yeroobilbilaan gaafanne dubbatan. Ajajaan Qajeelcha Poolisii Godina Shawaa Kaabaa Komaandar Taarikuu Dirbabaa immoo "humni addaa poolisii Oromiyaa dhimma itti mana uummata Oromoo itti gubu hin qabu. Gocha shaneen raawwachaa jiru yoo ta'en ala miseensa bobbaasnee mana namaa akka gubu qajeelfama hin laannu. Kanaaf kuni gocha poolisiis gocha humna addaas miti" jedhan. "Shira ta'e jedhee xaxamudha. Yeroo qaamni nageenyaa isaan adamsuuf, qabee seeratti dhiyeessuuf jedhu jala naanna'anii nuf uummata walitti buusuf jecha poolisii idilee fi poolisii humna addaatu akkas godhe jedhu" jechuun himan. Dhimma hidhamuu daa'ima umrii waggaa 12 kan gaafanne komaandarichi "kunis soba" jechuun himan. Dhimma mana Obbo Suyyum Adinoo ammatti qaama sadaffaa irraa qulqulleeffachuu baannus aanicha keessatti manneen poolisii humna addaatin gubatan jiraachuu isaanii madden amanamoo BBC'tti himaniiru. "Caamsaa 21 ganda Yaayyaa Harootti humni addaa manatti ibidda erga qabsiisanii booda namnootni akka hin dhaamsine irraa dhorkaa turan" jechuun maddi maqaan isaanii akka hin eeramne gaafatan BBCti himaniiru. Gubachuu manneenii gandoota Aanaa Dagam kan akka Yaayyaa Haroo fi Leemman keessatti raawwatamanis ajajaan Qajeelcha Poolisii Godina Shawaa Kaabaa Komaandar Taarikuu Dirbabaa caasaa isaaniitin akka hin raawwatamne himu. Kana dura, viidiyoon yeroo miseensonni humna nageenyaa uffatan Godina Gujii Lixaatti mana guban agarsiisu erga qoodame booda gareen qoratu bakkichatti ergamuun ni yaadatama.


MM Abiy Ahimad: ‘Yeroon dabalataa Manni Maree Federeeshinii kenne nageenya ummataafi’

Manni maree Federeeshinii turtiin aangoo mootummaa akka dheeratu wanti murteesse 'nageenya ummataaf [kabachiisuuf] malee yeroo dabalataa paartileefis ta'e mootummaa kenname miti' jechuun dubbatan. Erga murteen dheengadda, gaafa Roobii, Manni Maree Federeeshinii murteesse as yaada kennaniin adeemsa keessa darbe jajaniiru. Guyyaa har’aa ergaa fuula Fesbuukii isaanii irratti gadhiisaniin adeemsi mana maricha waan kana dura hin baramnedha jedhan. ‘’Dimookiraasiin biyya keenyaa of fooyyeessaa deemaa akka jiru ifatti agarsiiseera’’ jedhan. '‘Yoo sirriitti hubanne, carraan kuni akka biyyaatti dimookiraasiitti madaquu akka dandeenyu carraa guddaa tarkaanfii tokko fuula duratti nu dabarsedha jechuun danda’ama.’’ Yaadni Ministira Muummee kuni yeroo paartileen mormituu muraasa murtee Mana Maree Federeeshiniin mormii isaanii ibsanii booda kan dhagahamedha. Dubbii isaaniinis paartilee waliin mariin akka itti fufu himan. Hunda caalaa murteen kuni xiyyeeffannoo mootummaa ittisa koronaavaayirasii irratti akka ta’u gargaara jechuunis dubbatan. Erga Manni Maree Federeeshinii turtii aangoo mootummaa erga dheeressee booda paartileen mormituu mormanis ta’e murtii kana deeggaran ni jiru. MM Abiy ‘’Wanti biyyaaf jedhamee dalagamuu ummataafi. Ummatni osoo hin jiraatin wanti ummataaf taasifamu hin jiru’’ jechuun murteen tibbanaa barbaachisaa akka ta'e akeekanii dubbataniiru. ‘Yeroon dabalataa Manni Maree Federeeshinii kenne nageenya ummataaf [kabachiisuu] yeroo kenname malee yeroo paartileef yookiin mootummaaf kenname miti’ jechuun himaniiru. Waggoota dheeraa booda qabsoo karaa nagaatti kan deebi’e Addi Bilisummaa Oromoo fi Kongirasiin Federaalistii Oromoo ibsa baasaniin aangoo mootummaa dheerate murtii ‘olaantummaa qaama tokkoon murtaa’edha’ jechuun mormaniiru. Durumaa paartileen lamaan adeemsa 'heera hiikuu' mootummaan hordofe mormaa turan. Paartilee lamaan alatti Addi Bilisa Baasaa Biyyaalessaa Ogaaden (ONLF) murtee tibbanaa qeequun madda rakko nageenyaa ta’u akka danda’u ibseera. Paartileen kunneen mootummaan paartilee mormituu waliin marii akka taa’u gaafataniiru. Ministirri Muummee Abiy Ahimad ergaa isaanii har’aan paartilee mormituu waliin marii akka itti fufan himan. ‘’Dimookiraasiin akka cimuufi waliigalteen biyyaalessaa cimee akka itti fufu paartiin biyya bulchu fuuladuratti dhimmoota ijoo biyyaalessaa irratti paartilee waliin mari’achuun waliin dalaguu itti fufa’’ jedhaniiru. ‘Ilaalchi keenya tokko ta’us dhiisu biyyi qabnu garuu tokkodha’ kan jedhan Ministirri Muummee Abiy ‘hiree fulduraa biyyattii dhimmoota murteessan irratti’ paartilee waliin marii akka itti fufan dubbatan. Itoophiyaa keessa erga koronaavaayirasiin seenee ji'a sadii ta'eera. Keessumaa baatii tokko darbe hammi namoota koronaavaayirasiin qabamanii haalaan dabalaa jira. Qorannoo Inistitiyuutiin Fayyaa Hawaasa Itoophiyaa gaggeessen ji’a tokko darbeefi ji’oota duraan lama hammi namoota vaayirasichi irratti argame yoo ilaalamu kan booda kanaa dachaa 10’n dabaleera jedheera. MM Abiy ‘‘ganna dhufu lakkoofsi kana caaluu akka malu tilmaamama’ jechuun himaniiru. Kanaanis, paartilee mormituufi qaamoleen kaan dhimma koronaavaayirasii ittisuufi dhiibbaa inni fiduu danda’u xiqqeessuu keessatti akka qooda fudhatan waamicha dhiheessaniiru. ‘Hojiin tokko qaama tokkoof qofaatti yeroo kennamu miti ‘ kan jedhan MM Abiy dhiibbaa vaayirasichi fidaa jiru hanqisuuf hunduu itti gaafatamummaa qaba jechuun himan. Kunis, to’annoo vaayirasichaa, dhiibbaa diinagdeefi hawaasummaa fiduu malu, hanqina midhaan nyaataa mudatuu malu, birmadummaa biyyaa eeguufi, filannoo haqaafi amanamaa akka taasifamuf qophii taasifamuu keessatti hunduu gahee isaa akka gumaatu waamicha dhiheessaniiru. Erga Ministirri Muummee Abiy Ahimad aangootti dhufani as filannoon yeroo duraaf baatii Hagayyaa keessa taasifamuuf yaadamee ture. Yeroon suni boodarra ganna keessa yaadni jedhu waan ka’ef ji’uma sana keessa guyyoota muraasa akka achi siqu ta’e. Kanuma keessa garuu ji’a sadii dura sadarkaa addunyaatti weerarri koronaavaayirasii biyya seennaan Boordiin Filannoo adeemsa qophii filannoo adeemsisuu akka hin dandeenye ibse. Dhimma kana irratti kan mari’ate paarlaamaan Itoophiyaa yaada Boordiin Filannoo Biyyaalessaa dhiheesse raggaasisuun filannoon yeroo biraaf akka darbu ta’e. Manni Maree Federeeshinii Itoophiyaa hanga weerarri koronaavaayirasii yaaddoo ta'ee itti fufetti aangoon mootummaa akka dheeratu murteesseera. Yaada Gumii calallii seeraa bu'uura godhachuun murteewwan ijoo lamatu murtaa'e. Kan jalqabaa hanga weerarri koronaavaayirasii biyyattiif yaaddoo ta'ee jirutti manneen maree federaalaa fi naannolee hundi hojii isaanii akka itti fufan kan jedhudha. Kana jechuun manneen maree kanneeniin kan filataman MM fi bulchitoota naannolee hundaa fi kaabineen isaanii aangoorra turu jechuudha. Qabxiin lammataa ammoo weerarri koronaavaayirasii yaaddoo ta'uu dhabuun isaa dhaabbilee fayyaan erga mirkanaa'e kunis paarlaamaan erga ragga'ee booda filannoon yeroo baatii 9 hanga waggaa 1 hin caalle keessatti akka raawwatamu kan jedhudha. Silaa bulchiinsi amma aangoorra jiru A.L.I baatii Fulbaana bara 2013 keessa turtiin isaa goolabama ture. Mootummaan gorsa ogeeyyiin seeraa dhiheessan bu’uura godhachuun yeroo weerara koronaavaayirasii kana filannoo gaggeessuuf filmaata afur kaa’e. Paartileen mormituu immoo heeraan osoo hin taane furmaata siyaasaatu barbaachisa jechuun adeemsa mootummaa kan morman turani. Garuu, hundatu morme jechuu miti. Mootummaan immoo ‘’furmaata siyaasaa’’ wanti paartileen jedhan ‘’qoodinsa aangooti’’ jechuun ‘bu’uura heeraa hinqabu’ jedhee ture. Kanuma keessa filmaata afur mootummaan dhiheesse keessaa paarlaamaan hiikkaa heeraa gaafachuu kan jedhu filachuun Manni Maree Federeeshinii ji’a tokko keessa hiika akka itti barbaadu gaafate. Koreen Mana Maree Fedeereshinii jala jiru dhimma kana irratti ogeeyyii seeraafi fayyaa akkasumas heerri Itoophiyaa ammaa gaafa bahe kanneen qooda fudhatan waliin mari’ateera. Adeemsa Koree Calallii Seeraa irratti paartileen tokko tokkoofi ogeeyyiin gaaffii kaasan turan. Hiikkaa heeraa koreen kuni dhiheesse bu’uura godhachuun Roobii darbe Manni Maree Federeeshinii aangoon mootummaa akka dheeratu murtesseera. Waggoota 27 darbanif siyaasa Itoophiyaa keessa olaantummaan kan gaggeessaa ture Addi Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (ABUT) garuu filannoon yeroo isaa eeggate taasifamu qaba jechuun morma. Jalqaba torban kanaas, Af-yaa’iin Mana Maree Federeeshinii Aadde Keeriyaa Ibraahim filannoon darbuu isaa mormuun fedhiin aangoo gadhiisuu isaanii ibsuun ni yaadatama.


Ajjeechaa Haacaaluu erga dhaga'amee booda godinaalee Oromiyaa garagaraatti maaltu ta'e?

Oduun ajjeechaa Haacaaluu erga dhaga'amee booda godinaalee Oromiyaa garagaraatti maaltu ta'e? Haalli amma irra jiruwoo maal fakkaata? Suraafii viidiyoowwan miidiyaalee hawaasaarra jiran qindeessinee jirra.


Guyyaa J/ Taaddasaa Birruu Niilsan Maandellaa itti leenjise yeroo yaadatamu

Guyyaan qabsaa'aa farra sirna Appaartaayidii kan tureefi boodarra pirezidantiin Afrikaa Kibbaa ta'uun biyya kan bulchan Niilsan Maandellaan gara Itoophiyaa dhufuun Janaraal Taadasaa Birruu irraa leenjii itti fudhacuu eegalan har'a (Waxabajji 29, 1962). Kun ammoo waggoota 58 dura jechuudha. Niilsan Maandellaa Faawondeeshiniin ammoo fuula marsariitii isaarrattis guyyaa kana suura Janaraal Taaddasaa Birruufi Niilsan Maaddellaa waliin ka'an maxxansuun guyyaa Maandellaan Itoophiyaatti leenjii waraanaa itti fudhate jechuun maxxansuun yaadataniiru. Galmee seenaa mee haa ilaallu. Niilsan Maandellaan dhoksaan gara Itoophiyaa dhufuun yeroo leenji’an leenjii isaanii olaantummaan kan hogganaa ture qabsaa’aa beekamaa Oromoo Janaraal Taaddasaa Birruuti. Leenjii Ajaja J/Taaddasaa Birruu jalatti raawwate Mootiin H/Sillaasee kolonii Afrikaa mormaniifi Tokkummaa Afrikaa deeggaraniin Niillsan Maandellaan bara 1960 keessa Itoophiyaatti affeeran. Waggaa lama boodas, Bara 1962 damee waraanaa Paartii Kongirasii Afrikaa (ANC) kan ta’e ‘Umkhonto we Sizwe’ ajajaa ta’un tajaajiluuf Niilsan Maandellaan Itoophiyaa keessa leenjii waraanaa fudhachuu eegalan. Yeroos Itoophiyaan humna waraanaa Afrikaa keessatti cimaa ta’e ijaarratte qabdi turte. Loltonni ishees UN jala gara Kongoofi Kooriyaa imalanii ture. Niilsan Maandellaan leenjii saayinsii waraanaa, ergama fashaleessuu, waraana gaggeessuufi akkatti qawwee fayyadaman Itoophiyaatti leenji’aniiru. Boodarra kitaaba isaanii mata-duree ‘’Walk to Freedom’’ jedhamun barreessan keessatti leenjii fudhataniifi keessaa waan jaalatan katabaniiru. Janaraal Taaddasaa Birruun qondaalli waraanaa ergama dhoksaan Niilsan Maandellaa akka leenjisan filatan ammoo Koloneel Fiqaaduu Waakkenne jedhamu. Leenjiin Niilsan Maandellaas ajaja J/ Taaddasaa jalatti gaggeeffame. Janaraal Taaddasaa Birruu yeroos Komishinara Poolisii Itti – aanaa kan turan. Koloneel Fiqaaduun garuu bara 1962 nama siyaasaa Afrikaa Kibbaa irraa dhufaniifi akka waraana leenjisan itti himame kana nama guddaa ta’uu hin hubanne ture. ‘’Wanti nuti beeknu inni alarraa akka dhufeefi keessummaa keenya akka ta’e, akkasumas yeroo muraasa nu waliin akka dabarsu qofaadha,’’ jechuun kana dura BBC’tti himan. ‘’Wanti hunduu iccitii guddaan qabame,’’ Jedhan. Shugguxii Taaddasaan Maandellaaf kenne Leenjiin Niillsan Maandellaa silaa ji’a jaha tura jedhamee ture. Haata’u malee, torban lama booda paartiin isaanii Afrikaa Kibbaatti isaan waame. Yeroo Maandellaan Itoophiyaa gadhiisan Janaraal Taaddasaan shugguxii rasaasa 200 waliin Niilsan Maandellaaf kennanii ture. Shugguxiin sun bara 1963 yeroo qondaaltonni paartii Kongirasii Biyyaalessaa Afrikaa (ANC) hidhaman lafa qonnaa keessa owwaalamte jedhamee amanama. Niilsan Maandellaan mataan isaanii Hagayya 05, bara 1962 karaa seeraan alaa biyya gadhiisuun akkuma imala biyyoota Afrikaa booda Afrika Kibbaatti deebi’aniin hidhaman. Nama Maandellaan loltuu akka ta’u leenjise Koloneel Fiqaaduun kan yeroos rogeessa siyaasaa Afrikaa Kibbaa kan ture Maandellaatin tooftaa lola waraanaa Goorillaa jedhamuun beekamuufi akkatti waan dhuka’u owwaalanis barsiisaniiru. Dameen waraanaa paartii ANC kun dhuma bara 1961 keessa sibiilota annisaa elektirikii dabarsan hedduu Afrikaa Kibbaatti gubanii turan. Amajjii 11 bara 1962 immoo, Neelsan maandellaan iccitiifi seeraan ala Afrikaa Kibbaatii bahanii biyyoota Afrikaatti imaluu eealani. Kaayyoon isaa hoggantoota siyaasaa Afrikaa argachuun deeggarsa maallaqaafi leenjii waraanaa paartii isaaniif walitti qabachuuf ture. Ofiis nama waraanaa ta’uuf yaada qabu turan. Yeroo kanatti ture Itoophiyaa si’a lama kan daawwatan. Garuu, qondaaltota waraanaa yeroos magaalaa Finfinneetti qunnaman waliin walitti dhufeenya jabeeffatan. Koloneel Fiqaaduun waa’ee Maandellaa maal jedhan? Qondaalli waraanaa bakka leenjii waraanaa Kolfee jedhamuufi yeroo ammaa Finfinnee dhihootti argamutti Maandellaa leenjisan barataa cimaa akka ta’e yaadatu. ‘’Niilsan Maandellaan nama cimaa, nama gorsa fudhatu, akkasumas nama akkaan jaalatumadha,’’ jechuun kana dura BBC’tti dubbatan. Koloneel Fiqaaduun yeroo Maandellaa leenjisan miseensa poolisii humna addaa malee sadarkaa koloneelummaarra hin geenye ture. Maandellaan nama tasgabbaa’aa akka ture kan dubbatan qondaalli kuni ‘’Maandellaan baay’ee kolfanii nama kofalsiisu turan,’’ jechuun yaadatu. Leenjiiwwan kanneen akka jijjigsuu, haleellaa raawwachuufi baqachuu, akkasumas kaan akka leenjisan Koloneel Fiqaadun himu. Guyyaa guyyaa leenjii saayinsii halkan halkna immoo hojiidhaan leenjicha akka agarsiisan ni taasifama ture jedhu qondaalli kuni. ‘Nama haasaan beekan turan’ Maandellaan gara Itoophiyaatti kan ergaman dhoksaan ture. Garuu, hojjaan isaanii poolisoota kaanirra dheerata ture. Gatiittin isaaniis bal’aa ture. Bara sanatti bakka leenjii sanatti damee muusiqaafi diraamaa kan hogganan ogeessi beekama aartii Tasfaayee Abbabaa jedhaman Maandellaa sirriitti yaadatu. ‘’Eegumsi cimaa ture. Itti siquunu nuuf hin eeyyamamu ture,’’ jedhu. Garuu, gaafa tokko yeroo laaqanaatti itti dubbachuu isaanii yaadatu. Maandellaan, ‘’nama haasaa beeku’’ kan jedhan Obbo Tasfaayeen dhimmi appaartaayidiifi akkamiin lolaan qabsaa’uuf akka yaadan itti himuu BBC’tti dubbataniiru. Baandiin isaanii Maandellaaf yeroo taphates gammaduu isaanii himu. Neelsan maandellaan Mudde bara 2013 du’aan addunyaarra boqochuun isaanii ni yaadatama.


Haacaaluu Hundeessaa: "Hammuma na argan natti bu'uun anaaf waan haaraa miti, irra deddeebiin namuudachaa ture"

Weellisaa beekamaan Oromoo Haacaaluu Hundeessaa akka Itoophiyaatti Wiixata galgala sa’a 3:30 irratti rasaasaan rukutamee lubbuun isaa darbuu poolisii fi maddeen BBCn dubbisee mirkanneesan. Magaalaa Finfinnee naannoo kondomiiniyamii Galaanitti rasaasaan dhahame, hospitaala Xinunesh Beejing geeffamus lubbuu isaa baraaruub hin danda'amne. San booda reeffi isaa gara hospitaala Phaawuloos geeffamee erga qoratamee booda ganama kana gara bakka dhaloota isaa magaalaa Ambootti gaggeeffamaa jira. Komishiniin poolisii Finfinnee ibsa Wiixata galgala EBC'f kenneen namoota shakkaman muraasa to'annoo jala oolcheera jedhee ture. Haacaaluu Hundeessaa magaalaa Finfinnee keessatti yaaliin ajjeechaa irra deddeebiin irratti raawwatamaa akka ture amma dura BBC'tti himee ture. Onkoloolessa bara 2019 viidiyoo fi odeeffannoon Weellisaa Hacaaluu Hundeessaa magaala Finfinneetti reebichaaf saaxilame jedhu tokko miidiyaa hawaasummaarra naanna'aa ture. BBC Afaan Oromoos dubbii kan qulqulleeffachuuf yeroos Wallisaa Haacaalu Hundeessaa dubbisee ture. Finfinnee keessatti warri 'Namoonni hammuma na argan natti bu'uun anaaf waan haaraa miti, irra deddeebiidhaan kan namuudachaa turedha" jedha wallisaa Hacaaluu Hundeessaa. "Taateen miilanaa kunis Irreecha Harsadii barii gaafa Wixataa naannoo Waajjira Gamtaa Afrikaa irraa jalqabanii konkolaataan na duuba deemanii na arrabsaatii naannoo addabaabayii Meeksikootti hokkora natti kaasani" jedheera mudannoo tibbanna Finfinneetti isa mudate ilaalchise. Waan isaan jedhanii na abaaran irra deebi'uun deebisee of arrabsuu ta'a kan jedhu Hacaaluun, waan miira keessa na galchu itti dubbachaa akka turan dubbata. Yeroo sanatti hiriyaasaa Guddisaa Dheeressaa waliin akka turee fi kan konkolaataan isa hordofaa turan namoota afur ta'uu hima. "Jarri afur nuti lama buuneetuma dubbisna jenneeti garasaanii deemne." "Maal gootaree yoo waa nama gootes rakkisaadha, callistee bira darbuuf ammoo jechi afaan isaanitii bahu nama hin dandeessisu ture" jechuun attamiin miira keessa galchanii booda himachuuf qophaa'uun hordofaa akka turan hima Hacaaluun. Boodas Poolisoonni dhufanii akka adda baasan kan himu Haacaaluun, miidhaan tokkollee narra hin geenye jedheera. "Maal eessaa namatti buuti, arrabarra jira wanti hundumtuu. Natti hin buune. Anumatu seerattan dhiheessa jedhee humnaan itti deeme. Rakkoonsaa immoo gaafa ati miira keessa galtee itti dhaqxemmoo sikadhatu nama nagaa sitti ta'uu barbaadu," jedha. Kaayyoon garee waan akkanaa raawwatuu kuni nama arrabsanii miira keessa galchuun yakkatti nama geessudha jedha. Namootni 'hokkora' itti kaasan kunneen, 'abbaa dabaree' nuun jechaa turan. Kana hundumaa bilisummaa hanga ittiin nama arrabsanii kana Dr. Abiyyitu kenneefi jedha. "Finfinnee keessatti duraan nama Afaan Tigriffaa haasa'uu yoo argan warra fincaan itti dhufutu, amma garuu Oromoon yoo aangoo qabate kan isaan jalqaba eegan dabaree Oromoo kanattis Oromoo siqiqne jiraanna jedhanii waan eeganiif, Dr. Abiyyi akki itti dhufe akka isaan eegan waan hin taaneef Oromoof kabaja akka dhaban godhe," jedha Haacaaluun. "Ishee mudaa qabdus kaanis ni ida'amna kan jedhe Abiyyi malee Haacaaluu miti. Ani warra akkasii faana hidhata hin qabu,'' ''Ani nama hin tuqu nan kabaja'' kan jedhu Haacaaluun, ''mirga kiyya kabachiisuuf garuu eenyurraayyuu heeyyama hin gaafadhu. Salphoon gaafa soqolatte soqolaan gargaara malee waanan ishiidhaa godhu hin qabu," jedha. Dhumarratti erga waajjira poolisii naannoo Lagahaar geeffamaniin booda jarrichis balleessaa isaanii amanuus himeera. Ji'a tokko keessatti yeroo lama hokkora akkanaa narratti kaafameeras jedhe. Gochi akkanaa kuni artistootarratti kan tahaa jiru nuti fuula uummataa dura waan jirruuf tuttuqanii uummata miira keessa galchuufi jedha. "Ka'umsi waan kanaa hundeensaa jibba Ormoodhaaf qabaniin. Jibbiinsa isaanii kanammoo akka fuulleetti baafatan kan godhe laafina mootummaati. Warri akkanaa kuni osoo ushururuun irraa dhaabbatee torban tokkotti seera eegdee jiraatti" jedha. Gochi akkanaa kuni akka itti hin fufneef mootummaan warra akkanaa kana akeekkachiisee  seera qabsiisuu baannaan sababa Kanaan waan uumamuuf jiru hagana jechuu hin danda'us jedhe. "Wanti kuni uummata bira qaqqabnaan hamaadha. Uummanni keenya nurratti hin dhiisu. Waan barbaachisaa ta'e hunda ni godha. Garuu nutis mee har'a irra boru jenneetuma eeggachaa jirra malee wanticha gabaabumatti akka fala argatu gochuun inuma dandahama" jedha. ''Ce'umsatu gufata, hammachuu qabna inni jedhamus daangaa itti keenyee deemuu barbaachisaa ta'a'' jedha Haacaaluu. "Hammachuuf jennee yoo ishiin mangaagaa jala nu dhiitte mataadhaan gadi gadhiisna malee hammachuun maalinni. Oromoon biyya abbaa isaa irratti kadhatee jiraachuu hin qabu. Oromoon kadhatees bulchuu hin qabu. Isaanis osoo carra argatanii kadhatanii hin bulchan" jedha. Mootummaan seera kabachiisuuf dirqamasaa bahu baannaan nutis waan dandeenyuun ofirraa ittisaa deemuuf dirqama qabna jechuun BBCtti hime.


Misoomni, ijaarsi seeraan alaafi nageenyi magaalaa Buraayyuu maal irra jira?

Magaalli Buraayyuu magaalota Godina Addaa Naannawaa Finfinnee keessaa tokko yoo taatu, namootni 400,000 ol magaalicha keessa akka jiraatantu himama. Magaalonni akka Buraayyuu, Sabbataa, Sulultaa fi Laga Xaafoo magaala Finfinnee handhuura biyyattii fi teessoo dippilomaatotaa taatetti naanna’anii haa jiraatan malee guddinni bu’uuraalee misoomaa isaanii baay’ee walirraa fagoo akka tahe jiraattoni ni himu. Addatti magaalaa Buraayyuu kan magaalaa Finfinnee waliin walitti ejjetanii jiran keessatti rakkoon bu’uuraaleen misoomaa akka daandii, ibsaa fi bishaanii guddaan akka jiru jiraattotni BBC’n dubbise ni himu. Akkasumas magaalattiin rakkoon nageenyaas qabaachuu himu jiraattoonni BBCn dubbisee. Jiraataan magaalaa Buraayyuu maqaan isaa akka dhahamu hin feene tokko, magaalittiin yeroo roobaa dhoqqee fi lolaan ni rakkatti jedha. Amma daandiin keessa keessaa dhagaa koobiliin hojjetamu haa jalqabuyyuu malee sababa rakkoo daandii irraa kan ka’e tajaajilli geejibaa Buraayyuu fi magaalaa Finfinnee gidduu jirullee rakkoo taheera jedha. '‘Daandiin caccabaadha. Yeroo roobaa dhoqqeedha. Kun rakkoo yeroo dheeraa magaalittii keessa turedha. Magaalaa Finfinneetti hidhamtee osoo jirtuu gama misoomaan garaagarummaan akkasii mul’achuun isaa nama gaddisiisa’' jedha. Jiraataan kun magaalaa Buraayyuu bakka tokko tokkotti ibsaan yeroo bade torban lamaa hanga ji’a tokkoo gidduu turullee jira jedha. Ibsaa irra deddeebiin baduuf rakkoon walqabatees tiraanisfoormerii irratti uumame yoo jedhamu qofaa dhageenya kan jiraan jiraataan kun, bishaan bara kana xiqqoo fooyyee qabaatus rakkoo hamaa magaalittiin qabdudha akka ta'e himu. Namni  BBC’n dubbise kan biraas, ''bishaan yeroo weerara koroonaavaayirasii kanallee argachuuf hedduu rakkanne. Ibsaan yoom dhufee yoom akka badu dubbachuuniyyuu hin beekamu. Waanti amansiisaa tahe hin jiru,'' jedha. Komiiwwan ka’an kanneen ilaalchisee BBCnis Itti Gaafatamaa Waajjira Dhimmoota Komunikeeshinii Magaalaa Buraayyuu Obbo Abdallaa Tibbeesoo dubbiseera. Obboo Abdallaanis, rakkoowwan turan furuuf tibbana pirojeektota gurguddaa magaalichaa 46 buleeyyii tahan keessaa 31 xumuramuun tajaajila eegalsiisneerra jedhan. Rakkoo magaalichaa guddaa kan ture tajaajila bishaan dhugaatii hiikuuf ammoo baajata birrii Miliyoona 400 tahuun boolli bishaanii gadi fagoon afur qotamuun amma tajaajila kennuu jalqabeeras jedhan. Haa tahu malee ammayyuu rakkoo bishaanii magaalichaa guutummaan kan hike miti jedhan. Akkasumas jiraattota tajaajila bishaanii manatti galfachuuf kaffaltii guddaa gaafatamna. Yoo harka wayyaa jalaan mallaqa namoota dhimmicharrti hojjetaniif kennite malee hin argattu jechuun komii kaasu. Obbo Abdallaan namootni yakka akkasii hojjetan jiraachuu akka danda’u himanii, garuu rakkoo guddaan namootni kaartaa fi pilaanii hin qabne tajaajilicha gaafatanii kan hin arganne jiraachuu danda’u jedhan. Isaan seera guutan kaan garuu dabaree qabatanii argataa turan jedhu. Dabalataan ''bulchiinsi magaalichaa ogeessota harkaan deemaa turan adda baasuun bakka hojii isaanii irraa jijjiiruufi gulantaa hojii isaanii gadi buusuun tarkaanfii fudhataa tureera. Ammas namoota akkasii irratti ni hojjenna'' jedhan. Gama misooma daandiin ilaalattuun ammoo, bara kana daandii dhagaa koobiliin km 19 ol hojjetamuu himanii, abbootiin qabeenyaa magaalichaas waliiti dhufuun daandii asfaaltii km 2.5 tahu hojjetani maqaa isaa daandii Jeneraal Taaddasaa Birruu moggaasaniiru himu. Daandii guddaan Finfinnee irraan gara Lixa Oromiyaatti geessu inni guddaan erga hojjetame waggoota dheeraa lakkoofsiseera. Dhiphachuu isaa irraa kan ka’es balaa adda addaaf sababa tahuu himan Obbo Abdallaan. Kana furuuf ammoo daandicha cirrachaan cinatti bal’inseerra jedhan. Obbo Abdallaan yeroo rakkoon ibsaa addaan cituu uumamu kanaan dura distiriiktii Finfinnee waliin hojjechaa akka turrehimanii, amma garuu wajjiirii ibsaa distiriiktii sadii magaala keenya keessatti banuun itti dhiyeenyaan hojjechaa waan taheef ibsaan badee hanga ji’aatti hin turuu jedhan. Gama biraatii ammoo weerara koroonaavaayirasii sababeeffachuun ijaarsaaleen seeraan alaa magaalaa isaaniitti akka baay’atan dubbatu Obbo Abdallaa Tibbeesoo. Kana ittiisuuf ''Manneetii dhoqqee fi bilookeettiin ijaaramaa turan irrattillee tarkaanfii fudhachuun diigaa jirra'' jedhan. Manneetiin labsii liizii bara 2005 ijaaraman irratti tarkaanficha fudhataa turre kan jedhan Obbo Tibbeessoon, lafa waliinii fi qonnaan bulaa irratti ijaaramaa turan jedhu. Kanaan dura magaalaa Sulultaafi laga Xaafoo keessatti manneetiin seeraan alaa jedhaman yeroo diigamaa turan mormii jabaan bulchiinsota magaalota kanneenii mudatee akka ture ni yaadatama. Haa tahu malee kun ammatti nu hin mudanne kan jedhan Obbo Abdallaan, ''ijaarsa seeran alaa manneetii jedhaman kanneen duuba kan jiran harka qalleeyyii qofa osoo hin taane abbootii qabeenyaati'' jedhan. Godinni Addaa Naannaa Finfinnee qonnaan bultoota 5,000 tahan gara magaalaatti galchuun hojii investimentii irratti akka hirmaatan gochuuf akka hojjechaa jiru ibsee ture. Haaluma kanaanis Magaalaan Buraayyuu qonnaan bultoota 87 qabeenya guddaa horatan qaraxaa fi taaksii malee investimentii keessa akka galaniif hojjechaa jirra jedhan Obbo Abdallaan. Qonnaan bultootni kunneen lafuma isaanii irratti akka investi godhaniifi meeshaalee barbaadan alaa galchanii oomisha isaanii ammoo akka erganiif adda baasnee hojjechaa jirra jedhan Magaalota Godina Addaa Naannawa Finfinnee jiran keessaa addatti irra deddeebiin rakkoon nageenyaa magaalaa Buraayyuu mudataa ture. Baatiiwwan muraasa dura Itti Gaafatamaan Bulchiinsaaf Nageenya magaalaa Buraayyuu Komishiner Salamoon Taaddasaa magaaluma kanatti ajjeefaman, Isaani waliinis Itti Gaafatamaan Poolisii Humna Addaa godina Addaa Naannawa Finfinnee Komander Tasfayee Dinquu fi namootni biroo lama madaa’uun lubbuun oolaniiru. Obbo Abdallaan rakkoo nageenyaa irra deddeebiin magaalattii keessatti mudatuurf itti gaafatamaan qaama hidheetee bosoonatti argamu ta'u himu. ''Yakkoota kana kan hojjete namoota humna hidhatee bosona jiru kan Marroo waliin hidhata qabanidha'' jedhan. Haala isaas waita ibsan ''qaamooleen kunneen ammoo Lixa Oromiyaa irraa yeroo dhufan magaalaa Buraayyuu buufatu'' jedhan. Haaluma kanaan walqabatees sakkatta’insa godhamuun namoota akkasii hedduun to’atamaa turan jedhan. BBC’n namoota Lixa Oromiyaa keessumaa godinaalee Wallaggaa irraa dhufan shakkii kanaaf caalaa akka saaxilaman hintaasisuu? jechuun gaaffii Obbo Abdallaaf dhiyeesseen, ''addatti namoota achirraa dhufan irratti qaamni xiyyeeffatu hin jiru'' jedhan. Kana malees, qaamuma hidhatee jiru kana waliin hidhata kan qabiifi maqaa Abbaa Torbee qaamni socho'an magaalicha keessatti to’atamaa turan jedhu. ''Shakkamtootni  yakkaa akkasii keessaa harka qaban kunneenis ammatti qoratamuun seeratti dhiyaachaa jiru'' jedhan. Itti gaafatamaan kun akkas haa jedhan malee 'namoota nagaa hojii barbaachaa gara magaalichaa dhufaniifi hojjettoota dabalatee hidhaan namoota nagaa irratti raawwatama' jechuun komtu jiraattoonni.


Ajjeechaa Haacaaluu hordofuun hokkora uumameen lubbuun namaa darbe

Ajjeechaa Aartiisti Haacaaluu Hundeesaan walqabtee iddoowwan garaa garaatti hiriirri mormii gaggeeffamaa jiraachuu maddeen BBC'tti himan. Magaalaa Cirootti dhukaasa namoota hiriira bahan irratti banameen, lubbuun namoota lamaa darbuu fi namootni "heddu" madaa'uu ogeeyyiin fayyaa Hospitaala Ciroo BBC'tti himaniiru. Gama biraatiin ammoo ajjeechaa aartisti Haacaaluu kana ilaalchisuun hiriira mormii Magaalaa Adaamaatti taasifamaa jiru gara hokkoraatti geeddaramee gamoowwan waajjiraalee mootummaa gubataa jiraachuu BBCn mirkanneeffateera. Gamoowwan waajiraalee motummaa magaalatiitti gubataa jiran keessa, kan bulchiinsa magaalaafi bulchiinsa gandootaa dabalatee gubachaa  jiraachuu BBCn mirkanneeffatee jira. Kana malees achuma magaalaa Adaamaatti namoonni gara waajjira OBN deemuun mormii dhageessisaa turan bittimsuuf rasaasa dhukaafameen namni tokko dha'amee madaa'uu maddeen naannoo sanarraa BBC'tti himaniiru. Jiraattoonni Magaalaa Jimmaafi naannawa ishee, Beddellee, Ambo, Adaamaafi Naqamtee dabalatee magaalota gurguddoo hedduu keessatti hirriiri mormii taasifamaa jiraachu BBC'tti himaniiru. Keesaattu jiraataan Magaalaa Holootaa BBC'n dubbisee haala halkanii kaasee jiruu akkasiin hima. ''Ummanni birmannaadhaaf godinaalee lixa Oromiyaa irraa dhufan hundu ni bohuu. Konkoolaataan namoota du'a gahiidhaaf dhufan qabatan erga halkaniitii gara Finfinneetti yaa'aa jiru.'' Namoonni uffata gaddaa uffatanii kaan ammoo duungo qabachuun gara magaalaa Finfinneetti darbaa akka turan dubbatu jiraataan kun. ''Magaalaa Amboo dukkana cimaa keessa jirti'' kan jedhaan jiraataan Magaalaa Amboo BBCn dubbisee ammoo, miira gaddaa cimaatu magaalattii keessatti mul'ata jedhaniiru. Ummanni magaalaa Amboos  gamaa gamanaa daandii dhaabbachuun simachuuf eegaa kan jira ta'u kan himan jiraataan kun, namoonni kaan ammoo daandiirratti simachuuf miilaan gara magaalaa Finfinneetti imalaa jiraachuus ibsan. ''Duraan daandiin gara Finfinneetti geessuu cufamee kan tureefi amma reeffi aartiisti Haacaaluu gara lafa dhaloota isaa dhufaa waan jiruufi sirni awwaalchaa nu biratti waan raawwatuuf'' jecha daandiin baname jedhu jiraataan kun. Ajjeechaan aartiisti Haacaaluu galgala wayita dhagahameetti namoonni hedduun amanuu akka dadhaban kan himan jiraataan kun, hanga ammaattilleen du'aatiin isaa abjuu nutti ta'eera jechuun BBC'tti himaniiru.


Ajjeechaa Haacaaluu: Sirni awwaalchaa Art.Haacaaluu Hundeessaa Kamisa dhufu raawwatama

Sirni Awwaalchaa Artiist Haacaaluu Hundeessaa Iftaan jechuuniis Kamisa dhufu raawwatama. Sirna Awwaalchaa Artiist Haacaaluu Hundeessaa Kamisa dhufu magaalaa Ambootti raawwachuuf koreen ijaaramee socho’aa akka jiru miseensa koree sirna kana kan ta’an Pireezidantiin Yunivarsiitii Amboo Dr. Taaddesee Qana’ii BBC’tti himan. Ganama reeffaa simachuuf fira dhiyoo waliin gara Finfinnee imalanii akka turan kan nutti himan Dr. Taaddasaan reeffii erga Ambootti qajeelee Finfiinneetti deebi’ee isaaniifi maatin dhiyoon biroon osoo Finfinneedhaa Ambootti hin deebi’iin reeffi Hilikooptaraan magaala Amboo gahuu dubbatu. Ammatti miiraa jirurraa kan ka'e waayee sirna awwaalchaa mariyachuun rakkisaa waan ta’eef  bor gaggeessan haala kamiin akka raawwatamu koreen hundaaye ni mariyataa jedhan. ‘‘Hanga ammaatti marii jiruun jiruun awwaalchi kan gaggeefamu Kamisa ta’aa sagantaalee biroommoo bor mariyannee ibsinaa’’ jedhan. Sirni Awwaalchaa kun magaala Ambootti akka rawwatamu fedha maatii akka ta’eefi reeffiis bu’uura kanaan gara Magaala Ambootti ergamuu Pireezidantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa OBN’tti himanii turan. Dhuguma awwaalchi akka magaala Ambootti raawwatamu fedha maatiitimoo dhiibbaatu jira gaaffii jedhu kaasneefii kan turan Dr. Taaddesee, ‘‘dhimmanarraa waa hedduu hin beekuu, hin hubannee’’ jedhan. Miirri gara qe’ee fi magaala keessa jiru isaan gaafanneefis ‘‘miira maal gaafatta, waanuma goonu dhabne malee nagaa hin qabnuu, baayyee rakkoo keessa jirraa’’ jedhan.


Qaamoleen sadii 'qindaa'uun' Oromiyaa keessatti hiriira mormii waamaa jiru jedhan obbo Addisuu Araggaa

Tibba kana Oromiyaa keessa hiriirri mootummaa mormu akka gaggeefamu waamicha dhiyaachaa jira jedhamurratti ibsa kan kennan Sadarkaa Pireezidantii Itti aanaatti qindeessaan dhimmoota Hawaasummaa obbo Addisuu Araggaa, ''yeroo kanatti hiriira mormii waamuun nama du'atti waamuu wajjiin qixxeedha'' jedhan. Uummatni kanneen hiriira mormii waamaa jiru akka hin fudhanne dhaamanii, ''kanneen faallaa dantaa biyyaa dhaabatanirraa of eeguu qabaa'' jedhan. Gareen hiriira mormii kana waamaa jiran uummata fayyadamanii fedha aangoo qabachuu isaanii milkeessuuf kanneen socho'aniidhas jedhaniiru. Qaamota hiriira kana duuba jiruu ittiin jedhan sadii akka ta'aniis obbo Addisuu himaniiru. Gareewwan sadeen keessaa tokko ''Masriin kan deeggaramuufi fayidaa Itoophiyaan hidha guddicharraa argattu dhabsiisuu warra barbaadanii'' jedhan. Obbo Aaaddisuun garee lammaffaa ‘Wayyaanee’ jechuun kan ibsan yoo ta’u gareen kun “asiin dura uummata Itoophiyaa gidirsaa kan tureedha” jedhu. Gareen “kun faayidaa barate waan dhabeef ‘mootummaa aangoorra jiru laaffisuuf gama adda addaatiin socho’aa akka jiru ibsu. “Gareen sadaffaan immoo paartii siyaasaa naannoo Oromiyaa keessatti socho’an filannoon achi siiquutti fayyadamuun aangoo karaa seeraan alaatiin qaamota argachuuf fedhii qabaniidha,” jedhaniiru. Hawaasnis hariirri mormii kun qaamoleen sadan kunneen wal gahanii kan karoorfatan ta’uu beekee of eeggannoo akka taasisuuf waamicha dhiheessaniiru. “Hawaasnii naannichaa gaffii bu’uraa yoo qabaate karaa sirriin haa dhiyeessu” kan jedhan Obbo Addisuun, kanaan achi dhimoota jiran irratti mootummaan seeraa kabachiisuuf ‘daandeettis, humnas’ qaba jedhaniiru.