Gaaffii naannoo ta'uun walqabatee magaalota Guraagee keessatti hojii dhaabuun mormiin gaggeeffame

Godinni Guraagee Naannoo Ummattoota Kibbaa jalatti bulaa turuus gaaffii naannoo ta'uu yeroo dheeraaf kaasaa tureera. Waggoota afur dura ammoo manni-maree godinichaa ifatti Mana-maree Federeeshiniitif gaaffii dhiyeessee ture. Gaaffiin naannoo ta'uu kun waggoota kan lakkoofsise ta'us hanga ammaatti gaaffii isaanitiif deebii akka hin arganne jiraattonni BBC'tti himaniiru. Gaaffidhuma naannoo ta'uu kana hordofee magaalota akka Walqixxeefi Hawaariyaatitti guyyaa Kibxataa gaafa 09, 2022 mormiin hojii dhaabuu gaggeeffameera. Mormii hojii dhaabuu kana eenyu akka waame wanti beekamu jiraachuu baatus, gaafa 08, 2022 waraqaan- bittinfamuu hordofee magaalaan Walqixxee sochii malee oolte jedhu jiraattonni BBC'n dubbise. Dhimma saba Guraagee ilaalchisee miidiyaa hawaasaa irratti yaada kennuun kan beekamu Obbo Tasfaa Nadaa BBC'tti akka himetti, magaalota lamaan keessatti mana daabboo fi dhaabbilee fayyaatiin alatti sochiin hundinuu cufaa ture. Obbo Tasfaan akka jedhutti Godina Guraagee bakka tokko tokkotti mootummaan ummata mariidhaaf waamus ummanni diduudhaan mariin karoorfame osoo hin gaggeeffamin hafeera.  Mormiin hojii dhaabuu godinichatti kan gaggeeffameef ummattoota biroo waliin kilaastariin naannoo ta'uu osoo hin taane qofaatti naannoon Guraagee of danda'ee akka hundaa'u dhiibbaa gochuuf akka ta'e himan Obbo Tasfaan. Waggaa sadii dura manni maree naannoo Guraagee gaaffii naannoo ta'uu ifatti Naannoo Ummatoota Kibbaatif dhiyeessee ture. Amma immoo yaada saboota biroo wajjiin kilaastariidhan naannoo ta'uu bulchiinsi godinichaa akka hin fudhanne ibsuu isaa itti dabaluun dubbata. Dhimma kana irratti aangawoonni godinaa waan jedhan hin qabani. Shangoo Aadaa Guraagee kan hundeessitee fi itti gaafatamtuu kan taate Aadde Zayidaa Gizaawu, "Jijjiiramni osoo hin dhufin dura yeroo TPLF biyya bulchaa ture saba biraa wajjiin naannoo hin taanu jedhee jalqaba kan morme saba Guraageeti," jechuun yaada kennite. Gaaffiin yeroo dheeraaf ture bifa haqa qabeessa ta'een deebii kennuun hafee daba siyaasaatu hojjatamaa jira kan jettu Adde Zayidaan ummanni kana booda 'obsa akka fixate' dubbatti. ''Haala ummanni Guraagee itti gurmaa'e jiruun afaan, aadaa fi eenyummaa isaa kunuunsee eeguu hin dandeenye. ''Afaan Guraaagiffaa baduuf qarqara irra gaheera, ittiin barsiisuudhaafis hin geenye, kana hunda sirreessuudhaafi naannoodhaan gurmaa'un kan barbaachiseef," jechuun falma Obbo Tasfaan. Itti dabaluunis, ummanni Guraagee kilaastariidhaan gurmaa'ee naannoo ta'a yoo ta'e ummatichi godinoota lamaa ol keessatti gargar qoodamee waan jiraatuf eenyummaan isaa balaa irra bu'a jedha. Kilaastarichi 'bu'uura heera mootummaa akka hin qabaanneefi osoo ummanni hin barbaadin kan humnaan irratti fe'amaa jirudha' jechuun himti Aadde Zayidaan gama isheetin. “Afaan Guraagee fi aadaan isaa baduufi. Hanga har'aatti afaan sabichaa guddisuu fi naannicha misoomsuu kan hin dandeenye amma immoo kilaastariidhaan gurmeessuun, afaanichi akka ol hin kaane caalmaatti taasisa," jetti. “Qabsoodhaan wanti hin jijjiiramne hin jiru" kan jedhu Obbo Tasfaan ammas taanaan, "karaa seera qabeessaan gaaffiin mana maree godinichaa deebii akka argatu tattaaffii goonu cimsinee itti fufna" jedha.


'Filannoon Keeniyaa fi Itoophiyaa hamma waaqaafi lafaa walirraa fagaata'

Filannoo biyyooleessaa Keeniyaan Hagayya 9 gaggeessite kanneen taajjabuuf Itoophiyaarraa dhufan keessaa tokko kan tahan, dura taa'aan Kongirasii Federaalawaa Oromoo (KFO) Proofesar Mararaa Guddinaa, ''Filannoon Keeniyaa fi Itoophiyaa hamma waaqaafi lafaa walirraa fagaata,'' jedhu. Pirof Mararaan jila taajjabdootaa dhaabbata buufata isaa Afrikaa Kibbaa godhate Brenthurst Foundation jedhamuufi Ministirri Muummee duraanii Itoophiyaa Haayilamaariyaam Dassaalany hoogganan keessatti miseensa tahuun filannoo Keeniyaa taajjaban. Namni siyaasaa kun magaalaa Mombaasaatti argamuun filannicha kan taajjaban ennaa tahu, wayita Naayiroobitti deebi'an argannee dubbifne. Dhimma fillannoo kanaa dabalatee, marii biyyaalessaa Itoophiyaafi kaan irrattis gaafanneerra. Viidiyoon: Eliyaas Muluugeetaafi Yaadataa Birhaanuu


Galma Bar-kumee: Akkamiin dirreen ragadaa bara Kooviid hammaate hospitaala ta'e?

Kabaja Ayyaana Bar-kumee Itoophiyaaf ture kan ijaarame. Moggaasa isaas sanuma irraa argate. Jilaaf waan ijaarameef, jila hedduu keessummeesse. Jila muuziqaa, wal-gahii, gaddaafi gammachuu, agarsiisawwan kkf. Waggoota lamaan darbaniif ammoo waan ta'ee hin beekne ta'e, hospitaala. Hospitaala namoonni Koovidiin qabaman yaala hatattamaa itti argatan ta'ee tajaajileera. "Biyyoonni sirna fayyaa fooyyee qabu qaban yoo rakkatan agarree...sodaa uumameen buufataalee fayyaa qabnurratti dabalata akka barbaachisu baruumsa fudhanne," jedhu direektara olaanaa wiirtuu yaala Koovid-19 galma bar-kumee kan turan Dr Wulataawu Caannee. Wal'aansa baqaqsanii hodhuu kan ta'an Dr Wulataawu, bulchiinsa fayyaatiin muuxannoo waggaa dheeraa qabu. Wayita ammaa kolleejjii meedikaalaa miliiniyamii hospitaala Phaawuloos kutaa wal'aansa baqaqsanii hodhuu keessatti tajaajilu. Dhaabbilee invastimantii MIDROC keessaa tokko kan ta'e 'Addis Park' dhaabbata galma bar-kumee bulchudha. Koovid-19 Itoophiyaa seenee wayita abbootiin qabeenyaa vaayirasicha ittisuuf mootummaa tumsaa turanitti 'Addis Park' galma bar-kumee tolaan ministeera fayyaaf kenne. Galmi bar-kumee wal'aansa fayyaaf hin ijaaramne. Dheerina meetira 200 fi bal'ina meetira 170n fulla'ee ijaarame. Tajaajila fayyaaf yaadamee waan hin ijaaramneef gara wiirtuu fayyaatti jijjiiruun rakkoo ture. Meeshaaleen wal'aansa fayyaa hedduun toora elektiriikii barbaadu waan tureef, hojiin jalqabaa hojii elektiroo mekaanikaalii fi sararawwan qulqullinaa diriirsuu ture. Galmi kun fulla'ee waan ijaarameef kutaalee xixiqqootti qoqqooduunis ni barbaachisa ture jedhu Dr Wulataawu. Gorsa hakimoota wal'aansa Kooviidiif jecha Chaayinaarraa dhufaniin, qilleensi galmicha keessaa veentileetariin akka mijatu godhame. Kun osoo ta'uu baatee hakimoonni achi keessa hojjetanuu vaayirasichaaf saaxilamuu ture jedhu. Hojiin inni ulfaataan garuu sarara qulqullinaa diriirsuu ture jedhu Dr Wulataawu. "Bakki harka itti dhiqatanis ta'e karaan bishaan bahu gonkumaa hin turre. Kana akkaataa barbaadamuun sirreessinee jirra." Kana hunda sirreessuun torban saddeet fudhate. Vaayirasichi Itoophiyaa seenuun gabaafamee ji'a lammaffaarratti galmi bar-kumee wal'aansa Koovidiif karra banate. "Adeemsa hojii biyya keenyaafi muuxannoo qabnuun dafnee xumureerra jennee yadna" jedhu direektarri duraaii wiirtuu kanaa. Hojiin hospitaalicha sirreessuu erga xumuramee booda boqonnaan itti aanu dhukkubsattoota simachuu ture. Sana dura garuu leenjii ogeeyyootaatu ture. Sodaan waan tureef ogeeyyii xiin-sammuun qopheessuun nurra ture jedhu Dr Wulataawu. "Yeroo ulfaataa ture. Salphaatti hin dabarre. Namoota hedduu wal'aanne. Namoota hedduus dhabneerra. Kanarraa garuu wanta hedduu baranne," jedhu. Jalqabarratti wanti hamaan yoo dhufe jedhanii dursanii qophaa'uu baranneerra jedhan. "Lammaffaa kan baranne yeroo tokko tokko adeemsa saayinsaawaa tokko tokko dabalatee wanta dhukkubsataa ni wal'aana jennee itti amanne raawwachuu irraa baranneerra" jedhu. Wal'aansa namoota dhukkubni itti hammaatee guddisuun akka barbaachisu irraa baranneerra jedhu. Deeggarsa alaa eeguurra qabeenya jiruun hojjechuufi waliin hojjechuu irraa barachuus dubbatu. "Jalqaba nama dhipisa ture. Humna keenyaa ol ta'a yaaddoon jedhu jira ture," jedhan. Wanti hin dagatamneefi gammachiisaadha jedhan yeroo duraaf dhukkubsattoonni 900 seenanii ji'a booda namoonni 200 fayyanii bahuu ture. Dr Wulataawu baatilee jalqabaa sadan manatti hin deebine ture. Jiruun isaaniis jireenyi isaaniis achuma galma bar-kumee ta'e. Booda garuu gara manaa deebi'uu eegalan. Bakka hojiitti dhiqatanii, konkolaataa keessatti wayyaa jijjiirratu. Wayita gara manaatti dhiyaatan ammoo kophee jijjiirratu. Mana erga gahanii booda irra deebiin dhiqatanii uffata jijjiirratanii ture maatiitti kan makaman. Kun garuu maatii isaanii Koronaa jalaa hin baraarre. Maatiin isaanii guutuun vaayirasichaan qabaman. Mucaafi haadha warraa isaanii vaayirsichi itti cimuu baatullee, kan isaanii garuu ulfaataa ture. "Xiqqoo natti cimee ture. Qufaa hamaa fi hafuura baafachuuf rakkachuu akkasumas hammi ooksijinii qaamakoo keessa ture gadi bu'ee ture," jedhu. Torbeef erga ciisanii booda hojiitti deebi'uu himu. Dr Wulataawu koronaan qabamuu caalaa guyyoota rifaasisoo hedduu galma bar-kumee keessatti dabarsaniiru. Dhukkubsattooni guyyaa nagaan oolanii gara manaa galanii galgala du'an akka turan himu. "Mana fincaanii deemuuf ka'anii, siree isaanii biratti kufanii du'an oduu jedhu kan guyyoota lama sadi dhageenyee turre. Sun akkaan rifaasisaa ture. Keessaahuu guyyaa tokko dargaggeessi ganna 26 nu jalaa boqatee jennaan, wanti kun nuuf hin galle jechuudha, wanti hojjennu dhukkubsattoota keenya gargaaraa hin jiru miira jedhu natti uumee ture," jedhu. Garuu akkanuma guyyaan itti gammadanis akka jiru himu. Hospitaalli wal'aansa kooviid galma bar-kumee cufamee amma abbaaf deebi'ee jira. Cufamuun hospitaala kanaa ergaa dogoggoraa akka hin dabarsine Dr Wulataawu yaaddoo qabu. "Koovid hin banne. Alfaa, Beettaa, Deeltaa fi Omiikiroon jedhee of jijjiiraa jira, Ammas tamsa'inni isaafi namoonni hospitaala seenan hedduudha." Galmi bar-kumee kan cufame wal'aansa kana buufataalee fayyaa idilee keessatti kennuuf murteeffameeti jedhan. "Koovid waan badeef miti" jedhu. BBC: Kooviidirraa maal baratan? Dr Wulataawu: Ani akka ogeessaatti akkuman koovid irratti sirnaan hojjedhe, dhukkuboota biroo irrattis osoo hojjedhee jedheen yaada. Dhukkubsattoonni koovid Waaqa yoo ta'e malee nama isaan dhukkubsachiisu hin qaban. Akkuma gara laafinaan isaan wal'aanne dhukkubsattoota biroos osoo wal'aannee, namoota hedduu garaa gahuu dandeenye. Akka biyyaatti garuu dhukkuba ittisuu irratti osoo hojjennee jedheen yaada. Dr Wulataawu hospitaala osoo hin ta'iin dura barattoota keessatti eebbisiisuuf yeroo lama galma bar-kumee deemanii turan. Hospitaala erga ta'e boodas abbaaf deebi'ee guyyaa sadaffaatti barattoonni yoo keessatti eebbifaman arguu himu. Hedduu isaanii vaayirasichaan qabamanilleen waahillan isaanii keessaa namni du'e jiraachuu dhabuun akka isaan gammachiisu himu. Dhaabbilee haala kanaan jijjirree fayyadamuu ni dandeenya miira jedhus akka itti uume himu.


YARSUMA: Tekinooloojii loon tiksuufi fayyaa isaanii eeguuf kalaqame

Itoophiyaan qabeenya looniitiin Ardii Afrikaa irraa jalqabarra jiraattus, faayidaa damee kanarraa argattuun garuu dhumarratti argamti. Barattoonni Yunivarsiitii Jimmaa meeshaa Yarsuma jedhamu fayyaa loonii eeguun hormaata isaanii gabbisuuf oolu, afaanota torbaan dhangi’uun kalaqan. Barattoonni Yunivarsiitii Jimmaa Instiitiyuutii Teeknoolojii Muummee Elektirikaaliifi Kompiitar Injinariingii waggaa 5ffaa pirojeektii eebbaa isaaniitiif meeshaa Yarsuma jedhamufi kan fayyaa loonii eeguun hormaata loonii gabbisuuf oolu kalaqan. Yarsumaan marsaa duraatiin Afaan Oromoo dabalatee afaanota torbaan akka hojjatuutti kalaqame. Afaanonni kunneenis Afaan Oromoo, Amaaraa, Siwaahilii, Somaalee, Ingiliffa, Tigiriffaafi Walaayittaadha. Hundumaa Atoomsaa garee barattoota Yarsumaa kalaqan jahan keessaa tokko yoo ta’u, Itoophiyaan qabeenya looniitiin Aardii Afrikaa irraa jalqabarra, addunyaa irraa ammoo 10ffaa irra jiraattus, fayidaa damee kanarraa argattuun garuu dhumarratti akka argamtu BBC’tti himeera. Akka Hundumaan qorannoolee naannicharratti taasifaman eeruun ibsutti, “sababoonni akka Itoophiyaan oomisha looniirraa haalaan hin fayyadamne taasisan ammoo kunuunsa gaariifi hordoffii fayyaa ammayyaa dhabuudha,” jedha. Gama biraatiin, miseensa garee kanaa kan ta’e Roobsan Mangistees yaaliin karaa aadaatiin looniif taasifamus qulqullina gogaa isaanii irratti rakkoo hamaa akka geessisu BBC’tti himeera. Fakkeenyaaf, loon sibiila diimessanii gubuun qulqullina gogaa akka balleessu kaasa baratichi. “Qulqullina gogaa loonii eeguu dhabuu irraa kan ka’e, Itoophiyaan waggaatti galii gogaa irraa argachuu maltu irraa dhibbantaa 50 ykn doolaara miliyoona 100tti tilmaamamu dhabdi; kun salphaa miti.” Kanaaf, kalaqni kun rakkoolee gama kanaan mul’atanis furuuf qooda mataasaa akka bahu BBC’tti himan barattoonni kunneen. Akka garee barattootaa kunneen BBC’tti akka himanitti, Yarsumaan jecha Afaan Oromoo yoo ta’u, uummata Boraanaa biratti hiika tiksee jedhu qaba. Tikseen ammoo eenyuun olitti haala fayyaa loonii dhiyeenyaan kan hordofu, tiksuu fi to’atudha. Roobsan naannoo Horroo Guduruutti ijoollummaa isaatti loon tiksuu kan yaadatu, “tikseen eenyuu ol loonitti dhiyeenyaan balaarraa, dhibeerra tiksa; Yarsumaanis bifa ammayyaatiin kan fayyaa loonii tiksudha,” jedha. Akka barataan Iyyoosi’aas Xibabuu, miseensi garee kanaa kan biraa, Yarsumaan meeshaa hubannoo nam-tolchee (Artificial Intelligence) marsariitii (website), mosaajii moobaayilaafi deesktooppii, akkasumas meeshaa elektirooniksii salphaa loon irratti hidhamuufi GPS (siistama argama bakkaa himu) ofkeessaatti qabata jedha. Kunneen hundumtuu akka wal hubatanitti tolfamuu kan himu Iyyoosi’aas, meeshichi safartoowwan akka hoo’insa qaamaa, dhahannaa onneefi halala guuruu, gorsa ogeessaa (expert system) fayyadamuun odeeffannoo walitti qaba. Yarsumaan odeeffannoo walitti qabe kanneen bu’uureffachuun bu’aasaa beeksisa. Bu’aan adda bahe sun loon dhibee  wayii qabachuu kan mul’isu yoo ta’e, achumarra dhaabachuun furmaata isaas beeksisa. Yoo rakkoon ariifachiisaan loon tokkorra gahe ammoo dafee gara mosaajiitti yaadachiisa erguudhaan akka yaalchisnu taasisa. “Akka biyya keenyaafi aardii Afrikaatti rakkoo cimaa gama horsiisaa looniitiin jiruuf furmaata ta’uu kan danda’u, siistama hin baratamne hojjennee milkaa’uu keenyatti daran gammanneerra,” jechuun Hundumaan BBC’tti himeera.   GPS’n Yarsumaa irratti hojjetames bu’aansaa tokko bakka loon sun jirtu ykn oolte beekuuf gargaara jedha Roobsan. Fayyaa loonii eeguun bu’aa dinagdee biyyaa deeggaruu fi fayyaa waliigalaatiifis gumaachuudha jedha Roobsan. Yunivarsiitii Jimmaatti barsiisaan kompiitar saayinsiifi hundeessaan Daboo Injinariingii, Jaarmiyaa Baay’isaa akka BBC’tti himetti, miseensonni garee pirojeektii Yarsumaa kalaqanii sadii ijoollee duraan dhaabbata isaanii Daboo Injinariingiitti shaakala (Internship) bahan ta’uu kaasa. “Barattoonni gaafa internship dhaabbata keenya biratti bahan ykn yeroo gorsinu calluma jedhanii akka pirojeektii eebbaa hojjetaniif qofa osoo hin taane dhaabbata daldalaa (business) fuulduratti ittiin guddachuu danda’an akka ta’utti qajeelchina,” jedha Jaarmiyaan. Tattaaffii fi kutannoo gareen kun qabus kan dinqisiifatu Jaarmiyaan, “hariiroo barataafi barsiisaa otoo hin taane akka hiriyaatti isaanitti dhiyaachuun waliin hojjechaa turre,” jedha. Daboo Injinariingiinis akka dhaabbataatti barattoota hedduu gara kalaqaatti akka onnachiise kan kaasu, Jaarmiyaan, gareen kalaqxoota Yarsumaas otoo eebbifamanii hin bahiin dhaabbata mataa isaanii hundeessuun waan guddaa jajjabeeffamuu qabudha jedha. Yunivarsiitii Jimmaatti barsiisaafi qorataa yaala beelladaa Dr. Mootummaa Dabaloo,  kalaqni yarsumaa rakkoo cimaa fayyaa beelladaa akka biyyaa keenyaafi Afrikaatti jiru furuu danda’a jedhu. Jalqabarraa kaasanii barattoota kanneeniif gorsa kennaa turuu kan himan qoratichi, dhibeen dhalli namaa ittiin rakkatu kan dhibbantaa %80 ta’u bineensotarraa kan gara namaatti daddarban (zoonotic disease) akka ta’an himu. Ittuma fufuudhaan, “weeraroonni dhukkuboota akka Iboolaa fi Koronaafaallee bineensotarraa kan dhufuniidha. Kanaafu fayyaan bineeldotaa hin eegamne taanaan fayyaan namaallee eegamuu hin danda’u,” jedhu Dr. Mootummaan. Faallaa dhugaa kanaa garuu fayyaan bineeldotaa xiyyeeffannoo akka hin arganne. Haalli kaanan dura ittiin beelladoota yaallus karaa ittiin rakkoo dhugaa adda baasuun (diagnosis) gochuun hin turre jedhu Dr. Mootummaan. Kalaqni Yarsumaa ammoo kalaqichi bu’aalee sirrii (accurate) ta’an waan kennuuf rakkoolee hedduu gama fayyaa bineeldotaatiin mul’atu furuun fayyaa namootaafi dinagdee biyyaa akka deeggaru taasisa jechuun BBC’tti himan. Kalaqi kunis ammatti sadarkaa duraa (prototype) hojjechuu kan himaan kalaqtoonni kunneen, gara fuulduraatti ammoo fooyyeewwan garagaraa gochuudhaan kalaqicha gara beelladoota birootti babal’isuutti gara hojii uumuutti akka deeman BBC’f ibsaniiru. Gara fuulduraatti hojii barbaaduu osoo hin taane, pirojeektiidhuma osoo barachaa jirruu gareedhaan ‘Hirtii (Hearty) Injinariingii PLC’ jechuun hundeessan akka cimsan dubbatu. Kana gochuudhaan pirojeektii akka Afrikaatti dorgomaa hin qabne gochuudhaaf karoora qabaachu himu. Adeemsa kalaqaa kana keessatti bu’aa baayii hedduu keessa darbuu kan himan gareen barattootaa kunneen, baatii shaniif boqonnaa malee hojjechuu BBC’tti himaniiru. Keessumaa gara dhumaarra otoo hirriba hin rafiin mana yaalii (laboratory) bulaa akka turan kan yaadatan gareen kalaqtootaa kunneen, dargaggoonni qormaataafi rakkina sodaatanii akka waa yaaluufi hojjechuu irraa hin teenye dhaamsa dabarsaniiru. Kalaqni Oomishtuu-Jooy jedhamus bifuma walfakkaataa ta’een dhaabbata Daboo Injinariingii waliin akka hojjetaa ture kaasuun amma akka Afrikaatti badhaasaafi beekamtii argachuu hima Jaarmiyaan.


Itoophiyaan shaampiyoonaa ganna 20 gadiin qabxii olaanaa galmeessite

Shaampiyoonaa Atileetiksii ganna 20 gadii guyyoota darbaniif Kolombiyaa, magaalaa Kaalitti dorgomamaa tureen Itoophiyaan Ameerikaafi Jamaayikaatti aansuun sadaffaan xumurte. Atileetonni Itoophiyaa dorgommii kanarratti medaaliyaa 12 argatan. Kanneen keessaa jaha warqiidha, shan meetii yoo ta’u tokkommoo maaldaa/ nahaasadha. Akka Federeeshiniin Atileetiksii Itoophiyaa ibsetti qabxiin baranaa Itoophiyaan galmeessite isa olaanaadha. Ameerikaan warqii 7 walumaagala medaaliyaa 15’n tokkoffaan yoo xumurtu, Jamaayikaan warqii 6’n walumaagala meedaaliyaa 16’n lammaffaan xumurte. Morkattuun Itoophiyaa, Keeniyaan, warqii 3 walumaagala medaaliyaa kudhan argachuun afraffaan xumurte. Atileet Ermiyaas Girmaa shaampiyoonaa kanarratti medaaliyaa lama argate. Dorgommii 800m warqii yoo fudhatu, 1500m immoo meetii argate. Dorgommii guyyaa xumuraan 1500m dubartootaan Birqee Hayyaloom riikardii shaampiyoonshipphichaa cabsiteetti. Dorgommiin atileetota umrii 20 gadii kuni kan guddattoota yookiin dargaggoota jedhamuunis beekama. Shaampiyoonaa ganna 20 gadii wagga darbe Keeniyaatti taasifameen Itoophiyaan haaluma walfakkaataan medaaliyaa 12 argatte. Garuu warqiin sadii qofa ture. Dorgommii bara darbeen Keeniyaan ofumaa qopheessitee warqii 8 walumaagala medaaliyaa 16'n walitti qabuun tokkoffaan xumurtee turte. Barana Madiinaa Isaattii aanun 5000m dubartootaan meetii kan argatte Malkinaat Wudduu dorgommii bara darbe irratti medaaliyaa lama argattee turte. Dorgommiin barana Kolombiyaatti Hagayya 1-6/2022 taasifamaa ture kaleessa xumura argateera. Akka Federeeshiniin Atileetiksii Itoophiyaa ibsetti atileetonni Itoophiyaa dorgommii kanarratti hirmaatan 19 dha. Koorniyaa lamaan dorgommii kudhaniirratti dorgomani. Atileetonni morkii ‘’xiiqiin’’ guutame keessa darbanii milkaa’u federeeshinichi ibseera. Dorgommii Hagayya 1 hanga 6tti gaggeeffame kanarratti, atileetonni 1533 tahan biyyoota 145 irraa walitti dhufuun morkatu jedhamee ibsameera. Atileetonni warqii argatan: Meetii: Nahaasa: Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa 18ffaa torban muraasa dura Ameerikaa Oreeganitti taasifameen Itoophiyaan seenaa ishee keessa qabxii isa olaanaa jedhamu galmeessuun ishee ni yaadatama.


Aangoon 'waraana xiin-sammuu qolachuu' dhaabbata tikaaf kennamuun maaliif yaaddoo uume?

Manni maree bakka bu'oota uummataa Itoophiyaa walgahii A.L.I Adoolessa 1 bara 2014 taa'een labsii dhaabbati basaasaa fi tika biyyaalessaa ittiin hundeeffame fooyyessee ture. Labsiin fooyya'e kun aangoo haaraa jaha dhaabbata kanaaf ida'e keessaa tokko aangoo "waraana xiin-sammuu qolachuuti". Waraanni xiin-sammuu yeroo hedduu olola ykn piroppaagaandaan wal-qabsiifamee hiikkoon itti kennama. Galmi isaa ijoon qaamoleen wal-waraanan hamilee diinaa isaanii ittiin xiqqeessuufi. Waggootaaf ajajoota waraanaa fi loltoota irratti fuulleffachuun sabaa himaalee idileen tamsaafamaa ture. Bar-kurneewwan lamaan darbaniif garuu marsaaleen hawaasaa heddummachuu hordofee waraanni xiin-sammuu qaama irratti fuulleffatus ta'e, eenyu akka waraanicha lolu ilaalchisee wanti hedduun jijjiirameera. Waraanni xiin-sammuu amma akka durii mootummaa qofa osoo hin taane qaamolee hedduu kaan hirmaachisuus eegaleera. Intarneetiin hojii odeeffannoo daddabarsuu salphisuun isaa akkasumas namoonni eenyummaa isaanii dhoksanii odeeffannoo tamsaasuu danda'uun, mootummoonni waraana xiin-sammuuf xiyyeeffannoo akka kennan godheera jedhu Yuunivarsiitii Finfinneetti gargaaraa pirofeesaraa fi hayyuun seera saayibarii Dr Kinfee Yilmaa. Waraanni xiin-sammuu Itoophiyaaf waan haaraa miti. Mootummaa Dargii hogganaa kan turan Mangistuu Hayilamaariyaam bara 1970moota keessa "impeeriyaalistonni waraana xiin-sammuu nurratti bananii jiru" jechuu isaanii akka ragaatti kaasu Dr Kinfeen. MM Abiy Ahimadis irra deddeebiin waa'ee waraana xiin-sammuu yoo dubbatan dhagaahamu. Haata'u malee waa'een waraana xiin-sammuu amma dura seera biyyattiis ta'es sanadawwan heera mootummaa biroo keessatti ibsamee hin turre. Labsii dhaabbati basaasaa fi tika biyyaalessaa ittiin hundeeffame dhiyeenya fooyya'e keessatti aangoon "waraana xiin-samuu biyyarratti aggaamamu qolachuu" dhaabbata basaasaa fi tikaa biyyaalessaaf kennameera. Labsii fooyya'e kanaan aangoon dhaabbata tajaajila lammummaa fi immigireeshinii to'achuu ministeera nagaa jala galee tures, dhaabbata basaasaafi tikaaf deebi'ee jira. Itti dabaluunis "namni kamuu odeeffannoo dhaabbata tajaajila basaasaa fi tikaa irraa kennametti fayyadamuufi hojiirra oolchuu qaba" jedha labsiin fooyya'e kun. Kun ammoo falmitoota mirgoota namoomaa biratti yaaddoo uumeera. Yaaddoo ka'an keessaa gariin raawwii isaatiif hiikkoon hin kaa'amne. Itti gaafatamummaa kennuun alatti seerichi eenyu ilaallata kan jedhus wanti ibsame hin jiru. Seeronni farra shororkeessummaa, yakka koompiitaraa fi oduu sobaa akkasumas seerri yakkaa osoo jiruu labsii kana baasuun maaliif akka barbaachise ifa miti kanneen jedhan jiru. Qooda fudhattoonni dhimmicha irratti komii dhageessisaa osoo jiranii ariitiin akka raggaasifamu godhamuunis shakkii biraati. "Fooyya'iinsa labsii kana kan fide rakkoo nageenyaa fi tasgabbii dhabiinsa waggoota lamaan darban biyyattii keessa ture natti fakkaata," jedhu Dr Kinfee Yilmaa. 'Waraanni odeeffannoo' akkasumas 'oppireeshiniin saayibarii' seerota amma hojiirra oolaa jiran keessatti hammatamaniiru jedhu ogeessi seeraa kun. Ammoo aangoon kun silaa kan maluuf dhaabbata nageenya odeeffannoo biyyattii INSAf ture jedhu. Seerri idil-addunyaa waraana xiin-sammuu to'atu hin jiru. Kanaaf biyyoonni seera keessoo fi imaammata qabanitti fayyadamuun qaawwa jiru duuchuuf yaalu. Ameerikaan garee loltootaa waraana xiin-sammuu akka qolatan ijaarte humna waraanaa biyyattii keessaa qabdi. Haata'u malee gareen loltootaa kun aangoo isaanii lammiilee biyyattii irratti akka hin shaakalle seerri isaan dhorka. Biyyoonni gurguddoon biroos seera waraana xiin-sammuu ittiin qolatan qabaatanillee, seerri kun jiruu guyyuu lammiilee akkasumas mirgoota namoomaa isaanii akka hin sarbine to'annoo guddaatu godhama. UN sadarkaa idil-addunyaatti qaawwa seeraa jiru duuchuuf hojjetaa jira jedhu Dr Kinfeen. Gara labsii amma fooyya'e kanaatti yoo deebinu, labsichi adda addummaan yakkoota seera farra-shororkeessummaa jalatti tumaman waliin qabu ifa miti jedhu. Falmitoonni mirgoota namoomaa, namoonni dhunfaa, miidiyaaleen akkasumas dhaabbileen idil-addunyaa dhimmoota yeroo irratti bilisa ta'anii yaada isaanii akka hin dhorkine labsii kanaan dhiibbaan irratti godhamuu mala jedhu. Labsichi sarbama mirgoota namoomaaf akka hin oolle gochuun gaafatama mootummaa ta'uus himu. Seerichi yoo hiikamu akkaataa yaada ofii bilisaan ibsachuu dabalatee mirgoota namoomaa akka hin miineen ta'uu akka qabuufi waldaaleen hawaasaa marii irratti gochuun seerichi sarbama mirgaaf akka hin oolle dhiibbaa uumuu akka qabanis dhaamu.


Seenaafi siyaasa siidaa Itoophiyaa- kaleessaa hanga har’aa

Manneen-barnootaa Ifa Boruu Bultii Addaa Sadarkaa 2ffaa torba Naannoo Oromiyaatti ijaraman keessatti siidaawwan abbootiifi qabsaa’ota ijaaramaniiru. Namoonni siidaan ijaarameef kunneenis kan Oromoon akka baratu, dammaquufi gurmaa’uuf gatii guddaa baasuun seensaadhaan maqaansaanii ka'udha. Siidaan namoota seenaa kunneenis bakka dhaloota isaaniitti osoo hin taane Oromiyaa bakka gara garaatti waljala fuudhuun kan ijaarame yoo ta’u, ergaafi mul’ata isaan dhalootaaf qaban irratti gabaabinaan barreeffameera. Siidaan Jeneraal Taaddasaa Birruu Mana-Barumsaa Bultii Addaa Najjootti, kan Sheek Bakirii Saaphaloo Mana-Barumsaa Bultii Addaa Yaaballootti, Hayilee Fidaa (PhD) Mana-Barumsaa Bultii Addaa Dodolaa keesatti, Jeneraal Waaqoo Guutuun Mana-Barumsaa Bultii Addaa Beddellee keessatti ijaarame. Akkasumas, siidaan Luba Guddinaa Tumsaa Mana-Barumsaa Ifa Boruu Bultii Addaa Haromaayaa keessatti, Onesmoos Nasiib (Hiikaa Awaajii, Abbaa Gammachiis) Mana-Barumsaa Ifa Boruu Bultii Addaa Amboo keessatti, Abuna Phexiroos (Magarsaa Badhaasaa) ammoo Mana-Barumsaa Ifa Boruu Bultii Addaa Nagallee Booranaa keessatti ijaaraman. Siidiiwwan hayyoota kanneen bakka itti dhalatanitti osoo hin taane Oromiyaa kutaa gara garaa keessatti ijaaramuun isaanii akka isaan Oromoo guutuuf qabsaa’an kan mul'isudha jedhu Yuunivarsiitii Wallaggaatti qorataafi barsiisaan Seenaa Tasfaayee Tolasaa (PhD). “Wal jala fuudhanii Oromiyaa bakka gara garaa keessatti dhaabuu isaaniiti ana wanti baayyee na gammachiise. Kanaaf, seenaan yoo barreeffamu Jeneraal Waaqoo Guutuu kan qabsaa’e Baalee qofaatiif akka ta’etti; Jeneraal Taaddasaa Biruun ‘Fidal Saraawit’ jedhee yeroo qabsaa’e giddu-galeessarra warra jiran qofaaf akka hin taane barsiisa,'' jedhu hayyuun seenaa kun. ''Inni Harargeerraa qabsaa’u Wallaggaan akka ilaallatu; inni Wallaggaa qabsaa’u ammoo Haraargee akka ilaallatu; inni Baalee irraa qabsaa’aa ture Shawaa Tuulamaafillee, akkasumas Booranaafillee qabsaa’aa akka ture sirriitti agarsiisa,” jedhu Dr. Tasfaayeen. Itti-aanaafi gorsaan Biiroo Barnootaa Oromiyaa Obbo Efreem Tasammaas namoonni siidaan maneen-barnootaa kanneen keessatti ijaarameef kan Oromoon akka qaroomu, akka of danda’uufi akka baratuuf gumaachanidha jedhu. Namoonni seenaa hojjetan yaadatamuu qabaatu kan jedhan Obbo Efreem, “qabsoo jara amma siidaan ijaarameef kunneen taasisaniin sadarkaa ammaa kanarra geenye,” jechuun dubbatu. Barattoonnis yoo bahanii galanitti siidaawwaniifi ergaa isaanii waan arganiif, akkuma isaanii seenaa hojjechuuf hamilee akka hortaniif jechuun barbaachisummaa siidaawwan kanneen maneen-barnootaa keessatti ijaaramuu ibsu. Siidaawwan manneen-barnootaa Ifa Boruu Bultii Addaa keessatti ijaaramaniin alattis dhiyeenyuma kana kan Koloneel Abdiisaa Aagaa mooraa Yuunivarsiitii Kolleejjii Poolisii Oromiyaa keessatti, kan Looret Tsaggaayee B/Madiin Qawweessaa ammoo mooraa Zoonii Dinagdee Addaa Gadaa keessatti ijaaramaniiru. Qaroomina Masirii-Afrikaatii hanga kan Indiyaa-Eeshiyaatti, Awurooppaa irraa ammoo kan warra Giriikiifi Roomaa duriitti siidaan sababa gara garaatiif ni ijaarama jedhu qorattoonni seenaa. Seenaa yaadachuufi siyaasa qajeelfachuu, fakkii waaqotaa tolfachuufi mootii akka waaqaatti fakkeessuu dabalatee, siidaan kaayyaa gara garaaf ijaaramaa tureera; ijaaramaas jira. Sababiiwwan siidaan itti ijaaramuuf keessaa tokko, namoota hawaasa keessaa bahaniif hojii gurguddaa hojjetan; kanneen uummatarraa diina ittisan, kanneen uummataaf beekumsa addaa fiduu ykn waan namni kaan gochuu hin dandeenye warra ummataaf hojjatan ittiin yaadachuuf dhaabbata jedhu hayyuun Seenaa Tasfaayee Tolasaa (PhD). Yeroo siidaa dhaaban ammoo namichuma yaadachuuf qofa osoo hin taane dhalooti har’aa achirraa ilaalee akka jabaatee waan garii hojjetu argisiisuufidha. Siidaan mallattoo yaadannooti kan jedhan Dr. Tasfaayeen, namoota haala rakkisaafi mijataa hin taane keessatti waan gurguddaa hojjetan ittiin yaadachuuf ni dhaabbata jedhu. Siidaafi seenaan wal keessa jiru kan jedhu Dr. Tasfaayeen, siidaan seenaa qorachuun ijaarama ykn siidaadhumtiyyu ofiisaatiif seenaa hima, jechuun walitti dhufeenya siidaafi seenaan qaban dubbatu. Siidaan osoo siyaasa irraa bilisa ta’ee gaariidha kan jedhan Dr. Tasfaayeen, yeroo baayyee garuu fedhii garee siyaasaa ykn abbaa aangoorra jiru tokko guutuuf yeroo ijaaramu mul’ata jedhu. Siidaawwan moototaa tokko tokkos fedhii hawaasa bal’aa malee warra uummaticha miidhaniin addabaabaayii uummataarratti ijaaramanii argamu kan jedhu Dr. Tasfaayeen, warri akkasii kun garuu umurii akka hin qabaanne kaasu. Kanaafis siidaawwan sadarkaa addunyaatti bara 2020 keessa lammiin Ameerikaa gur’aachi Joorj Filooyid poolisii adiin ajjeefamee booda mormii mudateen diigaman akka fakkeenyaatti kaasu. Addatti, siidaawwan mootota durii daldala garbaa keessatti qooda qaban mormii tureen diigamaniiru. Siidaa tokko hawaasa tokko bakka buusanii yoo hojjetan qorannoo gaggeessuufi hawaasa sadarkaa gara garaarra jiru hirmaachisuu akka qabu kan himan Dr. Tasfaayeen, kana ta’uu baannaan madda atakaaroo ta’uun umurii dheeraa dhabuu mala jedhu. “Waanta hawaasni hin barbaadneefi hin fudhanne ofiin irra keessa yoo ta’e, hawaasni sun gaafa humna godhatu ofirraa kaasuun isaa hin oolu.” Siidaawwan Itoophiyaa hawaasni irratti waliin hin galle tokko tokko rakkoo seenaa Itoophiyaa falmsiisaa ta’erraa madda jedhu hayyoonni seenaa. Seenaan Itoophiyaa seenaa falmiin guddaan irra jirudha kan jedhan Dr. Tasfaayeen, siidaawwan Itoophiyaa tokko tokkos calaqqee seenaa falmisiisaa sanaati jedhu. Sababii seenaan Itoophiyaa falmisiisaa taasisan keessaa tokko warri badii hojjetan yeroo hunda waan gaarii ta’e qofa malee waan badaa hojjetan himachuu fedha dhabuudha jedhu. Kana gochuuf seenaa maqsuu, haqaaquufi faaluutu jira. Siidaan ammoo seenaarraa madda waan ta’eef siidota Itoophiyaa keessa jiranirrallee wal falmii cimaatu jira jedhu. Siidaa Minilik II akka fakkeenyaatti kaasuun, "siidaan kun mootichi waan hojjeteeru ni qaba waan ta’eef taa’uu danda’a. Garuu akka waan gaarii malee waan hamaa tokkollee hin raawwatneetti, saba hunda walqixxeetti ilaaleetti,  osoo harka tokko hin kutiin, ummata Itoophiyaa fidee daangaa biyyaa ammaa kana keessa kaa’e gochuun siidaa kana ittiin ibsu. Kun ammoo warri nama kanaan madaa’efi miidhame seenaan beeku waan jiruuf akkamiin waan garii qofaan yaadatama? Hammeenyaa inni hojjetes mul’achuu qaba," jedhu. Siidaa Aanolee yoo fudhanne, warri gochaan sun irratti raawwatame ijaaramuu isaatti akka gammadan kan himan Dr. Tasfaayeen, warri kaan ammoo icciitii bakkeetti baasuun hammeenya dhalootaa dhalootatti dabarsa jedhanii yaaduun akka inni jiraatu hin barbaadan jedhu. Kanaaf seenaa siidaawwan Minilik II fi Aanoleen wal faallessu jedhu. Kunis  seenaadhuma lafarra jiru fudhachuu dadhabuurra kan ka'e akka ta’e dubbatu. Yeroo baayyee rakkoon kan maddu seenaaf beekamtii kennanii darbuu irraa ta'u ibsuun, kana qajeelchuun ammoo qaroomina akka ta'e ibsu. Tasfaayee Tolasaa (PhD) akka jedhanitti, siidaawwan Minilik II fi Aanolee osoo wal bira dhaabanii hojii gaarii hojjetamee ittiin yaadachaa, miidhaa qaqqabe ammoo beekamtii kennuun akka irra hin deebine taasisanii namuu wal hin dhabu ture. “Osoo dandeettii, wal hubannaafi obsi akkasii biyya kana keessa jiraate silaa biyyi kun gidiraafi hiyyummaa har’a keessa jirtu keessa hin jiraattu ture. ''Itoophiyaa keessatti rakkoo kan ta’e, akkuma seenaa irra agarruutti,  ergamaa Waaqayyoo godhanii of yaaduun waan qulqulluu ta’e qofa akka hojjetanitti of fudhachuudha.” Yunivarsiitii Jimmaatti hayyuu Seenaa kan ta’an Dheeressaa Dheebuu Wayyeessaa (PhD) yaada seenaafi siidaa Itoophiyaa irratti qabaniin Dr. Tasfaayee waliin waliigalu. Siidaa ijaaruu keessatti garee muraasa kaleessa fayyadamee har’as haaluma sanaan itti fufuun qaba jechuun socho’an osoo hin taane, faayidaa saba ballaatu ilaalamuu qaba jedhu Dheeressaan (PhD). Wanta barbadaa'erraa namni fayyadamu waan hin jirreef wantota kaleessa akka seenaatti ijaaraman balleessuun hin barbaachisu jedhu. “Kanaaf, kan kaleessaa akka seenaatti jiraachuun gaariidha. Waan badaarraas ta’e warra mallattoo hacuuccaa ta’an irraas akka irra hin deebineef wanti baratamu jira waan ta’eef jiraachuu qabu.” Akka Dr. Dheeressaan jedhanitti, siidaan hojii fakkeenyummaa qabu yaadachuuf akkuma hojjetamu, isa balleessaan irratti hojjetames ittiin yaadachuufis ni barbaachisa. “Kan dursee ijaaramuu qabu kan Aanolee tureyyu. Innis kan uummanni irratti miidhame, nagaaf bahee irratti dhumedha waan ta’eef dura warra miidhametu yaadatamu qaba ture,” jedhu hayyuun kun. Uummanni miidhame, laalaafi godaannisni irra jiru yaadatamuun dirqama kan jedhan Dr. Dheeressaan, seenaan gama lamaaniin yaadachuun siidaan akka madda ataakaaroo hin taane gadha jedhu. Minilik II qaroomina fideefi biyya ijaareef akkuma siidaa dhaabamuun yaadatamu, hawaasa adeemsicha keessatti miidhaa irraan gaheefis ijaaramuu akka qabu dubbatu. “Bakka siidaan isaa dhaabbate duraan masaraa hogganaa warra Gulalleefi Gimbichuu kan ta’e kan Tufaa Munaa ture. Kanaaf, siidaan Tufaa Munaas bakka sana dhaabbachuu qabayyu,” jechuun fala seenaa dabe qajeelchuun atakaaroo hambisuu ta’uu akeeku. Siidaan Abeebee Tufaa, Araddoo, warra fannifaman kan akka Lataa Guraaraa fi kaanis qoratamee dhaabbachuu danda’uu qaba jedhu Dr. Dheeressaan. Siidaan warra kanaan dura yaadatamaniifi ijaarameef irra deebi'anii ijaaruu osoo hin taane, warra seenaa qaban garuu kanneen dagataman qoratanii baasanii ijaaruun ni barbaachisa jedhu.


Rakkoo nageenyaa Yunivarsiitii Boongaatti mudateefi yaaddoo barattootaa

Rakkoo nageenyaa tibbana Yunivarsiitii Boongaatti uumameen barattoonni 50 ol ari’amuufi kan biroon lakkoofsi isaanii hin beekamne yunivarsiiticha dhiisanii bahuun himameera. Barattoonni 50 ol ari’aman kunneen hookkara lubbuu darbuu (fannifamee argamuu) barataa tokkoo hordofee uumameen ta’uu barattoonni yunivarsiitichaa BBC'n haasofsiise himaniiru. '‘Dabalataan barattoonni lakkoofsi isaanii hin beekamnes yaaddoo nageenyaa qabanirraa ka’uun mooraa dhiisanii bahaniiru'’ jedhu barattoonni. Barataan yunivarsiitichaa yaaddoo nageenyaa qaburraa kan ka’e maqaansaa akka hin himamne gaafate tokko, “ijoollee dhalattoota asiifi ijoollee Oromoo gidduutti akka tasaa mana kaaffee wayii keessatti (torbee tokko dura) lolli ka’ee, kanumarraan kan ka’e ijoolleen wal qeeqxe” jechuun BBC'ti himeera. Taatee kana booda Yunivarsiiticha keessatti wal doorsisnii fi yaaddoon nageenyaa akka ture barataan kun hima. Torbee darbe Kamisa Adoolessa 28, 2022 ganama barataa waggaa tokkoffaa mummee barnootaa Saayinsii Uumamaafi dhalootaan godina Iluu Abbaa Boor ta’e gamoo yunivarsiitichaa tokko irratti fannifamee lubbuun darbee argamuu barataan biraan BBC'n haasofsiise himeera. Baratichi Roobii galgala mana dubbisa kitaabaa yunivarsiitichaa akka tureefi halkan sana gara iddoo bulti (dormitory) akka hin deebine barataan nageenyasaaf maqaansaa akka hin himamne gaafate kun ni dubbata. Sana boodas barattoonni dhalootaan Oromoo ta’an akkaataa du’a baratichaa irraa shakkii qabaachuun gaafii kaasuu isaanii hima. “Ijoollumti keenya ‘mucaan kun osoo of ajjeessuuf karoora qaba ta’ee biyya bosonaa keessa jirra; bosona hin lixuu?’ maal gochuu halkaniin gamoo sana gubbaa bahe?’ jechuun lola kaasanii ture,” jedha. Dabalataan “ijoolleen Oromoo ta’an ‘mucaan kun maalif du’e’ kan jedhuun walitti baay’atanii waa’eesaa haasa’uu jalqabnaan waardiyyoonnii fi hojjettoonni qe’ee keessaa ‘walbira hin dhaabbatinaa’ jechuun ijoollee keenya reebuu jalqaban,” jedha barataan kun. Reeffi baratichaa iddoo fannifamee buufamee qorannoof ambulaansiin qe’ee Yunivarsiitichaatii bahullee akkaataa du’a baratichaa irratti gaafii barattoonni kaasaniif Yunivarsiitichi deebii akka hin laannees barataan kun hima. Dhimmicharratti Kibxata Adoolessa 02, 2022 ibsa kan baase Paartiin Addi Bilisummaa Oromoo (ABO), “barataa Darajjee Maammoo jedhamu, dhalootaan Godina Iluu Abbaa Booraa Ona Bachoo ta’e fannifamee ajjeesamuun reeffi isaa argamee jira,” jedhe. Dabalataan Yunivarsiitichatti barattoota dhalattoota Oromoo ta’an irratti “dhiibbaan qor-qalbiifi doorsisaa irratti deemsisamaa ture” jechuun dhaabichi komateera. Gama biraatin Yunivarsiitiin Boongaa dhimma kana ilaalchisee ergaa fuula Feesbuukii isaarratti maxxanseen “gaddi barataa tibbana tasa dhabneen nutti dhagahame kan maatiin gadi ta’uu baatullee, barattoonni ajandaa badaa qaban tokko tokko dhimma du’a baratichaan hidhata hinqabne afarsuun qabeenya dhaabbatichaa barbadeessuu, hojjettoota dhaabbatichaa reebuufi hojiin baruu barsiisuu akka gufatu taasisuun dhaabbaticha irratti miidhaa geessisaniiru,” jedheera. Haa ta’u malee, eenyummaa barataa kanaas ta’e sababa du’a isaa ilaalchisee yunivarsiitichi waan jedhe hin qabu. Rakkoo lubbuu darbuu barataa hordofee Yunivarsiitii Boongaa keessatti uumameen barattoonni dhalattoota Oromoo lakkoofsaan hin beekamne mooraa yunivarsiitichaa dhiisanii bahu barattoonni BBC'n himaniiru. “Ijoolleen hundi ‘ni galla’ jedhanii boorsaa fudhatanii bahan. ‘Hin galtan’ jedhanii nu dhorkan. ‘Yoo galtanis immoo mallatteessitanii baatu malee fedhii keessanin isin hin gaggeessinu’ jedhanii ijoollee baay’ee dhorkan” jedha barataan BBC'tti dubbate. Barataan biraa ammoo “Yunivarsiitichi ‘taa’aa baradhaa, wanti lola geessisu hin jiru, ofiima keessaniin wal loltan, ofiima keessaniin mana daaktan, maal taatanii fiigdu’ gaafa jedhan ijoolleen immoo dhiphina keessa galan,” jedha. “Achii booda ijoolleen kaan mallatteessinee baana jedhan. Ijoolleen kaan ammoo dhokannee baana jedhan. Ijoolleen fedhii isaaniitin galuu barbaadan mallatteessanii deeman,” jedhe. Kana malees, barattoonni yaaddoo nageenyaa qaban irraa ka’uun mooraa yunivarsiitichaa dhiisanii karaa dugda duubaan dhokatanii bahuu barattoonni ni dubbatu. Barattoonni dhokatanii Yunivarsiiticha gadhiisanii bahanfi konkolaataa keessaa qabamanii gara Yunivarsiitichaatti deebifamanis akka jiran himaniiru. “Ijoollee gaafa lolichi ka’u gaafii gaggaafachaa turanfi ijoollee waa haasa’aa turan kaameeraa qe’ee keessa jirurraa ilaalanii doormiirra deemanii suuraa ilaalanii funaanan. Nama 54 guuranii waajjira poolisii bulchanii ari’an,” jedhe barataan BBCn haasofsiise. Addi Bilisummaa Oromoos barattootni 54 ari’amuu balaalefachuun kan barreesse yoo ta’u, bulchiinsi Yunivarsiitichaa tarkaanfii fudhate haquun barattoonni ari’aman barnootatti akka deebi’an akka taasisu gaafateera. Yunivarsiitichi gama isaatin, ergaa fuula Feesbuukii isaarratti barreesseen barattoota balleessaa raawwataniiru jedhe seeratti dhiyeessuu, kan naamusaan gaafatamuu qaban irratti tarkaanfii naamusaa fudhachuufi kaan immoo gorsuun gara barnootaatti akka deebi’an gochuu himeera. Gama biraatin yunivarsiitichatti barattoota dhalattoota Oromoo ta’an irratti doorsisni yeroo yeroon raawwatamuu kan hime barataan BBCn haasofsiise barattoota isaan doorsisaa jiran torba adda baasuun yunivarsiitichaaf eeruu kennanillee tarkaanfiin irratti fudhatame akka hin jirre ta’uu hime. Waa’ee barataa lubbuun darbeefi kunneen ari’aman jedhaman, haala nageenyaa Yunivarsiitichaafi yaaddoo nageenyaa barattoonni kaasan ilaalchisee yaaliin irra deddeebii BBCn pirezidantii Yunivarsiitichaa dubbisuuf taasise hin milkoofne.


Likkitaraa: Gabaa kitaabilee onlaayiniirraa

Saamu’el Gizaaw appii Likkitaraa kan jalqabe maatiin ijoolleesaaniif kitaabota barnootaa salphaatti akka argatan taasisuuf ture. Itoophiyaatti tajaajilli intarneetarraa sababoota addaan ciccituu fi kaaniinis rakkisaa tahus, Likkitaraan waggaa tokko oliif filannoo akka akkaan kitaaba maatiif dhiyeessaa tureera. Moggaasni maqaa isaatis kaayyoo itti kaheef haala ibsuun, namoota waan fedhan argachuuf bakka yookaan dhaaba itti dhiyaatu jechuudha. Jechi Afaan Amaaraa ‘taraa’ jedhus, dhaaba yookaan bakka akka jechuuti. Kaayyoon Likkitaraa tajaajiloota akkasii namootaa qaqqabsiisuu erga tahe, isa sirriis tahuu qaba kan jedhu Saamu’el, ‘’Waan sirrii tahe ummataaf wayita dhiyeessinu, fedhiifi gaaffii namootaa qofa osoo hin taane, haala qabatamaa biyyattii yaada keessa galchuuni,’’ jedha. Amma fooyya’aa kan jiru tahus, Itoophiyaatti gahinsi intarneetaa baay‘ee gadaanaadha – sirni kaffaltii onlaayinis sadarkaa jalqabbiirra jira. Saamu’el Saayinsii Kompiyutaraa fi Bizinasii kan barate oggaa tahu, barnoota barate kanneen dhimmatti bahuuni ‘Likkitaraa’ kan hundeesse. Kaayyoon ijoo appichaa ''Adda dureen kanneen bitaniifi gurgurtoota walitti fiduudha,’’ jedha. Likkitaraan dhiyeessa tajaajilaa onlaayinii dabalataan, kanneen intarneeta hin fayyadamneef baafata (kaataaloogii) intarneeta hin barbaadnes qaba. Kanaanis kitaabotaafi geemota dhiyeessa. Garuu kaayyoosaa kana galmaa’an akka gahuf abdii kan itti hore, aadaa dubbisuu biyyattii keessa jiru dagaagsuu keessatti gaheesaa bahachuu barbaaduusaa tahuu dubbata. Maatiiwwan kanneen akka Alaazaar fi Sarkiif appiin kun furmaata akka fideef dubbatu. Lameen ijoollee lama qaban kun, yeroo hedduusaanii hojiirra kan dabarsan oggaa tahu, yeroo kaan ammo daa’imman kanniin qo’achiisuun, wajjiin taphachuufi dubbisuun dabarsu. Haatahu malee rakkoon kitabotaafi waan taphootaaf isaan gargaaru salphaatti argachuuf akka rakkatan kaasu. Amma garuu maatiin kun Likkitaraa gubbaa galmaa’uun fayyadamuu erga eegalanii, wanta ijoolleesaaniif barbaachisu salphumatti argachuu danda’aniiru. Waan isaan filatanii suuqii dhiyeenyatti argamutti akka isaanii dhufu ajajan, Likkitaraan isaanii geessa. Isaanis sa’aatii 48 keessatti suuqii filatanitti dhaquun, kaffalanii ajajasaanii fudhatu. Akkuma daldaloota hedduu jalqabbiirra jiranii (startups) kaanii, rakkoon Likkitaraas bajatadha jedha Saamu’el. Kunis tajaajilasaanii babal’isuufi beeksisuuf, ogeeyyii dhaabbataan qacaruu, akkasumas hojimaata ammayyaawoo tahan diriirsuuf danqaa itti tahuu kaasa. Abjuusaa kana milkeessuuf wayita tattaafatu wanti hunduu mijataa akka hinturre kan himu Saamu’el, namoota bajataan isa waliin hojjechuu fedhan argachuun guddoo rakkisaa ture jedha. Keessaafuu sababa intarneetaan hojiisaa deemsisuuf rakkisaa itti taha jedhamee waan yaadamuuf, dirree kanattti bobba’uuf namni fedhii qabu hinturre,’’ jechuun hojii kana jalqabasiisuuf yeroo akka itti fudhate kaasa. Saamu’el hojii kana kan jalqabe qarqaarsa Birrii 40,000 dhaabbata ‘Reach for Change Ethiopia’ irraa argateen oggaa tahu, kanaan alatti ofumasaatii tattaafachuun galii argatuun hojii deemsisaa jira. Likkitaraan ammaaf xiqqoo tahus bakka hojii qaba; dhiyeessitoota kitaabotaa garagaraa, barreessitootaafi wakiilota 30 ol tahan wajjiin hojjechaa jira. Kanaafis hojjettoota dhaabbiifi yeroo said kan qabu ennaa tahu, tola-ooltota ogummaa isaaniin yeroo adda addaatti qarqaaran 12 qaba. Likkitaraan adeemsaan ennaa guddachaa adeemutti, naannolee biyyattii garagaraa keessa, jiraattota baadiyyaafi magaalaa osoo addaan hin foo’in, kitaabilee barnootaafi dhiyeenyatti argachuu hin dandeenye kaan dhiyeessuuf kaayyeeffateera. ''Haala akka biyyaatti amma keessa jirruun, intarneetaan kanfaltii raawwachuun rakkisaa waan taheef, tajaajila akka Amazon jalqabsiisuun daran rakkisaadha. Akka jalqabbii keenyaa, gara fuuladuraatti carraa Amazon wajjiin hojjechuuf qabnu uumaa deemna.’’ Kunis gulantaan jabaachaafi guddachaa adeemuun, Likkitaraan Itoophiyaa bira dabree biyyoota Afrikaa kaanittillee hojiisaa babal’isuuf galma godhateera.


'Walleen kiyya ummata waraanaan miidhame dhiphina keessaa baasa' - Rofnaan

Weellisaan Itoophiyaa dhihoo albama lammataa isaa gadhiise Roofnaan Nuuri, namootaaf ''miira gammachuu'' gumaachuuf muuziqaa akka dalagu BBC’tti hime. Turtii gabaasaa BBC DJ Edu waliin taasiseen waldhibdeen Itoophiyaa keessa nageenya ummataa akka jeeqe hime. ''Dhaloonni kiyya [wallee kana] akka teeraappii [wal’aansa taasifamu] akka itti fayyadaman dhugaattin amana,'' jechuun hime. Rofnaan weellisuun ala walaloos barreessa, injinara sagaleetis. Waraanni Kaaba Itoophiyaa Tigraayitti baatiiwwan 21 dura eegale ammallee mariin xumura hin arganne. ''Hiriyyootaafi maatiikoo achi jiran waliin dubbachuu dhabuun baay’ee nama jeeqa,'' jechuun hime. Roofnaan baatii tokko dura Yunivarsaal Muuzik waliin waliigaltee mallatteessuun lammii Itoophiyaa jalqabaa ta’eera. Rofnaan wagga 16 yeroo turetti ture Finfinnee keessa rukuttaafi meeshaa muuziqaa aadaa fayyadamuun kilaboota keessa sochii muuziqaa kan eegale. Umrii kanattis ture kilaboota Finfinnee keessa beekamuu jalqabe. Erga albama isaa mata duree 'Sidist VI' jedhamu gadhiise booda namoonni yaada ''babbareedoo'' kennuufi dubbate. ‘’Biyyattii bakka kamittu dhageessa. Baay’een eebbifame. Muuziqaa kana hojjechuuf guddoo dhamaane, yaadi argannees ajaa’iba,’’ jechuun deebise. Yeroo ijoollummaa isaatti waan dalagaa ture akkanaan hima. ‘’Yeroo umriin kiyya 17 gitaara taphachuu eegale. Boodarra gosti muuziqaa ani hojjedhu kaniin tamsaasa kallattin dhiheessuu danda’u akka hin taane nan bare. ‘’Dur dur namootni DJ akka weellistootatti hin ilaalan. DJ akka namoota diskii taphachiisan [ Disc Jockeys] ilaalamu.’’ Tura keessa garuu DJ warri ta’an sagantaa ofiifi sagalee muuziqaa ofii tolfachuu eegalan. Eegasii DJ warri ta’an muuziqeessitoota haaraa ta’u hubate. ‘’Amma nuti muuziqaa keessa piyaanoo yookiin gitaara taphanna,’’ jechuun ibsa. Achii Rofnaan hojii muuziqaa hojjechuu itti fufe. Waggoota sadiifis tolaan dalaguu hima. ‘’Biyyattii keessa sagantaa raadiyoo beekamoo jedhaman keessaa tokko ta’e nan qaba ture. Achiitin ol guddachuu eegale.’’ Haa ta’u malee, muuziqaa kana hojjechuu isa dura jalqabe. ’’Yeroo umrii 10 ture harmeekoo waraabuun eegale. Kunis jaalala isheef qabuufi of biraa ishee dhabuu fedhuu dhabuukoorraa kan maddedha.’’ Jaalalli maatii isaaf qabu kunis wallee isaa ‘Wagaahitaa’ jedhu keessa mul’ateera. ‘’Osoo deeggarsi ishee [harmee isaa] hin jiraanne, tasa hojii kana hin hojjedhu.’’


Komiishiniin UN iddoo haleellaawwan itti raawwataman dhorkaa malee daawwachuuf hayyama gaafate

Komishiniin  sarbama mirgoota namoomaa idil-addunyaa qoratu Dhaabbanni Mootummota Gamtoomanii  (UN) Itoophiyaatiif hundeesse bakkawwan sarbamni mirgoota namoomaa itti raawwataman dhorkaa tokko malee akka daawwatuuf hayyama akka barbaadu beeksise. Komishiniin kun erga hundeeffamee miseensonni komishinichaa yeroo jalqabaatiif Itoophiyaa deemeera. Daawwannaa jalqabaa Itoophiyaatti taasisan hordofee ibsa baasaniin bakkawwan haleellaan itti raawwatamaniiru jedhaman daawwachuudhaaf "hayyama atattamaafi hin daangeffamiin" akka kennamuuf eeggachaa jiraachuu himan. "Miseensonni Komishinii Qorannoo kun marii aanga'oota Itoophiyaa waliin taasisan hordofee, ragaa namoota ijaan arganii fudhachuudhaaf bakkawwan haleellaan itti raawwatamaniiru jedhaman daawwachuudhaaf dhorkaa tokko malee hayyama akka argatan abdii qabu," jedhe UN ibsa Hagayya 02, 2022 baaseen. Komishiniin kun Mana Maree Mirgoota Namoomaa UNf yeroo jalqabaatiif gabaasa kan dhiyeesse Adoolessa jalqabarra ture. Qorattoonni kunneen dhimma namoota 200 naannoo Oromiyaa keessatti ajjeeefaman jedhamanii ilaalchisuun qorannoo akka gaggeessan ibsa UN keessatti eerameera. Ogeessonni Komishinichaa sadii: Dursituu Komishinichaafi lammii Keeniyaa kan taate Kaarii Beetii Murungii, lammii Ameerikaa kan ta'e Isteeven Raanter fi lammii Sirilaankaa kan taate Raasiikaan A L I Adoolessa 18, 2014 Itoophiyaa daawwachuun isaanii ni yaadatama. Ministira muummee itti-aanaafi ministira dhimma alaa Itoophiyaa Obbo Dammaqaa Mokonnon dabalatee aanga'oota biroo waliin marii taasisaniiru. Komishiniin kun adda-durummaan yeroo waraanna Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffametti qaamoleen waraanicha keessatti hirmaataniin sarbama mirgoota namoomaa raawwataman, seerota mirgoota namoomaa idil-addunyaa diigaman, akkasumas seera baqattoota idil-addunyaa caban "gadi-fageenyaafi walabummaan" akka qoratu ibsi UN baase kun ni eera. Manni-maree Mirgoota Namoomaa UN yakkawwan waraanaafi sarbama mirgoota namoomaa wal waraansa Itoophiyaatti gaggeeffame akka qoratuuf miseensota qorannoo kan hundeesse Bitootessa keessa ture. Yeroo sanatti Itoophiyaan akka qaamni qorannoo idil-addunyaa hundeeffamuuf murtee darbe akka hin fudhanneefi komishinichaafis tumsa akka hin taasifne ibsuun ishee ni yaadatama. Booda garuu komishiniin qorannoo kun gara Itoophiyaa seenuudhaaf Adoolessa keessa mootummaa Itoophiyaa irraa hayyamni kennamuun isaa ni yaadatama. Mootummaan Itoophiyaa turtii guyyoota shanii gareen qorattootaa kun Finfinneetti taasisan ilaalchisuun ibsa baaseen, Itoophiyaan hundeeffamuu komishinii kanaa qeeqxee akka turte yaadachuun, "Komishinichi yeroo itti gaafatamummaa isaa bahatutti ejjennoo bu'uuraa mootummaa ilaalcha keessa haala galcheefi sirna mirga namoomaa idil-addunyaa hordofee" taanaan garuu dhimmi Komishinichaaf tumsa gochuu "carraan irra deebiyanii ilaaluu" akka jiraatu eereera. Qorannoon Komishinichaa "fedhiiwwan siyaasaa hin mallerraa" bilisa akka ta'u mootummaan Itoophiyaa akka fedhu ibsi kun mul'iseera. Qorannoo kanaan dura Komishiniin Olaanaa Mirgoota Namoomaa UN fi Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa waliin ta'uun gaggeessan "haala irra hin deebineefi tarkaanfiiwwan mootummaan itti-gaafatamummaan akka jiraatuuf fudhataa jiru hin gufachuufneen" qorannichi taasifamuu akka qabu mootummaan ejjennoo isaa ibseera.


Mooyyaleetti doqdoqqeewwan lakkoofsa gabatee Keeniyaa qaban to’atamaa jiru

Komishinii Gumrukaatti Waajjirri Damee Mooyyalee doqdoqqeewwan 50 ta’an to’achuusaa himeera. “Ummatni kuni cufti (kunneen motorri jalaa fudhatame) waan nyaatu dhabee taa’aa jira. Maatii keenyallee waan nyaachisnu dhabnee jirra,” jedhan motorri isaanii kan jalaa to’atame Obbo Biniyaam Admaasuu. Tarkaanfiin motoora (doqdoqqee) lakkoofsa gabatee Keeniyaa qaban irratti fudhatamaa jiru erga eegalamee ji’a tokkoof deemaa kan jiru yemmuu ta’u, motoroonni 50 ta’an to’atamaniiru. Komishinii Gumurukaatti Waajjirri Damee Mooyyalee motoroonni kunneen daldala seeraan alaa (kontirobaandii) irratti kan bobba’an fi nageenyaafillee rakkoo ta’uu hima. Manaajarri Waajjira Damee Mooyyalee Obbo Caaniyaalaw Faajjii, motoroonni kun daddabarsa seeraan alaa qorichootaa, hashiisha (araada sammuu nama hadoochu) dabalatee sochii namootaa seeraan alaa irratti kan hirmaatan ta’uu BBCtti himan. Obbo Caaniyaalaw Faajjii, motorootni lakkoofsa gabatee biyya Keeniyaa qabaniifi karaa seeraan alaan Itoophiyaa keessa socho’an kunneen waggoota dheeraaf diinagdee biyyaarratti dhiibbaa geessisaa turuu BBCtti himan. Konkolaataa fi bikibikiin (doqdoqqeen) gama Mooyyaleen karaa seeraan ala ta’een seenuun hanga giddugaleessa biyyattiittti imalaa turuu dubbatan. “Motorri seera tiraafikaan ala karaa ta’een gara biyyaa gala. Inniyyuu mataansaa kontirobaandiin gala. Deebi’ee kontirobaandii gaggeessa. Nageenya biyyaarrattillee dhiibbaa fidaa ture,” jedhan. “Keessattuu Mooyyalee keessatti boba’aa biyyi keenya deeggarsaan galchitu akkuma jirutti warratu itti fayyadama. Kontirobaandiin akkuma jirutti kan ittiin deddeebi’u motoroota seeraan alaa kana,” jeechuunis himan. “Motoroonni kun qodaa seeran alaa kan seera gumurukaa hin eegin baay’ee galchu. Qoricha seeraan alaatu gala baay’inaan. Mi’a kontirobaandii adda addaatu gala. Hashiishni Shaashamanneedhaa dhufee Mooyyalee yemmuu qaqqabu Keeniyaatti kan galchan isaani,” jedhan. “Namoota karaa adda addaatin biyya keessaa bahaniif biyyatti galanis isaantu daggala keessa olii gadi oofa,” jedhan. Aanaa Mooyyalee jiraataa ganda Fugug kan ta’an Obbo Boruu Godaanaa namoota motorri isaanii Komishinii Gumrukaa Waajjira Damee Mooyyaleetin jalaa to’atame keessaa tokko. Abbaa ijoollee torbaa ta’uu BBCtti kan himan Obbo Boruun motoora biyya Keeniyaatii bitaniin namootaaf tajaajila geejibaa kennaa turuu himu. “Keeniyaadhaa binne malee olluma keessa gamuma Itoophiyaa hojjenna. Warri keenyas Itoophiyuma. Motoorri keenya gama Keeniyaa hin ceetu,” jedhan. Motoorri isaanii jalaa fudhatamuu isaatinis maatiin isaanii rakkoof saaxilamuu dubbatan. “Gibira kanfalaa ykn taargaa (lakkoofsa gabatee) Itoophiyaattii jijjiiraa osoo jedhanii silaa ni jijjiirra ture. Hoomaa nutti hin himne; akkasumaan nurraa fudhatan,” jedhan. \n \nHaaluma wal fakkaatun motorri isaanii kan to’atame jiraataan Mooyyalee inni biraan Obbo Biniyaam Admaasuu, lakkoofsa gabatee motoora isaanii gara Itoophiyaatti akka jijjiiraniif wanti itti himame ykn akeekkachiisni laatameef kan hin jirre ta’uu BBCti himan. “Osoo motora harkaa qabanuu hojii dhorkan. Saamichuma jechuun danda’ama. Motoora dhaabbatee hojii barbaadaa jirtu, kan nama geessuuf jirtufaa kaatee motoora guurtee baattee galti,” jedhan. “Erga nuti dhalannee akkasuma jiraanna. Arma keessa baratamaadha. Waanuma jiraati” kan jedhan Obbo Biniyaam, motorootni lakkoofsa gabatee Keeniyaa qaban Itoophiyaa keessa socho’uun hojjechuun waanuma baramaa ta’uu himan. “Lafumaa ka’anii nuti gadi dhufanii nurraa qaban. Wanti sababa jedhanii nutti himan tokoolleen hin jiru.” Haa ta’u malee Obbo Caaniyaalaw, beeksisa akeekkachiisaa maxxansuun dabalataan sagalee guddistuu fayyadamuun beeksisaa turuu himan. “Kana didanii warri irreen ykn humnaan taa’uu barbaadan immoo motora hanga 50 ta’u to’annaa jala galchinee jirra,” jedhan. “Seerri asitti hin kabajamu. Achitti waan kabajamuuf Keeniyaan lakkoofsa gabatee biyya biraas ta’e kan gabatee hin qabne galchuun hin danda’amu. Ni dhorkiti. Kanaaf as lafa seerri itti hin kabajamne Itoophiyaa keessa taa’ee gamatti seera sodaachaa kanaaf gabatee osoo hin hiikin as keessa taa’ee daldalaa tureera,” jedhan. Waggoota dheeraaf qabeenyi ummataa karaa seeran alaan gara biyya alaatti bahaa turuu akkasumas qabeenyi karaa seeran alaas gara biyyaa seenaa akka ture Obbo Caanyaalaw Faajjii himu. Tarkaanfiin amma fudhatamaa jirus kaayyoowwan ijoo lama kan qabu ta’uu dubbatan. “Tokkoffaa qabeenya biyyaaf bu’aa osoo hin buusin karaa kontirobaandiin bahu akka to’atamufii akka gara seeraatti deebi’u tolchuudha,” jedhan. Kaayyoon ijoo inni lammataas “otoo seera gumrukaa hin raawwatin qabeenyi kamiyyuu bifa kontirobaandiin galee biyya keessa seenee daldala biyyaa karaa seeraan hojjetan kan jeequ to’atamuu qaba jedhameeti,” jedhan. Tarkaanfichi Mooyyaleetti qofa osoo hintaane naannolee daangaa biyyattii hundatti fudhatamaa kan jiru ta’uus himaniiru. Magaalootni akka Mooyyalee, Jigjigaa, Samaraa, Togocaalee fi Dirre Dhawaas kunneen tarkaanfichi itti fudhatamaa jiru keessaa ta’uu dubbataniiru.


Magaala Finfinneefi naannawasheetti Adoolessa qofatti namoonni sagal bishaaniin nyaataman

Magaala Finfinnee fi Godina Addaa Naannawwa Finfinnee keessatti waqxii ganna kanaaatiin walqabatee ji’a Adoolessa keessa qofa namoonni sagal bishaanin nyaatamuun du’utu himame. Ogeessa Sab-qunnamtii Uummataa Komishinii Sodaa Balaa fi Abiddaa Magaala Finfinnee, Obbo Nigaatuu Maammoo BBC'tti akka himanitti, namoonni laga lixanii lubuun isaanii darbu irra deddeebin dhagahamaa jira. Namoota du’an kanneen keessaa kan osoo bishaan daakuu hin danda’in daakuu  yaalanii kan du’anis akka jiran dubbatu. Kaan ammoo akkamitti akka du’an poolisiin qorataa jiru jedhan. Magaala Finfinnee fi naannawa sheetti meeshaalee gurgurtaaf oolan laga seenanii osoo barbaadanii ykn laga ce'uuf osoo yaalanii kanneen du’anis akka jiran ibsu Obbo Nigaatun. Namoonni du’an hundi isaanii dhiirota umuriisaanii waggaa 18 hanga 60 jiran yoo ta’an, afran isaanii dargaggoota jedhu. “Ji’a tokko keessatti namni sagal laga bu’anii du’uun lakkoofsa guddaadha,” kan jedhan Obbo Nigaatun, ALI'tti bara 2014 qofaatti balaadhaan wal qabatee namoonni 115 ta’an lubbuun isaanii akka darbe dubbatu. Namoota kanneen keessaa 14 balaa abiddatiin yoo lubbuun isaanii darbu, kan hafan ammoo laga bu’un, hojii ijaarsaa irratti balaa mudatuu fi sababoota garaa garaatiin kan du’an. Obbo Nigaatun akka jedhanitti, lolaadhan wal qabatee ammoo namoonni lama lubuunsaanii darbeera. Keessumaa Sanbataa fi Dilbata darbee Bulchiinsa Lammii Kuraa fi Aqaaqii Qaallittii keessatti lolaan miidhaa geessisee akka ture angawaan kun ibsanii jiru. Balaawwan kunneenis kan Komishinichaaf gaabaafame qofaa yoo ta’u, balaan qaqqabee osoo hin gabaafamin kan hafes hin dhabamu jedhu. Roobni bara kanaa cima ta’uu akka hin oolle waan barameef bakkeewwan 61'tti iddoowwan 161 balaaf saaxilamoo ta’an dursanii adda baasun sarara lolaa sirreessuu, hawasa barsiisuu, namoota naannoo qarqara lagaa jiraatanii fi saaxilamoo ta’an baka birootti akka jijjiiraman godhamuu dubbatu Obbo Nigaatun. Bara darbe sababa lolaatin namoonni 10 yoo du’an, qabeenyi birrii miliyeena 4.7'tti tilmaamamu manca’ee ture. “Bara kana roobni dabaleera. Lolaanis akkasuma; bakkeewwan balaan itti hammaatan dursanii osoo adda bahuu baatanii balaa kana caalutu mudata ture. Dursa qophiin waan taasifameef waanti bara darbe nu mudate barana nu mudata jedhee hin yaadu,” jedhan Obbo Nigaatuu Maammoo.


Tigraayitti dhukkuboonni daddarboo sadii yaaddoo hamaa uuman

Naannoo Tigraayitti dhukkuboonni daddarboon antiraaksi (abbaa sangaa), dhukkuba saree maraatuu fi busaan yaaddoo hamaa uumaa jiraachuu Biiroon Fayyaa naannichaa hime. Keessattuu dhukkubni antiraaks ykn akka naannichaatti ‘magaram’ jedhamuun beekamu dhukkuboota naannichatti oggeessoota fayyaa biratti barame keessaa tokko. Bara 2022 kana keessa ammoo godina Jidduugala Aanaa Naa’ideer Adeetiitti namoonni 10 dhukkuba antiraaksii jedhamu kanaan qabamuun gabaafameera. San boodas aanaalee gabaasa gara Biiroo Fayyaatti ergu danda’an keessatti namoonni hedduun dhukkubichaan qabamaniiru. "Waxabajjii 10, 2022 buufataalee Aanaa Taahitaayi Qaraaroo keessatti argaman Adii-Gashiitiin, Adii-Haabasaayiin akkasumas godinaalee Kaaba Lixaa fi Bahaa keessatti namoonnii du’uufi beeladoonni qabamu ragaan jira" jedha Biiroon Fayyaa Naannoo tigraay. Haala kana hordofuun ammoo gareen Dhaabbata Qonnaa Addunyaa (FAO), Biiroo Misooma Qonnaa Baadiyyaa fi Biiroo Fayyaa naannichaa irraa babbahe tokko Waxabajjii 22, 2022 haalicha qorachuun hojii ittisaa akka hojjetuuf ergameera jedhan. Gareen kuni namoota 120 kanneen beeladoota waliin tutuqaa qabaniifi foon nyaatan keessaa 34 kan ta’an dhukkubaan akka qabamaniifi lama ammoo lubbuun isaanii akka darbe mirkanneesseera. Akkasumas beeladoota shakkaman 30 keessaa 23 du’unis himameera. Haata’u malee sababii hanqina malawwan qunnamtii naannicha keessa jiruutiin, Bulchinsi Yaaddoo Fayyaa Ummataa (Public health Emergency Management (PHEM)) garichaa dhaabbilee fayyaa aanaalee hundarraa odeeffannoo argachu hin dandeenye jedhame. Dhuma baatii Bitooteessa 2022 irraa kaasee godinaalee Jidduugala, Kaaba-Lixa, Kibba Bahaafi Lixaa keessatti waliigalatti namoonni dhibee kanaan shakkaman 116 yoo ta’an, namoonni torba ammo sababiidhuma kanaan lubbuu dhabu gabaasni biiroo fayyaa naannichaa irraa argame ni mul’isa. Rakkoolee dhibee abbaa sangaa kana to’achuuf mudatan keessaa: Waraanni naannicha keessatti eegaluudhaan dura to’annoofi ittisni dhukkuba saree maraatuu sadarkaa hawaasaa, garee buufataalee fayyaa sadarkaa tokkooffaa fi hospitaaloota Tigraay hunda keessatti kennama ture. Yerichatti dhaabbilee fayyaa hedduun kanneen dhibichaan shakkamanii fi du’an gabaasa ni dhiyeessu turan. Waa’ee talaallii sarotaa, sareewwan abbaa hin qabnee fi namoota dhibichaan qabamaniif waldhaansa taasifamuu hojiiwwan hubannoo uumuu cimaatu taasifamaa ture. Hanga bara 2030 tti du’aatii sababa dhibee saree maraatutiin mudatuu guutummaatti hambisuuf hojjachaa akka ture Biiron Fayyaa Naannoo Tigraay ni ibsa. Haa ta’u garuu sababa waraana fi naannichi marfamee jiruuf sababa dhibee saree maraatutiin duuti jiraachuu akkasumas kan adda hin bahin gabaasni gabaasni isa qaqqabaa akka jiru biirichi ni ibsa. Tigraayitti naannoon dhibbeentaa 75 ta’uufi uummanni dhibbeentaa 75 dhibee daranyoo sombaa (TB) dhaaf kan saaxime ta’uu isaa ragaan Biiroon Fayyaa naannichaa BBC’f kenne ni agarsiisa. Tatamsa’inni busaa yeroo fi bakka irratti hundaa’un garaagara. Tigray keessatti baay’inaan kan mul’atu ji’oota Fulbaana hanga Sadaasa fi Eblaa hanga Caamsattiidha. Naannichatti weerarri yeroo dhumaatif kan mudate bars 2017 aanaa Ahifarom jedhamutti. Sana booda tarsiimon ittisaa fi to’annoon dhibee busaa cimaan waan taasifameef mudatee hin turre. Dhibeen busaa sababoota haala fayyaa Naannoo Tigraay rakkoo keessa buusaniidha. Namoonni dhukkubsatan seeran waldhaansa argachuu fi hordoffii taasisuun tatamsa’ina dhibichaas ta’ee du’aatii hir’isuuf gahee olaanaa qaba. Haa ta’u malee, sababa waraanatiin tajaajilli waldhaansaa gahaan dhabamuu, dhiyeessiin waldhaansa fayyaa fi hordoffiin jiraachuu dhabuu irraa kan ka’e dhibichi babal’achuu fi namoonni du’aa jirachuu Biiroon Fayyaa naannichaa BBC tti himeera. Lubbuu baraaru fi weerara kana ittisuuf waa’ee tatamsa’ina dhibichaa beekuu fi odeeffanoo nama dhibichaan qabamee argachuun murteessadha. Haa ta’u malee, tajaajilli karaa miidiyaa Tigraayi kennamu addaan cituu fi odeeffannoowwan jiran guutu ta’uu dhabuu irraa kan ka’e waa’ee tatamsa’ina dhibichaa odeefannoo quubsaa argachuun baay’ee rakkisaadha. Dhibeen busaa Caamsaa bara 2020 kaasee bifa weeraraatin tatamsa’aa akka jiru Biiroon Fayyaa Naannoo Tigraay beeksiseera. Ogeeyyin waa’ee dhibichaa qoratan naannichatti bakkeewwan garaa garaatti akka ergaman kan ibsu biirichi “garee kanaaf geejjiba, boba’aa fi kaffaltii isaanii kan danda’e biiroo Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Maqaleetti argamuudha jedhe. Garuu hanqina boba’aa fi yerootiin sababa dhibichaa adda baasuu hin dandeenye” jedha. Hanga Adoolessa 23, 2022tti aanaalee Tigraay 10 keessatti tatamsa’inni dhibee busaa mul’ateera. Bakkeewwan kanatti qorichi itti dhibee busaa biifamuu fi diyeessiwwan waldaansa fayyaa biro dhabamuun haalli isaa akka hammaatu taasiseera.


Marsaa sadaffaa Hidha Haaromsaa Guddicha bishaaniin guutuu fi komii Masrii

Itoophiyaan osoo waqtiin roobaa kun hin darbiin dura Hidha Haaroomsaa Guddicha Abbayyaa marsaa sadaffaa bishaaniin akka guuttu erga beeksifte bubbultee jirti. Masriin akkuma yeroo hundaatu dursa haala bishaan itti guutamuufi adeemsa hojii waliigalaa irratti waliigaltee irra gahamuu qabaata jechaa turte. Gama mootummaa Itoophiyaatiin marsaa sadaffaa hidhicha bishaaniin guutuu eegaluu ilaalchisee ifatti kan jedhame jiraachuu baatulleen, Masriin garuu karaa Ministeera Dhimma Alaa isheetiin ammas Waajjira Mana Maree Nageenyaa Mootummoota Gamtoomaniitti iyyata dhiyeeffattee jirti. Itoophiyaan marsaa sadaffaa hidhicha bishaaniin guutuu baatii Adooleessaa keessa akka gaggeessitu kan ibsitee turte yoo ta’u, garuu hanga yoonaatti ifatti kan jedhame hin jiru. Qaamooleen fakkii saatalaayitii eeran tokko tokkos bishaaniin guutuun miidiyaalee hawaasaa irratti ibsamaa jira. Haala sadarkaan hidhicha bishaaniin guutuu marsaa sadaffaa maal irratti akka argamu ilaalchisee odeeffannoo mootummaa irraa argachuuf yaaliin BBC'n taasiseen, ‘bishaaniin guutuun haaluma yeroo qabameetti kan gaggeeffamu ta’uun alatti’ odeeffannoo bal’aa argachuu hin dandeenye.  Itoophiyaan ijaarsa isaa erga eegalte waggaa kudhan kan lakkoofsisee hidhi guddichi Abbayyaa; Itoophiyaa, Sudaaniifi Masrii jidduutti dhimma wal dhabdee akkuma ta’etti gara xumuraatti dhiyaateera. Masriinis Laga Abbayyaa kan bishaansaa harki 85 ta’u Itoophiyaa irraa maddu, hangi bishaansaa na jalaa hir’ata jechuun yaaddoo ishee cimsite dhageessisaa turte. Masriin Gamtaan Afriikaa, Liigiin Arabaa, dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii fi biyyoonni Lixaa akka ishee waliin dhaabbataniif irra deddeebiin gaafataa jirti. Waggoota sadan darbaniif wayita waqtiin roobaa eegaluutti dhimma hidha guddichaa kaasuun biyyootaafi dhaabbilee dhiibbaa gochuu danda’u jettee amantu biratti Itoophiyaa waliin haala fayyadama bishaanii irratti seera dirqisiisu irra akka gahamuuf, jaarsummaan akka taa’amuuf dhiibbaa cimsiti. Ammas Ministirri Dhimma Alaa biyyattii Saameeh Shukrii Jimaata darbe xalayaa pirezidaantii Mana maree Nageenyaa Motummoota Gamtomaniitiif barreessaniin, Itoophiyaan osoo waliigalteerra hin gahamiin hidhicha bishaaniin guutuu itti fuftee jirti jechuun mormii dhiyeessaniiru. Waggoota lamaan darbaniif Sudaaniifi Masriin osoo waliigalte irra hin gahiin Itoophiyaan hidhicha bishaaniin guutuu hin dandeessu jechuun mormiifi akeekkachiisa osoo dhiyeessanuu, bishaan guutuun adeemsa umama ijaarsaa ta’uu fi gaaffichis osoo fudhatama hin qabneedha jechuun haala milkaa’een marsaa lama guutuu Itoophiyaan beeksiiftee turte. Marsaa sadaffaanis bara kana baatii Hagayyaa keessa akka gaggeeffamu mootummaan Itoophiyaa kan beeksise yoo ta’u, miidiyaaleen Masrii tokko tokko garuu fakkiiwwan saataalaayitii waabeeffachuun torbaniin duraa kaasanii marsaa sadaffaan hidhicha bishaaniin guutuu eegalamuu gabaasaa turan. Ministirri Dhimma Alaa Masrii xalayaa Mana Maree Nageenyaatiif ergan irratti ‘‘Itoophiyaan tarkaanfii dhunfaa isheetti hidhicha bishaaniin guutuu itti fuftee jirti’’ jechuun iyyata dhiyeeffatan. Dubbi Himaan Ministeera Dhimma Alaa Masrii, Ahimad Haafeez ibsa torban darbe baasaniin, Itoophiyaan marsaa sadaffaa hidhicha bishaaniin guutuu xalayaa ALI Hagayya 19, 2014tti barreessiteen beeksisuu marsariitiin Egyptian Streets jedhamu gabaase. Gama Itoophiyaatiin ammo hanga yoonaati bishaanicha guutuu ilaalchisee iftti kan jedhame hin jiru. Ammas ta’e duraan qondaaltoonni Mootummaan Masrii ijaarsa hidha guddicha Abbayyaa, haala bishaan itti guutamuufi adeemsa hojiisaa irratti komii kaasan irratti, Itoophiyaan waliigaltee biyyoonni sadan bara 2015tti irratti waliigalan cabsite jirti jechuun himatu. Waliigaltee kanarratti haala fayyadama bishaanii irratti walta’iinsa biyyootaa, haqa qabeessaa fi amansiisaa fi biyya kamuu irratti ‘‘miidhaa olaanaa akka hin qaqqabsiifne’’ haala barbaachisaa ta’een hunduu miidhaa hambisuu akka qaban kaasuun Masriin yaaddoo ishee dhiyeessiti. Gama Itoophiyaatiin hidhichi anniisaa akka maddisiisuuf kan oolu yoo ta’e, biyyoota gadiitti argaman irratti miidhaa cimaa waan hin qaqqabsiifneefu, waliigaltee mirga bishaanichatti fayyadamuu ishee gaaffii keessa galchu akka hin mallatteessine beeksiifte. Masriin gama isheetiin bishaan Abbayyaa kan dhugaatiifi qonnaaf adda durummaan irratti bu’uurreeffatu waan ta’eef, hangi bishaanii kan hir’atu yoo ta’e jireenya ummataa irratti dhiibbaa olaanaa hordofsiisuu akka danda’u kaasuun, faayidaa ishee eegsiisuuf kan danda’amuuf hunda raawwachu akka dandeesu ibsite. Keessattuu Sudaan waliin waliigaltee loltummaa irra waan geesseef leenjii waraanaa hanga gaggeessuu qaqabdee jirti. Itophiyaan ammo ummatashee hanqina ibsaa keessa jiruuf ifa dhiyeessuu fi dame indastirii ishee cimsuuf jecha pirojaktii hidhaa kana mariif kan hin dhiyeessine ta’u kaasuun gama kamiinu hidhicha ittisuuf qophii ta’u beeksiifte. Ameerikaan waraana Kaaba Itoophiyaatti dhalate hordofee keessattuu haala Itoopiyaafi Sudaan keessa jiru kan hordofuuf ergamaa Addaa Ganfaa Afriikaa yoo muuddu, hojiisaanii mummee keessaa tokkoo kan ture biyyoota jidduutti dhimma hidha guddichaa irratti waliigalteen akka gahamu taasisuu ture. Masriin haala argattee hundaan dhaabbilee fi hoggantoota dhiibbaa taasisuu danda’aniifi dhaggeettii qaban hundatti yaaddoo nageenya bishaan irratti umameera jettu hubachiisuun deeggarsa argachuuf yaalii taasisaa turte. Jalqaba baatii kanaa irrattis Pirezidaantii Ameerikaa Joo Baayidan kan Saawudi Arabiyaa dowwatan waliin kan wal arganii turan Pirezidaantiin Masrii Abdul Fattaah al-Sisiin dhimma hidha kanaa kaasuun mari’achuu waajiraaleen hoggantoota lamaaniitu ibsun isaanii ni yaadatama. Pirezidaant al-Sisiin biyyisaanii hidha guddicha irratti haala bishaaniin itti guutamuufi hojii itti aanu ilaalchisee ‘‘waliigaltee seeraa dirqisiisuu’’ akka jiraatuuf fedhii qabaachuu Baayidaniif kan ibsan yoo ta’u, pirezidaantii Baayidan Ameerikaan mirga bishaan Masrii akka deeggartu, akkasumas nageenyaafi tasgabbii naannichaatiif, waliigalteen faayidaan hundaa eegsiisu irra akka gahamuuf akka barbaadan dubbachuun gabaafameera.


Shaambal Guutaa Dinqaa: Goota Mandeellaa du'a oolchan kana beektuu?

Taateen kun kan raawwate waggaa 60 har’aati. Yeroon isaa biyyoonni Afrikaa hedduun gita bittaa sirna kolonii jalaa bahuuf yeroo falmii itti gaggeessaa turaniidha. Yeroos Itoophiyaan Adwaa irratti xaaliyaanii mo’achuu isheetin maqaa gaariii waan horatteef, gurraachi lolee adii mo’achuu ni danda’a kan jedhu biyyoota Afrikaa heddu keessatti miira walabummaa uumame ture. Diddaawwan bittaa sirna kolonii gaggeeffamaa turan keessaa tokko diddaa sirna Appartaayidii Afrikaa Kibbaatti gaggeeffamaa tureedha. Diddaa kana keessatti gaheen Madiibaa ykn Neelsan Mandeellaa olaanaa ture. Falmii Mandeellan taasise keessatti raacitiin diddaa fi gootummaan inni Itoophiyaa irraa dhaale salphaa hin turre. ALI bara 1954'tti Mandeellaan maqaa sobaa "Deevid Motsomaayi" jedhuun paaspoortiin Itoophiyaa qophaa'efi leenjii waraanaa fudhachuuf gara Itoophiyaa dhufe. Fuula marsariitii Faawundeeshinii Neelsan Mandeellaa irratti bara 2008'tti akka barraa'etti, paaspoortii isaa irratti ogummaan isaa "gaazexeessaa" jedha. Mandeellaan dhoksaadhaan Itoophiyaatti leenjii fudhachuu isaa warri sirna Appartaayidii dhagahanii bakkuma inni leenjii fudhatu Itophiyaatti isa ajjeessisuudhaaf karoora cimaa baasun, bajata guddaa ramadanii dhufan. Karoorri ajjeechaa Nelsan Mandeellaa akkamitti qindaa'e? Eenyutu harka keessaa qaba? Eenyutu yaalii ajjeechaa kana fashaleesse? Akkamitti fashalaa'e? kanaafi kanneen jedhuu irratti BBC'n Shaambal Guutaa Dinqaa- wajjin turtii taasiseera. Guutaa Dinqaa Dabsuu ALI bara 1928'tti Shawaa Lixaa Tokkee Leencaa naannoo Goorgisii jedhamutti akka dhalatan kitaaba isaanii Leenjii Waraanaa Nelsan Mandeellaa Itoophiyaatti (የኔልሰን ማንዴላ ወታደራዊ ስልጠና በኢትዮጵያ) jedhu keessatti ibsaniiru. Waggaa 20 booda bara 1948'tti baruumsa kutaa 6ffaa Gudaritti osoo baratanii leenjii poolisummaaf galmaa’un Walloo deemanii leenjii ji’a 6 booda poolisii ta’uun eebbifaman. Sana booda waraanatti dabalamuun hanga gulantaa "Shaamballii" jedhamuuttis gahaniiru. Bara 1953'tti garuu carraa addaatu isaan qaqqabe. Baandii muuziqaa poolisii keessatti ramadamuun gahuumsa gahaa agarsiisuu waan hin dandeenyef leenjii waraanaa fudhachuu akka qaban murtaa’e. Namoonni biyya Israa’el irraa leenjii komaanduu leenjisuuf waan dhufaniif  kutaa isaanii keessaa filatamanii garas akka ergaman dubbatu Shambal Guutan. Israa’ota jalatti leenjii komaandoo ji’a sadi fudhachuun gara kutaa hojii isaanii duraanitti deebi’an. Leenjin kun Shambal Guuta dhaaf carraa biraa baneef. Carraa qofa osoo hin taane qormaatas qaba. Neelsan Mandeellan osoo gara Itoophiyaa hin dhufin dura paartin isaa ANC'n qabsoo riphe loltummaa jalqabee ture waan ta’eef qabsoo kana jabeessuf leenjii gahaafi deeggarsa barbaacha fuula isaa gara Itoophiyaatti deebifate. “Hayila Sillaaseen mootii warra Ingilizii Elizaabet wajjin michuu waan turaniif akka irratti hin beekamnetti icciitii guddaadhaan Mandeellan gara Itoophiyaa dhufee akka leenji’u godhan. Kanaaf ammoo Jeneraal Taaddasaa waamanii eegduu nama lamaa fi nama leenjii Mandeellaaf kennu lamaa fi iddoo namni biraa hin argine akka qophaa’uf itti himan,” jedhu Shaambel Guutaa Dinqaa. Guyyaa tokko karaa ajajaa isaanii ergaan hatattamaan “biirotti barbaadamta” jedhu Shaambal Guutan qaqqabe. Isaanis osoo hin barfatin gaafa biiroo dhaqan, Ajajaa Dhibbaa Fiqaaduu Wandimmuufi Ajajaa Shantamaa Dabbabaa Isheetee achi jiru. Akka seera waraanatti nagaa gaafatanii osuma ajaja kennamuuf eegaa jiranii  Jeneraal Taaddasaa Birruu dhufan. “Generaal Taaddasaan, kana booda itti gaafatamummaa guddaa icciitii cimaa gaafatu fudhachuuf jirtu. Keessummaan guddaan tokko biyya keenya dhufee jira. Kaampii kana keessatti bakka namni kamuu isa hin arginetti iddoo kennameefii jira. Isin immoo eegumsi isaa imaanaa guddaa wajjin isinitti kennameera nuun jedhan," jechuun guyyaa sana yaadatu. Bifa kanaan Koloneel Fiqaaduu Waakkennee (yeroo sana Ajajaa Dhibbaa kan ture) leenjisaa Mandeellaa, Ajajaa Dhibbaa Fiqaaduu Wandimmuu gargaaraa leenjisaa, shofeera fi turjumaana Mandeellaa ta'anii ramadaman. Shaambal Guutan Dinqaa fi Ajajaa Shantamaa Dabbabaa Isheete ammoo wal jijjiirranii dhokatanii Mandeellan osoo isaan irratti hin barin akka isa eegaaniif Jeneraal Taaddasaan hunda isaanif itti gaafatamummaa akka qoodaniif dubbatu Shambal Guutan. Borumtaa isaa Jeneral Taaddasaan konkolaataa ofii isaanitiin Mandeellaa fidanii 'Makonninoch Kibabii Kolfee Faxinoo Daraashii' tti fidanii dhufan jedhu. Mandeellan leenjii waraanaa fudhachuuf dhoksaadhan Itoophiyaa akka jiru warri sirna Appartaayidii dhagahan. Abjuu inni biyya isaa bilisa baasuf qabu karaatti hambisuuf horii guddaa fi karoora icciitii cimaa qopheessan. Innis, Mandeellaa kutaa inni rafee jirutti eegdun isaa hudhee akka ajjeesuf horiin bituudha. Kanaaf ammoo ija isaanii Shaambal Guutaa Dinqaa irra kaa’atan. Shaambal Guutaa tole jechisiisuf  ammoo horii gahaa ramadaniiru, biyya Awurooppaa bakka barbaade filatee akka jiraatus. Waan yeroo sana ta’e akkanatti seenessu Shaambal Guutan: “Yeroo ji’a sadiif Israa’elonni dhufanii komaandoo nu leenjisan sana, gurbaan Abraham jedhamu Eritiraa irraa kan dhufe hiriyaan kiyya ture. Wajjin leenjine waan ta’eef baay’ee wal jaalanna. Edaa inni leenjif haa dhufu malee (Shaabiyaadhaaf) basaasa ture. Mandeellan as jiraachuu isaafi akkan eegduu isaa ta’e karaa ta’een bareera,” jechuun waan waggaa 60 dura ta’e akka har’aatti yaadatu. Shambal Guutan akka jedhanitti, hiriyaan isaanii Abrahaam guyyaa tokko “laaqanan si affeera” jechuun guyyaa Mandeellaa eegun dabaree isaanii hin taane Piyaassaa Hoteela Xaayituuttu affeera. Abrahaam lammiilee biyya alaa lama tokko adii kan biraa gurraacha waajin Hoteelichatti eega. Sa’aatii wal beellamanitti Shaambal guutanis hoteelicha geenyan, Abrahaam lammiilee biyya alaa Mandeellaa ajjeechisuu dhufan wajjin wal barsiise. Nyaatanii erga dhuganii booda Abrahaam waan Shaambal Guutaa dugda kutu itti himuu eegala: “Egaa Guutaa, anii fi ati hiriyaadha. Waan hojii loltummaa dadhabsiisaa kana irraa nu furu yoon sitti hime ni fudhattaa?” jedhee gaafata. “Lotariitu sii bahe moo maaltu waanti addaa dhalate?” jechuun deebisu Shaambal Guutan. “Dhimmichi si harka jira, yoo itti beekne salphaatti gochuu waan dandeenyudha. Kana gochuuf ammoo waadaa naaf gali," jedha Abrahaam.  "Waanan danda’u yoo ta’e rakkoo hin qabu.” “Akkas taanan, namicha eegdu sana karaa foddaa seentee bakka inni rafutti ogummaa komaandoo baratte sanaan huutee ajjeefta. Erga du’ee booda kaameeraa siif kennamuun reeffa isaa si’a lama suura kaasta, tokko mormaa ol, tokko ammoo guutummaa qaama isaa." "Sana booda mooraa leenjii waraanaatin alatti bakka itti wal-arginu qopheessinee wal-arginee karaa Moyaaletiin konkolaataa qophaa’en gara biyya barbaanne deemuu dandeenya,” jedhee oduu rifasisaa natti hime jedhu. Shambal Guutan ajjeechaa kana raawwannaan biyya Awurooppaa barbaan dhaquu qofa osoo hin taane Paawundiin 2000 harkatti kennameefira. Kan garaa garaatu beeka jechuun dafee naasun akka irratti hin beekamneef tole jedhee waliigaluun Kaameeraa fi paawundii 2000 Abrahaam harkaa fuudhan. Hariiron Jeneraal Taaddasaa fi Mandeellaa gidduu ture kan leenjii waraanaa kennuu qofa osoo hin taane, yeroo dheeraa fudhatanii waa'ee cunqursaa saboota irraa gahuu mariyachuu akka hin oolle fi kanaaf ammoo akeektun Jeneraal Taaddasaan osoo hin turin Hayilassillaaseen isaa irratti finciluu isaa akka fakkeenyatti fudhachuun kaasu qorattoonni seenaa. Guyyaan Abrahaam karoora kana itti hime Jimaata ture, guyyaan itti aanu darabeen Mandeellaa eguu kan Shambal Guutati. Kanaaf, akka karoora qabameetti Mandeellan guyyaa Sanbata Xiqqaa galgala sa'aatii saditti ajjeefamuu qaba. “Yeroo sana Piyaassadhaa hanga Markaatotti gaarin turte waan ta’eef ishee yaaben, achii ammoo ariitidhaan gara mana jireenya Jeneraal Taaddasaa Birruun deeme. Neelsan Mandeellaa ajjeesuf qophiin akka jiruu fi akkan ajjeesuf sobee walii galee dhufen itti hime. Jeneraal Taaddasaan garuu na amanuu dadhaban. Mandeellan as jiraachuun isaa akkamitti akka barames waan nahan natti fakkaata." “Boru halkan ajjeesee halkanuma sana konkolaatan qophaa’ee jara wajjin karaa Moyaalee akka bahuuf karoorfames ittan hime. Ergan ajjeesee booda, mooraa waraanatiin alatti meetira 500 fagaatee bosona keessatti wal arguuf jirrus ittan hime.” Jeneraal Taaddasan kana fashalsuuf yeroo itti hin fudhanne. Karoora oppireeshinii dhoksaa qopheessuf namoota Mandeellaa leenjisanii fi eegan walitti qabatan. “Hatattamaan dhaqee Fiqaaduu Wandimmuu fi Dabbabaa Isheete akkan waamu natti himanii dhaqeen waame. Isaan gaafa dhufan waan ta’uuf jiru erga dhagahanii booda Jeneraal Taaddasaan akkaataa itti jara qabuu qabnu karoora baasan” jedhu. Akkaataa karoora kanaatti Shambal Guutan halkan sa’aatii jedhame sanatti akka Mandeelaa ajjeesetti Abrahaam fi lammiilee biyya alaa sana lamaan wajjin bakkicha jedhametti wal argu. Fiqaaduu Wandimmuu fi Dabbabaa Isheete ammoo bakka jedhame sana dursanii deemun sa’aatii jedhame sanatti jara qabu. Loltoonni biroo lama ammoo akka waan Shaambal Guutanis qabamee fakkeesun harka isaa kaatenadhaan hidhanii bakka jarri itti eegan sana geessu. Oppireeshiniin ajjeechaa Mandeellaa fashalsuu bifa kanaan Jeneraal Taaddasaan qindeessudhaan borumtaa isaa halkan hojiitti hiikama. Akkaataa waliigaltee Shambal Guutaa fi Abrahaamitti Nelsan Mandeellan borumtaa isaa halkan ajjeefamee halkanuma sana karaa Moyaaletiin biyyaa bahuudha. Shaambal Guutaan akka yaada hin jijjiirraneef bataskaana dhaqanii akka walii kakatan Abarahaam gaafata. Shambal Guutaanis erga mana Jeneraal Taaddasaa Birruu dhaqanii iccitii kana itti himanii booda galagala sa’aatii 12'tti bataskaana Qulqulluu Phaawuloos deemun Abarahaamif kakatu. Abraahaam gaggeessanii ofii bataskaanichumatti deebi'anii, “Yaa Waaqayyo cubbuurraa na oolchi, lubbuun namaa na harkatti hin badin” jedhanii qalbii jijjiirratanii deeman. “Ganama isaa osoo sa'aatii 12 hin ta'in paawundii 2000 akkan Mandeellaa ajjeesuf naaf kennamee fi kaameraa fuudhen Jeneraal Taaddasaatti kennee ofii koo hanga halkaniitti Mandeellaa eegun deeme,” jedhu. Akkuma Jeneraal Taaddasaan gorsanitti halkan sa’aatin itti jaraan wal beellaman geenyaan, loltoonni lama Shaambal Guutaa qabanii harka dudduubatti hidhanii gara bakka itti jara wajjin wal beellamanii deeman, sa'aatidhuma wal fakkaatutti loltoonni biraa qophaa'anii jara eegaa turan lammillee biyya alaa lamaanii fi Abrahaam qaban. Hundi isaanii to'annoo jala oolan. Jarri isatu nu qabsiise jedhanii akka hin shakkineef Shaambal Guutanis jaruma wajjin halkan sana mana hidhaa bulanii booda gadi lakkifaman. "Oppireeshiniin Jeneraal Taaddasaan ogummaa fi icciitii guddaadhaan qindeessan milkaa'inaan xumurame," jedhu loltuun durii amma soorama bahan Shambal Guutaa Dinqaa. Shambaal Guutaan akka jedhanitti, Mandeellaa irratti yaalin ajjeechaa gaggeeffamuu isaa Jeneral Taaddasaan Hailasillaasetti himan. Yaalii kana kan fashaleesse ammoo loltuu cimaa fi amanamaa Guutaa Dinqaa akka ta'es itti himan. Iccitin kun akka hin baanef Hayilasillaase fi Jeneraal Taaddasaan akka waan homtuu hin uumamneetti callisuu filatan. Lammilen biyya alaa lamaan sa'aatii 24 gidduutti biyya gadi dhiisanii akka bahan taasifaman. Abrahaam ammoo akka seera waraanatti sadarkaa isaa irraa gadi buufamee lafa fagootti ergamee akka hojjatu taasifame. Shaambal Guutan akka jedhanitti namoonni Mandeellaa ajjeechiisuf karoorsan kun mana murtiitti akka hin dhiyaanne kan taasifame, oduun isaa faca'ee Mandeellanis dhagahee sodaan akka itti hin dhagahamneef akkuma waan salphaatti bira darbame. Yaalin ajjeechaa Mandeellaa irratti gaggeeffamuu Hayilasillaasen erga dhagahanii booda Jeneraal Taaddasaan kanaaf jecha sadarkaa Shaambal Guutaa akka ol hin guddifne itti himan. Sababni isaa ammoo namoonni akkamitti tasa Shambal Guutan guddina argate jedhanii oduun yaalii ajjeechaa akka hin dhagahamneef akka ta'e himu. Shaambal Guutan Maadibaa ykn Nelsan Mandeellaa du'a oolchuu isaanitiin Jeneraal Taaddasaan gammadanii badhaasa kennaniif. "Ofitti na waamanii ati seenaa hojjatte. Duriyyuu ati nama cimaa akka taate nan beeka, amma immoo akka ilmoo kootittan si ilaala jedhanii birrii 250 kiisii isaanitii fuudhanii naaf kennan" jechuun guyyicha yaadatu. Jeneraal Taaddasaa fi Shaambal Guutaan duriyyuu waldaa Maccaa fi Tuulamaa keessatti akka wal beeku. Qaaman wal arganii wal dubbisuu baatanis lamaan isaanituu achitti wal argu. Kanarraa ka'ee gootummaa fi quuqama Shaambal Guutaa qabu Jeneraal Taaddasaan duraanuu waan hubatan fakkaatu. "Duriyyuu ani dhiirummaa kee nan beeka, gootummaa waan qabduuf kana goote, sichi ammoo ni guddatta jedhanii na jajjabeessan," jechuun dubbatu. Shaambal Guutaan Paawundii 2000 fudhachuun carraa Awurooppaa biyya barbaadan jiraachuu fi Nelsan Mandeellaa ajjeesuu gaafa wal bira qaban waan Jeneraal Taaddasaan gaafa akka Mandeellaa eegganiif jedhaniini fi bilisummaan Mandeellan qabsaa'uf kan waldaa Maccaa fi Tuulamaa wajjin tokko ta'ee isaan mo'ate. "Osoon gaafa sana ajjeessee qarshii sana fudhee biyyan barbaade dhaqee barachuu nan danda'an ture. Garuu Mandeellaa baay'en jaaladhaan ture. Nutis yeroo sana waldaa Maccaa fi Tuulamaa keessattu waa'ee bilisummaa kana ni barbaanna turre." "Kan biraa ammoo ajajaa koo baay'en jaaladha. Na amanee hojii kana natti kenne. Jeneraal Taaddasaanis jalqaba gaafa akka Mandeellaa eegnuf nu gorsan waanti isaan nuun jedhan garaakoo na  mo'ate. Namni isin eegdan kun nama guddaadha. Gaaf tokko waa'ee isaa bartanii isa eeguu keessaniif itti boontu nuun jedhan." "Anis Mandeellaa ajjeesee maqaa biyya kootii balleessuu hin barbaanne," jechuun Mandeellaa akka hin ajjeesneef waan isaan mo'ate dubbatu. Paawundii 2000 kan sirni Appartaayidii ittiin Madiibaa (Mandeellaa) ajjeesisuuf ramade Shaambal Guutaa Dinqaas ta'ee Jeneraal Taaddasaa Birruu fudhatanii dhuunfaaf hin oolfanne. "Yeroo sana Jeneraal Taaddasaan dhaabbata ijoollee loltuu abbaan isaanii irraa du'e kunuunsu tokkoof itti gaafatamaa turan. Aadde Wuddee kan jedhamtu ammoo gaggeessituun dhaabbatichaa jirti." "Jeneraal Taaddasaan Paawundii 2000 hunda isaa jijjiiranii dhaabbata kanaaf akka ooluuf fuudhanii isheetti kennaan. "Meeqatti akka jijjiiran illee yoon beekuu baadhe tokko osoo hin hambifatin dhaabbatichaaf kennan. Kaameerittii garuu eessa akka isaan geessan hin beeku," jechu Shaambal Guutaan. Nelsan Mandeellan ajaja Jeneraal Taaddasaa Birruu jalatti leenjii ji'a sadi erga fudhatee gara biyyaa deebi'e. Bara 2013'tti BBCn leenjisaa Mandeellaa kan ture Koloneel Fiqaaduu Waakkennee dubbisuun gabaasa bal'aa hojjateen, Mandeellaan leenjii waraanaa bu'uuraa argatee gara biyya isaatti deebi'e. "Mandeellaan leenjii silaa ji'a jahaaf kennamu ji'a saditti fudhatee deeme. Leenjiwwan akka dhukaasuu, sochii qamaa, komaandoo, fanjii awwaaluu fi fashalsuu, lola halkanii, diina fakkaatanii mooraa diinaa seenun dhukaasa bananii deemuu, diina fakkatanii seenun dhukaasanii jeequmsa uumuu, loltuu gaggeessuu fi gaggeessummaa waraanaa fudhatanii turan," jechuun turtii Mandeellaa yaadatu Shambal Guutaan. Mandeellaan leenjii isaa ji'a sadi erga xumureen booda guyyaa tokko sagantaan gaggeessaa Hoteela 'Makonninooch' jedhamutti icciitidhaan qophaa'ee ture. Saganticha irratti argamee gaggeessaa kan taasise ammoo Jeneraal Taaddasaa Birruudha. Shaambal Guutaan miira gaafa sana ture yoo ibsa, "Jeneraal Taaddasaan Shugguxii dhuunfaa isaanii abbaa inchii 12 fi kaalibarii 38, kan Koolt jedhamu ofirraa hiikanii kennaniif." "Sana booda Mandeellaan fi Jeneraal Taaddasaan walitti marman. Mandeellaan hanga Buufata Xayyaara Booletti akka gaggeeffamu godhanii booda leenjistoonni isaas ta'ee nuti warri eegumsaaf ramadamne gara hojii keenya idileetti deebine," jechuun Shambal Guutaan kitaaba isaanii keessatti barreessaniiru. Nelsan Mandeellaa akkuma biyyatti deebi'een qabamee hidhame. "Hidhamuu isaa yeroo dheeraa boodan dirree waraa osoon jiruu reediyoodhaan dhagaheen baay'ee gadde," jedhu Shaambal Guutaan. Mandeellaan bara 2013'tti yeroo du'u guyyaa awwaalcha isaatti argamuuf tikeettiin jalaa turraan, Afrikaa Kibbaa mana jireenya Mandeellaa deemun gadda isaanii akka ibsatan BBC'n mirkaneeffateera. Akka isaan jedhanitti, Jeneraal Taaddasaa fi Hayilasillaasen baruma Mandeellaan gara biyyatti deebi'e wal dhaban. Sababni isaa ammoo "inni Oromoo leenjisee isin irratti kaasa" jechuun oduu sobaa namoonni Hayilasillaasetti oduussuu isaanitiin. Shambal Guutaa Dinqaa Shawaa Lixaatti dhalachuun hojii poolisummaa isaan ALI bara 1948'tti eegalan itti fufee humna ittisaatti dabalamuun hanga bara 1981 soorama bahaniitti gulantaa waraanaa garaa garaa keessatti lolaa lolchiisaa turan. Waraana gurguddaa, keessumattuu Ertiraa fi Tigraay keessatti bara Dargii taasifamaa ture irratti gaggeessaa waraanaa ta'uun lolaa fi lolchiisaa turan. Kanarraa kan ka'e gulantaa waraanaa 'Shaamballii (Captain) irra gahanii soorama bahan. Amma yuuba ganna 87'ti. Haadha manaa isaanii wajjin gaa'ila erga dhaabbatanii amma waggaa 60ffaa keessa jiru. Ijoollee sadeet horanii akaakayyuu arguun, amma Finfinnee jiraatu.


'Itoophiyaan biyyoota akka malee gaazexeessitoota hidhan keessaa tokko' - CPJ

Dhaabbanni US buufatee mirga gaazexeessitootaafi walabummaa miidiyaaf falmu CPJn Itoophiyaan biyyoota Afriikaa Sahaaraa gadii akka malee gaazexeessitoota hidhan keessaa tokko jedhe. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti uumamee mootummaan gaazexeessitootarratti irree akka jabeeffatu godheera jedhe dhaabbanni kun. Akka ibsi dhaabbatichi Kibxata baase jedhutti yoo xiqqaate gaazexeessitoonni fi ogeeyyiin miidiyaa 63 erga Sadaasa bara 2020 as hidhamaniiru. Kanneen keessaa 8 ammallee mana hidhaa jiru jedhe. Hidhaan gaazexeessitootaa kun magaalaa guddoo biyyattii Finfinnee fi Tigraay dabalatee naannoole shan keessatti raawwate jedhe. Aanga'oonni mootummaa Itoophiyaa ibsa yeroo gara garaa hidhamuu gaazexeessitootaa ilaalchisee kennaniin, gaazexeessitoonni kunneen yakka waan raawwataniif malee gaazexeessitoota waan ta'aniif qofa hin hidhamne jedhu. CPJn akka jedhutti mootummaan gaazexeessitoota hidhuurratti kan fuulleffate, seenessa waraana Kaaba biyyattiitti adeema jiru to'achuuf jedheeti. Gaazexeessitoonni akka garaatti gara dirree waraanaa imalanii gabaasuuf iree dhabuu irraa kan ka'e, waraanni kun irra hedduun ija miidiyaa idil-addunyaa jalaa dhokatee gaggeeffame. Waraana baatilee 20 ol lakkoofsise kanaan lammileen kumaatamaan lakkaa'aman yoo ajjeefaman, miliyoonaan kan lakkaa'aman qe'eerraa buqqa'anii deeggarsa nyaataa eeggachuuf dirqamaniiru.


Shaampiyoonaa Atiletiksii ganna 20 gadiin atileetonni Itoophiyaa medaaliyaa argatan, maaltu eegama?

Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa umrii 20 gadii Kolombiyaa magaalaa Santiago de Cali'tti adeemaa jiruun, atileetonni Itoophiyaa meedaaliyaa argamsiisan. Atileetiin ganna 19 Addisuu Yihunee, fageenya 5000m guyyaa Wiixataa dorgomameen, sa'aatii 14:03.05 taheen tokkoffaa bahuun medaaliyaa warqee fudhateera. Shaampiyoonaa bara 2021 Naayiroobii, Keeniyaatti gaggeeffame irratti dorgommii walfakkaatuun 4ffaa bahuun kan xumure Addisu Yihuneen barana humna haaraan as baheera. Atileetonni lammii Ertiraa Marhaawii Mebraahituufi Habtoom Saamu'el, Addisuutti aanuun 2ffaa fi 3ffaan xumuraniiru. Gaafuma jalqabaa kana dorgommii fageenya 3000m dubartootaan taasifameen ammoo, atileetin Keeniyaa Beetii Chelaangaat 1ffaa yoo baatu, atileetiin Itoophiyaa Tsiyoon Abbaba lammaffaa bahuun meetii argatte. Dorgommii Hagayya 1 hanga 6tti gaggeeffamaa jiru kanaan, atileetonni 1533 tahan biyyoota 145 irraa walitti dhufuun morkatu. Dhiyeenya kana kan xumurame Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa 18ffaa Ameerikaa Oregonitti kan dorgomame oggaa tahu, qalbii addunyaa qabachuun daawwattoota hedduu kan argate ture. Dorgommii kanarrattis Itoophiyaan yeroo kamuu caalaa akkaan milkaa'uun, biyyattii qopheessite Ameerikaatti aanuun sadarkaa gabatee meedaaliyaan 2ffaarra xumurte. Pireezidantiin Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa Daraartuu Tulluu injifannoo gareen Itoophiyaa Shaampiyoonaa Origanitti argachaa jiru ''seenaa haaraa'' jechuun ibsite. Itoophiyaan seenaa shaampiyoonaa kanaa keessatti warqee afur argattee hin beektu. Daraartuun seenaa shaampiyoonaa kanaan ''injifannoo isa olaanaa'' argameedha jette. Guyyaa sadaffaa isaa qabatee kan jiru shaampiyoonaan atileetiksii kun, atileetonni Itoophiyaa bakka bu'uun egeree dorgoman kan abdii irratti horatanidha. Kana malees dargaggoonni kunniin dorgommiiwwan hafan kanniin irraa meedaaliyaa dabalataa biyyasaaniif argamsiisuuf carraaqu. Dorgommiiwwan Roobii Hagayya 3 dorgomaman irratti Itoophiyaan fageenya garagaraan atileetota torba hirmaachifti. Dorgomiiwwan kun gariin fiigicha gulaallii marroo ittaanuuf fiigaman ennaa tahan kaan ammoo marsaa xumuraati. Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa ganna 20 gadi biyya kibba Ameerikaa kan taate Kolombiyaa, magaalaa Kaaliitti gaggeeffamu guyyaa Sambataa xumura argata.


Itoophiyaan miseensota al-Shabaab 800 ol ajjeesuu himte

Pirezidantin Naannoo Somaalee Obbo Musxafee Omaar walitti bu'iinsa tibbanaan miseensonni al-Shabaab 800 ol ajjeefamuu himan. Dabalataan gara dhibbaa kan ta'an bakkeewwan Somaaliyaafi Itoophiyaa daangeessanitti booji'amu tiwiitara gubbaa barreessan. Haleellaa hin baramne al-Shabaab bakkeewwan Itoophiyaa daangessanirratti raawwateen lolli adeemaa ture. Inumaa gara daangaa Itoophiyaa seenuun haleellaa raawwachuufi tarkaanfii irratti fudhachuu aangawoonni Itoophiyaa ibsaniiru. Dhimma kanarratti gama garee al-Shabaab wanti jedhame hin jiru. Qaami walabaas lakkoofsa kana hin mirkaneessine. Kana dura haleellaa miseensota poolisii humna addaa Somaaleerratti raawwateen hedduu ajjeesuu al-Shabaab himee ture. Itoophiyaan immoo miseensota garee kanaa dhibbaan lakkaa'aman ajjeesuu beeksistee turte. Eega al-Shabaab haleellaa bane booda aangawoonni naannoo Somaalee waraana federaalaa walin ta'un miseensota al-Shabaab irrati haleellaa raawwataniiru. Haleellaa humna qilleensaan dabaalameen Itoophiyaan hoogganoota al-Shabaab sadii kan Ameerikaan barbaadaa turte dabalatee ajjeesuu himteetti. Fu'aad Shongalee jedhamuun kan beekamu Fu'aad Mohaammad Kalaaf hogganaa damee dadammaqiinsaa fi ololaa al-Shabaab ture. Ameerikaan nama waa'ee isaa odeeffannoo kenneef badhaasa doolaara miliyoona 5 ramaddee turte. Gareen kuni garuu aangawooti isaa ajjeefamuu ni waakkata. Kana dura Pirezidantiin Naannoo Somaalee Musxafee Omaar Somaaliyaa keessa bakkee walabaa haleellaa ofirraa fageessuuf dandeessisu [buffer zone] akka hundeessu himaniiru. Gaafa Jimaataa dubbii dubbataniin gareen kuni daangaa Itoophiyaa akka hin geenye gochuuf dalagamaa akka jiru himan. Xiinxaltoonni tokko tokko al-Shabaab baatii kana keessa bakkeewwan Itoophiyaa daangeessan kan haleele waraanni Itoophiyaa waraana biyyattiin ko'oomuu isaa argeeti kan jedhan jiru. Kaanimmoo daangaa Somaalee keessa bahuun gammoojjii Baalee keessa ilaalcha ofii babal'ifatuu barbaade yaade jedhu. Gareen kuni garuu maaliif haleellaa kana akka raawwate hin dubbanne. Haa ta'u malee, al-Shabaab Itoophiyaa keessa seenuun kaayyoon isaa bara dheeraadha. Torbanuma kana aangawoonni Raayyaa Ittisaa Itoophiyaa gara Somaaliyaa imaluun dhimma al-Shabaab irratti akka mari'atan gabaafamee ture. Hidhattootni al-Shabaabii fi Itoophiyaan diina waliiti. Bara 2006 Itoophiyaan yeroo hanga Somaaliyaatti qaxxamuruun seentee waraana irratti bante nageenyakoof na yaaddessa jechuun ture. Gamtaan Afrikaa ergama nagaa kabachiisuun loltoota biyyoota shanii bobbaasuun hidhattoota kanneen waraanaa ture. Dabalataan Ameerikaan loltoota ishee Somaaliyaatti bobaasuun lolaa turtus bara xumura bulchiinsa Doonaaldi Tiraampitti loltootn US biyyichaa akka bahan murtaa'e. Baayiden garuu deebisuun Somaaliyaatti akka bobbaasan himanii ture. Kun akka hidhattootni kun irra deebiin of jabeessan carraa kennuufii hin hafu jedhanii kanneen amanan jiru. Al-Shabaab hordoftoota amantaa Islaamaa fi Kiristaanaa Amaaraa fi Oromoo gidduutti garaagarummaa uumuuf jecha miiidyaa isaanii fayyadamuun afaan lamaaniin tamsaasaa akka turan himu xiinxalaan Gaanfa Afrikaa Obbo Rashid Abdii himu. Yaaliin haleellaa magaalaa Finfinneetti qindeessaa turanis humna nageenyaa Itoophiyaan fashalaa'aa akka ture kan yaadachiisan. Al-Shabaab daangaa Itoophiya keessa hanga kiilomeetira 80 seenee naannoo Somaalee fi Oromiyaa galuun gaarreen qabachuuf yaaluun isaa haleellaa salphaa jedhamu miti,'' jedhu xiinxalaan biraa Fayisal Roobalee. Bara 2021 ji'a Amajjii keessa Mootummaan Naannoo Oromiyaa gareen 'Kawarijaa' jedhamu, Godina Baalee Aanaa Dalloo Mannaatti to'annoo jala oolchuu himee ture. Akka ibsa qaamoolee nageenyaa naannichaatti, garee kun al-Shabaab waliin hidhata qaba. Gareen to'annoo jala oolfameera jedhame kunis maqaa 'Islamic State Centre' jedhuun akka of waamu Itti-Gaafatamaan Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenyaa Oromiyaa yeroo sanaa Obbo Jibriil Ahimed BBC'tti himanii ture. Akka anga'aan kun jedhanitti, gareen kun namoota filee, kaan mooraa leenjii galchuun, kaan ammoo leenjiif qopheessee osoo jiruu hordoffii qaama nageenyaan to'annoo jala oolfaman. Kaayyoon isaanii ''humnaan mootummaa ammaa kana garagalchuun mootummaa Islaamaa hundeessuudha'' jechuun himu. Kun tarii tooftaa al-Shabaab Itoophiyaa seenuun caasaa isaa itti diriirsuu barbaadu tahuu danda'a kan jedhan jiru.


Somaalilaand baqattoonni akka bahan ajajuun lammiilee Itoophiyaa yaaddesse

Biyyi Gaanfa Afrikaa beekkamtii idil-addunyaa hin qabne Somaalilaand lammiileen biyya alaa eeyyama seeraa hin qabne biyyattii hatattamaan gadhiisanii akka bahan akeekkachiiste. Tajaajilli Immigireeshinii biyyattii A.L.I Adoolessa 21, 2014 akeekkachiisa baasen hanga Hagayya 11,2014’tti yeroo jiru keessa biyyattii akka gadhiisanii bahan akeekkachiiseera. Lammiilee ishee baqattoota seeraan alaa hojjeechiisan irrattis tarkaanfii akka fudhattu ibse. Baqattoota biroon addatti lammiileen Itoophiyaa Somaalilaand keessa dameewwan garagaraarratti bobba’anii argamu. Murteen kuni akkaan isaan yaaddessu ibsaniiru. Somaalilaanditti bakka bu’aa Itoophiyaa kan ta’an Obbo Sa’id Mohaammad Jibriil dhimmicha waajjirri qontsilaa isaanii hordofaa akka jiru BBC’f himaniiru. ‘‘Mootummaa Somaalilaand waliin haasa’aa jirra. Guyyoota sadii itti aananitti jijjiiramni ni dhufa jennee tilmaamna. Hanga yoonaa garuu lammiin Itoophiyaa to’annoo jala oole hin jiru’’ jedhan. Itoophiyaan Somaalilaandiif beekkamtii kennuu baattus bulchiinsa ollaa waan taateef biyyoota hariiroo gaarii waliin qabdu keessaa tokkodha. Somaalilaand Finfinneetti ambaasaaddara yoo qabaattu Itoophiyaan immoo Hargeessaatti waajjira qonsilaa qabdi. Kana hordofee Itoophiyaan biyyoota Somaalilaandiif michuu ta’an keessaa tokkodha. Xiinxalaan buufata isaanii Somaalilaand godhaniifi maqaan isaanii akka dhahamu hin feene tarkaanfiin Somaalilaand kuni haaraa akka hin taaneefi waggaa afur dura murteen walfakkaataa darbee akka ture BBC’tti himaniiru. Dabaluunis, murteen kuni daldala jimaafi dhimma nageenyaa waliin walqabata jedhanii akka amanan himan. ‘‘Baqattoota Somaalilaand jiran’’ jedhee waajjirri immigireeshinii dimsaashumatti haa dubbatu malee kan lammiilee Itoophiyaarratti xiyyeeffatedha jechuun himu. Dabaluunis, baqattoota lammiilee Itoophiyaan ala jiranirratti hordoffiin cimaan akka irratti taasifamu ibsaniiru. ‘’Lammiileen Itoophiyaa Somaalilaand jiraan akka qabdiitti ilaalamani. Mootummoota lamaan gidduu daldala jimaan walqabatee waliigaltee dhabuun ni jira. ''Isaan ala waliigalteen nageenyaa dhihoo mallattaa’e rakkoo kanaaf sababadha jedheen amana,’’ jechuun himu. Itoophiyaan waggoota muraasa dura dhaabbata Dubaay DP World jedhamu waliin buufata doonii Barbaraa misoomsuuf kan dandeessisu qooda 19% qabatteetti. Waliigaltee kanas paarlaamaan Somaalilaand akka raggaasise ni yaadatama. Waggaa kana keessa gaheen Itoophiyaan qabdu akka adda cite odeeffannoowwan bahaa turan. Mootummaan Itoophiyaa garuu dhimma kana waakkateera. Dhimmichi waan hin gudunfamne ta’u Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa ibsee ture. Qoodinsi Itoophiyaan misooma buufata doonii Barbaraa irraa qabdu haqamuun erga dhagahamee booda jilli aangawoota Itoophiyaa olaanoo of keessaa qabu gara Hargeessaa imalee ture. Jila kana keessa Ministirri Geejjibaa Aadde Daagmaawwit Mogas akkasumas gosaan nageenyaa MM Abiy Obbo Reduwaan Huseen baatii Adoolessa keessa jila kana dursanii imalanii turan. Gidduu kanas jili ajajaa tikaa Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaan durfame Hargeessaa seenuu miidiyaaleen Somaaliyaa gabaasaniiru. Dhimmoonni daldalaa akkuma jirutti ta’ee dhimmoota nagaa irratti waloon hojjechuuf waliigaluu isaanii xiinxalaan nagaafi tasgabbii buufata isaanii Hargeessaa taasifatan dubbatu. Daangaan Itoophiyaafi Somaalilaand bakkee daldalliifi hariiroon hawaasummaa cimaa ta’e jirudha. Akkasumas lammiileen Itoophiyaa to’annoo daangaa cimaa malee Somaalilaand seenanii bahu. Hedduun isaanii hojii garagaraarratti bobba’aniiru. Keessumaa hojii mana keessaa, mana rifeensaa akkasumas mana nyaataa xixiqqoo bananii hojjetu. Magaalaa Togo Wacaaleettis baankiiwwan Itoophiyaa baay’ee damee isaanii bananii hojjetu. Bakkeewwan biyyoota lamaan daangessanittiifi bakkeewwan daangaa ce’anii jiranitti sochiin daldalaa cimaa ni taasifama. Gama lamaaniinuu hariiroon cimaa ta’e akka jiru amanama.