Giiftiin Ingiliz Eelzaabeet koronaavaayirasiin qabaman

Mootittiin Ingiliz Eelzaabeet qorannoon erga taasifameefii booda Covid-19 irratti argamuu masaraan mootummaa Baakiinghaam beeksise. Mallattooleen sasalphoon Covid-19 kan akka qufaa kan irratti mul'ate mootittii Eelzaabeet, erga vaayirasichi irratti argamee booda ''hojiiwwan sasalphoo'' hojjechuu itti fufaniiru. Hojiiwwan muraasa qe'eesaanii Wiindsar keessatti argamu taa'anii hojjechuu itti fufu jedha ibsi masaraa mootummaa isaaniitii ba'e. "Adeemsa barbaachisaa hordofuun wal'aansa fayyaa taasifamuuf hordofuu itti fufu,'' jedha ibsi kun. Maanguddoon umrii waggaa 95 kun torban darbe keessa ilmasaanii hangafaa kan Covid-19n qabamee ture waliin tuttuqqaa akka qabaachaa turanii fi isaanis guyyoota muraasa booda akka qabaman ibsame. Ilmisaanii hangafaa kun kan gonfoo isaanii dhaaluuf jedhuudha. Iddoo jireenya mootittii kan ta'e masaraa mootummaa Wiindsar keessatti namoonni hedduun Covid-19n qabamuus ibsi kun eereera. Mootittiin Eelzaabeet seenaa sirna moototaa UK keessatti nama waggaa dheeraa [waggaa 70] aangoorra turuun kan jalqabaa ta'aniidha. Guyyaan kun  kabajamee torbee lama boodadha, mootittiin Covid-19n qabamuun kan ibsame. Mootittiin talaallii Covid-19 kan jalqabaa kan fudhatan bara darbe Amajjii keessa fudhatan, isa boodas marsaa lammaffaa fudhataniiru. Mootittiin Eelzaabeet ilmasaanii Chaarlas kan vaayirasichaan qabameen erga wal arganii booda of shakkanii adda of baasanii turan, isa booda qorannoo taasifameefiin vaayirasicha qabaachuunsaanii barame. Haati warraa ilma mootii Chaarlasis inni qabamee guyyoota muraasa booda vaayirasichaan qabamuun ibsameera. Ilmi mootii Chaarlas yeroo lama koronaavaayirasiin qabame. Maatiin warra moototaa kunneen doktara dhuunfaasaanii qabu. Landan, Hospitaala Seenti Maaris keessa kan hojjetan akkasumas Kolleejii-Landan Imperial jedhamutti pirofeesara kan ta'an Doktar Sar Huuw Toomaas doktara mootittiiti.


Covid-19: Dubartiin guyyoota 20 keessatti marroo lama koronaan qabamte

Ogeettiin fayyaa Ispeen umuriin ganna 31 guyyoota 20 keessatti marroo lamaaf Koovidiin qabamte - nama yeroo gabaabaa keessatti vaayirasichi irra deebiin qabe taate. Qorannoon gaggeeffame akka agarsiisutti, dubartiin kun gosoota vaayirasicha gosa garaa garaa lamaan qabamte. Mudde darbe gosa vaayirasichaa Deeltaa jedhamuun, Amajjii jalqaba bara kanaatti ammoo gosa Omikiroon jedhamuun qabamte. Kuni namni duraan koovidiin qabame, yoo talaalamellee ammas irradeebiin vaayirasiichaan qabamuu akka danda'u agarsiisa jedhan qorattoonni. UK keessatti vaayirasichaan deebi’anii qabamuuf guyyoot 90 guutuu qaba jedhamee ture. Qondaaltonni eegumsa fayyaa akka himanitti, namoonni 900,000tti dhiyaatan ji’a Eblaarra kaasee amma yoonaatti vaayirasichaan marroo lammataaf qabamuu malu. Lakkoofsi sirriin hangam akka ta’e beekuun garuu rakkisaadha, sababni isaammoo caaseffamni qaccee vaayirasichaa gosa gara garaa ta’e nama qabuu agarsiisa. Dubartiin lammii Ispeen kun jalqaba vaayirasichaan qabamuun ishee wayita qorannoon mirkanaa’u mallattoon dhibichaa irratti hin mul’anne. Taatullee torban sadii hin guutiin qufa’uu fi ho’i qaama ishee garmalee dabaluu isaatiin marroo lammataaf qoratamte. Qorannoo sun wayita sirnaan caalaatti xiinxalamu, dubartiin sun gosa koronaavaayirasii adda addaaatiin qabamuu mul’ise. Barreessituun qorannoo kanaa Dr Jemmaa Reesiyoo "Omikiroon madinummaa vaayirasiin qabamuun horatamu ykn talaalliiwwaniin horatamu jalaa akka miliquu danda’u kun ragaadha" jedhan. Ogeettin kun akka jedhanitti, "namoonni kanaan dura Covid-19’n qabamanii vaayirasichaan deebi’ee hin qabamu jedhanii yaaduu hin qaban, yoo talaallii guutuu fudhatanillee" jedhan. "Taatullee si’a lamaa gosa vaayirasii lamaan qabamuu fi talaallii fudhachuun, Omikirooniin qabamanii hedduu akka dhukkubbiin itti hin hammaannee fi hospitaala akka hin ciifne hanga tokko namarra ittisa" jedhan. Dr Reesiyoon akka jedhanitti, namoota guutummaatti talaalaman irratti hordoffii barbaachisaa gaggeessuun, gosa vaayirasichaa talaallii jalaa miliqu adamsuu ykn barbaaduuf nama fayyada jedhaniiru. Erga gosti vaayirasii Omikiroon jedhamu argame Mudde 2021 irraa kaasee lakkoofsi namoota koronaavaayirasiidhaan irra deebiin qabamanii saffisaan dabaleera. Yeroo gosti biraa BA.2 jedhamu argames hanga tokko lakkoofsi namoota irra deebiin qabamanii dabaleera.


Kooriyaan Kaabaa vaayirasii Covid 'Kooriyaa Kibbaatiin waraqaa baxxeen natti ergame injifadhe' jette

Kooriyaan Kaabaa weerara koronaavaayirasii karaa waraqaa baxxeetiin Kooriyaa Kibbaa irraa karaa daangaa nutti ergame jette irratti irra aanuu beeksifte. Obboleettiin hogganaa Kooriyaa Kaabaa Kim Joong-un tibba weerara Covid-19'tti 'gubaa qaamaa waan agarsiiseef akka vaayirasichaan qabame jalqaba barame' jette. Obboleettiin Hogganaa kanaa Kim Yo--jong Kooriyaa Kibbaatuu waraqaa baxxee vaayirasii Covidiin faalamee karaa daangaatiin gara kibbatiitti erge jechuun himatte. Kooriyaan Kibbaa garuu himannaa kanaan 'bu'uura kan hinqabne' jechuun hin fudhanne. Obboleettiin hogganaa kanaa kana kan dubbatte wayita obboleessi ishee biyyattiin Covid to'achurratti injifannoo galmeessuu ilaalchisuun ibsaniitti ture. Biyyi iccitii Kooriyaan Kaabaa yeroo jalqabaatiif weerarri Covid biyyattii keessatti mudachuu kan beeksifte baatii Caamsaa keessa ture. Isaan booda ammoo duuni mudachuu himte. Guyyi itti weerarichi mudate dabalatee, keessattuu baay'ina lakkoofsa namoota dhukkubichaan du'anii ilaalchisee shakkiitu jira. Aadde Kim - qondaallii olaantuun biyyattii tun haasaa ishee kana keessatti, Kooriyaa Kibbaa vaayirasii gara biyyasheetti ergite jechuun komatte. Rogeeyyonni Kooriyaa Kibbaa garuu barootaaf afuuffee (balloon)'tti fayyadamuun waraqaa baxxeewwan ololaa gara Kooriyaa Kaabaatti ni ergu ture. Haata'u malee hojiin kun bara darbe kaasee dhorkameera. Aadde Kiim gochaa baxxee gara biyyasheetti ergamu kanaanis ''yakka ilmaan namaa irratti raawwatamu'' jechuun balaaleefachuu ishee Eejansiin oduu mootummaa KCNA gabaaseera. Itti dabaluunis gochaa kanaaf biyyishee ''tarkaanfii deebii cimaa'' akka fudhattu akeekkachiiftee jirti.  Aadde Kiim waa'ee fayyina obboleessa ishee ilaalchisuun haasaa taasiftee, ''dhukkubsatullee waa'ee ummatasaa waan yaaduuf daqiiqaadhaaf illeen hin ciifne hanga qabsoo weeraricha irratti gaggeeffamu xumuramuutti'' jette. Kooriyaan Kaabaa dhukkubsattoota koronaavaayirasii sababii hir'ina meeshaalee ittiin qoratamanii dubbachuurra ''gubaa qaamaa'' jechuun ibsiti. Hogganichi gamasaatin vaayirasicha irratti ''injifannoo cululuqaa'' argachuu himuun, cimina ummataa isaa leelliseera. Akkasumas dhorkaawwan akka ka'aniif labsuun namoonni dhukkuba koronaa kanaan du'an 74 qofaa ta'us dubbatan. Haata'u malee, biyyattiin erga Adooleessa 29 kaasee nama vaayirasichaan shakkame haaraan jiraachuu hin gabaafne. Taajjabdoonni idil-addunyaa garuu biyyattiin dhukkubicha qorachuuf hanqina qabaachuu dubbatu. Maddi oduu mootummaa KCNA akka jedheetti erga Eblaatii kaasee namoonni miiliyoona 4.8 vaayirasichaan qabamaniiru. Kanneen keessaa kan du'an namoota 74 qofaadha jedhe. Kunimmoo, hammeentaa namoota qabaman keessaa kan du'an %0.002 akka jechuuti. Eksipartoonni biyya sirna fayyaa addunyaaratti dadhabaa ta'e qabdu keessatti lakkoofsa kana amananii fudhachuun baayyee akka rakkatan kaasu.


Baayidan guyyaa 10 keessatti yeroo lammataaf Koovidiin qabaman

Pireezidantiin Ameerikaa Joo Baayidan guyyoota 10 keessatti yeroo lammataaf Koovid-19n qabamuu beeksisan. Hakiimni isaanii vaayirasiin qaama isaanii keessa ture dandamate jennaan (rebound infection) irra deebiin qabaman jedhe. Pireezidantiin ganna 79 jalqaba kan qabaman Adoolessa 21 ture. Yeroos mallattoon dhukkubichaa xixiqqoon irratti mul'atee ture. Sanbata yeroo lammataaf qabamuu kan himan Aab Baayidan, amma mallattoo homaatuu hin qabu jedhan. Haata'u malee of-eeggannoof jecha addaa of-baasanii akka turan himan. Pireezidantichi torbee darbe Kibxataa hanga Jimaataa jidduu yeroo afur vaayirasicharraa bilisa ta'uun isaanii mirkanaa'ee ture. Haakiimni Joo Baayidan Dr Keevin Okoonar xalayaa haala fayyaa pireezidantichaa ittiin ibseen, irra deebiin yaalamuun isaan hin barbaachisu garuu itti dhiyeenyaan ni hordofamu jedhe. Baayidan marsaa duraa irratti qoricha farra vaayirasii 'Paxlovid' jedhamu fudhachaa turan. Qorichi kun "dhibbeentaa xiqqoon" dhukkubsattoonni akka vaayirasicharraa dandamatan gargaareera jedhu Dr Okoonar. Yeroo lammataaf poozatiiv ta'uun isaanii erga mirkanaa'ee booda Aab Baayidan ergaa viidiyoo gabaabduu tiwiitarii isaanii irratti gadhiisaniin, fayyummaan akka itti dhagaahamuu fi manaa akka hojjetan dubbatan.


Itoophiyaatti dhukkubbiin qufaa fakkaatuu tibbana mudate Covid-19 tahuu mala jedhame

Itoophiyaatti marsaa weerara covid-19 haaraatiin wal qabatee dhukkubbiin qufaa fakkaatu tibbana mudate mallattoolee koronaavaayirasii fakkaatu waan qabuuf namoonni dhukkubsatan akka qoratamaniif Institiyuutiin Fayyaa Hawaasaa biyyattii gaafate. Kanaanis wal qabate torbanoota darban keessa Itoophiyaatti lakkoofsi namoota Covid-19 qabamanii dabaluunsaa biyyatiitti weerarri dhukkubichaa haaraan mudachuu kan agarsiisuudha jedheera dhaabbatichi. Institiyutichi ibsa weerara tibbana 'qufaa fakkaachuun' mudate ilaalchisuun Jimaata Mudde 31, 2021 baaseen akka jedheetti, biyyatiitti torbanoota lamaan darban keessatti lakkoofsi namoota  dhibichaan qabamanii garmalee dabaleera. Dhaabbatichis kanuma ilaalchisuun daawwannaa dirree fi qorannoo saamudaa magaalaa finfinneetti dhaabbilee garaagaraa keessatti taasiseen, dhibbantaa 59- 86 tahan irratti Covid-19 aragamu himeera. Kana malees namoota 55,562 torban tokko keessatti qorannoo Covid-19 taasisan keessaa 25,191 irratti vaayirasichi argamuu ibseera. Akkasumas guutuu biyyaatti namoota guyyoota darban torban keessatti mallattoon Covid irratti mul'achuun qorannoo taasisan 83,237 keessaa 29,279 vaayirasichaan qabamuun barameera jedhe. Haaluma kanaanis baay'inni namoota vaayirasichaan qabamanii kanaan dura dhibbantaa shan [ %5] ture A.L.I Muddee 21, 2014 gara dhibbantaa 36tti ol guddachu himeera. Mallattooleen dhukkubbiin 'qufaa fakkaachuun' tibbana mul'ataa jirus kan Covid-19n walfakkaataa waan ta'eef osoo hin turre of eeggannoo barbaachisu taasisuuf qoratamun akka barbaachisu Insititiyuutiin Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa gorseera. Wayita ammmaa kanattis weerarri Covid-19 haala yaaddeessaa ta'een addunyaarratti babal'ataa kan jiru yoo ta'u, mallattoon sun Itoophiyaa keessatti waan hubatameef namoonni miirri dhukkubbii itti dhagahame akka qoratamaniif gaafateera. Akkasumas hawaasni malawwan koronaavaayirasii ittiin ittifamu haalaan hojiirra oolchuun ofiisaaniifi kaan weeraricha irraa akka eeganiif gaafateera. Erga Covid-19 seenuunsaa baramee kaasee hanga ammaatti namoonni lakkoofsaan torba tahan sababiidhuuma kanaatiin lubbusaanii dhabaniiru. Erga talaalliin dhukkubichaa biyyatiitti kennamuu eegalee asis namoonni miliyoona 10 ta'an kan talaalaman yoo ta'u, kunis baay'ina ummataatiin wal biratti yoo ilaalamu gadi aanaa ta'utuu himama. Babal'achuu dhukkuba kanaa to'achuufis malawwan baraman yeroo hunda sirriitti hojiirra oolchuun barbaachisaa ta'uu ta'uufi talaallii fudhachuu akka qaban oggeessoonni ummata ni gorsu. Dhibeen koroonaavaayirasii adunyaa irratti lubbuu namoota miliyoona shanii olii galaafateera.


MM UK Booris Joonsan qajeelfama Covid cabsuu isaaniif aangoorraa akka bu'aniif gaafataman

Ministirri Muummee UK Booris Joonsan qajeelfama Covid-19 ilaalchisuun sochii dhorkuuf jalqaba kaa'ame keessa qophii tokkorratti hirmaachuusaaniitti erga dhiifama gaafataniin booda hedduun aangoorraa akka kaafamaniif gaafataa jiru. Joonsan gochaa bara 2020 keessaa raawwatan kanaaf dhiifama gaafatanilleen miseensoota mana maree paatrii isaanii dabalatee kan isaan dhagahu argachuu hin dandeenye. Gammeessi miseensa mana mareefi dursaan Koree Wiiliyaam Raag gamasaanitiin, MM aangosaanii akka gadhiisaniif gaafatan. Haata'u malee, Joonsan gamasaanitiin ''sababii kanaatiin baayyee yoo aaranilleen itti hin murtaa'u,'' jedhan. Miseensa kaabiinee kan ta'an ittaanaan Ministira Mummee Dominiik Raab garuu Joonsaniin deegaraniiru. Dureen kaabinee Iskotilaand Daagilaas Roos fi miseensoonni mana maree bakka bu'oota ummata biyyattii kanneen akka Wiiliiyaam Raag, Kaaroliin Nookis fi Roojar Geel fa'i ministirri mummee Booris Joonsan aangorraa akka kaafamaniif gaafataniiru. MM Joonsan erga Roobii kaleessaa paarlaamaarratti dhiifama gaafataniin booda, ''marii rakkisaatu ture'' jedhan dureen kaabinee Iskootilaand Daaglaas Roos. Itti dabaluunis, amantaa ministira mummee irratti qaban hir'achuu ilaalchisee mana maree dhimmisaa ilaallatutti xalayaa akka barreessan beeksiisan. ''Joonsan Ministira Mummee biyyaati. Inni mootummaa qajeelfamoota kanneen baasedha.  Kanaafuu, MM balleessaa raawwateef itti gaafatamuu qaba,'' jechuun ejjannoosaanii dhageessisan. Ministiroonni UK hedduun gamasaanitiin, gareen qorattootaa kan tajaajilaa siivilii Su Gireyiin hogganamu hanga ragaa qindeessee xumuruutti miseensoonni mana maree akka obsaniif kan gaafatan yoo ta'u, argannoon qorannichaas dhiheenyatti ifa akka ta'u beeksiisaniiru. Miseensi mana marichaa Wiiliiyaam Raag garuu, MM haala itti of ittiisuu hin dandeenyee keessatti argamu jedhan. ''Carraan MM Joonsan kan argannoo koree qorattootaa qofaarratti hundaa'e ta'uu hinqabaatu,'' jechuun mormiisaanii dhiyeessaniiru. Miseensi mana marichaa kan biraa Toorii Kaarolaayiin gamasheetiin Ministirri Mummee warra leellistoota (Conservative) hunda miidhaa waan jiraniif atattamaan aangoosaanii gadhiisu qabaatu jechuun dhagahame. Ministirri Mummee Joonsan ifatti dhiifama gaafachun isaaniitti dhiifama argachurra mormii olaanaa irratti kaase. Garee kaan hafee deeggartoonniifi miseensoonni mana maree paartii isaanii mataansaanii Joonsan aangoorraa haa ka'an jechaa jiru. Odeessaalee walfakkaatan:


Talaalliin Covid uummata addunyaa si'a lama qaqqabu omishamus kan hin talaalamiin %40

Talaalliin Covid-19 kan biyyoota hiyyeeyyiif akka deeggarsaatti kennamu torban kana keessaa doozii biiliyoona tokko gahuun oduu gaarii ta'us, uummatni addunyaa %40 ta'u hanga ammaa talaallii kana marsaa isa jalqabaallee hin fudhanne. Hanga ammaa talaalliin kun dooziin biiliyoona 11 oomishameera. Kana jechuun nama gaheessa addunyaa kanaa hundaaf ni gaha jechuudha. Maarree maaltu uummata walakkaa addunyaa xiqqoo hanqatu talaallii malee hambise? Ammayyuu talaalliin omishamaa jiru %70 gara biyyoota G20 deemaa jira. Kana jechuun biyyootni 175 dhabaa jiru jechuudha'' jedhan Ministirri Muummee UK duraaniifi ammaan tana Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti ambaasaaddara deeggarsa maallaqaa fayyaa addunyaa kan ta'an Gordan Biraawun. Biyyootni dureeyyiin hedduun uummata isaanii %60 ol kan talaalchisan yeroo ta'u, biyyoota hiyyeeyyii keessatti ammoo gidduugalli %10. Sagantaan Covax kan bara 2020'tti hundeeffame biyyootni hiyyeeyyiinis talaallii kana haala qixa ta'een akka qooddatan kan kaayyeffate ta'us, jalqaba bara darbee dorgommiin talaallii kana hedduu argachuuf godhame jabaa ture. Biyyoonni dureeyyiin talaallii hamma barbaadan dursanii ajajan. Ebla darbe UK talaallii Astiraa Zenikaa jedhamu doozii miiliyoona shan fudhatteetti. Talaalliin kun Kaampanii Indiyaarraa kan fudhatame yeroo ta'u, walakkeessa ji'a Caamsaa Indiyaatti guyyaa guyyaan namootni 4,000 ta'an sababa koronaan lubbuu isaanii dhabaa turan. Boodas Indiyaan talaallii biyya birootti erguurratti uggura keesseetti. Kana keessatti sagantaan Covax dursee hiriiruu caalatti kennaa biyyootni dureeyyiin gosa talaallii ofii hin barbaanne kennan irratti hirkate. Kanarraayyuu dhiyeessiin isaa walqabataa hin turre. Bara darbe Keeniyaan talaallii isa jalqabaa doozii miiliyoona sadii argachuuf abdattee kan ishee qaqqabe miiliyoona 1.1. Achii booda ji'oota sadiif talaallii dabalataa hin arganne'' jedhu Gidduugala Qo'annoo uummataa fi Fayyaa Afrikaa Naayiroobiitti argamu keessa kan hojjetan Dr Kaatriin Kobutungii. Dhiyeessiin talaalliiwwan kanaa akka eegamu ta'aa waan hin jirreef Keeniyaan sagantaa talaallii ishee yeroo hedduu keessa deebi'uun fooyyessuuf dirqamteettis jedhu. Gara boodaa talaalliin hedduun dhufee Naayiroobii keessatti uummatni %40 ta'u talaallicha fudhatus, baadiyyaa biyyaattii biroo keessatti kan talaalame %5 ta'a. ''Amma gaaffiin jiru ji'a dhufa wayita talaalliiwwan kun yeroon itti fudhatamuu qaban darbu maaltu ta'a? Gara amma dura turretti deebina.'' Amajjiitti Ugaandaan talaallii Modeernaa fudhattee turte keessaa doozii 400,000-500,000 ta'u dhabamsiisuu ibsite. Sababni ammoo yeroon itti kennamuu qaban xumuramuu dura kennuun waan hin dand'amneef ta'uudha. Yeroon itti fudhatamuu qaban kan akkaan gabaabbate hin fudhadhu jechuunis akeekkachiifteetti. Talaalliiwwan biiliyoona tokko amma biyyoota hiyyeeyyii qaqqaban keessaa tokko sadaffaan hanga ammaa uummataaf hin kennamne. Kana keessaa hangam isaanii akka yeroon irra darbe hin beekamu. Biyyoonni Afrikaa gariin akkuma isa gargaarsaan argatanii bittaadhaanis yeroo barbaadanitti argachuu dhabuun rakkataniiru. Kana keessa garuu vaayirasichi tamsa'inni isaa dabalaa hortee haaraas uummachaa jira. Dr Koobutuungii saffisaan hojjechuutu barbaachisa jedhu. ''Dhuma bara dhufu hanga addunyaan hundi talaalamutti eeguun hiika hin qabu.'' Gosti vaayirasichaa haaraan talaallii dandamatu yoo dhalate waldhaansoon talaallii haaraa argachuu ni hammaata jedhu ogeeyyiin. Dhiyeessii talaallii kanaa saffisuuf malli jiru inni guddaan hojii talaallii kana omishuu barsiisuun dhaabbileen kaanis akka omishan gochuudha jedhu ogeeyyiin baayyeen. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaas yaada kanaan waan waliigale fakkaata. Dr Teediroos Adihaanoom Jimaata darbe Afrikaa Kibbaa wayita turan sagantaa gosa talaallii Moodernaa achuma Afrikaa Kibbaatti madaqsanii hoojjechuuf yaalamaa jiru daawwataniiru. Hanga ammaa Pfizer teeknoolojii fi beekumsa talaallii isaa itti hojjetu qooduf fedha hedduu hin qabu. BioNTech Afrikaa Kibbaatti yaalii talaallicha madaqsanii hojjechuu danqee jedhamu fudhatama dhabsiiseera. Pfizer talaallii gatii mi'aa ta'us kanneen baayyiinaan arjoomame keessaayi. Kan hedduu arjoome ammoo US fi EU dha. Akka Airfinity herreegetti Pfizer arjoof gurgurtaa raawwatame qofarraa doolaara biiliyoona 2.4, Moodernaan ammoo 2.1 galii argataniiru.


Ameerikaatti namichi talaallii hin fudhatiin wal’aansa onnee haara dhaabuu dhorkame

Ameerikaa Bostanitti dhukkubsataan talaallii Kooviid fudhachuu dhiisuun akka yaalii onnee haaraa hin arganne isa taasisan keessaati. DJ Fargusan nama ganna 31 yoo tahu, onneen haaraa argachuu dirqama isa barbaachisullee hospitaalli dubartootaa Biriigam tarree namoota wal’aansa kana eegan keessaa isa baaseera jedhan abbaansaa. Abbaan isaa talaallii Kooviid fudhachuun qajeelfama ilmasaanii akka faallessu himan, ‘’itti hin amanu,’’ jedhan. Hospitaalli immoo imaammatan hordofeen kana raawwadhe jedhe. Hospitaalichi ibsa BBCf kenneen, ‘’hanqinni kutaa qaamaa kanneen akka onnee gatii jiruuf namni wal’aansa onnee haaraa dhaabbachuu argatu carraa lubbuudhaan hafu guddaa kan qabu, tahuu qaba,’’ jedhe. Dubbii-himaan hospitaalichaa, ‘’wal’aansa kana kennuuf hospitaalichi nama haala jireenyaa gaariirra jiruufi talaallii fudhate akka tahu gaafata. Kunis sirni madiinummaan dhukkubsataa gatii hir’isuuf wal’aansicha argachuuf carraa lubbuudhaan hafuusaa guddaa tahuu qaba,’’ jedhan. Ibsi hospitaalichaa jechoota of eeggannoon barreefaman fayyadamuun  bahe, namni kuni wal’aansicha akka hin arganne dhimmooti taasisan biroo kan jiran fakkaatullee icciitii dhukkubsataa jechuun ifatti himuu hin feene. Kana malees hospitaalichi namoota 100,000 kutaa qaamaa haaraa dhaabsifachuuf barbaadan keessaa sababa haqinaan kan waggaa shan keessatti hin arganne jiru jedhe. Fargusan baatii Sadaasaa, 2021 irraa kaasee hospitaala ture. Innis dhukkuba onnee sanyiidhaan darbu dhiigaafi dhangala’aan somba isaa keessa akka guutu taasisuun rakkataa jira jedha ibsi qarshii walitti ‘GoFundMe’ isaarratti bahe. Qindeessaan qarshii walitti buusuu kanaa Fargusan onnee isaa dhukkubsataa waan jiruuf talaallii Kooviid fudhachuun ittuu na dhukkubsuu danda’a jedheeeraa jedha. Dhaabbanni Ittisaafi To’annoo Dhukkubaa Ameerikaa(CDC) immoo dhukkuba onnee Koovidiin dhufu kan yeroo xiqqoof turuuf kan badaa hin mudanne dha jedha. CDC’n namooti wal’aansa akkanaa fudhataniifi kan naannoo isaanii jiran talaallii guutuu akka fudhatan jajjabeessa. Dr Artar Kaaplaan mana barumsaa fayyaa NYU Grossman jedhamutti hogganaa kutaa namuusa yaaliiti. Akka isaan jedhanitti namni wal’aansa qaama haaraa dhaabbachuu taasifatu sirna madinummaa xiqqoo gatii qabaatuuf qufaadhaanillee du’uu mala jedhan. ‘’Kutaan qaamaa nama biraa irraa argamu baayyee gatii hin taaneef nama carraa fayyuu xiqqaa qabuuf hin kenninu,otoo warri talaallii fudhatanii carraa wal’aansicharraa hafuu qaban otoo jiranii,’’ jedhan Dr Kaaplaan. Fargusan nama ijoollee lama qabuufi daa’ima biraa godhachuuf jedhu, ammallee achuma jira jedhan firootisaa. Hospitaala biraatti geeffamuufillee dadhabeera,’’yeroonis jalaa deemaa jira,’’ jedhan. ‘’Ilmi koo nama jabaafi murtoo isaan dhaabbatu dha, kunimmoo akkan isa kabaju na godha,’’ jedha. ‘’Qaamni kan isaati, filannoonis kan isaati.’’ Namni  Ameerikaa hin talaalamiin tajaajila fayyaa irratti danqaa qabaachuun kuni kan jalqabaa miti. Dubartiin Menisootaa abbaa warraashee hin talaalamne wal'aansa oksijiinii baatii lamaaf fudhataa ture irraa hospitaala kaase himattee turte. Ameerikaatti lakkofsi namoota harki 63 talaallii kan fudhatan yoo tahu, harki 40 immoo talaalli sadaffaa madiinummaa jabeessu fudhataniiru.


Dubartiin xiyyaara keessatti Covid'n qabamuu barte sa'aa 5'f mana fincaanii keessatti adda of-baaste

Ameerikaatti barsiistuun tokko erga walakkaa balaliinsaatti qorannoo covid ofii sheetiif taasifteen vaayirasichaan qabamuu hubatteen booda kutaa mana fincaanii keessatti adda of baasuun sa'aatii shaniif dabarsite. Dubartiin Maarisaa Foti'oo jedhamtu tunis Muddee 20 osoo Chikaagoo irraa gara Reykjavik kan Ayisilaandiitti argamuutti imalaa jirtuu dhukkubbiin qoonqoo akka itti dhagame himte. Kanaafuu meeshaa qabattee turteen qorannoo Covid saffiisaa taasisfachuun vaayirasichaan qabamuu erga hubattee booda ofumaan adda baafte. Isaan boodas imalashee hafeef achuma mana fincaanii xiyyaaraa keessa turuun adda of baafte. Hojjattoonni balaliinsaas nyaataafi dhugaatii kutaadhuma sana keessatti dhiyeessaniif. Wayita balaliinsaaf gara xiyyaaraa dhuftu bu'aa qorannoo qabattee akka turteefi akka hin qabne ammatti hin baramne. ''Anaaf muxannoo baayyee cimaa ture,'' jette Aadde Fote'oon Michigaan irra wayita madda odoo NBCtti himteetti. ''Balaliinsicha irra namoota 150tu ture, sodaan kiyya guddaan akkan isaaniitti hindabarsineef ture.'' Waraabbiin viidiyoo kutaa mana fincaanii xiyyaarichaa keessaa Tiktok ishee irratti maxxansites yeroo miiliyoona afuriin ol ilaalameera. Dubartiin tunis hojjattoota balaliinsaa ishee gargaaran galateeffate jirti. ''Sa'aatiiwwan shanan balaliinsaa keessatti nyaataa fi dhugaatii kaasee waanan argachu qabu hunda naaf kennite jirti. Nagaa ta'u kiyyas na hubataa turte,'' jechuun hojjatuu xiyyaaricha leellifte. Erga Ayiislaand qaqabdeen boodas hoteela Fannoo Diimaa keessatti adda of baasuun turu dubbatti. Yaaddooni ishee guddaan vaayirasii Covid-19 haaraa Omikroon jedhamuufi kan biyyattii keessatti garmalee babalataa jiru namoota ishee waliin balalii'aniitti akka hin dabarsiineef ture. Qorannoon akka mul'iseetti gosti vaayirasi kanaa dhukkuubbii baayyee hin qabu garuu garmalee dadarba. Akka odeeffannoo Jidduugala Qorannoo fi To'annoo Dhukkuboota UStti, Ameerikaatti guyyoota darban torba keessa guyyaa guyyaan namoota haaraa kuma 277tu vaayirasichaan qabame. Kunis erga weerarich ka'een asi isa guddaadha jedhameera. Haata'u malee lakkoofsi namoota hospitaala galanii fi kan du'anii jijjirama hin qabu. Lakkoofsi namoota adda of baasaa jiranii dabaluun ammoo imala daandii qilleensaa dabalatee indastiriiwwan hedduurratti dhiibbaa qaqabsiisaa jira jedhame. Akka odeeffannoo FlightAware irra argameettis guyyoota jahan darban keessatti biyyattii guutuutti yeroo 1,100 balaliinsii geedarameera.


Barsiistuun US barataa ganna 17f talaalli koronaa kennite hidhamte

Mana barumsaa Niiw Yoork tokko keessatti, barsiistuun ragaa ogummaa fayyaa hin qabne barataaf talaallii Covid kennuun  himatamte to’annoo jala oolfamuu ishee anga’oonni himan. Poolisiin akka jedhuti Looraa Ruussoo eeyyama talaaluu utuu hin qabaatiin akkasumas utuu maatii barataa irraa eeyyama hin argatiin, talaallii kana mana ishee keessatti kennite jedha. Aadde Russoo, ganna 54, kan baayoolojii barsiistu, jala bultii ayyaana wagga haaraatti kan to’annoo jala oolfamte, yoo yakkamtuu ta’uunshee irratti mirkanaa’e, hidhaa wagga afuriin adabamuu dandeessi. Barataan ganna 17 kun talaallicha akka barbaade himameera. Taalalliin seeraan yoo hin kennamne, balaa uumuu ni danda’a. Oggeessonni fayyaa fi hojjatoonni meedikaalaa ragaa qaban, talaalliin tokko kan guyyaan isaa itti hin dabarre ykn kan sobaa akka hin taane qoratanii mirkaneessuu qabu. Akkasumas namni talaallii fudhatu, seenaa meedikaalaa isaa gaafatamuu fi talaallii argachuun booda haalli isaa hordofamuu qaba. Aadde Russoon akkamiin akka talaallii kana argattee fi gosa isa kam akka ta’e ammatti akka hin baramne poolisiin himeera. Yeroo kanatti, lammilee Ameerikaa umurii ganna 18 gadiif talaalliin eeyyamameeru talaalli Faayzer qofadha. Talaalli kana yeroo isheen kennitu viidiyoo agarsiisu irratti Russoon “homaa hin taatu, jedheen abdadha,” jechuun barataa kanatti himti. “Kunoo. Talaallii manaa,” jechuun deebisa baratichi ammoo. Anga’oonni akka jedhanitti, maatiin barataa kanaa poolisii Nassawuu kan waaman, erga inni mana galee wanta uumame itti himee boodadha. “Talaallii of biraa qabdi ture. Akkamiin akka talaallicha argatte ammayyuu qoratama jira,” jechuun Komishinarri Poolisii Nassawuu Paatrik Raayder himeera. Daarikteerri mana barumsaa Heeriik,bakka Russoon hojjattu, ibsa baaseen, “hanga bu’aan qorannoo kana baramutti, ammaaf barsiisummaa irraa kaafamtee damee biraatti dabarfamteetti,” jechuu isaa CBS New gabaaseera. Aadde Russoon eeyyama malee shakala hojii tokko gaggeessuun himatamte. Amajjii 21 irratti mana murtiitti ni dhiyaatti jedhame karoorfameera.


Sooreyyii addunyaa 10 dhiheenya kana qabeenyisaanii dachaa dabale

Weerarri koronaavaayirasii namoota sooreyyii addunyaa kanaa caalatti qabeenyi isaanii akka dabalu yoo taasisu, namoonni baayyeen ammoo gara hiyyummaatti akka galan godheera jedha gabaasni dhaabbata miti-mootummaa Oksfaam. Akka addunyaatti, galii xiqqaa qabaachuun biyyoota hiyyeeyyiitti du’a namoota 21,000 sababadha. Haatahu malee, dhiiroti dureeyyii addunyaa kanaa 10 bara 2020, baatii Bitootessaa irraa kaasee qabeenyi isaanii dachaa caala dabaleera. Oksifaam wal-caalmaa kana ilaalchisee Foormii Diinagdee Addunyaa Deevoositti adeemsifamaa jiru irrattidha gabaasa kana baase. Sagantaa kanarratti hogganootni dhaabota daldalaa gurguddoo, namooti beekamoo, rogeessota, ogeessota diinagdeefi gaazexeessitooti riizoortii Swiss ski jedhamutti mariifi bashannanaaf wal-gahu. Mariin torbee kana adeemsifamus talaalli Koviid haqaan rabsuufi fayyadama aannisaa haarofamu irratti xiyyeefata. Danny Sriskandarajah, hojii raawwachiisaa Oksfaam yoo tahan dhaabbati isaanii gabaasa kana amma kan baase xiyyeeffannoo namoota siyaasaa, diinagdee fi daldalaa akka argatuufi jedhan. ‘’Waan barana tahaa jiru isa eegamuun adda dha,’’ jedhan. ‘’Yeroo weerara koronaavaayirasii guyyaa guyyaatti biiliyenarrii uumamaa ture, faallaa kanaammoo uummatni addunyaa harki 99 sababa ugguuraa, daldalli addunyaa gad-bu’uufi tajaajilli tuurizimii hir’achuun irraan jiruun itti abaaseera. Namoonni miiliyoona 160 tahan hiyyuummaatti dhiibamaniiru,'' jedhan. ‘’Sirna diinagdee addunyaa keenyaa mudaa qaba,’’ jechuunis ibsa. Akka dhaabbanni kuni ‘Forbes’ eeruun baasetti sooreyyiin addunyaa 10 kan jedhaman: Eloon Maask, Jeef Beezoos, Bernaard Arnoolt fi maatiisaa, Biil Geets, Laarii Eliisan, Laarii Peeji, Sergeey Biriin, Maark Zuukarbarg, Istiiv Boolmariifi Waaran Bafeetidha. Qabeenyi jara kanaa doolaara biiliyoona 700 irraa gara doolaara tiriiliyoona 1.5’tti yoo guddateera. Tahus isaanuma gidduullee garaagarummaan jira. Qabeenyi  Eloon Maask %1000 caalaa yoo guddatu, kan Biil Geets immoo %30’n guddateera.


'Qufaan cimaa tibbanaa' Itoophiyaatti hammaate maali, akkamiin ofirraa ittisu?

Tibbana isin ykn namoonni dhiyeenyatti beektan hedduun ''qufaa hamaan'' qabamuudhaan waan ho'aa wayita dhugan argitaniittu ta'uu mala. Namoonni kaanis waanta weerara kanarrraa nu ittisa jedhanii amanan hunda raawwataa jiru. Dhukkubni qufaa fakkaatu kun baayyee keenya qabee, kaan keenya baayyee nu dhukkubse, namoota kaanimmoo sirumaa dhukkubsee sireerratti hambise. Gama biraatiin, Itoophiyaatti hangi namoota koronaavaayirasiin qabamanii haala kanaan dura hin beekamneen dabalaa jira. Haalli kun Itoophiyaa qofa keessatti otoo hin taane biyyoota addunyaa kaan keessattillee mul'ataa jira. Biyyoota gara garaatti lakkoofsi namoota vaayirasiin qabamaniif sababni ijoon gosa koronaavaayirasii haaraa Omikiroon jedhamuudha. Ragaaleen akka agarsiisanitti, addunyarratti omikiroon erga mudatee as lakkoofsi namoota qabamanii guuyyoota lama keessatti dachaan guddata. Ameerikaatti qofa lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii %13 irraa gara %73tti guddateera. Itoophiyaatti gosti koronaavaayirasii omikiroon jiraachuun isaa Ministeera Egumsa Fayyaatiin ifa ta'uu baatus, lakkoofsi namoota vaayirasiin qabamanii garuu saffisaan dabalaa jira. Guyyoota muraasan dura BBC waliin turtii kan taasisan Ministir Deetaan Ministeera Fayyaa Dr Darajjee Dhugumaa, ''gosa omikiroon mallattooleen fakkaatan'' mul'ataa akka jiran himan. Ta'us, qorannoodhaan mirkaneessuun waan barbaachisuuf qoratamaa akka jiru dubbatan. Hospitaala Phaawulosii, Miliniyeem fi Meedikoo Meedikaal koleejjittii gargaaraa pirofeesaraa fi hakimni daa'immanii Dr Faasil Mambera, sababni namoonni hedduun Itoophiyaatti dhibee qufaan fakkaatuun qabamaniif ofeggaannoo dhabuudha jedhan. ''Namoonni hedduun maaskii hin keewwatan. Sababa gara garaatiin namoonni walitti qabamanii waltuqu.  Koronaavaayirasii jiraachuusaa dagachuu fa'aatu mul'ata,'' jedhan. Kana malees manneen barnootaa banamuun sochiin barattootaa jiraachuu akka sababa birootti eeran. Namoonni ofeeggannoo malee walitti qabamuufi waltuquu fi sochiin namootaa dabaluun dhibichi namarraa gara nama biraatti saffisaan akka tamsa'u taasiseera jedhan. Dhibeen kun koronaavaayirasii ta'uu isaa carraan jiru guddaadha kan jedha hakiimni kun, amala addaa qabaachuu isaa adda baasuun qorannoo barbaada jedhu. Dhibeen addaa namonni ''qufaa'' jedhanii waaman kun qufaasisu, ho'iinsa qaamaa, bowwoo mataafi dhukkubbii mudhii, garaa ciniinuu, miira suufuufi dhandhamuu dhabsiisu fa'aan mallattoolee dhukkubsattoonni irra deddeebi'anii himaa jiranidha. ''Covid fi vaayirasoonni biroos mallattoolee kana fakkaatan agarsiisu. Haata'u malee, yeroo kanarra waanti adda taasisu namoota hedduu qabufi mallattolee cimaa agarsiisuu isaaati. ''Tarii mallattooleen kun namoonni hundi yaalamuuf hospitaala akka dhaqan dirqisiisuu dhiisu mala. Namoonni hedduun mana isaanittii bayyanachaa jiraachu odeeffannoo qabna,'' jedhan Dr Faasil. Daa'imman umriin isaanii baatii sadii gadi ta'aniifi namoonni gurguddoo dhukkuboota biraa kanneen akka sukkaara, dhiibbaa dhiigaa qaban dhibeen tibbanaa isaan hubuu akka danda'u Dr Faasil himu. Keessumaa daa'imman baatii sadii gadi ta'an ujummoon qilleensaa isaanii dhiphaa ta'u isaa eeruun rakkoo hargansuuf waan saaxiluu danda'uf akka of eeggannoon taasifamuu qabu himu. Hakiimni ispeeshaalistiin daa'immanii Dr Faasil dabalaniis namoonni dhukkuba ofirraa ittisuu laafaa qabanirratis hammaatuu akka malu himan. Sababa kanaan harganuu dadhabuu, bowwuu mataa guddaa ta'eefi dadhabbiin yoo jiraate dhukkubichi sadarkaa hammaataarra gahuu isaa akka akeekuu himan. Akka ogeessa kanaatti maddi dhukkuboota kanaa vaayirasiidha. Kanaafis, kana dura koronaavaayirasii ofirraa ittisuuf tarkaanfiiwwan gorfaman jechuunis maaskii keewwachuu, qulqullina harka ofii eeguu, walitti dhufurraa hanqachuun carraa saaxilamuu akka xiqqeessu himu. Gama kaaniin talaallii koronaavaayirasii ofirraa ittisuuf fayyadamu fudhachuun carraa dhukkuba kanaaf saaxilamuu akka dhiphisu himu. Dhukkuba kanaa ofirraa ittisuuf jecha ogeessaan yoo ajajame malee farra baakiteeriyaa yookiin anti - baayotikii fudhachuun sirrii miti jechuun gorsu. ''Fakkeenyaaf amokisaasiliinii, azitiroomaaysiin, Ogmantiin fayyadamuu hin qabnu. Kunneen baakteeriyaa malee vaayirasii kan balleessan miti,'' jedhan. Kanaan ala daa'imman dhukkubichaan qabaman mana keessa wal'aanuuf ''bishaan labiin'' si'a lamaafi sadii funyaan keessa cobsuu akkasumas qulqullina funyaanii eeguun akka barbaachisu gorsu. Guddattoonni immoo boqonnaa gahaa akka argatan akkasumas qullubbii adii, damma, akkasumas nyaata zinjibila qaban nyaachuun humna dhukkuba ofirraa ittisuu cimsuuf akka gargaaru dubbatan. Ga'eessonni dhangala'aa qaama keessa bahu bakka buusuuf waan ho'aa dhuguu, akkasumas nyaata madaalawaa nyaachuu akka qaban gorfama. Ogeessi sirna nyaataa Sheef Addis Alam Bizu'ayyahu, dhihoo ofii isaaniis dhukkuba qufaa fakkaatuuf saaxilamanii akka turan BBC'tti himaniiru. Qaamni keenya humna dhukkuba ofirraa ittisuu isaa cimsuuf kuduraafi muduraa nyaachuun akka barbaachisaa ta'e gorsu. Dhihoo kanneen qufaa fakkaatuun kan qabamanimmoo shorbaa ashaakiltootaa, talbaa, saliixii, loozii, nuugiifi nyaatawwan dibataa wanta ho'aa waliin soorachuun dafanii bayyanachuuf akka gargaaru gorsu.


UStti barsiistuun ilmashee Kooviidin qabame 'kutaa konkolaataa meeshaan taa’u keessa uggurte'

Barsiistuun US magaalaa Teeksaas ilmashee Koovidiin qabame irraa of eeguuf jecha, kutaa konkolaataa meeshaan keessa taa’u keessa keessee itti cufte to’annoo jala oolte. Saaraah Biim nama ganna 41 yoo taatu ilmashee balaaf saaxiluun himatamte. Nama sagalee mucaa duuba konkolaataa keessaa dhagahetu poolisii itti waame. Barsiistuun kunis ilmashee iddoo meeshaan taa’ee keessaa gadi baastee agarsiisteetti jedhameera. Saaraan akka jettetti ilmishee ganna 13 koronaavaayirasiin qabamuusaa barraan qorannoo biraan mirkaneessuuf gara iddoo Pridgeon Stadium jedhamu geessaa turte. Ilmashee kana kan iddoo meeshaan taa’uu keessa keesse akka Kooviid natti hin dabarsine jedheeni jette. Hojjettuun fayyaa garuu hamma mucaan iddoo itti cufame keessaa bahee sirnaan teessoo konkolaataarra taa’uutti, qorannoo koronaa hin taasisu jechuu miidiyaan ABC waliin hidhata qabu gabaaseera. Haati mucaa mana barnootaa Cypress Falls High School jedhamutti bara 2011 irraa qabee barsiisummaan hojjechaa akka jirtu miidiyaaleen naannoo gabaasaniiru. Tarkaanfiin qorannoo erga fudhatamee booda haati mucaa kan qabamte yoo tahu, gurbaanis miidhamni irra hin geenye jedhe poolisiin. Qondaallii Waajira Eegumsa Nageenyaa Uummataa Richaard Istaanifaayar, ‘’konkolaataan kuni konkolaataa biraatti otoo bu’ee mucaa kuni miidhamuu danda’a ture,’’ jedhan ''Namni gatii Koovidiin qabameef kutaa meeshaan taa’u yeroo kaa’amu takka dhagahee hin beekuu,’’ jedhan qondaalichi.


Omikiroon: Mallattooleen Omikiroon beekamoon maal fa'i?

Gosti Covid-19 Omikiroon jedhamu saffisa guddaan adunyaa irratti faca'uu isaan saayintistootni hanga ammaatti dhukkuba daddarbaa isa guddaadha jedhan. Haa tahu malee mallattooleen isaa gosa vaayirasichaa isa duraa mallattoolee sasalphaa kan agarsiisudha. Utaalloo durumaan beekamu waliinis wal fakkaata. Garuu saffisni inni itti daddarbaa jiru tajaajila fayyaa irratti dhiibbaa uumuun dhukkubsattota haala hamaa irratti argamanii fi namoota hin talaalamneef yaaddoo guddaa taheera. Haa tahu malee akkamiin garaagarummaa Covid-19 fi dhukkuboota hargansuu kaan himuu dandeenya? "Omikiroon mallattoo sasalphaa namoota talaallii Covid-19 fudhatan irratti mul'atuun wal fakkaata, kan akka Deeltaa,'' jedhan Tiim Ispeekter, Kolleejjii Kiingi Landanitti piroofesera Epidomolojistiidha. Ispeeketerii fi waahillan isaa namoota mallattoo isaan irratti mul'ate aappii irratti guutaman kumaatama irraa ragaa walitti qabachaa turan. Qorattootni kunneen mallattoolee Deeltaa fi Omikiroon waliin wal fakkaatan qorachaa turan. Mallattoleen beekamoon shanan adda bahan: Mallattooleen sasalphoon kun sababa irra caalaan namoota kanneenii talaallii argataniif yookaan ammoo madinummaa biraa waan qabaniifidha. Omikiroon namoota talaallii hin argannee fi warra madinummaan isaanii rakkoo qabu hammam miidha kan jedhu baruuf yeroo isaa miti. Pirof Ispeekter mallattoleen Omikiroon amma himamaa jiran mallattoo utaalloo durumaan beekamu waliin wal fakkaatu jedhan. Kun ammoo namootni Covid-19 qabamuu isaanii akka hin hubanne taasiseera jedhan. Naannolee Omikiroon itti babbal'ate keessatti namni mallattoo utaalloo of irratti arge Covid-19 qabamuun isaa waanuma beekamaadha. Akkuma magaalaa Landan bakka Omikiroon itti babbal'ate keessatti tahe jechuudha. Vaayirasichaan qabameera jettee kan shakkitu taanaan waan qochuu qabdu-daftee qorannoo gaggeessudha. Yooma mallattoo salphaa tahellee jchuudha. Covid-19 kana dura mallattoolee akka ho'a qaamaa, qufaa, miira dhamdhamuu dhabuu fi foolii fuudhuu dhabuu fa'a qaba ture. Haa tahu malee akka pirofeserri Kolleejjii Kiingi himanitti ammoo namootni amma vaayirasichaan qabamuu gabaasaa jiran ''mallattoolee beekamoo duraanii'' kanneen hin qaban.. Tjaajila fayyaa Biyyaalessaa Biriiteen [NHS] mallattoolee kanneen beekuu qabna jedhe. Haa tahu malee namoota tokko tokkoof Covid-19 ''akka utaalloo hamaa'' tahuun mallattoolee akka mataa bowwuu, dhukkubbii qoonqoo fi furreessuu qabaachuu danda'a. Ho'i qaamaa 37.8C ol tahe kamuu tempireechera guddaa jedhamee waamama. Ho'i qaamaa kan uumamu yeroo qaamni keenya faalama qaama keenyaa ittisuuf lolatti jirudha. Kun ammoo Covid-19 qofa miti. Termomeetirii fayyadamuun safaruun gaariidha. Yoo hin qabdu tahe ammoo lapheekee irra ykn dugda kee irra harka kaa'uun ho'a sitti dhagahamu ilaaluu dandeessa. Utaalloon ho'ina qaamaa fiduu danda'a. Yoo ho'a qaamaa qabda tahe deemtee qoratamuun sirra jiraata. Utaalloo qabda taanaan mallattoon nama qufaasisuu ykn kan biroo inuma jiraata. Utaalloo hamaan ykn flu kan jedhamu tasa kan mudatu yoo tahu, dhukkubbii maashaa, mataa bowwuu, dadhabbii, dhukkubbii qoonqoo fi furrii qabaachuu danda'a. Utaalloon suuta namatti jabaachaa kan deemu yoo tahu, dhukkubbiin isaa garuu laafaadha. Garuu qaamni keenya akka dhukkubbiin itti dhagahamu ni godhu. Qufaasisuu cinatti ammoo haxxifachiisuu, dhukkubbii qoonqoo, qabaata. Ho'i qaamaa, dhukkubbiin maashaa fi mataa bowwuun garuu xiqqaadha. Covid-19 garuu osoo adda hin citiin sa'aatii tokko kan tahufaaf qufaasisa. Sa'a 24 keessatti osoo adda hin citiin marsaa sadii hanga afurii ni qufaassa. Isaan kunneen mallattoo murteessoo Covid-19 waan tahaniif deemtee qoratamuu qabda. Qufaa xiqqoos qabaachuu dandeessa. Kanaaf akka namoota kaanitti hin dabarreef qoratamuu qabda. Haxxiffachiisuun mallattoo koronaavaayirasii isa beekamaa miti. Yoo ho'a qaamaa, foolii fuudhuu dhabuu fi fedha nyaataa dhabuu qabaatte malee jechuudha. Haa tahu malee haxxiffachuun vaayirasicha baatee facaasuu waan danda'uuf sooftii ykn waan ittiin qabdee haxxiffattu qabaachuu qabda. Kun mallattoo murteessaa koroonaavaayirasii miti. garuu qorattootni baay'een namootni vaayirasichaan qabaman mallattoo akkasii qabu jedhu. Ragaan Afrikaa Kibbaa irraa argame namootni Omikirooniin qabaman rakkoo daakamuu nyaataa akka qaban himaniiru jedha. UK keessatti garuu mallattooleen omikiroon kan gosa vaayirasichaa duraan mul'ataniin wal fakkaata, jechuun sirna hargansuu miidhu jedhan pirof Tiim ispeekter. Qorannoon jalqabaa akka mul'isutti Omikiroon kun gosa isaa duraan turan irra dhukkubbiin isaa salphaadha. Hundaan ol talaallii fi madinummaa qaamaa uumamaan kan ittisamudha. Haa tahu malee saffisni Omikiroon itti daddarbu hanga ammaatti isa saffisaa tahuu isaan dhiibbaa guddaa uumeera. Namoota durumaan dhukkuba qaban balaarra buusa. Namootni koronaavaayirasii qaban mallattoolee salphaatii hanga ulfaataatti qabaatu. Gariin ammoo mallattoo homaatuu hin qaban, garuu vaayirasichaan qabamaniiru. Erga qabamanii torbanoota lama booda mallattooleen isaa mul'achuu jalqabu. Irra caalaa garuu guyyaa shan booda. Rakkoo hargansuu qabaachuun mallattoo isaa isa jabaafi hamaadha. Odeessalee Omikiroon kaan:


Awustiraaliyaan viizaa taphataa teenisii beekamaa Novaak Jokoviich haqxe

Taphataan teenisii addunyaarraa sadarkaa jalqabaa harkaa qabu Novaak Jokoviich akkuma Awustiraaliyaa Meelbarn gaheen viizaan isaa irraa mulqame. Taphataan lammii Sarbiyaa kun buufata xiyyaaraa magaalattii tokkotti qabamee sa'aatii hedduuf erga tursiifamee booda, ulaagaa biyyatti seenuuf barbaachisu waan hin guutneef gara biyya isaa deebifama jedhan qondaalonni to'annoo daangaa. Gara hoteela mootummaan namoota to'atee itti tursiisu tokko geeffamee, hanga balaliin gara biyya isaa ittiin deebifamu gahuutti achi tursiifamaa jiraachuun gabaafameera. Kana hundaaf kan isa saaxile talaallii Covid osoo hin fudhatiin dorgommii teenisii 'Australian Open' irratti dorgomuuf hayyama argadhe jedhee dubbachuu isaati. Novaak Jokoviich ammatti talaallii fudhachuu fi dhiisuu isaa wanti mirkanaa'e hin jiru. Haata'u malee bara darbe ifatti talaallii mormaa ture. Akka seera Awustiraaliyaatti namni tokko gara biyyattii seenuuf ykn talaalamuu qaba ykn ammoo addattii talaallii malee akka seenu hayyamni kennamuufi qaba. Dhaabbatni dorgommii 'Australian Open' qopheessu 'Tennis Australia' taphataa kanaaf talaallii malee akka seenu hayyama kennuu himeera. Adeemsi hayyamichi ittiin kennameefis ifaa fi seera qabeessa ta'uu hime. Haata'u malee Jokoviich battala Dubaay irraa ka'ee Meelbarn qubatetti rakkoon isa mudate. Humni to'annoo daangaa Awustiraaliyaa ibsa baaseen akka jedhetti "ulaagaa Awustiraaliyaa seenuuf barbaachisu guutuu isaaf ragaa dhiyeeffachuu hin dandeenye, kanaaf viizaan isaa haqame". "Namoonni lammii Awustiraaliyaa hin ta'iin viizaa hin qabne ykn seensa irratti viizaan irraa haqame to'atamanii Awustiraaliyaa keessaa akka bahan taasifama," jedhe. MM Awustiraaliyaa Iskoot Moorisan Jokoviich addatti waanti irra gahe hin jiru, namni seera biyyattii ol ta'e hin jiru jedhan. Hayyamni talaallii malee akka seenu kennameef akka hin jirree fi ragaa gahaa akka hin dhiyeessine himan Aab Moorisan. Jokoviich ol-iyyannoo seeraa akka dhiyeeffatuu danda'u ykn ammoo akka haaraatti viizaa gaafatee biyyattii seenuun dorgommii irratti hirmaachuu akka danda'u gabaasaaleen biyya keessaa ni mul'isu. Miidiyaaleen biyyattii akka gabaasanitti hoteelli taphataan kun yeroof tursiifamuuf geeffame akka mana hidhaatti immigireeshinii biyyattiin kan tajaajilu yoo ta'u, iddoo weerarri Covid irra deddeebiin mudatu akkasumas balaan abiddaalee dhiyeenya ka'ee turedha. Akkaataan taphataan kun itti keessumsiifame biyya isaa Sarbiyaa keessatti dheekkamsa kaaseera. Abbaan isaa Sirjaan Jokoviich ilmi isaa buufata xiyyaaraatti kutaa poolisootaan eegamu keessa tursiifame jechuun komate. Pireezidantiin Sarbiyaa Aleeksaandar Vuchiich taphataan kun 'gocha hin malletu irratti raawwatame' jedhee, 'Sarbiyaan guutuun akka isa deeggaru' dubbate. Covid haalaan kan itti hammaate Awustiraaliyaan uggura cimaa labsitee jirti. Lammileen ishii ganna 16 olii dhibbeentaan 90 ol talaallii fudhataniiru. Dorgommiin 'Australian Open' Amajjii 17, 2022 kan eegalu yoo ta'u, Jokoviich amma dura yeroo sagal dorgommicha injifateera.


'Covid-19 bara haaraatti ni mo'ama abdii jedhun qaba' -Dr Teedroos Adhaanoom

Hogganaan Olaanaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Tedroos Adhaanoom biyyoonni addunyaa waliin kan hojjatan yoo ta'e Covid-19 bara haaraa 2022tti kanatti ni mo'atama abdii jedhu qabaachu ibsan. Dr Teedroos haasaa bara haaraa ilaalchisuun taasisanii, ''dhiphina sabummaa fi talaallii kuusuu'' akeekkachiisaniiru. Haasaan abdii hogganaa olaanaa kanaatis erga Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa vaayirasiin Covid Chaayinaa keessatti mul'achuu mirkanneessee waggaa lamaan booda. Ammaan tanas addunyaarratti lakkoofsi namoota Covid-19 qabamanii miiliyoona 287 yoo gahuu kanneen sababiidhuma kanaan lubbuunsaanii darbe ammoo miiliyoona 5.5 ta'eera. Addunyaa guutuutti namoonni bara haasaa faranjootaa kabajaa jiraatulleen, biyyoota hedduu keessatti dhukkubicha to'achuuf jecha namoonni baayyeen akka walitti hinqabamnee jajjabeefameera. Koronaavaayirasiin amma jireenya guyyaa guyyaa keessatti waan of eeggannoo barbaadu ta'usaatiin alatti, dhibee daangaa qaxxanuure, kan maatiiwwan adda baasee fi eddoowwan tokko tokkoos maaskiin qabatamu malee manaa bahuun haala hinyadamne irra gahameera. Dr Teedroos ammaan tanatti koronaavaayirasii wallaanuuf daandiiwwan fooyya'oon jiraachuu kaasuun, qoodiinsi talaalii haqa qabeessa hin taane ammoo vaayirasichi haalaa saa geggeedaruun akka umamuuf carraa umeefiira jedhan. ''Biyyoota tokko tokko keessatti dhibinni sabummaafi kuusaan talaalii haqa qabeessa hin taane dagaageera. Kanaafu umamuu gosa Omiikirooniif haala mijataa uumeera. Haaluma vaayirasichi of jijjiruun dhuufuun dandeettiin to'anniifi dursanii raaguu keenya hir'ataa adeema,'' jedhan Dr Teedroos. Itti dabaluunis, ''yoo haqa qabeessummaa dhaabne weerarichas ni dhaabna'' jedhan. Awuurooppaa fi Ameerikaatti namoonni yoo xinnaatee talaalii marsaa tokkooffaa kan fudhatan yoo ta'u, karoorri Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa bara 2021 osoo hin xumuramiin dura yoo xinnaate ummanni addunyaa parsantaa 40 ta'u talaallii akka argatuuf karoorsee ture keessattu biyyoota Afriikaatti osoo hin milkaa'iin hafeera. Dr Teedroos kanaan dura biyyoonni guddatan dhiyeessitii idil-addunyaa ''garmalee waliitti qabuun'' ummatasaanii baayyee marsaa lammaaffaaf yoo talaalan, kaan ganaa talaallii marsaa tokkooffaa eegataa jiruu jechuun qeequunsaa ni yaadatama. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa kaayyoo bara 2022 kanatti kaa'een, weeraricha balleessuuf biyyoota hundatti yoo xinnaate hanga baatii Adooleessaatti talaalii parsantaa 70 gahuuf karoorfateera.


Covid: Suuraa hawaasa ganamaa Biraaziil talaalliin Amazoon keessatti rakkisaa ta'uu mul'ise

Hawaasa ganamaa Biraaziil, bosona Amazoon keessa jiraatan keessaa tokko kan ta'e dargaggeessi tokko osoo abbaasaa dugdatti baatee iddoo talaalliin jiru deemaa jiruu suuraan kaafame, bakka addunyaarraa moggaatti baatee jirtu kanatti talaallii kennuun hagam rakkisaa akka ta'e kan mul'isedha. Suuraa osoo dargaggeessi umrii waggaa 24 Tawy Zo'e, abbaasaa umrii waggaa 67 Wahu dugdatti baatuu mul'isu kana doktarootatu erga isaan talaallii fudhatanii ba'anii kaasan. Hawaasi ganamaa bosona Amazoon keessa jiraatan iddoo talaalliin jiru ga'uuf lukaan sa'tii hedduu(yoo xiqqaate sa'atii ja'a) imalu. Ragaan mootummaa biyyattii akka mul'isutti weerara koronaavaayirasiin hawaasa ganamaa kana keessaa namoonni 853 du'aniiru. Gareen mirga namoota ganamaa kanaaf falmuu garuu lakkoofsi kun akkaan kanarra jira jedhu. Dhaabbati miti-mootummaa Biraaziil keessatti argamu-Apib-jedhamu Bitootessa 2020 hanga Bitootessa bara 2021tti qofa namoonni 1,000 du'uu qorannoo gaggeesseen mirkaneessuu hime. Dargaggoo Tawy fi abbaansaa Wahu hawaasa Zo'e kan miseensa 325 qabu keessaati. Ollaa hawaasa ganamaa bosona Amazoon lafa bal'ina dirree kubbaa miilaa miiliyoona 1.2 ta'u kan kaaba kutaa biyyaa Para jedhamutti argamu keessaa kan isaanii akkaan fagaatee moggaarratti argama. Doktarri suuraa kana kaase-Erik Jennings Simões, Aab Wahu ijisaanii arguu akka hin dandeenyee fi sababa dhibeetiin deemuu kan hin dandeenye ta'uu hime. Tawy abbaasaa lukaan sa'atii shanii hanga ja'aa baatee imalee akka garasaanii fides himeera. Suuraan kun Amajjii bara 2021 keessa kan kaafame yoo ta'u, haalli kunis weerarri Covid-19 Biraaziil keessatti hagam hammaataa akka ta'e kan mul'ise ture. Dr Simões garuu suuraa kaase kana bara kana gaafa Amajjii 1 inistaagiraamii irratti maxxanse. Biraaziil keessatti wayita talaalliin eegalamu hawaasi ganamaa dursa ni argatu jedhamee ture. Garuu hawaasi kunneen faffaca'anii lafa bal'aa irra waan jiraataniif, bakkaa bakkatti imalanii talaallii kennuun ogeeyyii fayyaaf qormaata cimaa ture. Keessaahuu hawaasa Zo'e kan moggaarra jiraatu bira ga'uun rakkisaa ta'eera. Ogeeyyiin fayyaa kunneen boodarra bakkuma namoonni kunneen jiraatan bosona keessatti godoo ijaarrachuun talaallii kennuu eegalan. Hawaasa waliin karaa Raadiyoo wal-quunnamna kan jedhu Dr Simões ''adeemsa hojii aadaa fi jiruu fi jireenya hawaasa kanaa kabaju diriirsuun hojjetaa jirra,'' jedha. Aab Wahu Fulbaana darbe sababa hin beekamneen du'an, ilmisaanii Tawy ammoo maatiisaa waliin hafe, yeroo ammaa talaallii marsaa sadaffaa fudhateera.


Covid-19: Miseensonni paarlaama Firaansi murtee talaalliirratti dabarsaniin ajjeechaan doorsifamaa jiru

Miseensonni Paarlaamaa Firaansi hedduun erga lammiileen biyyattii talaallii hin fudhatin jiran hawaasa keessa socho'uurraa akka ugguraman yaada dhiyeessaniin booda doorsisni ajjeechaa baay'inaan isaan qaqqabaa jiraachuu himatan. Mootummaan biyyattii namni kamuu bakka hawaasa itti walga'uu fi geejjiba keessatti ragaa talaalliisaa agarsiisuu akka qabu gochuuf yaada qaba. Wiixineen seeraa kun torbee kana keessa filannoodhaan mirkaneeffamuuf jira, garuu hagasittuu kanneen talaalliirratti rincican akkaan mufachiiseera. Biyyoota Awurooppaa keessaa Firaansi lakkoofsa namoota talaallii Covid fudhataniin jalqabarra jirti. Ga'eessota biyyattii keessaa dhibbeentaa 91 kan caalan talaallii fudhachuu mootummaan biyyattii ibseera. Miseensa paartii- centre-right Agir kan taate Agnès Firmin Le Bodo sababa wiixinee talaallii irratti ba'e deeggarteef qofa namoonni si ajjeesna jechuunakka ishee doorsisan tiwiitarii irratti barreessite. Ofiisheetii ogeettii qorichaa kan taatee fi namootaaf talaallii Covid kennuun kan beekamtu Aadde Firmin Le Bodo, ''walumaagalatti dimokiraasiin keenya qormaata keessa jira,'' jette. Doorsisa irra ga'aa jiru poolisiitti akka beeksistee fi waa'ee talaalliirrattimmoo duubatti akka hin jenne ibsiteetti. Miseensi paarlaamaan kan biraan , Naïma Moutchou doorsisi walfakkaataan irra ga'uu ergaa karaa email itti ergame suuraa kaasuun ragaa agarsiiseera. Wiixata kaleessaa Ministirri Fayyaa biyyattii  Olivier Véran walga'ii paarlaamaa kanarratti doorsisa miseensota paarlaamaarra ga'aa jiru akkaan akka balaaleffatan ibsanii, kanneen faallaa talaallii dhaabbatan ammoo akka irraa of qusatan dhaaman. Ministirri dhimma biyya keessaa Gérald Darmanin hanga wiixineen kun mirkanaa'utti poolisiin miseensotaaf eegumsa cimaa taasisa jedhan.


Covid-19: Utaalloon humna Covid ofirraa ittisuu akka horannu gargaaruu akka danda'u qorannoon ibse

Utaalloo yookiin qufaan erga nu qabee booda humni dhukkuba ofirraa ittisuuf horannu qaamni keenya Covid-19 akka dandamatuuf gargaara jedhe qorannoon. Qorannoon namoota 52 kan Covid-19 qabaman waliin jiraatan hirmaachise barruu Nature Communications (Afaan Ingiliziitti geessa), irratti baheera. Kanneen qorannicha keessa qooda fudhatan qufaan erga isaan qabe booda humni dhukkuba ofirraa ittisuu isaanii dammaqeera. Dabalataan, carraan Covid-19'dhaan qabamuu isaanii xiqqaateera. Haa ta'u malee, ogeeyyiin kana qoratan akeekkachiisa kennaniiru. Namoonni madinummaa qofa akka hin abdanneefi talaallii Covid-19 fudhachuu akka hin dhiifne gorsan. Qorannoon kuni sirni madinummaa keenyaa vaayirasicha akkam akka lolu hubachuuf akka gargaaru ibsameera. Covid-19 gosa koronaavaayirasii tokkoon kan kan mudatu yoo ta'u gosoonni qufaa tokko tokko immoo  koronaavaayirasii biroon uumamu. Sababa kanaaf, saayintistoonni madiinummaan tokko isa kaaniif gargaaruu isaa baruu fedhaniiru. Gareen Kollejjii Impeeriyaalii Landan jiru erga namoonni koronaavaayirasiif saaxilamanii booda kaan qabamanii kaan immoo akkamiin akka qabamuu dhaban baruuf qoratan. Gosoonni qufaa hunduu koronaavaayirasiitiin kan uumaman waan hin taanef namni dhihoo qufaan qabame koronaavaayirasiin qabamuu hin danda'u jedhanii yaadun ''dogongora guddaadha,'' jedhan. Sababa kanaaf of eeggannoon akka barbaachisu dhaaman. Qorannoon kuni maali? Qorannoon isaanii sirna madinummaa qaama keenya keessaa seelii - T jedhamurratti gaggeeffame. Seeliiwwan T muraasni seeliwwan dhukkubaan faalaman ajjeesu. Fakkeenyaaf, vaayirasii qufaa qabsiisu. Erga qufaan bade booda seelonni - T qaama keessa turuun vaayirasiin biraa gaafa dhufe ofirraa qolachuuf of qopheessu. Fulbaana 2020, qorattoonni namoota 52 hin talaalamne garuu namoota koronaavaayirasii isaan qabe waliin jiraatan qoratanii turan. Guyyoota 28 qoratame keessatti walakkaan koronaavaayirasiin yoo qabaman, walakkaan immoo hin qabamne. Kanneen Covid-19 hin qabamne keessaa 1/3ffaan dhiiga isaanii keessatti seeliin - T qaban olaanaa ta'u ibsame. Kanaafis sababni namoonni yeroo qufaan qabamanitti madiinummaa isaanii akka cimsatan amanama. Dabalataan, qilleensi mana keessa jiruufi tuttuqqaan namoota Covid-19 dhukkubsatan waliin qaban carraa qabamuu isaanii akka xiqqeessu himaniiru.


BioNTech laabraatooriiwwan konteenara keessatti talaallii Covid omishan Afrikaatti erguuf

Kaampaniin Jarman talaallii Covid-19 omishu, BioNTech, laabraatooriiwwan konteenara keessatti talaallii Covid omishan Afrikaatti erguun omishni talaallichaa Afrikaatti akka babal'atu gochuuf. Kaampaniin talaallii MRNA isa jalqabaa omishe kun konteenara keessatti laabraatorii talaallicha omishu kalaqeera. Kuniis biyyoota birootti ergamuu danda'a. Konteenaroonni kunniin gara biyyoota kaaniittis erga dabarfamanii booda saayintistootniifi hojjettootni biroon waggaatti talaallicha doozii miiliyoona hedduu omishu jedhameera. Kun ammoo wal-hanqattee dhiyeessii talaallii kanaarratti mudate furuuf gargaara jedhame. Dhiyeessiin wayyaa'aa jiraatus, hanga ammaatti Afrikaa keessaa uummata %11 talaallicha marsaa lamaan fudhachuu danda'e. Akka aardiitti yoo ilaalli kan Afrikaatiin gad uummata talaalame qabu hin jiru. Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa Afrikaan ammallee dhiyeessii talaallichaa wayyeessuuf waldhaansoorra jirti jedha. Pireezidantootni Ruwaandaa, Gaanaa fi Senegaal piroojektii warra Jarman kanaarraa fedha qabaachuu kan ibsan yoo ta'u, Dhaabbata Fayyaa Addunyaafi Gamtaa Afrikaa waliin ta'uun gidduugala BioNTech kan Jarman Marbarg jirutti argamuun waayee Konteenarichaafi fi rakkoowwan inni qabaachuu malu irratti mariyataniiru. Konteenaroonni abbaa darbii lamaa qofti waggaatti doozii miiliyoona 50 omishuu danda'uu jedhu saayintiistotni. BioNTech konteenaroota kana, galteewwan omisha talaallichaafi oogummaa hojichaaf barbaachisu tola kennuuf yaada qaba. Biyyootni teeknoolojii kana simatan ammoo lafa omishaa, buu'uura misoomaa akka bishaan humna ibsaa fi namoota konteenaricha keessatti hojjetan dhiyeessu jedhame. Hojiin omishaa inni xumuraas Afrikaadhuma keessatti raawwatame jedhamee yaadame. Talaalliin adeemsa kanaan omishamu biyya itti omishamee keessatti fayidaarra kan oolu yoo ta'u tarii ammoo biyya miseensa Gamtaa Afrikaa biroof gatii irraa buufachuuf hin taanen dhiyaata jedhame. Hoji Gaggeessaa olaanaan BioNTech Seerk Pootiing sagantaan kun rakasa miti waayee miiliyoonataan waan lakkaa'amuu haasofna. Balaa qabu fudhanneeti maallaqa kan itti baasne. Kan kan kalaqne balaa inni qabu fudhanneeti. Galmi keenya Afrikaaf dhiyeessuufi'' jedhan. Sagantaa kanaan talaalliin inni jalqabaa bara 2024'tti Ruwaandaa, Senegaal ykn Afrikaa Kibbaatti omishamaa jedhamee eegama. Gamtaan Awurooppaa gama isaan sagantaa kana jalatti ogeeyyii leenjisuun akka gargaaruufi Afrikaan waayee talaallii haasa'uurraa gara talaalamuu haasa'uutti akka ceetu akka hojjetu ibse. Dr Poottiing kan yaada konteenara keessatti omishuu kan maddisiisan yaadni isaanii guddaadha. Konteenarri kun biyya kamittuu ergamee kan hojjetu ta'us amma Afrikaatti kan hojiirra oluufi farra busaafis akka ta'u dubbatu. Weerarri biraan yoo dhalatee adeemsi isaa maal akka fakkaatu waan argineef biyyootni ofiin akka talaallii omishatan hiree uuma jedhan.


Koronaavaayirasii: Weellistuun beekaa Covid-19n of-qabsiiste ittiin duute

Weellistuun Cheek Riippabliik beekaa Kooviidiin erga of-qabsiisteen booda dhukkubsachuun lubbuunshee darbuu ilmishee BBCtti hime. Haanaa Horkaan nama ganna 57 yoo taatu, talaallii Kooviid hin fudhanne. Miidiyaa hawaasaa irrattis dhukkubichaan qabamtus akka wayyaa’aa jirtu himtee guyyaa lama booda lubbuun ishee darbe. Akka ilmishee Jaan Reek jedhutti, iddoowwan tokko tokko seenuudhaaf ragaa Kooviid irraa dandamachuu argachuuf jechuun wayita inniifi abbaansaa Koovidiin qabamanii turanitti beekaa dhukkubichaan kan of qabsiifte. Cheek Riippabliik Roobii kaleessaa lakkoofsa namoota Kooviidiin qabamanii isa guddaa galmeessite. Abbaa fi Reek talaallii guutuu fudhatanillee yeroo ayyaana Qillee Koovidiin qabamaniiru. Tahus haatisaa adda of baasuu otoo qabdu isaan wajjin dabarsuun dhukkubichaaf of saaxilte. ‘’Torbee tokkoof of adda baasuu osoo qabduu, yeroo sana hunda nu waliin turte,’’ jedha ilmishee. Cheek Riippaanliikitti iddoowwan taatee hawaasaa kanneen akka siniimaafi mana bunaa seenuuf ragaa talaallii fudhachuu ykn dhukkubicharraa dhiyoo dandamachuu agarsiisuutu barabaachisa. Weellistuun kun miseensa hawwisoo Cheek beekamaa sababii taateef iddoowwan tokko tokko dhaquuf jecha dhukkubichi akka ishee qabatu goote. Lubbuun ishee darbuu guyyaa lama dura, ’’amma fayyaan jira, kana booda tiyaatira, sirbaafi mana bareede deemuu nan danda’a,’’ jette turte. Dilbata guyyuma lubbuunshee darbe naa wayyeera jettee gadi bahuuf yaaltus, boodarra dugda na waraana jettee sireesheerra gadi ciiste. ‘’Daqiiqaa 10 keessatti waanti hunduu geddarame. Sagaleenshee hudhamee, achumaan lubbuun darbe,’’ jedhe ilmi. Haatisaa talaallii fudhachuu baattus yaadota shiraa talaalliin namoota basaasuuf kennama jedhan fa’itti hin amantu turte jedhe Reek. ‘’Talaalamuurra Kooviidiin qabamuu wayya jettee waan amantuuf dhimma kana ishee waliin haasa’uun bu’aa hin buusu ture garuu seenaa kana himuun warri kaan akka irraa baratan amana,’’ jedha. Cheek Rippabliik uummata miiliyoon 10.7 qabdu keessaa, gaafa Roobii qofa namoonni 28,469 Kooviidiin qabamaniiru. Uummata Cheek Rippaabliik keessaa harki 63  talaallii fudhataniiru. Odeessaalee walfakkaatan:


Pirezidaanti Maakiroon qorannoo Covid-19 Raashiyaatti taasisuu didan

Pirezidaantiin Faransaay Imaanu'el Maakroon pirezidaantii Raashiyaa Vilaadimiir Puutiin waliin  osoo wal hin argiin dura akka qorannoo Covid akka taasisaniif Raashiyaan gaafatamanii hayyamamoo akka hin turre Kiremliin mirkaneessite. Qorannoon Covid fudhatama kan hin qabneefi sagantaa pirezidaantii Faransaay waliin hin deemne waan ta'eef hayyamamoo hin turre jechuu maddi Faransaay BBCtti himeera. Pirezidaantii Maakroon warri Raashiyaa qaccee sanyii isaa fudhachuu danda'u sodaa jedhuun qorannoo Covid-19 taasisuuf hayyamamoo hin turre gabaasaaleen jedhan bahaa jiru. Kana hordofees hoggantoonni lamaan walirraa hiiquun mari'ataniiru. Marii kanarratti akka aanga'oonni kaan taasisan harka wal hin fune. Fageennyi jidduusaanii tures finjaala dheeriina meetira afur qabuu gamaa gamanaan fixxee lamaan irra ta'anii turan. Taajjabdoonni kana arganis Pirezidaanti Puutiin ergaa dippilomaasii ittiin dabarfachuuf itti dhimma bahaniiru jedhu. Haata'u malee maddeen dippilomaasii Faransaay Rooyitarsiitti akka himaniitti, pirezidaanti Maakroon Puutiin waliin walitti dhiyaatanii mari'achuuf filannoon qorannoo Covid-q9 taasisuu ykn fageenya qaamaa eeggachuun mari'achuu dhiyaateefii ture. ''Harka wal fuudhuun akka hin jirreefi minjaalli eeraan akka jiraatu hubatanneera. Haata'u malee warri Raashiyaa qaccee sanyii pirezidaantichaa akka fudhataniif hin fudhannu,'' jedha maddi tokko Rooyitarsiin. Maddumti kun tajaajilli tika Raashiyaa qaccee sanyii Maakroon osoo argatee attamiin akka itti fayyadamu hin ibsine. ''Haala pirotokoolii fayyaa eeggateen qoratamanii osoo tuxuqaan qaamaa omtu hinjiraannee fageenysaanii eeggachuu marii akka taasisaniif ture kan gaafatame. Kun ammoo nuun fudhatama kan hin qabneefi haala karoora pirezidaantichaa waliinis kan hindeemne,'' jechuun ture maddi masaraa Elysée BBCtti kan hime. Pirezidaanti Maakiroon qorannoo Covid-19 Raashiyaa taasisuuf hayyamamoo waan hin turreef fageenya eeguun marii'achu Kiremliin mirkaneessitee jirti. Dubbi himaan Kireemiliin Diimiitirii Pesikov akka jedhaniitti, Raashiyaan ejjannoo Faransaay waan hubatteefuu maricha irratti dhiimmaa omaatu hin taasifne. Maakiroon osoo Faransaayii hin bahiin dura qorannoo Covid-19 kan taasisaniifi doktarri isaanii Mooskootti qorannoo farra jiinii (antigen) taasisuufii maddi dippilomaatii Faransaayi Rooyitarsiitti himeera.


Ka’umsi Covid-19 tasumaa baramuu dhiisuu mala jedhan dhaabboti basaasaa Ameerikaa

Dhaaboti tikaa Ameerikaa madda ykn ka’umsa Koronaavaayirasii tasumaa adda baasuu dhiisuu dandeenyaa jedhan. Tahus meeshaa namoota miidhuuf mala baayolojikaalaan tolfame akka hin taane garuu himaniiru. Dhimma vaayrasichi akkamiin jalqabe jedhun qorannoon dhihoo kana ifa taheen Dhaabbanni Tikaa Biyyaalessaa Ameerikaa, bineensarraa namatti darbuufi laaboraatorii keessaa miliqee bahee kan jedhan yaadota ka’umsaa amansiisoo tahani dha jedheera. Haa tahu malee guutumman guutuutti akkana jechuuf odeeffanoon gahaa hin jiru. Chaayinaan immoo gabaasa kana busheesiteetti. Bu’aan qorannoo dhaabota kunneenii  gabaasa idilee guyyaa sagaltamaa bulchiinsa Joo Baayidan irratti, Hagayya keessa bahe. Gabaasichi ka’umsa koronaavaayirasii irratti hawaasni tikaa ammayyuu walii hin galle jedha. Dhaabotni afur yaada ka’umsaa bineensarraa namatti darbe jedhu qorachuuf ‘amantaa gad-aanaatiin jalqaban. Dhaabbanni tokko garuu vaayirasichi laaboraatorii keessaa miliqee bahe kan jedhu haala giddugaleessa jedhamuun amaneeti qorachuu jalqabe. Kunis Institiyuutii Qorannoo Vaayirasii Chaayinaa Wuhaan keessatii miliqee bahee isa jedhu dha. Akka gabaasa kanaatti qondaaloti Chaayinaa vaayirasichi magaalaa Wuhaan keessatti hamma jalqabutti waa’ee Covid-19 hin beekan ture. Haa tahu malee Chaayinaan qorannoo addunyaalessa danquu fi odeeffannoo kennuu dhiisuu itti fufteetti jedha. Qondaaloti Chaayinaa dhukkubichi lafa gabaa gosti nyaataa bineeldota bishaan keessaa itti gurguramutti jalqabe jechuun saayintistoonni dhukkubichi jalqaba bineensarraa namatti darbe kan jedhu akka fudhatan godheera. Jalqaba bara kanaa irratti garuu miidiyaaleen US vaayirasichi laaboraatorii Wuhaan keessaa akka tasaa miliqee bahe jechuun ragaa dhiyeessuu yaalaa turan. Baatii Caamsaa keessa Pireezidant Joo Baayidan qondaaloti tikaa madda vaayirasii kanaa akka qoratan ajajan. Isa laaboraatorii keessaa miliqee bahe kan jedhu garuu Chaayinaan kufiifteetti. Embaasiin Chaayinaa Waashingitan jiru Rooyitarsitti akka himetti Ameerikaan dhimma kana qorachuuf saayinsiirra basaasa akka meeshaatti fayyadamuun qoosaa siyaasaati jedhe. ‘’Ka’umsa dhukkuba kanaarratti tattaaffiiwwan mala saayinsawaan godhaman deeggaraa turre, deeggarus itti fufna. Tahus dhimma kana siyaasatti maqsuu garuu ni mormina,’’ jedhe. Akka addunyaatti namoonni miiliyoona 240 tahan Covid-19’n kan qabaman yoo tahu, miiliyoona 4.9 immoo lubbuu dhabaniiru.


Covid: Namoonni marroo lamaaf talaalli Covid talaalaman maatisaanitti vaayirasicha daddabarsuu danda'u

Namoonni talaalli Covid-19 marroo lama talaalaman vaayirasichaan qabamuudhaan namoota waliin mana tokko jiraatanitti akka daddabarsan, ogeeyyiin UK  faca’iinsa vaayirasichi maatii keessatti qabu qoratan himan. Namoonni marroo lama talaalaman akkuma namoota si’a tokkoollee hin talaalamneetti vaayirasicha daddabarsu. Mallattoon dhibichaa otoo irratti hin mul’atiin yoo hafe ykn mallattoon dhibichaa muraasa qofa yoo irratti mul’atellee carraan miseensota waliin jiraatanitti daddabarsuu isaanii %38 ykn namoota shan keessa lamatti dabarsuu danda’u. Miseensonni maatii talaalli marroo lachuu yoo duraan argatan carraan maatiisaanitti daddabarsuu %25tti hir’ata. Qorannoo ‘‘namoota talaalchisuufi dhibicharra of tiksuuf hagam barbaachise akka ta’e mul’isa'' jedha. Namoonni hin talaalamne carraa dhibichaaf saaxilamuu hambisuuf, kanneen talaalli fudhataniirratti hundaa’uu hin qaban jechuun akeekkachiisan ogeeyyiin. Talaallin Covid dhukkubbii jabaa vaayirasichaan nama mudatuufi du’arraa nama kan hambisu ta’ullee, dhibichi akka hin tamsaane dhaaburratti heddu kan jajamu miti. Keessattu gosti vaayirasichaa dafee tamsa’u Deeltaa Vaariyaant jedhamu erga UK keessatti mul’ate asitti. Ogeeyyiin akka gorsanitti, maatii keessatti faca’iinsi Covid hammaata waan ta’eef, miseensonni maatii talaallii fudhachuu qaban yoo xiqqaate marroo tokkollee talaalamuu qabu jedhan. Qorannoon Fulbaana 2020 hanga Fulbaana 2021tti maatii waliin jiraatan 440 Landaniifi Boltan jiraatanirratti gagggeeffameera. Akka qorannoo kanaatti; Qorannicha ogeeyyii gaggeessan keessaa tokko kan ta’an Pirofeesar Ajit Lalvanii Yunvarsiitii Kolleejjii Landan irraa akka ibsanitti, namoota talaalaman gidduutti tamsa’inni vaayirasichaa kanneen hin talaalamne talaalamuudhaan akka of eeganiifi Covid-19’n akka itti hin hammaannef barbaachisa jedhan. Ogeessi Koolleejjii Impeeriyaalii Landan kan biroo Dr Anikaa Singanayagama jedhaman immoo ’’Argannoo keenya dhiibbaa talaalliin gosa vaayirasichaa haaraa mul’aterratti qabu hubannoo barbaaachisa. Keessattu Deeltaa Variyaantin namoonni qabaman adduunyaarratti  guddachaa jira, sirumayyuu biyyoota hamma namoota talaalamanii olaanaa qaban keessattille otoo hin hafiin,’’ jedhan.


Saaraa Jilbeerti: Weerarri koroonaatti aanee dhufu baay'ee hamaa taha- Talaallii kan hojjete

Weerarri fuulduratti mudatu koroonaavaayirasii caalaa hamaa akka tahu, namoota talaallii Astraazeenekaa hojjetan keessaa tokko kan taate akeekkachiifte. Pirofeser Dame Saaraa Jilbert ibsa Riichaard Diimbilii 44ffaa irratti, lubbuun akka hin badneef weeraraa itti aanuuf qophaa'uuf fandiin kana caalu barbaachisa jette. Akkasumas talaalliin amma kennamaa jiru qaccee koroonaa 'Omicron' jedhamuuf guutummaan guutuu bu'a qabeessa ta'uu dhiisuu danda'a jechuun akeekkachiifte. Akkasumas hanga sirriitti beekamutti uummatni of eeggannoo gochuu akka qabu himte. Akkas jette. ''Vaayirasiin jireenya keenyaaf yaaddoo kan tahu kun isa dhumaaf miti. Dhugaan isaa inni itti aanu hamaa tahuu danda'a. Baay'ee kan namaa namatti daddarbu, kan ajjeesu yookaan ammoo lamaan isaayyuu tahuu danda'a. ''Haala keessa darbine ammas akka tahu hin eeyyamnu, Kisaaraa dingadee hammi sun gahe jechuun ammas weeraraaf qophaa'uuf fandiin hin jiraatu jechuudha,'' jette. ''Guddinni agarsiifne beekumsi arganne baduu hin qabu.'' Waa'ee Omicron yoo dubbattu pirootiniin of keessaa qabu qaccee akka inni haalaan dadarbu taasisu of keessaa qaba jette. ''Garuu jijjiiramni dabalataa jiraachuu danda'u farra dhukkubaa talaalliin kennamu yookaan faalama gosa vaayirasii biraan dhufuun, talaalliin kennamu Omicron ittisuu irratti laafaa tahuu danda'a. ''Hanga waa'ee isaa dabalataan barrutti of eeggannoo gochuun facaatii isaa xiqqeessuu qabna,'' jette. Haa tahu malee jette Saaraan faalamaa fi dhukkubbii sasalphaa ittisuu xiqqeessuu jechuun dhukkubbii hamaa fi du'aatii gahu ittisuu dadhabuu jechuu miti. Akkasumas yeroo weeraraa keessa talaallii fi qorichoota ariitiin dhiyeessuun barsiifata akka tahuuf waamicha goote. Dhimma itti talaalliin utaalloo waliigalaa qophaa'ee yaaddoo infuleenzaan fidu hin balleesineef hin jiru jette. Sanbata darbe mootummaan Uk namootni gara biyya UKtti imalan osoo hin qajeeliin dura qorannoo Covid godhachuu akka qaban hime. Kibxata irraa eegaluun imaltootni umurii 12 ganna olii ragaa PCR kan sa'a 48 hin caalle negatiivii tahuu isaa agarsiisuu qabu. Naayijeeriyaanis faalamni Omicron daballaan biyyoota gara sanatti akka hin imalamneef adda bahan keessatti galmoofteetti. Dilbata kana UK'n namoota haaraa Omicron qabaman 86 galmeesiteetti. Kun lakkoofsa waliigalaa 246 gaheera. Akkasumas guyyoota 28 keessatti namoota 43,992 qaban keessaa kan du'an 54 du'aniiru. Talaalliin Oxford-Astrazeneca adunyaa irratti kan baay'ee hojiirra oole yoo tahu gara biyyoota 170tti rabsameera.


Pirezidaantiin Afriikaa Kibbaa dhorkaan imalaa sababii COVID ka'ame akka kaafamu gaafatan

Pirezidaantiin Afriikaa Kibbaa sababii gosa vaayirasii Covid-19 haaraa Omicron jedhamu biyyasaaniitti argameen walqabatee dhorkaan imalaa biyya isaaniifi biyyoota ollaarratti fudhatame balaaleeffatan. Siiril Raamaafoosaan tarkaanfii fudhatameen ''baayyeen aareera'' jechuun atattamaan akka kaafamuuf gaafatan. Biyyoonni akka UK, Gamtaa Awurooppaafi Ameerikaan kanneen dhorkaa imalaa ka'an keessatti argamu. Gosti vaayirasii Omicron jedhamu haaraan ''gosa baayyee yaaddeessaa'' jedhameera. Ragaan jalqabaa akka mul'isetti balaa kanneen kana duraa caalaa babalachuu olaanaa qaba. Gost vaayirasii haaraa kun jalqaba baatii kanaatti Afriikaa Kibbaa keessatti argamuun torban darbee Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO)tti gabaafame. Gosti vaayirasii haaraa kunis Afriikaa Kibbaatti Guuteenee keessatti torbanoota lamaan darban keessa mul'achuun amma bulchiinsoota biyyattii hundatti faca'eef ka'umsa jedhame. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaas tarkaanfii dhorkaa biyyoonni atattamaan taasisaniif akeekkachiseera. ''Tarkaanfii balaa bu'uurreeffateefi saayinsaawaa ta'uu qabata,'' jedhe. Dhaabbatichatti daarektarri Afriikaa Maatshidiso Moeti guyyaa Dilbataa akka jedhaniitti, ''Omicron amma addunyaa bakkeewwan garaa garaatti mul'ateef dhorkaa imalaa Afriikaa irratti xiyyeeffate kaa'uun tokkommaa addunyaa miidha.'' Mr Raamaafosaan gama isaanitiin dhorkaa kaa'ameef bu'uurri saayinsaawaa ta'e kan hinjirreefi Afriikaan Kibbaa haala malee loogiin irratti raawwatame jedhan. Itti dabaluunis dhorkaawwan kunneenis facaatii vaayirasichaa ittisuuf kan hingargaarreedha jedhan. ''Tarii dhorkaawwan kaa'aman kunneen diinagdeewwan biyyoota miidhaman caalaa kan hubaniifi akka vaayirasicha hin ittifneef dandeettiisaanii kan miidhu qofa ta'a,'' jedhan. Biyyoonni dhorkaawwan kaa'an ''osoo miidhaan gara biraa diinagdeewwan keenyarra hin qaqabiin...atattamaan murteewwan keessan kaasaa,'' jechuun gaafataniiru. Vaayirasii haaraan kunis UK, Jarmanii, Awustiraaliiyaafi Israa'el dabalatee ammaan kana biyyoota biraa keessattis mul'ataa jira. Gama biraatiin ammoo Dilbata kaleessaa:


Itoophiyaatti guyyoota torba darban qofaatti namoonni kuma 22 ol Covid-19 qabaman

Itoophiyaa keessatti qorannoo koronaavaayirasii torban darbe keessa taasifameen namoonni hedduun vaayirasichaan qabamuu  ragaaleen Ministeera Fayyaa irraa argaman mul'isan. Qorannoo saamuda namoota 77,083 irratti Wiixata darbee hanga Dilbataatti taasifameen, namoota 22,321 irratti vaayirasichi argamusaa gabaasni guyyuu Ministeerri Fayyaa baasu ni agarsiisa. Kunis hanga har'aatti lakkoofsa namootaa vaayirasichaan qabamuun toban tokkoo keessatti galmaa'ee isa olaanaa yoo ta'u, haalli dhukkubbichi ittiin babalataa jiruu sadarkaa yaaddeessaa irra gahu kan mul'isudha jedheera Ministeerri Fayyaa gabaasa isaatiin. Torban isaan duraa keessatti namoota qorannoon taasifameef keessaa namoonni guyyaa guyyaatti vaayirasichi irratti argamu 1,000 ol darbee hin beeku ture. Haata'u malee Wiixata darbeerraa kaasee garuu guyyaatti 2,300 hanga 5,000 ol galmaa'eera. Lakkoofsi xiqqaan Kibxata taree kan galmaa'ee 2,323 yoo ta'u, inni olaanaan ammoo guyyaa Sambataa kan namoota 5,013 irratti argamuun gabaafameedha. Walumaagalattis torba dabarbee keessatti qofa namoota 22,321 irratti vaayirasichi argamutuu gabaafame. Lakkoofsi namoota vaayirasichi irratti argamuu kanneen qorataman waliin wal biratti yoo ilaalamu kan olii fi gadi bu'uu yoo ta'u, kan torba darbee garuu olaanaa ta'utuu himame. Torban isaan dura tureetti saamunni namoota kuma 53 qoratamee namoota 8,500 irratti vaayirasichi kan argame yoo ta'u, torban darbe garuu lakkoofsa olaanaatu galmaa'e. Kunis parsantaan yoo ilaalamu torbanoota duraa keessa namoota qorataman keessaa %3 kan ta'an irratti vaayirasichi kan argamaa ture yoo ta'u, torban darbe keessa garuu gara %28tti ol ka'utu himame. Ministirri Deetaa Miniteera Fayyaa Dr Darajee Dhugumaa torban darbe keessa BBCtti akka himaniitti, ''Adeemsi hangaa ammaa ture gaarii ture. Ta'us ALI Muddee7, 2014 as garuu lakkoofsi namoota guyyaa guyyaatti vaayirasichaan qabamanii haalaan dabaleera'' jedhan. Itti dabaluunis of eeggannoo taasiisuun barbaachisaa ta'u kaasuun, maaskii godhachuufi talaalii fudhachuun ni barbaachisa jechuun gorsan. Gosti koronaa haaraan  safiisin iinni namootarraa gara namootaatti darbuun olaanaa ta'uun kan himamee Omiikiroon, Itoophiyaa keessa jiraachuufi dhiisuun ganaa addaa kan hinbaane ta'ulleen, qorannoon taasifamaa jiraachu Ministeerri Fayyyaa BBCtti himeera. ''Ammaa saamudawwan irratti qorannoo gaggeessaa jira. Hanga mirkanaa'uutti Omiikroon seenuusaa dubbachuun rakkiisaadha'' jedhan Dr Darajeen. Vaayirasiin koronaa kun Itoophiyaa seenuun isaa erga mirkanaa'ee kaasee hanga Muddee 26, 2021tti namoonni 4,520,568 qoratamuun, namoota gara kuma 400 ta'an irratti vaayirasichi argameera. Kanneen 6,898 ta'an ammoo sababiidhuma dhukkuba kanaatiin lubbuusaanii dhabaniiru. Gama biraatiin ammoo namoonni gara miiliyoona 10 ta'an talaallii kan fudhatan yoo ta'u, kunis baayyina lakkoofsa ummataa Itoophiyaatiin wal bira yoo ilaalamu gadaanaadha jedhameera. Dhukkubicha ittisuuf malawwan ittisaa baraman haalaan hojiirra oolchuun barbaachisaadha ta'uu kan gorsan Dr Darajeen, talaallii fudhachuun barbaachisaadhas jedhaniiru. Kanumaan walqabatees Ministeerri Fayyaa oggeessoonni fayyaa talaallii fudhataniif dirqama taasisuu fi kanneen hin katabamiin yoo vaayirasichaan qabamaniitti wallaansa bilisaa fayyadamoo akka hin taane akka taasifamuuf jiru dabaluun ibsaniiru. Odeessaalee walfakkaata:


Weerarri Omicron salphaa ta'us garuu addunyaan yaadda'uu hin dhiifne

Akka ragaa qorannoo duraa UK fi Afrikaa Kibbaatti gaggeeffameetti weerarri akaakuu koronaavaayirasii Omicron salphaadha. Ragaan qorannoo duraa kun namni vaayirasiin Omicron irratti argame barbaachisummaan hospitaala seenee yaalamuuf qabu kaan irraa harka 30-70 gadi bu'a. Garuu ammallee yaaddoon jiru-Omicron hagam takka salphaa ta'ullee namoota hedduu qabaa waan jiruuf namoonni hospitaalatti heddummaatu kan jedhuudha. UK keessatti guyyaa tokkotti namoonni 100,000 caalan qabamuutu gabaafame, kunimmoo lakkoofsa guddaa yeroo jalqabaaf biyyattii keessatti galmaa'edha. Miidhaa Omicron qabu gadi fageenyaan hubachuun addunyaan qixa sirrii ta'een akka ofirraa qolattuuf gargaara. Qorannoon Iskootlaand keessatti gaggeeffamaa jiru, namoota koronaavaayirasiin qabamanii fi kanneen akkaan dhibamanii hospitaala ciisan hordofaa jira. Akka qorannoo kanaatti Omicron yoo akkuma Delta ta'e biyyattii keessatti namoonni 47 hospitaala seenuu qabu, yeroo ammaa namoota 15tu hospitaala seenan. Garuu yeroo ammaa namoonni vaayirasichi irratti argame barbaachisummaan hospitaala seenuuf isaanirra jiraatu harka lama-sadaffaan hir'ateera jedhe qorannochi. Akaakuun vaayirasii Omicron yeroo ammaa addunyaarratti garmalee kan tatamsa'aa jiruudha, kanaafuu vaayirasichi dhukkubbii salphaa kan fidhu ta'uunsaa oduu dansaa ta'us saffisaa fi baay'inaan faca'uunsaammoo yaaddoo guddoo ta'eera. Akaakuun vayirasii kun booddana barfatee mul'achuu fi erga dhalli namaa talaallii fudhachuun dandeettii vaayirasicha ofirraa ittisuu gabbifatee dhufuunsaa akka miidhaa salphaa qofa qabaatu godheera jedhan qorattoonni. Bakka argama Omicron kan taate Afrikaa Kibbaatti qorannoon gaggeeffames vaayirasichi miidhaa salphaa akka qaqqabsiisu eereera. Miidhaan isaa kan gosoota kaaniin dhufu irra akkaan salphaa ta'uu ibse qorannoon kun. Qorannoon kun Jaarmiyaa Ittisaa fi To'annoo Dibeewwan Daddarboo Biyyaalessaa Afrikaa Kibbaan qoratame, garuu hanga yoona bu'aansaa dhaabbilee fayyaa biroon hin qoratamne. Akka qorannoo kanaatti Onkoloolessa tokko irraa kaasee hanga Sadaasa 30tti namoota walumaagalatti koronaavaayirasiin qabamanii hospitaala seenan keessaa kanneen gosa Omicron kanaan qabaman lakkoofsi isaanii harka 80n gadi bu'a.


Yaaddoo Omicron irraa kan ka'e namoonni imala ayyaanaa akka haqan WHO'n akeekkachiise

Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO) wayita akaakuun koronaavaayirasii haaraan Omicron akkaan addunyaa mara irratti tatamsa'aa jiru kanatti namoonni imala ayyaana waggaaf karoorsan akka haqan akeekkachiise. "Jireenyi dhala namaa haqamuurra sagantaan ayyaanaa haqamuu wayya, tarkaanfiiwwan jajjaboon fudhatamuu qabu,'' jedhan Hoogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Dr Teedroos Adihaanoom. Qondaalli fayyaa addunyaa kun yaada kana kan kennan wayita ogeeyyiin fayyaa vaayirasichi US keessatti akkaan hammaachaa jiraachuu ibsanitti. ''Yeroo ammaa kana vaayirasichi akaakuu Delta caalaa akkaan tatamsa'aa jiraachuu ragaan ni agarsiisa,'' jedhan Dr Teedroos. Biyyoonni akka Firaans, Jarmanii, Neezarlaands fi kaan tibba ayyaana bara haaraa faranjootaa kanatti sochii hawaasaa fi yeroo imalaa daangessuu fi ugguruu irratti argamu. Ameerikaan uggura sochii uummataa labsuuf karoora akka hin qabne masaraan mootummaa biyyattii Wiixata kaleessaa ibseera. Qondaalli biyyattii dhimma dhibeewwan daddarboo akkanaarratti hojjetan Dr Antooni Faawuchi ammoo sochiin ayyaana waggaaf taasifamu tatamsa'ina vaayirasichaa akkaan si'eessa jedhan. Kanneen talaallii fudhatan dabalatee namoonni hedduun tibba ayyaanaaf socho'anitti qabamuu danda'u jedhan. Ministirri Muummee Ingiliz Boriis Joonsan akkuma Omicron hammaachaa deemuun seeraa of-eeggannoo haaraa labsuuf akka jiran himan, garuu uggura kaa'uuf deeman hin ibsine. Sagantaan kabaja ayyaana waggaa magaalaa Landan addababayii Trafalgar keessatti gaggeeffamuuf ture dantaa hawaasaa eeguuf jecha haqameera jedhan kantiibaan magaalattii Saadiq Kahaan. Sadaasa darbe Afrikaa Kibbaatti kan mul'ate akaakuun vaayirasii Omicron, akaakuuwwan koronaavaayirasii keessaa isa hammaataadha jechuun WHO'n ramadeera. Dr Teedroos Wiixata kaleessaa wayita ibsa kennan, namni hunduu fedhii qabu daangessee tarkaanfii jajjabduu fudhachuun vaayirasii hundaaf diina ta'e kana qolachuu qaba jechuun dhaaman. Akka Dr Teedroos jedhanitti bara 2022 keessa yoo xiqqaate uummata addunyaa keessaa dhibbeentaa 70 kan ta'u talaallii guutuu fudhachuun vaayirasichi obba'uu qaba. Yeroo jalqabaaf bara 2019 vaayirasichi keessatti mul'achuun kan amanamu Chaayinaan ragaa quubsaa kennuun maddi dhibee kanaa akka baramuuf adda durummaan hojjechuu qabdis jedhan.


Covid: Afrikaan Kibbaa gosa Covid haaraa, Omicron, waan argatteef 'adabamaa' jirti

Sababa gosa Covid haaraa yaaddessaa ta'e - Omicron, jedhamu adda baasee irra gaheef osoon dinqisiifamuu qabuu adabamaan jira jechuun Afrikaan Kibbaa komatte. Biyyoonni imala Afrikaa Kibbaa irraa taasifamu yeroo ugguruu jabeessanittidha Ministirri Dhimma Alaa Afrikaa Kibbaa ibsa baasen kana kan jedhe. Ragaawwan ammatti jiran Omicron saffisaan kan tatamsa'udha yaaddoon jedhu jira. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) gosi Covid haaraa kuni ''yaaddessaadha'' jechuun gaafa Jimaataa himeera. Biyyoota Awurooppaa hedduu keessa vaayirasichi argameera: Lama UK keessa, lama Jarman keessa, tokko Beeljiyeemiifi tokkommoo Xaaliyaaniitti. Keeziin vaayirasichaan shakkamummoo Cheek Rippablikitti argameera. Biyyi biroo gosi sanyii vaayirasichaa haaraa itti argame Israa'eldha. Lammiileen biyya alaa hunduu Dilbata galgala eegalee akka biyyashee hin galle dhorkiteetti. Akka Taayims of Israa'el gabaasetti, tarkaanfiin biyyattii kuni guyyoota 14'f tura. Keeziiwwan Omicron Botiswaanaafi Hong Koongittis mul'ateera. Namoonni dhibbaan lakkaa'amaniifi Afrikaa Kibbaarraa gara Nezerlaandis imalani qorannoon irratti taasifameera. Akka qondaaltonni Nezarlaand jedhanitti namoonni 61 ta'an Covid-19 irratti argameera, yeroo ammaa akka hoteela keessa turan taasifame. Yeroo ammaa keessumaa Nezarlaandis lakkoofsa namoota koronaavaayirasiin qabaman dabalaa jiruun yaaddoo keessa jirti. Biyyattiitti gaafa Dilbataa galgalaa eegalee uggurri hamma tokko akka hojiirra oolu taasifameera. Gosti koronaavaayirasii haaraa Omicron gaafa Sadaasa 24 ture yeroo jalqabaaf Afrikaa Kibbaa irraa Dhaabbata Fayyaa Addunyaaf (WHO) kan gabaafame. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa jarjarsuun uggura imalaa kaa'uurra ''balaa fiduufi adeemsa saayinsii hordofuu'' qabu jedheera. Yeroo ammaa UK, US, Awustiraaliyaa, Jaappaan, Hindiifi Kanaadaa Afrikaa Kibbaafi kaanirraa gara isaanitti imala taasifamu dhorkaniiru. Ibsi gaafa Sambataa Ministirri Dhimma Alaa Afrikaa Kibbaa baase isa biyyoonni imala dhorkan jabeessee qeeqe. ''Saayinsiin jabaa dinqisiifatamuu malee adabamuu hin qabu,'' jedhe. Dhorkaan biyyoonni kaa'ani qorannoo jabaa biyyattiin taasisteefi gosa sanyii haaraa daftee bira gahuu isheef adabbi kenname ta'eera jechuun komii ibse. Dabalataan, osoo biyya biraatti argamee jiraate tarkaanfiin biyyoonni fudhatan kanarraa adda ture jechuun Afrikaa Kibbaan himte. Qondaalli Gamtaa Afrikaa gosa koronaavaayirasii mul'ateef biyyoonni badhaadhan itti gaafatamoodha jedhan. Kanaafis akka sababaatti biyyoonni gurguddatan talaallii of biratti qabuufi warra kaanitti kennuu dhabuu komatan. ''Uggurri imalaa taasifame saayinsii osoo hin taane siyaasa bu'uura godhachuuni. Dogongoradha. ''Yeroo vaayirasichi aardiiwwan sadiirra jirutti Afrikaa ugguruun maaliif barbaachise,'' jedhan Gamtaa Afrikaatti qindoomina talaallii waloon dura taa'aa ta'u kan gaggeessan Ayowaade Alakijaa. WHO dhiibbaa vaayirasichaa baruuf torban muraasa fudhatuu mala jedheera. Kanaafis immoo saayintistoonni hangam akka tatamsa'u baruuf qorannoorra jiru. Qondaalli olaanaa fayyaa UK talaalliin kennamaa jiru gosa koronaavaayirasii haaraa irra aanuuf ni raakkata jechuun dubbataniiru. US irraa immoo Qondaalli To'annoo Dhukkuboota Daddarboo Dr Antoonii Faawuchi talaalliin ammallee dhukkuba hammaatu hambisuuf ooluu mala jedhan. Hoogganaan Waldaa Medikaalaa Afrikaa Kibbaa Dr Angelique Coetzee ''dhukkubsattoonni akka madaa akka isaan dhukkubuufi haalaan dadhabbiin akka itti dhagahamu himatu. ''Kuni dargaggoo irratti arganne, kanneen dullooman miti. Kunneen kan hospitaala seenanii ciisan miti,'' jedhan.


Akaakuun koronaavaayirasii Omicron uummata addunyaa hedduu hubuu danda’a-WHO

Dhaabbati Fayyaa Addunyaa(WHO) akaakuun koronaavaayirasii haaraa Omicron jedhamuu saffisaan namoota hedduu kan faaluu fi balaansaas olaanaadha jechuun akeekkachiise. Jaarmiyaan fayyaa kun ibsa Wiixata kaleessaa baase keessatti vaayirasiin kun inumaa biyyoota muraasa ammoo akkaan hubuuf jira. Hoogganaan WHO Dr Teedroos Adhaanoom rakkoo haaraa dhalataa deemu kana qolachuuf biyyoota hiyyeeyyiif talaalliin kennuun dursa argachuu qaba jechuun irra deebiin waamicha dhiyeessan. Covid-19 ‘’ammallee nu faana jira, hin goolabamne’’ jedha. Akaakuun vaayirasii kun jalqaba ji’a kanaa Afriikaa Kibbaatti mul’ate, vaayirasii balaafamaa fi deebi’ee nama qabu ta’uutu barame. Afriikaan Kibbaa vaayirasiin kun mul’achuu daftee waan beeksisteef jajamteetti. ‘’Vaayirasiin Omicron jijijjiiramuun, akaakuu haaraa uumaa deemuun kan beekamuudha. Hedduunsaanii tatamsa’ina vaayirasichaa daran kan hammeessaniidha,’’ jedhe WHO. Dr Teedroos ibsa Wiixata kaleessaa keessatti akka dubbatanitti, saayintistoonni addunyaa hedduun akaakuun vaayirasii kun daran tatamsa’uu fi talaallii kennamaa jirurratti dhiibbaa inni qabaatu qorataa jiru. ‘’Baayyeen keenya waan koronaavaayirasiin bade nutti fakkaata. Vaayirasiin kun ammallee kan nu waliin jiru ta’uusaa Omicron ragaa quubsaadha,’’ jedhan. Akaakuun vaayirasii kun hanga yoonaa Kanaadaa, UK, Porchugaal, Beeljiyam fi Neezarlaands keessatti argameera. Biyyoonni akka UK, EU fi US sababa vaayirasii kanaa Afriikaa Kibbaarra uggura imalaa kaa’uun biyyattii baayyee gaddisiisuu Pireezdant Cyril Ramaphosa dubbataniiru. Jappaan fi Awustiraaliyaanis daangaasaanii cufachuun daawwattoota alaa ofirraa ugguraa jiru, Israa’elis akkasuma. Uk fi US ammoo talaallii vaayirasichaa kennuu fi maloota of-eeggannoo irratti xiyyeeffataniiru. Pireezdant Baayidan hunduu mask akka uffatan ajajanii, garuu ammaaf imala irra uggura akka hin keenye ibsan. Erga koronaavaayirasiin mul’atee as addunyaarratti namoonni miiliyoona 261 caalan qabamaniiru, miilyoona shanii ol ammoo du’aniiru jedha ragaan Yuunversitii Johns Hopkins.


Omicron፡ Dhaabbati Fayyaa Addunyaa biyyoonni akaakuu koronaavaayirasii haaraadhaan akka hin rifanne hubachiise

Dhaabbati Fayyaa Addunyaa(WHO) sababa akaakuu koronaavaayirasii haaraa Omicron yaaddoo keessa galuu akka hin qabne hubachiise. Vaayirasichi akka hin tatamsaane of-eeggannoo gochuudha malee rifannaan hin barbaachisu jedheera dhaabbatichi. Jimaata kaleessaa konfiransii dhimma fayyaa tokkorratti kan dubbatan dhaabbatichatti qorattuu kan ta'an Dr Sooyumiyaa Shaaminaat, haalli addunyaan amma keessa jirtu kan waggaa darbeerraa adda jedhan. Akaakuun koronaavaayirasii haaraan Omicron jedhamu haga ammaatti biyyoota 40 keessatti argameera. Vaayirasiin kun talaalliidhaan qolatamuu danda'aa? kan jedhu hanga yoonaa wanti ifa ta'e hin jiru. Dr Sooyumiyaa qorannoo Afrikaa Kibbaatti qoratame eeruun, ''akaakuun koronaavaayirasii kun sadarkaa olaanaadhaan tatamsa'uu danda'a,'' jedhan. "Tilmaamuuf rakkisaa ta'us, akaakuun vaayirasii kun adunyaarratti saffisaan kan tamsa'udha. Fakkeenyaaf akaakuun koronaavaayirasii Deeltaa jedhamu vaayirasii addunyaarratti mul'ataa jiru keessaa dhibbeentaa 99 ta'a,'' jedhan. Kanaafuu addunyaan dhiphinaa fi rifaatuu keessa galuurra of-eeggannoo cimsuurratti xiyyeeffachuu akka qaban ogeettiin kun dhaaman. Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti hoogganaan damee balaa tasaa Maayik Raayan, yeroo ammaa irratti xiyyeeffatamuu kan qabu talaallii koronaavaayirasii hundaan ga'uudha jedhan. Talaalliin haga yoonaa hojiirra oolan akkaataa akaakuu vaayirasii Omicron qolachuu danda'uun haa fooyya'an jechuun qorannoon eere hanga yoonaa akka hin jirre himan. Akaakuun vaayirasii Omicron argamuu hordofee biyyoonni addunyaa hedduun uggura imalaa Afrikaa Kibbaarra kaa'aa jiru. Kunimmoo UN fi Gamtaa Afrikaa biratti mufii guddaa uumeera. Ameerikaan namoonni garashee imalan guyyaa tokko dursanii qorannoo Covid-19 taasisuu dirqama gooteetti. Vaayirasiin haaraan kun biyyoota Afrikaa fi Awurooppaa akkasumas Ameerikaa keessatti kan argame yoo ta'u, ammammoo Indiyaa keessattis mul'ateera. Lammii Afrikaa Kibbaa umrii waggaa 66 fi hakiima lammii Indiyaa umrii waggaa 44 irratti vaayirasichi argamuu Indiyaan ibsiteetti.


Covid-19: Ameerikaatti lakkoofsi namoota Covid-19n du'anii kuma 800 caale

Ameerikaatti lakkoofsi namoota sababii Civd-19n du'anii 800,000 kan caale yoo ta'u, kunis addunyaa keessaa biyya duuti olaanaan itti galmaa'e jedhameera. Biyyattii keessatti namoonni hanga ammaatti vaayirasichaan qabaman ammoo miiliyoona 50 kan guute Wiixata darbe. Du'aatii irra caalaaniis kan galmaa'e gaheessoota talaallii hin fudhatiin biratti yoo ta'u, lammiilee Ameerikaa baayyeen bara 2020 irraa 2021 keessa du'an. Ammas Ameerikaan keessatti haalaa ariifataa ta'ee duutii dabalaa jiraachutu himame. Namoonni kuma 100 kan du'an torbanoota 11 darban keessatti qofaa yoo ta'u, kunis erga dhukkubichi mudatee kaasee isa baayyeedha jedhameera. Ameerikaa keessatti namni dhukkubichaan qabame jalqabaa Covid-19n du'uun erga Siyaatil keessatti mirkanaa'e guyyoonni 650 darbeera. Erga talaalliin Pfizer kan jalqabaa US keessatti mirkanaa'ee kaasee, duutii kuma 300 ol galmaa'eera. Ebla 2021 keessaa dabalataan talaaliiwwan lama, Moderna fi kan tokkoonsaa qofti fudhatamu Johnson & Johnson mirkanaa'anii namoota umuriin gaheessaa hundaaf dhiyaataniiru. Nammoonni kumni 800 sababbii Covid-19n lubbuusaanii dhaban kunneenis baayyina ummata magaalaa Boostan ykn Waashingitan DC kan caaluudha. Lmmiileen Ameerikaa amma dhukkuba kanaan du'anis kanneen yeroo Waaraana Addunyaa 2ffa du'anii dachaa lama ta'uuf jera jedhameera. Walumaagalattis duutii Covid-19n US keessatti mudate kan biyya kamuu ni caalaa. Ittaanuun lammiilee hedduun kan jalaa Covidn duu'an Biraaziil yoo taatu, du'a kuma 616ti galmaa'e. Indiyaa keessatti ammoo namoota kuma 475tu du'e.


Gaanaan xiyyaara namoota hin talaalamne biyyashee seensisu adabuu eegalte

Akka qondaaltonni Gaanaa jedhanitti, xiyyaarri kamiyyuu lammiilee alaa talaallii hin fudhatin jiran gara biyyasaanii yoo seensise tokko tokkoon imaltootaa irratti doolaaraa Ameerikaa 3,500 adabama. Daandiiwwan balaliinsaa hundinuu imaltoonni isaanii unka mirkaneessa fayyummaasaanii guutanii imaluu akka qaban mirkaneeffachuu qabas jedhan. Qajeelfamni Kibxata har'aa irraa eegalee guutummaa biyyattiitti hojiirra oolu kun akaakuu koronaavaayirasii haaraa Omicron jedhamu qolachuuf ta'uu qondaaltonni fayyaa biyyattii dubbatan. Namni biyya alaatii Gaanaa daawwachuuf seenu kamuu talaallii koronaavaayirasii hin fudhanne taanaan gara biyyattii seenuu akka hin dandeenye kan dhorku seerri haaraan kun, Wiixata kaleessaa akka hojiitti hiikamu murtaa'e. Lammiileen Gaanaa biyya keessaa fi biyya alaa jiraatan garuu torbee lamaan dhufuuf dhorkaa kaa'amerraa bilisa ta'u, garuu wayita buufata xiyyaaraa ga'na talaalalmu. Yeroo ammaa tatamsa'inni vaayirasichaa hammaachaa jiraachuutti kan yaaddoftu Gaanaan, imaltoonni hundinuu waraqaa ragaa vaayirasicharraa bilisa ta'uu agarsiisu qabachuu akka qabanii fi wayita buufata xiyyaaraa ga'anis akka qorataman dirqamsiisti. Gaanaan uummata miiliyoona 30 qabdu keessaa dhibbeentaa 10 qofaaf talaallii kennite. Ji'a dhufurraa kaasee talaalamuun hojjettoota mootummaa, ogeeyyii fayyaa fi barattoota biratti dirqama ta'a jedhe mootummaan biyyattii. Torbee lamaan darban keessatti tatamsa'ina vaayirasichaa biyyattii keessatti mudate keessaa naannoo buufata xiyyaaraatti kan mudate dhibbeentaa 60 qabata.


Sababa weerara Omiikiroon US dabalatee biyyoonni hedduun balaliinsa haquuf dirqaman

Tibba namoonni ayyaana qilleef addunyaa mara irraa imalan kanatti weerarri akaakuu vaayirasii Omiikiroon hammaachuun daandiiwwan qilleensaa hedduun imala akka haqan dirqamsiiseera. Keessattuu daandiiwwan qilleensaa US akkaan miidhamuu himatu. Addunyaarratti imala haqaman 4,000 caalan keessaa tokko afraffaan kan US ta'uu marsariitiin Flightaware jedhamu ibse, kunis Jimaataa fi Sambata gidduuttidha. Rakkoon daranuu kan hammaate wayita hojjettoonni daandii qilleensaa hedduun vaayirasichaan qabamuun baramee fi akkasumas ammoo hedduun akka adda of-baasan dirqamsiifamaniiti. Akkuma biyyoota kaanii US keessattis Omiikiroon akkaan tatamsa'aa jira. Dhibeen vaayirasii Omiikiroon namarraan ga'u salphaa ta'uu tibbana qorannoon mul'isus, akkaan addunyaarra faca'uunsaa garuu addunyaa yaaddoo keessa galcheera. Jimaata darbe lakkoofsi olaanaan kan keessatti galmaa'e UK keessatti tola ooltonni miidhaa Omiikiroon hir'isuuf jecha talaallii dandeettii ittisaa gabbisu guyyaa ayyaana waggaarratti kennaa jiru. Biyyoonni Awurooppaa kanneen akka Italii, Ispeen, Giriis, Neezarlaans, Jarmanii, Poorchugaal fi kaan hedduunsaanii maaskii godhachuu dirqama godhaniiru; yeroo sochii uummatasaanii daangessaniir; uummanni heddumminan akka wal hin geenye cimsanii labsaniiru. Jarmaniin namoonni 10 ol akka wal hin geenye, kilabiiwwan halkanii akka cufaman, kubbaan miilaa cufaatti akka taphatamu yoo murteessitu Poorchugaal ammoo kilabiin halkanii hunduu Dilbata borii irraa eegalee akka cufamuu fi namuu dirqama manaa hojjechuu akka qabu murteessite. Bakka vaayirasichi jalqaba keessatti argame-Afrikaa Kibbaatti garuu namoota kanneen qabaman waliin tuttuqqii qaban sakatta'uun qorachuunuu hafeera. Dhiheenya kana US uggura imalaa Afrikaa Kibbaa fi biyyoota Afrikaa biroo torba irra keessee turte akka kaastu ibsitee turte. Imalli biyyoota Afrikaa Kibbaa, Botiswaanaa, Zimbaabwee, Namiibiyaa, Lesootoo, Iswaatiinii, Mozaambikii fi Maalaawwii erga Sadaasa 29 as ugguramee ture. Ogeessi gameessi US kan ittisaa fi to'annoo dhibeewwan daddarboo irratti waggaa dheeraaf hojjetan Dr Anthony Fauci, warra guutummaatti talaalamanillee yoo ta'e tibba ayyaana waggaaf namoonni imalanitti Omiikiroon namoota hedduu qabuu danda'a jedhanii turan. Wayita ammaa balaliinsi hedduun haqamuurraa kan ka'e namoonni imalaaf ba'an rakkoo hamaaf saaxilamaa jiru.US keessa qofatti hanga yoonaa balaliinsi 689 kan haqame yoo ta'u, balaliinsi 700 caalu ni haqama jedhamee eegama jechuun marsariitiin the FlightAware  gabaase. Kubbaaniyyaawwan daandii qilleensaa guddoo miidhaman Delta, United Airlines fi American Airlines kan jedhamaniidhaAkka addunyaa guutuutti Jimaata kaleessaa fi Sambata har'aa gidduutti balaliinsi taasifamuuf ture 4,000 ol haqameera. Awustiraaliyaatti balaliinsi biyya keessaa 100 caalu haqameera.Erga weerarri koronaavaayirasii eegalee addunyaarratti namoonni miiliyoona 5.3 du'aniiru, kan qabaman ammoo miiliyoona 279 akka ragaa Yuniversitii Joon Hopkiinsitti.


Loltoonni US talaalli Covid-19 fudhachuu didan 100 ol ari’aman

Looltonni humna galaanarraa Ameerikaa 100 ol ta’an talaallii Covid-19 fudhachuu waan didaniif hojii isaanii irraa ari’aman. Miseensonni tajaajila humna waraanaa sababa talaallii fudhachuu diduun hojiirra ari’aman kunneen, gaggeessaa kabajaa ykn waliigalaa ni argatu. Loltoonni humna waraanaa US harka caalaan talaallii kana kan fudhatan ta’us, kumaatamaan kan lakka’am ammoo fudhachuu diduun adabamaniiru. Loltoonni 20,000 ol talaallii fudhachuu didaniiru ykn fudhachuu dhiisuuf eeyyama gaafataniiru. Humni warana galaanarraa (Marine corps) – kan loltooti hojiirra jiran Sadaasa 28 dura talaallii akka fudhataniif ajaja baase – ibsa Kamisa baaseen, looltonni 103 ta’an tajaajila irraa akka gadhiifaman godhamu ibseera. Barruun 'Marine Corps Times' akka gabaasetti, loltoonni %95 ta’an talaalli yoo fudhatan, 1,007 kan ta’an ammoo talaallii fudhachuu dhiisuuf eeyyama argataniiru. Dabalataais, loltoonni 3,000 ol ta’an sababa amantaan talaallii fudhachuu dhiisuuf eeyyama gaafataniiru. Gaaffii eeyyama 2,800 hanga ammaatti ilaalaman keessa tokkoyyu hin raggaasifamne. Humni Waranaa US – damee waraanaa inni guddichi – hanga ammaatti loltoota isaa keessa %98 ta’an yoo xiqqaate talaallii marsaa tokkoffa akka fudhatan kan taasise yoo ta’u, %96 ammoo talaallii guutuu argataniiru. Humni waraanaa qondaaltoota olaanoo ja’a talaallii fudhachuu didan hojiirraa ari’eera. Hanga ammaatti xalayaan addabbii 2,700 ol loltootaaf kennameera. Humni waraanaa kun loltoota Amajjii keessa talaallii fudhachuu diduu itti fufan hojiirraa ar’uu ni eegala. Loltoota dirree waraanaa jiran keessaa %1 gadi kan ta’an – loltoota 3,864- ajaja talaallii baafame eeyyama malee fudhachuu didaniiru. Guyyaa ajaja talaallii dhumaa Sadaasa 28 boodas, loltoonni human waraanaa dame Neevii %1.7 ta’an talaallii hin fudhanne. Humni waraanaa qilleensaa torban kana iba baaseen, loltoonni isaa 27 talaallii fudhachuu didan hojiirra ari’amuu isaanii ibseera. Jalqaba ji’a kanaati irraa eegalee miseensonni humna waraanaa kanaa %97 ol ta’an talaalli argataniiru. Kamisa, dubbii himaan Pentagon, Joon Kirbii ibsa kenneen, miseensotni tajaajila waranaa kumaataman lakka’aman ammatti talaallii akka hin fudhanne ibsuun, “ammayyuu ofii isaanii fi waayiloota isaaniif waan sirri gochuuf carraa qabu,” jechuun ibsaniiru. Qajeelfamni Eeyyama Ittisa Biyyaalessaa- kan Roobii Kongiresiin raggaafamame-  humni waraanaa loltoota talaallii fudhachuu didanii hojiirra ari’amaniif ragaan hojii kabaja malee gadhiisu akka hin kennamneef dhorkeera.


Covid Omicron: Biyyoonni Awurooppaa yeroon talaallii dirqama godhan amma-Qondaala EU

Biyyoonni miseensota Gamtaa Awurooppaa ta'an akaakuu koronaavaayirasii 'Omicron' qolachuuf jecha talaallii dirqamaan kennuu qabu jedhan Hooggantuun Komishinii Gamtichaa Ursula von der Leyen. Akaakuu vaayirasichaa akkaan tatamsa'u kana qolachuuf talaallii cimsuu fi dirqama gochuu qabna jedhan. Omicron jalqaba ji'a Sadaasaa Afrikaa Kibbaatii argamuutu himame, ergasii gara Awurooppaa fi Ameerikaa ce'ee addunyaa yaaddessaara. Biyyoonni hedduun uggura imalaa kaa'aa jiru, keessattuu uggurri imalaa Afrikaa Kibbaarra kaa'amemmoo akkaan qeeqamaa jira. Afrikaan Kibbaa sababa vaayirasii haaraan mul'achuu gabaasteef adabamuu hin qabdu jechuun Pireezdaantii biyyattii dabalatee UN fi Gamtaan Afrikaa komii kaasaniiru. Akaakuun vaayirasii haaraan kun biyyoota Awurooppaa keessattis saffisaan tatamsa'aa jira. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa(WHO) qorannoosaa duraan akka irra ga'etti namoonni vaayirasii Omicron jedhamu kanaan qabaman mallattoolee sasalphoo kan agarsiisaniidha. Biyyoota miseensota Gamtaa Awurooppaa ta'an keessaa tokko sadaffaan hin talaalamne kan jedhan Aadde von der Leyen, talaallii dirqama gochuun yeroonsaa ammadha jedhan. Biyyoonni miseensota Gamtichaa ta'an dhuunfaa dhuunfaadhaan talaallii kennuurratti xiyyeeffatu malee, akkaataan talaalliin itti kennamaa jiru hunda biratti wal-hin fakkaatu jedhan wayita Biraasalsi irraa ibsa kennan. Ostiriyaan Guraandhala darberraa eegaltee talaallii hundaaf dirqama gooteetti, Giriis ammoo nama umriin waggaa 60 keessa ta'ee osoo hin talaalamin jiru ji'aan Yuuroo 100 adabdi. Chanselara Jarmanii haaraa ta'aa kan jiran , Olaf Scholz, talaalliin dirqama ta'uu qaba yaada jedhu deggeru. Vaayirasiin Omicron Afrikaa Kibbaa keessatti namoota hedduu qabuun yaaddoo uumaa jira. Vaayirasiin kun kan duraa caalaa akkaan tatamsa'aa jiraachuu ibsan qondaaltonni biyyattii. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa(WHO) akaakuu vaayirasii haaraa kana talaallii amma jiruun qolachuun ni danda'ama jedheera. Vaayirasiin kun US keessatti argamuun Roobii kaleessaa ibsameera. Naayijeeriyaa fi Kooriyaan Kibbaas vaayirasichi biyyasaaniitti mul'achuu ibsaniiru. Biyyoonni hedduun sababa vaayirasichaa daangaasaanii cufachaatti jiru. Biyyoonni hedduun sababii vaayirasichi Afriikaa Kibbaatti argameef ugguura imalaa kaa'aa jiru, tarkaanfiin adabbii fakkaatu Afriikaa Kibbaarraa ka'uu akka qabu akeekkachiise WHO. Haalli akkasii walqixxummaa fi kabaji akka hin jiraanne godha malee furmaata hin ta'u jedhan Hoogganaan WHO Dr Teedros Adhaanom. Uggurri imalaa Afriikaa Kibbaara kaa'amuunsaa saamudi vaayirasii haaraa kun sirnaan akka hin fudhatamne gufuu ta'eera jedhan. Dhimma kanaan walqabatee US dursitee biyyoota Afrikaa saddeet irra uggura imalaa keessee jirti.


Covid-19: Omiikiroon 'saffisa bakakkaatiin' babal'ataa jira - MM Firaans

Omiikiroon Awurooppaa keessatti "saffisa bakakkaatiin babal'ataa jira", jalqaba bara dhufuu irraa eegalee Firaans waliin gahuun waan oolu miti jechuun MM biyyattii Jiin Kaasteeks akeekkachiisan. Jimaata Firaans namoota Ingilaand irraa dhufanirra dhorkaa imalaa labsuun dura kana dubbatan. Biyyoota Awurooppaa keessaa UKn biyya akka malee akaakuu haaraa kanaan miidhamtedha. Amma dura namootni 15,000 Omiikirooniin qabamuu mirkaneessiteetti. Guutummaa Awurooppaatti ogeeyyiin fayyaa weerara hammaataaf of qopheessaa jiru. Akka ragaan EU mul'isutti Awurooppaatti erga weerarri koronaa mudatee as namoonni miliyoona 89 vaayirasichaan yoo qabaman, miliyoona 1.5 lubbuu dhabaniiru. Firaans Jimaata namoota daldalaaf ykn tuurizimiif UK irraa garas imalan dhorkuu hordofee osoo dhorkaan hojiirra hin ooliin kanneen biyyattii seenuu barbaadan ulaa Doovar fi tarminaalii Yuuroostaar irratti hiriirri dheeraa mulateera. Weerara kana ittisuuf mootummoonni akka Jarmanii, Ayarlaand fi Neezarlaandis dhorkaawwan dabalataa labsaniiru. Italii fi Poorchugaalis namootni biyyoota EU irraa garas imalan waraqaa ragaa negatiivii ta'uu isaanii agarsiisu qabaachuu akka qaban beeksiftee jirti. Firaans imalaa dhorkuutti dabalataan yeroo talaallii marsaa duraa fi lammataa jidduu jiru gabaabsuu fi namni talaallii hin fudhanne manneen nyaataa fi geejjiba uummataa dheeraa akka hin korre dhorkitee jirti. Kabajni ayyaana bara haaraa uummatni itti walitti qabamus haqameera. Gama kaaniin Neezarlaandis uggura sochii jabaa labsuu akka qabdu ogeeyyiin fayyaa biyyattii yaada dhiyeessuu miidiyaaleen gabaasaniiru. Erga Sadaasa darbeetii biyyattiin manneen nyaataa fi dhugaatii akkasumas suuqiiwwan hedduu kan cufte yoo ta'u, kanneen koronaan qabaman yaaluuf jecha hospitaalonni biyyattii wal'aansa idilee fi kan ariifachiisaa hin taane dhaabaniiru.