WAAMICHA HAALA YEROO IRRATTI ADDA BILISUMMAA OROMOO, “ABO TOKKOOME” IRRAA JAARMAYOOTAA SIYAAS OROMOO FI MURNOOTA HAWAASA OROMOO BAL’AAF GODHAME: G/G 1. ABO, J/ Galaasaa Dilboon hoogganamu. 2. ABO, J/ Daawwid Ibsaan hoogganamu. 3. ATWO, B/G/ Kamaal Galchuun durfamu. Akkuma hunda keenyaan hubatamutti Addi Bilisummaa Oromoo qabsoo hadhooftuu woggoota dheeraa godhe keessatti, bu’ura irraa kaasee bu’aa bahii hedduu akkasumas haala wal-xaxaa fi ulfaataa keessa cichaan dabarsee asi gahe. Amna qabsoo woggoota dheeraa godhe kana keessattis, falmaa gita bitoota dabran woliin taasiseen woreegama ulfaataa fi lubbuu ilmaan Oromoo qaqqaaliin heddu itti kaffalee injifannooleen heddus galmeesisee jira. Dhaabni keenya ABOn qabsoo har’a daraartee sadarkaa ol aanaa geette tana galmaan gahuuf akeekaa fi galii isaa irratti hundaawee gummaacha guddaa godhee, godhaas jira. Adeemsa qabsoo kana keessatti, danqaalee heddutu nu mudate. Wol dhibdeen mooraa dhaabaa keessatti yeroo adda addaatti uumame danqaa qabsoo ta’uudhaan qabsoon akka fuula duratti hin furgaane wantoota ukkamsanii qaban keessaa isa guddicha. Galteen kun yeroo adda addaatti, qabsaawota Oromoo facaasee, mooraa qabsoos haphisee injifannoo akka jaarmayaatti argamu males hanqisee jira. Dhibdee kanaaf furmaata waaraa gochuuf yaaliin yeroo adda addaatti godhamus osoo hin milkaa’in hafee jira. Kunis bu’aan isaa, umrii gabrummaa ummata keenya irratti dheeressuu fi mooraa qabsoo Oromoo laaffisuu yoo ta’e malee jaarmayni Oromoo tokkoos akka galtee kana irraa hin fayyadamne ni hubanna. Yaaliiwwan armaan dura godhaman irraa barmootni fudhatamee, rakkoo kana hundeedhaan furachuun, hamilee fi miira guutuun fuula gama qabsoo deebifachuun murteessa jennee amana. Kanaanis wol qabatee, koreen hojii raawwachiiftuu ABO haala yeroo fi galtee mooraa qabsoo Oromoo keessatti yeroo adda addaatti uumamaa ture irratti xiinxala bal’aa godhee jira. ABOn akkuma asiin dura mooraa qabsoo Oromoo tokkoomsuuf yaalii hedduu fi waamicha godhaa turee, ammas qabsoo tana xumura itti godhuuf mooraan qabsoo Oromoo tokkoomufi humna’un barbaachisaa akka ta’e cimsee itti amanas, ejjennoo kanas qaba. Kanaafis koreen hojii raawwachiiftuu ABO, jaarmayoota Oromoo kan biyya alaa jiran hundaaf waamicha armaan gadii dhiheessee jira. 1. Jaarmayootni Oromoo kaayoo, akeekaa fi tarsiimoo wol fakkaataa akkasumas mooraa qabsoo Oromoo tokkoomsuu irratti hubanna waloo qabnu, mariidhaan mooraa qabsoo Oromoo cimsuun murteeysaa ta’uu hubannee waamicha isiniif goona. 2. Miseensotaa Adda Bilisummaa Oromoo kanneen rakkoolee yeroo adda adda mooraa qabsoo Oromoo keessatti umamuun faffacaatanii mufachuun manatti deebitan yaaddo keessa jiratan, kaayoo kaleessa itti dadhabdanitti akka deebitaniif, akkasumaas deeggartoota dhaaba keenyaa hundaaf waamicha addaa isiniif goona. 3. Manguddoon, hayyootni, abbootiin amantii fi murnoota adda adda hawaasni Oromoo abbaa qabsoo taatan akkuma armaan dura wol dhibdee mooraa qaboo Oromoo mudate kana furuuf yaalii heddu cichaan godhaa turtan ammas mooraa qabsoo Oromoo kana mataa wolitti hidhuuf obsaan akka yaaltanii fiixa baaftan isin gaafachaa, yaalii armaan dura gotaniif ABO kabajaa fi ulfina guddaa isinii qaba. Akka jarmaya keenyattis tumsa barbaachisu akka nuufi gootan kabaajan isin gaafanna. 4. Qeerroo fi Qarreen Oromoo bu’ura irraa kaasee duguguruu qabsoo tanaa ta’uudhaan woreegama ulfaata kafalaa qabsoo asii geettanii jiratan. Qabsoo hadhooftuu woggoota muraasa dabraan keessatti godhameen woreegama gurguddaatu itti kafalame. Tarsiimoon masakamtanii, naamusa guddaa fakkeenya saboota Itoophiyaa fi ummata Adduntaatiifis ta’uun qabsoo finiinsitanii, ifaajee abbootaa fi haawwota keessanii sadarkaa ol aanaa irraan geettanii jirtu. ABO gumaachaa fi woreegama qaalii isin kaffaltaniif ulfinna guddaa qaba. Seenaanis yoomiyyyuu bara baraan isin yaadata. Injifannoolee woreegamaan galmeeffaman kana of duuba akka hin sigigaanne utubuudhaan, isinis mooraan qabsoo Oromoo mataa akka wolitti hidhattu dhiibbaa fi tumsa barbaachisu akka gootan waamicha isinii goona. Dhuma irratti, hawaasni Oromoo bal’aanis mooraa qabsoo fafcaate tana wolitti deebisuuf tumsa fi dhiibbaa barbaachisu akka gootan ABOn waamicha isinii godhaa, ammas qabsoo tana fiixaan baasuuf akkuma armaan duraa deeggarsaa wol irraa hin citne godhaa turtan danboobaa fi hamilee guutuudhaan akka qabsoo ummata oromoo bira dhaabbattan kabajaan isin gaafanna. ADDA BILISUMMAA OROMOO, “ABO TOKKOOMEE” INJIFANNOO UMMATA OROMOOF!! TOKKUMMAN HUMNA!! Wxabajjii 11 , 2018


Qabsoon Bilisummaa Oromoo eessaa ka’ee garamitti deemaa jira?

– Qormaatota kaleessaa, kan har’aa fi kan boruu – Berhanu Hundee Kutaa Diigdamiilammaffaa Akkuma beekamu Qubeen Afaan Oromoo injifannoolee gurguddoo Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBOn) galmeesse keessaa isa tokko qofaa osoo hin taane, mallattoo eenyummaa Oromoo ta’ee jira yoo jedhame dhara hin ta’u. Kanaafuu, mee har’a waayee Qubee laalchisee waan tokko tokko kaasuun fedha. Waayeen Qubee yeroo baay’ee sammuu kiyya keessa dhufullee, akkan dhimma kana kaasu kan na taasise barreeffama Dr. Gulummaa Guddataatiin dhiyaate tokko dha. http://ayyaantuu.org/history-politics-qubee-alphabet/ Dhugaa jiru fi waan jedhamuu qabu Dr. Gulummaan bal’inaan barreessanii jiru. Haa ta’u malee, asirratti yaadan qabu ittidabaluu barbaadeetani. Maqaa tokkummaa Itoophiyaa eeguu jedhuun Qubee balleessuu yaaluun eenyummaa Oromoo balleessuu dha Yeroo baay’ee diinotni QBO fi gargaartotni isaanii sababaalee adda addaa uumuudhaan waan eenyummaa Oromoo calaqqisu tokko dhabamsiisuu yaalu. Fakkeenyaaf wanti isaan Federeeshinii Naannooleerratti hundaa’an kanaan (current ethnic based federal structure) mormaniifuu sababni inni tokko Oromiyaa kaartaarraa balleessuufi. Kuni isaanitti dhukkuba mataa ta’ee jira. Isa kana dhabamsiisuun yoo hin danda’amne immoo, karaa biraatiin yaalii godhuudhaan maqaa tokkummaa biyyattii eegsisuu jedhuun Qubeen Afaan Oromoo Fidala Gi’iziitiin akka bakka bu’u halkanii guyyaa dhama’u. Hoggantootni haaraan amma as bahan kan akka Obboo Lammaa Magarsaa fi Muummichi Ministeerotaa (MM) Dr Abiyyi Ahmad “Itoophiyummaan araada – ኢትዮጵያዊነት ሱስ ነው” jedhanii waayee biyyattii tanaa waan faarsaniif, namoota Oromummaarratti duulan kanaaf jajjabeenya kennaafi. Kanaaf onnatanii fedhii isaanii guuttachuuf carraaqu jechuu dha. Qorannoo fi qo’annoon meeqa irratti godhamee; Qubeen akka hojiirra oolu kan taasifame waan Oromoon Fidala Gi’iziirraa jibba qabuuf osoo hin taane, waan Fidalli Gi’izii Afaan Oromoo barreessuuf hin tolleefi. Beekaniis ta’ee osoo hin beekin dhugaa kana fudhachuu garuu hin barbaadan. Isaan tokkummaa biyyattii tanaa duuba dhokatanii kaayyoo biraa bakkaan gahuuf hirriiba dhabu. Kaayyoon kunis olaatummaa Afaan Amaaraa jiraachisuufi malee qubee Afaan tokkoof tolu filachuun tokkummaa biyyattii tanaa waan gaaga’u natti hin fakkaatu. Dhugaan jiru kana. Kan ta’es ta’u, Qubee balleessanii Fidala Gi’iziitiin bakka buusuun biyya tana gara diigumsaatti oofa malee tokkummaa ishii eegsisuu gonkumaa hin danda’u. Jaalatanis jibbanis dhugaa kana fudhatanii Qubeerraa harka isaanii xurii kana kaasuu qabu. Obboo Lammaa fi Dr Abiyyis jaalala Itoophiyaaf qaban karaa biraatiin haa mirkaneessan malee, diinota Qubee kanaaf tumsa ta’anii waan kana hojiirra kan oolchan yoo ta’e, uummata Oromoo uummata irraa dhalatan kanarraa cituu qofaa osoo hin taane, seenaa uummata kanaas xureessuu ta’a. Ittigaafatama jalaayillee bahuu hin danda’an. Wanti isaan dagachuu hin qabne, dhaloota Qubee kanaan baratetu isaanillee sadarkaa kanaan isaan gahe. Kanaafuu, Qubee dhabamsiisuuf kan hojjetan yoo ta’e, dhaloota kana wajjin wal loluu ta’a. Injfannoo dhiiga fi lafee ilmaan Oromootiin argame kana baleessuu jechuun shakkii tokko malee diinummaa Saba Oromoo ti. Alagaa gammachiisna jedhanii seenaa xureessuun badii guddaa dalaguu ta’as. Waayeen Qubee jijjiiruu hojiirra ooluu dhiisii ka’uudhaa hin qabu. Qotiyyoo (sangaa) abbaan gaafa cabse, ormi ija jaamsa (balleessa) Akkuma seenaa fi siyaasaa biyya Itoophiyaa tanarraa hubatamuu danda’u, diinotni Oromoo kan Oromoo injifatan humna isaanii qofaatti fayyadamaniitii miti. Oromoo Oromoodhaan qabu. Qabsoo Bilisummaa Oromoo kana keessattis kan qabsoo tana galii hawwamurraa tursiise ykn tursiisu jabina diinaa osoo hin taane gargaasa Oromootaa ti. Itoophiyaa tokkummaan ishii faarfamu tun, eenyummaa Oromoo kan kabajju yoo taate, ani dhuunfaadhaan isa kanarraa rakkoo hin qabu. Oromoon kamiiyyuu dhimma “Oromummaa” tiksaa; tokkummaa biyyattii tanaatiif yoo hojjete rakkoo hin qabu. Haa ta’u malee, waan Oromummaa gaaga’u hojjechaa tokkummaa biyyattii eegsisuu kan barbaadan yoo ta’e garuu kun diinummaa saba Oromoo ti. Qubeen Afaan Oromoo immoo waan Oromummaa calaqqisan keessa isa tokko waan taateef, ishii balleessuu jechuun Ormummaa balleessuu ta’a. Akkuma makmaaksa akka mata dureetti kennamee, yoo Oromoon waan Oromoo tokkotti mudaa horu, ormi (alagaan) immoo waan sana sirumaa dhabamsiisuu barbaada. Qubee Afaan Oromootti mudaa horuuf yaaliin godhamaa ture fi booda garuu fashale yaadannoo yeroo dhiyoo ti. Tartiiba Qubee jijjiiruu fi mudaa itti horuuf yaaliin godhame sun osoo hin milkaayin hafnaan, amma immoo karaa biraatiin nutti dhufanii; siriidhaa Qubee dhabamsiisuuf duula gaggeessaa jiru. Akkuman armaan olitti tuqee dabre, kuni immoo sababa malee miti. Yeroo ammaa kana waayeen tokkummaa Itoophiyaa namuma keenyarraa maddee biyyattii tana waliin gahaa jira. Namootuma keenyartu iyyaa iyya dabarsaa jechaa jiru. Haala akkanatti uumame kana keessatti immoo diinaa fi alagaadhaaf balballi waan banamuuf, karaa kanaan dhimma Oromoo keessa seenanii, fedhii ofii guuttachuuf carraa argatu. Dhumarratti, dhaamsi Oromummaa fi Obbolummaa ani carraa kanaa Obboo Lammaa fi Dr Abiyyiif dabarsuu barbaadu, akkuma araadni (suusiin) Itoophiyummaa isin qabe, karaa dandeessaniin tokkummaa biyyattii tanaaf hojjechuun mirga keessani. Haa ta’u malee, yoo nagaa fi tasgabbii uummata Oromoo eegsisuu kan hin feene ykn hin dandeenye ta’e, xinnaatee yoo xinnaate injifannoolee QBOn hanga har’aatti galmeesse akka hin tuqamne eeguuf dirqama Oromummaa qabdu. Waanuma fedhes ta’u waan uummata Oromorraa dhalattaniif jechuu kooti. Uummata kanatu isin nyaachisee, isin obaasee, isin guddisee sadarkaa har’a irra geessan kanaan isin gahe. Dhugaa kana hin dagatinaa. Qubee Afaan Oromoo balleessuun eenyummaa Oromoo balleessuu akka ta’e hundaafuu ifa ta’uu qaba. Hanga dhimma biraatiin walitti deebinutti nagaan turaa! Ulfaadhaa!


Finfinneen hiriira Ministira Muummee Doktar Abiyyiif deggarsa kennuuf qophaa’e Sanbat duraa fuul-dura keenyaa keessummeessiti

Finfinnee, Waxabajjii 12, 2010 (FBC) Hiriirri nagaa kaayyoo, jijjiirama Ministirri Muummee Mootummaa Federaalaa Dimookraatawaa Itiyoophiyaa Doktar Abiy Ahimad itti-gaafatamummaatti erga dhufanii booda fidaniif, deggarsaa fi beekamtii kennuu qabu Sanbat-Duraa fuul-dura keenyaa Waxabajjii 16 Finfinneetti akka geggeeffamu eegama. Koreen Qindeessaa hiririchaa guyyaa har’aa dhimma hiriira deggarsaa kana irratti ibsa kenneera. Ibsa kanaan akka eerametti kaayyoon ijoo hiririchaa jijjiirama yeroo ammaa biyyattiitti dhufe jajjabeessuu fi beekamtii kennuufiidha. Walumaagalatti, lammileen Itiyoophiyaa Ministira Muummee Doktar Abiy akka tumsan mirkaneessuuf garaa-garummaa malee kan irratti hirmaatan akka ta’u himeera. Koreen kun Itiyoophiyaan nagaan ishee fuul-duraa akka mirkanaa’u, lammileen Itiyoophiyaa marti hiriira kana irratti hirmaachuun michummaa isaanii akka mul’isan gaafateera. Hiriirichi Sanbat-duraa sa’aatii 1 irraa jalqabee Adda-babaayii Masqalaatti akka geggeffamuu fi jiraattota Finfinnee dabalatee kan naannoo Finfinnee akka irratti hirmaatan akka eegamu ibseera.


SEENAA GABAABDUU  SAYYID AABBIYYOO

(1914 – 1977) Waxabajjii, 27, 2018 Abbaa Urjii tiin Hawaasa tokko keessatti jaalalaa fii dhageeytii cimtuu horuun ummata if duubatti hiriirsuun, yaruma hundaa, salphaa miti. Hawaasni Afrikaa Dhihaa, haala kana, uumaa (qurxummii) akka qajjeebbuu, nyaadhamtuu, bahara keessatti wal hortuun fakkeeysanii mammaku. Mammaksichi, “qajjeebbuu zanbiila kessaa ol bahuu barbaaddu takka, dhibbaa tu itti rarra’ee gad harkisa” kan ja’u. Haalli kuni, ummata diinaan injifatamee, bulchiinsa gabrummaa tiin gargar facaafame, kan hooggana akka hin horree fii wal jala hin yaane, humnaa fii tooftaa gara-garaa tiin adda dhoorkamu keessatti faa daran rakkisaa dha. Ummanni Oromoo, hawaasa baroota dhibbaa fii afurtam haala akkanaa tiin dabarse. Baroota dila kana, diinni, warroota ifiif irratti muuduun, hooggana malees, jaalala waliif qabaachuu qabu keessaa xuuxaa bahe. Akkasumaa waliin, gufuulee duratti tarrifaman irraan tarkaanfatanii, hawaasa keessatti jaalala daangaa hin qabne horuun, ummanni jalatti hiriiran keessaa tokko Sheekh Husseen Baalee (Husseen Malkaa Burqaa) ti. Isatti aanee, namni, dinqifama yaroon hin moofoysineen qoma lammii fudhatee, ummata, dhalaa fii dhiiraan, if jalatti hiriirse, Sayyid Aabbiyyoo dha. Sayyidiin nama maqaan dhalootaa Abdii Quxulaa ti. Abdii Quxulaa, abbaa isaa, Qutulaa Qaallichaa tii fii haadha isaa Batuulaa Liiban irraa, toora bara 1914-ii, hawaasa Waataa keessaa nama dhalate. Waata, Garrii fii Gabri qomoo Oromoo damee Booranaa, kanneen fedhii isaanii malee, timjiin biyya Keeniyaa fii Xoophiyaa adda qoqqoodde. Hawaasni Waataa, durattii, warra adamoon jiraatu turan. Garuu, bara 1888, Engiliz akka Keeniyaa gabroomfateen, naannoo isaan adamoof keessa bobbahan lafa bashannanaa godhatee, haala jiruu isaanii ittiin gaggeeyfachaa turaniin adda baase. Kanarraa kan ka’e, irraa hedduu isaanii, lafa handhuraa isaaniirraa buqqa’anii faca’uu dirqaman. Warri Sayyidii tiis haaluma kanarraa, muddaarraa Nageellee Booranaatti godaanuu fii innilleen naannoo sanitti dhalachuu tu himama. Yoom akka achi dhufe hin beekkamne malee, iddoon Abdii Quxulaa maqaa Sayyidii tiin, dura, yaamamuu jalqabe, Magaalaa Jimmaa ti. “dandeeytii Arkii qaba. Raaga hima” ja’amee odoo namni itti deemuu, gaafa kaan, “nama du’een kaasa je’ee reeyfa awwaalcha hanqise”-en yakkamee hidhame. Sanirraan, heeraan walitti gufachuun naannoo sanii Goomma-tti godaansifte ja’ama. Bakki dura wa’izii (lallaba) amantii itti jalqabees achi tahuu tu himama. Odoo hin turin, Sayyidiin Goommaa-rraa gama Martuu, magaalaa guddittii Iluu Abbaa Booraatti, sossoohe. Martuutti, Sayyidiin, Sheekhummaa moggaafatee, imaamata maratee, lallaba godhuun gurra hawaasaa fudhachutti seene. Odoo haala saniin jiruu, achirraa gama hawaasa Kaambaataatti ceehe. Haa tahu malee, Sayyidiin kan afaan Oromoo (loqoda Booranaa) malees, Engilizii, Xaaliyaanii fii Soomaalee dubbatu, warra Kambaataa tiin afaan wal-wallaale. Akkasiin, odoo xiqqollee hin turin, toora bara 1948 achirraa ka’ee magaalaa guddittii Baalee, Gooba qubate. Gooba’tti Sayyidiin hawaasaan wal fudhachutti seene. Garuu, namni yaroo sanitti qaadii biyyaa ture, kan Haaji Maammad ja’amu, intala isaa kennuuf malee, odoo, “ Yaa sayyidii Abbiyyoo, yaa kan salaata fidee Dhiira dhalaan martinuu, sumaanii sagadee Dhufa kee dura namuu maalummaa saa dagatee Yaa Abbiyoo kiyya hoo, Galanni kee ni badee” ja’amee faarfamuu, niitii achumatti dhiisee, bara 1951 keessa, Waabee qaxxaamuree, Daaroo Labuu seene. Xiqqo booda, Daaroo Labuu keessa, naannoo Magaalaa Machaaraa irraa kiiloo-meetira soddom faagaattu, daggala irraa mancaasee, Ardul Sakiinaa (Lafa-qubsumaa) moggaasee fii, hadraa (galma) irraa dhaabbatee, faaruu keessaa dhawwaaysisutti seene. Dibbeen faaruu Nabii, tan galma Ardul Sakinaa keessaa rukutamtu, yaroo gabaabduu keessatti, akka maqanaaxisni sibiila harkisutti, dargaa gama galmaa yaasuu jalqabde. Sheekni dargoota halkan shubbisaa bulan, guyyaa hundee bunaa dhaabuurratti bobbaase. Isaan malees, ummata karaa saniin olii-gad imaltaawaniin, “sawaaba (badhaasa Rabbii) arkattanii qotaa,” jechaa, odoo matatti boolla sadii qochisiisuu, yaroo gabaabduu keessatti, buna hundee kuma kudhan caalaa dhaabe. Haala kana keessa, galmi isaa tiis hundee bunaa waliin guddachaa dhufee, yaroo takkatti, urjiin isaa samitti ol fagaattee, faaruun Nabii tan isaatti bakka buutee, “Sayyid Aabboo nuura shamshii qamaraa Yaa laaffisaa shiddaa jabaatte maraa.” jechuun hadraa keessaa lallabamte. Yaa laaffisaa shiddaa jabaatte maraa waliin, oduun “Sayyid Aabboon kan dhukkubsate fayyisa; kan rakkate rakkoo baasa” jattu baddaa fii gammoojjii keessa lootee, dhibamaa Ardul Sakiinaa iyyaafachiisaa karaa galmaatti as yaafte. Akkanaan haalli Sayyidii yaruma takkatti Baha Oromiyaa dhunfatee, hadraa isaa malees, gandoota hunda keeysaa, “Yaa Sayyidii jennaan kaate qalbiin kuftee Karaamaan Aabbiyyoo goggogaallee jiiftee” ja’amee dhalaa fii dhiiraan shubbifamutti seene. Sayyidiiniis, ummanni hedduun hubbii (jaalala) isaa tiin injifatamanii ona hunda keessaaa weeddifamuu hubannaan, galmoota baayyifachuu karoorfate. Haala kanaaf, toora bara 1953 karaa Burqaa Tirtiraa qaceele. Achitti, bakka Daloo ja’amtu tan naannawa Laga Raammiis jirtutti hadraa dhaabbate. Hadraan Sayyidii irra dhaabbachuun, Daloo lafa seenaa godhe. Ummanni, Baha Oromiyaa bira taree, biyyattii guutuu keessaa, jihaa hundaan, dhiiraa-dhalaan, akka galaanaatti itti yaa’uu jalqaban. Sayyidiin akkuma Ardul Sakiinaa-tti Dalottiis, hadraa biratti lafa bal’oo daggala irraa mancaasee, gahaxee, ooyrusee Wataritti tarkaanfate. Achi booda, Bokkoo, Machaaraa fii Baddeessattiis galmoota dhaabbate. Galmoota birattiis ooyrotaa fii dukkaannan gurguddaa banee cifraa keessatti guure. Akki kuni, ujuraa itti dhangalaatu biratti, horii oomisha bunaa, midhaanii fii daldalaa tiin, Aabbiyyoon, Waliyyummaa malees sooreessa cimaa tahee, galmoota jaarrate jidduu, olii fii gad, daddeemuu jalqabe. Bakka dhaqu hundatti, waaree fii waarii, rowdaa (siree) wa’iziif dirree keessa dhaabbaturra ol bahee, lallaba godhuun, onnee warra dhageeyfatuu kan boojihu tahe. Sayyidii ammaa-amma qubsuma jijjiirratu, warri dhibdee itti himachuu barbaadan, galaa guduunfatanii, “Yaa Sayyidii jaalallee Bareedaa akka birillee Sumaa bararu malee Sii dhaabbatu hin-garre” jechaa, qubsuma faana dhawaa, iddoo jirutti kan itti yaa’an tahan. Gama biraa tiin, bakka inni jiruu fii hin-jirrettiis, dargoonni hadroota isaa guutanii, “Rowdaa dhaabe tarree, Rowdaa dhaabe tarree Sayyid Aabboon faarfamaa, Faarsi shakkii hin godhinii Ameeysa hin-guune dhiiftee, Baakkuu gogaa in hodhinii Tuuta gantuu san wajjiin, Booda sheenaa hin du’inii” ja’anii, qoma dhawachaa, shubbisaa bulan. Haala kanaan, hiyyeessaa fii rakkataan, yuubaa fii gadaamoojjii jidduu, dhiiraa fii dhaalaan dhibdee isaanii itti himachuuf bakka arkanitti irratti wal fixuu jalqaban. Sooreeyyiin qabeenya isaanii tiin jaalala isaa bitachuuf irrati wal dorgoman. Dooginyoonni soddoomuu-niif, tan qalbiin isaa feetu keessaa akka filatuuf, shamarran isaanii tarree galchaniif. Yaroo naannoo takkarraa sossoohu, warri biraa deemu, “Yaa Sayyidii asii deemuuf jerjertaa Amna dheeraaf fatuuraa tee seentaa Eenyutti dhiiftee ana biraa deemtaa?” ja’anii, qoma dhawachaa, imimmaan xuruursan. Hoggaa warra biraa deemuu garaan raafamu, kanneen biratti deemu ammoo, gammachuun machaawaaa, xiqqaa fii guddaan karaa-ratti bahanii, “Odoo samii bararuu jiini isaa tiifee Odoo rowdaa hin gayin nurri isaa ifee Khoowsal-azem, Aabbiyyoon keenya dhufee” weedduu jattuun simatan. Bakka hundatti ummanni dhibdee mataa bira kutanii fedhii jireenya isaanii keessatti qaban Sayyiditi lallabatan. Haala kanaan, warri Watar, “Yaa Sayyidii! kee hadraan Watarii Harka qabii Hajjitti naan barari” ja’ani hawwii itti himatan. Kana malees, hoggaa weedduu isaa dalaqan, dhiiraa fii dhalaa irraa hiis, if wallaaluun, “Sayyid Aabboo ani siifiin gaggabaa Kan si akhaalifu aakhiraa saa dhaba” faaruu jattu warri hujiin dhugoomsan iddoo heddutti arkaman. Gama biraa tiin, wanni Sayyidiin harkaan tuqatu fii dhimma itti bahu hundi xiiba (urgaa) dibaman. Marxoon guyyaa tokko hidhate, “maawistaa Aabbiyyoon marxifatu,” ja’amtee, gatii dachaatti gurguramuu jalqabde. Imaamaa fii koofiyaa Rowdaa irrattiin bahu, kadhaa jabaan malee, horii qofaan arkachuun dhibdee tahe. Shaqaxeen dargaa (deeggaraa) Aabbiyyoo if fakkeessanii, baadiyyoota keessa daddeemanii, “tan Aabbiyyoon wirdii itti godhu,” jechuun, tasbii gatii harka kudhan caalchisanii gurgurachutti seenan. Kana malees, wanni Aabbiyyoo afaanii bahu marti dhagayaa hore. Ajaja inni kennuuf ummanni gurra laatan. Fuudhaa fii heeruma gabbaraan xaxamee, dardara fuudha – dubra heeruma waakkate, Sayyidiin, wa’izii yaroo takkaa tiin jijjiire. Guyyaa inni rowdaa gubbaa, loon soddomii fii afurtamiin dubra gurguruu haraameeyse booda, gabbarri hawaasa keessatti gatii dhabe. Kuni dargaggoota hiyyummaaf fudharraa abdii kutatanii turan bultii horsiise. Shamarran kan itti deemee fuudhu dhaba-rraa, mana keessatti, haawwaniin wal-qixxaatan, heerumaan walitti baase. Haalli kuni Sayyidii fiis faaruurratti faaruu dabale. Shamarran, “Yo guddinaa harmi kiyyaas na jigee Ilmi ambaa waani qabuus ni fidee Abbaan kiyya nikhaa Rassuul ni didee Sayyid Aabboo haqa kiyyaa si fidee Buulaa areera kiyyaa Sumaa mugoota kiyyaa” ja’anii dhibdee duraan garaa nyaachaa turte, tan himachuun rakkifte, qomarraa if buqqaasan. Dardarri innaawaa gammachuu waanuma ja’an wallaalan. Ardul-sakiinaa; Daloo, Watar, Bokkoo, Daaroo Labuu, Milqaaye, Cabbii, Machaaraa, Galamso, Baddeeysaa, Jaaja, Jerjertuu; walii-galatti, iddoo hadraan isaa jiruu fii lafa rowdaan yaroo xiqqoofillee irra qubatte hunda abuuruuf, ganamaa fii galgala ummanni akka galaanaa itti yaa’an. Biyyeen lafa rowdaan irra dhaabbatte, “Jaawara” ja’amtee, ummanni nyaachuuf irratti wal fixan. Abuurtoonni warra manaa fii qe’etti hafaniifillee guduunfatanii galchu eegalan. Odoo akkanatti, hawaasa biyyaa dhunfatee, bakka hundaa, “Yaa Sayyidii Aabbiyyoo Atuu jirtaa mirga koo Gaafa na dhaaban dirree Adaraa gaaddiisa koo” ja’amee faarfamuu, walakkaa bara 1957-a Aabbiyyoon, ifumaa fuu, shiddaa (rakkoo) firraa quba hin qabneen wal afaan dhufe. Sayyidiin yaroo hunda, wa’izii isaa “Algaan (sireen) nagaya!” dhaadannoo jattuun jalqaba. San booda, ammaa-amma, “Yaa tuuta badii!” ummataan jechaa, dhaadannuma jalqabaa tiin, haasawa isaa xumura. Duuba, namni Sayyidiin amanee qabeenya isaa irratti muude, horii isaa dhunfachuuf, haasawa kanaan, “Yo kajeellaa isii taate malee wanni Sayyidiin guyyuu Algaa maqaa dhawuuf maalifi? Algaan nagaya jechuun isaa, Algaan na gaya ykn Algaan naa fiis ni mala fedhii jatturraa madda” yaada ja’u, gurra warra bulchiinsa mootummaa Hayla Sillaasee tiiysuu buuse. Hayle Sillaaseen, kan “Maan inde Sayyidii!” (Kan akka Sayyidii eenyu!) je’ee Aabbiyyoo zaahiritti faarsaa ture, dubbii Algaa dhageenyaan nyaara shube. Haala kanaa fii sodaa dhageeytii Sayyidiin ummata keessatti horee tiif hawaasarraa ugguruu barbaade. Akkasiin, Sayyidiin, gama Generaal Kiflee Yirgaxuu, Ministera Tsexxitaa, (Qondaala Nageenyaa) kan gaafasii tiin, “nagaya biyyaa booreessitee fii shororkaa uumteen,” baanatamee hidhame. San booda, odoo hin turin, yakkamee, hidhaan Idmee yiftaah (umrii) itti murtaawee, Aawziin, mana hidhaa guddaa seennaa darbii Biyyoo Adaree jirutti itti danqarame. Garuu, danqaraan mana hidhaa, dargootaa fii Sayyiidii adda dhoorkuu dadhabde. Inumaa, Sheekha, duraan, olii fii gad daddeemuun isaa faana dhawuu nama rakkiftetti, iddoo beekkamtuu itti barbaadamu godhe. Kanaaf, naannoon mana hidhaa warra Sayyidii barbaaduun weeraramutti seente. Haalli kuni, Hayle Sillaasee daran yaachisee, bara 1959 keessa, Sayyidii ummata gaggabuuf irraa fageeysuuf Gojjaam geeyfame. Yaroo dheertuu booda, bara 1975 keessa, Hayle Sillaasee jalaa sireen fuudhamtee, Dargiin akka aangoo tottolfateen, namoota haala siyaasaa tiin hidhaman hunda hidhaa yaase. Murtiin hidhamtoota siyaasaa hidhaarraa hiikuu dargaa Sayyidiillee badhaafte. Isaanii, “Gojjaam na yaade kiyya garaan Sinqii hin qabu maaliiniin deema karaa Warra sinqii qabu walii-niin Aabbiyyoo zayyaraa Sheenaa tanaan nan ajjeesin yaa Shafii’al waraa” jechaa, karaa iyyaafachaa, bakka jirutti itti yaa’u, hidhaa waggaaa kudha sagalii booda, Sayyidiin “Hidhamaa Siyaasaa” tahuun isaa hubatamee, Dargiin, gadhiifame. Seera malee hidhamuu isaa tiif, Finfinnee, Ganda Soostanyaa ja’amu keessatti, manni guddaan tokko gumaatameef. Oduun Aabbiyyoon hidhaarraa gadhiifamuu hawaasa keessa loohuuf, miyaa fii dooyaa sab-qunnamtii hin barbaanne. Lakkuma kan dhagaye kan quba hin qabneef odeeysuu, warri simannaa itti yaa’an heddommaachaa dhufan. Soorayyii fii kanneen hiraar Dargii-rraa mataan wareere, qoricha Aabbiyoo barbaacha, makiinaa fii miilaan dhufanii mooraa isaa guutan. Haalli, odoo hin turin, Sayyidiitti mooraa dhiphisee, mana gumaaf kennameef cifrootaaf dhiisee, Gullallee keessatti kan mooraa bal’oo qabu kireeffate. Ji’oota keessatti haalli Sayyidii bakka duritti deebi’e. Namoota dhibbaa ol, kanneen guyyatti itti ol yaa’an keessaa, akkuma duritti, warri biratti hafan baayyachaa dhufan. Hidhaa bahee ji’a jaha keessatti, dargaa isaa tajaajiluuf, Sayyidiin, manneen mooraa babal’oo qaban kudha sagal Finfinnee keessatti kireeyse. Dargaaniis, moorota kana keeysaa, akkuma duritti, “Sayyid Aabboo nuura shamshii qamaraa Yaa laaffisaa shiddaa jabaatte maraa.” Jachutti seenan. Dargiin, kan aangoof jecha Shuu’ummaa if cuuphee, Rabbi wallaale, yaroo tana dhagayu, “ana malee kan dhibdee jabaatte laaffisu jiraa?” je’e if gaafate. Karaa dandayuun ummataa fii Aabbiyyoo addaa dhoorkuu jalqabe. Waldayni qotee bulootaa fii gandootaa namoota tarree galanii, abuura Sayyidii tiif Finfinnetti yaa’an karaa dabruu akka waakkatan ajaje. Ummani, garuu, aara goojjoo keessaa tahan. Karaan tokko yo duraa cufame kan biraa baafachutti bobbahan. Ummata irraa qabuun dadhabamnaan malli biraa soqamee, “balaan feete haa buutu,” ja’amee, Aabbiyyoon warruma hidhaa baafameen, waggaa lama booda, bara 1977 keessa, lamada hidhame. Aabbiyyoo eega hidhaa bahe, takkaa, Finfinnee keessaa hin bahin, ummanni bakka inni jirutti itti yaa’uun badii isaa tahee, odoo olee hin bulin, duuti itti murtaawe. Du’a isaa ifa godhuu fiis, ajjeechaaf, biyyoo Miicataa, guyyaa magaalaan isii dhaabbattu, Isniina, geeyfame. Achitti, yaroo dirreen ummataan dhunfatamte, Sayyid Aabboo fidanii, walakkaa magaalaa dhaabanii ummata dirqiin bitii-gurgurii dhaabsisanii walitti qaban. Matoo-alaqaa Gezzaahany Warqee, bakka bu’aan Dargii, kan du’a Sayyidii mirkaneeysuuf achi dhufe, akka amala Dargiitti, hamma dandayu qaaqe. Haasawa isaa, baza-bazaa, kan namni tokkolleen gurra hin ergisniif, booda, “Sayyid Aabbiyyoo ajjeesuuf kunoo isin dura dhaabnee jirraa, isin keessaa kan bakka isaa du’uu barbaadu jiraa?” je’ee, ummata, ajjeechaa mitii hidhamuu isaa tuu quba-hin-qabne gaafate. Gezzaahany, “Halkan rafuu dhiisee guyyaa muuguu didee Alaamaa warra jannataa shakkii malee fidee Sayyid Aabboo jettan malee hin rafinaa Bahara-llee seenu abad jalaa hin hafinaa” ja’amee Aabbiyyoof shubbifamuu kan dhagaye hin fakkaatu. Gaaffiin isaa sanirraa tan maddite fakkaatti. Akka laalcha isaatti, yo haadha taate malee, namni jaalala akkasii namaaf qabaa tu hin jiru. Garuu, yaanni isaa dhara duraa tahe. Ummata ifiif dirqiin walitti qabe keessaa tokko, “ee! ani bakka Aabbiyyoo niin du’a” jechaa, isaa fii warra quba qaataa matarayyasirra kaayanii ija hihiranitti dhihaate. Ilmi Warqee yaanni isaa dhara tahee arkamuu irraa haalaan dallane. “Maalif idda Sayyidii du’uu feeta?” je’eellee odoo hin gaafatin, namicha, battalumatti rasaasa obaasise. Itti aansee, “kan biraa hoo jiraa?” je’ee ummatatti lallabe. Namuu mataa gad cabsinaan, gama Sayyid Aabbiyyoo gara-galee, “haala kana akkamitti laalta?” je’een. Aabbiyyoon, qaallicha ija keessa laalaa, “Yaa Tuuta Badii! Aabbiyyoo yiwdam, Xoophiyaa tiqdam!” (Aabbiyyoon haa dhabamu, Xoophiyaan haa dursitu!” je’ee, dhaadannoo yaroo sanii bowwaasee, du’aaf qophaawuu isaa mirkaneesseef. Akksiin, Gezzaahany, Sayyid Aabboo namni biraa fidaa baheef, kan akka heera biyyaatti walaba tahuun male, umrii 63-tti xiyyitii itti roobsise. San booda, qabrii isaa irratti jaarama qubbii hanqisuu fii bakka awwaalaa ummatarraa dhooysuuf, reefka achirraa fuusisee, Balballeeytii fii Kaarra Beeraa jiddu-tti awwaalchise. Sayyid Aabbiyyoon odoo sheekkootiin isarra amantii fii hawaasicha beekan, hedduun, jiruu, yaroo gabaabdutti hawaasa Baha Oromiyaa keessatti dhageeytii ajaa’ibaa horee, dhalaa fii dhiiraan if jalatti hiriirse. Jaalala qoma ummataa hawadde tana, Aabbiyyoon, salphatti hin arkanne. Sababa haala inni amantii itti hiiku dura dhaabbii fii hinaaffaa jidduu, warri akka dhageeytii hin horre barbaadan hawaasa keessa hedduu turan. Namoonni kuni, haala inni hin qabne, waan hin godhinii fii dhara adda addaa tiin maqaa isaa hawaasa keessatti busheeysuuf waan hin godhin hin qaban. Inni garuu, yaada akkasii tiif gurra laachuu mannaa, qaroomaa fii qu’ata isaa arkii jaraan addaarratti suduuche. Akkasiin, jaratti, urjii arkaa malee darbannaan hin dhaqqabne tahee, akka aduu barcaatti, yaroo xiqqoofillee taatu, hanga’e. Rabbiin jannataan haa qananinu! Hub: Seenaan Sayyid Aabbiyyoo kan armaa olii, seenaa kitaaba Raammisoo keessatti ibsamerra dubbuuyfamee kan fooyyawe.


– Qormaatota kaleessaa, kan har’aa fi kan boruu – Berhanu Hundee Kutaa Diigdamiisadaffaa Dhimma har’a kaasuu barbaade keessa osoo hin seenin dura, hiriira kaleessa (23/06/2018) Finfinneetti godhame fi Muummicha Ministeerotaa Dr Abiyyi Ahmad ajjeesuuf yaalii godhame laalchisee waa jechuun barbaada. Dr Abiyyi ilaalcha fedhe haa qabaatu; siyaasaa fedhes haa gaggeessu, garuu akka ilma Oromoo tokkootitti miidhaan akka irra gahu Oromoon kana fedhu waan jiru natti hin fakkaatu. Kanaafuu, anis akka ilma Oromoo tokkotitti fi Obboleessa isaa tokkootitti baay’een rifadhe; garuu uummatni miidhamullee nagaa ta’uun isaa baay’ee na gammachiise. Warri isa dhabamsiisuuf yaalanis diinota hunda keenyaa waan ta’aniif, uummatni Oromoo ilmaan isaas ta’ee dhimma isaa tikfachuuf tokkummaadhaan ka’uu qaba. Nagaan, jaalalli, tokkummaa fi dhiifama waliif godhuun bakka kan argatan yoo gaafiin uummataa deebii argate qofaa dha Dhimma kana laalchisee barreeffama gabaabaa tokko Face Book irratti baaseen ture. Haa ta’u malee, namootni tokko tokko waan kaleessa ta’e sana wajjin walqabsiisanii yaada kiyya kana gara maleetti waan hubatan fakkaata. Uummatni lakkoofsi isaa hamma kana gahu bahee walbira dhaabbachuun seenaa biyyattii tanaa keessattillee isa duraa waan ta’eef, karaa kanaan yoo laalame, nagaa, jaalala, tokkummaa fi dhiifama kan jedhamu kun dhugaa fudhatamuu qabuu dha. Dhaamsi barreeffama kiyyaa sun garuu isa kana faallessuuf osoo hin taane, akka waliigalaatti yoo fudhannu, gaafiin uummata kamiiyyuu keessumaayuu kan uummata Oromoo deebii hanga hin argannetti nagaa, jaalalli, tokkummaa fi dhiifamni iddoo argachuu hin danda’an; gaafiin biyyoolessaa Oromoo kan dhiifamaan bira dabramuu miti jechuufi. Akkuman armaan olitti tuqee dabre, Dr Abiyyis ta’ee Obboo Lammaa Magarsaa ilaalcha siyaasaa fedhan qabaachuun akkasumas jaalala addaa ta’e biyyattii tanaaf qabaachuun isaanii mirga isaanii ti. Tokkummaa biyyattii tanaatiif halkanii fi guyyaa dhama’uunis akkasuma mirga fi filannoo isaanii ti. Waan ta’eef, nagaa, jaalala, tokkummaa fi dhiifama lallabuun fedhii ykn/fi hawwii isaanii ta’uun akkuma jirutti ta’ee, garuu wanti isaanis hubachuu qaban hanga gaafiin biyyoolessaa Oromoo guutumaa guututtii deebii hin argannetti fedhii fi hawwiin isaanii kun waan milkaa’u natti hin fakkaatu. Dhugaan jirus, gaafiin uummataa deebii yoo argate fi uummatnis kanatt yoo gammade qofaa dha wanti hunduu mul’achuu kan danda’an jechuu dha. Obboo Lammaas ta’ee Dr Abiyyi isaan lamaanuu akka namaatitti hoggantoota ciccimoo fi biyyallee tasgabbeessuu akka danda’an waanuma hubatamaa jiruu dha. Karaa kanaan yoo laalme, wanti Dr Abiyyi ji’oota muraasa dabran kana keessatti hojjete waan dinqisiifamuu qabuu dha. Akka ilmaan Oromootitti ittiin boonuu qabna yoon jedhe dhara waan ta’u natti hin fakkaatu. Akka alagaa fi diinni nu tuffachaa jiran osoo hin taane, ilmaan Oromoos biyya takka tasgabbeessuu fi bulchuu akka danda’an mirkaneesuun isaanii dhugumatti Oromoo boonsisuu qaba. Kun dhugaa waliigalaa ti. Haa ta’u malee, waan isaan gara fuulduraatitti hojjechuuf deemanii fi gaafii uummata Oromoo deebisuu danda’uu isaanii waan arguuf teenyu ta’a. Kuni akkuma jirutti ta’ee, ana dhuunfaadhaan adeemsi jara lamaaniituu na hin quubsine. Na quubsuu qofaa osoo hin taane, yaaddoollee na keessatti uumee jira. Maal jechuun barbaade? Jarri kun lamaanuu Araada Itoophiyummaa dhugumatti waan qabaniif, akka amma itti jiran kanatti yoo ittifufan, yeroo dheeraa keessatti (in the long term) Sabboonummaan Oromoo (Oromo Nationalism) Sabboonummaa Itoophiyummaatiin (Ethiopian Nationalism) liqimsamaa waan deemuuf, waayeen Oromummaa tokko (Oromo Value) dagatamaa deemuuf crraan uumamuu danda’a jedheen yaada. Wanti eenyummaa Oromoo calaqqisan dagatamnaan immoo balaa guddaatu nutti deemuuf jira jechuu dha. Kana yaaddoon koo. Dhimmi Saba Oromoo dhiifamaan irradabramuu ni danda’aa? Oromoo ta’ee kan rakkoon uummata kanaa ittidhagahamu fi kan sammuu qulqulluudhaan yaadu, gaafii kanaaf deebii gabaabaa “hin danda’u” jedhu akka kennu abdiin qaba. Haa ta’u malee, deebii gabaabaa kanaan waan hin dhiifamneef, xinnoo bal’isee ibsuun yaala. Akka waliigalaatitti yoo laalame, dhimmi dhiifama waliif godhanii irra dabran jira. Kun seera uumaa ti. Garuu seenaa uummata Oromoo keessatti fi waan qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti ta’e bal’inaan yoo laalle, waan dhiifamaan irradabramu caalaa kan dhiifamni hin godhamneetu baay’ata. Yoon akkan jedhu immoo xiiqii qabannee nagaa fi jaalala haa booressinu jechaa hin jiru. Kan bara dheeraa haa hafuu, waanum dhiyoo kana waggoota muraasa dabran kana keessatti godhaman yoo yaadanne, wantootni dhiifama hin godhamneef hedduu dha. Gabaabumatti, waantoota uummata keenyarra gahan kanaaf qaamni ittigaafatamu seeratti dhihaachuu qaba jechuu dha. Mee wanti biraa haa hafuu, wanti Irreecharratti ta’e; wanti Ambootti ta’e; wanti Calanqootti ta’e; kan Mooyyaaleetti ta’e; uummatni Oromoo miliyoonatti lakkaawaman Naannoo Sumaaleerraa buqqifamanii har’allee rakkachaa jiran; kan maatii tokko keessaa namani sadi awwaalame; haati reeffa mucaa ishiirra teessee boo’aa osoo jirtuu dararamni hamaan irragahe fi k.k.f yoo yaadanne, kuni hunduu laayyoodhumatti dhiifamaan irradabramuu? Qaamni badii kana hundaa raawwate osoo itti hingaafatamin hafa jechuu dhaa? Yoo akkana ta’e immoo biyya akkamiititu ijaaramuuf deema ree? Seera fi heera akkamiitu uumamuuf deemaree? Madaan kun osoo hin fayyin akkamitti tokkummaan yaadama ree? Tokko boo’aa kan biraa koflaa jiraachuun haqaa ree? Egaa waayee dhiifamaa karaa kanaan laaleetani malee, kan dabreef dhiifama waliif godhuun waanuma Waaqni jaalatuu dhaa bar!!! Dhumarratti, wanti jala sararamuu qabu, hanga gaafiin Oromoo deebii hin argannetti; hanga uummatni keenya deebii barbaadu tokkotti hin gammadnetti, nagaan, jaalalli, tasgabbii fi tokkummaan hawwamu kunillee mirkanaa’uu hin danda’an. Kanaafuu, Obboo Lammaa fi Dr Abiyyi akkasumas warri “Team Lemma” jedhamnii yaamamanii fi warra jijjiiramaaf qophaa’an jedhaman hunduu dhugaa kana hubatanii dhimma kanarratti ciminaan hojjechuun fedhii osoo hin taane DIRQAMA ta’a. Fedhiin uummata bal’aa Oromoo waanuma fedheenuu bakka bu’uu hin danda’u. Fedhiin uummata keenyaa dursa (priority) argachuu qaba. Hanga dhimma biraatiin walitti deebinutti nagaan turaa! Ulfaadhaa!


Shanee fi Wayyaanee Lakkoolee Hammeenyaa!

Jarana Oromoon gidiraa fokkisaa keessa turuun dhugaa dha. Gidiraa obbaafatuuf gatii kanfalee qabsaaye. Amma qabsoon isaa karaa qabateera. Dhugaa kana abbaa fedhetu arga. Tokkummaan Oromoo ititeera. Hidhamaan siyaasaa hiikameera. Qilleensi bilisummaa bubbiseera. Oromoo callaa otoo hin taane sabooti Itoophiyaatuu ukkaamsaa obbaafataniiru. Namuu alaabaa fedhe qabatee hiriira oolee nagayaan gala. Kun waan qabatamaa mullatuu dha. Qabsoon ummata Oromoo kan qaama tokkoo miti. Hirmaattoti danuu dha. Kanaaf DhDUOn jaarmota Oromoo hundaaf yaamicha tokkummaa godhe. Kaayoon yaamicha sanii qabsoo sabichaa gulantaa itti aanutti ceesisuu dha. ADO, KWO fi ABOT yaamicha kana owwaatuun gara biyyaa dhufaniiru. Oromoon wal-ta’ee loluu malee wal loluu hin qabu. Jaarmota keenya warra tokkummaaf ummataaf dursa kennan lafaa kaanee galateeffanna. Kan tokkummaa Oromoo jibbe Shanee callaa dha. Sun wahiifi. Silaa dabi duuba jiraatuu baatee “Gooti” gaafa Mallasii fi gaafa Hayilamaarama afuura hin baafatin bara Obbo Lammaa fi Dr Abiyyi Oromoo irratti hin bookkisu. Kaayoon Shanee Oromoo cabsuu akka ta’e ifa dha. Shanee fi Wayyaaneen cinaacha lamaan saantima tokkooti. Lachuu dhugaa hin jaalatan. Jireenyi jaraa dabaa fi cubbuu irra dhaabbata. Lachuu tokkummaa ummataa hin jaalatan. Lafa gayanitti nama wal-afaan deebisuuf fiigu. Lachuu ofittoo dha. Faayidaa murna ofiif jecha biyyaa fi ummata walitti qabanii gurguru. Lachuu saalfii hin beekan. Waan ofii ta’an siin jedhu. Ofii balleessanii sitti haqatu. Kana biratti waliin daldalu. Shaqixi isaan gurguran dhiiga ummataati. Jiruun isaanii walitti. Gaafa takka miidhamte tuun ni boochi. Wanti jidduu kana shanee utaalchisu kana. Wayyaaneen dhibamnaan shaneen aadaa jirti. Waliif dhukkubsatti! Oromoon diina Shanee irra hamaa hin qabu. Kaleessa Shaneetu qabsoo Oromoo kolaasaa ture. Gaafa chaarteraa ijaarsa Shaneetu waraana ABO ficcisiise. Daawud Ibsaa tika waraanaa turuun ni yaadatama. Kan ABO bakka sagalitti caccabses shira shaneeti. Sana keessatti gootota danuu dhabne. Qeerroo Soloolo keessatti Shaneen jiraa gubde dhiyootti isiniif himna. Gaafa duraa gandummaa shaneetu Oromootti fide. Adaadaa fi durbii maqaa qabsootiin Ameerikaa fi Yurooppi geeffataa turan. Naayiroobitti “Yaa Rabbi otoon ani Ameerikaa hin seenin Oromoof hin dabarsin” jedhanii waaqa kadhatu. Kun kaleessa miti. Hardhuma itti jiru. Yoo Oromoof darbe maqaa Oromootiin daldaluun akka hin taane beekaniiti. Kanaaf gadadoo Oromoo dheeressuu fedhu. Jiruun Shanee fi Wayyaanee gadadoo Oromoo irratti hundaa’a. Yoo Oromoof tole isaanitti hammaata. Oromoon gara ifaa deemaa jira. Rakkoo hamaan silas kaleessa ture. Garuu gaafas Shaneen oduu malee hin shokoksine. Hardha wayita Oromoof lafti bariitu eessaa baate? Qawween gaafa qeerroon karaa irratti dhumtu takkaa “xash” hin jedhin hardha eessaa bahee Oromoo ajjeesa? Dubbiin isaa ifa. Wayyaanetu duubaa hoofa. Horii fi qawween tan Wayyaaneti. Kan wal ajjeesu ammoo ilmaan Oromooti. Horii kaleessa nu saamaniin hardha wal nu nyaachisu. Numaan nu cabsuufi. Qeerroon dhihaa daba kana hin hubanne. Gubbaa qabsoo Oromoo odeessu. Keessi ammoo waan Oromoo balleessu. Wanti argaa jirru fokkuu dha. Lixa Oromiyaatti Oromoo ajjeesanii gubaa jiru. Nami nagayaa yaaddoo hamaa seenera. Kashalabbeen horiin bitame abbaa fedhe ajjeesee gata. Kun ulaagaa kamiinuu qabsoo miti. Qabatamaatti farra qabsoo Oromooti. Poolisii Oromiyaa warra gatii qaalii kanfalee ummata balaa hamaa irraa baraaraa ture ajjeesanii gubaa maqaa qabsoo Oromootiin nagaduun hin taatu. Diina Oromoo fi ummati Itoophiyaa ofirraa cabse fayyisuuf tattaafataa qabsoon hin jiru. Amma maaltu mala? Ijoon dubbii as jirti. Qabsoon Oromoo duratti deemuu qaba. Kanaaf waa lama barbaachisa. Tokko tokkummaa jabeessu dha. Oromoon bakka yaade gahuuf daangaa siyaasaa diigee tokkoomuu qaba. Faayidaa Oromoof jecha jaarmoti Oromoo addooma ofii dhiphisanii waliin hojjatuu qabu. Kan tokkummaa didu diina Oromooti. Lammata dhugaa jiru ummata hubachiisu dha. Shanee wayyaanetu qaba. Gaafa ofii kufuu kaatu shanee maqaa Oromootin bobbaafte. Oromoodhan Oromoo cabsuu kalee baratte. Sadaffaa olaantummaa seeraa mirkaneessu dha. Nami mirga gaafatuun sirrii dha. Oromoo ajjeesanii gubuun garuu mirga miti. Shanee fi Wayyaaneen lakkoolee hammeenyati. Wal irraa hin hafan. Barri jaraa tareera. Hagasumaaf dhidhiitatu. Dubbiin karaatti galuu qaba. Akka Sumaaliyaa ta’uu hin feenu! Ummati keenya kana hubatee nagayaa fi olaantummaa seeraaf tumsuu qaba. Dhugaatu injifata!


– Qormaatota kaleessaa, kan har’aa fi kan boruu – Berhanu Hundee Kutaa Diigdamiiafraffaa Dubbistootni fi hordoftootni barruulee kiyyaa tokko tokko gaafiilee adda addaa na gaafatanii turan. Gaafiileen kunis: 1) Barreeffamni ati kutaalee adda addaatiin dhiyeessaa jirtu yoom xumurama? 2) Maaliif Afaanuma keenyaan hin barreessine? Maaliif Afaan alagaatti (Afaan Gabroonfataatti) fayyadamta? kan jedhan turan. Deebiilee gaggabaaboo: Biyyatti galuun Qabsaa’otaa, kaayyoo fi galii QBOrratti dhiibbaa maal qaba? Akkuma argamaa fi dhaga’amaa jiru yeroo ammaa kana jaarmayoota Oromoos ta’ee namootni dhuunfaa tokko tokko gara biyyaatitti deebi’aa jiru. Isaan kana akka fakkeenyaatitti kaasuuf: Adda Dimookraatwa Oromoo (ADO) kan Obboo Leencoo Lataatiin hogganamu; Kallacha Walabummaa Oromoo (KWO), kan Jeneraal Kamaal Galchuutiin hogganamu; Adda Bilisummaa Oromoo Tokkoome (ABO-T) jedhamu, kan Obboo Abbaa Nagaa Jaarraatiin hogganamu fi namoota dhuunfaa warra sochii “Oromo First” dhalchan kan akka Obboo Mahaammad Adamoo fi Hagayya dhufu keessa deemuuf kan karoorfate hogganaa OMN Obboo Jawaara Mahaammad. Akka yaada kiyyaatitti, biyyatti galanii bakkee qabsoon jirtutti gahee taphachuun ykn qooda gumaachuun barbaachisa dha. Haa ta’u malee, jaarmayoota Oromoo laalchisee wanti naaf hin galin tokko jira. Fakkeenyaaf KWO (asirratti akkan hubadhutti KWOn jaarmayoota biroo wajjin walittibaqee, AddaTokkummaa Walabummaa Oromiyaa – ATWO waan jedhamu natti fakkaata) fi ABO-T yoo fudhanne isaan lamaanuu kaayyoo fi galiin isaanii Walabummaa Oromiyaa ti jedheen yaada. Amma biyyatti galanii mootummaa wajjin marii yoo godhan, kaayyoon isaanii kun akkamitti fudhatama? Muummichi Ministeerotaa Dr Abiyyi tokkummaa biyyattii tanaatiif dhama’aa yeroo jiru kanatti warra kaayyoo walabummaa qaban kana akkamitti keessummeessa? Akkamitti fi maalirratti waliigaltee godhuuf deemu? Moo jarri keenya kun achi gahanii kaayyoo fi galii ka’aniif kana jijjiiruuf deemu? Jaarmayootni kun lamaanuu akka isaanuu ibsaa jiranitii warra qabsoo hidhannoo gaggeessanii fi hamma tokko loltootas qabanii dha. Kun akkam ta’uuf deema? Akka himamaa jirutti, kanaaf ragaa qabaachuu baadhullee, mootummaan Itoophiyaa yeroo ammaa kana WBO adamsaa akka jiruu dha. Yoo kuni dhugaa ta’e, loltootni jaarmayoota lamaanii kun maal ta’uuf deemu? Kan isaanii hin tuqaman jechuu dhaa? Moo qabsoo hidhannoo dhaabuuf deemu? Qabsoo hidhannoo dhaabanii karaa nagaatiin qabsaa’uuf wabii maaltu jira? Mootummaan isa kanaaf waadaa galee jiraa? Jarreen kun biyyatti yoo galan booda fakkeenya KFO fudhatanii, walittibaquuf deemu moo, achi gahanii akkuma biyya alaatitti barame sana walqoqqooduu fi uummatas qoqqooduuf deemu? Kuni hunduu gaafii namatti ta’ullee waan arguuf teenyu ta’a. Jaarmayootni Oromoo hafani fi biyya alaa jiran hoo yoom galu? Akkuma kanaan duras na shakkaa turan, ammas Berhanu Hundee miseensa ykn deeggaraa ABO Obboo Daawud Ibsaatiin hogganamuu ti haa jedhanii; garuu waan tokkon jechuun barbaada. Hanguma fedhellee laafaas ta’u; hanguma fedhellee gareeleen irraa bahanis, ABO Obboo Daawudiin hogganamutu isa hundee dha jedheen amana. Kan biyya keessatti sirriitti caasaa diriirfatee jirus isuma kana akka ta’e wantootni mul’isan hedduu dha. WBOllee kan hogganu isuma kana natti fakkaata. Waan ta’eef, mootummaan Wayyaaneellee kan xiyyeeffannaa keessa galchitee irratti duulaa turte ABO isuma Obboo Daawudiin durfamuu dha. Akkan gaafii fi deebii VOAn dhiyoo kana Obboo Daawud wajjin taasiserraa hubadhutti, hoggantoota muraasa ta’antu Asmaraa jiru malee, ABOn gutumaa guutuutti biyya keessa akka jiru dubbatame. Erga ABOn gutumaa guutuutti biyya keessa jiraatee, hoggantotni hafan kuni hoo yoom galu? Akkamitti galu? Waliigaltee akkamiitu godhamuuf deema? Warri amma maqaa ABOtiin (ABO-T) biyyatti galan kun uummata Oromootti akkamitti ofdhiyeessu? Uummatni hoo akkamitti isaan laala? Adeemsi isaanii kun karaa walsaamuu hin fakkaatuu? Maalif dura tokkummaa uumuu hin yaaliin? Maaliif ijibbaata hin godhin? Akkuman kanaan dura barreeffama kiyya tokko keessatti http://ayyaantuu.org/qabsoon-bilisummaa-oromoo-eessaa-kaee-garamitti-deemaa-jira-kutaa-21ffaa/ ibsuu yaale, yoo tokkoomuu dadhaban, Komitee waloo tokko dhaabanii, ejjannoo fi ajandaa tokko qabatanii mootummaa wajjin maaliif mariitti hin dhiyaanne? Kophaa kophaa deemuun bu’aan isaa maali? Ammas galanii biyya keessatti waliin mormuuf deemu moo tokkummaa kaayyoo tokko ijaaranii, karaa kanaan gaafiin biyyoolessaa Oromoo akka deebii argatu qabsaa’u? Biyya keessatti afaanfaajjiin akka hin uumamne wabii maaltu jira? Dhiiroo, mooraan QBO maal ta’uuf deemti?? Dhumarratti dhaamsi ani akka ilma Oromoo tokkootitti qabsaa’otaaf dabarsuu barbaadu, biyyatti galuun barbaachisaa dha. Bakkee qabsoon jirtutti hunduu gahee ofii taphachuu fi qooda ofii gumaachuun bu’aa fida malee rakkina waan qabu natti hin fakkaatu. Haa ta’u malee, rakkoo qabdani fi amala badaa biyyuma alaatti gataatii, qulqullinaan gara dachee Oromiyaatti biyya hundee sirna Gadaatti deebi’aa. Yoo achi geessan immoo uummata ijaaraa, tokkoomsaa, humna bilisummaaf wabii ta’u uumaa malee, akkuma biyya alaatti barame sana walirratti duuluun gaaga’ama guddaa nutti fida. Gorsa xiqqaa kana hin tuffatinaa. Garaa qulqulluudhaan waliin hojjedhaa, walirratti hin hojjetinaa!! Kun Dirqama Oromummaas akka ta’e hin dagatinaa. Hanga dhimma biraatiin walitti deebinutti nagaan turaa! Ulfaadhaa!


Tattaaffiilee MM Dr Abiyyi fi Qormaattota Gurguddoo isa eeggatan

Berhanu Hundee Kutaa tokkoffaa Seensaaf akka ta’u fi boodarra waan tokko tokko ibsuuf akka yaadatamu, mee xinnoo ka’umsa dhimma kanaa haa laallu. Akkuma yaadatamu, Dr Abiyyi Ahmad Ebla guyyaa 2 bara 2018 akka Muummicha Ministeeraa (MM) Itoophiyaatti filatame. Haasa’a inni guyyaa sana godhe keessatti waa hedduutu hubatama. Dhimmi haasa’a isaa kun namoota bakkee lamatti waan hire fakkaatas. Warri kaaba Itoophiyaa, keessumaayuu warri sirna impaayara tanaa kan durii sana leellisan haasa’a Dr Abiyyi sana gammachuudhaan yommuu simatan; warra kibbaa keessumaayyuu Oromoo biratti garuu mufannaa fi komii uumee jira. Sababni isaa inni guddaan waan Dr Abiyyi Minilik faarsee fi dhaadhesseefi. Erga MM hojii isaatti seenee as naannolee Itoophiyaa adda addaa keessa deemuudhaan uummata wajjin walargee haasa’a godhaa ture. Haasa’a inni yeroo Naannoo Amaaraa deeme godhe tokko keessatti ammas wanti Oromoota mufachiise tokko dhaga’ame. Innis waayee Sabboonummaa Oromoo (SO) yoo ta’u, Dr Abiyyi uummata naannoo sanaa gammachiisuuf ta’ee hin beekamu garuu SO gadi xiqqeessee dubbate. Sababni isaa sirriitti beekamuu baatullee, akka dhimmi SO kun tokkummaa Itoophiyaatiif gaaga’ama qabu fakkeessee waan haasa’e natti fakkaata. Adeemsa kana keessatti, Dr Abiyyi waa baay’ee jedhus kan qalbii namootaa hawwate waayee walitti ida’amuu “Maddamar” jedhuu ti. Jechi kun yeroo ammaa dhaadannoo ta’ee irradeddeebi’amee dubbatamaa fi barreeffamaa jira; qeeqamaas jira. Hogganaa uummataan hin filatamin garuu kan jaalala uummataa horate Akka argamaa fi dhaga’amaa jirutti, Dr Abiyyi nama dandeettii fi beekumsa qabu; kan haasa’ee nama amansiisuu danda’u; kan fedhii fi hamilee cimaa qabu; kan dhugumatti biyyattii tana qofaa osoo hin taane, nagaa fi tasgabbii naannoo Gaafa Aafrikaa tiifillee yaadu akka ta’ee dha. Kanaaf kan ragaa ta’an immoo biyyoota olla fi kan biroos deemuudhaan nagaa fi araara buusuuf tattaaffachuu isaa ti. Keessumaayuu immoo waliigaltee fi araarri Itoophiyaa fi Eertiraa jidduutti akka godhamu tattaaffachuun isaa fakkeenya guddaa qofaa osoo hin taane seenaa hojjete. Kanaaf ji’oota afran dabran keesatti jaalala uummata horachuu fi cimsaa deemuu danda’e. Jaalalli inni uummataarraa horate fi tattaaffiin isaa kun gaaga’ama lubbuu isaatiifillee sababa ta’anii; hiriira deeggarsaa Finfinneetti ta’erratti yaalin ajjeechaa Dr Abiyyi irratti godhame. Dr Abiyyi maaliif jaalatame? Eenyuun jaalatame? Eenyuun komatama? Maaliif? Dr Abiyyi naannoo sanatti nagaa fi tasgabbiin akka uumamu carraaquun; uummattootni, sabootni fi sab-lammootni akka waljaalatan tattaaffii godhuun; biyya Itoophiyaa jedhamtu diigamuurraa oolchuuf dhama’uun isaa akka jaalatamu isa taasise jedheen yaada. (Waayee biyyattii diigamuurraa oolchuu jedhu gara booddeen itti deebi’a.) Haa ta’u malee, akka hubannoo kiyyaatitti, Dr Abiyyi kan komatamu uummata Oromootiini. Sababni inni guddaan komii kanaa immoo daangaalee Oromiyaarratti keessumaayuu bahaa fi kibba Oromiyaatti Humna Liyyuu Pooliisiitiin waranni uummata Oromoorratti banamee; uummata keenyaa fixaa waan jiruuf, akkamitti uummatni ittisa dhaba kan jedhuu dha. Kun dhugumatti rakkoo cimaa fi furmaata hatattamaa kan barbaachisu waan ta’eef rakkoon kun dursa fi xiyyaaffannaa argachuutu irra ture. Waan Dr Abiyyi uummata Oromootiin komatamu kan biroos jiru; garuu isaan kana amma kaasuu hin barbaadu. Dr Abiyyi erga akka MMtti aangootti dhufee bu’aa maal argamsise? Bu’aalee ykn jijjiiramoota inni ji’oota afran dabran keessatti argamsiise keessaa hangi tokko armaan olitti tuttuqamanii jiru. Hoggantoota Kongiresii Federaalistii Oromoo (KFO) dabalatee, namootni hammi tokko mana hidhaatii gadilakkifamuun bulchiinsa Dr Abiyyi jalatti waan ta’eef, inni kun akka jijjiirama tokkootti laalamuu ni danda’a. Kan biraa immoo yaalii inni dirree siyaasaa bal’isuuf godhaa jiru wajjin walqabatee, jaarmayoota siyaasaatiif yaamicha godhuu fi kaanis haasofsiisuu isaa ti. Sababa kanaan jaarmayootas ta’ee namootni dhuunfaa tokko tokko gara biyyaatti deebi’aa jiru yookaanis deebi’uuf qophiirra jiru. Dhugumatti dirreen siyaasaa babal’atee jijjiirama barbaadamu fiduu danda’uu isaa garuu waan arguuf teenyu ta’a. Labsiin Yeroo Muddamaa, kan seeraa ala murtaayee ture sun ka’uu fi seerotni tokko tokko kan akka Seera Shororkeessummaa faa akka haqaman ykn fooyya’an irratti hojjetamaa akka jiru labsamee jira. Inni kunis jijjiirama tokko. Kan biraa, adeemsi akkanaa kun ammaaf quubsaa ta’uu baatullee, namoota tokko tokko taayitaarraa kaasuun ykn bakkee isaanii jijjiiruunis mul’atee jira. Kun rakkoo jiru furuu ni danda’a moo hin danda’u? gaafii jedhuuf ittan deebi’a. Egaa, bu’aaleen bulchinsa MM Dr Abiyyi jalatti yeroo gabaabaa keessatti argaman kana yommuu ta’an, walumaagalatti gaafiileen deebii hin argatini fi rakkooleen biyya Itoophiyaa hin furamin baay’ee waan ta’aniif, isaan kun qormaatota ciccimoo Dr Abiyyi eeggatanii dha. Rakkooleen biyyattii tanaa baay’ee qofaa osoo hin taane hedduu walxaxaa dhas (complex and complicated). Qormaattota Dr Abiyyi fi/ykn bulchinsa isaa eeggatan keessaa gaafiilee ciccimoon deebii argachuu qaban: 1) Biyya ayidoolojii fi fedhiin adda addaa keessatti calaqqisamu tana keessatti, gaafiilee uummattootaaf deebii quubsaan argamee; uummattootni, sabaa fi sablammootni walqixxummaadhaan nagaan waliin jiraachuun ni danda’uu? 2) Addatti immoo gaafiin Oromoo deebii argachuu danda’aa? 3) Biyya kaayyoo fi galiin siyaasaa walfaalleessaa jiran keessatti sirna akkamiitu uumamuuf deema? fi gaafiilee biroo kan kana fakkaatanii dha. Isaan kun MMf qormaattota ciccimoo dha. Dhimmoota kana laalchisee yaadan qabu barreeffama kutaa itti aanu keessatti qabadheen dhiyaadha. Hanga walitti deebinutti nagaan turaa. Ulfaadhaa


“Tigireen miliyoona torbaa eessa jiraataa jirti?????

Tigironni kun miliyoona torba jedhamee Yeroo hedduu ni dubbatama.Garuu Tigireen miliyoona torbaa kun Tigiraayin jiruu???Deebiin isaa miti.Eessa jiru ree?Gaafii sirriiti.Dubbiin akkana.Tigireen baadiyyaa tigiraayii jirtu miliyoona 3 hin geessu.Tilmaaman miliyoona 1.5 ammoo magaala Maqalee jirti.Kan hafte hoo eessa jirti?Ammas gaaffii sirriidha.Deebiin isaa Kan hafte parsantiin 95% Oromiyaa keessa jiraatti. Parsantiin hafte ammoo naannolee biraa keessa jiru.Tigiroonni Oromiyaa keessa jiran kun eessa jiru? Deebiin isaa kunooti. 1_Kondominiyeemii Finfinnee keessa jiru mee deemati laala.Akkuma jiranitti tigiroota. 2_Kondominiiyeemii amma ijaaramutti jiru dhaqaa ilaalaa.caalmaan tigiroota. 2_Real estate Finfinnee keessa jiru dhaqaati jalqabaa hanga dhumaa keessa deemaa. Achis Kan dhuunfate tigiroota. 3_Mana daldalaa finfinnee keessa jiru irra deemaa daawwadha.Keessattuu naannoo hayaa wuleetti jedhamu(22).Akkuma jiranitti Tigiroota. 4_Mana mootummaa Kan Finfinnee keessa jiru dhaqaa laalaa.Mana qabalee kan jedhamu jechuudha.Tigiroota. 5_Dhaabbata dhuunfaa hedduu isaa deemaa laalaa.tigiroota. 6_Dhaabbata mootummaa fknf gumuruk iddoo hoggansaa irra Kan jiran hundi isaanii tigiroota. 7_Dhaabbata geejjiba galaanaa.(Ethiopian shipping and logistics services). Kunis Tigirootan Kan guuttame. 8_Dhaabbata Midrok deemaa hoggansa irra Kan jiru Tigiroota. 9_Bulchiinsa manneen magaala finfinnee akkuma jirutti Tigiroota. 10_Dargaggoota Tigiree Kan black market irratti hirmaatan Kan waraqaa eeyyamaa qaban.Kan poolisni Hin qabne. Kan kappitaala gurguddaa sochoosan akka jiru hoo beettuu? 11_Dhaabbata xiyyaara xoophiyaa. Hoggansiif Kan qacaruuf Kan ari’us tigiroota. 12_Worshaalee Oromiyaa keessa jiran hooggansi isaanii tigiroota. …….Kan hafes ni jira….. Worraaqsi itti aanu kanneen beekuu qaba.Addaan bahee hubatamuu qaba.”


JECHOOTA GAMNAA KUTAA 11FFAA

Waa sadi jabeessi; tattaafadhuun 1. Hojii 2. Barumsa 3. Abdii *** Waa sadiin namatti dondhoomin 1. Nagaa gaafachuu 2. Haasaa gaarii dubbachuu 3. Waa barsiisuu *** Waa sadi kunuunfadhu 1. Qabeenya qusachuu 2. Hojii jabaa hojjachuu 3. Hiriyyaa gaarii jajjabeessu *** Waa shan hedduu jajjabeeffamu 1. Biqiltuu dhaabuu 2. Hara, haroo laga kkf kunuunsuu 3. Qabeenna irra deddeebi’uun fayyadamuu 4. Balfa bakka isaatti gatuu 5. Qabeenna haalaa fi mala gaariin itti fayyadamuu *** Beekumsi waa shaniin tola 1. Waan hin beekne baruu 2. Waan beekte irra deddeebisaan yaadachuu 3. Waan beektu waliin madaaluu; firomsuu 4. Beekumsa namaa hiruu 5. Waan baratte hojiitti hiikuu *** Namni gaafni inni du’e gaafa dhalate; gaafni inni jiraate gaafa seenaa /waa jabaa/ hojjateedha!! *** Waa sadi faayaa waa sadi immoo faaya faayarrati:- 1. Waa beekuun faayaa; hojitti hiikuun faaya faayarraati 2. Qabeenya qabaachuun faayaa; akka seeraan itti fayyadaman taasisuun faaya faayarraati 3. Kan waa hojjatu faayaa; faaya faayessa taanaan faaya faayarrati *** Mallattoowwan yookaa balaqqeen nama nama taasisan gurguddoon qalbii sadii 1. Afaan Dubbachuu 2. Barumsa barachuu 3. Hojii hojjachuu Namni maal fakkaata? Tokko tokkoon yoo xiinxalan; gamni tokko kan biraan jennaan akkana jedhe gamni 1. Yoo haasaa laalani saba fakkaata 2. Yoo aadaa laalani aadama fakkaata 3. Yoo jiruu laalanis jiruma fakkaata 4. Yoo waan hojjatu laalani ufuma fakkaata 5. Yoo fuula laalani maatii irraa dhalate fakkaatuu danda’a Kanaaf namni irra jiraa kan fakkaatu hojiima ofiiti!! Nama raaju; dhibuu!! *** Faayyi dhiira jaynaa sadi 1. Meeshaa lolaa 2. Haasaa lolaa 3. Onnee lolaa *** Raajiin raajii fakkeennummaa dhiiraa armaan olii caalu ammo sadi 1. Haasayumaan meeshaa waraanaa injifachuu danda’u haasayuu 2. Ogummaan faaya harkaa saniin meeshaa waraanaa caalaa faaya faaya ta’e hojjachuu 3. Akkuma haasayaa afaanii hojiinis ta’anii argamuudha!!!! Haasaa fi hojii garaagartii hin qabne qabaachuu!!!!!! *** Waa lama keessaa takka jaalalaa takka jibba 1. Dhugaan jaalalaa; dharri waan jibbaati 2. Qajeellummaan jaalalaa; jallinni waan jibbaati 3. Arjummaan jaalalaa; dondhummaan waan jibbaati 4. Gootummaan jaalalaa; sodaan waan jibbaati 5. Eebbi jaalalaa; abaarsi waan jibbaati 6. Haqni jaalalaa; hanni waan jibbaati 7. Si’oominni jaalalaa; ceem’aan waan jibbaati 8. Qaroominni jaalalaa; wallaalli waan jibbaati KKF *** Waa shan waan eennummaa keetiitii ka jabeessitu 1. Waaqeffachuu 2. Sirna Gadaatiin Buluu 3. Aadaa Ofii Jabeessuu 4. Afaan Oromoo Jabeessuu 5. Seenaa Oromoo Jabeessuu Bantuu Turaa/Amaan Tolaa Hamdaa


Tattaaffiilee MM Dr Abiyyi fi Qormaattota Gurguddoo isa eeggatan Berhanu Hundee Kutaa Lammaffaa Muummichi Ministeeraa (MM), Dr Abiyyi hogganaa kallattidhaan uummataan filatame ta’uu baatullee, garuu yeroo gabaabaa keessatti jaalala uummataa akka horate; tattaaffiilee inni godhaa ture fi akkasumas bu’aalee fi/ykn jijjiirama bulchinsa isaa jalatti argaman tokko tokko barreeffama kutaa tokkoffaa keessatti ka’anii jiru. Tattaaffiileen MM hanga har’aatti godhaa ture kan dinqisiifataman ta’anillee, rakkoolee biyyattii tanaa furuuf; qormaattota ciccimootu isa eeggataa jiru. Rakkooleen biyyattii tanaa bar-dhibbee tokkoo fi wal’akkaa ol hidda baasanii waan as gahaniif, dhugumatti baay’ee walxaxaa dha. Biyya akkanaa tana keessatti furmaata hundaafuu ta’u argachuun baay’ee rakkisaa dha. Barreeffama kana keessatti rakkoolee biyyattii tanaa hamma tokko kaaseen yaada kiyya irratti kennuu yaala. Itoophiyaa ayidoolojii fi fedhiin adda addaa keessatti calaqqisamu tana keessatti furmaatni waloo argamuu ni danda’aa? Biyyi Itoophiyaa jedhamtu tun biyya sabaa fi sab-lammoota adda addaa kan Aadaan, Afaan, Seenaa fi Amantiin gara garaa keessatti mul’atan qofaa osoo hin taane, ijaarsa ishiitiin walqabatee biyya kaayyoo fi galiin siyaasaa akkasumas ayidoolojii fi fedhiin adda addaa keessatti calaqqisanii dha. Dabalataan immoo, Mootummoota Habashootaa dhufaa dabraniin biyyattiin tun ukkaamamtee humnaan bitamaa waan as geesseef, mana hidhaa sabootaa (prisons house of nations) jedhamtee yaamamti. Osoo sirni siyaasaa fi bulchinsaa diimookraatawa ta’ee fi walqixxummaan jiraatee, sabootni fi sab-lammootni eenyummaa adda addaa qaban nagaa fi jaalalaan waliin jiraachuun rakkisaa hin ta’u. Haa ta’u malee, biyya humnaan ijaaramtee, qawweedhaan bitamaa as geese; biyya olaantummaan saba tokkoo keessatti calaqqisaa ture; biyya lubbuun lammiilee meeqaa keessatti dabre fi dhiigni dhangala’e; kan har’allee hin dhaabbatin tana keessatti, madaan hundaatuu fayyee; gaafiileen uummata deebii argatee; biyya hundaafuu haadha takka taatu ijaaruun baay’ee rakkisaa qofaa osoo hin taane waanuma danda’amuu hin fakkaatu. Fedhii fii tattaaffiin MM Dr Abiyyi biyya akkanaa tana tokko godhee jiraachisuu dha jedheen yaada. Gaafii guddaan asirratti ka’u garuu Akkamitti biyya tana tokko godhuun danda’ama? kan jedhu ta’a. Qormaata guddaa kanatu MM fi bulchinsa isaa eeggataa jira. Garaagarummaa siyaasaa fi ayidoolojii Akkuman barreeffama kutaa tokkoffaa keessatti ibsuu yaale, waayeen Minilikuu biyyattii tana bakkee lamatti waan baase fakkaata. Warri kaabaa Minilik akka gootaatti yoo faarsan; warra kibbaatiif inni garuu kan seenaan hin daganne diina hamaa ture. Warri kaabaa badii Minilik warra kibbaarratti raawwate sana amananii fudhatanii hanga araarri hin buunetti, madaan warra kibbaa kun tuttuqamaatuma jiraata. Kan nama gaddissiu garuu humnootni warra kaabaa tokko tokko waan Minilik godhe sana amananii fudhachuun hafee; siriidhaa sirni dulloomaan dur sun akka deebi’ee dhufu hawwu. Seenaa fokkataa sana faarsuudhaan madaa uummattooa warra kibbaa tuttuqaa jiru. Humnoota kana, kan mirga hiree murteeffannaa uummattootaa, sabootaa fi sab-lammootaa ukkaamsuuf,waan heera biyyattii tanaa keessatti lafa kaa’amee jiru Keeyyatni 39 akka haqamu kan barbaadan. Keeyyatni 39 haqamuuf deema moo maal ta’a? Warri isa kanaan morman sababuma fedhes dhiyeessan; hanguma fedhes jibban, keeyyatni kun waan qoosaan barreeffamee miti. Kuni injifannoo qabsoo bilisummaa sabootaa ti. Injifannoo kana balleessuun waanuma hin danda’amnee dha jedheen amana. Mirgi hiree murteeffannaa uummattoota waanuma Addunyaarratti fudhatama qabuu dha. Kun Itoophiyaaf addatti hin uumamne. Kanaafuu kabajamuun isaa dirqama ta’a. Warumti keeyyata kanaan mormanuu, inni kun mirga uumaa akka ta’e ni beeku garuu wanti isaan keeyyata kana balaalefataniif biyyattii tana gara diigamuutti geessuu danda’a jedhanii waan yaadaniif, keeyyatni kun akka haqamu gaafachaa jiru. Akkuma “Abjuu sodaatanii hirriiba hin dhiisan” jedhamu, biyyattii tana diiguu danda’a jedhanii keeyyatni kun akka haqamu taasisuun rakkoo biraa uumuu ta’a malee furmaata hin ta’u. Keeyyatni kun jiraatus jiraachuu baatus, yoo gaafiin uummata deebii hin arganne, diigamuu biyyattii tanaatti geessuun waan hin oollee bar!! Sirni Federaalaa amma jiru kun fooyya’ee, diimookraata’ee ittifufama moo ni jijjiirama? Warri keeyyata 39n morman, keeyyata kana akka addaatti laalaniiti malee, sirni Federaalaa kan naannoleerratti hundaaye kunis isaan hin gammachiisne. Isa kanaanis mormaa fi balaaleffataa jiru. Jaalatanis jibbanis, fudhatanis dhiisanis, inni kunis dhiiga fi lafee ilmaan saboota cunqurfamaniitiin argame. Kunis injifannoolee argaman keessaa isa guddaa fi hangafa dha. Keessumaayuu injifannoolee Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBOn) argamsiise keessaa kun isa guddaa dha. Oromiyaan kaartaarratti mul’achuu fi beekamuu kan dandeesse sirni kun ijaaramnaani. Isa kana Wayyaaneetu isiniif ijaare jechaa akka Habshootni waayee Oromoo gadi xiqqeessuu fi busheessuuf odeessan osoo hin taane, kuni bu’a QBO kan ABOdhaan hogganamu argamsiisee dha. Kanaafuu, sirni Federaalaa amma jiru kun caalaatti diimookraata’ee fooyya’a malee diigamuun gonkumaa waan hin danda’amnee dha. Gaafiin biyyoolessaa Oromoo deebii argachuu danda’aa, akkamitti? Inni kuni gaafiilee ciccimoo MM Dr Abiyyi tti qormaata guddaa ta’an keessaa isa tokkoo fi hangafa dha. Akka amma hubatamaa jirutti Dr Abiyyi gaafii Oromoo deebisuun hafee waan Oromummaa fi Sabboonummaarraa achi fagaatee deemu fakkaata. Waanuma ta’eefuu eeguun gaarii dha. Muddamanii waa jechuun gaarii miti. Kan ta’es ta’u, Dr Abiyyi rakkoo cimaa kana jalaa miliquu yaala moo gaafiin kun akka deebii argatu taasia? Yoo kana godhuu dhiise hireen isaa maal ta’uuf deema? Uummatni Oromoo keessumaayuu immoo Qeerroon kan sadrkaa kanaan isa gahan yoo fuula irraa gargalfatan maal ta’uuf deema? fi gaafilee biroo barreeffama kutaa itti aanu keessatti qabadheen dhiyaadha. Ittifufa Hanga walitti deebinutti nagaan turaa. Ulfaadhaa Berhanu Hundee Kutaa Sadaffaa fi Xumuraa Garaagarummaan siyaasaa fi ayidoolojii Itoophiyaa keessatti mul’atan; dhimmi Keeyyata 39; waayeen Sirna Federaalaa amma jiru fi dhimmoota ciccimoon bulchinsa Muummicha Minsteeraa (MM) Dr Abiyyi keessatti qormaattota ta’an hammi tokko barreeffama kutaa lammaffaa keessatti ibsamanii jiru. Barreeffama kutaa sadaffaa kana keessatti qormaata isa baay’ee cimaa fi hangafa kan ta’e Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) fi gaafii biyyolessaa Oromoo laalchisee dhimmoota tokko tokko kaaseen yaada koo ibsuu yaala. Gara dhimma har’a kaasuu barbaadutti osso hin seenin dura waan tokko jechuun barbaada. Akkuma miidiyaalee adda addaarraa argamaa fi dhaga’amaa jirutti, Habashootni keessumaayuu warri sirnni durii dulloomaan sun akka deebi’u hawwan tibba kana baay’ee wacaa jiru. Sababni wacuu kuni immoo Kaantiibaa Finfinnee isa haaraa muudame laachisee yommuu ta’u, isa kanaan mormuuf bulchinsa Obboo Lammaa fi Dr Abiyyi komachaa, qeeqaa fi duulas irratti gaggeessaa waan jiran fakkaata. Isaan kun warra, yeroo Dr Abiyyi haasa’a isaa keessatti Minilik faarse gammadanii dhiichisaa turanii dha. Har’a garuu fedhiin isaanii guutamuu hafnaan fuula isaanii Dr Abiyyirraa garagalfatanii, bulchinsa isaa qeeqaa jiru. Egaa, kunoo qormaatni Dr Abiyyi eeggatu tokko isa kana waan ta’eef, asirraa jalqabaa jira jechuu dha. Bulchinsa MM Dr Abiyyi keessatti gaafiin biyyoolessaa Oromoo akkamitti deebii argachuuf deema? Gaafiin Oromoo matumti isaatuu maali? jennee yoo gaafii kaasne, hiika adda addaatu kennamaafii jira natti fakkaata. Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) gaafii kanaaf yoo hiika kennu: sabni ykn uummatni Oromoo waraana Minilikiin humnaan weeraramee, biyyi isaa waan irraa fudhatameef, kun gaafii kolonii ti jedha. ABOn hiika seenaa kanarratti hundaa’ee, uummatani Oromoo akka bilisoomu fi Oromiyaanis walaboomtee mootummaa birmadummaa ishii akka dhaabbatuuf qabsootti seenee; isa kana galiin gahuuf qabsaa’aa jira. Asirratti, akka hubannoo kiyyaatitti, kun kaayyoo fi galii ABO ta’ee, wanti jaarmayichi kun irratti xiyyeeffatu garuu mirgi hiree murteeffannaa uummata Oromoo kabajamee; uummatni kun yoo bilisummaa argatee, hiree ofii murteeffachuu danda’e, akkamitti fi eenyu wajjin jiraachuu akka barbaadu kan filatu uummatichuma kana jedhee waan amanu natti fakkaata. Jaarmayootni Oromoo kan biroo immoo gaafii Oromoo akka gaafii diimookraasii fi ofiin ofbulchuutti waan laalan fakkaatu. Dhimma kolonii jedhurratti ABO wajjin waan waliigalan hin fakkaatu. Asirratti yoon dogongora na sirreessuu danda’u. Kanaaf, mootummaa birmadummaa Oromiyaa dhaabbachuun barbaachisaa miti; Oromoon ofiin of bulchee (Self Rule), uummattoota fi saboota Itoophiyaa wajjin bulchinsa waloo (Shared Rule) uummatee jiraachuu ni danda’a waan jedhan natti fakkaatu. Asirratti kuni fedhii uummata bal’aa Oromoo yoo ta’e, ABOnis kanaan waan mormuu fi dura dhaabbatu natti hin fakkaatu. Kanaafuu, jaarmayoota Oromoo jidduutti rakkoonuu jiraachuu hin qabu ture. Hundi isaaniituu fedhii uummata bal’aa Oromootiif kan dhaabbatan yoo ta’e, waliin mormuu maaltu fide?? Gara gaafii isa mata dureerratti ka’etti yoo deebinu, OPDOn hoo gaafii Oromoo akkamitti laalti? Akkamitti hiika kennitiif? Gaafii kanarrtti jaarmayoota Oromoo hafan wajjin keessumaayuu ABO wajjin waliigaluu dandeessi? Obboo Lammaa fi Dr Abiyyi hoo isaanumtuu waan kana akkamitti laalu? Yoo hiika gaafii Oromoo kana amananii fudhatanii, deebii barbaachisu kennuu yaalan, Habashoota wajjin waldhabuu waan ta’uuf, humnoota lama jidduu galu jechuu dha. Lakkii Itoophiyummaan araada jedhanii gama sana kan goran yoo ta’e, uummata Oromootiin waldhabuu ta’a. Waldhabuu qofaa osoo hin taane, yoo gaafii Oromoo deebisuu dadhaban, seenaa Oromoo keessatti waan badaa hojjetanii dabruuf deemu jechuu dha. Kanaaf Oromummaa ykn Itoophiyummaa filachuun dirqama ta’a jechuu dha. Kun isaaniif qormaata cimaa dha. Gaafiin Oromoo gaafii Abbaabiyyummaa ti Bifuma kamiinuu haa ta’u, wanti jaarmayootni Oromoo hunduu irratti waliigaluu qabu jedhee amanu, abbaabiyyummaa Oromoo mirkaneessuu dha. Abbaabiyyummaan Oromoo garuu karaa adda addaatiin laalama. Kuun akka Oromiyaa walaba taate ijaaruutti laalu; kuun immoo Oromoon Itoophiyaa keessatti ofiin ofbulchuu danda’ee; lafa fi qabeenya isaarratti abbaa ta’uu yoo danda’e, abbaabiyyummaa isaa mirkaneeffate jechuu dha warri jedhan jiru. Gama biraatiin yoo laalamu garuu humnootni Itoophiyaa kan waayee kanaan morman hedduu dha. Isaan kun gabaabumatti warra hiree murteeffannaa uummattootaa, sabootaa fi sablammootaatti hin amanne; warra Keeyyata 39 haqsiisuu barbaadanii dha. Humnootni kun walumaagalatti warra QBO dhabamsiisuu fedhanii dha. Bulchinsi Obboo Lammaas ta’ee kan Dr Abiyyi humnoota walfaallessan kana lamaan jidduu waan jiruuf, fedhii hundaatu eeguun baay’ee rakkisaa isaanitti ta’a. Dhimmi Finfinnee fi kan magaalota Oromiyaa akka Diree Dhawaa faa maal ta’uuf deema? Oromiyaan walaba taatee mootummaa birmadummaa ijjaarrattus ta’ee Itoophiyaa keessatti biyya ofiin ofbulchitu taatus, karaa lamaaniinuu dhimmi Finfinnee fi kan akka Dirree dhawaa faa dhimmoota laayyootti furmaata argatanii miti. Keessumaayyuu dhimmi Finfinnee baay’ee murteessaa waan ta’eef, isa kanaaf furmaata xumuraa argamsiisuun bulchinsa Obboo Lammaas ta’ee kan Dr Abiyyiif qormaata guddaa dha. Amanamus amanamuu baatus, fudhatamus fudhatamuu baatus, Finfinneen qaama Oromiyaa qofaa osoo hin taane, handhuura ishii ti. Kanaafuu karaadhuma fedheenuu yoo ta’e, abbaabiyyummaan Oromoo mirkanoofnaan, Finfinneen haadha ishii Oromiyaatti deebi’uun dirqama ta’a. Haa ta’u malee, humnootni har’a Kaantiibaan ishii Oromoo ta’eef gamaa gamanaa wacan kun gaafa Finfinneen Oromiyaa jala galte maal ta’uuf deemu? Gaafiin kun Dr Abiyyiif qormaata cimaa dha. Walumaagalati, gaafiilee fi dhimmoota rakkisaa ta’an tokko tokkon asitti kaase malee, rakkoolee hedduutu jiru. Gaafiin Oromoo gaafii laayyootti deebii argatuu miti. Gaafii wareegama ulfaataa kaffalchiise fi ammas kaffalchiisuuf deemuu dha. Furmaata xumuraa osoo hin barbaadin dura mooraa Oromoo keessattuu dhimma kanarratti sirriitti waliigalamuu qaba. Hiika isaarratti waliigalteen yoo hin jiraanne, galii isaarratti waliigaluun hin danda’amu. Oromoon maaliif qabsoo kana jalqabe? Eessa gahuu barbaada? Akkamitti bakka barbaadamu sana gahuun danda’ama? Walumaagalatti egereen keenya maal ta’uuf deema? fi gaafiileen walfakkaatan baay’eetu ka’uu danda’u. Gaafiilee kanaaf deebii waloo argachuun baay’ee barbaachisaa fi murteessaa dhas. Dhimma kana yeroo biraan itti deebi’a. Ammaaf garuu barreeffamni ani mata duree “Tattaaffiilee Dr Abiyyii fi qormaattota isa eeggatan” jedhu jalatti kutaa sadiin dhiyeese asirratti xumura. Hanga dhimma biraatiin walitti deebinutti nagaan turaa. Ulfaadhaa


Gareen maqaa dhaabaatin biyya alaa irraa galan gandarra ya’anii shubbisuu malee ummata Oromoof jijjiirama fidaa hin jiran

Dhaamsa biyya keessaa dhufe ============= Haali amma siyaasni keenya keessa jiru hedduu nama yaadessa. Sababni isaa: 1’ffaa Diinni qabsoo keenyaa waayyaanneen bakka jirtu wal sassaabde tokkummaan qabsoo fuula duraaf karoora baasaa jirti. 2’ffaa Mooraan qabsoo Oromoo keessaa fi alaan tokkummaa dura hanga tokku uumamee ture gara duubatti harkisaa jiraa. 3’ffaa Dhaabonii siyaasaa Oromoo alaa fi keessa jiran tokkummaan walitti dhufuun dhaaba haala siyaasni Oromoo irra jiruun hogganuu danda’u hundeessaa hin jiran. Keessumaa immoo warri alaa dhufaniiru jedhaman qabsoo hadha’aa Oromoon gochaa tureef bu’uura guddaa uumu jedhamee osoo eegamuu, faallaa isaa summii tokkummaa sabaa diigu uummata keessa facaasuu fi akka nama silayyuu karaa itti galee fira dubbisu dhabe galanii fira isaanii waliin shubbisa eegalan. Kanaaf mooraan qabsoo keenyaa yeroo kamiyyuu caalaa yeroo murteessaa fi rakkisaa keessa waan jiruuf adaraa keessan dhaabota siyaasa jirra ofiin jedhanii fi bulchaan jira jedhan akka dhimma Oromummaa qofaaf tokko ta’aan itti nuuf duulaa jechuun barbaade.”


Jaarmayoota Siyaasaa Oromootiif

Xalayaa: Dhaamsa Oromummaa Berhanu Hundee Kutaa Lammaffaa Duradubbii Uummatni Oromoo humnaan weeraramee erga bilisummaa fi abbaabiyyummaa isaa dhabee kaasee hanga har’aatti waan dhabe sana deebifachuuf yeroo inni fincila diddaa gabrummaa fi qabsoo bilisummaa dhaabe hin jiru. Qabsoo kana keessati immoo bu’aa ba’ii meeqa keessa dabree, wareegama ulfaataas kaffalee har’a gahee jira. Yeroo adda addaatti carraalee gurguddoonis nu dabranillee, uummatni Oromoo amma sadarkaa xumura gabrummaarra waan gahe fakkaata. Kana jechuun garuu karaan bilisummaatti nu geessu gabaabbate jechuuf malee, xumurri qabsoo kanaa maal ta’uuf akka deemu beekuun rakkisaa dha. Yoo tokkummaan ilmaan Oromoo addatti immoo kan qabsaa’otaa fi jaarmayootaa Oromoo jabaatee, humni mooraa keenyaa abdachiisaan hin uumamne, bilisummaa argachuun hafee, injifannooleen hanga har’aatti galmeeffamanuu gaaga’ama keessa galuu akka danda’an hubachuun barbaachisaa dha. Carraalee gurguddootu nu dabran yoon jedhu, fakkeenyaaf carraa guddaan inni duraa bara 1974, bara warraaqsa Itoophiyaa sana yoo ta’u, Sabboontotni Oromoo warraaqasa sana keesatti gahee olaanaa qabaatanillee, bifa qindaa’een akka jaarmayaa saba Oromootti ijaaramanii humna cimaa wan hin uuminiif, jijjiiramni gaafii Oromoo deebisiisuuu danda’u hin mul’anne. Dammaqinsi uummata Oromoos yero sana akka har’aa waan hin turiniif, jijjiiramni sun humnoota biroo harka seenee carraan Oromoos ukkaamamee hafe. Carraan biraa bara 1991 yoo ta’u, jijjiiramni bara sana argame sun kan bara 1974 caalaa bu’aalee gurguddoo argamsiise; injifannoolee gurguddoos galmeesse. Isaan kana keessaa kan ijoo ta’an kaasuuf Oromiyaan kaartaarratti mul’achuu; Qubeen Afaan Oromoo hojiirra ooltee Afaan kunis Afaan hojii Oromiyaa ta’uu fi Sabboonummaan Oromoo guddachuu dha. Kuni hunduu kadhaadhaan kan argaman osoo hin taane, waregama ilmaan Oromoo kumaatamaan kafalaniin dhufan. Injifannoole kana argamsiisuuf jaarmayootni bilisummaa Oromoo addatti immoo Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) gahee guddaa taphatan; qooda guddaas gumaachan. Keesumaayyuu ABOn kallacha qabsoo bilisummaa ta’ee, QBO hogganuudhaan bara 1991 jijjiiramni bu’uraa akka argamu taasisuu keessatti gahe olaanaa fi furtuu ta’e taphate. Kan baay’ee nama gaddisiisu garuu jaarmayaan abdii bilisummaa ta’e fi uummata Oromoo biratti jaalala guddaa horate sun har’a bakkee adda addaatti bahee argamuu isaa ti. Jaarmayoota fi Qabsaa’ota Oromoo Hacuuccaa fi roorroon uummata keenyarra gahe isinitti dhagahamnaan; gabrummaa bar-dhibbee tokkoo ol uummata Oromorratti fe’amee jiru kana teessanii laaluun boqonnaa isinii dhoowwinaan; mirga uummata keenyaa kabachiisuu fi Oromoon biyya isaa kessatti abbaa lafaa fi qabeenyaa akka ta’u godhuuf jettanii qabsoo kanatti seentan. Akka sagantaa, kaayyoo, galii fi mul’ata jaarmayaa keessaniititti garaagarummaa qabaachuu dandeessu. Ilaalchi adda addaa jaarmayoota jidduutti dhiisii maatii tokko kessattuu waanuma mul’atuu dha. Kanaafuu ilaalcha gara garaa qabachuun rakkoo cmaa ni ta’a jedhee hin yaadu. Wanti isin akka walootti waliin qabdan garuu karaadhuma fedheenuu haa argamuu, abbaabiyyummaa Oromoo mirkaneessuu dha jedheen amana. Waayeen karaa waayee garaa hin ta’in malee!! Kuni akkamitti argamaan, karaa kam wayyaan, tooftaa fi tarsiimoo kamitti fayyadamuutu gaarii dha kan jedhan dhimmoota isini jidduutti waliigaltee isin dhoowwu malan akka ta’an naaf gala, nan hubdhas. Haa ta’u malee galiin xumuraa adda adda ta’uu malus kaayyoon keessan garuu akkuma armaan olitti ibsame tokkuma jedheen yaada. Kanaafuu garaagarummaan isin jidduutti uumamu baay’ee xiqqaa waan ta’eef, uummata kanaaf jettanii isa kana dhiphisuun dirqama Oromummaa ti jedheen amana. Hundi keessanuu kan ganama manaa baataniif mirga uumata kanaa eegsisuufii mitii? Mirgi uummata/saba Oromoo maal akka ta’e isinitti himuun barbaachisaa dhaa? Fedhiin uummata Oromoo guutumaa guututti eegamuu akka qabu kun hawwii fi kaayyoo qabsoo keessaniitii mitii? Fedhii dhuunfaa caalaa fedhiin uummata bal’aa Oromoo dursuu akka qabu Sabboontotatti himuun barbaachisaa dhaa? Akka miidiyaalee adda addaarratti argamaa jirutti yeroo ammaa kana jaarmayoota siyaasaa Oromoo 14 ol akka jiranii dha. Saba guddaa fi uummata bal’aa akka Oromootiif jaarmayootni hanga kana baay’achuun rakkoo waan qabu natti hin fakkaatu. Haa ta’u malee, ammaaf Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti kaayyoo fi galii gurguddoo lama qofaatu mul’achaa jiru. Isan kunis: A) Oromiyaa walaba taate fi mootummaa birmadummaa Oromoo ijaaruu yoo ta’u; B) Itoophiyaa diimookraatofte keessatti Oromoon ofiin ofbulchee warra hafan wajjin immoo bulchinsa waloo (shared rule) akka qabaatu taasisuu dha. Maarree, jaarmayootni 14 kaayyoo fi galii 14 qabu jechuu dha? Deebiin gaafii kanaa eeyyen kan jedhamu yoo ta’e, kaayyoon 14 maali? Lakkii kaayyoon isaanii gurguddoo lamaan kana keessaa hin bahu kan jehamu yoo ta’e immoo, warri kaayyoos ta’ee galii tokko ykn walfakkaataa qaban maaliif bakka tokkotti dhufanii humna isaanii hin cimsine? Maaliif gara garatti bibixxilamanii jiraatu? Tokkummaa jechuun walitti baqanii hoggansa tokko jalatti jaarmayaa tokko ta’uu qofaa mitii bar!! Tokkummaan ani jechaa jiru tokkummaa kaayyoo ti (unity of purpose). Kuni kan barbaachisuuf immoo: Egaa, kun akka ani itti hubadhutti malee, bu’aa tokkummaa wallaaltaniitii miti. Jaarmayoota fi qabsaa’ota saba guddaa kanaa Barbaacisummaan tokkummaa kan ani armaan olitti tarreesse qofaa miti. Kana isinuu na caalaa beekutu jedheen amana. Ani akka ilma Oromoo tokkoottan dhaamsa Oromummaa isiniif dabarsaa jira malee, waan uummata keenyaaf gaarii ta’u isin caalaa namni biraa ni beka jedhee hin yaadu. Yeroon ammaa yeroo bay’ee murteessaa ta’ee dha. Diinni uummata keenya waggota 27 dabran fixaa as gahee, har’allee uummata keenya nyaacha yeroo jirutti, humnootni biroo immoo beela’anii nu nyaachuuf hamuumachaa akka jiran waan hubattan natti fakkaata. Dabalataan immoo, haalli uummatni keenya har’a keessa jiru dhugumatti baay’ee gaddisiisaa qofaa osoo hin taane, waan hedduu nama yaaddessuu dha. Balaa guddaa nutti deemaa jiru kana maaliif alaalatti arguun isin rakkisa? Waliigaltee dhabadanii maaliif diinaaf carraa gaarii uumtu? Yoo humni Oromoo cimaa fi abdachiisaan jiraachuu baate, ammas carraan yeroo sadafaadhaaf nu dabruuf akka deemu hin hubattanii? Dubbii xumuruu fi dhaamsa Oromummaa isiniif dabarsuuf, jaarmayootni Oromoo kaayyoo fi galii adda addaa qabaattanillee, kana akkuma jirutti qabachuudhaan garuu taa’aa waliin mar’iadhaa; rakkoo walootiif furmaata waloo barbaadaa; karoora yeroo gabaabaa fi kan dheera (roadmap) waliin baasaa; humna mooraa Oromoo cimaa fi abdachiisaa uumuuf warri kayyoo tokko fi walfakkaataa qabdan uummata kanaaf jedhaatii tokkummaa kaayyoo ijaaraa. Yoo isin olola walirratti ooftanii, summii walitti facaaftan, summiin kun uummata bal’aa keessatti faca’uu akka danda’u hin dagatinaa. Waan uummata Oromoo gargar facaasu fi diina jabeessuu danda’u hojjechuurraa of qusadhaa. Sabboontota fi qabsaa’ota isin biraa wareegamanii hafan yaadadhaa. Garaagarummaa keessan dhiphisaatii waan goototni keenya ittwareegaman sana bakkaan gahuuf tumsa waliif ta’aa. Badii dalagamu hundaaf ittigaafatama seenaa jalaa bahuu akka hin dandeenyes hubadha. Waaqayo/Rabbi hubannoo fi waliigaltee isiniif haa kennu!! ====== ittifufa ====== Hubachiisa: Xalayaan mata duree “Dhaamsa Oromummaa” jedhuun dhiyaate kun ittifufa. Kutaalee itti aanan keessatti kan dhiyaachuuf deeman xalayaalee:


Uummata Oromoo fi Qeerroo Oromootiif

#Xalayaa: Dhaamsa Oromummaa Berhanu Hundee Kutaa tokkoffaa Duradubbii Uummatni Oromoo humnaan weeraramee erga bilisummaa fi abbaabiyyummaa isaa dhabee kaasee hanga har’atti waan dhabe sana deebifachuuf yeroo inni fincila diddaa gabrummaa fi qabsoo bilisummaa dhaabe hin jiru. Qabsoo kana keessati immoo bu’aa ba’ii meeqa keessa dabree har’a gahee jira. Yeroo adda addaatti carraa gurguddoonis nu dabranillee, uummatni Oromoo amma sadarkaa xumura gabrummaarra waan gahe fakkaata. Kana jechuun garuu karaan bilisummaatti nu geessu gabaabbate jechuuf malee, xumurri qabsoo kanaa maal ta’uuf akka deemu beekuun rakkisaa dha. Yoo tokkummaan ilmaan Oromoo jabaatee, humni Oromoo abdachiisaan hin uumamne, bilisummaa argachuun hafee, injifannooleen hanga har’aatti galmeeffamanuu gaaga’ama keessa galuu akka danda’an hubachuun barbaachisaa dha. Carraalee gurguddootu nu dabran yoon jedhu, mee waan tokko tokko kaasuun barbaada. Yoon dhimma kana kaasu garuu seenaa barreessuuf osoo hin taane, kan dabrerraa baratamee, gara fuulduraatti dogongorri walfakkaataan akka hin hojjetamne hubachiisuufi. Carraa guddaan inni duraa bara 1974, bara warraaqsa Itoophiyaa sana yoo ta’u, Sabboontotni Oromoo warraaqasa sana keesatti gahee olaanaa qabaatanillee, bifa qindaa’een akka jaarmayaatti ijaaramanii humna cimaa wan hin uuminiif, jijjiiramni gaafii Oromoo deebisiisuuu danda’u hin mul’anne. Dammaqinsi uummata Oromoos yero sana akka har’aa waan hin turiniif, jijjiiramni sun humnoota biroo harka seenee carraan Oromoos ukkaamamee hafe. Carraan biraa bara 1991 yoo ta’u, jijjiiramni bara sana argame sun kan bara 1974 caalaa bu’aalee gurguddoo argamsiise; injifannoolee gurguddoos galmeesse. Isaan kana keessaa kan ijoo ta’an kaasuuf Oromiyaan kaartaarratti mul’achuu; Qubeen Afaan Oromoo hojiirra ooltee Afaan kunis Afaan hojii Oromiyaa ta’uu fi Sabboonummaan Oromoo guddachuu dha. Kuni hunduu kadhaadhaan kan argaman osoo hin taane, waregama ilmaan Oromoo kumaatamaan kafalaniin dhufan. Haa ta’u malee, bu’aaleen argaman akuma jiranitti ta’anii; Mootummaa Wayyaanee jalati waggoota 27 dabran keessatti yeroo kamiiyyuu caalaa kan hidhaan, reebichi, ajjaachaa fi biyyaarraa baqachuun keessatti ciman akka ta’an kun waan seenaaf taa’uu dha. Uummata bal’aa Oromoo fi Qeerroo Hammenyi fi roorroon kun daangaa dabarraan, tokkummaa fi gamtaadhaan kaatanii, waggoota sadii ol (2014-2017) hogganummaa Qeerrootiin sochii walirraa hin citin godhuudhaan, Wayyaanee jilbiiffachiistanii, kunoo qilleensi jijjiiramaa akka mul’atu taasistan. Injifannoon har’a warri biraa ittiin dhaadatu fi ittigammadaa jiru kan lafee fi dhiiga ilmaan Oromootiin argamee dha. Gabaabumatti abbaan jijjiirama kanaa silaa uummata Oromoo fi Qeerroo Oromoo turan. Kan nama gaddissiu garuu, ati uummatni bal’aan Oromoo osoo bu’aa irraa hin argatin, humni biraa jijjiirama kana harkatti galfatee yeroo ittiin dhaadatu fi bookkisu, ati har’alle du’uurraa hin oolle. Qayee fi qabeenya keetirraa buqqifamuurraa hin hafne. Ammallee kunoo karaalee adda addaatiin waraanni sirratti banamee, akka baala mukaa harca’aa jirtu. Kuni maaliif ta’e? jedhaatii of gaafadhaa. Abbolii fi haadholii Oromoo, kan ijoolle keessan ittidhabdan, kan haati reeffa ilma ishiirra teessee osoo boochuu dararamni irragahe; kan maatii tokko keessaa nama meeqa awwaaltan, kan ijoollee sabiyyiin teessan rasaasaan ittiwaaddaman; kan uummatni nagaa ittisa tokko hin qabne rasaasaan dhuman; kan haati ulfi mararfannoo tokko malee gara-jabeenyaan ajjeefamtu; osoo ati beela fi gadadoo keesa jirtuu alagaan Miliyeenara fi Biliyeenara itti ta’e; kan qayee fi biyya abbaa keetii keessatti nagaan baatee galuu dadhabde. Kan har’allee manni fi qabeenyi kee shftootaan gubachaa jiru; Oromoo waan taateef qofa, naannoo Somaaleerra qabeenya keetirraa buqqaatee, har’a rakkoolee hamtuu keessa jirtu. Kan ijoolleen keetillee dinaaf meeshaa ta’anii hammeenya daangaa hin qabne sirratti hojjechaa jiran. Walumaagalatti gabrummaa bar-dhibbee tokoo olii baattee waan jirtuuf, kuni hunduu amma na gahe jedhiitii; tokkummaadhaan ka’iitii gabrummaa kanatti xumura godhi. Akka gamtaan kaatee diina harka micciiruu dandeessu agarsiiftee jirta. Yoo tokkummaadhaan kaate, humni si injifachuu danda’u akka hin jirre hubadhu. Warra afaaniin si sobanirraa jijjiirama hin eegin; isaan kana abdii hin godhatin; isaan kana hin amanin. Dhimma kee dhiisanii waan biraatiif dursa akka kennan hubadhu. Jabina diina keetii osoo hin taane, ilmaanuma kee kan si gananii diinaaf meeshaa ta’antu gabrummaa sirra tursiise, tursiisas, kana hubadhu. Wareegama keetiin biyya tasgabbeessine, biyya ijaarre jedhanii dhaadatu; garuu siif bu’aan argame hin jiru. Ati du’aa osoo jirtuu tokkummaa biyyattii tanaatiif lallabamaa jira. Ati du’aa, saamamaa, qabeenyi kee barbadaa’aa tokkummaan biyya tanaa akkamitti faarfama? Ati biyya tana keessa hin jirtu jechuu dhaa? Biyya ati ittidhiigdee asiin geesse tana keessatti, yoo ati dhiigdu kan siif quuqamuu fi mirmatu hin jiruu bar!!! Uummata Oromoo, Akka ilma keetii tokkootti, dhaamsa kana yoon sii dabarsu, haalli ati keessa jirtu na dhiphisee, boqonnaa na dhoowwee, na gaddisiisee, garaa koo na gubnaan malee, duula labsaa hin jiru. Kana hubachuu qabda. Qilleensa jijjiiramaa ati waregama ulfaataa ittikaffaltee argamsiifte kana keessatti, diinni tokko si nyaachaa osoo jiruu, ka biraa beela’ee si nyachuuf hamuummachaa akkajiru dammaii hubadhu. Jijjiramni amma mul’achaa jiru kun xumurri isaa kan kee, kan gabrummaan keessatti awwaalamuu fi abbaabiyyumaan kee keessatti mirkanaa’u akka ta’u qabsoo hadhooftuu tana cimsiitii injifannoo xumuraa mi’ooftuu argamsiisii. Nagaa fi gammachuudhaa biyya kee keesa akka jiraattu godhi. Qabsoon kee qabsoo haqaa waan ta’ef, injifannoon xumuraa kan kee akka ta’u hin shakkin. Carraan amma uumamuuf deemu kun akka si hin dabree gamtaadhaan, tokkummaadhaan ka’ii, fincila xumura gabrummaa bakkaan gahi. Yeroon ati biyya teenya Oromiyaa jiituu fi badhaatu tana keessatti nagaa argattee, gammachuudhaan keessa jiraattu fagoo hin ta’u. Kana mirkaneessuuf, wanti hunduu harka kee jira. Hiree kee ofiii keetiif murteeffachuu qabda. Kana godhuuf immoo yoo tokkummaa kee jabeessite, humna abdachiisaa ta’e qabda. Amma murtiin keeti. Waqayyo/Rabbi si wajjin jira; humna afaaniin si sobu fi si sossobu hin abdatin. Kan du’e awwaallachaa, kan jiru jajjabeessi, onnachiisi, kakaasi, qabsoo kana ittimuddi. Malli fi falli biraa hin jiru, kana beeki. Injifannoo xumuraa kan keeti. ====== ittifufa ====== Hubachiisa: Xalayaan mata duree “Dhaamsa Oromummaa” jedhuun dhiyaate kun ittifufa. Kutaalee itti aanan keessatti kan dhiyaachuuf deeman xalayaalee: