Haleellaa Kiraayisticharch: Lammiileen Niwuuziilaand meeshaa waraanaa mootummaatti deebisan

Lammiileen Niwuuzilaandi meeshaa hidhatanii jiran deebisanii mootummaatti galii gochuu eegalan. Meeshaa deebisuun kun haleellaa Masjiida magaalaa Kiraayisticharch keessatti argamu irra ga'e booda akkaataa walii galtee irra ga'ameen raawwatamaa jira. Haleellaan kun Masjiidarrati kan raawwatame Bitootessa darbe yoo ta'u namoonni 250 ta'an ajjeefamaniiru. Sagantaa meeshaa waraanaa walitti qabuu har'a eegalame kanaan meeshaaleen waraanaa 250 ta'an galii taasifamu. Hanga ammaatti namoota 169 meeshaalee waraanaa 224 dabarsanii mootummaatti kennaniif maallaqi doolaara Niwuuziilaandi 433,600 kaffalameeraaf. Meeshaaleen waraanaa walitti qabamanis yogguma sana barbadeeffaman. ''Hawaasni hidhate haala kanaan seera waliigaltee meeshaa galii gochuu kabajuunsaa waan abdiinamaaf kennuudha. Kun hawaasa sadarkaansaa fooyya'e ta'uu akka agarsiisu poolisiin ni hubata. Deebiin hawaasarraa argachaa jirru waan nama jajjabeessuudha,'' jedhu Komaandarri naannawa kanaa Maayik Joonsan. Akka komaandar Joonsanitti namoonni meeshaa hidhatan lakkoofsaan 900 ta'an meeshaalee waraanaa 1,415 deebisuuf tole jedhaniiru. Meeshaa ittiin adamoo adamsaa ture kan deebise namni maqaansaa akka hin eeramne gaafate tokko doolaaraa Niwuuziilaandi 13,000 argachuusaatti gammachuu qabu ibsa. "Hojiin kun sirrii miti jechaan ture. An akka dhuunfaa kootti itti gammadaa hin turre. Garuu, boodarra haala gaariidhaan hojjechuu eegalan. Amma baayyee gammadeera,'' jechuun gaazexaa Niwuuziilaandi Heeraalditti himeera. Garuu namni hundi gammachuu hin qabu. Meeshaa waraanaa waggaa 100'f qabatame akaakayyuu isaarraa dhaale dabarsee kennuun doolaara 150 kan argate jiraataan magaalaa Kiraayistcharchii Viinsant Saandars TV Niwuuziilaanditti akka himetti murtee kanatti hin gammadne waan ta'eef callisee dhiiseera jedha. ''Utuu nuti itti hin qophaa'in adeemsa hojichaa xumuran. Meeshaalee waranaa harkaa qabnu akka deebisnuuf guyyaa lama qofa nuuf kennan, nu dirqamsiisaa turanis,'' jedhe Walii galatti, sagantaa kanaaf mootummaan maallaqa doolaara Niwuuziilaandi miiliyoona 208 qabateera. Rifoormiin meeshaa waraanaa biyyattii akka fooyya'uuf kan murtaa'e Ebla darbe ture. Akkaataa rifoormii haaraa kanaan loltoota biyyattiirraan kan hafe namni kamuu meeshaa waraanaa qabachuu hin danda'u.


Waraana Yaman: Finciltoonni Huuttii Yaman, loltoota Saa'udii 'baayyee' booji'uu dubbatan

Finciltoonni Yaman kan ta'an warri Huuttiin daangaa biyyoota lamaaniitti haleellaa gaggeessaniin loltoota Saa'udii 'baayyee' qabachuu himan. Dubbii himaan finciltoota Huuttii birgeedii waraanaa Saa'udii sadii naannoo magaalaa Najaraan jedhamutti booji'uu isaanii BBCtti himaniiru. Loltoonnii kumaatamaan lakkaa'aman qabamuu fi kaan immoo ajjeefamuu himaniiru. Saa'udiin garuu kana hin mirkaneessine. Dubbii himaan finciltootaa, wal-dhabdeen erga uumamee haleellaan kun isa guddaa dha jedheera. Koloneel Yaahiyaa Saare'aa humnooti Saa'udii ''meeshaa waraanaafi lubbuu baayyee dhaban'' jedheera. Warri qabaman hundi akka qorataman gareen finciltootaa kuni ibseera. Warri Huuttii Fulbaana 14 kuusaa boba'aa Saa'udii akka haleelan himanii turan. Kunimmoo gabaa addunyaa irratti dhiibbaa qaqqabsiisee ture. Haa tahu malee Saa'udiin haleellaa  kana kan raawwate Iraan dha jetteetti. Iraanimmoo gama isheen haaltee jrti. Yaman bara 2015 erga pireezidaantiin biyyattii yeroosii Abdurraabaah Mansuur Haadiifi kabinooti isaanii humnoota fincilaa Huuttiin magaala guddoo biyyattii Sana'aa akka gadhiisan ta'een booda biyyattiin waraanarra jirti. Mootummooti Gamtoomanii bara 2016 irraa kaasee waraana kanaan namooti 70,000 ajjeefamaniiru jedha.


Yaman: UN kaka'umsa gareen 'Houthi' nageenya buusuuf agarsiisan deggere

Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii wiixinee araaraa gareen Houthi Yaman kan Iraaniin deggeramu dhiyeesse deggere. Waraanni qindaa'aan Sa'uudii Arabiyaadhaan deggeramu garee Houthi Yaman waggootaa dheeraaf haleelaa kan turan yoo ta'u fedhiin nageenya buusuu garee Houthi irraa dhagahamuunsaa oduu aagaati jedhe dhaabbati kun. Erga buufataaleen boba'aa Sa'uudii Arabiyaa gurguddoon lameen haleelamanii booda kan ba'e wiixineen nageenya buusuu garee Houthi Yaman kun waraana yeroo dheeraa hambisuuf ergaa jabaadha. Hdhattoonni Houthi haleellaa sana akka raawwatan wayita dubbatan, Sa'uudii Arabiyaa fi Ameerikaan garuu Iraan komataa turan. Tahraan gamasheetiin halellaa waawwatame keessaa harka akka hin qabne ibsaa turte. Waraanni Yaman keessatti erga eegalee namoonni 10,000 caalan ajjeefamaniiru, miiliyoona hedduutti kan lakkaa'aman ammoo qe'eesaaniirraa buqqa'aniiru. Bara 2015 erga hidhattoonni Houthi Yaman pirezidaantii Yaman yeroo sana turan Abdrabbuh Mansour Hadi aangoorraa fonqolchuun magaalaa Sana'aa qabatanii as Sa'uudii Arabiyaa fi michuuwwan ishee waliin qindaa'uun haleellaa eegalan. GAreen Houthis gamasaaniitiin qindaa'uudhaan humna jabeeffatanii Sa'uudii Arabiyaa fi muchuuwwan ishee haleeluu eegalan. Gorsaa Olaanaan Dhimma Siyaasaa garee Houthi Mahdi al-Mashat ibsa TVdhaan kennaniin haleellaa Sa'uudii irratti geggeessaa turan kamiyyuu akka dhaaban dubbatan, Sa'uudiinis kanuma akka raawwattu ni abdanna jedhan. Kaka'umsi nageenyaa kun kan deggeramu yoo ta'e nageenya buusuuf qophii ta'uu dubbatan. Qaamoleen Yaman keessa jiran hunduu nageenyaa fi araara biyyattiirratti hojjechuu akka qabanis dhaamaniiru.


Waraana Yaman: Humni Sa'uudiin deggeramu Yaman haleeluun namoonni 100 ol du'an jedha Fannoo Diimaan

Humnoonni qindaa'anii Yaman keessatti hidhattoota 'Houthi' waraanna jedhan qilleensarraan mana hidhaa haleeluun namoota 100 caalan ajjeesaniiru jedha Dhaabbati Fannoo Diimaa. Namoonni kunneen naannawa Dhamar jedhamu keessatti kan haleelaman yoo ta'u kanneen madaa'an 40 ta'an ammoo hospitaalatti yaalamaa jiru. Jiraattonni naannoo akka jedhanitti halkan edaa xiyyaaronni ja'a qilleensarraan haleellaa raawwataa turan. Mootummaa Yaman deggeruun hidhattoota 'Houthi' kanneen mootummaadhaan morkan haleelaa jiraachuu kan dubbatan Humni Waraanaa Qindaa'aan Sa'uudii iddoowwan misaa'iloonni waraanaa fi meeshaaleen fageenyarratti nama haleelan buufatan irratti xiyyeeffachuu dubbatu. Michummaa Iraan waliin kan qabu gareen Houthi gamasaatiin iddoo akka mana hidhaatti itti fayyadamnu irratti haleellaa qilleensarraa banuun namoota fixan jedha. Jila Dhaabbata Fannoo Diimaa keessaa garas bobba'e kan hoogganan Franz Rauchenstein reenfa lafaa kaasuu fi kanneen lubbuun hafan barbaaduurratti hojiin harkifataa jiraachuu dubbatan. Yaman bara 2015 irraa eegaltee waraana keessa jirti. Bara sana Pirezidaantii biyyattii kan turan Abdrabbuh Mansour Hadi kaabinoota isaanii waliin hidhattoota Houthi ofiin jedhaniin dhiibamanii magaalaa Sana'aa gadi dhiisan. Michummaa cimaa pirezidaanticha waliin kan qabdu Sa'uudiin bara sanarraa eegaltee humna waraanaa qindeessuudhaan bakka hidhattoonni Houthi seenan qilleensarraa haleeluu itti fufti. Humni waraanaa qindaa'aan kun guyyaa guyyaadhaan qilleensarraan biyyattii haleela, hidhattoonni Houthi ammoo misaa'elii gara Sa'uudiitti furguggisu. Haala kanaan biyyattiin biyya waraanaa taate, jiruu fi jireenyi lammiilees yaaddoo keessa gale, yeroo ammoo lammiileen biyyattii dhibbeentaa 80 ta'an deggersa barbaadu. Balaa waraanaa kanaan erga bara 2016tii namoonni 70,000 ta'an du'aniiru jedha Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii.


Tarkiin Siiriyaa keessatti 'haleellaa akka bantu hin heeyyamne'- US

Waraanni Tarkii Siiriyaa keessatti bakka Kurdootni jiraatanitti fulla'uun haleellaa banuu eegaleera. Ameerikaan hayyama hin kennine jetti. Ministirri Haajaa Alaa Ameerikaa Maayik Pompiiyoon Tarkiin haleellaa akka bantu hayyama hin kennineefi jedhan. Murtee Doonaald Tiraamp loltoota isaanii naannoo daangaatii baasuuf fudhataniis Pompiiyoon sirrii akka ta'e himaniiru. Pireezidantiin Tarkii Tayiip Erdohaan gama isaaniin loltootni Tarkii haleellaa banuu kan eegalan naannoo daangaatti ''uumamuu ulaa shororkeessummaa ittisuufi'' jedhaniiru. Waraanni Tarkii hidhattooota Kurd naannichaa qulqulleessuun ''naannoo nagaa'' baqattoota Siiriyaallee qubachiisu tolchuufi. Milishoonni Kurd gama isaaniin haleellaa kan ofirraa qolachuuf jecha loltoota Tarkii waraanuutti jiru. Milishoonni Kurd, Siiriyaa keessatti duula IS'n injifachuu keessatti gahee guddaa bahaniiru, kanaaniis Ameerikaa waliin  michummaa gaarii uumaniiru. Tarkiin haleellaaf qophaa'uu ishee hordofee Tiraamp diinagdee biyyittiirraan dhiibbaa akka geessisan dhaadatanii ture. Karoorichaaniis ''yaada badaa'' jedhaniiru. Dubbii sana booda Tiraamp ibsa miidiyaaleef kennaniin warri Tarkii fi Kurd barootaaf wal haadhaa turan. Waraanota gurguddoo akka waraana addunyaa lamaaffarratti miti Kurdi kan nu gargaaran jedhanii, garuu ammoo warra Kurdii ni jaalannaa jedhaniiru. Yaada loltoota Ameerikaa baasuuf Traamp qabatan Ripaablikaanootnis, Deemokraatotnis deeggaraa hin jiran. Roobi kaleessaa magaalaaleen Siiriyaan qilleensarraan haleelamaanii, jiraattotni kumaatamaan lakkaawan qe'ee isaaniirraa baqachuuf dirqamaniiru. Haleellaa kanaan namootni nagaan 5 ajjeefamuu, 25 ammoo madaa'uu milishoonni Kurd ibsaniiru.


Waraana Afgaanistaan: Gareen Taalibaan Tiraampi waliin mari'achuu ni barbaanna jedhan

Gareen Taalibaan Pirezidaantiin Ameerikaa Doonaaldi Tiraamp fedhii qabu yoo ta'e mariidhaaf ''balballi keenya banaadha'' jedhan. Biyyoota lameen gidduutti araara buusuuf jaarsummaadhaan gidduu kan turan qondaalli gameessi Sher Mohammad Abbas Stanikzai yaada addatti BBC'f kennaniin daandiin nageenyatti nu baasu mariidhaan qofa jedhan. Kanaafuu Ameerikaan yoo Afgaanistaan waliin nageenya buusuu barbaadde nuti mariidhaaf qophiidha jedhan. Obbo Stanikzai yaada kan kennan erga pirezidaanti Doonaaldi Tiraampi ''mariin araaraa du'eera'' jechuun yaada kennaniin torban tokko booda. Jalqaba ji'a kanaarratti biyyoonni lameen walii galtee isa dhumaa waraana waggaa 18f ture goolabsiisa jedhamee abdatamerra ga'uuf turan. Inumaa Obbo Tiraampi Pirezidaantii Afgaanistaan Ashraf Gani dabalatee aanga'oota gameeyyii biyyattii waliin mari'achuuf Fulbaana 8 Camp David keessatti affeeranii turan. Garuu haleellaa gaafa Fulbaana 6 magaalaa guddoo Afgaanistaan Kaabul keessatti raawwateen lotuun Ameerkaa gameessi ajjeefamuun akka Tiraampi yaada isaanii jijjiiran dirqamsiiseera. Gareen Taalibaan wayituma mariitti jirrullee waraana dhaabuu kan hin dandeenye ''Marii karaa nagaa mari'achuuf hamilee kan qabuu miti'' jedhan Obbo Tiraampi. Obbo Stanikzai yaada Ameerkaa kana morman, gareen Taalibaan homaa hin balleessan jechuun BBCtti himan. ''Isaan nama Taalibaan hedduu ajjeesan. Loltuun isaanii tokkichi waan du'eef miira akkanaa agarsiisuun sirrii miti. Waan namni tokkichi duraa du'eef waraanni hamaan hin dhaabbanne jechuun sirrii miti.'' jedhan. "Gama keenyaan mariidhaaf balballi keenya banaadha. Kanaaf gareen warra Ameerkaas irra deebi'anii ilaaluun murtee isaanii ni jijjiiru jennee yaadna.'' Walii galteen kun guutummaatti adda ba'ee hin teenye. Garuu Ameerkaan torban 20 keessatti loltoota ishee 5,400 baasuun walii galtee isa jalqabaa ture. Yoo Ameerkaan loltoota hagana baaste Afgaanistaan ammoo shororkeessitootaaf da'oo akka hin taane waadaa seenuuf turte. Obbo Stanikzai akka BBCtti himanitti nageenyi loltoota biyya alaa dhufanii fi loltoota Taalibaan gidduutti bu'uu kan danda'u yoo walii galteen kun mallattaa'e qofadha jedhan. Kana ta'uu baannaan humnoota hidhattoota Taalibaan fi kaan gidduutti nageenyi waaraa hin argamu jedhan. Erga bara 2011 Ameerkaan Afgaanistaan weeraruun loltoota ishee heddumminaan galchitee inumaa bakkeewwan hedduu kan to'atan gareen hidhattoota Taalibaan bulchiinsa Pirezidaanti Ashraf Gani'f beekamtii hin kennine. Hanga walii galteen Ameerkaa waliin mallattaa'utti bulchiinsa amma Afgaanistaan keessatti aangoorra jiru waliin homaa dubbachuu akka hin feenu ibsaniiru gareen kun. Obbo Stanikzai akka jedhanittimmoo garee Afgaanistaan gidduutti mariin gaafa Fulbaana 23 eegale waliigalteedhaan yoo xumurame dhimmi ijoon jalqabaa araara buusuudha jedhan. Gareen Taalibaan dhimma nageenya buusuu kanarratti Raashiyaa fi Chaayinaan akka keessa seenanillee waliin hojjetaa jira jedhan. Gama biraatiin gorsaan dhimma nageenyaa Afgaanistaan Dr Hamdullah Mohibt  nageenyi Afgaanistaan keessatti bu'uu kan danda'u yoo mootummaa waliin mari'atame qofadha jedhan. ''Biyyoota ollaa keenyaa kanneen hidhattoota Taalibaan gargaaran waliinillee mariin ni barbaachisa. Qaama hunda waliin mari'achuutu furmaata ta'a jedhan.'' Ragaan BBCn argate akka mul'isutti Afgaanistaan keessatti guyyaa guyyaan giddu galeessaan namoonni 74 ni ajjeefamu. Qaamni waliin dubbatee rakkoo furu waan hin jirreef haleellaan guyyuu hammaataadhuma deema. Kaleessa haleellaa boombiitiin namoonni 48 ajjeefamaniiru. Namoota ajjeefaman keessa daa'immanii fi namoonni humna hin qabne jiru jedhan ogeeyyiin Fayyaa. Haleellaa kanas hidhattoota Taalibaantu raawwatan jedhameera. Obbo Stanikzai lubbuu lammiilee guyyaa guyyaadhaan badaa jiruuf humnoota alaa komatu. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii lammiileen Afgaanistaan hedduun kan ajjeefamaa jiran loltoota Ameerkaa fi Afgaanistaaniin akka ta'e ibsuu isaas eeraniiru. Gareen hidhattoota Taalibaan daa'imman, dubartootaa fi namoota humna hin qabneef gaachana ta'a malee itti roorrisee hin beeku jedhan.


Tarkii: 'Baqattoonni Siiriyaa miiliyoona 3 ta'an biyyatti deebi'uu danda'u'

Pirezidaantiin Tarkii Xayyib Erdogaan lammiileen Siiriyaa baqatanii Tarkii keessa jiran miiliyoonni sadi biyyasaaniitti deebi'uun kaaba biyyattii iddoo nagaa qabu kan Tarkii waliin waldaangessu keessa jiraachuu danda'u jedhan. Iddoon lammiileen kunneen akka nagaadhaan jiraataniif Ameerkaa waliin qindoominaan mijeessaa jiran kunneen babal'achuu qabu jedhan Obbo Erdogaan. Hidhattoonni Kurd kan mootummaa Ameerkaatiin deggaraman dhiyeenya kana ulaa Siiriyaa kan daangaa Tarkiitt siqee argamu gadi dhiisaniiru. Tarkiin hidhattoota Kurd kanaan humnoota shororkeessitootaa ittiin jetti. Obbo Erdogaan yaada kana kan dhiyeessan mariin Ankaaraatti pirezidaantota Raashiyaa fi Iraan,Vladimir Putin fi Hassan Rouhani, waliin mari'atan goolabameeti. Hidhattoonni Kurd ammallee karoora Obbo Erdogaan jedhanirratti yaada hin laanne. Garuu akka haleeluun ofirraa deebisan ofitti amanu jedha gaazexeessaan BBC Alan Johnston. Jalqaba ji'aa kanaarratti mootummaan Tarkii, baqattoonni Siiriyaa haalli mijateefii biyyasaaniitti hin deebi'an yoo ta'e gara biyyoota Awurooppaa akka seenaniif ulaa akka banuuf himee ture. Erga bara 2011 waraanni Siiriyaa eegalee as lammiileen Siiriyaa miiliyoona 3.6 Tarkiitti baqatanii jiru. Bara 2016 Tarkiin godaantotatti karaa cufuuf Gamtaa Awurooppaa waliin walii galtee turte. Ergasiis mootummaan Tarkii godaantota gara biyyoota Awurooppaatti akka hin dabarsine irratti cichee hojjetaa ture. Gamtaan Awurooppaa mootummaan Tarkii baqattoota biyyasaa keessa kan ittiin tursiisu doolaara Ameerkaa biiliyoona 6.6 ramadee ture. Maallaqi kun garuu walakkaanuu na hin geenye jechuun Obbo Erdogaan komachaa jiru.


Nageenya Itoophiyaa: Shawaa Lixaa aanaa Midaa Qanyiitti qondaalotni mootummaa sadii ajjeefaman

Godina Shawaa Lixaa aanaa Midaa Qanyiitti hoggantootni mootummaa sadii hidhattootaan ajjeefamuu mootummaan hime. Qondaalonni mootummaa ajjeefaman bakka adda addaatti yoo tahu, isaan keessaa tokko dubartii tahuu dubbii himaan Paartii Badhaadhinaa Oromiyaa Obbo Gizaachoo Gabbisaa himan. ''Konkolaataan osoo deemaa jiraanii, keessaa buusanii, akkaataan itti ajjeesan namummaas sabummaas kan of keessaa hin qabne gara jabinaani,'' jedhan Obbo Gizaachoon. Iddoo dahoo qabatanii bakka humni nageenyaa hin jirretti osoo geejiba uummataan deemanii buusanii karaatti ajjeesaniiru jedhan dubbii himaan kun. Qondaalonni kunneen Amboo irraa gara aanaa Midaa Qanyiitti osoo imalaa jiranii akka tahe himan. Isaan ajjeefamanis Lammii Gabree, I/Gaafaatamaa IMX aanaa Midaa Qanyii, Daraartuu Tasfaayee, Ijaarsa Paartii Badhaadhinaa aanaa fi Wondimmuu Dhugaasaa, ekispartii Waldaa Hojii Gamtaa aanichaa tahuu, Kominikeeshinii Godina Shawaa Lixaa irraa Obbo Tasfaayee Mirreessaa BBCtti himan. Dabalataan Obbo Abdannaa Abbishuu, I/Anaa Bulchaa aanaa Midaa Qanyii rukutamanii lubbuun ooluun hospitaala Geedootti wal'aanamaa akka jiran himaniiru. Dubbii himaan Idil-Adunyaa WBO ajjeechaa qondaalota mootummaa irratti raawwata jedhamuun ittiin himatamnu ni balaaleffanna jedhan. Aanga'oonni mootummaa yeroo hedduu akka ajjeefaman ni dhageenya kan jedhu Odaa Tarbii, kanaafis qubni nutti qabamaa ture, garuu nuyi gochaa kana ni balaaleffanna jedhe. ''Akka seera keenyaatti aanga'oota mootummaa yoo tahanis, balleessaa qabu yoo jedhamaniyuu isaan irratti xiyyeeffachuun dhorkaadha. Ni balaaleffanna,'' jedhe Odaa Tarbii. Waraanni nuyi gaggeessinu nama nagaa irratti miti jedhe. Humni qondaalota kanneen ajjeese ''humna ABO Shaneeti'' jedhan Obbo Gizaachoon. Qaamni ajjeese jedhanii himatan keessaa to'annoo jala kan ooleeru jiraachuu odeeffannoo gahaa hin qabu kan jedhan Obbo Gizaachoon, aanaalee akka Abuunaa Gindabarat, Jalduu fi kaan keessatti hojiin ol aantummaa seeraa kabachiisuu fudhatamaa jira jedhan. Humni isaan ''ABO Shanee'' jedhan namoota nagaa ajjeesuu, qabeenya saamuu fi mana namaas gubaa jiraachuu himan. ''Haadha daa'imaa hin jedhu, abbaa ijoollee osoo hin jedhiin aanaa Abuunaa Gindabarat keessatti mana tokko keessaa hamma namoota sadiitti kan ajjeesanillee jira. Kan hoggansa mootummaa qofa miti. Namoota siivilii, barattoota keessas kan ajjeese qaba,'' jedhan dubbii himaan paartii Badhaadhinaa Oromiyaa. Odaa Tarbii amma namoota ukkaamsuun maallaqa gaafachuun bakka baay'ee irraa dhagahama. Qaamni biraa waan akkanaa raawwachuun WBO akka raawwatetti ibsaa turan. Kana ammoo ni balaaleffanna jedhe. Shawaa Lixaatti tibbana namootni nagaa 20 ol ajjeefamaniiru. Haleellaa guyyaa Jimaata darbe hammaateen namoota du'aniin alatti, kanneen madaa'an akka jiraniifi hawaasni gandoota baadiyyaa qe'eerraa buqqa'usaanii maddeen BBCn dubbise mirkanneessan. Jiraattonniifi bulchaan aanichaa akka jedhaniitti, maddi ijoo rakkinichaa erga 'hidhattoonni Shanee' saba Amaaraa aanicha keessa jiraatanirratti haleellaa raawwataniin booda jarreen ammoo hawaasa nagaa irratti haleellaa raawwatan jedhan. Jiraattonni BBC'n dubbise qawween waan irraa funaanameef ofirraa dhorkuu akka hindandeenye yoo himan, Bulchaan Aanaa Obbo Warqinaa Furgaasaa qawween harka hidhattoota 'Shanee' akka hin seenneef funaanamuu mirkaneessan.


Qamadiin Yukireen irraa bitame Itoophiyaa qaqqabe

Qamadiin Sagantaan Nyaataa Addunyaa ji'a kana Yukireen irraa bitee gara Itoophiyaatti fe'aa ture Itoophiyaa qaqqabe. Konkolaattonni fe’umsaa 60 midhaan Yukreen irraa ergame fe’an Itoophiyaa gahaniiru.  Doonii midhaan nyaataa fe’e  baatii darbe ture buufata Galaana Gurraacha Yukireen irraa kan ka’e. Midhaan kuni kara Sagantaa Nyaata Addunyaati (WFP )biyya Gaanfa Afrikaa waraanaafi hongeen rakkataa jirtu deeggaruuf kan dhufe dha. Raashiyaan erga Yukreeniin weerartee geejibni miidhaanii gara Afrikaatti taasifame kuni kan jalqabaati. Yeroo (WFP ) midhaan gargaarsaa gara Itoophiyaa galchaa jiru kanatti Ministirri Mummee Itoophiyaa Abiy Ahimad, ''oomishtummaa qamadii yoo jabeessineefi babal’isne nyaataan of danda’uurra darbinee naannoo keenyaaf qembee daabboo taana,’’ jechuun fuula Tiwiitar isaanii irratti barreessaniiru. Hongee, Waraanaa fi walitti bu'iinsaan lammiileen ishee miiliyoona 20 ta'an deeggarsa midhaan nyaataa kan barbaadan Itoophiyaan omisha qamadiirratti milkaahina argachaa akka jirtu Baankiin Misoomaa Afrikaa ragaa baheefiira. WFP deeggarsi nyaataa kuni namoota miiliyoona tokkoofi walakkaa ji’a tokkoof soora jedhe. Qamadiin toonii 23,000 Yukreen irraa ergame baatii darbe ture biyya ollaa Jibuutii kan gahe. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Sagantaan Nyaataa Addunyaa(WFP) harka walakkaa qamadii deeggarsaaf oolu kan bitu Yukireen irraati. Dhaabbatichi addunyaa guutuutti namootni miiliyoona 345 ta'an biyyoota 82 keessatti hanqina midhaan nyaataaf saaxilamanii deeggarsa hatattamaa barbaaduu jedha. Waraana Raashiyaafi Yukireeniin walqabatee midhaan biyya alaatti ergamu Yukireen jalaa danqamee ture. Turkii fi UN kuusaan midhaanii Yuukireen akka hin rukutamneefi nageenyi dooniiwwanii eegamee midhaan fe’anii akka bahaniif Raashiyaa waliin walii galanii ture. Midhaan amma dooniin UN Yukireen irraa feete deeggarsa WFP, dhaabbilee gargaarsaa US fi deeggartoota kaaniin bitame. Itoophiyaa dabalatee biyyooti Baha Afrikaa hongee yeroo dheeraa ture keessa jiru. Somaaliyaan goginsa yeroo dheeraaf kan saaxilamte yoo tahu, goginsi bara kanaa waggaa 40 keessatti isa guddadha jedhameera. Midhaan amma deeggarsaan argame kun fedhii jiru waliin wal biratti yoo ilaalame baay’ee xiqqaadha. Kana malees waraanni Kaaba Itoophiyaatti adeemsifamaa jiru namoota miiliyoona lamatti siqan deeggarsa nyaataa barbaadu. Haa tahu malee waraanni akka haaraatti jalqabe deeggarsa nyaataa kana iddoo barbaadamutti geessuuf rakkkisa taasisuuu danda’a. Keesumaa warra Naannoo Tigraay lafa waraanni jiru.


'Waraanni kaaba Itoophyaatti furmaata siyaasaa atattamaa barbaada' - ICRC

Waldaan Fannoo/Addeecha Diimaa Addunyaa (ICRC) waraanni kaaba Itoophiyaatti gaggeefamaa jiru furmaata siyaasaa ariifachiisaa barbaada jedhe. Yeroo ammaa waraanni cimaan kaaba biyyattiitti dhiheenya magaalaa Daseetti gaggeeffamaa jiraachuun himamu kanatti, daawwannaa guyyoota sadii Itoophiyaatti taasisan wayita xumuraniitti gaaffiifi deebii BBC waliin kan taasisan hogganaan Waldaa Fannoo/Addeecha Diimaa Addunyaa Piitar Moorar, waraanicha dhaabuuf furmaati siyaasaa atattamaa akka taasfamuuf waamicha taasisaniiru. Hogganichi itti dabaluunis, Itoophiyaatti lakkoofsi namoota gargaarsa barbadanii haalaan dabalaa jiraachuu himuun, rakkoolee gara garaa biyyattiin keessatti argamtu kana daran hammeessuu danda'a jedhan. Xinxala waraana Itoophiyaa kan waggaa tokko guutuuf deemu kanarratti taasisaniin, haaliichi itti cimaafi fedhiiwwan deeggarsa namoomaa guyyaa gara guyyaatti guddataa jiraachuu dubbatan. Akka hogganaan kun jedhaniitti, namoonni miliyonaana lakkaa'aman deeggarsa namoommaa atattammaa kan barbaadan yoo ta'u, kanneen kuma dhibbootaan lakkaa'aman ammoo beelaaf saaxilamaniiru. Haalli kun furmaataa akka argatuuf ammoo, qaamoolee waraana irratti argaman hunda irraa ''fedhii olaanaatu'' barbaachisa kan jedhan hogganaan kun, haata'u malee kun kan jiru hin fakkaatu jedhan. Mr Moorar, ''Yeoo ammaa kanatti ifti abdii argaa jirru omtuu hin jiru. Ergaan qaamoolee waraanarratti argamanii yeroo hundaa wal fakkaataadhuma. Yoo dafnee furmaata siyaasaa barbaadne caalaa dafee waraana keessaa nu baasa. ''Of sobuu haa dhaabnu, sababii osooma waraanichi boru dhaabbatees namoota fedhiiwwan hedduu qabaniifi bakka jireenyaa isaanii irraa buqqa'an kumaatama qabna,'' jedhan. Waraana amma naannoo Amaaraa bakkeewwan humnootii TPLFn qabatamaniitti gaggeeffamaa jiruunis lakkoofsi namoota gargaarsa barbaadanii haalaan akka dabalu taasisa jechuudha jedhan. Kana biraan ammoo namoota kanneen gahuun baayyee rakkisaadha jedhu. Waraana kaaba biyyatti magaalaa Daseetti dhiyootti gaggeeffamaa jiruun walqabatee baatiidhuma kana keessa qofaa namoonni kummaatamaan lakkaa'aman bakka jireenyaa isaaanii irraa buqqa'aniiru. Gama biraatiin ammoo sababiidhuma waraana amma gaggeeffamaa jirtuutiin deeggarsi namoommaa adda cituun kan himamaa jiru naannoo Tigraayiittis kumaatamni haala beela cimaa keessatti argamu maddeen dhaabbilee gargaarsa idil-addunyaa ni himu.


Maallaqa saantimaa ykn callaa hambisuun addunyaatti rakkoo uumaa?

Mootummoonni hedduu maallaqaa isaanii keessaa saantima balleessuuf karoorfachaa jiru – kaan ammo balleessaniiru. Kun garuu murtee salphaa miti. Hojjeetaa supparmaarkeetii Awustraaliyaa kan ta’e dargaggoon ganna 21 Jaak Sitirling maamiltoota saantimaan kaffaluuf boorsaa isaanii yeroo xuxxuqaan ni aara. “Namootni kaffaltiif jecha yeroo saantima hedduu fidaanii na duratti nagan na dhiba” jedha. “Yeroo bakka kaffaltiirra hojjattuu hirirrii namoota akka hin bayyanneef ariitiin hojjachuun barbaachisaadha,” jedha. Maamiltoonni suutaa jedhanii saantima lakkaa’an ammo hojii lafarra nu jalaa harkisu jedha. Hojjeettonni supper maarkeetii maamiltoota kaardii ykn maallaqaan dafanii kaffalanii deeman filatu. Qorannoon Waldaa Suqooota Biyyaalessa kan Ameerikaan hojjeetame akka ibsutti yeroo kaffaltii baramee irratti santima lakkaa’uun  sakandii 2.5 dabala. Kun qofaatti yeroo ilaalamuu hedduu hin fakkaatu garuu guyyaa tokkottii miliyoonaan yoo baayyisne miidhaa guddaa qaba. Biyyooti hedduu keessatti karoorri oomisha saantimaa dhaabuu ni ka’a. Dhiyeenya UK keessatti dhaabbati omishaa saantima mootummaa Royal Mint waggoota kudhan dhufaniif saantima abbaa paawundii 2 akka oomishuu dhaabu himeera. Kaanaadaan saantima abba tokkoo bara 2012tti omishuu kan dhaabde yoo ta’u, Awustiraaliyaan saantima abba tokko fi lamaa bara 1992 keessa omishuu dhaabde. Biyyoota dhiyeenya saantima isa xiqqaa isaanii oomishuu dhaaban keessaa tokko The Bahaamas yoo taatuu, omishnii saantimicha Amajjii 2020 keessa dhaabbate. Dhuma bara kanaa booda namootni saantima sana fayyadamuu hin danda’ani jedhu aanga'ooti biyyattii. “Namootni biyyaa guddatanii fi dureeyyii keessa jiraatan fayyadama saantimaa suuta suuta dhiisaa dhufaniiru jedheen yaada" jetti oggeettiin diinagdee fi bulchiinsa Obaamaa jalatti goorsituu mootummaa kan turte Liisaa Kuuk. Erga bara 2012 Kanaadaan saantimaa ishee isa xiqqaa oomishuu dhiistee as, biyyootiin guddatan hedduun saantimoota gatii xiqqaa isaanii hambisuu ni barbaadu jedheen yaada. Ta’us garuu saantima balleesuun akkasumaan akka oomisha dhaabuu salphaa miti. Namoota tokko tokkoof saantima baachuun ykn laakka’uun akka ba’aatti kan itti mul’atu ta’us namoota kaaniif garuu jireenyi isaanii saantima irratti hundaa’a. Yaaddoo dhaabbilee gargaarsa Kanneen saantimni baduun miidhaman keessaa tokko dhabbilee gargaarsaa yeroo baay'ee saantima namootni kaaffaltii irraa deebiin argatan kennaniif irratti kan hundaa’anidha. Maallaqni hedduun kan gumaachamuu karaa qodaa ykn sanduuqa suuqii keessa kaa'amu kan namootni wayita deebii fudhatan akka gumaachaan ka’aamu fi kan karaa irratti sassaabamudha. Akka gabaasa Dhaabbata 'Charity Aid'tti bara 2019 keessa guumaachoota dhaabbilee gargaarsaa UK keennaman keessaa walakkaa ol kan calla/saantimaan kennamanidha. Yaaddoo namoota daandirraa jiraatanii Harka qalleeyyii daandirra jiraataniif saantimni akka madda jireenya isaaniti. “Gama lamaaninuu ta’ee argeera. Shakkii malee namootaaf saantimaa kennuu fi saantima gaafachuutu isaaniif salphaata, sababiin isaa akka waan danuu bu’aa hin qabneetti waan ilaalamuufi,” jedha Fiiniksi Bilaak. Waggaa tokkoo oliif daandiirra jiraachaa kan ture Bilaak jireenya isaa fi hiriyyaa isaa YouTube fi TikTok irratti ni qooda. Saantimni badaa waan bu’aa hin qabne fakkaatus gummaachaa irratti garuu hedduu hin ta’u jechuu miti. “Waan akka nyaataaf yoo ta’u, namoota daandiirra jiraataniif baayyee barbaachisaadha.” Yoo gabaa irraa saantimni bade, namootni harka qalleeyyi daandiirra jiraatan namoota irraa gargaarsa gaafachuun itti cima. “Nama hin beekne tokko gargaarsa gaafachuun cimaa ta’ee utuu jiru, gargaarsa gaafattu hanga dandeessutti xiqqeessitee gaafachuun isaa gargaarsa gaafatuuf gaaridha,” jedha Bilaak. “Kanaratti dhibbaa akka qabaatu ifadha, namootni saantima kennuuf yemmuu korojoo isaaanii keessa barbaadanitti yoo dhaban tarii maallaqa waraqaa kennuu ykn dhiisuu danda’u,” jetti piroofessarri ikoonomiksii Yunivarsitii Barninghaam Kimberlii Sacharfi. Ta’us garuu, tarii hundi isaa hamaa ta’uu dhiisuu danda’a jetti. Kun namootni yoo saantima hin qaban ta’e maallaqaa waraqaan caalaa akka gumaachan goochuu danda’a ta’a jettee abdatti. Sababa weerara kanaan ammoo suuqii fi gabaan adda addaa maallaqa akka saantimaa waan fudhachuu hin barbaanneef namoota harka qalleeyyi kanneen daandiirra jiraatanii kaardii baankii hin qabneef dhibbaa guddaa irratti uumeera. Yeroo addunyaan gara dinaagdee saantimaafi maallaqaa waraqaa hin qabneetti ce’u namootni baankii hin fayyadamne boodatti hafu.


Namootni Gaambellaatti hojjeettoota ajjeesuun shakkaman ammallee hin qabamne

Hojjeettonni dhaabbata 'Aakshin Aageyinist Haangar' [Action Against Hunger] lama torban darbe gaafa Kamisaa ganama bakka magaalaa Gaambeellaa irraa 45km fagaatee jirutti hidhattootaan ajjeefamaniiru. Dhaabbatni hojjeettonni jalaa ajjeefaman ibsa baasen ajjeechaa raawwateen gadduu isaa ibsuun gargaarsa hojii lubbuu oolchuu malee deeggarsa namoomaa kaan naannichatti kennuu akka dhaabe beeksiseera. Haa ta'u malee, hanga yoonaa hidhattoonni ajjeechaa kanaan shakkaman akka hin to'atamne qondaalli nageenyaa naannichaa BBC'tti himan. Hogganaan Biiroo Dhimmoota Nageenyaa fi Tasgabbii Naannoo Gaambellaa Obbo Tomaas Tuut akka jedhanitti qorannoon ammas itti fufeera. 'Itti - gaafatamummaa isaanii hin baane jennee qondaaltota ganda rakkoon itti dhalate, Akaadoo, sadii hiinee turre. Isaan keessaa lama as teenyee yakkamtoota argachuun nu rakkisa. ''Ummata waliin taane bakka shakkamtoonni jiran mootummaaf eeruu kennina waan jedhanif wabiidhaan gadhiifamaniiru,' jedhan. ''Namoonni shakkinu ni jiru. Garuu, odeeffannoon qabnu guutuu akka ta'u eeruu ummataa barbaanna,'' kan jedhan Obbo Tomaas qondaalli hidhamanii turan ''Ummata mariisisanii yakkamaa akka adda baasan gadhiifaman,'' tahuu himu. Isaan ala garuu namni shakkamee to'annoo jala akka hin jirre kan himan Obbo Tomaas kanaafis sababni ''eeruun sirrii ta'e hin argamne,'' jedhan. Gaafa ajjeechaan raawwate waan roobee turef kootte namootaa badii kanaan shakkaman humnii nageenyaa faana bu'u isaati malee waan bira gahame akka hin taane himan. Ajjeechaan kuni gaafa Kamisaa ganama Aanaa Yitaang ganda Akaadootti raawwate. Bakki itti ajjeechaan raawwates daandii gara magaalaa Yitaang geessurraa gara buufata baqattootaa akkuma maqanin raawwate jedhan. Akka Obbo Toomaas jedhanitti kanneen ajjeefaman lammii biyya kessaati. Ajjeechaan kunis hidhattoota qawwee qabataniin raawwate jedhan. ''Shufeeriin konkolaataa irraa bu'eera, inni tokko immoo konkolaataa keessa osoo jiru ajjeefame,'' jedhan. Dhaabbatni buufata isaa Ameerikaa godhateefi sadarkaa idil -addunyaan gargaarsa namoomaa irratti hojjetu akka ibsetti hojjettonni isaa lama kan ajjeefaman gara buufata baqattootaa Winyeel adeemaa yeroo turanitti. Itoophiyaatti qindeessaan tajaajilawwan namoomaa kan ta'an Isteevan Were Omaamo ajjeechaan erga raawwatee booda ibsa baasaniin mootummaan naannoo rakkoon dhalatetti nageenya akka kabachiisu gaafataniiru. ''Qondaaltonni Itoophiyaa kanneen ajjeechaa kanaan shakkaman hidhuun seeratti akka dhiheessan abdiin qaba,'' jedhan. Dhaabbatichi A.L.I bara 1985 eegalee Itoophiyaa keessa akka hojjetaa jiru ibseera. Naannoo Gaambellaatti lammiileen Sudaan Kibbaa irraa dhufan hedduu ta'an buufata baqattootaa keessa jiraatu. Dhaabbileen deeggarsa namoomaa taasisaniifi baqattoota gargaaran hedduudha.


Waraana Tigraay: Haleellaan humnooti Tigraay baqattoota Eertiraarratti raawwatan akka dhaabbatu US gaafatte

Humnoonni TPLF'n hariiroo qabanii fi milishaan naannoo Tigraay hokkora lammilee Eertiraa Tigraay keessa jiranirraan gahaa jiran 'na yaaddesseera' kan jette Ameerikaan hokkorri kun akka dhaabbatu gaafatte. Ministeerri Haajaa Alaa biyyattii ibsa baaseen, lammilee Eertiraa Tigraay keessa buufatanii jiran irratti doorsisni akkasumas haleellaan raawwatamaa jiraachuu gabaasaaleen na gahaniiru jedhe. Haleellaan kun hatattamaan akka dhaabbatus gaafateera. "Humnoonni TPLF waliin hariiroo qaban, akkasumas milishaan naannoo Tigraay baqattoota Eertiraa irratti haleellaa raawwachaa jiraachuu ragaaleen amanamoon nu gahaniiru. Kunis daran nu yaaddesseera," jedhan dubbi himtuun ministeerichaa Jeeliinaa Poortar. "Hidhattoonni Tigraay keessa socho'an marti dorsisaa fi haleellaa lammilee Eertiraarraan gahaa jiran akka dhaaban gaafanna," jedhan. Mootummaan Itoophiyaa ibsa torbee dura baaseen dhimmi baqattoota Eertiraa Tigraay keessa jiranii yaaddessaa ta'uufi baqattoonni ajjeefaman jiraachuu beeksisee ture. Baqattooya, koolu galtoota, namoota sababa waraanaatiin buqqa'an akkasumas kanneen deeggarsa namoomaa kennan irratti haleellaan raawwatamu akka dhaabbatu hubachiifte Ameerikaan. Gama kaaniin baqattoonni Eertiraa 24,000 ta'an daannoo baqattootaa lama keessa jiraatanirraa deeggarsi nyaataa adda cituu UN beeksiseera. Kunis sababa waraanni humnoota Tigraayi fi gamtaa raayyaa ittisaa fi humnoota addaa naannolee jidduutti adeemaa jiru hammaateeni jedhe. Baqattoonni kun nyaataa fi bishaan dhugaatii jalaa dhumachuu mala jedhe komiishiniin baqattootaa UN, ibsa Kibxata baaseen. Dhiyeenya daannoowwan Maay Ayinii fi Addii Haaruushitti dhukaasni akka tureefi baqattoonni lama ajjeefamu hime UNHCR. UNHCR gara daannoowwan kana dhaquu akka hin dandeenyee fi baqattoonni yoona nyaataa fi bishaan dhugaatii fixuu akka hin oolle beeksise. Haaluma walfakkaatuun WFPn kuusaan nyaataa Tigraay keessatti namoota gargaarsi nyaataa barbaachisuuf dhiyeessuuf qabu Jimaata dhuftu ni obba'a jedhe. Yeroo ammaa konkolaataawwan 170 nyaataa fi meeshaalee barbaachisoo fe'atan Affaar akka dhaabbataniifi socho'uullee akka hin dandeenye WFPn beeksiseera. Naannoo Tigraay irra hedduu kan harkaa qabu TPLF gama isaan ibsa guyyoota muraasa dura baaseen waa'een haleellaan baqattoota irratti raawwatamaa jira jedhame akka isa yaaddessu himeera. Osoo waraanni Tigraay hin eegaliin dura Tigraay keessa lammileen Eertiraa 100,000 ta'an akka jiraachaa turan tilmaamama. Baqattoonni kunneen dirqiin waraanaaf bobbaafamuu akkasumas cunqursaa mootummaan isaanii irraan gahu baqachuun kan Eertiraadha bahanidha. Mootummaan Itoophiyaa baqattoota Eertiraaf naannoo Amaaraa keessatti daannoowwan dabalataa ijaaruuf UNHCR waliin sochiitti akka jiru beeksisee ture.


Waraana Tigraay: USAID himannaa deeggarsi nyaataa 'beekaa' finciltoota Tigraayif kenname jedhu balaaleeffate

Dhaabbati deeggarsa namoomaa Idil - Addunyaa US, USAID, himannaa ''deeggarsi namoomaa ummata Tigraayif kennamaa jiru, finciltoota TPLF'f kennamaa jira'' jedhu balaaleeffate. ''USAID himannaa deeggarsi namoomaa beekaafi fedhiin loltootaaf kennama jedhu balaaleeffata,'' jechuun Imbaasiin Ameerikaa Finfinnee jiru ibseera. Deebiin dhaabbatichaa televijinin biyyaalessaa Itoophiyaa, EBC, gabaasa isaa keessatti dhaabbaticha himachuun gabaaseef kan kennamedha. Ta'us, boodarra miidiyichi gabaasa isaa haqeera yookiin sirresseera. Lola Kaaba Itoophiyaatti adeemaa jiruun ololaafi walhimannaan miidiyaalee idileefi al-idileerra deemu jira. Gabaasawwan kunneen hangam ragaadhaan kan deeggaramanidha kan jedhu ni rakkisa. Kana dura Ameerikaan akkasumas dhaabbileen deeggarsaa hidhattoota TPLF tumsaa jiru jechuun qondaaltonni Itoophiyaa himataa turan, qaamoleen lamaanuu mormanii turan. Ministir Di'etaan Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa Reediwaan Huseen gabaasa miidiyaa biyyaalessaa dogongora jedhaniiru. ''Oduun EBC inni USAID qoricha biskutii nyaata madaalawaa qabu waliin galchaa jira jedhu sirrii miti.  Haa ta'u malee, loltoota TPLF akkasumas dargaggoo lola keessa jiran irraa qorichi hadoochu qabamaa ture. ''Gaaffiin dolaara miiliyoonaa (gaaffiin guddaa) garuu soorati akkamiiniifi maaliif achitti argame?,'' kan jedhudha jechuun harka hidhattootaa argamu akeekaniiru. Ibsi USAID dubbii qondaala siyaasaa Itoophiyaa booda kan dhagahamedha. ''USAID dhiheessiin deeggarsa namoomaa kanneen deegggarsi barbaachisuuf malee kanneen lola keessa qooda fudhataa jiran bira akka hin geenye ni hordofa. ''Haa ta'u malee,  yeroo baay'ee lafa lolli jirutti qaamoleen hidhatan kanneen deeggarsa barbaachisufirraa soorata ni hatu,'' jedheera USAID soorati harka hin malle seenuu akka danda'u eeruun. Miidiyaaleen biyya keessaa lola adeemaa jiruun hidhattoota TPLF to'ataman irraa deeggarsi nyaataa dhaabbilee garaagaraan ummata Tigraayif kennamaa jiru akka qabame ibsaa turan. Kana dura mootummaan Itoophiyaa irra deddeebbiin humnoota TPLF qoricha nama hadoochu waliin qabachaa turuu himuun ni yaadatama. Lolli Tigraay baatii sagal dura TPLF fi mootummaa federaalaa gidduu eegale lubbuu namoota hedduu yoo galaafatu, miiliyoonaan kan lakkaa'aman immoo qe'eerraa buqqa'aniiru. Dabalataan, ummanni 400,000'tti tilmaamamu haala beelaaf saaxilamuu UN ibsuun ni yaadatama. Torbanuma kana keessa hooggantuun dhaabbata gargaarsa Idil-addunyaa Ameerikaa, USAID, Samaantaa Paawor TPLF humnoota isaa naannolee lamaan keessaa baasee mariitti akka deebi'u gaafataniiru Mootummaan dhiibbaan biyyoota Lixaa yeroo dheeraaf himataa ture Ameerikaan TPLF akka balaaleeffattu kana dura gaafateera. Dubbii Samaantaa akka jijjiiramaatti kan hubatan jiru. ''Haleellaan TPLF raawwatu lolichaafi dararaa ummata Itoophiyaa qofa dheeressa,'' jechuun fuula tiwiitara isaanii irratti ibsanii turan. Torban darbemmoo dhaabbati USAID mootummaan Itoophiyaan deeggarsi gara Tigraay akka hin geenye akkasumas hojjeettota deeggarsa namoomaa danqeera jechuun himatee ture. Mootummaan Itoophiyaa deebii kenneen himannaa qondaala Ameerikaa kana mormeera. ''Nageenyi dhimma dursa kennamuufidha. Bakki suni rakkoo nageenyaa waan qabuuf sakattaan mootummaa federaalaan taasifamu jira. ''Qaamni naannicha seenuu barbaadu qajeelfama kaa'amen bitamuu qaba,'' jechuun Pirees Seekiretariyaatiin Waajjira Ministira Muummee Itiophiyaa Billanee Siyyuum dubbachuun ni yaadatama.


Waraana Yaman: Haleellaan diroonii xyyaara mootummaa irratti raawwatame loltoota 30 ajjese

Haleellaa dirooniin xiyyaara guddaa [ayirbaas] irratti kibba Yamanitti raawwatameen yoo xiqqaate loltoonni mootummaa ajjeefamuu maddeen nageenyaafi hospitaalaa himan. Dubbi himaan humnoota Yaman kibbaa  akka jedhanitti xiyyaarri gudaan al-Anaad diroonii meeshaa waraanaa hidhatteefi misaa'elaan irratti xiyyeeffatamee ture. Qondaalli kun sochii finciltoota Huutiis Iraan waliin ta'uudhaan mootummaa Sa'uudiitiin deeggaramu waraanan himata. Warri Huutis ammoo hanga ammaatti haleellaa kana irratti yaani kennan hin jiru, garuu xiyyaaruma guddaa kana kanaan dura haleelanii turan. Yaman waraana bara 2005 irraa kaasee hammaateen hedduu kan barbadoofte yoo ta'u, waraanni kun kan hammaate ammoo yeroo warri Huutiis kutaa biyyattii gara caalu to'ataniifi gareen Sa'uudiin durfamu bulchiinsa Pirezidant Abdirabbuuh Mansuur Hadii deebisuuf waraana bananittidha. Sababa waraana Yaman kanaan namoonni 130,000 ol ta'an akka du'an gabaafameera. Akka UN jedhutti sababa waraana kanaatiin gidiraan namoomaa hunda caalaa hamaadha jedhame qaqqabuun namoonni miliyoona 12 gargaarsa midhaan nyaataa eeggachuuf dirqamaniiru. Namoota gargaarsaaf saaxilaman kanneen keessaa ammoo walakkaa kan ta'an daa'imman umuriin isaani waggaa shanii gadi ta'an hanqina nyaataan hubamanidha. Loltuun wanta Dilbata al-Anaad keessatti ta'e ijaan arge tokko akka dubbatutti cireen booda inniifi jaalleewwan isaa yeroo dirooniin isaanirra osoo marsituu arganitti kutaa xiyyaarichaa gara kutaa dahoo qabuutti baqatan. "Itti dhukaasnee kuffisuuf yaallee turre, garuu rukkutuu hin andeenye," jechuun mada ouu AFPtti hima namni kun. "Dirooniin kun mataa [xiyyaarichaa] irra balali'uun gara qixa kutaa dahoo qabuutti siquun misaa'eliiwwan lama dhukaaste." Loltuun biraa haleellaa kanaan madaa'e, Naasir Sa'id Assooshiyeetid Pireesitti akka himetti, xiyyaarri kun yeroo misaa'eliiwwan diroonii meeshaa hidhatte kanaan haleelamutti loltoota 50 qabatee ture. Dirooniiwwan hidhatanii marsaa turan lama kan turan yoo ta'an tokko rukkutamtee kufteetti jedhe Naasir. Dubbi himaan humnoota kibbaa Mohammad al-Naqeeb loltoonni 30 ajjeefamanii 60 kan ta'am ammoo mada'aniiru jedha. Warra madaa'an keessaa ammoo garri caalaan isaanii sadarkaa yaaddessaarratti argamu akka dubbi himaan kun jedhutti taanaan. Gareen hojii baraaruu bakka haleellaan kun itti qaqqabe yeroo barbaadaa jiran kanatti lakkoofsi namoota du'anii dabaluu akka danda'an hima. Pirezident Hadii namoota ajjeefamaniif gadda isaanii ibsanii  maatiiwwan isaaniifis jajjabina hawwaniiru.  Warri Huutiis yakka namoota Yaman irratti hojjetan hundaaf gatii guddaa baasuuf jiru jedhan Pireziantichi. Amajji 2019 keessa loltoonni ja'a haleellaa xiyyaara aanga'oonni ol-aanoo wayita agarsiisa loltummaa daawwataa jiranitti diroonii Huutiistiin raawwatmeen ajjeefamanii tuan.


Oxfam: 'Tigraay keessatti namoonni miliyoona 4.5 deeggarsa hatattamaa fedhu'

Lolli Tigraay rakkoo Covid-19 fidee fi weerara hawwaannisaa sababa jijjiirama qilleensaan mudateen walitti dabalamee namoota miliyoonaan lakkaa'aman fiixee gadadoorraan gahee jira jedhe beela irratti kan hojjetu Oxfam. Dhaabbati gargaarsaa kun sakatta'iinsa Kibbaa fi Lixa Tigraay akkasumas Kaaba Amaaraatti dhiyeenya kana taasiseen, osoo lolli Tigraay hin eegaliin durayyuu jiraattonni rakkachaa akka turan hima. "Osoo lolli hin eegaliin durayyuu namoonni omisha isaanii walakkaa weerara awwaannisaan dhabanii turan, kan hafte sassaabbachaa osoo jiranii lolli eegale," jedhan daareektarri Oxfam kan Itoophiyaa Gazzaahanyi Kabbadaa. Lola naannoo Tigraay keessa tureen jiraattonni miliyoona lamatti siqan qe'eef qabeenya isaaniirraa yoo buqqa'an, 60,000 kan ta'an gara Sudaan baqataniiru. Namoonni hedduun lola dheessanii gaarrewwanii fi gandoota ollaatti kan baqatan yoo ta'u, wayita deebi'an qe'ee fi qabeenyi isaanii manca'uu nutti himan jedhu. "Kan koo dabalatee midhaan namoota hedduu ibiddaan manca'eera. Midhaan kuntaala 150 na jalaa manca'e maatii koo torba yoo xiqqaate ji'a kudhaniif jiraachisa ture," jedha Oxfam kan dubbise qonnaan bulaan naannichaa Tesfaay Geetaachoo. Oxfam gabaasa Amajjii 22, 2021 baasee keessatti lafti qonnaa fi omishni qonnaan bultoota hedduu weerara awwaannisaan manca'uu ibse. Osoo lolli hin eegaliin dura Tigraay keessatti namni miliyoona tokkoo ol deeggarsarratti hirkatanii yoo jiraatan, 600,000 ol ammoo beelaan wal'aansoo qabaa turani jedha dhaabbati kun. Wayita lolaa namoonni hedduun deeggarsarraa adda citanii turuu eeruun, wayita ammaa namoonni miliyoona 4.5 ta'an deeggarsa namoomaa hatattamaa fedhu jedhe. Kunis bu'uura ragaalee UN fi mootummaa naannoo Tigraay irraa argameen ta'uu himeera. Kana malee barnooti, dhiyeessiin fayyaa fi bishaan dhugaatii adda cituun rakkoo dabalataa uumuu dhaabbatichi himeera. Hojjettoonni mootummaa baatilee sadii oliif mindaa waan hin argatiin turaniif maallaqa hin qaban, gabaa bahanii waa bitachuu hin dandeenye jedhu Obbo Gazzaahanyi. Rakkoon namoomaa jabaan jiraatullee deeggarsa namoomaa dhaqqabsiisuu irratti ammallee rakkoon akka jiru hima Oxfam. Kunis gariin sababa rakkoo nageenyaan yoo ta'u, gariin ammoo hojimaata walxaxaa mootummaan hordofurraa madda jedhe. Qaamoleen gama lamaanuu waliigalteewwan deeggarsa namoomaa hordofuun deeggarsi barbaachisaan namoota bira akka gahu gochuu qabu gaafateera. Deeggarsa barbaachisaa gochuuf hawaasni idil addunyaa akka tumsus gaafatee jira. Mootummaan Itoophiyaa deeggarsa barbaachisaa lammilee rakkoo keessa jiraniif dhiyeessaa akka jiru irra deddeebiin himaa jira. Hogganaan bulchiinsa yeroo Tigraay Dr Muluu Naggaa hojiin deeggarsa namoomaa xiyyeeffannaa isaanii kan duraa ta'uu eeranii, deeggarsi taasifamaa jiraachuu miidiyaalee biyya keessaf himaniiru. Kanneen deeggarsi namoomaa naannicha dhaqqabaa hin jiru jedhan, warra dhimma kana keessaa bu'aa siyaasaa argachuu fedhanidha jechuu isaanii FBC gabaaseera. Naannichatti deeggarsa nyaataa fi meeshaalee dhiyeessii qorichaa dabalatee, deeggarsa namoomaa namoota miliyoona 1.8’f kennamuu Ministeerri Nagaa ibsee ture. Ministeerichi namoota deeggarsa akka barbaadan ibsameen alatti, namoota miliyoona 2.5 gargaaru akka danda’uutti qophaa’uu beeksiseera.


Lola Tigraay Itoophiyaa: Dhiyeessiin fayyaa fi deeggarsi magaalota Tigraay gahe jedhe mootummaan

Deeggarsi namoomaa fi dhiyeessiin meeshaalee fayyaa Maqalee dabalatee magaalota Tigraay kaan dhaqqabuu mootummaan Itoophiyaa beeksiseera. Lola Sadaasa 04 eegalee naannoo Tigraay keessa tureen rakkoon namoomaa naannicha keessatti uummame hammaataa ta'uu fi deeggarsa gochuuf rakkachuu UN dabalatee dhaabbileen deeggarsa namoomaa hedduun himaa turan. MM Abiy lolichi goolabamuu erga labsanii boodallee, lolli itti fufuu fi sababa kanaan kanneen deeggarsa hatattamaa fedhaniif dhaqqabuu akka hin dandeenye UN beeksisee ture. Mootummaan Itoophiyaa akka jedhutti garuu osoo lolli adeemaa jiruullee mootummaan iddoowwan to'annoo raayyaa ittisaa jala turanitti meeshaalee nyaataa fi nyaataan alaa ergaa ture. Erga Raayyaan Ittisaa magaalaa Maqalee to'ateen duuba walakkeessa Sadaasaa naannolee akka Daanshaa, Walqaayit, Qaaftaa-Humaraa fi Dabaarq deeggarsi namoomaa fi meeshaalee fayyaa ergamu ibsi waajjirri MM Jimaata baase ni hima. Mudde 8 irraa eegalee konkolaattonni fe'umsaa 44 midhaan nyaataa fi meeshaalee tajaajila fayyaa fe'an magaalota akka Shiree, Allaamaaxaa fi Maqalee gahuu hime. UN garuu ibsa kamisa baaseen ammallee baqattoonni Tigraay keessa jiraniifi kanneen qe'eerraa buqqa'aniif deeggarsi taasifame hin jiru jedha. "Kanneen qe'eerraa buqqa'an jalaa nyaati dhumatee jira. Kaampiilee afur baqattoonni Eertiraa 96,000 ta'an keessa qubatan bira gahuunis hin danda'amne" jedha ibsa Jimaata baaseen. Haala baqattoonni fi kanneen deeggarsa fedhan Tigraay keessa jiran itti deeggaraman mijeessuun 'kan yeroon hin kennamneef fi daran barbaachisaadha' jedhan komiishinarri baqattootaa UN Filiippoo Giraandii. Mootummaan Itoophiyaa garuu hojiin deeggarsa namoomaa dhaqqabsiisuu qindeessummaa mootummaatiin raawwatamaa jiraachuu hima. Sababa lolli ammallee itti fufee jiruuf deeggarsa namoomaa Tigraay dhaqqabsiisuu dhabne yaadotni jedhan "dhugaa kan hin taanee fi hojii raayyaan ittisaa naannicha tasgabbeessuuf hojjete kan xiqqeessudha" jedha ibsi waajjira MM. Milishoota TPLF harca'anii hafaniin dhukaasni bakkaa bakkatti dhagaahamuu mala kan jedhe ibsichi, kana akka lola adeemaa jiruutti fudhachuun dogoggora jedhe. Sadaasa 29 bara 2020 akkaataa deeggarsi namoomaa Tigraay dhaqqabu ilaalchisee mootummaan Itoophiyaa UN waliin waliigalteerra gahee ture. Waliigaltee kana boodallee dhaabbileen deeggarsaa haala itti deeggarsa namoomaa kennan mijachuu dhabe jechuun mootummaa komataa turan. Mootummaan ammoo hojiin deeggarsa namoomaa qindeessuus ta'e nageenya hojjettoota deeggarsa namoomaa eegsisuu dirqama mootummaati jedha. Dhaabbatni deeggarsa namoomaa International Rescue Committee (IRC) jedhamu ibsa Kamisa baaseen hojjetaan deeggarsa namoomaa dhaabbaatichaa tokko Tigraay keessatti du'uu ibse. Hojjetaan dhaabbatichaa kun torban sadii dura Sadaasa 19 kan ajjeefame ta'uu dhaabbatichi BBC'f himeera. Kuni loltooti mootummaa magaalaa shiree to'achuun guyyaa lama dura. Dhaabbatichi eenyummaa hojjetaa kanaa, eessatti akka du'efi maaliin akka lubbuu dhabe wanti jedhe hin jiru. Kaawunsiliin Baqattootaa Daanish (DRC ) gama isaatiin hojjeettonni deeggarsa dhaabbaticha sadii baatii darbe du'uu ibsa har'a baaseen beeksiseera. Namoonni sadan waardiyyaa saayitii dhaabbaticha tokkoo akka turan himee, haala itti ajjeefaman garuu hin ibsine. Mudde 02 Tigraay keessatti hojjettoonni deeggarsa namoomaa afur ajjeefamu Rooyitars gabaasee ture. Mootummaan waa'ee hojjettoota ajjeefaman jedhaman kanaa waan jedhe hin qabu. Waajjira Ministira Muummeetti Ministira Diimomkiraasii kan ta'an Obbo Zaadig Abraha waa'ee hojjettoota deeggarsa namoomaa ajjeefamanii odeeffannoo akka hin qabne BBC'tti dubbatanii turan. Gama kaaniin koree labsii yeroo muddamaa naannoo Tigraayitti labsameef dubbi himaa kan ta'an ambaasaaddar Reeduwaan Huseen hojjettooti UN afur itti dhukaafamee erga to'annoo jala oolanii booda gadi dhiifamuu ibsa miidiyaaleef kennaniin himaniiru. Hojjetooti UN kunneen keellaa eegumsa lama cabsanii sadaffaa irratti itti dhukaafame to'annoo jala erga olfamanii booda gadi dhiifaman jedhan. Mootummaan dirqama nageenya hojjettota dhaabbilee kanaa eeguu waan qabuufi ammallee dhaabbileen deeggarsa namoomaa akka fedhan naannicha keessa akka socho'an hin hayyamu jedhan. Sochii deeggarsa namoomaa kamuu kan qindeessuu fi raawwachiisu mootummaa Itoophiyaa ta'uus dubbatan. Mootummaan deeggarsa dhaqqabsiisaan jira haa jedhu malee ammallee naannoo Tigraay keessa rakkoon jiru yaaddessaa dha jechuun Komishinarri olaanaa mirga namoomaa UN dubbataniiru. Himannaa qondaala UN kanaa garuu Itoophiyaan hin fudhanne.


Waraana Tigraay: Itoophiyaan dhaabbilee deeggarsa namoomaa sadii ji'a sadiif hojiirraa dhorkite

Itoophiyaan dhaabbilee deeggarsaa namoomaa sadii 'ergama dhaabbataniif ala socho'an' jette baatii sadiif hojiirra ugguruu beeksiste. Dhaabbileen kun Kaaba Itoophiyaa bakka lolli jiruufi bakkeewwan biyyattii kaanitti deeggarsa namoomaa kennaa kan turanidha. Dhaabbileen kunneen Medecins Sans Frontieres damee Holaand, NRC (Norwegian Refugee Council), akkasumas AL Maktoume Foundation jedhamanidha. Gama kaaniin, Hogganaan Olaanaa deeggarsa namoomaa UN Maartiin Giriifiitis hojjettoonni deeggarsa namoomaa UN hidhattoota Tigraay hidhachiisaa jiru himannaan jedhu ''hamaadha'' jedhaniiru. ''Himannaan hojjettoota deeggarsa namoomaa irratti taasifamu dhaabbachuu qaba, balaa qaba. Yoo jiraate ragaan deeggaramuu qaba,'' jechuu isaanii Rooyitars gabaaseera. Qondaalli UN Itoophiyaa daawwataa jiran kuni himannaa qondaaltonni Itoophiyaa dhaabbileen deeggarsaa hidhattoota TPLF caalsifataa jiru, akkasumas hidhachiisaa jiru isa jedhaniif deebii kennuu himan. Ameerikaan immoo humnoonni Tigraay Amaaraafi Afaar keessaa akkasumas humnoonni Amaaraafi Ertiraa Lixa Tigraay keessaa akka bahan ministeerri dhimma alaa biyyattii gaafateera. MSF ibsa baasen  baatii sadiif akka dhorkame waraqaan ibsu bira gahuu ibseera. ''Maaliif akka dhorkameefi odeeffannoo dabalataa argachuuf gaafataa jirra,'' jechuun ibsa baaseen hime. Dhaabbanni NRC illee ajajni walfakkaataa isa bira gahuufi kanas ''qondaaltota waliin mari'ataa jiraachuu'' BBC'f ibseera. Kunis Jimaata darbe, Adoolessa 30, irraa eegalee akka ta'e Hoogganaan Kominikeeshinii dhaabbatichaa damee Afrikaa bahaafi Yaman Jereemii Teeyilar himaniiru. ''Adoleessa 30 irraa eegalee qondaaltonni Itoophiyaa NRC sochii isaa akka dhaabu ajaja dabarsaniiru. Ajaja kana kabajuun sochii biyyattii keessa goonu dhaabneerra. Qondaaltota waliin mari'ataa jirra,'' jedhan. Kana dura qondaalli Itoophiyaa dhaabbilee deeggarsaa seera hin kabajne jedhan irratti mootummaan tarkaanfii akka fudhatuu malu akeekanii turan. Dhaabbilee kanaaf kan eeyyama kennu Eejansiin Dhaabbilee Waldaalee Sivikii Itoophiyaa dhaabbileen kuni ''ergama dhaabbaniif ala socho'aa waan turaniif'' dhorkuu hime. ''... akka sirratan irra-deddeebiin hoggantoota dhaabbilee kana waliin mariin taasifamuuf sirratuu waan hin dandeenyeef'' murtee kana dabarsuu ibsite Itoophiyaan. ''Qorannoon waliigalaa taasifamee murteen hanga itti kennamutti sochiin dhaabbilee kanaa ji'a sadiif dhorkamuu,'' dhaabbatichi ibsuu qaamni odeeffannoo qulqulleessuuf hundaa'e 'Fact Check' ibseera. Dhaabbileen sadan baatii sadiif kan sochiirraa dhorkaman ''faayidaa biyyaa faallaatti socho'u'' isaaniini jedheera dhaabbatichi. Dhaabbileen MSF Holland fi NRC odeeffannoo sobaa miidiyaa hawaasaa irratti gadhiisuun mootummaan isaan himateera. Dhaabbileen kunneen himannaa kana irratti waan dubbatan hin qabani. Keessumaa MSF Holland meshaalee saatalaayitii eeyyama malee biyyatti galchuun hojjettoonni dhaabbatichaa ''badiif'' itti dhimma bahaa, qabatanii socho'aa osoo turaniis humnoota nageenyaan to'atamuu ibsame. Dhaabbanni AL Maktoume Foundation jedhamu immoo seera koovid bahe hin eegne, akkasumas bajata mana barumsaaf dhufu dhimma biraaf fayyadamaa jira jedheera eejansichi. Dhaabbileen sadanuu immoo lammiilee biyya alaa eeyyama malee biyyatti galchun ji'a jaha caalaa hojjechiisaa turaniiru jedheera Eejansiin Dhaabbilee Waldaalee Sivikii Itoophiyaa. Gama kaaniin Naannoo Amaaraa keessaa namoonni 200,000 ol buqqa'u Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii himeera. Hoogganaan deeggarsa namoomaa UN Maartiin Giriifiitis kanaafis sababani humnoonni Tigraay gara Kibbaafi Lixaa Amaaraatti waan lola bananiif ta'u himan. Dabalataan, Afaar keessaa namoonni 54,000 qe'eerraa buqqa'uu dubbatan. Qondaalli Afaar kana dura BBC'n dubbise lakkoofsi baqattoota aanaalee Afaar sadii keessaa sababa humnoonni TPLF haleellaa bananiin buqqa'an 70,000 gahuu himanii turan. Dubbii Himaan Ministeera Dhimma Alaa Ameerikaa Need Piraayis humnoonni Tigraay Afaariifi Amaaraa keessaa akka bahan waamicha dhiheessaniiru. Dabalataan, humnoonni Amaaraafi Ertiraa Lixa Tigraay irraa akka bahan akkasumas deeggarsi namoomaa hin danqamne akka jiraatu gaafatan. Hoggantuun deeggarsa namoomaa US gidduu kana Sudaan daawwataa jiraniifi Itoophiyaa akka dhufan kan ibsame Samaantaa Paaworis yaaduma walfakkaatu ibsuun ni yaadatama.


Lola Tigraay: Kaaba Itoophiyaatti namni hedduun 'beelaan dhumuu mala'

Naannoo Tigraayitti "namootni kuma dhibbaan lakkaa'aman beelaan dhumuu malu" jedhan aanga'aan mootummaa - akka qaboon yaa'ii walgahii hojjettoota deeggarsa namoomaa waliin taasifame miliqee bahe agarsiisutti. Koreen mootummaan ijaare Wiirtuun Qindeessa Deeggarsaa Tigraay lola naannicha keessa ture hordofee deeggarsa barbaachisu qorachaa jira. Mootummaan federaalaa xumura Sadaasa darbee ture injifannoo labsee lolli xumuramuu kan beeksise. Haa ta'u malee ammallee lolli darbee darbee bakka tokko tokkotti itti fufee jiru rakkoo namoomaa hammeesseera jedha UN. "Nyaatni akka hin jirre yookin naannoo gabaa qofatti akka argamu, kunimmoo beelaaf akka nama saaxilu gabaasaaleen jiru," jedha itti dabaluun. Qaboon yaa'ii miliqee bahe akka agarsiisutti, walgahii Amajjii 08 koreen Wiirtuu Qindeessa Deeggarsaa Tigraay hojjettoota deeggarsa namoomaa waliin taasise irratti qondaalli mootummaa yeroo naannoo Tigraay 'haalli qabatamaan lafarra jiru hammaataadha' jedhan. "Nyaatni fi meeshaaleen nyaata hin ta'iin ykn qabeenyi biroon gariin saamameera gariin ammoo barbadaa'ee jira. Yoo deeggarsi namoomaa hatattamaa walitti hin qabamu ta'e kuma dhibbaan namootni lakkaa'aman beelaan dhumuu malu," jedhe qondaalli kun. Qondaalli biroon qaboo yaa'ii walgahii Amajjii 01 taasifame irratti jechi isaanii qabatame akki jedhan: "wayita bakkoota adda addaa daawwachuuf olii gadi deemnu, namoonni karaa irratti buskuutii tokkittii nu kadhaataa turan" jechuun rakkoon hamaan akka jiru dubbatan. UN akka jedhutti kutaaleen Tigraay gariin ammallee dhaqqabuuf rakkisaadha. Ta'us hanga tokko deeggarsi dhiyaachaa jira.Kutaalee biyyattii harki caalmaan maloota qunnamtii akka bilbilaa fi intarneetiirraa citee waan jiruuf gabaasaalee dhagaahaman mirkaneeffachuun baay'ee ulfaataadha. Ibsi Imbasiin Itoophiyaa Landan jiru Jimaata darbe baase akka mul'isutti mootummaan kanneen deeggarsa fedhan dhaqqabuuf hojjetaa jira. "Mootummaan Itoophiyaa dhaabbilee misoomaa fi deeggarsa namoomaa waliin ta'uun danqaalee namoota miidhamaniif deeggarsa dhiyeessuu irratti mudatan furuuf kutannoon hojjeta," jedhe imbaasichi. Raayyaan ittisaa Itoophiyaa humnooti TPLF buufata waraana federaalaa naannicha keessa jiru haleeluu isaaniin booda ture Sadaasa jalqaba kan tarkaanfii fudhachuu eegale. MM Abiy Ahimad tarkaanfii olaantummaa seeraa kabachiisuu 'garee yakkamtootaa' seeratti dhiyeessuuf fudhatame jechuun waamicha marii isaaniif dhiyaachaa ture didaa turan. Lola torbanoota sadii oliif tureen lammilee nagaarra miidhaan gahe akka hin jirres MM Abiy dubbatanii turan. Mootummaan lolichi xumuramuu erga labseen booda hooganoota TPLF baqarra jiran to'annoo jala oolchuufi naannicha deebisanii ijaaruutu hafe jedhee ture. Hogganooti TPLF hanga xumuraatti akka lolan dhaadataa magaalaa guddoo naannichaa gadi dhiisanii gammoojjii seenan gariin yoo ajjeefaman gariin to'annoo jala oolfamaa jiru. Irra hedduun isaanii garuu ammallee eessa akka jiran wanti beekamu hin jiru.


Dinagdee Itophiiyaa: Maallaqni Liqiin argame dinagdee Itoophiyaa akkamiin fooyyessa?

Ministirri Mummee Dr Abiy erga gara aangootti dhufaniin booda haala diinagdee biyyattiin keessa turte fooyyeessuuf sochiilee adda addaa wayita taasisan argamu. Haaluma kanaanis, biyyoota Arabaafi warra gama Lixaa (Awurooppaa) irraa deegarsaafi liqaa maallaqaa argachuun danda'ameera. Dhiheenya kanas Dhaabbanni Maallaqa Addunyaa (IMF) deeggarsa maallaqaa doolaara biiliyoona 2.9 Itoophiyaaf taasisuuf walii galuu ibseera. Waa'eedhuma deeggarsa maallaqaa argamee kanaafi sochiilee fooyya'insa dinagdee kan biraa ilaalchisuun, Waajjira Ministira Mummeetti gorsaa damee Dinagdee kan ta'an Dr Namarraa Gabayyahuu BBC'n dubbiseera. Haaluma kanaanis liqaa IMF irraa argame ilaalchisuun, dhaabbilee idil-addunyaa kunneen kana dura haal -duree kaa'uun deeggarsa liqaa maallaqaa kan taasisaa turan. Itoophiyaan ammoo waggaa tokko darbe keessa siyaasaafi haala dinagdee fooyyeessuuf tarkaanffiiwwan jijiirama biyya keessaa jajjabeessaa jirti. Kunis biyyattiin haal- duree malee deeggarsa liqaa akka argattuuf kanneen taasisan keessaati jedhu Dr Namarraan. Fakkeenyaaf, biyyattiin tarkaanffii dhaabbile harka motummaa turan gara dhuunfaatti naanneessuufi hirrina sharafa biyya alaa furan fudhachuu kan eegalte IMF osoo hin dhufiin dura kan jedhan oggeessi kun, liqaan kennames kana deeggaruufiidha jedhu. Itti dabaluunis, "diinagdeen Itoophiyaa gibira walitti qabuurraa kaasee haalli bulchiinsa dinagdee gurguddootti akka sharafa biyya alaatti rakkina keessa waan jiraniifuu kana furuun dirqama ture. IMF ammoo kaka'umsa rakkoolee kanneen furuuf taasifamu deeggaruufiidha," jedhu Dr Namarraan. Waggoota sadiitii hanga shanii dhufan keessatti haala saffisa fooyya'insa dinagdee kan murteessu mootummaa Itoophiyaati kan jedhan Dr Namarraan, haal-duree cimaan 'biyyattiin qabeenya humna namaa qabduufi haalawwan biraas saffisa isaanii eeggachuun adeemuu qabaatu jechuun kan kaa'ee motumaadhuma jedhu. Gama biraatiin ammoo IMF fi Baankiin Addunyaa wayita deegarsa taasisan iftoomina akka barbaadan himu. "Dhugaatti jijjiramni kun haala barbaadamuun adeemaa jiraa? Kan jedhu baruu barbaadu. Kanarratti waliin hojjatamuu danda'ama, garuu akka jedhamuutti haal-duree kaa'uun harka miciruuf Itoophiyaarratti humna kan qabaatan natti hin fakkaatu,'' jedhu. Kana malees, motummaan hojiiwwan duree mataasaa adda baasuun adeemsa ifa ta'en maallaqa deegarsaan kenname galmasaa fiixaan baasuuf ittifayyadamuuf aangoo guutu qabaachu dubbatu. Fakkeenyaa, qabeenyaa gara dhuunfaatti dabarsuu (Privatization) keessatti hojiiwwan adda addaatu jira. Hojiileen kunneenis deeggarsa maallaqaa barbaadu jedhu. Waa'ee bajataa yoo ka'us, waggoota 50'n darbaniif kan wal falmisiisaa ture, motummaan baasii haa hirrisu kan jedhu ta'uu kaasu. Jijjiramni dinagdee amma jiru xiyyeefannaa kan taasise dandeettii baasii hir'isurratti osoo hin taanee dandettii walitti qabuu gibira motummaa cimisurrattis jedhaniiru. Akkasumas deegarsi maallaqaa argame dameewwan dursi kennamuuf qaban kan akka qonnaafi turiziimii irra akka olfamu hima. Kana malees, Itoophiyaa dorgomtummaa ishee cimsachuun omishaalee gara biyya alaatti ergitu guddisuun hirrina sharafaa hiikuu qabdi kan jedhan Dr. Namarraan, hiyyummaa hir'isuun dhimma dursu waan ta'eef hojii uumuufi guddina galii mirkaneessuu qabdis jedhu. Tarkaanffiiwwan motummaan fudhatamaa jiran keessaa tokko kan ta'ee wixinee labsii taaksii eksaayis dhiheenya ifa taasifamee ilaalchisee, haaluma jiruun hojiirra yoo olfamee gatiin wantoota hedduu ol ka'a sodaan jedhu jira. Isiin attamiin ilaaltu? jechuun BBCn gaafateera. Ammaaf dhiibbaa akkasii qabaachuu mala jechuun dubbachuun rakkisaa ta'u himan. Wanti kun daandiiwwan hedduu keessa darbuu qabaata kan jedhan oggeessi kun, imaammaticha baasuun kan barbaachiseef ammoo galiin motummaan waan biyya keessa galuurraa argatu qaawwa waan qabuuf jedhu. Dhiibbaansaa hawaasa hiyyeessarra akka hin taaneef of-eeggannoon ni taasifamas jedhu. Itoophiyaan biyyaa dhiibbaan liqaa olaanaan irra jirtu taatee osoo jirtu liqaa dabalataa fudhachuun hangam barbaachisaadha? gaaffii jedhuf deebii kennaniiru. "Inni dhiibbaa liqaa jedhamu baay'achuu isaa miti. Waliigala oomisha biyya keessaa waliin wal birratti yoo ilaalamu rakkina olaanaa miti. Ammaan tana biyyattii irratti rakkina uumaa kan jiru liiqaawwan hedduun haala dhalaa baay'ee waliin kan yeroo gabaabaa keessatti kanfalaman ta'anii dhufusaaniiti,'' jedha. Itti dabaluunis, dandeettiin daldalli biyya alaa doolaara argamsiisuuf qabu gadaanaadha; rakkinni jira jechuudha jedhu. Liiqaawwan dhaabbilee akka IMF, Baankii Addunyaa, Gamtaa Awuroppaa fi biyyoota biraa irraa argamu dhall isaanii gadaanaa ykn zeroon kan daangeeffamaniidha. Akkasumas yeroo itti deebiifamu dheeraadha jedhu. Kanaafu liqaawwan kana dura Chaayinaa irraa dhala olaanaan fudhataman gara dhala gadaanaa ykn zeerootti akka geeddaramaniif taasifamaa jiraachuu dubbatu Dr Namarraan. Kaayyoon fooyya'insaa adeemsifamaa jiran kanneen hundi oomishitummaa damee dhuunfaa guddisuudha kan jedhu Dr Namarraan, oomishitummaan damee kanaa guddatu malee carraan hojii uumuu bal'achu hin danda'us jedhu. Wanti guddaan Itoophiyaa hudhee qabee tokko omishitummaan damee dhuunfaa gadaanaa ta'uudha. Kanaafuu, dameewwan qonnaa, turizimii, albuuda, maanufaakchariingii fi agroo indastirii irratti xiyyeeffannaan ni kennama jedha. Itoophiyaa ammaan tana hordofaa kan jirtu yaada 'Ida'amu' tti fayyadamuun rakkoolee siyaasaa, dinagdee jiran hiiku qabna jechuun ilaalcha MM gaggeessaniin. Jijjiiramni baatiiwwan 20n darbaniif biyyattii keessatti mul'atanif kan kallattiidhuma kanaan dhufe waan ta'eef fooyya'iinsa diinagdee biyyi maddisiifte kan jedhameef jechuun adeemsa biyyattiin hordofaa jiru ibsu. Yaadni diinagdee biyya keessaa daddamaqsuu mootummaan qabatee irratti hojjechaa jiru maal akka ta'e ibsu ogeessi diinagdee kun. Wanti ijoon yaadni dinagdee biyya keessaa akka si'atu taasisuu fedhiifi kaka'umsi isaa kan mootummaa ta'uu isaati jedhu. Gama dinagdee isaatiin qofa yoo ilaalle wantota gurguddoo sadii qabatee kan ka'edha sochiin mootummaan taasisaa jiru kun jedhu. Madaalliin Maakiroo Ikonoomiin Itoophiyaa irra jirtu kan baayyee nama sodaachisudha kan jedhan Dr. Namarraan, dhiibbaan liqaa biyyattiirra jiru, daldalli biyya alaatti ergamu akka malee baay'ee gadi bu'aa deemuu, akkasumas daldalli alaati erguufi alaa galchuun walmadaalaa ta'u dhabuun sababa ijoodha jedhu. Sababa rakkoo imaammata maallaqaa biyyattiin hordofturraan kan ka'e sirni maallaqaa akka malee quucareera. Madaalliin qusannaafi invastimantii gidduu jirus baay'ee sodaachisaa ture. Rakkoo hoji-dhabdummaa jiruufi qaala'insa jireenyaa yeroo ilaalamus baayyee rakkisaadha jedhan hayyuun dinagdee kun. Seektarri dhuunfaan hudhaawwan hedduutiin qabamee waan tureef wanti jajjabeessaa ture hin jiru jechuunis himu Kana waan ta'eef rakkoowwan kunneen ilaalcha keessa galfamanii dinagdee biyya keessaa irratti xiyyeeffannoo kennuun kan irratti hojjetamaa jiru bulchiinsa Maakiroo Ikonoomii, kaka'umsa biizinasii akka uumamu gochuufi dhiyeessi humna ibsaa, loojistikaafi kanneen biroorratti fooyya'insa taasisuudha jedhu Dr. Namarraan. Gama kanaan dameen albuudaafi turizimii kanneen xiyyeeffannaan irratti hojjetamanidha. Dr. Namarraan liqaa jaarmiyaalee maallaqaa idil-addunyaafi biyyoota gara garaarraa Itoophiyaan argachaa jirtu kun akka kanaan duraa malaammaltummaafi rakkoo hanqina raawwachiisuu dadhabuutiin mudatu furuufis furmaata yaadames ni dubbatu. Jijjiirama kana keessatti dhimma piraayveetaayizeeshinii qofa osoo hin taane bulchiinsa dhaabbileen misoomaa harka mootummaa jiran kanneen yeroo baay'ee malaammaltummaan gurguddoon keessatti hojjetaman foyyeessuudha jedhu. Itoophiyaan kanaan dura ijaarsa bu'uuraalee misoomaatiifi liqaanis ta'e daldalaan Chaayinaa waliin hariiroo cimaa qabdi ture. Haata'u malee, yeroo ammaa kana keessumaa erga jijjiiramaatiin asitti Itoophiyaan fuula ishee gara biyyoota gama Lixaafi Arabootaatti naanneffattee jirti. Hariiroofi michummaan Chaayinaa waliinii Itoophiyaan qabdu dhumataa jiraa? Dr. Namarraan kanaafis deebii qabu. Biyyi tokko hariiroo liqaa, daldalaafi invastimantii ilaalchisuun kan hordoftu bifa lama qabaata kan jedhan Dr. Namarraan, tokkoffaan babal'isuu yoo ta'u lamaffaan ammoo hundee gadi fageessuudha. Chaayinaa waliin waggoota 15 darban keessa baayyee gadi fageenyaan irratti hojjetameera waan ta'eef ammas Itoophiyaan kana dhiiftee waan biraa barbaadaa miti kan jirtu. Kan jiru irratti dabaluufi babal'isuurratti hojjechaa jirti akka Dr. Namarraan jedhanitti. "Madda haaraa, michoota daldalaa biroo barbaachuurratti hojjetamaa jira. Kun dhugaadha. Itoophiyaan biyyoota gama Lixaafi Arabootaa waliin hariiroo dippiloomaasii gaarii tolfachuuf hojjechaa jirti. Chaayinaan ammallee Itoophiyaa irratti fedhii guddaa qabdi."


Namni lotorii Birrii miliyoona 200 ol badhaasisu mo'ate wallaalame

Biyya Ingiliz Bermiingiyaam keessatti namni lotorii badhaasa Paawundii miliyoona shan baasu ykn Birrii 280,648,000 ta’u baasisu mo'ate wallaalame. Namni badhaasa maallaqa hanga kana gahu mo'ate ni dhiyaata jedhamee eegamus gara sanaan bahuu waan dideef eenyummaansaa walallame. Lakkoofsi badhaasa maallaga guddaa nama badhaasisu kun lotorii Fulbaana 28, 2022tti baherratti kan carroomee ture. Namni badhaasicha mo'ate hanga Bitootessa 27'tti dhiyaachuu qaba jedhameera. Qindeessitoonni lotorii ‘Camelot’ jedhamuu, tikkeettin lotorii Paawondii miliyoona 7.4 baasu kan biraallee Ingiliz Wolver Hamptanitti bitamee namni’’  mo'achuu isaa dhiyaate himate dhabameera jedhe. Namoonni tikkeettii lotorii badhaasicha mo'achiisu qaban yoo hin dhiyaatiin hafan maallaqichi  tajaajila gaarii biroo kan akka gargaarsaaf gumaachamuu mala jedhameera. Tikkeettiin Bermiingiyaamitti badhaasa nama argamsiisu  3, 15, 20, 48, 57, 58 fi lakkoofsi boonasii 9 qabate yoo ta'u,  badhaas Paawundii 5,070,357 nama hammaarsisa jedhame.


Ergaan waggaa 135 ture qaaruuraa keessaa argame

Namni hojii suphaa hojjataa ture ijasaa amanuu hin dandeenyee ture wayita boolla mana Edinbaraa keessatti qaruuraa ergaa waggaa 135 lakkoofsiise argeetti. Pitar Aleen kan umuriin waggaa 50, lafa mana keessaa wayita baeetti qaruuraa wiskii keessatti ergaa bara Viiktooriyaa argate. Innis waan argate abbaa manaatti himuudhaaf gara alaatti fiigee bahe. Eilidh Stimpsan barreeffama qaruuraa keessatti argame dubbisuuf qaruuricha cabsite. Ijoolleen ishee lamaanis waan argame sana baruuf baayyee akka saffiisan dubbatti. Aleen BBC Skotilaandiitti, bakka qaruurichi turee kallattiin lafa muree argachuusaatti attam nama caroomaa akka ta'e amanuu dadhabuu hime. \n''Kutaan bal'ina faana 10 x 15 kan qabu yoo ta'u, osoo hin beekiin garuu kallattiidhumaan bakkuma qaruurichi jiruun lafa ure. Kanas amanuun dadhabee'' jedhan. "Maashina muruu fayyadameen akkuma tasaa toora ujuummoo osoo barbaaduun waraqicha argadhe. Maal akka ta'ee hin barreen ture. Achinis dubartiin bakka jirtuutti gara dakaattiin geesse, 'lafa mana kee jalaa maal akkan argadhee ilaalii' jedheen.'' Ergaan argame kunis lafa yeroo sana mana jalqabaa wayita ijaarameetti akka kutaa ciisichaa hojjattu ture keessaa argamu dubbatu. Amma Aaddee Eilidh Stimpsan kan haadha ijoollee lamaafi abbaa warraasheetu achi jiraataa jira. Isheenis barreeffamicha qaruuraa keessaa baasuun dura hanga ijoolleen ishee kan umriin waggaa saddeetiifi 10 mana barnootaatii deebii'aniitti eerguuf murteessite. BBC Skotolaandiitti akka himteettis, ''Mana barnootaa ergan isaan fudheen booda waan ajaa'ibaa kan itti himu akkan qabuun itti hime. Isaanis, 'ciree keenyaaf nyaataa gaarii nuuf qopheessitee?' naan jedhan. ''Ergaa kan biraas yaalaniin boodan waa'ee dhimmichaa itti hime. Isaaniis ajaa'ibsiifachuun tarii waan jabaa ta'u mala jedhan.'' Erga mana qaqabaniin boodas barreeffamicha qaruuraa keessaa baasuuf karaa hedduun yaallee dadhabne. Kanaafuu qaruuricha cabsine baafne jette haalaa ture himte. ''Hundi keenyaas marsinee itti ibsuun ergaa isaa dubbiisuuf yaallee. Baayyee waan ajaa'ibaa ture.'' Ergaan hojjattoota lamaan barreeffamee kunis mallaattoo jara lamaanu qaba. Innis ergaa akkasi jedhu qaba: ''Jeemsi Richee fi Joon Giriiv jedhamantu lafa keessa kaa'ee. Garuu ammoo Wiskii isaan hin dhugne. Onkoolooleessa 6, 1887. Namni qaruuraa kana argate kamuu dhukkeen keenya qarqara daandiirraa akka bubbisu yaaduu malu ta'a.''


Wantota 10  BBCn akka uumamu taasisan waggaa 100ffaa hundeeffama isaarratti yeroo yaadatamu

Dhaabbanni Biritiish Biroodkaast Korporeeshiin (BBC) waggaa100ffaa hundeeffama isaa kabajataa jira. Miidiyaan addunyaarratti isa guddaa ta'e kun Onkoloolessa 18 bara1922tti Ingilaand Magaalaa Landanitti hundaa'e. Yeroo sanaarraa kaasee seenaa dheeraa, wantoota gammachiisoo fi haalawwan gara garaa ta'ee keessa darbe. Wayita dhaabbatichi waggaa 100ffaa isaa kabajaa jiru kanattis- yeroo murteessoo, wantoota baayyee adda ta'aniifi namoota BBC akka hundaa'u taasisan duubatti deebii'uun yaadata. 1. Buufata Raadiyoo BBC jalqabaa BBC'n buufataaleen shaakaltootaa hedduun Landan keessatti cufamu hordofuun Sadaasa 14, 1922 tamsaasa raadiyoo guyyuu tamsaasa eegale. Sangantaa inni jalqabaa sa'aatii 18:00 GMT tamsaasa oduu eejjansiiwwan oduutiif dhiyaateedha. Tamsaasi kunis raagaa qilleensaa, kan tajaajila haala qilleesaa biyyaaleessaa UK, kan Biiroo Met jedhamuun qophaa'een hordofee dhiyaate. Afaan Ingiliziitiin kan dhiyeesse Daarektara Sagantaalee BBC kan ture Artur Buroowus ture.  Buruuwus oduu kan dubbisu yeroo lama ture, innis yeroo tokko saffiisaa, ittaansee ammoo dhaggeeffataan akka yoo barbaadan yaaddannoo qabataniif suuta jedhe dubbisa ture. 2. Jalqabbii BBC Tajaajila Idil-addunyaa (BBC World Service)  Mudde 19,1932 Mootii Joorji shanaffaan yeroo jalqabaatiif ergaa baga guyyaa dhaloota Iyyasuusin isin jgahee edhanii hawaasa UK fi addunyaa kaaniif dabarsan. Tamsaasa dambalii gabaabaa addatti hawaasa Impaayera Ingilizii keessatti Afaan Ingliffaa dubbatan irratti kan fuulleeffate ture. Dhaabbatichi tamsaasni isaa ''dhiirotaa fi dubartoota'' biraan gahuurratti kan qiyyaafate ta'ullee tamsaasni dhaabbatichaa sagaleen dhiyaatu cabbii, gammoojjii, galaanaan addaan cicitaa ture. Haasaan kun kan labsii Tajaajila Impaayeera BBC (kan amma BBC World Service) jedhamuun beekamu ture. Tajaajilli BBC Idil-addunyaa amma iddoowwan qaqqabuun, afaan ittin tamsaasuu fi dhaggeeffattoota hedduu qabaachuun, addunyaarratti tamsaasa alaa isa guddadha. BBC'n  sadarkaa idil-addunyaatti afaan 40 oliin kan tamsaasu yoo ta'u, tajaajilli isaa karaa onlaayinii, karaa miidiyaa hawaasaa, TV fi raadiyootiin hordoftoota bira qaqqabaa jira.  3. Maayikiraafonii BBC addatti yaadamu Maayikiraafoniin bara 1930mota gabaarraa bitamu garmalee qaalii kan ture yoo ta'u, BBC'n dhaabbata Maarkoonii jedhamu waliin ta'uun maayikiraafoonii ofisaatii tolfate. Bara 1934 maayikiraafooniin gosa 'A' jedhamu tamsaasa miidiyaarratti jijjirrama fide. Maayikiraafooniin  hojjatame kun  turtii waggoota dheeraa keessa fooyyaa'aa adeemuun 'classic BBC microphone maqaa jedhu argate. Maayikiraafonii  gosa 'A' jedhamuu kun diraamaa fi fiilmii Biritiish hedduurratti  sana booda mul'ate. 4.  BBC Afaan Arabaa  tamsaasa BBC afaanota adda addaan tamsa'u keessaa kan jalqabaa ta'e BBC Tajaajiilli Afaan Arabaa, tamsaasa Korporeeshinicha kan afaanota biroo keessaa bara 1938 tamsaasa eegale. Ahimad Kamaal Suruur Effendi, raadiyoo Masrii irraa gara BBC Tajaajiila Afaan Arabaa dhufe. Effendin tajaajilli Afaan Arabaa akka jaalamu taasise, achumaan biyyoota Arabaatti namoota hedduu jaalataman keessaa tokko ta'e. Tamsaasni afaanota birootiin waggoota kurnaan ittaanaan karaa raadiyoo fi sagantaalee TV addunyaatti beekame.\nBBC Online, ammoo bara 1997 dhalate, achii tamsaasa afaanota biroon kennamu bira qaqqabe. Miidyaaleen hawaasa jalqabamuu hordofuun BBC News fi BBC tamsaasni idil-addunyaa toorawwan garaa garaatti guddataa dhufe. Yeroo ammaa kanatti BBC tamsaasni idil-addunyaa qabiyyee isaa gama dijitalaarratti xiyyeeffatera. 5. Qopheessituu BBC dubartii gurratti jalqabaa Unaa Maarson  BBCtti dubartii qophessituu jalqabaa ta'uun seena hojjatte. Unaan, dhaloonni ishee Jamaayikaa yoo ta'u, bara 1939 BBCtti hojii wayita eegaltu gaazixeesituu muuxannoo qabdu turte. Jalqaba  gargaartuu ta'uun TV masaraa Aleeksaandiraa ta'uun hojjatte, taatullee BBCtti idileen hojjachuun kan eegalte Bitootessa 1941 gargaartuu qophii sagantaa  ta'uun dippartimentii "Empire Programmes'' jedhamu hojii eegalte.\n\n6. Goolabamuu waraana addunyaa lammaffaa Caamsaa1, bara 1945 BBC'n Aldoolf Hitilar of ajjeesuu isaa beeksise. Guyyaasana galgala sagantaan BBC addaan citee warri Jarmanootaa Xaaliyaanitti harka kernnachuun isaanii himame. Caamsaa 4, ammoo warri Jarmanootaa  Deenmaarkitti harka kennatan, waraanichi achumaan goolabame. Guyyoota muraasaaf garuu waraanni addunyaa lammaffaa sun goolabamuun isaa shakkisiisaa ture.\nCaamsaa7, 1945  namoonni masaraa Baakingihaam duratti walitti qabamanii turan, taatullee oduun akka biyyattii eegamaa ture hin dhiyaatiin hafe. Biritiish injifatamuu Naazii jarmanii warrii Ameerikaa fi Raashiyaa akka mirkaneessan eegaa turte. Waraannii Awuurooppaa keessatti xumura argate. Ministti Muummee Biriteen Winisteen Charchil guyyaa ittaanu ibsa kennan, dhaggeeffattoonni hedduun ni gammadan.  Namoonni hedduun karaatti bahanii gammachuu isaanii ibsantan. 7. Tamsaasni Televizhiniin BBC addunyaa walitti hidhe Bara 1967 sagantaan TV ''Our World'' jedhu haala milka'aan tamsa'uun seena  keessatti  galmaa'e. Tamsaasni kun otoo qilleensarra hin oolfamiin dura Televizhiniin saatalayiitiin tamsa'u biyyootta muraasa qofa kan walitti fide yoo ta'u,  harka caalu inniyyuu yaaliif ture. Fakkeenyaaf BBC'n  addunyaarratti idileen televishinii high definition" qabu tamsaasuun miidiyaa isa jalqabaati. Konsartiin muuziqaa 'rook' Boob Gledoof fi Migi Ure tiin  maalaqa gargaarsaa beela Itoophiyaa keessa ture gargaaruuf qindaa'e. BBC'n biyyoota 60 keessatti daawwattoota miliyoona 400tti dhiyaatan qabaachuun, hidhata gama tamsaasa  saatalaayitii guddaa qabaachuun milkaa'ina guddaa argateera. 8. Iccitii dibaabee summaa'e Meeshaan asii olitti sargitan kun dibaabee gaazixessaa BBC tamsaaasa idil-addunyaa Joorji Maarkoov gaalafate. Fulbaana 7, bara 1978 Maarkoov bakkaa hojii isaa BBC , Landatti argamu otoo dhaquu  namni  dibaabe tolchu  miilasaa duubaan waraane baqate. Sabna booda Markoov garmalee dhukkubsatee hospitaala seene,  gar boodaa basaastota Bulgaariyaatiin  summmeeffamuun isaa barame. Guyyaa sadiin booda Markoov daa'imaa isaa ganna sadiirraa umrii gannaa 49 du'aan boqote. Ajjeechaa isaaf namnii seeratti dhiyaate murtiin itti keename hin turre. 9. Badhaasa Ispoorteessaa cimaa Afrikaaf waggaatti wal dorgomsiisuun kennamu Dorgommichi badhaasa gama ispoortiin namoota ga'umsa olaanaa mul'iisaniif waggaatti kennamu. Namoota badhaasicha kanaan dura inijfatan keessatti lammiin Masrii Mohaammad Saalaa kan bara 2018 badhaafame fa'aa ni argama. Bara 2001 irraa kaasee badhaasichi taphattoota kubbaa miilaaf qofa kennamuu eegale. Bara 2021 immoo 'African Sports Personality of the Year' jedhame irra deebiin haarofame. 10. Deevid Attenburoo fi dachee magariisa Deevid Attenburoon, nama ogeessa waa'ee uumama addunyaa  yoo ta'u, dokimeentarii bineensota daggalaarratti  xiyyeeefatuu fii ganna 80tti qaxxamure dhiyeesuun beekama. Akkasumalee sagalee isaa haalan  miidhaguun beekama. Sagantaalee inni qopheessuu kanneen akka 'Blue Planet,'  'Life collection'  jedhu fi 'Natural World' jedhaman  namoota miliyoonaan lakkaa'amanitu daawwata. Deevid Attenburoon badhaasota hedduus ittiin injifateera. Deevid Attenburoonbara 1960 keessa sagantaalee isaa jalaataman dhiyeessuu kan eegale, booda maanejara gameessa Korporeeshinichaa ta'uun tajaajile. Deevid Attenburoon waa'ee jijjirama qilleensa baramaa  namoota barsiisuu  keessatti gumaacha qabuuf Badhaasa Sagantaa Kunuunsa Naannoo Dhaabbata Biyoota Gamtoomanii  beekamtii argatera.


BBC'n maallaqa qusachuuf ramaddiiwwan hojii 382 cufuuf

BBC'n maallaqa tajaajila idil-addunyaaf ramadu keessaa waggaattii paawundii miiliyoona 28.5 qusachuuf jecha tajaajila isaa World Service keessaa ramaddiiwwan hojii 382 cufe. BBC ibsa Kamisa ifa godheen baasii tajaajila idila addunyaaf baasuu xiqqeessuuf tarkaanfii fudhateen tajaajiloota raadiyoo Arabiffaa, Parshiyaa, Chaayinaa fi Beengaalii dabalatee tajaajiloota 10 akka cufu beeksiseera. Tajaajilootni afaan biyyoota alaa akka cufaman murtaahe jraachuu baatus hojiin isaanii gama oonlaayinii akka ta'u godhama. BBC tajaajiloota CBBC fi BBC Four jedhamanis gara oonlaayiniitti deebisuun waggaatti paawundii miiliyoona shantama qusachuuf murteesseera. Barreessituun dhimma aadaa UK Naadiin Dooriis baasiin BBC'n hayyama hojiif waggaa lama keessatti baasu Paawundii 159 akka hin caalle murteessan. Kanatti dabalataan qaalayinsi fi baasiin dabaluun BBC'n ''filannoo ulfaataa'' kanatti akka qajeelu ta'eera. Dhaabbatichi World Service hojmtaata isaa ammayyeessuun qabiyyeewwan isaa waltajjiiwwan dijitaalaa irratti akka maxxansu karoorfame. BBC'n murtee haaraa kanaan tajaajiloota raadiyoo afaan Kirgistaan, Uzbeekistaan, Hindii, Indoneezhiyaa, Tamiilifi Urduu cufeera. Tajaajilootni afaan Chaayinaa, Gujiraat, Igboo, Indoneezhiyaa, Pijiin, Urduufi Yoruubaa ammoo gama oonlaayiniin qofa ta'u. World Service qabiyyeewwan gosa adda addaa afaanota hedduun gama raadiyoo, TV fi dijitaalaan dhiyeessuun torbanitti uummata miiliyoona 364 bira gaha. Kana keessaa walakkaan gama oonlaayiniin qabiyyee tajaajila kanaa hordofu. Hooggantuun World Service Liliyaan Laandoor ''addunyaa irratti gaheen BBC yeroo kamiyyuu caala guddaadha. BBC'n miiliyoonota dhibba hedduun amanamaa, madda oduu haqaa fi hin loogne akka ta'etti fudhatama'' jedhan. ''Gaazexeissummaa isa gaarii dhiyeessuu itti fufna ingiliffaani[s ta'e afaanota biroo 40'n. Gaaxessummaan keenya kan dhiibbaa uumu odeessii keenya akka bakka baayyee gahu goona. Tajaajiloota gama diijitaalaan dhiyeessuun akka jabaatu irratti amanameeras jedhan Liiliyaan. BBC'n tajaajilootni gariin Landanii darbaa turan bakka uummatni isaan irratti xiyyeefatan jiraatanitti siiqanii tajaajila akka kennan murteessuu ibseera. Kanaafis Focus On Africa TV Landanii gara Afrikaa akka deemu murtaa'eera. Wiirtuu dhimma Chaayinaa gabaasu haaraa Landanitti ijaaruunis karoora haaraa keessaa tokko.


Giiftii Elizaabeet II fi Afrikaa: Suuraadhaan

Giiftii Elizaabeet II, biyyoota Afrikaa 20 ol daawwataniiru, bara bittaa isaanii kan jalqabe yeroo Impaayarri Biriitish goolabamuufi biyyoonni ardii Afrikaa bilisummaa argatani dha. Ergasii biyyoota impaayara biyyattii jala turan kara 'Commonwealth Nation' jedhamuufi giiftittiin hogganamuun hariiroo uummataniiru. Hariiroon Afrikaan maatii moototaa wajjin qabdu takka takka walitti dhiyaataa yeroo kaan immoo wal-xaxaa dha. Elizaabeet yeroos intala mootii turan yeroo ayyaana dhalootaa ganna 21 mana mootummaa Afrikaa Kibbaa jiru irraa haasaa taasisaniiru. Jireenya isaaniis tajaajila biyyoota 'Commonwealth'f akka kennan himan. ''Lafa bareedaa Afrikaa Kibbaa kana keessa yeroo imallu, ana, maatii koofi obboleettii koo ummanni garaa isaarraa nu simatan, akka isaan wajjin jiraannetti nu fudhatan. Intala mootii yeroosii Elizaabeetiifi abbaan warraashee Diyuukiin Edanbiraa bara 1952 Keeniyaa hoteela Tiriitoops turan. Suuraan kuni kaafamee guyyaa tokko booda abbaanshee Mootii Jorji VI du'aan boqochuun booda isheen Giiftii taate. Giiftiin Elizaabeet Naayijeeriyaa al lama kan daawwatte yoo tahu, inni kuni bara 1956 yeroo Naayijeeriyaan kolonii Biriitish jala turte dha. Suuraa irraa kan mul'atan bulchaa Leegoos Obaa Adeenjii Adeel II dha. Bulchiinsota Kaalaabaar,Inuuguu, Joos, Kaaduunaa, Kaanoo fa'i daawwatteetti. Suuraa kanarratti bara 1961 Giiftiin Elizaabeet pireezidantii jalqabaa Gaanaa akkasumas mallattoo warraaqsa farra kolonii kan Kiwaamee Nikiruumaa wajjin yoo shubbisti. Kunia Gaanaa bilisoomtee waggaa afur booda dha. Welluu 'Welcome Your Majesty' jedhuun shubbisaa turan. Giiftii Elizaabeetii fi ilmi mootii Fiiliip mootii Haayilessillaasee wajjin suuraa yeroo daawwannaaa bara 1965 Itoophiyaa Finfinneetti ka’an. Mootiin Haayilessillaasee yeroo Xaaliyaaniin Itoophiyaa weerarte bara 1936-1941tti UK’tti baqatanii turan. Deeggarsa Biriitishiin Xaaliyaanin erga mo’amtee booda mootiin biyyatti deebi’aniiru. Giiftii Elizaabeet fi Pireezidantii Sudaan El Tigaanii El-Maahii bara 1965 buufata xiyyaaraa Sudaan irra yeroo imalan. Sudaanitti Giiftiin wal-dorgommii  gaalaafi hidha laga Biluu Naayil irratti ijaaramu daawwataniiru. Giiftii Elizaabeetiifi Pireezidantii Taanzaaniyaa Juuliyas Nereeree bara 1979 daawwannaa guyyaa sadii yeroo jalqaban. Waggoota 18 dura Dr Nereereen warraaqsa walabummaa hogganuun erga biyyattiin bittaa Biriitish jalaa baatee ministira mummee fi boodarra pireezidantii jalqabaa biyyattii tahaniiru. Pireezidantichi ilaalcha farra-Biriitishiifi farra Awurooppaanotaa qabaachaa dhufan, tahus mootumaan UK akka humna tasgabbeessaa naannichaatti isaan ilaalu ture.  Pirezidaaantiin Zimbaabwee Roobart Mugaabee baankii kabajaa ‘knight’ jedhamu Giiftii Elizaabeet irraa bara 1994tti argatanii turan. Haa tahu malee pireezidantichi ejjennoo dhimma lafaa irratti qabataniifi sarbama mirga namoomaa taasisan jedhamuun UK fi Zimbaabwee gidduu muddamni hammaatee biyyattiin ‘Commonwealth’ keessaa bara 2003 kan baate yoo tahu, bara 2008tti immoo aankiin Obbo Mugaabee jalaa haqameera.  Suuraa Giiftiin Elizaabeet yeroo buufata xiyyaaraa Darbaan gahan bara 1995tti kaafaman. Yeroos daawwannaa idilee guyyaa jahaa irra turan. Roobni waqtii ganna waggaa 10 keessatti hin mul’anne roobnaanis maqaa masoo ‘Motlalepula’ ‘ishee rooba wajjin dhufte’ jedhu argataniiru. Giiftii Eilzaabeetiifi pireezidantiin gurraacha jalqabaa Afrikaa Kibbaa, Neelsan Maandeellaa, hariiroo dhiyoo akka qaban himama. Giiftiin yeroo xalayaa barreessituufi ‘’hiriyaa kee jaalatamtuu, Elizaabeet R’’ jechaa fi Neelsan jechuun maqaa isa waamti ture. Maandeellaanis sirna maatii moototaa otoo hin eegiin Elizaabet jedhanii isaan waamu ture. Giiftiin bara 2003tti Naayijeeriyaa yeroo lammataaf daawwataniiru. Biyyattiin yeroo bulchiinsa Saanii Abaachaa himannaa sarbama mirga namoomaan ‘Common wealth’ keessaa bara 1995 kan arii’amte yoo tahu, bara 1999tti deebifamteetti.  Pireezidantii biyyattii yeroosii Oliiseeguun Obaasaanjoo Abujaatti wal-gahii ‘Commonwealth’ irra turan.  Giiftittiin daawwannaa ardii Afrikaatti yeroo dhumaaf taasisan bara 2007 yoo tahu kanaanis  Pireezidantii Yugaandaa aangoorra turuun waggaa dheeraa lakkoofsisan Yuweerii Museeveenii wajjin Yugaandaatti wal-arganiiru.


Giiftii Elizaabeet fi Afriikaa: Walitti dhufeenya baroota dheeraa qaxxaamure

Giiftii Elizaabeet lammaaffan Afriikaadhaaf jaalala addaa akka qabdu kan himamee yoo ta’u, bara jireenyaa isheetti yeroowwan murteessoo ta’an garaa garaatti Ardittii dowwatte turte. Giiftii Elizaabeet II yeroo sanaa  wayita gara Keeniyaa imaluun osoo magariisa baadiyaa kan mukkeewwan dheedheeroon fi bineensootaan marfame Hoteela Tiretopis akkuma qaqabaniin, abbaa ishee Mootii Joorji jahaffaan du’uun dhagahame. Isaan booda umurii waggaa 25tti aangoo Giiftummaa qabatan. Giiftiin tunis aangoo giiftummaa bara 70 keessatti biyyoota afrikaa 20 ol doowwataniiru. Yeroo tokkoos pirezidaantii Afiriikaa Kibbaa duraanii Niilsan Maandeellaadhaan ‘‘nama kamu caalaa’’ Afriikaa dowwadheera jechuun namoota isaan marsanii jiran hunda kofalchiisanii ture. Wayita giiftii ta’aniittis bulchiinsa Afiirikaa biyyoota hedduu hamate dhaalanii turan. Bara aangoo isaaniittis Gaanaa kana bara 1957tti bilisummaa ishee gonfattee kaasee biyyoonni afriikaa 14nu bulchiinsa Ingiliz jalaa wallaba bahaniiru. Giiftii tun garuu biyyoota bilisummaa isaanii labsatan waliin osoo hin hafne walitti dhufeenya gaarii ummachuu danda’aniiru. Kana gochu kan danda’an irra caalaa karaa dhaabbata komanawolzii kan buulchiinsa Biriteen bakka bu’u hundeessuudhaan. Gaanaan bara 1961tti bittaa Ingiliiz jalaa akka baatuuf kan hoggananiifi pirezidaantii biyyattii jalqabaa kan ta’an Kiwaamee Nikirumaa waliin yoo shubbisanis mul’ataniiru. Keessattuu jecha bulchiinsa (impaayera) jedhu sirna muudamaafi kakuu bara 1953 irratti akka geeddaru taasisaniiru. Du’a Giitii tanaa hordofuunis dureewwan afriikaa keessattuu biyyoota Biritaaniyaa fi Koomanwolzii giiftiittiin baroota dheeraaf dursite irraa ta’an gadda isaanii ibsataa jiru. Biyya giiftuummaan isaanii itti eegale Keeniyaa, Pirezidanti Uhuruu Keeniyaataa ‘‘Fakkeenya gaarii ofiirra darbuun ilmaan namaaf ta'aajiruu kan taateefi duree UK qofaa osoo hin taane hoggantuu furtuu gamtaa komanwolzii kan Keeniyaan miseensa kabajamtuu itti taateetiis’’ jechuun ibsan. Walitti dhufeenyi Zimbaabweefi kan Yunaayitid Kingdam baroota dheeraaf gaarii osoo hintaane kan ture yoo ta’u, pirezidaantiin du’aan boqatan Roobarti Mugaabeen biyyisaanii miseensummaa komawolzii keessaa akka baatu taasisan. Haata’u amlee bakka bu’aan isaanii Emrsan Manaangaagewaan ‘‘gamma cimaa itti dhagahame maatii mootuumaaf, Yunaayitid Kingdamiifi warra komanwoliiziitiif’’ fuula tiwitara isaanii irratti battalumaan barreessuun ibsan. Pirezidaantiin biyya bulchiinsa Ingilizii guddoo kan turte Naayijeeriyaa, Muhaammaadu Buhaarii gamasaanitiin, toora tiwitara isaaniirratti ibsa gaddaa dheeraa barreessaniiru. ‘‘Gadda cimaaatu natti dhagahame’’ jedhan. ‘‘Boqonnaan seenaan Naayijeeriyaa hammayyaa, naamusni idil-addunyaa fi hoggantuu olaantuu kan ta’an Giiftii Elizaabeet malee guuttu hin ta’u. Jireeniyisaanii ummatasaaniif, komanwolziif, akkasumas adunyaa guutuu bakka fooyya’aan gahuuf kennaniiru,’’ jedhan. Aaangoon kun gara Mootii Chaarlis dhufuusaanittis gammachun akka itti dhagahame pirezidaantiin kun. Akkasumas biyyi haaraa komanwolziitti makamteefi bulchiinsa Faransaayi jala kan turte Gaaboonis karaa pirezidaantii ishee Alii Boongoomiitiin gaddashe ibsattee jirti. Dureewwan arditii du’a giitiitiin gaada itti dhagahame ibsatan illeen, biyyoonni afriikaa kaan ammo miidhaafi dararama bara kolonneefannaa Biritaaniyaatti irra qaqabee dubbataa kan jiran yoo ta’u, kunis maqaa maatii moototaan kan raawwatamedha jedhu. Mootooti Afriikaa muraasni mataansaanii gadda itti dhagahame ibsaniiru. Ilmi mootii Maangosuthuu Butelezii bakka maqaa hogganaa ummataa Zuuluu kan Afriikaa Kibbaa ta’an Mootii Miisuuzuluu Kaazeweelitiinii bu’uun gaddasaanii ibsaniiru. Mootii Chaarlis waliin walitti dhufeenyaa dhuunfaa qaban eeruun, dhuunfaatti ergaa gaddaa dhaamaniifiiru. Abbaansaa Mootiin Miisizulii erga waggoota 50f aangoo motummaan qabatanii booda bara darbe du’aan boqatan. Giiftiin Elizaabeet Afriikaa Kibbaa waliin walitti dhufeenya cimaa qabu ture. Bara 1947tti guyyaa dhaloota wagga 21ffaa kan kabajatana Afriikaa Kibbaa dowwachuun ture. Ibsa Keepi Taawooniitti raadiyoof kennaniin, akkuam jireenyasaanii komanwoliziif kennanii fi jireenyasaanii guutuu Afriikaa Kibbaa akka jiraatan hunda ‘‘Akkan waan biyya koo jiruutti natti dhagahama’’ jedhanii ture. Ejjannoo siyaasaa isaanii ibsuun kan hin beekamne Giifti Elizaabeet lammaffaan, garuu ammo erga bulchiinsi olaantummaa warra adii muraasaa erga xumuramee, erga Maandeellaan pirezidaantii ta’anii booda 1995tti Afriikaa Kibbaa dowwatanii kan ture Giiftiin tun haasaa cimaa taasisanii akka ture himama. ‘‘Miirrii araaraa isaa kan fakkeenya addunyaa ta’e tokkummaa ummataa fideera. Anis deebii’ee dhufee ajaa’iba kana argu danda’eera’’ jechuun diqisiifannaa isaanii ibsanii ture.


Ijoolleen Giiftiin Elizaabeet akkawootti ooltuuf owwaalcharratti uffata loltuu uffachuufi

Sirna awwaalcha Giiftii Elizaabeeti irratti ilmi Mootii Haariin haaluma abbaan isaa mootii Chaarlis III gaafataniitiin uffata dambii waraanaa kaawwachuuf. Sirni awwaalcha Giiftii Sanbata dhufaa raawwatamu irratti eenyu fa'itu argama kan jedhu wantoota eegamaa jiran keessaa tokkodha. Haaluma kanaanis ijoolleen ijoollee Giiftii Elizaabeet ilma mootii Weels dabalatee, sirna awwaalchaa  daqiiqaa 15'f ni ilaaluu jedhameera. Mootiin Chaarlis ammoo ijoolleensaanii lamaanuu; Wiiliyaam fi Haariin lamaan isaanituu uffata dambii waraanaa akka uffataniif gaafataniiru. Obbolaan lamaan kunneenis Pitar Filiipsi, Zaaraa Tindaal, intala mootii Beetishaa fi Eugenie, giiftii Luwos Windso fi Jeemsi, Viskaawunt Severnii fa'i waliin hirmaatu. Ilmi Mootii Haariin erga guyyaa Giiftiin duutee kaasee qophiiwwan ummataa irratti uffata gaddaa uffataa jira. Amma erga bara 2020'tti miseensa maatii moototaa ta'uurraa adda of baasee kaasee yeroo jalqabaatiif uffata dambii loltummaa kaawwata jechuudha. Reeffi Giiftii Elizaabeet hanga guyyaa Wiixataa, gaafa sirni awwalchashee itti raawwatamutti Galma Weestiministeer keessa kan turu ta'a. Ilmi mootii Haariin kan waraana keessatti marsaa lamaaf Afgaanistaan keessatti tajaajilee ture yoo ta'u, ammaan tana  haadha warraa isaa Meeganiifi ijoolleesaa lamaan waliin Kaaliforniyaa keessaa jiraataa jira. Dubbi himaan Haarii kana dura ''Akkoosaa kabajuuf sirnicha guutuu uffata gaddaa uffachuun dabarsa'' jedheera. Itti dbaluunis, ''Tajaajjilli inni waraana keessatti dabarse uffannaa danbii inni uffatuun kan hin murtoofnee yoo ta'u, jireenyaa fi leegaasii Giiftii Elizaabeet irratti akka xiyyeefatuuf kabajaan gaafanna'' jedhee ture. Ilmi mootii Weelsi karaa mataa reeffa giiftiin Ilmi mootii Duke Sussex ammoo karaa miilaatiin akka dhaabbatan Masaraan Baakinhaam himeera. Haaluma gaaffii Mootiin Chaarlis amma Haariif akka uffata dambii loltummaa uffatuuf dhiyeessaniin, sirni awwaalchaa hanga xumuramuutti uffata loltummaan turan jechuun. Akkasumas ilmi mootii Andireew kan bara 2019tti aangoo ilma moototaa keessaa bahes, uffata dambii loltummaa isaa akka uffatuuf hayyamameefiira.


Lafee namoota 240 ol gamoo man-kuusaa jalaa argame

UK'tti qorattoonni ambaa fi seenaa (archaeologist) ambaalee bara kan giddugaleessaa (medieval) irraa ta'uun hin oollee jedhame kan daa'immanii dabalatee, lafee namoota 240 ol kutaa gamoo man-kuusaa tokko jalaa qotanii baasuu beeksiisan. Lafeen ambaa ilmaan namaa kan ''baayyee barbaachisaa'' jedheme kunis gamoo Waayiit jedhamuufi kan Haverfordwest Pembrokeshire keessatti argamu jalatti jedheera. Qorattoonnis ambaa lafee namootaa argame kun kan gadaamiin monokseewwan Dominikaaniin bara 1256 hundeeffame ta'uu akka hin ollee amanu. Ogeessi arkiyoolojii tokko akka himanitti, argannoon kun Haverfordwest bara giddugaleessatti maal akka fakkaattu foddaa ittiin ilaallu,’’ jedhan. Gamoon sun jaarraa tokkoo oliif man-kusaa beekamaa ture hanga kutaan gamoo kanaa gara qarqara lagaatti argamu bara 2013 cufametti. Qindeessaan qorannoo kanaa Andiriiw Shobrook, gadaamiin sun doormii, iddoo barreeffamni itti baayyifamuu fi kaa’amu, akkasumaa hospitaala qaba ture jedhan. '‘Gadaamiin kun iddoo awwalchaa kabaja qabudha. Innis kan dureeyyii fi jiraattoonni magaalaa itti awwalamaniidha,’’ jedhe Andiriiw Shobrook. Iddoo awwaalchaa sanatti namoota awwaaluun jalqaba jaarraa 18ffaarra eegale. Lafee namootaa naannichaa argame keessaa gartokkeen daa’immaan yoo ta’an, bara durii sanatti du’aatiin ijoollee olaanaa ta’uu agarsiise. Lafeen namootaa naannichatti argame hundi osoo deebifamee iddoo awwaalchaa dihiyootti argamutti hin awwaalamiin dura ogeeyyii ispeeshaalistootaan qoratameera. Hambaan lafee namootaa argame muraasni lolarratti mataan kan buruqe yoo ta’u, bara sana heeboo ykn xiyyaan waraanamuu hin oolle jedhan qorataa Andiriiw Shobrook .


Mootii Chaarlis fakkeenya 'of kennuun tajaajiluu' Giiftii akka hordofan waadaa galan

Mootiin Chaarlis III fakkeenya ''miira of kennuun tajaajiluu'' haadhasaanii akka hordofan wayita yeroo jalqabaatiif mana maree lamaaniirratti haasaa taasisanitti waadaa galan. Mootichi wayita haasaa miseensoota mana maree fi hiriyoota Galma Weestiminiter 900 ta'an fulduratti taasisaniitti, paarlaamaan ''meeshaa jiraataa fi afuura dimokraasii keenya'' jedhan. Haasaan isaanii kunis gadda ibsannaa af-yaa'ii mana Marichaa (House of Commons and Lords)n hordofe. Bakka miseensota mana marichaa bu'uun dubbii kan taasisan Af-yaa'iin mana marichaa Siir Lindseey Hooyle, ''kabaja olaanaa, aadaa qaalii, bilisummaa fi ittigaafatamummaa seenaa addaa keenya fi sirna mootummaa paarlaamaan akka kabajjan ni beekna'' jedhan. ''Ittigaafatamummaa isinitti kennamees haaluma kabajaa fi Giiftiin duraanii raawwataniin akka baahattan ni beekna.'' Mootichis deebii kennaniin, Giiftii wayita lubbuun turte ijoollummaa ishee irraa kaaftee biyyaa fi ummatashee tajaajiluun, dadhaalee qaalii motummaa heeraa kan jiddugala biyyattii ta'e tajaajilte jirti. Kunis akka of kennuu hin sochoonee qabaattu taasiseera. ''Isheeniis fakkeenya ittigaafatamummaa bahuu daangaa hin qabne keessee, gargaarsa Waaqaa fi gorsawwan keessanitiin, isa amanummaan nan hordofa.''\nMootiichi Chaarlis III gara Galma Weestiminister wayita imalaniittiis namoonni mootummaa waashintii afuufaa turan. Galmi Weestiminister kan bara 1097tti ijaaramees jaarraawwan keessatti seenaa Biritishi guutuu gahee olaanaa baheera. ''Omaa gochuu hin danda'u, garuu ulfaatiina seenaa nu marsee jiruu fi kan aadaalee paarilaamaa kan miseensoonni mana maree lamaanitu of kennaniif, kutannoon dhuunfaa fooyya'ina keenya hundaaf natti dhagahama,'' jedhan Mootiichi. "Paarilaamaan meeshaa jiraataafi afuura dimokraasii keenya. Gamoo guddicha kana ijaaruu keessatti aadaawwan durii keessan argaa jirruu fi kan waajjira durii qabee darbaa dhufe kan ani waamameef sana kan yaadachiisuudha.'' Sirnicha irratti- galama bakkuma reeffii Giiftii dhuma torban kanaa keessa boqachiifamuutti,Mootiichi haadha warraa isaanii waliin dabaalamuun, mana maree lamaan bakka bu'uun gaddi ibsameefiira. Loord McFall '' Akka mootiitti isin simachuu keessatti boonasaa fi ulfiinatu nutti dhagahama'' jedhan. Kanneen sirinicha irratti hirmaatan keessaa Ugbana Oyet seenaa gahee waraanaa keessatti guraachi sadarkaa saajiinii irra gahan keessatti argamu.


Joo Baayidan owwaalcha Giiftii Elizaabeet irratti argamuuf Landan seenan

Pirezidantiin US Joo Baayidan owwaalcha Giiftii Elizaabet II Wiixata gaggeeffamuuf dursani Landan seenan. Aabba Baayidan dureewwan biyyaafi namoota affeeraman 500 tahan keessaa isaan tokko ennaa tahan, hooggantoonni biyyaa hangana tahan bakka tokkotti wayita qabaman kun yeroo dheeraan boodadha. Ministiroonni Muummee Kaanaadaa, Awustiraaliyaa fi Niiw Ziilaand amma dura UK seenaniiru. Haatahu malee, keessummoota affeeraman muraasa irratti gaaffiin ka'aa jira - kanneen akka bulchaa Saawudii Arabiyaa Mohaammad Bin Salmaan. Hooggantoonni biyyoota Komanweelz sirnicharratti argaman: MM Kaanaadaa Justin Tiruudoo, MM Awustiraaliyaa Antonii Albaniis, MM Niiw Ziilaand Jasindaa Ardeern, akkasumas MM Baangilaadesh Sheek Hasinaafi Pirezidantiin Siri Laankaa Ranil Wickremesinghe keessatti argamu. Pireezidantiin Indiyaa Droupadi Murmu sirna owwaalchaa kanarratti argamu jedhamee eegama. Pireezidantiin Firaans Imaanu'el Maakroon, kan Ayerlaand Maayikil Maartin, kan Jarmanii Frank-Walter Steinmeier fi Pireezidantiin Itaalii Sarjiyoo Matarellaa dureewwan biyyaa ni argamu jedhamanii eegaman keessaati. Maatiiwwan moototaa biyyoota Awurooppaa garagaraas sirna awwaalchaa kanarratti argamu. Keessummoonni kunniin hedduun isaanii kabaja Giiftittiif qaban bakka reeffishee jiru Galma Westministeer deemuun, akkasumas Lancaster House'tti galmee gaddaa mallatteessuun agarsiisu jedhamee eegama. Haa tahu malee, sagantaan xiyyeeffannoon ilaalamu, sagantaa affeerraa Mootichi Chaarlas III Masaraa Baakingihaamitti Dilbata qopheessanidha. Hooggantoota gara caalaniif, sagantaan kuni carraa addaa dureewwan kaaniin walarganiifi dippiloomaasii irratti hirmaatanidha. Keessummoota owwaalcha kanarratti akka hirmaatan affeeraman keessaa muraasni gaaffii kaasaniiru. Affeerraan gaggeessaa Saawudii Arabiyaa Mohaammad Bin Salmaanif (MBS jedhamuun kan beekaman) taasifame falmisiisaa taheera. Hoogganaan kun gaazexeessaan Sa'udii Jamal Khashogjii, Qontsilaa Sa'udii Instaanbul, Tarkiitti argamu keessa akka ajjeefamuuf ajaja kenneera jedhamuun himatamu. Haatahu malee, Ilmi Mootichaa fi mootummaan biyyattii himannaa kana waakkatu. Kaadhimaan Aabba Khashogji, Hatice Gengiz, sirna kana akka hirmaatan heeyyamamuufi hin qabu jechuun mormite. Kuni yaadannoo Giiftii Elizaabet irratti mallattoo badaa kan kaa'ee darbudha jette. Affeerraan qeeqa keessummeesse biroo ammoo kan Pireezidantii Chaayinaa Shi Jinpiing'dha. Sababni isaas himannaa yakka dhala namaarratti raawwachuu mootummaa Chaayinaarratti dhiyaatuun kan walqabatudha. Haatahu malee, Pirezidantichi awwaalcha kana irratti kan hirmaanne oggaa tahu, ittaanaan isaanii Wang Qishan gara UK imalu. Bakka buutonni biyyoota Raashiyaa, Belaarus, Miyaanmaar, Siiriyaa, Veneezuweelaa fi Afgaanistaan hin affeeramin hafaniiru. Iraan, Kooriyaa Kaabaa fi Nikaaraaguwaan affeeramanus, dureewwan isaanii otoo hin taane ambaasaaddaroota isaanii akka ergan gaafataman.