Fayyaa: ‘Ani hakiima waggaa shaniif qaamakoo hin dhiqannedha'

Yunivarsitii Yeelitti ogeesssi fayyaa ittisa dhibee, Dr Jeems Haambliin akka yaaliitti bara 2015 irratti wa’ee qulqullina qaamaa isaa irratti jijjiirama uumee. Erga sanaa dhaqana isaa dhiqatee hin beeku. Akka BBCtti himeetti bu’aan yaalii isaa hanga yaadeen ol gaariidha. “Guutummaan guutuutti fayyummaatu natti dhagahama.” Waggaa shan dura murtee dhaqna isaa dhiqachuu dhaabuu isaa irratti Dr Jeemsi Haambliin qaaffii dhiiyaateef akkanaan deebisa. “Itti barta. Waanumma sirrii fakkaata,” jechuun BBCtti hima. Haamblin, ganna 37, Yunivaarsitii Yeel damee Fayyaa Hawaasaa keessatti barsiisaa fi ogeessa fayyaa qorannoo ittisaa dhukkubaa irratti hojjatudha. Dabalataanis barruulee Ameerikaa The Atlantic jedhamuu irratti barreessa yoo ta’u, bara 2016 irratti gaabaasa mataduree “Dhaqna dhiqachuu dhabeera, jireenyi itti fufe,” jedhu barreesse ture. “Jireenya keessatti waggaa lama dhaqna dhiqachuun dabarsina. Yeroo, bishaanii fi maallaqa hangamtu kanarratti bada?” jechuun barreesse. Bara 2020tti, Hamblin mudannoo isaa kana bal’inaan kiitaba Clean: The New Science of Skin and the Beauty of Doing Less (Qulqulluu: Saayinsii gogaa haraa fi bareedina waa muurasa gochuu keessa jiru) jedhu keessatti ibseera. Haamblin harka keenya dhiqachuu fi ilkaan keenya rigachuu dhiisuu hin qabnu jedhus, kuutaalee qaamaa keenya biro irratti garuu danuu dhiphachuu hin qabnu jedhee amana. Yaalii ‘saamunaa-lagachuu’ Murteen dhaqna dhiqachuu dhaabuun akka yaaliitti eegale. “Maaltu uumama kan jechu hubachuun barbaade,” jechuun ibsa. “Namoota yeroo muuraasa qofa dhaqna dhiqatan beeka. Akka danda’amu beeka, garuu miidhaa akkamii akka qabu hin ofiikoo yaaluun barbaade.” Kanaaf, erga bara 2015 dhaqna dhiqachuu dhaabee maaltu ta’e? “Yeroo keessa dhaqnikee itti baraa deema, kanaaf yoo ati samunaa fi doodiraanti fayyadamuu dhiisne foolii hamaa hin qabaatu,” jedha. “Googaankees ammoo akka malee hin cululuqu.” “Namootni hedduu rifeensa isaanii keessa zaayitii uumamaa baasuun shampoo fayyadamanii sana booda zayitii namtolchee itti dabaluuf ammo koondiishinara itti fayyadamu. Shakala kana yoo dhaabde riifeensikee utuu wantoota kana fayyadamuun dura isa turetti deebi’a,” jedha. Ta’us garuu kun adeemsa suuta suuta ta’uu isaa haakimni kun ni ibsa. Jalqabarra samuunaa, shaampooo fi doodiraantii fayyadamuu fi guyya guyyaan qama dhiqachuu hir’isuun eegale, utuu guutummaatti hin dhaabiin dura guyyaa sadiitti al takkaa dhiqachuu eegalee ture. “Waanan yaadeef yeroon anitti dhaqnakoo dhiqachuu bitti barbaade hedduutu ture. Fooliinkoos hammaatee, dhaqnikoos zaayitii baayyee qaba ture,” jedha Haambliin. “Boodarra garuu hir’achaa hirachaa deeme.” Sababni Haambiin dhiyeessu yeroo bishaaniifi wantoota biro fayyadamuu “hir’isaa deemeetti”, barbachisummaan isaanii isaaf “hir’isaa” deemu isaadha Foolii qaamaa fi baakteeriyaa Barnootni US fooliin qaamaa keenya kan dhufu baakteeriyaa gogaa keenyarra jiratan kan dafqaa fi zaayita qaamni keenya oomishu nyaataniin akka ta’edha. Guyya guyyaan qaamaa fi reefensa keenyatti wantoota dibuun, maadaalli zaayita gogaa keenyaa fi baakteeriyaa jeeqna jechuun falma. “Yeroo garmalee dhaqna kee dhiqattu, madaalli qamakee balleessita,” jechuun bara 2016tti The Atlantic irratti barreesseera. “Dafanii deebi’u, garuu kun ammo gosa miiykiroobii foolii uumaan akka baayyatan godha.” Ta’us garuu haakimni kun qaama dhiqachuu dhaaniin adeemsa madaalli eegalsisee akka nuti foolii hamaa hin qabannee godha jedha. “Akka abaaboo ykn shittoo hin urgooftu garuu foolii hamaas hin qabaattu.” “Foolima namaa qabaatta,” jedha. Gaffiifi deebii Onkololeessa 2020 BBC Science Focus waliin taasiseen Haamnliin tarii yoo namootni foolii hamaa qabaachuu isaa ‘qaana’anii’ itti himuu dhisaniiru ta’e yaaddoo qabaa jedhamee gaafatamee ture. Innis wayiloota fi hiriyyoota isaa kun yoo ta’e soda malee akka itti himaniif gaafachuu isaa ibsa. Akkanaan yeroo qaamni isaa foolii hamaa barame oomishuu dhaabe irra akka ga’e hima. Kanarayyuu darbe haati warraa isaa foolii isaa haara kana akka jaallattuu fi namootni biros ‘hamaa miti’ akka jedhaniin dubbata. “Seenaa keenya keessatti, fooliwwaan kan namoota biro waliin walii galuuf fayyadamnu qabna,” jedha. Ta’us garuu fooliwwan akkanaa baayolojii hawaasa keenya keessa baayyinaan badaniiru jedha. “Kanaaf namootni akka homaa homaa hin urgoofne ykn ammoo foolii shittoo, urguuftuu fi samuunaa wayii akka qabaatan hawwina.” “Kanaa achii foolii gadhee qabu jechuudha. Fooliin namaa namatti dhufu yoo jiraati, hamaadha,” jedha. Garuu Haamblin guutummatti dhaqna dhiqachuu dhaabeeraa? Ispoortii hojjachuu booda ykn ‘xurii argamu’ yoo qabaate takka takka akka bishanumaan akka ofirraa dhiqu hima. Garuu ogeessi kun xurii ofirraa kaasuufi zaayita qaama keenya hir’isuf “akkanumaan harka keenyaan of sukkuumuu fi darbee darbee rifeensa keenya filachuu dandeenya” jedha. Googaan haala jireenya kan agarsiisudha Haambliin dhaqna dhiqachuu dhaabuun isaa yaalii qofaaf miti. Kiitaabaa isaaf qorannoo taasise keessa isa tokkodha, dabalataanis namoota hedduu kan akka ogeessota fayyaa gogaa, ogeessota ittisa dhibee ittisaa fi qorattoota amantaallee dubbiseera. Kiitaabni kun industirii oomishaa kunuunsa gogaa kan qeequdha. Ogeessi fayyaa kun shaakalli of qulqulleesuu kun wanta yeroo ammayyaatti uumamedha jedha. “Hanga wagga 100n har’aatti namootni hedduu bishaan hin argatan turani,” jedha Haambliin. “Tarii warra mootota ykn sooressaatu qaba,” “Tarii gara laga ykn haro bira deemanii dhiqatu ta’a garuu kun wanta guyya guyyaan goonu hin turre “ jedha. Kiitaaba isaa irratti Haambliin garmalee dhaqna keenya waan dhiqannuuf hir’isuun bu’aa qabaachu mala jechuun xumura. Ogeessi fayyaa kun kun sirriidha kun daabaadha jedhee yssda kennuuf akka hin feeneefi malli isaa kun hundumaaf ni ta’a jechuu akka hin barbaanne ibsa. Kun wanta isaaf ta’edha. “Garuu namoota rakkoo gogaa qaban ykn mala kana yaaluu barbaadaniif suuta eegalatii hanga isiniif mijateetti deemaa jechuun barbaada,” jedha. Fakkeenyaaf namoota tokko tokkoof shampoo hir’isuu kaaniif ammo doodiraantii fayyadaman hir’isuu ta’uu danda’a. “Dhaqna kee yemmuu dhiqattu yeroo gabaabaaf, darbee darbee fi saamunaa xiqqoo fayyadamuun eegaluu dandeessa.” “Jijjiirama bayyee guddaa ta’uu hin qabu.”


Fayyaa Sammuu: Namni tokko of ajjeesuun barbaada yoo isiin jedhe maal gochuu qabdu?

Yeroo namni isin beektan tokko dhibee xiinsammuun akka rakkatuufi of ajjeesuu akka barbaadu yoo isinitti hime maal gochuu akka qabdan wallaaluu dandeessu. Dhabbata gargaarsa fayyaa xiinsammuu Samaritans’tti tola ooltu kan taaate Aleeksi Dood waa’ee akkanaa irratti maal gochuu akka qabnu BBCtti himti. “Rakkoo isaanii furuu hin dandeessu, waan isaan keessa jiranis hin beektu,” jetti Aleeksi. “Ta’us garuu yoo namni tokko yaada of ajjeesuu akka qabu yoo sitti hime, yeroo hunda xiyyeeffannoon dhaggeeffadhuun.” Bakka isaan itti ifatti haasa’uuf jabina qabaataniifi akka deeggarsa qabanitti itti dhaga’amuu isaaniif uumuun barbaachisaa akka ta’e Aleeksi ni himti. “Ifatti waan itti dhaga’amu haasa’uu jalqabuutu namoota hedduutti cima.” Keessumaa miseensa maatii yeroo ta’u “wanta cimaa ta’e keessaa isa tokkodha” jetti Aleeksi. “Ta’us garuu isaan ifatti haasa’uu barbaadu, waan biraa yaadu hin danda’ani. Jalqaba irratti ati tasgabbaa’uunkee waan gaaridha.” “Haala isaan itti haasa’ani uumuufi wantoota akka ati itti murteessaa jirtu fakkeessan irratti gaaffii hin gaafatiin.” “Gaaffilee akka: ‘Maatiikeetti maaltu dhaga’ama? Yoo ati duute maaltu itti dhaga’ama?’' jedhan gaafachuun akka ati itti murteessaa jirtutti itti dhaga’amuu danda’a.” Yoo itti murteessite “Haasa’uu dhaabanii lammata deebi’anii ifatti sitti hin haasa’ani.” Wanti jalqabaa Aleeksi gootu nama bilbile sana galateeffachuu fi wanta isaanitti dhaga’amu furuuf akka gargaartu – caalaatti akka isaaniif mijatea akka haasa’an gochuuf akka yaaltu - itti himuudha. Gaaffileen walii galaa namni tokko ifatti akka haasa’uuf gochuf gargaaran gaariidha. Gaaffilee akka: “Maaliif kun akka sitti dhaga’ame caalaatti natti himtaa? Kanarra akka geessu maaltu si godhe?” jedhii gaafadhu. Kana dura gargaarsa argatanii beeku yoo ta’e ykn namoota isaan gargaaru qabu yoo ta’e gaafachuun ni danda’ama jetti. “Kun akkamiin akka iddoo kanarra akka ga’aniifi maaliif kanarra darbanii jiraachuu akka hin dandeenyetti akka itti dhaga’ame irratti haasa’uudha.” Ta’us garuu yeroo hunda gaaffii qofa hin gaafatiin. “Kun akka isaan haasa’an, haala callisaa isaaniif umuu fi akka isaan onneerraa buufatanii haasa’an goochuudha.” Waanti uumamaan nutti dhufu nama sana haammachuu ta’uu danda’a (dhorkii Covid yoo eeyyame), garuu inni ijoo isaaniif haala mijataa uumuudha. “Namootni tokko tokko haammatamuu hin jaallatani, irraa akka fagaattu barbaaduu danda’u.” “Garuu yoo nama itti siqxan ta’eefi isaan haammachuun ykn harka qabuun akka isaan gargaaru beektu ta’e, harka isaan qabuu hin sodaatinaa.'' Aleeksi wantoota isaan gochuu danda’an kan akka ogeessa fayyaa haasofsiisu irratti gorsa kennuun akka gaarii ta’e himti. “Garuu namni sun rakkoo hatattamaa keessa waan jiran yoo sitti fakkaate, poolisii waami.” Dhumaratti, gargaarsa dabalataa argachuuf tarkaanfii fudhachuun murtee abbichaa akka ta’e himti. “Ta’us garuu ifatti haasa’uun isaanii gargaarsa akka barbaadaniifi rakkoo isaanii furuu akka barbaadan agarsiisa.” “Miirri wanta yeroof turudha. Kanaaf bakka isaan itti ‘Kun tarkaanfiikoo itti aanuudha’ jedhan irra ga’uudha.”


'Itoophiyaatti yoo xinnaate dubartoonni 5,000 sababa kaansarii fiixee gadameessaan waggaan ni du'u'

Itoophiyaatti waggaatti yoo xiqqaate dubartoonni 5,000 sababii kaansarii fiixee gadameessaatiin lubbuun akka darbu Ministeera fayyaatti Dareektarrii Fayyaa Haadhooliif fi Daa'immanii akkasumas Sirna Soorataa Dr Masarat Zalaalam ibsan. Baayyina dubartoota kaansarii fiixee gadameessaatiin qabamaanii ilaalchisuun odeeffannoo guutuun jiraachu baatulleen, waggaatti dubartoonni gara 7,000 ta'an dhibe kanaan akka qabaman dubbatan. Gosti kaansariin fiixee gadameessaa vaayirasii 'Human papilloma' jedhamuun nama qabu kana ittisuuf jecha A.L.I Amajjii 17-23, 2013tti sadarkaa biyyatti duulli talaalli gaggeeffamaa jira. Dr Masarat akka jedhanitti, duulli talaalli barana yeroo sadaffaaf gaggeeffamu kanaan dubartootni umuriisaanii ganna 14 guutee akka talaalaman taasimaa jira. Kaansarii gadaameesaa kan kaansarii harmaattii aanee yaaddessaa ta'e kana talaalliin ittisuun ni danda'ama. ''Osoo saalqunnamtii hin eegaliin dura talaallicha fudhachuu waan qabaniif shamarran waggaa 14 guutaniif kennaa jirra. Talaallichi dhibichaan akka hin qabamne dursa ittisuuf isaan gargaara,''jedhan. Talaalliin kennamu kunis copha lama yoo ta'u, talaalliin marsaa jalqabaa erga fudhatameen boodas inni lammaaffaa baatii jahaan booda fudhatama. ''Dubartoonnis talaallicha copha lama erga fudhatanii booda irra deebiin fudhachuun isaan hin barbaachisu. Haata'u malee, kanneen vaayirasii HIVtiin qabamaniif irra deebiin kennamuu danda'a,''jedhan Dr Masarat. Waggota sadan darbaniittis ministeera barnootaa wajjin ta'uun shamarran umurii ganna 14  guutaniif talaalliin kennamuu himan. ''Waggaa waggaadhaan shamarran miliyoona 1.2 ni talaalla jennee yaadna'' kan jedhan Dr Masarat, baranas karaa manneen barnootaafi buufataalee fayyaatiin hojiilee hubannoo cimuu raawwachu BBCtti himan. Bara darbe cophni jalqabaa talaallichaa erga kennamee booda sababii koronaavaayirasiitiin marsaa lammaffaaf kennuun waan dadhabameef, barana kanneen yeroo jalqabaaf fudhatan wajjin akka kennamuuf ibsan. Shamarran barana copha talaallichaa yeroo jalqabaatiif fudhataniif cophi marsaa lammaaffaa ammo baatii Adooleessaatti ykn bara itti aanu keessaa fudhatu jedhan. Haala amma jiruun walqabatee Naannoo Tigiraay keessatti talaallichi kennuun akka hin danda'amne kan himan Dr Masarat, iddoowwan amma talaallicha qaqqabsiisuun hin danda'amneef karoora itti aanu ni baha jedhan. Karaa ministeera barnootaatiin ijoollee durbaa manneen barnoota galan akka qaqqabsiisanii fi kanneen sababii adda addaatiin manneen barnoota keessa hin jirree ammo, karaa dhaabbilee fayyaa akkasuma manaa manarra deemuun talaallichi akka kennamuuf hubachiisaniiru. ''Kaaansarii fiixee gadameessaan walqabatee dubartoonni talaallicha akka fudhataniifi kan marsaa jalqabaa fudhatanis isa lammaaffas akka fudhataniif karaa miidiyaaleen ni dadammaqsina,'' jedhan Dr Masarati. Itoophiyaatti waggoota darban hedduuf gifiira dabalatee,  dhukkuboota gargaa garaa ittisuuf duulliwwan talaallii sadarkaa biyyaatti gaggeeffamaniiru.


Lola Tigraay: 'Harmeekoo sababa hanqina qorichaan dhabe'

Lola waraanaa ji'a Sadaasaa keessa naannoo Tigraayitti dhalateen, dhaabbileen fayyaa miidhaan irra gahee hojii dhaabuun isaanii gabaafameera.Kanaanis namoonni hedduun rakkoo cimaaf saaxilamaniiru.Biyya Ameerikaa kan jiraatu Mabrihaatuu Hagoos, sababa hanqina qorsaan harmee koo dhabe jechuun BBCtti hime.


Dr Masfin Shimallis: Dargaggeessa hojjataa guyyaa irraa ka'e hakiima ta'e

Jireenya keessatti namni hin qoramne hin jiru. Qormaata kana dandamatanii obsaan kan keessa darban garuu muraasadha. Dr Masfin Shimallis namoota jajjaboo akkanaa keessa isa tokkodha. Masfin maatii isaaf ijoollee saddeet keessaa isa shanaffaadha. Lamaan isaani haadha tokkorraa yoo ta'an kan hafan ammoo haadha biraa irraa dhalatani. Maatiichi kan bulu loltuu Dargii kan turan abbaan isaanii galii isaan fidaniin ture. Obbo Shimallis Kaampii Kibbaa keessa yeroo turanitti baruumsa wayyaa hodhuu barataniin hojachaa turani. Kana jidduutti yeroo dhukkubsatan, Masfin barataa kutaa 4ffaa ture. Dhukkubni Obbo Shimallis kan sammuu waliin wal qabate waan tureef hojii isaanii itti fufuu hin dandeenye. Lubbuu isaanii oolchuuf gara ji'oottan ja'aaf maatiin hundi hojjachaa, karaa wal'aansaan, amantaanis ta'e aadaan wanti yaalame hundi hin milkaa'iin hafe. Maatinis rakkoo keessatti kufani. Hundi isaanii gama danda'aniin mana isaani sirreeffachuuf sosocho'uu eegalani. Abbaa warraa isaanii waliin wal hiikanii badiyyaa jiraachaa kan turan harmeen Masfin, ijoollee isaanii barsiifachuuf gara Dasseetti deebi'anii hojjattuu manaa ta'anii qacaramanii hojjachuu eegalani. Kaan waan beekaniin hojii harkaa hojjachuu eegalani. Obboleessi isaa hangafaa buttaagaazii suphee gurguruu eegale. Harmeen isaan guddistus hojii hodhaa wayyaa abbaan isaanii dhiisee deebiste eegalte. Ta'us garuu oggummaa isaa waan hin qabniif ni kaasarte. Yeroo kanatti obboleessi isaa hangafaa barumsa isaa addaan kutuuf dirqame. Ilmi inni hangafaa wayyaa uffatame gurguruu eegale. Inni tokko immoo mana hojii sibiilaa seene. Masfinis akkuma maatii isaa hojii hin filanne. Barataa kutaa afraffaa ta'ee utuu jiru, humna ijoollummaan hojii sibiilaa eegale. Haala kana keessatti obboleessi isaa barumsa itti fufuu dadhabus, Masfin garuu guyyaa walakkaa garaajii keessa hojjechaa guyyaa walakkaa ammoo barnoota isaa itti fufe. Ta'us innis barumsa isaa kan barachaa ture addaan kutuurra kan hin hanqanne ture. Ji'a tokko yoo barate ji'a tokkoof ammoo kutaa hin seenu ture. Akkanaan jireenya itti fufe. Obboleessi isaa galgala galgala suphee kan hin fixne maandajaa kasalaa fi buttaagaazii moofaa, Masfin ganamaan ka'e suphee xumuree, gurguree, maallaqaa isaa obboleessa isaatti kennee achumaan gara mana barnootaa deema. Nannoosaatti Masfin akka nama qaxalee fi cimaatti ilaalama. Namootni hedduu eegeree isaa irratti abdii qabu turani. Masfin "Gaash Mohammed" jedhee namni waamun tokko guddaa akka isa jajjabeessaa turan ni yaadata. "Bona keessa waanan hojjedhe fudhee deeme yeroon itti gurguru natti dheekkamu turani. 'Ganna keessa hojjachuu qabda' jechuun xiqqoollee yoo taatee maallaqa naaf kennuu turani," jedha. "Ati hakiima taata" jedhuun turani. Hiriyyoota isaa waliin hojjatan keessaa barumsaan kan isaa waliin fufan jiraachuu baatanis, hanga dandeettii isaanitti garuu isa ni gargaaru turani. Harmeen isaas mana namaa keessa hojjachaa maallaqa argataniin dabtarii fi yuniformiin mana barumsa akka itti hin hanqanne taasisaniiru. Masfin dhalatee kan guddate magaalaa Dassee naannoo Imbirtii Araadaa jedhamutti. Barumsa isaa sadarkaa tokkoffaa Mana barnootaa Manbar Tsahaayitti, sadarkaa lammaaffaa ammoo Nigus Mikaa'elitti baratee, barumsa qophaa'inaa isaa ammoo mana barumsaa Hoxeetti barate. Baratee rakkoo maatii isaa furuun hawwii isaa ture. Qormaata jireenya isaatti isa mudate geeddaruu barbaada ture. Abbaansaa rakkoo fayyaa sammuu isaan mudateen, namoonni ''abbaansaa maraataadha'' jecha jedhan jijjiiruu barbaada ture. Oggaa harmeesaa gaafachuuf deemuttis; akka ijoolleetti 'as koottu' jedhamaa asiifi achi ergamaa wayita ilaalu isaaf dhukkubbii ture. Kana geeddaruuf ammoo filannoo tokkochi inni qabu barumsa ture. Haala kanaan qormaata kutaa saddeettaffaa qabxii 99 fiduun kutaa itti aanutti darbe. Kutaa 9ffaa fi 10ffaattis kutaa isaa keessaas mana baruumsaa guutuu irraas tokkoffaa ba'uun xumure. Akka inni jedhutti mana baruumsa inni itti qormaata biyyaleessa kurnaaffaa itti qorame keessatti barataan barnoota hundaan 'A' argate isa ture. Ta'us garuu kurta 11ffaatti seemisteera jalqabaa irratti lammaffaa yeroo ba'u, adeemsa kanaan baruumsa ogummaa fayyaa argachuu dhiisuun danda'a shakkii jedhu itti uume. Kutaa 12ffaatti addaan kute, seeraan of qopheessee qormaata qorame. Yeroo kanattis qabxii olaanaa jedhamu 546 argachuun barumsa ogummaa fayyaa barachuuf Yunivarsitii Gondar seene. Barnootni hakiimummaa boqonnaa hinqabu. Baasii hedduus qaba. Kana guutuuf yeroo boqonnaasaatti gara maatii deemuun buttaagaazii fi maandajaa kasalaa moofaa suphuutti deebiya. Achiis hojii suphaa kanaan maallaqa qusateen, wantoota barnootaaf isa barbaachisan guuttata. Wayita kanatti Maatiinsaa bicuus taatu isa gargaaru turan. Tahus garuu of gargaaruun waan isarra turef, hojjechuurraa boodatti hin deebi'u. Wayita barataa waggaa sadaffaa turetti, ogummaa sibilaan hojii guyyaa mooraa keessatti hojjeteera. Qormaati isa mudate kan maallaqaa qofa hin turre, kan hamilees ture. Yunivarsiitiin jaarmiyaa barattoonni sadarkaa diinagdee garagaraa irra jiran bakka itti baratanidha. Tokko tokko hojii guyya guyyaa hojjetee barata. Gama biraatin ammoo kanneen hoteelarraa nyaachaafi bulaa baratanis jiru. Kuni kanneen rakkoo keessa taa'anii barataniif dhiibbaan inni xiinsamuurratti qabu salphaa miti. Kana dandamachuuf cimina sammuu biraa gaafata. Masfin ''Harmeen koo Finfinneetti maatii biratti qacaramtee hojjettu, ijjooleensaanii ana waliin barata ture,'' jedha. Finfinneerraa oggaa dhufus nyaata fideefii dhufa ture. ''Itti dhagahama jedheetu taha natti fakkaata, yeroo hedduu wal hinagarru. Gaafa waanti tahe naaf ergamu natti kenne deebiya ture.'' Dr Masfin barnoota hakiimummaa kan xumure qabxii 3.34 galmeessisuun ture. ''Gaafa guyyaa eebba kootii abbaan koo booyaa oole; waan sana hunda dabarsuu kootti gammadoodha,'' jedha. Dr. Masfin dirree gadameessaafi ulfaan ogummaasaa guddisuu fedha. Fayyaa sammuu abbaasaa wajjin walqabatee, fayyaa sammuu barachuu barbaada ture. Yaadni isaa kun kan jijjiirame shaakala hojiif erga bahe boodadha. Kanaafis sababa lama kaasa. ''Ogummaan kun dhiiga wajjin walqabata. Bu'aansaa garuu gammachuu namaa kenna. Shaakalaaf ganna tokko wayitan hojjechaa turetti, gammadeen hojjedha ture,'' jedha Dr Masfin. Sababnisaa inni dhibiin ammoo, haadholii yaalii fayyaa argachuuf Kamiseefi Affaar irraa gara magaalaa Dassee dhufan arguuni. Naannolee kanatti haadholiin dhaqna qabaaf kan saaxilaman waan tahaniif, yeroo dahumsaatti guddoo rakkatu. Kanaafis ogummaa isaatiin rakkoosaanii hir'isuuf kaayyeeffachuun jechadha. Dr Masfin erga eebbifame ji'ootni ya dabran. Ogummaa bu'aa itti dabarse wajjin garuu wal hin agarre. Hojii barbaachatti jira. ''Amma dura Ministeerri Fayyaa Hakiima Waliigalaa [hojiitti] ramada ture. Amma garuu 'bajata hinqabnu' jechuun ramaddii dhaabaniiru,'' jedha Dr Masfin. Ofiisaatiinis hojii barbaadeera. Kombolchaa Qajeelcha Maatii keessa tolaan tajaajila. Obbolootasaa wajjin tahuun manaa manarra deemuun, hojii kunuunsa fayyaa laachuu jalqabuuf socho'aa jira. Tahus garuu heeyyama baafachuuf yoo xiqqaate muuxannoon hojii ganna lamaa si barbaachisa jedhamuusaa hima. ''Yunivarsiitii nuti baranne keessa hakiimni sun hundi otoo jiruu, guyyaatti dhukkubsattoota 30 argina turre. Dhukkubsataan kun hundi otoo jiruu, bajataaf jecha hakiima ramaduu hin dandeenyu jechuun nama dhiba. Bu'aa bayii sana hunda dabarsanii, hojii argachuu dadhabuun nama dhukkubsa,'' jedha. ''Gara biyyoota ollaatti deemanii hojjechuun ni dandayama, tahus garuu sirna amma jiruun kunis hin danda'amu,'' jechuun yaaddoo keessa akka jiru hima. Akka Dr Masfin jedhutti, akkuma yeroon dheerachaa adeemu, ogummaas irraanfachuutu dhufa. Ofiis beekumsa haarayaan kan gabbisuun dandayamu hojiirra ta'anii 'keezii' argamuuni jedha. ''Abdiin maatii gaafa dukkanaa'u arguun; ganna sana guutuu dhama'anii, akkasumas qabeenyi biyyaa dhangala'ee, dhukkubsataan hakiima barbaadaa, hakiimni ammoo hojii barbaadaa, waljala darbuun hedduu ulfaata,'' jedha.


Harmee Itoophiyaatti dhiiga arjoomuun 'riikardii qabatan'

Namni tokko haadha warraa isaa haalaan dhukkubsatte yaalsisuuf gara hospitaala Xiqur Ambassaa deema. Haati warraa isaas yaala argatte. Hakiimonni namicha waamanii atattamaan dhiigni yuunitii lama [namni tokko erga takkaa dhiiga yuunitii tokkodha arjoomuu kan danda'u] akka barbaachisu itti himu. Namichis dhiiga barbaacha baankii dhiigaa magaalaa Finfinnee naannoo Istaadiyeemii jiru adeema. Namichi akkuma dhufeen ''dhiiga anarraa fudhaa itti kennaa'' jedhee kadhachaa ture jedhu Baankii Dhiigaa Biyyaalessaa keessa kan hojjetan Siistar Assaggaash Gosaa. ''Baay'ee dhiphateera'' jechuun waan namichi keessa ture yaadatu. ''Haati warraakoo, haati ijoolleekoo du'uufi. Isheen du'uusheerra ani du'uun filadha,'' jechaa ture jedhu. Yeroos namoonni dhiigni isaan barbaachisu dhiiga argachuu isaanii dura maatiin isaanii yookiin namoonni isaan beekan erga dhiiga kennanii booda ture dhiiga kan argachuu danda'an. Egaa kanatu namicha yaaddoo keessa galche. Osooma kenni jedhameyyuu dhiiga yuunitii kan kennuu danda'u dhiiga yuunitii tokko qofaadha. Kanas gochuu garuu hin danda'u. Namichi dhiphina, dadhabbii akkasumas sababoota biroon haala dhiiga arjoomuu danda'urra hin turre. ''Ani bakka kee dhiiga nan arjooman jedhe'' jechuun waan isatti yeroos dubbatan BBC'tti himan. Namichaaf dhiiga yuunitii tokko arjoomuurra kan darbe kanneen tola ooltota biroorraa argame dhiigni yuunitii tokko akka isaaf kennamu taasisan. Egaa akkanatti dhiiga arjoomuu kan eegalan. Yeroo ammaa si'a 80'f dhiiga arjoomaniiru. Sistar Assaggaash Gosaa jedhamu. Ministirri Fayyaa Itoophiyaa Dr Liyaa Taaddasaa ''Sistar Assaggaash Gosaa narsiis, haadhas akkasumas dura aantummaan dhiiga kan arjoomanidhas,'' jechuun ibsaniiru. Sistar Assaggaash immoo ogeettii fayyaafi Baankii Dhiigaa Biyyaalessaatti ogeettii kominikeeshiniidha jechuun of ibsu. Baankii Dhiigaa Biyyaalessaatti waggoota 20 olif hojjetaniiru. Hojiin isaanii ijoo hawaasni dhiiga akka arjoomu barumsa kennuudha. Waa'ee dhiiga arjoomuu yoo dubbatan irra deddebbiin dubbii Ministira Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad - 'dhiiga arjoomuun agarsiistuu jaalalaati' jedhu fayyadamu. Nama haadhawarraa isaa lubbuu oolchuuf dhiiga arjoomuun eegalan yeroo dheeraaf itti fufaniiru. Kana dura dubartootaaf ji'a jahaan dhiiga akka arjooman ni gorfama ture jedhu. Kuni garuu isaaniif gufuu hin turre. ''Ji'a lamaanis ji'a sadiinis dhiiga nan arjooma ture'' jechuun yaadatu. Yeroon jijjiirame amma ji'a sadiin al takkaa dhiiga arjoomuun eeyyamame. ''Yeroo ammaa dhiiga arjoomuun ji'a sadiin taasifamus galmeen kompitaraan waan ta'ef [akka kana duraa] ji'a sadii dursanii dhiiga kennuun hin danda'amu,'' jedhu. Sababa kanaan yeroo isaanii osoo hin dabarsiin dhiiga arjoomu. Ogeettii fayyaa ta'uu isaaniifi baankii dhiigaa keessa dalaguu isaanii of eeggatanii akka hojjetan isaan gargaareera. ''Wanta narraa eegamu guutee waanin argamuuf 'amma dhiiga arjoomuu hin dandeessu' jedhamee yeroon itti deebi'e hin jiru jechuun ibsu. ''Dhukkubsadhee dhiigni naaf kennamuurra kennuu naaf wayya. Sammuun koo gammachuu qaba. Namni jalqabarra gargaare yeroo hunda na gammachiisa,'' jechuun dubbatu. BBC: Namni maaliif dhiiga kennitu kan isin jedhe jiraa? Sistar Assaggaash: Hin jiru. Haatikoo namni dhiigni barbaachisuuf jiraate dhiiga hin kennu yeroo jedhu kennaa turte. Isheen hubannoo osoo hin qabaatin yoo kakaate animmoo miidhaa akka hin qabne waanin beekuf natti salphata. Dr Liyaan waa'ee Sistar Assaggaash yoo ibsan hanga isaanii dubartiin Itoophiyaatti dhiiga arjoomte hin jirtu jechuun ibsan. ''Lakkoofsi kuni [si'a 80] riikardii dubartoota dhiiga arjoomaniin kan galmaa'edha. Baga gammadde. Galatoomaa,'' jechuun Fesbuukii isaanii gubbaa barreessan. Waan Dr Liyaan waa'ee isaanii barreessaniin Siistar Assaggaash ''baay'ee na gammachiise'' jechuun hammana yeroo dheeraaf dhiiga kennuuf hin yaadne jedhan. Waan Dr Liyaan ibsan alatti Baankiin Dhiigaa Biyyaalessaas sagantaa galateeffannaa isaaniif qophesseera. BBC: Riikardii warra dhiiraa fooyyessuuf hin yaaddanii? Sistar Assaggaash: [kolfa…] Dubartoonni dubartoota qofa waliin dorgomu. Nuti dubartoonni da'uu, ulfaa'uu, akkasumas ni hoosisna. Yeroo ulfoofnu, yeroo deenyu akkasumas yeroo hoosisnu dhiiga arjoomuu hin dandeenyu. Dubartiin tokko erga hoosisuu dhaabdee waggaa tokko boodadha dhiiga arjoomuu kan dandeessu. Kanaaf, yoo xiqqaate si'a 11 yookiin 12 dhiiga arjoomuu dandeessu dhabdi jechaadha. Kanaaf, dhiirota bira gahee isaan caala yaada jedhu hin qabu. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa namni kamuu hanqina dhiigaan du'uu hin qabu dhaadannoo jedhu qaba. Kanaaf immoo ummata biyya tokko keessaa 1% kan ta'u dhiiga kennuu qaba. Haala kanaanis ummata Itoophiyaa miiliyoona 100 ol ta'e keessaa miiliyoona tokko ol kan ta'u ji'a sadi sadiin dhiiga kennuu qaba jechuudha. Haa ta'u malee, yeroo ammaa hammi namoota dhiiga Itoophiyaatti arjooman walakkaa miiliyoonallee hin geenye. ''Tokko tokko hubannoo dhabanii dhiiga arjoomuu hin barbaadan. Dhiigni waan kuufamu, warra furdatan qofatu arjoomuu danda'a jedhanii kan yaadan akkasumas hubannoowwan sirrii hin taane kaanis jiru,'' jedhu. Sababa kanaaf, namni ''dhiiga fudhatuurra osoo kennee gaariidha'' jedhu. Kanneen dhiigni isaan barbaachisu ''yeroo hunda haadhakoo, obboleettiikoo yookiin firakoo osoo ta'aniwoo'' jedhanii of gaafachuun barbaachisa jechuun gorsu. ''Lubbuu namaa du'a oolchuun waan salphaa miti.'' Fuula duratti ''yoo Waaqni jedhe dhiiga arjoomu ittan fufa'' jechuun dubbatu. Nama haati warraa isaa jalaa dhukkubde gargaaruuf dhiiga arjoomuu kan eegalan harmeen kuni namicha deebisanii argachuu isaanii gaafanne turre. Akka hin arganne nutti himan.


Afrikaa Kibbaa: 'Obboleettiinkoo lakkuu kalee ishee tokkoofi kennaa jireenyaa naaf kennite'

Bara 2008’tti kaleen tokkittii Nomsaa Sibayaa hojjechuu yemmuu dhaabuu eegale, ogeessi fayyaa ishee Afrikaa Kibbaa jiru ariitiin nama kalee isheef gumaachu barbaaduu akka qabdu itti hime. Kaleen ishee inni tokko waggaa muraasa dura sababa dhibeen keessaa baafameera. Fayyinni Nomsaa yemmuu hammaataa deemetti, huqqattee, gurraachooftee dhukkubbii fi dadhabbii guddaa keessa turte. Yeroo kanatti obboleettiin lakkuu Nomsaa, Tembii Makhobaa, oggeessota fayyaa bira demtee kalee ishee isa tokko akka gumaachuuf murteessite itti himte. Obbolaan lakkuu kun durumaan hedduu walitti dhiyaatu. Yeroo ijoollee turan, yoo Tembiin dhukkubsatte Nomsaanis ni dhukkubsatti ture. Kanaaf Teembiidhaaf utuu soddoolii ishee fi karaa amantaan mormiin jiruu, kalee ishee gumaachuu akka dandeessu ilaaluuf qorannoo taasisuun murtee salphaa ture. Erga qorannoo kana dabartee booda, Onkololeessa 2012’tti oggeeyyiin fayyaa wal’aansa baqaqsanii hodhuun kalee Teembii baasanii Nomsaaf kennaniiru. Nomsaan wal’aansa baqaqsanii yaaluu kana booda yemmuu dammaqxu, “akka jireenyaaf carraa lammataa argadhetti natti dhaga’ame. Keennaa jireenyaa,'' jette. Akka Gabaasaa Wal’aansa addaa Afrikaa Kibbaatti garuu dhukkubsattoonni wal’aansi gummaacha qaamaa isaan barbaachisu namoota lubbun jiran kan isaaniif gumaachan hin argatani, dhukkubsattoonni haalaa yaddeessaa keessa jiran ammoo nama gumaachuuf eeguutti dirqamu. Nama lubbuun jiru kan isheef gumaachuu danda’u dhabuun, Sandirishaa Rugbiir kalee nama du’ee argachuuf waggootii torbaaf eegaa turteetti. Umurii ganna 21'tti dhibee kaleen qabamtee erga sanaa dhukkubbii keessa jirti. “Amantaa qabaachuu qabda, guyyaa tokko nama kalee naaf gumaachuu fi kan qaamakoo waliin wal simu arganneerra jedhamee akka naa bilbalamuuf guyya guyyaan nan kadhadha,” jetti. Afrikaa Kibbaa keessatti namootni 4,300 wal’aansaa gumaachaa qaamaa lubbuu isaanii oolchu kan eeggataa jiran yoo ta’u, biyyattii keessatti garuu lammilee %0.2 ta’an qofaatu qaama isaanii gumaachuuf kan galmaa’e - akka Waldaa Gumaacha Qaamaa Afrikaa Kibbaatti. Wantoota hanqinni namoota qaama gumaachanii jiraachuu isaaf sababa ta’an keessaa hubannaa dhabuu fi safuun aadaa ni argamu. Magaalaa Darbaanitti qindeessituun gumaacha qaamaa Silindile Makhawasaa yeroo hedduu gaaffii “yeroon du’u yoon qaamakoo gumaache, sanyiinkoo na baruu?” jedhu na gaafatu jetti. Yeroo hedduu gabaa, yunivarsitiwwanii fi manneen amantaa keessatti gaaffii akkanaaf deebii kennuufi hubbannoo kennuuf sagantaa ni qopheessiti. Odeessi kun podkaastii The Comb jedhamurraa gabaabbinaan kan dhiyaatedha. Sagantaa kana Afaan Ingiliziin guutummaatti caqasuu feenaan - kunooti kana cuqaasaa.


'Balaa na mudate booda, du'a caalaa jireenyan sodaadha': Nama qaamni isaa %90 abiddaan gubate

Nama ganna 20 du'a caalaa jireenyan sodaadha jedhu hedduu arguun ni rakkisa. Mucaan lammii Ispeen ta'e Aleyksoo Paaz garuu miira akkasii qaba. Wayita umuriin isaa ganna saddeet ture Aleyksoo Paaz qaamni isaa %90 ta'u abiddaan gubate. Ergasii booda dhukkubbii hamaa fi guyyoota siqiqii akka salphaatti namaaf hin dhiine jiraate. "Guyyaa mara ganama siree irraa akkan ka'u kan na godhu aariidha" jechuun bilbilaan BBC'tti hime. "Akkan jiraadhu, lubbuun akkan turu kan na taasisu isa. Aarii koo raap gochuun, muuziqaa hojjechuun ofirraa cabsa." Paaz guyyaa balaan isa mudate konkolaataa abbaa isaa kan bobaa'aa liitira kuma hedduu fe'ee tureen imalaa ture. Wayita konkolaataan sun balaan irra gahee garagalu Paaz rafee ture, yoo dammaqu abiddi irraa boba'a ture. Lubbuun kan hafee akka carraati. Umurii ijoollummaa isaa irra hedduu kan dabarse hospitaala keessatti. Wal'aansa baqaqsanii suphuu fi yaalawwan gogaa qaamaa hedduu godhate. Jireenyi isaa harki caalu dhukkubbii, abjuu badaa fi aarii akka maleen kan guutame ture. Paaz iddoo namni itti hedduummatutti argamuu ykn ammoo namni hubatee akka isa ilaalu hin fedhu. Ni shakka, nama waliin salphaatti walitti hin siqu. Dookumentarii dhiyeenya bahe 'The Fire Kid' irratti seenaa isaa himuun isaa ajaa'iba. Paaz waggoota dheeraaf kaameeraan akka isa hordofus hin fedhu ture. Kanneen seenaa isaa daawwatan waan addaa akka hin eegne itti hima - seenaan isaa kan abdii namatti horu ykn kan jajjabina namaaf kennu miti jedha. "Namoonni anaan akka fakkeenya jabinaatti na ilaalanii akka dogoggoran hin fedhu. Ani wantin irra aane tokko hin jiru, akkuma nama kaanii jiraachuufan jiraadha." Paaz waan isa mudate ammayyuu irra hin aanne jedha. "Namoonni akkan nama jabaa ta'etti na yaadu garuu gonkumaa akkas miti. Balaa na mudate booda du'a caalaa jireenyan sodaadha." "Balaa sana irraanfachuu hin danda'u. Wayita gara sammuu kootti dhufu, tokko tokkoon waan mudate yaaduun eegala. Wayitan gubadhu sana takkaayyuu of hin wallaalle, ofin beekan ture. Irraanfachuun ulfaataadha." Guyyuu abjuu badaa akka qabuu fi hirriba gahaa akka hin rafne dubbata. "Gaaf hedduu tasa kan dafqi narra yaa'uu fi onneen koo ariitiin rukuttun dammaqa." Akka Paaz jedhutti godaannisi balaa kanaa gogaa isaa qofarratti hin hafne. Eenyummaa isaa guutummaatti jijjiire. "Daa'imummaan koo akkam akka ture of hin beeku," jedha Paaz. "Kuni garuu bifa qofaan miti. Miira abdii fi gammachuu homaa hin qabu. "Erga balaa sanaatii haguuggii wayiitu narra jira. Maqaan koo Aleyksoodha, garuu maqichi ana bakka hin bu'u. Aleyksoon maqaa daa'ima tokkoo malee kana nama ani amma ta'e kanaa miti." Haa ta'u malee, namoonni dokumentarii isaa erga ilaalanii booda seenaan isaa akka isaan gargaare isatti himuu Paaz ni dinqisiifata. Jalqabarratti moggaasa dookumentarichaa 'The Fire Kid' jedhutti hin gammadne ture. Booda maqichi maqaa masoo isaa ta'e. Amma garuu itti madaqeera. Seenaan isaa namootaaf jajjabina kennuun gaarii ta'uu kan dubbatu Paaz, inni garuu waa ni jijjiirama jedhee akka hin amanne dubbata. "Nagaa ta'uu hin fedhu. Nagaa ta'uun maal akka ta'es hin beeku. Inumaa gaafan aariin hirribaa ka'u humna naaf ta'a," jedha. "Guyyaa mara dhukkuba garaa fi dhukkuboota biroos nan qaba. Namni wanti hundi gaarii ta'a, ni sirrata jedhee na jajjabeessus, dhugaan lafarra jiru garuu akkas miti." Garuu "harka hin kennu" jedha. Muuziqaa karaa raapparii "Chaca" jedhamuu akka eegale kan himu Paaz, "Muuziqaan iddoo itti baqannaa kooti, isan hafuura baafadha" jedha. "Abdii xiqqoo akkan qabaadhu, gara fuuladuraas akkan mil'adhu na godha." "Garuu akka hin dogoggorre, ani akka weellisaatti of hin ilaalu, muuziqaan waa milkeessuufis hin yaadu." "Duraan aariikoo keenyaan bunyaan dhahuun ofirraa cabsa ture, amma garuu muuziqaa barreessuuni."


Giinii keessatti erga 2016 yeroo jalqabaaf namoonni Iboolaadhaan du'an

Vaayirasiin balaafamaa ta'e Iboolaan erga addunyaa kanarraa obba'ee waggaa shan ta'eera jedhama, amma garuu Giinii keessatti yoo xiqqaate namoonni sadi vaayirasii kanaan du'aniiru, hedduunis qabamaniiru. Akka ogeeyyiin fayyaa jedhanitti namoonni miidhaman kunneen erga sirna awwaalchaa tokkorratti hirmaatanii booda garaa kaasaa, haqqisiisaa fi qaamni isaanii garmalee dhiigaa ture. Bara 2013 fi 2016 gidduu Lixa Afriikaatti namoonni 11,000 caalan dhibee Iboolaa kanaan du'aniiru, vaayirasiin kun jalqaba Giinii keessatti mul'ate. Vaayirasii kana qolachuuf talaalliiwwan hedduun argamanii, biyya vaayirasichi itti hammaate  Democratic Republic of Congo keessatti hojiirra oolaa turan. Iboolaan bineensota akka Chimpaanzii, simbirroota halkanii fi warabboo bosonaa irraa akka dhala namaatti darbutu himama. Isa booda namarraa namatti tuttuqqaa qaamaa, dhangala'aan qaamaa karaa madaa qaamaa ba'anii fi faalama naannoo jiruun daddarbuu eegale. Namoonni tokko tokko wayita du'an qaamni isaanii dhiiga kan qabu yoo ta'u, warri sirna awwaalchaa raawwatan nama du'e kanarraa vaayirasichaaf saaxilamuu danda'u. Namni iboolaadhaan du'e qaamni isaa akkaan summaawaadha, vaayirasichi nama qabee guyyaa lamaa hanga torbee sadiitti qaama keessa turuu danda'a. Hoogganaan Ejensii Fayyaa Giinii Dr Sakoba Keeytaa qorannoowwan hedduun gaggeeffamaa jiraachuu fi namoonni qabaman baayyeen jiraachuu dubbatan. Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti daarektarri damee Afriikaa Matshidiso Moeti, jaarmiyaaleen fayyaa vaayirasii iboolaa Giinii keessatti deebi'ee ka'aa jiru qolachuuf qophaa'aa jiraachuu karaa twitter isaanii himan.


Itoophiyaa: Maraammartoo fayyaa sammuu daa'immanii sababa lolaan mudatuufi falasaa

Waggoota dhiyoo asitti Itoophiyaa bakka gara garaatti haleellaawwan yeroo gara garaa raawwatamaniin lammileen nagaa ajjeefamaniiru. Namoonni miidhamanii, qabeenyis manca'eera. Haleellaawwan sukkanneessaa ta'an ija daa'immanii duratti raawwatamaniiru. Daa'imman osoo hin hafiin miidhaan kun irra ga'eera. Bobaa haadhaa ykn abbaa isaanii jala osoo jiranii maatiin isaanii jalaa ajjeefamaniiru. Daa'imman ganda gaaddidduun gaddaafi duumessi yaaddoo irra marse; haadhotii gadadoo keessa jiraniifi abbootii hamileen kufee mudhukan; harka qotee facaasee gargaarsa barbaachaaf hiixataniifi ija imimmaan kuusan bakkawwan gara garaatti argu. Gochi akkasii kun sammuu daa'immaan ol ta'uun daa'imman of ajjeesuuf yaalaniiru, kan of ajjeesanis dhaga'ameera. Gorsaafi ogeessa xin-samuu kan ta'an Obbo Moges Gabremaariyaam sadarkaa idil-addunyaatti sababiiwwan waraanaa fi walitti bu'insaatiin miidhaan qaqqabu yeroodhaa gara yerootti dabalaa jira jedhu. Keessumaa ammoo waggoota 20 asitti haala bifa jijjiirrateen akkaataa qaamaafi qoor-qalbii daa'immanii miidhuun daran hammaachuu dubbatu ogeessi kun. Daa'imman kichuu waan ta'aniif walitti bu'insaafi haleellaawwan qaqqaban yeroo arganiifi dhaga'an rakkoo fayyaa sammuu hamaatiif isaan saaxila jedhu. Haleellaawwan sukkaneessoo akkasii yeroo ilaalu dhalli namaa sirni ittiin miira isaa to'atu [Emotional Regulation] ni caba. Sirna waa yaaduu waliin jiru jeeqas. Kun garuu sadarkaa umuriitiin addaa addummaa ni qabaata. Xiin-samuu jechuun akka itti yaadan, miiraafi amaladha kan jedhu ogeessi kun, miirriifi akki itti yaadan yeroo diigaman dhiibbaan qaamaafi qoor-qalbiirratti akka mullatu dubbata. Daa'imman haleellaawwan sukkaneessoo yeroo argan yeroodhuma sanas ta'e turtii keessas miirri itti dhaga'amu jira. Amalli agarsiisanis akkasuma. Ogeessi xin-sammuu kun wantoota daa'immanitti dhaga'amu ykn amala agarsiisan kan yeroo gabaabaafi dheeraa keessatti mullatan jechuun qoodu. Miiraan፡ rifachuu/nahuu, jeeqamuu, miira sodaatu irratti mullata. Amalaan፡ Jijjiiramni kun umuriidhaan garaa garummaa qabaatullee, daa'imman maatiirraa ykn warra isaan kunuunsanirraa adda ba'uu diduun irratti mullata. Faallaa kanaatiin ammoo, warri umuriin isaanii xiqqoo ol siiqe ammoo qofaa ba'uu filachuun irraa mullata. Ijoolleen umuriin isaanii waggaa ja'aafi isaa ol ta'e ammoo qofaa isaanii rafuu sodaatu. Nyaachuu, dhuguufi rafuufillee ni rakkatu. Rakkoo weeraruu, fincaaniifi bobbaa to'achuu dadhabuu kan fakkaatan rakkoo qaama waliin walqabatan irratti mullatu. Yaadaan፡ Dagachuufi qalbii dhabuun isaan mudata; waan tokkorratti xiyyeeffannoo taasisuus ni rakkatu Yeroo dheeraa keessatti kan bal'inaan mul'atu rakkoo amalaati. Amalaan፡ Araada gara garaafi dhugaatii alkoolii keessaa ba'uuf rakkisan keessa galuu, umurii dargaggummaa isaaniitti waa balleessuu irra darbee umurii ga'eessummaa irratti ammoo carraa yakka raawwachuun isaanii olaanaadha. Waan argan ykn waan isaanirra gahe isaanis osoo raawwatanii argamuu danda'u. Yaadaan፡ Carraan barumsaan milkaa'uu gadi aanaa ta'a. Miiraan፡  Miira gaddaa, abdii kutuufi miirri 'ani gatii hin qabu' jedhu akka itti dhaga'amu irraa mul'ata. Mallattoowwan kanaan olitti hamoo ta'anis irratti mullachuu danda'a. Kanaaf, mallattoo kana fakkaatan arguun hatattamaan tarkaanfii fudhachuufi furmaata barbaaduuf gargaara jedhu Obbo Mogas. Daa'imman sadarkaa kanarra gahan wanta namni biraan hin argiin, hin dhaga'iiniifi hin fuunfatiin isaanitti mullachuu, itti dhaga'amuu danda'a. Kun umuriin yeroo guddatullee mullachuu danda'a jedhu. Ogeessi xiin-samuu kun akka jedhutti, daa'imman madaa qoor-qalbii isaanirra gahuun rakkoo fayyaa sammuu mullatu cimaa ta'eef [Post Traumatic Disorder]'f ni saaxilamu. Rakkoon yeroo hidda gadi fageeffataa deeme ammoo dhukkuba sammuufi sadarkaa maraatummaarraan geessisuu danda'a. Amalaanis, miiraanis, akkaataa itti yaadaniinis ta'e hariiroo hojii guyyuu isaanii raawwatachuu hin danda'an. Obbo Mogas rakkoowwan qoor-qalbii kunneen akka daa'immanirra hin geenye ittisuun dhimma dursi kennamuufii maludha jedha. Haleellaan yeroo raawwatamutti arguu isaaniitiif daa'imman nageenyi isaanii gaaffii keessa waan galuuf dursanii of eeggachuu feesisa jedha. Wanti akkasii akka mudatu himuufi amma danda'ametti qalbii kennuufiif yaaluunis barbaachisaadhas jedha. Haata'u malee, nageenya miira isaaniif wabii kennuun kan danda'amu haalli nageenyaa yoo mirkanaa'e ta'uus ni kaasa ogeessi kun. Miirri haala hamaafi gaarii ta'een sammuu ijoollee waan qabatuuf warreen daa'imman kunuunsanis akka isaan dhiibbaa sammuu isaaniirrra gahuu malu dandamachuu danda'aniif dandeettii isaanii cimsuurratti xiyyeeffachuun barbaachisaa ta'uu gorsu ogeessi kun. Miiraafi amala daa'immanii hordofuu, akka odeessan hayyamuu, yoo kan rakkoo sammuu hamaadhaaf kan isaan qaqqabsiisu ta'e ammoo ogeessarraa gorsa argachuu feesisa. "Yeroo baay'ee haleellaawwan yeroo raawwatamaniifi walitti bu'insi uumaman wantoota bu'uuraa barbaachisoo ta'an irratti xiyyeeffatama malee madaa xiin-samuu kan ilaalu hin jiru," jechuunis himu. Obbo Mogas, rakkoon kun dhokataafi salphaatti kan mullatu waan hin taaneef xiyyeeffannaan kennamuufiif akka barbaachisu dubbatu. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) fayyaa sammuu ijoollee ol-adeemoo ilaalchisuun bara darbe fuula marsariitii isaarra kan kaa'e akka agarsiisutti rakkoon fayyaa sammuu yaaddessaa ta'eera. Rakkoolee kana hir'isuudhaaf, biyya bakka deeggarsi ogeessaa hin jirretti furmaatawwan biyya keessa jiran yaaduun barbaachisaa ta'uu eera ogeessi kun. Kanaafis, akka iddirii, afooshaafi qophii bunaa kan fakkaatan deeggarsawwan aadaan jiraniifi amantiin jiran cimsuu barbaachisa jedha. Walitti odeessuuniifi waliin dubbachuutiin walitti obsuun ykn of keessaa baasuuf waan gargaaruuf gahee taateewwan aadaa qaban salphaa akka hin taane ogeessi kun ni ibsa. "Ruwaandaafi Afrikaa Kibbaa yeroo hamaa keessa darban keessatti kan isaan gargaare mala aadaa isaaniiti," jechuun fakkeenya kaasuun gorsa. Qorannoowwan akka agarsiisanitti, guddinni sammuu saffisaan umurii daa'imummaa keessatti mudata. Kana waan ta'eefis, beekumsa fayyaa sammuu keenya gara fuula duraa murteessan, ogummaawwan hawwaasummaafi miira kan itti horannus umurii kanattidha. Naannoon ijoolleen itti guddatanis nageenyaafi guddina isaaniirratti waan murteessu ni qaba. Waan daa'imman mana keessatti, mana barumsaatti ykn bakka birootti gochaawwan miidhaa qaban argan carraa dhukkuba sammuutiif saaxilamuu isaanii akka dabalu akka taasisuu qorannoowwan ni mullisu. Obbo Mogas kana muuxannoo hojii isaatiin kan mirkaneessedha. "Sodaan, dhiphinniifi walitti bu'insi baay'een isaa har'a arginu agarsiiftuu madaa yeroo ijoollummaa dabarsinedha," jedhu. Ogeessi kun akka jedhutti, madaan kun yeroosaatti wallaanamuu dhabuun yeroo gaheessummaatti ni mullata. Kunis jireenya gaa'elaa keessatti, waajjira keessaafi naannoo keessatti calaqqisa. "Xiin-samuu keessatti 'dheekkamsi dheekkamsa' dhala kan jedhan kan jedhu Obbo Mogas, daa'imman kunneen kan argan yeroo namni haala sukkaneessaan gudeeedamu, ajjeefamu ykn isaanumarrayyu gahee waan ta'eef sammuun ammoo waan kana akka shaakaluufi baratu taasisa jedha. Sababii kanaan, daa'imman kunneen gaggeessitoota maatii, waajiraa ykn biyyaa yeroo ta'an kan irra deebiyan kanuma ta'a jedha ogeessi kun. "Itoophiyaan maraammartoo madaa xiin-samuu keessa jirti," kan jedhu ogeessi kun, kana ammoo yeroodhaan dhaabsisuun wallaanuun maraammartoo kana keessaa ba'uu akka barbaachisu gorsa.


Lakkoofsi daa'imman lakkuu dhalatanii yeroo kamuu caalaa dabale, maaliif?

Lakkoofsi daa'imman lakkuu ta'anii dhalatanii kan yeroo kamuu caalaa dabaluu qorattoonni ibsan. Addunyaarratti daa'imman lakkuun miiliyoona 1.6 ta'an waggaa waggaan ni dhalatu, kana jechuun daa'imman dhalatan 42 keessaa tokko lakkuudha jechuudha. Erga bara 1980 as lakkoofsi daa'imman lakkuu ta'anii dhalatanii dachaa sadiin dabaleera. Baay'inni daa'imman lakkuu dabaluun fiixeerra ga'uu kan ibsan qorattoonni, waggoota 30 darban keessatti lakkoofsi kun Eeshiyaa keessatti harka 30, Ameerikaa Kaabaatti ammo harka 71n dabaleera jedhan. Qorattooonni kunneen biyyoota addunyaa 165 irrati bara 2010 hanga 2015tti qorannoo kan gaggeessan yoo ta'u qorannoo kanas kan bara 1980 hanga 1985tti ture waliin wal bira qabuun qoratan. Dhiyeenya kana addunyaarraa lakkoofsi daa'imman lakkuu Ameerikaa Kaabaa fi Awurooppaa keessati heddummaataa jira. Akka addunyaatti lakkoofsi daa'imman lakkuu ta'anii dhalatanii 1,000 keessaa sagal kan ture amma gara 12tti guddateera. Afriikaa keessatti garuu lakkoofsi kun waggoota 30 darban hir'isee hin beeku, sababni isaas baay'inni uummata dabaluu waliin walqabata. Waraqaa qorannoo kana kan barreessan hojjetaan Yuunivarsitii Oksifoord Pirofeesar Kirstiyaan Moondan, biyyoonni Afriikaa fi Eeshiyaa lakkoofsa daa'imman dhalatanii akka addunyaatti jiru harka 80 qooddatu jedhan. Kanaaf sababa yoo dhiyeessan, ''yeroo baay'ee daa'imman Afriikaa keessatti lakkuu ta'anii dhalatan kanneen hanqaaquu adda addaa lama(dizygotic) irraa uumamaniidha. Hanqaaquun hormaataa lama yeroo qophaa'u lakkuun uumama. Haalli kun biyyoota Afriikaa keessatti baay'inaan mul'ata,'' jedhan. ''Kunis tarii qacceen sanyii uummata biyyoota Afriikaa fi kan biyyoota kaaniin garaagaraa ta'uu waan danda'uufidha kan mudatu.'' Lakkoofsi lakkuuwwan dhalatanii biyyoota Awurooppaa, Kaaba Ameerikaa fi biyyoota garbaan marfamanii(Oceanic) kan dabaluu eegale erga tajaajila wal'aansaan da'uun bara 1970moota keessa eegalameeti. Maloonni hormaataa gama wal'aansa yaalaatiin gaggeeffaman kunneen dubartiin tokko daa'imman hedduu akka deessuuf karaa saaqa. Dubartoonni turanii daa'ima godhatan, dawaa ittisa ulfaa fudhatanii fi waliigalatimmoo hormaatarratti rakkoo qaban yeroo baay'ee lakkuu da'uuf saaxilamoodha. Daa'imman lakkuu da'uun fayyaa haadhaafis ta'e lubbuu daa'immanii irratti rakkoo uuma. Haati tokko yoo lakkuu deessu da'umsa duraa fi da'umsa booda rakkoon ishee mudatu cimaadha. Akkaataa qorannoo kanaattti carraan daa'imman lakkuu ta'anii dhalatanii kan biyyoota galii gadi aanaa fi gidduu galeessaa keessa jiranii baayyee yaaddessaadha. Biyyoota Afriikaa Sahaaraan gadii keessatti daa'imman lakkuu ta'anii dhalatanii keessaa tokko yeroo baay'ee ni du'u, waggaa waggaan haala kanaan daa'imman 200,000 ta'an ni du'u.


Namichi Awustiraaliyaa guyyaa 18f badee ture waakkoo nyaachaa du'a oole

Awustiraaliyaa keessatti namichi guyyoota 18f badee barbaadamaa ture lubbuun argame. Namni kun waakkoo yookiin horroqoo nyaachaa bishaan hidhame dhugaa lubbuun ture jedha poolisiin. Nama ganna 58 kan ta'e Roobert Weeber kan kutaa biyyaa Kuwiinsilaand keessatti achi buuteen isaa dhabame, ijjibbaatanii barbaachaa isaa itti dhiisanii turan. Haa ta'u malee Dilbata naannoo hidha tokkootti nama miseensa paarlaamaa ta'e tokkoon argame jedhe poolisiin. Weeber "wantoota tokko tokkoof saaxilamuu" isaarraan kan hafe fayyaan isaa haala gaariirra akka jirus poolisiin himeera. Amajjii jaha achi buuteen isaa kan dhabame Weeber yeroo dhumaaf kan mul'ate magaalaa Kilkivan jedhamtu keessatti wayita saree isaa waliin hoteelaa bahu ture. Konkolaataan isaa lafa qonnaa keessatti dhoqqeen qabamuutu rakkoof isa saaxile. Poolisiin akka jedhutti Weeber guyyoota sadiif nyaataa fi dhugaatii malee konkolaataa isaa keessa erga tureen booda bahee miilaan qajeele. Boodas bakki jiru jalaa bade jennaan hidha tokko bira, bishaan hidhichaa dhugaa, waakkoo nyaachaa bakkee bulaa ture. Barbaacha lafoo fi xiyyaaraan deeggarameen bakka inni jiru arguun waan hin danda'amneef barbaachi akka dhaabbatu taasifame. Haa ta'u malee poolisoonni fi kanneen lafa gurguddaa qaban akka quba qabaatan itti himamee ture. Miseensi paarlaamaa naannawa sanii Toonii Peeret haadha warraa isaa waliin nama kana arguu gabaasa kan godhan Dilbata yoo ta'u, lafa konkolaataan isaa raareen liqimfamterraa kiiloomeetira 3 fagaatee ture. Lafa horii itti horsiisan keessatti argame. "Muka naannoo hidhaa jiru tokko jala taa'ee harka nutti raasaa argine," jechuun Peeret ABC'tti himeera. "Torbee darbe keessa yeroo hedduu karaa hidha kanaa dabarreerra, akkamiin akka arguu dhabne ajaa'iba nutti ta'e," jedha. Sareen Weeber garuu ammallee hin argamne.


Albiinoo: 'Waaqni akka na gurraachessun kadhadha ture'

Lammiin Tanzaaniyaa Perpetuwaa Sankooroo wayita shamarrummaa ishee guyyuu Waaqa kadhachaa akka turte himti. "Raajiin akka uumamun kadhadha ture: 'Waaqayyo na gargaari, boru yoon hirribaa ka'u gurraacha ta'ee akkan ka'u' jedheen kadhadha ture" jetti. Perpetuwaan maatiin ishee gurraachota. Isheen rakkoo gogaa qaamaa albiiniizim jedhamu waliin dhalatte. Yeroo dheeraaf bifti gogaa ishee maaliif kan maatii isheerraa adda ta'e gaaffii itti ta'a ture. Tanzaaniyaa keessatti dhalattee kan guddatte dubartiin kun rakkoo hamtuu arguu dubbatti. Mana barumsaatti gabatee gurraacha arguun hedduu rakkachaa akka turte himti. Sababni isaas namoonni albiinoo ta'an yeroo hedduu rakkoo fayyaa ijaa qabaatu. Gogaan qaamaa ishee aduuf daran saaxilamaa waan tureefis qaama isheerratti wantoonni itti bahan turan. "Nan yaadadha hiriyoota haaraa yoon horadhu dursee, qaama koorratti wanti natti bahe (spots) jira, na waliin hiriyoomuun isinitti mijataa?" jedheen gaafadha ture jetti. "Zeru-zeru" jedhamtee waamamuus itti baruu dubbatti. Kun afaan Siwaahiiliin waan adii akka jechuuti. Daa'immanis ta'e namoonni ari'uu dabalatee waan adda addaa akka jedhaniin himti. Biyya isheetti namoonni gogaa akka ishee qaban kutaaleen qaamaa isaanii humna addaa (magic) qabu jedhamee waan yaadamuuf sodaan jiraachuu himti. "Lubbuu keenyaaf ni sodaanna ture. Ammas sodaachaadhuma jiraanna." Ammatti Perpetuwaan heerumtee haadha ijoollee lamaati. Hojii isheettis milkooftuudha. Amma akka duraanii na gurraachessi jettee Waaqa hin kadhattu. "Bakkan gahetti gammachuun qaba. Eenyummaa koottis ofitti amanamummaa nan qaba. Bifa kootiin hin dhiphadhu." "Namni yoo waan fedhe jedhee yoo na waame, homaa natti hin fakkaatu. Hanga naaf danda'ame haalan keessa jiru amanee fudhachuu sadarkaan danda'urran jira."


Yaman: Lubbuu daa’imman lakkuu walitti maxxananii dhalatanii baraaruuf hakimoonni iyyatan

Daa’imman lakkuun walitti maxxanan magaalaa guddoo Yaman Sana'aa keessatti Roobii darbe dhalatan, 'haala daran yaaddessaa' keessa jiru jedhan hakimoonni. Doktoroonni hospitaala Sana'aa keessa hojjatan daa’imman lakkuu walitti maxxananii dhalatan kun lubbuu isaanii du’arraa oolchuuf deeggarsa hatattamaa kan biyya keessa hin jirre isaan barbaachisaa jedhan. Daa’imman dhalatan kun lachuu dhiira yoo ta’an, hospitaala al-Saabiin jedhamutti dhalatan keessatti dhalatan. Daarektarri hospitaalichaa Majda al-Hatiib AFPtti akka himanitti, daa’imman lachuu ‘’onnee adda addatti qabu, garuu onneen daa’ima isa tokkoo iddoo sirrii hin jiru’’ jedhan. Majdan akka himtetti, hospitaalichi meeshalee qaamota daa’imman kana kam fa’aatu walqabataadha isa jedhu sirnaan agarsiisan hin qabu. Hogganaan hospitaala al-Saabiin  daa’imman kun ‘‘haala hamtuu keessa’’ akka jiranii fi biyyaa biraatti wal’aansi baqaqsanii wal’aanuu akka isaaniif barbaachisu dubbatan. Haata’u malee, buufatni xiyyaaraa Sana'aa sababa walwaraansa yeroo dheeraaf biyyattii keessatti adeemaa jiruun manca’e cufamuun sirna wal’aansa fayyaa biyyattii daran miidheera. Dhaabbanni gargaarsaa Sa’udi Arabiyaa tokko daa’imman kana gargaaruuf hayyamamaa ta'uu himeera. Giddugaleessi deeggarsa namoomaa mootii Saalmaan hakiimonni deeggarsaaf waamicha dhiyeessuu hordofuun toora tiwitaraa gubbaatti, daa'imman kun hakimoota Sa'udi Arabiyaan akka ilaalaman, tarii ammoo akka itti adda baasuun danda’amu soqaan jira jedheera. Magaalaan guddoo Yaman Sana'aan finciltoota Huutiharka jirti, hidhattoonni kun waggoota dheeraaf gartuu waraana Sa’udiin durfamu wajjin wal lolaa turan. Bara darbe ijoolleen lakkuun biyyatti keessatti walitti maxxananii dhalatan torban lama booda du’uusaanitu himame.


Wayita namootaan qaamaan wal tuqnu maaltu umamaa?

Namoota jaalattan hammattanii nagaa gaafachuu, harka qabattanii nagaa gaafachuu ykn dhungachuu dhaabuu keessaniitti isinitti dhagahameeraa? Addunyaa gutuutti namoota hedduuf barri 2020 bara fageenya eeggachuun itti jiraatamuufi bara ugguraa ture. Sababii uggura Covid-19 ittisuuf jecha kaa'ameetiin, walitti dhufeenyiifi haalli waliin jireenyaa kana dura turan haalaa geedaramaniiru. Haata'u malee, tarii dhiibbaa namootaan qaamaa walitti dhiyaachuufi wal tuxuquu dhaabuun kun isin irratti qabaatu yaadanii beektuu laata? Waa tuquun miira jalqabaa wayita daa'imummaa irra jirru jalqaba barannuudha. Inni haala wayita umurii daa'imummaa sanarra jirru namaa waliin ittiin walii galluu ture. Innis guddina jalqabaatiif baayyee murteessaadha. ''Wal tuxuqaan ilmaan namootaas murteessaadha. Wanta walitti dhufeenya namootaa cimsuudha'' jedhu Deeviid Lindeen, barreessaan 'Unique: The New Science of Human Individuality.' Qorannoowwan dhimmicharratti gaggeefamuun ifa ta'an, nama dhukkubsate tuxuquun nageenya namootaa fooyyeessuun siriiyyuu akka qoricha farra dhukkubaa (painkiller)tti hojjachu danda'a. Fakkeenyaaf, daa'ima tuxuquu yoo fudhannee, haala ''dhawannaa onneesaanii sirreessuu'' fi ''ulfaatiina akka dabalan'' gochu danda'a, akka qorarattuun Saayinsii riibuu daa'immanii, Pirofesar Rebqaah Islaatar jedhaniitti. ''Qorannoowwan tokko tokko keessatti daa'imman ulfaatiina xiqqaan dhalatan yoo tuxuqaa qaamaa baayyee qabaatan, yeroon isaan hospitaala keessa itti turan ni xiqaata'' jedhuun dabalataan barbaachisummaa tuxuqaa qaamaa ibsu. Qorataan Xinsammuu tirannaa (Evolutionary psychologist) Roobiin Dunbaar, tuxuqaa baayyeee barbaachisuu gama ilaalatuun ilmaan namaa bineensootaan wal fakkaatu jedhu. Bineensoonni harma hoosisan wayita waliin oolanitti yeroo %10-20 ta'u wal tuxuquun dabarsu. Kunis qaama walitti dhufeenya hiriyummaa isaanitii jedhu. ''Wayita tuqnutti harki keenya sammuutti 'nama jaalattu tuqaa jirta ykn walitti dhiyeenya qaamaa taasisaa jirta' jechuun itti hima. Innis sammuu keessaatti sirna miiraa kakaasa.'' ''Miira bohaaruutu baayyee nutti dhagahama. Keessattu kan tuqaa jirru nama itti amannudha jechuudha. Egaan kunis miira walitti dhufeenyaa uuma jechuudha.'' Erga qaamaan wal tuquun miira dhukkubbii hir'isee, nu tasgabbeessee, akka caalaa walitti maxxanu nu taasiseefi hirriyoota akka qabaannu nu dandeessise, haalli jireenya fageenya eeggachuun jiraachuu dhiibbaa akkamii nurratti qaba? ''Inni akka waan battalatti adda baanu miti'' jechuun amana barreessaa Lindan. ''Haata'u malee miiriiwwan walitti dhufeenyaa, gadduu fi wal amanuu suuta suutaan hir'ataa adeema,'' jedha. "Osoo bineensa akka wal hin tuqne dhorkitee, dhugaatti bineensichi ni dhukkubsata. Yaaddoo baayyeen waan itti dhagahamuuf baayyee hin jiraatan. Akkaumas fayyaa qabeessa hin ta'an,'' jedhu qorattuun biraa Kaaterinaa Fotopoloo. Jalqaba weerara Covid-19 irratti -osoo biyyoonni baayyeen fageenya eeggachuu hin labsiin dura, akka waan jireenya keessatti tuxuqaa gahaa hin argannee yaadaa turre. Amma ammoo maal akka fakkaatu yaaduun nama hin dhibu. Bu'aaleen kunneenis qorannoon mata duree kanarratti namoota kuma 40 biyyoota 110 keessatti argaman irratti Amajjii 21 - Bitooteessa 30, 2020tti Yunvarsitii Gooldismiziin hojjatame. Namoota qofaa jiraannuuf obsuu irraa kan hafe ammatti filannoon biraa hin jiru. Tarii dhiibbaan isaa gara fuulduraatti itti fufuu danda'a ta'a. Pirofesar Islaatar itti dabaluunis, ''Ammaan booda namoonni akka osoo weerarri hin mudatiin duraatti deebii'anii kan waliitti dhufan natti hin fakkaatu,'' jedhan. Haata'u malee, oggeessi xinsammu tirannaa Roobiin Dunbaar baayyee kanatti hin amanan. Qaamaan wal tuquun yeroo hundumaa qaama walitti dhufeenyaafi hiriyyummaa akka ta'e amana.  ''Yoo wanti ta'ee akka haala gaarii ykn caalaa bu'aa qabeessa ta'ee hojjatu hin taasifamne,'' jedhaniiru. Yoo ''hundi keenyaa walitti dhufeenya jaalalaa kan itti dhiifnu yoo ta'ee malee kun hin hafu'' jechuun mormu. Yoo tuxuqaa qaamaa akkasiin hin raawwannee ta'e ammoo, nuti ilmaan namaa tutuqaan qaamaa baayyee ittiin gammadnu kamiirree? akka qorataa xinsamuu tirannaa kanaatti? Qaamni harka namaa, jechuunis ciqileen akka sukkummamu ta'ee umamee. ''Sakandii tokkoof salphaafi suutaan sukummuamee'' saffiisa ta'een baayyee bu'a qabeessadha. Kanaafuu tarii yoo yoo dandeessaniifi sinitti toleetti, namoota jaalattan tuquun sammuu keessaniifi fayyina qaama keessaniitiif waan gaariidha. Keessattu nama yeroo dheeraaf qaamaan osoo hin argiin turtan tokko yoo tuqxan boqannaa hedduu akka argatan isin taasisa jedha Dunbaar. ''Dhugaatti namni tokko waa'ee keessan maal akka yaadu baruu yoo barbaaddan... waan isaani isiniin jedhan hin dhagahiinaa, attamiin akka isaan itti isin tuqaniitti gammadaa male.''


Dhukkuba waliin isaa hin beekamneen namoonni hedduu Hindiitti gaggabanii hospitaala seenan

Dhukkuba maalummaan isaa hin beekamneen bulchiinsa Kibba Hindii Andiraa Piraadeshitti yoo xiqqaate namni tokko yeroo lubbuu dhabu, 227 kan ta'an immoo hospitaala seenaniiru. Dhukkubsattoonni bulchiinsa Hindii Andiraa Piraadesh magaalaa Eluruurraa dhufan mallattoo deebisiisuu akkasumas of wallaaluu fi gaggabdoo akka qaban doktaroonni himaniiru. Dhukkubni kuni yeroo Hindiin dhukkuba koronaavaayirasii waliin waal'aansoo walqabaa jirtutti dhagahame. Biyyattiin lakkoofsa namoota vaayirasichaan qabamaniin addunyaarraa lammaffaarratti argamti. Bulchiinsa amma namoonni dhukkuba hin baramneen hospitaala itti seenanittis namoonni 800,000 ol vaayirasichaan qabamaniiru. Dhukkubni amma namoota 200 ol hospitaala galche garuu vaayirasicha miti. Ministeerri Fayyaa bulchiinsichaa Allaa Kaali Kirishnaa Sirinivaas dhukkubsattoonni hunduu vaayirasicha hin qabani jedhan. ''Kanneen dhukkubsatan, keessumaa daa'imman, erga ija nu gube jedhan booda hoqqisuu eegalani. Muraasni gaggabani, kaan of wallaalan,'' jechuun qondaalli medikaalaa hospitaala Eluruu gaazexaa The Indiyaan Ekispireesitti himan. Namoonni 70 hospitaalaa yoo bahan 157 immoo ammas achuma wal'aansi kennamaafi jira. Bulchaan bulchiinsa Andiraa Piraadesh Jaganmoohan Reedi gareen medikaalaa adda ta'an dhukkuba kana qorachuuf gara Eluruu ergamaniiru. ''Erga qondaaltonni bakka namoonni dhukkubsatan daawwatan booda summaa'u bishaanii ykn faalama qilleensaa akka hin taane barreerra. Dhukkuba waliin isaa hin beekamnedha, qorannoo laaboraatori qofaatu adda baasu danda'a,'' jedhan. Akka qondaala kanaatti qorannoon dhiigaa dhukkubsattootaa vaayirasiidhaan faalamuu isaanii hin agarsiisuu jedhan. Paartiin mormituu Teluguu Deesam jedhamummoo summaa'u akka ta'u malu akeekuun qorannoon akka taasifamu gaafate.


Dubartii yeroo weeraraa kanatti Facebook irratti nama kalee arjoomuuf barbaadaa jirtu

"Tarii onneen kiyya hojjachuu dhaabdee boru hirribaa ka’uu dhabuun mala dhugaa jedhu keessan jira." Diyaanaa Isaajeevaa nama lubbuun jiruufi kalee isheef arjoomu danda’u barbaacha Feesbuukiifi miidiyaa hawaasaa biraa ‘Nextdoor’ jedhamurratti kadhaa baateetti. Dubartiin ganna 27 Leekwiiz Kaardiif jiraattu kun, tibba weeraraa wanti hundi cufame kanatti kaleenshee guutummaatti hojii dhaabee jira. Mootummaan Weelsi akka jedhutti "dooktaroonni fedhii jijjiirraa kaleefi weerara Covid-19 wal madaalsisuu qabu". Liituweeniyaa irraa kan dhufte Diyaanaan, Kaardiif keessa waggaa 15’f jiraatte. Ganama tokko hirribaa kaatu mormi ishee dhukkubaa kan turte dubartiin kun, barattuu seeraa waggaa jalqabaa turte: "Akka malee waanan rafeef natti fakkaatee ture, takka turee garuu wal-qabsiiftuun qaama kootii iita’uu eegalani, nyaata nyaachuu, rafuu ykn adeemuun rakkisaa ta’e, dhukkubbii cimaanis hiraaruun eegale." Qorannoowwan irra deddeebiin taasifamaniin booda lubbuusheef yaaddoo kan ta’e dhukkuba ‘lupus’ jedhamu qabaachuun itti himamee kutaaleen qaamashees hojjachuu dhaabuu eegalani. "Yeroo umuriinkoo 19 turetti dooktaroonni lubbuu kiyya oolchanii keemooteeraappii taasiseen ture, sanatu kalee kiyya hube," jetti. "Keemooteeraappiin waggaa saddeetiif taasifamu qaama kan miidhu yoo ta’u, akka carraa ta’ees kaleen kiyya balaarraa ooluu hin dandeenye." Qorannoon dhiigaa ji’a ji’aan isheef taasifamu sababa weerara kanaatiin kan baatii afuriif achi hiiqe yoo ta’u, yaaliin keemooteeraappii taasiftus torbanoota 10 oliif turfameera. "Kutaan wal’aansa kalee gara kutaa wal’aansa Covid-19’tti jijjiiramuunsaa naaf gala, dooktaroonnis namoota vaayirasichaan qabaman yaaluuf tumsuu isaanii na hubadha, garuu haalli kiyya ariitiin babbadee lubbuun kiyyas balaaf dafee saaxilameera." Haala kaleenshee amma keessa jiruun falli lubbuun jiraachuuf qabdu kalee haaraa argachuudha jedhu dooktaroonni. Bakka nama hammatee na jajjabeessu hin qabnetti du’uuf jirta oduun jedhu yoo namatti himamu sodaachisaafi ulfaataadha. Diyaanaan, maatiinshee hundi UK keessa waan hin jirreef namni kennuuf hin jiru, kaadhimaanshee Saandiip ammoo kalee isheef kennuu waan hin dandeenyeef gara ummataatti fuula deebifatte. "Barreeffaman dubbise tokkotu nakakaase, dooktara kiyya duula wayii banuun fedha jedhee gaafannaan akka nadeeggartu natti himtee Feesbuuk gubbaa maxxanse, amma suuta gaarii ta’aa jira," jette. "Namoonni addunyaa mararraa deebii naaf kennaa jiru, wal-makaa ta’us baay’innisaa kan najajjabeessudha. Kan shakkanis jiru, warri sitti gurgurra jedhanis akkasuma, ergaan hedduun garuu ergaa deeggarsaafi arjummaati. ''Silaa osoon kalee argadhee, jireenyikoo jijjiiramee, akka lammata dhalachuu naaf ta’a ture. Heerumee hojiikoos ittan fufa." Mootummaan Weelsi gamasaatiin: "Dhimma namoota dhuunfaa irratti yaada hin kenninu, waa’ee dubartii kanaa waan dhageenyetti garuu gaddinee jirra. Wal’aansa taasifamaafii jiru irratti carraa gaarii hawwinaafi. ‘‘Kalee jijjiiruun sababa weerarichaan adda citee kan ture ta’us amma eegalee jira, haata’u malee fedhiin jijjiirraa kaleefi tatamsa’ina Covid-19 akka wal-madaaluuf gareewwan hojii kana hojjatan xiyyeeffachuu qabu,’’ jedhe.


Namoonni LGBT ta'an saala jijjiirrachuu akka dhorkaman dureewwan amantii gaafatan

Dureewwan amantii gameeyyiin addunyaa 370 ta'an, namoonni 'yaala saala jijjiiruu yookiin Coversion therapy'  akka hin raawwanne dhorkaan kaa'amuu qaba jechuun gaafatan. Dureewwan amantii labsii dhorka saala jijjiirrachuu irratti walii galan kunneen amantiiwwan jajjaboo addunyaarra jiran irraa kan walitti dhufan yoo ta'an, garee warra LGBT'f quuqamuun kanneen beekamaniidha. Dureen amantii gameessi Afriikaa Kibbaa Lubi Desmoond Tuutuu fi dureen amantii duraanii biyya Ayirlaand Deevid Roosan kanneen gareen LGBT yaalii saala jijjiirrachuu akka hin taasifne gaafataniidha. Dureewwan amantii yaada biraa qaban ammoo waamichi dhorkaa kaa'uu dureewwan amantii kunneeniin dhiyaate tajaajiltoota amantii yakkamtoota taasisa jedhan. Labsiin dhorkaa kun kora Waajjirri Dhimma Alaa, Komanweelzii fi Misoomaa (FCDO) qopheessanirratti ibsamuun ni eegalama jedhameera. Lubni gameessi Liivarpuul Pool Bayees fi Pirezidaantiin duraanii Ayirlaand Mary McAleese kanneen labsii kana deggeruun kanneen mallatteessan keessaati. Ministirri Muummee Booriis Joonsan gareen LGBT keessa jiran akka yaaliidhaan saalasaanii hin jijjiirre akka dhorkan irra deddeebiin waadaa galaa turan. Adoolessa darbe dhimma kanarratti wayita yaada kennan kun gocha badaa fi biyya kana keessatti iddoo hin qabneedha jedhanii turan. Mootummaan, dhorkaan kaa'ame kun bal'inaan maal of-keessaa akka qabu ammallee hin ibsine, garuu yeroo gabaabaa keessatti gara hojiitti geeddarama jedheera. Gochi saala yaaliidhaan jijjiirrachuu kun biyyoota akka Siwiizarlaand, Awustiraaliyaa, Kanaadaa fi US keessatti durumaanuu dhorkameera. Ministirri Muummee UK Booriis Joonsan gochi kun akka dhorkamu waadaa galuu kan eegalan bara 2018 ture. Barsiisaan amantii fi hundeessaan Giddu gala odeeffannoo Islaamaa Ooksifoord, Sheek Ramzii imaamonni masjiidaa wayita namoonni amanticha hordofan yaalii saala jijjiirrachuu fedhan akkaataa sirrii ta'een gargaaruu qabu jedhan. "Isaan gargaaruu barbaanna, sababni isaa akkasaan badan hin feenu waan ta'eef'' jedhan. Isaan akkas haa jedhan malee kanneen gochi akkanaa dafee dhorkamuu qaba jechuun yaadasaanii faallessan ammoo jiru. Dureen amantaa Jooy jedhaman, ''Akkan yaadutti wayita dhaabbileen amantaa xiinsammuu fi qaama namaarraan miidhaa geessisan seerri hojiirra ooluu qaba'' jedhan. ''Dhugaatti kun gocha badaadha, balaafamaadha. Kanneen gocha kana dandamatan waan suukanneessaa dubbatu. ''Kanneen jiruun itti hadhooftee jennaan of ajjeesanis jiru. Kanaafuu akkan yaada kootti dhimmi kun dhimma walabummaa amantii jedhamuun bira darbamu miti'' jedhan.


Hakiima Iraanitti basaasummaan himatamee duuti irratti murtaa’e

Ahimadriizaa Djaalaalii oggummaan hakiima wal’aansaa hatattama yoo tahu, qondaalota Iraaniin Teeraan iddoo leenjii kennutti yeroo baayyee barbaadama ture. Isaafi maatiisaaf torbee lamaaf adda bahuuniyyuu yeroo dheeraa itti ta'a ture. Hakiimni kun erga hidhamee waggaa afur taheera, ergasiiti lammummaa Siwiidiinis kan argate. Haa ta'u malee erga humnoota tikaa Iraaniin qabameen booda du'aan kan adabame. Iraan odeeffannoo icciitii tahe dhaabbata basaasaa Israa’el Mosaadiif dabarsee kennuun saayintistiin niiwkileeraa Iraan akka ajjeefamu gargaareera jechuun himatte. Abukaatoon isaa nama kanarraa jecha isaa dararaadhaan fudhatan jedha. Baatii Onkololeessaa keessa Ahimadriizaa mana hidhaa beekamaa Iraan namootni siyaasaa keessatti hidhaman Eviin jedhamutti dabarfame. Baatii Muddee gaafa guyyaa 1, maatii isaatti bilbilaan akka haasa’u eeyyamameefi akka adabbiin du’aa irratti murame itti hime. Haati warraasaa abbaan warraashee namni ganna 45 ’’akka lubbuusaa baraarru cimsee na gaafataa ture,’’ jechuun BBC'tti himteetti. Mucaan isaanii ganna 18, yeroos abbaa isheetti haasofte, ‘’namooti siyaasaa fi rogeessonni mirga namoomaa abbaashee du’arraa akka hambisan bo’aa turte,’’ jetti Viidaan. ‘’Baayyee dararaa hamaa keessa dabarsaa jirra, daraaraa hamaadha,’’ jetti. Mucaan isaanii lammataa yeroo abbaan isaa hidhame ganna afur ture abbaan isaa akka hidhame itti hin himne jetti Vidaan. Hakiimichi barnoota olaanaaf ture bara 2009tti Istookolm kan seene. Barnoota PhD achuma Siwiidiin Yunivarsiitii Kaarooliniskaatti argate jennaan maatii isaa  fudhatee, achiis bara 2015tti barnoota postdoktaraaliif Xaaliyaan erga dabarsaniin booda Siwiidinitti deebi’anii jiraachuu jalqaban. Bara 2018'tti Siwiidiin Ahimadriiziif otoonni hidhaa jiruu lammummaa kenniteef. Namooti Iraan tokko tokko warri Lixaa ijaa itti fayyadamaniif lammummaa kennaniif jedhu. Haati warraa garuu abbaan warraashee nama kabajamaa eeyyama jiraataa Siwiidiin kan argate ture dha jetti. Hospitaalota akkamiin balaa irraa bilisa taasifna kan jedhurratti nama hojjechaa ture dha jetti. Ammallee hospitaala damee Yunivarsiitii Kaaroliniskaa Soodoojuukiheest keessa suuraansaa mata duree PHD'isaa ‘Qophaa’ummaafi Hospitaala nageenyi eegame’ jedhu gabatee beeksisaarra fannifamee jira. Bara 2017'tti namoonni badhaasa noobeelii mo’atan 75 qondaalota Iraan Ahimadriizaan hatattamaan akka gadhiifamu gaafatanii turan. Torbee lama dura immoo Looreetoonni Noobeelii 150 tahan xalayaa kan biraa hogganaa olaanaa Iraan Alii Kaahaameeniif barreessuun dhimmicha gidduu seenanii hakiima kana akka gadhiisisan gaafatanii turan. Baatii darbes Aministii Intarnaashinaal adabbiin du’aa kun akka hafu gaafatee ture. Ministeerri Haajaa alaa Siwiidiin gita isaanii Iraanii waliin haasa’uun adabbiin du’aa akka hafu gaafatanii turan Haa tahu malee Iraan gaaffii Siwiidiin kuffisuun giddugaltummaa kennamu kamiifiyyuu akeekkachiisa kennite. Lakkoofsi namoota biyya alaafi lammummaa lama qaban, kan basaasummaan shakkamanii Iraaniin hidhaman baayyee dha. Bara darbe nama lammummaa Biriitishii fi Awustiraaliyaa qabu basaasummaan hiite waggaa 10nin booda geeddaraa hidhamtoota Iraan sadiitiin hiikteetti. Ahiimadriizaan qorannoo PhD isaa yaadannoosaa ummata Iraaniif taasise. Fuula jalqabaarratti, ‘’ Ummata addunyaa balaa garaagaraan du’uufi miidhamuuf, keesumaa immoo uummata magaalaa Baam’f ,’’ jedhe. Bara 2003tti uummatni magaalaa Baam 26,271 tahutu kirkira lafaan du’e. Digriin inni wal’aansa hatattamaa irratti hojjete du’atti na dhaqatee jedhee hin yaadne ture jetti haatiwarraasaa. Kan inni barbaadu jireenya namaa baraaruufi balaa irraa ittisuu tures jetti. Intalli isaanii faana abbaashee hordofuun yunivarsiitii inni PhD baratetti barachaa jirti. Viidaan,’’yeroo intalli keenya barnoota sadarkaa lammataa qabxii olaanaan xumurtu abbaanshee waliin hin turre,’’ jettii imimmaan buusaa. ‘’Yeroo Yunivarsiitii Kaarooliniskaa galtu akkuma abbaashee damee barnootaa fayyaa filatte, ammas abbaan waliin hin jiru,’’ jechuun miira gaddaaf gammachuun dubbatti.


Indiyaatti maatiin ashaaraa qubaa hin qabne maal jedhu?

Bara kana keessaa ashaaraan qubaa jireenya guyyaa guyyaa keessatti haala garaa garaatiin waan nu fayyaduudha. Fakkeenyaaf, buufata xiyyaaraa keessa darbuurraa eegalee, hanga filannoo filachuu fi bilbila ismaartii keenya ittiin banachuutti ashaaraan qubaa murteessaadha. Haata'u namoonni sababii adda adaatiin ashaaraa qubaa kana malee dhalatan jiru. Appuu Saarkar mana isaa kan Baangilaadeesh jirurraa viidiyoon wayita waliif bilbilletti barruu harkasaa yoo natti agarsiisu, jalqabarra waan addaa hin agarreen ture. Takka turee qalbiin yoon ilaalu garuu, qubni isaa hundi sarara tokkollee akka hin qabneen arge. Appuun dargaggeessa ganna 22 maatiisaa waliin naannoo Kaaba Raajshaashii jiraatudha. Hanga yeroo dhiyoottis gargaaraa meedikaalaa ta’uun hojjachaa ture. Abbaa fi akaakayyuunsaa qonnaan bultoota turan. Dhiironni maatii Appuu keessa jiran jijjiirama qaccee sanyii addunyaa irratti maatii muraasa qofa huba jedhamee yaadamu qabu. Ashaaraa qubaa tokkollee hin qabani. ''Dur dur wayita akaakayyuunsaa dargaggoo turanitti ashaaraan hagas barbaachisaa hin turre. Takkaa akka rakkootti ilaalee beeka jedhe hin yaadu," jedha Appuun waa’ee Akaakayyuusaa yoo dubbatu. Waggoota kurnan muraasa darbanitti garuu, sararoonni quboota keenyarra jiran odeeffannoo namootarraa sassaabaman keessaa isa guddaa ta’aniiru. 2008 wayita Appuun daa’ima turetti, Baangilaadeesh waraqaa eenyummaa biyyaalessaa ga’eessota hundaaf qopheessuu eegalte. Kuusaan odeeffannoos ashaaraa quba abbudduu barbaada ture. Hojjattoonni abbaa Appuu, Amaal Saarkariif akka itti waraqaa sana kennan wallaalanii ture. Dhumarrattis waraqaa eenyummaa barreeffama ‘‘ASHAARAA QUBAA HIN QABU’’ jedhu ofirraa qabutu kennameefi. 2010’tti ammoo ashaaraan qubaa paaspoortii argachuuf dirqama yoo ta’u, Appuun yaalii hedduun booda boordii meedikaalaa irraa waraqaa barreessifatee milkaa'ee ture. Garuu takkaa itti fayyadamee hin beeku, buufata xiyyaaraatti rakkoon na mudachuu mala jedhee waan sodaatuuf. Bishkiliitii motoraa fayyadamuun hojii qonnaa maatiisaaf barbaachisaa ta’us, hayyama konkolaachisuu hin arganne. "Kaffaltii kaffalee qormaata darbus, sababan ashaaraa dhiyeessuu hin dandeenyeef naaf kennuu didan," jedhe. Amaal abbaan Appuu nagahee kaffaltii itti raawwate qabatee asiif achi deemus, omaa hin fayyaduuni. Yeroo lama adabamee jira. Haala isaa poolisoota isa dhaabsisanitti ibsatus gurra itti hin kennine. "Kuni muuxannoo yeroo hunda naqaanessudha," jedha Amaal. 2016’tti mootummaan warraa siimkaardii mobaayilaa bitachuu fedhuuf ashaaraan qubaa kuusaa odeeffannoo biyyaalessaa keessa galuu akka qabu murteesse. "Yeroon siimii bitachuuf deemu waan godhan waan wallaalan fakkaatu, dubbiftuun sooftiweerii isaanii yeroon qubakoo irra kaa’u hojjachuu dhaaba," jedhe Appuun seeqaa. Jarris itti gurguruu didani. Siim kaardii bitachuu kan hin dandeenye dhiironni maatii kanaa hundi, kan maqaa haadhasaatiin ba’etti fayyadamu. Haalli maatii Saarkar akkas godhe kun ‘Adermatoglyphia’ jedhamuun beekama. Jalqaba kan beekame 2007’tti ogeessa fayyaa gogaa Siwiis kan ta’e Piitar Itiin nama jedhamutti dhimmi akkasii wayita itti dhiyaateefitti ture. Dubartii umuriinshee digdamoota keessa ta’e US seenuu yeroo rakkattetti. Fuullishee suuraa waliin wal-fakkaatus ashaaraan yoo ilaalamu argamuu dhabe. Warri gumuruukaas waan godhan wallaalani. Piroofeesar Itiin qorannoo taasisaniin ishee fi miseensonni maatiishee saddeet biroon haala adda ta’e kana qabaachuu hubatani. Quboota sarara malee uumamanii fi harka maashaalee dafqa baasan muraasa qabu arguu danda’ani. Ogeessa fayyaa gogaa kan biraa Eelii Ispireechar fi barattuu Jaanaa Nuuzbeek jedhaman waliin qorannoo namoota 16 maatii sana keessaa taasisaniin namni 7 ashaaraa yoo qabaatu, sagal omaa hin qabani. Akkuma argameenis ‘Adermatoglyphia’ jedhamee yoo moogga’uuf, Piroofeesar Itiin garuu ‘‘dhibee imala danqu’’ jedhanii waamaniini, maamilasaa jalqabaa US seenuuf rakkatte yaaduun, maqaan sunis nibarame. Dhibeen kun dhaloota hedduu maatii tokko keessatti hubuu danda’a. Eessumni Appuu Saarkar Gooppeesh jedhamu maagaalaa guddoo Daakaa irraa km350 fagaatee kan jiraatu yoo ta’u, paaspoortii baafachuuf wagga lama itti fudhate. ‘‘Daakaatti yoo xiqqaate yeroo afur deddeebi’ee dhibee kana akkan qabu jara amansiisuutu narra ture’’ jedha. Waajjirrisaa wayita hojimaata to’annoo hojiirratti argamuu ashaaraan deeggaramu fayyadamuu eegaletti, Gooppeesh hoggantoonnisaa akkuma durii guyyaa guyyaan waraqaa irratti akka mallatteessuuf akka hayyamaniif gaafachuun dirqamasaa ture. Ogeessi fayyaa gogaa Baangilaadeeshtti warra kana qorate akka jedhutti, maatiin kun dhibee sadarkaa 2ffaarra ga’eefi dafqa dhorkuun gogiinsa gogaa fidu qabaachuu hin oolan kan jechisiisedha. Mallattoolee kanammoo maatiin Saarkar himaniiru. Maatiin kun ‘Adermatoglyphia’ gosa biraa qabaachuu isaanii mirkaneessuuf qorannoon biraa ni barbaachisa. Maatii kana qaccee isaanii qorachuun gargaaruuf gareen isaanii hayyamamaa akka ta’e Piroofeesar Ispireechar himaniiru. Maatii Saarkarsi dararaa keessa jiraniif garuu, hawaasni furmaata barbaadee ofitti hammachuurra, isaaniin qollifachuutu itti waan sulphate fakkaata. Amaal jireenyasaa hedduu rakkoo malee jiraatus, ijoolleessaaf akka gaddu dubbata. "Waan harkakoo keessa jiru miti, waanan dhaaledha. Garuu aniifi ijoolleenkoo rakkoon nuti argaa jirru qalbii keenya kan cabsudha." Jedha Amaal. Amaaliifi Appuun dhiyeenya kana waraqaa raga fayyaa erga dhiyeessanii booda mootummaan Baangilaadeesh waraqaa eenyummaa biyyaalessaa kenneefii jira. Kaardichi odeeffannoo ijaafi fuula adda baasu of keessaa qaba. Haata’u malee ammas siim kaardiis ta’e hayyama konkolaachisaa baasuu hin danda’ani. Kan paaspoortiimmoo adeemsa gaafuma yaadan kan isaan dadhabsiisudha. "Haala kiyya irra deddeebi’ee ibsuu nuffeen jira. Namoota garagaraa gorsa gaafadhus kan waan qabatamaa natti hime hin jiru, namni ta’emmoo mana murtii akkan deemu natti hime, hunduu milkaa’uu baannaan achi dhaquunkoo hin oolu," jedha Appuun. Baangilaadeeshiin ala imaluu kan fedhu Appuun, paaspoortii akka argatu hawwa. Dhiyeenyattis iyyata galchuu akka eegalu hima.


Wal'aansa: Dheerina dabaluuf yaalii wal'aansa akkamiitu taasifama?

Saam Beek wayita barataa sadarkaa tokkoffaa turetti mucaa dheeraa kutaa isaa ture. Wayita sadarkaa lammaffaa gaheetti ammoo hirriyoonni isaa hundi dhedheeroo yoo ta'an inn garuu badaa hindaballe. "Kolleejjii ergan galeen dhiirootaafi dubartoota kaaniirra akka gabaabbadhu hubadhe. Dubartoonni dhiira isaan irra gabaabatu waliin jaalala hineegalan. Kanaafu haadha warraa hinargadhu jedheen yaadda'a ture,'' jedha. Jiraataan Niiw Yoorkiifi dargaggoonn waggaa 30 Saam, nan dheeradha jedhee eegullee dabalu hindandeenye. ''Galma gahuumsaafi dheerina waliitti hidheen ilaala,'' kan jedhu Saam filmaata ittiin dheerina isaa dabaluu barbaachu eegale. Kophee dheeraa kaawwachuu, sochii qaamaa taasisuufi kanneen kkf jedhan isa hinamansiifne. Waa'een wallaansa baqaqsanii yaaluu dubbise xiyyeeffannoo isaa caalaa harkise. ''Dheeriina inchiin dabaluun alatti deemuufi kaachu danda'aa'' jedheen yaade. Waggaa waggaadhaan namoonni dhibbaan lakkaa'aman dheerina isaanii dabaluuf wallaansa baqaqsanii yaalamu taasisu. Wallaansi kunis miidhaawwan hordofanii dhufu malan hedduu akka qabaatu oggeessonni ni dubbatu. Saam garuu erga waa'ee kanaa haadha isaa waliin mari'ateen booda rakkina qabaatulleen yaalamuuf murtesse. Wallaansa baqaqsanii yaalamu kanas waggaa shaniin dura raawwate. Kanaanis seenti meetira 162 irraa gara seenti meetira 170tti ol dheerachu danda'eera. ''Hakimichi jalqaba wayita na argeetti wallaansichi hangam cimaa akka ta'e natti himeera. Inchiiwwan muraasa dabaluun alatti deebi'ee deemuufi fiiguu danda'aa laata? jedhee yaadeen ture.'' Erga wallaansa baqaqsanii yaalamu xumureen boodas hospitaala keessatti wallaansi bayyanachuu taasifameefiira. Baatii jahaaf torbaniitti guyyaa afuriif wallaansa argataa akka ture hima. ''Akka haaraatti deemuu baruutu narra ture'' jedha. Biyyoota hedduu keessatti miila dheereessuuf wallaansi baqaqsanii yaalu ni kennama. Kanaanis hanga inchii shanii ykn seenti meetira 13 dheerina dabaluun ni danda'ama. Hospitaaloonni Ameerikaa, Jarman fi Kooriyaa Kibbaatti argaman waggaatti wallaansa baqaqsanii wallaanuu 100 hanga 200 ni hojjatu. Ispeen, Hindii, Turkiifi Xaaliyaan keessatti ammoo waggaan wallansi baqaqsanii yaaluu 20 hanga 40 ni taasifama. UK keessattis waggaan hanga 15 ni hojjatama. Lakkoofsi namoota wallaansicha taasisaniif yeroodhaa gara yerootti dabalaa dhufaa jira. Wallaansichi attamiin taasifamaa? UK'tti wallaansa baqaqsanii yaalamu kana raawwachuuf gara paawundii kuma 50 gaafata. Ameerikaatti ammoo doolaara kuma 75 - kuma 280 baasisa. Wallaansichi qaalii ta'usaatiin alattis sa'aa dheeraa kan fudhatuufi baayyee kan dhukkubuudha. Wallaansa damee kanaatiin adda durummaan hakimiin beekamaa lammii Sooviyeet Gaaviil Liizirov jedhamu. Wallaansa kanas kan eegalan tibba waraana addunyaatti wayita loltoota lubbuun hafan yaalaniitti. Haa ta'u malee, wallaansi kunis waggoota 70n darban keessatti baayyee fooyya'eera. Wallaansichis kan gaggeeffamu erga lafeen miilaa soqamuun bakka lamatti baafameen booda bakka qaawwaa sanatti sibiila galchuun. Hanga dheerina namni sun barbaadu irra gahamuuttis sibilichi miili metira tokkoon akka ol ka'u taasifama. Wallaanamaanis yaalii baqaqsuun sana booda ji'oota muraasaaf wallaansa bayyanachiisu argata. Wallaansichis ribuu miidhu, sochii dhiigaa dhaabu danda'a. Lafeen miilaa deebiisanii walitti qadaaduun yeroo itti rakkisuus ni jira. "Wallaansa baqaqsanii yaalamu kan raawwadhe waggaa 46tti ture" Namni biraa Baarniin jedhamu wallaansa baqaqsanii yaaluu kan taasisee waggaa shan dura biyya xaaliyaaniitti ture. Kanaanis dheerina inchii sadii dabalu hima. Wallaansicha akka taasisuu kan gorfamee hakiimootaan ture. "Wallaansa baqaqsanii yaalamu kan taasise waggaa 46tti ture. Lafeen miila kiyyaa deebi'ee waliitti gahu hindandeenye. Qaawwa inchi sadii umee ture,'' jedha. Wallaansichi isa rakkisee akka ture hima. "Ribuun miila kiyyaa hundi akka dhiita'eetti natti dhagahama ture. Dhukkubbiinsaas salphaa hinturre.'' Pirofesarri Waldaa Wallaansa lafee Biritish Hamiish Siimsan akka jedhaniitti, waggoota digdaman darbaniitti wallaansi damee kanaa fooyyee agarsiisaa dhufeera jedhu. ''Adeemsisaa amansiisaa ta'aa dhufulleen lafeen alatti ribuun, maashaa, haalli sochii dhiigaa fi gogaas gabbisuun waan barbaachisuuf adeemsisaa walxaxaadha'' jedhu. Hakimiin UK keessa hojjatan Dr Deeviid Godar, namoonni tokko tokko maallaqa qusachuuf jecha bakka wallaansaa nagummaansaa amansiisaa hin taanetti yaalii akka raawwatan himu. Baarniin wallaansa erga taasisee waggoota shaniin boodadha yaalii sadarkaa dhumaasaa kan xumurate. Dhumarrattis sibiilli miilasaa keessaa akka bahu taasifameera. ''Wallaansi baqaqsanii yaalu tokko tokko haala gaariin fiixa bahu. Ana garuu bayyanachuuf yeroo natti fudhateera. ''Ta'us wallaansicha taasisuu kiyyaaf hingaabbu. Dhiibbaa namoota gabaaboo mudatu irraa bilisa ta'e jireenya kiyya akkan hoggannadhuuf carraa naaf kenneera,'' jedha.


Doktorri US kaffaalti wal’aansa fayyaa dolaara 650,000 dhukkubsatootaaf dhiise

US keessatti Doktorri dhibee kaansarii wallaanu dhibamtooti kaansarii 200 ta’an kaffaaltii wal’aansaa isaanii kaffaluuf rakkachaa jiraachuu isaanii erga baree booda gara liqii doolara 650,000 ta’u dhiiseef. Hogeessi fayyaa Dr Omaar Atiiq jedhamu wiirtuu wal’aansaa kutaa Arkansaas  jiru keessa gara wagga 30 erga hojjeete booda wagga darbe cufeera. Dhabbata liqii sassabu waliin ta’uun kaffaltii hin kaffalamiin hafeeru sassaabuu jalqabee booda maatiin hedduu sababa weerarichaatiin diinagdeen isaaniimiidhamee rakkachaa akka jiran hubate. Guyyaa Ayyaana Dhaloota Kiristoos irratti liqiin irra jiru kamuu akka haqamee dhukkubsatootaaf barreesse hogeessi fayyaa kun. “Yeroo keessa namootni kaffaluu hin dandeenye akka jiranan hubadhe,” jechuun dubbate DR Atiiq. “Kanaaf, hatii warraakoofi ani akka maatiitti, liqii isaanii haquu irratti waliin haasofne. Haquu akka dandeenyu hubannee, sana booda haquuf murteessine.” Amma Yunivarsitii Arkansaas dame Meedikaal Sayiinsi keessatti  piroofeesara kan ta’e Dr Atiiq “yeroo weerarri kun mana, jireenyaafi dinaagdee namoota hedduu jeqeetti kana goochuun waan sirrii akka ta’e hubanne,” jechuun gaazeexaa Arkansas Demokraatittti himeera. Liqiin kaffaaltii wal’aansaa dhukkubsatoota 200 irra ture gara doolara 650,000 akka ture hima. Kaardii baga geessanii ayyaana waggaa dhukkubsatootaaf erge irratti Dr Artiiq kana barreesse: “Kiliniiknii kaansarii Arkansaas isin tajaajiluu isaatti baayyee boona. Harki caalaan kaffaltii wal’aansaa dhabbilee inshuraansiin kan kaffalaman ta’us, kaffaltiiwwan hafan ammayyu cimoo ta’uu malu. Kan nama gaddisisuu, sirni fayyaa keenya akkanaan hojjata. Kilinikni keenya liqii dhukkuubsatooti kilinikichaaf kaffaluu qaban hunda haquuf murteesseera. Baga geessan.” Hogganaan Waldaa Hawaasa Meedikaalaa Arkansaas Deevid Wiroten akka jedhutti, Dr Atiiq yaada liqii dhukkubsattoota haquu irratti “rakkoon jiraachuufi dhiisuu” adda baasuuf bilbileefii akka isa gaafate hima. “Utuu Dr Atiiq beektee, caalaatti siif gala,” jedha Wiroten. “Jalqaba, haakima akka isaa  hayyuu ta’e argee hin beeku, isarra darbee haakima akka isaa gaarummaa qabus argee hin beeku.”


'Suutuma harkikoofi miillikoo socho'uu dadhabe'

Zhaaviyer Alfoord ogeessa fiilmii dalaguudha. Kana dura seenaa namootaa viidiyoon hima ture. Amma garuu kaameraa ofitti garagalchee dhukkuba addaa irreefi miila isaa gogse ibsuuf itti fayyadama. Dhukkuba narvii miidhu qabaachuu koo yoo natti himani baay'een rifadhe. Dhukkuba kana takkaa dhagahee hin beeku. Kan na gorse jalqaba oduu gaarii natti hime - dhukkubichi si hin ajjeesu kan jedhu. Ergasii oduun badaa dhagahame - sababa nama qabuus ta'e qorichi isaa hin beekamu jechuun natti dubbate. Akka natti hammaataa deemu, yeroo keessa harka, irreefi lukakoo fayyadamuu akka hin dandeenye natti hime. Yeroo sanatti addunyaan ani beeku jijjiiramte. Kana dura dhukkuba maatiirraa darbeefi autoimmune peripheral neuropathies jedhamu nan qaba. Dhukkubni kuni ergaa sammuurraa darbuufi maashaa keenya bira gahuu qabu akka hin geenye taasisa. Kana jechuun qaami hin goga yookiin hadoodee ergaa fudhachuu dhaba jechaadha. Dhukkubi haala akkanaan daran beekamu Guillain Barre Syndrome (GBS) jedhama. Baay'ee namarra mul'achuu baatus osoo sammuu yaaduu qabanii namoonni qaama isaanii akka hin sochoosne dhorka. Wanti gaarii garuu tura keessa fooyya'aa waan deemuuf namoonni qaama isaaniitti fayyadamuu eegalu. Kiyya garuu kanaan faallaadha. Hammaataa deema. Jalqaba fiixee miilaarraa na eegale. Achi qubakoo. Amma adeemuun nan rakkadha. Miillikoo laafeera. Ani harka mirgaan fayyadama. Amma garuu akka durii harkaan kaameraa sochoosuu hin danda'u. Sirriitti barreessuus hin danda'u. Yooman xiqqoo harka diriirse dafeen dadhaba. Wanti nama gaddisiisu immoo harki mirgaakoos dadhabuu eegaleera. Waggaa 12 dura dhukkuba kanaan qabamuu kiyya yeroon bare umriin kiyya reefu 30. Hiree fuuldureekoo qofa osoo hin taane, kan haadha warraakoo Anaafi kan ijoollee keenya irratti dhibbaa akka qabaatu bareera. Kanaaf akkuma namoonni hedduu, warreen dhiiraa godhan, waa'ee isaa dubbachuun dhiise. Kanaafuu hanga namni nagaafachuu dhaabutti ''Hin beeku, wayyoon qaba,'' akkasumas ''hin yaadda'inaa'' jedhee deebisuun eegale. Waggoota kudhanif akkana dhokseen ture. Waggoota 15 darban BBC'f dokimantarii dalageera. Boodarra haati warraakoo waa'ee dhukkubakoo dokimantarii akkan dalagu yaada dhiheessite. Dokimantariin 'Locked In: Breaking the Silence' waa'eekoorratti dalagame dhuguma deeggarsi akka na barbaachisu kanin itti hubadhe ture. Namoota dhukkuba ani qabu jechuunis GBS'dhaan miidhaman barbaacha eegale. Nami ani qunname tokko Sikoot jedhama. Reefu umriin isaa 40'oota keessa. Quba isaa irra dhukkubi yeroo isa eegalu biyyoota Awurooppaa keessa bashannanaa ture. Sa'aatii 32 keessatti garuu kutaa wal'aansa addaa barbaaduufi deeggarsa veentiletaraan harganuu eegale. Qaama isaa sochoosuu hin danda'u. Sammuun isaa garuu sirriima hojjeta. Kutaa kunuunsi taasifamuuf keessa waggaa lama erga turee booda amma mana isaa keessa jiraata. Wiilchariidhaan socho'uu eegaleera. Hospitaalota UK keessa jiranitti namni dhukkuba akka kiyyaa qabu baay'ee xiqqoodha. Waggaatti dhukkubsataan tokko yookiin lama isaan bira dhufedha. Ji'a 12 booda nama Roob jedhamu walbare. Umriin isaa 70 keessa. Erga quba isaa irratti dhukkubni itti dhagahame booda torban tokko keessatti qaamni isaa ajajamuufi dide. Amma ijaan qofa namatti haasa'a. Dokimantariin hojjedhe akka durii of dhoksuu osoo hin taane ifatti dubbachuu akka qabu na hubachiise. Amma hundi keenya ifatti haasa'aa jirra. Mucaan koo dhukkuba kanaaf akka saaxilamuu danda'u na gaafatee akka yaadda'u hin qabne itti himu danda'eeras. Dhukkuba Sikoot, Roob akkasumas kiyya gidduu garaagarteen jira. Anaaf qorichi na fayyisu jiraachuu baatus yeroofis ta'u akka natti hin hammaanne wal'aansi kennamu jira. Dhiigi namoota hedduun arjoomameefi torban sadii keessa si'a torba fudhadhu sirna dhukkuba ofirraa ittisuu qaama kiyyaa akka haaraatti akka dalagu taasisa. Ammaaf kanattin jira. Gaafa tokko wal'aansi kunuu hojjechuu dhiisuu mala.


Ogeettiin anisteezhiyaa alkoolii dhuguun wal’aansarratti lubbuu dubartii deessu baaste hidhaan adabamte

Ogeettiin anisteezhiyaa lammii Beeljiyeem dubartii lammii Biriteen wal’aansa baqaqsanii yaaluu atattamaan deessisuu dadhabuudhaan, dubartiin wal’aanamtu du’uu hordofuun hidhaa waggaa sadiin adabamte. Helga Wayuters, dubartiin ganna 51, dhaddacha mana murtii Kamisa Firaansi booda hojiicha akka hin hojjanne dhorkamteetti. Wayuters dubartii ganna 24 Zintiya Hawaak jedhamtu bara 2014 ajjeesuun balleessaan raawwatte irratti mirkanaa’eera. Dubartiin kun ujummoo hargansuu liqimsituu (qoonqoo) Aadde Haawakitti dhiibde jedhan qorattoonni dhimmicha hordofan. Dubartiin kun hojicha wayita hojjattu dhiibbaa dhugaatii alkoolii jala turte. Wayuters dhaddacha mana murtii Kamisa darbeerratti qaamaan hin dhiyaanne ture. Hiriyaan dubartii lubbuu dhabde Haawak garuu, dhaddacharratti argamuuf gara magaalaa Firaans Paawutti imaltetti. Ms Haawak hospitaala Ortiz magaalaa Pawu cinatti argamtu Fulbaana, bara 2014 seente. Wayuters dawaa ansteeshiyaa Haawak waraantetti, garuu wal’aansa baqaqsani deessisuu wayita barbaachisurratti rakkoon kun kan uumame. Wayuters itti fufiinsaan dhugaatii alkoolii ’’guyyaa hunda'' Vodkaa fi bishaan akka dhugdullee amanteetti. Isheen akka jettetti, otoo wal’aansa baqaqsuutiin akka deessistuu hospitaalaatti waamamuushee dura, dhugaatii alkoolii dhugdee akka turte himteetti. Namoonni waan yeroo sana ta’e argan yeroo isheen deebitu, fooliin alkoolii isheerraa akka isaanitti bahe dubbataniiru. Yeroo to’atamtetti immoo qabiyyeen alkoolii dhiiga ishee keessa jiru giraamii 2.38 ykn burcuqqoo 10 ta’a ture. Dubartiin ganna 51 kun erga hojiicha eegaltee turtii torban lamaa gadi keessatti, ujummoo hargansuu dogoggoraan qoonqoo dubartii keesssa kan galchite. Dubartiin kun vintileetara irra kaa’uu otoo qabduu maaskii Oksjiinii irra kaa’uunis himatamti. Ms Haawak, dubartiin UK Somirsit, otoo wal’aansa baqaqsanii wal’aanu keessa jirtuu, hooqqisuu fi iyyuun ’na dhukkube’ jechaa akka turte namni ijaan arge himeera. Narsiin tokko mana murtiitti dhiyaatchuun waan ta’e wayita himtu ‘'ta’iin ture dirree waraanaa fakkaata ture,'' jette. Hawaak, rakkoo dha’annaan onnee adda ciccituu ishee mudateen rakkachuun guyyoota afur booda lubbuun ishee darbe, daa’imni ishee garuu lubbuun hafeera. Wayuters du’a Hawaakiif addatti itti-gaafatamummaa akka hin fudhannee fi hojjattoonni biroo akka balaaleffatamuu qaban kaafte. Kana malees, Wayuters vintileetarri hojjataas akka hin jirre himtuus, qorattoonni garuu dubbiin ishee kun dharaa jedhaniiru. Kamisa darbe manni murtii miidhaa irra qaqqabsiifteef maatii Hawaakiif beenyaa doolara Ameerikaa miiliyoona 1.65 akka kaffaltu itti mureera. Wayuters, sana duras hospitaala Beeljiyeemirraa gara Firaans kan dhaqxe, sababiidhuma dhugaatii alkoolii baay'iftuun hojiirraa erga ariyatamteen booda ture.


Guuriin gurraa daawwitii fayyaa sammuu ta'uu quba qabduu?

Qorattoonni akka jedhanitti, guuriin gurraa daawwitii ykn agarsiiftuu fayyaa sammuu ta’u qorattoonni akeekan. Qorannoo namoota 37 gaggeeffame tokko akka agarsiisutti, waanti akka zayita fakkaatee gurraa keessaa maddu(guuriin) hormonii dhiphina kortisool jedhamuu safaruuf fayyada. Barreessaan qorannoo kanaa Dr Adiriis Hiranii-Vives, qorannoon kun dhibeewwan sammuu akka muka’uu fa’aa adda baasuuf karaa fooyyee saaqa jedhan. Ogessi kun qulqulleessituu otoo dibbee gurraa hin miidhiin qulquleessuuf fayyadu haaraas kalaqaniiru. Hormooniin kortisool sammuun keenya dhiphinaaf deebii akka kennu dhaamsa akeekkachiisaa kan dabarsuu yoo ta’u, hormoonii ‘’loli ykn baqadhu’’ jechuudha. Hormooniin kun dhaamsa akeekkachisaa wayita dabarsu sirna madinummaa qaamaa, bullaa’iinsa sorataa fi haala hirriba dabalatee, sirna qaamaa hundaarratti dhiibbaa uuma. Haata’u malee, jeeqamu sammuu akka muka’uufi dhiphinaan walqabaturratti qoodni qabu guutummaatti hin beekamu. Dr Adiriis Hiranii-Vives ogeessi fayyaa sammuu yuunvarsiitii kolleejji Landan institiyuutii niiwuroosaayinsii akka himanitti, maaltu akka hamma  horomoonii kortisooli dabaluu fi hir’isuu hubachuu barbaadanii qorannoo gaggeessan. Ogeessi malli kun ogeeyyiin sakatta’iinsa fayyaa sammuu sirrii ta’e akka gaggeessaniif kan gargaaruullee ibsan. Dr Adiriis Hiraniin dhibee sirnaan adda baasuun, karaa wal’aansa sirriin kennuuf barbaachisuu tokkicha akka ta’e ibsan. Kanaafuu namoota kamtu qoricha dhiphina hir’isan fayyadamuu qabu isa jedhu himuuf caalatti  akka qorannoon kun fayidaa qabu ibsan. Hamma horomooni kortisool dhiiga keessatti safaruun kan danda’amu yoo ta’u, yeroo murtaa’eef sadarkaa hormooniin irra jiru agarsiisuuf qofa  fayyada. Qorannoon dhiigaa ofuma isaatiifu garuu kan nama dhiphisu waan ta’eef ragaa dogoggoraa yeroon itti agarsiisulle akka jiru kaasan. Ogeessi kun hamma kortisoolii qajjisa ykn rifeensaa mataarra  samuudda fudhatamuun safaruun akka danda’amu baruuf qorannoo gaggeessaa turaniiru. Qajjiisa mataa sm3 dheeressuu kanaa baruuf barbaachisa- namni hundi garuu rifeensa ammas dheeratu hin qabu. Garuu amma hormoomii kortisooli guurii gurraa keessatti argamuutti caalatti amansiisaa ta’uu ibsan. Hammi hormoonii kortisool samuda qajjisa mataa caala guurii gurraa keessatti argamaa jedhan. Dr Adiriis Hiranii-Vives akka himanitti, akkuma kannisni sukkaraa gagaa keessatti sukkaara kuufattutti, hormoonii fi waantonni biroos guurii gurraa keessatti akka kuufaman wal bira qabanii ibsaniiru. Turtii yeroo dheeertuu keessatti malli kun hamma sukkaara dhiiga keessa jiruu fi farreen qaamota alagaa madaaluuf/safaruuf akka ooluu danda’an ibsaniiru.


Daa’imman lakkuu buqqee mataasaanii ogeeyyiin adda baasan Paakistaanitti deebi’an

Daa’imman lakkuun mataan isaanii walqabatee dhalatan bara darbe wal’aansa baqaqsanii yaaluun adda baafaman, Landan irraa gara biyya dhaloota isaanii Paakistaanitti deebi’an. Daa’immaan maqaan isaanii Safaa fi Marwaa Bibii jedhaman gartuu ogeeyyii fayyaa hospitaala Ormaand Istiriit Landanitti argamuun wal’aansa sa’aatiin 50 fudhateen adda baafaman. Haatii isaanii Zayinabaa Bibii BBC tti akka himtetti, ijoollee ishee lakkuu maatii isheetti deebistee dabaluutti hedduu gammaddeetti. ‘’Ijooolleen lachuu gaarii jiru, Marwaan jijjiirama guddaa agarsiifteetti kanaafuu deeggarsa xiqqaa qofa barbaaddi,’’ jette. ‘’Safa ni hordofna, ishee sirnaan kunuunsina, fedha rabbii yoo ta’e lachuu deemuu ni jalqabu,’’ Daa’immaan lakkuun walitti qabatanii kan dhalatan darbee darbeeti. Daa’imman lakkuu dhalatan 20 keessaa tokko irratti buqqee mataan walitti qabatanii haala kanaan dhalachuun mudachuu mala. Ta’iin akkasii lakkuu Kiraayinopagas (craniopagus twins) jedhaniitu ogeeyyiin waamu. Harka caalaan ijoollee akkanatttiin dhalatanii garuu ijoolluummaa keessaa otoo hin darbiin du’u. Daa’imman walitti qabatanii dhalatan kana gartuu namoota 100 of keessaa qabutu hospitaala Gireet Ormaand Istiriit jedhamu Landanitti kunuunsaa ture. Ijoolleen lakkuun kun Guraandhala, bara 2019 addaan baasuun kan danda’ame wayita ta’u, erga yeroo sanaatii haadha fi eessuma isaanii wajjin Landan jiraatan. Baasiin wal’aansaa fi kan biroo doolara Ameerikaa miliyoona tokko ol nama dhuunfaatu arjoomeefi, lammii Paakistaan hojii biizinasii hojjatu Murtazaa Lakanii namticha jedhamudha. Ijoolleen durbaa lakkuun adda baafaman kun amma umriin isaanii ganna sadii fi baatii jaha guutera. Idileen sochii qaamaa ogeeyyiin deeggarame qabu, kunis akka deemuu danda’an deeggaruufi. Kana malees daa’immaan kun waan haaraa baruuf rakkaatu. Haati daa’imman kanaa gartuu ogeeyyii baqaqsanii yaaluun adda isaan baasaniin gootota jettee leellifte. Itti dabaluunis ijoolleeen torba Paakistaanitti horattee obbolaan isaanii ijoollee lakkuu kana kunuunsuuf hawwiin eegaa akka jiraniillee dubbatteetti. Gartuun wal’aansa baqaqsanii suphuun daa’imman kana adda baasan kan dursan Aab Owasi Jeelanii, ogeeyyiin gartuu sana keessatti hirmaatan maatiin kanaaf ‘’baay’ee gammadneerra’’ jedhan. Ta’uus bu’aa argameerratti shakkii qabu ture. ''Marwaan foyya’iinsa guddaa mul’iste, maatii akka waliigalattii yoo ilaalu waan ta’uu qabu dalagne, garuu Safa irratti akka dhuunfaaatti garuu shakkiin qaba,’’ jedhe. Aab Jeelan ogeessa niwuroo sarjinii muuxannoo jabaa qabudha. Sammuun daa’immaan lakkuu lamaan ujummoo dhiigaa akkataa walxaxaa ta’een walitti hidhame qabu. Daa’imman lakkuu kana keessaa tokkootu ujummoo dhiiga murteessoo akka fudhattu taasifame. Isheenis Marwaadha, lakkuu ishee laaftuu taateef dhalatteef kenname. Sababii kanaan Safa sammuu ishee keessatti dhangala'uu dhiigaa mudate booda sammuun ishees waan miidhameef tarii deemuu dadhabuu dandeessi ta’a jedhan. Aab Jeeylan sababa kanaan murtoo kenneetti yeroo tokko tokkoo akka jeeqamu dubbateera. Otoo daa’imman kun jalqabarratti wayita dhalatan adda baafamanii caala gaarii akka ta’ullee dubbateera. Baasii maallaqaa wal’aansaa fi kan biroo isaan barbaachisu walitti qabuun yeroo dheeraas fudhatee ture. Kunis Aab Jeeyilaan fi ogeessi wajjin hojjatan pirofesaar Deevid Dunaway dhaabbata gargaarsaa Gemini Untwined jedhamuun hundeessuun waa’ee daa’imman walitti qabatanii dhalatanirratti hubannoo uumuu fi fandii maallaqa wal’aansaaf barbaachisu kaffaluufin akkaataa danda’amurratti akka hojjatan taasiseera. Gartuun ogeeyyii kunis sana booda ijoollee dhiira Tarkii buqqeen mataa walitti qabatee dhalatan bara 2020ttis haala milkaa’aa ta’een adda baasaniiru. Daaa’imman kun waggaa lama otoo hin guutiin gara biyya isaaniiitti deebifamiiru.


Bishaan malee hagam turuu dandeenya?

Addunyaa keessatti bishaan jireenyaaf wantoota barbachisaan keessa isa ijoodha, garuu tasa bishaan argachuu yoo dhabne maal taana? Biyyoota guddatan hedduu keessatti bishaan qulqulluu argachuuf salphaatti boombaa banuun ga’aadha. Namootni naannoo kana jiraatan yaaddoo malee yeroo ilkaan rigatan, dhaqna dhiqatan ykn mana fincaanii faayyadaman, bishaan hedduu dhangaalaasaa oolu. Garuu addunyaa keessatti namootni biiliyoona 1.1 ta’an bishaan qulqulluu hin argatani, namootni biiliyona 2.7 ta’an ammoo yoo xiqqaate waggaatti ji’a tokkoof bishaan hin argachuun itti cima. Wantoota lubbuun jiraachuuf nama barbaachisan keessa inni ijoo tokko bishaan yoo ta’uu, bishaan malee turuuf yoo dirqamne wantoonni hamaan hedduu ariitiin uumamu malu. Umurii keenya irratti hundaa’uun qaamni namaa %60-70 bishaanidha. Qaamni keenya karaa, fincaani, dafqaa, bobba’aa fi hafuuraan bishaan of keesaa waan baasuuf, itti fuufiinsaa nyaachuu fi dhuguun bakka buusuu qabna. Yoo kana hin goonu ta’e qaamni gogiinsaan miidhama. Sadarkaan gogiinsaa inni jalqabaa dheebuudha, kun ammoo kan jalqabu yeroo bishaan qaamaa %2 ba’udha. “Yeroo dheebottu, qaamniikee jiidhina qaamakee keessa jiru fayyadamuu eegala,” jedhu ogeessi fayyaa madaallii qaama keessa qoratu Dileep Loboo. “Kaleen kee bishaan muraasaa afuuffeekeetti waan erguuf, fiincaan keenya gurraachaa’aa deema. Yeroo dafqitu ho’iinsi qaamaakee dabalaa deema. Dhiigikees furdachaa deema. Hamma Oksijiinii madaaluuf jechaa dhahichii laphee dabalaa deema.” Dhiibbaa qamaarra ga’aa jiruurraa ka’uun sadarkaan itti gogiinsi uumamu adda adda ta’uu mala. Garuu bishaan malee ho’iinsa 50C keessatti, sochiin yoo jiirate, gogiinsi ariitiin hammachaa deemuu mala. “Dhalli namaa ho’iinsa guddaa qabaatus, hoo’insi dhukkubsaachuurra hanga du’aatti nu saaxila,” jedha Loboon. “Yeroo qorra cimaatti lakkoofsi namootni du’anii dabalus, yeroo ho’aa cimaatti garuu lakkoofsichi hedduu dabala.” Bakka ho’aa keessatti yeroo ispoortii hojjanuitti, qaamni namaa sababa dafqaan saatii tokko keessatti gara bishaan liitiraa 1.5-3 dhabaa deema. Qilleensa naannichaa irratti hundaa’uun ml200-1,500 biraa yeruu hafuura baafannu ba’a. Dhibbaa kun qaama namaarratti qabaachuu danda’u guddaadha. Gorgiinsi salphaanillee dadhabbii fiduun qaamni keenya seeran akka hin sochoofne godha. Yeroo bishaan hedduu qaama keenya keessa ba’u, daafqaan teempireechara keenya madaaluu waan dadhaabnuuf, ho’iinsi cimaan rakkoo keessa nu galcha. Yeroo qaamni keenya bishaan argatu caalaa dhabaa deemu dhiigni keenya kantaraa deema, kana jechuun ammoo qaamni keenya dhibbaa dhiigaa keenya ol qabuuf hojii cimaa hojjata jechuudha. Yeroo bishaan qaama keenya %4 dhabnu, dhiibbaan dhiigaa keenya hir’isee of wallaaluu dandeenya. Itti aanuun yoo bishaan qaama keenya %7 dhabnu qama keenya irra miidhaan ga’uu eegala. “Of eeguuf qaamni keenya kutaa qaamaa kanneen akka kalee fi mar’ummaantti dhiigaa deemu hir’iisaa deema, kun ammoo miidhaa fida. Yoo kaleen dhiiga keenya hin calalu ta’e, kosiin seelii walitti qabamaa deema. Bishaan buccullee tokko dhabuun du’aa jirta jechuudha.” Yeroo dheebuu guddaan jiraatee bishaan dhabanitti namootni tokko tokko fincaan isaanii dhuguuf diqamu. Nama ga’eessa fayyaa tokkoof fiincaan isaa %95 bishaan yoo ta’u kan hafe waan kosii ashaboo fi amoniyaa kaleen gatudha. Nama googiinsa irra ga’eef garuu bishaan fincaan keessa jiru waan hir’atuf, fiincaan isaa yoo dhuge akka bishaan galaanaa dhuguudha. “Yeroo gabaabaaf dheebuu ba’uuf fiincaan dhuguun rakkoo hin qabu, garuu qaamni gogiinsa keessaa ba’uuf bishaan fi ashaboo qabachuu barbaada,” jedha Loboon. Bishaan ashaboo bayyee hin qabu ykn fincaan dhuguun yeroof gargaaru danda’a, garuu dhibbaa hamaa qaamaa irratti uumuu mala. Haala hamaarra yoo ga’e gaggabsoofi sammuu keessatti dhiigni akka dhangala’uu gochuu danda’a. Yeroo gogiinsi ykn dheebuun hammaachaa deemu akkataa sammuun keenya hojjatu irratti dhibbaa ni uuma. Hammi dhiigaa sammuu keenyatti deemuufi hangi sammuu keenyaalle ni hir’isa. Gogiinsi cimaan yoo nurra ga’ee kaleen keenya hojii dhaabuu danda’a, yoo bishaan argannellee bayyaannachuuf turban hedduu fudhata. Dabalataan ammoo dheebuun cimaan hiddi dhiigaa keenya akka jaabatu gochuun rakkoo onnee (heart attack) fiduu danda’a. Nannoo ho’iinsa guddaa qabu keessatti ammoo dhibbaan gogiinsi fidu ni hammaata. “Qaamni keenya hor’iinsa isaa madaaluu waan dadhabuuf hiddii hedduun barbaada’ee, kutaan qaama akka sammuu, onnee fi sombi hojii isaa akka dhaabuu taasasa,” jetti ogeettiin fayyaa Naatalii Kooksan. Kun ammoo gaggabsoo, koomaafi yeroo kutaaleen qaama keenya hojjachuu dhaaban du’a fida. Dhallii namaa guyyaa meeqaaf bishaan malee turuu danda’a kan jedhu hanga ammaatti falmi kan kaasudha. Saayinstistoonni hedduu dhallii namaa bishaanii fi nyaata malee guyyaa muraasa turuu danda’a jedhu. Bara 1944tti saayintoostonni lama qorannoof jecha nyaata gogaa qofa nyaachaa bishaan malee turani. Inni tokko guyyaa sadiif inni tokko ammoo guyyaa afuriif turani. Guyyaa dhumaa qoranichaatti, lamaan isaanii waa liqiimsuu hin dadhabani, fuulli isaanis ‘dhiita’eefi daalachaa’oo’ ta’ee ture. Gaarummaan isaa haallii isaani utuu hin hammaatiin qorannoon kun addaan kutame. Dandeettiin bishaan malee yeroo dheeraaf turuus namaa namatti gargaridha. Kanafis ragaan jira, fakkeenyaaf, hamma bishaani namni sun guyyaa guyyaan dhugu irratti hundaa’uun qaamni nama Sanaa dheebuu dandamachuu danda’a. Hanga ammaatti guyyaa dheeraan namni bishaan malee tureeru kan beekamu guyyaa 18 dha. Kunis bara 1979tti dargaggeessi ganna 18 lammii Oostiriyaa Anderiyaas Mihaveciz, mana hidhaa keessatti poolisootni isa irranfatani nyaata fi bishaan malee yeroo turedha. Kanaafis Anderiyaan galmee  Guinness Book of World Records irratti galmeeffameera. Addunyaa keessatti namootni biiliyoona afur ta’an waggaatti yoo xiqqaate ji’a tokkoof hanqinni bishaani guddaan irra ga’a. Jijjiraamni qilleensa ammoo kuutalee addunyaa hedduu keessatti hamma bishaan qulqulluu argamuu hir’iisuu danda’a. Akka tilmaama tokko tokkotti bara 2025tti lakkoofsa uummataa addunyaa keessa walakkaa ol hanqinni bishaani irra ga’uu mala.