Lola Tigraay Itoophiyaa keessaa: Sudaan fi Jibuutiin 'Mootummaa Itoophiyaa cinaa akka dhaabbatan beeksisan'

Sudaan fi Jibuutin lola naannoo Tigraay keessa jiruun walqabatee, mootummaa Itoophiyaa cinaa akka dhaabbatan beeksisuu isaanii dubbi himaan Ministeera Dhimma Alaa Ambaasaddar Diinaa Muftii himan. Dhimmoota waqtaawaa irratti miidiyaaleef ibsa kan laatan Ambaasaaddar Diinaan, angawootni biyyoota lamaanii “nageenyi Itoophiyaa nageenya isaanii akka ta’e,'' dubbatan jedhan. Dabaluunis ''Haleellaan Itoophiyaarratti raawwatamu kamiyyuu isaanirratti akka raawwatametti akka lakkaa’an mirkaneessaniiru. Haala kamiinuu Itoophiyaa cinaa dhaabbachuuf waliigalaniiru,” jedhan. Lolli Naannoo Tigraayitti erga jalqabee namootni dhibbaan lakkaa’aman lubbuu dhabaniiru. Lolli kun gaafa Sadaasa 4, 2020 jalqabe yogguu tahu, Mootummaan federaalaa TPLF buufata Raayyaa Ittisa Biyyaa naannicha jiru haleeluun meeshaa waraanaa saamuu barbaade jechuun himata. TPLF immoo himannaa kana ni waakkata. Gorsaa dhimma nageenyaa MM Abiy kan ta’an Obbo Gadduu Andaargaachaw, Jibuutii fi Sudaanitti imaluun dhimma naannoo Tigraay keessa jiru angawoota biyyaalee kunneenii hubachiisuun isaanii ibsa kanarratti himame. Lammiilee gara Sudaan baqatan deebisuufis mootummaan Sudaan deeggarsa barbaachisu akka taasisu kan himan Ambaasaaddar Diinaa Muftii, mootummaan Itoophiyaas dhimmoota namoomaa uumaman furuuf, tarkaanfilee barbaachisan fudhachaa jiraachuu fi kanneen baqatan deebisuuf qophiin taasifamuu dubbatan. Sochiin naannoo Tigraay keessatti taasifamaa jiru tarkaanfii olaantummaa seeraa mirkaneessuuf fudhatamaa jiru ta’uu, hawaasa idil addunyaa hubachiisuuf sochiin taasifamaa turuu himaniiru. Haaluma kanaan jiilli itti aanaa ministira mummee fi ministira dhimma alaa Obbo Dammaqa Makonninin durfamu, dureewwan biyyoota Keeniyaa, Yugaandaa, Ruwaandaa fi Rippablika Dimokiraatawaa Koongoo walin mari’atuusaa dubbatan. Kaayyoon imala kanaas “dhimma kutaa Kaaba biyya keenyaatti argamu ka’umsasaa, qabiyyee oppireeshinii fi galma isaa hubachiisuudha,” jedhan. ''Oppireeshiniin kun akka dhaabbilee fi miidiyaalen tokko tokko gabaasanitti, walwaraansa osoo hin taane, hojii seera kabachiisuu garee muraasa irratti xiyyeeffate ta’uu hubachiisaniiru,” jedhan. Ambaasaaddar Diinaan dabalanii ''Gareen kun kutaalee biyyattii adda addaatti humnoota finxaaleyyii biroo deeggaruu, ijaaruu fi bobbaasuun, sochiilee seeraan alaa taasisaa akka ture fi kunis heera federaalaaraa faallaa akka ta’e hooggantoota kunneen hubachiisaniiru,” jedhan. TPLF himannaa mootummaa federaalaa irraa irra deddeebiin ka'u tasumaa soba jechuun haala. Akka isaan jedhanitti, hooggantootni biyyoota kanneeniis, dhimmichi dhimma keessoo biyya tokkoo akka ta’eefi dhimma biyya kamiyyuu keessa seenuu akka hin feene himuu isaanii Ambaasaaddar Diinaan dubbatan. Guyyoota muraasa dura wayita Obbo Dammaqaa Makonnin Keeniyaa daawwatanitti, pirezidantiin Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataa lolli Itoophiyaa keessatti mootummaa federaalaa fi humnoota TPLF'f amanamoo tahan gidduutti gaggeeffamu karaa nagaan akka furamu waamicha dhiyeessuun isanii ni yaadatama. Uhuruun lolli mootummaan federaalaa fi TPLF gaggeessaa jiran kun gumaacha lammiileen Itoophiyaa guddina biyyattii keessatti qaban laaffisa, kanaafuu ''lola qabbaneessaa!'' jedhanii waamicha dhiyeessaniiru. Gama biraatiin dhimma haleellaa rokkeettii loltootni ABUTif amanamoo ta’an gara Asmaraatti dhukaasaniiru jedhame ilaalchisee kan gaafataman Ambaasaaddar Diinaan, ''Kun dhimma lamaaniiti. Gama keenyaan garuu walitti dhufeenya gaarii mootummaa Eertiraa walin qabnu itti fufsiisuu barbaadna,” jedhan.


Lola Tigraay: 'Sarbama mirgaa yeroo waraanaa mudatuuf itti gaafatamummaan jiraachuu qaba'

Koomishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa lola Tigraayitti adeemaa jiruun wal qabateen namoota nagaaf deeggarsi qaqqabuu mirkaneessuun barbaachisaadha jedhe. Lolli kun hanga itti fufetti namoonni nagaa waraana irratti kallattiin hin hirmaanne sarbama mirga namoomaaf akka hin saaxilamnee akkasumas deeggarsaa fi tajaajila namoomaa argachuun isaanii mirkanaa'uu qaba jedhe. Nyaata, qorichaa fi tajaajilli kaan illee namoota nagaaf akka qaqqabu gochuuf, waraana keessatti namoota miidhaman wiirtuu fayyaatti geessuuf, naannoleefi namoota waraana kanaan miidhaman bayyanachiisuuf, waraanichaan namoota buqqa’an qe’ee isaanitti deebisuu fi bayyanachiisuf akkasumas godaantota naannichaa lakkoofsa guddaaa qabaniif deeggarsa dhiyeessuuf mootummaan federaalaa haala mijeessuu akka qabu gaafateera. Raawwii deeggarsa kanaas qaamota isaan ilaallatu waaliin nan hordofa jedheera. Kana malees Waldaan Fannoo Diimaa tajaajila namoomaa akka raawwatuuf qaamoti waraana kanarratti hirmaatan seera idil-addunyaa bu’uureffachuun faajjii Fannoo Diimaa akka kabajan yaadachiiseera. Sarbama mirga namoomaa yeroo waraanaa Koomishinichi yeroo waraanaallee mirgooti namoomaa kabajamuu akka qaban ibsuun hidhattoonni lola irratti hirmaachaa jiran nageenya namoota nagaa eeguu qabu jedha. Haaluma kanaan qaamota lola kanarratti hirmaataniin sarbama mirga namoomaa raawwatame kamuu qorachuu fi ragaa walitti qabuun itti gaafatamummaa mirkaneessuuf nan hojjedha jedheera. Odeessaalee biroo waa'ee lola Tigraay: Rakkoo magaalaa Maayikaadiraatti mudate qulqulleessuufis garee qorannoo garasitti bobbaaseera jedheera. Lixa Tigraay magaalaa MaayiKaadiraa jedhamtutti namootni nagaan lakkoofsi isaanii hedduu tahe, tarii dhibbaan kan lakkaa'aman jumlaan ajjeefamuu qorannoon bira gahuu Aminestii Internaashinaal himee ture Namootni ijaan argan ajjeechaa Wiixataa Sadaasa 09 raawwate kanaaf humnoota TPLF'f amanamoo tahan gaafatamoo taasisu jedhe dhaabbatni mirga namoomaaf falmu kun. Himatni ajjeechaa jumlaa kun erga paartilee siyaasaa naannoo Amaaraa irraa dhagahamee booda, mootummaan naannoo Tigraay garuu, "waan hin yaadamnedha" jechuun haaleera. Komiishiniin mirga namoomaa Itoophiyaa gochaa wal-fakkaataa iddoo kaanitti qaqqabuufillee itti gaafatamummaa mirkaneessuuf akka hojjetu ibseera. Lola kanaan wal-qabatee namoonni sababii saba isaaniif loogiif saaxilamuu yaaddoo akka qaban hubachuun akka hordofaa jirus himeera. Dhimmi akkasii yookiin yaaddoon sababii qabu yoo mudatu namni kamiyyuu Koomishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaaf odeeffannoo akka kennu waamicha dhiyeesseera. Yeroo ammaa kana labsiin yeroo muddamaa kan raawwatamu Naannoo Tigraay qofa gatii taheef haalli nagaa eegsisuu naannoo biraa jiru sirnaa fi seera idilee kan hordofe tahuu malas jedheera. Haala yeroo kanaan shakkamanii namoota buufataalee poolisii Finfinnee garaagaraa keessa jiran 43 buufatichatti argamuun daawwachuu himeera. Namoonni baay'een meeshaa waraanaa eeyyaama hin qabne qabachuun kan qabaman yoo tahu yeroo eeggatanii mana murtiitti dhiyaachuufi kaan immoo mirgi wabii eegameefi gadhiifamaniiru jedheera. Waraanni humnoota mootummaa federaalaa fi kan naannoo Tigraay jidduutti eegale kun guyyoota 10 ol lakkoofsiseera. Waraana kanaan loltoota dabalatee lammileen nagaa dhibbaan lakkaa'aman yoo ajjeefaman, kumootaan kan lakkaa'aman ammoo qe'ee irraa buqqa'anii gara Sudaan baqataniiru. Dhaabbilee fi hogganooti addunyaa lolli dhaabbatee wal-diiddaan jiru mariin karaa nagaa akka furamu gaafatanillee, mootummaan federaalaa hanga hogganooti TPLF seeratti dhiyaataniitti mariin hin jiru jechuun tarkaanfii fudhataa jiru cimseera. Humni raayyaa ittisa biyyaa kutaalee fi magaalota naannichaa hedduu harkatti galfachuu fi waraanichi yeroo gabaabaa keessatti akka xumuramu mootummaan federaalaa himaa jira. Mootummaan naannoo Tigraay garuu waraanichi reefu eegale malee xumuramaa hin jiru jedheera. UN dabalatee dhaabbileen gargaarsaa adda addaa kanneen lola adeemaa jiruunmiidhamaniif deeggarsa namoomaa gochuuf rakkachaa akka jiran himaa jiru.

ABBUT (Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraay)


Lola Tigraay: Guyyoota itti aanan tarkaanfii seera kabachiisuu isa xumuraatu fudhatama - MM Abiy Ahimad

Guyyoota itti aanan keessatti tarkaanfiin seera kabachiisu inni xumuraa humna hidhatee Tigraay keessa jiru irratti ni fudhatama jedhan Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad. Wal-dhibdeen mootummaa federaalaa fi paartii naannoo Tigraay bulchu TPLF gidduu ture hammaatee gara wal-waraansaatti erga ce'ee booda mootummaan tarkaanfii olaantummaa seeraa kabachiisuu fudhachaa akka jiru ibsa. Haala kanaanis mootummaan federaalaa humna addaa Tigraayiifi milishaa naannoo Tigraay karaa nagaan akka harka isaanii Raayyaa Ittisa Biyyaaf kennaniif yeroo kenneefii turuu ibseera. Yeroon isaan akka harka kennataniif kennameef waan xumurameef tarkaanfii isa xumuraaf qophaa'uu ibsan Ministirri Muummee Abiy Ahimad. Ministirri Muummee Abiy ergaa kana har'a ganama Afaan Amaaraa fi Afaan Tigreetiin miidiyaa hawaasummaa isaanii irratti barreessuun beeksisan. Humni addaa fi milishaan naannoo Tigraay karaa nagaan harka kennatee ofiifis ta'e uummati akka nagaa argatuuf yeroon kaa'ameef xumuramuus ibsaniiru. Humnootii naannoo Tigraay kunneeniif Sambata darberraa eegalee guyyan sadi kan kennameef yoo ta'u, kun amma waan xumurameef tarkaanfiin inni xumuraa fi inni murteessaan itti aanee kan fudhatamu ta'a jedhan. Hanga yoonaa humnoonni addaa naannoo Tigraay meeqansaanii raayyaa ittisa biyyaatti harka kennatan kan jedhu beekamuu baatus miseensonni harka kennitan akka jiran garuu miidiyaaleen biyya keessaa guyyoota darban keessa gabaasaa turan. Lola mootummaa federaalaa fi hidhattoota TPLF'f amanamoo ta'an gidduutti torban lama dura eegaleen namoonni ajjeefamanii fi madaa'an jiraatanis garuu lakkoofsa isa sirrii argachuun hin danda'amne. Sagantaan deeggarsa Raayyaa Ittisaa magaala Finfinnee istediyeemii Abbaba Biqilaatti adeemsifamaa jira. Saganticharratti bakka bu'ootni kutaalee hawaasaa garaagaraa kan argaman yemmuu ta'u dhaadannoo 'Kabaja Raayyaa Ittisaaf Nan Dhaabbadha' jedhuun adeemsifamaa jira. Sagantaan kun iddoo Pirezidant Saahilawarq Zawudee fi Ministirri Mummee Abiy Ahimad argamanitti Waajjira Ministira Mummeettis adeemsifamaa jira. Kabaja uummatni Raayyaa Ittisaaf qabu agarsiisuu fi gootummaa isaanii dinqisifachuun kaayyoo sagantichaati. Sagantaa istediyeemii Abbaba Biqilaatti adeemsifamaa jiru irratti namootni 20,000 ta'an akka argaman odeeffannoon Bulchiinsa Magaala Finfinneeti argame agarsiisa. Sagantaan daqiiqaa lamaaf turu waamicha ogeeyyiin aartii taasisanin kan adeemsifamu ta'uu MM Abiy gama toora miidiyaalee hawwaasummaa isaaniitin himanii turan. Kana durallee hiriirri dhaaba naannoo Tigraay bulchaa jiru ABUT balaaleffatuufi tarkaanfii mootummaa Federaalaa deeggaru, Itoophiyaa magaalota garaagaraatti adeemsifameera. Dabalataan, kutaalee biyyattii garaagaraatti arjooma dhiigaa dabalatee deeggarsi meeshaalee garaagaraa raayyaa ittisaaf taasifamaa jira. Partiin TPLF kan siyaasa Itoophiyaa keessatti waggoota 27 darbaniif olaantummaa qabaachaa ture, battaluma MM Abiy 2018 keessaa gara aangootti dhufanii kaasee komii eegale. MM Abiy qondaaltoota TPLF mootummaa duraanii keessatti aangoo olanaa qabaachaa turan malaammaltummaa fi sarbama mirgoota namoomaatiin himachuun kaan yoo hidhan kaan aangoo mootummaa irraa ari'an. TPLF hogganooti hidhamanii fi hojiirraa ari'aman kunneen dhalattoota Tigraay waan ta'aniif addatti irratti fuulleffatame jechuun komata. MM Abiy bara darbe paartilee miseensota ADWUI saba bu'urreeffatani ijaaraman walitti baqsuun Paartii Badhaadhiina (PP) hundeessuun tarkaanfii biraa wal-diddaa qaamolee lamaanii hammeessedha. TPLF adeemsa MM Abiy mormuun paartii haaraa kanatti makamuu dide. Jalqaa bara kanaa erga mootummaan federaalaa sababa weerara koronaavaayirasiin filannoo biyyaaleessaa marroo 6ffaa dheeressee ammoo wal diddaan caalaa guddate. Naannoon Tigraay Fulbaana keessaa qofaatti filannoo gaggeeffatus, paarlaamaan federaalaa filannichi ''seeraan alaa fi kan akka raawwatameetti hin lakka'amnee'' jechuun murte dabarse. Ergasiin booda, mootummoonni lamaan wal waliin ''seeraan alaa fi beekamtii heera kan hin qabne'' waliin jechuutti fufan. Jalqaba baatii Onkolooleessaa mootummaan federaalaa kaabinee naannoo Tigraay waliin waliitti dhufeenya akka dhaabu akkasumas deeggarsa bajata naannichaa akka adda kutu manni maree federeeshinii murteesse. Sana duras ta'e sana booda mootummoonni lamaan agarsiisa humna waraanaa gara garaa taasisaa turan. Sadaasa 03, 2020 halkan humni addaa naannoo Tigraay buufata waraanaa raayyaa ittisaa achi jiru haleele jechuun MM Abiy tarkaanfiin waraanaa akka fudhatamu kan ajajan.


Lola Tigiraay: Ameerikaan haleellaa misaa'elaa TPLF Eertiraa irratti rawwatte balaaleffatte

Ameerikaan haleellaa misaa'elaa TPLF buufata xiyyaaraa Asmaraa irratti gaafa Sadaasa 14 bara 2020 raawwatte cimsitee akka balaaleffattu ibsite. 'TPLF wal dhabdee qondaalota Itoophiyaa waliin qabu gara biyyoota ollaatti ceesisuun naannicha nagaa dhowwachuuf yaaluun guddoo nu yaaddesseera' jedha ibsi Ministeerri Dhimma Alaa Ameerikaa marsariitii isaa irratti baase. Dabalataan Ministirri Dhimma Alaa Ameerikaa Maayik Poompewoon'haleellaa Sadaasa 13 buufata xiyyaaraa Baahir Daarii fi Gondar irratti raawwate ni balaaleffanna'' jedhan. Ameerikaan mootummaan Itoophiyaa fi TPLF ariitiin waldhabdicha qabbaneessuun nageenya bakkatti deebisuun nageenya lammiilee nagaa tiksuu qabu jette. Eertiraan haleellicha irraa of qusachuunshee akka wal dhabdeen kun kana caalaa hin babal'anne waan gargaareef ni dinqisiifanna jedha ibsi kun. Hojjettoota deeggarsa dhiyeessaniif daandii nagaan darbanii garee miidhaaf saaxilameef deeggarsa taasisan jiraachuu akka qabus dhaameera. Ibsi kun lammiilee Ameerikaa kanneen naannoo wal waraansichaa keessa jiraatan dabalatee lammiilee nagaa kaan deeggarsa namoomaa argachuu fi miidhaa irraa tiksamuun hulaa nagaa qabuun akka bahan tahuu qabas jedhe. Tajaajilli qunnamtii naannoo Tigiraay deebi'uu akka qabus gaafachuun kunis gabaasonni walaba tahan akka hojjetamaniifi lammiilee Ameerikaa naannoo Tigiraay keessa jiran waliin wal qunnamuufis gargaara jedhe. TPLF Eertiraan waraana deemaa jiru keessatti gara mootummaa federaalaa Itoophiyaa goruun hirmaachaa jirti jechuun himataa ture. Mootummaan Ertiraa garuu kun dubbii dharaati jechuun deebiste. Ergasii TPLF buufata xiyyaaraa Baahir Daarii fi Gondar rokkeettiin rukutuu ibse. Guyyaa tokko booda ammo rokkeettiin naannoo buufata xiyyaaraa Asmaraa rukutuutu himame. TPLF haleellicha raawwachuu ibsaa ture. Erga Sadaasa 4 bara 2020 naannoo Tigiraayitti waraanni humnoota TPLF'f amanamoo tahanii fi mootummaa federaalaa gidduutti eegalameen as Gamtaa Afrikaa, Gamtaa Awurooppaa fi biyyootni garaagaraa waraanni kun nageenya Itoophiyaa fi Baha Afrikaaf yaaddoo waan taheef karaa nagaa hiikamuu akka qabu dhaamaa turan. Yugaandaa, Keeniyaa fi Jabuutiin biyyoota dhiyeenya akka waraanni qabbanaa'uuf waamicha dhiyeessanidha. MM Abiy Ahmad ammoo waraanni kan dhaabbatu gaafa murni TPLF waraana jalqabe to'annoo seeraa jala ooledha jedhan. Mootummaan federaalaa araaraaf qophaa'aa akka hin taanee fi 'hojii seera kabachiisuu' jalqabe xumuruuf waraanatti akka jiru hima.


Lola Tigraay: Magaalaa Maqaleetti haleellaan xiyyaaraa raawwate

Har'a ganama, Wiixata, keessa naannoo sa'aatii 5:00 xiyyaarri waraanaa dhihoo magaalaa Maqaleetti haleellaa raawwate. Gaazexeessaan BBC ijaan argee, viidiyoos waraabe akka ibsetti, miidhaan lammiilee nagaarra gahe hin jiru. Televijiniin naannichaa naannoo sa'aatii 4:45 irratti haleellaan raawwachuu ibsuun bakki haleellaan raawwates magaalaa Maqalee kutaa magaalaa Qadaamaay Wayyaane, bakka Indaa Giyoorgis ta'u ibse. Xiyyaaronni Itoophiyaa haleellaa akkanaa yoo raawwatan kun kan jalqabaa miti. Mootummaa federaalaafi buchiinsa mootummaa naannoo Tigraay gidduu muddamni yeroo dheeraaf ture, torban darbe waraanatti erga ce'e tarkaanfiin akkanaa itti fufeera. Viidiyoo waraabame keessatti jettiin waraanaa saffisaan qilleensa magaalattii yeroo qaxxaamuru agarsiisa. Jiraattonnimmoo yeroo manatti baqatan mul'isa. Qondaaltonni Itoophiyaa erga humnoota dhaaba TPLF'tti hidhata qaban irratti qiyyaafachuun haleellaa xiyyaaraa gochuu erga ibsan bubbuleera. Dabalataan, haleellaan xiyyaaraa kuni kuufama meeshaa waraanaa ajajaa Kaabaa kan Raayyaa Ittisa Biyyaa jalaa saamame jedhameerratti kan xiyyeeffate akka ta'e ibsameera. Kana keessa garuu, irra - deddeebiin akka ibsametti haleellaan kuni lammiilee nagaa haala hin miinen akka raawwatamu ibsame. Kana dura pirezidantiin naannichaa Dabratsiyoon G/Mikaa'el lammiilee nagaa rukute jedhanii himatanis ragaa dhiheessan hin qabani. Dabalataanis qondaaltonni naannichaa, waraanni Itoophiyaa Hidha aannisaa Takkazeefi Warshaa Shukkaaraa Wolqaayit samiirraa haleeleera jechuun komii kaasaniiru. Mootummaan Itoophiyaa garuu dubbiin kun sobadha jedha. Xumura torban darbe humnoonni naannichaa buufata xiyyaaraa Gondariifi Baahirdaar argamanitti rokkeettii darbatanii ture. Dabalataan, magaalaa Asmaraatti rookkeettiin furguggifamee ture. Ammattii miidhaan dhaqqabsiise ifatti hin ibsamne. Haleellaan rokkeetii tibbanaa kun qeeqameera. Ministeera Dhimma Alaa US'tti hogganaa Itti - aanaa kan ta'an Tibor Naagii, haleellaa Asmaraatti raawwate balaaleeffatani tiwiitara gubbaa barreessaniiru. Lolli mootummaa federaalaa 'yakkamtoota seeratti dhiheessuu' eegale jedhe erga eegale torban lamaaf deema. Faallaan qondaaltonni Tigraay 'weeraramne' jechuun himatu. Dhaabbileeniifi qaamoleen garaa garaa rakkoon kuni nagaan akka furamu waamicha dhiheessutti jiru. Paartiin TPLF kan siyaasa Itoophiyaa keessatti waggoota 27 darbaniif olaantummaa qabaachaa ture, battaluma MM Abiy 2018 keessaa gara aangootti dhufanii kaasee komii eegale. MM Abiy qondaaltoota TPLF mootummaa duraanii keessatti aangoo olanaa qabaachaa turan malaammaltummaa fi sarbama mirgoota namoomaatiin himachuun kaan yoo hidhan kaan aangoo mootummaa irraa ari'an. TPLF hogganooti hidhamanii fi hojiirraa ari'aman kunneen dhalattoota Tigraay waan ta'aniif addatti irratti fuulleffatame jechuun komata. MM Abiy bara darbe paartilee miseensota ADWUI saba bu'urreeffatani ijaaraman walitti baqsuun Paartii Badhaadhiina (PP) hundeessuun tarkaanfii biraa wal-diddaa qaamolee lamaanii hammeessedha. TPLF adeemsa MM Abiy mormuun paartii haaraa kanatti makamuu dide. Jalqaa bara kanaa erga mootummaan federaalaa sababa weerara koronaavaayirasiin filannoo biyyaaleessaa marroo 6ffaa dheeressee ammoo wal diddaan caalaa guddate. Naannoon Tigraay Fulbaana keessaa qofaatti filannoo gaggeeffatus, paarlaamaan federaalaa filannichi ''seeraan alaa fi kan akka raawwatameetti hin lakka'amnee'' jechuun murte dabarse. Ergasiin booda, mootummoonni lamaan wal waliin ''seeraan alaa fi beekamtii heera kan hin qabne'' waliin jechuutti fufan. Jalqaba baatii Onkolooleessaa mootummaan federaalaa kaabinee naannoo Tigraay waliin waliitti dhufeenya akka dhaabu akkasumas deeggarsa bajata naannichaa akka adda kutu manni maree federeeshinii murteesse. Sana duras ta'e sana booda mootummoonni lamaan agarsiisa humna waraanaa gara garaa taasisaa turan. Sadaasa 03, 2020 halkan humni addaa naannoo Tigraay buufata waraanaa raayyaa ittisaa achi jiru haleele jechuun MM Abiy tarkaanfiin waraanaa akka fudhatamu kan ajajan.


Lola Tigraay Itoophiyaa keessaa: 'Duulli seera kabachiisuu Tigraay kan dheerateef lammiilee nagaaf dursa kennuu keenyaafi'

Hidhattoota naannoo Tigraayii fi Mootummaa Federaalaa gidduuti lolli waraanaa deemaa jiru torbee sadiitti dhihaateera. Dhimma mootummaan federaalaa olaantummaa seeraa mirkaneessuudha jedhu kanaan, dhimmi gaaffii jaarsummaa, lammiilee qe'eerraa buqqa'anii fi hidhaa eenyummaa giddugaleessa godhate jedhan gaaffilee ijoo ka'aa jirani. Gaazexeessituun BBC Kaatriin Baayiruhanga turtii gorsaa olaanaa ministira muummee Abiyyi Ahimad kan tahan Obbo Maammoo Mihiratuu waliin taasifteen, gaaffilee hedduu gaafatteetti. BBC- Oduu tibbana tureen haa jalqabnu, pirezedaantiin Afrikaa Kibbaa fi dura taa'aan gamtaa Afrikaa Siriil Raamaafoosaa mootummaa Federaalaa fi Tigraayi gidduutti jaarsummaa akka taa'aniif gaggeessitoota duraanii Afrikaa sadii erguu isaanii beeksisanii turan. Dura taa'ichi jaarsoliin kunneen Finfinnee kan dhufan jaarsummaadhaafi jedhanis, gama Itoophiyaatin garuu jaarsummaan akka hin jirre ibsameera. Garaagarummaan kuni akkamitti dhufe? Obbo Maammoo-  Jalqabarratti obboloonni keenya Afrikaanonni waan Itoophiyaa keessatti ta'e kana yaadda'uun isaanii waan addaa miti. Yaaddoo isaanii nihubanna. Kanas akkuma hojii dipilomaasii idileetti hubanna. Haa ta'u malee kabaja Gamtaa Afrikaa fi dura taa'aa gamtichaatiif qabnuuf carraa kana fayyadamnee jila kanaaf waan qabatamaa Itoophiyaa keessatti uumame nihubachiisna. Garuu ministirri muummee jaarsummaa kana hin fudhatan. Akkuma ifatti ibsamemmoo waltajjiin kuni waltajjii ministira muummee wajjin tokko tokkoon taa'amuudha. BBC- Jilli Jaarsummaaf dhufe kuni akka garee lamaan araarsuuf dhufaniitti naanoo Tigraayis deemanii hoggantoota isaanii wajjin mari'achuu barbaadu taha, jilli kuni gara Tigraay akka deemu heyyamameeraa? Obbo Maammoo- Dhufaatii Jila kanaa sirritti hubachuu barbaachisa. Waggoota lamaan darban mootummaan Itoophiyaa gaggeesitoota TPLF wajjin mari'achuuf yaalii guddaa gochaa ture. Mariiwwan Carraa Itoophiyaa murteessan hedduu gochuufis yaalamee ture. Ministirri muummee Abiyyi Ahimad naannoo Tigraayi wajjin lolatti seenuu akka hin barbaanne irra deddeebiin himaa turaniiru. BBC- Asitti isinin dhaaba, jilli dhufe kuni itti gaafatamummaa garee lamaanuu haasofsiisuu qabu. Garuu balalliin gara naannoo Tigraayi dhaabbateera. Kanaafuu gareen kuni gara naannoo Tigraayi deemee gartuu lola irra jiru tokko argachuu ni dandahaa? Obbo Maammoo- Bulchiinsa seera-maleessa Naannoo Tigraayi waliin rakkoon jiru kan garaagarummaa siyaasaa miti. Kuni duula seera kabachiisuuti. Tasgabbii dhabuu biyyattii keessatti mul'achaa jiru keessatti gahee guddaa qaama taphachaa jiru dhimma to'annaa jala oolchuuti. Yakkamtoota waliin jaarsummaa hin qabnu. Kaayyoon keenya seeratti dhiheessudha. Jaarsummaa wanti jedhamu hin jiru. Ejjennoon mootummaan irra deddeebiin ibsu isa kana. Akka ilaalcha kiyyaatti obbolaan keenya Afrikaanonni TPLF akka harka kennatu dhiibbaa osoo godhanii irra bu'aa qaba jedheen yaada. Ittigaafatamuus qabu. Yakkamtootaaf kan barbaachisu jaarsummaa osoo hin taane gara seeraatti fiduudha. BBC- Jilli kuni gara Tigraayi deemuun hin heyyamamneef taanaan gaggeesitoota TPLF wajjin mari'achuus hin dandeenye taanaan waan isin amma jettan kana akkamitti raawwachuu danda'u? Gaaffii kiyya durattiittin sin deebisa jilli kuni ministira muummee Abiyyi Ahimad erga haasofsiisanii booda gara naannoo Tigraayi akka deeman ni heeyyamamaafii? Obbo Maammoo- Naannoo Tigraayitti yeroo ammaa duula loltummaati deemsifamaa jira. Duulli kuni yeroo gabaabaa keessatti xumura argata jennee amanna. Duulli seera kabachiisuu mootummaan amma gochaa jiru yeroo xumurame gaggeesitoonni TPLF kanneen rakkoon kuni akka uumamu harka keessaa qaban wanti gochuu qabaatan yoo jiraate harka kennuudha. Kana gochuufis ta'e gaggeesitootni TPLF ejjennoo isaanii ifa akka godhaniif jecha qaamni kamuu gara naannoo Tigraayi deemuun isarraa hin eegamu. BBC- Kanaafuu amma kan jechaa jirtan jilli kuni gara naannoo Tigraayi deemuu hin danda'aniidhaa? Obbo Maammoo- Akkuman jedhe jilli kuni gara Finfinnee kan dhufan ministira muummee Abiyyi Ahimad argachuufi. Ministirri muummees hojii olaantummaa seeraa mirkaneessuu amma ta'aa jiru kana ni ibsuuf. BBC- Duulli loltummaa kuni uummata Tigraayi irratti akka hin xiyyeeffanne mootummaan ni ibsa. Garuu sababa lola kanaatiin namootni baayyeen buqqa'aniiru. Dhabbileen namoomaa hedduunis lammiilee nagaa buqqa'an kana gargaaruuf jecha karaan akka banamuuf gaafachaa jiru. Ta'us dhaabbileen kunneen gara naannichaa galanii lammiilee nagaa miidhaaf saaxilaman akka gargaaraniif heeyyama nuuf hin kennine jedhu. Kuni maalif hin heeyyamamneef? Obbo Maammoo- Dhimmoota tokko tokko ifa gochuu na barbaachisa. Jalqabarratti duulli seera kabachiisuu kuni uummata Tigraayi irratti kan xiyyeeffate miti. Dabalataanis duulli kuni miseensota TPLF hunda kan ilaallatu osoo hin taane, yakkamtoota TPLF keessa jiran irratti xiyyeeffata. Kuni nama hundaaf ifa ta'uu qaba. Gaggeessitootni TPLF kunniin dhabamsiifamuun jalqabarratti uummata Tigraayi fayyadamaa kan ta'u. Mootummaan Itoophiyaa akkuma uummata biraatif dhiphatu uummata Tigraayiifis ni yaada. Gaaffiikee deebisuufis dhaabbanni mootummoota gamtoomanii uummataaf deeggarsa namoomaa akka godhuuf hamma dandeenyu yaalaa jirra. Kutaaleen naannoo Tigraayi hedduunis amma too'annaa raayyaa ittisaa jala jiru. Kanaafis mootummaan Itoophiyaa deeggarsa namoomaa uummataaf barbaachisu akka qaqqabuuf mootummoota gamtooman waliin hojjechaa jira. Yeroo ammaa Maqalee qofaadha too'annaa raayyaa ittisaa jala kan hin jirre. Mootummaan Itoophiyaa ejensiiwwan mootummoota gamtoomanii kanneen walaba ta'an waliin ummataaf deeggarsa geechisuuf karoora qaba. Karaa kanaanis kanneen biyya keessaa buqqa'aniifi gara biyyoota ollaatti kanneen baqatan kan qaqabnu taha. BBC- Yeroo ammaa kana dhaabbileen namoomaa lammiilee kanneeniif deeggarsa geechisuuf karaa darbiinsaa gaafachaa jiru. Dhaabbileen kunneen deeggarsa kana geechisuudhaaf mootummaan giddugaleessaa haala mijeessaa hin jiru jechaa jiru. Obbo Maammoo- kuni sirrii miti. Kana karaa lamaan ilaaluu qabna. Iddoowan bilisa baasnee fi too'annaa raayyaa ittisaa jala jiranitti yeroo ammaa deeggarsa namoomaa dhaqabsiisuuf hojjechaa jirra. Jiraattotaaf nyaata, qorichaa fi dahoo dhiheessuuf ejensiiwwan dhaabbata biyyoota gamtoomanii wajjin hojjetamaa jira. Akka fakkeenyaatti jimaata darbe mootummaan Itoophiyaa jila tokko gara naannoo Tigraayitti kan erge yoo ta'u kunis wantoota iddoowwan adda addaatti waan uummataaf barbaachisu qaqqabsiisuufi. Kana wajjin walqabatee ejensiiwwan Dhaabbata Biyyoota Gamtoomnii wajjin hin hojjennu sababa jennuuf hin qabnu. Iddoowwan too'annoo raayyaa ittisaa jala hin oolle kan ilaaleenis lammiileen nagaa karaa ittiin eegaman irratti raayyaan hojjechaa jira. Duulli loltummaa kuni sababni xumura hin arganneef ijoon mootummaan lammiilee nagaa eeguuf dursa waan kenneef jecha. Mootummaan iddoowwan raayyaa ittisaa jala jiranis ta'ee hin jirretti deeggarsi namoomaa akka jiraatuuf hojjechaa jira. BBC- lola kanaan lammiileen nagaa akka hin miidhamneef hojjechaa jirra jettan. Ta'us duula loltummaa haleellaa xiyyaaraa, Rookeetii fi diroonii(Xiyyaara nama maleessa) fayyadamaa jirtu. Lolli akkanaa kuni lola adda baasanii dhahuu waan hin taaneef lammiileen nagaa hedduunis du'aa jiru miidhaanis irra gahaa jira. Obbo Maammoo- Kuni lola hamma ta'etti miidhaan gahuunsaa waan hin hafne. Ta'us ajajni cimaan raayyaa waraanaatiif darbe yoo jiraate duula loltummaa kanaan hamma danda'ametti lammiilee nagaatiif eeggannoo akka godhani. Nageenyi lammiilee nagaa duula loltummaa kana keessatti dhimma ijoodha. Mootummaan nageenya lammiileetiif ittigaafatamummaa waan qabuuf jecha duulli kuni yeroo hammanaa kan fudhateef. Osoo akkas ta'uu baatee torbanitti raawwata ture. Halleellaa xiyyaaraa kan ilaaleen xiyyeefannaa isaa inni ijoon wiirtuwwan waraanaa fi meeshaalee waraanaa irratti. Lammiilee nagaa irratti hin xiyyeefatu. Waan akkasiimmoo maalif goona? Uummanni Tigraayi lammiilee keenyaam. Duula kanas kan gaggeessiunu daa'imman, maanguddootaa fi lammiilee nagaa biroo xiyyeefannaa keessa galchineeti. BBC- Lola kana rakkisaa kan godhu odeeffannoo qabatamaa lafarra jiru argachuu fi qulqulleeffachuu dadhabuudha. Malawwan qunnamtii kamuu adda kutuun akkasumas gazexeessitoonni bakkichatti argamuu dhabuun maaltu tahaa jira kan jedhu rakkisaa godheera. Maalifi kan addunyaa kaanirraa adda kutuun barbaachiseef? Waan Tigraayi keessatti ta'aa jiru addunyaan akka hin beekne kan barbaaddaniif maalifi? Obbo Maammoo- dhimma kanarratti qabxiilee lama kaasuun barbaada. Maloonni odeeffannoo bakka tokko tokkotti kan adda cite TPLF matumasaatiin duula waraanaatiif jecha barbadeessaniiti. Kuni sababa isa tokko. Sababni inni lammataa naannoon Tigraayi labsii yeroo muddama jala waan jirtuuf, gareen yakkamtootaa kuni gareewaan kakaasanii akka balaa hin geessifnee fi kutaa biyyattii adda addaattis rakkoo kana akka hin babal'isneef jecha tarkaanfiin kuni fudhatamuu mala. Kuni ammaan booda sababa hin ta'u, akkan duratti jedhe kutaaleen Tigraayi garri caalaan raayyaa ittisaa jala waan galeef. Guyyoota itti aananittis gaazexeessitootni carraa garas deemuu qabaachuu malu. BBC- Gochi kuni waan Tigraayitti ta'aa jiru kanaaf ittigaafatamoo akka hin taaneef iftoomina dhoksuu mitii? Biyyattii keessatti yeroo jeequmsi ka'u intarneetii cufuun mootummaa Itoophiyaatiif haaraa miti. Waan Oromiyaa keessatti ta'es argineerra. Qorannoo waan hin barbaachifnee fi waan qabatamaadhaan lafarratti mul'ate mootummaan akka uummanni hin barbaanne gochuudha. Obboo Maammoo- Ani yaada kanatti waliingalu. Akkan jedhe kuni duula loltummaati. Karooraa fi raawwii guyyaa guyyaa kan loltuu himuun hin danda'amu. Garuu kana wajjin walqabatee raayyaan ittisaa tarkaanfii kana milkeessuuf tooftaa kamuu fayyadamuu dandaha. Gara dubbiikeetti yoon deebi'u garuu mootummaan waan dhoksuu barbaadu homaa hin qabu. Nageenyi naannichaa yeroo mirkanaa'e, seerri yeroo kabajame booda gaazexeessitoonni gara naannoo Tigraayi deemanii yoo daawwatan waan nuti gammachuudhaan simannudha. Qorannoos ta'ee gaafatamni garuu TPLF irratti kan ta'uu qabu. Gazexeessitoonni kana seenanii qorachuu qabu. Jiraattota naannoos dubbisuu qabu. Wanti dhoksinu homtuu hin jiru. Duulli loltummaa kuni kan adeemsifamaa jiru karaa seera qabeessa ta'een lammiilee nagaatiif dursa kennuuni. Gama mootummaatin waan dhoksinu hin qabnu. BBC- Dhalattoonni Tigraayi kutaa biyyattii adda addaa jiran sabummaa isaaniif qofa hidhaaf saaxilamaa jiru jedhamaa jira. Kanaan alattis eenyummaa isaaniitiin manni isaanii sakatta'ama, saba isaanii irraa addatti ittifamanii akka eegaman gabaasonni bahaa jiru. Kuni saba tokkorratti kan xiyyeeffate miti yeroo jettan akkamitti ilaalama? Obbo Maammoo- Mootummaan kuni yoomuu taanaan tarkaanfii sabarratti xiyyeeffate hin fudhanne. Saba adda hin baasu. Waan nama ajaa'ibudha. Sirna saba bu'uureffate kan hundeesse TPLF. Mootummaan kan gochaa jiru saboonni karaa walqixa ta'een mul'ata walta'iinsaa akka uumamu hojjechaa jira. Karaa kamiinuu taanaan mootummaan lammiileesaa Tigraawaayi waan ta'aniif addatti baasee irratti hin xiyyeefatu. Tarkaanfii seera kabachiisuu kamuu kan fudhannu ragaa irratti hundoofneeti. Namoonni dhuunfaa hariiroon isaan qabanis qoratameeti. Garuu lola ta'uu isaatiin yakki raawwatamuu mala odeefannoowwan jedhan bahu malu. Ummanni namoota shakkan beeksisuu ni danda'u. karaa kanaanis caasaan nageenyaa tarkaanfiiwwan dabalataa ni fudhatu. Tarkaanfiiwwan kanas yoo fudhannu ofeegannoo fi karaa qo'atameen akk ta'u yaalla. TPLF paartii saba bu'uurefatee ijaarame waan ta'eef miseensonnisaa hedduun dhalattoota Tigraayi. Alaa yoo ilaalamu mootummaan gartuu tokkorratti kan xiyyeeffate fakkaatee mul'ata. Garuu caasaa nageenyaa keenya keessa hanqinni akkanaa yoo jiraate qorannee sirreeffama gochuu dandeenya. Uummata wajjin marii hedduu gochaa jirra. Wiirtuu uummanni komii isaa itti dhageessisu hundeessaa jirra. Komiin yeroo dhufes sirreeffama goona. Odeeffannoowwan karaa al-idilee ta'een argannes ni qulqulleesina. Rakkoon yoo jiraate tarkaanfii sirreefamaa fudhanna. Wantin jabeessee sitti himu garuu mootummaan haala qindaa'een dhalattoota Tigraayi irratti tarkaanfii hin fudhatu. Tarkaanfiin kuni miseensota TPLF muraasa irratti kan xiyyeefate malee uummata irratti miti. BBC- Duulli loltummaa miseensota TPLF muraasa irratti kan xiyyeefate ta'uu himama. Garuu namoonni naannoo Tigraayitti herreega Baankii banatan jalaa ittifameera. Buufataalee xiyyaaraatti saba adda baasuuf waraqaa eenyummaa sabummaa gaafatamaa jirra kaneen jedhan jiru. Namoonni tokko tokkommoo eenyummaa keenyaan balaliinsa irraa dhorkamne jedhu. Uummata Tigraayi waliin hariiroo cimsina jechaa wanti kuni adda hin deemuu? Waraana kana yooma moo'atanilleen uummaticha haalli itti dhabuu dandeessan hin uumamuu? Obbo Maammoo- Qaamolee nageenyaatiif ajaja ifa ta'etu darbe. Qaamni nageenyaa odeefannoo argate irratti hundaa'ee tarkaanfii akka fudhatu. Wantoota sabummaa fi eenyummaa irratti bu'uureffaman akkanatti akkuma salphaatti waan ilaallu miti. Waan balaalefannudha. Kuni tasumaa waan fudhatama hin qabnedha. Ta'us odeefannoowwan dogogoraa irraa ofeeguu qabna. Fakkeenyaaf guyyoota muraasaan dura miidiyaalee adda addaatiin fi miidiyaa hawaasaatiin oduun dhalattoonni Tigraayi kuma 50 caalan Finfinnee keessatti hidhamaniiru jedhu faca'ee ture. Kuni waan dhugaarraa fagaatedha. Odeeffannoo abbaa alangaa waliigalaa irraa argadheen waldhabdee Kanaan walqabtee namoonni hidhaman 300 kan hin caalledha. Hunduummoo Tigraayii kan dhufan miti. Kanneen keessaa garri caalaan isaanii meeshaa waraanaa seeraan alaa qabachuudhaani. Karaa baayyee olaanaa ta'een odeefannoowwan sobaa faca'aa jiru. Odeeffannoo Kanaan walqabtuun herreega baankii nama kamiituu hin ittisne. Mootummana kan ittise herreega baankii dhaabbilee TPLF waliin hariiroo qabaniiti. Kanaan alatti herreegni baankii dhalattoota Tigraayi hin ittifamne. Kuni dhugaarraa waan fagaatedha. BBC- Odeeffannoo sobaa wajjin kan walqabatu mootummaan mataansaa odeefannoowan sobaa akka faca'an haalota uumaa jira. Gaazexeesitoonni bakka barbaadan socho'anii gabaasuu hin danda'an. Gaazexeesitoonni hidhamaas jiru. Maloonni odeefannoo naannoo Tigraayi jiranis guutummaan guututti cufamaniiru. Obbo Maammoo- Maloonni odeefannoo kan adda kutame naannoo Tigraayi qofatti. Kutaalee biyyattii gara caalutti Gaazexeessitoonnii akka barbaadan socho'anii gabaasuu danda'u. Dirqama ogumichi gaafatu garuu guutanii ta'uu qaba. Ripoortaroonni biyyoota adda addaas Finfinneedhaa guyyaa guyyaadhaan gabaasaa jiru. Akkuman jedhe duulli loltummaa akka xumurameen gaazexeesitoonni bakka adda addaatti socho'anii gabaasuu danda'u. BBC- Daandii xiyyaaraatti waraqaa eenyummaa gandaa agarsiisuun maalif barbaachise? Obbo Maammoo- Hundumaaf akkas natti hin fakkaatu. Gara jalqabaatti qaamoleen tikaa namoota muraasa waraqaa eenyummaa akka agarsiisan gaafatanii ta'uu mala. Kanas kan godhan mirga namoota kanneenii karaa eegen mirga socho'uu isaanii karaa hin daangessineeni. Kuni waan dhalattoota Tigraayi irratti fuulleffate miti. BBC- Mootummaan yoom Maqalee too'achuuf yaada? Sana boodahoo maaltu uumama? Obbo Maammoo- Duulli loltummaa seera kabachiisuu karoora qabameen deemaa jira. Humni raayyaa ittisaa kutaalee naannoo Tigraayi hedduu too'ateera. Kanneen keessaa magaalonni ijoo tahan kan akka Adawaa, Aksum fi Addigiraat keessatti argamu. Amma too'annaa raayyaa ittisaa jala kan hin taane magaala guddoo, Maqalee qofa. Yeroo dhihoottis akka xumuramu ni eegama.


Lola Tigraay Itoophiyaa keessaa: Qondaalli olaanaa WHO Dr Teedros himannaa irratti dhiyaate haalan

Hoogganaa olaanaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Dr. Tedros Adihaanom, himata gaggeessaan waraanaa Itoophiyaa irratti dhiyeessan haalan. Raayyaan Ittisaa hogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Teedroos Adhaanom, TPLF'f meeshaa waraanaa bituun deeggaru jechuun himate. Himannaa gama mootummaan irratti dhiyaateef deebii kan kennan Dr Teedroos, garee tokko qabatee deggera jechuun komiin narratti dhiyaate soba jedhan. Lolli Naannoo Tigraayitti erga jalqabee namootni dhibbaan lakkaa’aman lubbuu dhabaniiru. Dr Teedroos Adhaanom Gabirayasuus dhalataa Tigraay yoo tahan, bulchiinsa Itoophiyaa dabre keessatti ministira fayyaa tahuun tajaajilaniiru. Erga oduun kun dhagahamee garuu Dr Teedroos wanti kun akka isaan hin ilaallanne tiwiitari isaaniirratti barreessaniiru. Mootummaa federaalaa fi humnoota TPLF'f amanamoo ta'an gidduutti lolli erga eegalee bubbulus qondaalli Dhaabbata Fayyaa Addnuyaa Dr Teedroos Adhaanom turanii boodarra yaada kennaniiru. Qaamoleen hunduu nagaa buusuu akka qabanii fi deggersa namoomaaf haala mijeessuu akka qaban waamicha dhiyeessaniiru. Tibba weerarri koronaavaayirasii addunyaa harkaa qabutti, rakkoon waraanaa mudachuun fayyaa hawaasaaf na yaaddessa kan jedhan Dr Teedroos lubbuu ba'aa jiruu fi lammiilee baqaaf saaxilaman wayitan dhagahu baayyeen gadda jedhan. Daa'ima ta'anii waraana haalaa fi amala walfakkaataa qabu argaa akka turan kan ibsan Dr Teedroos dargaggeessaa ta'ee ammoo miidhaa dhala namaarra sababa waraanaa ga'e, kanan ijaan argerraa ka'uun nageenyi akkaan akka barbaachisu haga humna kootii hojjetaan ture jedhan. Qaamoleen lameenuu waraana qabbaneessuun nageenya buusuu qabu jechuun yaada Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii dhiyeesse akka deggeranis ibsaniiru. Garee tokko qabatee deggera jechuun komiin narratti dhiyaate soba jedhan Dr Teedroos. Gartuun kiyya yoo jiraate daandii nageenyaati, addunyaan martuu fayyaadhaaf nageenya akkasumas ammoo nageenyaaf fayyaa barbaada jedhan. Itaamaajoor shuumiin walii galaa Raayyaa Ittisa Biyyaa Jeneraal Birhaanuu Juulaa  ibsa kennaniin Dr Teedroos ‘’TPLF deeggaruuf dhakaan hin garagalchine hin jiru,meeshaa waraanaa akka argatanillee isaan gargaareera,’’ jedhaniiru. ‘’Gama uummata Itoophiyaan goree namoota kunneen akka balaalefatan hin eegnu. Isaaniin gargaaruuf waan hunda gochaa turan. Biyyooti ollaa waraanicha akka balaaleffatan duula gaggeessaa turan,’’ jedhan. ‘’Akka isaan meeshaa waraanaa argatan hojjechaa turan.’’ Bara 2017tti hogganaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa tahuun erga filatamaniin booda Dr Tedroos, yeroo weerarri koronaavaayirasii jalqabe baayyee beekaman. Dhalataa Tigraay akka addunyaatti maqaa guddaa qabanis tahuu malu. Kun hunduu otoo adeemuu, Mootummoota Gamtoomaniitti dhaabbanni baqattootaa, namoonni 30,000 tahan daangaa qaxxaamuruun Sudaan galaa akka jiran ibseera. Ammallee baqattoonni kumaatamaan lakkaa’aman biyya ollaa akka galaa jiran Mootummoota Gamtoomaniitti bakka bu’aan Ejansii Baqattootaa Sudaan Akseel Biishoop BBCtti himan. Namoonni baayyeen haalli hammaataa waan taheef miilla qullaa baqachaa jiru jedhe. TPLF MM Abiy gara aangoottii otoo hin dhufiin dura, waggoota 27f waraanaafi siyaasa biyyattii to’achaa ture. Haaromsi Abiy yeroo aangootti dhufe geggeesse TPLF moggaatti baase kan jedhan jiru. Yeroo Naannoon Tigraay filannoo akka biyyaatti sababii koroonaavaayirasiin dhorkame didee, filannoo geggeesse dubbiin jalqabe. Mootummaan federaalaa filannicha seeraan ala jechuun beekamtii dhorke. Lolli kun gaafa Sadaasa 4, 2020 jalqabe. Mootummaan federaalaa, TPLF buufata Raayyaa Ittisa Biyyaa naannicha jiru haleeluun meeshaa waraanaa saamuu barbaade jechuun himata. TPLF immoo himannaa kana ni waakkata.


Lola Tigraay Itoophiyaa keessaa: Oduu dheeraa, giddugaleessaafi gabaabaa

Waldhibdeen mootummaa giddugalaa Itoophiyaafi humnoota naannoo Kaaba biyyattii Tigraay gidduu dhalate biyyattii rakkoo nageenyaatti galcheera. Torban lamaan darbaniif lolli adeemaa ture, biyya Baha Afrikaa keessa ummata hedduu qabdu rakkoo nageenyaa itti fideera. Gabaasonni dhibbaatamni akka du'an himu. Aangoo, filannoofi riformiin siyaasaa sababoota hedduu waldhibdeen kuni akka ka'u ka'umsa ta'an keessaati. Asitti, waldhibdeen kuni akkaminiifi maaliif akka eegale jechoota 100, 200 fi 500'n gargar qoodneerra. Waldhibdeen kuni Sadaasa 04, eegale. Yeroo Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad humnoota naannoo Tigraayitti lola ajaje. Ministirri Muummee kan kana godhanif haleellaa buufata waraanaa loltoonni mootummaa buufatanitti raawwatef deebii kennuuf akka ta'e ibsan. Lola kana dura garuu ji'oota hedduuf mootummaa MM Abiy gidduufi paartii Tigraay bulchu gidduu waldhibdeen ture. Waggoota 30'tti dhihaataniif TPLF aangoo biyyattii guddaa qaba ture, hanga Abiy mormii ummataan bulchiinsi durii ka'ee aangoo qabatanitti. MM Abiy rifoormii gaggeessan, Tigraay garuu fudhachuu didde jennaan rakkoon siyaasaa jabaachaa dhufe. Maddi rakkoo waldhibdee kanaa akkaataa sirna bulchiinsa mootummaa Itoophiyaarraa madda. Bara 1994 eegalee, Itoophiyaan sirna federaalizimiin saboonni garaa garaa naannoowwan 10 bulchan qabdi. Paartii cimaa Tigraay yaadattuu? Paartiin kuni - TPLF- sirna kana qopheessuu keessatti dura aantummaan hirmaateera. Paartileen afran walitti dhufanii ADWUI ijaaranitu bara 1991 mootummaan Dargii aangoorraa erga ka'e booda biyyattii kan bulche. Paartii ADWUI jala Itoophiyaan guddatte, tasgabbooftes. Haa ta'u malee, yeroo hedduu yaaddoon mirga namoomaafi dimookiraasii guddachuu dhabuu ni ka'a. Tura keessa, mufiin mormiitti jijjiiramee mootummaan kaabinee jijjiiruun MM Abiy ministira muummee ta'uun muudaman. MM Abiy siyaasa keessa hunduu akka qooda fudhatu taasisan, paartii haaraa Paartii Badhaadhinaa hundeessan, hoggantoota Tigraay malaammaltummaafi hacuuccaan himataman aangoorraa kaasan. Rakkoo daangaa Ertiraa waliin yeroo dheeraaf ture xumura itti tolchuun, Badhaasa Nobeelii Nagaa bara 2019 argatan. Ministira Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad mormii ummataa waggootaaf ture booda bara 2018 aangoo qabatani Tarkaanfiin MM Abiy kuni deeggarsa guddaa akka argatan taasise, haa ta'u malee qeeqxota Tigraay gidduu mufii dhale. Hoggantoonni Tigraay riiformii MM Abiy gaggeessan, aangoo giddugaleessaa cimsuufi sirna federaalaa balleessuufi jedhanii ilaalu. Waldhibdeen kuni Tigraay ajaja mootummaa federaalaa diduun filannoo naannoo yeroo gaggeessitu cime. Mootummaan giddugalaa yeroos filannoo biyyaalessaa sababa koronaavaayirasiin yeroo biraatti dabarsee ture, filannoo naannoo Tigraay seeraan ala jedhe. Muddamni kuni Onkololeessa keessa mootummaan giddugalaa Tigraayirraa bajataafi hariiroo yeroo kute hammaate. Bulchiinsi naannoo Tigraay kuni ''labsa waraanaati'' jedhe. Muddamni cime. Intarnaashinaal Kiraayisiis Giruup waldhibdeen ''battala uumamuu mala'' akkuma jedhe, MM Abiy Tigraay ''sarara diimaa'' dabarte jedhan. Humnoonni Tigraay meeshaa waraanaa saamuuf buufata waraanaa haleelan jechuun himatan. ''Sababa kanaaf mootummaan federaalaa lola seenuuf dirqame,'' jedhan. Erga MM Abiy aangootti dhufanii as biyyi Afrikaa hin koloneeffatamneefi umrii dheeraa qabdu Itoophiyaan, jijjirama guddoo gaggeessiteetti. Saba lakkoofsaan guddaa Itoophiyaa kan ta'e Oromoo keessaa kan ta'an MM Abiy, akkuma aangoo qabataniin haasaa jalqaba taasisaniin rifoormii siyaasaa, tokkummaafi araarri akka jiraatu akka hojjetan dubbatan. Yaadni isaan fidanii dhihaatan yaada kanneen mootummaa morman gaafataa turanidha. Namoonni siyaasaa Tigraay qindoomina paartilee ADWUI waggoota 27'f gaggeessaa turan qaama rakkoo kanaati jedhamee yaadama. Bara 1970 fi 1980 keessa paartiin isaanii TPLF mootummaa dargii loluun aangoo mootummaa to'ate. Qindoomina paartilee aangoo mootummaa Itoophiyaa 1991'tti qabate keessas gahee olaanaa qabu ture. ADWUI'n naannolee Itoophiyaaf mirga ofiin of bulchu kenneef, haa ta'u malee mootummaa giddugaleessaa aangoo bakka tokkotti cimsee qabate. Qeeqxonni, TPLF paartilee mormituu hacuuceera jechuun qeequ. Yeroo ammaa paartichi bakka paartiilee mormituutti of arge. Bara 2019, mootummaa haaraa MM Abiy fi paartii isaanii haaraa Paartii Badhaadhinaatti makamuu dide. Diddaan kuni cimaa deeme. Tigraay filannoo ofii taasisuuf Fulbaanatti inni murteessite, fakkeenyaaf, diddaa guddaa mootummaa giddugaleessaarratti taasifamedha. Ergasii mootummoonni lamaan ''seeraan ala'' waliin jechaa turan. Akka Tigraay jedhutti mootummaan giddugaleessaa erga MM Abiy ministira Muummee ta'uun muudamanii as, filannoon qoramee hin beeku. Bulchitoonni Tigraay walitti dhufeenya MM Abiy Pirezidantii Ertiraa Isaayyaas Afawarqii waliin qaban 'sirna hin hordofne' jechuun himu. Daangaa kan walin qooddatan Naannoo Tigraayiifi mootummaa Ertiraa gidduu yeroo dheeraaf waldhibdeen ture. Maddi rakkoo waraana Itoophiyaafi Ertiraa gidduu bara 1998 - 2000 taasifame rakkoo daangaa kanaati. Bara 2018 waldhibdee daangaa xumura itti tolchuun MM Abiy mootummaa Ertiraa waliin waliigaltee nagaa mallatteessan. Waggaa booda MM Abiy badhaasa Nobeelii Nagaa fudhatan. Yeroo ammaa garuu lola malee nagaa miti qalbii addunyaa Itoophiyaatti kan harkise. Erga Sadaasa 04 MM Abiy humna Tigraay irratti raayyaan akka tarkaanfii fudhatu ajajani as kuma hedduun kan lakkaa'aman qe'eerraa buqqa'aaniiru. Lammiilee nagaa dabalatee dhibbaan kan lakkaa'aman akka ajjeefamuu hin oolle gabaafameera. Kominikeeshiniin gara caalu Tigraay keessa waan citeef hammi lakkoofsi namoota miidhamanii ifa miti. Mootummaan Itoophiyaa labsii yeroo muddamaa ji'a jahaaf turu Naannoo Tigraayitti labseera. Wal waraansi waliinii kuni yeroo dheeraaf turuu mala. Intarnaashinaal Kiraayisiis Giruup akka jedhutti ''cimina humna nageenyaa Tigraayin, lolli kuni dheerachuu danda'a''. ''Tigraay poolisii humna addaa hedduufi milishaa hidhate, lakkoofsaan waliigalatti 250,000'tti lakkaa'amu qabdi,'' jedha dhaabbati kuni. Afrikaa keessaa baay'ina ummataan lammaffaa kan taate Itoophiyaan tasgabbii Gaanfa Afrikaaf biyya murteessituudha. Lolli kuni biyyoota ollaatti darbuu mala jedhamee sodaatameera. Misaa'elli Asmaraatti darbatamuufi baqattoonni kuma 30,000 caalan Sudaanitti baqataniiru. Gama biraan lolli kuni bakkeewwan Itoophiyaa birootti muddama waldhibdee saba gidduu dhaluu mala yaaddoon jedhus jira.


Lola Tigraay: Malli qunnamtii adda cituun gabaasa lola Tigraay akkamiin danqe?

Naannoo Tigraay keessatti malli qunnamtii adda cituun lola naannawa sanatti deemaa jiru irratti odeeffannoon salphaatti akka hin argamne godheera. Qaamoleen lameen erga waraanatti seenanii Labsii yeroo muddamaa labsaniiru, interneetiinis addaan citeera. Naannoon Tigraay, kan daangaa Eertiraa waliin qooddattu, sochii uummataa fi balaliinsa hunda uggurteetti. Bara 2018 Eertiraa waliin nagaa buusuudhaan kan badhaasa noobelii nageenyaa argatan Ministirri Muummee Abiy Ahimad, kallattiidhaan TPLF irratti waraana kan labsan Sadaasa 04, 2020 ture. Erga waraanni kun eegalamee torban lama guutaa jira, haga ammaatti garuu lakkoofsi namoota du'anii meeqa akka ta'an sirnaan hin beekamne. Ta'us garuu kumaan kanneen lakkaa'aman baqatanii daangaa Sudaan ce'aniiru. Gabaasi garasii dhufu kan miidiyaaleerratti darbus irra jireessaan haala qabatamaa lafa jiru irratti odeeffannoo guutuu kan hin qabneedha. Irra caalaan gabaasaalee afaan qondaaltotaa fi kanneen dhimmicharratti yaada kennan irraa kan argamaa jiraniidha malee, qabatamaa lafarra maaltu akka jiru ifatti kan mul'isu hin jiru. Mootummaan federaalaa miidiyaalee ajandaa madda odeeffannoo ta'an hedduu qabanii fi akka biyyaatti dhageettii qaban harkaa qaba. Kana malees qondaaltonni mootummaa Feesbuukii fi Tiwiitarii fayyadamuun odeeffannoo qooduu itti fufaniiru.Miidiyaa mootummaa kan ta'e ETV fi ejjennoo mootummaa deggeruun kan hojjetu Faanaa Biroodkastiing Korporeet (FBC)'n miidiyaalee adda durummaa lola Tigraay irratti gabaasa baasaniidha. Oduun miidiyaalee kunneen irratti darbu hedduunsaa kan qondaaltota mootummaa fi kanneen Tigraay qeeqan irraa qindaa'eedha. Miidiyaa naannoo Amaaraa kan ta'e TV Amaaraa irraa kan hafe miidiyaaleen mootummaa fi kanneen ejjennoo mootummaa hordofuun gabaasan, iddoo rakkoon jiru irraa gabaasuu waan hin dandeenye fakkaatu. Ministirri Muummee Abiy Ahmad waraanaan wal-qabatee odeeffannoo jiru hordofanii hawaasaan ga'uu keessatti baay'ee beekamaniiru. Jalqabuma waraanni TPLF irratti banamuu tiwiitarii fi Feesbuukii isaanii irratti kan ibsan isaan ture, Sadaasa 04 jechuudha. Ministirri Muummee, Ministirri Ittisaa, humni waraanaa fi akkaawuntiin miidiyaa hawaasummaa qondaaltotaa oppireeshinii mootummaan gaggeessaa jiru irratti maddeen odeeffannoo isaan ijoo ta'anii jiru. Ministirri Muummee Abiy yeroo baayyee barreeffamaa fi viidiyoowwan gaggabaaboodhaan tiwiitarii fi Feesbuukii irratti odeeffannoo fi ergaa dabarsuun beekamu.Afaanota Ingilizii, Amaaraa, Oromoo akkasumas yeroo tokko tokko ammoo Afaan Tigreetiin dhaamsa dabarsu. Akkaawuntiin tiwiitarii haaraan, ergama labsii yeroo muddamaa waliin haaraa uumame 'State of Emergency Fact Check' jedhamus rakkoo biyyattii keessatti deemaa jiru irratti madda odeeffannoo ta'ee jira. Gama naannoo Tigraayiin ammoo waan naannicha keessatti raawwataa jiru ilaalchisee madda odeeffannoo kan ta'an, miidiyaa mootummaa naannoo Tigraay kan ta'e, Tigraay TV fi Dimtsi Wayyaanee TV, kan qabeenya TPLF ta'e qofadha. Magaalaa naannoo Tigraay Maqalee keessatti kan argaman miidiyaaleen lameen kunneen ammoo, qondaaltota mootummaa naannichaa fi qaamolee mootummaa federaalaa qeeqaniif carraa kennuun hojjetu. Afa-yaa'iin mana maree federeeshinii miidiyaaleen Tigraay odeeffannoo sobaa fi dogoggoraa facaasaa jiru jechuun wayita yakkan miidiyaalee kunneen lameen irratti waan qiyyaafatan fakkaatu. Tigraay keessatti akkuma mootummaan waraana labseen interneetiin bade. Bilbillis hagas mara waan hojjetu miti. Gama kaaniin Komishinarri Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa Daani'eel Baqqale, gaazexeessitoonni ja'a hidhamuu ilaalchisuun yaaddoo akka qaban ibsanii turan. Maaliif akkasaan hidhaman garuu homaa hin jenne. Gaazexeessitoonni kanneen akka Haftu Gabragzaabeer, Tsaggaayee Haddush, Abrahaa Hagos fi Udi Muusaa miidiyaalee biyya keessa irraa Sadaasa 10 hidhaman. Gulaalaan barruu Addis Standard Medihane Iqubamikaa'el fi Awlo miidiyaa irraammoo Baqaaluu Alamiraw boodarra hidhaman. Waajjirri ministira muummee haala yeroo ammaa biyyattii keessatti ta'aa jiru ilaalchisuun namuu odeeffannoo dogoggoraa fi hin mirkanoofne akka hin tamsaasne akeekkachiiseera.


Lola Tigraay Itoophiyaa keessaa: Poolisiin Federaalaa miseensota waraanaa 76 irratti ajaja hidhaa baase

Lola Tigraayitti itti fufe kanatti Mootummaan Federaalaa hoogganoota waraanaa 76 kan TPLF waliin hariiroo qabu jedhe irratti ajaja hidhaa baase. Naannoo Tigraay keessatti humnootni TPLF humnoota mootummaa Federaalaa waliin ammallee lolatti jiru. Bulchiinsi Ministira Muummee Abiy Ahimad loltootni isaanii magaala Maqalee to'achuuf qajeeluu isaanii ibsanii jiru. Waraana erga eegalee torbeen lama darbe kanaan dhibbaan kan lakkaawaman yoo du'an, kumoota hedduu kan ta'an ammoo naannicha gadhiisanii baqachuuf dirqamaniiru. Malootni qunnamtii (kominikeeshinii) hedduun adda citanii waan jiraniif haala naannoo Tigraay keessa jiru odeeffachuun rakkisaa ta'eera. Torban darbe keessa Paarlaamaan Itoophiyaa mirga himatamuu dhabuu miseensota TPLF mulquu isaa hordofee, Abbaan Alangaa waliigalaa Federaalaa miseensota dhaabichaa gameeyyii dabalatee namoota 64 irratti ajaja hidhaa baasee ture. Itti dabaluunis, hooggantoota Olaanoo Raayyaa Ittisa Biyyaafi Poolisii Federaalaa haleellaa Izii Kaabaa keessatti miseensota Raayyaa Ittisa biyyaarratti raawwatame keessaa qooda qabu jedhe 32 irrattis Poolisiin Federalaa ajaja hidhaa baasee ture. Lolli mootummaa Federaalaafi humnoota naannoo Tigraay bulchan gidduutti torban lama dura eegaluu isaan dura muddamni guddaan mootummaa federaalaafi mootummaa naannoo Tigraay gidduu ture. Waldhibdee jiru kana furuufis jaarsummaan adda addaa qaamolee garaagaraan yaalameera. Muddamni kun filannoon biyyaalessaa sababa Koronaavaayirasiin akka darbu yeroo murtaa'u mootummaan naannoo Tigraay murtee kana diduun ofiin filannoo gaggeeffachuun muddama ture ittuu hammeeseera. Filannoo saniin boodas mootummaan federaalaa filannicha fudhatama dhabsiisee, achiis hariiroo mootummaa naannichaa waliin qabu adda kuteera. Sana dura garuu mootummaan naannoo Tigraay mootummaan federaalaa filannoo malee aangoo waan dheereffateef fudhatama hin qabu jedhee ture. Roobii kaleessaa Komishiniin Poolisii Federaalaa hooggantoota waraanaa sooroma bahan dabalatee 76 ta'an TPLF waliin shira xaxaniiru, yakka biyya ganuus raawwataniiru jechuun ajaja hidhaa irratti baaseera. Pirees Sekreetariin Waajira Ministira Muummee Billanee Siyyuum yaada BBC'f kenniteen, dhalattootni Tigraay kutaalee biyyattii garaagaraa keessatti argaman sababa sabummaa isaaniif hidhamaa jiru komii jedhuun dhugaa mitii jetteetti. Hedduun garuu ''miseensa netwoorkii warra yakkitootaa ta'an'' jechuun ibsitee hidhamuu amanteetti. Torban lama dura Raayyaa Ittisa Biyyaa Izii Kaabaarratti haleellaan raawwachuu hordofee erga lolli dhalatee as isa kaleessaa dabalatee miseensota dhaaba TPLF, Poolisii fi waraanaa keessaa walumatti namoota yoo xiqqaate 172 ta'an irratti ajjajni hidhaa baheera. Oduun alanaa kun kan dhagaahame humnootni mootummaa federalaa magaalota akka shiree fi magaalota naannawa Raayyaa to'annoo humnoota naannichaa jalaa baasuun erga himameeti. Humnoonnii naannichaa waraana kana dhaabanii harka akka kennan turtiin guyyoota sadii MM Abiyyiin kennamee tures xumuramuu himuun, ''duula isa xumuraa'' akka gaggeessan Kibxata darbe muummichi ibsaniiru. Shireetti kan dhalatan pireezidantiin naannoo Tigraay Dabratsiyoon Gabramikaa'eel naannolee gara Kibbaa fi Lixaa jiran harka mootummaa federaalaa galuu amananiiru. Ta'uus injifannoon mootummaa federaalaa kun ''kan yerooti ni mo'annaan'' jechuun dubbatan. Sudaan sababa lola kanaan lammiileen Itoophiyaa 36,000 ol karaa daangaa Tigraay itti baqachuu ibsiteetti. Mootummootni Gamtoomaniis rakkoon namoomaa guddaan naannoo kanatti dhalachuu hin oolu jechuun akeekkachiisaa jira. Tigraay keessatti deeggarsa namoomaa dhiyeessuuf hulaan ittiin deeman dhibuus dhaabbileen gargaarsaa komachaa jiru. Mootummootni naannichaa akka Yugaandaa, Keeniyaafi Somaaliyaa lola kanaaf furmaatni mariin akka soqamu qaamolee dhiyeenyatti yaada dhiyeessan keessaati.


Lola Tigraay Itoophiyaa keessaa: Waraanni magaalota Addigiraat, Aksumiifi Adwaa to'achuu mootummaan Itoophiyaa ibse

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad waraanni mootummaa Federaalaa magaala Addigraatiin 'humnoota TPLF irraa bilisa baasee jedhan.Waraanni kaleessa galgala magaalawwan naannoo Addigraat erga to'atee booda, har'a immoo magaalatti guutummaan guutuutti bilisa baaseera jedhan. Mootummaan Itoophiyaa waraanni federaalaa magaalawwan seena-qabeessa Tigraay keessaa Aksumiifi Adwaa to’achuu ibse. Erga Kaaba biyyattiitti lolli jalqabee amma torbee sadii taheera. Ibsi mootummaarraa bahe akka himutti, magaalota kanniin dabalataan waraanni naannawa magaalaa Addigraat to’ateera jedha. ''Raayyaan Inticoofi naannoo Addigraat to'achuun, gara magaalaa Addigraat qajeelaa jira,'' jedha ibsichi. Haa tahu malee dhimma kana qaamni walabaa mirkaneesse hin jiru. Naannoon Tigraay maloota qunnamtii gosa kamirraayyu ugguramtee waan jirtuuf, odeeffannoo kana walabaan qulqulleeffachuun daran ulfaataa dha. Guyyootaan dura waraanni mootummaa gama baha naannichaan gara Maqaleetti qajeelaa akka ture, akkasumas gama lixaan ammoo gara Aksumitti imalaa turuu himeera. Dhimma kanarratti mootummaan naannoo Tigraay haga ammaa wanti jedhe hinjiru. Guyyoota muraasa dura wayita waraanni mootummaa magaalaa Shireefi magaalota Raayyaa to'achuun ibsetti, bulchaan naannichaa Dr Dabratsiyoon G/Mikaa'el ''Milkaa'inni isaanii kun kan yerooti, bakka deeman hundatti ni injifanna,'' jechuun dubbatanii turan. Magaalaan seena-qabeessa taate Aksuum, siidaawwan bara dheeraa lakkoofsisaniifi qaroomina bara durii agarsiisan kan of keessaa qabdu yoo tahu, magaalaa Maqalee irraa km 214 fagaatti. Magaalaan bakka dhalootaa ministira muummee duraanii Mallas Zenaawii Adawaan ammoo, magaalaa guddittii naannichaa irraa km 190 fagaattee argamti. TPLF MM Abiy gara aangoottii otoo hin dhufiin dura, waggoota 27f waraanaafi siyaasa biyyattii to’achaa ture. Haaromsi Abiy yeroo aangootti dhufe geggeesse TPLF moggaatti baase kan jedhan jiru. Yeroo Naannoon Tigraay filannoo akka biyyaatti sababii koroonaavaayirasiin dhorkame didee, filannoo geggeesse dubbiin jalqabe. Mootummaan federaalaa filannicha seeraan ala jechuun beekamtii dhorke. Lolli kun gaafa Sadaasa 4, 2020 jalqabe. Mootummaan federaalaa, TPLF buufata Raayyaa Ittisa Biyyaa naannicha jiru haleeluun meeshaa waraanaa saamuu barbaade jechuun himata. TPLF immoo himannaa kana ni waakkata.


Lola Tigraay Itoophiyaa keessaa: Lola Tigraay irratti Ertiraan yaada kennite

Ertiraan paartii Naannoo Kaaba Itoophiyaa, Naannoo Tigraay bulchu Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (ABBUT ykn TPLF) ''yaadaafi gocha hamminaa'' raawwate jechuun himatte. Ertiraan misaa'eloonni lama torban darbe Tigraayirraa Magaalaa guddoo biyyattii Asmaraatti darbame boodadha biyyattiin kan yaada kennite. Mootummaan federaalaa fi humnoonni TPLF'tti hidhata qaban erga lola waraanaa eegalanii torban lama darbeera. Ministeerri Odeeffannoo Ertiraa Yamaana G/Masqal yaadni Tiwiitar irratti kennan yaada jalqabaa gama Ertiraan erga Itoophiyaan oppireshinii naannoo Tigraayitti eegalu ishee beeksiste kennamedha. Obbo Yamaanan dubbii ifa hin taanen paartiin TPLF ''gocha eegamu garuu hin barbaachifne'' raawwate jedhan. Haa ta'u malee, kallattiin misaa'elli TPLF'n Asmaraatti darbatame yookiin oppireeshinii mootummaan federaalaa gaggeessaa jirurratti dubbatu hin ibsine. Haleellaan TPLF Asmaraatti raawwatte Ameerikaan balaaleeffatteetti. 'TPLF wal dhabdee qondaalota Itoophiyaa waliin qabu gara biyyoota ollaatti ceesisuun naannicha nagaa dhowwachuuf yaaluun guddoo nu yaaddesseera' jedha ibsi Ministeerri Dhimma Alaa Ameerikaa marsariitii isaa irratti baase. Qondaaltonni Tigraay Ertiraan lola Tigraay keessa qooda qabdi jechuun himatu. Haa ta'u malee, gama Itoophiyaanis ta'e Ertiraan odeeffannoon kuni hin mirkanoofne. Biyyoonni lamaanuu himannaa TPLF balaaleeffataniiru. Guyyaa kaleessaa qondaaltonni Ertiraafi Masrii Kaayirootti wal arguun dhimma yeroo Itoophiyaarratti mari'ataniiru. Sudaanittimmoo humnoonni biyyattiifi Masrii Kaaba Sudaan buufata waraanaa Meeroyeetti leenjii waraanaa hanga Sadaasa 26 turu gaggeessaa jiru. Leenjiin kuni waggoota dheeraa booda yeroo jalqabaaf taasifame.


Lola Tigraay Itoophiyaa keessaa: Raayyaan Ittisa Biyyaa gara Maqalee qajeeluun ibsame

Raayyaan Itoophiyaa humna addaa naannoo Tigraay irra - aanuun bakkeewwan hedduu to'atee magaalaa guddoo naannichaa Maqaleetti qajeelaa akka jiru ibse. Odeeffannoon mootummaarraa argame akka agarsiisutti, yeroo ammaa Raayyaan Ittisa Biyyaa gara Maqalee osoo qajeelaa jiru kanatti humnoonni TPLF ''gama hundaan riqichoota afur daandii gara Maqalee geessurra jiran jigsaniiru,'' jedheera Giddugalli odeeffannoo labsii muddamaa odeeffannoo gama mootummaa federaalaan bahan ibsu akka himetti, bakkeewwan Bahaafi Lixaatti raayyaan ''injifannoo murteessaa galmesseera.'' Sababa kanaanis, raayyaan gama Bahaan Carcar, Gugguftoofi Mahonii dabalatee, bakkeewwan Raayyaa guutummaatti to'achuun gara Maqalee qajeelaa akka jiru ibseera. Dabalataan, gama Lixaan Addi Nabriidiifi Addi Daa'irotti dahoo ciccimoo turan jigsuun, Shiree to'annoo jala oolchuun gara Aksuum imalaa akka jiru beeksise. Raayyaan Ittisa Biyyaa bakkeewwan kanneenitti lola taasifameen meeshaawwan hedduu to'atamuu ibsuun, miseensonni humna addaa Tigraay to'atamuus ibse. Pirezidantiin naannichaa Dr Dabratsiyoon G/Mikaa'elis raayyaan Ittisaa Shireefi Raayyaa to'achuu isaanii miidiyaa DW irratti ibsa kennaniin mirkaneessaniiru. Dabaluunis ''Milkaa'inni isaanii kun kan yerooti, bakka deeman hundatti ni injifanna,'' jechuun dubbatan. Dabalataan, magaalaa Shireetti haleellaa qilleensaa raawwate jechuun dubbataniiru. Haleellaa qilleensaa jedhani kanaan namoonni nagaa miidhamuun hin ibsamne. Humni 'weeraraa' ittiin jedhan kuni ummata 'dhamaasaa' jira kan jedhan bulchaan naannichaa mootummaa federaalaan ajajni hidhaa itti bahe kuni, 'weerarichi ummata Tigraay irratti raawwate' jechuun himatu. Faallaan qondaaltonni mootummaa federaalaa ummata osoo hin taane 'qondaaltota TPLF biyya jeequ' jedhaniifi ajaja hidhaa itti baasan to'annoo seeraa jala galchuuf akka oppireeshinii eegalan irra - deddeebiin ibsu. Dr Dabratsiyoon dargaggootaan 'ka'aa imala keessan danquuf ka'ani' jechuunis dubbatan. Deeggarsa waamanii nu lolaa jiru jechuun kan himatan Dr Dabratsiyoon, 'dargii hin caalani, isaan injifanna' jechuun dubbatanillee. Giddugalli odeeffannoo Labsii Muddamaa dabalataan magaalli Shiree raayyaan to'atamuu ibsuun daandiin asfaaltii Aksumiifi Shiree gidduu jiru ''giredariin qotamee gara bollaatti jijjiirameera,'' jechuun ibse. Mootummaa federaalaafi humnoota addaa naannoo Tigraay gidduu lolli erga eegalee naannoo Tigraay keessa tajaajilli telekoomii waan adda citeef odeeffannoo bal'inaan argachuun rakkisaa ta'eera. Hanga yoonaa gama TPLF'n dhimmi Raayyaan Maqaleetti imaluurratti wanti jedhame jiraachuu baatus, kana dura ibsa irra deddeebbiin baasen haleellaa mootummaa federaalaan natti baname jedhe akka ofirraa ittisu ibsuun ni yaadatama. Mootummaan federaalaa waldhibdee TPLF waliin qabu hammaate gara lolaa kan deeme, buufata waraanaa raayyaa naannicha argamuurratti haleellaan raawwatun erga ibsameefi MM Abiy tarkaanfii waraanaa ''seera kabachiisuu'' jedhan fudhachuu erga eegale boodadha. MM Abiy Ahimad naannoo Tigraayitti hiriiranii kan lolaa jiran, humnoonni addaafi milishaan nagaan harka isaanii Raayyaa ittisaa biyyaaf akka kennan guyyoota sadii kennuu ibsanii turan. Guyyoonni sadan kuni kaleessa xumuramuu ibsuun ''guyyoota itti aanan tarkaanfiin xumuraa seera kabachiisuu humnoota Tigraay jiran irratti ni fudhatama,'' jechuun isaanii ni yaadatama.


Lola Tigraay Itoophiyaa: Hoogganaan TPLF Dabratsiyoon GabraMikaa'eel eenyu?

Lola waraanaa mootummaa federaalaa fi Naannoo Tigraayi gidduutti gaggeeffamaa jiruun, naannichaa fi paartii naannicha bulchu kan dursan pireezidantiin naannichaa Dabratsiyoon Gabramikaa'eel (PhD), lola kana keessatti maqaawwan guddoo kahan keessaa isaan tokko. Dabratsiyoon GabraMikaa'el eenyu? Bara Dargii riphee lolaa TPLF wayita turanitti, Dabratsiyoon sirna qunnamtii loltoota Dargii jaam gochuu (butuun) beekamu. Haadha warraa isaanii waliin daa'ima tokko kan godhatan Dabratsiyoon, umrii isaanii harka hedduu miseensa TPLF ta'uun dabarsan. Barnoota isaanii Yunivarsiitii Finfinnee bara 1970'oota keessa adda kutuun waraana waggoota 17 sirna Dargii ilaalcha Maarksiin (Marxist) biyya bulchu kan hoogganan Koloneel Mangistuu Haayilamaariyaam lolaa turan. Hiriyyaafi jaala qabsoo Dabratsiyoon kan ta'an obbo Alamaayyoo Gazzaahenyi, gaarreen walxaxoo Tigraay irratti leenjii loltummaa isaanii erga xumuranii booda, dandeettii teeknikaa jaala isaanii waan beekaniif, ajajootni TPLF Dabratsiyoniin garee teeknikaatti akka ramadan yaada dhiyeessan. Akka Obbo Alamaayyoon jedhanitti gareen sun nama of qusataa garuummoo qaroo fi ''mucaa magaalaa'' kan magaalaa Shiree amma humnootni mootummaa federaalaa to'atanitti guddate Dabratsiyooniif bakka maluudha. Maatii Ortodoksiirraa kan dhalatan hogganaan naannoo Tigraay kun, hiikni maqaa isaanii ''Gaara Tsiyoon'' jechuu yoo ta'u, maqaan abbaa isaanii GabraMikaa'eel jechuun ammoo ''tajaajilaa ergamaa Mikaa'eel'' akka jechuuti. ''Yeroo sadarkaa tokkoffaa barachaa ture, dhagaa baatirii, raadiyoofi meeshaalee elektirikaa walitti qabee supha ture. Yeroo magaalaa keenya keessatti namni tokkollee ifa elektiriikii hin qabnetti, sibilootuma gaggatamanirraa ibsaa ofii hojjeteera,'' jedhu hiriyyaan isaa obbo Alamaayyoon. Dabratsiyoon ''garee teeknikaa'' TPLF keessatti gahumsi isaanii cimee, dhaabni isaanii humna waranaa Itoophiyaa yeroo sanii jalaa odeeffannoo hatuuf dandeettii basaasaa haasaa raadiyoo isaanii 'jaam' godhuu akka horatu gahee guddaa bahan. ''Kun bilisa baastootni TPLF odeeffannoo sochii diinaa dursanii akka qabaatan gochuun, akkasumas 'jaam' waan godhamaniif, yeroo haleelamanittis waliin haasa'uu waan hin dandeenyeef akka injifannu gargaareera,'' jedhu obbo Alamaayyoon. Ogummaa isaanii kana gabbisuuf Dabratsiyoon paaspoortii sobaan gara Xaaliyaanitti imalanii kan turan yoo ta'u, yeroo deebi'anittis sagalee qabsoo TPLF kan ta'e Dimitsi Wayyaanee (hiika ''sagalee warraaqsaa'' jedhu qabu) hundeessan. Dimitsi Wayyaaneen yeroo duraatiif Afaan Tigriffaan tamsaasa yeroo eegalu saba Tigraayiif madda ofiin boonuu isaanii ture. Riphee lolaa TPLF kan biroon Me'ishoo Gabrakidaan, galgala erga dukkanaa'ee yeroo basaastotni sirnichaa nama adda baasuuf rakkatanitti, Dabratsiyoon waliin gaarrenitti bahanii anteenaa fannisaa akka turan yaadatu. ''Galgala tokko gaara tokkorraa sigigaate. Anaafi jaalakoo biraa tokkotu isa baraare. Yeroo hunda osoo baraaramuu baatee, raadiyoon kun ni ijaarama turee? jedheen yaada'' jedhu obbo Me'ishoon. Amma Dimitsi Wayyaaneen sabaa-himaa afaan hedduun akkasumas waltajjiiwwan garaagaraan magaalaa guddoo naannichaa Maqaleetti waajira muummee qaburraa ejjennoo TPLF lola mootummaa federaalaa waliin gaggeessurratti qabu tamsaasa. Sabaa-himaan kun qeeqa hamaa MM Abiyyirratti dhiyaatu tamsaasa. Mootummaa Federaalaan ugguramus (jaam), guyyaa itti aanu qilleensarratti deebi'eera. Gara jalqabaa Dabratsiyoniifi Abiy kan hiriyooman fakkaatu ture. Gaheessi ganna 42 Abiy Ahimad, Ministira Muummee Afrikaatti isa umrii xiqqaa ta'uun bara 2018'tti aangoo yeroo qabatu, hoogganaan Tigraay Dabratsiyoon magaalaa guddoo naannichaa Maqaleetti simannaa ho'a qopheessaniif. ''Tigraay bakka seenaan biyya kanaa itti tolfameedha, naannoo weerartootni alaa (Xaaliyaaniifi Masrii dabalatee) mo'amanii itti qaana'aniidha. Itoophiyaa ammayyaa keessattis gadameessa Itoophiyaati,'' jedhan MM Abiy Maqaleetti haasaa taasisaniin. Dabratsiyonis gama isaaniin waraana daangaa Ertiraafi Itoophiyaatti bara 1998-2000 lolameefi biyyoota lamaan gidduu haala miiraa waraanaa qabu sana booda ture, nagaan xumuruuf duula araaraa Abiy, Pireezidant Isaayyaas Afawarqii waliin eegalan dinqisiifataniiru. ''(Abiy) Eertiraatti imalee Isaayyaas waliin wal arge. Kuni waggoota hedduuf waan yaalamu hin turre. Waan guddaadha sababni isaas biyyoota lamaaniifuu carraa akkaan guddaa kenna,'' jedhan Dabratsiyoon yeroo sanitti. Haalli jaala walii ta'uu isaanii agarsiisu sun garuu muddama lamaan isaanii gidduutti lafa qabachaa jiru haguugee ture. ADWUI keessatti filannoo MM bara 2018'tti gaggeeffameen Dabratsiyoon kaadhimamanii kan turan ta'us Abiyyin injifataman. '''Ati bilchina hin qabdu. Kaadhimamaa sirrii miti' jedhee itti himeera,'' jechuun Abiyyitti dubbachuu, Dabratsiyoon bara 2019'tti barruu biyya UK   Financial Times jedhamutti himaniiru. Haata'uutii dhaaba erga Dargiin kufee waggoota 27 Itoophiyaa bulche keessatti, TPLF fakkeenya cunqursaafi malaammaltummaa waan tureef Dabratsiyoniin filachuu dhiisuun raajii hin turre. Mootummaa keessatti ilaalchi Dabratsiyoon irratti jiru walmakaadha. Warri isaan qeeqan bara 1990'oota keessa wayita hoogganaa itti aanaa waajira Tikaa turan, hoogganoota dhaaba mormituu basaasuun, kanneen morman cabsuuf gargaaraa turan jedhu. Kanneen isaan jajan ammoo bara Ministira Kominikeeshiniifi Teeknoolojii Odeeffannoo turan, bu'uuraalee telekominikeeshinii Itoophiyaa hammayyeessuuf hojiilee hojjetan irratti xiyyeeffatu. Doolaara biiliyoona hedduutti piroojektii shallagamuun Itoophiyaa keessatti fayyadama bilbila moobaayilaa babal'isaniiru. Haa ta'uutii mootummaatu olaantummaan to'ata. Dhaabbatni teelekoomii Itoophiyaas yeroo hedduu mormii mootummaa balaaleffatu qabbaneessuuf intarneeta cufuun komatama. ''Pirojeektiiwwan bu'uuraalee humna ibsaa fi telekomii isaan hoogganamaa turan. Paarkiin IT magaalaa Finfinnee keessa jiru yaada inni kaaseen hundaa'e. Gidduugala saayinsii Hawaa isatu jalqabsiise. Piroojektoota mootummaan hoogganu hedduu keessaa gahee qaba,'' jedhu Gidduu gala Imaammata hawaasaa Ameerikaa keessatti argamutti ogeessa kan ta'an obbo Daadee Destaa. TPLF fi Abiy daandiin isaanii gargar kan bahe yeroo MM Abiy dhaaba Adda Dimookraatawaa Warraaqsa Uummatoota Itoophiyaa (EPRDF) kan dhaabbileen sabummaan gurmaa'an walitti dhufanii ijaaran diiguun, bara 2019'tti dhaaba Badhaadhinaa ijaaraniidha. Aangoo mootummaa Federaalaa dhiisanii gara naannoo Tigraay akka nama jijjiramaatti isaan fudhatutti erga deebi'aniis, Qaammee darbe dhaabbilee nannicha keessatti socho'an afur waliin yaada mootummaa federaalaa diduun filannoo gaggeesaniiru. ''Balballi koo nama kamiifuu banaadha,'' jedhu yeroo hedduu. ''Nuti misooma malee, waraana hin barbaannu'' jechi jedhus jecha yeroo hedduu Dabratsiyoon itti fayyadamaniidha. Haata'uutii amma lola lubbuu namoota dhibbaan lakkaawamanii gaaga'eefi 30,000 ol biyya ollaa Sudaatti godaansise gidduu jiru. Akka ragaan UN jedhutti naannolee Itoophiyaa kamuu caala naannoo hiyyummaan itti jabaate kanatti, lola kanaan gamoofi daandii dabalatee bu'uraaleen misoomaa barbaachisoon miidhamaniiru. ''Dabratsiyoon waraana kana akka abaarsaatti ilaalu'' jedhan obbo Daadeen. Ta'us garuu TPLF ''yaalii Abiy Tigraay keessatti bulchiinsa haaraa ijaaruuf gochu jabaatanii ofirraa qolatu'' abdii jedhu qabu Daadeen. ''Waraana Eertiraa akkasumas kan Dargii kuffisuuf godhame keessa turan. Kanaaf muuxannoo qabu. Uumama isaatiin waraanni fedha uummata hirmaatuu barbaada, Kunimmoo Tigraay keessa jira,'' jechuun obbo Daadeen lolli kun yeroo dheeraaf itti fufuu akka malu akeekan. MM Abiy garuu waraana kana akka injifataniifi hoogganoota TPLF fi waraanaa seera dura akka dhaaban amantaa qabu.


Lolli Tigraayitti adeemu 'haala kamiinuu waraana waliinii hin jedhamu'- Zaadig Abrahaa

Naannoo Tigraay keessatti ''olaantummaa seeraa kabachiisuuf oppireeshiniin gaggeeffamaa jiru haala kamiinuu waraana waliinii 'civil war' miti,'' jedhe Mootummaan Federaalaa Itoophiyaa. Lolli mootummaa Federaalaa fi humnoota dhaaba naannoo Tigraay bulchu TPLF gidduutti torban lamaan kana eegaleen, qaaamolee wal dhaban lamaaniifi dhaabbilee idil-addunyaan akki itti ibsamaa jiru gargari. Dhaabbileen idil addunyaa gariin waraana waliinii yookaan waraansa waliinii (civil war) yoo jedhaniin, qaamni naannoo Tigraay bulchu TPLF ammoo ''waraana humnaan nu jilbeeffachiisuuf godhamudha,'' jedha. Maalummaa lola adeemaa jiruufi waan lola adeemaa jiru kanaan walqabatan irratti Ministira Dhimmoota Dimookrasii mootummaa Itoophiyaa kan ta'an obbo Zaadiig Abrahaa, sagantaa BBC Focus on Africa irratti keessummaa ta'uun gaaffilee dhiyaateef deebii kennaniiru. Jalqaba kan gaafataman waraanni Naannoo Tigraay keessatti gaggeeffamaa jiru waraana waliinii akkamiti akka hin jedhamne akka ibsaniifi naannoo kaanitti hin ce'uu? kan jedhu ture. Obbo Zaadiig: Lolli kun gara waraana biyyoota naannichaa hirmaachisuutti ni ce'a amantaa jedhu hin qabnu. Ammoo kun waraana waliinii (civil war) miti. Waraanni waliinii waraana yoo xiqqaate uummata lama gidduutti gaggeeffamuudha. Kuni akkana miti. Wanti ta'aa jiru maalinni mootummaan Federalaa humna 'juntaa' heera biyyaa cabserratti olaantummaa seeraa kabachiisuudha. Kanaafuu kun haala kamiinuu waraana waliiniiti hin jedhamu. Naannolee humna 'juntaa' kana jalaa bilisa bahan keessatti uummatichi laphee guutuun heddummatee gammachuun bahaa jira. Kanaafuu kun haala kamiinu waraana waliinii miti. BBC: Yeroo isin waraana waliinii miti jettan kanatti lammiileen keessan 20,000 ol ta'an Sudaanitti baqataniiru. Haleellaawwan haaloo bahuu raawwatamuun dhagahamaa jira. Lola uummatni naannoo tokkoo mootummaa federaalaa lolaa jiru kun hiika waraana waliiniiti jedhu qaba jedhu namootni. Obbo Zaadiig: Uummatni Tigraay nu waraanaa hin jiru. Uummatni Tigraay cunqursaa humna abbaa irree TPLF jala jiru. Kanaafin waraana waliinii miti jedha. Lola kanaan lammiileen Sudaanitti baqachuuf dirqamuun nama gaddisiisa. Kun garuu tooftaa ta'e jedhee TPLF addunyaan lola kanaaf xiyyeeffannaa akka kennuu itti fayyadameedha. Kanaan achi isaan lammiilee keenya waan ta'aniif mootummaan qaamolee isaan ilaallatu waliin namoota kana qe'ee isaaniitti deebisuuf ni hojjenna. BBC: Warri TPLF daangaa ce'uun sababni Eertiraa haleelaniif mootummaan Eertiraa lola kan keessatti kallattiin hirmaachaa jirti jechuuni himatu. Loltootni keessaniis naannoo daangaa Eertiraafi Tigraayitti mul'ataniiru jedhu. Isin haaltaniis naannoo daangaatti humni keessaniifi kan Eertiraa waliin ta'uun TPLF waraanaa jiru jedhu. Obbo Zaadiig: Mootummaan Itoophiyaa mootummota Afrikaa akkaan jaboo keessaa isa tokko. Humni waraanaa mootummaa kanaa dandeettii dhimma biyya ofiirra darbu qaba. Humna nagaa eegsisu Ruwaandaa, Sudaanifi biyyoota Afrikaa hedduu keessaa qaba. Olaantummaan seeraa Tigraay keessatti akka kabajamu gochuuf humna gahaa qabna. Kanaaf gargaarsa biyya alaa kamuu hin barbaannu. Kun dandeettii humna waraanaa keenyaaf arrabsoodha. BBC: MM Abiy Ahimad badhaasa Noobeelii nagaa fudhataniiru, garuu kunoo saboonni Itoophiyaa keessa jiran wal hadhaa jiru. Isa guddaa kanaan duras bakka baayyeetti walitti bu'iinsi ture. Sana duras Oromiyaa keessatti namootni 50 ta'an ajjeefamuu dhageenyeera. Kun isin hin yaaddessuu? Haleellaan haaloo bahuu fi kaaniinis lolli kana caalu dhalata jettanii hin yaadoftanii, walitti bu'iinsa sabaa kana caalu, tarkaanfii haaloo bahuu fa'aa? Obbo Zaadiig: Badhaasni Noobeelii Nagaa MM Abiy kan isaaniif maluudha. Lola waggoota 20 olii Eertiraafi Itoophiyaa gidduu ture araaraan xumuraniiru. Hojiidhuma isaa sana jabeessee itti fufaa jira. Waadaa yeroo badhaasicha fudhatu gale eegaa jira. Angoo qabachuu isaan dura Itoophiyaa keessa lola jabaatu ture. Inni ammoo waadaan gale Itoophiyaa biyya nagaa qabdu gochuudha. Amma asittis achittis rakkoon xixiqqoon jiru isaan furaa deemna. BBC: Kuni rakkoo xiqqaa mitiim. Maaliif rakkoo kana araaraan furuu hin feene? Obbo Zaadiig: Gaaffii dura nagaafatte deebiseen itti dhufa. Lolli naannoo Tigraayitti adeemuu akkuma atuu jette lola naannoo kaanii xiqqoo ni caala. Sababni isaa TPLF qaama biyya kana bulchaa ture waan ta'eef, amma amala Dimookraasummaa dhabuu isaatiin kan gaggeeffamedha. Aangoo qooduuf fedha hin qabaanne. Aangoorra turuun isaa hiree kenneefiira. Oppireeshiniin olaantummaa seeraa kabachiisuu MM Abiy Naannoo Tigraayitti gaggeessaa jiru qaama waadaa badhaasa isaa Noobeeliiti. BBC: Nagaa barbaadamu mirkaneessuuf inni (Abiy) akka aanga'ootni Afrikaa gaafataa jiran akka AU, UN gaafatan taa'ee ni mariyataa? Obbo Zaadiig: Abiy nama nagaati. Mootummaan isaas mariitti ni amana. Aadaa kana biyyoota Afrikaa biroottis ceesisuuf hojjeta. Haa ta'uutii qaamni 'juntaa' TPLF keessa jiru adda Rayyaa Ittisa Biyyaa keenya haleelan. Meeshaalee waraanaa keenya hatan. Buufataalee waraanaa keenya boombiin barbadeessan. Mootummaan qaama shororkeessaa akkasii waliin taa'ee mariyatu jiraa?


Lola Tigraay: Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii 'yakki waraanaa raawwatamuu hin hafne' jedhe

Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii ajjeechaan namoota nagaa Kaaba Itoophiyaa naannoo Tigiraayitti raawwatamuun gabaafame yoo mirkanaa'e ''yakka waraanaa ta’u mala'' jechuun akeekkachise. Dhaabbatichatti hoggantuun dhimmoota mirga namoomaa Misheel Bachelet, namoonni dhibbaan lakka’aman waraanamanii ykn mummuramanii, magaalaa tokko keessatti ajjeefaman kan jedhu akka qoratamu waamicha dhiyeessan. Ajjeechaan ''jumlaa'' kun Wiixata darbe magaalaa xiqqoo Maayikaadiraa jedhamtu keessatti raawwatamuutu gabaafame. Ministirri Muummee Abiy Ahmad, ''ajjeechaa jumlaa'' kana raawwachuutti loltoota TPLFtti hidhata qaban himatan. Aanga’oonni naannoo Tigiraay garuu ajjeechaa kana keessaa qooda hin qabnu jedhanii deebii kennan. MM Abiy, loltoonni Raayyaa Ittisa Biyyaa lixa Tigiraay erga bilisoomsaniii booda, loltoonni TPLF namoota nagaa ''haala sukanneessaan'' magaalaa Maayikaadiraatti ajjeesanii jedhan. Namoonni ta’ii sana argan humnoota TPLFtti hidhata qabanitu ajjeechaa Wixata darbee raawwate jedhu. Ajjeechaa kana gartuu mirga namoomaaf dhaabatu Aministii Intarnaashinaaltu jalqabarratti gabaase. Ajjeechaan kun raawwatamuun yoo mirkanaa’e, erga lolli TPLF fi Raayyaa ittisaa gidduutti torban darbe eegale, ajjeechaa jumlaa namoota nagaarratti raawwatame isa jalqabaa ta'a. Naannoo Tigraay keessatti tajaajilli bilbilaa fi intarneetii adda citee waan jiruuf, odeeffannoo dhimma walitti bu’iinsa kanarartti argachuun hedduu rakkisaa ta'eera. Bachaleet, haalli amma Itoophiyaa keessa jiru ''yaaddeessaadha'' garuu xiyyeeffannoon jalqabaa lola dhaabuuf kennamuu qaba jedhan. Yeroo dheeraaf muddamni mootummaa Federaalaa fi TPLF giddutti kan ture wayita ta’u, muddamni kun hammaate humnoonni federaalaa tarkaanfii haleellaa xiyyaaras of keessaa qabu raawwachuu hordofuun ture. Walitti bu’iinsa kanaan namoonni nagaan kumaatamaan lakka’aaman daangaa qaxxaamuruun gara Sudaanitti baqataniiru. Suudaan namoota garasitti baqatan dawoo baqattummaa keessa akka qubsiiftu beeksifteetti. Aminasti Intarnaashinaal akka himetti ajjeechaan kun Sadaasa 9, bara 2020 halkan keessa raawwatame. Gartuun jaarmiyaalee mirga namoomaaf dhaabatu magaalaa Maayikaadiratti namoonni dhibbaan lakka’aman waraanamuu fi waan qara qabuun mummuramuun ajjeeefamuu mirkaneeffadheera jedha. Jaarmiyaan kun reeffi namoota haala sukanneessaan magaalicha keessatti kukkufe argamuusaa ragaa viidiyoon fi suuraan argachuu ibseera. Aminastiin akka jedhutti, namoonni haleellaa kanaan miidhaman, dafqaan bultoota waraana keessatti qooda hin qabneefi eessaa akka iddoo sana dhaqan hin beekamne jedheera. Namoonni ta’iin kun wayita qaqqabu ijaan argine jedhan, ''haleellaan kun waantota qara qaban kan akka aalbee fi gajaraan raawwatame,'' jedhan. Namoonni ta’ii kun wayita qaqqabe arguu himan muraasni immoo, humnoota TPLF wajjin hidhata qaban erga Raayyaa ittisaatiin iddoo Lugdii jedhamutti injifatamanii booda haleelaa kana qaqqabsiisanii jedhan. Wal dura dhaabbannaan mootummaa federaalaa fi naannoo Tigraay hammaachaa dhufuun gara haleellaa waraanaatti ce'eera. Kana hordofee namootni nagaan kumaatamaan lolicha baqachuun daangaa qaxxaamuruun Sudaan galaniiru. UN naannoo Tigiraayitti deeggarsa namoomaa akka dhiyeessuu danda'uu fi namoota baqatanii achiii bahaniif hulaan nagaa tahe akka jiraatuuf gaafateera.


Imbaasiiwwan US fi UK muddamni Tigiraay keessa jiru atattamaan akka tasgabbaa'u gaafatan

Imbaasiiwwan US fi UK magaalaa Finfinnee jiran mootummaan Federalaafi naannoon Tigiraay muddama  gidduusaanii jiru atattamaan akka laaffisan gaafatan Imbaasiiwwan Yunaayitid Isteet (US) fi Yunaayitid Kingidom (UK) Itoophiyaatti argaman ibsa gabaabaa fuula Tiwiitara isaaniirratti baasaniini kana kan jedhan. Haalli yeroo ammaa Tigiraay keessa jiru atattamaan akka tasgabaa'uuf kan gaafate Imbaasiin US, gama lamaan irraayyu deebiin kennamu of eeggannoon taasifamuu qaba jedheera. "Qaamoleen hunduu nagaafi tasgabbii lammilee nagaatiif dursa akka kennan cimsinee hubachiifna," jedha ibsi Imbaasii US baase. Akkasumas, Imbaasiin UK Itoophiyaa jiru haalli yeroo ammaa Tigiraay keessa deemaa jiru atattamaan akka hin hammaanne taasifamuu qaba jedheera. Dabalataanis, gara naannoo Tigiraayiifi Kaaba naannoo Amaaraa walitti bu'insi jiraachuun gabaafametti namoonni imalan of eeggannoo cimaa akka taasisan Imbaasiin UK akeekkachiiseera. Muddamni mootummoota Federaalaa fi naannoo Tigraayi gidduu ji'ootaaf ture bifa biraa qabateera. Halkan kaleessaa gara naannoo sa'aatii shanii irraa kaasee Maqalee fi magaalaa km11 fagaattee argamtu Kuwwihaatti sagaleen dhukaasaa cimaan dhaga'amaa akka ture riipportarri BBC achi jiru gabaasee ture. MM Abiy humnooni nageenyaa dhaaba Naannoo Tigraay bulchutti hidhata qaban kaampii ajaja waraanaa Raayyaa Ittisa Biyyaa naannicha jiruurratti 'haleellaa banan, saamuuf yaalii taasisan' jechuun galgaluma kaleessaa himaniiru. Kana hordofees Raayyaan Ittisa Biyyaa kaaba biyyattiittii ergama biyya baraaruu isaa akka bahuuf ajaja kennuufii ibsan. Manni Maree Ministeerotaa  har'a wal gahii ariifachiisaa 21ffaa taasiseenimmoo nageenya biyyaa tiksuuf labsii yeroo muddamaa naannoo Tigiraay irratti labsuu ibse. Kibxata halkan walakkaa irraa eegalee Tigraayitti bilbilliifi intarneetiin adda cituu rippoortarri BBC maqalee jiru gabaaseera. Bilisummaa intarneetii irratti kan hojjatu dhaabbanni Neet Bilooksi jedhamus intarneetiin adda cituu ibseera. Dabalataan Roobii ganamarraa eegalee ibsaan guutummaatti naannicha keessaa baduunis himameera. Waajjiraaleen akka baankii fi Itiyoo-telekoom kan magaalaa maqalee keessa jiran cufamanii jiru. Geejjibni gosa kamiis naannicha keessa akka hin jiraanne mootummaan naannoo Tigraay labsuu beeksiseera.


Mootummoonni Federaalaafi naannoo Tigiraay eessaa ka'anii kanarra gahan?

Waldhabdeen paartii naannoo Tigiraay bulchaa jiruu (TPLF) fi mootummaa giddu-galeessaa gidduu jiru sadarkaa walitti dhukaasuurra gaheera. Kanarra darbees Ministirri Muummee Abiy Ahimad raayyaan ittisa biyyaa tarkaanfii akka fudhatu ajajaniiru. Waldhabdeen TPLF fi mootummaa Federaalaa gidduu jiru kun eessarraa ka'ee kanarra gahee? Yoom maaltu jedhame? Taateewwaniifi murteewwan kanaan dura qaamolee lamaaniin fudhachaa turan akka lakkoofsa Itoophiyaatti akka itti aanutti qixaa'eera. Waxabajji 6, 2010 - TPLF mootummaan Federaalaa mootummaa Ertiraa waliin nagaa buusuuf karoorfachuu isaa ibsa qeequ baase. Onkoloolessa 5, 2012 - TPLF ADWUIn baqee akka paartii tokkootti caasefamuu isaa morme.  Yeroo sanatti akka sababaatti kan dhiyaate paartiin walitti baqee caaseffamuun isaa tokkummaatiif balaa fida kan jedhu ture. TPLF walitti baquu ADWUI mormuudhaan qaama paartii haaraa hundeeffame [Paartii Badhaadhinaa] akka hin taane beeksise. Onkolooless  9, 2012- Ministirri Muummee Abiy Ahmad dubbii  TPLF  paartii sirna mootummaa gubbaa gadii giddu-galeessa tokkorraa hoggaanum hundeessaa jira jedhe qeeqan. Onkoloolessa 29, 2012 - ADWUIn baqee paartiin tokkichi akka hundeeffamu murtaa'e.  Ministirri Muummee fuula Tiwiitara isaaniirratti ,"Korri miseensonni ADWUI paartii tokkicha goonee hundeessuuf taasine milkiin xumurameera.'Paartii tokkicha hundeessuun sirna federaaalaa jabeessa; warra sagalee hin qabneefis sagalee ta'a jechuun," barreessan. Sadaasa 7, 2012 - TPLF ADWUI'n sababa malaammaltummaarratti qabsaa'u jedhuun namoota Tigraayirratti xiyyeeffataa jira jechuun himate. Sadaasa 10, 2012 - TPLF ADWUI'n miseensota paartii hundeessuuf aangoo hin qabu jedhe. ''Koreen hojii raawwachiiftuu ADWUI paartii tokko hundeessuurratti osoo hin mari'atin murtee dabarseera. Kunimmoo bu'uura seeraa hin qabu'' jechuun walgahii mana maree ADWUI irratti akka hin argamne ibse. Sadaasa 11, 2012 - Manni Maree ADWUI paartichi diigamee Paartiin Badhaadhinaa akka hundaa'u mormii malee murteesse. TPLF walgahii irratti hin argamne ture. Sadaasa 16, 2012 - ''Murteen tokkummaa walqixxummaarratti hundaa'e hin fidu. Hogganaa hacuucuufi ummata hacuucamu uuma malee,'' jechuun TPLF yeroos himate. Sadaasa 23, 2012 - TPLF kora qopheessee hundeeffama Paartii Badhaadhinaa morme. Dura taa'aan TPLF Dr Dabratsiyoon G/Mikaa'el ''heerri ifatti cabaa jira. Nagaan dhibaa jira. Nageenyi lammiilee balaarra bu'eera,'' jechuun dubbatan. Sadaasa 29, 2012 - Sochin Dimookiraasawaa Ummata Tigraay TPLF waliin tokkoomu ibse. Muddee 7, 2012 - TPLF Paartiin Badhaadhinaa Boordii Filannootti waan hin galmoofneef bu'uura seeraa hin qabu jechuun qeeqe. Osoo hin turiin garuu boordiin filannoo beekamtii kenneef. Muddee 20, 2012 - Paartileen sadan ADWUI hundeessan na gananiiru jechuun TPLF himate. Caamsaa 29, 2012 - TPLF Badhaadhinni bu'uura seeraa hin qabu jechuun paarticha akka hin seenne hime. Yeroos TPLF ibsa baasen ''ADWUI'n sababa miseensonni isaa gananiif diigameera. Manni maree keenya kana ni ni morma,'' jedhee ture. Amajjii 13, 2012 - MM Abiy Ahimad miseensota TPLF irratti xiyyeeffataniiru jechuun TPLF himate. Yeroos Aadde Fatlawarq G/Igzaaber aangoorra ka'u isaanii hordofeeti TPLF kan kana jedhe. Amajjii 16, 2013 - Naannoon Amaaraa TPLF yeroo Ayyaana Cuuphaa ''badii shororkeessummaa raawwachuuf''' garee nutti erge jechuun TPLF himate. Kunneenis to'atamuu ibse. Amajjii 25, 2012 - MM Abiy paarlaamaatti dhihaachuun ministeerota sababa saba isaaniin akka hin ariine ibsan. Kaabinee isaanii hundeessuuf aangoo akka qaban dubbatan. Ummanni Tigraay qaama mootummaa filate ta'u danda'a jechuun himan. Amajjii 26, 2012 - Boordiin Filannoo TPLF fi Badhaadhinaaf qabeenya addaan qoode. Kuni kan ta'e erga TPLF boordiitti xalayaa barreessee booda. Guraandhala 1, 2012 - Pirezidantiin Ertiraa Isaayyaas Afawarqii TPLF adeemsa araaraa gufachiisaa jira jechuun qeeqan. Ministirri Beeksisaa Ertiraa Yamaana G/Masqaliis barreeffama kana ibsu barreessan. Ebla 27, 2012 - TPLF filannoo naannoo akka adeemsisu beeksise. Mootummaan federaalaa sababa Covid-19'n filannoo akka achi dheeratu gochuun ni yaadatama. Qaam'ee 04, 2012 - Naannoon Tigraay filannoo naannoo gaggeesse. Fulbaana 1, 2013- Hojjetoonni mootummaa miseensa TPLF ta'an akka gara naannoo Tigiraayitti deebiyaniif ajajni darbe. Fulbaana 25 irratti kora Paarlaamaan gaggeesse ammoo seeraan ala jechuun farraje. Onokoloolessa 14, 2013 - Mootummaan Federaalaa muudama aangoo loltummaa taasisuuf jedhamuu hordofee naannoon Tigiraay mootummaan giddu-galeessaa kana taasisuudhaaf aangoo hin qabu jedhe. Onkoloolessa 18, 2013- Qondaalli Loltuu tokko akka Maqalee hin seenne TPLF dhorke. Kanarra dabees, akka haaraatti Iizii Kaabaa akka gaggeessaniif kan muudaman Maajar Janaraal Balaay Siyyum akka Tigiraay seenuu hin dandeenye beeksisan. Onkoloolessa 22, 2013 - Raayyaan Ittisa Biyyaa Itoophiyaa tarkaanfii TPLF fudhate hordofuun tarkaanfiiwwan kana fakkaatan biroof akka obsa hin qabne beeksise.


Awwal Aloo: 'MM Abiy Ahimad fi TPLF gidduu garaagarteen jiru kan ilaalcha siyaasaati'

Mootummaan federaalaafi naannoon Tigraay muddama ji'oota hedduu booda waraana seenaniiru. Dhaabbileefi hoggantoonni garaagaraa rakkinichi haala nagaa ta'en akka furamu waamicha dhiheessaa jiru. Biyya UK Yunivarsiitii Kiilitti barsiisaafi xiinxalaa waldhibdee siyaasaa Gaanfa Afrikaa kan ta'e Awwal Qaasim Aloo (PhD) waldhibeen ijoo qaamota lamaanii ilaalcha siyaasaati jedhu. Awwal waldhibdeen qaamolee lama gidduu jiru ammallee yoo furame malee rakkoon kana caalu dhufuu danda'a jedhu. Akkuma Finfinneefi Maqalee, Asmaraanis miseensa lola kanaa ta'u malti xiinxala jedhus qabu. Turtii waliin taasisne haala gaaffiifi deebiin qopheessineerra. Itti dhihaadhaa. BBC: Haalli jiru waraanatti qajeela tilmaama jedhu qabda turtee? Qaamoleen lamaan nagaafi araaraan rakkoo gidduu isaanii jiru maaliif furuu dadhaban? Awwal: Waldhibdeen mootummaan federaalaa MM Abiy gaggeessuufi naannoon Tigraay TPLF'n gaggeeffamu jidduu jiru kan turedha. Wanti akkanaammoo yeroon yoo hin furamne gara hin taanetti qajeeluu akka danda'u ifa ture. Waraanni dhufuu akka danda'u namoonni hedduu tilmaamaniiru. Wanta hin eegamne miti. Tarii yeroo kanatti dhufuu danda'a jedhee kan eege hin jiru ta'a. TPLF mootummaa federaalaa mormuun filannoo gaggesseera. Kanaanis, walitti dhufeenyi TPLF waliin hammaataa dhufe. Gama TPLF'n bulchiinsa MM Abiy irratti dhiibbaa guddaa uumuun kan danda'amu turtiin aangoo mootummaa federaalaa yeroo dhumettidha amantaan jedhu jira fakkaata. Lamaanuu ejjennoo isaaniirraa duubatti akka hin jenne, akkasumas mariif fedhii akka hin qabne mallattoon agarsiisan turani. Kanaanis, lola sodaatamaa salphaatti tasgabbaa'u hin dandeenyetti akka qajeelan ifa ture. BBC: Lolichi salphaatti tasgabbaa'u hin danda'u yoo jedhame, maal hordofsiisuu danda'a? Awwal: Wanti ilaaluu qabnu garaagarummaan siyaasaa isaan gidduu jiru maali kan jedhudha. Wanti ijoo garaagarummaan mootummaa Abiyyiifi TPLF gidduu jiru ilaalcha hooggansa siyaasaati. Kanaanis, Itoophiyaan fuuladuratti biyya akkamii ta'u qabdi, bulchiinsi mootummaa maaliin hogganamuu qaba kanneen jedhan irratti garaagarummaa ijootu jira. Kanaan ala, TPLF aangoorraa ka'u hordofee MM Abiy aangoo isaani cimsachuuf TPLF dhiibuu, wantoota bara TPLF dalagamaniifi legaasii TPLF balleessuuf hojjetamaa ture. Keessumaa ADWUI diiguufi Paartii Badhaadhinaa hundeessuun walqabatee wantoonni hojjetaman garaagarteen ilaalcha hooggansa siyaasaa akka jiran kan agarsiisanidha. Rakkoowwan bakkeewwan garaa garaatti mudatan TPLF'tu raawwate jedhamus, TPLF's ta'e mootummaan haa raawwatu, kunneen lamaan gidduu garaagarummaa ilaalcha hooggansa siyaasaafi mo'amuu waliin ilaalamuu qabu. Dhihoo Wallaggatti ajjeechaan lammiilee nagaarratti raawwate jedhame akkuma raawwateeni ajjeechaan raawwate ABO - Shanee waliin hidhata qaba jedhame. TPLF humna kana erge kan jedhame. TPLF fi ABO gidduu walitti dhufeenyi akkamii akka jiru ni beekama. Kana hordofee guyyoota muraasa gidduu waraanni eegale. Wantoonni kunneen akka sababaatti dhihaachuurra kan darbe, garaagartee mootummoota lamaan gidduu jiru kan agarsiisan miti. Kunneen garaagartee ummanni ilaaluufi sodaatudha. Kanaaf, lolli kuni garaagarummaa ilaalcha hooggansa siyaasaarratti kan hundaa'e waan ta'ef yeroo gabaabaatti qabbanaa'u hin danda'u. Salphaatti qaamni mo'u kan jiraatus natti hin fakkaatu. Lolichi yoo itti fufe immoo Itoophiyaaf qofa osoo hin taane rakkoon naannawa [Gaanfa Afrikaarratti] dhaqqabsiisu salphaa miti. Sochiin mootummaa Ertiraa erga dhihooti cimaa dhufeera. Walitti dhufeenyi [hoggantoota lamaa] kuni mootummaafi mootummaa gidduu hin fakkaatu, walitti dhufeenya namoota lamaa fakkaata. Mootummaan Ertiraa sirna Itoophiyaa keessa jiru ilaalchisee ejjennoo isaa ifatti ibsaa akka ture ni beekna. Kunimmoo, mootummaa MM Abiy fi TPLF gidduu garaagarummaan ilaalcha hooggansa siyaasaa jirun kallattiin walqabata. Pirezidant Isaayyaas federaalizimiin sab - daneessaa Itoophiyaa keessa hin barbaachisu ilaalcha jedhu qabu. Lola mootummaa MM Abiy fi naannoo Tigraay gidduu taasifamurratti Ertiraan harka keessaa hin qabdu jechuun hin danda'amu. Loltoonni Itoophiyaa Somaaliyaa jiru. Sudaanittis akkasumas rakkoon akka jiru ni beekama. Sababa kanaaf, rakkinichi gaanfa Afrikaarratti rakkoo uumuu akka danda'u homaa gaaffii hin qabu. BBC: Mootummaa Ertiraa waliin walqabatee keessumaa TPLF dhimma biyya keessaa keessa seenurratti himannaa dhiheessaa ture. Daangaan ammallee akkuma cufametti jira. Araarri raawwate sadarkaa maalirra jira jetta? Awwal: Jalqaba biyyoota lamaan gidduu tarkaanfii MM Abiy fudhatan hundi keenya kan ajaa'ibsisnedha. Adeemsa deeggaramu qabudha. Biyyoonni lamaan nagaatti deebi'un kan deeggaramu ture. Haa ta'u malee, rakkoon Itoophiyaa keessa ture keessumaa mootummaa federaalaafi naannoo Tigraay gidduu ture araarri biyyoota lamaanii fuuladuratti akka hin tarkaanfanne godheera. Akkuma beekamu rakkinichi rakkoo daangaati jedhamee ture. Daangaan sunimmoo gama naannoo Tigraayin jira. Walitti dhufeenyi Isaayyaasiifi Tigraayimmoo gaarii hin turre. Fedhiin MM Abiy fi Pirezidant Isaayyaas TPLF balleessuufi qarqara kaa'uu fakkaata. Waraanni 1998 lola TPLF gaggesseefi Isaayyaas itti injifatame waan ta'ef Isaayyaas TPLF'n deebisee mo'u barbaada. MM Abiyyiis ilaalcha siyaasaa kan ofii isaanii ni qabu. Ilaalchi siyaasaa isaanii akka galma hin geenye gufuu kan ta'e TPLF'dha jedhee waan amanuuf lamaan isaanii TPLF'n akka diina walootti ilaalu. Sababa kanaaf, Asmaraanis akkuma Finfinneefi Maqalee miseensa waraana kanaati yoo jenne dogongora natti hin fakkaatu. Hirmaannaan isaanii hammami kan jedhu haala amma jirruun gamaaggamuu dadhabnuus Ertiraan dhimma kanarratti fedhii guddaa akka qabdu tilmaamuun ni danda'ama. BBC: Araara Itiyoo - Ertiraa waliin wal qabatee badhaasni Nobelii MM Abiyyiif akka kennamu kanneen barreessun kaadhiman keessaa tokko turte. Amma yeroo yaaddu si gaabbisiisaa? Awwal: Badhaasa nobeeliif MM Abiy yeroon kaadhimee barreessee galche haala ture ilaaleeni. Yeroo tokko tokko wantoota goonu duubatti deebinee yoo ilaallu, dogongora nutti fakkaatee mul'achuu danda'a. Ani ammallee yeroos hojii Abiy hojjeteen beekkamtiin kennameefi badaadha jedhee hin yaadu. Rakkoon Itoophiyaa keessa tureefi rakkoon Itiyoo - Ertiraa guutummaa guututti furmaata argata tilmaamni jedhu hin turre. Yoo xiqqaate, keessumaa carraaqqii nagaa taasisef beekkamtiin kuni osoo kennameef fuuladuratti kan caalu hojjeta tilmaama jedhuun qaba ture. Tilmaamniifi xiinxalli ani qabadhe dogongora ture. Garuummoo, MM Abiy kaadhimu kootti wanti na gaabbisiisu hin jiru. MM Abiy badhaasa sana argatee haala amma jiruun waraana labsuun isaa sadarkaa kanaan MM Abiy maaltu tuqe akka jedhu carraa kenna. Maqaan MM Abiy badhaasa sanaan akkuma guddate wanti inni godhus beekkamtii olaanaa argate waliin akka wal simu eegama. Gaafa ta'u dhabemmoo akkasumas itti - gaafatamummaan akka dhufudha. Akkaataa kanaanin ilaala. BBC: Waraanni eegaluu isaafi isa durallee namoonni siyaasaa Amaaraa TPLF irratti mormii jabaa kaasaa turan. Ammallee waraana irratti humnoonni nageenyaa Amaaraa humnoota nageenyaa federaalaa waliin hiriiruu isaanitu himama. MM Abiy waraana kana akka labsan paartii isaanii keessaa keessumaa Paartii Badhaadhina Amaaraa irraa dhiibbaan irratti taasifame jira ta'a? Awwal: Dhiibbaan akkanaa hin jiraatu jechuun hin danda'amu. TPLF egeree Itoophiyaaf balaadha, baduu qaba dubbiin jedhu dhagahama. Ajjeechaa Wallagga Lixaatiinis walqabatee kan mul'ate kanuma. Sababa kanaaf, mootummaa naannichaa irratti tarkaanfiin fudhatamuu qaba jedhanii dhiibbaa yoo uuman waan nama dhibu miti. Kan ta'u danda'us kanuma. Lolli amma eegalames dhiibbaa sana waliin akka wal qabatus shakkiin hin jiru. Sababoonni seenaa hedduu jiru. Keessumaa tokko federaalizimiin sabarratti hundaa'e Tigraayin kalaqame kan jedhu jira. Namni siyaasaa Amaaraa kana hin barbaadu. Daangaa waliinis falmiin cimaa jira. Ammammoo TPLF sirni mootummaa tokkummaawaa akka hin deebineefi mootummaan federaalaa akka barbaade akka hin goonef kanneen mormii guddaa dhageessisaa jiran keessaa tokko waan ta'ef, waldhibdeen Amaaraafi Tigraay gidduu jiru kanarraa madda. BBC: Amma lolli kuni akka tasgabbaa'uf maaltu taasifamuu qaba jetta? Qaamolee lamaaniifi hawaasa idil - addunyaarraa maaltu eegama? Awwal: Lola eegaluun waan salphaa ta'u danda'a, lola keessaa bahun garuu baay'ee cimaadha. Hunduu xiiqiidhaan lola keessa erga seenee booda kan injifatame fakkaachuu dhabuuf dhiibbaa hawaasa Idil - addunyaarraa dhufu fudhachuun xiqqaadha. Miidiyaaleen tokko tokko akka gabaasanitti mootummaan federaalaa dhiibbaawwan [dhaabbilee garaagaraarraa dhufan] akka hin fudhanneefi dhimmichi waraanaan qofa akka furamu akka amanu agarsiisa. TPLF's waldhibdeen kuni akka hammaatu gahee ofii gumaacheera. Dhimmichi nagaan akka furamu fedhiin waan jiru natti hin fakkaatu. Garummoo lolli akkanaa dafanii hin xumuramani. Kan dadhabu jiraatus ifatti harka kan kennu akkasumas injifate harka kennachiseera qaamni jedhu hin jiraatu. Sababa kanaaf, lola kanarraa kan fayyadamu tokkoyyuu hin jiru. Kan miidhu garuu hunduma jechuun danda'ama. Kanaaf, hunduu kan gochuu qabu keessaanis ta'e alaan qaamoleen lamaan rakkinicha hiikuuf marii haa ta'ani kan jedhudha. Garuu, lamaanuu bira mariif qophiin waan jiru natti hin fakkaatu. Kanaan ala rakkoo waraanni furu jira natti hin fakkaatu. Rakkinichi ilaalcha siyaasaadha. Sababa kanaaf, karaa dimookiraatawaa ta'en furmaata kennuudha. Hireen ummataa maal ta'u qaba kan jedhu ummata Itoophiyaaf dhiisuun barbaachisaadha. BBC: Erga MM Abiy aangootti dhufani as biyya keessatti walitti bu'iinsi, ajjeechaafi hidhaan baay'achuu gabaasonni mul'isan jiru. TPLF waliin ilaalchi siyaasaa guddaa jira jetteeta. Mul'atni MM Abiy Itoophiyaaf qaban fudhatama akka hin arganne agarsiistuu ta'e fudhatamuu danda'aa? Awwal: Ilaalcha siyaasaa waliin walqabatee rakkinawwan kana sirnichi mataa isaa kan uumedha jedhanii kan falman jiru. Gama kaaniin immoo federaalizimiin sab - daneessaa dhibdee uume hin qabu kan jedhanis jiru. Walqoodinsa biyya keessa uumame yoo ilaallu, tarii, rakkinoonni Itoophiyaa keessa uumamaa jiran walharkisoo hunoonni garaa garaa fuula duratti biyya akkamiitu jiraachuu qaba abjuu jedhu cimsuufi ilaalcha siyaasaa isaanii lafa qabsiisuuf carraaqqii taasisanirraa madda ta'u danda'a. Haa ta'u malee, mootummaan dhimma kana keessa harka hin qabu ilaalcha jedhu fudhachuf anaaf natti cima. Waan Shaashamanneetti raawwate yeroo ilaallu dhalli namaa sadarkaa sanaan osoo ajjeefamu humnoonni nageenyaa gidduu hin seenne. Maaliif gidduu hin seenne jedhamanii gaafatamnaan ''hin ajajamne'' jedhanii turan. Maalis ta'u ilaalcha siyaasaaf lolli akka galteetti hojiirra oolaa jira. Ajjeechaa eenyutu raawwata isa jedhuuf garuu walabaan qoratamuu qaba. Kanaan achi, abaluudha abaluudha jechuuf ragaa argachuun ni cima. BBC: MM Abiy waggoota 20 darbaniif ADWUI sirna federaalizimiin amanu keessa nama turanidha. Dhufaatiin isaaniis ummata Oromoo irraati. Yeroo dubbatanis sirna federaalizimii sab- daneessaa akka deeggaran himu. Sadarkaa kanaan waldhibdeen TPLF waliin jiru waldhibdee ilaalcha siyaasaati jennee ibsuuf garaagarummaan maal jiraannaani? Awwal: MM Abiy yeroo hedduu yeroo dubbatan ejjennoo ilaalcha siyaasaa baay'ee ifa ta'e qabu. Yeroo biraammoo ilaalcha siyaasaa ifa ta'e hin qabani. Bakka adda addaatti siyaasa isaaniif akka tolu wantoota garaa garaa dubbatu. Namoota ilaalcha siyaasaa tokkummaawaa qaban bira yoo dubbatan afaan isaanii dubbatu. Kaan yeroo dubbisan kan biraa dubbatu. Waan dalagan, waan dubbataniifi tarkaanfii dhaabbati isaanii fudhatuun fakkeenyaaf kan Paartii Badhaadhinaa ifadha. MM Abiy ifatti pirojektii federaalaa yookiin wantoota federaalizimiin irratti bu'ureeffate wantoota raawwachiisu barbaadu nama deeggaranidha jedhanii yaadun danda'ama. Paartiin Badhaadhinaa caasaa federaalaa biyyattii keessa jiru akkasumas ilaalchasaa kan fudhatu miti. Hojii isaaniirraa ifatti hubachuun kan danda'amu caasaa federaalawaa osoo hin taane hamma tokko caasaa siyaasaa kan kaanitti makameefi aangoo isaanii guddisu akka barbaadan ifa dha, dubbachuu baatanis. TPLF waliin turuun isaanii ifadha. Sirna darbe yeroo qeeqan gama siyaasaan TPLF qeequun ummata Itoophiyaa hedduu biratti fudhatama waan qabuufi amma morkataan isaanii TPLF waan ta'ef wanti amma hojjetamu hojii siyaasaa dhaaba sana hadheessuudha. BBC: Kanaaf, gabaabumatti MM Abiy gama Paartii Badhaadhinaan hojjetaniifi amananiin tokkummaawaadha jechuun danda'amaa? Awwal: Eeyyee. Tokkummaawadha. BBC: Agarsiistuun maali? Awwal: Wanti ijoo akkaataa Paartiin Badhaadhinaa itti caaseffamedha. Paartiin Badhaadhinaa sagantaa siyaasaa raawwachuuf hojii siyaasaa hojjetamedha. Isaan ala agarsiistu fiduun hin barbaachisu. Waltajjiiwwan garaagaraatti waan dubbatan fiduun danda'ama garuu agarsiistuun ijoo akkaataa paartichi itti hundaa'edha. Wanti lafarratti mul'atu caasaan dhaabni jaarmiyaa mootummaa itti hogganuus tokkummaawaadha. Ilaalcha siyaasaa ifa ta'e qabaachuu baatus wanti mul'atu tokkummaawaa dha. BBC: Galatoomi. Awwal: Galatoomaa isiniis.


Lola Tigraay: Namootni nagaa jumlaan ajjeefamuu qorannoon bira gahe jedhe Aminestii Internaashinaal

Lola Naannoo Tigiraay keessatti gaggeeffamaa jirun namootni nagaan lakkoofsi isaanii hedduu tahe, tarii dhibbaan kan lakkaa'aman jumlaan ajjeefamuu qorannoon bira gaheera jedhe Aminestii Internaashinaal. Namootni ijaan argan ajjeechaa gaafa Wiixataa raawwate kanaaf humnoota TPLF'f amanamoo tahan humna poolisii addaa naannichaa tahuu himan jedhe dhaabbatni mirga namoomaaf falmu kun. Himatni ajjeechaa jumlaa kun erga paartilee siyaasaa naannoo Amaaraa irraa dhagahamee booda, mootummaan naannoo Tigraay garuu, "waan hin yaadamnedha" jechuun haaleera. Lola kana keessatti taateen kun ajjeechaa namoota nagaa irratti raawwate jedhame isa guddaa dhagahamedha. Tajaajilli interneetii fi bilbilaa addaan cituu irraa kan ka'e odeeffannoo argachuun ulfaataadha. Wal dura dhaabbannaan mootummaa federaalaa fi naannoo Tigiraay hammaachaa dhufuun gara haleellaa waraanaatti ce'eera. Kana hordofee namootni nagaan kumaatamaan lolicha baqachuun daangaa qaxxaamuruun Sudaan galaniiru. UN naannoo Tigiraayitti deeggarsa namoomaa akka dhiyeessuu danda'uu fi namoota baqatanii achiii bahaniif hulaan nagaa tahe akka jiraatuuf gaafateera. UN haala amma jiruun deeggarsi nyaataa, fayyaa fi yaala ariifachiisaa gara naannichaatti seenuu hin danda'u jedha. Aminestii Internaashinaal ibsa baase keessatti ''namootni nagaa baay'een tarii dhibbaan lakkaa'aman, gaafa Sadaasa sagalii magaalaa Mayikaadiraa kan Kibba Lixa Tigiraayitti argamtu keessatti, waraanamanii ykn mummuramanii ajjeefamaniiru,'' jedhe. ''Suuraa fi viidiyoo suukaneessaa reeffa namoota ajjeefamanii magaalaa keessa faffaca'ee jiru agarsiisu kan karaa dijitaalaas adda baase argeera,'' jedhe. Dhaabbatichi suuraalee fi viidiyoowwan kan itti qoratu 'Crisis Evidence Lab' jedhamuun, suuraalee kana xiinxaluusaa ibseera. Kanaanis suuraaleefi viidiyoowwan achii bahan kunniin kan dhiyeenyaa tahuufi iddicharraa kan dhufan tahuu saatalaayitaafi maloota biraa fayyadamee mirkaneesseera jedha Aminastiin. Aminestiin namootni miidhamani dafqaan bultoota malee kanneen waraana keessatti hirmaatan miti jedhe. Depiroosee Mucheenaa Daarikterii Aminestii Internaashinaal Bahaa fi Kibba Afrikaa ''gadda suukaneessaadha'' jedhee mootummaan tajaajila qunnamtii deebisuun hordoffiif banaa akka tahuu qabu gaafate. Aminestiin akka jedhetti namootni ijaan argan namootni kan miidhaman ''meeshaalee qara qaban kan akka haaduu fi meencaatiini.'' Kaan ammoo haleellichi kan raawwate humnoota TPLF kanneen bakka Luugdi jedhamutti lola humnoota federaalaa waliin taasisaniin mo'amaniin akka tahe himan jedhe.