Addunyaa irratti namni afraffaan HIV irraa fayye

Namni waggoota 34f HIV waliin jiraataa ture vaayirasicharraa fayyuun addunyaa irratti nama afraffaa ta'ee galmaa'eera. Namni kun kaansarii dhiigaa ykn Lukeemiyaa yaalamuuf jecha wal'aansi dhuka lafee bakka buusuu (bone marrow transplant) kan godhameef yoo ta'u, namni dhuka lafee arjoomeef uumamaan vaayirasii dandamachuu danda'a. Namni ganna 66 HIV irraa fayye kan eenyummaan isaa akka himamu hin feene kun, qoricha HIV fudhataa ture dhaabee jira. Vaayirasichi dhiiga isaa keessaa dhabamuun isaa "galataan oli" jedhe. Kaalifoorniyaa, Duwaarteetti yaalamaa kan ture namni kun "City of Hope patient" jedhamuun maqaa hospitaala keessatti yaalamaa tureen moggaafameera. Osoo qorichoonni umurii nama HIVn qabamee dheeressan hin tolfamiin dura hiriyoota isaa hedduu vaayirasii kanaan of biraa dhabuu himan namni kun.  HIV (Human Immunodeficiency Virus) sirna dhibee dandamachuu qaama namaa miidha. Kun ammoo dhukkuba AIDS (Acquired Immunodeficiency Syndrome) jedhamuuf nama saaxila. Namni amma HIV irraa fayye kun ibsa baaseen akki jedhe: "Bara 1988 HIVn qabamuun koo yoo mirkanaa'u, akkuma namoota biroo murtee du'aa natti fakkaatee ture." "Jiraadhee guyyaa HIV irraa bilisa ta'e nan arga jedhee gankumaa yaadee hin beeku." Namni kun umurii isaa ganna 63tti dhibee kaansarii dhiigaa ykn Lukeemiyaan waan qabameef, isa yaalamuuf jecha wa'aansa dhuka lafee bakka buusuu godhachaa ture. Akka carraa namni dhuka lafee (bone marrow) arjoomeef nama HIV dandamachuu danda'u ture. HIVn ulaa xixiqqoo pirootiinii CCR5 jedhamutti fayyadamuun seelii dhiiga adii qaama keenyaa keessa seena. Nama dhuka lafee arjoome dabalatee namoonni tokko tokko pirootiiniin kun of jijjiiree ulaa vaayirsichi ittiin seenu cufee vaayirasicha alatti hambisa. Namni amma HIV irraa fayye kun erga wal'aansa dhuka lafee bakka buusuu godhatee booda, hordoffiin godhamaafi ture, boodarra HIVn qaama isaa keessatti argamuu hin dandeenye. Amma erga HIVn qaama isaa keessaa dhabamee baatilee 17 guuteera. "HIVn qaama isaa keessa akka hin jirreefi kana booda qoricha umurii dheeressuu waggoota 30 oliif itti jiru fudhachuun akka isa hin barbaachifne yoo itti himnu gammachuudhaani" jedhan hakiimni isaa Dr Jaanaa Diiktar. Addunyaa irratti yeroo jalqabaaf namni HIV irraa fayyuun kan dhagaahame bara 2011 wayita dhukkubsataa 'Berlin patient' jedhamuun kan moggaafame Tiimotii Reey Biraawon HIV irraa fayye ture. Ergasii waggoota sadan darban keessa namoonni sadi biroo HIV irraa fayyaniiru. Namni afraffaa amma HIV irraa fayyuun isaa mirkanaa'e 'City of Hope patient' namoota afran vaayirasicharraa fayyan keessaa isa umuriin guddaa fi waggoota dheera vaayirasicha waliin jiraatedha. Namoota miliyoona 38 addunyaarratti HIVn dhiiga isaanii keessa jiruuf garuu akkaataan namni kun HIV irraa fayye oduu gaarii ta'uu dhiisuu mala. Wal'aansi dhuka lafee bakka buusuu "wal'aansa wal-xaxaafi dhiibbaa cinaa qabaachuu danda'udha. Kanaaf, namoota hedduu HIV waliin jiraataniif filannoo mijataa miti," jedhu Dr Jaanaan. Haata'u malee qorattoonni akkaataa teeraappii jiinii fayyadamuun ulaa pirootinii CCR5 vaayirasichi gara seelii dhiigaa adii itti seenu cufuun wal'aansa kalaquuf yaalaa jiru. Wanti kun koonfaransii AIDS 2022 Kaanadaa Montiriyaalitti adeemsifame irratti gabaafamee kan ture yoo ta'u, qorichi ykn wal'aansi HIV fayyisu waan ammallee 'akka malee barbaadamu' jedhan pireezidantiin Hawaasa AIDS Idil-Addunyaa pirofeesar Shaaron Leewin. Namoonni HIV irraa fayyan muraasni kanneen HIV waliin jiraataa jiraniif abdii, qorattoota qoricha argachuuf dhama'aniif ammoo kaka'uumsa ta'eera jedhan.


'Kaansarii harmaatiin qabamuuf ani daa’ima jedheen yaadaa ture’

Luusiin Leepee harma ishee keessatti dhiitoo wayita agarteetti, waa’een kaansarii gonkumaa sammuusheetti hin dhufne ture. Isheenis ‘akka tasaa’ ture kan ofirratti agarte. Sababiin isaas gonkumaa harma ishee kaansariin na qaba jechuun sakattaatee hin beektu turte. ‘‘Tarii harmakoo kaansariif shakkee ilaaluun kan narra jiru ergan wagga 50 galeen booda ta’a jedheen yaadaa ture’’ jechuun ture shamarree Luusiin BBC Afriiqiitti kan himte. Haata’u malee Luusiin erga harmashee mana yaalaatti ilaalamteen booda odeeffannoo gaarii hin taane dhageesse. Umurii wagga 26tti kaansariin qabamuun itti himame.  Tibbuma sana ammoo shamarree faarfattuu turte Saaraah Haarding kaansarii harmaatiin duute. Ergasiin boodas  dhaabbanni tola oltummaa CoppaFeel namoonni baayyeen fuula isaa akka dowwachu eegalan hima. Dhaabbatichis shamarran akka dhiitoo harmasaanii irra jiraachuufi dhiisuu hordofaniif jajjabeessa. Luusiin akka Newbeat’tti himteetti, kaansariin harmaa kun dubartoota umuriinsaanii wagga 25-49 jidduu jiran irratti kan barame ta’uun beekamus, namoonni baayyeen waa’ee isaarratti hubannoo gahaa hin qaban. Kunis qaamooleen hawaasaa shamarran irra caalli hakiima mariisisuuf kaka’umsa hin qaban. Luusiin dhootoo harma isheerra jiru kan agarte akka carraa tasa ture. Guyyaa sana hojii waan hin qabneef ilaalamuf deemuuf carraa argatte. ‘‘Waa’ee isaa yeroo hundan yaada ture,’’ jetti. ‘‘Guyyaa sana hojii qabaachu dhabukootiif baayyeen gammada. Yeroo sanattis seenaa waan addaa ta’u mala ture. Kanaafan har’a lubbuun as gahuu danda’e.’’ Yoo hakiimichi gara kiliniikii harmaatti ishee ergu, Luusiin gonkumaa waa’e kaansarii harmaa hin yaadne ture. Haata’u malee, erga obboleettiin ishee akka altiraa saawundiin akka ilaalamtuuf deddebiite gaaffatu, Luusiin wanti ta’e tokko akka umamee yaadu eegalte. ‘‘Doktarichis akkuma calliseetti ture’’ jette. Torbaniin booda ammo, akka kaansariin qabamte itti himame. Kunis battaluma gara bobaasheetto faca’e.\nKanaafuu akka keemooteraappii, raadiyooteraappii fi wallaansa baqaqsanii wallaanamu taasiiftu itti himame. ‘‘Yeroon itti nyaachuu fi itti rafuu dadhabee ture,’’ jetti Luusiin.\n"Guyyaatti sa’aatii 20f sillimii tokko maleen dabarsa ture. Sireen irra ciseerraa osoon hin sochoo’iin dabarseera.’’ "Baayyeen nama jibbisiisaan ture. Goggaan qama koo geedaramee, rifeensi koos har’ica’eera ture. Jechuunis riifeens mataakoo, nyaaraa fi libsuunkoo hun ni har’ica’ee.’’ Ergan wallaansa baqaqsanii yaalamuu taasisuun raadiyoo teerraappii fuudhatteen booda, Luusiin dhumarratti oduu gaarii dhageesse. ‘Seeliin kaansarii ishee keessatti hafe omtu’ hin jiru jedhamte. \n\nLuusiin ammalleen wallaansa hormoonii irra kan jirtu yoo taa’u, dhaabbata tola-oltummaa CoppaFeel jedhamu waliin hojjatti. Isheenis ergaa waa’ee kaansariin harmaa shammarranis miidhu akka danda’u barsiisaa jirti. ‘‘Kun akka isin irra hin qaqabne hin yaadinaa. Yeroo hunda waan gaarii hin taane yaadaa jechuukoo miti. Garuu dhugaa hubachuutu barbaachisa,‘‘ jette. Luusiin hawaasa gurraacha keessatti barbaachisummaa dhiitoo harmaa sakkata’u ilaalchisuun barsiisuu barbaaddi. ‘‘Dhukkuba kana ilaalchisee loogiin akka jiruun yaada. Waa’ee dhukkuba kanaa akka dubbatamu hin barbaadnu. Garuu ammoo kana gochuun baayyee barbaachisaadha,‘‘ jetti. "Yoon beeksiisa kaansarii kana arguutti, namoota gurraacha hin argu. Namoonni waa’ee kaansarii yoo dubbatan dhagahee hin beeku,’’ jetti itti fufuun.\n‘‘Gonkumaa akka waan nu hin mudanneettiin yaadaa ture’’ jette.\n\nFiraank Waayitiifiildi akkasuma akka Luusii sana waan ishee mudatu itti hin fakkaatu ture. Garuu Garuu umurii wagga 24 isheetti harmasheerratti dhiitoo agarte. Doktoroonni jalqaba ishee ilaalees dhiitoo ‘‘hormonal’’ jedhamu jedheen. Baatiiwwan 18 booda ammo dhukkubbii gara biraa itti dhagahamu eegalte. Kanaafu irra deebiin ilaalamuuf deebiite hakiima biira dhaqxe. Erga qorannoowwan garaa garaa taasifameefiin bood, Firaan kaansarii harmaa sadarkaa 4ffaa qabaachu barte. Kana malees sammuu keessatti dhootoon bahu itti himame. Kanaafuu umurii wagga lamaa qofa akka qabu bare. "Nama wagga 25'n ture. Leenjiiftuun ture. Kun jireenya koo keessatti nama mudata jedhee gonkumaa yaadee hin beekun ture,’’ jetti. "Kanaafuu umuriin kam irratti eenyuunuu qabuu akka danda’u ani kanaaf fakkeenya,’’ jechuun kaansariin umurii kamutti eenyunuu qabuu akka danda’u ibsiti.\n\n\nIsheenis ‘‘keemooteeraappii hedduu’’ fudhattee. Ammaan kanattis kaansariin Firaan hir’ataa adeemaa jira. Isheenis seenaa ishee karaa intarneetii irratti qooduun shamarran umurii ishee keessatti argaman waa’ee kaansarii harmaa irratti  hubannoo akka argatan taasisaa jirti. ‘‘Waa’een ofiin keessa darbe ilaalchisuun miidiyaa hawaasaa irratti ifattiin dubbataa jira. Waanan keessa darbe hundasaan barreessaa jira. Yeroo hunda garuu akka waan rakkoo dubartoota umuriin jaaraniitti ilaalamaa ture.’’ "Waggaa kanaan dura, hangan umurii maangudduummaa keessa galuutti kanan waa’ee kaansarii harmaa yaaduun narra jiruu yaadee hin beekun ture.’’


Dubartootaafi dhiirootaaf maaliif yeroo sochii ispoortii garaagaraa akka qabaatan gorfama?

Sochii qaamaa (ispoortii) taasisuun fayyaa namaaf gumaachuu keessatti gahee akka qabu ogeessoonni ni himu. Haata'u malee, sochiilee qaamaa raawwannu keessaa akka bu'aa qabatamaa argannuuf ammoo yeroo sochii qaamaa itti hojjannuu hubannoo keessa galchuun murteessaadha. Qorannoon dhiheenya kana bahee tokko akka ifa taasiseetti, yeroo dubartoonniifi dhiiroonni itti sochii qaamaa taasisan caalaa bu'aa qabeessoota isaan taasisuu akka danda'u mirkaneesseera. Akka qorannichaatti, dubartoonni ganama keessa yoo sochii qaamaa taasisan kuufama cooma qaamasaanii keessatti argamu balleessuu danda'u. Dhiiroonni ammoo caalaa bu'a qabeessa kan taasisuu kan ta'an galgala keessa ispoortii hojjachuudha. Dhiiraafi dubartoota jidduutti garaa garummaan hormoonii, sa'aatii hirriibaa fi caasaan uumama qaamasaanii kanneen adda addummaa fidan keessaa ta'u qorannichi ibseera. Qorannoon dubartoota 26 fi dhiiroota 30 kanneen umuriinsaanii waggaa 25-55 jidduutti argamuufi haala fayyina gaarii irratti argaman hirmaachise kunis, torbanoota 12'f gaggeeffame. Hirmaattonni qorannoo torbanoota kanaas gosawwan sochiilee ispoortii saffisa, ciminaafi utaalchoo isaanii cimsan irratti hirmaataa turan. Gareen dubartootaa ganama sa'aatii 2:30 irraa kaasee sochiiwwan ispoortii kanneen akka hojjatan kan taasifaman yoo ta'u, gareen dhiirootaa ammo galgala sa'aatii 12 hanga halkan sa'aatii lamaatti akka hojjatan taasifaman. Kana malees hirmaattonni qorannoo garee lamaaniitu, nyaatawwan haala addaatti qophaan irratti akka hirmaatan taasifamaniiru. Hirmaannaa sochiilee kanneen torbanoota 12'f taasisaa turan kunneen irrattis, qorattoonni haala sochii dhiigasaanii, amma baay'ina cooma qaamaa, gahumsa qaamaa akkasumas wantoota biraa galmeessaa fi wal dorgomsiisaa turaniiru. Bu'aan qorannoo jalqabarratti ifa taasisan hundi, hirmaattonni qorannichaa yeroo garaa garaatti sochii ispoortii taasisanis hunduu jijjirama qaamaa gaariidha jedhamu galmeessaniiru jedha. ''Sochii qaamaa taasisuuf sa'aatii filachuun barbaachisuu dhiisuu danda'a. Garuu ammo gama dubartootaafi dhiiraatiin yoo ilaalamu ammo, sa'aatii itti sochii isoortii hojjannuutti saffiisa bu'aa argannuu fi bu'a qabeessummaa isaatiin garaagarummaa qaba'' jedhu hogganaan qorannichaa Dr. Pool Arseeroon. Haaluma qorannichaatti hanga cooma qama keenya keessatti argamu hir'isuufi dhiibbaa dhiigaa keenya gadi buusuuf dubartoonni barbaadan, ganamarra sochii ispoortii osoo taasisanii caalaa bu'aa qabaachu dubbatu Dr Pool. Gama biraatiin ammo dubartoonni maashaasaanii guddisuufi cimsachuu barbaadan gara galgalaa keessa sochii qaamaa yoo taasisan filatamaa ta'u mul'isa qorannichi. Dhiiroonni haaluma qorannichaatiin ganamaafi galagala sochii qaamaa yoo taasisan gahumsaa qaamaasaanii waliigalaa dabaluu kan danda'an yoo ta'u, kanneen fayyina onneessaanii eeguufi fooyyeessuu akkasumas fayyaa sammuusaanii fooyyeessuu barbaadan ammo gara galgalaa keessa sochii qaamaa yoo taasisan gaariidha jedha. Dhiiroonnii fi dubartoonni sa'aatii garaagaraatti sochii ispoortii taasisuun isaanii maaliif adda addummaa akka fidu qorattoonni hanga yoonaatti irra hin qaqqabne. Haata'u malee qorannoon dabalataa akka barbaachisu himaniiru.


Qorichoonni ajaja hakiimaa malee fudhannu umrii keenya gabaabsaa jiruu?

Qorichi summii to’annoo jala jirudha. Xiqqootu nama fayyisa, xiqqumatu nama galaafatas. Daangaan qal’oon qorichaa fi summii jidduu jiru ‘hamma’ isaati jedhama.\nQorichoonni tokko tokko ajaja hakiimaa qofaan kan gurguramaniif summii akka nutti hin taaneefidha. Hammiifi yeroon fudhannu kan nutti himamuufis kanumaafi. Namoonni garuu qorichoota akka Amooksaasiliin, Meetiroonidaanzool fi Siipiroofilooksiin akkanumaan bitatanii fayyadamuun baratameera. Qorichonni kunneen Antibaayootiiks jedhamanii beekamu. Fayyaa keenyaaf daran murteessaa ta’anillee dhiyeenya kana rakkoo fayyaa namoota hedduuf sababas ta’aa jiru. Vaayirasoonni fi Baakteeriyaawwan silaa qorichoota kanaan du’uun irra ture, qorichoota kanatti madaqanii du’a diduun isaanii hakimoota Itoophiyaa yaaddesseera. Hospitaala Xiqur Anbassaatti hakiima kan taate Dr Iskadaar Firduu, “wanti kun hakiima hunda waan yaaddessaa jirudha,” jetti.  Namootni ajaja hakiimaa malee qorichoota keessaahuu Antiibaayootiik kanneen jedhaman fudhachuurraa kan ka’e, qorichoota kanaan fayyuuf ni rakkatu. Kunis vaayirasoonni fi baakteeriyaawwan dhukkuba namatti fidan qorichoota kanatti madaqanii du’uu waan didaniif. Afaan Ingiliziin “Antimicrobial resistance” jedhama. Sadarkaa idil-addunyaatti sababa kanaan namoonni lubbuu dhaban miliyoonotaan kan lakkaa’aman ta’us, Itoophiyaatti lakkoofsaan hin beekamu. “Antimicrobial resistance” ykn vaayirasoonni fi baakteeriyaawwan qorichatti madaqanii du’uu diduun bara 2050tti addunyaarratti sababa namni ittiin du’u isa jalqabaa ta’a jedhamee yaadama.  Vaayirasoonni fi baakteeriyaawwan qorichatti madaqaan naannoo manneen yaalaatti kan heddummatan ta’uun jiraatullee, amma garuu gara uummataatti tamsa’aa jiraachuun daran yaaddessaa akka ta’e Dr Iskadaar ni himti. “Hospitaala keessatti qorichoonni farra vaayirasii fi baakteeriyaa hedduun dhukkubsataaf ni kennama. Kanaaf baakteeriyaawwan qorichatti madaqan ‘superbug’ jedhamaniin qabamuu danda’u. Wanti dhimmicha yaaddessaa godhaa jiru, baakteeriyaawwan qoricha baratan kunneen gara uummataatti tamsa’aa jiraachuu isaaniiti” jeti. Bakka hojî isheetti yeroon itti qorichoota dhukkubsattootaaf ajajjee, bu’aa barbaadamu irraa dhabde hedduu ta’uu himti. Rakkoon kun yoo bubbule miidhaa guddaa waan fiduuf, hakimoonni uummanni dammaquu qaba jedhanii waywaataa jiru. Qoricha ajaja hakiimaa malee bitanii fayyadamuun haa dhaabbatu jedhanii sagalee isaanii dhageessisaa jiru. “Fakkeenya salphaan, utaalloo vaayirasiidha, kan fayyu ammoo kunuunsaani. Utaalloof qorichootni antiibaayootikii yoo kennaman, vaayirasoonni salphaatti qoricha kanatti madaqaa deemu,” jetti Dr Iskadaar. Rakkoon dhibiin qoricha jalqabanii adda kutuudha. Itoophiyaatti qorichoota walirraa ergifatanii liqimsuun, akkasumas kan guyyaa torbaaf ajajame ‘natti wayyaa’e’ jedhanii guyyaa sadiitti dhiisuun waan barataamedha. Kun waan baay’ee balaafamaa akka ta’e hakimoonni ni dubbatu.   Antiibaayootiiks qorichoota baakteeriyaa, jarmii, fangasii fi vaayirasootaa balleessuuf kennamanidha. Hakimootni irra deddeebiin waan nuuf ajajaniif maqaa isaanii akka fira dhiyootti beekna; rakkoo kan ta’es kana ta’uu hin oolu. Hakimoonni akkanumaan qorichoota kana dhukkubsattoota baachisan akkuma jiran, namoonni ajaja hakiimaa malee dukkaana qorichaatii bitatanii liqimsanis hedduudha. Utaalloo, kulkula qoonqoo, garaa kaasaa fi dhukkuboota kaaniif namni ofuma isaatiif qoricha bitachuu amaleeffatee jira. Ogeeyyiin dukkaana qorichaa ajaja malee akkanumaan qorichoota kanneen gurguranis rakkoo kana keessaa qooda qabu. Finfinnee keessatti dukkaana qorichaa meeqatu qorichoota ajaja qofaan gurguramuu qaban ajaja malee gurgura kan jedhu adda baasuuf waggaa sadi dura qorannoon tokko hojjetamee ture. ‘Mucaakoo garaa kaasaan najalaa qabe mee qoricha naaf kenni’ jechuun namootni dukkaana qorichaa seenanii qoricha ajaja hakiimaa malee hin gurguramne akka gaafatan taasifame. Bu’aan qorannoo kanaa daran rifaasisaa ture. Dukkaanawwan qorichaa 262 gaafataman keessaa 166 kan ta’an ajaja hakiimaa malee qoricha gaafataman kennaniiru.  Kana to’annoo gochuu kan qabu Abbaa Taayitaa Nyaataa fi Qorichaa Itoophiyaati. Dhaabbata kanatti qondaala olaanaa itti fayyadama qorichaa kan ta’an Obbo Miliyoon Tirfee, Abbaan Taayitichaa rakkoon akka jiru quba qabaachuu himu. Abbaan Taayitichaa naannolee torba keessatti damee qabaatullee kallattiin tarkaanfii fudhachuuf rakkachuu himan. “Nuti dhaabbata federaalaati, naannoo tokko dhaqnee rakkoo akkanaa agarreerraa jennee tarkaanfii fudhachuu hin dandeenyu, naannichi kun hojii kooti nuun jedha,” jedhan. Ka’uumsi rakkoo kanaa abbootii dukkaana qorichaa maallaqaaf dursa kennan qofa osoo hin taane, dhibaawummaa dhukkubsataa fi hanqinni hubannoo jiraachuu ta’uus himu. “Namoonni mana yaalaa deemanii, dabaree eeggatanii, maallaqa baasanii wal’aanamuu hin fedhan. Qoricha amma dura beekan irra deebiin bitanii itti fayydamuu fialtu," jedhu. Ofumaan Antiibaayootikiin of wal’aanuun balaa guddaa qaba jedhu Obbo Miliyoon.  Erga weerara koronaasii as akkaataan bittaa fi gurgurtaa jijjiiramee jira.\nNamoonni manuma isaanii taa’anii waa bitatu. Motorri ykn doqdoqqeen manaan gahaaf. Wanti namoonni bitatan kun garuu jimaa fi meeshaa mana keessaa qofa osoo hin taane qorichas ni dabalata. “Fakkeenyaaf ‘Remdesivir’ qorichi jedhamu jira. Namoonni biyya alaatii giphii keessatti baatanii dhufu. Dhukkubsataa hospitaala keessa ciisee jiruuf, motoraan waliif daddabarsu. Kun barameetu qorichoota Antiibaayootikii kaanis akkanuma gochuun eegalame,” jedhu Obbo Miliyoon. Namni dhuunfaa tokko qorichoota kanneen haala kanaan fudhachuun rakkoon isaa nama dhuunfaa sana qofarratti hin dhaabbatu jedhu Yuunivarsiitii Finfinnee kolleejjii saayinsii fayyaatti gargaaraa pirofeesaraa kan ta’an Geetaachewu Alemqerre. “Antiibaayotikii guyyaa torbaaf ajajame natti wayyaa’e jennee yoo dhiifne, baakteeriyaan sun osoo hin du’iin hafa, san booda nama biraatti darba. Kun hawaasa guutuuf balaadha,” jedhu. Wanti dogoggoraan hubatame tokko jira jedhu gargaaraa pirofeesaraa Geetaachewu. Fakkeenyaaf, Amooksaasiliiniin giraama 500 guyyaatti garaagarummaa sa’aatii saddeetiin guyyoota torbaaf haa fudhatamu jedhamee yoo ajajamu cal jedhamee mitii jedhu. Qorichi tokko “hammam, yeroo hagamiif, garaagarummaa sa’aatii meeqaan yoo fudhatame jarmicha ajjeesuu danda’a kan jedhu, murtee qorannoo waggoota dheeraa booda darbudha,” jedhu. Dogoggora hubannoo uummata bira jirurraa kan ka’e qorichoota ajaja hakiimaa malee akkanumaan fudhachuun rakkoo uumaa jiraachuu himu.


Fayyaa walhormaataa: Wantonni dhala dhabuuf sababa ta'an maali?

Naannoo Oromiyaa godina Qeellama Wallaggaa magaalaa Dambi-Doolloo kan jiraatan Obbo Tasfaa Tolasaafi Aadde Baanchaayyoo gaa'ela dhaabbatanii waliin waggoota 18 jiraataniiru. Waggoota 18 gaa'elatti waliin jiraatanis garuu dhala argachuu hin dandeenye ture. Hawwii dhala argachuu waggoota 18 booda ji'a sadiin dura dhala jalqabaa argataniiru. Abbaan warraafi haati warraa kun dhala argachuu kan danda'an sababa wallaansa fayyaa dhiyeenya isaaniif taasifameen akka ta'e Aadde Baanchaayyoon ni dubbatu. Ogeessonni fayyaas rakkoon ture ujummoon cufachuu akka ture. Ogummaa wallaansa gandameessaatiin muuxannoo waggoota dheeraa kan qaban Doktar Ilfinash Dirribsaa, "gadameessarra xannachi yoo jiraate hanqaaquun dubartiifi sanyiin dhiiraa akka wal hin argineef ujummoo cufa. Rakkoon kun sababa kanaan kan dhufe ta'uu danda'a," jedhu. Kun uumamaan haalli itti uumamuu danda'u xiqqaa ta'ee sababiin ijoon garuu dhukkuboota karaa saal-qunnamtii darban yerootti wallaansi hin taasifamiiniif ujummoo cufuu akka danda'u ibsu. Sababa kanaan sanyiin dhiiraafi hanqaaquun dubartii sirrii ta'anii jiraatanillee sababa wal qaqqabuu dhabuu isaaniitiin ulfaa'uu dhabuun jira. Osoo gaa'ela hin ijaarratiin yeroo dheeraatiif turuun, erga gaa'ela ijaarratanii ammoo osoo dhala hin godhatiin turuun, dhiibbaa maatiifi hawaasaa waan qabuuf gaa'ela baayyeetiif qormaatadha. Keessattuu sababa ulfaa'uu ykn dahuu dhabuutiin dubartoonni yaaddoo hamtuu keessa galu. "Hawaasni akkuma gaa'ela dhaabbatteen dhala eega. Wanta isaan eegan kennuufii yoo dhiistee jette beekaa waan goote itti fakkaatee maaliif jedhanii nama gaafatu. Kun ammoo qofummaafi miirri qoolllifamuu akka sitti dhaga'amu taasisa," jedha Obbo Tasfaan. Aadde Baanchaayyoon gama isaaniitiin namoonni tokko tokko yaada qajeelummaa qaburraa ka'uun gaddaa, kan kee yoomidha jedhu. Kun ammoo hamilee nama tuqa.  Osoo dhala barbaadnuu waan dhabneef dhiibbaan isaa cimaadha jechuun ibsu. "Dhala osoo dhaluu dandeenyuu ta'e jennee kan dhiifne itti fakkaate namoonni hedduun jiru." "Yeroo hojiitti fiigdu namoonni tokko tokko maaliif hojjetta siin jedhu. Dhala silaa hin qabduu eenyuun dhaalchisuudhaaf hojjetta jedhu. Kanaaf, jecha namaa obsinee kan keessa darbuu dandeenye gargaarsa Waaqaatiin malee rakkisaa ture." "Yaaddoon maseenummaan (infertility] qaqqabsiisuu danda'a. Dubartiin osoo hin ulfaa'iin ji'a ja'aaf yoo turte ' nan ulfaa'aa garuu' jechuun ni yaaddofti. Keessumaa dhiibbaan karaa maatii abbaa warraa isheetiin dhufu yeroo jiraatutti yaaddoon isaa ni ulfaata. Dhiirri ammoo qoratamuullee waan hin barbaanneef rakkoon kan keeti isheen jedha. Biyya keenya keessatti ammoo dhimma kanarratti hubannoon gahaan waan hin jirreef dhiibbaan isaa dubartoota irratti akka jabaatu godha," jedhu Dr. Ilfinash yeroo ibsan. Kana waan ta'eefis abbaan warraafi haati warraa osoo dhala hin argatiin yeroo dheeraatiif yeroo turanitti, yeroo hedduu itti gaafatamumma dubartii godhee waan fudhatuuf dhalli dhibuu isaatiif ishuma abaara. Rakkoon jiru wallaansa fayyaatiin hanga hin mirkanoofnetti saala lachanuu farrajuun akka hin danda'amne dubbatu Dr. Ilfinash Dirribsaa. Maseenummaan dubartoota qofaa irratti osoo hin taane dhiirota irras akka jiru hubachiisuun barbaachisadha jedhu ogeettiin fayyaa kun. Sanyii dhiiraa (sperm) horachuu dhabuun, rakkoo sanyiidhaan daddarbu tokkodha. Kana biraan ammo namootni dhibee sisitik faaybiroosis jedhamu qaban, akkasumas dhiitoon miilla irratti ba'u vaarkoos veeyin jedhamu  yemmuu cidhaan irratti ba'u maseenummaa ni fida. Dabalataanis uffata jirbii uffachuu baayyisuu, uffata keessaa garmalee nama qabu uuffachuu, sawuunaa yeroo hedduu fayyadamuun dhiiraaf waan rakkoo fiduu malanidha jechuun, sababa garagaraan namni cidhaan isaa miidhame, daa'ima dhalchuu irratti rakkoon akka isa quunnamu danda'u ibsaniru. "Uffata jirbii irraa hojjetame uffachuun akka bu'aa qabu ni odeeffama. Paantii (mutaantaa) isaan qabu uffachuu dhirootni jaallatanis jiru. Kanneen kun cidhaan akka ho'u kan godhanidha, ho'uu garuu hin qabu. Cidhaan isaani bishaan ho'aan kan dhiqatan yoo ta'anis sanyii dhiiraa isaanii waan hir'isuuf rakkisaadha," jedhu. Darbee darbee gaa'ela keessatti rakkoon daa'ima godhachuu dhabuu yemmuu uumamu, yeroo hedduu dhiirootni "ana bira rakkoon hin jiru" jedhu. Uumamaan lakkoofsa sanyii dhiiraa muraasa yoo qabaatan garuu daa'ima dhalchuu irratti rakkoo nii uuma. "Ispeermiin tokko hanqaaquu tokko fertilaayiz godha. Dhangala'aa tokko keessa ammoo sanyii dhiiraa miiliyoonaan lakkaa'amantu jiru. Ta'us dhangal'aa keessa lakkoofsi sanyii dhiiraa jirani yoo muraasa ta'e, warra hafan  hanqaaquu bira ga'anii cabsanii seenuu waan hin dandeenyeef, ulfi uumamuu hin danda'u," jechuun ibsaniiru. Lakkoofsi isparmii yoo xiqqaa ta'e, namichi ji'oota sadiif qoricha akka fudhatu taasisuun, akkataa nyaataa isaa geeddaruun, paantii isa qabu uffachuu hir'isuun jijjirama fiduu akka danda'u ogeettiin kun ibsaniiru. Umamaan namootni sanyii dhiiraa hin qabne akka jiran kan himan Dr Iteenesh, waan wal qunnamtii saalaa seeraan gaggeessaniif ykn waan dhangala'aan ba'eef qofa maseena miti jechuun akka hin danda'amne himu. Dhangal'aan yeroo wal qunnamtii saalaatti ba'u, kan sanyii dhiiraa baatudha malee ofii isaa sanyii dhiiraa waan hin taaneef sanyii dhiiraa uumuu hin danda'u. Gama biraan garmalee qorichoota fudhachuun, yeroo saal qunnamtiitti dhangala'aan gara keessatti namootni itti dhangala'uu fi kaansarii sanyii dhiiraa kan qaban yoo ta'an dhala dhalchuu irrratti rakkoon isaan ni mudata. Dubartiin tokko da'uu danda'uu ishee irratti laguun waan ijoodha. Laguun marsaa guyyoota 28 eegee kan itti hin dhufne yoo ta'e, ji'a sadiitti al tokko ykn torban lama lamaan kan dhufu yoo ta'e, hanqaaquu oomishuu hin dandeessu. Sababa kanarraa kan ka'e carraan ulfaa'uushee xiqqaa ta'a. Shamarran umurii ulfaa'uu ga'an irra rakkoon ga'u kun "poliisistik ovaarii sindiroom' [PCOS] jedhame waamama. Hormooniin bayyachuu isaa kan maddu ta'ee PCOS shamarran qaban darbee darbee ykn yeroo dheeraa booda laguu kan argan yoo ta'u, kanaan achi ammoo hormonii dhiiraa [andiroojiin] jedhamu akka qabaatan taasisa. Sababa kanaan kuusaa hanqaaquu keessatti dhangal'aan xixiqqoo akka uumaman gochuun hanqaaquun kun sanyii dhiiraa waliin yoo wal argu miciree hin uumu. "Isheen kun ji'a shan ykn ja'a turtee deessi waanti jedhamu jira. Kun kan uumamu rakkoo fayyaa ta'uu baatus, haallisaa garuu hanqaaquun akka miciree ta'uu hin dandenye taasisa. Dabalataanis shamarran tokko tokko umurii xiqqootti guddoo fakkaatani mul'atu. ''Akka dhiiraas areeda ni qabaatu, qaamni isaaniis rifeensaan guuta. Isheen rifeensaan guutuudha jedhame akka waan bu'aa qabuutti odeeffama, garuu kun rakkoodha. Akka hanqaaquun oomishamaa hin jirre agarsiisa," jechuun Dr Iteenash ni ibsu. Kun wal'aansa fayyaa kennuu hanqaaquun akka oomishamu akka taasisamu ibsuun, dubartoonni marsaan laguu isaani akka sirraa'uuf hormooniin kennamaafii [rakkisaa ta'us] salphaatti ulfaa'uu akka danda'an himu. Kan biraan ammoo dhibamtoonni kalee, kan gadameesssaa alatti ulfaa'anii beekan, kan dhibee sukkaaraa qaba, nyaata seeraan soorachuu dhabuu ykn garmalee nyaachuun, alkoolii dhuguun, tamboo xuuxuu fi qorichoota sammuu hadoochan biroo fayyadamuun, daa'ima godhachuu dhabuuf sababoota akka ta'an oggeessoti fayyaa ni himu. 'Sababni biraan dhimma umuriidha' Umuriin, korniyaa lamaaniifu daa'ima fayyaa qabeessa ta'e akka horatan goochuu irratti ga'ee guddaa akka qabu ni ibsama. Dubartiif ammoo hanqaaquun kan oomishamu umurii ishee irratti hundaa'uunidha. Shammaran umurii ganna 20 keessa yeroo ta'an carraan da'uu isaanii guddaadha kan jedhan Dr Ilfinesh, umurii ganna 35 booda carraan oomisha hanqaaquu dhabuu dabalaa akka deemu himaniiru. "Dubartiin tokko yeroo hedduu umurii ganna 30 ol yoo taate, carraa da'uushee hir'isaa deema, ganna 43 yemmuu geessu ammoo carraan kun ni dhuma. Fakkeenyaaf kan ganna 43'tti ulfuufte 44'tti ni deessi. Sana booda hanga umurii ganna 55'tti laguu qabaachuu dandeessi garuu ulfaa'uu hin dandeessu. Kanaaf umuriin murteessaadha." Maseenummaan harka sadii keessa tokko karaa dubartiin, harka tokko karaa dhiraan, harki tokko ammoo karaa lamaaniinu kan dhufu akka ta'e ogeettiin wal'aansa gadameessaa fi ulfaa kun ni himu. Sababni kun ta'uuf hedduu ta'us, umuriin sababa isa dursaadha. Umurii hammam dhokfameyyuu hanqaaquun umurii irratti hundaa'uun waan dulloomuuf dhibbaa akka uumu oggeettiin kun ni himu. "Umurii ganna 40 booda, dubartoota sagal keessaa saddeeti maloota adda addaa fayyadamuun ulfaa'uu danda'u. Kun garuu rakkoon isaa maali kan jedhamu yoo barame qofa ta'a. Addunyaa irratti ammoo dubartoota 10 keessa tokko maseenadha," jechuun Dr Ilfinesha ibsaniiru. Jaalalleewwan waggaa tokkoof ykn isaa oliif maloota ittisaa tokko malee wal qunnamtii saalaa gaggeessaa turanii yoo ulfaa'uu hin dandeenye qofa gara mana yaalaa deemani hordoffii taasisuu akka qaban ni gorsu. Obbo Tasfaa fi Adde Baanchiyyeew waggaa 18 booda wal'aansa fayyaa argatanii daa'ima godhataniif maqaa "Kakuu" jedhu moggaasaniiru.


Daa'imni erga dhalatee booda dhiironnis akka mukaa'aan beektuu?

Erga daa’ima da’anii booda haadholiin hedduu fayyaa sammuun ni rakkatu. Abbootiinis dhibee kanaan ni hubamu, garuu utuu hin baramiin hafa. Dhibeen Postnatal Depression (PND) jedhamuu dhibee fayyaa sammuu miira mukaa’uu fi gadduu, fedhi dhabuu ykn darbeeyyuu of ajjeessuu fida. Yeroo hedduu dubartoota irratti da’umsa booda waggaa jalqabaa keessatti mul'ata. Yeroo hedduu utuu hin wal’aanamiin waan hafuuf miidhaa gurguddoo geessiseera. Ogeessota fayyaa biratti dabalatee, wanti caalaatti hin beekamne dhiirotnis dhibee kanaan akka hubamuu danda’anidha. Ta’us garuu akkaataan ittisa dhibee kanaa fi wal’aansi isaa baay'inaan dubartoota irratti hundaa’uun kan hojjetamedha. Mallattoowwan dhibee kanaa hedduumminaan dubbatamus harka caalaan dhiirotarra kan dubartoota irratti mul’atudha. Kana irratti ammo dhiirotni waa’ee rakkoo fayyaa sammuu qaban ibsachuu irratti loogiin waan jiruuf, kunis kanarratti akka dabalu ogeessotni ni himu. “Hawaasa keessatti beekumsi waa’ee dhibee xiinsammuu kan akka dhibee mukaa’uu da’umsa booda dubartoota irratti argamuu dabalaa dhufus, ammayyuu dhiirota biratti kan fudhatama gadaanaa qabudha,” jedha Dhaabbta Fayyaa Xiinsammuu Awustiraaliyaa Beyond Blue jedhamu keessatti gorsaan kilinikaa Giraant Bilaanskii. Akka qorannoon tilmaamutti dhaloota daa’imaa booda waggaa jalqabaa keessatti abbootiin %10 ta’an dhibee muka’uun (depression) ni hubamu. Ta’us dhiroota kanneen keessaa kanneen gargaarsa gaafatan – ykn dhibee kana qabaachuu isaaniiyyu amanan muraasadha. “Akkan argetti – utuu hayyoota ykn ogeessota fayyaa ta’aniiyyuu- dhiirota biratti waa’ee dhibee xiinsammuu dubbachuu irratti loogii guddaatu jira,” jedha Bilaanskiin. “Kunimmoo gara dhibee kana qabaachuu haaluu, ykn gargaarsa barbaaduu dhabuun kun miira ofiin furuuf yaaluutti geessa.” Yeroo hedduu, dhiirootni dubartoota caalaa gargaarsa meedikaala hin barbaadan. Fakkeenyaaf Kaanadaa keessatti, dhiroota 10 keessaa saddeet hanga jaalalleen isaani akka deemaniif amansiistuunitti wal’aansaaf gara wiirtuulee fayyaa akka hin deemne qorattoonni bira gahaniiru. Kunis sababa dhiirotni dhukkubsachuu – keessumaa dhibee xiinsammuu – akka qaaniitti waan ilaalaniifi. Dabalataan ammo waa’ee ilaalcha dhiirummaa irraa kan ka’e dhiibbaan ni jiraata. Abbaan akka cimaa fi utubaa ta’aniif eegama yoo ta’e, dhibee xiinsammuu yoo qabate maal jedhama? Akka qorannoon UK keessatti gaggeeffame tokko ibsuttis, yoo dhibee kana qabaachu amanan dhirootni tokko tokko ''akka dhiira sirrii hin taanetti, akka waan kufaatii ta’etti,'' akka ilaalan qorannoon ni hima. Kaan ammo yoo dhibee kanaan hubaman jaalalleen ykn haati warraan isaanii na dhiisti jedhani akka sodaatan ibsaniiru. Malattoon dhibee PND kanaanis dhiirota fi dubartoota gidduutti adda adda ta’uu mala. Yeroo hedduu mallattoon PND dubartoota keessatti garmalee boo’uu fi mukaa’uun siree keessaallee ba’uu dadhabuu ta’uu mala. Dhiirotiin PND qaban ammo mallattoo amala baqachuu ykn itti gaafatamummaa dhabuu agarsiisu. Yeroo hedduu alkoolii fi suusiiwwan adda addaa baay'isu, murtee gochuu dadhabu, akkasumas of qeequu baay'isu. Dhibee kanaaf gargaarsa argachuu dhiisuun miidhaa guddaa qaba. Biyyootii Lixaa keessatti dubartoota caalaa dachaa afuriin of ajjeessuu malu, ( ta’us sababa PND qofaan miti.) Dabalataanis maatii irrattis dhiibbaa ni qabaata. Guddina jalqabaa da’ima isaanii keessatti abbootiin ga’ee guddaa qabu. Akka qorannoon tokko agarsiisutti, yoo abbaan daa’ima tokko, umurii isaa waggaa jalqabaa keessatti, dhibee xiinsammuu mukaa’uun (depression) hubameera ta’e, daa’imni kun umurii gannaa afur hanga shanii keessatti rakkoo amalaa fi guddina xiqqaa qabaachuu mala. Ogeessotni akka jedhanitti furmaatni PNG adda baasuu fi wal’aanu inni tokko, jalqabumarraa jalqabee adeemsa da’uumsaa keessatti abbaan akka hirmaatu gochuu fi waa’ee xiinsammuu irratti hadhooliin dabalata abbootii irrattis xiyyeefachuunidha. Akka qorannoon tokko ibsutti, abbootiin yoo deessistuu, narsii fi jaalallee isaanii biraa deeggarsa argatan, carraan dhibee mukaa’uu kanaan hubamuu isaanii xiqqaa ta’a. Ittisuun utuu hin danda’amiin dhibee kanaan hubamanis yoo ta’e, loogii fi sodaa jiru bira darbuun wal’aansa barbaachisaa ta’e argachuun barbaachisaadha.


'Da’umsi safuudha' – Tigist, ogeettii Ameerikaatti manatti deessistu

Biyyootii guddatan hedduu keessa lakkoofsi haadholii hospitaalarra manatti da’uuf filatanii dabalaa jira. Qorannoowwan tokko tokko akka agarsiisanitti biyyootiin akka Neezerlaand, Deenmarkii fi Jarmaniin addunyaa keessatti lakkoofsa dubartoota manatti da’anii olaanaa qabu. Akka dhaabbati To’anno Dhibee US (CDC) jedhutti, bara 2020’tti daa’imman biyyattii keessatti dhalatan keessaa %1.26 kan ta’an manatti dhalatani. Hadhooliin kunneen deessiftuu eeyyama qaban fayyadamuun manatti da’uuf kan filatan, sababoota akka qoricha ciniinsuu hambisu fudhachuu dhiisuuf,  qoricha ciniinsu fidu fedhuu dhabuu fi adeemsa da’uumsaa adda hospitaala keessatti safuu hin eegganne jedhan irraa of eeggachuufidha. Tigist Toleeraan Ameerikaa keessatti oggummaa manatti deessisuun eyyama argatttee hojjechuu erga eegaltee daa’imman 60 ta’an deessisteetti. “Durii duriyyuu dubartiin manatti deessi ture,” kan jettu Tigist sababa ammayyummaan yeroo hospitaalotni eegalan deessiftoonnii durii dhiibamuu dubbatti. Yeroo ogummaan meedisinii, ogummaan doktarummaa akkuma guddachaa deemee, “adeemsa da’uumsaa uumaan jiru jeequun eegalame,” jetti. “Da’umsi iccitiidha, safuudha. Qullaa dubartii abbaan fedhe hin argu,“ keessattu biyya keenyatti jetti. Dubartiin tokko yeroo da’uumsaaf hospitaala deemtu, namootni isheen argitee hin beekne kan safuushee arguu hin qabnetu, bira dhaabate akka isheen deessuu akka godhu Tigist ni himti. Bara 2020 irraa eegaltee dhaabbata tajaajila manatti deessisuu kennu Odaa Birth Midwifery Services  jedhamu hundeessitee hojjeechaa kan jirtu Tigist, “dubartoonni hanguma baraa deeman, dhippuu (siqiqiin) isaan irra ga’u sirrii akka hin taane dhaqneeffachaa, ilaalaa, baraa dhufani,” jetti. Ameerikaa keessatti lakkoofsi dubartoota akka uumamaatti ciniinfatanii da’anii hir’achaa dhufeera kan jettu oggeettiin kun, sababiin isaa gabaan da’umsa irratti jiru, maallaqni irraa argamu baayyee olkaa’aa waan ta’eefidha jetti. Ameerikaa keessatti da’umsa uumamaan hospitaalatti taasifamuuf kaffaltiin gidduu galaa dolaara 10,000 ta’uu mala. Wal’aansa baqaqsanii hodhuun yoo deesse ammo gara doolara 22,000 kan ta’u kaffalamuu qaba. Yeroo dubartiin tokko da’uumsaaf gara hospitaalaa dhuftu galiin isaanii akka dabaluuf, qoricha adda addaa akka fudhattu gochuu, ciniinsuun yemmuu jalqabuun ammo ‘akka sin hin dhukkubne goona’ jechuun qoricha qaama hadoochu kennuun, ykn wal’aansa baqaqsanii hodhuun akka deessuu taasisuun akka isheen galii argamsiistuufiiif jajjabeessu jetti Tigist. Kana jechuun wal’aansa da’uumsa mana yaalatti argachuun guutummaa guututti sirrii miti jechuu akka hin taane kan ibsitu Tigist barbaachisummaa isaa ala galiif wal’aansoti taasifaman miidhaa akka uuman ibsiti. “Dubartiin wal’aansa baqaqsanii hodhuun deesse tokko, deebite uumamaan da’uutti deebi’uuf carraa isheen qabdu baayyee xiqqaadha. Kanaaf gara fulduraatti yoo mucaa da’uu feete hospitaaluma sanatti hidhamti jechudha,” jetti. Jarraa 20ffaa keessatti addumatti biyya Ameerikaatti gabaan akkanaa baayyachaa dhufee, dubartoonni harma hoosisuullee dhiisanii ‘formula’ aannanii (namtolche) fayyadamuu akka eegalan himti. “Dubartoonni ofii isaaniillee da’uu akka danda’an irraanfachaa dhufani.” Carraan dubartiin tokko da’umsa irratti rakkoon cimaa uumamee, ogeessa fayyaa addaa ishee barbaachisu tilmaamaan %10 kan ta’u qofa akka ta’e ibsiti. Waluumaagalatti yeroo ilaalamu dubartoonni %85 ol nagaadhumaan rakkoo fayyaa malee ni deessi jetti. Ta’us garuu, “Ameerikaa keessatti, ijoollee 3 dhalatan keessaa yoo xiqqaate tokko karaa wal’aansa baqaqsanii hodhuun kan dhalatedha. Kun baayyeedha,” jetti. Wal’aansa baqaqsanii hodhuun kan filatamu qabu yoo rakkoon uumame qofa akka ta’e kan ibsitu ogeettiin kun, amma haala uumamaan ciniinfatanii da’uun akka waan addaatti ilaalamaa jiraachuu himteetti. Mana ofiitti da’uuf yeroo dubartoonni filatan, kan naannaa isaanii jiraatu maatii, deessistuu oggummaa fi eeyyama isaa qabdudha. Yeroo dubartoonni namoota hin beeknee duratti safuun isaanii mul’atu, dhiphuu itti uumuun ciniinsuun akka irra turu gochuu akka danda’u Tigist himteetti. “Hospitaala deemtee, naasuun yemmuu jiraatu, siqiqqiin yemmuu jiraatu, sodaan yemmuu jiraatu, adeemsi ciniinsuu uumamaan jiraatuu jeeqamee, ciniinsuun akka malee irratti dheerachuu jalqaba.” Sababoota akkanaan biyyootii guddatan keessatti hadhooliin manatti da’uu kan filatan ta’us, Itoophiyaa keessatti deessistoonni jiraatanis sababa qulqullinaa fi biroon dubartoonni dhukkubaaf saaxilamuu waan danda’aniif da’uumsaaf akka gara hospitaalaatti akka deemaniif akka jajjabeessitu Tigist himteetti. Ta’us garuu haalli haadholiin, keessumaa akka aadaa biyya keenyaatti, utuu siqiqqii keessa hin seeniin, safuun isaanii utuu hin xuqamiin akkataan isaan itti da’an uumamu akka qabu ibsiteetti. Shawaa Lixaa, Magaalaa Gindabaratitti dhalattee Ambootti kan guddatte Tigist tajaajila manatti deessisuu kana kan kennitu dubartoota rakkoo fayyaa akka hin qabne mirkanaa’eef qofa akka ta’e himteetti. Hadhooliin yeroo ulfaa’aanitti hospitaala deemuun haala ta’uumsa daa’ima isaani, fayyaa isaanii, da’uumsa irratti rakkoon uumamuu fi maluu dhiisuu isaani dursanii erga ilaalamanii booda, manatti da’uu fi dhiisuuf filatu. Tigist yeroo manatti deessisuuf deemtu meeshaalee fi qorichoota yeroo rakkinaaf ishee fayyadan kan akka wanta dhiigi dhaabuuf fayyadu fi yoo tasa daa’imni hafuura baafachuu dadhaban gargaaruuf oksijiinii qabatteeti deemti. Yeroo ammaas Facebook gubbaa fuula 'Gola Aayyoo' jedhamu bantee odeeffannoo fayyaa barbaachisaa haadholii fi dubartootaaf ta’uu malan akka qooddu himte.


Siwiidinitti dhalataa Eertiraaf hakiimni jijjiiraa qaama keesso namtolchee jalqabaa raawwate himatame

Oggeessi wal’aansaa baqaqsanii hodhuu Xaaliyaan, wal’aansa seelii namtolchee (stem cell) ujjummoo qilleensaaf jijjiiruu yaalee namootni yaalicha irratti hirmaatan du'uu isaaniif Siwiidinitti himatame. Pawuloo Machiyaarinii, yeroo tokko oggeessa wal’aansa jijjiirraa qaama namaa namtolchee beekamaa kan ture yoo ta’u, himata irratti dhiyaate lamarraa bilisa ta’eera. Namootni sadii inni Iswiidin keessatti wal’aane lubbuun isaani darbeera. Abbootiin alangaa, Machiyaariniin hidhaa wagga shaniin akka adabamu gaafatanis manni murti garuu beekaa dhibamtoota kunneen hin miine jedheera. Ogeessi kunis irra deddeebiin himata irratti dhiyaate haaleera. Machiyaariniin beekkamtii kan argate bara 2011’tti yemmuu wal’aansa keessoo qaama nama qaama namtolcheen jijjiiruun addunyaa irratti isa jalqabaa ta’e, Hospitaala Yunivarsitii Karolinskaa Iswiidin jiru keessatti gaggeessuun ture. Hojiinsaa ujummoo qilleensaa namtolchee istem seelii waliin fayyadamuun, namoota qaama gummaachan hin hin qabneef abdii kenneera. Barataan lammii Eertiraa Andemaariyaam Bayanaa, wal’aansa jijjiiraa qaamaa kan namtolchee jalqabaa kan argate bara 2011 yoo ta’u, sababa rakkoo infeekshiniin wagga lamaa fi walakkaa booda lubbuun isaa darbeera. Wal’aansa isaa booda, “Baayyeen sodaadhe ture, wa’ee wal’aansichaa baayyeen sodaadhe. Garuu filannoon jiraachuu fi du’uu jidduu ture,” jechuun BBC’tti himee ture. Namootni biro lama kan hospitaala Karolinsikaatti wal’aansa kana argatanis lubbuun isaanii darbeera. US irraa Kiristoofar Laayelsi bara 2011’tti walaansa kana erga argatee ji’oota muraasa booda lubbuun isaa darbeera. Yesim Seetir, kan umuriin ishee ganna digdamman keessa turte bara 2011’tti wal’aansa kana argattee bara 2017’tti lubbuunshee darbeera. Haarmeen lammii Raashiyaa Juuliyaa Tuulik dabalatee namootni biyya biraatti wal’aansa kana argatan biroos, lubbuun isaanii darbeera. Boodarra Machiyaariniin dhaabbata beekamaa Karoliniskaa irraa ari’ameera. Dokumantariin TV boodarra hojjetame, shakaloota rifachiisoo inni yeroo wal’aansa isaatti gaggeessi saaxilee, abbootiin alangaa yakka rawwachuun isa qorataniiru. Dhimmi kun dhumaratti mana murtii bulchiinsa Solnaatti dhiyaate, achitti himata yakka haleellaa hamaa fi miidhaa qaamaan himatameera. Ta’us garuu dhukkubsattoota isaa kunneeniin ajjeesuun hin himatamne. Abbaan murti Boheern Sikaansibarg akka jedhutti, wal’aamsi kun “hojii mirkanaa’aa fi saayinsii” waliin kan wal hin simne  manni murti abbootii alangaa waliin waliigaleera. Manni murtii dhukkubsattoota sadan irra miidhaan qaamaa cimaa ga’uusa argachuu ibseera. Ta’us garuu Machiyaariniin himata haleellaa irraa bilisa ta’era sababiin isaas, beekaa miidhaa kana geessisuun isaa waan hin mirkanoofneefiidha. Machiyaariniin wal’aansi kun lubbuu dhukkubsattootaa olchuuf kan raawwatamedha jechuun, yakka kam hojjechuu isaa yeroo hunda haaleera. Ta’us garuu, namni iccitii kana baase Dr Maatiyas Korbaskiyoo, murteen kun shira akka ta’ee  fi carraan wa’aansi kun milkaa’uu akka hin turre SVT’tti himeera. Murteen beellamaa kennamuun isaa kun wagga lama dhufaniif hojii irraa akka dhorkametti tura jechuudha.


Sochiin ispoortii torbanitti al tokko sirriitti hojjennu fayyaa qaamaaf gahaadhaa?

Sochiin ispoortii dhuma torbaniirra al tokko sirriitti tolchinee hojjennu torbee guutuu ykn torbee keessaa guyyoota muraasa xixiqqeessinee hojjechuu waliin faayidaan isaa tokko ta'uu qorannoon mul'ise. Qorattoonni Ameerikaa namoota 350,000 ta'an waggoota 10f hordofaa turan, gahuumsa namoota torbeetti al tokko qofa ispoortii hojjetanii xiinxalaniiru. Bu'aan qorannoo isaanii barruu internaal medisinii JAMA jedhamu irratti maaxane, gosaa fi hamma ispoortii hojjetamee malee torbeetti yeroo meeqa kan jedhu hin lakkaa'amu jedhe. Ispoortii ulfaatinni isaa jiddugaleessa (moderate intensity) ta'e torbanitti yoo xiqqaate daqiiqaa 150 hojjechuu gorsa qorannichi. Deemsa miilaa (daqiiqaatti tarkaanfii 100), humna salphaa haala baasisuun saayikilii oofuu ykn ammoo lama lama ta'anii teenisii dirree taphachuun ni ta'a. Yookin ammoo ispoortii ulfaataa (high intensity) akka fiigichaa, bishaan daakuu ykn kubbaa taphachuu torbanitti yoo xiqqaate daqiiqaa 75f hojjechuu dandeessu. Namoonni qorannoo amma godhame kana keessatti hirmaatan daqiiqaa kaa'ame guutuu shaakalan. Gariin torban keessatti yeroo gara garaa kan hojjetan yoo ta'u, gariin ammoo torbanitti al tokko hojjetan. Kanneen torban keessa yeroo tokkoo ol hojjetanis ta'e kanneen torbanitti al tokko hojjetan garuu hamma barbaadamu hojjetan, kanneen sanaa gadi hojjetan waliin yoo madaalaman carraan du'aa isaanii xiqqaadha. Foowundeeshinii Fayyaa Onnee Biriitishitti narsii olaana onnee kan ta'an Joowan Wiitmoor "qorannoon guddaan kun, waan ispoortiin wal qabatuun wanti murteessaa yoom hojjette kan jedhu miti" jedhu. "Wanti baay'ee murteessaan sochiin qaamaa godhamuu isaati" jedhu. "Walitti qabdee torbeetti al tokko hojjettes, adda facaaftee torban keessa yeroo gara garaa hojjettes, ispoortii ulfaatinni isaa jiddugaleessa ta'e torbanitti yoo xiqqaate daqiiqaa 150 hojjechuu galma godhadhu." Sochiin qaamaa ykn ispoortiin fayyaa akka fooyyessu, carraa dhibee onnee fi sirna hargansuu akkasumas istirookiin qabamuu akka xiqqeessu himu. Tajaajilli Fayyaa Biyyaalessaa UK (NHS) garuu namni tokko guyyaa guutuu taa'ee ooluu akka hin qabneefi sochii qaamaa gochuu akka qabu gorsu. Sochii qaamaa akka Yoogaa, ispoortii irree jabeessan ykn ammoo biqiltuu bishaan obaasuufaa gorsu. Itti dabaluunis daa'imman guyyaatti daqiiqaa 180f sosocho'uu akka qaban, ijoollee fi dargaggootni ammoo guyyaatti sa'aatii tokkoof socho'uu qabu jedha.


Rakkoo fayyaa sammuu miira faallaa lamaan nama miidhu-Bipolar Disorder

Illeenii Misgaanaaw osoo umriin ishee mana digdamaa hin galiin carraa barnoota biyya alaa argattee biyyaa baate. Eessuma ishee Awurooppaa jirutu maatii keessaa nama tokko barsiisuuf jennnaan isheen filatamte. Osoo qormaata biyyaalessaa kutaa saddeettaffaa hin fudhatiin eessuma ishee biyya Faransaay jiraatuufi waaqatti hin amanne(etheist) ta'e bira deemte. Maatii amantaa rabbii cimsu keessaa bahuun, hawaasa afaan Firaans qofa dubbatuufi maatii waaqatti hin amanne keessa galuun ishee sammuu ishee ijoollummaa qabutti cime. Booda dhukkubsattee hospitaala galte. Umriin ishee ganna 20 osoo hin guutiin Illeeniin rakkoo fayyaa sammuu 'Bipolar Disorder' jedhamuun qabamuun ishee beekame. Ji'oota sadiif hospitaala turtee, booda harmeen ishee Finfinneedhaa dhaqanii fuudhanii biyyatti deebi'an. Finfinneettis barnoota waggaa tokkoof adda kuttee, waldhaansa dhibee kanaa hordofaa baate. ''Yeroo sanitti carraa barnootaan biyya alaa deemuun akka lootariitti ilaalama waan tureef dhukkubsattuu sammuu ta'anii deebi'uun dhiibbaan isaa guddaa ture. Anaafis maatii kootiifis kufaatii guddaadha jedheen yaada ture,'' jetti. ''Hamma qorichi naa baratamuufi anis tasgabbaa'utti waggaa tokkoof barnoota irraa fagaadhe'' kan jettu Illeeniin, waggaa booda barnootatti deebitee qormaata biyyaalessaan milkooftee carraa Yunivarsiitii galuu argatte. Yunivarsiitii keessattis bu'aa bayii hedduu argite. Yeroo qormaatni gahu muddamni jiru dhukkuba ishee hammeessa, qorichi akka jijjiiramuufis sababa ta'a. Hirribni irraa baduunis akkasuma haala ishee hammeessa. Qoricha biraas barbaada. Gorsa ogeeyyii fayyaan, deeggarsa maatiifi qorichaan digirii ishee jalqabaa xumurtee baankii keessatti qacaramatee hojii eegalte. Boodas fedha ishee kan ta'e Soshoolojii barattee hojii jijjiirratte. 'Bipolar Disorder' namni miirota fallaa lama to'achuu gaafa dadhabuu rakkoo fayyaa mudatuudha. Miira gammachuu akkaa oliifi miira gadddaa fi mukaa'uu. Nama miirota lamaan kana gidduutti rakkatu waldhaanuuf qorichootni miira sirreessan ni kennamu. Illeeniinis miirota faallaa lama kana sirreessuuf makaa qorichoota fudhachaa akka ture himti. Miirri inni gaddaa fi mukaa'uu amaloota akka socho'uufi hojjechuu dhabuu, humna dhabuufi hirriba guddaa, fedhii nyaataa dhabuu, wantoota hunda akka rakkisaafi hammaatti ilaaluu fa'aan ibsamaa. Miirri inni fiixee biraarra jirummoo gammachuu akkaa olii(manic) dha. Namni rakkoo kana keessa galu ammoo humna qabaata, hirriba hin rafu, ilaalchi ofiif qabu akkaa ol dabala. Illeeniin miira kana keessa yeroo galtu wanta itti dhagaahamaa ture yeroo himtu ''uumaa irraa akka ergamni natti kennameettiin of lakkaawa. Miira gammachuu akkaa oliitu natti dhagaahama. Nama wajjin dubbachuuf, mariyachuuf humnan qabaadha'' jetti. Waan yeroo kaan hojjechuuf hamilee dhabdu tibba miira kana keessa jirtu hamilee akka argattu, maallaqa akka qisaasessitu dubbatti. ''Yeroo hunduma namaaf kennuu... takka gammachuu akkaa olii yeroo biraa ammoo sulula mukaa'uu keessan gala.'' Miira ishee kana sirreessuuf qorichoota kennamuufin alatti, gorsi ogeeyyii akka isheen tasgabbooftu gahee bahuu dubatti. ''Yeroon miira muk'aauu keessa galu sirreerraa bahuun jibba, wantan beekuun wallaala'' jechuun yeroo hedduu miirri kun akka ishee miidhu dubbatti. Illeeniin dhibee kana waliin yeroo dheeraaf waan turteef mallattoolee kana dursitee akka beektu himti. ''Gara miira mukaa'uu akkaa olii galuuf yeroon jedhu hirriba akka malee nan baayyisa. Wantan yeroo kaan gochuu barbaaduuf miiran dhaba. Yeroo kana mukaa'uutt galuuf akkan jedhu nan hubadha'' jetti. Maatiin ishees mallattoolee kana baruu dubbatti. ''Jijjiirraa miiraa yeroon ofirratti argu gara waldhaansa fayyaa deemuun qorichootni akka naa sirreessan godha. Gorsas naaf kennu'' jetti. Inni faallaan ammoo ''yeroon hirriba gahaa argachuu dhabu. Sammuun koo hangaa ol yeroo si'aawu. Wantan yeroo fayyaa hin dubbanne dubbachuuf yeroon ija jabaadhu, qabiinsa maallaqaa irratti wantan kana dura hin goone yeroon godhu, dafeen gara mana yaalaa deema'' jetti. Dhibeen kun hundaa ol of qajeelchuu gaafata jetti. ''Sababni isaas jireenya tasgabbii qabu jiraachuuf malli jireenyaa sirraa'uu qaba. Bakka gammachuun hedduu jiru ykn miira kana bakka dammaqsan turuu hin qabu.'' Wayita miira gammachuufi hamilee humnaa olii yeroo deemtu, hariiroo hawaasaa hir'isuu akka qabdu of qabchuu akka qabdu amanti. Dhibee kana irra to'achuuf deeggarsi maatii gahee guddaa qaba. Illeeniin keessumaa erga gaa'ila ijaarrattee booda waggoota sadiif miirota faallaa kanaan akka hin miidhamne dubbatti. Maatiin ishee mallattoolee kana dursanii waan beekaniif yaala akka argattu ishee yaadachiisu, qoricha fudhachaa jiraachuu ishee mirkaneessu. ''Miira turerraa waan addaa yeroo jiraatu nama alaatu irra hubata.'' Kophaa dubbachuun fa'a ni jiraata. Wantoota akka kanaa maatiitu hubata jetti. Miira mukaa'uu yeroo ta'u garuu dhukkubsataadhumtuu ofirratti ni hubata jetti. Namni dhubee kanaan miidhame dubbiirraa fagaatee nagaan akka jiraatu gochuun murteessaa ta'uus himti. ''Ani baayyeen fayyadame, ergan heerumee waggoota sadiif mallattoo maleen jiraadhe'' jetti. Waggoota dheeraaf waldhaansa fayyaa sammuu hordofaa kan turte Illeenii Misgaanaaw, waldaa fayyadamtoota tajaajila fayyaa sammuu hundeessiteetti. Waldaan isaanii kun miseensota dhaabbii tajaajila fayya kana hordofan qaba. Maatiin dhukkubsattootaa ammoo miseensota kabajaa ta'u. Miseensonni waldichaa guyyaa 15'tti yeroo tokko walarganii muuxannoo isaanii walii qoodu. Mata-dureen marii isaani rakkoo qoricha waliin qaban, rakkoo maatii waliin qaban ykn rakkoo bakka hojii jiru ta'uu danda'a. Muuxannoon nama rakkoo fayyaa kana irra aanees dhiyachuu danda'a. Saalfii malee dadhabina isaa qooda muudannoo isaa hima. Illeeniin wantoota ogeyyii fayyaatti himuuf saalfii uumullee waldaa kana keessatti hunduu haala walfakkaataa keessa waan jiruuf ni dubbatama jetti. Rakkoon guddaan namoota rakkoo fayyaa sammuu qabanii mudatu hawaasaa fi maatii irraa qollifannaa mudatu ta'uu himuun, kunis gara waldhaansa fayyaa deemuu rakkisaa taasisuu dubbatu. Lakkoofsi namoota gara waldhaansa fayyaa bira darbee gara waldaa akkas isaanii dhufuu xiqqaa ta'uus himti.


Gosa kaansariin dhiiroonni umuriin saanii waggaa 40 guute beekuu qaban

Namoota baayyeen maqaan Piroosteeti (Prostate) jedhu naannawa firii sanyii dhiiraa ykn qabduu sanyii dhiiraatti argamu ykn akka ta’e yaadu. Ispeeshaalistiin baqaqsanii wallaanuu Kalee, piroosteetii afuuffee fincaaniifi ujummoo, Dr Fitsum Salamoon garuu piroosteetiin qama afuuffee fincaaniin gadiitti argamudha jedhu. Piroosteetiin dhagala’aa sanyii maddisiisa. Sanyiin dhiiraa wayita alatti dhangala’uutti harka 70 kan ta’u kan maddisiisu piroosteeti ta’u dubbata Dr Fitsuum. Seeliin isparmii dhiiraa kan yaa’uu akkasumas soorata kan argatu dhangala’aadhuma kana irraa ta’u dubbatan. Kanaafu namni rakkoo piroosteetii qabu tokko dhagala’aan sanyii dhiiraa kan dhagala’u gara alaatti osoo hin taanee gara afuuffee isaatti jedha. Kanaafu jedhu Dr Fitsuum, piroosteetiin dhagala’aan sanyii dhiiraa gara alaatti akka yaa’i gargaara jedhu. Pirosteetiin akkuma warra ancufa maddisiisanii xannacha taayiroodii fa’I innis xannacha (gland)dha.Pirosteetiin kan argamu ammo dhiira irratti qofaadha.  Akka ibsa Dr Fistumiitti, qamni keenya hundaa kaansariidhaaf saaxilamu danda’a. Isa keessaa tokko piroosteetiidha jedhu Dr Fitsum. Addunyaarrtti dhiiroota saddeeti keessaa tokko sababii kaansarii piroosteetii kanaan lubbunsaa darba. Piroosteetiin beeladaalee hoosistoota (mammals) ta’an hundarratti kan argamu yoo ta’u, hanga ammaatti garuu kaansariin qama kanaa namaan alatti kan mul’ate saree qofarrattidha. Kaansarii piroosteetii harki 80 kan suuta guddatu yoo ta’u, dhukkubbii osoo hin qabaatiin yeroo dheeraaf kan turuudhas. Wantoota kaansarii pirosteetiif nama saaxilan keessaa tokkoo umuuriidha.\nDhiiroonni guraaleen umuriinsaanii wagga 40 ol ta’e, akkasumas kanneen maatii keessaa namni kaansariin piroosteetiin qabame jiruu irra caalaa saaxilamaa ta’u qorannoowwan ni mul’isu. Qorattoonni Yunaayitid Kingdam dhiiroonni umuriinsaanii wagga 40 guute qorannoo dursaa akka taasisaniif gorsu. Dr Fitsum gamasaanitiin, kaansariin pirosteetii kun dhiiroota umuriinsaanii wagga 40 gadi ta’e irratti mul’achuun carraansaa baayyee gadaanaadha jedhu. Fakkeenyaaf dhiroonni umuriinsaan wagga 20-30 jidduutti argaman carraa kaansariin Kanaan qabamusaanii parsantaa tokko qofaadha jedhu. Kaansariin pirosteetii harki 90 ta’u kan mudatu kanneen umuriinsaanii wagga 50 ol ta’eerratti ta’u Dr Fitsum ni himu. Lammiilee afriikaas warra adii caalaa gosa kaansarii kanaatiif saaxilamtoota ta’utu himama. Kanaan alattis, namoonni seenaa maatii walfakakatu qaban caalaa saaxilamuudha. Namoonni obbooleessi, abbaa, akkoo akkasumas wasiilli kaansarii piroosteetiin qabamee, caraansaa dhibee kanaaf saaxilamu olaadhaadha.\n\nMaatii dhiyoo keessaas yoo abbaan ykn obboollleessi kan kaansarii kanaan qabameera ta’e, ummata waliigalaa irra dacha lamaafi sadiin saaxilamaa akka ta’u dubbata hakiimiin kun. Dhimmi ilaalamu qabaatu kan biraa ammo miseensii maatii kaansarichaan qabame kan umurii kamu irratti argamuudha kan jedhu qabxii murteessaa ta’u dubbata Dr Fitsum. Kanas yoo ibsan, abbaan umuriin wagga 65 gadiitti kaansariin piroosteetii irratti argame tokko, carraan ilmisaa kaansarii kanaaf saaxilamu olaanaadha.\nKana jechuunis ilmiisaa dacha shaniin kan saaxilameedha jechuudha. Kan biraa ammo jedhu Dr Fitsum, osoo nama abbaansaa fi akkoon isaa kaansarii Kanaan qabamaniifi kan abbaansaa qofti qabamee yoo wal bira qabuun ilaalame, inni abbaafi akkoon qabamaniiti caalaa dhibee kanaf saaxilamaadha jedha. Akkasumas namni rakkina sanyii (Genetical mutation) qabu dhimma biraa kaansariif nama saaxiluudha. Seeliin kaansarii yeroo baayyee haalaan waan wal horuuf, qama mudatee sana qofaatti murtaa’ee hin hafu. Gara qama biraatti faca’a. Kaansariin piroosteetii yeroodhaan wallansa yoo argate malee afuuffee fiincaanii ukkaamsuu danda’a. Xannachi pirosteetii erga wal horeen booda ujummoon fincaanii fi afuuffee itti dhiheenyaan jiraniitti faca’a. Achiniis karaa hidda dhiigaatiin tamsa’uun gara dugdaatti darba. Kaansariin pirooteestii yeroo baayyee karaa hidda dhiigaatiin gara dugdaatti, lafee dugdaa fi afuuffeewwan garaa keessatti argamaniitti fac’a. Kaansarii piroosteetii ofirraa ittisuuf haalaa soorataa sirreeffachuun furmaata mummee ta’u dubbata oggeessi fayyaa. Soorata alaakaltiifi kuduraan itii baayyatu soorachuun, qurxummii, zayita qurxummii, fi zayita eejjeersaa soorachuun ni gargaara jedhu. Kanneenii alatti baalli shaayiin magariisni akkasumas vaayitamiin D fayyadamuun dandeettii dhukkubicha ofirraa ittisuu cimsa. Mallattoowwan kaansarii piroosteetii maali? •	Fincaanii dafee dafee dhufuu- keessattuu alkan keessa •	Fincaanii dhiiga makate •	Miira fincaaniif rakkaachuu •	Irriiba keessa fincaan harkaa bahu •	Erga fincaa’aniin booda akka waan dhumeetti itti dhagahu dhabu •	Fincaan miixachiisuu ykn ciccituu •	Erga gara dugdaatti faca’een boda ammoo dhukkubbii dugdaa •	Lukti dhiita’u Yeroo baayyee kaansariin piroosteetii suuta kan guddatu waan ta’eef, erga mudatee kaasee miidhaarraan qaqabsiisuuf yeroo dheeraa fudhata. Kanaafuu waggaatti ykn wagga lamatti al tokko qorannoo dursaa taasisuun ni gorfama. Keessattuu maatiin seenaa carraa dhukkubichatti saaxilamu olaanaa qaban, qorannoo dursaa akka taasisaniin gorfamu. Qorannoo dursaa eegaluudhaaf biyyoonni garaa garaa qajeelfamoota adda addaa qabaachu kan kaasan Dr Fitsuum, namni tokkoo umuriinsaa wagga 50-55 yoo ta’e qorannoo dursaa akka taasisaniif gorfamu. Haaluma walfakkaatunis namni seenaa maatii dhukkubichaan qabame qabuu ammo, yoo umuriinsaa wagga 40-45 irra gahuutti qorannoo yoo eegalee gaarii ta’u hima oggeessi kun. ‘‘Yoo xinnaate wagga lama lamaatti qorannoo dursaa taasisuutu gorfama,’’ jedhu. Kaansariin piroosteetii wallaansa gosa garaagaraa qaba. Karaa wallaansa baqaqsaniii wallaanuutiin xannacha kaansarii baasiisuu, wallansa karaa carariitiin yaaluu, ykn teestirooniin dhiiraa adda duraan kaansariin waan sooruuf, wallaansa teestiroonii hir’isuu ni kannama.


Hojii kalaqaa rakkoo dhibee sukkaaraa furuurratti xiyyeeffate

Hundeessaa Dhaabaa, yunivarsiitii Jimmaatti barsiisaafi qorataa baawoomeedikal injinariingiiti. Kalaqa dhukkuba narvii miilaa ykn madaa’uu miilaa kan dhukkubsattoota sukkaaraarratti uumamu dursee adda baasuun osoo sadarkaa cimaarra hin geenye yaaluuf oolu kalaqe. Kanaanis badhaasa Toores Goodaal bara 2022 argate. Hayyuun kunis hojii kalaqaa kana hiriyootasaa jaha waliin ta’uun hojjechuu dubbata. Bara kana dhukkubni sukkaaraa rakkoo mana nama hedduu seenaafi haala yaaddessaa ta’aa dhufuu himu oggeessi kun. Kalaqni amma isaan kalaqan kun garuu, keessumaa rakkoo dhibee naarvii miilaa dhukkubsattoota sukkaaraa mudachuun hanga sadarkaa miila kutuutti geessuu danda’u yaaluuf kan ooludha. Yeroo hedduu dhukkubsattoota sukkaaraa irratti rakkoolee fayyaa kan akka dhibee kalee, ijaafi narvii miilaa akka mul’atan dubbatu Hundeessaan. “Dhibeewwan kunneenis yoo yeroodhaan wallaansa hin arganne gara rakkoo yaalamuu hin dandeenyeetti geeddaramuu danda’an,” jedhan. Haata’u malee yeroo hedduu namoonni sukkaara dhukkubsatan tokko tokko erga dhukkubbiisaanii sadarkaa yaalaarra darbee booda gara mana yaalaa waan dhufaniif, yaaluuf cimaa ta’uu himu. Waa’ee meeshaa kalaqanii kan ibsaniittis, ‘‘Namni tokko maashina kanarra dhaabachuun dhiibbaa dhiigaa (blood pressure) fi hoo’insa qaamaasaa (body temperature) torbee lamaaf safar. Isaan booda, ulaagaa (standard) kaa’amerratti hundaa’uun meeshichi rakkoo jiraachuufi dhiisuu nutti hima,’’ jedhu. Maashinichi mala yaala ifaa (light therapy) jedhamuun miilarratti ifa gadhiisuun, dhibee narviitiin qabamuu ykn bilisa ta’uu adda baasa jedhan. Meeshaan kun dhibeen jiraachuufi dhiisuu adda baasee qofa kan dhaabatu miti kan jedhan Hundeessaan, ‘‘yoo dhiibeen narvii irratti argame ifa diimaa miila dhukkubsatu sanrratti gadhiisuun  yaaluun fayyisuu gargaara,’’ jechuun BBC’tti himan. Miidhamuun narvii miilaa rakkoo fayyaa cimaa kan ta’us erga madaa’ee booda. Muudannoon akkasii kunis gara tarkaanfii miila kutuutti geessuu danda’as jedha. “Kalaqni keenyas osoo narvii miilarra miidhaan hin gahiin, rakkinni fayyaa akkasii jiraachuufi dhiisuu adda baasuun kan yaaludha,” jedhan Hundeessaan. Teekinolojii walfakkaatan duraan jiraachu himu Hundeessaan. Haata’u malee kan isaani kun  hir’inoota duraan turan erga hiriyoota saanii waliin adda baasanii booda kalaqa fooyya’aan asi bahu himu. Qorannichas jornaalii idil-addunyaa beekamaa Irish Journal of Health Sciences jedhamurratti maxxansuu fi qorattoonni hedduun fudhatama argachu himu. Teeknolojiin duraan ture dhibeen naarvii miilaa adda baasuuf kan qoratu meeshaa tokko yoo ta’u, kan yaaluu ammoo meeshaa biraa ta’uu himuun, “kalaqni keenya garuu fayidaa lamaanuu bakkuma tokkotti kennuu danda’a,” jedha Hundeessaan. Akkasumas, teknolojiin duraatiin dhibeen narvii miilaa jiraachun wayita qoratamuutti, dhiibbaa dhiigaa ykn hoo’ina qaamaa adda addaatti safaruun kan jedhu qorataan kun, “kalaqni keenya garuu malawwan lamaanu walitti fiduun si’uma tokkotti (simultaneously) akka hojjetanitti taasise,” jechuun fooyyee kalaqichaa himu. Maashinni wayita gabaarra ooluutti birri 1000-2000n bitachuun namoonni manasaaniitti itti fayyadamuu akka danda’an hima Hundeessaan. Kanaanis sharafa alaa maashinii kana biyya alaatii galchuuf oolu hambisuun diinagdee biyyaatiif ni gumaata jedha. Ammattis kalaqichi sadarkaa agarsiisa dursaa (prototype) irra jiraachuufi gara sadarkaa oomishaa (product level) akka gahuuf irratti hojjechaa jiraachuu BBC’tti himeerai. Inistiituutiin qorannoo Armaawor Haansan (Armauer Hansen Research Institute), waggaa waggaan namoota fayyaarratti qorannoo geggeessan dorgomissuun dhumarratti namoota sadii badhaasa. Badhaasni kunis qorataan lammii Noorweey Dr. Tooree Goodaal, kan qorannoo isaatiif biyya Taayilaand irraa badhaasa argatee tureen eegalameedha. Innis erga badhaasicha argateen booda, maaliifan Itoophiyaatti namoota fayyaarratti qorannoo hojjetan dorgomsiisuun hin badhaasu jechuun kan jalqabamedha. Haaluma kanaani egaa Hundeessaa fa’is wayita dhaabbatichi beeksisa baaseeti dorgomuun, dhumarratti beekamtiifi badhaasa maallaqaa argachu kan danda’an. ‘‘Badhaasa maallaqaa muraasa, meedaaliyaa warqeefi waraqaa ragaa argachuun keenya nu gammachiseera,’’ jedhan. Hunda dura rakkooleedhuma naannootti argaman irraa ka’uun furmaata barbaachuuf hojjataa akka jiran kan dubbatu Hundeessaan, kanaan duras rakkoo fayyaa haadha warraasaa tibba dahumsaatti mudaterraa ka’uun mala kalaqeefi isas dhiheenyatti uummata biraan gahuuf akka karoorse dubbata. Meeshaalee kalaqaaf isaan barbaachisan argachuun daran rakkissaa jedha. Ta’us, “qormaata ilaallee duubatti deebi’uu otoo hin taane garuma fuulduraatti deemuu wayya,” jedha. Yunivarsiitiin Jimmaa, pirezidaantii yunivarsiitichaa kaasee hanga daarektara saayinsii instiituutii teeknolojii injinariingiitti baayyee isaan gargaaraa jiraachuus  himera. Kanaan duras teeknoolojii fayyaa irratti hojii kalaqa walfakkaataa hojjechuun akka Afrikaatti badhaasaafi beekamtii argachuu kan himu Hundeessaan, kalaqoota hedduu of harkaa qabaachuufi isaanis gara uummataatti dhiyeessuuf qophiirra akka jiru BBC’tti himeera. “Yaanni kalaqaa kamuu deeggaramuu qaba,” kan jedhan pirezidaantiin yunivarsiitii Jimmaa, Dr. Jamaal Abbaafiixaa, “qorannoo rakkoo hawaasaa hiikaniifi dinagdee biyyaa utuban deeggaruun ergama keenya guddaadha,” jedha. “Akkuma biyyaattuu hojiin kalaqaa xiyyeeffannoo barbaachisa argateera hin jennu, garuu ammoo yaadawwan hedduun barattoonni, barsiisonniifi hayyooni keenya baasan deeggaruurratti hamma humna keenyaa gochaa jirra,” jedhu, pirezidaantichi. “Deemsa kana keessattis giddugala iinkubeeshinii (Incubation center) hundeessuu,  deeggarsa maallaqaa gara garaa mijeessuu, ijoollee kalaqarratti dalagan kanneenis akka qacaramanii hojjetoota carraa barnootaa akka argatan gochuun, bakka hojii mijeessuun hamma humnaatti deeggaraa jirra,” jedhan Dr. Jamaal. Hojiiwwan hojjetamaniinis bu’aan argamu kaasuun, dorgommii biyya keessatti taasifamu kan akka Dorgommii Guddicha Itoophiyaa (Grand Challenge Ethiopia) dabalatee, sadarkaa idil-addunyaatti beekamtii argachaa jiraachuu qorattootaafi hayyoota yunivarsiitii Jimmaa kaasaniiru. Keessumaa Instiituutii Teeknoolojii Jimmaa (Jimma Institute of Technology) aadaan kun durumaan jiraachuu kan dubbatan Dr Jamaal, ijoolleen bara eebbaasaanii gareedhaan pirojeektota yaada kalaqaa rakkoolee hawaasaa furan irratti xiyyeeffachuun hojjetu jedhu. Yaadonni hayyoonni maddisiisan akka yaadaa qofattis qancarree hin hafneef  “sagantaa digirii lammaffaa Leadership and management of innovation jedhu yeroo dhiyootti banuudhaaf yaadaa jirra,” jedhan. Hojjettoota yunivarsiitiichaa lama kanneen beekamtiifi badhaasa inistiituutiin qorannoo Armaawor Haansan Waxabajjii 9, 2022 kenne irratti dorgomuun mo’aniin  baay’ee boonuus kaasaniiru Dr. Jamaal. Akka odeeffannoo fuula feesbuukii instiitiyuutii qorannoo Armaawor Haansanitti, badhaasni maqaa Tooree Goodaaliin kennamu kunis barana yeroo 20ffaa saatiin dorrgomtoota 57 keessaa qorattoota sadii badhaaseera. Isaan keessaas Hundeessaa Dhaabaafi Eelbetel Siraak barsiisotaafi qorattoota yunivarsiitii Jimmaa, muummee baawoomeedikaal injinariingii ta’uu BBC’n odeeffateera.


'Dhukkubicha caalaa dhiphinatu dhukkubbii natti cimse'

Haatii ijoollee sadii Aaddee Gannat Eliyaas jiraattuu magaalaa Hawaasaati. Ijoollee isaanii qofaa guddisaa jiraachuu kan himan Aaddee Gannat, ammattis daa'ima lama waliin jiraatu. ''Abbaa warraakoon erga adda baanee tureera. Ijoolleekoo kanan guddisu qofaakooti,'' jechuun haala jireenyasaanii himu. Aaddee Gannat umuriinsaanii ganaa ta'ulleen garuu ALI bara 2005 kaasee laguun itti dhufuu akka dhaabbate himu. Waggaa lamaan booda bara 2007tti ammoo Finfinnee hospitaala Xiqur Anbassaa irraa gareen wallaansaa tokko garas dhaquun, yoo qorannoo kaansarii gadaameessaa taasisaniitti Aaddee Gannatis akka qorataman himu. ''Yeroos bilisan ture, waggaa shaniin booda deebi'i naan jedhan,'' jedhu. Haata'u malee bara 2009tti dhukkubbiin dugdaafi dhagala'aan gadameessaa natti mul'achuu eegale jedhan. Achinis gara buufata fayyaa dhiyeenyasaanitti argamu deemuun haala mudate itti himun qorichi kennameefi gara manaa deebi'an. Baruma sana gareen wallaansaa biraa qorannoo kaansarii karra gadameessaa taasisuuf gara Hawaasaa deemuu himu. Aaddee Gannatis kaardii isaanii beellamaaf kennameef qabachuu dhiyaatan. Bu'aa qorannoo dhagahuuf beellamni torban lamaa kennameef. Bu'aan akkuma deebi'eenis kaansariin qabamuun itti himamee battalumatti Finfinnee gara hospitaala Xiqur Anbassaatti riifaraalaan ergaman. Aaddee Gannat erga bu'aan qorannoo wallaansaa akka dhibee kaansarii gadaameessaatiin qabaman mul'iseen booda waanti hundi bitaa itti galee akka ture yaadatu. Mannisaanis gaddaafi bohichaan guutame. Kana dura bilisa jedhamee attamiin waggaadhuma muraasa keessatti kaansarii ta'uu danda'e jechuun bitaa itti galee akka ture dubbatu. Ijoolleenshees soodaan raafaman. Isheenis abdii kutannaa keessa galte. Kanaratti gara Finfinneetti marmaaruun wallaanamuu mataansaa geejibnillee cimaadha. ''Finfinnee Xiqur Anbassaa hafee buufata fayyaa achittuu wallaanamuuf humna hin qabu. Kanaafuu du'uukooti jedheen gaddee ture. Maatiifi ollaan waa'ee bu'aa qorannoo fayyaa ishee dhagahanis ni ta'a kan jedhan hunda gorsan. ''Gorsa baayyeen dhagaha ture,'' jedhu yeroo sana yoo yaadatan. ''Kaan xabala deemi, kaan ammoo gadameessa baasisi,'' jechaa akka turan kan himan Aadde Gannat, garuu ammoo namni maallaqaan ishee bira dhaabbate akka hinturre himti. Intalli ishee tokkos ishee gargaaruuf jecha gara biyya Arabaatti imalte jetti. Achis deemte baatii saddeetiif qofa hojjattee deebite. Wayita kaansariin qabamuun itti himamuutti ijoolleen ishee hunduu barataa akka turan kan himtu Aaddee Gannati, ''waa'ee dhukkubichaa dhageenyaan abdii kutatan. Intala tiyya takka qabxii fiddee Yunivarsitii Baahir Daar qaqqabnaan abdii kutannaan hin baradhu jettee hafuuf turte. Yeroo sanattis wallaansaafi maallaqa baasuufi ilmoo barsiisuun yaaduun baayyee ishee dhiphisee ture. Ta'us, kan wallaansaatu hafa malee ati barnoota kee adda hin kuttu jedheen gara yunivarsiitti erge,'' jedhu. ''Attamiin akkan isaan guddiise anatu beeka. Isaanis baayyee abdii kutatanii ture. Kan nama jiraachisu garuu Waaqa, kunoo hanga har'aatti jiraadheera,'' jedhu. Kanan dhagahaa jiraadhe namni kaansariin qabame akka du'u waan ta'eef baayyee jeeqameen ture kan jedhan Aaddee Gannati, kanarratti namoota maallaqa ittiin wallaanaman dhabanii sirreerratti hafan waan beekaniif, caalaa sodaan itti dhagahamee akka ture himu. ''Kana yoo yaadadhu soodaan natti namme. Dhiphinni ammoo dhukkubicha natti hammeesse. Guyyoota 15 wayitiif baay'een dhukkubsadhe.'' "Dhiphinarraa kan ka'ees dhangala'ichi cimaa deeme. Finfinnee deemee eessa akkan boqadhu, baasii wallaansaaf na barbaachisu yoo yaadu ammoo dhukkubni natti cime.'' Waan hundaafuu Finfinnee deemeen waan naan jedhan hubadha jedhanii murteessinaanis, narsoonni hospitaala Hawaasaatti argamanis haala Addee Gannatti Finfinneetti itti yaalamuu danda'an barbaacha eegalan. Achinis Waldaan kaansarii Maatiyoos Wanduu Itoophiyaa dhukkubsattoota kaansarii maallaqa hin qabneef deeggarsa akka taasisu waan dhagahaniif isa waliin walitti fidan. Hiriyoonni ishees geejibaaf maallaqa walitti buusuun gara Finfinneetti gaggeessan. Dhaabbanni Maatiyoos Wanduu dhukkubsattoota kunuunsuufi dhukkubicha irratti hubannoo cimsuurratti hojjata. Erga hundeeffamees gara waggaa 20 kan lakkoofsise yoo ta'u, hanga yoonaattis daa'immaniifi dubartoota kaansarii dhukkubsatan 1,860 olif deeggarsa taasisaa jira. Akkasumas dhaabbatichi dhimma kaansarii gadameessaa, kan harmaafi to'annoo tamboo irratti hojii hubannoo cimsu ni hojjata. Aaddee Gannat gara magaalaa Finfinnee kan dhufte Adooleessa 2009 irra ture. ''Adooleessa 9, 2009 irrattin wallaansa koo eegale. Baatii Onkolooleessaa 2010tti ammoo wallaansa carallaa fudhadheen, baatii Caamsaatti Keemoo Teeraappii naaf kenname.'' Aaddee Gannat erga gara Finfinnee deemaniin boodas qorannoowwan gargaaraa akka taasifameef dubbatu. Muddee 26, 2010 ammoo ergan carallaa xumureen booda baatii Caamsaa irrattan Keemoo Teraappii marsaa jaha fudhee gara Hawaasaatti deebi'e. Wayita gara Hawaasaa deebiituutti fayyaan isaanii fooyya'ee yaaddoo nan du'aa keessa turte akka baate himti hanga bara 2013tti. Ammas baatii jahaan hordoffiif Finfinneetti deddeebiiti. Erga dhiheenyaa as garuu dhangala'aan deebi'ee eegaluu himti. Dhangala'aa deebi'ee yaa'uu eegaleefis ogeessoota mariisifnaan, tarii ''qoricha baayyee waan fudhatteef ta'uu mala,'' jedhamuu dubbatu. Wayitan beellama ji'a jahaatti deebiituutti baayyee dhukkubee akka ture himti. ''Deebi'ee dhaqeen waan na mudate itti hime. Kan duraa caalaas bara 2013 na dhukkube.'' Kanaafuu qorannoon akka jalqaba yoo dhukkubbichi eegalu taasifameen erga wallaanamaniin booda, ammas akkuma yeroo jalqabaa dhukkubichi sadarkaa sadaffaa irratti akka argamu itti himame. Kanaafuu wallaansa akka haaraatti deebistee eegaluun barbaachise. Ijoolleen ishees dhukkubichi akka haaraatti ka'uu dhageenyaan baayyee yaadda'an. ''Kan duraa caalaa nahanii gaddan. Obbolaa kiyyaas baayyee dhiphisan,'' jetti. ''Akka maatiitti rakkoo hedduu dabarsine, dadhabnes. Isaaniif boqonnaan lubbuun jiraachuu kooti. Kadhannaa ijoolleekoo fi deeggarsa wallaansaatiinan har'a gahe.'' Aaddee Gannati osoo dhaabbanni miti motummaa ishe gargaaru jiraachuu baate wallaansa hordofan yaaduun akka hindanda'amne himu. Baasiin qorannoofi qorichaaf gaafatamu nama akka ishee galii gadaanaa qabuuf hafee kan mindaa ji'aa qabuufuu kan hin yaadamnedha jetti. ''Wayitan Keemoo fudhadhuutti qorichoota adda addaatiitu fudhatama. Wallaansa koof qofaatti dhaabbatichi torban lamaan hanga birri kuma jahaati baasa,'' jedhu. Aaddee Gannatti inshuraansii fayyaa qabaatanillee, isaan qoricha bituu akka hindandeenye dubbatu. ''Osoo dhaabbanni kun hinjirre ta'e yoona du'een ture,'' kan jedhan Aaddee Gannati, dhukkubsattoonni baasii wallaansaa dhabuun manatti hafan hedduun jiraachuu dubbatu. Amma fayyaankoo gaariidha jechuunis, ''dhumasaas Waaqa qofaatu beeka, qorannoon irra deebiin taasifamuun hin oolu,'' jedhan.


Miilli jallatee dhalatu akka wal’aansaan sirratu beektuu?

Yeroon ulfaa Heelan [maqaan jijjiirame] kan duriirraa adda hin turre. Hordoffii yaalaa taasisaa turte. Hospitaalattis ilma dhiiraa deesse. Maqaa ilma ishee gabaasa kanaaf jecha Boruu jennee moggaafneerra. '‘Hospitaalattin dahe. Eenyuyyuu homaa naan hin jenne,‘‘ jechuun dubbatti. Mana gaafa geesse maatiifi ollaan ililchanii simatani. Ilmashee Boruu kan sirriittii ilaalte qaama isaa yeroo dhiquuf jettu ture. '‘Miila isaa ilaale. Isa dura waan akkanaa tasa argee hin beekun ture,’’ jetti. Bitaas ishee gale. '‘Baay’een rifadhe. Irra deddeebi’ee miila isaa diriirsuuf yaale,’’ garuu dide jetti. Miilli jallatee dhalachuun Afaan Ingiliziin ‘cleft foot’ jedhama. Rakkoo lafee, ribuufi kaaniin walqabata. Rakkoon kuni kan mul’atu yeroo da’umsaati. '‘Uumamaan kan dhufu yoo ta‘u miila gara keessaattiifi gaditti kan jallisuufi naannessudha,’’ jedhu Obbo Indashaaw Abarraa. Fiziyooteraappistii yoo ta’an Hoop Waaks Intarnaashinaalitti Daarektara Itoophiyaati. Sababni dhibeen kuni daa’imman reefu dhalatanirra mudatuuf hin beekamu. '‘Namoonni tokko tokko ulfa waliin walqabsiisu. Kaanimmoo haati yeroo ulfaa kuftee ta’a jedhu. Nyaata yookiin qoricha liqimsuu fudhachuu dhabu waliin kan walqabsiisaniis jiru,’’ jechuun ibsu. Garuu, '‘kuni dogongoradha. Sababni isaa hin beekamu,’‘ jechuun himu. Sanyiin akka hin jedhamne dhalarraa dhalatti hin darbu. Lafa jireenyaa akka hin jenne namoonni baay’een kana hinqaban. Sababni isaa uumamaan akka mudatu ibsu. Miilli tokko qofa jallachuu danda’a. Gara caalu garuu miila lamaanuurratti mudata. Boruun miila isaa bitaatu jallate. ‚‘‘Akkuma keenyaa miilli isaa nagaadha. Inni tokko garuu sirrii miti,‘‘ jetti haati isaa Heelan. Miilli gaafa jallate, mucaan gaafa guddataa deeme hanga tarkaanfachuu dhorkuu danda’a. Tokko tokko osoo daa‘imanii adeemuuf dirqamu. Sochii ni dhorka. Boodarra rakkoo hin furamne waliin akka jiraatan dirquu danda’a. Rakkoowwan hawaasummaa, xiinsammuufi diinagdeefis nama saaxila. '‘Daa’imman miilli isaanii sirnaan guddaterraa addadha. Tarkaanfachuus ta’e fiiguun itti ulfaata,’’ jedhu Obbo Indashaaw. Rakkoon kuni erga uumamaan mudata ta’e of eeggannoo godhanii ofirraa ittisuun hin danda’amu. Haa ta’u malee, rakkoon kuni yeroo ulfaa beekamuu danda’a. Keessumaa ‘waggaa ruubii lammataa yeroo hordoffii ulfaatti altiraasawundiidhaan miilli mucaa’ ni mul’ata. Yeroo kanatti rakkinicha adda baasuun maatiin qophii ta’anii akka eegani taasifama. Xiinsammuun akka qophaa’an malee wal’aansi kennamu hinjiru. Itoophiyaatti garuu sadarkaa kanarra akka hin gahamne Obbo Indashaaw ibsu. Miilli akka hin jallanne ittisuun hin danda’amu. Garuu, da’umsa booda wal’aansa kennamuun furmaata kennuun akka danda’amu ibsu. Wal’aansi kuni guutummaa guututti rakkinicha kan furudha. Haati mucaa Heelan dhimmicha ogeessa fayyaa beektutti waan agarte atattamaan beeksifte. '‘Waan baay’ee salphaa ta’edha. Kan fayyu danda’udha. Hin rifatiin naan jedhe,‘‘ jechuun himti. Mana yaalaa gaafa geessu wanta agarte hin amanne. ‘‘Rakkina mucaakoo qofa qunname natti fakkaata ture,‘‘ jetti. '‘Daa’imman mucaakoo caalaa hubaman achitti arge. Namoota ana caalaa gaddan arge. Inumaa isaaniif gadde ani ofan jajjabeesse.’’ '‘Daa’imman miila isaanii lamarra miidhaa qaban baay’ee turan,’’ jetti. Wal’aansi eegalame. Mucaan ishee akka fayyu Heelanitti himame. Daa’imman rakkina walfakkaataarraa fayyan arguun abdii itti hore. '‘Malli wal’aansaa Ponseeti jedhamu jira. Mala wal’aansa conservative jedhamudha. ‘’Wal’aansichi baqaqsanii yaaluu malee kan kennamudha. Baasiin isaas hundumaaf kan hin rakkisnedha,’’ jedhu Obbo Indashaaw. Wal’aansichi gargaarsa jeessoofi kopheetiin sadarkaa lamaan miila jallate sirreessuuf wal’aansa kennamudha. Jalqaba jeessoodhaan kennama. Miila jallate jeessoodhaan ol qabanii akka sirratu godhu. Itti aanees ribuu sirreessu. Wal’aansi kuni torban 5 hanga 8’f kennama. Jeessoon torban torbaniin jijjiirama. Xumurarrattis wal’aansi kennamee xumurama. Deeggarsi qaamaa yookiin wal’aansi kophee itti aana. Wal’aansi kophee miila jeessoon sirrate ‘eegsisuuf kennamudha.’ Wal’aansi jeessoo qofaan kenname amansiisaa miti. ‘’Carraan rakkinichi deebi’e mudatu bal’aadha,’’ jedhu Obbo Indashaaw. Sababa kanaaf, kopheen tolfame miila fayya cimsuuf kennama. Boruunis wal’aansa kana xumureera. Boruun '‘daa’imaa turee teessumatti hirkatee tarkaanfachuu eegale’’ jetti Heelan. Wal’aansi dafee eegaluu qaba. Guyyoota 15 jalqabaa keessa akka eegalu ni gorfama. Dafee akka fayyu dafee wal’aansi taasifamuu qaba. Hanguma guyyaan dheerataa deemu milkaa’inni wal’aansa kanaa xiqqaataa deema. Akka qorannoowwan mul’isanitti, bakkeewwan hawaasa ijoollee hedduu godhatanitti rakkinni miilli jallatuu caalmaatti ni mudata. Wagga waggaan sadarkaa idil-addunyaatti daa’imman kuma 200 ol miilli isaanii jallatee dhalatu. Daa’imman 80% ta’an biyyoota galii gad-aanaafi giddugaleessa qabanitti dhalatu. Itoophiyaa keessatti waggaatti daa’imman kuma shan ta’an miilli isaanii jallatee dhalata. Lakkoofsi kuni Naayijeeriyaatti aanee Afrikaatti sadarkaa lammaffaa jedhamudha. Oromiyaafi Amaaraan immoo biyya keessaa warra dursanidha. Miilli jallachuun rakkoo uumamaati. Ta’us, namoonni baay’ee bifa biraan hubatu. '‘Waaqa maalin godheera? Abarsadhamoo? Kan jedhan jiru. Ijoollee isaanii kan dhoksan xiqqoo miti. Amantii waliin kan walqabsiisaniis xiqqaa miti. Sababa kanaan gara mana yaalaa geessuu sodaatu. ‘’Gara dhaabbilee fayyaatti yoon geesse quba natti qabu. Natti odeessu ‘sodaan jedhu jira’,’’ jedhu Obbo Indashaaw. Heelanis jalqaba rifattee turte. '‘Namoota mana dhufanii rakkoo ilmakoo qunname kan itti himu maratu rifata,’’ jechuun hubannoo hawaasaa ibsiti. Ilaalcha hawaasaa jijjiiruuf dalagaa jirra jedhu Obbo Indashaaw. Dhaabbati gargaarsaa Hoop Waaks Intarnaashinaal dhaabbata idil-addunyaati. Dhaabbatichi dura-aantummaan miilli jallatee dhalatuurratti dalaga. Gara caalu Afrikaafi Eshiyaatti socho’a. Waggoota 13 darbaniif dalageera. Wal’aansa kana bara 2009 – 2019 Hopsitaala Kiyuuritti kennaa ture. Waggoota sadan darbanimmoo eeyyama baasee socho’aa jira. Yeroo ammaa dhaabbilee fayyaa mootummaa 48 waliin hojjechuu eegaleera. Naannoofi bulchiinsota magaalota hundattis socho’a. Dhaabbilee fayyaaf leenjii, wal’aansaafi dhiheessi ni taasisa. '‘Namoonni tokko tokko wal’aansa jalqabaa booda ni badu. Nuyi daa’imman cimoo uumuuf carraaqna,’’ jechuun dubbatu. Wal’aansi kuni amma babal’ataa jira. Kilinikoota 48 keessati dhaqqabiinsi isaa 50% irra gaheera. Heelan ilmi ishee Boruun dhaabatee deema amantaa jedhu hin qabdu turte. Amma garuu ni tarkaanfata, ni fiiga. Kunis gammachuu uumeeraaf.


Istirookii: Dhibee lubbuu galaafachuun akka addunyaattuu sadarkaa lammaffaarra jiru kana beektuu?

Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa dhibeen tasa mallattoo malee nama galaafachuu danda'u, Istirookii, dhibeewwan lubbuu namaa dabarsuun sadarkaa jalqabaarra jiran keessaa lammaffaarratti argama jedha. Dhaabatichi guutuu addunyaatti waggaa waggaan namootni miiliyoona 15 ta'an Istirookiin akka qabaman, miiliyoona shan kan ta'an sababa kanaan walqabateen lubbuu akka dhabaniifi namootni miiliyoona shan ta'an ammoo sababa dhibee kanaan miidhama qaamaa dhaabbataa ta'eef saaxilamuu jedha. Kana jechuun garuu Istirookii dhibee waldhaansa hin qabneefi irraa fayyuun hin danda'amnedha jechuu miti. Qaama keenya keessaa dhibbeentaa lama qofa kan ta'u sammuun keenya, dhiyeessii dhiigaa qaama keenya keessaa dhibbeentaa 15-20 fudhata. Ya'a dhiigaa kanaanis sammuun keenya oksijiiniifi wantoota barbaachisoo biroo argata. Dhiigni sammuu keessa naanna'uu gaafa dhabu ammoo hojiin sammuus akkasuma dhaabata. Sababa adda addaan dhiigni gara sammuu yaa'uu yeroo dhaabu dhibeen Istirookii kun mudata. Hospitaala Quddus Phaawuloos jalatti meedikaal koollejjii Miliniyeemitti Ispeeshaalistiin dhibee keessoofi gargaartuun Piroofeessaraa Dr Bisraat Demmeqee dhiphachuu hidda dhiigaa, guutummaatti cufamuu, sammuu keessatti dhiigni dhangala'uun fa'aa yaa'a dhiigaa sammuu keessa godhamu danquuf sababa ta'uu dubbatu. Mini-stroke: gosa Istirookii yeroo gabaabaaf turuufi dafee fayyuu danda'u. Istirookii dhangala'uu dhiigaa: Sammuu keessatti wayita dhiigni tasa dhangala'u gosa dhibee Istirookii mudatu yeroo ta'u, addunyaarratti gosoota Istirookii mudatu keessaa dhibbeentaa 15 qabata. Istirookii ujummoon dhiigaa cufamuu: Kun immoo gosa Istirookii ujummoon dhiigaa gara sammuutti dhiiga geessu ykn deebisu yeroo cufamu kan mudatu yeroo ta'u, dhibee Istirookii mudatuu dhibbeentaa 85'n sababa ta'a. Qaamni keenya kaan gulukoosii ofii qabanii tursiifatan jira. Kanaafis akka tasaa yaa'i dhiigaa yoo adda cite sana fayyadamuu danda'a. Sammuun garuu akkasitti wanni tursiifatu hin jiru. Kanaaf yaa'i dhiigaa wal-irraa hin citne isa barbaachisa. Dr Bisraat yaa'i kun yeroo gabaabaafillee adda citee yeroo deebi'u mini-stroke kan jedhutu mudataa jedhu. Dhiibbaan dhiigaa, dhibeen sukkaaraa, ujummoon dhiigaa coomaan cufamuu, ulfaatina hangaa olii fi rakkoon rukuttaa onnee sababoota Istirookii fiduu danda'an kan to'achuun danda'amuudhaa jedhu Dr Bisraat. Maatii keessa namni Istirookiin qabame jiraachuufi umriin 40 ol ta'uunis sababoota Istirookiif nama saaxilan kan hanqisuun nama rakkisuudha jedhu. Dhiirotni dubartoota caala Istirookiif kan saaxaliman yeroo ta'u, dubartoota irratti rakkoon kun mudachuu isaaf qorichi to'annoo ulfaa sababa ta'uu akka malus dubbatu. Sababni inni ijoon dhibee kanaa garuu dhiibbaa dhiigaatii kan jedhan Dr Bisraat, xannachi sammuu keessatti bahuu, dhiigni qal'achuun, balaan sammuurra gahuufi qorichoota sammuu nama hadoochan akka Kookeeniin Istirookii dhangala'uu dhiigaaf sababa jedhu. Dr Bisraat ''rakkoon soorataan walqabatu dhibee sukkaaraa fida, dhiibbaa dhiigaa fida, wanti biraan fidummoo Istirookii ta'a'' jedhu. Comaafi nyaata zayitiin itti heddumate nyaachuun hidda dhiigaa keessatti coomni akka kuufamu gochuun ujummoolee dhiigaa cufuun Istirookiin akka mudatu sababa ta'as jedhu. Ujummoon dhiigaa dhiphachaa deemuun dhiigni akka kantarus ni taasisa jedhu. ''Ashaboo hir'isuun, nyaata mi'aa xiqqeessuun, tamboo xuuxuu hir'isuun saaxilamummaa dhibee kanaa hanqisas jedhan. Namootni maatii isaanii keessa namni Istirookiin qabame jiruu fi qoricha dhiiga qallisuuf fudhatamu sababa adda addaan fudhachaa kan jran ammoo hordoffii fayyaa gochuun dhibee kanarraa akka of baraaran gargaara jedhu ogeettiin kun. Dhibeen kun mallattoo soo hin agarsiisuun haalli itti mudatu ni jira. Mallattoon dhibee kanaa miidhaa qaama sammuu keessatti qaqqabe irratti hundaa'a jedhu Dr Bisraat. Deebiin gaaffii kanaa miidhama qaqqabee fi gosa dhibee kanaarratti hundaa'a kan jedhudha jedhu Dr Bisraat. Keessumaa dhangala'uu dhiigaa wajjin kan walqabatu saffisaan lubbuu namaa dabarsuu danda'aa jedhu. ''Qaamni sammuu miidhaan irra gahe xiqqaadha yoo ta'e fi miidhamaan atattamaan gara waldhaansa fayyaa yoo deeme miidhaan isaa hir'isuu yeroo keessas gara isa duraaniitti deebi'uu danda'a...Kan nu rakkisu namni barfateetu waldhaansaaf dhufa. Osoo sa'aa lama sadii keessatti dhufee...qorichootni miidhama kana xiqqeessan biyya keenya jiru'' jedhu. Kantaruu dhiigaa hambisuuf qorichoota kennaman seeraan hordofanii fudhachuu dhabuun Istirook deebi'ee akka nu miidhu gachuu danda'aa jedhu ogeettiin kun. Haala jireenyaa fayya qabeessa hordoofuufi sochii qaamaa walitti fufaa gochuun Istirookii dabalatee rakkoowwan fayyaa hedduu irraa of eeguf akka gargaarus dubbatu. ''Sochii qaamaa gochuu jechuun dirqama Jiimii galanii hojjechuu jechuu miti. Yoo xiqqaate torbanitti yeroo sadii daqiiqaa 30'f sochii qaamaa gochuun ni danda'ama. Gosa nyaataa qaamaaf barbaachisoo soorachuu, kuduraaf muduraa argachuu, araada nama miidhan dhiisuu fi soorata cooma qabu hir'isuun dhibeewwan hedduurra of eeguuf gargaara.'' Namootni mallattoolee Istirook ofirratti argan atattamaan gara gidduugala fayyaa akka deemuu qaban Dr Bisraat ni hubachiisu. Miidhamni irra gahee hanga sa'aa afurii gidduutti wladhaansa yoo argatan miidhama san xiqqessuun ni danda'amaa jedhu. Erga mudatee boodas akka hin hammaanne hordofii waldhaansaa cimsanii itti fufuun barbaachisaadhas jedhu. Waldhaansi sochii qaamaa (physio-therapy) gochuunis barbaachisaa ta'uu ibsaniiru. Dhibeen kun erga mudatee booda akka dhua jireenyaa ta'etti ilaalanii abdii kutuun jirakana jedhanoeettiin kun yeroo fudhatanii qorichaa fi sochii qaamaan fooyya'auun akka danda'amus dubbataniiru. Hordoffii fayyaatiin namootni dhibee kanarraa fayyanii gara fayyaa isaanii duriitti deebi'an jiraachuus kaasaniiru.


Akkaataa qilleensa ho'aa keessaatti rafuun danda'amurratti gorsawwan 10

Yeroon itti qilleensa ho'aa keessatti rafuu dadhabdan jiraa? Namoonni baayyeen tibba halkan keessa qilleensi baayyee ho'aan jiraatu hirriba rafuu yeroon itti dadhaban ni jira. Haalli akkasii kunis biyyoota akka jiddugala bahaa fa'itti baramaadha. Haata'u malee haalonni ho'a mo'achuun itti hirriba argachuu dandeessan jiru. 1. Muguu/sillimii dhaabuu Haalli qilleensaa baayyee ho'aa wayita ta'utti guyyaa keessaayyuu ni dunquqqoofna. Sababiin isaas, qaamni keenya ho'a keessoo isaa to'achuuf anniisaa baayyee waan fayyadamuufiidha. Garuu halka keessa hirribni keessan yoo jeeqame, guyyaa keessa sillim jechuu dhiisaa. Ho'a keessatti rafuun cimaa waan ta'eef guyyaa sillimii/yeroo gabaabaaf mugdanii ka'uu dhaabuun halkan akka raftaniif isin gargaara. 2. Sa'aatii walfakkaataa eeggadhaa Haalli qilleensa ho'aa akka amala keessan jijjirratan isin taasisa. Innis akka haalli hirriiba keessanii jeeqamu taasisa. Kanaafuu yeroo gara hirriibaa itti deemtan baramaa hordofuuf yaalaa. Gara siree deemuu keessaniin duras waan duraan hojjattan raawwadhaa. 3. Wantoota barbaachisan hin dagatiinaa Kutaan ciisichaa keessan alkan keessa qabbanaa'aa akka ta'u mirkaneessuu hin dagatiinaa. Guyyaa keessa ammoo, akka aduun kutaa keessa hin galleef goolgaatti fayyadamaa.  Qilleensa ho'aa hir'isuuf, karaa carallaan ifaa seenuun foddaa mana keessanii cufuu hin dagatiinaa. Osoo gara siree hin deemiin dura foddaawwan hunda saaquu hin dagatiinaa, akka qilleensa argattaniif. 4. Ansoolaa haphii fayyadamaa Waan halkan uffattan hir'isaa, garuu ammoo waan haphii uffadhaa. Ansoolaa haphiin jirbiirraa hojjatame dafqa ofiitti fudhata. Haata'u malee kutaan keessa ciiftan hanga fedhe ho'aa ta'ulleen qaamni keessan ni qabannaa'a. Kanaaf yeroo tokko tokko halkan yoo damaqnu qorri nutti dhagahama. 5. Kaalsii qorraa kaawwachu Keessattuu wayita ho'ii cimaan jiraatuutti afarsituu fayyadamuun barbaachisaa ta'a. Innis hurkaa, dafqaa akka jiraatu taasisuun, keessoon qaama keessanii akka haala ho'asaa to'atu gargaara. Yoo afarsituu qilleensaa manaa kan hin qabne ta'e ammoo bakka isaa qaruuraa bishaan ho'aa qabate cabbii itti naqaa. Bakka isaa kaalsii cabbeessaa (fridge) keessa kaa'uun erga dilallaa'een booda kaawwachuun ni danda'ama. Miila keessan qabbaneessuun ammoo gogaafi qaamni keessan akka qabbanaa'u gargaara. 6. Bishaan baayyee dhuguu Guyyaa guutuu bishaan baayinaan dhuguu garuu ammoo gara irriibaa wayita deemtan bishaan baayyee dhuguurraa of qusadhaa. Tarii dheebbootaa irriibaa ka'u hin barbaaddan ta'u mala. Irra deddebiin qaama dhiqachuu barbaachus dhiisuu dandeessu ta'a. 7. Waa'ee waan dhugduu yaadi Waa'ee dhugaatii lallaafaa irratti of eeggannoo godhadhaa. Baayyeen isaaniis qabiyye kaafee'in qabu. Inni ammoo sirna sammuu namaa sochoosuun akka caalaa damaqnu nu taasisa. Akkasumas alkoolii baayyee dhuguu irraa of qusadhaa. Namoonni baayyee yeroo qilleensi ho'u caalaa dhu waan ta'ef. Alkooliin akka mugnu nu gochuu danda'a ta'a, garuu ammoo ganamaan akka damaqanu fi waliigalatti haala irriibaa gaarii hin taane akka qabaanu nu taasisa. 8. Tasgabbiin turaa Irriibni akka isin fudhatuuf yaalaa jirtu yoo ta'e, ka'aatii tasgabbiin waa hojjadhaa. Ykn dubbiisuu, barreessuu, ykn uffata keessan dachaasuu fa'i eegalaa. Yeroo kanatti bilbila keessanii ykn viidiyoon akka hin tabanne of eeggannoo taasisaa. Ibsaa cuquliisin akka hin farne nu taasisa. Sochiin viidiyoos akka damaqnu nu taasisa. Yoo irriibni isiniitti dhagahame deebii'aa rafaa. 9. Waa'ee daa'imaa yaadaa Yeroo baayyee daa'imman baayyee rafuu. Garuu ammoo haala maatii keessaa fi waan baramee yoo jijjiramuutti damaquu danda'u. Sababii ho'aatiin wal qabatee yeroo itti raftaniifi qaama itti dhiqxan kan baramee jijjiramuu hin qabaatu. Akkuma qaama yeroo irriibaa barameetti, bishaan ho'aan naqana daa'immanii dhiiquu oggeessoonni fayyaa ni gorsu. Akka baayyee qabanaa hin taaneef of eeggannoo gochuunis barbaachisaadha. Daa'iimman yoo bayyee itti ho'ees ta'ee baayyee itti qorree isinitti himachu hin danda'an. Kanaafuu haala ho’a qama isaanii horduuf qabdu. Daa’imman wayita haalli qilleensaa 16C fi 20C jidudu ta’utti sirriitti rafu danda’u. Bakka daa’imni raftuutti meeshaa haala ho’aa safari kaa’u dandeessu. Ykn ammo mataasaani, dugda ykn garaa saanii irra qaqabachuu ho’aa yoo qabaataniif ilaalaa. 10. Mo'achuu Baayyeen keenya guyyaa itti aanuu sirriitti damqnee hojii keenyaa raawwataa oluuf sa’aatii torba ykn saddeetiif irriiba gaarii argachu qabna. Haata'u malee, namoonni kaan ammoo alkan tokkoof ykn lamaaf irriiba malee dabarsuun damaqaniituma hojiisaanii hojjachu danda'u ta'a. Kana barame caalaa amummataa ooltulleen, tarii nagaa ta'u dandeessa ta'a.


Dhaabbata Faayizar keessa kan hojjattuu Dr Hayidaa Haabtatsiyon eenyu?

Dhalootaan Eeritiraa lammummaadhaan Kaanaadaa kan taatee Dr Hayidaa Haabtatsiyoo dhabbata idil-addunyaa Faayizar kan fayyadama qorichoota nagummmaansaanii eegamee ilaaluun hakiimootaafi dhaabbilee to'atan irratti odeeffannoo kennu hogganaa jirti. Eertiraatti dhalachuun achumatti kan guddattee Dr Hayidaa Haabtatsiyoo, Yunivarsitii Albartaa irraa diigrii jalqabaatiin kan eebbifamte yoo ta'u, Gooleef Yunivarsitii irraa ammoo diigrii lammataa ishee argattee jirti. Akkasumas Yunivarsitii Maakmaasitar irraa ammoo diigrii wallaansaa fayyaa argattee jirti. Dr Hayidaan Yunivarsitii Weesitan Ortaariyootti wallaansa keessoo akkasumas Kaanaadaa Yunivarsitii Toroontootti ammoo Gaastori intirolojii fi Hepaatolojii Kilinikaal Feloshipp irra hojjattee jirti. Dr Hayidaan Haabtatsiyoo hojiiwwaniifi qorannoowwan gaggeessite ilaalchisuun BBC Tigrinyaa waliin turti taasifte jirti. Dhaabbanni isheen hojggnaa jirtu Faayizar talaalii farra kooviid kan lubbuu namoota hedduu oolcheen beekamtii argachuu kaafti. Isheen hojii fi duula sana keessatti qooda fudhachuusheetti beekkamsii argachu dandeessee jirti. Hayidaan Yunivarsitii Ameerikaa beekamaa tokko keessatti barsiiftuu wallaansaa ta'uu hojjataa turte. ''Yeroo ijoolluummaa kiyaa mana keessatti cufadheen dabarse'' jetti haala guddina ishee wayita himtt Dr hayidaan Magaalaa Asimaaraa keessatti dhalattee guddatte. Haala itti guddatteefi waa'ee mana barnootaa ishee Asmaaraa yoo yaadatuus gammachuudhaan akka gutamtu kaafti. Asmaraatti mana barnootaa Kaamboonii sadarkaa tokkooffaatti barachu kan himtu Dr Haayidaan, ''Maatiikoo fi haallin itti guddadhe anaaf hiikaa baayyee qaba'' jetti. ''Nama barnootaan itti baradhe yoon yaadachu gammachuunan guutama. Manni barnootichaas kan dubartoonni qofti itti baratan ture,'' jetti. ''Kanan dhaladhee maatii guddaa irraa waan tureef kunuunsa gaariidhaanan guddadhe,'' jetti. Kana malees wayita Ertiraa keessa turteetti haala waraanaafi jeequmsa tures akka yaadattu himti. ''Wayitan Asmaraa tureetti dhorkaan yeroo waan tureef sodaadhaafu yeroon galgala keessa manaa itti bahee hin yaadadhu. Sababii jeequmsa, dararaafi hidhaa tureetiin yeroo ijoollummaa kiyya irra caalaa mana keessatti cufameen dabarse. Asimaraa galgala keessa arguukoo hin yaadadhu,'' jetti. "Haata'u malee haalawwan gaarii turaniitti fayyadamu danda'eera. Haalli hawaasichaa onnee koo keessa jira. Haalan hiroyoota koo waliin dabarsee yoo yaadadhu kan kaleessa ta'e fakkaatee natti mul'ata,'' jetti. Abbaan ishee ''hojiin lubbuu namaati. Duutii ammoo boqonnaadha'' yoo jedhan akka dhaggeesse kan himtu Dr Hayidaan, haalli sun jireenyaafi hojii ishee har'aatiif jabiina akka ta'eef dubbatti. ''Jireenyakoo keessatti maatiin koo eddoo olaanaa qabu. Maatiinkoo  jireenya koo keessatti gumaata olaanaas taasisaniiru. Waa'ee fedhii barnootaa qofaas osoo hin taane, waa'ee jaalalaafi hojiis natti agarsiisa na barsiisan. ''Naamusi hojii ammoo akkan akka jireenyakoo sirnaan hogganadhu na gargaareera. Dhaalli olaanaan cimanii hojjachuu, nama kabajuufi akkan barnoota hin dagannee na dhaalchisaniiru.'' Waa'ee ofi ishee yoo ibsitu ammoo, ''Nama hojiif kaka'umsa qabu ta'ukoo sitti himuun barbaada. Cimanii hojjachuun fedhii kiyya olaanaadha. Hawwiifi abjuu koo bakkaan gahuudhaaf feedhii olaanaan qaba,'' jetti. Namoonni rakkoolee jireenya keessatti mudataniin gufachuu, ykn ammoo kufuuyyuu danda'u. garuu khaala sana moo'achuun gara fuuladuraatti imaluun murteessaadha. ''Ani qormaata jireenya keessatti na mudatan haala gaariittiin itti fayyadama. Irraa baradheen dandeettii koo ittiin cifachuuf itti fayyadama,'' jetti haala bu'aa bahii jireenyaa itti injifattu yoo ibsitu. ''Namoonni ajndaawwan baayyee barbaachosii ta'an adda baasuun beekuu qaba jedheen amana. Kanaafu namoonni urjii hoggantuu jireenyasaanii adda baasuuun isa hordofuu qabaatuun jedhan'' jetti. namoonni hundinu haala umamaa garaagaraa waan qabaniif dirqama daandii namni tokko irra imalee warra kaanis ni baasa jechuun rakkisaa ta'u kan kaaftu Dr Hayidaan, dandeettii ofii adda baasuun fedhii ofiirratti kiyyeeffachuun hojjachuun madda milkaa'inaa ta'u himti. Itti gaafatamummaafi hojiiwwan guyyaa Dr Hayidaan waa'ee hojiishee wayita dubbateetti ''Ittigaafatamummaa mummeewwan kiyya keessaa qorichawwan Faayizar oomishuufi raabsu, namoonnii fi dhaabbileen akkasumas biyyoonni haala ta'uun akka itti fayyadamaniif odeeffannoo gahaa kennuufi eddoo sirrii akka qabaatan gochuu ta'u himti. ''Faayizar maqaa guddaa qaba. Hojiin ani hojjadhuuf hojii idil-addunyaati. Addunyaa guutuutti dameewwan qabna,'' jeeti wayiya waa'ee dhaabbata keessa hojjattuu himtu.  Dr Hayiidaan ittigaaafatamtoota fayyaa, dhaabbilee fayyaafi qorattoota waliin hojjachuun ragaalee barbaachisan walitti qabuun deebiiftee raabsiiti. ''Hojiikoorratti guyyaan dhumaa ani cimsee hordofu jiru. Boqonnaawwan baayyee barbaachisoon (milestones) guutuu qabuus jiru. Fakkeenyaaf biyyoonni hundinu kan isaan barbaachisu guutuuf hordoffiin taasisa,'' jetti. Wayita Yunvarsitii Istaanfoord turteetti hojii akkaadaamii hojjataa turuu kan kaafti Dr Hayidaan, isuma waliin ammoo qorannoowwan gaggeessaa, barreeffamoota qopheessaa, barsiisaa, Faakaaltii barnoota wallaansaa keessatti ammoo diinii itti aantuu ta'uun hojjataa akka turte kaafti. አAmma erga dhaabbata Faayizar galteen booda garuu hojiiwwan kanneen hunda hojjataa akka hin jirre dubbatti.  ''Ogummaan wayita sana argadhe amma na fayyadaa jira. Amma irra caalaa hojii qorannoo saayinsiin hojjataa jira,'' jechuun ibsiti.