Hora Finifnnee:'Dhagaan bu'uuraa caccabe irra deebiin boca Odaan bareedee ijaarama'

Dhagaan bu'uuraa guyyaa Irreecha Finfinnee Hora Finfinnee kaa'ame caccabuun isaa ummata Oromoota biratti komii olaanaa kaasaa jira. Biiroon Aadaaafi Turiziimii Oromiyaa qophii irreecha Hora Finfinnee keessatti gahee olaanaa bahaa tures dhimmicha dhageenyeerra jedha. Itti Aanaan Itti Gaafatamaa Biiroo Aadaaf Turizimii Oromiyaatti Obbo Admaasuu Waaqgaarii BBC'tti akka himaniitti, Irreechi Finfinneetti yoo kabajame bakka horichaatti galma tokko ijaaruuf jecha Biiroon Aadaaf Turizimii Oromiyaa bulchiinsa Magaalaa Finfinnee waliin tahuun dhagaa bu'uuraa kaa'anii akka ture himan. ''Lafichi jalqabuma iyyuu investimantiif baay'ee barbaadamaa waan tureeef, falmiidhaaniidha nuuf akka kennamu kan ta'e.'' Lafichi biiroo keenyaaf akka kennamu bulchiinsa magaalaa gaafannee deebii gaarii arganneera kan jedhu Admaasuun, amma kan keenya godhachuuf kaartaafi pilaanii irratti hojjechiifachaa jirraachu himu. Dhagaan bu'uuraa maaliif caccabe? Dhagaan bu'uuraa waan aadaa Oromoo irratti xiyyeeffatu tokko irratti akka ijaaramu yaadame kaa'ame ture caccabuusaan alatti eenyu akka raawwate hinbaramne jedhaniiru Obbo Admaasuun. Eenyu akka raawwate beekuu baannus qaamotni kana raawwachuu danda'aniifi jibba uummata keenyaa qaban akka jiran beekamaadha jedhaniiru. Amma bulchiinsa magaalaa waliin ta'uun dhagaan bu'uuraa caccabe jedhame kun irra deebiin boca Odaan bareedee akka hojjetamee xumuramuu qabu waliigalleerras jedhan. Irreechi Hora Finfinneetti waggaa 150 booda kabajamaa jira Kunis baasii bulchiinsa magaalaa Finfinneen hojjetamee xumurama jedhan. Dhagaan bu'uuraa jalqaba kaa'ame durumayyuu xiqqoo turte kan jedhan Obbo Admaasuun, hojjetameees akka hin xumuramnedha BBC'tti kan himan. Hojiidhaaf bakka biraa waan deddeebi'aa turaniif qaamaan dhaqanii dhagaa caccabe jedhame akka hin daawwanne himanii, xiyyeeffannoon keenya laficharratti kaartaafi pilaanii fudhannee maal irratti hojjechuu akka qabnuudhas jedhan. Obbo Admaasuun akka jedhanitti, jalqaba lafichaatti naanna'ee dallaan ijaaramee ture. Garuu guyyaa Irreecaaf jecha dallaan irraa diigamuun namootaaf  seenanii balleessaa hojjataniif karaa banusaa himu. Kanaan duras namootni tokkummaafi milkii uummata keenyaa hin barbaanne waan gurguddaa kanaan olii yaalanii turan illeen hin milkoofneef kan jedhan Obbo Admaasuun, waan amma tahe kanas isaanumti kan raawwatan yoo tahe waan baay'ee nu raajeffachiisu miti jedhan.Haa tahu malee aggaammiin isaa maaliif akka tahe nuuf galee yeroodhaan dallaa deebisnee itti ijaaruun eeggachuufi ofii keenya bulchuu qabna jedhan jedhan. Qaamni yakka kana hojjetes dhimma kanneen waltajjii siyaasaa keessatti xiyyeeffanaa barbaadan ta'u waan malanif isaaniif deebii kennaa ooluu irra hojii keenya irratti xiyyeeffachuun gaariidha amantaa jedhu waanan qabuuf malee gochaan isaanii hamaa tahuu isaa hubachuu dhabnee mitis jedhan Obbo Admaasuun. Dhagaan kun caccabuu ilaalchisee Biiroo Aadaaf Turizimii magaalichaa Finfinnee gaafannus akka odeeffannoo hin qabne nutti himan. Waajjira Kantiibaa irraa odeeffannoo argachuuf bilbilaan yaaliin taasifne nuuf osoo hin milkaa'iin hafera. Bakkichatti maaltu ijaarama kan jedhu hanga ammaatti hin murtoofnes kan jedhan Obbo Admaasuun, hayyoota waliin mari'achuun waan aadaafi seenaa uummata keenyaa irratti xiyyeeffatu tokko ni ijaarra jedhaniiru. Bakki dhagaan bu'uuraa kaa'ame kun paarkii Irreechi Finfinnee itti gaggeefame waliin wal qabatee kan jiru ta'us, paarichaan adda tabee lafa  murteessaa hoteela Gihon cinatti argamu ta'u dubbatu. Garuu wal qabatee kan deemuufi daandii qofti kan adda baasuudha jedhu. Kana malees, bulchiinsa magaalaa Finfinneetti bakkeewwan sadii ta'utti galma aadaa Oromoo gurguddaa seena qabeessa ta'an hojechiisaa jirra jedhaniiru Obbo Admaasuun.


Irreecha 2019: Taateewwan shan yaadataman keessaa

Irreecha bara 2019 duraafi duubaan Hora Finfinneefi Hora Arsadiitti kabajamee oolee taateewwan gurguddoofi hawwatoo ta'an keessumsiisee nagaan ofkaleera. Wantoota Irreecha baranaa addatti akka yaadatamu taasisan keessaa qaxii shan. Sirna jala bultii Irreecha Hora Finfinnee Addabaabaayii Masqalaatti gaggeeffamerratti Kantiibaa Itti-aanaa magaalaa Finfinnee Injinar Taakkalaa Uumaa 'Ijji baddus iddoon ijaa hin baddu. Waggaa 150n booda asitti irreeffachuutti deebine,' jedhan. Hora jahaan Oromoo Tuulamaa keessaa Horri Finfinnee hora isa hangafaati. Irreechi Hora Finfinnee waggoota 150 booda magaala Finfinneetti deebiyeera. Iti-aanaan Pirezedaantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa haasawaa jala bultii ayyaana Irreechaa Hora Finfinneerratti taasisaniin, Oromoon bakka yeroo jalqabaatiif  itti cabe Hora Finfinnetti jaarraa tokkkoofi walakkaan booda deebiyee irreeffachuu danda'uun isaa milkaa'ina addaa akka ta'e dubbataniiru. Irreecha lamaan kan Hora Finfinneefi Hora Arsadiitti gaggeefame bara kanaa sabaafi sablammoota Itoophiyaa kan hawwatee ta'ee darbeera. Kabajamaa sabaafi ummatni Oromoo miiliyoonotaan lakkaawamu golee afranirraa irratti walga'an kana irratti sabaafi sablammoonni akka aadaa isaanitti faayamanii irratti hirmaatanii dabarsaniiru. Sabaafi sablammoota hedduu hawwachuufi ayyaana hedduu isaan gammachiise ta'uun isaa ammoo  Itoophiyaa akkamii guddisuun akka barbaachisu agarsiiseera jedhan Pirezedaantiin Itti-aanaa mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa. Ayyaanni Irreecha ayyaana nagaa, tokkummaafi dhiifamaa ta'uu isaa qabatamaan mul'isuun danda'ameeras jedhan. Lammiileen Itoophiyaa waliif yaaddoo osoo hin taane waliif foon, irreefi humna akka ta'an aadaan isaanis kan waliinii ta'uu ayyaana kanarratti agarsiisaniiru jedhan Obbo Shimallis. Irreecha bara kana Hora Finfinneefi Hora Arsadeetti kabajaman lamaanuu namoota fagoofi dhiyoo walitti fideera. Ummata Oromiyaa keessa kallattii Bahaafi Lixarraa, Kibbaafi kaabarra jiran qofaa osoo hin taane kan biyya alaa jiranillee ayyaana Irreechaa irratti walarganiiru. Itti-gaafatamaa waajira Aadaafi Turiizimii Magaalaa Bishooftuu Obbo Goobanaa Siidaa: "Irreechi gaaddisa Oromummaa, gaaddisa tokkummaafi bakka Oromoon maal qaba jedhu itti mullatudha," jedhu. Akka Obbo Goobanaan jedhanitti, kaleessa Oromoon giddu-galeessa jiruufi kan warra akka Matakkal, Raayyaafi guutuu Oromiyaarra jiru wal hin beeku ture. "Kanaaf, Irreechi bakka tokkummaafi barumsi itti argatamudha. Keessumaa Horri Arsadee bu'uuraafi ka'umsa tokkummaa Oromoodha. Irreechi saba Oromoo dhiibbaa alagaan waggoota dheeraaf waldagateefi quba waldhabe akka deebiyanii hariiroo qabaatan kan taasise Irreecha Hora Arsadee akka ta'u Himan Obbo Goobanaan. Kana malees, faayidaan Irreechi dinagdee keessatti qabus cimaa dhufeera.  Namoonni Irreecha irratti hirmaatan yeroo ammaa Oromoo qofaa osoo hin taane sabaafi sab-lammoota hedduu hawwataa dhufeera kan jedhan Itti-gaafatamaan waajira Aadaafi Turiizimii Bishooftuu, madda galii gama tajaajilaafi turiizimiitiin argamu sirriitti daddamaqsuu isaa himu. "Kanaaf, Irreechi gama dinagdeetiinillee waan gumaachu qaba." Uffata aadaa Oromoofi faayaawwan Irreechaa waliin walqabatan hunda yeroo dhiyeessanitti namoonni aadaafi qabeenya hawwaasichaa beeksisuu cinaatti madda diinagdee taasifataa akka dhufan dubbatan. Obbo Daani'eel Goobanaa Finfinneetti namoota uffannaa aadaa Oromoo qopheessaan keessaa tokkodha. Ayyaana Irreechaatiif fedhiin namootaa diizaayiniiwwan haaraa waan barbaadaniif akkaatuma fedhii isaaniitiin uffannaa aadaa kana oomisha akka turan dubbatu. Waggoota dheeraaf Finfinneetti uffata aadaa gurguruun kan beekamtu Boontuun fedhiin uffata aadaa Irreecha baranaa kan baroota kanaan duraarraa jijjirama qabaachuu dubbatti. "Irreecha baroota darbanii irratti hamma kana namoonni keenya dafanii hin dhufan ture. Amma garuu namoonni gareedhaa, godinaan, mana hojiitiiniifi akkaataa adda addaatiin gurmaa'anii dursanii nu ajejaa turan. Kaka'umsa guddaatu dhufe" jetti. Oromoon waan mana barumsaa keessatti hin arganne, mana amantaa keessatti hin arganne, kan bakka kamittuu hin arganne itti argatamudha. Irreechi bakka Oromummaa itti guduunfatanidha kan jedhu Obbo Goobanaa Siidaa, waggootan darban kana keessa Irreechi dhaloota sabboontotaafi of ta'an omishaa deema." Irreechi hunda caalaa bakka Oromummaa itti gudunfatan ta'uu isaa wanti agarsiisu tokko Oromoonni lamummaa biyya biraa qabanillee irratti argamuun dhaamsa Oromummaa dabarsaniiru, fudhataniirus. Kanaaf ammoo fakkeenyi gaariin gareen Oromoota Keenyaa miseensa Paarlaamaa biyyattiin durfame Irreecha Hora Finfinneerratti argamanii gammachuu qabaniifi hawwii Oromoota Keenyaa keessa jiraatanii dhaamsa dabarsaniiru. Guyyaa ayyana Irreechaa dursa torbeewwan muraasni qophileen adda addaa gaggeeffamuun baratamaa dhufeera. Isaan keessaa dorgommii Fiigicha Irreechaa Guddicha, kora adda addaa aadaafi dudhaa oromoo guddisuurratti, baazaariiwwan, waarii artiifi konsartiiwwan gara garaa Irreechi waggaa waggaan dhufu hedduu hawwataafi kan yaadatamu taasiseera. Imalawwaan miillaan dargaggoonniifi namoonni Hararirraa, Jimmaafi Shaashamanneerraa hanga Finfinneetti taasisanis waan namoota hedduu hawwataniifi dhimmoota yaadatamanii daran keessatti argamu. Irreecha Hora Finfinneetti jaarraa tokkoofi walakkaan booda deebiye kana akka addaatti yaadachuuf waan namoonni kan isaanitti tolu taasisan keessaa qophiin cukkoo kiiloomeera afur dheeratus galmaa'ee darbeera. Bara itti aanus taateewwan haaraan akka galmaa'an eegamuu malu. Kan baranaa kan bara egeree nuun yaa jedhu!


Veenaatti manni barnoota shubbisaa beekamoo 'barattoonni akka tamboo xuuxan jajjabeessan'

Ijoolleen mana barumsaa beekamaa 'Vienna State Opera' jedhamu ulfinni qaama isaanii akka hin daballeef jecha tamboo akka xuuxaniif jajjabeeffamuu isaanii qorannoon saaxile. Manni barumsaa kun gosa shubbisaa 'ballet' jedhamu sagalee muuziqaa waliin qaama ofii sosochoosuu barsiisa. Komishiniin addaa hundaa'e himannaa manni barumsaa kun barattoota kana akka tamboo xuuxan gochuun rakkoof saaxilaa jira jedhu qorachuutti jira. Kana malees akka himannaa dhiyaate kanaatti shubbistoonni sabiyyii ta'an leenjii shubbisaan agarsiisuu baayyee hamaa ta'e akka hordofan dirqisiifamaa jiru. Dura ta'aan Komishinii kanaa Susaanee Rendil- Kira'uskoof barattoonni kunneen rakkoo jedhame kanaaf saaxilamuun hin oolle jedhan. "Ijoolleefi shamarran sabiyyii kunneen dhiibbaa loogii isaan mudachuu malu, dagatamuufi rakkoo fayyaa isaan mudachuu malurraa sirriitti eegamaa hin jiran," jedha gabaasni Komishinichaa. Dhiibbaa leenjiin sun qaqqabsiisuu malu sirriitti to'atamaa waan hin jirreef "jireenya isaanii balaaf saaxileera," jedheera gabaasichi. Deebii himannaa irratti dhiyaate kanaaf kenneen Vienna State Opera  akka jedhutti akaakuu leenjii kennuu qabu hedduu isaanii akka hir'ise himuun osoo guutummaatti deebii hin kenniin gabaasa komishinichaa ilaaluuf. Manni barumsaa kun bara 1771 keessa kan ijaarame yoo ta'u mana barumsaa shubbisaa baayyee beekamaadha. Barattoonni mana barumsaa kanaa eebbifamanis kampaanota gurguddoo  akka  London's Royal ballet fi New York's American Ballet Theatre keessatti shubbisaa jiru. Miidhaan barattoota mana barumsaa shubbisaa kanarra ga'u ijoo dubbii kan ta'e Ebla keessa gaazexaa Awustiriyaa beekamaa ta'e tokkorratti erga ba'een boodadha. Gaazexaan kun akka dhiyeessetti shubbistoonni baayyee qaamaan miidhamuufi akka malees huqqachuurra darbanii muka qoosaa ta'uurra ga'aniiru. Ministirri Aadaa Awustiriyaa Aleksaander Shelaanberg rakkoo jedhame kana furuudhaaf tarkaanfiin atattamaa fudhatamuu qaba jedheera.


Qaalluun eenyuu? Walitti dhufeenyi Irreecha waliin qaban jiraa?

Qaalluun jalqabaa nama irraa osoo hin taane kan afuuraan dhalate jedhamee amanama jedhuu hayyuun Booranaatti qorannoo seenaa taasisan Jaatanii Gidaaruu. Akka qorataan seenaa kun jedhanitti, qaalluun eebbaa waaqaa, eebba abbaa Gadaafi hayyuun uumame jedhama. Ayyaana Irreechaa irrattis namoonni qaalluudha jechuun argaman jiru. Haalli kunis namoota gariin yoo qeeqaman dhagahama. Kanaafuu nutis ofii qaalluun maali? Abbooti Gadaa waliin walitti dhufeenya maalii qaba? Achii dhufteen isaaniihoo maal kan jedhuurratti qorattoota seenaa gaafanneerra. Qorataan seenaa Obbo Jaatanii Gidaaruu akka jedhanitti qaalluun Jalqabaa lama. Daaccituu Alshaayyaa fi Maxxarrii Mandaadaa jedhamuun beekamu. Lamaan isaanii iyyuu dhiiraan  osoo hin taane afuuraan dhalatan jedhamee Boorana keessattis himama jedhan Obbo Jaataniin. Qaalluun jalqabaa Daaccee ykn Daaccituu jedhama jedhan. Daaccituu Alshaayyaa jedhamuunis beekama. Kun hangafa Oromoo jedhamees waamama akka qorataan seenaa Obbo Jaataniin jedhanitti. Inni Daandama waaqayyooti. Kana jechuun abbaa himatu kan hin qabne waaqarraa qofa kan dhalate jechuudha jedhan. Qaalluun sadaffaan qaalluu Arusoo jedhamee beekama jedhan. Innis Arsii keessatti nama jalqaba dhalatuufi qaalluun muude illee Arusoo jedhanii moggaasu jedhan. Qaalluun arfaffaan ammoo kan Karrayyuu yoo ta'u, Urrantee Dagaa jedhama. Hurrii gaaraafi lafa qabattee jirtu keessatti daa'ima ilmoon leencaa, ilmoo Hoolaa, Bofti wallin jiru jalqaba argame jedhan. Kana namootni argan galanii yoo odeessan, namni kun qaalluudha hin rifachiisiinaa guddisaa jedhameeti, akkasiin argame jedhan. Sanyiin isaanii hundi bakka namootni kaan awwaalamanitti hin awwaalaman jedhama jedha. Gaafa inni du'us lafti akka dukkanoofte jaarsi argaa dhageettii ni hima jedhan Obbo Jaatanii Gidaaruu. Qaalluun warra Daaccee godinaalee Oromiyaa keessatti ni beekama kan jedhan Obbo Jaataniin, naannoo Dukamiifi Galaan buufachuun beekamu jedhan. Isaanis warra Abbaa Muudaa jedhamuun beekamu jedhan. Akkaataan qorannoo gaggeessetti isaan warra Daandana waaqayyoo, daandii ka Waaqayyoo jedhan warra waaqa irraa dhalatan, warra hangaafaati jedhamuun beekamudha jedhan Obbo Jaataniin. Qaalluun nama qaallichaa fi Qaallittiirraa dhalatedha jedhan. Qaalluun lama fuudha. Kan aadaan lama fudhuu qaalluu qofa jedhan. Namni lama guddisuufi fuudhu warra qaalluuti. Tokko ilma qaalluu tahuufi kan biraan ammoo daa'iima haatii warraa isaa kaan deesseef guddisa jedhan. Kan qaalluu tahu isa qaallittii gosa warra qaalluurraa dhalatee guddifamu yoo tahu, kan qalluun itti darbu jechuudha jedhan. Ilmi qaallittiirraa dhalatu ammoo ilma Gooblaa jedhamuun beekama. Ilmi Gooblaa gaafa dhalatu irraa eegale akka hin boonye, akka hin rifanne, akka hin rakkanne, rifeensi illee kan irraa hin haadamne, qeensi kan irraa hin muramne addatti kunuunfamee kan guddatudha jedhan. Akkasumas ''ilmaan Gooblaa'' dhaqna hin qabatu, sibiillis itti hinbu'u, gurras hin uratu jedhan. Yoo ulaagaa kana guuttate qaalluu tahuu danda'a. Kanaan boodas laduun ykn ayyaanni itti darba jedhan Obbo Jaataniin. Qorataan Antirooppoloojii Obbo Kabbadaa Galataa ammoo, irra caalaa isaa yaaduma Obbo Jaataniin kaasan waliin kan walii galan yoo tahu, isaan garuu qaalluun hangafa warra ayyaantuu jedhamuun beekamanidha jedhu. Qaalluun maali kan jedhu garuu hanga ammaattii jala murree ibsuun rakkisaadha, qorannoo dabalataas ni barbaada jedhan. Tahus garuu qaalluun Abbaa Gadaa waliin tahuun haala waqtii dhufuuf jiruu kan raaganiifi dursanii itti himan amantaa jedhu qabu. Akkasumas namoota beekumsa urjii lakkaa'uun bara himan waliinis wal qabsiisu. Warri beekumsa urjii lakkaa'uu qaban ammoo suudduu ykn siidaa durii fayyadamu jedhan. Fakkeenyaaf siidaan ykn Suudduun durii haalli itti dhaabbachaa ture adeemsaafi marsaalee urji waliin hidhata qabu jedhan. Isaan ammoo ayyaantotatu beeka jedhanii qorannoo kanaaf bal'inasaa ammoo hayyoonni Boorana keessaa isaan caalaa akka himan dubbatan. Kanaaf yaada qorataa seenaa Obbo Jaatanii Gidaaruu irratti xiyyeeffannee barreessine. Boorana keessatti warri ayyaana qabna jedhaniifi waa himan qaalluu osoo hintaane qaallolee ayyaanaa jedhamu jedhan. Isaanis jalqaba Boorana keessatti baay'ee jibbamu turan, akkasumas uummata Oromoo keessattis hin beekaman ture jedhan. Qaalluun ni eebbisa. Akkasumas kan abaaree cubbisu, kan fagee eebbisee qabsiisu jedhamanii waan beekamaniifu ulfina guddaa qaba jedhan Obbo Jaataniin. Haa ta'u malee Qaalloleen ayyaanaa, warri waa himna jechuun namoota isaan hordofan horatan qaalluu jalqabatti beekaman miti jedhan. Qaalluun kallacha lama qaba. Abbaan Gadaa Kallacha tokko qaba jedhan. Kanaaf qaalluun ulfina adda tahe qaba jedhan. Qaalluun hin faradu. Garuu wayita namni wal lolee qaalluu bira dhufan illee qaalluun situ balleesse jedhee murtii hin kennu, akkanumaan araarsa malee jedhan Obbo Jaatanii Gidaaruu. Waggaa waggaan Irreechi wayita kabajamu kana dura namoonni qaalluudha ofiin jechuun naannoo Hora Harsadiitti argamuun wayita faganiifi dalagan ni mullatu ture. Ayyaanni Irreechaa waaqa uumaaf guyyaa Oromoon galata itti galchu jedhamuun kan beekamu yoo tahu, Irreecha Birraa malkaatti gaggeeffamu kanarratti Oromoonni amantaan osoo wal hin qoodiin bahuun waliin kabaja. Haa ta'u malee namoonni muraasi qaalluudha ofiin jedhan ykn Booranatti ammoo qaallolee ayyaanaa warri jedhaman Hora Harsadetti argamuun sirna garaagaraa raawwachaa turan. Haalli akkasii kunis dhiyeenyatti garuu akka hin gaggeeffamne dhorkamee ture. Gochi isaanii kunis gaaffii Irreechi amantaadha moo aadaadha? jedhu akka ka'u taasisuu hin hafne. Obbo Jaataniin qaalloleen kunneenis kan jalqaba Oromoo keessatti beekaman osoo hintaane warra booda kana bakka biraatii dhufuun itti makamaniidha jedhaniiru. Qaalluun ta'uuf ulaagaawwan ilmaan gooblaa guuttachuu qaba jedhan. Kanaaf bakka irreechaatti warri argaman kunneen ulaagaa kana hinguutan jedhan. Ayyaantuu warri jedhaman ammoo warra waan arganiin milkaa'an, ayyaanota waggaa keessa jiran hundas warra beekaniifi warra urjii lakkaa'uun beekanidha jedhan. Isaan Abbaa Muudaas ta'e Qaalluu irraas adda jedhan. Ayyaantuun nama beekumsa urjii qabuufi duraa duubaan guyyoota lakkaa'uun maaltu akka tahu kan adda baasaniidha jedhan. Garuu immoo icciitiin qaalluu irraa dhokatu hin jiru jedhan. Qorataan Antiropoloojii Obbo Kabbadaa Galataa namoonni qaalluudha jechuun bakka Irreechaatti fagan Oromoo keessatti bakka hinqaban ture, aadaa ormaatu nutti makamee jedhu. Abbaa Gadaas kan muudu qaalluudha jechuun ibsu. Ayyaantuu warri jedhaman ykn akka ilaalcha isaaniitti qaalluu namoonni tahan, beekumsa urjii lakkaa'uun waqtii himuus qabu jedhu. Haa ta'u malee isaan siidaa ykn sooduu ilaaluun akka himan dubbatu. Siidaa Ykn soodduun awwaalchaaf dur hojjetamaa ture haalli dhaabbiisaa urjiilee waliin walitti dhufeenya qaba jedhan. Akkasumas Suudduu ykn Siidaan biyya Masirii fi Sudaan fa'a keessa jiran kana waliin wal qabachuu akka danda'an himan. Qaalluun maal kan jedhus hanga ammaatti jala muranii ibsuun ulfaataa waan ta'eef qorannoo dabalataa barbaada jedhu. Qaalluun Afaan Murtii hin qabu. Ulfinasaas ni eeggata.  Kanaafuu Qaalluu afaan qumbii, hayyuu afaan murtii jedhama. Boorana keessatti Abbaan Murtii hayyuu ykn Abbaa Gadaati jedhan Obbo Jaataniin. Osoo waraannis ykn waldhabdeen ta'e, qaalluun kallacha isaa fudhatee, barcuma buufatee moonaa ykn dallaa loonii keessa taa'a jedhan. Qaalluun qulqulluu waan ta'eef osoo waan fedhe dhufeellee isa hin ajjeesan. Qaalluuf Qaallittiin yoo du'en illee dallaa loonii keessatti awwaalamu jedhan Obbo Jaataniin. Sababni isaa immoo loon cubbuu waan hinqabneef jedhamee amanama jedhan. Abbaa Gadaafi Qaalluun yoo walitti dhufan illee ka'ee kan teessisu Abbaa Gadaati. Abbaan Gadaa ka'ee kan teessisu dubartii ulfaa, looniifi Qaalluu qofaadha jedhan Obbo Jaataniin. Dhalootaan yoo ilaalamees Qaalluutu hangafa. Osoo sirni Gadaan hin jalqabiin duras Qaalluun jira ture jedhan. Hariiroo kabajaafi ulfinaatu gidduusaanii jira. Ijoolleen marsaa Gadaa keessa galtes Qaalluu kunuunsiti jedhan. Abbaan Gadaan gara muudamaatti yoo dhufu Qaalluudhaan '' Abbaakoo'' jedhee waama jedhan Obbo Jaataniin. Boorana keessatti ''Abbaakoo'' jedhee kan wal waamu Abbaa Gadaafi Qaalluudha jedhan. Qaalluun Abbaa Gadaaf qumbii kennaaf, Abbaan Gadaa ammoo horii kennaaf jedhan qorataan seenaa kun.


Baandii muuziqaa Jaanoo Eertiraatti akka hin sirbine taasifamee turee?

Hojii muuziqaa dhiheessuuf gara Eertiraatti torbee darbe kan imale baandiin Jaanoo waltajjiirratti osoo dhiheessaa jiru adda akka kutu taasifamuu isaa miidiyaalee hawaasummaa adda addaa ibsuun isaanii dhagahameera. Baandii kun hojiisaa addaan akka kutuuf kan godhame osoo waltajjiirratti hojiisaa 'Yinagaal' jedhu dhiheessaa jiruu yoo ta'u; kunis kan ta'e waltajjii muuziqaa magaalaa Massawwaatti taasifamerratti akka ta'e dhagahameera. Miseensa baandichaa kan ta'e Saamu'eel Asaffaa "kun oduu dhugaarraa fagaatedha" jechun BBC'tti himeera. Waltajjii muuziqaa magaalaa Massawwaatti taasifameen wellistoonni hedduu hojiilee muuziqaasaanii dhiheessuu kan dubbatu Saaamu'eel; wellistoonni isaanii dura hojiilee muuziqaasaanii dhiheessan sa'aatii dheeraa fudhachuun waltajjii itti fayyadamuus dubbata. Baandichi yeroo gara waltajjiitti bahu sa'aatiin qaban gabaabaa waan ta'eef hojiilee waltajjicharratti dhiheessuuf qabatan 19 keessaa 13 dhiheessuusaanii BBC'tti himeera. "Sirba 'Yinagaal' jedhu dhiheessinee sirba 'Daarign' jedhu akkuma jalqabneen akka addaan kunnu nutti himame. Sababni isaas naannoo ture sanitti eega halkanaa'ee booda sagalee ol kaasanii jeequun akka hin danda'amne nutti himameera," jedha. Saamu'eel dabalataanis bakkeewwan hojiilee muuziqaasaanii dhiheessanitti hawaasani haala gaarii ta'een akka isaan simate yaadachuun simannaa hawaasaafi hojiileesaanitti gammadoo akka ta'an ibseera. Gareen muuziqaa Itoophiyaa hojiilee isaanii agarsiisuuf gara Eertiraa kan imalan torbee darbe yoo ta'u, miseensota 60 ol qabatee ture. Gareen kun magaalota Ertiraa sadii keessatti agarsiisa jedhamee eeggamus magaalota Asmaraafi Massawwaa qofatti kan dhiheessan. Gareen kun Ministira Haajaa Alaarraa, Ministira Aadaafi Turiizimiirraa, Tiyaatira Biyyaalessarraa, Weellistoota beekkamoofi baandii Jaanoorraa ture namoonni kan walitti bahan. Komishiinarri Ispoortiifi Aadaa Eertiraa Ambaasaaddar Zamadee Takilee miidiyaa biyyattiif akka himanitti: "Agarsiifni aadaafi hojiilee aartii biyyoota lamaan jiddutti taasifamu walitti dhufeenyaa biyyoota lamaanii cimsuufi muxannoo wal jijjiiruu gargaara," jedhaniiru. Deetaan Ministira Aadaafi Turiizimii Itoophiyaa Aadde Buzuunesh Masarat gama isaaniitiin, daawwannaan kun kan kanaan dura garee Aadaa Eertiraan jalqabamee ta'ee  kutaa itti aanudha. "Walitti dhufeenyi dippiloomaasii biyyoota lameen jiddu jiru kana caalaa guddachuufi itti fuufinsa qabaachuu qaba," jedhaniiru. Gareen kun agarsiisa isaa xumuruun har'a gara Itoophiyaatti ni deebi'a jedhamee eeggama. Asiin dura gareenAadaa Eertiraa gara Itoophiyaa deemuun magaalota akka Baahirdaar, Adaamaa, Hawaasaafi Finfinneetti hojiilee muuziqaa dhiheessuun isaanii ni yaadatama.


Loyaangalaanii, Keeniyaa: Festivaala Aadaa Marsabit-Turkaanaa suuraaleen

Festivaalli Aadaa Marsabit-Haroo Turkaanaa wagga waggaan kabajamu yeroo 12ffaaf Kaawuntii Marsabit, bakka Looyaangalaanii jedhamutti kabajamaa jira. Festivaalli kun hawaasa yookaan gosoota Kaawuntii Marsabit keessa jiran 14 tahan walitti fida. Gosoota kanneen keessaa: Boorana, Gabra, Rendile, Burjii, Saamburuu, El moloo, Turkaanaa, Somaalee, Saakuyyee, Daassanach, Waataa, Garrii, fi Konsoodha. Gosti Elmoloo hawaasa Keeniyaa jiran keessaa lakkoofsaan isa xiqqaadha - ganna kudhaniin dura lakkoofsa galmaaween, lakkoofsi gosa kanaa 3,000'n gadi ture. Gaazexeessaan BBC Yaadataa Birhaanuu festivaala kanarratti kan argamu yoo tahu, suuraalee babbareeddoo kanneen nuuf ergeera. Dhiyaadhaa.


Paarkiin Tokkummaa maalfaa of keessaa qaba?

Paarkiin Tokkummaa Masaraa Mootummaa Biyyaalessaa keessatti ijaarameef birriin biiliyoona shan ta'u baasii itti ta'e bakka aanga'ootni mootummaa olaanoofi biyyoota ollaa argamanitti eebbifameera. Maddi maallaqa kanaas deeggarsa mootummaa Yunaayitid Arab Imireets UAE ta'uutu himame. Paarkichi hawwataalee tuurizimii ijoo sadi of keessaa qaba. Isaanis hambaalee seenaa, qabeenya uumamaa fi qabeenya aadaati. Gamoowwan seena qabeessaa paarkicha keessatti argaman manneen jireenyaa fi manneen hojii mootota biyyattii duraanii bara 1880'n irraa eegalee ijaaraman fi dhiyeenya kana haaromfaman of keessaa qaba. Galma affeerraa mootii Minilik. Mootichi galma kana keessatti affeerraa soorataa taasisaa turan. Dhiyeenya kanas misooma qarqara laggeenii magaala Finfinneef sagantaa 'Gabataa lashaggar' jedhamu affeerraan irbaataa qarshii miiliyoona shanii galma kana keessatti adeemsifame. Cidhi intala ministira muummee duraanii Haayilamaaram Dassaalanyis galmuma kana keessatti raawwatame. Gamoowwan kunneen hanga ammaatti al sadi haaromfamuu isaanitu himame. Innis bara 1963 mootii Haayila Sillaaseen, kabaja ayyaana wagga kurnaffaa mootummaa Dargiin, akkasumas bara 2014ti immoo dhaabbata Vaarneeroo jedhamun haaromfaman. Haa ta'u malee hojiin haaromsuu fi misoomsuu daawwatootaaf banaa gochuuf hojjetame dhiyeenya kana kan hojjetame qofa dha. Gama bitaan waajjira fi mana kadhannaa mootii Minilik. Mirgaan immoo maana jireenyaa mootichaati. Mootichi gamoo kana naannaa Finfinee ilaaluufis itti fayyadamaa turan. Gamoo bara mootii Minilik ajajootni waraanaa mootii Minilik walin beellama qaban itti turan. Gamoo kana keessas baay'inaan ministira waraanaa kan turan Fitaawraarii Habtagiyoorgis Diinagdee akka turan himama. Mana Goonfoo. Gamooon kun bara mootii Haayila Sillaasee mootota fi diplomaatota biyyaalee garaagaraa simachuuf tajaajilaa ture. Keessummoota gamoo kana keessatti simataman keessaa mootittii Elisaabet lammaffaa bara 1965ti, pireezidaantii Fraans Chaarlis Dagool bara 1966ti akkasumas preezidaantiin Yugozlaaviyaa Tiitoo bara 1956ti ni argamu. Mootummaan Dargii darbii lafa jalaa gamoo kanaa angawoota mootii Haayila Sillaasee keessatti hidhuu fi dararuuf itti fayyadamaa ture. Hawwataaleen uumamaa Paarkii Tokkummaa adda dureen dawoo leenca gurraachaa, dawoo jaldeessaa fi akuwaariyamii qurxummiiti. Dawoon bineeldotaa kun gosoota bineeldotaa 46 kan walumaagalatti lakkoofsaan 300 ta'an of keessatti qabata. Paarkiin kun iddoo sooratni bineeldota kunneenii itti qophaa'u fi mana yaalaas of keessaa qaba. Dawoon bineeldota bosonaa kun Mudde 2019 guutummaatti hojii eegala. Hawwata aadaa Paarkii Tokkummaa keessatti ijaaraman, kan aadaan sabaaf sablammoota biyyattii keessatti mul'atani dha jedhameera. Haalli ijaarsa manneen sabaaf sablammootaas aadaa, diinagdee fi haala jiruf jireenya uummattootaa bu'ura kan godhate ta'uutu himame. Paarkii kana keessa manneen naannolee biyyattii bakka bu'an kan jiran yemmuu ta'u, naannoleen kunneenis hambaalee fi barreeffamoota seenaa fi aadaa isaanii agarsiisan keessatti akka agarsiifatan taasifama. Viidiyoon daqiiqaa sadi ta'u fi manneen kunneen keessatti agarsiifamus waa'ee hawwata tuurizimii dabalatee aadaaf seenaa sabaaf sablammootaa daawwattootaaf hubannoo kan laatu dha. Manduubeen gosoota biqilootaa of keessatti qabate fi haalli teessuma lafaa uumama biyyattii agarsiisus qe'ee paarkichaa keessatti argama. Paarkiin Tokkummaa yaada Ida'amuu 'Maddamar' ministira muummee Abiy Ahimad bu'ura godhate jedhamu kun wantoota gaggaarii qabatanii deemuu, kanneen badaa ta'an immoo hambisuun kan hojjetame ta'uutu himama. Paarkichi har'a ebbifamee, miseensoota poolisii fi raayyaa ittisa biyyaa akkasumas hojjettoota dhaabbilee mootummaan daawwatama. Sanbata xiqqaa maanguddootni fi namootni daandii gubbaa jiraatan akka daawwatan taasifama. Dilbata dabareen kan dargaggootaati. Sana booda hawaasa maraaf banaa ta'a. Yeroo ammaatti paarkichi guyyaatti namoota 1,000 hanga 1,500 ta'an qofaan akka daawwatamu murtaa'e. Yeroon daawwanaaf banaa itti ta'us ganama sa'aa 4:00 irraa eegalee hanga sa'aa 10:00ti yemmuu ta'u gosootni tikkeettii daawwannaa lama qophaa'aniiru. Inni tokko qarshii 200 kan kaffalchiisu inni VIP jedhamu immoo birrii 1,000tu itti kaffalama. Namootni birrii 1,000 kaffaluun daawwatan kutaalee hambaaleen garaagaraa keessa jiran fi kan namootni biroon daawwachuu hin dandeenye daawwachuu danda'u. Paarkichi iddoo taphaa daa'immaniis kan qabu dha.


'Kan kanaan dura guyyaa alaabaa fakkaatu barana mallattoo Fannoon Gooftaa ta'eera' Abbaa G/maariyaam Nagaasaa

Manni amantiis ta'e amantiin kamuu alaabaafi ergama paartilee siyaasaa ta'uu akka hin qabne barnoonni amantii hunduu ni ajaja. Garuu Manni Amantii Ortodoksii Itoophiyaa yeroo hedduu alaabaa halluu magariisa, keelloofi diimaa ofirraa qabuun haguugamuudhaan beekamti. Keessattuu wayita ayyaanaafaa bakkeen hundi alaabaa kanaan uwwifamee oola, kanaanis amantiin ortodoksii wayita qeeqamu argina. Ayyaana Cuuphaa bara kanaarratti garuu haalonni waan jijjiiraman fakkaatu. Keessattuu naannolee Oromiyaa magaalota adda addaa keessatti bakkeewwan taaboti itti ba'uu fi manneen amantii akka kanaan duraa alaabaa magariisa, keelloo fi diimaadhaan uwwifamee osoo hin taane halluu adii qofaan faayamanii mul'atu. Uummannis kumaa kitilaan uffata aadaasaatiin faayamee ayyaanicha wayita kabaju mul'ata. Ayyaanni Cuuphaa galmee UNESCO irratti galmaa'uu fi guyyaa ayyaanaa alaabaa bakka hundatti fannisuun hafuunsaa ayyaana baranaa adda godha jedhan Miseensi Koree Mana Lubummaa Oromiyaa Malaa'ika Gannat Qomoos Abbaa Gabramaariyaam Nagaasaa. ''Ayyaanni Cuuphaa kanaan dura akka amantii Amaaraa qofatti ilaalamaa ture. Amma kan Itoophiyaa maraa, darbees ammoo qabeenya addunyaa ta'eera. Kanaan dura qaama muraasatu dhuunfatee harkaa qaba ture. Bara kana UNESCO irratti galmaa'uu isaatiin garuu qabeenya hunda keenya ta'eera. Inumaa darbee galii tuurizimii nuuf argamsiisuurra ga'eera. Kun adda isa taasisa.'' Manni amantii alaabaa kamirraayyuu bilisa ta'uu qaba kan jedhan Qomoos Abbaa Gabramaariyaam Nagaasaa manni amantii ortodoksii garuu alaabaa halluu magariisa, keelloofi diiimaatiin uwwifamuunshee dogoggora jedhan. ''Manni amantii akka waan mallattoo hin qabnee alaabaa mallattoo godhachuun sirrii miti. Mallattoon keenya 'fannoo gooftaa' keenyaati. Kanaan dura wayita ayyaanni cuuphaa kabajamu guyyaa alaabaa fakkaata. Bara kana garuu qabsoo taasifneen alaabaa hambisneerra, Keessattuu naannoo Oromiyaa keessatti.'' Manni amantii ergamni ishee amantii qofa ta'uu qaba kan jedhan Qomoos Abbaa Gabramaariyaam Nagaasaa,''Ergaa waaqaa dhiisnee kan paartii siyaasaa dabarsina yoo ta'e waaqa tuffachuu ta'a. Mallattoo amantii keenyaa kan ta'e fannoo gooftaa keenaa dhiisnee alaabaa fannisna yoo ta'a waaqarra alaabaa caalchisaa jirra jechuudha. Kun alaabaatti amanuu jechuudha. Kanaafuu, bara kana isa kana hambisuun nuuf milkaa'ina guddaadha'' jedhan. Ummanni Oromoo saba guddaa aadaa, seenaafi afaan mataasaa qabu waan ta'eef kun hundi kabajameefii amantiisaa akka hordofuuf Koreen Mana Lubummaa Oromiyaa qabsaa'aa ture kan jedhan Qomoos Abbaa Gabramaariyaam Nagaasaa ayyaana cuuphaa baranaarratti isa kana arguu keenyatti guddaa gammadne jedhan. "Oromoon amantii Ortodoksii hordofuu qaba, bataskaana keessatti argamuu qaba wayita jennu qullaa dhaabbachuu qaba jechuu miti. Aadaa, seenaafi afaansaatiin boonee argamuu qaba. Akkuma gooftaa keenya Iyyasuus Kiristoos aadaa uffannaa fi afaan saba Israa'el keessatti barsiisaa ture sabni keenyas aadaa isaa gonfatee amantiisaa hordofuu qaba. Kun milkaa'ina bara kana arganneedha." Gaaffiin Koree Mana Lubummaa Oromiyaatiin waggoota 16n darbaniif gaafatamaa tures kanuma kan jedhan Qomoos Abbaa Gabramaariyaam, "Dhugaan jiru amma waan mul'ateef Sinoodosiin Itoophiyaallee nu dura dhaabbachuu dhiiseera. Kanaan dura akka waan nuti Naanoo Oromiyaa qabannee addatti fottoquuf socho'aa turreetti nu fudhatan. Kaayyoon keenya qabatamaan hojiidhaan wayita mul'achuu eegalu garuu nu deggeruu eegalaniiru," jedhan. Oromoon mana amantiisaa deemuun iddoo itti qaana'uufi tuffatamu osoo hin taane iddoo itti ofitti boonee nama ofitti boonuun tajaajilamu akka ta'u gooneerra jedhan. 'Oromoon saba guddadha. Yeroo dheeraaf mataa gadi qabatee waaqeffateera. Ofitti qaana'ee of dhosseera. Amma aadaasaan boonee dhaqee waaqeffata. Nama aadaa isaan boonutu isa tajaajila. Cuuphaa baranaarratti aadaa keenya keessa taanee uummata tajaajilleerra.'' jechuun gammachuu qaban ibsu Malaa'ika Gannat Qomoos Abbaa Gabramaariyaam Nagaasaa.


Irreechi Hora Finfinneetti waggaa 150 booda kabajamaa jira

Ayyaanni Irreecha Hora Finfinnee Waggaa 150 booda yeroo jalqabaatiif haala adda ta'een kabajamuu eegalee jira. Ayyaana kanaaf namoonni jala bultiidhaan godinaalee Oromiyaa adda addaarraa dhufan hedduun isaanii addabaabayii masqalaa fi bakka Irreechi itti kabajamu fuullee bulan. Barii saatii saddeet irraa eegaluunis bakka irreefannaa kana seenuuf hiriiraa akka turan riipportaroonni BBC achitti argaman mirkanneefataniiru. Qaalluun Irreecha keessatti qooda qabaa? Abbaan Malkaa Hora Finfinnee filataman Qeerroo fi foollenis poolisii tumsuudhaan sakatta'iinsi bakka hedduutti taasifamaa ture gargaaraa turan. Oromoonni miiliyoonaan lakkaahaman ayyaana kanarratti argamanii irreefachaa kan jiran yoo tau hanga ammaatti ayyaanichi haala nagaa fi bareedaa ta'een kabajamaa jira. Helikooptarris naannoo ayyaanni Irreechaa kuni itti kabajamurra naanna'uun waraqaa baga geessanii bittinsaa ture. Namoonni ayyaanicharratti hirmaatanis, aarsaa cimaa sabni Oromoo waggoota darban keessa kanfaleen Irreechi hora Finfinnee deebi'uutti gammaduu himan. Ayyaanicha bifa nagaan kabajuuttis hedduu akka gammadan dubbatan.


Aadaa uummata Sidaamaa: Meeshaa aadaa Sidaamaa - Shaafeetaan maali?

Nyaata shaafeetaan dhiyaatu namootni 50 hanga 60 soorachuu danda'u. Ta'us garuu kun kan yeroo hunda miti. Aadaa Sidaamaa keessatti iddoo guddaa qaba. Viidiyoo: Amansiisaa Nagaraa


Jilli aadaa Ertiraa deeme hangam ummata Itoophiyaa bakka bu'e?

Jilli aadaa ummata Itoophiyaa kan weellistootaafi qondaaltota mootummaa garaa garaa of keessaa qabu tibbana gara Ertiraa imalee ture. Kaayyoon jila aadaa kanaa walitti dhufeenya ummata biyyoota lamaanii cimsuu yoo ta'u kanneen kana qopheessan ''kan tilmaamne caalaa kan milkaa'e ture,'' jedhaniiru. Kana durallee gareen aadaa Ertiraa gara Itoophiyaa imalee ture. Kuni biyyoonni lamaan turtii waggoota 20 booda araara erga buusanii kan mul'ataa jirudha. Haata'u malee, dhimmoota garee aadaa akka biyyaatti biyya alaattis ta'e biyya keessa qophaa'u irratti ummatoota Itoophiyaa bakka bu'u irratti irra - deddeebiin gaaffiin akkasumas qeeqni ni ka'a. Dhihoomallee sagantaan masaraa biyyaalessa Itoophiyaatti qophaa'e komii guddaa kaasee ture. Jila gama Ertiraatti imale ilaalchisuun gaazexessaafi barreessaa beekamaa kan ta'e lammiin Ertiraa Tasfaayee Gabra Aab (Gadaa G/Aab) hanqinni walfakkaataa Ertiraatti mul'achuu isaa barresseera. Akkaataa kana dura barameen taanaan sagantaa biyya bakka bu'u irratti Ministeerri Aadaafi Turizimii Federaalaa biiroolee naannolee akka gaafatu himu qondaalli Mootummaa Naannoo Oromiyaa. Hogganaan Biiroo Aadaafi Turizimii Oromiyaa Obbo Girmaa Hayiluu dhimma jila Ertiraatti imale akka quba hin qabneefi kanas televijinii gubbaa agarre jedhaniiru. Yoo mootummaatu qophesseera ta'e nu gaafachuu qabu yaada jedhu qabu. ''...Yoo artistii ta'e yoo weellistoota ta'e biyya bakka bu'anii kan deeman ta'e biyya keessaa Oromiyaan tokko kanaaf nu gaafachuu qabani turani,'' jedhan. Sagantaa kana olaantummaan kan qopheesse Ministeera Aadaafi Turizimii yoo ta'u jila kana keessa namoota 60'tu jira. Ergama fudhachuufi garee kana hoogganuu keessatti Ministeerri Dhimma Alaas qooda qaba. Jila kana kan hoogganan immoo Ministir Di'eetaa Ministeera Aadaa fi Turizimii kan ta'an Aadde Bizunash Masaratidha. ''Garee aadaa kana garee aadaa naannolee irraa osoo hin taane Tiyaatira Biyyaalessaa irraa fudhanne'' jechuun ibsu. Yoo ibsanis garee akkanaatu kana durallee biyya bakka bu'e biyyoota garaa garaa imala jedhan. Garee aadaa kuni wallee sabootaafi sabalaammoota Itoophiyaa garaa garaa ni weellisu. Kanaan alatti garuu, weellistoonni wallee saboota garaa garaa sirbuu danda'an keessatti hammatamaniiru. Aadde Bizunash akka jedhanitti garee deeme keessatti 'Itoophiyaa bakka bu'uf carraaqqiin guddaa taasifameera.' Dabalataanis, Komishinii Ispoortiifi Aadaa Ertiraa waamicha taasisen miseensonni Baandii Jaanoo walee isaanii akka Ertiraatti dhiheessan ibsaniiru. Waltajji biyya Ertiraa magaalaalee sadi dhihaate irratti weellisaan Afaan Oromoo Getaachaw H/Maariyaam walleewwan garaa garaa sirbuu isaa dubbata. ''Bakka sadanittu hojjedheera. Tokko Mitisiwwaadha, tokko Asmaraadha tokkommoo Karani,'' kan jedhu Getaachoon weellisaan Afaan Oromoo biroo waliin akka hin deemne dubbata. Hojiiwwan achitti dhiheesses yoo ibsu geerarsa, sirboota aadaafi Akka Baala Isaafo weellisuu isaa hima. Aadde Bizunash gama isaaniitiin  ''Walleen Afaan Oromoo waltajjii sadan irrattiyuu dhihaateera. Inumaa Karan irratti ummata baay'ee kan sochoose wallee Afaan Oromoo ture,'' jedhan. Weellistoota Afaan Oromoo kaan itti dabaluf yaalin taasifame akka hin milkoofne kan himan Aadde Bizunash, weellistuu Amalmaal Abaatanillee ''Kiyya Kiyyaa'' sirbiteetti jechuun himu. Walajjiiwwan gurguddoo akkanaa kan biyya bakka bu'uun imalamu irratti namoonni weellistoota kaan kan maqaa qaban arguufillee ni gaafata. Wanti kunis akka irra deddeebi'e mul'atu weellisaa Geetachaw H/Maariyaamiifi Tsaggaayee Dandanaa [Sayyoo] muuxannoo isaanirraa ka'un himu. Tarii sagantaa Ertiraa qophaa'e irratti weellistoonni kaan kan hin hirmaanne hojii wanta qabaniif ta'a jechuun ibsa weellisaa Getaachon. Kana dura dhimma biyyaa gaafa ta'e karaa Biiroo Aadaafi Turizimii nu dhaqqabu jedha weellisaa Tsaggaayee [Sayyoo] Dandanaa. Tsaggaayeen dura taa'aa Itti - aanaa Waldaa Muziqeessitoota Oromooti. Weellisaa Tsaggaayen akka jedhutti yeroo hedduu qaamoleen mootummaa akka hirmaatan akka isaan gaafataniifi gara caalu isaan akka didan hima. Sababa kana yoo ibsus akkana jedhe:  ''Yeroo tokko tokko hin waamu bar yoo nuuf taate hin dhaqna yoo nuuf ta'u baate inuma dhiisti ijoolleen baay'een ishee nama tokko lamaa miti.'' Weellistoonni maqaa qabaniifi baandii qaban gara caalu ''Konsartii yoo taate malee hin dhaqnudha hiika biraa qabaate miti'' jechuun ibsa. ''Oromoon achi keessaa dhabame wanti jedhamu jira,'' kan jedhu Weellisaa Tsaggaayen ''kan ummataa taane jedhee nutu of qaba'' jechuun hima. ''Akka siyaasaatti yoo fudhatame hin dhaqnuudha. Waa'ee Ertiraa Itoopiyaa dippilomaasii akkana jedhanii yoo deemani hin dhaqnu nuti. Yoo qofa konsartii agarsiisuudhaaf ta'e ni dhaqna. Gara caalu nutu irra dida malee gara isaanii miti,'' jechuun hima. "Garaagartummaan badaa hin jiru mootummaa wajjiniin. Wanti isaan badaa nu dhooksaniis hin jiru. Akkaadhumatti pirotokolii keenya eegne itti dhihaannurratti nutu garaagartummaa godhata nuti kan ummataa waan taanef jenne nutu of qaba." Kana durallee, waltajjii mootummaafi garaa garaa irratti waamamanii jennaan ilaalanii akka dhiisan BBC'tti himeera.


Irreecha 2012 - Manaa haga Malkaa: Irreecha Hora Finfinnee Lij Yaareed waliin

Hora jahaan Oromoo Tuulamaa keessaa Horri Finfinnee hora isa hangafaati. Irreechi Hora Finfinnee waggoota 150 booda magaala Finfinneetti deebiyeera. Hojii aartii fi koomeediin kan beekamu Lij Yaareed Irreecha Hora Finfinnee akkamiin kabaje? Manaa kaasee haga inni malkaa bu'ee irreeffatutti hordofneerra. ''Uffanni aadaa nama qofaa miti, seexanayyuu bareecha,'' jedha Lij Yaareed. Dhiyaadhaa. Odeessa viidiyoo kana kan midhaassan: Haabtaamuu Xibabuu fi Yaadataa Birhaanuu


Rakkoolee Gaa'ilaa: Gaa'ila danqaan itti heddummatu bulfachuun attamiin danda'ama?

Addee Ababaa Gabrasilaasee abbaa warraa isaanii Obbo Gabra Kiristoos waliin gaa'ilaan waggoota 50'f jiraachu dubbatu. Dhiheenya kanas ijoolleesaanii 9 fi ijoollee ijoollee isaanii 17 waliin waggaa 50ffaa gaa'ilasaanii kabajatan. Abbaa warraa kiyya waliin waggoota kana hunda jiraachu kanan danda'eef ''jidduu keenya wal danda'uun waan jiruuf'' jedhaniiru. Abbaan warraa saanii balleessaa osoo hin raawwatiin hafe miti kan jedhan Adde Ababaan, garuu "hundumaa miira tasgabbiin waliin dubbataa hiikaa waan turreef jireenya gaa'ilaa gammachisaa jiraachu dandeenye" jedhu. Faalla kanaatiin haadha warraafi abbaa warraa gadi taa'anii mari'achuun itti ulfaatee, ijoollee waan waliin gadhataniif qofa waliin jiraatan, kanneen yeroo hunda wal himatan arguun kan barameedha. Wal dhabdeen kunis cimee kanneen gaa'ilasaanii hiikanii ijoollee isaanii bittinsan hedduudha. Addee Tigist Waaltanugusiifi Obbo Indaalk Asaffaa waggoota 10 oliif maatiiwwan adda addaatiif tajaajila gorsaa kenannaa turan. Midiyaafi komunikeshinii 'Maaddii Araaraa'' jedhu hundeessuun hojiiwwan adda addaa hojjechaas jiru. Haalawan gaa'iilaafi jaalala balaarraa buusan keessaa inni gudaan hubannoon jarreen lamaan waa'ee gaa'ilaafi walitti dhufeenya jaalalaa qaban gadi aanaa ta'uudha jedhu. ''Gaa'iilli kan eegalu ofiirraayi'' jechuun osoo nama waliin jiraatan ilaaluun hin eegaliin dura ofi hubachuun barbaachisaa ta'u himti Aadde Tigist. Haalli qabeenyaa fooyyaa'uun, garaa garummaan aadaa, ilaalchaa, sadarkaan barnootaa fi kkf dhimmoota gaa'ilaa rakkina keessa galchan keessatti eeramani jedhu. Haa ta'u malees hunda caalaa hir'inni dandeettii walitti dhufeenya jara lamaa jidduu kufaatii gaa'ilaatiif rakkina cimaa ta'uu dubbata Obbo Indaalki. Waggoota 10'n darban namoota gorsaa turtetti wanti hubatte guddaan,  kan gaa'ila haalaan qajeelchu ilaalcha jarreen lamaan ofii isaanitiif qabaniidha jetti Aadde Tigist. Jalqaba gaa'ilaatti dhiirris ta'e dubartiin amala maleekaa (ergamaa) fakkaatu agarsiisu.  Rakkoon garuu umamuu kan eegalu booda keessa jedhu. ''Jaalalli jalqabaa qorree waliin jiraachuu wayita eegalan amalli dhugaa jara lachuu bahuu eegala'' jetti. Jarri lamaanu of ilaaludhaan hanqina qaban irratti dhoksaa tokko malee waliin mari'achuun gaa'ilaaf murteessaadha jetti. Kana malees, dhimma gaa'ilaarratti oggeessonni gorsa kennan baay'een jiraachuu dhabuun akka rakkinaatti kaafti. Adde Ababaan maaloo qaamooleen gorsa kennan osoo jiraatanii jechuu yaadanii akka beekan BBC'tti himaniiru. Namoonni gara gaa'ilaa osoo hin deemiin dura waa'ee maatii uummachu barbaadanii, kaayyoo maatii isaanii, dudhaafi dhimmoota kana fakkaatan irratti qaamni gorsa kennu dhabamuunsaa, namoonni duchaadhumatti gaa'ila dhaabbatan hedduun rakkina booda isaan mudatu qofaadhuma saanii hiikuuf saaxilamu jedhu oggeessoonni kunneen. ''Gaa'illi beekumsaan gaggeeffama,'' kan jedhu Indaalki, maalummaa gaa'ilaa, attamiin akka gaggeefamuu qabaatufi garaa garummaa uumama dhiiraafi dubartootaa irratti hubannoon bu'uraa barbaachisaa ta'u dubbata. Addee Ababaan attamiin gaa'ila gaarii gaggeeffachu akka danda'an hubachuuf namoota umuriin isaan dura turan irraa iyyaafataa akka turan dubbatu. Dhaabbilee hawaasummaa, beekumsa aadaa naannoo ofii, gorsa abbootii amantaa fayyaadamuun alattis ogeessonni gorsa gaa'ilaa kennuun leenji'aan bira dhaquun hanga ta'ee gaa'ilaan jiraachuuf ni gargaara jedhu. Gaa'ila jechuun mana tokko keessa waliin jiraachu, ijoollee waliin godhachuun olii jedhu ogeessonni. Dursanii dhugaa eenyummaa ofii hubachuun gaa'ilaaf murteessaadha jedhu. Fakkeenyaaf, dhiira osoo rakkinni mudate ofiisaatiin hiikuuf yaali taasisa. Dubartoonni garuu battalumatti nama naannoosaanii jiruutti himuun akka hikkatuuf yaalu. Garaa garummaa akkasi baruun mataansaa rakkina gaa'ila keessatti mudatu hiikuuf murteessaadha jedha Indaalki. Jarri lamaanu wayita haala umamasaanii kanarratti wal hubatan rakkina isaan mudatu hiikuuf hin rakkatan. Kun ta'u yoo baatee waliin ooduufi waliitti mataa baachuutu umama jedha. Hubannoowwan kunneenis dubbisuudhaan, gorsa ogeessaa barbaachaan ykn karaa adda addaatiin kan argamu ta'u himu. Rakkoolee gaa'ilaa Wal amanu dhabu jara lamaanii, walii galte dhabu, maatiin gaa'ila jidduu galuu, ilaalchi ofii qaban hir'achu, quunnamtii saalaa irratti walii galu dhabu kanneen dursaan eeramaniidha jetti Tigisti. Gaa'ila keeessatti ilaalchi namoonni tokko tokko ofiisaaniif ''ani beekaadha'' kan jedhu yoo ta'u, kuun ammoo ani ''homaa hin beeku'' jechuun ofitti amanummaa isaanii kan rakkina qabuudha jetti. Inni homaa hinbeeku ofiin jedhu 'hin jaalatamu' jedhee waan yaaduuf nama gaa'ilaan waliin jiraatu hin dhagahu. Tibba gorsa kennaa turtettis namoonni kanan ani jedhe qofti ta'u qaba jedhan akka ishee mudatan himti Tigisti. Kun ammoo fudhatama hin qabu jette. Isaan ani hin jaalatamu jedhanii yaadanis, yaada nama kaaniin dhiyaatu akka waan miidhaatti kan ilaalan ta'u himti. Kanaafuu ilaalcha jarren lamaa ofii isaanitiif qaban hubachuun barbaachisaa akka ta'e gorsiti. Namoonni ofiisaaniif ilaalcha gadi aanaa qaban yeroo baay'ee kan aaran, sagalee olaanaan kan dubbataniif dafanii deebii kennuuf kan muddamaniidha. Ammalli akkanaa kunis nama gaa'ilaan waliin jiraatanif rakkina akka ta'e dubbatti. Rakkooleen gaa'ila keessatti mudatan hundi hiikaa ni qabaatu kan jedhu Indaalki, gaa'ila hiikuuf ariifachuurra rakkoolee umamaniif fala barbaachuun murteessaadha jedhu. Ofiin hiikun bakka hin danda'amnetti ammoo nama sadaffaa barbaachuun gaariidha jechuun gorsu. Haa ta'u malee jaalala gaa'ila keessaa akka maallaqa bara rakkootiif kaa'ameetti ilaaluun barbaachisaadha jedhu oggeessoonni kunneen. Namoonni tolaafi badaa waliin danda'anii kan waliin jiraatan sababii jaalalli jireenya keessa kuufatan jiruufi jedhu. Wayita waliitti bu'iinsi mudatuttis wal jajjabeessuufi jaalala wali qaban waliif ibsuun gaa'ila cimsa jedhu. Namoonni gaa'ila keessatti walitti bu'uun jaarsummaa wayita taa'an jalqaba kan dhagahamu walitti bu'insichi kaleessa kan eegale akka hin taaneedha. Wal dhabdee waggootaan dura eegalameetu waljalaan hunde gadi faggeefate ifatti bahuun jaarsummaaf isaan saaxilu dubbatti Tigisti. Abbaafi haati warraa uffanaa malee wal bira dhaabbatan illeen akka wal hin sodaanne hunda, miiraanis akkasuma waliin ifa ta'un barbaachisaadha jetti. Kana jechuunis iccitiin qofaatti qabatamu gaa'ila keessa jiraachu akka hin qabaanne gorsiti. Haa ta'u malee ammoo waliif ifa ta'uun kunis adeemsa keessa kan argamu ta'un hubatamu qabas jetti. Keessattu yeroo tokko miirriifi walitti dhiheenyi tokkon isaanii gaa'ila caalaa maatii isaaniif qaban walitti bu'insaafi diigamu gaa'ilaatiif madda ta'e mul'atas jetti Tigisiti. Kanafuu firootaaf iddoon kennamu kan gaa'ilaan booda taasisuun walitti dhufeenya fayya qabeessa qabaachuuf ni gargaara jetti. Dargaggoonni umurii ijoollummaan waa'ee gaa'ilaa osoo baratanii caalaa gaa'ila gaarii jiraachuf ni garggaara jetti. Osoo gara gaa'ilaati hin galamiin dura hubannoo gaarii argachuun jireenya gammachu boru jiraatamuuf bu'ura kaa'as jetti. Yeroo tokko tokkoos haadhooliin ijoollee guddisuun yeroo dheeraa mana keessatti dabarsan amma nan baradha yoo jedhan madda walitti bu'insaa yoo ta'u dhagahama jedhu. Kunis jalqabuma ifatti mari'achu dhabuun kan maddu akka ta'e himu oggeessoonni kunneen. Namoonni erga gaa'ila dhaabbatanii boodas amalaafi ilaalcha isaanii geeddaru hin barbaadne, kan hin geeddarres, duudhaa mataasaniin alatti kan hin gammannee ni jiru. Namoonni akkasii erga gaa'ila keessa galanii booda gocha nama waliin jiraatan gaddisiisu raawwachuun itti fufu jetti Tigist. Kunis ga'ilicha balaarra buusu mala jetti. "Haala aadda fi duudhaan keessatti guddadhee haadha warraa/abbaa warraa kiyyatti ifatti himuu dadhabuun ofi walaaluudha. Osoo sirriitti eenyummaa mataa keenyaa hin bariin nama biraa jireenya keenya keessa galchuun walitti bu'insaaf madda ta'a,'' jetti. Namoonni baay'een gammachuu erga gaa'ila dhaabbatanii jireenya eegalaniin booda, keessattu wayita ijoolleefi qabeenyi argamu jaalala waliif qaban waliif ibsuun qabannaa'aa adeemuu dubbatti Tigisti. Kanaafis falli waloo jiraachu qabaatas jetti. Namni tokko dura qofaasaa akkuma jiraataa ture amma gaa'ila keessa wayita galuutti abjuu jireenya, mul'ataa fi kaayyoo waloo qabaachuun murteessaadha jetti. ''Baay'een namootaa garuu kaayyoon isaanii mana ijaaru yoo ta'e manicha ni ijaaru, garuu miirasaanii hin ijaaran." "Kaayyoon waloo konkolaataa bitachu yoo ta'es konkolaataa bitu malee maatiisaanii irratti hin hojjatan,'' jetti. Maatii ijaarratan attamiin gama miiraa, gama dinagdee fi hawaasa waliin jiraatan waliin wal simsiisuun akka itti jiraatan yoo karoorsan malee rakkoon mudachuun hin olu jetti. Kana malees waliin ta'uun attamiin ijoolleesaanii akka guddifatan fi attamiin waliin akka ijaaran irratti yoo hojjatan, ijaarsi manaafi kan alaa qofti gaa'ilicha miila lamaan akka dhaabbatuuf hin gagraaru jetti. Maatiiwwan ijoollee godhatanii, mana ijaarratanii, qabeenyaa horatan garuu gammachu malee waliin jiraatan akka beektu kan dubbattu Tigisti, kunis jarri kun bara isaanii hunda ijaarsa qabeenyaa malee ijaarsa jaalala jiddusaaniif yeroos ta'e qabeenyaa akka itti hin baasiin kan mullisuudha. Kanaafuu ijaarsi jaalala abbaa warraafi haadha warraa jiddu akkuma qabeenyaa biraa xiyyeeffannaa olaan kan barbaadudha jetti.


Sirna Gadaa: Abbaan Gadaa yoo yakke akkamiin aangoorraa buqqisan?

Manni maree bakka bu'oota uummataa Ameerikaa himata pireezidantii biyyattii Donaald Tiraamp aangoorraa kaasuu danda'u sagalee caalmaan mirkaneessee jira. Baatii tokkoon duuba pireezidantichi seneetii biyyattii duratti dhiyaatee himata aangoo isaa seraan ala fayyadamuu irratti banameen yakkamaa ta'ee yoo argame aangoorraa kaafama. Taateen kun namni kamuu seeraan ol akka hin taanee fi diimokiraasiin Ameerikaa hagam jabaa akka ta'e agarsiisa kan jedhan danuudha. Mee sirna Gadaa akka madda diimokiraasiitti fudhatamutti as deebinee yoo Abbaan Gadaa baallii of harkaa qabu yakka raawwate akkamiin aangoorraa ka'uu akka danda'u haa ilaallu. Abbaan Gadaa baallii of harkaa qabu tokko osoo waggaa saddeet hin gahiin yoo aangoon irraa fuudhamte baalliin irraa baate ykn irraa buqqaate jedhama. Odeessaalee biroo Sirna Gadaan wal qabatan: Sirnichi ammoo 'Buqqisa' jedhamuun beekama jedhu qorataan sirna Gadaa Gujii Obbo Iyyaasuu Basaayyee. Abbaa Gadaa tokkorraa karaa hedduun aangoon bahuu danda'a jedhu Obbo Iyyaasuun. Kan duraa Abbaan Gadaa tokko guyyaa baallii fuudhu, erga baallii fuudheen duuba wayita odolcha ykn farda Abbaa Gadaa koru yoo irraa kufe battalumatti baalliin irraa fuudhamee Gadaa itti aanuuf kennama. Sababni kun ta'uuf "kaayoon isaa Gadaa isaafis ta'e Oromoof hin toltu jedhamee waan amanamuufi" jedhu. Yoo kun ta'u baalliin Gadaa isaarra tartee warra Doorii silaa waggaa saddeet booda aangootti dhufuuf kennamti jedhan. Kan lammataa yoo bara Gadaa isaa keessa beelli hamaan ykn weerarri dhukkubaa yoo mudate, ongeen yoo hammaate akkasumas waraanni yoo jiraate. Kun yoo ta'u baalliin isaa uummata isaaf hin tolle jedhamee waan amanamuuf akkasuma baalliin dabarfamee Gadaa itti aanuuf kennama. Kan sadaffaa yoo Abbaan Gadaa yakka uummata keessatti fokkisiisaa ta'e, kan hamilee fi kabajaa uummataa tuqu yoo dalagedhaa jedhu. Kun yoo ta'e garuu akka gaaf kaanii baalliin Gadaa itti aanuuf osoo hin taane itti aanaa isaa kan 'irkisaa Abbaa Gadaa' jedhamee beekkamuuf kennama. Sababa balleessaa Abbaa Gadaatiin baalliin gadaa isaa ykn paartii isaarraa hin fuudhamu jedhu hayyuun kun. Abbaan Gadaa tokko yakka raawwachuu isaa miseensotuma Gadaa isaa dabalatee miseensonni Gadaa biroos himachuu danda'u. Miseensonni Gadaa isaa aangoon isaan harka waan jiruuf "yakka lafaafi namaa, kan marraa malkaarratti raawwatame argaa hin callisanuu" jedhu Obbo Iyyaasuun. Miseensi Gadaa yakka raawwatame arge, torbiitti dhiyeessa jedhan. Torbiin qondaalota abbaa Gadaa torba yookiin sirna bulchiinsa ammayyaatiin ministiroota akka jechuuti. Torbiin dhimmicha erga ilaalee booda Haganaa Salganitti dhiyeessa jedhan. Sirna Gadaa Gujii keessatti yaa'a sadiitu jira. Isaaniis Uraagaa, Maattii fi Hookkuu jedhamu. Yaa'i sadanuu Abbaa Gadaa mataa ofii qabu. Abbootiin Gadaa kunneen lafaa ofii bulchan ykn Gabalaa addatti qabu. Haganaa Salgan jechuun abbootiin murtii yaa'a sadan, yaa'a tokkorraa nama sadi, yaa'a sadan irraa namni sagal walitti yoo dhufan qaama uumamu. Qaamni kun Haganaan saglan, gumii waliigalaan gaditti qaama aangoo olaanaa qabudha. Yakki Abbaan Gadaa raawwate Haaganaa salgan kanaaf dhiyaatee yoo irratti mirkanaa'e, isaanuma keessa aangoon murtii kennuu kan kennameef 'Waamura' kan jedhaman aangoorraa akka kaafamu itti murteessu jedhu Obbo Iyyaasuun. Akkaataa kanaan baalliin Abbaa Gadaa harkaa fuudhame 'irkisaa Abbaa Gadaaf' kennama. Yoo irratti waliigaluu baatan garuu Gadaa itti aanuuf dabarfamee kennamuu mala jedhu. Akka Obbo Iyyaasuun jedhanitti yakka Abbaan Gadaa tokko raawwateef jecha gumiin yeroo isaa hanqatee hin waamamu. Kana jechuun Abbaa Gadaa aangoorraa kaasuuf kan murteessu Haaganaa saglani. Akka sirna Gadaa Gujiitti gumiin kan taa'u Abbaan Gadaa tokko baallii fuudhee waggaa shanaffaa irratti yoo ta'u sirnichi 'Jaarraa Utaaluu' jedhamee beekama. Wayita kana sirni raawwatu bulchiinsa Abbaa Gadaa aangoorra jiruutu qoratama. Abbaan Gadaa gabaasa waggota shanan darba hojjete dhiyeessee, wanti hanqate yoo jiraate hatattamaan waggoota sadi hafte keessatti akka sirreeffatu akeekkachiisni kennamaaf. Qophiin Abbaa Gadaa waggoota sadiin duuba aangoo fuudhuuf deemuus ni ilaalama. Gumiin waggaa saddeet keessatti al tokko qofa kan taa'u yoo ta'u gumiin dura ykn booda Abbaan Gadaa tokko yakka raawwannaan haganaan saglan aangoorraa buqqisuu danda'u jedhu hayyuun aadaa Obbo Iyyaasuun. Sirni Gadaa haala ittiin aangoo Abbaa Gadaa to'atu mataa isaa danda'e 'Walaannaa fi Qadadduu' jedhamu qaba. Gadaa shanan keessaa Gadaan lamaan Abbaan Gadaa aangoorra jiru baallii irraa fuudhatee fi kan inni itti kennu lamaan 'Walaannaa' jedhamu. Kunneen lamaan Abbaa Gadaa aangoorra jiruuf akka paartii mormituuti jedhu. Kan hafaan lamaan ammoo 'Qadadduu' yoo jedhaman isaan ammoo deeggartoota Abbaa Gadaa aangoorra jiruuti. Warri Walaannaa "bara Gadaa keetii yakka akkanaatu jira, barri Gadaa keeti yaraa jedhee akka inni kaayoo dansaa deebifatu ittiin morma" jedhu. Warri Qadadduu ammoo waan gaarii inni dalage himaaf, ni gorsalle. Haa ta'u malee mormiin Walaannaa irraa Abbaa Gadaa mudatu akka inni jabaatu malee aangoorraa isa buusuuf miti jedhu Obbo Iyyaasuu Basaayyee. Kanaaf Abbaan Gadaa yoo mormiin Walaannaan aangoorraa hin bu'u jechuudha. Hubachiisa: Wanti odeessa kana keessatti ibsame irra caalaan kan Gadaa Gujiiti, bakka kaanitti haala biraan raawwatamuu mala.


'Gadaan kan baratamu qofa osoo hin taane kan itti guddatan'

Jiruufi jireenya ummata Oromoo keessatti duudhaa hangafaa kan ta'e Sirni Gadaa dhiibbaa amantiifi siyaasaatiin waggoota dheeraaf laafee erga turee booda dhiyeenya kana deebi'ee haaromaa jira. Erga Gadaan akka hambaa killayaatti UNESCO irratti galmaa'ee dhaabbileen barnootaa olaanoofi dameen aadaafi tuurizimii Gadaa guddisuurratti xiyyeeffatanii akka hojjetan wayita beeksisan dhageenya. Dhaabbilee Barnoota Olaanoo Sirna Gadaa barsiisuufi guddisuurratti xiyyeeffatan keessaa tokko Yuniversitii Bulee Horaati. Pirezidaantiin Yuniversitichaa Dr. Caalaa Waataa ergamoonni hawaasa naannoo guddisuun qabatanii deemuu Yuniversitootaaf akkuma kennamee jiru, Yuniversitiin Bulee Horaas Sirna Gadaa guddisuun qabatee gara fuulduraatti fulla'uuf karoorfatee hojjetaa jira jedhan. ''Yuniversitoonni biyyattii hundi ergama qo'annoofi qorannoo, akkasumas tajaajila hawaasaa irratti xiyyeeffatanii hojjetan qabu. Yuniversitiin keenyas ergama qabatee hojjechaa jiru keessaa inni hangafaa duudhaa Sirna Gadaa qo'achuufi barsiisuudha. Inumaa Yunivarsitiin Bulee Horaa Sirna Gadaa qabatee ittiin beekamuuf hojjechaa jira. Giddu gala qo'annoofi qorannoo Sirna Gadaa ta'uuf kaayyoo qabna.'' Yuniversitiin Bulee Horaa barnoota waa'ee Sirna Gadaa sadarkaa digirii jalqabaa hanga digirii sadaffaa (PhD)tti kennuuf jalqabbiirra jiraachuufi hojii kanarratti akka xiyyeeffatanis dubbatu Dr. Caalaan. "Barnoota Sirna Gadaa kennuuf wayita karoorfanne sadarkaa lamatti qoodnee kennuuf yaadne. Inni jalqabaa barataan digirii jalqabaa hunduu koorsii bu'uuraa waa'ee Sirna Gadaa akka baratu gochuu ture. Amma barataan digirii jalqabaa hunduu koorsii bu'uuraa 'Introduction to Gada System' ni fudhata. Sadarkaa digirii lammaffaa(Masters)ttis kennuu eegalleerra. Digirii sadaffaa(PhD) eegaluufis karoora qabna," jedhan. Yaadrimeen Sirna Gadaa irra jireessaan nageenya labsuurratti xiyyeeffata waan ta'eef sadarkaa mastersiitti muummee barnootaa ''Gadaa fi Nageenya(Gadaa and Peace Study) jedhamuun barsiisuu eegaluusaanii dubbatan, Dr. Caalaan. Yuniversitichi barnoota Sirna Gadaa wayita jalqabu hawaasa Sirna Gadaan bulu keessatti argamuusaa akka carraa guddaatti fayyadameeti jedhan, Dr. Caalaan. "Barnoota Sirna Gadaa barsiisuuf hayyoota waa'e qorannoo hawaasaa (damee Antirooppooloojii) akkaan beekaniifi kanneen waa'ee Gadaa haalaan qoratanitti fayyadamneerra. Hunda caalaa garuu hawaasa keessa jirru abdaneeti hojii kana eeggalle," jedhan. Yuniversitiin Bulee Horaa godinaalee Kibba Oromiyaa Gujiifi Boorana keessa waan jiruuf hawaasa Gadaan bulu gidduu taa'ee kaayyoo eegale milkeessuun waan itti ulfaatu mitis jedhan. "Sirna Gadaa wayita barsiisnu yaa'ii Gadaa hunda hirmaachisuudhaani. Waa'een Gadaa bu'uurumarraa akka hubatamuuf warra Gadaa harkaa qaban keessa seenuudhaan irraa baranna. Waa'ee Gadaa barsiisuuf Yuniversitii keenya caalaa kan carraa qabu hin jiru." "Hayyoonni Yunivarsitichatti waa'ee Gadaa barsiisuuf ramadaman barnoota saayinsii addunyaa warra beekan qofa osoo hin taane kanneen Gadaatti jiraatanii beekaniidha. Duudhaa Oromummaa kan sirriitti beekaniifi kabajan kan ofii isaaniitiis Oromoo ta'aniidha,'' jedhan Dr. Caalaan. Barnooti waa'ee sirna gadaa kennuu eegalan akka milkaa'uuf hawaasa naannoo waliin qindoominaan hojjetaa akka jiran dubbatan Dr. Caalaan. "Yuniversitii keenya waa'ee Gadaarratti kan gorsan Mana Maree Gorsitoota Sirna Gadaa jennee hundeessinee jirra. Manni maree kun caasaa Gadaa hunda kan of keessatti hammateedha. Abbootiin Gadaa, Kuusi, Raabaa Dooriin, Yuubi hunduu muuxannoo nuuf qoodu, nu barsiisu. Isaan waliin waan hojjennuuf salphaatti milkaa'uu dandeenya." Maanguddoo biyyaafi dargaggoota, akkasumas hayyoota waa'ee duudhaa Sirna Gadaa haalaan beekan hirmaachisuudhaan hojjetaa jiraachuus ibsaniiru. Barnoonni Sirna Gadaa kun sadarkaa Yuniversitiitti kennamullee garuu Gadaa barachuuf barnoonni dareetti kennamu quubsaa ta'uu hin danda'u jedhu hayyoonni Sirna Gadaa qoratan. Aab Iyyaasuu Bayyaasaa qorataa Sirna Gadaati, Gadaa Gujii keessatti yeroo dheeraaf hirmaachuudhaan qorannoo geggeessaa turan. Yaadrimeen Gadaa yoo keessa jiraatanii argan malee barnoota dareetiin salphaatti kan hubatamu miti jedhu. "Gadaan keessa jiraatanii shaakaluudhaan baratama. Yaadrimeen isaa walxaxaadha. Caasaa isaa dakaa hanga gubbaatti keessa bubbuluun ilaaluu feesisa. Yoo xiqqaate luba tokko keessa jiraachuun dirqama. Marsaa guutuu baallii tokkoo jechuudha. Akkas yoo hin taane waan hin beekne barsiisuu taati. Nama dogoggorsiisuu ta'a." Addunyaarratti sirnoonni hawaas diinagdeefi siyaasaa kan ganamaa bakka garaagaraa jiraachuun akkuma barnoota seenaa keessatti barataman kan Oromoos haala kanaan barsiisuun jalqabbii gaariidha jedhu Aab Iyyaasuun. Garuu dursa uummata Oromoo abbaa sirnichaa ta'e keessatti bu'uureffamuu qaba jedhan. "Uummanni Oromoo kutaalee Oromiyaa hunda keessatti Gadaasaatti deebi'uuf jalqaba walta'uu qaba. Dhugaatti deebi'uu qaba. Walirraa barachuufi waldhaga'uu qaba. Yoo akkas hin taane Gadaa tokko jalatti ummata kana mataa walitti qabuun ni ulfaata," yaaddoo jedhu qabu. "Ummanni Oromoo akkuma quubsumni jireenyaa isaa gargar fagaatu duudhaan jireenyaa isaa walirraa fagaataa deemaara. Hedduun duudhaa Sirna Gadaa ganamaa dagatee gara siyaasa ammayyaatti goreera. Kanaafuu ammas taanaan Oromoon gurmuu tokko jalatti hin dhufu taanaan rakkisaadha. Oromoon hundi gumii tokkorratti walarguun waliin dubbachuu qaba," jedhan. Hayyuun Antirooppooloojii Dr. Gammachuu Magarsaa waggoota hedduuf waa'ee Sirna Gadaa qorataa turan Gadaan Sirna mana barumsaatti barachuudhaan hubatamu qofa osoo hin taane keessa jiraatanii shaakaluudhaan baratamuu danda'a jedhan. "Gadaan waan keessa jiraatanii shaakalaa barataniidha malee waan barreeffamee dubbisanii hubatan miti. Utuu Gadaa haala kanaan hin hubatiin Gadaa barsiisuuf yaaluun Gadaa sana guddisuu caalaa quucarsuutti nama geessuu danda'a. Gadaan jiruufi jireenya Oromoo keessa jira, achii baratama. Kanaachi Gadaan bakka biraadhaa baratamu hin jiru." Dhaabbilee barnootaa olaanoo kanneen akka Yunivarsitii Bulee Horaa keessatti barnoonni waa'ee Gadaa kennamuu eegaluun yoo hawaasa keessaa sirnichi bu'uura hin qabne bu'aa hin qabu jedhu, Dr. Gammachuun. "Sirna Gadaa addatti luqqisnee hawaasa keessaa baasnee dhaabbata mootummaa keessatti barsiisuu eegaluurra hawaasuma abbaa sirnichaa ta'e keessatti cimee akka barsiifamu, achirraa akka dagaagaa deemu gochuutu furmaata." Sirni Gadaa ni bade osoo hin taane barumsi argaa dhageettii waan adda citeef laafee ture kan jedhan Dr. Gammachuun, iddoo sirni kun hojiirra oolaa jirurraa barachuudhaan Oromoon hundi duudhaasaatti deebi'uuf abdiin jira jedhan. "Oromoon waa'ee Gadaasaa baree ittiin akka jiraatu gochuun halkan tokkotti waan raawwatu miti. Dhaloota itti guddisuu gaafata. Hamma afaan, aadaa, seenaan Oromoo jirutti Gadaan hin badu. Gaddan ni laafe malee hin badu. Dhaloonni amma Gadaasaatti fedhii guddaa qaba. Kanaafuu bakka Gadaan hojiirra oolaa jirurraa hayyoota fuutee bakka gadaan laafe qubachiisuun akka barsiisan gochuun ni danda'ama. Gadaan warra Gadaatti jiraaturraa baratama.'' Oromoon gurmuu tokko jalatti Sirna Gadaatiin buluuf duudhaasaa ganamaatti deebi'uu qaba kan jedhan Aab Iyyaasuun, haala amma jiruun namni hundi dallaya Sirna Gadaa keessa galee waan hin jirreef gara tokkotti fiduun yeroofi kutannoo gaafata jedhan. "Ummaanni Oromoo dur wayita Gadaan bulaa ture akkaataa caaseffama naannoo isaatiin sirna isaa geggeeffataa ture. Erga argaa dhageettiin isaa addaan citee garuu Oromoon Gadaa gatee waan biraa keessa seeneera. Siyaasa biraa keessa seeneera. Ilmaan Oromoo waa'ee Gadaa dhiisanii barnoota ammayyaa keessa seenaniiru. Kana hundayyuu sirreessuuf namni gara moonaa tokkoo dhufuu qaba," jedhan. "Ummanni Oromoo yaadrimeewwan siyaasaafi barnootaa guyyaa keessa dhufaniin mo'atamee asiifi achi raafamuu dhiisuu yoo caayaa tokko jalatti walitti dhufe duudhaasaa ganamaa kan ta'e Sirni Gadaa, sirni dhugaa ofiinuu isa bulchuu danda'a." Hayyuun Antirooppooloojii Dr. Gammachuu Magarsaa gamasaaniitiin ummanni Oromoo Sirna Gadaa tokko jalatti buluuf kan irraa eegamu caasaa Sirna Gadaa jiru haaressuu qofa jedhan. "Oromoon gaaddisa tokko jalatti Sirna Gadaatti buluuf caasaa mijataa qaba. Gadaan Oromoo shanan kan Ituu Humbannaa, Kan Sabboo Goonaa, kan Maccaa Tuulamaa, kan Raayyaa Aseeboo fi kan Sikkoo Mandoo hundinuu caasaa ifa ta'e qabu. Giddu galattimmoo qe'ee abbaa muudaa jalatti walga'u. Gadaan shananuu bakka bu'oota ergachuun seera waloo baafatu. Achii booda seera ba'e qabatanii gara Gadaa isaanii deemanii hojiirra oolchu. Kun hanga balbalaatti gadi bu'a. Oromoon haala kanaan bulaa ture. Caasaan sun ammallee jira. Caasaa kana cimsinaan Oromoon Gadaa jalatti buluuf wanti itti cimu hin jiru." Gadaan hunduu haala walfakkaatuun caasaa hanga godaatti qaba kan jedhan Dr. Gammachuun, Gadaawwan shananuu of jalaa Dheeda qabu, dheeda jala Reeratu jira, Reera jala Ollaatu jira ,Ollaa jala Shanachatu jira, Shanacha jala Warratu jira. Akka kanaan qindaa'ee bulaa ture Oromoon jechuun ibsu. "Har'as taanaan fedhiinsaa jiraannaan caasaadhuma kana akka dhaabbataatti cimsanii ijaaruudhaan ammayyeessanii ittiin buluun ni danda'ama."


Aadaa Geerarsa Oromoo: Jifaara saglan geerarsaa beektuu?

Badhaadhina Afoolaa Afaan Oromoon ittiin beekamu keessaa tokko geerarsadha. Geerarsi bara dhufaa darbaa kan hawaasni haala jiruufi jireenyaa isaa, gaddaafi gammachuu isaa, obsaafi hamilee isaa ittiin ibsatu. Hayyuun seenaafi aadaa Obbo Charinnati Waaqwayyaa, geerarsi dhaadannoodha yookaan ammoo beennata jedhamee beekama jedhu. Namni jiruufi jireenyasaa yeroo gaggeeffatu geerarsaan kan jedhan hayyuun seenaa kun, geerarsi qalbii namaa fuudhee kan deemuufi humna qabudha jechuun ibsu. Geerarsi miira kamiyyu ni ibsa. Gammachuu, gadda, roorroofi haala namni itti jiru  kan agarsiisu afoola waan baayyee of keessatti qabatudha jedhu. Akka Obbo Charinnat jedhanitti taanaan geerarsi bakkaafi haala itti geeraramutu barbaachisa. Kana jechuun, geerarsi yoomessa mataa isaa ni qabaata jechuudha. Inni daldalu yeroo daldalaaf deemu geeraruu danda'a. Inni [doonii] oofus, inni xiyyaara oofus bakkuma bakka isaatti haala keessa jiruufi waan hojjetu geerarsaan ibsata." Hanga ammaatti gosa geerarsaa qorannoodhaan adda bahan sagaltu jira jedhu qorataan aadaa fi seenaa Obbo Charinnat. Kunis jifaara saglan geerarsaa jedhama jedhan. Jifaara geerarsaa kana keessaa ka'umsa kan ta'e faarsuu jedhama. Faarsuun kun ammoo mataafi mana ofiirraa jalqaba jedhu. Fakkeenyaaf: Birbisa mootii mukaa Funyoo malee yaabuuree Abbaan ofii gooftaadha Haati ofiisoo giiftiidhaa Isaan malee waamuuree...kan jedhutu geerarsa faaruu ibsa jedhan. Kana keessatti haati ga'eesheetiif geerarsaan ni faarfamti; abbaanis akkasuma. Jiruufi jireenya keessatti geeraraan tokko mana isaa, maatii isaa, haadhaafi abbaa isaa faarsuurraa jalqaba kan jedhan Obbo Charinnat, achirraa ammoo lammii isaa faarsuun geeraruutti darba. Kana malees, midhaanis faarsuun, loon isaas, jiruufi jireenyas faarsuu ni danda'a geeraraan tokko. "Wanti faarsan baayyeedha. Hiriyyaa isaallee faarsuu ni danda'a namni." Jifaarri geerarsaa lamaffaan geerarsa gootaadha jedhu hayyuun seenaafi aadaa kun. Dura gooti eenyudha kan jedhuu beekamuu qaba. Akka Oromootti goota jechuun jedhan, "Nama ummataaf dararameefi wareegamedha. Namni geerarsi gootummaan geeraramuuf kana keessatti ilaalama." Akkas jedhee jalqaba geeraraan gootummaa: Wayyaa koo dhuma hin oolle Maaliifan hiddiirraa qabee Gurra jirbii balleessa Irruman buta malee; Lubbuu koo du'a hin oolleef Maaliifan diinarraa dheessa Gurra abbaa koo balleessaa…. Akka Obbo Charinnat jedhanitti geerarsi gootummaa nama ni madaala. Oromoon waan sadii ilaaluun gootummaan faarsa--goota, arjaafi beekaadha jedhu. Gahumsa ofii ibsachuuf waan geeraramuuf geerarsi umurii Qeerrummaa irraa jalqabee shaakalama. "Oromoon waan hin ta'iin ta'eera hin jedhu; waan hin qabnes qaba hin jedhu. Kanaaf, kan hin jirreefi hin qabneen hin geeraramu. Kan geerartu kan ummata biratti mirkanaa'aa ta'eefi ummati kan beeku ta'uu qaba." Jifaarri geerarsaa kan biraan, geerarsa ajjeesaadha. Akka isaan jedhanitti ajjeesaa kan jedhamu addamsituudha. "Akka ar'aa kana namoonni kilaashiinkooviitiin arbafaa ajjeessanii sirbu miti dur. [Cuubeetiin] harkaan arba qabatee wallaansoo qabee ajjeesa. Eeeboon shaanfoo jedhamu jira, eebootiin darbatee waraanee ajjeesuun geerara." Itti aanee kan jiru ammoo geerarsa qonnaan bulaadha jedhan. Qonnaan bulaan waa'ee omishaafi midhaan isaa geeraruu ni danda'a. Xaafii isa dhuka sadii Gurguraan isaa nama sadii, Boqqolloo isa shumburaa Lama shanan gurguraa…jechuun kan itti fufutu jira. Geerarsi inni shanaffaan geerarsa daldalaati akka Obbo Charinnat ramadanitti. Hojiin qonnaan bulaafi daldalaan tokko miti; geerarsi isaaniillee akkasumadha. Fakkeenyaa: Ooshee ooshee ya bullaa Angatoo lookoo teephaa Waan miilanaa meeqaa Lakkoofsa isaa situ beekaa… jedhaa geeraraa harree oofu jechuun yeedaloodhaan miidhagsanii ibsu. Geerarsi kan biraan geerarsa cigoodha jedhu. Geerarsi cigoo kun yeroo ammaa kana gara addaa addatti uumanii waliif deebisuun walmorkachuudha ykn 'monologue' kan jedhamutti jijjiirameera. Geerarsi cigoo kun ammaafi ammatti uumuudhaan deebii bifa cigoon geeraruu waan ta'eef bilchina kan agarsiisudhas jedhu. "Sammuun isaanii hangam saffisaan walaloofi yeedaloo qindeessuu akka danda'udha kan agarsiisu." Akaakuu geerarsaa kana keessatti inni tokko isa kaan arrabsa. Tokko ajjeesaa ta'ee kaan ammoo kan biraa yoo ta'u kanaan wal ciguu danda'u jechuudha. Inni tokko takkaa yoo jedhu inni kaan ammoo ni deebisaaf. Jifaarri geerarsi torbaffaan geerarsa roorroo jedhama. Kanaaf fakkeenya yeroo geerarsaa ibsan akkas jedhan: Qiixxaa eelee sibiilaa Ya irraan bukatashee Ya jalaan gubatashee Isa beekuuf gabbinaa Isa hin beekneef salphinaa... Midhaaniin midhaan nyaachuun Raacatiin haa raawwatu Alagaa waliin duuluun Goobanaan haa raawwatu…. Geerarsi gosa saddetteffaa ammoo abbaltii jedhama. Akka hayyuun kun ibsanitti geerarsi abbaltii hawwii fuula duraa ibsachuuf kan geeraramudha. Jifaarri geerarsaa saglaffaan ammoo geerasa gaabbiidha. Akka Obbo Charinnat ibsanitti geerarsi bakka fedhetti yoo geeraramanis jifaara saglan kana jalatti ramadamu. Geerarsi akka jifaara isaatti yeroo geeraramu namoonni hirmaatan ykn dhaggeeffatan geeraraa sana jalaa ni qabu. Jalaa qabuun sun cooka jedhama. Cookuun kun namoonni baayyatanii yeedaloo bareedaadhaan waliin ta'uun ergaa geerarsaa sanaaf deebii kan ta'u ykn kan geeraraa jiru cimsuufi kakaasuudha. Cookuun karaa biraatiin akka sagaleen isaa jalaa hin ciccinne gargaara. Fakkeenya cookuu hedduu Obbo Charinnat yeedaloon ibsan keessaa tokko akkas jedha: Akka baalsasaafoomii buqqee ganna nyaatu Akka jaalalaafoomii bukkeetti walbaatuumii Dabalimee, geerarimee…. Geerarasaan  nama nama dhaanu komachuutii hanga bulchaa cunqursu qeequutti dubbii dachaafi baaqqeen himu. Yaada isa dubbii qaraan ibsachuu hanqatan geerarsaan labsu. Hayyuun Fookloorii kan tahan Dr. Darajjee Fufaan ammoo geerarsi oguma waan taheef, Oromoon ittiin of himata, seenaa waan taheefi ammoo bu'aa bahii jireenyaa ittiin dubbata. Geeraraan lafa namni walitti qabametti onneen haa dhuftuufiyyuu malee laftii hundi kan geeraraati jedhama. Barsiisaan fookloorii dubbisnes, ''cidha, daboo, gadaa bobba'aniillee gaafa laga bulan halkan ka'anii geeraru, karaa gaafa deeman dadhabbii ittiin bahuuf, mukuu itti bahuuf ni geerama'' jedhu. ''Mallattoo eenyummaa keessaa tokko waan taheef geerarsi lafa Oromoon jiru hundumaa jira'' jedhu doktar Darajjeen. Muffii, gadadoofi dararaa sabaa geeraraan kan garaa garaatu beeka jedhee hin hambisuu laphee dhiibbatee jecha isaa qaratee addabaabyitti dhoosa. Oromoon geerarsa isa jagnummaa ittiin lallabu, isa hiriyyeefi jaala ittiin lellisu isa biyyaafi goota ittiin faarsu afaanumaan ilmaansaatti himee dabarsaa asiin gahee jira. Kanaais, geerarsa keessa kuufama seenaa guddaatu jira. Akka namoonni dhimma kanarratti qoratan jedhanitti, waltajjiin geerarsa jajjabeessu badaa waan dhufeef geerarsi qabbanaa'aa dhufeera. Gosti geerarsaa ajjeesaa keessumaa ajjeesuun  dhorkaa tahuu isaarraa kan ka'een jifaarri geerarsa ajjeesaa qabbanaa'uun ni himama. Hayyuuwwan seenaafi aadaa akka dhaamanitti, Afoola Oromoo madda seenaafi aadaa guddaa ta'e geerarsa dhalootaaf dabarsuun barbaachisaadha jedhu. Afaan qofaan dabarsuurra darbee bifa qorannoo qindaa'aa ta'een gabbisuun dhalootaaf dabarsuun itti gafatamummaa hundaadhas jedhan.


Aadaa Oromoo: Abbaan Gadaa Booranaa maalif ijoollummaatti filame

Booranni Abbaa Gadaa 74ffaa akka ta'u Halakee Mallicha Halakee filatee, lallabuuf qophiitti jira. Abbaan Gadaa attamiin akka filamuufi maaliif daa'imummaatti akka filamu iyyaafanneerra. Abbaan Gadaa Booranaa gaaf baalli kennee aangoo irraa bu'u, waggaa 40 duuba gogeessi isaa aangootti yoo deebi'u eenyu Abbaa Gadaa akka ta'u ni dhammata. Sirna kana booranni 'baannachuu' ykn 'ni baannate' jedha. Daa'imti baannatamu sun Dabballee yoo ta'u, Gaammee xixiqqaa fi Gaammee gurguddaa keessatti laalame osoo hin Kuusomiin ykn Kuusa hin ta'iin Abbaa Gadaa akka ta'u filatama. Erga filatamee booda ammoo ni lallabama. Akka hayyuun aadaa fi seenaa Aab Jaatanii Diidaa jedhanitti, kan filatu uummata bal'aadha. Kan filatamu garuu gogeessa tokko qofa keessaati. Daa'imti Abbaa Gadaa ta'uuf filatamu kan baannatame sana ykn kan dhibiis ta'uu danda'a. Sababiin daa'imummaatti filataniif, 'Waaqatu seera kana daa'imaaf kenne jedhani' jedhu Aab Jaataniin. "Daa'ima Waaqatu itti dhufe, daa'imni cubbuu hin qabu, daa'imni qulqulluu waan jedhaniti keessa jira" jedhu. Ulaagaa Abbaan Gadaa itti filamu keessaa inni guddaan qulqullummaadha jedhu. "Isaa ol Waaqa malee wanni dhibiin hin jirtu waan ta'eef, safuu fi aadaa beekee qulqullummaan akka guddatu daa'imummaatti filatu" jedhan. "Namni guddaan eegi waan hagam keessa darbe, kufee ka'ee, waan fedhe dubatee, hamaa dalagee booda Abbaa Gadaa ta'uu hin danda'u" jedhu. Gadaa keessatti dura shaakalanii nama bulchu malee namarratti hin shaakalani jedhu. Eennullee kan daa'imummaan lallabame kan yaraa ykn gowwaa ta'e aadaa keessattii agarre jedhu. Abbaan Gadaa Booranaa amma baallii of harkaa qabu Kura Jaarsoo waggaa afur booda Boruu Guyyootti baalli kenna. Boruu Guyyoo waggaa 8 bulchee, Madha boruutti kenna, Madha Boruu waggaa saddeet bulchee Halakee Mallicha  kan amma lallabamuuf deemu kanatti kenna jedhu. Halakee Mallicha wayita ammaa Gaammee gurguddaa keessa jira. Fuuldura guyyaa warri ayyaana ilaalee murteeffaturratti galmi lallabaa ijaarame, sangaan lallabaa qophaa'e jila guddaan Abbaa Gadaa 74ffaa ta'ee lallabama. "Gaafas rifeensa irraa haadanii sirna aadaan gargaartota isaa waliin lallaban, achiin duuba ni Kuusoma ykn Kuusa ta'a." Ganna 20 booda baallii fuudhee Abbaa Gadaa ta'a, waggaa 20 kun waggaa barumsaati jedhu Aab jaataniin. Achi booda maalummaa Gadaa, maalummaa Aadaa argaa dhageettiin sirriitti barsiisaa guddisu jedhan. "Yeroo kuusaa akkam deemaa, Raaba ta'uuf durba fuudha, durba akkamii fuudhanii, aadaa akkam gaggeessani cufa barsiisu," jedhu. Mucaan amma Abbaa Gadaa akka ta'u filame kun, ni filame malee hin lallabamne. Fuuldura kana jila guddaa qophaa'u irratti Booranni guutuun bahee lallabata jedhu Aab Jaataniin.


Gadaa Oromoo Tuulamaa: Waldhibdeen Gadaa Tuulamaa keessaa maaliif fala dhabe?

Fulbaana bara dabre baallii ka fudhatan Abbaan Gadaa Tuulamaa Goobanaa Hoolaa Irreessoo barri Gadaa isaanii otoo hin obba'in 'alangeen irraa fuudhame' ykn buqqifaman jedhu mataduree haasaa ijoo miidiyaalee hawaasummaa ta'eera. BBC'nis dhimmuma kana qulqulleeffachuuf qaamolee dhimmi kun isaan ilaalu odeeffateera. Abbaa Gadaa Goobanaa Hoolaa BBCtti akka himanitti 'dubbiin kun dubbii dharaati,'' jedhu. Abbaan Gadaa Tuulamaa duraanii Bayyanaa Sambatuu garuu, namni haaraa alangeen dabarfameef jiraachuu dubbatu. Abbaan Gadaa haaraafi kan duraanii haasofsine dabareedhaan wal himatu. Waldhabbiiin isaanii waggaa lamatti hiiqa. Odeessaalee walitti dhiyaatan kanneenillee dubbisuu maltan: Sirni Gadaa rakkoolee hawaas-dinagdee araaraan waldhibdee furuun beekamu, Abbooti gadaa baallii walitti dabarsan mana murtiitti wal himataa jiru. Waldhabbii Abbootii gadaa haaraafi duraanii gidduu tureef Biiroo Aadaa fi Turizimii Oromiyaatu gidduu keenya seenee wal nu dhabsiisaa jedhanii himatu abbaan Gadaa duraanii Bayyanaa Sanbatoo - Goobanaa Hoolaa kana hin fudhatan. Biiroon Aadaa fi Turizimii Oromiyaa garuu waldhabsiisuuf otoo taane araarsuuf gidduu seenuu ibse. Abbaan Gadaa Tuulamaa duraanii Bayyaanaa Sambatu garuu aangoo isaanirraa buqqifamuu (mulqamuu) dubbatan. Seeraan bulchuu hin dandeenye jedhanii kaasu. Akka isaan jedhaniitti guyyoota lama dura sirna muudama hordofuun namni haaraan bakka isaanii bu'e muudame jiraachuu BBC'tti himan. Miseensota Gadaa isaanitu walitti qabamee irraa kaasee jedhan. Miseensa Gadaa guutuu aanaalee 42 keessaa dhufani gara namoota 400 guutanitu walitti qabamee irraa kaase jedhan. Abbaa Gadaa Goobanaa Hoolaa reefuu waggaa tokko ergan iddoo namoonni kumaatamatti lakka'aman argamanitti muudame jedhu. Gama biraatiin, Abbaan Gadaa duraanii Bayyanaa Sambatu, Biiroon Aadaa fi Turizimii Oromiyaa 'gidduu keenya seenee walitti nu naqaa jira,' jedhanii himatu. Hoogganaa Itti aanaan Biiroo Aadaa fi Turizimii Oromiyaa Aabba Kabbada Deessisaa garuu waldhabbii kana keessaa qooda akka hinqabne BBCtti himan. ''Baallii walitti dabarsuun walqabatee adeemsarratti rakkootu ture,'' kan jedhan Aabba Kabbadaan, waldhabbiin isaanis waggaa 2 guutuu kaasuudhaan akka jaarsummaan gidduu seennee turre, silaa akka mootummaatti gidduusaani taa'uun nurra hin turre jedhan. Abbaan Gadaa Tuulamaa Goobanaa Hoolaa aangoorraa kaafamuu akka hin beeknes dubbatu. Waggaa saddeetitti qofaa aangoo walitti dabarfama yoo rakkoon addaa jiraate waggaa 4tti gamaggamanii jijjiru malee, abbumti arge kan arge muude kaan buusuu hin danda'u jedhu. ''Abbaan fedhe lafuma ka'ee abbaa Gadaa hin muudu sirna of danda'e qaba,'' jedhu. Abbaan Gadaa Tuulamaa Goobanaa Hoolaa Irreessoo wayita Fulbaana 2018 [A.L.I Fulbaana bara 2011] baallii fudhatanitti "Gadaan Meelbaa kan mirgi Oromoo itti kabajamuu fi aadaafi duudhaan itti dagaagu akka taatu nan hojjedha," jechuun isaanii ni yaadatama.


Keeniyaa keessatti hojjettoonni uffata biyyasaaniitti oomishame akka uffatan ajajaman

Mootummaan Keenyaa hojjettoonni mootummaa biyyattii guyyaa Jimaataa fi guyyaa ayyaanaa uffata biyyattii keessatti oomishame uffachuu akka qaban ajaja dabarse. Karoorri kun indastiriiwwan biyya keessaa jajjabeessuuf yoo ta'u ajandaawwan gurguddoo arfan Pirezidaanti Uhuruu Keenyaataan hojiirra oolchuuf jiran keessaa isa hangafaati. Ajaja kana nama gorsaa seeraa ta'e Janaraal Kenedii Ogeetoo jedhamantu karaa gaazexaa 'Daily Nation' dabarsan. Barreeffamichi akkas jedha: ''Oomishaalee indastirii keenyaa fayyadamuun damee manufaakchariingii guddisuu fi carraan hojii bal'inaan akka uumamu gochuudhaan ajandaawwan misoomaa gurguddoo arfan biyyattiin qabattee jirtu milkeessuuf hojjetaan mootummaa hunduu guyyaa jimaataa fi guyyaa ayyaanaa uffata keenyaa keessatti oomishaman uffachuun barbaachisaadha'' Namna guyyaa jedhametti uffata kana hin uffanne adabbiitu mudatamoo maal ta'a kan jedhu wanti mirkanaa'e hin jiru. Pirezidaanti Uhuruu Keenyaataa fi Itti Aanaan isaanii Wiiliyaam Ruutoon 'Guyyaa goototaa' magaalaa Mombaasaatti Dilbata darbe kabajamerratti uffata oomishaalee Keenyaa ta'an uffachuun fakkeenya ta'aniiru. Qondaaltonni mootummaa fi hojjettoonni guyyaa kanarratti argamanis uffata Keenyaa uffataniiru.


Gurraacha ta'uun akka turistiitti biyya biraa daawwachuun mudannoo addaa qabaataa?

Gurraacha ta'uun akka tursitiitti biyya biraa daawwachuuf imaluun mudannoo addaa qabaataa laata? Sababiiwwan adda addaatiin walqabatee dargaggoonni gurraachoonni maatii isanii caalaa imala biyya biraatti ni taasisu. Yeroo boqonnaa isaanis bashannaanuufi biyyoota biraa daawwaachuuf dabarsaa jiru. Imaltoota gurraachoota keessaa namoonni hafu waan isaan mudate BBC'tti himaniiru. ''Riifeensa dhabuun, haalluu diimaa hidhiitti dibachuun, gurraacha ta'uun kiyyaaf bakka hundatti adda baafameen mulladha,'' jetti Jaasikaa Naabongoo yeroo BBC'tti dubbattu. ''Keessattuu wayitan biyya Hindii Taaj Maahaal daawwachuu deemeetti na waliin suuraa ka'uuf hiriiraa turan. Bayyeenis jireenya isaaniitti nama gurraacha arganii akka hibeekne natti himan. Yeroo muraasaan booda baayyee na aarsee ture.'' Isheenis karoorashee biyyoota addunyaa hunda daawwaachuuf qabaachaa turte fiixaan baafachuun dubartii gurraattii jalqabaa taatee jirti. "Paasportii biyyoota Ameerikaa, paasportii Yungaandaa qabaachuun kiyyaa baayyee na fayyadeera," jetti. Haaluma walfakkaatuunis Liiz, Bironaa, Koojoofi Jees waa'ee mudannoofi muxannoo turstii gurraachaa ta'uu saanii maal akka fakkaatu BBC'tti himaniiru. "Wayitan ijjoollee tureetti gurraacha ta'uu kiyyaan attamiin akkan hubatamu hin beekun ture. Yaaddoofi sodaan maatiin kiyyaafi namoonni gurraacha ta'an jireenya kiyya keessa kaa'an jira," jetti Liiz Ogbonnaa -Goodfirii. "Amma garuu ilaalchaafi yaada namootaa nan keessummeessa. Akkasumas muuxannoo biyyoota biraa daawwachuun argamu hubachuu eegaleera," jetti shamarreen umuriin waggaa 28 fi kan maatii Naayijeriyaarraa Landaniitti dhallatte kun. "Biyya Chaayinaatti muuxannoo hedduu gaarii ta'een dabarse. Aadaafi nyaata isaanii baayyeen jaaladha. Biyyi Kuubaas biyya biraa Liiziin imala isheetiin baayyee jaalateedha, ''Achitti gonkumaa akkan tursittii ta'ee natti hindhagahamne. Baayyee bilisummaatu natti dhagahame ture," jetti. ''Isaan waliinis shubbisuun aadaa isaanii waliin dhamdhameera.'' Biriyoonaa Laambaak, shamarree umurii waggaa 24 yoo taatu, Meeriilaand Ameeriikaatti barreessituu firiilaansariiti. Isheenis dhaloota darbaniif kabaja keennuun nan barbaada jetti, keessumaa waan carraa amma isheen argattee kana argachuu hindanda'iin darbaniif. "Imalli keenyaa seenaansaa baqannaafi kolonneeffamuutti hidhata qaba. Fedhiifi bilisaan imaluu keenyaaf akkaakkayyuuwwan keenyaaf kabajaafi ulfina kenniinaaf." Biriyoonaan biyya Fillippiin keessatti yaadannoo baraa jireenyaa isheetti karoorfataa turte akka argattee himti. ''Akaakayyuun abbaa kiyyaa gurraattiifi lammii Filipphiin turan. Kanaafuu, umamaan biyya kanaaf hidhatan qaba jechuudha," jetti. ''Dhugaattiis baayyee gammachuun natti dhagahamuun namoota amanuudhaaf hin rakkannee ture.'' Kunis yaada Kojoo Biraawon, dargaggeessii umurii isaa 27 ta'e itti walii galuudha. "Namoota haaraa kan imala kiyyaa kan hin dagatamne naaf taasisaniin wal arguu kiyyaatti baayyeen gammada," jechuun BBC'tti himee lammiin Biritish  dhalootaan garuu Gaanaarraa  ta'e kun. Imala isaa dhiyeenyaatii Afriikaa Kibbaarraa gara Siwaaziilaanditti taasiseera. Akkasumas Raashiyaa, Silovaakiyaafi Chaayinaa dowwachuu isaa hima. "Sababii sanyii kiyyaaf jecha biyyiin itti deebii'uuf didu tokkoyyuu hinjiru,'' jedha Koojoon. ''Biyyoota namoota gurraachi baayyee xiqqaa itti ta'ee keessatti namootaan wal baruufi hundi keenyaa waliin jiraachu akka dandeenyu itti agarsiisuun baayyee barbaachisaadha.'' "Nuti walumaa galatti namoota gurraacha bakka buuna,'' jetti Jeesikaa Anyaan -Biraawoon oggummaan doktara kan taateefi Landan irra kan dhufte. "Waa'ee riifeensa kiyyaa namootatti himuun baayyee kan dadhabsiisu ture.'' Kan amalees, namoonni gurraachoonni hundii akka waan Afriikaa-Ameeriikaa ta'an qofaatti ilaalan jiraachu himti. ''Lammiileen Birishi garuu kan gurraacha ta'aan jiraachuu hin beekan. Ilaalacha akkasiitu jira.'' Biyya maatiin ishee irraa dhufan Gaanaa dowwachuun ammoo waan Jeesikaa caalaa gammachisee keessa tokko. ''Achi dhaquu jechuun, ati gurraachaa miti garuu nama ta'uu jechuudha. Kunis waan nageenya dhugaa naaf kenneedha,'' jetti. ''Miirrii 'mana jalqabaa' jedhu mataansaa baayyee cimaadha. Dhugaattis bakka kam irraa akka taate baruun barbaachisaadha. Innis waan ati hojjattu hunda kallattii siif qabachiisa.'' rakkoolee inni qabaatuun alattis, qaama imaltoota dargaggoo gurraachaa ta'usheetti baayyee akka boontu himti Jeesikaan. ''Imalli kun jireenya kiyyaa ifa naaf waan kenneef waan hunda argachuun akkan gara mana kiyyaatti deebii'eetti dubbachuun danda'a.'' ''Yoo aduun qaama kiyyatti bahu, gogaan kiyya ni googa. Kanarras, waanan kanan danda'ee hunda abooruu barbaadeef baayyee gammachuutu natti dhagahama... Kana kana fakkaatu gammaachuun biraa kan jiru natti hinfakkaatuus.''


Hayyuu 'Osoo uummata kanaaf agabuu oolee bulee hojjedhuun galata dhabe'

Osoo uummata kanaaf hagabuu oolee bulee hojjedhuun galata dhabe, kanaafin Irreecharraa hafee dhokadhee mana oole jedhan abbaan Gadaa duraanii Tuulamaa Bayyanaa Sanbatuu. BBC waliin turtii addaa taasisaniiru, dhiyaadhaa. Viidiyoon Bizuworqi Olaanaa


Cuukkoo km 4 : Irreecha hora Finfinneef cuuqqoon hojjetamaa ture xumurame

Cuukkoon Irreechaa kiiloomeetiira afur dheeratu qophaa'ee xumuramuu, dhaabbanni dhangaa kana qopheessee Kaaffee Internaashinaalii Odaarraa BBCn odeeffateera. Abbaan qabeenyaa dhaabbatichaa Obbo Dimbuu Abdallaa, BBC'tti akka himanitti duudhaan ganamaa Finfenneetti deebi'uusaatiin wal qabatee animmoo kan gahee koo gumaachu jecha cuukoo dheeraa kana qopheesse jedhaniiru. "Sabni bal'aan kun nyaata aadaa maal qaba?, Maaliin beekama? gaaffii jedhuun yaade jalqabe. Nyaata aadaa gurguddaa shan erga adda baafadheen booda, cuukkoo filadhe" jedhan. Qabsaa'onni duriillee wayita bosona turan Micciirraa (Cuukkoo) kana nyaachaa waan turaniif, nyaata kallattii hunda Oromiyaatittis beekamu wana ta'eef isarratti akka fuullefatan himu. Nyaata Cuukoo kanas galtee isaa hunda baadiyyaarraa akka fidanis ni himu. "Dhadhaa qulqulluu, garbuu xaa'oo malee faca'eetti fayyadameen nyaata kana hojjedhe" jedhan. Cuukkoo kiiloomeetira afur dheeratu kana hojjechuufis garbuu kuntaala 49 fi dhadhaa kiloogiraama 3,538 fayyadamuus himan. Haala itti hojjatamees wayita ibsan, nyaata baayyee dheeraa ta'e kana qopheessuurrattis namoonni 18 akka hirmaataniifi guyyoota 29 akka itti fudhates jedhaniiru. "Namoonni 18 kun ganama jalqabanii hanga halkan keessaa saatii ja'aatti hojjechaa turan. Hojjettoonni sun hirriibuma qofaaf bahaa turan" jedhu. Dheerina nyaatichaa meetira tokko tokkotti kukkutamee kan hojjetame yoo ta'u, qulqullina irrattis biiroon eegumsa fayyaa Oromiyaa ogeessota ramadee hordofaa turuu eeran. Nyaatichi pilaastikaan kan saamsame yoo ta'u, bal'ina hanga seentimeetira torba ta'u qaba. Nyaata aadaa dheeraa kun galmee dinqisiisoo addunyaarratti akka beekamuufis Ministeera Saayinsii fi Inooveeshinii akkasumas biiroo aadaafi Turizimii Oromiyaa waliin qindoominaan hojjechaa jiraachus ni himu Obbo Dimbuun. Akkaataa qoodinsa guyyaa Irreechaa Irrattis koree hundeessanii akka jiranii fi yoo qaamni mootummaa nurraa fudhachuu baate gatii madaalaawaadhaan warra Irreessaaf dhufeef akka gurguramus himan.


Bara Haaraa Itoophiyaa: Buqqisaa - jala bultii bara haaraa Salaaletti

Guyyaan har'aa ykn jala bultiin bara haaraa kun Salaaletti 'Buqqisaa' jedhamee kabajama. Guyyaa itti shamarran Qunni buqqifatanii sirba boriif itti qophaa'anidha jedhu manguddoon Aanaa Kuyyuu Obbo Hamdee Abarraa. "Shamarran ganama lafaa kaatee qunni buqqifachuu dhaqxi, dargaggoon ammoo shimala isaa qabatee, boruuf haala mijeeffachuuf lafa shamarran qunni buqqifatan dhaqa," jedhu. Guyyaa boruu shamarran 'karameellaa' bitteefi dhaqxi dargaggeessi ammoo 'shittoo' biteefi dhaqa guyyaa jaalalaati jedhu. Yeroo itti 'Wadaajii' ilaallatan ykn ammoo fuudhaa fi heerumaaf itti waal kaadhimmatanidha jedhu. Guyyaan kun guyyaa loon kaloo ykn lafa dheedumsaa dhoowwamaa turetti gadi dhiifamanidha jedhu. Abbaan Warraa bullukkoo isaa uffatee loon isaatti baha. Kaloon Adoolessa guyyaa 21 irraa eegalee dhoowwama, har'a galgala loon itti gadhiisu. Guyyaa loon itti quufanidha jedhu. Erga horiin quufanii moonaatti galaniin booda manatti ol deebi'anii dhangaa qophaa'e nyaatu. Dhangaan qophaa'u Daabboo, farsoo fi Nuugii tumamee qophaa'udha. Qophiin kun ji'a tokko dursee eegala akka jiraattuun magaalaa Gabra Gurraachaa Aadde Jamaayinesh Kabbee jedhanitti. Wayita shamarran Qunni buqqifatan, haadholiin ammoo dhangaa kana qopheessu jedhan. "Daabboo fi Nuugiin erga cabee booda, warri dhiiraa daamotii ibsatu" jedhu Obbo Hamdeen. "Wayita abbaan warraa daamotii ibsee deebi'u, haati warraa callee ishii miiccitee eegdi jedhan. Calleen kan ateeteeti, ateetee ishii haaromsiti jechuudha," jedhan. "Calleen ateetee erga miiccamee booda, dhadhaa addaannoo, kan har'a ykn kaleessa raafamee akkasumas qiincee qopheeffattee, ateetee facaafatti" jedhu. Qinceen garbuurraa qophaa'a. Meeshaan qinceen kun itti qophaa'u akka gundoo fi gingilchaa hundi haaraadha jedhu Aadde Jamaayinesh. "Asham Asham, kan baranaan nu geeche egereen nu gahi, xixinnaa nuu guddisi guddaa keenya nuu bulchi, kan facaafnee alaa gabnu gahii nu nyaachisi, Asham asham kan seentu nagaan seeni, kan baatu nagaan bahi jenne facaafanna," jedhu. Ateetee facaafachuun, bara haaraa gahuuf galateeffachuu yoo ta'u barri dhufu kan milkii akka ta'u kadhachuus ni dabalata. Sana booda Abbaan Warraa eebbisee qincee dabalatee dhangaan qophaa'e maatii waliin nyaatama. "Qinceetti barbareen itti hin godhamu, taliila baqsaa itti naqnee maatii keenyaaf kennina" jedhu. Gaafas maaddii bal'isnee qopheessina jedhu. "Bal'ifnee si kadhannaa bal'isii nuu kenni, guuti nuu kenni guutnee sii laannaa jennee Waaqa kadhanna. Bariitu isaa shamarran qunnii buqqifatan qabatanii mandararra deemanii sirbu. "Kan dulloota ykn loon qabu dhadhaa kennaaf, kan waan kennu hin qabne ni eebbisu. Kan baranaan isin gahe egereen isin haa gahu, xixinnaan guddadhaa, guguddaan heerumaa jedhanii eebbisu," jedhu. Yeroos shamarran ammoo Seesaa jedhanii warra kennaniif akkasumas Birraa faarsu jedhan. 'Seesaa, goofaree gootaa Birraan barite hooda' jedhani faarsu.


Baangiladish: Misirroo hamaamota waliin heerumuuf mana misirrichaa deemte

Misirroon biyya Baanglaadish faallaa aadaa biyyattii dhaabbachuun namoota dhibba hedduu waliin misirricha fudhuuf guyyaa gaa'ilasheetti gara mana musirrichaatti imalte ijoo dubbii taate. Shamarreen waggaa 19, Khadiza Akter Khushi namoota dhibba heddu waliin ta'uun gara mana abbaa warraashee gara fuula duraatti imalte. Kanas keessummota isheef jecha hinraawwanne; mirga dubartootaaf qabsaa'uuf malee. Shamarreen kun akka himteettis, kana kan raawatte dubartoota Baanglaadish hundi akka gocha ishee kana hordofan abdachuun. Gochi ishee kunis aadaa biyyattii keessatti kan jalqabaa ta'un baayyee cimaa ture. Waggoota dheeraaf boiyyattiitti aadaa kana faallaatu raawwatamaa ture. Dhiiratu gara mana intala imala malee shamarreen/ intala miti. ''Dhiirri intala gaa'ilaan yoo fuudhee, dubartoonni maaf dhiirsa isaanii fuudhuu hindandeenye?'' jechuun ture gaafiin kan kaafte misirrittiin. Haa ta'u malees lamaan isaaniyyuu sodaa keessa galanii turan. Namni tokkoos misirroonniifi maatiinsaanii akka reebaman yaada kennee ture. Khadiza fi abbaa warraa sheetiif garuu kun dhimma salphaaf mirgaan wal ilaalatu ture. ''Asiitti kan yaadnu waa'ee aadaa miti,'' jechuun BBC'tti himte. ''Dhimmich dhimma mirga dubartootaati. Harra osoo shammaran dhiiratti heruumuuf deemanii, kana booda hinqaana'an. ''Sirriiyyuu miidhaan dhiibaa akka hirratu taasisa, dubartoonnis kabaja ni argattu. Eenyumtuu eenyuun gadii hinjiru.'' Jara gaa'ila dhaabbatan kunneenis ilaalacha jiraachu malu ni beeku. Gaa'illi kunis kan raawwate baayiyyaa biyyattii karaa daangaa Hindiitti guyyaa Sanbata darbee ture. Waan jarri kunnee  raawwatan kanas duree miseensi maatii kamiyyuu hinbarre ture. Haa ta'u malee firri gurbichaa Taarigul in waggaa 27 dhaquun misirriitti daraaraan simachuu dirqama ture. Isheenis isuma goote. Kan biraa waniti isaan dogogora raawwatan tokkolleen hinjiru. ''Baayyeen mana murtiitti wal fuudha, kaan ammoo masjiidatti. Nuti haala amantaatiin wal fuune,'' jedhaniiru misirroonni. ''Namni gaa'ilicha galmeessuu ture, ragaanis ture. Akkas haalli gaa'illi itti galmaa'u. Nutis kan raawwannee kanuma ture.'' ''Waan namoonni yadaniifi jedhan omaa miti. Namoonni kaan adda yaadu danda'u. Garuu hundinu waan barbaade jechu danda'a.'' Akka aadaa biyya kanaatti gurbichatuu fira isaa waliin mana intalaa deemuun gaa'illi itti gaggeefama. Kunis osoo intallii maatii isheetiin nagaatti hinjedhiin dura gurbichi mana intalaatti argama. Kunis haala gaa'ilaa dur irraa kaasee raawwatamaa tureedha. Garuu Meherpur keessatti, godina Lixa Baangilaadishiitti waan addaa ta'eetu raawwate. Intalattiitu heerumuuf maatii ishee waliin gara mana mucaa gurbaa dhaqe. Gummaachi gocha kanaa hubatamuu hindanda'amu ta'a. Dhiirota baayyeef kun akka tuffiitti ilaalama. Tarii namoonni kaan akka arrabsootti ilaalu danda'u. Kunis mandara xiqoo akkasii dhisiitii Magaalaa Baangiladish keessatulleen raawwatame hinbeeku. Jarri kunneenia cimina guddaa agarsiisuun jireenya gaa'ilaasaanii eegalan. Ofitti amanummaa isaanii alattis, gochisaanii kun murtee haxxummaati. Baangilaadish baroota dhihoo keessa wal qixxummaa saalaatiif sochii cimaa taasisaa jirti. Haa ta;u malee ammalleen dhimmootii gurguddootu hafa. Du'aatiin Nusraat Jahan Raafii kan umurii 19 intala amma gaa'illa dhaabbatteen wal fakkaata ture. Isheenis mata dure odeessaalee addunyaa taate turte. Akkuma yaadatamu waan miidhaa saalaatiif himannaa barsiisaa isheerratti dhiyeeffatteef jiraa abiddaan akka gubbattee ajjeefamtu taasifamte turte. Haaluma walfakkaatunis, Dhaabbanni motummoota Gamtoomanii (UN) dubartoota gaa'ila qaban harki lama sadii keessaa abbaa warraa isaaniin miidhaan qaamaa irratti raawwatama jedheera. Sadarkaan dubartoonni gama barnootaan qaban fooyya'insa kan agarsiise ta'ulleen, biyyoota hordoftoonni amantaa isilaamaa keessatti baayyataniitti seerri gaa'ilaa gareewwan mirgaa dubartootaan akka daangeessaafi loogii kan taasisutti qiiqama. Akkasumas baatii darbe ture manni murtii olaanaa dubartoonni wayita gaa'ilaaf guca guutan dubarummaasaanii kan eegame ta'u mirkannessuu akka qaban kan gaafatu akka hafu kan ta'e. Warri dhiiraa garu wayita gaa'ila dhaabbatan wanti ibsa tokkolleen hinjiru. Tariqul fi Khadija gaa'illi isaanii wal qixxummaa saalaatiif tarkkaanffii tokko akka ta'u abdatu. "Gaa'illi keenya ergaa waan warri dhiiraa raawwatan hundaa dubartoonni raawwachu ni danda'u jedhu akka dabarseef abdiin qaba,'' jechuun ture Tariqul Ejjansii oduu AFP tti kan himte. Yoo ta'u baatanis filannoo isaanitti baayye gammadu. "Cidha kanarrattis gammachuu baayyee argannee,'' jedhe Khadiza.


'Bakka Aadaa ummattootaa hin jirreetti aadaan Itoophiyaa hinjiraatu'

Ministirri Aadaafi Tuurizimii Itoophiyaa Dr. Hirut Kaasaa, Aadaan sabaafi sablammootaa yoo hin jiraanne, wanti aadaa Itoophiyaa jedhamu akka hin jirre dubbataniiru. Dr Hiruut haasaa fooramii Irreecha irratti hubannoo cimsuuf harra Finfinneetti gaggeefamerratti taasisaniin ture kana kan dubbatan. Dr. Hirut Kaasaa itti dabaluuniis ayyaanni waaqaaf ulfinni itti galuufi ayyaanni nagaa Irreechi haalaan kunuunfamee dhaloota dhufuuf darbuu qabas jedhan. Beektotni hawaasaas qoranoowwan saayinsaawaa taasisuunfi dhaabbileen barnootaas sirna barnootaa isaanii keessa galchuun duudhaalee akkanaa tursiisuu dada'uu akka qaban himan. Walitti dhufeenya uummattootaafi tuurizimii biyya keessaa cimsuuf ayyaannonni aadaa gumaacha olaanaa akka qaban kan himan Dr Hiruut, abbootii Gadaafi haadholiin Siinqee ayyaana Irreechaa hanga har'aa tursiisaniif galata akka qaban dubbatan. Ayyaana kana dhalootatti dabarsuuf hojjetamu keessatti waajjirri ministeeraa isaanii gahee irraa eeggamu akka bahatus himaniiru. Hawwii ayyaanni Irreechaa nagahaan akka kabajamuuf qabanis dhaamaniiru. Ayyaanni Ireeechaa ayyaana injifannoo uummata Oromoo ta'uu kan himan prezidaantii itti aanaan MN Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa "ayyaana Irreechaa iddoo jalqaba itti kufneefi waa hunda itti dhabnetti kabajuun keenya injifannoo guddaadha" jedhan. Kana malees kabajamuun Ireeecha Hora Finfinnee biyyattii keesaatti walqixxummaan sadarakaa duubatti deebi'uu hin dandeenyeerra gahuusaa kan agarsiisuu ta'uu himan. Keessummootni biyyaalee akka Keeniyaa, Somaaliyaafi Jibuuttii irraa dhufan ayyaanicharratti akka hirmaatan kan himan Obbo Shimallis "sabaafi sablamiilee Itoophiyaa qofa osoo hin taane ayyaanichi biyyaalee biroon qoodamee kan kabajamu akka ta'u shakkii tokkolee hin qabu" jedhan. Dabalataan "hayyoota idil addunyaa hirmaachisuuniifi ayyaana Irreechaa irratti qorannoo taasisuun beekumsa rakkoolee siyaasaa, diinagdeefi hawaasummaa keenya furuu danda'u akka argamuf xiyyeeffannee hojjechuu qabna" jechuun himan. Duudhaaleen ayyaana Irreechaas waggaa guutuu qoratamaa hawaasa bira akka gahanif hojjetamuu akka qabu Obbo Shimallis dhaamaniiru. Hogganaan Biiroo Aadaafi Tuurizimii Oromiyaa Obbo Girmaa Haayiluu, gama isaanitiin "fooramiin kun hubannoo ayyaana Irreechaa irraa jiru cimsuufi qorannoowwan ayyaanicharratti adeemsifamanif bu'uura kaa'ufi" jedhan. Kana malees kabajamuun Irreecha Hora Finfinnee duudhaa fi seenaa ayyaanichaa kan deebisuudha kan jedhan Obbo Girmaan, sirna dimokiraasii biyyattii keessatti kan mirkaneessuu fi sochii hawaas diinagdee magaalotaa kan cimsu ta'uu dubbataniiru. "Ayyaanni Irreechaa qabeenya walin qabnudha" kan jedhan Obbo Girmaan kabajamuun Irreecha Hora Finfinnee duudhaa fi seenaa ayyaanichaa kan deebisuu, sirna dimokiraasii biyyattii keessatti kan mirkaneessuu fi sochii hawaas diinagdee magaalotaa kan cimsu ta'uu dubbatan. Keessummootni biyyaalee akka Keeniyaa, Somaaliyaa fi Jibuuttii irraa dhufan ayyaanicharratti akka hirmaatan kan himan Obbo Shimallis "sabaaf sablamiilee Itoophiyaa qofa osoo hin taane ayyaanichi biyyaalee biroon qoodamee kan kabajamu akka ta'u shakkii tokkolee hin qabu" jedhan. Fooramii Irreechaa kanarratti waraqaaleen qo'annoo dhiyaachaa jiru. Walitti dhufeenya Irreecha fi Gadaa ilaalchisuun waraqaa qo'annoo kan dhiyeesaan ogeessi BATO Obbo Sintaayyoo Tolaa suuraa iddoo Hora Finfinnee bara 1879 kaafame agarsiisuun eegalan. Sirna Gadaa ibsuun baay'ee ulfaataa ta'uu himan. Uummata Oromoof halli siyaasaa, diinagdee, ilaacha addunyaaf qabu dabalatee wanti hundi sirna Gadaa bu'uura kan godhate ta'uu himan. Dhaabbilee gurguddoo sirni Gadaa qabu keessaa Irreechi tokko akka ta'es Obbo Sintaayyoon himaniiru. Irreechi jecha 'irree' jedhu irraa kan madde ta'uu fi irreenis jabina, cimina fi aangoo kan agarsiisu ta'uu dubbatan. Irreechi ayyaana cee'umsaati kan jedhan Obbo Sintaayyoon "Irreecha jechuun gara araaraa, jaalalaa fi dhiifamaatti ce'aa jechuudha" jedhan. Ayyaana Irreechaan walqabatees margi lalisaan mallattoo badhaadhinaa, eebbaa, carraa gaarii kan agarsiisu ta'uus himan. Abaaboon ililliis mallattoo abdii haaraa ta'uu dubbatan.


Gosa tumaa shamarran Oromoo bareedinaaf tumatan

Dubartoonni bareedina ofii eeggachuuf jecha waantoota baay'ee raawwatu. Bareedina eeggachuun kunis fuula, nyaara, rifeensa, irga, qeensa yookiin kutaa qaamaa biraa ta'uu ni danda'a. Shamarran Oromoos bareedina isaan uumaman qaban irrattii dabalataan of bareechuf kan itti fayyadaman keessaa tokko tumaadha. Tumaan kuni Arsii birratti haxaroo jedhamuun beekama. Haxaroon harka caalu fuularratti kan tumatamu dha. Eenyutu tumata? Haxaroo shamarran umuriin isaanii heerumaaf ga'etu tumata. Kan tumatanis fedhiidhuma isaaniini. Shamarreen haxaroo tumattee heerumaaf qophii akka taate agarsiisa. Kuni immoo shamarreen heerumaaf qophii hin taanes tumachuu hin dandeettu jechuu miti jedhu Aadde Girjaa Annotaan. Dubartoonni dahanis haxaroo ykn tumaa ni tumatu jedhu Aaadde Girjaan. Gosoota haxaroo Aadaa Arsii biratti haxaroo gosa lamatu jira. Isaanis babbasaa fi niqqisii jedhamu. Haxaroon niqqisii boqoo lamaan irratti tokko tokko fi areeda irrattis tokko bifa tuqaatiin kan tumataniidha. Haxaroo babbasaan immoo boqoo fi areedarratti sadi sadii kan tumatan. Kanaafuu, shammarran gosa haxaroo babbasaa tumatan lakkoofsaan tumaa sagal qabaatu jechuudha. Shamarreen haxaroo tumattee dargaggeeyyii biratti jaalala horatti jedhu addee Girjaan. Haaluma Kanaan dargageessi tokko shamarree haxaroo tumatte tokko yoo jaalate akkana jedhee sirba; Goodayyaa keetiin bilaalii, Keessa kaayii hinaarii Haxaroo keetiin na ilaali" jedhan. Yookiin immoo dargaggeessi shamarree haxaroo qabdu tokko yoo hawateefi isaa waliin akka taphattu barbaade akkas jedhaan "haxaroo kee babbasaa, raftee jirtii dammaqsaa", jedhee sirba jedhu Aaddee Girjaan. Godina Horroo Guduruu Wallaggaatti immoo shamarran mormaa fi nyaararratti tumatu. Aadde Buzaayyoo Bokkeen yeroo ijoollummaa umriin isaanii 13 fa'i ta'u kan tumatan yoo ta'u, sababa tumatanif akkanatti dubbatu. ''Yeroo ijoollummaa bareedumaaf jennee tumanna. Osoo hin heerumin dura bareednee teenya. Yeroo tumannu nu dhukkubuus bareedumaaf jenne obsina.'' Bareedinaaf alatti dhukkuba mormarra ba'u isa isaan 'hinniqqii' jedhanii waaman balleessa jedhamee waan yaadamuuf kan tumatan akka jiranis himu. Akka isaan jedhanitti, tumaa durba ykn shamarreedha malee dubartoonni heeruman hin tumatan. Kanaafis, dur dubartoonni qoraattii ykn  lilmoodhaan daakuu gurraacha eelee duuba jirun tumatu. Bakki tumatanis ''Mormarraafi nyaararra. Mormarraas hanga lapheetti kan gadi buusanii tumatan jiru. Sarbaa irrattis sadii sararanii karaa duubaa kan tumatan jiru,'' jechuun ibsu. Haa ta'u malee, tumaa mormaa, nyaaraa jedhama malee maqaa biraa hin qabu jedhan. Yeroo ammaa tumaa akkanaa arganii akka hin beekne kan himan Aadde Buzaayyoon, ijoollee isaanii lama illee hin tumsiisne. ''Ijoolleen koo tumatuu haa hafu ana irraayyuu akka isaan duguugan dhabanii boo'aa jiru,'' jechuun ibsu. Tumaan akka Aadde Buzaayyoon tumatan hafus ammallee ijoolleen durbaa ilkaan isaanii ni tumatu.


Sirba Goobee: 'Dullattiin gaanfa qaratte, adaraa gaafa dhalattee'

Sirbi Goobee kan namootni lubbuun jiraatan barri haaraan bara nagaa akka ta'uuf ittiin wal eebbisan fi namoota du'aan boqatanii gara bara haaraatti hin ceene kan ittin mararfatanidha jedhu. Goobeen sirba wayita birraan bari'u sirbamu yoo ta'u jechi Goobee jedhu sirbichas, dargaggoota gareen sirban waamuufis ni ta'a.