Aayyoo dargaggummaa hanga dullumaatti Oddoola Haroo Dambalirra qofaa jiraatan

Maqaan isaanii Aadde Kushee Gondor jedhamu. Dhalatanii kan guddatan odola (Lafa bishaaniin marfamte) Haroon Dambal qabu shan keessaa tokko kan taate oddoola ‘Tulluu Guddoo’ jedhamuun beekamtu irratti. Oddoolli Tulluu Guddoo kun odolawwan Haroon Dambal qabu keessaa isa guddaa fi abbootiin warraa hedduun kan irra jiraatanidha. Aadde Kusheen amma umuriinsaanii sagaltamoota keessa akka jiru himu. Erga dhalatanii hanga ammaattis lafa bishaaniin marfame sanaan alatti gara biraa jiraatanii hin beekan. “Tulluu guddoorraa gara odola Galiilaa jedhamu kanaatti kanin dhufe heerumaan. Abbaan kiyya waggaa 15’tti na heerumsiise. Gizee sana dubarri qaaliidha. Kanaaf achii asitti na heerumsiisan. Akka ammaa kana barumsi jiraatee ifti hin jiru wanti hundi dukkana ture,” jedha kan bara saanii yoo yaadatan. Oddoola Galiilaa kanatti erga galanii ijoollee sadii horataniin booda abbaan warraa isaanii lubbuun darbuus himu. Ergasii qofaa isaanii ijoollee isaanii guddisaa turan. Oddoola Galiilaa amma isaan irra jiraatan kanarra duraan abbootii warraa hedduutu jiraataa ture. Dhumarratti ammoo attamiin lafa sanatti isaan qofti akka hafan akkas jechuudhaan himu. “Lafa kana nama baayyee taaneeti kan jiraachaa turre. Bara dargii lafti kennamuuf jennaan hundi isaaniituu bishaan kana keessaa bahanii gara lafa magaalaatti galan. Ana qofatu asitti hafe,” jedhu. Lafa bishaaniin marfame isaan irra jiraatan kanarratti manni amantaa Ortodoksii kan argamu yoo ta’u, isaanis jaalala amantichaaf qabaniin ‘lafa kana kan na jiraachise Taabota kanaa fi waaqa’ jedhanii amanu. Dura Ijoollee isaanii sadan waliin jiraachaa turanis erga bara 1986 as garuu ijoolleen isaanii kaan heerumanii kaan ammoo magaalaatti waan galaniif odola sana keessa guutumatti qofaa isaaniiti kan jiraachaa turan. “Kuun osoo deemu kuun osoo deebi’uu dhumarratti ana qofatu asitti hafe. Duraan qabeenya horii, ro’oota baayyeen horeen ture bakka kanatti. Boodarra hunduu ni dhuman. Amma qarqaarsuma ijoollee kiyyaa fi warra nalaaluu dhufaniitiinan jiraadha,” jedhan yoo haala jireenysaanii ibsan. “Barakata Taabotaa, barakata waqaatitu bakka kana na jiraachise. Taabota kana nan jaaladha bakka kanaa deemuu hin barbaadu. Guyyaa duraan oggaan humna qabu gundoofaan hodha, jirbiin foo’a ture. Guyyaa kiyya akkanattin dabarsan ture” jechuun haala jiruu keessa dhufan himu. Lafa isaan waggoota 77 ol irra jiraatan, kana keessaa waggoota 28 guutumatti qofaa isaanii oddoola kanarra jiraatan. Lafa bishaan dambaliin marfame kanarra bineensi namas ta’e beellada miidhu hin jiru. Loonii fi re’eenis bosonuma keessa oolanii bulu. “Namoonni na dubbisuu yookan Taabota kanaa oggaa dhufan bofa argine, jawwee argine jedhu. Galata waaqaati waggaa kana hunda as jiraadhee ana waaqni ijumaanuu natti mulisee hin beeku. ‘‘Yeroo tokko tokko hanqaaquu lukkuu caccabeen arga, isa bofatu akkas godha natti fakkaata. Kanaan ala homaa argee hin beeku,” jedhan Aadde Kusheen.  Akka isaan jedhanitti, qofaa jiraachuurra nama keessa jiraachuun filtamaadha. Haata’u malee, Aaddee Kusheen ‘‘kankoo ammoo ajaja waaqaati’’ jedhanii amanu. Aadde Kusheen Afaanota sadii (Afaan Oromoo, Afaan Amaaraa fi Afaan Zeeyi) akka gaariitti dubbachuu dandahu. Namoonni qurxummii baasanii fi bidiruudhaan Haroo Dambal irra namoota daawwachiisan jaalala isaaniif waan qabaniif jecha yeroo magaala deemanii wayi bitachuu barbaadanis hanga har’aatti kaffaltii malee geessanii deebisu. Obbo Isheetuu Barreessaa ammoo ilma isaanii hangafaa yoo ta’u, amma Magaala Baatuu keessa jiraata. Haadha isaanii qofaa odolarra jiraatan gara magaalaatti fiduuf yaalii jabaa tasisulleen ‘tole hin jenne’ jedha. “Ani dur yeroon humna qabu sanayyuu lafa kana dhiisee hin deemne amma maalifan deemaa jedhu. Yoo dandeesse asumatti deddeebi’ii nagafadhu, nagargaari jedhan. Isaan deddeebi’ee gaafachuuf jalbaa mukaa tolfaadheetin qaba,” jedhan. Haadha isaa odola kanarra qofaa kan achitti hambise jaalala amantii isheetiif qabdudha jedhu Obbo Isheetuun. Fuuladurratti lafa Harmeen isaa qofaa keessa jiratan kana innis bakka bu’ee laficha jiraachuuf yaada akka qaabulleen hima. “Lafa kanatti haati kiyyaa fi maatiin kiyya seenaa guddaa waan qabaniif bakka haati kiyya qofaashee rakkattees, beeloftees waan hunda itti dabarsitee jiraatte kana anis dhiisuu hin barbaadu. Bakki sun garaa nanyaata. Anilleen bakka sana seenaa sana ittan fufaa,” jedhan. Oddoola Aadde Kusheen qofaa irra jiraatan kanarra sagalee shimbirrootaa fi re’eetiin ala wanti dhagahamu omtuu hin jiru. Namoonni re’ee horsiisan bidiruudhaan fidanii Odola kanarratti gadhiisanii deemu. Lafichi olka’iisa kan qabu waan ta’eef gubbaatti olbahanii yoo ilaalan mandaroonni bishaan gama jiran fageenyarraa kan ka’e baayyee xiqqaatanii mul’atu. Haroon Dambal kun qabeenya uumamaa daran hawwataa ta’ee, bal’ina guddaa fi Oddoolota kan qabu ta’ulleen tajaajila bashannana bidiruun alatti misoomee bu’aa buusaa hin jiru.


Namoonni haleellaa Gimbiin ajjeefaman 338 ta'uu mootummaan hime

Haleellaa Godiina Wallagga Lixaa, Aanaa Gimbii ganda Toleetti qaqqabeen lubbuun lammiilee nagaa 338 darbuu mootummaan Kamisa ifoomse. Pirees Sekireetariin Waajjira Ministeera Muummee Billeenee Siyyum ibsa miidiyaalee biyya alaatiif kennaniin poolisiin dhimmicha qorataa akka jiru himaniiru. “Ajjeechaa kana kan raawwate qaama shororkeessaa ‘Shaneedha’. Mootummaan yeroo ammaa tarkaanfii seera kabachiisuu fudhataa jira. Lammiilee buqqa’anii jiraniifis gargaarsi qaqqabaa jira,” jechuun dubbatan Billenee Siyyum. Haata’u garuu jiraattonni BBCn dubbise gargaarsi gahaan isaan qaqqabaa akka hin jirreefi rakkootti akka jiran dubbatu. Itti-Gaafatamtuu Buusaa Gonofaa Wallaga Lixaa kan ta'an Aadde Natsaanat Alamayyoo mootummaan gargaarsa barbaachisu qaqqabsiisaa jiraachuu dubbatu.  Itti dabaluunis, ajjeechicha kan raawwate qaamolee shororkeessitoota qaamolee alaa sabaafi amantii bu’uura godhachuun Itoophiyaa jeeqaniin deeggaraman akka ta’e ibsa kanaan kaasteetti  Billenee. Qaamoleen alaa nageenya Itoophiyaa jeeqan kun eenyu akka ta’an gaafatamanis, lammiileen Itoophiyaa eenyummaa qaamota kanaa ni beeku jechuun osoo adda hin basin bira darban Billeenen. Ajjeechaa Aanaa Gimbii ganda Toleetti gaggeeffameef mootummaan Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO)- kan ‘Shanee’ jedhee waamu himatus, Waraanni Bilisummaa Oromoo garuu himannaa kana balaaleffachuun qorannoon qaama walabaan akka gaggeeffamuuf waamicha dhiyeessee ture. Paartileen siyaasaa ABO fi KFOn ajjeechaa Tolee fi bakkeewwan garaa garaatti raawwatamaniif qorannoon walaba ta’e akka gaggeeffamu waamicha dhiyeessanii turan. Bifuma wal fakkaatun US, UN fi Gamataan Awurooppaas haleellaa kana balaaleffachuun, qorannoon walabaa akkka gaggeeffamuuf waamicha isaanii dhiyeessanii turan. Billeneen ibsa har’aa keessatti waa’ee marii araaraa mootummaa Itoophiyaa fi TPLF gidduutti gaggeefamuuf jiruu ilaalchisuun ejjannoon mootumma marii Gamtaa Afrikaatin gaggeeffamu akka fudhatu ibsanii jiru. TPLF gama isaatin marii Gamtaa Afrikaatin hoogganamu calaa kan Pirezidantii Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataan hoogganamu akka barbaadu ibsee ture.


‘Yeroo afur adda kuteen shanaffaarratti digirii jalqabaan eebbifame’-Obbo Olbaanaa Leellisaa

“Osoon qajeeltoon digirii kiyya baradheera ta’ee  bara 1986 kanan jalqabee turen  bara 1989 xumura ture. Garuu kan bara 1997 sababa hojii [filannoo paartii KFO] addaan kuterraa kan hafe yeroo gara garaatti hidhaafi dhiibbaan narra gahu yeroo afur digirii koo barachuu jalqabee akkan addaan kutu na taasiseera. Amma si’a shanaffaa irratti milkaa’eera,” jedhan namni siyaasaa buleessi Obbo Olbaanaa Leellisaa digirii jalqabaa dachaafi gaara waggoota 28 booda dhugomfatan yeroo BBCtti dubbatan. Barri kun akka lakkoofsa Itoophiyaatti. Sababa siyaasaatiif yeroo gara garaa bakka gara garaatti hidhamaa kan turan Obbo Olbaanaan, turtii mana hidhaa waggaa torbaa isa dhumaa kanaa erga bahanii boodadha barnoota Manaajimantiidhaan Yunivarsiitii Amboo irraa digirii isaaniin kan eebbifaman. Digirii jalqabaa barachuuf yeroo afur galmaa’an keessatti semisteerotaafi waggoota hanga tokko baratanii akka turan himu. Yeroo tokko Ikonomiksii, yeroo kaan ammoo Qonnaa, ammas yeroo dhibii Fayyaa Beeyladaa, akkasumas Seera barachuuf yaalaniiru ykn jalqabaniiru Obbo Olbaanaan. A L I bara 1984 leenjii dabballummaa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) jalatti barachuun Istaadiyeemii Amboo keessatti kakuu seenanii qabsootti akka galan kan dubbatan Obbo Olbaanaan, gitaafi itti-gaafatama adda addaa fudhatanii dhaaba siyaasaa keessa hojjetaniiru, hojjechaas jiru. Hojii siyaasaan alattis, hojii humnaatii kaasanii waajiraalee mootummaafi miti-mootummaa keessatti hanga sadarkaa itti-gaafatamaatti hojjechuu BBCtti himaniiru Obbo Olbaanaan. Dachaafi gaara qabsoo keessatti uumataaf gatii kaffalaa turuu isaaniif digirii jalqabaa umurii ganna 50 guutuuf yeroo jedhanitti eebbifamuu dubbatu namni siyaasaa kun. “Umuriin koo ganna 50 guutuudhaa guyyaan 5 yeroo na hafun digirii koon eebbifame,” jedhan, kan dhalatan A L I Adoolessa 1 bara 1964 ta'uu dubbatu. Yeroo barumsa amma ittiin eebbifaman kana baratanis rakkoo malee miti. Haalli keessa darbaniifi haalli amma keessa jiran nama qora kan jedhan Obbo Olbaanaan, haata’u malee, jajjabinaafi hamileen isaan barsiisota isaaniirraa argatan akka isaan cimse kaasu. “Barsiisonni isaanii ‘waan sana hunda keessa darbitanii as keessa taa’uun keessan qofaan barumsa guddaadha naan jedhanii hamilee naaf kennan. Yeroo tokko tokko kanaan boda maaltu na rakkise yoon dhiisen jedha. Haala ummanni keessa jiru waan nama mudduufis sammuun dubbisuufis qophaa’aa hin turre. Garuu ammoo warra na dura gatii guddaa kaffalan yaadachaa, abdii kutannaa keessa darbeen as gahe. Kanaaf, barsiisonnikoofi hiriyyoonnikoo, akkuma ati warra si dura jiran ilaaltee jabaattu yoo ati mana barumsaa ooltee galte warri si boda jiran hamilee horatu waan ta’eef jabaadhu naan jedhu. Anis hangan danda’u nan dhama’e.” Akka eebbifamaniyyu warra mana hidhaatti isa waliin rakkachaa turan dabalatee nama tokkottii akka hin himiin kan dubbatan namni siyaasaa kun, gammachuu guddaan kan natti dhaga’ame ergan eebbifamee yaada namootaa hubadheeti jedhu. “Callisee  dhokadhee dhokadhee eebbifamuuf yeroon mooraa seenu barsiisaa koo Ibsaa Mootummaa na argee Feesbuukiirra oolche. Isaan boda uummata keessatti miira naaf gammaduu addaa erga uumee, anis barachuun koo hanga kana ummataaf hamilee cimsuun isaa gaariidha jedheen gammade,” jechuun miira ture ibsu. Akkuma Obbo Olbaanaan jedhan namoonni xiiqeffannaa, jabinaafi nama abdii hin kunne ta’uu ragaa bahaniiruuf. Barsiisaa Ibsaa Gammadaa fuula Feesbuukii isaarratti akkas jechuun ibsan: “Nama umrii isaa qabsoo Oromootti fixe. Umrii lakkoofsaan guddaa mana hidhaatti fixe. Goota jabaa! Murataa dafqa dhiiga isaatiin dhaloota har'aa biqilche. Abbaa dhalotaa! Qabsoo karaa barnootaas adda hin kunne. Har'a barnoota isaanii Digrii jalqabaan muummee Manaajimantiitiin Yuunivarsiitii Amboo irraa fudhataniiru. Obbo Olabaanaa Leellisaa baga gammadde!’' Waggoota 20 darban keessa keessumaa bara A L I 1992 irraa kaasanii hojii ijaarsaafi bulchiinsa dhaabaarra hojjechaa akka turan kan dubbatan Obbo Olbaanaan, barnooticha waanuman hojjechaa ture akka ta’u hubachuu himu. Barnoota amma baratan kanaan ittiin hojjechuuf yaadanii akka baratan kan himan namni siyaasaa Obbo Olbaanaan, “ammas amma Waaqayyoofi sabni koo naaf haayametti hojii kanumaanan itti fufa. Barumsas isuma kana [ol guddiseen] rakkoo biyya kanaaf fala barbaaduu hangan danda’e gumaacha.” Obbo Olbaanaan miseensa Caffee yeroo turanitti manni barumsaa ijoollee Oromoof magaalaa Finfinneetti akka banamuuf hanga danda’an gaafachaa akka turan himu. “Warri hoggantoota mootummaa naannoo Oromiyaa turan Obbo Abbaa Duulaafaa [kaayyoo fedheefiyyu yaa ta’u] iyya keenya dhaga’anii mana barumsaa Finfinnee keessatti Afaan Oromootiin banan.” Manneen barnootaa Afaan Oromoo Finfinneetti banaman keessaa tokko Mana-barusmaa Janaraal Taaddasaa Birruu kan Yunivarsiitiin Amboo damee Finfinnee keessatti barsiisudha. Kanaaf, mana-barumsaa akka banamuuf qabsa’aa turre keessatti deebiyee carraa baradhee eebbifamuu argachuun koo ana ajaa’ibeera,” jechuun qajeelummaaf dhaabbachuun [falmuun] akka namaaf deebiyu dubbatu Obbo Olbaanaa. Obbo Olbaanaan barnoota isaa keessatti namootaafi kutaa hawaasaa gara garaa isa cinaa dhaabbatanis ergaa fuula miidiyaa hawaasaa isaaniirratti baasaniin ibsaniiru. Akka nama siyaasaafi qabsoo keessa jiru tokkoottis  ergaa galataa isaanii keessatti yaaddoo haala yeroo qabanis itti ‘tuqachaa’ ergaa dabarfataniiru. “Akka ‘yeroo hoolaa ishee tokko qalan isheen tokko dhabattee halala nyaatti’ jedhan natti hin ta'iin malee yaaddoon koo akkuma jirutti ta'e warri asi gahu koof hanga beektaniifi dandeesan naa gargaartan hundii keessan galatoomaa. Akkasumas, ofii jallattanii akka ani sorooru warri na agarsiiftan, ofii gufuu taatanii akka ani tarkaanfachuu baru warri naleenjiftan, ofii bool'a qottanii utaalcha warri nabarsiiftanis gatatooma!” jechuun roga rogaan tarreessanii dubbii jabdii ergaa jabduu qabdus dabarsaniiru Obbo Olbaanaan.


Itoophiyaa fi Sudaan sochii waraanaa akka dhaaban AU fi IGAD gaafatan

Humni Sudaan ollaawwan Itoophiyaa daangaatti dhiyoo jiran meeshaa gurguddaan haleeluun gabaafamuusaa hordofee Gamtaan Afrikaa (AU) tasgabbii buusaa jedhe. Dura taa'aan Komishinii AU Aabba Muusaa Faakii Mahaammat, waldhibdee daangaa biyyoota lamaanii hammaachaa dhufeef ''tasgabbii fi mariitu'' fala jedhan. Ibsa dureen AU kun baasaniin, ''biyyoonni obbolaa lameen kun waldhabdee qaban kamuu karaa nagaan hiikkachuu qabu,'' jedhan. Kana malees daangaa biyyoota lameenii kana irratti badii lubbuu dhaqqabeefis gadda itti dhagahame ibsaniiru. Gamtaan biyyoota Baha Afrikaa IGAD gamasaatiin, muddamni biyyoota lamaan gidduutti adeemaa jiru na yaaddesseera jedheera. Barreessaa olaanaan dhaabbatichaa Worqinah Gabayyahu (PhD) ibsa baasaniin, ''biyyoonni obbolaa lamaan'' kun muddama kana tasgabbeessuu qabu jedhan. ''Gocha muddama birootti geessurraa akka of qusataniifi dhimma kana waaraan furuuf filannoo dippiloomaasii akka barbaadan,'' waamicha dabarsan aanga'aan kun. Humnoonni Itoophiyaa fi Sudaan naannoo walfalmisiisaa daangaarra jiru al-Fashaagaa jedhamurra walitti bu'aa jiru. Kunis erga loltoonni Sudaan torbaa fi lammiin nagaa tokko butamuun erga ajjeefamanii booda, reeffi isaanii uummata fuulduratti agarsiifame jedhamuun erga gabaafamee boodadha. Al-Fashaagaan bakka kaaba-lixa Itoophiyaatti kan argamuufi naannoon Amaaraa, naannoo oomisha guddaa Sudaan kan taate Gadaaref wal daangessudha. Bakki kun waggoota dheeraaf kan walfalmisiisaa ture oggaa tahu, erga bara darbeetii as muddamni hammaachuun, biyyoonni lamaan yeroo yeroon walitti bu'aa turaniiru. Walitti bu'insa torbee darbe keessa humnoota sudaan fi milishoota Itoophiyaa naannicha turan jidduutti uumamee tureen, Sudaan loltoonni booji'aman torba jalaa ajjeefamuu komachuun Itoophiyaatti gadoo qabachuu ibsitee turte. Kana hordofee humni ittisaa Sudaan gandoota Itoophiyaa daangaatti kaluu jiran meeshaalee waraanaa gurguddaa akka moortaarii, madfii fi kaaniin guyyootaaf haleelaa turuu Godina Lixa Gondaritti bulchaan Lixa Armaacihoo Obbo Dassaalenyi Ayyaanaa BBCtti himan. Haleellaa amma dura raawwatameen miidhaan namarra gahe akka hin jirre kan himan Obbo Dassaalenyi Ayyaanaa, haata'u malee oyiruu fi kaampiiwwan qonnaa irra miidhaan gahuu himaniiru. Jiraattonni BBCn dubbise haleellaan Wiixata darbe raawwatae ulfaataa ta'uu fi Kibxata hanga waareetti haleellaan sun itti fufu himan. Guyyoota sadan darban haleellaa meeshaalee gurguddaa gama Sudaan irraa dhufuun dhohiinsaa fi dhukaasa dhagahaa akka turan himu jiraattonni. Walitti bu'iinsa Roobii darbe Waxabajjii 22 uumameen loltoonni torbaa fi namni nagaa tokko Itoophiyaan jalaa ajjeefamuu kan himte Sudaan, haaloo akka baatu dhaadachuu hordofeeti muddamni kan jabaate.


'Namoota baay'ee gabaabbatan yeroon argu bagan dheeradheen  jedha'

Yaneenash Araarsoo jedhamti, Godina Horro Guduruu Aanaa Jimmaa Gannatii magaalaa Haratoo jiraatti. Meetira1.95 kan dheerattu Yaneenash dheerachuu isheetti akka gammaddu BBCtti himteetti. "Ani dheerina kootti yeroo hundumaa nan gammada," jette. Taatullee  dheerinni ishee kun fayyaa fi jiruu isheerratti dhiibbaa uume qabaachuus hin dhoksine. Yaneenash Araarsoo Itoophiyaatti dubartoota keessa dheerinaan sadarkaa tokkoffaa qabachuun dhiyootti dhaabbata Galmee Dinqisiisoo Afrikaa jedhamuun beekamtii argatte. Sanan hordofuunis TV EBS irratti erga dhiyaattee booda miidiyaa hawaasaa irratti namoonni waa'ee ishee haasa'uu kan eegalan. Obbolota waliin dhalattee keessaa isheen 6ffaa yoo taatu, isaan keessa dheerinaan  kan ishee gitu hin jiru. "Akaakayyuutti baate naan jedhu, akaakaayyuun keenya dheeraadha garuu amma koo hin gahu," jette. Achuma Godina Horro Guduruu Aanaa Jimmaa Gannatiitti magaalaa Haratootti dhalattee guddatte. Ijoollummaarraa kaastee qal’oo dheertuu waan turteef ijoollee umriin walgitan hunda dheerinaan ni caalti turte. "Umriikoo fi guddinni koo akka wal hin madaalle natti himamaan guddadhe," jette. Yaneenash umriin ishee ganna 30, ''dheerinnikoo gaa’ila dhaabbachuurratti dhiibbaa natti uume'' jette. Duraan gaa’ila dhaabbachuuf nama dheerinaan ishee gitu argatteetti, amalaan wal simu dhabuun otoo waliif hin galiin akka hafan kaafte. "Nama dheeraa ana qiixxatu argadhuus amalli akkan barbaadu waan hin taaneef adda cita,’’ jette. "Yeroo baayyee namoonni dheerinni dubartii dhiiraa gadi ta’uu qaba waan jedhaniif dhiibbaa natti uume jedheen yaada," jette Yaneenash. Mana barnoota sadarkaa lammaffaatti wayita darbiterraa kaase miilli ishee dhukkubuu jalqabe. Rakkoon fayyaa ishee mudatullee Yaneenash kolleejjii teeknikaa fi ogummaatti sadarkaa amma ‘’level 3tti ‘’leenjiteetti. Sana booda dhukkubbiin miilaa itti jabaannaan maatii ishee baadiyyaa jiraatan biratti deebite. Haati fi abbaan ishee yeroo kanatti du’aan boqotan. Yaneenash amma daanteelii dhoofte galii argattuun jiraatti. Deeggarsa maatii isheetiin mana yaalaa geeffamtee, ogeeyyiin fayyaa qaamni ishee guddaa ta’uurra kana ka’e miilli ishee akka dhukkubu itti himuu dubatte. Kanarra kan ka’e yeroo ammaatti karaa dheeraa deemu hin dandeessu, dhukkubbiin naannoo jilbaa deemsa na dhowwa jetti. Ammas taanaan yeroo dheeraaf dhaabbatte turuu hin dandeessu. Yaneenash miila qofaa otoo hin taane dhibee sammuu wal’aansa baqaqsanii yaaluu barbaachisuuf saaxilamuullee himti. Waggotaa muraasan dura funyaan funuunee ishee rakkisuu hordofee dhibeen sammuu isheerratti mul’achuu ogeessa fayyaarraa mirkaneffatte. Biyya hambaatti wal’aansa baqaqsanii yaaluutiin haala fayyaa ishee akka hordoftu itti himamullee maallaqa dhabde akka hafte himti. Yaneenash amma biyya hambaa deemuun hafee, Haratoorra Finfinnee dhufuuf gatiin geejjibaa akka ishee dhibuu dubbatti. Yaneenash, wal’aansa fayyaafi fuulduratti hojii dhuunfaa ishee hojjechuuf gargaarsan barbaada jetti. Yaneenash uffata yeroon bitachu barbaaddu harkaa isaa gabaabbatte akka ishee rakkisu dubbatte. Sababa kanaaf uffata dheerina isheen walsimu akka garaatti argachuun na rakkisa jette. "Suuqiidha uffata ykn kophee yeroon bitachuu deemu otoon safaradhee hin ilaaliin siif kan ta’u hin jiru naan jedhu," jettee mudannoo ishee kaafte. Uffata qofa miti, kophee lakkoofsaan guddaa qabu argachuun dhibaa ta’uu  himti. Kophee lakkoofsi isaa 43 ykn 44 akka keewwattu kan dubbatte Yaneenash, kophee lakkoofsi isaa 40 olii suuqii ykn dukkaanarraa argachuun ‘’na rakkisa’’ jette. Namoonni waa’ee dheerina ishee aja’iibsiifatan, nahanii  fi yaada garaa garaa kennan akka jedhanillee dubbatte. Iddoo akka gabaa fa’aa wayita deemtu waa’ee dheerina isheetii namoonni yaada kennaniif "ammam dheerattii!? Hojjaan ishii ammam gahaa!  jedhanii akka dinqisiifatan jiraachuu himti. Namoonni kaan ‘gabaa keessa bar si duwwaatu mul’ata naan jedhu,’’ jette. Taatullee yaadni namoonni dheerina ishee ilaalachisuun kennaniif hedduun akka hin dhiphanne himti. ‘’Ani dheerina kootti yeroo hundumaa nan gammada, uumama waaqayyoottillee nan gammada, namoota baay'ee gabaabbatan yeroo argummoo bagan dheeradheen  jedha,’’ jette.


Boba'aan liitira miliyoona lama Tigiraay akka seenu eeyyamame

Boba'aan gargaarsa dhiyeessuuf oolu liitirri miliyoona lama ji'a ji'aan akka naannoo Tigraay seenu mootummaan Itoophiyaa eeyyamuun himame. Kun kan himame gorsaa nageenya biyyaalessaa ministira muummee kan ta'an Ambaasaaddar Raedwaan Huseen daarektara olaanaa Sagantaa Nyaata Addunyaa Daaviid Biizilii waliin Rooma keessatti yeroo mariyatanitti akka ture ministeerri dhimma alaa beeksiseera. Ministeerri dhimma alaa marii aanga'oonni kunneen taasisan fuula miidiyaa hawaasummaa isaarratti akka baasetti, boba'aan dhiyaatu kun gargaarsa naannicha keessatti dhiyaatu waliin kan wal gitu ta'uu akka qabu walii galameera. Haaluma kanaan Sagantaan Naata Addunyaas akkaataa boba'aa liitira miliyeena lama ji'a ji'aan gara naannoo Tigraay itti seensuu danda'u irratti sanada ibsu dhiyeessuun, Dhaabbanni Gargaarsaa Ameerikaa (USAID) hanga jedhame kana alaa akka galchuufi, kun ammoo gargaarsa naannicha keessatti rabsamuuf akka oolu mootummaan hayyamuu Ambaasaaddar Redwaan dubbataniiru. Dabalataanis dhimmoonni barbaachisoodha jedhaman ragaadhaan deeggaramnaan hanga maallaqaafi boba'aa gara naannoo Tigraay seenu dabaluudhaaf mootummaan qophii ta'uu isaa kan dubbatan Ambaasaaddar Redwaan, TPLF gargaarsa dandii qilleensaan dhiyaatu dhorkuu isaas dubbataniiru. Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa Kamisa waxabajji 23, 2022 akka beeksisetti, balaliinsa xiyyaaraa guyya guyyaan qorichoonni, meeshaaleen wallaansa fayyaafi nyaatawwan barbaachisoo ta'an ittiin galan TPLF Roobii waxabajji 22, 2022 irra kaasee akka hin qubanne dhorkeera. Aanga'aa olaanaa TPLF kan ta'an Obbo Getaachoo Raddaa deebii kennaniin, "buufanni xiyyaaraa yeroodhaaf kan cufate sababa hanqina boba'aatiin," ta'uu eeruun, yeroo gababaa keessatti hojii isaa akka jalqabuu abdii akka qaban ibsaniiru. Ambaasaaddar Redwaan daarektara olaanaa Sagantaa Nyaataa Addunyaa waliin marii taasisaniin akka dubatanitti, TPLF hanqinni boba'aa jira kan jedhu ilaalchisuun torban darbe keessa qofa kokolaataawwan boba'aa liitira kuma 137 fi kuma 913 qabatan naannicha waan galaniiruuf gargaarsa dhiyeessuudhaaf gahaadha jedhan. Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummas waliigalatti boba'aan liitira 920,309 gra naannoo Tigraay seenuu isaa ibsuun, TPLF hanqinni boba'aa jiraachuu kan dubbatu "qophii waraana biraa taasisuuf humna raayyaa isaa ittiin sochoofatu cimsachuufidha," jechuun himateera. Waraanni Kaaba Itoophiyaa Waxabajji bara darbe keessa gara naannolee Amaaraafi Affaritti erga babballatee booda gargarsi namoomaa gara naannoo Tigraay seenu addaan citee turuun isaa ni yaadatama. Sababa kanarraa kan ka'een jiraattonni nannoo Tigraay miliyoona shanii ol ta'an rakkoo hamaaf saaxilamaniiru. Ji'a Bitootessaa darbe mootummaan Federaalaa gargaarsi namoomaa akka dhiyaauuf jedha erga dhukaasa dhaabuu labseen booda gargaarsi gara naannichaa akka galeefi hanqinni boba'aa garuu akka jiru irra deddeebiin ibsama atureera. Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) ji'a kana keessa akka ibsetti kuusaawwan isaa keessaa nyaata namoota 950,000 ta'aniif gahu jiraatullee sababa rakkoo boba'aatiif gara bakka barbaachisuutti qaqqabsiisuu akka hin dandeenye ibsuu isaa APn gabaaseera. Komishinarri Hordoffii Walitti Bu’insaa Gamtaa Awurooppaa  Jaaniiz Linaarchiik guyyoota darban Itoophiyaa erga daawwataniin booda akka dubbatanitti, "Man-kuusaawwan midhaan nyaataa guutuu ta'anillee, gara naannawaa baadiyyaa qaqqabuu hin dandeenye," jedhan. Keessumaa hanqina boba'aafi maallaqaa akka sababaatti eeruun, mootummaan Itoophiyaa yaaddoo dhiyeessiin kunneen waraanaaf ooluu mala jedhu maqsuudhaaf "tooftaa to'annoo" hojiirra oolchuun dhiyeessiin kun akka saffisuuf gaafataniiru. Waraanni Tigraay ji'oota 19 lakkoofsise yeroo ammaa kana kan tasgabbaa'e fakkatus, qaamoleen gara garaa ammoo carraaqqii araaraa taasisanis hanga ammaatti waliigaltee waraanicha xumursiisuu danda'amurra hin ga'amiin jira.


Ajjeechaan Gimbii atattamaan akka qoratamu UN gaafate

Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii (UN) ajjeechaa xumura torban darbe Wallagga Lixaa Gimbiitti raawwate aangawoonni Itoophiyaa qorannoo ‘’walabaa, atattamaafi gadi-fageenyaa’’ akka taasisan gaafate. Komishinarri Olaantuu Komishinii Mirga Namoomaa UN Misheel Baachelee ajjeechaa raawwateen ‘’guddaa rifatuu’’ himan. Haleellaa lammiilee nagaarratti raawwate kana booda humnoonni mootummaa tarkaanfii fudhachuu akka eegalan MM Abiy Ahimad ibsaniiru. Ajjeechaa Aanaa Gimbii Ganda Tolee jedhamutti gaafa Sambataa raawwateen dhibbaan kan lakkaa’amu akka du’an jiraattonni ibsaniiru. Aangawootni lakkoofsa namoota ajeefaman hin himne. UN ajjeechaa kanaan kan dhibbaan lakkaa’aman du’uufi 2,000 qe’eerraa buqqa’u ibse. Haleellaa kana hidhattooti Waraana Bilisummaa Oromoo kan mootummaan Shanee jedhee waamu raawwachuu jiraattonni akkasumas aangawoonni himaniiru. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaas ragaa walitti qabeen hidhattooti kuni badiin shakkamuu ibse. Hidhattooti gama isaaniin ajjeechaa akka hin raawwanneefi qaama walabaan akka qoratamu gaafatan. Ajjeechaa lammiilee nagaarratti bakkaawwan garaagaraatti raawwataman qaamni walabaa akka qoratu paartileen mormituu ABO fi KFO’n gaafataniiru. Dhaabi ABIN gama isaatiin waggoota kurnan sadan darbeef ‘’ummata Amaaraa ajjeesuun, buqqaasuun, qabeenya isaa barbadeessuun raawwataa tureera,’’ jedhe. Dhaabbileen IZEMA, Baaldaraas, Paartii Abiyotaawwii Ummatoota Itoophiyaa (IHAPA), Paartii Bilisummafi Walqixxummaafi Paartiin Innaat ajjeechaa raawwate balaaleeffataniiru. Mootummaan Ameerikaa gama Ministeera Dhimma Alaa isaatiin ibsa baasen ‘’Naannoo Oromiyaatti hawaasa Amaararratti ajjeechaan raawwate nu yaaddesseera,’’ jedhe. Waajjirri isaanii ragaa baatotatti akka dubbateefi gabaasa walitti qabeen ‘’namoonni hidhatan ganda Toleetti ganama sa’aatii saditti seenuun dhukaasa banuu,’’ ibsan. Gandi kuni baay’inaan dhalattooti Amaaraa keessa jiraatan ta’uufi kanneen du’an keessaa gara caalu daa’immaniifi dubartoota ta’u ibsan. Namoonni hidhatan haleellaa ‘’sa’aatii afur tureen manneen hedduu gubuu gabaafamuu,’’ himaniiru. ‘’Aangawoonni Itoophiyaa qorannoo atattamaan akka eegalsiisan, kanneen miidhamaniifi maatiin isaanii mirga haqaafi beenyaa argachuu isaanii,’’ akka mirkaneessan gaafatan. Kunis, kanneen badii kanaan shakkaman seeratti gaafa dhihaatan ta‘u ibsan. Yeroo haleellaa kanaa namoonni lakkoofsi isaanii hin beekamne butamuufi achi buuteen isaanii akka hin beekamiin jiru UN ibseera. Jiraattonni BBC'n dubbise namoonni butamuufi manneen gubachuu ibsaniiru. ‘’Aangawoonni tarkaanfii seera bu’uura godhate fudhachuun kanneen butaman bilisummaa isaanii akka argatan,’’ akka taasisan Komishinar Baachelee gaafatan. Dabaluunis, hookkaraafi muddama naannolee biyyattii garagaraatti mudate kanatti mootummaan mirga lubbuun jiraachuu akka kabachiisu gaafatan. Jiraattonni lubbuun hafaniifi BBC’n dubbise yeroo ammaa humni addaa Oromiyaafi raayyaan ittisa biyyaa isaan tiksaa akka jiru himan. Taatullee, qe’eefi qabeenyi isaanii waan saamameef gargaarsa gahaa akka hin arganne dubbatan. Dhimma gargaarsaa kanarratti gama qondaalota mootummaa wanti jedhame hin jiru. Waggoota muraasa darbaniif haleellaan sabaafi amantiirratti xiyyeeffate irra-deddeebiin Itoophiyaatti mudateera.


Saayintistii Itoophiyaa qonnaan bulaarraa 'baratan'

Hundeessaan Yunivarsiitii Maqaleefi pirezidantiin jalqabaa yunivarsiitichaa Pirofeesar Mitikkuu Haayilee, badhaasa idil-addunyaa gama qonnaan torban darbe badhaafamaniiru. Konfedereeshinii Waldaalee Barnoota Olaanoo Qonnaafi Laayif Saayinsii (GCHERA), Pirof. Mitikkuufi Yun. Geentirraa Pirof. Maark Vaan Montaagu Looretii Qonnaa Addunyaa 2021 jedhuun Waxabajjii 11, 2022 badhaase. Pirof. Mitikkuun qorannoo misooma qonnaa, biyyoo, foolii biqilootaa, jijjiirama qilleensaafi kanaan walqabatanirratti hojiiwwan hojjetaniin kaadhimamuun ibsameera. Sagantaa baga gammaddanii Yunivarsiitiin Maqalee qopheesserratti pirofeesarichi Itoophiyaa keessatti ‘’qorannoo qonnaan, barnoota saayinsiifi qorannoo saayinsawaa irratti gumaacha olaanaa’’ taasisan jedhameera. Qorataan kuni Naannoo Tigraay tajaajilli bilbilaafi intarneetaa adda cite keessa jiraatu. Torban muraasa dura, ergaan injifachuu isaanii imeeliin [ergaa elektironiksii] yeroo itti ergamu ‘’waliin dhahuuf ta’innaa’’ jedhanii shakkanii akka turan BBC’tti himaniiru. ‘‘Haala amma jirruun waan akkanaa waan hin eegneef badhaasichi na dinqisiseera,’’ jechuun ibsan. ‘’Mana galee haadha warraafi mucaakootti gaafan agarsiisu, hundi keenya dinqamne.’’ Pirofeesar Mitikkuun qofaa isaaniifi qorattoota kaan waliin ta’un qorannoowwan 200 ol maxxansiisaniiru. Namoonni rigaa mukaa gaafa kutan, marga bareedinaaf dhaabamerra yoo ejjetan akkasumas bishaan akka hin taanetti yoo itti naqan argan ni komatu. Kunis qabeenya uumamaaf falman waan ta’aniifi. Bara 1993 Kolleejjiin Qonnaa Maqalee akka hundaa’u taasisan. Bara 2000 hanga 2011 immoo pirezidantii yunivarsiitichaa ta’un tajaajilaniiru. Maqaan yunivarsiitichaa gaafa ka’es ‘’abbaa yunivarsiitichaa’’ jedhamuun waamamu. Yeroo ammaa yunivarsiitichi sadarkaa barattoota kuma 31 simachuurra gaheera. Haa ta’u malee, sababa waraana Kaaba Itoophiyaan kanneen tajaajila dhaaban keessaati. Namoonni isaan waliin dalagan nama yaada namni kamiyyuu kennu dhagahan, dargaggoota irraa abdii kan qabaniifi nama kabajaa namaa qaban akka ta’an eeru. Maatii isaanii keessumaa ijoollee isaanii waliin akka nama guddaa taa’anii akka waliin nama mari’atan akka ta’an namoonni isaan beekan dubbatu. Nama namatti dheekkamu hin beekne akka ta’an ibsu. Xiyyeeffannoon qorannoo qorataa kanaa gabbina lafaa mirkaneessuurratti xiyyeeffata. Hojiiwwan isaanii gara caalu Tigraay irratti kan xiyyeeffatedha. Bakkeewwan naannichaa garagaraatti gosa biyyoo jiru qorachuu eegaluu isaanii himu. Hawaasni yeroo dheeraaf jireenya isaa qonnarra kan bu’uureeffate waan ta’ef bakkeewwan hedduu hubamaniiru. Irrattimmoo waraanni yeroo dheeraaf waan tureefi irra-deddeebiin hongeen waan miidhameef beela hamaaf saaxilameera. Waan kana jijjiiruuf qorannoowwan oomishtummaa qonnaa guddisuu danda’an adeemsisuun, qonnaan bulaa deeggaruufi jijiiramni ilaalchaa akka dhufu tumsuun barbaachisadha. Kana mirkaneessuunis Yunivarsiitii Maqaleefi isaanirraa eegama ture. ‘’Kanaafi, qonnaan bulaa ofii isaatiin xaa’oo akka oomishu, muuxannoo oomisha jallisiis yoo jiraate isatti fayyadamee akka oomishu gochuu qabna turre,’’ jedhu. Waggoota 30 darban misooma qabeenya uumamaa qonnaan bultoota waliin hojjechuun oomishi qonnaa akka guddatu, gabbinni lafaa akka dabaluufi burqaan bishaanii akka dabalu taasifamuu himu. Dabaluunis, bishaan lafa jalaa akka baay’atu, itti-fayyadamni jallisiifi tekinolojii akka guddatu fi hammi bosonaa akka dabalu taasisuun danda’ameera jedhaniiru. Pirof. Mitikkuun hojiiwwan kana gara sadarkaa idil-addunyaatti geessuun beekkamtii akka argatu gochuuf hojii guddaa hojjechuu himu. Kanaanis, waggaa afur dura Itoophiyaan hojiiwwan Naannoo Tigraayitti beela balleessuuf hojjetameen badhaafamteetti. ‘’Ani rakkoo qonnaan bulaa arguun qonnaan bulaarraan baradha. Qonnaan bulaarraa barannee saayinsii irratti daballee gaafa kenninuuf jijjiirama fiduu akka danda’u hojiiwwan kuni natti agarsiisaniiru. ‘’jijjiirama yoo fiduu baatanimmoo itti-gaafatamumaan natti dhagahama,’’ jechuun dubbatu. Haa ta’u malee, Naannoo Tigraayitti waraanni deebi’e eegaluu, jireenyi baqaafi hanqinni dhiheessii nyaataa mudateera. Sababa kanaan, qonnaan bultoonni hedduu sirnaan qotuu akka dadhaban himu. ‘’Fedhii qotee, sanyii filatamaa fayyadamee hiyyummaa keessaa baha jedhu dukkanesseera. Qonnaan bultoonni hedduu buqqa’anii gargaarsaan jiraatu. Tokko tokko deebi’anii sadarkaa qotuu hin dandenyeerra gahaniiru.’’ Akka hayyuu tokkotti haalichi isaan gaddisiisuus, ‘’nagaan ni dhufa abdii jedhun qaba. Deebisanii misoomsuurrattimmoo abdii guddaa qonnaan bultoota ni gargaarra jedhuun qaba,’’ jedhu. Sababa weerara kanaan qorannoowwan garagaraa dalagan danqamuufi barattoonni isaanii bittinaa’uu himu. ‘’Hojiin eegalle hunduu danqamaniiru, laaboraatoriin guddaa Yun. Maqalee ture gubateera. Yunivarsiitiiwwan kaanis akkasuma,’’ jechuun dubbatan. Abbaa ijoollee sadii kan ta’a Pirofeesar Mitikkuun, guyyaa keessaa yeroo isaanii dheeraa yunivarsiitii  keessa barsiisuun dabarsu ture. Akkasumas qonnaan bultoota waliin qorannoo taasisuun dabarsu. Wanti guyyuu isaan hin daganne biroo tokkommoo imala miilaati. ‘’Hiriyyoota waliin yoo xiqqaate 10km miilaan deemna. Fayyaaf qofa osoo hin taane, yeroo kanatti ture kan mari’annu akkasumas yaada adda addaa maddisiifnu. ‘’Guyyaatti 23km lafoo adeemees qaba. Imalli dheeraa miilaan taasise isadha [kolfa].’’


Jaalalleewwan adda bahanii waggaa 20 booda wal-fuudhan garuu kaansariin gargar fo'e

Seenaan jaalalaa fi bu’aa bahiin jireenyaa amma isinitti himnu, dhuma bara Dargii keessa Godina Horroo Guduruu Wallaggaa, magaalaa Shaambuutti jalqabe. Obbo Olqabaa Burqaa jedhamu waggaa afur dura ture du’aan lubbuun isaanii kan darbe. Haadha warraa fi jaalallee isaanii ijoollummaa fageenyi adda hin baasne gidduu dhukkubni kaansarii galee gargar baase. Haati warraa isaanii maqaan isaan akka hin eeramne fedhan seenaa akkasiin nuu qoodaniiru. Seenaa isaanii akka isaan nutti himanitti katabneeerra. Itti dhiyaadhaa! Olqabaa wajjin ijoollummaadhumaa qabee Shaambuutti naannoo tokkotti waliin guddannee, jaalalas yeroosuma jalqabne. Mana barumsaa sadarkaa lammaffaas wajjin baranne, dareedhuma tokko keessatti jechuudha. Waliin qo’anna, waliin baanee galla ture. Yeroo kanatti ture egaa kan jaalala jalqabne. Garuu ijoollee gatii turreef jaalalas sirnaan qabachuu hin beeknu ture. Kana booda sababa bu’aa bahii jireenyaan ani Wallaggarraa gara Gondar obboleettii koo heerumtee achi jirtu biran deemee. Innis barnoota sadarkaa lammataa xumuruuf gara Naqamtee deemee achumaan adda baane. Ergasii takkaa wal arginee hin beeknu, yeroos wal-arguun rakkisaa ture. Bilbilli badaa hin turree, xalayaa yoo walii barreessines hin qaqqabuu ture. Sagaleen lamaan keenyaayyuu badeema hafe waggaa dheeraaf! Innis yeroo Naqamtee ture sababa siyaasa bara Dargii tureen yeroo gaarii hin dabarsinee, waggaa sagaliif hidhamee ture. Ani barnoota sadarkaa lammataa xumuree narsiingii baradhee, hojii qabadhee jireenyuma koon jiraachaa ture. Olqabaan immoo mana hidhaatii bahee, barnoota sadarkaa lammataa isa addaan kutee ture sana itti fufee Adaamaattii baratee, hojii qabatee akkuma koo innis karaasaa jireenyasaa jiraachaa ture. Egaa kan deebinee wal-agarre karaa namaati. Dubartiin anaaf fira taate, innimmoo sababii naannoo tokko tahuufi biyyoomiidhaan ishee beeku tokko Finfinnee jiraattutu jirti ture. Inni akka carraa mana niitii kanaa dhaqeeti, albama suuraa keessaa, suuraa koo argee intala kana eessatti beekta? jedhee gaafate. Dubartiin fira koo sun immoo, ‘’maaliifi? Fira kooti’’ jetti. Eessa jirti jedhee gaafannaan, narsiidha, as hospitaala Raas Dastaa hojjetti jechuun itti himti. Innoo osoo oole hin buliin na barbaacha hospitaalan ani hojjedhu sana dhufe. Ani egaa bara Dargii sana ajjeefameeraa kan jedhudha odeeffannoon qabu, lubbuudhaan jira jedhee takkaa yaadee hin beeku ture. Hospitaalaa na waamsise gaafan isa argu isa hin barre tureyyuu. Boodarra gaafan baru, waan ajaa’ibaa natti ta'e. Sodaa guddaanin guutame ture. Nama du’aa ka’ee dhufe waanin arge natti fakkaate. Ergasii akka haaraatti wal-arguu jalqabne. Jaalala keenya ijoollummaa irraanfatameefi du’e lammata haaromsuu jalqabne. Gaafa haasofnuufi mari’annuu, garaa lamaan keenyaa keessa jaalalli hin dune ture jechuudha. Ani isa keessa, innis ana keessa ture. Sababiinsaas waggaa sana hundumaaf innis otoo hin fuudhiin, anis otoo hin heerumiin wal-agarre. Akkuma nama walii kakatettiidha kan wal-eegaa turre jechuun danda’ama. Jireenyi bu’aa bahiidhaan jaalala keenya addaan kuttus nutimmoo deebisnee ijaaruuf waliigalle. Kanumaan gara gaa’elaatti galle. Waaqni haa galatu cidha bareedaadhaan wal-fuunee jireenya haaraafi bareedaa tahe jiraachuu jalqabne. Jabinaafi kutannoo isaarraa yoon ka’e, Olqabaan nama waggaa sagal mana hidhaa Naqamtee turee bahee, akka ijoolleetti barnoota sadarkaa lammataa baratee xumure. Kooleejjii galee digiriidhaan eebbifamedha. Kun jabinasaa natti agarsiisa. Erga hojii jalqabee immoo, hojiisaa kennama guddaan kan dalagu, naamuusa nama qabu, hawaasa fi uummata nama jaalatu, hojiisaarratti mudaan tokkoyyuu akka uumamu nama hin barbaanne ture. Kanaaf immoo ragaa kan ta'u yeroo hogganaa distiriiktii, dhaabbata mootummaa yeroos Humna Ibsaa Itoophiyaa jedhamu turetti,  jireenya qananii Finfinneetti dhiiseetu baadiyyaatti hawaasa tajaajilaa ture. Hojiisaarratti qoosaa hin beeku. Iddoowwan inni hogganaa turetti '‘ibsaan bade’’ yoo jedhame Olqabaan rafee hin bulu. Halkan hojjettoota wajjin lafa rakkoon ibsaan mudatee soqaa nama buludha. Akka hawaasni dukkana keessa hin bulleef jechuudha. Manasaa caalaa hojiisaa jaalata, sababa kanaan anaa wajjiniyyuu yeroo baayyee walitti buuna ture. Hojiin qofti jireenya hin tahu jedheen itti dheekkama ture. Guyyaa ayyaanaa irrattillee yeroo namni handaaqqoo, hoolaa bitee maatiisaatti galu, yeroo inni ciruma gara manaa hin dhufne fa’itu ture. Distriiktii ramadame hundatti rakkoo ibsaa ture furaafi sirreessaa ture. Fakkeenyaaf Naannoo Amaaraa iddoo Alam Katamaa jedhamutti ibsaa sa’atii jaha qofa ifu, itti gaafatamummaa isaaf kennameen ala bahee, tattaaffii ofiisaatiin dhaabota tola-oolaa kadhatee, ibsaa gara sa’atii 18 guddiseeraa. Horro Guduruu Wallagaa, magaalaa Finca’aa yeroo ramadamee tures, laga ijoolleen durbaa bishaan waraabduufi ibsaa alaa kan hin qabnetti daandii isaaniirra ‘paawuzaa’ guddaa galchee isa duraan dukkana keessa miidhaa saalaaf saaxilaman, akka ifaan deeman taasiseera. Ibsaa karaa irraas akkasuma galchaa fi rakkoo ibsaa furaa gatii tureef uummanni magaalaa Finca’aa baay'ee isa jaalatu ture. Yeroo dhukkubsatee turellee qarshii walitti buusanii erganiifi turan. Carraa kanaan isaaniifi hojjettoonni waajirasaa Finfinnee qarshii walitti buusanii isa gargaaran mara ulfaadhaa jechuun fedha. Kanaan ala Olqabaan hoji-maata badaa sirreessuudhaan maallaqa mootummaaf galuu qabu mootummaaf, tajaajila hawaasni qixaan argachuu qabummoo uummataaf akka tahuutti hojjechaa ture. Magaalawwan Baakkoo fi Amboo yeroo hojjetaa tures akkasuma jaalala hawaasaa guddaa qaba ture. Jireenya dhuunfaasaatiin immoo garraamii, nama jaalalaa, garaa qulqulluu kan qabuufi hamaan afaanii nama isa hin baane ture. Keesumaa anaaf jaalala adda tahe qaba ture. Maatii koos baayyee jaalataa, warra rakkatan ni gargaara ture. Maatiin koos akka ilmasaanii malee akka soddaatti isa hin ilaalan ture. Yeroo Ambo hojjetaa turetti akkuma yeroo kaanii ani Finfinneedhaa marmaareen isa dubbisa ture. Alana garuu Olqabaan dhibamee ture. Nyaanni nyaatu takka garaa isaa keessa hin taa’u ni balaqqama ture. Nyaatee maaddiin otoo hin ka’iin nyaanni garaasaa keessaa baha ture. Achuma Ambotti qorannoo fayyaa gara garaa taasisee garaacha, kalee, tiruufi kaaniin illee homaa rakkooo akka hin qabne itti himame. Boodarra inni otuma hojii dhiisee hin dhufu jedhee diduu, kadhaa meeqaan  Finfinneetti isa waamee akka yaalamu taasise. Ammas garraacha, rajiijii, tiruu fi kaleesaa keessaa dhukkubni argamuu hin dandeenye. Garuu immoo nyaanni garaasaa keessa hin taa’uu hinuma balaqqama. Yaalii kana otoo taasisaa jirruu gidduutti immoo iji koo inni tokko hin arguu naan jedhe. Ija kee isa fayyaa qabiitii isa kaaniin ilaaluu yaali, yeroon jedhuun dhugumattu ijisaa inni tokko hin argu ture. Gaafa dhaqee hospitaalatti ilaalamu, Gilaakoomaa (dhiibbaa ijaa) qabdaa, iji inni tokko jaameeraa, inni kaan immoo miidhamuu jalqabeeraa jedhame. Isaaf garuu qoricha fudhateeti nagaa tahuu jalqabe. Amma immoo rakkoon biraa dhufe, yeroo tarkaanfatu madaalasaa hin eeguu, akka nama machaa’etti gatantara ture. Anaafi hiriyyaankoo hakiima taate kan Dr Hiruut Dimtsuu jedhamtu maali rakkoon kuni, ija tokkoon qofa ijaa deemuu hin barreefi madaalasaa eeguu dadhabee jenne akka ogeessota fayyaatti tilmaamuu yaallus, waliisaa hin barre. Dhumarratti hakiimni narvii ykn niiwurolojistiin ilaalee sammuunsaa qorannoo MRI jedhamu akka taasisu yeroo ajajee bu’aan qorannoo dhufu, sammuusaa karaa duubaa, mormasaa gararraa dhiitoon kaansarii guddaan akka jiru baramee jechuudha. Nyaati garaasaa keessa akka hin teenye kan godhes, madaalasaa akka hin eegne kan isa taasise sanuma ture jechuudha. Hakiimonni  Finfinneetti isa ilaalaa turan dhiitoon kaansarii  kun kutaa sammuu narviiwwan gurguddaa kan hargansuu, madaala sochii fi rukuttaa onnee keenyaa to’atan jiranitti biqile gatii taheef guutummatti baasuun hin danda’amu, irraa hir’isuu qofatu danda’amaa jedhan. Kunis yoo biyya alaa deemtan qofa danda’ama jedhan. Yeroosuma hakiima biyya Hindii jiru waliin haasa’u jalqabnee innis dhiitoo sammuusaa keessa jiru guutummaan guutuutti baasuun akka hin danda’ame, harka 90 baasanii, 0 immoo yaalii carallaa raadiyooteeraappii akka taasifamu nutti hime. Garuu qarshiin yaalii kanaaf tahu eessaa dhufa? Hiriyyaan koo hakiimii Dr Hiruut jedhamtu sun, '‘obboleessi koo haa fayyu malee qarshiin bakka buufama,’’ jettee birrii 400,000 baankiishee keessaa, horii dafqa isheetiin argattee naa kennitee, gaarummaa daangaa hin qabne natti agarsiiste. Galata ishees Rabbii haa deebisu malee ani jecha hin qabu. Akkasiin waggaa kudhan har’aa taha gara biyya Hindii isa fudheen deemee jechuudha. Achitti wal’aansi baqaqsanii yaaluu sa’atii torba fudhate adeemsifameef. Dhiitoon sammuusaa keessaa bahes ykn maqaan kaansarichi ‘’Ependymoma’’ kan jedhamu yoo tahu, akka gosa kaansarii biraa gara kutaa qaamaa kaanitti hin faca’u. Garuu narviiwwan sammuu murteessoo tahan akkaan miidhaa  jedhe hakiimni isa yaale. Yeroo dhiitoon sun bahus kaansarii sadarkaa lammaffaarra gahe tahuu natti hime. Gosti kaansarii kun deebi’ee biqilaa jedhee gafannaanis, biqiluu danda’a garuu carraansaa baayyee xiqqoodha naan jedhe. Kana booda deebinee gara biyyaatti dhufne. Garuu Hindiidhaa otoo hin bahiin rakkoo dhiphina sammuu agarsiisuu jalqabe. Kanaanis ani isaa wajjin baayyee rakkadhee ture, biyyattin galaa yaalii kana hin barbaadu naan jedha ture. Achiin hakiimni fayyaa sammuu isa ilaaltee, qoricha fudhatee fooyya’uu jalqabe. Erga biyya dhufes hakiima Hindii jiru wajjin haala irra jiru beeksisaa, yaalii sammuusaa itti fufaa gara waggaa torbaaf xiqqoo rakkoo madaala eeguu qaba malee nagaan hojiisaa hojjechaa, jiraachaa ture. Waggaa torbaaffaa irratti akkuma yeroo kaanii haala sammuunsaa irra jiru,  MRI ka’ee yeroo hakimichatti ergu, kaansariin sun deebi’ee biqiluu akka jalqabe nuu barreesse. Yeroo kaansariin kun lammata biqiluu jalqabe garuu, madaalasaa eegee socho’uu cirumaa dadhabee, karaa irratti kufuu jalqabe, eessa akka jiru fa’i irraanfachaa dhufe. Jijjiiramni irratti mul’ate baayyee saffisaa ture. Kanaan deebiseen isa fudheen gara Hindii deemee jechuudha. Garuu miilana gaafa deemnu ofiin deemuu ijaa hin dandeenyeef yeroo buufata xiyyaaraa deemnuyyuu wiilcheerii irra taa’etu ture. Egaa sun anaaf gidiraa guddaa ture, guutummaatti naa fayyaa abdii jedhu qabaachuu baadhus, akka yeroo duraa waggaa muraasa yoo jiraate kan jedhunin isa fudhee deeme. Garuu erga achi geenyee amma kaansariin sun akka duraa miti gatii taheef, yeroo wal’aansa baqaqsanii yaaluu gochuuf jennu narviinsaa waan miidhamuuf achumaan lubbuun darbuu danda’a naan jedhan. Furmaatnisaa raadiyooteeraappiidha jedhan, hakiimni raadiyooteeraappii immoo dhiitoonsaa xiqqoo yoo irraa ka’e malee duudaa gatii taheef yaaliin carallaa kun keessa bahuu hin danda’u, kanaaf jijjiiramni hin dhufu naan jedhe. Kanaan wal’aansi baqaqsanii yaaluu taasifameefi garuu yaalii booda hargansuu isaa dabalatee rakkoon wal-xaxaa tahaa dhufe. Anis wajjin gidiraa arge, akka lubbuun naa hin oolle yeroon baru, Waaqni nagaan akka isa boqochiisu kadhachuun jalqabe. Dhumarratti lubbuunsaa darbitee, reeffa gara biyyaatti fidee dhufeen awwaalee jechuudha. Kana seenaansaa. Ragaan dhaabbata fayyaa Ameerikaa Joohon Hopkiins akka agarsiisutti kaansariin sammuu kutaa sammuu kamirrayyuu biqiluu danda’a. Kaansariin sammuu gosa kaansarii kaan irra adda kan tahu, yeroo baayyee qaama keessa faca’urra narviiwwan keenya murteessoo tahan miidhuun du’aaf nu saaxiluu mala. Ameerikaatti ga’eessota 100,000 keessa 30 dhukkuba kanaan qabamu.


Waa'ee marii mootummaa federaalaafi TPLF abdatamaa jiru hanga ammaa maal beekna?

Mootummaan Itoophiyaa koree nama torba qabu hundeessun humnoota Tigraay wajjin akka mariyachuuf jiru ibsee jira. Mariin kun waraanni qaamota lamaan gidduutti ji’oota 19f deemaa ture karaa nagaatin goolabama abdii jedhu uumee jira. Ministirri Muummee Abiy Ahmed (PhD) Waxabajjii 14 paarlaamaa irratti haasaa taasisaniin Muummee Ministiraa Itti aanaa kan ta’an Obbo Dammaqaa Makonnin koree Adda Bilisa Baasaa Tigraay wajjin mariyatu akka hoogganu dubbatanii turan. Miseensonni koree kanaa kan biroo Geediyoon Ximotewos (PhD), Tamasgeen Xirunaa, Ambasaaddar Reedwaan Huseen, Letinaant Generaal Birhaanuu Baqqalaa, Getaachoo Jambar (PhD) fi Ambasaaddar Hasan Abdulqadir fa’i. Waraanni lubbuu heddu galaafatee, dhiiga dhangalaase nageenya biyyattii goole karaa nagaatin furamuufi oduun jedhu namoota heddu biratti simatamus itti bahi isaa ammayyuu soda hedduun kan marfameedha. Maddi dippiloomaasii amanamaan tokko, “dhuguma torbanoota muraasa darban keessatti mallattoolee nagaaf carraa kennuu agarsiisan gaarii ta’antu ture. Qaamoleen kunneen murtee isaanii kabajanii garaagarummaa siyaasaa qaban karaa nagaa akka fixatan abdii qabna” jechuun BBCtti himan. Mootummaan Itoophiyaa mariif kan taa’u jaarsummaa Gamtaa Afrikaatiin yoo ta’e jechuun ibse. Kuni ammoo TPLFf waan liqimfamu hin fakkaatu, sababni isaa TPLF tattaaffii Gamtaan Afrikaa taasisaa ture qeequn pireezidantii Keeniyaa Uhuuruu Keeniyaataa naaf wayya jechaa ture. Bara 2021 kaasee waraana Tigraayitti deemsifamaa ture dhaabsisuuf Gamtaan Afrikaa karaa pireezidantii Naayijeeriyaa duraanii Oluseegun Obasaanjotiin yaalii gochaa ture. Obasaanjon yeroo heddu Finfinnee fi Maqalee gidduu erga deddeebi’aniin booda walii galtee waraana dhaabuu namoomaa Bitootessa keessa taasifame akka milkaa’u taasisanii turan. Uhuuruu Keeniyaatan gama isaanitiin qilleensi nagaa Itoophiyaatti akka deebi’uuf US, EU fi Saa’udii Arabiyaan deeggaramuun tattaaffii guddaa taasisaa turan. Pireezidant Uhuuruun Ministira Muummee Abiy Ahmad si’a heddu Naayiroobitti simachuun waraanni karaa nagaatin akka xumuramuuf itti wawwaachaa turan. Dubbii himaan TPLF Getaachoo Raddaa Obasaanjon “michuu Abiy Ahmadii” jechuun komatanii jaarsummaaf mootummaa Keeniyaa akka amanan dubbatanii ture. TPLF Taanzaaniyaa irraas amantaa akka qabu ibsullee, maddoonni akka jedhanitti gaheen Tanzaaniyaa bakka mariin itti gaggeeffamu haala mijeessuu qofa. ‘Crisis Group’ tti qorataa kan ta’e Wiiliyaam Deevisan akka jedhutti fedhiin TPLF Keeniyaan marii akka hoggantuu fi adeemsawwan wal-fakkaatoon biraa akka hin adeemsifamne of-eeggannoo gochuudha. "Yeroo mariif qophaa’an kanatti adeemsi marii Obasaanjo fi Keeniyaadhan durfamu wal-faana hojjachuu qaba. Lamaan isaanii gidduu dorgommiin uumamnaan balaa guddaadhaf balbala bana…” jedha Wiiliyaam. Qaamolee lamaan waraana irra turan gara mariitti fidanii lammiilee Tigraay miliyeenan uggura jala jiraniiif boqonnaa laachutti dabalataan, marii kana keessatti dhimmoonni ijoon lammiilee biyyattii yeroo dheeradhaaf gargar dhiibaa dhufanis qabxii marii ta'u jedhamee eegama. Qabxiilee falmii marichaa ta’u jedhamanii eegaman keessaa inni angafni dhimmaa abbummaa lixa Tigraayidha. Naannon kun nannoo qabeenya uumamaan badhaadhe fi hanga lolli kun jalqabutti Tigraay jala tureedha. Amma Naannoon Amaaraa abbummaan isaa kan kooti jechaa jira. Abbummaa naannoo falmii kaase kanaa ‘seera qabeessummaan’ naannoo Amaaraa jala galchuuf hojiin akka jalqabamee ture pireezidantiin Naannoo Amaaraa Obbo Yiliqaal Kaafiyaale ibsanii turan. Mootummaan itoophiyaa gama isaatin marii kana irratti fedhii biyyoolessaa tokko iyyuu mariif akka hin dhiyeessine kakatee jira. Wal-amanuu dhabuun qaama lamaan gidduu jiru “adeemsa marii rakkisaa” taasisuu danda’a jechuun Deevisan akeekkachiisa. Biyyi ollaa Eertiraan yeroo lolaa sana mootummaa Itoophiyaa irra goruun loltoota ishee TPLF irratti bobbaastee waraanicha keessatti gahee guddaa taphatteerti. Mariin mootummaa Itoophiyaa fi TPLF gidduutti godhamu Eertiraatti toluu dhiisuu mala. Jibbi guddaan Isaayyaas Afawarqii fi hoggantoota TPLF gidduu bara dheeraf ture marii kanaaf gufuu ta’a jedhamee eegama. Akka Wiiliyaam Deevisan jedhutti qaamolee biroo kanneen akka Naannoo Amaaraa, Affaar fi mootummaa Eertiraa marii kanaaf fedhii gaarii hin agarsiisan yoo ta’e mariin godhamuuf jiru danqamuu mala jechuun yaaddoo qabu ibsa Wiiliyaam.


Humni Sudaan ollaawwan Itoophiyaa  daangaatti kalaa'an meeshaa waraanaa gurguddaan haleele

Humni Sudaan ollaawwan Itoophiyaa daangaatti dhiyoo jiran meeshaa gurguddaan haleeluu aanga'oonni Itoophiyaa naannichaa BBCtti himan. Gamtaan Afriikaa Itoophiyaa fi Sudaan muddama jidduu isaaniitti hammaataa jiru kana akka laaffisan gaafateera. Dura taa’aan Komishinii Gamtaa Afrikaa Musaa Faki Mahamaat “walitti bu’iinsarraa akka of qusachuun, tasgabbii fi mariin” biyyoota lamaan giddu akka jiraatuuf waamicha dhiyeessan. “Biyyoonni obbolaa lamaan waldhabbii isaanii karaa nagaatiin furachuu qabu,’’ jedhan Musaa Fakii Mahaamaat. Walitti bu'insa torbee darbe keessa humnoota sudaan fi milishoota Itoophiyaa naannicha turan jidduutti uumamee tureen, Sudaan loltoonni booji'aman torba jalaa ajjeefamuu komachuun Itoophiyaatti gadoo qabachuu ibsitee turte. Kana hordofee humni ittisaa Sudaan gandoota Itoophiyaa daangaatti kaluu jiran meeshaalee waraanaa gurguddaa akka moortaarii, madfii fi kaaniin guyyootaaf haleelaa turuu Godina Lixa Gondaritti bulchaan Lixa Armaacihoo Obbo Dassaalenyi Ayyaanaa BBCtti himan. Haleellaa amma dura raawwatameen miidhaan namarra gahe akka hin jirre kan himan Obbo Dassaalenyi Ayyaanaa, haata'u malee oyiruu fi kaampiiwwan qonnaa irra miidhaan gahuu himaniiru. Jiraattonni BBCn dubbise haleellaan Wiixata darbe raawwatae ulfaataa ta'uu fi Kibxata hanga waareetti haleellaan sun itti fufu himan. Guyyoota sadan darban haleellaa meeshaalee gurguddaa gama Sudaan irraa dhufuun dhohiinsaa fi dhukaasa dhagahaa akka turan himu jiraattonni. Walitti bu'iinsa Roobii darbe Waxabajjii 22 uumameen loltoonni torbaa fi namni nagaa tokko Itoophiyaan jalaa ajjeefamuu kan himte Sudaan, haaloo akka baatu dhaadachuu hordofeeti muddamni kan jabaate. Aanaa Lixa Armaacihoo Sudaaniin wal daangessitu walitti bu'iinsi keessatti uumame kan bulchan Obbo Dassaalenyi akka jedhanitti, walitti bu'iinsi torbee darbee kan uumame humnoonni Sudaan lafa Itoophiyaa kanaan dura humnaan qabatan turan darbanii gara Itoophiyaa siqnaan milishoota naannichaa waliin dhukaasni banameeti. Mootummaan Sudaan garuu ajjeechaan kun loltoota Itoophiyaatiin daangaa Sudaan keessatti akka raawwate hime. Itoophiyaan booji'amtoota Sudaan ajjeesuu waakkattee, walitti bu'iinsi uumamee akka turee fi dhimmicha akka qorattu himte. Humnoonni Sudaan hidhattoota TPLFn deeggaramuun daangaa Itoophiyaa seenanii milishoota naannicha turan waliin walitti bu'iinsi uumameera jedhe ministeerri haajaa alaa Itoophiyaa. Ta'us TPLF ibsa ministeera haajaa alaa Itoophiyaa kana balaaleffachuun walitti bu'iinsa kana keessaa akka harka hin qabne hime. Itoophiyaa fi Sudaan waggoota dheeraaf lafa qonnaa al-Fashagaa daangaa biyyoota lamaanii irratti argamu irratti wal-dhabaa turan. humnoota biyyoota lamaanii jiduuttis darbe darbee walitti bu'iinsi kan uumamu ta'ullee kan tibbanaa guyyootaaf itti fufuun muddama jabaa uumeera. Haleellaa meeshaa waraanaa gurguddaa hanga Kibxata waareetti itti fufeen ka'uumsa godhachuun jiraattoni walitti bu'iinsichi hammaachuu mala jedhanii yaaddoo akka qaban himu. Namoonni tokko tokko gara bakkoota isaanitti dhiyatuutti godaanuuf yaada akka qabanille himu. Sababuma yaaddoo kanaatiin qonnaan bultoonni hojii qonnaa isaanii hojjechuu akka hin dandeenye Obbo Dassaalenyi BBCtti himaniiru. Miidiyaaleen gara garaa biyyoota lamaan jidduutti lolli adeemaa jiraachuu gabaasanillee, haleellaa Sudaan raawwatteen alatti lolli akka hin jirre aanga'aan kun ni dubbatu. Gabaasaaleen naannoo al-Fashagaatti loltoonni Itoophiyaa booji'aman jedhanis sirrii akka hin taane himu. Muddama akka haaraatti dhalate hordofee pireezidantiin mana maree walabaa cehuumsaa Sudaan fi ajajaa waliigalaa humnoota Sudaan kan ta'an Jeneraal Abdulfattaa al-Burhaan Baha biyyattii iddoo walitti bu'iinsi uumame jedhametti imaluun jiraattotaa fi loltoota waliin mari'achuu miidiyaan biyyattii SUNAn gabaaseera. Sadaasa bara darbee Kaaba Itoophiyaatti waraanni dhalachuu hordofee loltoonni Itoophiyaa lafa biyyoonni lamaan irratti wal dhabaa turan gadi dhiisanii kan bahan yoo ta'u, humnoonni Sudaan iddoowwan kana to'atan. Itoophiyaan Sudaan lafa humnoonni ishii waraana Tigraay keessatti dhalate dahoo godhachuun qabatan gadhiisanii akka bahanii fi mariin akka godhamu gaafachaa turte. Raayyaan Ittisaa Itoophiyaa ibsa Kibxata baaseen humna Sudaan daangaa Itoophiyaa cabsee seene waraanee baasuuf gahuumsa qabaachuufi ajaja mootummaa akka eeggatu beeksise. Lafti qonnaa al-Fashagaa biyyoonni lamaan irratti wal-dhaban heektaara kuma 10 yoo ta'u, lafti amma humnoonni Sudaan to'atanii jiran heektaara kuma 30 akka ta'u bulchaan Lixa Armaacihoo Obbo Dassaalenyi ni himu. Iddoowwan Sinaar, Galaaluban, Taach Abooxar fi Laay Abooxar akkasumas Salaam Bar jedhaman to'annoo humnoota Sudaan jala jiraachuu himu. Qonnaan bultoonni Itoophiyaa naannawa kanatti hojii qonnaan hojjetaa turan humnoota Sudaaniin naannicha gadi dhiisanii akka bahan godhamaniiru jedhu. Biyyoonni lamaan komiishinii daangaa waloon ijaaranii rakkoo daangaa jidduu isaanii jiru furuuf waggoota dheeraaf mari'atanillee furmaati hin argamne. Sudaan bakkeewwan amma qabattee jirtu akka hin gadhiisne kan ibsite yoo ta'u, Itoophiyaan gochi Sudaan kun weerara ta'uu himtee, loltoonni Sudaan naannicha gadi dhiisanii bahanii mariin eegalame akka itti fufu gaafachaa turte.


Xiyyaaronni gargaarsa fe'an Maqalee maaliif qubachuu rakkatan?

Xiyyaarotni deeggarsa fe’an buufata xiyyaaraa magaalaa Maqalee argamu akka hin qubanne humnoonni TPLF dhorkan jechuun mootummaan federaalaa Itoophiyaa himate. Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa Federaalaa ibsa Kamisa baaseen '‘carraaqqii mootummaa hadheessuufi ololaaf jecha gargaarsa namoomaa naannicha seenan danquuf yaalameera,’’ jedhe. Dubbi-himaan TPLF Obbo Getaachaw Raddaa deebii karaa tiwiitaraatiin himannaa kanaaf kennaniin, buufati xiyyaaraa cufaa ta’u mirkaneessan. Garuu ammoo, himannaa mootummaa Itoophiyaa hin fudhanne. '‘Hanqina boba’aan buufati xiyyaaraa yeroof cufameera. Kun rakkoo walfakkaataa deeggarsa nyaataa ummata fedhu biraan gahuuf rakkisaa taasisedha,’’ jedhan. Dhimma kanarratti gama dhaabbilee gargaarsa namoomaa wanti jedhame hin jiru. Torbanuma kana Maqalee kan daawwatan qondaalli olaanaa Gamtaa Awurooppaa, tajaajilonni bu’uraalee akka gadhiifaman, akkasumas boba’aan gahaa naannicha akka seenu gaafataniiru. Mootummaan humnoonni TPLF boba’aa seenu waraanaaf itti fayyadamu jedhee shakka. Qondaalli Gamtaa Awurooppaa yaaddoo kanaaf mootummaan ‘’tooftaa hordoffii’’ akka tolfatu ibsaniiru. Mootummaan Itoophiyaa hanqinni boba’aa akka hin jirreefi torbanuma kanallee konkolaattonni sadii boba’aa fe’an Maqalee seenuu hime. Erga Waxabajjii waggaa darbe humnoonni federaalaa Naannoo Tigraay keessaa bahani as tajaajiloonni baankii, telekomii dabalatee adda citaniiru. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti ji’oota 20 dura eegale. Baatii Guraandhala keessa deeggarsa namoomaaf jecha waliigalteen dhukaasa dhaabuu erga taasifame as haalichi tasgabbaa’eera. Qaamoleen lamaan waraanicha mariin xumuruuf fedhii agarsiisaniiru. Haa ta’u malee, waliigalteen waranaana mariin xumura tolchuu hin taasifamne. Booda kana deeggarsi nyaataafi kaan gara Naannoo Tigraay ummata lolichaan miidhameef gahu dabaleera. Mootummaan Ameerikaas kana jajjabeessaa ta’u ibse. Mootummaan Itoophiyaa garee waggaa darbe galmee shororkeessummaa jala kaa’e kan himate eega xiyyaaronni gargaarsa fe’an Roobii eegalee Maqalee qubachuu dhabu isaanii yeroo ibsettidha. Mootummaan danqaa garee kanaa irra darbuun deeggarsa barbaachisaa dhiyeessaa jiraachuu hawwaasni idil-adunyaa ni beeka jedhe ibsi mootummaa. Mootummaan yeroo ammaa qorichaafi meeshaalee fayyaa akkasumas soorati madaalawaa daa’immaniif oolu gara Tigraay ergaa ture sababa balaliin dhaabateef danqamuu hime. ‘’Gareen shororkeessaa balalii xiyyaaraa dhowwachuufi kaleessaa eegalee yeroo hin murtoofneef xiyyaaronni deeggarsaa buufata xiyyaaraa Maqalee akka hin qubanne gochuun barameera,’’ jedha ibsi bahe. Kunis, gareen kuni ‘’ummata Tigraay meeshaa ololaaf itti fayyadamu malee kaayyoo biraa akka hin qabne irra deebiin mirkaneesa,’’ jechuun himate. Hawaasi idil-addunyaa akka balaaleeffatuufi sababa isaas akka qoratu ‘’mootummaan waamicha isaa dabarsa’’ jechuun gaafate. Kunis taatu tattaaffii gargaarsa ummata biraan garuu cimsee itti fufa jedhe mootummaan. Himannaa mootummaa kan balaaleeffatan Obbo Getaachoon, dhaabbilee gargaarsaa waliin akka mari’ataa jiran himan. ‘’Balaliin dafee akka eegalu abdii qabna,’’ jedhan. Obbo Getaachoon mootummaan ajjeechaa booda kana gama Lixa biyyattii dhaqqabeerraa xiyyeeffannoo gar biraatti dabarsuuf jedhee kana godha jechuun himataniiru. Torban darbe haleellaawwan Gambeellaa akkasumas Gimbiitti raawwateen lammiileen hedduu lubbuu dhabaniiru. Mootummaan gargaarsa namoomaa karaa konkolaataafi xiyyaaraan Maqalee akka seenu eeyyameera. Qaamoleen waraana keessa jiran lamaan yeroo adda addaatti ibsa baasuun wal himataa turaniiru. Gargaarsi kana dura konkolaataan akka Maqalee hin seenne humnoonni TPLF karaa Affaar lafa qabachuun isaanii danqaa ta’u mootummaan ibsaa ture. TPLF kana hin fudhatu. Himannaan gama balaliitiin walqabate yoo mudatu kuni kan duraati.


Sudaan ambaasaaddara Itoophiyaa Kaartuum jiru gaaffiif, kansheemmoo Finfinneerraa biyyatti waamte

Himannaa 'loltoonni koo torba humna waraanaa Itoophiyaatiin na jalaa ajjeefamaniiru' jettu hordofuun, Sudaan ambaassaaddara Itoophiyaa Kaartuum jiru gaaffiif yoo waamtu, ambaasaaddara kan ishee Finfinnee jiru ammoo gara biyyaatti waamuu beeksifte. Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa taatee gaddisiisaadha jedhe kana Waxabajji 22, 2022 daangaa waloo Sudaaniifi Itoophiyaa irratti raawwachuu himuun lafa bulchiinsa Itoophiyaa jala jiru keessatti jedheera. Ibsa dhimma kana ilaalchisuun baaseen lubbuu badeef gadduu kan hime Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa,  humni idilee Sudaan 'garee shororkeessaa TPLF'n deegaramu daangaa cabsanii erga eenanii booda jedheera. Taateen kun walitti bu'insa loltoota Sudaaniifi milishoota naannawaa sanaa akka ta'e himuun, qorannoon isaa akka gaggaaffamu ibseera Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa. Humni waraanaa Sudaan Dilbata akka jedhetti, loltoonni ajjeefaman booji'amtoota turan garuu ajjeefamanii reeffi isaanii akka ummanni argu taasifame. Humni waraanaa Sudaan kun ajjeechaa loltoota isaa kanaaf deebiin malu akka jiraatu dubbatus tarkaanfii akkamii akka fudhachuuf jiru garuu hin ibsine.  Sudaan loltoota booji'amanii turan torbaa fi nama nagaa tokko na jalaa ajjeeste jechuun Itoophiyaa himatte. Akka miidiyaan mootummaa Sudaan gabaasetti loltoonni torbaa fi namni nagaa tokko humnoota ittisaa Itoophiyaan ajjeefaman. Humni Ittisaa Sudaan ibsa Dilbata Waxabajjii 26 baaseen, loltoonni Itoophiyaa lammilee Sudaan kanneen erga ajjeesanii booda "reeffa isaanii addabaabayii irratti uummatatti agarsiisan" jechuun himate. Itti dabaluunis "gocha gantummaa kanaaf deebii ni laanna" jedhe. Mootummaan Itoophiyaa amma dura dhimma kana irratti waan jedhe hin qabu. Walitti bu'iinsa amma dura milishaa Itoophiyaa fi humna ittisaa Sudaan jidduutti daangaa irratti yeroo gara garaa uumamaa tureen, lubbuu namaa fi qabeenyarra miidhaan gahee ture. Itoophiyaa fi Sudaan jidduu wal-dhibdee daangaa irratti dabalataan dhimma hidha Haaromsaa irrattis wal gaarreffannaatu jira. Dhibdeen lafa qonnaa al-Fashagaa daangaa biyyoota lamaanii irratti argamuun wal-qabatee biyyoota lamaan jidduu jiru erga waraanni Kaaba Itoophiyaa dhalatee hammaateera. Gama kaaniin waraana kanaan lammileen Itoophiyaa dhalattoota Tigraay kumaatamaan lakkaa'aman gara Sudaan baqachuun ni  yaadatama. Torbee darbe daangaa biyyoota lamaanii gama Lixa Gondar magaalaa Matammaatiin walitti bu'iinsi akka ture gabaasaaleen bahaa turan. Ganda magaalaa Matammaa jala jirtu Shimat Magaaduuqaa jedhamtu keessatti haleellaa humnooti Sudaan raawwataniin hojiin qonnaa qonnaan bultoota naannichaa gufachuunis gabaafameera. Raadiyoon Sagalee Ameerikaa bulchaa Lixa Gondar Obbo Biiks Warqee waabeffachuun akka gabaasetti waggaa tokko keessatti abbootiin qabeenyaa 246 ta'an sababa walitti bu'iinsa kanaatiin hojii qonnaa dhaabaniiru.


Dhuguma Itoophiyaan qamadii alaa galchuu hambistee, alatti erguu dandeessii?

Obbo Maammiree Masarat jiraataa godina Shawaa Bahaa aanaa Luumeeti. Kanaan dura qamadii rooba Gannaa fayyadamuun qofa ture kan omishaa turan. Lafa bishaan gahu qaban ammoo Bona jallisiidhaan shunkurtiifi timaatima irraa omishuun gabaaf dhiyeessu ture. Waggaa sadii dura garuu waan haaraa tokko maaliifan hin ilaalu jechuun Bona qamadii jallisiidhaan facaasanii ilaaluuf akka murteessan BBCtti dubbatu. “Wanti kun ta’uudhuma qaba jedheen kaka’umsa mataa kiyyaanan qamadii Bonaa qotuu jalqabe. Yeroo sanatti namni tokkoyyu qamadii jallisiidhaan facaasuu jalqabe hin turre. Galata Waaqayyoo haata ta’u malee milkaa’eera,” jechuun akka omishni qamadii Bonaa kun bu’a qabeessa ta’e dhugaa bahu. Omishni qamadii Bonaa kun waggaadhaa gara waggaatti dabalaafi babal'achaa akka dhufe kan dubbatan Obbo Maammireen, yeroo ammaa xiyyeeffannaa mootummaas argatee midhaan nyaataan of danda’uuf tooftaa filatamaa ta’aa jira jedhu. Akkuma Obbo Maamireen dubbatan, waggoota sadan darban keessa omishni qamadii Bonaa Itoophiyaa keessatti mul’achaa jiru seenaa kanaan dura biyyattiin ittiin beekamtu ni jijjiira jedhamee waan abdatame fakkaata. Itoophiyaan kanaan dura fedhii qamadii biyya keessaa %70 kan ta’u biyyumatti omishuun, kan %30 ta’u ammoo biyya alaatii galchiti. Hanga alaa galchitu keessaa garii sharafa alaa itti baasuun yoo bittu, kan hafe ammoo bifa gargarsaatiin Ameerikaa irraa akka argattu ragaan Tajaajila Qonna Alaa Waajira Qonnaa US ni mul'isa. Akka gabaasa Waajira Qonnaa US kanaatti, Itoophiyaa keessatti sektarri omisha qamadii jijjiirama guddaa fidaafi omishtummaan haalaan dabalaa jira. Itoophiyaan bara 2023tti fedhii qamadii qabdu omisha biyya keessaan guuttachuun alaa galchuu dhaabuuf karoorfattee hojjechaa akka jirtu ibsamaa tureera. Kanaaf, omishaafi omishtummaa qamadii  foyyeessuuf mootummaan Itoophiyaa Tarsiimoo Misooma Sektara Qamadii tolfatee hojjechaa jira. Leecalloowwan omisha qamadiif barbaachisan kanneen akka deeggarsa eksiteenshinii, misooma jallisii babal'isuu, galtee barbaachisan dhiyeessuufi gariin ammoo sirna qonnaa ammayya’aa ta’e hojiirra oolchuurratti fuulleffatees hojjechaa jira. Biiroo Qonnaa Oromiyaatti Aanga’aa Dhimmi Omisha Qamadii Obbo Geetuu Gammachuu, naannoon Oromiyaa karoora biyyi omisha qamadii irratti qabatte milkeessuuf waan gurguddoo (Pilar) afur adda baafatee hojjetaa jira jedhan. “Midhaan nyaataan of danda’uu, omishawwan biyya alaatii galan biyya keessatti omishuu danda’uu, kan biyya keessatti omishan ammoo gara biyya alaatti erguu danda’uufi carraa hojii uumuu kan jedhan baafannee hojjeta jira,” jechuun waggoota sadan darbanirraa kaasanii waan hojjechaa jiran ibsu. Waggaa jalqabaa kaka’umsa ofii isaaniitiin qarxii afur (hektaara tokko) kan omishan Obbo Maammireenis, mootummaan naannoo Oromiyaa omisha qamadiitiif xiyyeeffannaa kennuun deeggarsa qonnaan-bultootaaf taasisaa jiru akka carraatti fayyadamuun bara kana gara qarxii 22 (hektaara shaniifi walakkaa)tti ol akka guddisuu dubbatu. Qamadiin Bonaa kun isa waqtii Gannaa caalaa callaa dachaa argamsiisa kan jedhan qonnaan-bulaan kun, qarxii tokkorraa (hektaaraa ¼) irraa hanga kuntaala 16 argachuun akka danda’amu himu. Akka Obbo Maamireen jedhanitti, hektaara tokkorraa kuntaala 64 argamuu danda’a jechuudha. Shunkurtiifi timaatima dhiistanii qamadii facaasuutti yeroo jijjiirtan hin miidhamtanii jechuun gaaffii dhiyaateef Obbo Maammireen, “omishni qamadii Bonaa kun hojiin isaa dadhabsiisaa miti, xaa’oo xiqqaa qofa barbaada malee baasii biroo hedduu hin qabu waan ta’eef bu’a qabeessadha,” jedhu. Kana malees, qamadii dabalatee midhaan gara garaa jijjiiranii facaasuun akka lafa isaaniif gabbisu kan himu qonnaan bulaan kun, qamadii bonaa omishuu kana baruun bu’aa gaarii akka argamsiiseef kaasu. Obbo Maammireen qamadii Bonaa bara kana qotan keessaa kuntaala 250 kan ta’u mootummaatu gatii gaariidhaan (kuntaala tokkotti Birrii 3,680) irraa akka fudhate dubbatu. Bara kanaafi bara darbe xaa’oofi sanyii gahaa mootummaan akka dhiyeesseef kan himan Obbo Maammireen, ogeessonni qonnaan-bultoonni akka qamadii Bona omishan jajjabeessaa jiraachuus dubbatu. Qonnaan-bulaan aanaa Luumee biroo qamadii Bonaa omishuu baruma kana akka jalqabe dubbatu Obbo Ingidaa Birruus bu’aa gaarii akka argate dhugaa baha. Qonnaan-bulaan kun lafa hektaara ja’a irraa kuntaala 320 akka argate hima. Waan haaraa waan ta’eef sodaataa akka jalqaban kan himu Obbo Ingidaan, “ta’us garuu callan arganne shaggaadha,”  jedha, Qamadiin Bonaa kun isa waqtii Gannaa omishamu caalaa bu’a qabeessa akka ta’e kan himu qonnaan-bulaan kun, rakkooleen akka simbirroo yeroo qamadiin asheetu rakkisan, baasiin xaa’oofi boba’aa osoo fala argatee midhaan kaan caalaa qamadii jallisiin omishuun bu’a qabeessa akka ta’e ibsa. Bara jalqabaa lafa hektaara 7,000 irratti qorannoon hojjetanii agarsiisuuf akka jalqaban kan himan aanga’aan Obbo Geetuun, bakka tokko tokkotti callaan omisha qamadii Bonaa kan waqtii Gannaa dachaan akka caalu adda baafachuu dubbatu. Qamadiin waqtii Gannaa hektaara tokkorraa giddu-galeessaan kuntaalli 32 kan argamu yoo ta’u, kan waqtii Bonaarraa ammoo kuntaala 50 fi isaa olitu argama jedhu. Bara darbe naanichatti marsaa lamaan lafa hektaara kuma 300 fi kuma 84 kan ta’u hojjechuun akka danda’ame kan himan aanga’aan Oromiyaa kun, Qonna yeroo Gannaa dabalatee qamadiin kuntaalli miliyoona 12tti siqu Oromiyaatti argamee akka ture himan. Murannoofi deeggarsi sadarkaa hoggantoota mootummaa olaanoo irraa taasifamaa jiru bu'aa omisha qamadiin argame kanaaf gumaacha guddaa akka qabu kan himan Obbo Geetuun, kun ammoo humnaafi qabeenya jiru sirnaan qindeessanii fayyadamuudhaaf mijeessuu ibsan. Akka inni jedhutti, omishni kun kan kanaan dura ture caalaa dhibbeentaa 42 hanga 45 akka dabale agarsiisa. Bu’aa bara darbe argameen kaka’umsa horachuun bara kana keessa lafa hektaara kuma 600 fi kuma torba kan ta’u marsaa lamaan misoomsuuf akka karoorfatan kan himan Obbo Geetuun,  kuntaala miliyoona 17 ta’u akka argatan abdachaa jiraachuu dubbatu. Kanarraa ka’ee barbaachisummaan isaa, qamadii waan jallanneef qofa osoo hin taane, midhaan kun haala qilleensaa (agro-ecology) adda addaa biyya keenyaa keessatti bu’a qabeessa ta’uu waan hubanneef, nyaataan of danda’uu qofa osoo hin taane gara biyya alaattillee erguu akka dandeenyu mirkaneeffanneerra,” jedhan Obbo Geetuu Gammachuu. Caamsaa 2022 kora ministeerota biyyoota G7 Jarmanitti gaggeeffame irratti pireezidantiin Baankii Misooma Afrikaa, Itoophiyaan kanaa booda qamadii alaa akka hin galchine ragaa bahan. Gargaarsa Baankichi karaa Sagantaa Tekinooloojii Qonnaa Afrikaa Jijjiiruu (TAAT) jedhamuun tekinooloojii haala qilleensaa dandamatu taasiseefiin, Itoophiyaatti omishni qamadii haalaan dabaluun gara waggaatti meetirik toonii miliyoona 26tti guddateera jedhan Akinwumi Adesina. Itoophiyaan erga bara darbeetii qamadii alarraa akka hin galchine kan dubbatan pireezidantiin Baankiin Misooma Afrikaa kun, bara itti aanu hektaara miliyoona lama omishuuf karoora waan qabduuf omisha kana baruma dhufu (2023) biyyoota olla Jibuutiifi Keeniyaatti erguuf jirti jedhan. Ministirri Muummee Abiy Ahimed (PHD) kanaan dura omisha qamadii bonaatiin bu'aan gaariin akka argame bakka bu'oota ummataatti himanii turan. Tooftaan qonnaa kilaasteraa omisha qamadii bonaatiif filatamaa akka ta'e kan kaasan MM Abiy, karoora mootummaan isaanii qamadii gahaa ta'e omishuun alaa galchuu dhaabuu qabatee hojjetaa jiruuf ragaadha. Milkaa’inni ajaa’ibaa Itoophiaan argamsiifte jedhan kun Afrikaan nyaataan akka of dandeessu agarsiiftuu gaarii akka ta’u himuun, yeroo hanqinni omisha qamadii sababa waraana Raashiyaa-Yukireen waliin walqabateen addunyaa yaaddessaa jirutti ta’uun isaas ammoo Afrikaaf abdii akka ta’e akeekaniiru Mr. Adesina. Itoophiyaan omisha qamadiin milkaa'aa jiraattus akka jedhame yeroo gababaa keessatti fedhii biyya keessa jiru guuttattee alatti erguu kan jedhu milkaa'uu dhiisuu mala kan jedhan jiru. Kanaaf ammoo sababiin walitti bu'insa biyya keessatti yeroo gara garaatti uumamuun, akkasumas bakka gara garaatti hongeen babal'achuu isaatiin lakkoofsi namoota gargaarsa nyaataa argatan dabaluu isaati. Qamadii deeggarsaan kennamuuf dabalatee biyyattiin bara baraan qamadii kuntaala miiliyoona 15 hanga 20 biyyoota birootii galchiti. Bittaa qamadii kanaafis waggaa waggaan doolaarri miliyoona 600 ol baasii akka ta'u ragaaleen ni mul'isu.


Daa’ima guyyaa 15 kaasuu haadha haleellaa Gimbiin ajjeefamtee keessaa argamte

Ayishaa Saayid kan dhalatte Kibba Walloo Aanaa Argobbaa keessattidha. Achitti haa dhalattu malee Wallagga Lixaa aanaa Gimbii ganda Tolee keessatti guddatte. Gara sana kan deemte bara 1990 yoo tahu daa’ima xiqqoo taateeti. Ayishaan mana barumsaa hin galle, abbaa ishee hojii qonnaa irratti gargaartee jiraatti. Booda achuma ganda Tolee keessatti heerumuun ijoollee dubaraa lama deesse. Waggoota afur booda ammoo mucaa durbaashee dhumaa deesse. Garuu akka haadholii kaanii yeroo daa’imni ishee jabaattee daa’imuu jalqabdu arguuf hin carroomne. Ayishaan gaafa Sanbata duraa 11 bara 2014 A.L.I qe’ee isaanii keessatti namoota kaan waliin hidhattootaan yeroo ajjeefamtu daa’imni ishee dhalattee reefu guyyaa 15 guutti ture. Ayishaan ganna 25 yoo taatu, harmeen ishee itti dhiyoo hin jiran. Deessees kunuunsa barbaachisu hin arganne. ‘’Dhalattootni Amaaraa naannicha jiraatan hidhattootaan waan sodaachifamaniif soda keessa jiraatu,’’ jedhan firrii Ayishaa seenaa ishee kana nuuf qoodan. Nageenya isaaniif jecha maqaan isaanii akka dhahamu kan hin feene firri Ayishaa ollaa ishees turan. Ayishaan haadha ijoollee sadii yoo taatu kan jalqabaa ganna jaha, kan lammataa waggaa afur fi kan sadaffaa kan guyyaa 15ti. Sanbata gaafa Waxabajji 11 bara 2014 A.L.I ganama hidhattootni dhufanii Ayishaa fi dubartoota kaanis fudhatanii gara bakka caffee jedhamuutti geessuun ajjeesan jedhu namni odeeffannicha nuuf qoodan. Ayishaan akkuma mucaa ishee hammattetti achumatti duute jedhan. Haleellichi kan raawwate ganda Tolee iddoo shan dhalattootni Amaaraa keessa jiraatanittidha. Mootummaa fi jiraattonni hidhattoota WBO kan mootummaan ‘’ABO Shanee’’ jedhee waamu haleellaa kanaaf itti gaafatamoo taasisanis, hidhattoonni garuu humnootuma mootummaatu raawwate jechuun qaamni walabaa akka qoratu gaafatan. Dhukaasni yeroo turetti humnootni nageenyaa mootummaa bakkicha hin turre. Dafaniis nuuf hin dhaqqabne jedhu namni BBCn dubbise. Gaafa Dilbataa namootni haleellicha irraa oolan mana irra deemuun reeffa dubartootaa, ijoollee fi jaarsolii argan funaananii awwaalaa akka turan dubbata. Waan bosona Caffee jedhamu keessatti tahe garuu namni dhagahe hin turre. Booda naasuu guddaa uumera jedhan. Guyyichuma gara sa’a torbaa keessa ‘’raayyaa ittisa biyyaan eegamne gara bosona Caffee deemne,’’ jedhu firri Ayishaa. "Ayishaanis mucaashee ofitti akka qabatetti achumatti duuteetti. Dugda isheerradha rasaasaan kan rukutamte," jedhu firri Ayishaa kun. "Ayishaa yeroo kaasnu mucaanshee lubbuun oolteetti yaada jedhu hin qabnu ture,’’ jedhan. Garuu akka afuurri keessa jiru argine jedhan. Amma daa’imni ishee kun harka fira Ayishaa akka jirtu himan. Ayishaa waliin oboleettiin ishee wagga 14 akka ajjefamtes dubbatu. Obboleettiin ishee hangafaas rasaasaan rukutamtee hospitaala Naqamteetti yaalamaa jirti jedhan. Abbaanshee, abbaan warraa ishee fi ijoolleen ishee garuu lubbuudhaan oolaniiru. Boqolloo keessa galanii lubbuun kan oolan ijoolleen ishee lamaan du’a haadha isaanii hubachuu hin dandeenye jedhan. Akkuma Ayishaa haati Amiinaat Sayid jedhamtu tokkos daa’ima ji’a saddetii tokkoo dhiistee ijoollee ishee sadii waliin ajjeefamteetti. Amiinaat ganna 5 yoo taatu, ijoollee ishee kan jalqabaa ganna 10, torba fi afur tahan wlaiin man ishee keessatti ajjeeffamte. Daa’imni ishee ji’a saddet tahes madaa’eti an lubbuun oole. ‘’Reeffa funaanuuf mana bannee yoo gallu hunduu kufeera. Haadha gaafa kaasnu daa’ima ishee ji’a saddetii lubbuun arganne,’’ jedhan namni ijaan argan. Daa’imni kun yaala argahuun amma gara manaatti deebiteetti. Namni ijaan argan tokko akka jedhutti miidhaan irra gahe balaaf kan ishee kennu miti. Maatii AMiinaa keessaa lubbuudhaan kan oolan abbaa warraa ishee fi mucaa isaanii ganna 15 tahe qofaadha. Kana qofaa osoo hin taane haati Haliimaa Saadiq jedhamanis dahanii gaafa guyyaa saddeettafaa ajjeefaman jedhan namni ijaan arge. Aanaa Gimbii ganda Tolee safara Siilsaw jedhamu keessatti namootni 120 ajjeefaman isaan keessaa 97 kan tahan dubartoota tahuu himan. Mootummaan Itoophiyaa lakkoofsa namoota ajjefamanii hagam akka tahan hin ibsine. Amma naannicha humni raayyaa ittis abiyyaa,poolisiin human addaa Oromiyaa fi federaalaa bobba’aniiru. Ajjeechaan kun Sambata duraa Waxabajjii 11, 2014  Wallagga Lixaa Aanaa Gimbii ganda Toolee gooxiiwwan Guutuu, Carqosaa, Silsaawu, Baganee, Caakkaa Safar fi Haaayyaaw jedhamanitti  yoo ta’u, haleellaa hidhattoonni qaqqabsiisaniin namoonni 300 caalan ajjeefamuu namoonni ijaan argane jedhan himan. Mootummaan lakkoofsa namoota ajjeeefamanii hin ibsine, namoonni ijaan argine jedhan fi miidiyaaleen lakkoofsi namoota ajjeefamanii 500  ol ta’a jedhu. Asooshetid Pirees Waldaa Amaaraa wabeeffachuun akka gabaasettimmoo amma kaleessatti namoonni 503 ajjeefamaniiru. Amma yoonaatti namoota barbadan barbaadun kan itti fufe yoo ta’u, lakkoofsi namoota ajjeefamanii guyyaa guyyaan dabalaa jiraachuu namoonni ijaan argine jedhan himaniiru. Namni ijaan argine jedhan jiraataan mandara Silsaawu kaleessa ‘’reeffi namoota afurii dabalataan argame’’ jechuun BBCttti himan. Namoonni ijaan argine jedhani fi mootummaan haleellicha hidhattoota mootummaan ‘’Shanee’’ jedhuun, Waraana Bilisummaa Oromootu raawwate jedhu. Waraana Bilisummaa Oromoo  gama isaatiin haleellaa sana humnoota mootummaatu qaqqabsiise jechuun haleellicha qaqqabsiisu waakkate. Waraanni Bilisummaa Oromoo ibsa baaseen, hidhattoonni isaa namoota nagaa akka hin haleelle fi Gimbitti hidhattoota mootummaa al-idileetiin akka raawwatamee, haleellichi akka qoratamu gaafate. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti Komishinarri Mirga Namoomaa haleellichi wayita qaqqabe namoonni lakkoofsi isaanii hin beekamne butamanii fudhatamuu ibsuun, mootummaan Itoophiyaa dhimma haleellaa kanaarratti saffisaan qorannoo bal’aa akka gaggeesse ibsu gaafate. Komishinichi ganda Tooletti iddoo haleellaan itti qaqqabetti ta’ii sana namootni ijaan argine jedhan dubbisuu eeruun, harka caalu daa’immaanii fi dubartoonni ajjeefamuu fi manneen gubachuuchuun akkasuma namoonni 2,000 ta’an qe’eesaaniirraa buqqa’uu hime. Paartileen mormitootaa, dhaabbileen mirga namoomaaf falmani fi qaamoleen biroos halleellaa kana balaleeffachuun mootummaan nageenya lammilee akka eegsisu gaafatan. Haleellichi qaqqabee guyyoota shan booda Manni Maree Bakka Bu’oota Uummataa keessatti bakka buutoonni Warraaqsa Uummata Amaaraa/ABIN dhimmi haleellaa sun akka ajandaa mariitti akka qabamu gaafatanillee fudhatama dhabuusaatiin yaa’icha addaan kutanii bahan. Manni Maree Bakka Bu’oota Uummataa Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa haleellaan Wallagga Lixaa fi Gambeellaatti qaqqabe qoratee akka dhiyeessu ajajeera.


Dhalattootni Tigiraay 9,000 kaampii Affaar keessaa jiran akka gadhiifaman KMNI gaafate

Komishiniin mirga Namoomaa Itoophiyaa dhalattootni Tigiraay kumaatamaan kaampii hidhaa naannoo Affaar keessa jiran hatattamaan akka gadhiifaman gaafate. Komishinichi hidhaan isaanii seeraan ala jedhe. Erga Mudde bara darbee eegalee dhalattootni Tigiraay gara 9,000 tahan kaampicha keessatti walitti qabamuun tursiifaman. Dhalattootni Tigiraay kunneen naannoo daangaa Affaarii fi Tigiraay irraa kan walitti qabame yoo tahu, yeroo waraana Tigiraay sana keessa ture. Mootummaan dhalattoota Tigiraay kanneen kan kaampicha keessatti walitti qabeef nageenya isaanii tiksuufi namoota yakka keessatti hirmaatan jedhaman adda baasuuf akka tahe ibseera. Dhalattoonni Tigraay bakka turtii kana keessa jiran deeggarsa gahaafi wallaansa akka hin argannee BBCtti himaniiru. Dabalataan daa'immaniifi maanguddoonni umuriin isaanii hanga waggaa 90 dallicha keessa jiraachu dubbatu. Mana yaalaa deemuuf human nageenyaa mooricha eeganiif birria kennuun akka bahanii deebi’anis dubbataniiru. Komishiniin mirgoota Namoomaa bakki tursiisa dhalattota Tigiraay '‘lubbuu isaaniif balaa qaba,’’ jedhe. Lakkoofsa namoota buufaticha keessatti du’anii fi amma jiranii baruuf BBCn gaafatee, ammatti qorannoon isaa waan hin dhumneef yaada kennuu akka hin dandeenye dubbate komishinichi. Haa tahu malee, '‘buufaticha keessatti dhukkubni waliin isaa hin baramne ka’uu fi ijoollee irra caalaa akka miidhuu’’ himaniiru. Sababa kanaan lakkoofsi namoota du’anii akka dabalee jiru akka beekanis dubbataniiru. Bakki dhalattoonni Tigiraay itti argaman kun mooraa kolleejjii Soloodaa jedhamu keessa yoo tahu, dhiirotnii fi dubartoonni bakka dallaan addaan qoodame keessa jiraatu. BBC’n Waldaa Qaxxaamura Diimaa Adunyaa waa’ee namoota Affaar Samaraatti argamanii gaafatee '‘haalli isaa akkuma buqqaatota naannoo kaan jiranii yaadessaadha’’ jechuun ala ibsa bal’aa kennuu irraa of qusateera. Waldaan Qaxxaamura Diimaa dhalattoota Tigiraay kanneen akka buqqaatotaatti haa ilaalu malee isaan garuu hidhaarra jirra jedhu. Kanaaf ammoo akka fakeenyaatti kan kaasan buufaticha keessaa akka barbaadan bahanii galuu dhorkamuu isaaniiti. Waldaan Qaxxaamura Diimaa Adunyaa, Waldaa Qaxxamura Diimaa Itoophiyaa waliin tahuun '‘namoota 9,000 bakka tursiisaa keessa jiraniif deeggarsa nyaataa’’ gochaafii akka jiru hime.


Hidhaa waggootaan booda bilisa jedhamuun ija seeraan akkamiin ilaalama?

Itoophiyaatti namoonni siyaasaa hedduun erga waggootaaf hidhaa turanii booda bilisa jedhamanii yoo gadhiifaman dhagahamu. Beellama mana murtii hedduu booda, qorannoo poolisii fi ragaa namootaa erga dhiyeessanii booda himata adda kutuun ykn ammoo bilisadha jedhamuun himatamtooti yoo gadhiifaman waan baramedha. Ofii kun adeemsa seeraatii immoo yknis qaawwaa seeraati? Ofii dhimma kanarratti miidhamtoonnii fi ogeesoonni seeraa hoo maal himu? Yaasoo Kabbabaa jedhama. Manni hidhaa isaaf haaraa miti. Yeroo barataa yunvarsiitii ture irraa eegaluun hidhamaa akka ture hima. Waggoota sadii keessatti waggaa lamaa fi ji'oota jahaa oliif hidhamee bahe. Erga MM Itoophiyaa Abiy Ahimad aangoo qabatanii as yoo xiqqaate waggoota lamaan darbe keessatti yeroo 39 ol dhaddacha irratti dhiyaateera. ALI bara 2013 keessa ammoo mana hidhaatii gadhiifamee deebi'ee qabamuun hidhame. Innis dhiyeenya bilisa jedhamuun gadhiifame. ''Namni tokko balleessaaf shakkamuun to'atamee yeroo dheeraaf erga dadhacha irratti dedebi'aa ture booda bilisa jedhama taanaan beenyaa argachuu qaba jedheen amana. Kun ammoo namni sun humna oomishu waan taheef bu'aa buusuu qabu sana irraa waan hidhameef kaffalamuufii qaba jedheen yaada,'' jedha Yaasoon ''Beenyaan kan kaffalamuuf ammoo namichaaf osoo hin taane bu'aa namni sun akka dhuunfaatti biyyaaf buusuu maluufiidha'' jechuun sababii kaa'a. Rakkoo guddaan kan jiru, namni tokko erga waggoota shaniif ykn kudhaniif hidhameen booda ati  bilisadha jedhamu sanadha kan jedhu Yaasoon, ''Namoota akkasiitiif beenyaan kaffalamee bilisa hin jedhaman yoo ta'e ammoo, waggoota hanga kanaatiif hidhamee bahe jedhanii waraqaa ragaa kennuufiitu gaariidha,'' jedha. ''Anaaf haalli akkasii kun, bilisan bahe osoo hin taane waggaa lama hidhamee bahe kan jedhudha. Osoo bilisa na jedhan tahee, gaafuma jalqaba qorannoon xuurame sana akkan bilisa tahe waan beekaniif gaafasuma na gadhiisu ture. ''Haata'u malee, waan ittiin na himataniif ragaa gahaa hin qaban ture. Kanaaf jecha dhiifama dogogoraan hidhamte, ykn ati yakka kana irraa bilisa na jedhanii na gadhiisuu qabu ture,'' jedha. Garuu erga yeroon darbe gaafa itti tole kan na gadhiisan yoo tahe, waggaa lama hidhamee bahe osoo jedhan gaarii ture jedha. Yaasoon hidhamusaatti waan hedduu hojjechuu qabu akka dhabe dubbata. Taatee dhiyeenyaatiinis kitaaba barreessee osoo eebbisiisuuf jedhu irraa hidhamu hima. Sababii hidhamu isaatti ammoo akka maatii fi akka dhuunfaatti wantoota milkeesuu qabu hedduu akka dhabe hima. Abukaatoo namoota siyaasaa hedduu tahuun kan beekaman Obbo Tuulii Baayisaa akka seera Itoophiyaatti seerri namni tokko hidhamee yoo bilisa bahe beenyaa gaafachuu danda’a jedhu hin jiru jedhan. Garuu namni tokko seeraan ala hidhamee erga bahee miidhaan narra gaheera jedhee kan amanu yoo tahe, beenyaa gaafachuu danda’a jedhu. Mirga Namoomaa ilaalchisee seerota idil-adunyaa irratti Itoophiyaan waan mallattesitee jirtuuf karaa sana gaafachuun akka danda’amu himu. Seerri kaffaltii beenyaa kun ifatti hin barraa'iin malee waliigaltewwan mirga namoomaa itoophiyaan mallateesite hedduu keessa jira. namni beenyaa gaafachuu barbaadus karaa kana himata banee gaafachuu akka danda'u dubbatu Obbo Tuuliin. Seera farra shororkeesummaa Itoophiyaa keessatti garuu namni seeraan ala hidhamee yoo dararame, miidhaan qaamaa fi qalbii irra gahe beenyaa gaafachuu akka danda’u tumamee akka jiru himan. Qaamni seeraa nama hidhee tokko yoo miidhaa irraan gahe karaa sadiin gaafatama kan jedhan Obbo Tuuliin, kan jalqabaa rakkoo naamusaan, beenyaa kaffaluu fi yakka irratti hojjechuudhaan tahuu himan. Haa tahu malee, Itoophiyaa keessatti namni tokko hidhamee gaafa bahu, achii bahuu isaatti gammada malee mirga seeraan qabu deebisee gaafachuun waan baratame miti jedhan. Akka seera yakka Itoophiyaatti, namni tokko shakkame erga hidhamee booda hanga ragaan yakkamaa tahuu isaa irratti hin mirkanoofneetti bilisa jedhamee waamama. Namoota hedduuf abbukaatoo tahuun waggootaaf hojjechaa kan turan ogeessi seeraa Obbo Tuulii Baayisaa, namni shakkamuun to'atame tokkoo ragaan namaas tahu kan barreeffamaan hanga dhiyaatee yakkamaa tahuunsaa irratti mirkanaa'utti shakamaadha malee yakkamaa hin jedhamu jedhu. Shakkii malee yakka raawwachuu isaa abbaa alangaatuu mirkaneessuu qaba kan jedhan jiru. Biyyoonni tokko tokko ammoo abbaan alangaa mataansaa yoo sadarkaa gahaa tahetti mirkaneese qofaa shakkamaan yakkamaa taha jedhu. Garuu Itoophiyaatti seerri yakkaa kan bara Mootii Haayile Sillaasee baheen murtiin darbaa jiraachuu himanii, Itoophiyaatti namni tokko yakkamaa tahuuf shakkii tokko malee abbaa alangaatu mirkaneessu qaba jedhan. Seera Yakkaa Itoophiyaa keewwata 141 irratti himatamaa irratti abbaan alangaa yoo ragaa gahaa hin dhiyeesineefi yakkamaa tahuu isaa hin mirkaneesine himatamaan bilisa jedhamee akka gadhiifamu himan Obbo Tuuliin. Gama biraan ammoo himatamaan ragaa ittisaa erga dhiyeeffachuun of irra ittisuu danda'a. Manni Murtii erga ragaa ittisaa dhageeffatee murtee dabarsa kan jedhan Obbo Tuuliin yoo namni himatame yakkamaa tahuun isaa sadarkaa kanatti hin mirkanoofne bilisa jedhamee gadhiifama. Kun Murtee guutuu jedhama jedhan. Namni kun yakka Kanaan lammaffaa himatamuu hin danda’u jedhan. Qondaalli ABO Kolonel Gammachuu Ayyaanaa mana murti ol aanaa federaalaatiin bilisa jedhamanii akka turan kan kaasan Obbo Tuuliin  abbaan alangaa ammoo ol iyyannoo waan fudhateef akka seeraatti mana isaanii taa’nii hordofuu osoo qabanii seeraan ala hidhanii kaa’an jedhan. Mootummaan gaafa yakkaan nama himatu uummata bakka bu’eeti. Mootummaan erga nama tokko yakkaan shakkee hidhee booda bu'aasaa moo miidhaa isaa caala kan jedhu ilaaluu akka danda'u himu. Namni sun hidhamee taa’uusaarra yoo bahee hojjete uummata biyya kanaa fayyada. Isatu caala jedhanii himata addaan kutanii gadhiisuu danda'u jedhan. Dabalata ammoo namoota siyaasaa fi beekamoo gaafa hidhan mormiin uummataa irratti ka’uun nageenyaaf rakkoo waan tahuuf mootummaan himaticha irra deebiin ilaalee addaan kutuu danda’a jedhan. ''Himata dddaan kute jechuun namootni sun bilisa bahan jechuu miti. Abbaan alangaa erga jarri bahanii himata isaa itti fufuus danda’a ykn ammoo achumaan dhiisuu danda’a.'' Gama biraan ammoo namoota yakkaan himatamanii murteen irratti darberuuf mootummaan dhiifama gochuufii danda’a. Garuu haal duree isaan kaa’anii gadhiisan cabsanii yoo argaman deebisanii hidhuu danda’a jedhan. Itoophiyaa keessatti yeroo dhiyeenyaan as namootni siyaasaa yakka adda addaan himatamuun erga mana murtiitti dhiyaachaa turanii manni murti bilisa kanneen baase jiru. Gama biraan ammoo namoota siyaasaa akka Obbo Baqqalaa Garbaa fi Jawaar mahaammad fa'aa erga mana murtiiti dedebisaa turanii himata adda kutuun gadhiisan. Kunis marii biyyaalessaa biyyattiin qopheessa jirtu milkeesuuf gargaara jedhamee murtoo fudhatame tahuu mootummaan ibseera. Gama biraan ammoo himatamtoota tokko tokko manni murtii bilisa baasuun ykn mirga wabii eeguun akka gadhiisaniif poolisiif ajaja yeroo bareessu osoo hin gadhiisiin mana hidhaa yeroo tursiisan akka jiru Obbo Tuuliin himu. Itoophiyaan seerota idil adunyaa mirga namoomaa mallatteessuu ibsanii poolisiin nama bilisa jedhame tokko hidhee kaa’uuf mirga hin qabu jedhu. Inumaayyu yakka biraa hojjechuudha jechuun ibsu. ''Seerri Itoophiyaa qaawwaa tokkoyyuu hin qbau. Garuu hojiitti hiikuu irratti rakkoo qaba.'' ''Bara haaromsaan dura warri bulchaa ture xiqqoo ni fakkeessu. Manni Murtii bilis akka jedheen yerosuma gadhiisuun akka ati achii baateen ammoo deebisanii si qabu. Amma garuu nama manni murti bilisa jedhee yookiin mirgi wabii eegameef himanni erga adda citeefaa ajaja fudhachuu diduun hidhanii kaa’u'’ jechuun waan hojii keessatti saan mudatus dubbatu. Akka fakeenyaatti abbaan alangaa waliigala Oromiyaa qondaalota ABO akka Mikaa’el Booranii fi Kennasaa Ayyaanaa yakka irratti arge hin qabu. Kanaaf gadhiisaa jennaan didanii waggaa lamaaf mana hidhaa kaa’an jedhan. ‘’Waan akkasii kun hidhaa bulchiinsaa jedhama. Waan kun seeraan aladha. Akka adunyaattis kun yakkadha.‘‘ Waan mudataa jiru nama himatame deebisanii dhoksanii hidhaniiti tursiisu jedhu. Haaromsa qaamolee haqaa kana irratti sadarkaa federaalaatti fooyyee akka qabu kann himan Obbo Tuuliin sadarkaa naannootti ammayyuu rakkoon jiraachuu himu. Sadarkaa Oromiyaatti poolisiin yoo itti tole qofa ajaja mana murtii raawwata kan jedhan Obbo Tuuliin himatamtoota abukaatoo tahuun dhaabataniif keessaa Lammii Beenyaa, Daawwit Abdataa fi Abdii Raggaasaa  caqasan. Himatamtoota kanneen manni murtii akka gadhiifamaniif ajaja gaafa itti barreessu tole jedhanii mallatteesanii fudhatanii garuu hojiitti hin hiikne jedhan. ''Namni silaa seera kabachiisuu qabu yoo ofii seera cabse eessaa fidda?'' Adeemsi akkasii kun sirna biyyaaf hamaadha kan jedhan Obbo Tuuliin poolisiin hin ajajamu taanaan sirna biyyaa diiguu jechuudha jedhan. ''Poolisin sirna tiksuu osoo qabu ofii cabse taanaan biyyatu rakkoo keessa gala. Manni Murtii nama bilisa jedhe seera kabachiisu jettee  hiitee kaa’uun matuma isaan seera cabsuudha.'' Erga MM Abiy Ahimed gara aangootti dhufanii qaamolee haqaaf haaromsi godhamuu himamaa ture. Sana booda komiin qaamolee haqaa irratti dhagahamu garuu ittuma fufee jira.


Itoophiyaan hanga yoonaatti lammiileeshee kuma 40 caalan Sa’uudiirraa deebisuu ibsite

Lakkoofsi namootaa Itoophiyaan Sa’uudii Arabiyaarraa deebiste hanga yoonaatti kuma 40 ol ta’uu Ministeerri Dhimma Alaa ibse. Torbee kana keessa erga mari’atee booda lakkoofsa kana kan ibse Koree lammiilee Itoophiyaa Sa’uudii Arabiyaa jiran biyyatti deebisuu fi dandamachiisuuf hundaa’edha. Koreen dhaabbilee mootummaa 16 irraa hundaa’e kun Bitootessa 30-Waxabajjii 22, 2022tti namoota 40,794 gara biyyaa deebisuu Ministeerri Dhimma Alaa ergaa kaleessa (Wabajjii 25, 2022) miidiyaa hawaasummaasaarratti barreesseen beeksiseera. Mootummaan Itoophiyaa hojii lammiilee isaa Sa’uudii irraa deebisuu Bitootessa 30 kan eegale yoo ta’u, lammiilee Itoophiyaa kuma 100 caalan ji’oota 7 hanga 11 gidduutti deebisee xumuruuf karoora qabateera. Lammiileen hanga ammaa deebi’an kunneen balaliinsa yeroo 111 taasifameeni. Koreen biyyaalessaa kun karoora qabate keessaa dhibbeentaa 40 xumuruu ibse. Koreen hojiiwwan hojjetamanii fi hudhaawwan hojii keessatti isa mudatan irratti kan mari’ate yoo ta’u, kanneen keessaa bakka namoonni turanii fi meeshaan namootaa boodatti harkifachuun rakkoowwan ijoo turan jedhe. Akkaataa lammiilee Itoophiyaa biyyoota Afrikaa keessa jiran deebisuun danda’amurrattis koreen kun mari’ateera. Biyyi qabeenya boba’aan badhaate Sa’uudii Arabiyaan lammiilee Itoophiyaa jiruu fooyya’aaf jecha godaan kumaan lakkaa’amaniif da’oo taatee jirti. Haata’u malee mootummaan biyyattii yeroo garaagaraatti eeyyama jireenyaa hin qabdan jechuun lammiilee Itoophiyaa hedduu maneen hidhaa haalaan rakkisoo fi dhiphina qaban keessatti hidhaa jira. Kanarraa kan ka’e lammiilee hedduu rakkoo fayyaa hamaaf saaxilamuu namoonni achirraa BBCtti himaa turaniiru. Hidhamtoonni yoo dhibaman wal’aansa fayyaa kan hin argannee fi nyaataa fi dhugaatii malee haala lubbuusaaniif daran yaaddessaa ta’e keessatti argamu.


'Haala yaaddessaa' dhalattoonni Tigraay lafa tursiisa Affaar keessaa itti jiran

Barana baatii Sadaasa keessa dhalattoonni Tigraay kumaan lakkaa’aman magaalaa daangaa Tigraayiifi Affaar gidduu jirtu Ab’aalaa irraa fuudhamanii gara Samaraa geeffamuu namoonni BBC’n dubbise ni himu. Rooyitars gama isaatiin dhalattoonni Tigraay kunneen kollejjii Solodaa dhiheenya magaalaa Samaraa jiru keessa akka buufata isaanii taasisan maddeen eeree gabaaseera. Akka gabaasa Rooyitarsitti, kolleejjicha keessa namoonni 7,000 – 12,000 ni argamu. Waldaan Qaxxaamura Idil-addunyaa buqqaatota 9,000 Samaraa jiraniif deeggarsa gochuu Tiwiitara isaarratti ibseera. BBC’nis nama bakka tursiisa buqqaatota Solodaa keessaa bahe dubbiseera. Akka nama kanaatti dhaabbileen deeggarsaa tokko tokko qamadii 15kg fi uffata qorraa isaaniif kennaniiru. Rooyitarsiis buqqaatonni lama dubbise jedhe, deeggarsa fudhachuu isaanii akka mirkaneessaniif ibseera. Ab’alaatti waraanni jalqaba kan taasifame Mudde 09,2014 ture. Namoonni magaalattii jiraatan Shahit jedhanii waamuun. Mudde 09 humnoota Tigraayiifi humnoota nageenyaa Affaar gidduu waraanni adeemsifamuu hordofee dhalattoonni Tigraay sababa ‘nageenyi keessan bakka eegamu isin geessina,’ jedhuun bakka biraatti geeffamuu Abiwaalom Sisaay* BBC’tti himeera. Akka inni jedhutti, yeroos maanguddoota, dubartoota ulfaa, qaroo dhabeeyyii dabalatee walumaagala dhalattoota Tigraay kuma 15 ta’an qabamanii buufata poolisiifi mana hidhaa keessa akka turan taasifaman. Eegasii konkolaataa gurguddaan fe’amanii gara Samaraa geeffaman. ‘’Lola booda humnoonni nageenyaa Affaar jiraattota homaa hin beekne raadiyootuu turte, TPLF waliin qunnamtii qabda turte, jechuun himatanii namoota beeknu baay’ee ajjeesaniiru,’’ jechuun himata. Komishinii Mirgoota Namoomaa Itoophiyaatti Daarektarri Hordoffiifi Qorannoo Naannoo Affaar, Salaamaawwit Girmaay, komishinichi dhimmicha ilaalchisuun qorannoo taasisuu ibsiteetti. '‘Bu’aa qorannoo haala baay’ee yaaddessaa ta’e agarsiisu kana sadarkaa komishinarichaatti akka ilaalu gooneerra,’’ jechuun gaaffii BBC’f deebii kenniteetti. Rakkinichi akka furamu komishinichi carraaqqii ofii taasisaa akka jiru BBC’tti himteetti. Komishinichi haala buqqatonni gaggeessee ganaa ifa hin goone. Namoonni bakka turtii kana keessa jiran garuu haala lubbuu isaanii balaa hamaaf saaxileerra jiru jettee jirti qondaalli kun. BBC’n aangawoota Affaar irraa deebii argachuuf yaaliin taasise hin milkoofne. Waraanni Kaaba Itoophiyaa baatii 20 dura humnoonni TPLF buufata waraanaa Itoophiyaarratti haleellaa raawwataniin eegale. Eegasii gara naannolee ollaa Amaaraafi Affaaritti babal’achuun lammileefi qabeenyaan balaaf saaxiluu gabaasuun keenya ni yaatama. Humnoonni Tigraay Sambata Mudde 09, 2014 magaalaa Ab’alaa seenuun haleellaa erga raawwatanii booda bormtaa isaa bahuu isaanii kan ibsu Abiwaalom, eegasii humnoonni nageenyaa Affaar namoota nagaarratti haleellaa raawwatuu hima. Kanaanis, qabeenyi dhalattoota Tigraay, akkasumas mana isaaniirratti addatti haleellaan raawwachuu himata. '‘Baay’een ajjeefamaniiru, reeffi isaanii daandiirratti gatamee tureera,’’ jechuun ibsa. Buufata keessa turtii Samaraa keessa kan jiruufi abbaa ijoollee lamaa kan ta’e Waldaay G/Tsaadiq* gama isaatiin namoonni hedduu buufaticha jiran qonnaan bultoota, daldaltoota akkasumas dafqaan bultoota ta’u hima. BBC’n nama kana kan dubbise bilbila dhoksaan buufaticha seenen yoo ta’u, sagaleen isaa akka hin dhagahamne uffata qorraa keessa dhokatee akka dubbataa ture hime. Akka inni jedhutti, lolicha booda milishaafi humnoonni nageenyaa Affaar dhalattoota Tigraay addatti baasaa qabachaa turuufi '‘tilmaamaan 300 ol ajjeefamuu’’ dubbata. Magaalattii qofa dhalattoota kuma 16 akka jiraatan kan himu Waldaay, keessumaa gandoota baadiyyaa Gidimooniifi Wagaariyaan jedhamanitti baay'inaan qonnaan bultoonni dhalattoota Tigraay ta’an akka jiraatan ibsa. Waldaay mucaa obboleettii isaa dabalatee firri isaa iji isaa osoo arguu ajjeefamuu BBC’tti ibseera. Ajjeechaa yeroos raawwate jedhame BBC’n qaama walabarraa mirkaneeffachuu hin dandeenye. Haleellaa raawwate jedhame kana humnoonni Tigraayiifi humnoonni nageenyaa Affaar yeroo garagaraatti wal himataa turan. Mootummaan federaalaas ta’e mootummaan Naannoo Affaar Ab’alaatti lammiilee nagaarratti ajjeechaa raawwatamu ilaalchisuun  hanga yoonaa waan jedhan hin qaban. Namoota BBC’n dubbisee fi haleellichaan miidhamneerra jedhan jeequmsa magaalicha tureen saamichii fi ajjeechaan to’annoon ol erga taheen booda, humnoonni nageenyaa naannoo Affaar dhalattoota Tigiraay konkolaataa gurguddaan fe’anii '‘akka booji’amtootaatti doorsisaa fi dhukaasaa’’ gara Samaraatti fudhatanii deeman jedhan. Samaraattis bakka tursiifaman keessatti nyaata, yaala osoo hin argatiin guyyoota sadiif akka turan Abwaalom ni hima. Sana booda '‘namni du’uu gaafa jalqabu biskutii fi bishaan kennuufii jalqaban’’ jedhe Abwaalom. Bakka tursiisa jedhame keessaa bahu kan himu Abwaaloom namootni dhibee sukkaaraa fi dhiibbaa dhiigaa qaban rakkachaa akka turan hime. Namoota BBC’n yeroo adda addaatti dubbise ammo bakka tursisichaa keessatti namootni 70 irra caalaan isaanii manguddoota tahan du’aniiru jedhan. Rooyitarsi gabaasa dhiyeenya kana baaseen namoonni du’an gara 60 akka tahan eere. Isaan keessaa ammoo 11 kan ta'an ijoollee tahuu gabaase. Bakki dhalattoonni Tigiraay itti argaman kun mooraa kolleejjii Soloodaa jedhamu keessa yoo tahu, dhiirotnii fi dubartoonni bakka dallaan addaan qoodame keessa jiraatu. BBC’n Waldaa Qaxxaamura Diimaa Adunyaa waa’ee namoota Affaar Samaraatti argamanii gaafatee '‘haalli isaa akkuma buqqaatota naannoo kaan jiranii yaadessaadha’’ jechuun ala ibsa bal’aa kennuu irraa of qusateera. Waldaan Qaxxaamura Diimaa dhalattoota Tigiraay kanneen akka buqqaatotaatti haa ilaalu malee isaan garuu hidhaarra jirra jedhu. Kanaaf ammoo akka fakeenyaatti kan kaasan buufaticha keessaa akka barbaadan bahanii galuu dhorkamuu isaaniiti. Waldaan Qaxxaamura Diimaa Adunyaa, Waldaa Qaxxamura Diimaa Itoophiyaa waliin tahuun '‘namoota 9,000 bakka tursiisaa keessa jiraniif deeggarsa nyaataa’’ gochaafii akka jiru hime. Nageenya isaanii ilaalchisee ammoo qondaalota naannoo Affaar waliin dubachaa akka jiran himan. Dhalattoonni Tigraay bakka turtii kana keessa jiran deeggarsa gahaafi wallaansa akka hin argannee ibsuun, daa'immaniifi maanguddoonni umuriin saanii hanga waggaa 90 dallicha keessa jiraachu dubbatu. Waldaay guyyaa gaaffiif deebii BBC waliin godhe irra manguddoonni sadii du’anii sirni awwalcha isaanii buufatichuma keessa bakka balfi itti gatamutti raawwachuu hima. Ijoollee isaafi haadha warraa isaa waliin buufaticha keessa kan jiraatu Waldaay ho’i isaa al takka takka digirii seelshiyeesii 50 akka gahu hima. Haala ho’aa akkasii kana keessatti walitti dhiyaatanii hanqinni bishaanii osoo jiruu jiraachuun ulfaataa akka tahe hima. Manni qulqullinaa akka hin jirres kan himu Waldaay yaaliin gahaa waan hin arganneef al takka takka eegdota isaanii matta’aa hanga Birrii 500 kennuun akka qoricha bitachuuf bahan himu. Komishiniin mirgoota Namoomaa bakki tursiisa dhalattota Tigiraay '‘lubbuu isaaniif balaa qaba’’ jedhe. Lakkoofsa namoota buufaticha keessatti du’anii fi amma jiranii baruuf BBCn gaafatee, ammatti qorannoon isaa waan hin dhumneef yaada kennuu akka hin dandeenye dubbate komishinichi. Haa tahu malee, '‘buufaticha keessatti dhukkubni waliin isaa hin baramne ka’uu fi ijoollee irra caalaa akka miidhuu’’ himaniiru. Sababa kanaan lakkoofsi namoota du’anii akka dabalee jiru akka beekanis dubbataniiru. Haalli qabiinsa dhalattoota Tigiraay kolleejjii Solodaa akka buqqatotaatti osoo hin taane kan hidamtootaa akka fakkaatu Salamaawwit dabaltee dubbatteetti. *Nageenya isaaniif jecha maqaa namootaa BBC'n dhokseera.