Balaa xiyyaara Indoneshiyaan walqabatee maatiin ammalleen eeggataa jiru

Maatiiwwan imaltootaafi hojjattoota xiyyaaraa,  Daandii Qilleensaa Sriwiijaayaa Booyingi 737 ammalleen abdiin eegataa jiru. Xiyyaara imaltootaa Jaakaartaa Sanbata darbe battaluma ka'een daqiiqaawwan muraasa booda   galaana keessatti dhidhime keessa namoota 62 ture. Ammatti namoota lubbuun argachuuf abdii omtuu hinjiru. Eenyummaan namoota xiyyaaricha keessa turanii karaa idileetiin waanti jedhame jiraachuu baatulleen, maatiifi hiriyyoota irraa garuu odeeffannoowwan bahaa jiru. Gaazexeessitoonni BBC Indoneeshiyaa odeeffannoowwan itti aanu qindeessaniiru. "Baayyee gadda cimaa keessatti argamna. Ammalleen waan gaarii dhagahuuf kadhataa jira'' jedhan  kan eessumni isaa balaliisaa xiyyaara balaan irra qaqabee , Sriwijaya SJ182 ta'e, Ferzaa Maahaardhikaa. Balaliisaa Afwaan kan umuriin waggaa 54, guyyaa balaan kun qaqabeetti ariitiidhaan mana isaatii bahuu ilmi eessumaa isaa BBC Indoneshiyaatti hime. Innis shamiziin 'kiyya haalaan hinsiroofne jechuun gungumaa bahee garuu baayyee bareeda ture'' jedhe. Akkasumas balaliisaan kun deebi'ee ijoollee isaa sadan dhiisee deemuusaatiif dhiifama gaafate ture. Balaliisaa Afwaan ogummaa balaliisummaa kanas bara 1987 balaliisaa xiyyaara daldalaa eegaluun dura humna qilleensaa keessatti kan eegale ta'utuu himame. Maatiifi hirriyoonni isaas hordofaa amantii Islaamaa cimaafi namoota Lixa Jaavaa Magaalaa Bogori keessatti ollaa isaatti argamaniif lafa hojiisaatti gargaaruun kan beekamee ta'u himu. Midiyaa hawaasaa irratti jedha ''amma barbaaddee ol fagaattee balaliitulleen, yoo kadhannaa taasifte malee samii hinqaqabduu'' jedhu qaba. ''Baayyee nama gaarii ture. Yeroo baayyees gorsa bareedaa namootaaf kenna. Ollaa isaa keessatti fakkeenya gaariifi nama gara laafummaan beekame ture,'' jedha Feeza Maaraardhikaa. Itti dabaluunis "Baayyee naheera. kun ni mudata jedhee amanu hindanda'u. Maaloo eessuma kiyyaafi maatii isaatiif kadhadhaa'' jedheera. Afridaa BBC Indoneshiyaatti akka himteetti, ilmishee Anggaa Fernaandaa Afrion kan xiyyaricha keessa tureefi dargaggoon umuriin waggaa 29 ammalleen lubbuun jira jechuun abdatti. ''Miseensoonni maatii kan Jaakaartaa keessatti argaman odeeffannoo argachuuf barbaadaa jiru. Anis gara sana deemuun barbaada garuu sababii weerarichaatiin imaluun baayyee rakkisaadha'' jetti aaddee Afridaa kan Lixa Sumaatraa keessa jirtu. Anggaa erga ilama jalqabaa argatee ganaa reefu torba tokko ta'a. Akka haatiisaa jedhaniitti, ilma argachuunsaa ammoo mucaasaa haalaa guddisuuf caalaa akka hojjatu isaa kakaasee ture. Anggaan dooniiwwan fe'umsaa gurguddaa irra hojjataa ture. Jimaata galgala ammoo gara haadhasaatti bilbiluun gara Pontianak imaluuf akka jiru itti himu dubbatti. Sababiinsaas dooniin isaa waan cabseef ittigaafatamaan isaa akka deemuu akka barbaade itti himu dubbatti. Yeroo baayyees hojiin walqabatee Indineshiyaa guutuun kan imalu yoo ta'u, garuu doonii fayyadamu kan fedhu yoo ta'u darbee darbee balaliinsa fayyadama. Afridaan akka jettuutti ilmishee ''nama cimaa fi kan maatiif aboomamu ture. Nama obsaafi kan nama kamu waliin waliigalu ture.'' ''Yoo kan du'e ta'e, gara biyyaa fidee sirnaan awwaalachuun barbaada'' jette akkuma suuraa kan uffata danbiitiin ka'ee qabateetti. Namoota imala xiyyaara kanaa keessa turan keessa haadha manaafi abbaa manaa reefuu wal fudhan Ihsan Adhlan Hakim fi Putri Wahyuni keessatti argamu. Obbooleessi quxusuun Ihsan, Arwin Amru Hakim, akka marsariitii oduu Kompaas jedhamutti himeetti,  sababii haala qilleensaa hamaatiin balaliinsi isaanii turu buufata xiyyaaraa irraa bilbilee itti himu dubbateera. Musurroonni kunneenis maatii achitti argaman waliin qophii gaa'iilaa raawwachuuf gara Kaalimaantaan ilamaa turan. ''Karoorri silaa qophiin Sanbata dhufaa gaggeeffamuuf ture,'' jedha Arwin. Amma garuu maatiin akkuma jiruun waliin kadhannaa taasisaa jiras jedhe. Yusrilanita waa'ee balaa xiyyaara kanaa dhagahaniitti of walaaluun kufanii tura. Achi keessas intalasaanii Indah Halima Putri, abba warraa ishee  Muhammad Rizky Wahyudi fi mucaa isaanitu ture. Indah dahumsaaf gara mana maatiishee kan dhaqxe turte yoo ta'u maam abbaa warraa isheefi mucaa ishee waliin gara mana saanii kan Pontianak keessatti deebii'uuf ture. Osoo balaliinsa hineegaliin dura Indah suuraa xiyyarichaa kaasuun karaa WhatsAppiin maatiitti erguun roobni cimaan waan jiruuf nuuf kadhadhaa jettee akka turte midiyaan biyya keessaa gabaaseera.


Dhimma xiyyaara 737 Max waliin walqabateen Boeing doolaara biiliyoona 2.5 kaffaluuf

Odeeffannoo  dizaayinii xiyyaara 737 Max ogeessota eegumsaa nageenyaafi of eeggannoo jalaa dhorsuu isaatiif himannaa yakkaa USn irratti dhiyaateef Boeing adabbii doolaara biiliyoona 2.5 kaffaluuf jira. Dippaartimantiin Haqaa US (DOJ) dhimmaa xiyyaara balaa gurguddaa lamaa irra ga’e hordofaa ture, dhabbatti Boing “nageenya caalaa bu’aa isaa filate,” jedheera. Doolarri miiliyoona 500 ta’u maatilee namoota 346 balaa kanaan lubbuun isaanii darbeef kan kennamu ta’a. Boeing waliigalteen kun dhaabattichi “itti gaafatamummaa isaa ba’uu dadhabuu,” hubachuu isaa mul’isaa jedheera. Hogganaan Boeing Deevid Kaalhom “ Waliigaltee kanarra ga’uun keenya nuuf waanta sirridha jedheen amana. Kun murtee hagam akka nuti itti gaafatamummaa keenya ba’uu dadhabne itti hubanneedha.” Dippaartimantiin Haqaa akka jedhetti qoondaltoonni Boeing jijjirama sirna to’annoo balalii xiyyaarichaa MCAS jedhamuu kan dhorkan yoo ta’u, qorannoon akka argatetti jijjiramni kun ammoo balaa xiyyaara Indooneshiyaa 2018f akkasumas Itoophiyaa 2019f sababa ture. Kana jechuun, barruun leenjii balalii wa’ee sirna kanaa irratti odeeffanno hin qabu, kun ammoo ajaja balaliisaan xiyyaaraa galchuu diduun xiyyaarri erga balalii eegalee booda takka ture funyaaniin akka kufu kan godhu ture. Boeing gara ji’a ja’aaf qorattootaa waliin hojjachuu didee akka ture DOJ ibseera. Waliigaltee kana jalatti Boeing USn goyyoomsuu yaluun kan himatame yoo ta’u, yoo waliigaltee kana eeguu danda’e wagga sadii booda ni haqama. Waliigaltee kana keessa harki caalaan $1.77bn, daandilee qilleensaa maamiltoota dhaabbatichaa turaniifi balaa uumame booda kan balalii dhabuuf dirqamaniif kan kaffalamu ta’a. Dabalataniis dhaabbatichi adabbii doolara miiliyoona 243.6 kaffaluuf waliigaleera. Ta’us garuu abukaatoonni midhaamtoota balaa Daandii Xiyyaaraa Itoophiyaa, waliigalteen kun himannaa seeraa siivilii Boeing irratti dhiyaateeru akka hin dhaabne ibsaaniiru. “Himannaan waliigaltee kanarratti dhiyaate balleessa Boeing keessa isa muurasadha, kun dhaabbata yakka isaaf itti gaafatamummaa fudhachuu dhiisuuf kana mana murtii keessatti maatii lolaa jirudha,” jechuun gartuun abukaatootaa kun ibsa baasaniiru. Dabalataanis dhaabatti to’annoo qilleensaa FAAn “hanga hanqinni xiyyaarichaa gutummaatti to’atamuttiifi hanga qorannoon qaama of danda’aan tasiifamutti xiyyarri 737 Max baliiliitti akka deebi’uuf eeyyamuu hin qabu ture,” jedhan. Yaaddoo xiyyaarichaa, kan Mudde US keessatti balaliitti deebi’e, furuu isaa Boeing ni ibsa.

Balaawwanii fi mudannoowwan imala qilleensaa


Itoophiyaatti ji'oota ja'an darban keessa balaa tiraafikaan lubbuun namoota 1,849 darbeera - Poolisii

Itoophiyaatti ji'oota ja'an darban keessa qofa balaan tiraafikaa 20,672 mudachuu Komishiniin Poolisii Federaalaa ibse. Daarektoreetii to'annoo yakkaa Komishinichaatti, dameen balaa tiraafikaa fi raaga haala tiraafikaa kennu har'a feesbuukissaarrtti ibsa baaseen, ALI Adoolessa 1, 2012 irraa eegalee hanga Muddee 1, bara 2013tti qofa namoonni 1,849 balaa tiraafikaan du'aniiru. Akka odeeffannoo kanaatti namoota lubbuunsaanii balaa tiraafikaan darbeen alatti namoonni 2,646 ta'an miidhaa cimaan, namoota 2565 irra ammoo miidhaa salphaan ga'eera. Kana malees sababa balaa tiraafikaan qabeenyarra balaa ga'een qabeenyi maallaqa birrii miiliyoona 495, kuma 240 fi 473'tti tilmaamamu manca'eera. Walitti bu'iinsa naannoo Tigraay keessatti uumameen walqabatee balaa tiraafikaa mudate irratti gabaasi isa qaqqabuu akka hin dandeenye kan ibse komishiniin poolisii federaalaa, gabaasi amma ba'e kun kan naannoo Tigraay osoo hin dabalatin ta'uus ibseera. Balaa tiraafikaa ji'oota ja'an darban keessa biyyattii keessatti mudate keessaa 15,844 magaalaa Finfinnee keessatti yoo ta'u, balaa kanaan namoonni 192 du'aniiru, 846 garmalee miidhamaniiru, 512 irra ammoo miidhaa salphaatu ga'e. Kominishinichi balaa tiraafikaa suukanneessaa lubbuu dhala namaa gaaga'e kanaaf sababa kan jedhe inni duraa naamusa konkolaachistootaati. Ofirraa baasa oofuu fi lubbuu namaaf yaaduu dhabuu, hanqina dandeettii konkolaachisummaa, rakkoo dandeettii teeknikaa konkolaataan walqabatuufi rakkoo daandiis akka sababaatti eereera komishiniin kun. Yeroo eeganii boolloo yeroosaa eeggate jijjiirrachuu dhabuu fi itti fayyadama daandiirratti hanqinni uummata lafoo bira jirus akka sababaatti eerameera.


Xiyyaara Boeing 737 Max balaliitti deebisuuf yaaliin eegaluufi

Xiyyaarri Boeing 737 Max qilleensatti deebi’uu qabaachuufi dhiisuu murteessuuf yaaliin nageenyaa torban kana eegaluuf jira. Balaliistonnifi oggeessonni teeknikaa dhabatichaarraa ta’aniifi to’attootarra ta’an Wiixataa eegalee guyyooti sadiif yaaliifi qorannoo ni gaggeessu jedhamee eegama. Xiyyaarri Boeing gabaarratti beekamaa ture kun bara darbeetti erga balaan xiyyaaraa lubbuu namoota 346 galaafatee booda hojii dhaabeera. Yaaliin amma taasifamu Boeing’f barbaachisaa ta'us, yaaliin kun bu’aa gaariin xumuramullee qorannoowwan nageenyaa dabalataa ji’oottaniif gaggeefamuu qabu. Ji’oottan 15 dura to’attoonni geejjiba qilleensaa xiyyaarri 737 Max balalii akka dhaabuuf kan murteessan erga garaagarummaa ji’a shaniin balaliiwwaan Lion Air fi Itoophiyaarraa balaan ga’ee booda. Murtee kanaan rakkoon dinaagdee dhaabbata ganna 103 ture kanarra kan ga’ee yoo ta’u, maatii miidhamtootaa irraas himmanaan seeraa irratti banameera. Qorattoonni balaa kanaaf sababa kan ta’e rakkoo teekniikaa to’annoo balalii ta’uu beeksisaniiru. Xiyyaarri 737 meeshalee qorannoo fe’atee naannoo buufata omishaa Boeing, Siyaatilitti maloota balalii adda adda qilleensaratti agarsiisa. Akka Reuters’tti balaliistonni qorannoo kanaaf akka ta’uuf jecha beekaa balalii sooftiweerii MCAS jedhamu kan balaa lamaaniif itti gaafatame kakaasuuf ni yaalu. Dhabbati FAA ergaa imeelii kongiresii US’tti Dilbata ergeen xiyyarri 737 Max balalii yalii qorannoof ta’u eyyamuu isaafi taajilatti deebi’uu isaarraatti garuu qorannoowaan dabalataa waan barbaachisaniif akka hin murteessine ibsuu isaa Reuters gabaaseera. Kanaratti Boeing’s ta’e FAA’n BBCf yaada hin kennine.


Niiwu Yoorkitti baasiin ummata fe'ee deemu riqicharraa kufee rarra'uun namoonni madaa'an

Mangaalaa Niiwu Yoorkitti baasiin dheeraa ummata fe'ee deemaa ture balaa uumameen riqichaarraa gara daandii jala jiruttikufee yoo xiqqaate namootni saddeet madaa’aniiru. Dhabbati Ittisa Ibbiddaa Magalaa Niiwu Yoork Kamisa Tiwiitara gubbaatti suuraa baasiin kun yeroo riqicha bulchiinsa Biroonksi keessa jiru irratti rarraa’ee utuu jiru agarsiisu maxxanseera. Duddubbeen baasiichaa riqichichaarra taa’ee fuldurri isaa garuu daandii riqicha kana jala jiru irratti kufee rarra’ee jira. Konkolaachisaan baasiichaa namoota miidhaman keessaa tokko yoo ta’u, haala hamaa keessa jiraachuun isaa gabaafameera. Maddi balaa kanaa ammatti ifa miti. “Qorannee balaa kana keessaa miiidhamtoota saddeet wal’aanaa jirra,” jechuun Itti-aanaan tajaajila ittisa ibiddaa Pool Hoppeer himeera. “Baasiin kun riqichicha irraa gara meetira 15 kufe. Namootni kun madaan isaanii kan lafa olka’aa akkanaa irraa kufuu waliin wal fakkaata.” Kawuunsiliin magaalaa Niiwu Yoork Maark Leviin, “balaa hamaa” kana booda taajijilootni lubbuu baraaran naannichaa gutummaatti cufuu Tiwiitara gubbaatti barreessaniiru.


Ejensiin Aviyeeshinii Awurooppaa Boeing 737 Max balaliinsa eegaluu danda'a jedhe

Hoogganaan Ejensii Nageenyummaa Aviyeeshinii Awurooppaa (EASA) Paatrik Ky BBCtti akka himanitti, xiyaarri Boeing 737 Max yeroo ammaa nageenyummaansaa mirkana waan ta'eef balaliinsa eegaluu danda'a. Akka qondaalli kun jedhanitti dhaabbati isaanii gosa xiyyaaraa kana sakatta'uu fi dizaayinasaa xiinxalee sirreessuuf wanti inni hin raawwanne hin jiru. Gosti xiyyaaraa Boeing 737 Max kun bara 2019 ture kan hojii dhaabe. Kunis erga balaawwan suukanneessoo ta'an lama mudachuun lubbuu namoota 346 galaafatameeti. Xiyyaarri kun yeroo ammaa US fi Biraaziil keessatti balaliinsa itti fufuuf haalli hunduu xumurameera. Jaarmiyaan nageenyummaa aviyeeshinii Awurooppaas xiyyaarri kun ardicha keessatti walakkaa Amajjii dhufuurraa kaasee tajaajila akka eegalu iyyamuuf jira. Balaan xiyyaara kanaan mudate inni jalqabaa bara 2018 wayita xiyyaarri Lion Air jet Indooneezhiyaa keessatti kufuun barbadaa'e ture. Ji'a afur booda, bara 2019 keessa ammoo Itoophiyaa keessatti mudate. Taateewwan lamaan mosaajiin (software) xiyyaarichaa rakkina akka qabuu fi yeroosaa malee hatattamaan gara hojiitti seenuun balaaf kan nama hedduu saaxile ta'uu mirkaneessan. Balaa Itoophiyaatti mudateen booda Jaarmiyaan Nageenyummaa Aviyeeshinii Awurooppaa akkuma Bulchiinsa Aviyeeshinii Federaalaa US, gadi taa'ee sakatta'uu eegale. Sakatta'iinsii fi qorannoon gaggeeffame taateewwan lameen mudatan qofarratti kan murtaa'ee miti kan jedhan Paatrik Ky, garuma fuulduraattuu akkaataa nageenyummaansaa yoomiyyuu mirkanaa'aa ta'utti dizaayinasaa sakatta'uun sirreessuu dubbatan. Tajaajila guutuutti deebi'uun yoo barbaachise, xiyyaaronni duraan turan mosaajii (software) kompiyuutaraa haaraadhaan dabaalamuu qabu jedhan qondaalli kun. Paayilatonnis leenjii barbaachisaa dirqama fudhachuun jalqaba xiyyaara kanaan walbaruu qabu jedhan. Fooyya'iinsa xiyyaara kanarratti taasifame itti baruuf leenjiin bu'uuraa kennamee paayileetonni dursa shaakaluu qabu jedhu. Boeing mosaajii (software) xiyaarichaa irra deebiin fooyyessuu isaa irra deddeebiin kaasaa ture. Ameerikaanis xiyyaara kana hojii eegalsiisuuf haaldureewwan walfakkaatoo keesseetti. Haala kanaan xiyyaarri kun hojii eegaluu danda'a, nageenyummaansaas mirkanaa'aa jedhan Paatrik Ky.


Xiyyaarri Booyiingi 737 Max rakkina motaraa mudateen tasa qubachuuf dirqame

Xiyyaarri Booyingi 737 Max qabeenyummaansaa kan Daandii Qilleensaa Kaanadaa ta'e tokko battaluma ka'eetti rakkiinni motaraa isa mudachun bakka biraa qubachuuf dirqamuun barame. Daandiin Qilleensaa Kaanadaa akka beeksisetti, xiyyaarichi Ameerikaa Ariizonaa irraa ka'uun gara Montiriiyaa balali'aa ture. Haa ta'u malee rakkina motaraa akkuma ka'een mudateen karoora malee qubachuuf dirqame. Xiyyaarichi hojjattoota sadii qabatee kan ture yoo ta'u, nagaadhumaa qubachuun dhagahameera. Xiyyaaronni Booyiing 737 Max erga bara 2019 keessa balaan Daandii Qilleensa Itoophiyaafi Indooneshiyaa qaqqabeen booda balaliinsa irraa dhorkamanii ture. Haa ta'u malees jalqaba baatii kanaatti erga haaromsi hadduun taasifameen booda gara balaliitti akka deebii'uuf hayyama argate. Balaa xiyyaaroota Booyingi lama qabeenyummaansaanii kan Daandii qilleensa Itoophiyaafi Indoneeshiyaa ta'aniin namoonni 346 lubbuusaanii dhabuun ni yaadatama. Balaan lamaanu kan mudatan rakkina teknikaa softiweerii kutaa balaliinsaa (MCAS) mudateen akka ta'e ibsamee ture. Rakkoon motaraa amma mudatee kunis Jimaata kaleessaa umamee. Waa'ee rakkina motara xiyyaarichaa amma mudate kan ibsan Daandiin Qilleensa Kaanadaa (Air Canada) ''Balaliistonnis akkuma haala motaraa irratti akeekachiiftuun (notification) isaan qaqqabeen, haaluma adeemsa yeroo balaatti osoo deebii'anii hinqubatiin dura motara dhaamsuuf murteessa'' jedha. Oduun marsariitii Aviyeeshinii Beeljiiyeem ammoo, balaliistoonni akkuma karaa mirga xiyyaarichaatiin rakkinni jiraachu hubataniin balaliinsa adda kutuun deebii'anii qubachuuf murteessan jedheera. Xiyyaarri imaltoota malee kunis bakka qubatee ture 'Tuscon' irraa ka'uun gara Kaanadaatti balalii'uuf ture. Booyingi erga balaan daandii qilleensa Itoophiyaa Indoneshiyaa qaqqabeen booda kutaa to'annoo balaliinsaa dabalee kutaalee xiyyaarasaa garaagaraa irratti fooyya'insa taasisuu ibsee ture. Haaluma kanaanis torban sadiin dura Biraaziil xiyyaara Booyingi 737 imaltootaa gara qilleensaatti akka deebii'uuf hayyamte turte.


Daandiin Qilleensaa Yunaayitid xiyyaarota Booying 777 balali'uurraa dhorke

Ameerikaatti Daandiin Qilleensaa Yunaayitid xiyaarota Booying 777 lakkoofsaan 24 ta'an balali'uurraa dhorkuu beeksise. Daandiin Qilleensichaa xiyyaarota kanneen balali'uurraa kan dhorkeef Sambata darbe balaan motora xiyyaara tokkoo irratti erga qaqqabeen boodadha. Xiyyaarri balaan mudate kun imaltoota 231 fi keessummeesitoota 10 qabattee kan ture yoo ta'u, Buufata Xiyyaaraa Denver qubachuuf dirqameera jedhame. Caccabaan xiyyaaricharraa harca'aa tures naannoowwan manneen jireenyaarratti argamaniiru. Kan hordofee Jaappaan daandiin xiyyaarota Booying 777 motora walfakkaataa Piraayitis fi Wiitinii 4000 jedhaman tolfameef hundi akka qilleensasheerra hin seenneef gaafatteetti. Xiyaarri Yunaayitid 328 gara Hawaay Hunoluuluutti balali'uuf ka'e kun motorasaa gama mirgaan jirurra balaan qaqqabuu Bulchiinsi Aveeshinii Federaalaa beeksiseera. Balaa uumame kana hordofee xiyyaarota motorri Piraayitis fi Wiitinii 4000 tolfameef irratti qorannoon dabalataa akka taasifamuuf ajajeera. "Erga balaan kun mudatee odeeffannoo nageenyaa hunda ilaalleerra," jechuun Bulchiinsa Aveeshinii Federaalaa Istiiv Diksiisii ibsa kennaniin hubachiisaniiru. Akka odeeffannoo sadarkaa duraa argameetti, motora Booying 777 qofaaf tolfamu kana irratti karaa qilleensi gara motorasaatti galchu [fan] qorannoon akka gaggeeffamu waliigalteerra gahameera. Bulchiinsi Aveeshinii Federaalaa bakka bu'oota kampaanii motora omishuufi Booying waliin dubbachaa jira. Qorannoon jalqabaa Boordiin Nageenya Geejjibaa biyyattii akka agarsiisutti balaan xiyyaaricharra gahe motora isaa gama mirgaarra yoo ta'u, ulaan qilleensa galchu (fan) babbaqaqaniiru. Haata'u malee, qaama waliigalaa xiyyaarichaarra miidhaan gahe akka hin jirre Boordichi beeksiseera. Imaltoonni xiyaara balaan kun irra gahe keessa kan turan akkuma xiyyaarri kun balali'uuf ka'een dho'insi guddaan dhaga'amuu dubbatu. Imaltoota keessaa tokko kan ta'e, Daaviid Deloosii, "Xiyyaarichi akka malee urgufamaa ture.  Isaan booda ol ba'ee balali'uu waan hin dandeenyeef gadi bu'uu jalqabe," jedhaniiru. Itti dabaluun, inniifi haati warraa isaa tarii yoo balaan nu mudateef jechuun borsaa isaanii kiisa keessa gaggalfataa turuu dubbatu. Poolisiin magaalaa Biruumfiild wanti motora xiyyaarichaarraa caccabe mooraa mana jireenyaa tokko keessatti kufuu isaa suura qoodeen agarsiiseera. Caccabaan biroo ammoo dirree kubbaa miilaa magaalicha keessatti argamu keessatti kufee argameera. Caccabaa xiyyaarichaarraa kufeen garuu namni miidhame hin jiru. Bara 2018 xiyyaarri Daandii Qilleensaa Yunaayitid osoo Honoluuluu hin qubatiin dura motorri mirgaasaa cabee ture.


Xiyyaarri waraanaa Yuukireen kufe lubbuu namoota 22 ol galaafate

Balaa xiyyaaraa waraanaa yuukireen  lubbuu namoota 22  galaafachuu qondaaltoonni biyyaattii himan. Namoota balaa kanaan miidhamaan keessaa harki caalaan isaanii leenjifamtoota ogummaa balalii xiyyaara yuunvarsiitii humna qilleensaa Karkoovi. Xiyyaarrii Antonoov-26  magaalaa Baha biyyattii Karkoov cinaatti qubachuuf wayita ka’etti kufee balaan kun irra qaqqabe. Xiyyaarichi leenjifamtoota shaakalchisuuf balaliirraa akka turellee kan ibsame wayita ta’u, namootni 27  keessa akka turan qondaaltonni waraana biyyatti dubbataniiru. Namoonni lama madaa’uu cimaan kan mudate wayita ta’uu,  namoota sadii achii buuteen isaanii dhabame barbaaduun itti fufeera. Ibiddii wayita balaan kun qaqqabu qabates boodarra dhaamfame. Xiyyaarichi magaalaa Chuyiv jedhamturraa iddoo 2km fagaatutti kufee caccabus, walitti bu’iinsa Baha biyyatti wajjin kufaatiin xiyyaaricha hidhata qabaachuu waanti akeeku hin jiru. Chuyiv garuu iddoo mormitoonni Yuukireniirraa foxxoquu barbaadan loltoota mootummaa wajjin wal lolanirraa 100km qofa fagaatti. Ittiaanaa ministirA dhimma biyyaa keessaa biyyattii kan ta’an  Antoon Giraas Cheenkoo AFP tti akka himanitti, battala sanatti sababiin balaa kanaa  hin beekamne , qoratamaa jira jedhan. Pirezedant Volodimirii Zeleniskaayi har’a naannichatti akka imalanitu eegama. Bulchaan naannoo Kaarkoov garuu odeeffannoon qorannoon duraa himan akka akeekutti, balaliistota keessaa tokkoon isaa rakkoon motaraa/injinii mudachuusaa otoo balaan kun hin qaqqabiin himateera.


Booyiing balaa lama isa qaqqabeen booda yeroo jaqabaaf xiyyaara 737 Max'tiif gabaa argate

Booying balaa hamaa lama bara darbe isa mudateen boodaa yeroo jalqabaaf xiyyaara 737 Max argate. Dhaabbatni Ameerikaa xiyyaara hojjetu daandiin xiyyaaraa Poolaand Intar Eer xiyyaarota afuur bitachuuf ajajeera jedhe. Intar Eer balaa 2019 as sakatta’insi maaks 737 adeemsisaa ture waggootin dhufan keessatti ‘’xiyyaarawwan filatamoo’’ akka oomishu isa taasisaa jedhe. Xiyyaarichi ammallee ragaa mirkanaa reefu argachuuf jedha. Inte Eer Poolaand keessatti dhaabbata isa guddaa tajaajila balalii kennu yoo tahu xiyyaara 737 tokkoon hojii jalqabe. Xiyyaarota 22 Neekst Jenereeshiin 737 qaba, yoo Maaaks 737 afur biteef xiyyaarota gosa kanaa 10tti ol guddifata. Pireezidantiin kutaa gabaa Booyiing Ihaasaan Muniir ,’’kabaja Enter Eer maatii Booyingiif agarsiiseen gammanne,’’ jedhan. Dhaabonni kunneen lamaan  737 hojii ala tahee turuusaan wal qabtee baasii dhufu mara booying akka kaffaluufillee waliigalan. Gabaasonni adda addaa maqaa Maaks jedhu haquun dhaabbatichi bittaa fi gurgurtaa kana kan beeksise balaa kana dura ture yaadachiisuu dhiisuun falmii hambiisuufi jedhameera. Dubbii himaan Booying garuu ibsa kennine keessatti Maaks 737 ala baayyee maqaan dhahameera jedhan. Warreen xiyyaara sakatta’uufi to’achuun ogummaa qaban Maaks 737 baatii Bitootesssaa keessa hojii akka dhaabu taasisan. Bakka buutonni uummataa Ameerikaa dhaabbatichi warreen sakatta’a xiyyaaraa taasisan jalaa odeeffannoo dhoksuu mirksneessineerra jedhanii turan. Dhaabbatichi jalqaba bara dhufu irratti xiyyaarota isaa qilleensatti deebisuuf mirkana eeggachaa akka jiru hime. Booyiing sababii balaa lameen namoota 300 galaafataniin hojii ala tahuun  dabalataan weerara koroonaavaayirasiin dhiibbaan irra gaheera. Bara kana qofa maamilootni ajaja bittaa xiyyaara 400 jalaa haqaniiru. Baatiiwwan jalqabaa bara kanaa jaha keessatti dhaabbatichi xiyyaara 737 sagal qofa maamilootaan bira gahee kana bara 2019 yeroo wal-fakkaataa garuu xiyyaara 100 ture.


Boeing 777X: Jeettiin motora lakkuu addunyaatti guddaadha jedhame balali'insa isaa jalqabaa miliin xumure

Boeing yaalii balali'insa jalqabaa xiYyaara addunyaa irratti guddinaan tokkofaadha jedhameefi motora lakkuu qabu milkiin xumureera. Xiyyaarri Boeing 777X jedhamee moggaafamera. Jeettiin motora lakkuu addunyaatti guddaadha jedhame balali'insa isaa jalqabaa milkiin xumure kun kan gaggeeffame  erga xiyyaarri Boeing 737 Max rakkoo isa mudateen hojii keessaa akka bahu taasifameen boodadha. Kampaaniin Boeing erga xiyaarri Boeing 737 Max lama kufee caccabuun lubbuun namoota 346 akka darbuuf sababa ta'een booda maqaan isaa gurraacha'eera. Balaa uumamee ture kanaan boodas xiyyaarri kun akka hojii keessaa bahu taasifameera. Yaaliin balali'uu xiyyaara guddicha haaraa kun qarqara Siyaatil irraa ka'uun sa'aatii afuriif balali'eera.  Torban kana keessa sababii qilleensi jabaan jiruun yaaliin balali'uu lama akka addaan citu ta'eera. Xiyyaarri kun bara dhufu daandii xiyyaara 'Emireetis' waliin hojii osoo hin jalqabiin dura yaaliiwwan balaliisisuu dabalataa gaggeeffamuu barbaachisa jedhameera. Xiyyaarri meetira 77 dheeratu kun bara kana eebbifama jedhamee eegamaa turullee rakkoo teekniikaa mudateef akka boodatti harkifatu ta'eera. Xiyyaarri 777X jedhamu kun baay'ee guddaafi Boeing 777 mini-jumbo jedhamu milkaa'inaan maqaa dha'amu caalaayyu kan foyyaa'eerudha jedhameera. Xiyyaara guddicha haaraa kana wantoota adda isa taasisan keessaa baallee (kaattuun) isaa kan dadacha'u ta'uufi motora akka addunyaatti guddaadha jedhame qabaachuu isaati. "Kun akka kaampaanii tokkootti hojii guddaa akka hojjennu bakka bu'a," jedhan daarektarri dhimma gabaa 777X Wendii Soweersi. Boeing hanga ammaa xiyyaarota kana 309 tokkoo tokkoo isaanii Doolaara miliyoona 442 gurgureera. Xiyyaarri kun dorgomaa isaa kan ta'e Airbus A350-1000 kan jedhamuufi imaltoota 360 kan qabatuun akka gituun (dorgomuuun) hojjetame. Boeing erga xiyyaaronni Max 737 lama garaa garummaa ji'a shanii gidduutti caccabanii booda rakkoo hamaa keessa jira. Xiyyaarri MAX 737 jalqabaa Indoneeshiyaatti Onkoloolessa 2018 kufee yoo caccabu Ebla keessa ammoo kan Itoophiyaatu caccabe. Dhaabbatichi nageenyaaf dursa kennuu dhiisuun bu'aa barbaachaaf jecha saffisaan maamiltootaaf dhiyeessuu isaarraan kan ka'e himannaan hedduun irratti dhiyaatee qoratamaas jira. Booying xiyyaarri kun akka balali'uutti deebi'uuf akka mirkaneeffamuuf carraaqaa jira. Xiyyaarri MAx 737 kun akka hojii keessaa bahu taasisuun Booying gurgurtaa isaarraa galii argatu Dolaara Biliyoona 9 akka dhabu taasiseera. Xiyyaarri Max 737 ammoo gosa xiyyaaraa dhaabbatichi baayyinaan gurguraa turedhas waan ta'eef.


Balaa xiyyaaraa Iraan: Teehraan 'black box' Boeing ykn Ameerikaatti hin kennitu

Balaa xiyyaaraa lubbuu namoota 176 galaafatee booda, Iraan saanduqa odeeffannoo imalaa 'black box' xiyyaaraa kufe kanaa Booyingittis ta'e Ameerikaatti dabarsitee akka hin kennine beeksiste. Xiyyaarri Yukireen Boeing 737 -800 buufata xiyyaaraa Teehran irraa erga ka'ee daqiiqaa xiqqoo booda kufe. Akka seeraa geejjiba xiyyaaraa addunyatti, Iraan qorannoo kana gaggeessuuf mirga qabdi. Garuu yeroo baayyee oomishtonni xiyyaaraafi biyyootiin oggummaa black box qorachuu qaban xiqqoon irratti ni hirmaatu. Balaan kun kan qaqqabe yeroo Iraan buufata waraanaa Ameerikaa misaa'eeliin erga rukkutee saatii xiqqoo booda. Taateewwan kun lamaan wal qabatoodha kan jedhuuf ragaan hin jiru. Hoogganaan dhaabbata geejjiba qilleensa Iraan, Ali Abedzaade "Balaan kun dhaabbata geejjiba qilleensa Iraaniin qoratamaa garuu Yukireenis irratti hirmaachu dandeessi," jedha. Biyyi kam black box - warabbii sagalee kutaa balaliinsaa fi warabbii odeeffannoo balalii  akka qoratu hin beekamne jedhu Alo Abedzaade Dhaabbati Booying "karaa barbachise hundaan gargaaruuf qophofneerra" jedhee, Ministirri Muumme Kaanadaa Jaastin Tirudoo ammoo biyyi isaa qorannoo kanaratti iddoo qabachuu akka barbaadu hima. Harki guddaan imaltoota kanaa lammilee Iraaniifi Kaanadaadha. Imbaasiin Yukireen Teehraanitti argamu jalqabaratti sababni balaa kanaa rakkoo mootaraadha jedhuus boodarra ibsa kana haquun, sababa balaa kanaa ilaalchisee yaadi qorannoo dura kennamuu kamuu kan mootummaa miti jedha. Odeeffannoon balalii xiyyaara Yuukireen bilisaan intarneeta gubbaatti ni argama. Xiyyaarri kun buufata xiyyaaraa Teehran irraa ka'ee yeroo seeraan qilleensatti ol ba'u ni agarsiisa ture. Yeroo naannoo meetiraa 2,400 irraa ga'u tasa odeefannoon xiyyaaricha ni bade. Kun wanta argamee hin beekneefi xiyyaara kana keessatti wanti himaan tokko uumameera yaada jedhu fida. Sadarkaa kanatti maaltu baala kana qaqqabsiise kan jedhuuf ragaan hin jiru. Qoraxaan balaa xiyyaaraa namni ture tokko akka himutti sababni balaa kana rakkoo mootaraatti jechuun waan ariifatme fakkaata.  Sadarkaa kanatti sababiinsa kan miti jechuun hin danda'amu garuu xiyyaarri akka Boeing 737-800 mootara irratti yoo rakkoo uumameyyu balaliinsa akka itti fufu godhameetu oomishame. Dabalataan ammoo utuu motarri rakkoo qabaatees odeeffannoon balaliinsaa yeroo xiyyaarri suutaa olkaa'insa isaa dhabu ni agarsiisa ture.


Balaa Xiyyaaraa Paakistaan: Xiyyaarri Paakistaan imaltoota qabatte turte Karaachii keessatti caccabde

Xiyyaarri Daandii Qilleensaa Idil-addunyaa Paakistaan imaltoota qabattee Lahoor irraa kaatee balali'aa turte, Karaachii keessatti kufee caccabuu aanga'oonni aveeshinii himaniiru. Xiyyaarri kufee caccabe kun imaltoota 99 fi hojjetoota xiyaaraa saddeti qabatee balali'aa ture. Suurri miidiyaa hawaasummaa irratti bahan akka agarsiisanitti bakka xiyaarri kun itti kuferraa aarri ol bahaa ture. Warreen tajaajila atattamaa yeroo balaan qaqqabu dhiyeessan bakka sanatti argamuu, jiraataan magaalaa Karaachii ni dubbatu. "Xiyaarri Karaachii keessatti caccabe. Lakkoofsa imaltootaa mirkaneefachuudhaaf yaalaa jirra garuu jalqabarra imlatoota 99 fi hojjetoota xiyyaaraa saddet akka qabu quba qabna," jedhan dubbi himaan abbaa taayitaa aveeshinii Paakistaan Abdul Sattaar Kohkahaar. Xiyyaarichi yeroo kufee caccabutti Moodel Koloniitti qubachuudhaan ture. Moodel Koloniin ammoo Buufata Xiyaaraa Jinhaa Karaachiirraa gama kaaba bahaan kiiloomeetira 3.2 fagaattee argamti. Humni raayya Paakistaan akka jedhutti bakka balaan kun qaqqabetti argamuudhaan hojii baraaruu hojjechaa jira. Balaan xiyyaaraa kun kan qaqqabe biyyattiin balaliin sababa weerara koronaavaayasiif dhorkamee ture akka deebiyee jalqabuuf akkuma hayyameen guyyaa tokkoon boodadha. Balaan xiyyaarri kufee caccabuu Paakistaaniin yeroo gara garaatti mudateera. Bara 2010 keessa xiyaarri abbummaan isaa kan Airblue ta'e qarqara Istaabulitti kufee caccabuun namoonni 152 keessa turan dhumaniiru. Kun ammoo seenaa balaa xiyaaraa Paakistaan keessatti isa hamaadha jedhameera. Bara 2012 keessa ammoo, xiyaarri Booying 737-200 ta'e qabeenyummaan isaa kan Daandii Qilleensaa Bahoojaa Paakistaan sababa rakkoo haala qilleensaa mudateen Raawaaliippindii keessa qubachuuf osoo jedhuu caccabee namoota irra turan 121 galaafateera. Bara 2016 keessas, xiyaarri Daandii Qilleensa Idil-addunyaa Paakistaan osoo kaaba biyyattiirraa gara Islaamaabaaditti balali'uurra ture ibiddi itti qabatee namoota 47 galaafatee ture.


Balaa Tiraafikaa: Oromiyaatti guyyoota sadan darban namoonni 45 balaa konkolaataan lubbuu dhaban

Kaleessa galagala balaa konkolaataa naannoo magaalaa Hoolotaatti mudateen lubbuun namoota 18 darbuu, sa'aatii 24 keessatti balaa tiraafikaa naannoo Oromiyaatti mudatu kan gabaasan Saajin Yebaaleewarqi Dejene BBCtti himaniiru. Kaleessa galagala sa'a 12:00 irratti magaalaa Hoolataa ganda Galagal Guyyuu jedhamutti konkolaataan Haayruufii deddeebisa uummataa namoota fe'ee osoo deemaa jiruu konkolaataa Siinoo tiraakii jedhamu waliin walitti bu'uun lubbuun namoota 18 battalumatti darbuu fi namoota shan irra immoo miidhaa cimaan gahuu himan. Konkolaataa Haayruufii balaan irra dhaqqabe sana keessa namootni 20 kan turan yoo tahu isaan keessaa namootni sadii erga balaa cimaan irra gahee lubbuun ooluu himaniiru. Siinootiraakii sana keessaas namoota lama irra miidhaa cimaan gahee lubbuun oolaniiru kan jedhan Saajin Yebaalewarqi sababiin balaa kanaa haala qilleensaa hamaa tahuu himaniiru. Dabalataan rooba keessatti of eeggannoon konkolaachisuu dhabuu fi saffisa guddaa irraa kan ka'e balichi akka dhaqabedha kan himan. Guyyoota sadan darbanitti Oromiyaa godinaalee garaagaraa keessatti balaa konkolaataan lubbuun namoota 45 olii yoo darbu qabeenyi birrii miiliyoona. 3.5 olitti tilmaamamus manca'uu Saajiin Yabaaleeworqi himan. Kaleessa galagala konkolaataa Bishooftuudhaa gara Adaamaa imalaa turte garagaluun namni tokko du'uun namoota 14 irra miidhaan qaamaa cimaan dhaqabuu himaniiru Saajin Yebaalewarqi. Dabalataan kaleessa Godina Arsii aanaa Adaabbaa ganda awwashootti konkolaataan minibaasii namoota fe'ee saffisa guddaan deemaa ture garagaluun namootni torba yoo du'an, namoota shan irra miidhaa cimaa, sadii irra immoo miidhaa salphaan dhaqqabuu himaniiru. Godina Wallaggaa Bahaa aanaa Leeqaa Dullachaatti konkolaataan 'Odaa Baas' Magaalaa Mattuu irraa gara Finfinnee osoo deemaa jiruu sababa saffisa guddaan imalaa tureef garagaluun lubbuun namoota lamaa darbuun namoota 10 irra miidhaa qaamaa cimaa , 21 irra immoo miidhaa salphaan dhaqqabuu Saajin Yebaalewarqi himaniiru. Akkasumas Godina Shawaa Bahaa aanaa Dugdaatti ammoo konkolaataan fe'umsaa Isuzu baajaajii waliin walitti bu'uun namootni afur yoo du'an, namoota sadii irra miidhaan qaamaa dhaqqabeera. Godina Arsii aanaa Diigaluu fi Xiijootti  konkolaataan dedebisa uummataa nama farda yaabbatee deemutti bu'uun lubbuun namichaas kan fardaas darbuu Saajin Yebaleewarqi Dejenee BBCtti himaniiru. Bara 2011 keessa balaan tiraafikaa Oromiyaa keessaa hir'achuu kan himan Saajin Yebaalewarqi, bara kana ammoo sababa roobaan wal qabatee balaan dhaqqabu dabalaa jira jedhan.


737 Maaks: Kuusaa boba'aa xiyyaara Booying keesatti balfi argame

Kuusaa boba'aa xiyyaarota Booying 737 Maaks baayyee keessatti balfi argamuun dhimmi nageenyaa xiyyaarichaa ija shakkiin akka ilaalamu taasiseera. Hogganaan sagantaa Booying 737,  kosiin kuusaa bob'aa keessatti argamuun waan fudhatama hin qabne dha jedhe hojjettoota dhaabbatichaan. Dubbii himaan Booyiing dhimmi kun xiyyaaronni keenyi hojiitti akka hin deebine gochuu hin qabu jedhe. Rakkoon kun xiyyaarri Booyiing 737 balaa qaqqabsiiseen namoota hedduu  ajjeesee, erga dhorkameen booda dhalate. Dhaabbatni xiyyaaraa Ameerikaa kun balfichi kuusaa boba'aa xiyyaarota hojii hin jalqabne baayyee keessatti argame jedhe. Dubbii himaan dhaabbatichaa '' xiyyaarota wayita suphaa turretti balfa kuusaa boba'aa xiyyaarichaa keessatti argine. Waan kun argamuun qorannoon gadi fagoo akka taasifamuufi sirreefamni hatattamaa sirna oomishaa irratti akka taasifamu godheera,'' jedhan. Balfi kun sibila caccabaa faa yeroo hojjettoonni qaama xiyyaaraa walitti maxxansan kan achitti hafe dha jedhan. Rakkoon amma dhalate kun xiyyaara tibba tokko filatamaa jedhamu yeroo miidhu kuni isa boodanaati. Xiyyaarichi ji'a Bitootessaa 2019, irraa kaasee akka hin balaliine to'attootaan dhorkaan irra kaa'ameera. Balalii irraa kan dhorkame balaa adda addaa lama namoota 346 ajjeese erga qaqqabsiiseen booda dha. Bitootessa 10, 737 Maaks 8 Daandii Qilleensaa Itoophiyaan dhuunfatmu kufee caccabuun namoota 157 torba galaafachuun ni yaadatama. Bulchiinsi Aveeshinii Feederaalaa Ameerikaa deebii oomishtoonni xiyyaara kanaa keennan hordofaa turan himuun, dhaabbatichi gahuumsa xiyyaarotaa mirkaneessuuf jecha qorannoo kanaa taasiseetu, dhimmi kun dursee argamuu danda'e jechuun BBCtti hime. Bulchiinsichi, ''kana boodas tarkaanfii qorannoo dabalataa akka adeemsisu, '' himeera. Booyiing rakkoon dhalate Maaks 737 hojiitti deebi'uurraa boodattii harkisa jedhee akka hin eegne hime, silaa dhaabbatichi walakkeessa waggaa kanaatti hojiitti deebi'a ture.


Balaa xiyyaaraa Yukreen Iraanitti qaqqabeen 'namoonni 170 ol du'an'

Xiyyaarri booying 737 imaltoota 170 oli qabate Iraaan keessatti kufee caccabee keessa namni lubbuun oolee hin jiru jechuun mootummaan Yukireen dubbateera. Xiyyaarri qabeenyummaansaa kan Daandii Xiyyaaraa Yukireen tahe buufata xiyyaaraa Imaam Koohomeeni, Teraan irraa akkuma ka'eeni kan kufe jedha ageensiin oduu Faars. Imaaltoonni xiyyaara kanaa lammiilee biyyooti adda addaa torbaadha. Namoota lubbuun isaani darbee keessaa lammileen Iraan 82, Kaanadaa 63, hojjeetoota dabalatee lammileen Yuukireen 11, Iswiidin 10, lammilee Afgaanistaan afuur, lammilee Biriteen sadiifi lammileen Jaramanii sadii akka argaman ministirri alaa Yukireen ibseera. Ministrii haajaa alaa Yukireen Vasil Kiyrich "Akka odeeffannoon qulqullaa'e nuti qabnutti, lubbuun imaaltoota fi hojjetoota xiyyaarichaa hundi darbeera," jechuun  midiyaalee biyyattitti himaniiru. Gabaasonni dursanii bahan akka mul'isanitti xiyyaarichi gara magaalaa guddoo Yukireen Kaayiv imaluuf ka'e. Waanti mudate muuddama Iraaniif fi Ameerikaa jidduu jiru waliin wal qabachuusaa hin mirkanoofne. Akka imbaasiin Yuukireen Iraan jiru beeksiseetti garuu balaan kun kan uumame raakkoo mootaraatiin malee shororkeessummaatiin miti. Gareen lubbuu baraartoota gara iddoo xiyyaarri kufee caccabee ergamaniiru. ''Xiyyaarichi boba'aa jira garee keenya garuu gamasitti ergineerra, kanaanis imaltoota muraasa lubbuudhaan ni hambisna taha,'' jechuun hogganaan tajaajila yeroo balaa Pirhoseen Koolvindaa TV biyyalessaatti himuu Rooyitars, gabaaseera. Oduun kana ilaalchisuun waanti haaraa yeroo dhufu isin beeksisna.


Lammiin Ameerikaa waan nama rifaasisu hojjetee gammaduun beekamu balaa rokeetiitiin du'e

Lammiin Ameerikaa waan nama rifaasisu hojjetee gammaduun beekamu yaalii rookkeettii furgiggisuutiin gammoojjii Kaalifoorniyaa keessatti lubbuunsaa dabarte. Maayik Hughees "maraataan" ganna 64 yoo ta'u rookeettii hurkaan hojjatuun osoo balali'u daqiiqaa muraasa booda gaafa Sanbataa kufee cacabeera. Viidiyoo miidiyaalee hawaasummaarratti namoonni waliif qoodaa jiran akka agarsiisutti rookeetichi osoo lafatti hin kufin dura gara samii furguggifamee ture. Maayiki ilaachasaa lafti baxxeedhan jedhee amanuun beekama ture. Yaad-rimee kana dhugoomsuuf gara imaluuf abdii qaba ture. Furguggifamanni gaafa Sanbataa sagantaa TV 'Homemade Astronauts' jedhamuun waraabamee ture jedhameera. Kunis kalqaxoota rookeetii haaraa ta'an irratti xiyyeefatuun TV irratti kan darbudha. Piroojektichi maallaqa xiqqaadhaan kan hojjatamuu qabu. Waahilasaa kan ta'e Waaldoo Isteekes waliin olka'iinsaa meetira 1,525 rookkeetiisaa hurkaan hojjattuun gahuuf yaalii taasisaa ture Maayiki jedha marsariitiin Space.com jedhamu. Maxxansa Tiwiitaraarratti 'Science Channel' Maayiki osoo abjuusaa dhugoomsuu tattaafatu du'e jedheera. Qondaaltonni bulchiinsa Saan Bernaardiiniyoo furgugfama rookkeettii kanaaf galagala keessaa sa'aatii tokkotti waamamanii turan. Bulchiinsi kunis akka jedhetti "gammoojjii keessatti eega rookkeettiin kufee caccabee namni du'eera" jedhame. Eenyummaan namasaanii ifa hin taasifamne. Ta'us garuu marsariitiin namoota beekamoo ta'anii namni du'e sun Maayiki akka ta'e gabaase. Bakka bu'anii Maayiki duranii Dareen Shusteer TMZ'tti akka himetti namni waan nama sodaacjhisu hojjatu kun "isadha," jedheera. "Rabbi yeroo Maayikiin uumu du'a cabseera. Namni kun nama addaa ture. Nagaan haa boqatu," jedheeni. Yeroo namni kun lafti baxxee ta'uushee nan mirkaneessa jedhe sanitti oduu ijoo miidiyaalee idil-addunyaa hedduu ta'ee ture. Bitootessa bara darbee Maayiki olka'iinsa meetira 570 gahuu danda'ee ture. Achi booda yaada Maayiki kenneen akkas jedhe: "Milkeeseera jedhee yaada kanaaf gammadeera. Ganama miiraasaa ni hubadha. Sireerraa ka'uu hin danda'u. Har'a galagala yoo xiqqaate mana deemee, irbaataa nyaadhee adurree kiyya nan ilaala." Bara 2002 utaalcha dheeraa liimooziin- meetira 31 utaaluusaatiin riikordii cabsuun 'Guinness World Recorld' irratti maqaasaa galmeesiseera.


Balaa xiyyaaraa Iraan: Ambaasaaddarri UK Teehraanitti to'annoo jala oole

Aanga'ootni xiyyaara Yukireen dogoggoraan dhahanii kuffisuu erga amaniin booda hiriira mormii Tehraanitti gaggeefame irratti Iraaniitti ambaasaaddarri UK  to'annoo jala ooleera. Roob Makeer saatii sadiif to'annoo jala kan ture yoo ta'u gocha kana UK'n 'seera idil-addunyaa cabsuudha' jechuun balaaleeffateetti. Namoota balaa kanaan du'aniif sagantaa duungoo ibsuu qophaa'ee ture irratti aanga'aan kun argamee akka ture himama, ta'uus booda sagantaan kun gara hiirira mormiitti geeddarame. Saganticha gadhiisee gara imbaasii UKtti utuu deemuu giddutti rifeensa murachuuf yeroo mana rifeensaa seenetti ture kan to'annoo jala oole. Ministirri Haaja Alaa Domenik Raab ibsa kennan irratti, "Ambaasaaddara keenya ibsa tokko osoo hin kenniiniifi sababa tokko malee to'annoo jala oolchuun seeraa idil-addunyaa kan cabsudha," jedhaniiru. Roob Makeer hirira mormii mootummaarratti kakaaseera jechuun akka himatame midiyaan Iraan gabaaseera. Xiyyaarri Yukireen balalii PS752 'dogoggora namaatiin' rukutamee kufuu isaa erga amantee Tehraaniifi magaaloota biroo keessatti Sanbata hiriirri mootummaa mormuu gaggeefameera. Balaa xiyyaara Roobii lubbuu namoota 176 galafateef akka itti hin gafaatamne jalqaba Iraan haaltee ture. Sanbata garuu Pireesdaantii Hasan Roohinii waraannii Iraan yeroo xiyyaarichi gara naannoo buufata waraanaatti naanna'ee imalutti misaa'eelii itti fakkaatee  'dogongoraan' rukutu isaani amananiiru. Pireesdaant Rohini "kun dogogorraa dhiifama hin qabnedha" jedhaniiru.


Afgaanistaan: Jeettiin waraana Ameerikaa daangaa Taalibaan keessatti kufe

Waraanni Ameerikaa xiyyaarri waraansaa baha Afgaanistaan keessatti kufee caccabuusaa mirkaneeseera. Koloneel Sooni Leeget akkas jedhan: "Xiyyaarichi harka diinaatiin rukutamuu wanni agarsiisu tokkollee hin jiru, sababni kufaatii xiyyaarichaas qoratamaa jira." Xiyyarrichi naannoo Taalibaan hedduminnaan keessatti aragmu kan Deeh Yak jedhamu keessatti kufe. Xiyyaaricha keessa namoota meeqa akka turan wanti ifa ta'e hin jiru. Koloneel Sooni Leeget dubbii Taalibaan xiyyaarri biraas kufee jedhu haalaniiru. Miidiyaan hawaasummaa Taalibaan viidiyoo hin mirkanoofne kan xiyyaarri mallattoo waraana Ameerikaa ofirraa qabu gubatu agarsiisu maxxansaniiru. Viidiyichi gosa xiyyaaraa E-11A jedhamudha kan agarsiisu. Jeettiin kunis kan Humna Qilleensa Ameerikaa Afgaanistaan to'achuuf itti fayyadamaniidha. Yeroo gara garaatti Afgaanistaan keessatti heelikoptaroonni balaadhaaf kan saaxilaman yoo ta'u xiyyaaronni US garuu saaxilamummaansaanii baay'ee xiqqaadha. Ta'us garuu, Taaliban meeshaa waraana xiyyaara guddaa balaliirraa jiru kuffisuuf oolu hin qabu jedhamee amanama. Ameerikaan xiyyaarota E-11A jedhaman afur kan qabdu yoo ta'u inni amma Afgaanistaan keessatti kufe isa tokkodha. Jalqabarratti olka'iinsa guddaarraa imaluu waan danda'uuf ture kan filatame. Lafaafi qilleensa jidduttii odeeffaannoo haalaa gaariidhaan hubachuu meeshaalee elektirooniksiidhaan kan guutamedha. Kunis akka 'wi-fi' iddoo neetworrkiin gaariin hin jirretti fayyadudha. Xiyyaarichi meeshaalee elektirooniksii haalan qabaachuunsaatiin wal dhabdeedhaa Afgaanistaan keessatti gahee guddaa taphateera.


Balaa xiyyaaraa Iraan: Iraan xiyyaara Yukireen 'dogongoraan' kuffiste jechuun TVn biyyaalessaa gabaase

Waraanni Iraan xiyyaara Yukireen 'itti yaadamee osoo hintaane, dogongoraan' dhawee kuffisuu, TVn biyyaalessaa Iraan gabaaseera. Akka ibsa kanaatti wanti kun kan raawwate 'dogongora namaan' yogguu tahu, xiyyaarichis iddoo haalaan icciitii taheefi buufata waraana biyyattii 'Revolutionary Guards' jedhamanitti dhiyaatee balali'aa ture jedhan. Kanneen gochaa kana raawwatanis itti gaafatamu, jedha ibsichi. Iraan hanga ammaatti dhukaasni misaa'elaa isheen taasifte xiyyaaricha kuffisuu waakkataa turte. Imaltoonni 176 xayyaara magaalaa Tehraan cinaa kufee caccabe keessa turan marti lubbuu dhabaniiru. Miidiyaaleen Ameerikaa keessaa akka tilmaamaa turanitti xiyyaarri Yukireen kun, xiyyaara waraanaa itti fakkaatee Iraan rukuttee kuffisuu gabaasaa turan. Iraan misaa'eloota lakkoofsaan hedduu tahan kan dhukaaste, erga Ameerikaan jeneeraala waraanaashee olaanaa Qaasem Soleeymaanii erga ajjeefte boodadha. Xiyyaarri qabeenyumaansaa kan Daandii Qiilleensaa Idil Addunyaa Yukureen ta'e kunis imallisaa Tehiraanii gara magaalaa guddoo Yukureen Kiiyeev qajeeluuf ture. Anga'oonni biyyoota Awurooppaa xiyyaara Yukureen kan guyyaa Roobii kufee caccabe Iraan dogongoraan misaa'eelaan waan rukutteef jedhu. Guyyaa Jimaataa miidiyaan Ameerikaa CBS, qondaala basaasaa tokko caqasuun akka himeetti, misaa'eeloota lama xiyyaarichi ittin rukutameefi isaan boodaa dhoo'insa ta'ee ilaalchisee maddii saataaliaayitii irraa argameera jedhame.


Xiyyaara Emiliyaanoo Saalaa ajjeese kan balaliisaa ture, 'hayyama balalii hin qabu ture'

Paayilatiin xiyyaara taphataa kubbaa miilaa Emiliyaanoo Saalaa lubbuu galaafate hayyama balalii akka hin qabne qorattoonni adda baasan. Kaardiif Siitiif mallatteessee guyyoota lama booda ture taphataan ganna 28 Emiliyaanoo Saalaa sarara bishaanii Ingilaandirratti balaliisaa Deeviid Ibootisan waliin balaa xiyyaaraan lubbuu kan dhaban. Balaa kana booda reeffi taphataa kanaa argamus kanbalaliisaa isaa Deevid Ibostan garuu hin argamne. 'Waajjirri Balaa Qilleensarraa' Ingilaandi argannoosaa gaafa Jimaataa ifa taasiseera. Gabaasichi, Saalaan yeroo sanatti kaarboon moonoksaayidiin ukkaamfamee turuus mala jedheeras. Qorataan olaanaa Waajjira Balaa Qilleensarraa Ingilaand Kirispiin Oor qorannoon kun yeroo dheeraa kan fudhateefi wal-xaxaa ture yoo jedhan, seerri imala qilleensaa cabuu adda baasuuf Abbaan Taayitaa Siiviil Aviyeeshinii hojjachaa turuu beeksisan. Maatiin Saalaa, qorannoon kun ifa ta'uusaatti akka gammadan garuu ammas gaaffiiwwan hedduu deebii barbaadan jiru jechuun ibsaniiru. Saalaa dhabuu isaaniitiin ammas gaddarra akka jiran, garuu maaliifi akkamiin akka du'e baruu akka fedhan dabaluun himaniiru. Kaardiif Siitiinis ibsa baaseen, warreen seeraan ala waan akkasii dalaga dhaabuufi kanneen asirratti hirmaatan adda baasuuf qorannoo taasifame arguu isaaniitti gammaduu isaanii beeksisee jira. Saalaan Amajjii 21 2019 balaa xiyyaaraa wal-qunnamtii to'attoota waliin dhabuun kufe kanaan lubbuu yoo dhabu, Naatees, Faransaayirraa gara Kaardiif Siitiitti imalaa ture. Paayilatichis wayita duumessa keessaa ba'uuf yaalaa turetti to'achuu yoo dadhabu, akkuma Saalaa kaarboon monoksaayidiin hubamuu akka hin oolle qorannoon kun eeree jira.


Namni dhokatee xiyyaara Keeniyaa seene ,reeffi isaa magaalaa Landanitti kufee argame

Namni xiyyaara dhokatee erga seenee kuutaa goommaa xiyyaara Bufata Xiyyaara Heetroow adeemu keessaa kufe jedhamee yaadamu reeffii isaa obdii Landan jiru keessatti argame. Reefffi kan dhiiraati jedhamee yaadamu kun Kilafaamitti kan argame Dilbata waaree booda sa'a 09:40tti. Namni kun xiyyaara balalii Daandii Qilleensaa Keeniyaa, Naayrobii irraa ka'e keessaa kufe jenne amanna jedha poolisiin. Jiraataan naannichaa maqaan isaa akka himamu hin barbaanne, sagalee waa kufuu dhaga'ee, foddaa isaa darbii tokkoffaarraa yemmuu ilaalu reeffa kanaafi "dhiiga hedduu keenyan gamoo kanatti faca'ee jiru" akka arge dubbata. Poolisiin Meet qorannoon reeffaa akka raawwatamuufi du'ii isaa akka waan shakkisiisaatti akka hin ilaalamne ibsiira. Daandiin Qilleensaa  Keeniyaa xiyyaaricha qoratee midhaan ga'e akka hin jirre ibseera. Xiyyaarri kun erga qubatee booda kutaa gommaan xiyyaara itti dacha'uu keessatti korojoo, bishaaniifi nyaatni argameera. Dubbii himaan Daandii Qilleensaa Keeniyaa " Imallii 6,840km kun saatii saddeeetifi daqiiqa 50 kan fudhatudha. Namni kun xiyyaara kan dhokatee seeneee akkanaan lubbuu isaa dhabuu isaatti heedduu gaddina," jedhu. "Aangaa'oota Naayrobiifi Landan dhimmaa kana qoratan waliin Daandiin Qilleensaa Keeniyaa dhiyeenyaatti hojeechaa jira." Du'ii akkanaa balalii Heetroow imaluuf haaraa miti. Waxabajjii 2015tti namootni lama xiyyaara Johaanisbeerg irraa ka'ee keessaa kufanii reeffi nama tokkoo baatii gamoo irratti yemmuu argamu, inni tokkoo immoo balaan ciimaa irra ga'ee argamera.


Daandiin xiyyaara Kaantaas Boeing 737 sababa qaamasaarra baqaqiinsa qabuuf akka hin balaliine dhorke

Daandii xiyyaaraa Awustiraaliyaa Kaantaas (Qantas) xiyyaaroota Boeing 737 NG keesssa xiyyaarri tokko sababa qaamarra baqaqaa qaba jedhameef akka hin balaliine taasise. Daandii xiyyaaraa hedduunis xiyyaarota 737 NG jedhaman sababa koochoon isaanii balaadhaaf saaxilamaadha jedhanii yaadaniif balaliinsa akka hin goone dhorkanii jiran. Akka gabaasa AFP'tti addunyaarratti xiyyaarronni % 50 ta'an sababuma kanaan balaliinsarraa dhorkamaniiru. Akka Kaantaas jedhetti, "baqaqiinsi jedhame sun jiraatus hatattamaan xiyyaarricha balaarraa hin oolchu. Nuti xiyyaarrichi guutummatti balaliidhaaf qophii yoo hin taane akka balali'u hin goonu." Dhaabbatni Boeing gama isaatiin baqaqiinsi kutaa xiyyaara koochoo wal qabsiisurratti kan baqaqiinsi mudate jedheera. Kaantaas xiyyaarota 737 NG keessa xiyyaarri tokkollee si'a 30,000 caalaa kan balali'e akka hin jirre dubbateera. Dabalataanis, xiyyaarri baqaqiinsa qabu imala 27,000 gad akka godhe himeera. Boeing erga balaan gurguddaan lama isa mudatee booda ture kan moodeelii haaraasa 737 Max balaliinsa dhorkee kan taateen kun ta'e. Taaten sunneenis - Onkololeessa darbe Indooneezhiya fi Bitootessaa keessa immoo Itoophiyaatti kan mudate yoo ta'u walumaa galattis namoonni 346 du'aniiru. Gaafa Roobii hoj- gaggeessaan Boeing kan ta'an Deeniis Muuleenbarg ogeeyyii seeraa Ameerikaatti balaliinsa xiyyaara 737 Max waliin wal qabate rakkoo akka uuman dubbataniiru. Moodeeliin 737 NG moodeelii 737 Max'tti dura kan hojjetame ture. Waldaan aviyeeshinii Awustiraaliyaa dhaabbanni Kaantaas xiyyaarroota modeela 737 NG hunda balalii akka dhorku gaafateera. Xiyyaarri Yunaayitid Isteet Saawuziwest jedhamullee rakkoo walfakkaataa xiyyaara isaa modeela 737 NG irratti argeera.


Boeing xiyyaara 737 Max tokkotti maqaa geeddare

Xiyyaarri Boeing 737 Max Daandii Qilleensaa Ryanair jedhamuuf qophaa'ee maqaan qaama xiyyaarichaa irratti barraa'ee jiru geeddarame argame. Suuraan Twitter gubbaatti qoodame kan agarsiisu xiyyaarri asxaa Ryanair qabu dirree wiirtuu omishaa Boeing keessatti maqaa 737 Max turerra gara 737-8200 jedhutti akka geeddaramedha. Kun balaa xiyyaaraa hamaa lama booda xiyyaara addunyaa gutuutti tajaajilan ala ta'ee ture maqaa geeddaruun akka ba'aa jiru shakkii jedhu kaaseera. Dhaabbati Boeing fi Daandiin Qilleensaa Ryanair ammatti deebii hin kennine. Balaa xiyyaaraa Indoonezhiyaafi Itoophiyaatti lubbuu namoota 346 galaafateef sababi rakkoo sooftiweera xiyyaarichaa ta'uun erga baramee booda ji'a Bitootessa eegalee gosi xiyyaaraa kun balali'ee hin beeku. Gosa xiyyaaraa Boeing kana qabaachuuf Ryanair xiyyaarota 135 ajaje keessaa, shan arfaasaa dhufu keessa ni qaqqaba. Suuraan geeddaramsa maqaa xiyyaara Ryanair tokkoo agarasiisu Twitter gubbatti qaama 'Woodys Aeroimages' jedhamu kan omisha Boeing hordofuun maxxanfame. Suuraan kun xiyyaara  Ryanair gosa Max 8 wiirtuu Boeing magaalaa Renton, Waashingitanitti argamu keessa ture agarsiisa. Foyya'iinsi sooftiweerii xiyyaarichaaf taasisame xiyyaara 737-Max balaarra bilisa godha jechuun Boeing ammayyu hin amansiisne. Ji'a darbe Bulchiinsi Geejjiba Qilleensaa Ameerikaa kan xiyyaarota kuunneniif eeyyama balali'uu kennuu qabu, rakkoo  xiyyaarichaa haaraa argatee ture. Boeing rakkoo sana furuun hanga Fulbaana turuu danda'a jedhee shakka.


Boeing 737 Max rakkina qabaachuun 2016tti hojjattootaan barame

Xiyyaara Boeing 737 Max kan waggaa darbee keessa Itoophiyaa fi Indoneshiyaatti kufee caccabuun badiinsa lubbuu namootaaf madda ta'e, sirna nageenya isaa ilaalchisee hojjattoonni kubbaaniyichaa bara 2016'tti ergaa wal jijjiraa turuusaanii ifa ta'e. Sanada seera tumtoota Ameerikaatiif dhiyaate keessatti Boeing keessatti dhiyaateen, balaliisaan wayita yaaliidhaaf balaliisaa tureetti rakkina hinbeekne keessa galee turuu barreessee ture. Innis ''osoo hinbeekiin oggeessoota nageenya xiyyaarichaa to'atanii sobuusaa,'' ibseera. Sirni nageenyaa kunis balaawwan lamaan umamuun badiinsa lubbuu namoota 346'tiif madda ta'een walitti hidhama. Bulchiinsi Aviyeeshinii federaalaa (FAA)n sanadichaan ''yaachisaadhaa' jechuun; Beoing ibsa ''attattamaa'' akka irratti kennuu nan gaafadha jechuun ibseera. Itti gaafatamaan Boeing Dennis Mulenburg dhugaa bahuuf jiru. Haa ta'u malee Boeing qorattoota 737 Max kan erga balaawwan xiyyaarota lamaanii qaqqabeen booda hojiin ala taasifamanii irratti hojjataa jira. Dhiheenya kanas kubbaaniyichi akka haala jijiiramaa, omishaafi hojiiwwan akkasumas tajaajila xiyyaarotaasaa akka to'atuuf koree dhaabbataa nageenya hundeessuu ifa taasiseera. "Nutis hanga nageenyi 737 Max gara hojiitti deebiisuutti qajeelfama FAA fi seerawwan kanneen biraas hordofuu itti fufna,'' jedheera Boeing. Qorattoonni balaawwan xiyyaara daandii qilleensaa Itoophiyaa fi Indoneshiyaa mudatan qoratanis, xiyyeeffannaa isaanii gahee sirni sooftiweerii MCAS jedhamuufi akka xiyyaarri haala salphaa ta'een balaliisuu dandeessisuuf omishee irratti xiyyeeffachuun qorataa jiru. Argannoowwan jiranis sooftiweerichaa fi qaamni 'sensor' jedhamu hojii dhaabuun balaliiftoonni xiyyaara akka hinto'anneef gumaachuu adda baasaniiru. Boeing dhimma kanaan walqabatee qeeqa cimaaf saaxilamee jira. Isaan boodas haala nageenyaa xiyyaarichaa mirkanaa'utti sooftiweericha irratti nan hojjadha jedheera. Haa ta'u malees, qorannichi Boeing fi FAA balaa sirna sooftiweerii haaraan walqabatee mudate kana haalaan to'aannoo hingaggeessine jechuun komateera. Ergaan amma Boeing argadheera jedhe kunis kan waggoota sadiin dura taasifame yoo ta'u, balaliisaan ergaa kana barreessees wayita ammaatti kubbaaniyicha keessa hojjataa kan hinjirre ta'un barameera. Ergaa balaliisaa kanaaf deebii kennuuf jechas hojjataan Boeing tokko akkas jechuun barreessee ture: ''Soba miti, dhimmi isa ta'usaas kan nutti hime hinturre.'' Gabaasa kanaan wal qabatees gatiin aksiyoonii kubaaniyichaa Jimaata irraa kaasee %5 oliin gadi bu'eera.


Imaltuun mana fincaaniitti danqamnaan xiyyaarri iddoo qubatu geddare

Xiyyaarri United Airlines Flight imaltuun mana fincaanii keessatti danqamnaa qilleesumarratti iddoo qubatu geeddareera. Balaliin Waashigitan Diisii gara Saan Firaansiskoo taasifamu karoora malee Deenvaritti qubachuuf dirqameera. ''Balballi kutaa mana fincaanichaa hojjechuu dide'' jechuun dubbii himaan United Airlines Flight BBCtti himeera. Imaltuun mana fincaanii keesstti danqamte erga xiyyaarri qubateen booda otoo hin miidhamiin bahuu dandeesseetti jedheera. Viidiyoon otoo makaaniknii balbala mana fincaanichaa banuuf rakkatuu agarsiisu Tiwiitar irratti qoodameera. ''Balbalicha banuuf hojjechaa jirra, amma keessaa si baasna'' namni jedhu viidiyicha irraa ni dhagahama Imaltuun biroo Jeeneefar Geetmaan jedhamtu, ''mana fincaanii keessa yoo baatu fayyaadhuma fakkaatti'' jechuun dubbattee jirti. ''Yeroo baatus namni hunduu harka rukutaafii ture. Waa'eeshee namni hundi yaadda'ee ture,'' Akkamittiin akka mana fincaanii keessa taa'aa turte hin beeku garuu fayyaa turte jettee jirti. Imalaan kan biraa dubartiin kuni sa'atii tokkoof danqamte yoo jedhu, kaanimmoo '' Qoosaa mana fincaanii fidi kaa, nutti himi jechaa ture.''  fuula Tiwiitarii isaa irrattii. Xiyyaarri sa'aa lama booda gara Firaansiskoo balaliisaa itti fufeera. United Airlines Flight  ''maamilootaafi imaltuu mana fincaanii keesstti danqamte dhiifama gaafateera.''


DR Koongoo:Xiyyaarri mana namootaa irratti kufuun namootni baay'een lubbuu dhaban.

DR Koongoo magaalaa Gomaa jedhamtu keessatti xiyyaarri imaltoota qabatee imalaa turte mana jireenyaa irratti kuftee caccabuun lubbuun namoota 27 darbuu qondaaltotni naannichaa himaniiru. Namoota lubbuu dhaban keessaa namootni sagal maatii tokko keessaa yoo tahu xiyyaarichi yeroo mana jireenyaa isaanii irratti kufu mana keessa turan. Xiyyaarri xiqqoon kun buufata xiyyaaraa magaalichaa irraa akkuma kaateen kuftee kan caccabde yoo tahu sababani isaa hanaga ammaatti hin baramne. Xiyyaarittiin imaltoota 17 fi garee balaliistotaa lama qabattee ture. Balaan xiyyaaraa DR Koongoo keessatti waan barame yoo tahu sababa hanqina qulqullina tajaajilaa irraa kan ka'e biyyoota Awurooppaa keessatti tajaajila akka hin kennine dhorkamaniiru. Hanqinni suphinsaa rakkoo tokko akka tahes himama. Xiyyaarri kun kan kamapaanii dhuunfaa Busy Bee jedhamuu yoo tahu gara Kaaba magaalaa Goomaa magaalaa Beenii jedhamtuutti balali'aa turte. Namni ijaan arge Dijamee Medar jedhamu xiyaarittiin qilleensa irratti si'a sadii ofirra naanna'uun aara guddaa erga gadhiistee kufte. ''Akkuma argineen fiignee deemne. Paayileetiicha ni beena. Maqaan isaa Dideer jedhama. Na gargaaraa jedhee iyyaa ture. Garuu abiddichi hamaa waan taheef itti siiqnee gargaaruu hin dandeenye,'' jechuun Rooyitarsitti hime. Maddeen akka jedhanitti immoo injiinii xiyyarittiitu rakkoo godhate. Ammayyuu namoota meeqatu yeroo xiyyaarichi kuf mana keessa jira kan jedhu adda bahee hin baramne.


Booying 737 NG: To'ataan Aveeshinii Ameerikaa xiyyaaroti 737 NG akka qorataman ajaje

Abbaan Taayitaa Aveeshinii Ameerikaa xiyyaarota Boeing 737 NG muraasa irra mallattoon tarsa'uu mul'ateera jechuun akka qorataman ajajaera. Bulchiinsi Fedreeeshiniin Aveeshinii biyyattii  ''yeroon xiyyaarota fooyyessuu irratti hojjedhun warri yeroo dheeraa tajaajilan tatarsa'uu jalqabuu isaanii,'' arge jedhe. Mallattoon tatarsa'uu kuni xiyyaarota muraasa gosa biroo irrattis mul'ateera jedheera. Balaa xiyyaaraa al lama qaqqabsiiseen hojii kan dhaabe 737 Max akka qoratamu hin ajajamne. Ogeessoti booying xiyyaarota 737 NG garuu rakkoon akka jiru hin gabaasne. Xiyyaaroti meeqa akka qoratamuu qabanis waan himame hin jiru. ''Guyyoota dhufan keessa  qorannoo ajajame xiyyaarota muraasa irratti hojiirra oolchuuf maamiltoota keenya waliin hojjenna'' jechuun BBCtti himeera dhaabbitichi. ''Dhimmi kuni xiyyaarota 737 Max fi P-8 Poseidon hin ilaallatu.'' Booying dhimma xiyyaarota tarsa'an kanaa bal'inaan akka ibsu BBCn haa gaafatuyyuu malee deebii hin kennine. Bulchiinsi Fedreeeshiniin Aveeshinii,'' ogeessonni qorannicha akka dalaganiifi suphaa barbaachisaa akka raawwatanii hatattamaan akka gabaasaniif  qajeelcha ni kennina'' jedhan. Booying balalii xiyyaarota  737 Max  taasisu hunda balaan namoota hedduu ajjeese erga uumamen booda hojii ala godheera. Xiyyaarri booying 737 Max balaa Daandii Xiyyaaraa Itoophiyaa baatii Bitootessaa keessa mudatee namooti 157 du'aniin booda balalii taasisee hin beeku.


‘Boeing' fi Daandiin Xiyyaara Itoophiyaa awwaalcha abbaakoorratti argamanii ani garuu hin dandeenye'

Erga balaan xiyyaarraa Booying 737 Max abbaa ishee Joseef Wa'itaakaa ajjeesee ji'oota saddetiin booda, Kamisa bakka balaan kun qaqqabetti reeffi namoota eenyummaan isaani hin baramne saanduqaa reeffaa wal fakkataaan toora tooraan awwalamaniiru. Zippooraan garuu achi hin turre. Aanga'oota Booyingiifi Daandii Xiyyaara Itoophiyaatiin sirni awwaalchaa kanaratti argamaniiru jedhame amanama garuu sababa beeksisa yeroo gababaa keessatti taasifameen Zippooraa fi maatiin namoota du'anii biroo argamuu hin dandeenye. Maatiilee tokko tokko BBCtti akka himanitti kan waa'ee sirna awwaalcha kana itti himame guyyooti xiqqoo dura qofa jedhu. Sababa kanaaniis namoota 157 lubbuu dhaban keessaa maatii nama lamaa qofatu argame. "Kun waan fokkisaadha. Booyingiifi Daandiin Xiyyaara Itoophiyaa sirna awwaalchaa abbaa koorratti argamanii ani garuu argamuu dhabuunkoo, anaan bitaa natti galera." Balaan xiyyaaraa kun ganda baadiyyaa magaalaa Bishooftuutti dhiyoo taatetti ture kan qaqqabe. Bakka sanatti balaan kun boolla gadi fagoo uumeera.  Hanga torban kanaattis caccabaa xiyyaaraafi lafee namaa tokko tokko qaba ture. Maatiin namoota balaa kanaan du'anii ji'a darbe kana bakka balaan sun itti qaqqabe sana daawwatan hedduu akka rifatan dubbatu.  Roobni gannaa ture lafee namootaafi wantota gara garaa gadi baaseera jedhan. Gariin ammoo  lolaan hallayyaa keessa jiruu irraa ciisaa turee jedhu. Daandiin Xiyyaara Itoophiyaa ET302 wayita balalii idilee Finfinneerraa gara magaalaa guddoo Keenyaa, Naayiroobiitti Bitootessa 10 taasisutti akkuma ka'een daqiiqaa ja'aan booda ture kan kufe. Ganda baadiyaatti oyiruu qonnaan bulaa keessatti ture kan kufee caccabe. Balaan kun akkuma uumameen booda  reeffa namootaa argamuu danda'ee, caccabaa xiyyaaraa gurguddaa fi meeshaan odeeffannoo sirna balali'insaa kanaa galmeessu waliin ariitiin kaafame ture. Akka gabaafamaa turetti balaan xiyyaaraa sun kan uumamuu danda'eef sisteemiin balali'insa to'atu MCAS  jedhamu yeroo hin barbaachifnetti dammaqee , yeroo paayileetiin xiyyaarichaa irraan olee bahuuf jedhaa jirutti funyaan isaa gadi deebisuun akka dhidhimu taasisuun ture. Balaa xiyyaaraa kan Indoneeshiyaa Booying 737 Max waggaa tokko dura mudatee namoota keessa turan hunda galaafates rakkoodhuma walfakkaatuti mudate ture. Aanga'oota aviyeeshinii guutummaa addunyaarra jiraniin akka hin balaliine dhorkamuudhaan xiyyaarri gosa kanaa kun ji'oota saglan darbaniif hojii dhaabeera. Yeroo ji'a Caamsaa keessa aniifi jaallewwan koo bakka balaan Daandiin Xiyyaaraa Itoophiyaa itti qaqqabe daawwanutti, caccabaan xiyyaaraa baayyeen dirreerraa ni jijjiru ture. Boolla gadi fagoo bakka balaan kun itti uumametti dhiyoo jirus ture.  Bakka balaa sanatti yeroo hojiin barbaachuu taasifamaa turetiinis lafti qotamee tuulameera. Dallaan mukaa itti ijaarames itti seenuudhaaf hanga tokko ni dhowwa ture. Bineensonni naannoo sana bilisaan keessa deemu danda'aaa turani. Eegdonni hin jiran, namni aangoo bakka sanatti qabus hin jiru. Isaan booda maatiin namoota miidhamanii akka jedhanitti haalli isaa sababii tibba bokkaa tureef hammaateera. Tarkaanfiin akka fudhatamu barbaadu. Naadiyaa Miliyeroon kan intalli isaanii Saamiyaa Rooz Istuumoo balaa kanaan lubbuun ishee darbe dhiyeenya kana BBC'tti akka himanitti: "Yeroo hundaa lafeen namootaa ba'ee mumullataa waan tureef namoonni naannoo sanaa gara bakka sanaa dhufanii deebisanii uwwisaanii turani. Nuti Daandiin Xiyyaara Itoophiyaa biyyoo tuulame sana gara hallayyaa sanaatti akka galagalchu barbaanna.  Lafee adda baasuun rakkisaa ta'e sana boolla sanatti naquun akka hunda isaa awwaalu barbaadna." Bakka sana to'ataa kan jiru Daandiin Xiyyaara Itoophiyaa maatii namoota balaa sanaan lubbuu isaanii dhabanitti wanta kana quba akka qabu himuun  tarkaanfii akka hin fudhanneef gaaffii inshuraansiitu na dhowwe jedheera. Haata'u malee, dhiibbaa firootarraa isa qaqqaburraan kan ka'e, akkasumas qorannoo BBCn gaggeesseen booda, rakkoon turan sun kan furaman fakkaatu. Kamisarra, sanduqooti reeffaa tarreen boollicha keessa naqamaniiru. Lafeen sanduqoota kanatti naqaman kunneenis kan duraan qorannootiif jecha fudhatamanii garuu waan faalamaniif adda baasuun hin danda'amneef deebi'ani dhufaniidha. Isaan kun awwaalamanii boollichiis duudee dirree bira jirun wal fakkaateera. Bakki sun amma awwaala dhaabbataa ta'eera. Garuu yeroo aanga'oonni Booyingiifi Daandii Xiyyaara Itoophiyaa achitti argamuudhaan sirna awwaalchaa kanarratti hirmaatan, sababii awwaalcha raawwachuun kun beeksisa yeroo baayyee gabaabaa qofa keessatti taasifameef firoota muraasatu bakka sanatti argamuu danda'e. Booying gabaasa Aanga'oota kampaanichaa keessaa Jeniiffer Loween warra achitti argaman keessaati tokko jedhuuf  yaada kennuu dideera. Ji'a darbe, Zippooraan maatiishee waliin gara Itoophiyaatti imaluun lafee abbaa ishee funaanuun gara biyyaatti fiduuf turte. Zippooraan sirna aawaalchaa kanaaf yeroon irraatti argamuu dhabuun ishee baayyee kan "laphee nama cabsudha" jetti. "Abbaan koo awwaalameera, egaa garri caalaan isaa, hanga xiqqoo taate tokko ammo fudhannee galleerra," jechuun Kamisa bilbilaan BBC'tti himtetti.


'Boeing' bittaa xiyyaara 737 Max soddoma dhabe

Daandiin xiyyaaraa Saa'udii Arabiyaa rakasa tahe 'Flyadeal' jedhamu xiyyaarota Maaks 737 soddoma Boeing irraa bituuf ture haqe. Balaa xiyyaarota Maaks 737 Indoonezhiyaafi Itoophiyaatti qaqqabee, namoota 346 galaafatetu murtoo kanaaf sababa tahe. Balaa kunneeniin booda xiyyaarichi hojii kan dhaabe yoo tahu, rakkoosaa sirreessuufis kaampaanichi hojjechaa jira. Boeing, daandiin xiyyaarichaa murtoo kanarra kan gahe hanga Boeing rakkoo isaa sirreeffatuutti eeguu waan hin dandeenyeefi jedheera. Waliigalteen xiyyaarota dabalataa 20 bituuf Maaks 737 waliin taasifame, doolaara biiliyoonaa 5.9 kan baasu yoo tahu, daandiin xiyyaaraa kuni gatiin ni hir'ataaf ure. Daandiin xiyyaaraa 'Flyadeal' mootummaa Saa'udii Arabiyaan dhuunfatamu kana booda xiyyaarota Airbus A320 fayyadama. Balaan xiyyaaraa Daandii Xiyyaaraa Itiyoophiyaa irratti qaqqabe baatii shan keessatti isa lammataa yoo tahu lubbuu namoota baayyees galaafateera. Xiyyaarri wal-fakkaataa Indoonezhiyaas magaalaa guddoo biyyattii Jaakaartaa irraa ka'es bara 2018tti galaana keessatti dhidhimeera. Warri balicha qorachaa turan sirna to'annoo xiyyaarichaaf xiyyeeffannoo kan kennan yoo tahu, Boeing sirna to'annoo xiyyaarichaa sirreessuuf hojjechaa ture. Xiyyaarri kuni yoom akka haaraatti hojii akka jalqabu guyyaan himame hin jiru. Torbee darbe, Boeing maatii balaa lameen kanaan miidhamaniif qarshii miiliyoona 100 akka kennu beeksiseera. Kaffaltichis yeroo dheeraa keessa kan kaffalamu yoo tahu, qarshii dhaabbaticha himachuun argamuu danda'u hin dabalatu. Abukaatonni maatii miidhamtootaa kennicha hin fudhanne. Baatii darbe daandiin xiyyaaraa IAG jedhamu xiyyaara Maaks 737, 200 bituuf karoorfateera. Karoorichis Booying akka cimsutti ilaalameera. Xiyyaaroti bitamanis daandii xiyyaaraa IAGfi British Airways fa'iin faayidaarra oolu. Waliigalteen karoorichaa Paris Air Show irratti mallatteefamee ture. Hogganaan olaanaa IAG Wiilii Waash'' Booyingii irratti amantee guddaa qabna, warra sirn to'annaa qoratan irraa mirkana argachuun milkaa'inaan gara hojiitti deebi'a'' jedhaniiru.


Dargaggoonni xiyyaara qe'eetti hojjetaniin Kaayiroo gahan

Dargaggoonni Afriikaa Kibbaa xiyyaara ofii hojjetaniin magaalaa Cape Town irraa ka'anii magaalaa guddoo Ijipti Kaayiroo qubataniiru. Gareen xiyyaara hojjetan kunneen ijoollee umuriin isaanii waggaa 20 gadii wayita ta'u xiyyaara isaaniitiin bararuu erga eegalanii ji'a ja'a booda Kaayiroo qubataniiru. Dargaggoonni kunneen iddoo garaagaraatii walitti dhufanii beekumsa qaban walitti ida'anii xiyyaara hojjechuu danda'an. Xiyyaarri isaan hojjetan kun 'Sling-4' jedhamti, idoo teessumaa kutaa afuritti qoodame qabdi. Xiyyaara kana hojjetanii kan xumuran gargaarsa Dhaabbata Miti Mootummaa pirojektii 'U- Dream Global' jedhamuuni.. Imala kiilomeetira 12,000 kana keessatti Namiibiyaa, Maalaawwii, Itoophiyaa, Zaanzibaar, Taanzaaniyaa fi Yugaandaa qubataniiru. Hundeessituu pirojektii U-Dream kan taate paayileetiin umurii waggaa 17 Meegaan Waarnar pirojektiin kun xumuramee arguusheetti hedduu akka gammadde dubbatte. ''Ardii Afriikaa keessatti jijjiirama fiduun garaagarummaa akkanaa uumuu akka dandeeeyne biyyoota keessa qubanne hundatti agarsiisneerra. Kaayyoon keenya , yoo sammuu keenya qopheessine waan hundayyuu hojjechuu akka dandeeyu agarsiisuudha.'' Dargaggoonni kunneen biyyoota keessa qubatanii darban hundatti dargaggoota Afriikaa biroof gorsaa fi barnoota dabarsaa turan. Torban sadi keessatti xiyyaara kana hojjetanii kan xumuran dargaggoonni kunneen warshaa Afriikaa Kibbaa kan xiyyaara oomishu irraa qaamolee xiyyaaraa fudhachuun walitti qaqqabsiisan. Abbaan Meegaan, Des Waarnar, gosa xiyyaaraa 'Sling-4' hojjetanii xumuruuf sa'atii 3,000 namatti fudhata jedhan. Hojjetanii xumuruu irraa eegallee hedduu nutti cimeera jette Meegaan. Wayita Itoophiyaa ga'an boba'aa dhabuun ammoo qormaata biraa ture. "Wayita boba'aa argannettimmoo xiyyaarri gargaarsa teeknikaa nuuf kennuuf nu faana ture boba'aa dhangalaasuu waan jalqabeef nu faana imaluu hin dandeenye. Nama lama taanee qofaa keenya imalaa turre. Anaa fi gargaaraa Paayileetii, Driaan van den Heever'' jette Meegaan. "Rakkoo siyaasaa biyyattii keessa jiru irraan kan ka'e Sudaan irra balali'uun ammooo hedduu nu dhiphisee ture.'' Meegaan paayileetota eyyama xiyyaara balaliisisuu qaban keessaa tokkodha. Ja'an isaaniiyyuu hojiin isaanii xiyyaara balaliisuu ni hojjetu. Xiyyaarattiin qaamni ishee kaartaa Afriikaatiin miidhagdee, koochoo lamaanirrattimmoo asxaan ispoonsarootaa bocameera. Iyyamni paayileetonni kunneen qaban qormaata biraa tur, akka lafti mul'atutti xiyyaarattii duumessaa gaditti balaliisuu qabu waan ta'eef. Imalli inni dhumaa, Finfinneerraa hanga Kaayirootti isaan taasisan, dandeettii haala hammaataa keessa darbuu paayileetotaa hedduu qore. "Anii fi Driaan van den Heever xiyyaara boodaan nu gargaaru malee sa'atii 10'f imalleerra. Dargaggoota lama qofa taanee hanga kana imalle jechuudha'' jette Meegaan. Paayileetonni lameen wayita qilleensa Kaayiroorra seenan keessoo xiyyaarichaa to'achuurratti rakkoon waan isaan mudateef buufata xiyyaaraa idil addunyaa osoo hin ga'in , buufata biyya keessaa kanuma dhiyeenya isaanii ture qubataniiru. ''Haalli sun nu jeeqee ture, garuu nageenya keenyaaf jenneetu qubanne'' jedha Des Werner. "Gidduutti quunnamtiin laafee ture, isa booda qaamni dhimmi ilaallatus dafee deebii hin kennine, kunis nu rakkisee ture'' jedha dabaluun. "Wayita qubannu qondaaltonni nu hidhuu barbaadan. Passport keenyaa fi eyyama balaliisuu keenya nu harkaa fudhatan. Boodarra garuu erga waan hunda baranii booda nuuf deebisan. Ergasii boba'aa argannee gara aswaan imalle.'' jette Meegaan.


ET302: 'Haadha warraa fi ijoollee koo sadii balaa xiyyaaraa Itoophiyaatiin dhabe'

"Haadha warraa koo Kaarol fi ijoollee koo sadi Riyaan, Keelii fi Rabii akkasumas haadha haadha warraa [amaatii] koos dhabeera. Akka malee kophummaan natti dhagaahama. Namootni daa'imman isaanii waliin yoo taphatan nan arga, ani garuu ijoollee koo deebisee argachuu hin danda'u. Kana booda fuula isaanii hin argu, sagalee isaaniis hin dhagahu." Pool Injoroogee maatii isaa guutuu balaa xiyyaaraa Itoophiyaa ET302 Bitootessa 10 mudatee, lubbuu namoota 157 galaafateen dhabe. Pool yeroo ammaa hiriyoota isaa biratti gala, mana ofiitti deebi'uu hin dandeenye. Manatti deebi'ee kophee fi uffata ijoollee isaa arguu sodaate. "Gonkumaa mana sanatti hin deebi'u" jedha. Firoonni isaa meeshaa isaa akka baasaniif eegaa jira. Balaan Xiyyaaraa ET302 Bitootessa darbe mudate kan lammataati. Sadaasa bara 2018 xiyyaarri Indooneezhiyaa gosa wal fakkaataa kufee caccabee ture. Gabaasni qorannoo jalqaba rakkoon balaa xiyyaaraa lamaanuu to'annoon balalii xiyyaarota lameenii rakkoo godhachuu akka ta'e mul'iseera. Amma maatiin firoota isaanii dhaban rakkoo wal fakkaataa furamuu danda'uun maaliif namoonni 157 du'ani jedhanii gaafataa jiru. Balaa jalqabaa sana booda maaf xiyyaarichi balalii akka dhaabu hin taasifamne jechuun gaafatu. Intala Kiriis fi Kilaarii kan taate Dani'eelis balaa kanaan duute. Dani'eel kora eegumsa naannoo Keenyaatti taa'amurratti hirmaachuuf imalaa turte. Du'a ishee booda mana warra ishee Torontoo Kanaada jiru keessaa gammachuun dhibeera. Suuraan ishee tarreefamee jira. "Kun balaan biraa mudatee ji'a afur booda deebi'ee mudachuu hin qabu ture. Kun xiyyaarota nageenyi isaanii amansiisaa ta'e keessaa tokkodha nuun jedhu - garuu miti." "Lubbuu namoota hedduu jaalannuu galaafate, waan fedhan yoo jedhan jireenyi keenya isa duriitti deebi'uu hin danda'u, baay'ee na aarsa" jetti Kiriis. Balaa kana booda badichaaf quba walitti qabuu guddaatu adeemaa jira. Miseensi koongirasii Ameerikaa Saam Gireevs jedhamu osoo paayileetota Ameerikaa ta'anii silaa xiyyaaricha to'achuu ni danda'u jechuun "paayileetota biyyoota kaanii" qeeqee jira. Qorannoon balaa xiyyaarota lamaanuu garuu balaa mudateef sirna balaliinsa xiyyaaraa to'atu MCAS jedhamutu rakkoo qabachuu mul'ise. Amma gaaffiin jiru xiyyarichi balaliisatti deebi'uu qabamoo hin qabu kan jedhudha. "Maatii koo kanan dhabe dhimmamuu dhabuu fi hoggansi Boeing sirnaan hojii isaa hojechuu dhabuu akkasumas Bulchiinsi Aviyeeshinii Federaalaa Ameerikaa to'annoo gaha taasisuu dhiisuu isaatiini" jedha Pool. "Xiyyaaricha balaa isa jalqabaan booda dhaabsisuu qabu turan. Namni 157 sababa isaan murtee sirrii kennuu dhabaniif lubbu dhabe, maatii koo dabalatee" jedha. Naadiya Mileeroon fi abbaan warraa ishee Maayikil Istumo Lixa Masaashuseets, Ameerikaa keessa jiraatu. Intalli isaanii shamarree ganna 24 Samiya Rooz Istumo balaa ET302'n lubbuu dhabde. Ijoollee 4 qaban keessa lama du'aan dhabuu isaaniiti. Ilma isaanii tokko kaansariitu ajjeese. "Akka abjuu nama shororkeessuuti" jetti Naadiyaan. Inatlli ishee xiyyaaricha osoo hin koriin sa'aatii tokko dura 'Whatsapp' irratti barreessiteefi turte. Waa'ee balaa kanaa raadiyoo irraa wayita dhageessu battalatti intalli ishee keessa akka jirtu galeef. "Hollachuun eegale, qaama koo hollachuu irraa ittisuu hin dandeenye" jetti. "Namoota mana keessa jiranitti waan himuus nan dadhabe." Ji'a tokko booda gadda isaanii humnatti jijjiiranii maaliif Boeing balaa jalqabaa booda xiyyaaricha dhaabuu akka dhiise gaafachaa jiru. Miseensota Kongirasii Ameerikaa 25 ol qunnamuunis falmaa jiru. Naadiya fi abbaan warraa ishee Maayikil intalli isaanii sababa Boeing nageenya imaltootaarra bu'aa isaa caalchifateef duute jedhu. "Sababa kanaan namni biraa tokkollee dabalee akka du'u hin hayyamnu" jedhan. Dhimma kanarratti BBC'n Boeing dubbisuuf yaalee itti hin milkoofne. Jalqaba torbee kanaa kaampaanichi maatii balaa lameeniin miidhaman gargaaruuf doolaara miliyoona 100 ramaduu isaa himeera. "Maallaqi kun deeggarsa barnootaa, baasii jireenyaa fi rakkoolee maatii miidhamtootaa mudatu furuuf oola" jedhe. Maatiin miidhamtootaa dubbifne gammadoo miti. Maallaqa osoo hin taane gaaffii isaaniif deebii barbaadu. Namoonni yakka ajjeechaan himataman jiraachuu qabu jetti Kiriis Mooriis. "Iddoo ijaarsaa tokkotti lubbuun namaa akka darbu yoon taasise nan gaafatama. Boeing maaltu adda godha?" jetti. Pool Injoroogee balaan xiyyaaraa ET302 ittisuun ni danda'ama ture jedha. "Osoo silaa namni isaan gaafatu jiraatee, hidhaan akka isaan eeggatu osoo beeku ta'ee silaa dursani xiyyaaricha dhaabsisu turan" jedha. Maatiin miidhamtootaa hundi amma deebii barbaaduutti jiru. Kan wanti mudate humnaa ol itti ta'e gaddarraa hin dandamatiin danuudha. Kaan ammoo gadi bahanii dubbataa jiru - yeroon kana booda Boeing'f mijataa ta'uu dhiisuu mala.


Teeksaasitti xiyyaarri kufee caccabe namoota 10 ajjeese

Xiyyaarri xiqqaan buufata xiyyaaraa Teeksaas keessatti kufee caccabe namoota xiyyaaricha keessa turan kurnanuu ajjeese. Xiyyaarri BE-350 kan 'King Air' ta'e ka'ee osoo baay'ee hin turiin buufata xiyyaaraa Addison jedhamutti kan kufe. Gara Filooridaa imaluuf kan ture xiyyaarri kun tasa kallattii isaa jijjiiree man-kuusa gurguddaa xiyyaaronni keessa dhaabbatan irratti kufe, battalatti abiddi itti qabate. Lubbu baraartonni battalatti kan dhaqqaban ta'us, wayita gahan namni lubbuun hafe hin turre. Eenyummaan namoota lubbuu dhabanii aanga'oonni ifa hin taasifne. Firoota isaanii barbaada jiru. Bakka balaan mudatetti aarri gurraachi mana xiyyaarichi irratti kufe keessa yoo bahu viidiyoon ni mul'isa. Wayita xiyyaarichi kufetti manicha keessa namni hin turre. Sababni balaa kanaa qoratamaa jira. Haata'u malee motora isaa rakkoowwaan mudateef akka ta'e odeeffannoowwan hin mirkanoofne ni mul'isu.


Kaanaadaa: Dubartii xiyyaara dhaabbate keessatti qofaa hirriibaa dammaqxe

Kaanaadaatti dubartiin yeroo xiyyaarri balali'aa ture rafte, yoo dammaqxu xiyyaara dhaabbate keessatti qofaa of argite. Tifaanii Adaams gaafa Waxabajjii 9 Kiyuubeek irraa gara Toroontoo otoo imaltuu xiyyaara keessatti rafti. Yoo dammaqxu, qorraan rom'aa barcuma ishee irratti saqqii nageenyaa akkuma hidhatteen xiyyaara dhaabbate keessatti qofaa of argiti. Erga gaafasii ''abjuu hamaan argaa ture'' jetteetti. Daandiin Xiyyaaraa Kaanaadaa kuni mudachuu yoo mirkaneessu dhimmicha qorachaan jiras jedheera. Tifaaniin fuula Feesbuukii isheerratti, ''halkan walakkaa hollachaa, sa'atiin muraasa erga darbee booda dukkana keessa barcuma koo irratti  taa'een of arge'' jechuun barreessitee jirti. ''Akka malee sodaadheen ture'' jetteetti. Tifaaniin hiriyyaa isheetti waan taatee himuuf yoo bilbiltu, bilbillishee baatiriin keessaa dhumee cufuuf daqiiqaa tokkotu hafe jechaa ture. Xiyyaarichis cufamee waan tureef bilbilashee chaarjessuu hin dandeessu. Hiriyyaanshee buufata xiyyaaraa Toroontootti bilbiltee iddoo Tifaaniin jirtu himte. Namichi gaarii miyyaa irraa hojjetu ishee argata, ''baayyee na'ee turee'' jetteetti. Daandiin Xiyyaaraa Kaanaadaa konkokolaataa limooziinii ittiin deemtufi hoteela boqonnaa yoo kenneyyuu, isheen garuu ''dafeen manattin gala'' jettee diddeetti. Warri Daandii Xiyyaaraa Kaanaadaa ''dhiifama gaafachuufi qorachuuf jecha al lama naa bilbilaniiru'' jetteetti.


Bakka bu'oonni mootummaa Itoophiyaafi  humnoota Tigraay Naayiroobiitti mariyataa jiru

Bakka bu'oonni marii nagaa mootummaa Itoophiyaafi Tigraay kora guyyoota sadiif turu Naayiroobii, Keeniyaatti taa'aa akka jiran maddeen himan. Mariin Mudde 21-23, 2022tti gaggeeffamaa jiru kun waliigaltee waraana dhaabuu jalqaba ji'a Sadaasaa 2022 Afrikaa Kibbaa, Piritooriyaatti mallatteessan akkaataa itti hojiirra oolfamu dhimma ilaallatu akka ta'e Addis Standard odeeffannoo keessoo argateen gabaaseera. Dubbi-himaan IGAD Nuur Mohaammad Sheek ajajoota humnonoota mootummaa Itoophiyaafi Tigraay gidduutti magaalaa Keeniyaa, Naayiroobiitti mariin gaggeeffamaa jiraachuu fuula Tiwiitara isaarratti ibseera. “Waliigalteen Piritooriyaatti mallattaa’e gufuu tokko malee hojiirra akka ooluuf IGAD qaamolee lamaan, Gamtaa Afrikaafi michoota biro waliin dammaqinaan hojjechaa jira,” ergaa jedhus barreesseera. Adeemsa hidhannoo hiikkachiisuun irra jiru, to'annoofi hordoffii Gamtaan Afrikaa hojiirra oolmaa waliigaltichaarratti taasisu irratti mariyatanii raggaasisu jedhamee eegamaa jira. Korri bakka bu'oota mootummaa Federaalaafi Tigraay gidduutti taasifamu kun marsaa sadaffaaf yoo ta'u, dura cufaatti erga mariyatanii booda waan irra gahame ibsi akka kennamu barameera. Kora Naayiroobii bakkuma kanaan dura gaggeeffametti taa'amu kana irratti bakka bu'oonni Gamtaa Afrikaa (AU), Dhaabbata Misooma Waloo Afrikaa Bahaa (IGAD) fi mootummaa Ameerikaa kan hirmaatan yoo ta'u, pirezidantiin duraanii Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataas irratti ni argamu jedhameera. Kanaan dura marii nagaa Piritooriyaatti mallattaa'e hordofee kan Naayiroobiitti gaggeeffameen qaamoleen lachuu waraana dhaabuu, gargaarsa namoomaa akka qaqqabu gochuu, tajaajilawwan bu'uuraa akka jalqabamaniifi loltoonni TPLF ammoo hidhannoo akka hiikkataniif waliigalteerra gahuun isaanii ni yaadatama. Waliigaltee waraana Kaaba Itoophiyaa dhaabsisuuf mallattaa'e amma ji'a lama guutuuf deemu kana hordofee gargaarsi namoomaa gara naannoo Tigraay seenu foyyaa'aa akka dhufa himamaa kan jiru yoo ta'u, naannicha bakka gara garaatti tajaajilawwan ibsaafi bilbilaa, akkasumas baankii deebiyee jalqabamuu gabaafameera. Waraanni Ertiraa haa bahu kan jedhu qaama waliigaltichaa ta’us waraana Ertiraa baasun hojiirra oolaa hin jiru jechuun angawoonni Tigraay komachaa turan. Humnoonni Tigraay adda waraanaa garaa garaa irraa hidhattoota isaanii baasuu beeksisanis hanga ammaatti adeemsi hidhannoo hiikkachiisuu eegaluu waanti beekame hin jiru. Mootummaan federaalaa gama isaatin waliigalticha hojiirra oolchaa jiraachuu ibsa Mudde 17 baasen beksiseera. Haa ta’u garuu pirezidaantin naannoo Tigraay Dabratsiyoon Gabramikaa’el walgahii Maqaleetti gaggeeffame irratti mootummaan Itoophiyaa akkaataa waliigaltichaatti waan isarraa eegamu guutummaan bahaataa akka hin jirre himan. Mootummaan federaalaa ibsa baasen ammoo, “Mootummaan biyyaa fi uummataaf jecha waliigaltee mallatteesse osoo oolee hin bulinii fi osoo addaan hin kutin hojiirra oolchaa jira” jedhe. Dabaratsiyoon Gabramikaa’elis gama Tigraayin erga waliigalteen mallattaa’ee gaaffileen waliiglaticha keessatti ka’an hundumaa hojiirraa oolchaa akka jiru himuun, “Gama mootummaa federaalatiin dhiyeessii deeggarsa namoomatiin wal-qabatee waanti nama gammachiisu jiraatus dhimmoota waliigaltichaa biroo irratti mootummaan waadaa gale raawwataa hin jiru” jedhan. Mootummaan Federaalaa guyyoota dura akka beeksisetti magaalaa Maqalee dabalatee naannicha keessatti bakkawwan gara garaa raayyaan ittisaa hin qaqqabiin jiru keessatti gochawwan saamichaa bifa gurmaa’een gaggeeffamaa jiraachuu ibsuun, mootummaan nageenya uummataa eegsisuudhaaf itti-gaafatamummaa qabu bahachuudhaaf waan barbaachisu hunda akka godhu himeera. Wal waraanuu waggoota lama lakkoofsise dhaabsisuudhaaf aanga’oota mootummaa Federaalaafi TPLF gidduutti marii jalqaba Afrikaa Kibbaatti gaggeeffame hordofee waraanaa dhaabuufi hidhannoo hiikkachuu irratti waliigalamee ture. Marii nagaa adda-durummaa AUtiin gaggeeffamee waliigalteerra gahame kanaan waraana dhaabuu, gargaarsi namoomaa akka qaqqabu gochuu, tajaajilawwan bu’uraa akka jalqaban taasisuu, humnoonni TPLF hidhannoo akka hiikkataniifi raayya ittisa biyyaa irraa kan hafe humnoonni biroon naannoo Tigraay keessaa akka bahan waliigalameera. Waraana Kaaba Itoophiyaa waggoota lamaaf ture kana keessatti erga jalqabee kaasee raayyaan Ertiraa mootummaa Federaalaa deeggaruudhaan waraanicha keessatti hirmaachuun gabaafamaa kan ture yoo ta’u, waliigaltee qaamoleen lamaan irra gahan irratti garuu maqaan Ertiraa ifatti hin kaane.


Magaalota Tigraay sadii keessatti  tajaajjilli baankii deebiye

Magaalota naannoo Tigraay sadii keessatti tajaajilli baankii yeroo dheeraaf addaan cite deebi'ee eegaluu Baankiin Daldala Itoophiyaa beeksise. Baankichi tajaajila kan eegale magaalota to'annoo mootummaa federaalaa jala jiran sadi- Shiree, Allamaaxa fi Koram keessatti yeroo dheeraa booda deebi'ee tajaajila kennuu eegaluu isaa beeksise. Tajaajilli kun waggaa tokkoo oliif kan addaan cite yoo ta'u amma dameewwan baankichaa magaalota kana keessatti argaman tajaajila eegaluu baankichi ibsa har'a Mudde 20 baasen beeksise. Waraana Tigraay waggoota lamaaf gaggeeffamaa turee tajaajila baankii dabalatee tajaajilliwwan bu'uuraa kanneen akka ibsaa, bilbilaa, intarneeti fi kanneen biroo yeroo dheeraf addaan citanii ture. Mootummaan federaalaa fi humnoonni Tigraay walii galtee Piritooriyaatti mallatteessuu isaanii hordofee tajaajilliwwan bu'uuraa tokko tokko naannichatti deebi'aa jiru. Baankii daldala Itoophiyaatiin alattis Baankin Anbassaa Shireetti tajaajila kennuu akka eegale beeksiseera. Dhiyeenya kana magaalan Maqalee yeroo dheeraa booda tajaajila elektirikii argattee turte. Waraanni hamaa waggaa lamaaf lammiilee miliyoonan lakkaa'aman balaa hamaadhaaf saaxile qaamoleen wal-waraanan lamaan walii galtaa nagaa erga mallatteessanii booda gidiraan lammiilee furmaata argata abdiin jedhu guddaadha. \n\nWalii galteen qaamolee lamaan gidduutti erga mallattaa'ee torban jaha gahus hanga ammaa waraanni Ertiraa fi humnoonni Amaaraa Tigraay keessaa bahuu dhabuun isaanii yaaddoo uumera. Humnoonni Tigraayis hidhannoo hin hiikkanne. Akkaataa waliigaltee Piriitooriyaa fi Naayiroobitti irratti walii galametti humnoonni Tigraayi meeshaa waraanaa gurguddaa hiikkachuun isaanii humnoonni qaama raayyaa ittisa Itooophiyaa hin taane bahuu wajjin walfaana ta'uu qaba ture. Dursaa TPLF fi pirezidaantin naannoo Tigraay Dr. Dabratsiyoon Gabramikaa'el akka jedhanitti humnoonni Tigraay adda waraanaa afur gadi dhiisanii bahuu beeksisanii mootummaan federaalaa garuu waadaa gale kan hojiirra hin oolchin qaba jedhanii komatan. Mootummaan federaa gama isaatin akkaataa waliigaltichaatti waan isarraa eegamu gochaa jiraachuu beeksise. Gama biraan ammoo mootummaan federaalaa, Maqalee dabalatee bakkeewwan tokko tokkotti saamichi bifa gurmaa'en gaggeeffamaa akka jiruu fi mootummaan nageenya uummataa eegsisuuf itti gaafatamummaa akka qabu torbee darbe beeksisee ture.


Kora hogganoota US - Afrikaa:            'Joo Baayidan deeggarsa $55bln Afrikaaf akka taasisan beeksisan

Pirezidantiin US Joo Baayidan Afrikaaf deeggarsa maallaqaa haaraa dolaara biliyoonaan lakkaa’amu akka taasisan beeksisan. Prezidant Baayidan kana kan beeksisan kora US-gaggeessitoota Afrikaa Waashingitanitti gaggeeffamaa jiru irratti. “Yunaayitiid Isteet egeree Afrikaa ‘hunda keessa’ jirti,” jechuun bulchitoota Afrikaa 40 ol kora kana hirmaataa jiranitti dubbatan. Hariiroo biyyi isaanii Afrikaa waliin qabdu akka caalaa foyya’u abdiin kora kana irratti kan dubbatan Pirezidant Baayidan, ardii Afrikaatiif gargaarsa maallaqaa haaraa dolaara biliyoona 55 waggoota sadan itti aananiif ramaduu isaanii ifa godhan. Deeggarsi maallaqaa ramadan kun pirojektoota annisaa ‘qulqulluu’ ykn faalama qilleensaa xiqqeessuuf oolan dolaara miliyoona 100 dabalata. Ministira Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad (PhD) dabalatee bulchiitonnii biyyoota Afrikaa kora hoogganota Ameerikaa - Afrikaa irratti hirmaataa jiru. Korri dursitoota Afrikaa marsaa lammaffaaf biyyoota 49 irraa itti hirmaatan kun, Mudde 13, 2022 jalqabee guyyoota sadiif gaggeeffama. Korichis dhimmoota akka rakkoowwan addunyaa qoraa jiran akka rakkoo jijjiirama haala qilleensaa, bulchiinsa gaarii, wabii nyaataafi fayyaa addunyaa kan ilaallatu yoo ta'u, filannoowwan daldalaafi invastimantii Ameerikaa -Afrikaa jabeessuurrattis ni xiyyeeffata jedhameera. Itti-dabaluun barbaachisummaa bulchiinsa gaarii, uummata fayya-buleessa qabaachuufi humna ibsaa dandeettii namuu kaffalachuu danda’u qabaachuurrattis dubbataniiru Baayidan. Korri kun yeroo biyyoonni akka Chaayinaa, Raashiyaafi Tarkii Afrikaa keessatti miila gadi faggeeffataa wayita jiranitti taasifamuun isaa, yaalii Ameerikaan deebitee dhiibbaa Afrikaa keessatti qabdu cimsachuuf hojjechaa jirtuutti ilaalameera. Erga waggaa saddeet darbanii as korri kun akkasitti gaggeessitoota Afrikaa affeeruun Waashingitanitti gaggeeffamuun isaa kan jalqabaati. Ameerikaan daldala bilisaa guddaa Afrikaa waliin uummachuudhaaf waliigaltee sanadaa akka mallatteessitu kora kana irratti ibsameera. Kora kana biratti ammoo Baayidan hoggantoota biyyoota Afrikaa bara 2023 keessa filannoo gaggeessan ja’a waliinis haasaa taasisaniiru. Pirezidantichi gaggeessitoota kanneen waliin mariin taasisan filannoon bilisaafi haqa-qabeessa akka ta’uuf dhiibbaa uumuuf jedhameera. Baayidan bara 2023 keessa hojiidhaaf gara Afrikaatti imaluu akka danda’an ni ibsu jedhamee eegama.


MM Abiy Ministira Dhimma Alaa Ameerikaa waliin hojiirra oolmaa waliigaltee nagaa irratti mari'atan

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad Ministira Dhimma Alaa Ameerikaa Antoonii Biliinkan waliin hojiirra oolmaa waliigaltee nagaa irratti mari'atan. Bulchaan Itophiyaa Kora hoogganoota US-Afrikaa irratti hirmaachuuf yeroo ammaa Ameerikaatti argamu. Dhimmoota mari'atan keessaa tokko dhimma waraanni Ertiraa Itoophiyaa keessaa bahuurratti ta'u Dubbii Himaan Ministeera Dhimma Alaa Ameerikaa ibsaniiru. Mootummaafi TPLF waraana waggaa lamaaf ture baatii Sadaasa keessa nagaan xumuruuf waliigalteerra gahaniiru. 'Hanga yoonaa hamma waliigalteen walitti bu'iinsa dhaabuu hojiirra ooleefi hunda hojiirra oolchuun Itoophiyaa deebisanii ijaaruurratti qooda qabuurratti,' mari'anne jedhan Biliinkan. MM Abiy gama isaaniin ''nagaa akka argannu qooda Ameerikaan baatef dinqisifannaa kiyya ibseefiira,'' jechuun fuula Tiwiitaraa isaanii irratti ibsan. ''Waggoota dheeraaf Itoophiyaan Afrikaa keessatti michuu Ameerikaati. Karaatti michummaa keenya cimsinu mari'anne,'' jechuun ibsan. Waraanni Kaaba Itoophiyaa karaa nagaan akka xumuramu biyyoota dura aantummaan dhiibbaa uumaa turan keessaa Ameerikaan tokkodha. Humnoota TPLF mariitti akka dhufan kan taasisan Ameerikaadha jechuun kana dura qondaalli Itoophiyaa ibsanii turan. Haa ta'u malee, aangawoonni Itoophiyaa Ameerikaan TPLF'f caalsifatte jechuun yeroo waraanaa himataa turan. MM Abiy Ahimad kora dimookiraasii Ameerikaatti qophaa'erra hirmaachuun isaanii hariiroon isaan biyyoota Lixaa waliin qaban fooyya'uu agarsiisa kan jedhan jiru. Dubbii Himaan Ministeera Dhimma Alaa Ameerikaa Ned Piraayis dhimma waliigaltee nagaa Itoophiyaa keessa nagaan waaraa akka dhufu taasisanirratti mari'atuu himan. Biliinkan tarkaanfii mootummaan gargaarsi namoomaa gara Tigraay akka seenuufi sochiiwwan tajaajiloonni bu'uuraa akka eegalan taasisan jajaniiru jechuun ibsan. Torban darbe magaalaa Maqalee keessa tajaajilli ibsaa yoo eegalu tajaajilli bilbilaa illee Shireetti eegalu ibsameera. Biliinkan ''Waliigalteen nagaa atattamaan akka raawwatuufi qorattoonni mirga namoomaa idil-addunyaa bakkeewwan walitti bu'iinsi ture,'' akka seenanii qoratan gaafachuu dubbatuu ibsani. Dabalataan, hogganoonni lamaan ''waraanni Ertiraa hundi Itoophiyaa gadhiisanii akka bahanirratti mari'achuu'' Piraayis himaniiru. Akka waliigaltee nagaa Afrikaa Kibbaa, Piritooriyaatti walii galameetti humnoonni TPLF meeshaa hiikkachuuniifi humnoonni alaa Naannoo Tigraay gadhiisuu erga takkaa raawwata. Waliigaltee nagaa mootummaan Itoophiyaafi humnoota TPLF waliin mallatteessan keessatti maqaan Ertiraa ifatti hin ibsamne. Humnoonni Tigraay loltuu isaanii keessaa 65% lafa adda waraanaarraa fageessuu ibsaniiru. Waraanni Ertiraa garuu bahuu isaarratti ragaan agarsiisu hin jiru. Dhimmi kuni saffisaan akka furamuufi badiiwwan raawwataa jiru jechuun humnoonni TPLF ni ibsu. Gama Ertiraa dhimma kana irratti wanti ifatti dubbatamu hin jiru. Ertiraa mootummaa Itoophiyaa bira gorte lolaa turte. Waraanni waggaa lamaaf ture lammiilee kumaan lakka'aman yoo galaafatu, miiliyoonaan kan lakka'aman immoo qe'eerraa buqqa'aniiru. Kanneen jiruufi jireenya isaanii buqqa'an kunneenis deeggarsa malee akka hin jiraanne ta'aniiru.


Finfinneefi naannawaasheetti waraabeessi nama nyaachuutti hammaannaan aanga'oonni adamsaa jiru

Itoophiyaa, keessumaa magaalaa seena qabeetti baha biyyattiitti argamtu Hararitti namni waraabessa sooruun hawwata turizimii ta’eera. Addunyaarrattis beekameera. Waraabessumti kunneen garuu giddugala biyyattii, keessumaa magaalaa Finfinneefi naannawaa isheetti ammoo daa’imman dabalatee nama galaafataa jiru. Baatii Muddee keessa Magaalaa Laga Xaafoo Laga Daadhii qe'ee mana ammayyaa keessatti waraabessi dargaggoo umuriin ganna 30 keessa jiru lubbuu dabarseera. Inniis iyyee, namoonnis birmataniif ture garuu lubbuun hambisuun hin danda'amne. Kunimmoo jiraattota duruu sodaa ibsataa turan caalaa yaaddoo keessa galcheera. Akka qondaaltonni Itoophiyaa ibsanitti, waggoota lamaan darban qofa waraabessi Finfinnee keessatti namoota saddeet ajjeeseera. Finfinneerra 17km fagaattee kan argamtu Laga Xaafoo Laga Daadhiitti miidhaan dhihoo dhaqqabees waraabessi ammallee jiraattota yaaddessuu isaaf ragaadha. Waraabessi kan nama ajjeese qe’ee dallaa bal’aa mana jireenyaa ammayyaa Country Club Developers (CCD) jedhamuufi namoonni bebbeekamoo keessa jiraatanittidha. Jiraattuun qe’ee CCD BBC’n dubbise torban Sambata darbee (ALI Mudde 01, 2015) waraabessi dallaa CCD keessatti nama nyaatu dubbatu. ‘’… dallaa sana keessa qoreen/daggalli hin ciramne jira kan ganna biqilan. Daggala sana keessatti nyaate,’’ jechuun dubbatte. BBC’n dhimma kana hojjettoota dhaabbatichaa, poolisii magaalaa Laga Xaafoo, akkasumas qondaaltota Federaalarraa mirkaneesseera. Dhaabbatichi waan jedhe hin qabu. Gaaffii BBC’n dhiheesseefis hin deebisne. Ajajaan Poolisii Qajeelcha Poolisii Bulchiinsa Magaalaa Laga Xaafoo Laga Daadhii Komaandar Alamaayyoon ‘’lubbuun namichaa yerooma sanatti darbe’’ jechuun BBC’tti himan. ‘’Waraabessi dallicha keessa qixxeema namaa socho’a. Sa’aatiin 12 taanaan dallaa keessa idduma hundattu agarta,’’ jechuun sagaleen iyya isaaniis akka dhagahamu dubbatu jiraattuun kun. Kunis akka haadha ijoolleetti sodaa keessatti uumeera. ‘’Eeyyeekaa nama yaaddessa. Baay’ina qaba waan ta’ef. Waardiyyoonni gara kana hin darbinaa jedhanii iddoon isaan dhowwan fa’i jira,’’ jedhan. Nami kuni ajjeefamuu dura aangawoonni naannoo qoratanii tarkaanfii fudhachuuf osoo karoorsaa jiranii gidduutti kuni dhaqqabuu himan poolisiinis. Akka BBC’n maddeen gara garaa gaafatee hubatetti, lakkoofsi waraabessaa, akkasumas yaaddoo uumuu erga eegalanii bubbuleera. Waardiyyaan waraabessaan nyaatamuu ibsame maatiin isaa magaalaa Laga Xaafoo ta’uufi halkan sa’aatii 3 booda gara CCD osoo seenuu waraabessi loluuni qondaalli magaalichaa biroonis BBC’tti himaniiru. Akka qorannoo poolisiitti, nami ajjeefame kuni gaafas naannoo sa’aatii 11:00 dallaa keessa biqiltuu bishaan obaasaa ture. ‘’Mana dhuunfaa wayii keessa waardiyyaa eega,’’ jedhan hojjetaan dhaabbatichaa eenyummaa nama ajjeefame BBC’tti himaniifi maqaan isaanii akka dhokfamu gaafatan. ‘’Daandichi xiqqoo guyyaa malee daandii halkan irra deeman miti’’ jechuun ibsu. Nami ajjeefames ‘’wayyoo qabeessa. Ganaa daa’ima tokko qaba mucaan. ‘’Tilmaamumaan umriin isaa gara 30 ta’a,’’ jedhan. Akka qondaaltonni jedhanitti waraabessi gama cinaacha isaa bitaa miidhe. Birmannaa gaafatees iyyee ture. Namoonnis dhagahanii birmataniif. ‘’Qeensumaan uree sarootni itti wacnaan, namnis bukkeedhaan itti gadi bahanii baatirii itti ibsanii irraa buusani,’’ jechuun hojjetaan dhaabbatichaa dubbatu. Akka qondaalli poolisii himaniitti reeffi Hospitaala Miniliik geeffamuufi bu’aan isaa eegamaa akka jiru dubbatan. Jiraattonni BBC’n dubbise waraabessi waaree booda sa’aatii 12 eegalee takka takka immoo sa’aatii 11:00 eegalee dallaa keessatti mul’ata. ‘’Nama hin lolu, inuma baha. Amma erga nama nyaatemmoo ijoolleen horii tiksan, isaan fa’a sodaachisa,’’ jedhu hojjetaan kun. Sababa waraabessi dallaa CCD kan kanaan dura lafa qonnaa ture keessa baay’ateef hin beekamu. Haata’u malee, bakka jireenya namaa mana jireenyaa isaa godhateera. ‘’Ganaa kan ijaaramu jira, bakki duwwaan jiru jira. Naannoo sanammoo baay’inaan socho’a,’’ jedhan jiraataan. Hojjetaan dhaabbatichaa gama isaaniin ‘’Mana kunoo ijaaramee xaaraan hin rukutamne keessatti gala,’’ jechuun ibsu. ‘’Namoonni ennaa walk godhan bineensa ni argu,’’ kan jedhan hojjetaan dhaabbatichaa kanarraa kan ka’e bulchiinsa magaalaa Laga Xaafootti iyyatamee ture. Ergasiis ekispartooni mootummaa Federaalaa, naannoo Oromiyaa, akkasumas poolisii bulchiinsa magaalaa Laga Xaafoo irraa walitti dhufan guyyoota muraasa darban adamsuu eegalani. Obbo Baankii Buddaamoo, Abbaa Taayitaa Eegumsa Bineensota Bosonaa Itoophiyaatitti Daarektara Hirmaannaa Ummataati. Gaaffii bulchiinsa magaalaa Laga Xaafoo hordofee kanneen ekispartoota bobbaasan keessaa tokko dhaabbata kana. ‘’Waraabessi kun yoo foon namaa baratee jedhe booddee rakkoo guddaa ta’uu danda’a jedhanii fala nuuf ka’aa jedhanii dhufanii iyyatan. ‘’Namni tokkommoo nyaatamee ture. Gaaffichuu kan dhihaateefuu nama nyaachuu’’ waan jalqabeefi jechuun BBC’tti himan. Waamicha kana hordofee garee qoratu ergan. ‘’Baay’inni waraabessaa naannawa san jiruufi haalli amma keessa jiru ummata achi jiraatu saniif ulfaataa ta’uu isaa adda baafatanii deebi’anii gabaasa nuuf dhiheessan,’’ jedhan. Ergasii waraabessa jiru keessaa hanga ta’e hir’isuuf, kanaanis yoo rifatee gadhiisa ta’e yaaluuf eegalamuu BBC’tti himani. Yoo hin taane tooftaa biraa akka barbaadan himan. Guyyoota sadiif adamoo waraabessa ajjeesuuf taasifameen ‘’waraabessa torbatu ajjeefame. Achumatti awwaalame,’’ jechuun dubbatan. Boolla isaas duuchaa akka turan ibsameera. Galgala galgala konkolaataan hordofanii waraabessi bakka walitti qabametti ‘’qawweedhaan ajjeesaa‘‘ turan hojjetaan dhaabbatichaa himaniiru. Jiraattotis galgala galgala dhukaasa dhagahaa turuu himaniiru. Dhaabbatichis gama Telegiraama isaa ‘’Waraabessi waan dallaa sana keessa jiruuf tarkaanfii fudhachaa jirra, yoo dhukaasa dhageessan hin na’inaa,’’ jechuun jiraattotaaf ergaa dabarsee ture. Haata’u malee, guyyaa sadii caalaa tarkaanfii itti fufuun hin danda’amne. ‘‘Halkan sadaffaa hin dhokate, hin argamne‘‘ jedhan hojjetaan dhaabbatichaa BBC’n dubbise. Ta’us, ammallee lakkoofsi waraabessaa baay’ee ta’uu jiraattotis, qondaaltotis ni dubbatu. ‘’Akkuma duriiti, jira. Iddoo dur jiru jira. Amma fakkeenyaaf balbalakoo dura jira,’’ jedhan jiraataan. Hojjetaan dhaabbatichaas waraabessi ammas baay’ee ta’uufi kanneen hafan keessaas waraabessi adii akka jiru dubbatan. Akka Obbo Baankiin himanitti, waraabessi mana ijaaramee hin xumuramneefi ijaarsa gamoo gurguddaa jalli isaa banaa ta’e jala mana jireenyaa isaa godhateera. Yaaddoon hawaasaa furamuu kan gaafataman Obbo Baankiin kana deebisan ‘’Irra deebinee hordofna.’’ Tooftaa biraa barbaadnee ‘’bakki jireenyi namaafi waraabessaa akka adda ta’u haalli itti goonu ni jira,’’ jechuun deebisan. Rakkoon kanarra hammaatu magaalaa Finfinnee keessatti akka jiru dubbatu qondaalli kuni. ‘’Magaalaa Finfinnee keessatti hanga ammaatti gabaasa qabnuun waggaa lama keessatti haga nama saddeet ta’e jira namni nyaatamee [waraabessaan] jiru,’’ jedhan. Akkaataa qorannoo taasifameen waraabessi Finfinneetti ‘’mana cabsee nama nyaachuudhaaf’’ osoo hin taane ‘’haalaafi yeroo mijataa yoo argate’’ nama nyaata. Namoota saddeet keessaa nama halkan qofaa socho’u, kan bakka ciisu ol seenee fudhate, akkasumas daa’imman galgala sa’aatii 12 -1 qofaa socho’aa turan keessa jiru. Kanneen ajjeeseen ala namoonni miidhamanii irraa hafaniis jiru. Hagayya darbe daa’imni ganna 10 Kutaa Bulchiinsa Ekkaa, aanaa sagal bakka Wandimmaamaach Qaxanaa Jifaaraa Barrii jedhamutti guyyaa keessa sa’aatii sagalitti waraabessaan ciniinamee lubbuun hafeera. Abbaan isaa Obbo Girmaa Tsaggaayee bakka hojiif deemanitti “Mucaa kee Waraabessi nyaate jedhanii ollaan bilbilanii natti himan,’’ jechuun BBC’tti himanii turan.. Baatiidhuma Hagayya keessa dargaggoon Birhaanuu Dhaabaa jedhamu halkan sa’aatii 4:00’tti Buraayyuutti waraabessi ciniinee miilli isaa lama cituuf dirqameera. Finfinnee keessa namoota kadhatanii jiraataniifi daandii gubbaa bulanirraa quba muruu, akkasumas haadharraa mucaa butee nyaatee akka beeku himama. Waraabessi halkan magaalatti dacha'uun waan nyaatamu barbaadu kuni, saroota abbaa hin qabne to'achuu keessatti qooda qaba kan jedhaniis jiru. Waraabessi kosii gataman qulqulleessuuf bu’aa qabaatus, darbee darbee nama nyaachuun isaa jiraattoti yaaddesseera. Keessumaa baay’inaan gaarreen Finfinnee marsanii jiran jala jiraata. Obbo Baankiin sababoota waraabessi nama nyaatuuf akkanaan ibsu: ‘’Maaliif yoo jenne bakki jireenyaa waraabessaa namaan qaqqabamee waraabessi inumaa namaan makameera. ‘’Bosonni hin jiru, bosonni waan garmalee manca’aa jiruuf, waan nyaatamu dirreerratti wanta gatuuf [namni] waraabessi gara namaa akka dhufu godha,’’ jechuun BBC’tti himan. Kunimmoo Finfinnee qofa osoo hin taane bakkee biyyattii adda addaatti mudataa jira jedhan. ‘’Amalli bineensota bosonaa ni jijjiirama. Haala jireenyaa isaanirraa ka’uudhaan amala isaanii jijjiirratu,’’ jedhu Obbo Baankiin. ‘’Rakkoon bakka jireenya isaanii bakka bulan, oolan, akkasumas nyaatallee akka salphaatti argatan suni yoo jalaa xiqqaate ykn dhabame gara ummanni jirutti bobba’uun isaanii dirqama ta’a. ''Kanatu amma qabatamaan mul’ataa jira.’’