Oromiyaatti haalli shakkamtootni Covid-19 itti tursiifaman maal fakkaata?

Lakkoofsi namoota naannoo Oromiyaa keessatti Covid-19 irratti argamu guyyaa guyyaan dabalaa jira. Magaalotni Oromiyaa dhiyeenya Finfinneetti argaman kan akka Sabbataa, Sandaafaa, Burraayyuu, Adaamaa, Dukam fi Baatuu namoota dhibeen Covid-19 irratti argame harka caalmaan yeroo qabatan, godinaaleen Shawaa Kaabaa fi Shawaa Lixaas iddoowwan weerarri vaayirasichaa itti argamedha. “Wallagga afran, Ilu Abbaa Booraa fi Bunno Beddellee irraa kan hafe iddoowwan baay’eetti rakkoon kun mul’achaa jira” jedhu itti aanaa hogganaan Biiroo Fayyaa Oromiyaa Obbo Darajjee Abdannaa yaada BBC'f kennaniin. Tumsa'ina, ittisa fi to’annoo Covid-19'f naannichi iddoowwan tursiisaafi hordoffii 370 akkasumas tajaajila wal’aansaa Covid-19'f immoo hospitaalota 22 qopheessuu isaas Obbo Darajjen himaniiru. Oromiyaatti nama 8 dabalatee namootni haaraan 137 Covid-19'n qabaman Bitooteessaa hanga Caamsaatti haalli Covid-19 Itoophiyaatti maal fakkaataa? Yeroo ammaattis naannoo Oromiyaa keessa namootni 520 sababa tuttuqqaa namoota vaayirasichaan qabaman walin qabanin fi namootni 20 immoo shakkamanii buufataalee turtiifi hordoffii keessa jiru. “Haalli as jiru baay’ee rakkisaa dha…”Jiraataan magaala Holotaa dargaggoo Girmaaye Shuree torbee tokko dura wal’aansa dhibee biraatif Hospitaala Phaawulos deemee akka ture fi ogeeyyin fayyaa isa wal’aanan dhibeen Covid-19 irratti argamuu isaatin shakkamee gara iddoo tursiisa shakkamtoota magaala Holotaa keessatti argamu fi buufata Fayyaa Galgal Kuyyuu jedhamu seenusaa BBCti hime. Sanbata duraa Caamsaa 15 bara 2012 gara buufatichaa akka seene kan himu dargaggoon kun “haalli as jiru baay’ee rakkisaa dha. Buuffanni fayyaa kun dhiyeessiiwwan bu’uraa kan akka ibsaallee hin qabu” jechuun rakkoo keessa akka jiru dubbata. Haala yeroo jalqaba gara iddoo tursiisaa seenu ture yeroo himus “gaafan jalqaba gara buufatichaa seenu ogeeyyin fayyaa na baqatan. Guyyoota lamaafis hoo’a qaama kootillee safaruu hin dandeenye” jedha. Dabalataan kunuunsi gama ogeeyyii fayyaatin taasifamu gadi aanaa ta’uu isaa kan himu dargaggoon kun, “kun bakka namni itti yaalamee fayyu osoo hin taanee bakka namni fayyaan dhufee itti dhukkubsachuu danda’udha. Waliigalasaa mana sirreessaati jedhee yoon ibse natti salphata” jedha. Soorata isaaf dhiyaatus “namaaf kan hin malledha” jechuun kan ibsa.“Nyaata festaalin rarraasanii fidanii mana jala lafa kaa’anii deemu. Ergan buufata kana seenee guyyaa tokko qofa kan nyaata qodaadhaan naaf fidan” jechuun hima. Haalli buufaticha keessa jiru miira isaa kan miidhe ta’uusaa BBCti kan hime Girmaaye Shuree, “nama dhukkubni kun qaama koo keessa jiramoo hin jiru jedhee dhiphatu dhiisii nama fayyaa ta’eefillee ulfaataadha” jechuun BBCti himeera. “Manakoo turuurra as turuu naaf wayya…”Miseensoota maatii isaanii namoota shan walin ta’uun buufata tursiisaa magaala Sabbataatti kan argaman Obbo Yilmaa Tafarii “wanti nuuf dhiyaatu hunduu guutuu dha” jechuun turtii isaanii buufaticha keessaa ibsu. Obbo Yilmaa kunuunsi ogeeyyii fayyaan taasifamuf, iddoon bultii akkasumas dhiyeessin soorataa gaarii ta’uu isaa BBCti himaniiru. “Wanti kun akkuma dhagahamen Sabbataan miila tokkoon dhaabbatte. Osoo hin qulqulleessin jahan keenyayyuu akka dhibichaan qabamnetti haasa’amaa ture” kan jedhan Obbo Yilmaa Tafarii “mana taa’urra as seenee bu’aa koo baree galuu naaf wayya” jedhan. Ji'oota weerarri Covid-19 Itoophiyaa mudate keessatti jiruun narsootaa akkam ture? Finfinneetti tamsa'inni Covid-19 to'annoon ala bahaa jiraa? Obbo Yilmaan isaan fi maatin isaanii gara buufatichaa erga dhufanii guyyootni saddet lakka’amuu fi guyyoota 14 hanga xumuranitti eeggachaa akka jiran himaniiru. Gama biraatin Somaaliyaa irraa akkuma dhufaniin gara buufata tursiisaa Yunivarsiitii Odaa Bultum magaala Cirootti argamutti kan geeffaman dargaggoo Najjo Mahaammad fi Nuuraddin Jamaal haalli buufaticha keessatti itti jiran gaarii ta’uu isaa BBCti himaniiru. Kutaa tokko keessa namoota afur ta’anii akka jiraatan kan himan dargaggootni kun tajaajila buufaticha keessaa argachaa jiran jajaniiru. “Koroonaa kana adda waan hin baafatinif nuti as turuun keenya gaarii dha. Ergan as dhufee boodan haala isaa fi waan hunda bare. Jalqaba yeroo dhufnu fageenya eeggachuuyyuu hin beknu ture. Amma garuu barannee fageenya keenya eeggannee jiraachaa jirra” jecha dargaggoo Najjoo Mahaammad. Yaada Biiroo Fayyaa Oromiyaa…Komii dhimma soorataa buufata magaala Holotaatii ka’e kan gaafanne magaalichatti qindeessaan hojii dhimma Covid-19 Obbo Balaay Kuumsaa “Ani qabatamaan nyaatasaa ittin deddeebisuuf mana qopheessaatin saahinaan lama bitamuusaa nan beeka” jedhan. Dhimmi ibsaas miidhamuu raabsaa elektriikii /tiraanisfoormarii/ irraa kan ka’e ta’uusaa BBCti himan. “Yeroo kana keessa in ni dhukkubsates, inni shakkames, inni fayyaa jirus wal hubannoon deemun barbaachisaadha” jechuun barbaachisummaa tumsa waliiniis dubbatan. Gama biraatin yeroo ammaatti buufataalee tursiisaa fi hordoffiif magaalotni fi godinaalen soorata dhiyeessaa akka jiran BBCti kan himan hogganaa itti aanaan Biiroo Fayyaa Oromiyaa Obbo Darajje Abdannaa hammuma lakkoofsi namoota buufataalee tursiisaa seenan dabalu garuu hojiin soorata dhiyeessuu magaalota fi godinaaleetti cimuu waan danda’uf Ministeera Fayyaa walin mari’ataa akka jiran himan. Dhiyeessii meeshaalee ittisaa /protective equipment/ kunneen akka maaskii wajjin walqabatees buufataalee kunneen fi dhaabbilee tajaajila fayyaa biroo keessatti hanqinni akka jiru kan himan Obbo Darajjee Abdannaa, bajata qabamen bittaa raawwachuu fi gargaarsa Ministeera fayyaaf dhaabbilee garaagaraa irraa argamus raabsaa akka jiran himan. Haa ta’u malee qaawwa gama hanqina meeshaalee ittisaan jiru kana xiqqeessuf hojjetamaa jiraatus hanqinicha guutummaatti hanqinichi ni dhaabbata jechuf rakkisaa ta’uu dubbatan.


Mooskootti lakkoofsi namoota sababa Covid-19 du'an irra deebiin qoratame

Qondaaltonni Mooskoo lakkoofsa namoota sababa Covid-19 du’anii dachaadhaan dabalaniiru. Waajjirri fayyaa magaalatti ammatti namoonni 1,561 sababa dhibee kanaan du’aniiru jedhe. Asiin dura garuu lakkoofsi namoota du’anii 639 jedhamee gabaafameera. Waajjirichi lakkoofsi amma eerame kun lakkoofsa “falmisiisaa” ta’e dabalateeti jedhe. Yeroo miidiyaaleen biyya keessaa lakkoofsi mootummaan kennaa jiru gadi aanaadha jedhan oduu sobaatiin qeeqamanii turan. Raashiyaan lakkoofsa namoota qabamaniitiin Ameerikaa fi Biraaziilitti aanuun addunyaarraa sadarkaa sadaffaarra jirti. Raashiyaatti lakkoofsi namoota du’anii 4,142. Mootummaan akka jedhetti qorannoo guutuu biyyaa keessatti taasifameen lakkoofsi namoota du’anii gadi aanaa akka ta’uuf sababadha jedhe. Ta’us garuu namoonni hedduun lakkoofsi inni dhugaa kana akka caalu dubbatu. Mooskoon weerara kanatti fayyadamuudhaan sababa adda addaatiin gaazexeessitoota hidhaa jirti. Hedduunsaanii gad dhiifamaniis himannaa garagaraatiin himannaan irratti banameera. Lakkoofsi namoota Mooskootti du’anii maaf irra deebiin ilaallame? Qondaaltonni isa kanaaf yoo deebii kennan akka jedhanitti namoonni sababa Covid-19 du’an kan nuti hin beekne qorannoo yeroodhaan taasisuu dhabuutiinii jedhaniiru. Qorannoo reeffarratti taasisaniin lammiileen biroos koronaavaayirasiidhaan qabamuusaanii akka bira geenyu nu gargaareera jedhu. Qorannoo namoota 169 irratti taasifameen vaayirasicharraa bilisadha jedhanis booda eega du’an booda qorannoo reeffarratti taasifameen vaayirasichaan qabamuusaanii beekameera jedha qondaalli tokko. Dabalataanis namoonni 756 Ebla keessa dhibee biraatiin du’an jedhaman qorannoo taasifameen sababa Covid-19 akka du’an ibsameera. Qondaalonni akka jedhanitti gabaasni ji’a Caamsa lakkoofsa kanaan bakka buufameera. Haalli qorannon itti taasifame haaraan kun guutuu biyyattii keessatti lakkoofsi namoota du’anii dabaluu akka danda’u mul’isa jetti gaazexeessituun BBC Saaraa Reenisfoord.


Koronaavaayiras: Daldaltoonni saal-qunnamtii egeree isaaniif sodaachaa jiru

Barri ammaa kun walirraa fageenya eeggachuu dirqama taasiseera. Daldalawwaniifi tajaajilawwan carraa namoonni walitti siquun wal tutuquu uuman cufamaniiru. Keessumaa ammo wantonni barbaachisummaan isaanii hangas mara hin ta'iin erga cufamanii ji'oonni lakkaa'amaniiru. Fakkeenyaaf, sababa kanaan dubartoonni muka bultoo isaanii daldala saal-qunnamtii godhatan rakkoo hamtuu keessa warra gale keessatti argamu. Erga weerarri koronaavaayirasii addunyaa kana mana cufachiisee manneen qaama qullaa keessatti shubbisaan, manneen dhugaatiifi warren daldala saal-qunnamtiitiin bulan erga karra cufatanii bubbuleera. Dubartoonni daldala saal-qunnamtiin jiraatan madda galii isaanii dhabanii halkan tokkittiitti harka qullaa hafan. Isteel Luqaas waggoota 10n darban keessa magaalaa Meelboorn keessatti daldala saal-qunnamtiitiin jireenyashee gaggeeffataa jirti. Haata'u malee, koronaavaayirasiin dhufee addunyaa akka hin jirre godhe, jireenyashees hedduu hammeesse. Maamiltoonni waggoota dheeraadhaaf keessummeessaa turtes ishee dgatan. "Ji'a ja'aaf hojii malee ture jechuun maamiltoota koo dhabeera jechuudha," jetti. Isteel hin sobdu. Weerara koronaavaayirasii dura galiin koo ol aanaa ture jetti.  Bakka magaalaa Meelboorn keessatti argamu tokkotti mana ijaarratteetti.  Amma garuu maddi galiishee cufameera. Hojiishee karaa toora inteneetii itti fufsiisuu yaaddulleen akka Kanaan duraa ta'uufiif hin dandeenye. "Maamiltoota koo karaa toora interneetaa argachuudhaaf yaaleen ture. Haata'u malee, tekinooloojiin nama hundaaf galeera jechuun hin danda'amu. Maamiltoonni koo tokko tokkoyyu ammo bilbila isaanii sirnaan fayyadamuullee hin danda'an." Manneen nyaataafi kaaffeewwan deebiyanii banamuu eegalanilleen,  daldalii saal-qunnamtii garuu ammallee akkuma itti dukkanaa'etti jira. Rakkoon biraa daldala saal-qunnamtiif yaaddoo uume namoonni qaama isaanii tuttuqsiisuudhaaf wal amanuu dhabuudha. Dubartoota hojii saal-qunnamtiin jiraataniif kun mataa dhukkubbii ta'eera. "Hojiin ani itti bobba'ee jiru kun garamitti akka baasu hin beekne. Yeroon hojii kana jalqabu baayyeen rakkadhee ture. Amma akkas ta'innaa jedheen sodaadha. Hojiimti kuniyyu osoo deebiyee maamiltoonni koo ni jiruufi hin jiranii isaanii hin beeku. Walumaagalatti garuu wanti hundumtuu nama sodaachisa." Mootummaan Awurstiraaliyaa sababa Covid-19 warreen manni galii isaanii jalaa dhaabbateef gargaarsa maallaqaa  taasisaa jira. Haata'u malee, gargaarsa sana argachuudhaaf ammoo nagahee gibira ittiin kaffalaa turame dhiyeessuun dirqamadha. Kun ammoo dubartoota daldla saal-qunnamtiitti bobba'aniifi maqaan isaanii galmee gibiraa seera qabeessarratti hin galmaa'iiniif danqaa guddaadha. Dubartoonni saal-qunnamtiin jiraatan rakkachaa jiran warra Awustiraaliyaa qofaa miti. Dubartoonni biyyoota hedduu keessa hojii Kanaan jiraatan rakkoo walfakkaataatu isaan mudachaa jira. Hojjettuun Yunvarsiitii Leester Tiilaa Saandars, mootummaan warren waraqaa seera qabeessa qabaniifi galma'aniif malee kanneen hojii al-idileetti bobba'aniif tumsa gochuuf hayyamamaa miti jechuun momiti. Warri hojii saal-qunnamtiitti bobba'an rakkoon itti hammaatteetti.  Kanaaf, isaan dabalatee mootummaan lammileen hojii al-idileetti bobba'aniif akka yaadu dhaabileen mirgoota namoomaaf dhaabbatan cimsanii falmaa jiru. Laas Veegaas keessatti namoota saal-qunnamtiitti bobba'aniif maallaqni dolaara 19,300 walitti qabuu danda;aniiru. Kana jechuun Birrii miliyoona walakkaatiin ol jechuudha. Xaaliyaan keessatti ammo warren hojii saal-qunnamtiin jiraataniif Yuroo 21,700 sassaabaniiru. Kun ammo Birrii kuma 820 jechuudha. Tokko tokko ammoo fayyaa isaanii balaadhaaf saaxilaniidhuma hojjechaa jiru. Darbee darbee yeroo mana isaaniitiin alatti argamanis addabbii maallaqaatiin adabamu. Falmituun mirga namoomaa Niikii Adaams, UK keessatti dubartoonni daldla saal-qunnamtiitti bobba'an baayyeen isaanii haadholii ijoolleeti jetti. Kun biyyoota Aqurooppaafi Ameerikaa keessatti. Biyyoota guddachaa jiran hedduu keessattis dubartoonni hojii daldala saal-qunnamtiitiin kan jireenya isaanii gaggeeffatan hedduudha. Ofi jiraachisuurrallee darbanii kan maatii ittiin jiraachisan baayyeedha. Biyya Baangilaadish keessatti mandaraa Duwaalaatiidaa jedhamtu tokko dubartoonni daldala saal-qunnamtiidhaan bulan itti heddummaatan poolisiidhaan eegamu. Ba'uus ta'e galuun rakkisaa ta'eera.  Gandi sun akka addunyaatti bakkeewwan daldalli saal-qunnamtii itti gaggeefaman keessaa isa guddichadha jedhama. Mandaraa sana keessa dubartoota saal-qunnamtiin bulan 13,000 fi daa'imman 400 akka jiraatan himama. Mootummaan yeroo mandaraa sana cufetti galii daldala saal-qnnamtii akka cufe hin hubanne kan jedhan hedduudha. Ammatti hedduun jiraattota mandara Sanaa waan lubbu oolchii gamaafi gamasiin itti darbatamtuun jiraachaa jr Maqaa ishee isa sirrii himachuu kan hin barbaanneefi haadha ijoollee sadii Naazimaan, waanta nyaannu hin qabnu, hojiis hin qabnu waan ta'eef maaltu akka nu liqimsuyyu hin beeknu jetti. "Hojjechuudhaaf barbaadullee garuu yoo vaayirasichi na qabe ammoo maalan godha kan jedhuun yaaddoon ana ajjeesuufidha." Sadarkaa addunyaatti qormaanni guddaa namoonni hojii daldala saal-qunnamtiitti bobba'anii  inshuraansii fayyaa dhabuudha. Keessattii ammo namoonni vaayirasii HIV/AIDS waliin jiraatan inshuraansii fayyaa yoo hin qabaatiin rakkoon isaa caalaa hammaataadha. Dubartoota hojii saal-qunnamtiin jireenya isaanii gaggeeffataniif fuuldura isaanii caalaa yaaddessaa kan taasisu, hojiin kun dandamatee bakka isaa duriitti deebiyuudhaaf yeroon ni hafa jedhamaa jiraachuu isaati. Weerarri koronaavaayirasii tasgabbaa'ee jireenya bakka isaa duraaniitti osoo deebiyeellee, amantaa dhabuun waan jiraatuuf dubartoota saal-qunnamtiin bulan bira deemuun rakkisaa ta'uu mala.iu.


Koronaavaayirasi: Ilmi mootii Beeljiyeem shubbisa dhaqee Covid-19'n qabamuusaaf dhiifama gaafate

Ilmi mootii Beeljiyeem Ispeen keessatti tibba ugguraa keessa qophii dhiichisaa (party) irratti hirmaatee ture dhiifama gaafate. Ilmi mootichaa kan umuriin waggaa 28 kuni sagantaa kana irratti erga hirmaateen booda yeroo qoratamu koronaavaayirasiin irratti argamu bareera. ''Waanin raawwadheen gaabbeera,'' jedheeera ibsa gaafa Dilbataa baaseen. ''Yeroo imalakoo tarkaanfiiwwan kabajamuu qaban kabajuu dhabuukootti dhiifataman gaafadha. Yeroo rakkisaa kanatti eenyuyyuu mufachiisuu hin barbaadu,'' jedheera. Ilmi mootiii kuni Beeljiyeem irraa gara Ispeen kan dhaqe gaafa Kibxataa ta'us guyyoota lamaan booda ammoo kibba biyyattii magaalaa Kordobaa jedhamtu dhaquun qophii shubbisaa irratti hirmaateera jedhameera. Gabaasiwwan gama Ispeenii argaman akka himaniittis, ilma mootii, ilma adaadaa Mootiin Beelijiiyeem Filippi namoota qophii jedhame sanarratti qooda fudhatan 27 keessa ture. Haala seera uggura Kordobaatti ammoo, namoota hanga sanaatiin paartii qophii irratti himaachuun seer cabsuudha. Biyyattii keessatti namoota 15 ol caaluun walitti qabamuun dhorkaadha. Poolisoonni Ispeenis haalicha qorachuuf hojii eegalaniiru. Namoonni seera cabsuun argamanis adabbii maallaqaa doolaara 9,000 hanga 11,100 kan adabaman ta'a. Namoonni qophii paartii sanarratti hirmaatan hundis adda baafamanii akka turan taasifamu jedhameeras. Ilmi mootichaa amma Covid-19 qabamuun himamee kunis maatii mootii keessaa isa xiqqaafi dhaloota mootii biyyattii keessattis 10ffaa ta'uunsaa kan himamee Jo'aakim mallattoo baayyee cimaa hintaane akka qabu himameera. Magaalaa Kordobaatti bakka buutuun mootummaa Ispeen kan ta'an Raafaa'elaa Vaaleenzulaa qophii paartiichaa balaaleeffachuun namoota hirmaataniinis 'kan itti gaafatamuummaan itti hindhagahamne' jettee jirti. ''Ani baayyee aariifi dinqisiifannaatu natti dhagahame. Taateen akkanaa kunis namoota du'an baayyeedhaaf tibba gaddaa biyyaaleessatti kan dhagahamuudha,'' jettee jirti. Qophiin paartichaa kunis gaazeexaa Iseen 'El Confidential' jedhamuun gabaafamee kan ture yoo ta'u, ilmi mootii irratti qooda fudhachuu ilaalchisee kan jedhame hinturre. Ilmi Mootii kunis dubartii lammii Ispeen waliin walitti dhufeenya yeroo dheeraa akka qabuu midiyaa biyya keessaan gabaafameera. Ispeen uggura biyyoota Awurooppaa keessatti kaa'amee ture cimaa keessaa ganaa reefu bahaa jirti. Uggura laaffisuudhaafis amma tarkaanfii sadarkaa jalqabaa kan daa'imman umurii waggaa 14 gadii mana alatti akka bahaniif Caamsa 4 irratti hayyamamee irratti argamu. Sadarkaa lammaffaan uggura laaffisuu boru akka hojiirra oolfamu eegama. Ispeen biyyoota addunyaa sababii koronaavaayirasitiin duutii hedduun keessatti mudateedha. Hanga Sanbate kaleessaatti namoonni 239,228 vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u, kanneen 27,125 ammoo du'usaanii maddi Yunivarsitii Joons Hopkins irraa argame ni mullisa.


Naannoo Amaaraatti aanga'oonni mootummaafi poolisiin rasaasaan ajjeefaman

Naannoo Amaaraatti Caamsaa 31, 2020 aanga'oonni motummaa lamaafi miseensi poolisii tokko hojii seera kabachiisuurra wayita jiranitti namoota seeraan ala meshaa hidhataniin itti dhukaafameen lubbuun darbuu Biiroo Komunikeeshinii naannichaa beeksiseera. Taateen kun naannicha keessatti guyyaadhuma tokko bakkeewwan adda addaattii - aanaa Raayyaa Qobboofi magaalaa Baahir Daaritti uumame. Walloo Kaabaa aanaa Raayyaa Qobbootti bulchaan aanaafi itti-gaafatamaan waajira bulchiinsaafi nageenyaa labsii yeroo muddamaa tatamsa'ina weerara koronaavaayirasii ittisuudhaaf labsame akka hojiirra oolu gochuuf bobba'anii osoo jiranii, namoota seeraaf hin bitamnu jedhaniin itti dhukaafamee lubbuun isaanii darbeera jedha gabaasni Biiroo Komunikeeshinii. Kana malees, guyyaama kanatti magaalaa Baahir Daar naannoo Sabaattihamiit jedhamutti, miseensi poolisii tokko yeroo namoota boo'icha irra turan rasaasa dhukaasanitti akka hin dhukaasne wayita gochuuf yaaletti, nama meeshaa waraanaa seeraan ala hidhataniin itti dhukaafamee lubbuun isaa darbeera. Ajjeechaa kanaan walqabatees haamiin dhaga'amaa jirachuu akka hubate kan hime Biiroon kun, wanti odeeffamaa jiru maal akka ta'e osoo hin himiin garuu dharadha jedheera. Kana waan ta'eefis ummanni naannichaa oduu jette jettee akkasiirraa fagaachuudhaan haqa waliin akka dhaabbatuufis gaafateera. Namoota gocha seeraan alaatti bobba'an saaxiluudhaan ol-aantummaan seeraa akka kabajamuufi haqxi akka mirkanaa'uuf gahee isaanii akka bahataniif ummataaf waamicha dhiyeesseera mootummaan naannichaa.


Koronaavaayirasiifi oggeessoota fayyaa: 'Itoophiyaatti ogeeyyiin fayyaa 49 Covid-19’n qabamaniiru'

Itoophiyaatti hanga ammaatti ogeeyyiin fayyaa 49 fi kanneen hojii deeggrsa fayyaa kennan 16 Covid-19n qabamusaanii Ministirri Fayyaa Dr. Liyaa Taddesee himan. Ogeeyyiin fayyaa kun garri caalaan isaanii kanneen magala Finfinnee keessa jiran ta’uus Dr. Liyaan ibsaniiru. Dr. Liyaan ibsa kana kennuu isaanii guyyoota muraasa dura ogeeyyiin fayyaa miidiyaalee hawaasarratti dhimmi ogeeyyii fayyaa Vaayirasichaan qabamanii akka ibsamu gaafataa turan. Dr. Liyaan ogeeyyii fayyaa dhibee kana dura dhaabbatanii falmaa jiraniif galata qaban dhiyeessaniiru. Ministeerri Fayyaa ibsa Kaleessa baasee tureen ji’oota afur dhufan keessatti hugaagaan afaanii fi funyaanii kan meedikaalaa miiliyoona 130 ta’u ji'oota afur dhufan keessatti ogeeyyii fayyaaf akka barbaachisu beeksiseera. Dr. Liyaan ibsa kaleessa kannan kanaan sadarkaa addunyaatti hanqinni maaskii meeedikaalaa akka jiru himaniiru. Itoophiyaa keessattis ‘hanqinni guddaan jiraa’ jedhaniiru. Gama kaaniin ogeeyyii fayyaa 1,750 kan magaala Finfinneetti yaala dhukkubsattoota Covid-19 irratti hojjetaniif manneen jireenyaa yeroo qophaa’uus guyyaa sadii dura beeksisaniiru. Saaxilamummaa ogeeyyii fayyaa kanaa xiqqeessuuf dhiyeessii farra infeekishinii guutuufis akka hojjetan himanii turan Dr. Liyaan. Ogeeyyiin kun yoo dhibee kanaaf saaxilaman osoo matii isaaniitti hin dabarsiin bakki itti tursiifamaniifi yaalamanis qophaa’uu dubbatanii turan. Torbee kana keessa maaskiin miiliyoona 25 arjoomaafi bittaan argame biyyatti galee ogeeyyii fayyaaf akka raabsamulle himanii turan. Walumaagalattis, kan harra qabamunsaanii mirkanaa'ee 142 dabalatee, Itoophiyaatti namoonni 1,486 vaayirasiichaan kan qabaman yoo ta'u, lammiilee 17 ammoo sababiidhuma vaayirasichaatiin lubbunsaanii darbeera.


Koronaavaayiras: Miidhaan weerarri Covid-19 dinagdee Itoophiyaarraan gahu hangam yaaddessaadha?

Dhiibbaan Covid-19 dinadgee addunyaarraan gahe olaanaadha. Biyyoonni dinagdeen isaanii guddateera jedhaman kan akka Ameerikaa, UK fi Indiyaan osoo hinhafiin sababii vaayirasii kanaan lammiilee miliyonaan lakkaa'aman hojii dhabdummaaf saaxilamaniiru. Biyya keenyattis taanaan dhiibbaan vaayirasichi haala dinagdee irraan gahuu malu olaanaa akka ta'u tilmaamama. Kanuma ilaalchisuunis Yunvarsitii Finfinneetti barsiisaa kutaa Dinagdee kan ta'an Pirofeesar Alamaayyoo Gadaa qorannoo taasianiiru. Qorannoon isaanii akka muliseettis, weerarri koronaavaayirasii guddina biyyattii %5.6 miidhuu akka danda'u kaa'eera. ''Vaayirasiin kun akkuma Ameerikaafi biyyoota Awurooppaatti biyya keenyattis babalannaan dinagdeen keenya dandeetti isa ittiin baatu hinqabaatu. Haala eegamuun oliin miidhama. Sababiinsaa biyyoonni guddatan dinagdee, humna namaafi qusannaa fooyya'ee qabu. Haalan qoradheen miidhaan dinagdee gahu malu guddaadha,'' jedhu Pirofesar Alamaayyoon. Qorannoon isaanii akka mulliseetti, bara 2020 kanatti guddinni dinagdee Itoophiyaa %11.2 gadi bu'u danda'a. Akka Pirofeesar Alamaayyoon jedhaniitti, miidhaan koronaanaavaayirasii dinagdeerraan gahu kan hanga baajata bara kanaa; Hagayya bara darbee irraa hanga Waxabajjii kanaatti qofa ilaallatu yoo ta'e, omishinni biyya keessaa %5.6 qofaan hirrata. Dhiibbaan dhukkuba kanaa hanga kurmaana sadaffaa waggaatti kan itti fufu yoo ta'e ammoo guddinni omisha biyyatti %16.7n hirrata jedhaniiru. Miidhaa vaayirasiin kun dinagdee biyyatiirraan gahuu malu hirrisuuf ammoo, ''dandeettii jiru hunda walitti qabuun vaayirasichi hawaasa keessa akka hingalleef hojii to'annoo hojjachuudha,'' jechuun gorsu. Doolaarri namoonni karaa baankiitiin firoota isaaniif alaa erga, kan biyyattiin omisha alatti erguu argattu akka caaluu dubbatu Pirofesar Alamaayyoon. ''Lakkoofsawwan motummaa yoo ilaalleeyyu, galiin biyyattiin omisha biyya alaatti erguun argattu biiliyoona 2.8 hanga 3ti. Amma sirriiyyu omishni biyya laatti ergamu hirrataa jira. Doolaarri biyya alaatii ergamu garuu biiliyoona 4.5 hanga 6 gaha,'' jedhu. Haata'u malee, motummaan akka omishaalee biyya alaaatti ergamaniitti maallaqa biyya alaarraa ergamaniif xiyyeeffannaa walqixa ta'ee hinkennu jedhu. Sababiidhuma Codi-19 kanaanis namoonni biyya alaarraa maallaqa biyya keessatti ergaa turan hirachusaatiin walqabate galiin gama sanaa 'remittance' haala olaanaa akka hirrate dubbatu. Raaguuwwan idil-addunyaa akka mullisaniittis maallaqni biyyoota guddatan irraa gara biyyoota dhaaloota isaaniitti ergamu %26n akka hirratu kan mullisu ta'u oggeessi dinagdee kun himaniiru. Covid-19 biyyoota Awuroppaafi Ameerikaa keessatti miliyoonota hojii dhabdoota taasisuun akka deeggarsa motummaa eeggatan taasiseera. Biyya keenyattis yoo xinnaate namoonni miliyoona 2.5 hojiisaanii akka dhaban oggeessi kun qorannoosaanii ibsaniiru. ''Namoonni miliyoona 1.8 ta'an hojjattoota motummaati. Isaan kunis sababii Covid-19n hojiirraa ni ka'u jennee hinyaadnu'' kan jedhan pirofesar Alamaayyoon, ''dameen dhuunfaa ammoo namoota miliyoona 1.5 mindeesseera. Kana keessaa wallakkaa kan ta'u hojii akka dhabu danda'u tilmaamama,'' jedhu. Kanan alatti kan ofiin ofi mindeessee bulu miliyoona 3.1 jira kan jedhan oggeessi kun, isaan kunis caalaa saaxilamtoota waan ta'aniif salphaatti hojii hiiku danda'u jedhu. "Dameen dinagdee qonnaa baayyee hinmiidhamu. Kan caalaa miidhamu danda'an dameewwan tajaajilaafi industiriiti. Kanaafuu humna jiru hunda damee qonnaa irra oolchu qabna,'' jechuun yaada furmaataa kaa'u. Kanaafu dhibeen kun akka baadiyaa hingalleef ofi eegannoo cimaa taasisuun murteessaadha jedhu oggeessi dinagdee kun. Motummaan damee dhunfaa waliin dubbachuun haala itti gargaaramu danda'an irratti karoora baasu qabas jechuun yaada kaa'u. Kana malees namoonni hojii ummatanii hojjataniifi mana kiraa keessa jiraatan kan milyoona 3.1'tti tilmaaman caalaa saaxilamtoota jedhu. Keessattu kiraa manaa kanfaluurratti danqaa olaanaa akka mudatu himuun, motummaan gama kanaanis haala caalaa itti deeggaru irratti hojjachu qabas jedhaniiru.


Koronaavaayiras: Addunyaa irratti Narsootni 600 ta'an Covid-19'n du'aniiru jedhame

Manni Maree Narsootaa Idila Addunyaa gabaasa har'a baaseen addunyaa irratti ogeeyyii fayyaa Covid-19'n qabamuun isaanii mirkanaawe 450,000 ta'an keessaa, hanga ammaa 600 kan ta'an du'aniiruu jedhe. Ragaa biyyoota addunyaa 30 irraa walitti qabeen Caamsaa kana keessa lakkoofsi Narsoota Covid-19'n du'anii dachaan dabaluu akka hubates beeksiseera. ''Ji'a lama dura lakkoofsi Narsoota Covid-19'n du'anii 100 ture, amma 600 ni caala. Guutuu addunyaarratti kan vaayirasii kanaan faalaman ammoo 450,000 ta'aa'' jechuun hojii gaggeessaa olaanaan Mana Maree kanaa Hoowaard Kaatoon Rooyitarsitti dubbataniiru. Lakkoofsi kun dabalaa jiras jedhaniiru. Gatii guddaan vaayirasiin kun ogeeyyii fayyaa baasisaa jiru dhugumatti hin safaramuu kan jedhan ogeessi kun, ofeeggannoo guddaan akka godhamufii qabuufi ragaan amanamaan akka sassaabamu qabu gaafataniiru. Gidduugaleessaan namoota Covid-19'n qabaman keessaa dhibbeentaan torba ogeeyyii fayyaa akka ta'aniifi kun ammoo dhukkubsattoota ogeeyyiin kun tajaajilan dabalatee ofii isaaniis gatii guddaa baasisaa jiraa jedhu. Ogeeyyiin Fayyaa biyya hunda jiran saaxilamummaan dhibee kanaaf qaban gargar ta'uu kan ibsuu manni maree kun Singaapooritti dhibbeentaa tokko ta'ee, Ayeerlaanditti ammoo dhibbeentaa 30 ta'uu eera. Biyya weerarri kun haalaan itti hammaatee ture Jarman keessatti, duuti ogeeyyii fayyaa galmaahe xiqqaa akka ta'es ibsa. Biyyoota Laatiin Ameerikaa keessatti weerarri kun hammaachuu isaarraa kan ka'e duuti Narsootaa guddachuunis gabaafameera. Manni Maree Narsootaa kun Waldaalee biyyaalessaa 130 kan bakka bu'u yoo ta'u, miseensota galmaawan miiliyoona 20 qaba.


Koronaavaayiras: Weerara Covid-19 ofirraa qolachuuf qophiin Itoophiyaa hanga ammaa akkami?

Itoophiyaatti namni Covid-19’n qabame kan jalqabaa erga qorannoon mirkanaahee ji’a lamaafi torban sadii ta’eera. Hanga ammaatti namootni vaayirsichaan qabamuun mirkanaa'e 1344, kan du'an 14 kan bayyanatan ammoo 231. Ji’ootni lamaan jalqabaa Itoophiyaa keessatti tamsa’inni vaayirasichaa laafaa ta’uus, ji’a Caamsaa keessa qorannoowwan gaggeefamaniin vaayirasichi saffisa guddan tamsa’aa akka jiru hubatameera. Namoota magaalaa Finfinnee keessatti vaayirasiin kun irratti argamuun mirkanaawe 900 ol keessaa harki irra caalaan seenaa imalaa kan hin qabneefi nama vaayirasichaan qabamuun isaanii beekame waliin tuttuqqan qaban kan adda hin baane ta’uunis ibsameera. Naannooleen Itoophiyaa sagalaiifi bulchiinsota magaalaa lama keessattis dhibeen kun tamsa’uun beekameera. Ofii hanga ammaatti Itoophiyaa keessatti hojiileen to’annoo hojjetaman akkami? Weerarri kun sadarkaa addunyaatti miidhaa qaqqabsiisaa jiru hawaasa magaalaa fi Baadiyaa hubachiisuuf ji’oota lamaan darban kutaalee hawaasaa fi qaamolee mootummaan hojiin hubannoo uumuu hojjetameera. Hojii kanaan dabalataan ammoo sochii idilee hir’isuuf imala magaaloota gidduutti taasifamu daangessuun hanga namoota geejiba uummataa konkolaataa tokko keessatti imalanii daangessus murtaa’ee ture. Namni walirraa siiqee akka adeemuufi taa’us ogeeyyiin gorsaa jiru. Namni manaa bahee yeroo socho’u Maaskii (haguugaa afaaniifi funyaanii) fayya akka kaawwatus dirqamni kaahameera. Gama Qorannoon Itoophiyaatti jalqaba yeroo vaayirasichi galuun mirkanaahu, biyyattiin laabraatoorii vaayirasii kana adda baasuu waan hin qabneef saamuda shakkamtootaa gara Afrikaa Kibbaatti erguun bu’aa isaa eeguun irra ture. Boodas yeroo gabaabaa keessatti Inistitiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa keessatti yeroo duraaf qorannoo gaggeessuun eegale. Deeggarsa dhaabbilee garaagaraafi biyyoota biroorraa argameen amma Finfinneen alatti naannoleen hundi dandeetti qorannoo gaggeessuu akka qabaatan hojii hojjetameen ammaa gidduugaloonni qorannoo taasisan 46 gahaniiru. Guyyaa lama dura ibsa Ministirri Fayyaa Dr. Liyaa Taadessee kennaniin lakkofsi gidduugalawwan kanaa 29 gahee kan ture yoo ta’u meeshaaleen qorannoo jiran ammo 33 turan. Gidduugaloonni kunniin yeroo dandeettii guutuun hojii eegalan saamuda 7,500 guyyaatti qorachuu akka danda’anillee himanii turan. Ibsa Kibxata Tajaajila oduu Itoophiyaaf kennaniin ammoo lakkoofsi gidduugalootaa 46 gahuu malee guyyatti hangi namoota qoratamuu danda’anii hin ibsamne. Gama kanaan fooyya’inni jiraatus haala tamsa’ani vaayirasichaa amma jiru waliin dandeettiin qorachuu akkaan guddachuu akka qabu ogeeyyiin ni dubbatu. Gidduu gala yaalaa Erga vaayirasichi Itoophiyaa galuun beekamee giduugalawwan tursiisa fi yaala dhukkubsattootaa hedduun qophaa’aa turan. Manneen fi galmoota abbootii qabeenyaan mootummaaf kennamaa turaniin alatti galmi waltajjiiwwan gosa adda adda keessummeessuun beekamu Galmi Barkumees qophii barbaachisu xumuree dhukkubsattoota simachuu akka eegalee Tajaajilli oduu Itoophiyaa har’a gabaaseera. Daayireektarri gidduugala yaala kanaa Dr. Ismaa’eel Shamsaddiin gidduugalichi dhukkubsattoota yaala addaa(ICU) 40 fi kanneen biro 1,000 ol yaaluu akka danda’u himaniiru. Laabratoorii, mana qorichaa fi watootni barbaachisoon hunduu gidduugala yaalaa kanaaf qophaa’aniiru. Amma dhukkubsattootni Covid-19 kan yaalamaa jiran Hospitaala Eekkaa Kotobeetti. Naannolee keessattis bakki yaalaa hospitaalota keessatti qophaa’anii akka jiran gabaafamaa ture. Meeshaalee yaalaafi to’aannoo Dhibeen kun sirna hargansuu namaa miidhuun du’aaf kan saaxilu ta’uu isaatiin meeshaan hargansuu namaa deeggaru Veentiletar yeroo kamiyyuu caala addunyaarratti barbaadamaa ta’eera. Itoophiyaatti yeroo dhibeen kun argamuun jalqaba gabaafamu meeshaan kun akka biyyatti 22 qofa akka ture Dr. Liyaan himaniiru. Suphaa, Arjoomaa fi bittaadhaan amma lakkoofsi meeshaa kana guutuu biyyatti  221 gahuus ibsaniiru. Raabsi silindaroota Oksijiinii 3,600 raawwachiisu himan. Weerarri kun Itoophiyaa lixuu dura Maaskiiwwan miiliyoona 4 akka biyyatti turanitti dabaluun hanga ammaatti maaskiin miiliyoona torba raabsamuu Dr. Liyaan himaniiru. Ji’oota afur dhifan keessattis dhaabbilee fayyaaf qofa maaskiin miiliyoona 130 akka barbaachisuus dubbataniiru. Hanqinni meeshaalee fayyaa hakiimotaa sadarkaa addunyaattis rakkoo ta’e, Itoophiyaa keessatti rakkoon kun guddaa ta’uufi balaaf kan isaan saaxilu ta’uu ogeeyyiin fayyaa komachaa jiru. Dr. Liyaan hanqina kana furuuf hojjetamaa akka jru dubbataniiru.


Koronaavaayiras: 'Yeroo kanatti waan ogeessota fayyaatiif hamilee kennu hojjechuu qabna'

Magaala Adaamaatti konkolaachisaa Taaksii Magaala keessaa kan ta'e dargaggoo Maaruuf Usmaan erga dhibeen Covid-19 kun dhufee jalqabee ogeessota fayyaatiifi qaamolee nageenyaatiif tajaajila taaksii tolaan kennaa jira. Taaksii isaa keessattis barreefama "Ogeessota fayyaafi qaama nageenyaa yoo taatan hin kanfalinaa, waraqaa eenyummaa keessan qofa nutti mul'isaa" jedhu maxxanfamee jira. Dargagoon kuni ammaan duras tajaajila geejjiba tolaa magaala keessaa kana barsiisotaa fi poolisootaaf kennaa ture. Erga koronaavaayirasiin Itoophiyaa keessatti argamee ammoo xiyyeeffannaan isaa gara ogeessota Fayyaatti jijjiire. "Ani dirqama lammummaa kiyya bahuuf jedheeni kanin tola ooltummaa kana jalqabe. Yeroo kanattimmoo ogeessonni fayyaa nuuf jedhanii dhibee kanaf ofsaaxilanii hawaasa gargaaraa jiru. Erga isaan nuuf jecha hammana dhama'u ta'ee nutimmoo hamilee ta'uufii qabna"jedha. Walgargaaruu fi waliif yaaduun kuni yoo cime ogeessonni fayyaas hojii amma irra jiran kana nufffii malee gammadanii hojjetu jechuunis hima. Qaamoleen kunneen yeroo taaksii isaa kana seenanii barreefama kana dubbisan hedduu akka gammadaniifi galateefatanis hima. "Ogeessonni fayyaa taaksii kana seenanii yoo dubisan  ni ajaa'ibsiifatu.kaan amanuufuu ni rakkatu. Waraqaa eenyummaa isaanii agarsiisanii tolaan fayyadamu. Kaan ammoo fayadamanii taarifaa ol naaf kanfalanii bu'u, baayyee na jajjabeessu" jedha. Maaruuf taaksii ittiin tajaajila tolaa ogeessota fayyaa fi qaama nageenyaaf kennu kana galii guyyaa abbaa qabeenyaatiif galchuun hojjeta. Hojii tola ooltummaa kana waan kenneef gammachuu guddaan argadhe malee jireenya kiyyarratti dhiibbaan dhufe hin jirus jedha. "Taaksiin kuni kan namaati. Guyyaadhaan galiin dirqama galchuu qabu nijira. Isarraa homaa hir'isee hin beeku. Tajaajilli tolaa kuni galii kiyyaa fi kan gargaaraa kiyyaarraa kan hir'atuudha. Galatni waaqaaf haa ta'u gocha Kanaan gammachuu qabna malee homaa hin miidhamne" jedha. Namootni biroos yeroo kanatti ogeessota fayyaa osoo jajjabeessanii birrii caalaatti gammachuun argatan guddaa waan ta'eef hojii kana jalqabuu qabu jechuunis dhaama, Maaruuf.


Itoophiyaatti lakkofsi namoota Covid-19'n qabamanii kuma tokko caale

Itoophiyaatti qorannoo koronaavaayirasii sa’aatii 24 darbe keessa namoota 5,034 taasifameen namoota 95 irratti vaayirasichi argamuu Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa beeksiseera. Kanneen keessa 30 seenaa imala biyya alaa kan qaban yoo ta’an, 4 ammoo warra nama duraan vaayirasichaan qabame waliin tuttuqaa kan qabamanidha. Kana malee namoonni harra qorannoon vaayirasichaan qabamunsaanii mirkanaa’ee 61 seenaa imala biyya alaas ta’e kan nama kana dura vaayirasichaan qabame waliin hidhata hinqabneedha jedhameera. Oromiyaatti wantoota tatamsa’ina Covid-19 ni hammeessuu jedhamanii sodaataman Bitooteessaa hanga Caamsaatti haalli Covid-19 Itoophiyaatti maal fakkaataa? Namootni qabaman kunneenis umuriin isaanii ganna 15 -80 jidduu kan argamuudha jedhameera. Kanaanis biyyattii keessatti lakkoofsi namoota waliigalaa vaayirasichaan qabamanii 1,063 gaheera. Namoonni harra vaayirasichaan qabamnunsaan adda baafame kunneen keessaa 56 magaalaa Finfinneetti kan jiraatan yoo ta’u, sadii naannoo Tigraayi, 22 Naannoo Oromiyaa, shan Naannoo Amaaraafi tokko Affaar, sadii Hararii, lama Dire Dhawaafi sadii naannoo Somaalee irraa jedhameera. Gama kaaniin namoonni 11 vaayirasicharraa dandamatanii jiru. Walumaagalatti namni dandamate 208 gaheera. Sa’aatii 24 darban keessatti namoota 233’f naannoo Oromiyaa keessatti qorannoo taasifameen namoonni 22 koronaavaayirasiidhan qabamaniiru. Isaan keessaa namoonni 20 seenaa imalaa kan qaban yoo ta’u lamaan hafan immoo seenaa imalaa kan hin qabnee fi namoota vaayirasichaan qabaman waliin tuttuqqiin qaban kan hin beekamneedha. Oromiyaatti nama 8 dabalatee namootni haaraan 137 Covid-19'n qabaman Oromiyaatti haalli shakkamtootni Covid-19 itti tursiifaman maal fakkaata? Namoonni haaraan qabaman kunis ganna 17 -44 jidduutti kan argamaniidha. Naannoo Oromiyaa keessatti hamma ammaatti namoota 7,071’f qorannoo taasifameen akka biyyaatti namoota 1063 gahan keessa namoonni 67 Oromiyaa keessatti argamu. Lubbuu sababa dhibee kanaan darbe saddeet keessaa nama tokkoo Oromiyaa keessatti galmaahe.


Koronaavaayiras: Hogganaan paartii mormituu Afrikaa Kibbaa 'mana sagadaa hin dhaqinaa, ni duutu' jedhe

Hogganaan paartii mormituu Afrikaa Kibbaa 'mana sagadaa hin deemiinaa, ni duutu' jedhe. Hogganaan paartii mormituu beekamaa Afrikaa Kibbaa Juuliyas Maalemaa waldaa deemtanii 'kiyyoo' isiniif qophaa'e hin seeniinaa. Vaayirasiin qabamtanii duutu jedhe. Afrikaan Kibbaa Waxabajjii tokkorraa kaasee manneetii amantii akka deebistee bantu Pireezidantiin biyyattii Saayriil Raamaafoosaa dubbataniiru. Kunis dhorkaawwan Covid-19 to'achuuf keewwaman salphisuuf tarkaanfiiwwan fudhatamaa jiran keessaa isa tokko dha. Mana sagadaa tokko keessatti namoota 50 qofatu walitti qabamuun eeyyamamaaf. Maalemaan,''waldaan banamuun namoota dhukkuban akka qabamaniif saaxila,hoggantoonni amantii hordoftoota isaaniif dhimmaman mana akka turan itti himuu qabu,'' jedhe. Miseensota paartii isaatiin waaqeffannaa jettanii waldaa akka hin deemne,''kiyyoo keessa seentu'' ittiin jedheera. Reestooraantiiwwan qulqullina foyya'aa otoo qabanii hin banamne, kanaaf lafti waaqeffannaas cufaa turuu qaba jedheera. Kaampanii Afrikaa Kibbaatti albuuda warqee baasuun beekamu keessatti hojjetoonni  164 ta'an torban darbe koronaavaayirasiin waan qabamaniif hojii dhaabee ture. Dhaabbanni albuuda baasu kun akkuma warshaalee hedduu biyyattii keessa jiran biroo uggume ture  yeroo laaffifametti deebi'ee hojjetoota walakkaa hojiitti deebise. Namoonni dhibeen irratti argamuun mirkanaa'es mallattoo dhukkubichaa tokkollee hin agarsiifne ture. Afrikaa Kibbaa keessatti koronaavaayirasiin namoota 22,000tti dhiyaatanirratti kan argame yoo ta'u, 407 ammoo galaafateera.


Koronaavaayiras: Finfinneetti tamsa'inni Covid-19 to'annoon ala bahaa jiraa?

Magaalaa Finfinnee keessatti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin irratti argamu guyyaa guyyaan haalaan dabalaa deemuusaa ragaan Ministeera Fayyaafi Inistitiyuutii Fayyaa Hawaasaa ni agarsiisa. Ministirri Fayyaa Dr. Liyaa Taaddasaa, Itoophiyaatti namoota Covid-19 irratti argame keessaa %60 ol kan ta'an jiraattota Magaalaa Finfinnee akka ta'an ibsaniiru. Keessattuu guyyoota sadan darban keessa namoonni dhibeen kun irratti argamu baay'ee dabalaa kan jiru yoo ta'u, isaan keessaa ammoo harki caalaan Finfinnee keessattidha. Guyyaa Jimaata Caamsaa 22, 2020 vaayirasichi namoota 34 irratti kan argame yoo ta'u, isaan keessaa 18 jiraattota Finfinneeti. Sanbata Caamsaa 23, 2020 namoota 61 koronaavaayirasiin akka irratti argame keessaas 48 kan ta'an jiraattota Finfinneeti. Akkasumas, Dilbata kaleessaa Caamsaa 24, 2020 ammoo waliigalatti namoota 88 Covid-19 irratti argamuun mirkanaa'e keessaa 73 kan ta'an Finfinnee jiraatu. Dhimmi caalaa ogeessota yaaddessaa jiru ammoo namoota vaayirasichi irratti argamee keessaa irra caalaan isaanii seenaa imala biyya alaa ykn namoota dhibee kanaan qabaman waliin tuttuqaa beekamu kan hin qabne ta'uu isaati. "Namoonni vaayirasichi irratti argame hedduun isaanii seenaa imala biyya alaa ykn nanmoota dhibee kanaan qabaniin tuttuqaa beekamu kan hin qabne ta'uun isaanii, weerarri kun hawaasa keessa akka seene kan agarsiisuudha" jedhu muuxannoo waggaa 40 kan qaban ogeessi fayyaa hawaasaa Obbo Hayilee Wuubneeh. Kanaafis amma booda dabalaa deemuun isaa waan hin oolle jedhu. Dhibeen tokko hawaasa keessa galeera kan jedhamu maddi muummeen dhukkubichi ittiin darbe biyya keessaa yoo ta'e ykn nama naannoo isaa jiraatu irraa yoo ta'edha, kunis weerarichi hawaasa keessa babal'achusaa kan agariisuudha jedhan. Yunvarsiitii Niiwu Yoorkitti barsiisaa kan jiruufi ogeessi fayyaa hawaasaa Dr. Abebaayoo Nugusee gama isaatiin: "Weerarri kun hawaasa keessa salphaatti tatamsa'uu carraan uumamuun akka saffisaan babal'atullee ni taasisa," jedha. Namoonni dhibee kanaan qabaman hanga baramanitti ykn ifatti irra gahamee hanga adda baafamanitti, tuttuqaa baay'een waan jiraatuuf tatamsa'ina dhibee kanaa to'achuudhaaf yaaddessaa taasisa jedha Dr. Ababaaayyoon. Itoophiyaa keessatti dhibeen kun erga mul'achuun isaa barame booda tarkanfiiwwan mootummaan fudhataa tureen alatti torbeewwan shan duraa keessa tarkaanfiiwwan of eeggannoo hawaasni Finfinnee fedhiisaatiin bakka hundatti taasisaa ture ol aanaa ture jedhu Obbo Hayileen. Haata'u malee, suuta suutaan of eeggannoowwann sun laaffataa dhufanii, keessumaa tibba Ayyaana Faasikaatti hawaasni of dagachuun isaa ifatti argamaa ture jedhu. Isaan boodas, dhorkaan geejjibarra ture laaffachuudhaan namoonni akka socho'an hayyamamuu isaa yaadachuun, "tarkaanfiin kaa'amee ture yeroo sana laaffachuu isaatu yeroo ammaa kana gatii nu baasisaa jira," jedhu. Dr. Ababaayyoon gama isaatiin lakkoofsi namoota dhibee kanaan qabamanii jalqabarra gadi aanaa ta'ee turuun isaa hawaasa keessatti waa'een dhibee kanaa akka dagatamu taasiseera jedhu. Dr. Ababaayyoon Magaalaa Niiw Yoorki kan ofii keessa jiraatuuttis vaayirasichi suuta suutaan babal'achuu isaa yaadachuun, "muuxannoo biyyoota biraa irraa akka arginutti torban tokkoof dagachuun gatii guddaa nama baasisa'' jedheera. Dhukkubni kun hawaasa keessa waan seenee jiruuf lakkoofsi kana caalaa dabalaa akka deemu kan ibsu Dr. Ababaayyoon, namoonni dhibeen kun irra jiru osoo hin beekamiin namoota birootti waan dabarsaniif daran dabaluun hammaachuu danda'a jedhee yaaddoo qabu ibsa. Kanaaf, "lakkoofsa jalqabarra xiqqaa turee, amma ammoo dabalaa dhufuun isaa, asiin achi kanarra dabalaa akka deemu waan akeekuuf tarkaanfiiwwan barbaachisan ammuma fudhatamuu qabu" jechuun gorsa. Obbo Hayileenis lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii dabalaa deemuu isaa shakkii hin qabu jedhu. Keessumaa Finfinneetti sochiiwwan hawaasaa waliigalaa torbanoota darban keessa mul'ataa tureen lakkoofsi namoota dhibeen kun irratti argamu dabalaa deemuun isaa kan hin olleedha jedhan. "Yeroo dhiyoo keessattis ni hir'ata tilmaama jedhus hin qabu." Namoota 582 koronaavaayirasiin irratti argame keessaa 377 kan ta'an jiraattota magaalaa Finfinnee ta'uu isaanii himuun, keessattuu kutaawwan bulchiinsa Lidataafi Addis Katamaatti tatamsa'inni dhibee kanaa bakkeewwan biroorra hammaataa akka ta'e aanga'oonni ibsaa turan. Akka Obbo Hayileen jedhanitti, kutaawwan bulchiinsa magaalaa Finfinnee kanneen keessatti vaayirasichi baayyinaan kan argame, sababii namoonni vaayirasichaan qabaman naannoo sanaatti argamaniif xiyyeeffannoodhaan naannoo sana keessatti qorannoon waan taasifamaa jiruufidha. Kana jechuun ammoo kutaawwan magaalaa Finfinnee biroon bilisa jechuu miti kan jedhan Obbo Hayileen, bakki itti qoratan bal'ataa yeroo deemutti lakkoofsi wal fakkaatu ykn kan caalaa hammaatu argamuu danda'a jechuun yaaddoo qaban dubbatu. Mootummaan magaalaa Finfinnee gama isaatiin bakkeewwan weerarri koronaavaayirasii caalaa keessatti hammaataadha jedhame kanneeniitti tarkaanfiiwwan tatamsa'ina isaa to'achuuf dandeessisan fudhachuuf akka karoorfate dubbataa jira. Ministirri Fayyaa Dr. Liyaa Taaddasaas bu'aawwaan qorannoo vaayirasichi tatamsa'aa jiraachuu isaa agarsiisaa akka jiru eeruun, sochii daangessuudhaan hojiin adda baasuu hojjetamaa akka jiru ibsuu miidiyaan biyya keessaa gabaasaniiru. Akka Dr. Liyaan jedhanitti, magaalaa Finfinneen alattis osoo seenaa imala biyya alaa hin qabaatiiniifi nama dhibee kana qabu waliin hariiroo osoo hin qabaatiin lakkoofsi namoota Covid-19 irratti argamuu dabalaa jira. Weerara kana akka caalaa hin tatamsaaneef kutaa bulchiinsaa caalaa itti hammaateera jedhaman kana addatti sochii dhorkuudhaan to'achuuf yaaluun hin baasu jedha Dr. Ababaayyoon. "Magaalaa Finfinneettis ta'e kutaa biyyattii biroo keessattis bakka adda baasuu osoo hin barbaachisiin tarkaanfiiwwan weerara kana ittisuudhaaf barbaachisan hatattamaan fudhachuutu wayya," jedha. Tarkaanfiin sochii dhorkuu rakkoo biraa kan qabu ta'ulleen, "lakkoofsi namoota dhibee kanaan qabamanii dabalaa yoo kan deemu ta'e warreen kaan eeguudhaaf sochii dhorkuufi tarkaanfiiwwan biro ciccimoo fudhachuu barbaachisa," jechuun gorsa Dr. Ababaayyoon. "Akka amma mul'achaa jiruun lakkoofsi namoota qabamanii dabaluurraa duubatti waan deebiyu hin fakkaatu. Kanaaf, mootummaan tarkaanfiiwwan of-eegannoo dabalataa ni fudhata jedheen eega," jedhu Obbo Hayileen. Dhukkubichi gara kutaa magaalaa Finfinneefi naannolee baadiyyaatti akka hin tatamsaaneefis tarkaanfii cimaa fudhachuun barbaachisaadha kan jedhan Obbo Hayileen, "tarkaanfii sochii dhorkuu ilaalchisee tatamsa'ina dhukkubichaa hordofuuniifi qorannoorratti hundaa'uudhaan ta'uu qaba," jedhan. "Gara filannoo biraa hin argannetti deemaa jirra. Ganda gandatti garee sakatta'an bobbaasuun guyyaa guyyaan rakkoo fayyaa jiru sassaabuudhaan odeeffannoo jiru hordofuudhaan tarkaanfii barbaachisu fudhachuun dirqama." Akka Dr. Ababaayyoon jedhanittis, dhukkuba kana to'achuudhaaf tarkaanfiiwwan of-eegannoo gama hundaan jalqabarratti fudhatamaa turan ammallee jajjabeeffamanii bal'inaan hojiirra oolfamuu akka qabanidha. "Namni hunduu jeeqamuu osoo hin taane, of-eegannoo taasisuurratti fuulleffachuun ofii isaaniifi namoota naannoo isaanii jiran dhukkuba kanarraa eeguun irra jiraata. Tarkaanfiiwwan of-eegannoof fudhataman baasii hin gaafanne fudhachuudhaan yaaddoo dhukkuba kanaa hir'isuun ni danda'ama," jedha Dr. Ababaayyoon. "Carraan dhukkuba kana to'achuu itti dandeenyu nu harkaa ba'aa jira," kan jedhan Obbo Hayileen "ammallee tatamsa'ina dhukkuba kanaa osoo yeroo hin gubiin hundumtuu kan isarraa eegamu ba'ate dhaabuun ni danda'ama," jedhanii amanu. Kanaaf ammoo tarkaanfiiwwan dhukkuba kana ittisuudhaaf gargaaru jedhaman ogeessota fayyaatiin gorfaman fudhachuu feesisa. Barsiisuudhaanis ta'e karaa seeraatiinis qajeelfamoonni ittisaa jiran akka hojiirra oolan gochuun rakkoo hamaa gara fuula duraatti dhufuu ma;u salphisuu danda'a jedhu Obbo Hayileen.


Suuraalee: Yeroo koronaaavayirasiitti Musliimoti Iid aal-Faxiir akkamiin kabajan?

Erga ji'a Ramadaanaa waliirraa faggaachuufi mana ooluun dabarsanii booda, Musliimooti ayyaana Iid aal-Faxiir kabajataniiru. Ayyaana amantaa Islaamaa gurguddoo lamaan keessaa 'ayyanni sooma hiikaa' isa tokkodha. Ji'a soomaa qulqulluu Ramadaanaa dhuma irratti yeroo addeessi ba'u eegala. Akka barametti, hawaasni hundi ba'e masjiida naannoo isaa jirutti salaata Iid irratti hirmaata. Garuu sababa koronaavayirasiin biyyootiin yedduu sochii ugguranii waan jiraniif, bara kana namoota hedduuf Iid adda ta'ee jira. Ayyaanni kun yeroo addeessi mul'atu irratti waan hundaa'uuf, guyyaan Iid biyyoota gidduutti adda adda. Fakkeenyaaf, Somaaliyaafi Keeniyaatti Sanbata kabajuu eegalani. Indooneeshiyaa fi Taayilaand ammoo Dilbata eegalani. Biyyooti tokko tokkotti ammoo Musliimooti sooma Ramadaanaa har'a Wiixata xumurani Iid aal-Faxiir kabajatu. Suuraalee kabaja ayyaanichaa mul'isa addunyaa iddoo gara garaa walitti qabne daawwadha. Suuraaleen hunda mirga abbummaan nama gaafachiisu.


"Duuti galmaa’u kan ammaa si’a 25 caala ture" - Donaald Tiraamp

Ameerikaatti lubbuun namoota 100,000 sababa weerara koronaavaayirasiitiin ji’a afurii gaditti darbeera. Duutis kunis biyya kamuu caalaa isa guddaa yoo ta’u namoonni miiliyoona 1.69 vaayirasichaan qabamaniiru. Kunis lakkoofsa addunyaarraa %30 ta’a. Ameerikaatti namni jalqabaa vaayirasichaan qabame Amajjii 21 Waashingitaan DC keessatti ture. Eega weerarri kun jalqabee as guutuu addunyaarratti namoonni miiliyoona 5.6 vaayirasichaan yoo qabaman 354,983 immoo du’aniiru. Niiw Yoork keessatti namoonni 21,000 sababa koronaavaayirasiitiin du’aniiru. Ameerikaatti namoonni 100,276 du’uunsaanii gabaasni Yuunivarsiitii Joons Hopkiins ni mul’isa. Kunis lakkoofsa lammiilee US Kooriyaa, Veetnam, Iraaq fi Afgaanistaan keessatti lola waggoota 44’tti du’an waliin wal qixa ta’a jedha gulaalaan BBC damee Ameerikaa Kaabaa Joon Sopeel. Pireezidaant Doonaald Tiraamp akka jedhanitti osoo bulchiinsisaanii tarkaanfiwwan hin fudhanne ta’ee duuti galmaa’u isa ammaa si’a 25 caala ture jedhu. Jalqabarratti pireezidaantichi weerara kana qufaa waliin dorgomsiisuun akka qoosaatti ilaalanii ture. Ji’a Guraandhala keessa vaayirasichi “to’annaa jala jira” akkasumas Ebla keessa “haala ajaa’ibaatiin ni bada” jedhanii turani. Isaanis namoonni 50,000-60,000 ni du’u jedhanii tilmaamanii turan boodarra 60,000-70,000 achiis 100,000 gad ta’a jedhan. Pireezidaant Tiraamp akka jedhanitti biyya biraa caalaa namoonni baay’een US’tti du’uun kabaja mul’isa jedhan. Sababani isaas “qorannoon nu taasisnu gaarii waan ta’eef” jechuun dubbataniiru. Akka qorannoon Yuunivarsiitii Kolombiyaa ibsutti osoo US yeroodhaan tarkaanfii fudhatteen namoonni du’an 36,000 gad ture jedha. Jo’ee Bideen gaafa Roobii maatii  miidhamtootaa jajjabeessaniiru. “Namoonni miidhaan isinirra gaheef baay’ee gadda,” jechuun Tiwiitarasaaniirratti maxxansaniiru. “Biyyi isin wajjiin gaddaa jirti.” Yeroo ammaa kanatti lammiileen Ameerikaa miiliyoona 39 ta’an gara hojiitti deebi’aniiru. Naannooleen 50 ta’an uggura haala adda addaatiin laaffisaa jiru. Yeroo kanatti talaallii Covid-19 hin jiru. Dhibee kanaaf yaalli mirkanaa’ee jiraatuu baatuus qorannoowwan adda addaa garuu taasifamaa jiru. Qorannoo ji’a kana taasifameen lammiileen Ameerikaa %49 ta’an talaallii koronaavaayiras ni arganna jedhaniiru.


Koroonaavaayiras: Gaazexeessituu BBC awwaalcha durbii ishee ‘Facebook Live’n hordofte

Gaazexeessituu BBC, Mersii Juumaa: Qajeelfama mootummaan Keeniyaa awwaalcha yeroo weera koroonaavaayiras ilaalchisuun baase hunduu nibeeka. Durbiikoo Kiriis awwaaluuf namoota 15 qofatu walitti qabame. Sagantaan hundis ganama sa’aatii 3’tti dhumuu qaba ture. Ganama sa’aa tokkotti warreen mana jirru tamsaasa kallattii hiriyyaan isaa Feesbuuk irratti gadhiise ilaaluuf bilbilaafi koompiitara keenya fuuldura teteenye. Kiriis nama uummataan jaalatamuufi sagantaawwan bashannanaa maatii kan bareechaa ture dha. Yeroo dhumaaf isa geggeessuuf namoonni dhibbaan lakkaa’aman tamsaasa kana daawwachaa turre. Kolfi isaa bareedaan mooraa manaa osoo hin seenin fagoorraa nama ga’a ture. Sagantaawwan cidhaa, awwaalchaa fi kaan irratti namoota kakaasuun dafee kan qaqqabu ture. Guyyaa kanatti nutis isa geggeessuuf wal-geenye, garuu bakkichatti argamuu dhabuun miira wal-fakkaataa hin qabu. ‘Sirboota inni jaalatu banuu hin dandeenye’ Kiriis durbii kooti, ta’us mana tokkotti waan guddanneef, obboleessaa ol naaf ta’a. Lixa Keeniyaa, Kisuummuutti torbanoota muraasaaf dhibee tiruutiin dhukkubsachaa turee, guyyaa ayyaana Faasikaa lubbuun dabarte. Mootummaan dambii awwaalchaa nuuf kennee ture. Guyyaa sadii keessatti awwaalamuu akka qabu. Hiriyoonniifi firoonnisaa hedduun Naayiroobii cufamtee jirtu keessa jiraatan garuu  awwaalcha isaaf dhaqqabuu hin dandeenye. Sagantichi gabaabaa, haasawa dheeressuun kan itti hin danda’amne ture. Faarfannaanis muraasa ture. Kiriis muuziqaa baay’ee jaalata, mana kadhannaa ‘Saalveeshin Aarmii’ jedhamu keessatti dibbee taphata ture. Namni kamuu muuziqaawwan jaalatu geggeessa isaarratti taphachuu dhabuun hedduu nama dhukkubsa. Hiriyoonniifi miiltoowwan hojiisaa tamsaasa kallattii kanarratti yaada yoo roobsan argaan ture. ‘Gadda diigitaalaan’, Kiriis nama gaarii akkamii akka ture ergaawwan ibsan kaa’amaniiru. Tarii kuni barruu gaddi itti ibsatame akka ta’uuf maxxansee ol-kaa’uun qaba. Wanti hunduu adda ture. Wal-hammachuufi imimmaan walii arguun hin turre. Yeroo saanduqni boollatti galu, biyyee hammaarree naquu hin dandeenye. Namni jaalattu yoo du’u gadduu feena, nagaatti jechuunii barbaanna. Yeroo akkas hidhamnee jirru kanatti garuu akkamiin kana goona? Baay’een aare. Naman akkasitti jaaladhu karaa miidiyaa hawaasummaan nan awwaala jedhee yaadee hin beeku. Nama hammachuu akkasitti barbaadee hin beeku. Ani taatee ta’uu koon alatti, filmiidhuma fakkaata ture. Haala nama gaddisiisuun tamsaasni kallattii sun sababa neetworkiin waan adda citeef, haga dhumaatti nagaatti jechuufillee hin carroomne. Barmaatileen sirna awwaalchaa yoo ibsaman Namni yoo du’u kabaja guddaatu taasifamaaf. Geggeessaa dogoggora hin qabne gochuuf wantoonni taasifaman hedduun jiru. Awwaalchi ariitiin hin geggeeffamu, keessumaa nama umuriin guddaaf. Duuti namaa gadduma walakkaatti nikabajama. Ga’eessi tokko awwaalamuuf yoo xiqqaate torbee tokko fudhata. Boo’ichi guddaan, namoonni reebamuun guyyootaaf taasifama. Warra maatiin jalaa baddalame namoonni walitti qabamanii jajjabeessu. Beeladoonni qalamanii nyaanni qophaa’ee osuma nyaatamuufi dhugamuu, awwaalchaaf guyyaan lama yoo hafu saanduqni reeffa qabate qe’eetti galee taa’a. Kunis yeroo lubbuun dabartanittillee isin kabajna jechuu agarsiisa. Lixa Keeniyaa kan jiraatan sabni Luwoo, sirnoota awwaalchaa beekamoo biyyattii keessatti argaman keessa tokko kan ta’e qabu. Yoo xiqqaate sagantaawwan 10 namni yoo du’u hanga awwaalamutti kan taasifamu yoo ta’u, namoonni hedduun akka walitti qabaman taasisa. Yeroo weeraraa kanatti garuu, baraatilee kunneen geggeessuun waan hin yaadamne dha. ‘Gaddi nakeessaa hin baane’ Guyyoota lamaan du’aafi awwaalcha Kiriis gidduu turanitti, maatiin sagalee ol-kaasee boo’uun hin hayyamamneefi, kunis ollaan dhaga’ee birmachuu dhufa jedhamee sodaatameeti. Guyyoota 40 booda sagantaa godhamu irrattis wal-ga’uu waan dandeenyu miti Kanaafuu, gadda kiyya guutummaatti hin baafne, Kiriis akkasitti geggeeffamuu hin qabu ture.


Koronaavaayiras: Finfinneen maaliif jiddugala tatamsa'ina Covid-19 taatee?

Itoophiyaatti namni vaayirasiin Covid-19n qabame kan jalqabaa erga mirkanaa'ee baatiiwwan lama guuteera. Baatiiwwan kanneen keessattis kan kaleessa alkan Naannoo Harariitti argame tokko dabalate tatamsa'inni vaayirasichaa naannoolee biyyattii saddeetiifi bulchiinsa magaaloota lamaa keessatti mullateera. Namoota guutuu biyyattii keessatti vaayirsichaan qabamuun saanii mirkanaa'ee 433 keessaa kan 268 ta'an ammoo Magaalaa Finfinnee keessa akka jiraatan odeeffannoon Ministeera Fayyaa ni mullisa. Magaalattiiti namoonni vaayirasichaan qabaman bulchinsoota magaalaa hunda keessatti argaman illeen namoonni baayyeen garuu bulchiinsa magaalaa Lidataa keessatti akka argaman odeeffannoon kun ibseera. Kana malees namoonni kanneen vaayirasichaan qabaman ykn seenaa imala biyya alaa hinqabne hedduu irratti vaayirasichi argamunsaa yaaddoo olaanaa umaa jira. Namoonni akkanaa kunis baayinaan Bulchiinsa magaalaa Lidataafi Addis Katamaa keessatti argamu jedhameera. Magaalaan Finfinnee maaliif akkasiin jiddu gala vaayirasichaa taate? gaaffii jedhuu sababiiwwan adda addaa kan kennaman ta'ulleen, tessumaa Gamtaa Afriikaafi dhaabbilee idil-addunyaa hedduu ta'usheetiin walqabatee namoota jalqaba vaayirasichi irratti argamee irraa kaasee magaalattiin lammiilee biyyoota biraa hedduu keessummeessuu isheetiin kan wal qabatu ta'u himama. Akkasumas osoo biyyattiin labsii dirqiin adda bahanii guyyoota 14'f turu hojiirra oolchuu hineegaliin dura, namoonni vaayirasichaan qabamuun gara biyya keessa galanii turan namoota biraatti dabarsanii ta'u mala kan jedhanis hedduudha. Kana malees namoota jalqabarratti vaayirasichaan qabamunsaanii mirkannaa'e keessaa hedduunsaanii kan seenaa imala biyya alaa qabaniidha. Keessattu imaltoonni Dubaayi irraa dhufan hedduu ta'u himama. Namoonni kunneenis tibba magaalattii keessa darbaniifi turaniitti vaayirasicha dabarsuun saanii kan hinollee ta'u shakkama. Ta'us magaalaa guddittiin biyyattii jiddugala vaayirasichaa ta'usheetiin walqabatee, keessattuu jiraattoonni bulchiinsa Magaalaa lamaan eeraman kanneen keessa jiraatan haala baayyee walitti maxxanuun waan jiraataniifu tatamsa'ina vaayirasichaa akka hincimsine oggeessoonni sodaa qaban ibsu. Bulchinsi Magaalaa Addis Katamaa jiddugala gabaa guddaa Markaatoo yoo ta'u, sochiileen bakka gabaa kanaa gara kallattii biyyatti hundatti taasifamaa jiruus dhimmicha caalaa yaachisaa taasiseera. Biiroon Fayyaa Magaalaa Finfinnee sochii mana manarra deemuun adda baasuuf marsaa tokkooffaan taasiseen, manneen jireenyaa kuma 900 oli deemuun namoota miliyoona 3.1 waa'ee Covid-19 irra hubannoo cimsuuf hojii hojjachuun ibseera. Ammas marsaa lammaffaan hojjatamaa jiraachu himameera. Kana malees kaleessa galgala keessa namni tokko dabalataan Naannoo Harariitti vaayirasichaan qabamunsaa mirkanaa'uu Ministirri Fayyaa himeera. Kanaafuu naannoo Gambeelaatiin alatti biyyattiitii vaayirasichi bakka hunda gaheera. Godinaalee biyyattii keessatti argaman gara 80 ta'an keessaa kanneen 40 ta'an keessatti vaayirasiin kun mullachu isaa ragaan Ministeera Fayyaa irraa argame ni ibsa. Namoota baatiiwwan darban lama keessatti vaayirasichaan qabamunsaanii mirkana'ee keessaayis kanneen torban lamaan darban keessatti mirkanaa'e kan caalu ta'u ibsi guyyaa guyyaan Miniteera Fayyaafi Institiyuutii Fayyaa Hawaasaatiin kennamu ni mullisa. Akka ibsa kanaattis namoonni baatiiwwan duraa lamaan keessa vaayirasichaan qabamuunsaanii mirkanaa'ee 135 yoo ta'u, torban lamaan darba ammoo namoota 230 ta'utu adda baafameera. Jalqaba torban kanaa Wiixata namoota 35 Covid-19n qabamuun himamee ture. Lakkoofsi kunis hanga ammaatti lakkoofsa baayyee guyyaa tokkootti galmaa'eedha. Guyyaa itti aanu Kbixata ammoo namoonni 14 itti dabalamuun galmaa'eera. Itti aansee ammoo guyyaa Roobii qorannoo saamuda namoota 3,460 irratti gaggeefameen dabalataan nammoonni 24 vaayirasichaan qabamuun adda bahe. Akkasumas Kaleessa guyyaa keessa namoota 11 himameen alatti galgala keessa namni tokko Naannoo Haraariitti argamuun himamee dabalatee kan harraa 34 waliin hanga ammaatti namoonni 433 qabamuun himameera. Namoonni kanneen vaayirasichaan qabaman waliin hidhata qabaniifi kanneen omaa seenaa imala biyya alaafi namoota vaayirasichaan qabaman waliin walitti dhufeenya hinqabne baayyachuun ammoo dhimmicha caalaa yaachisaa taasiseera. Keessattu hawaasichi gorfa kennamuuf hojiirra olchuun of eeggannoo barbaachisu taasisuu dhabuu Ministeer Fayyaa fi Insititiyuutiin Fayyaa Hawaasaa kan dubbatu. Kanaafuu namoonni fageenya meetira lamaa akka eeggatan, harka yeroo yeroon saamunaan akka dhiqatan, dirqii yoo ta'e malee mana akka turanfi kan bahan yoo ta'e ammoo maaskii akka uffataniif gorfamu.


Ji'a Ramadaanaa: Iidii baranaa jama’aan salaatuun akka hin danda’amne majlisi ibse

Ayyaana sooma hiikaa yookiin Iida Ramadaanaa (Iid al-fixir) kan bara 1441 ilaalchisuun ibsa kan kenne Manni Maree Dhimmoota Islaamummaa Itoophiyaa, Iidii bara kanaa jama’adhaan salatuun akka hin danda’amne ibseera. Kunis sababii weerara koronaavaayirasiitiin namni walitti heddummaachuu waan hin qabneef jedheera ibsi kun. Ibsichi hawaasni muslimaa akkuma kanaan dura masjiidatti jama’aa salaatuu dhiisee manasaatti saalaataa ture, keesattuu salaata taraawii kan nama hedduu walitti fidu dhiisee manatti salaatuun of eegaa ture, ammas iida baay’inaan deemuurraa of qusatee fayyummaasaa eeggachuu akka qabu dhaamsa dabarseera. Biyyoonni dhibee kana salphisanii ilaaluun baay’inaan walga’aa turan daran miidhamuu kan eere ibsi kun hawwaasi muslimaa madda tatamsa’ina vaayirasichaa ta’uurra iida manatti maatiisaanii waliin salaatuun of eeguu akka qaban ibsi kun yaadachiiseera. Namni tokko qofaa manatti iidii salaatuu danda’a kan jedhu ibsi kun gamtaadhaanis dhuunfaadhaan namoonni manatti salaatan akkuma kanaan duraa raka’aa lama salaatuu qabu jedheera. Kanaan dura iidiin wayita salaatamu imaama yookiin dura bu’aadhaan qajeelfamu, amma wayita manatti salaatanis qajeeltoowwan sirrii ta’an eegamuu akka qaban ibsi kun eereera. Fakkeenyaaf wayita salaati eegalamu dirqama kan ta’e takbiiraan (Guddinaa fi olaantummaa Rabbii ibsuuf kan jedhamu), raka’aa jalqabaarratti torba, kan lammataarrattimmoo shan jechuun salaatama. Namni tokko manatti maatii waliin erga salaatee booda ‘kuxbaa’ gochuun ammoo dirqama miti, salaati qofti ga’aadha jedha ibsi kun. Yeroon salaata iidii yeroo salaati adduhaa itti salaatamuudha, kana jechuun aduun baatee daqiiqaawwan 20 irraa eegalee hanga salaata Zuhuriif yeroon muraasi hafutti salaatuun ni danda’ama jechuudha. Salaati Zuhurii erga salaatamee booda iidii salaatuun hin danda’amu jedha ibsi kun. Miskiina yookiin harka qalleeyyiif kan kennamuufi amantii Islaamaa keessatti dirqama kan ta’e Zakaatal Fixir, osoo Iidiin hin salaatamin kennamuu qaba. Zakaatal Fixir eenyuuf akka kennamu, eenyu akka kennu, hagam akka kennamuu fi yoom akka kennamu ilaalchisee karaa masjiidotaa dursee dhaamsi akka darbu manni maree dhimmoota islmaamummaa itoophiyaa dhaamsa dabarseera. Guyyaa iidii kan raawwatamuuf dirqama ta’e keessaa inni ijoon takbiiraa yookiin sirna olaantummaa Rabbii ittiin faarsaniifi kadhataniidha. Takbiiraan bara kanaa karaa masjiidotaan sagalee guddistuudhaan hawaasa naannoof darbu manni maree dhimmoota islaamummaa murteesseera. Akkasumas kuxbaa, ergaa fi walumaagalatti sirni salaata iidii bakka tokkorraa tamsaasa kallattiitiin muslimoota hundaaf akka darbus murtaa’eera. Manni maree kun iidiin baranaa kan nagaa, kan itti walgargaaranii fi kan gammachuu akka ta’us hawaasa muslimaaf hawweera. IId mubaarak.


Dorgommiin kubbaa miilaa Ispeen, Laa Liigaa Waxabajjii 8 eegaluu danda'a

Dorgommiin kubbaa miilaa Laa Liigaa Waxabajjii 8 deggartooti bakka hin jireetti eegaluu danda'a jedhan Ministirri Muummee Ispeen Peedroo Sancheez. Torban kana taphattoonni Laa Liigaa 10 ol osoo hin ta'iin shaakala eegalaniiru. "Ispeen wanta goochu qabdu goootetti amma ammoo nama hundaaf carraan haaraa banameera. Jireenya guyya guyyaatti yeroo itti deebinu eegaleera," jedhan MM Saancheez. "Waxabajjii 8 irraa eegalee Laa Ligaan ni deebi'a. Kubbaan miilaa Ispeen hordoftoota hedduu qaba, garuu liigii kana qofa miti boqonnaarraa ka debi'u." Diviziyoonni Ispeen lammaaffaas yerooma wal fakkaataatti ni eegala jedhamee yaadama. "Murtoo kanaan gammanneera," jedhan pirizdaantiin liigicha Haviyeer Tebas. "Kun bu'aa hojii gaarii kilaabotaa, taphattootaa, leenjistootaa, Kaawunsilii Biyyaaleessa Ispoortii (CSD)fi bakka bu'ootaati." "Ta'us garuu of dagachuu hin qabnu, qajeelfamoota fayyaa hordofuun weerarri kun akka hin deebine gochuun barbaachisaadha." Ispeen keessatti sababa weerara koronaavaayirasiin taphni kubbaa miilaa Bitootessa 12 irratti addaan cite. Taphattoonni divzsiyoona olaanoo lamaanii jalqaba Caamsaa irraa erga vaayirasichaaf qoratamanii qofa qofatti shaakalatti deebi'aniru. Diviziyoona olaanoo lamaan keessaa taphatoonni shan vaayirasichaan qabamanii qoofatti adda of baasanii turaniiru. Gama biraan Pirimeeraa Liigaan Poorchugaal Waxabajjii 3 deebi'ee ni eegala jedhameera.


Koroonaavaayiras: Asymptomatic ykn mallattoo agarsiisuu dhabuu jechuun maal jechuudha?

Waa'ee Koroonaavaayiras ogeeyyiis tahe qaamoleen biroo yogguu ibsa kennan, jecha 'asymptomatic' yookaan mallattoo agarsiisuu dhabuu irra deddeebiin dubbatu. Kana jechuun maal jechuudha? Daraartuu Amaloo isinitti himti


Koronaavaayirasii: WHO qorichi busaa Covid-19'f dawaa ta'uu isaarratti yaalii taasifamu adda kute

Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa qorichi dhibee busaa HaayidirooksiiKiloorokiin jedhamu koroonaavaayirasiif dawaa ta'uufi dhiisuu isaarratti yaalii gaggeessuun yaaddoo fayyaa yaalichi qaburraa kan ka'e adda kutuu ibse. Yaaliin Naayijeeriya dabalatee biyyootni garaagaraa gaggeessaa jiran of eeggannoof jecha ''yeroodhaaf'' akka adda citu ta'uu dhabbatichi ibsa Wiixata galgala kenneen beeksise. Qorannoon fayyaa tokko qorichi busaa kun carraa du'uu dhukkubsattoota Covid-19 akka dabalu akeekuu isaa hordofeeti yaaliin qoricha kanaa akka adda citu kan murtaa'e. Pireezidantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp, sababa vaayirasii kanaan ta'uu baatuus qoricha kana fudhachaa akka jiran ibsaa turan. Ogeeyyiin fayyaa fi fayyaa hawaasaa qorichi busaa HaayidirooksiiKiloorokiiwiin jedhamu rakkoo onneef sababa ta'aa jechuun osuma gorsanii, Tiraamp gorsa kana booddeetti jechuun irra deddeebiin qorichi kun akka fudhatamu jajjabeessaa turan. Barruu Fayyaa 'the Lancet' irratti qorannoon maxxanfame tokko HaayidirooksiiKiloorokiiwiiniin Koroonaavaayiras waldhaanuuf yaaluun bu'aa hin qabu, inumaa kanneen vaayirasichaan qabamanii hospitaala jiran du'aaf saaxilaa jedheera. HaayidirooksiiKiloorokiiwiin dhukkuba busaa waldhaanuuf yoo fudhatame rakkoo tokkoyyuu kan hin qabne yoo ta'u, Koroonaavaayiras waldhaanuuf garuu yaaliin fudhatamuu isaa deeggaru hin gaggeeffamne. Yaaliiwwan qorichaa(clinical testing) kan gaggeessu Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa namootni ajaja ogeeyyii fayyaan alatti ofuumaaf qoricha kana fudhachaa rakkoo biraaf of saaxilaa jiraachuun isaanii isa yaaddessuu himaa ture. Ibsa Wiixataa kanaan ammoo nageenyummaan isaa yaaddesssaa waan ta'eef toora qorichoota sadarkaa yaaliirra jiranirraa haqamuu beeksise. Qorannoon 'Lancet' dhukkubsattoota Koroonaavaayiraas 96, 000 keessaa 15,000 kan ta'aniif qoricha    Haayidirooksiikiloorokiiwiin fi isaan walfakkaatu qophaatti ykn qoricha biroo walin kennee qorate. Achiis dhukkubsattootni qoricha kana fudhatan kanneen hin fudhanne wajjjiin walbira qabamee yoo ilaalamu   rakkoowwan walxaxoo dhahannnaa onnee wajjiin walqabateen carran hospitaala keessatti du'uu isaanii guddaa ta'uu bira gahe. Akka bu'aa qorannoo kanaatti carraan du'aa kanneen Haayidirooksiikiloorokiwiin fudhatanii 18%, Kiloorokiwiin kanneen fudhatanii   16.4%, kanneen hin fudhannee 9%. kanneen Haayidirooksiikiloorokiwiinfi    Kiloorokiwiin  qoricha birootti makuun fudhatan ammoo caalatti guddaadha. Bu'uura kanaan qorattootni  namootni bakka yaaliitti yoo ta'een ala qoricha kana akka hin fudhannes gorsaniiru.


Koronaavaayiras: Keeniyaatti yaaliin talaallii Covid-19 Yuunvarsittii Oksifoord waliin ta'uun jalqabamuuf

Dhaabbanni qorannoo beekamaa Keeniyaa talaallii haaraa Covid-19 Yunivarsiitii Oksifoordiin qophaa'ee magaalaa Kiliifiitti yaalii akka jalqabu beeksise. Dhaabbantni Keemrii Weelkaam jedhamu kun qorannoo kanaaf hojjattoota fayyaa 400 akka barbaadu himeera. Addunyaa irratti qorattoonni talaallii Covid-19 argachuuf dorgomaati jiru. Kanneen keessaa immoo gareen Yunivarsiitii Oksifoord keessatti argaman ni dursu. Yaalii talaallii kanaa-ChAdOx1nCoV19 jiraattoota UK eeyyamamoo tahan kan kumaatamaan lakkaawwaman irratti ilaalamaa jira. Amma immoo Institiiyuutiin Qorannoo Fayyaa Keeniyaa yaalii kana Keeniyaatti lammilee biyyattii irratti taasisuuf jira. Namooti qorannoo kanarratti hirmaatan umrii 18 oliifi ogeessota fayyaa magaala qarqara galaanaatti argamtu Mombaasaa fi Kiliifii bakka yaaliin kun itti jalqabu tahuu qabu. Dhimma yaalii talaallii Afrikaa keessatti gaggeessuu irratti wal-falmiin jiraatus, qorattoonni kunneen garuu yaaliin tokkoyyuu otoo hin adeemsifamiin dura talaallichi gulantaa murteessaa keessa darba jedhan. Yoo talaallichi hojjeteef Keeniyaan kanarratti hirmaachuunshee ardii Afrikaaf barbaachisaa dha jedhaniiru.


Koronaavaayiras: 'Haadholiin 'uggura keessatti hojii mana keessaafi kunuunsa daa'immanii hedduusaa hojjatu'

Yeroo ugguraa kanatti abbotii caalaa haadholiin hojii mana keessaafi kunuunsa daa'immanii hojjataa jiru jedha qorannoon haaraa taasifame. Qorannoon akka ibsutti mana haatii fi abbaan hojii mataasaanii qaban keessatti, dubartoonni hojii mana keessaa baay'innaan hojjataa akkasumas ijoollee waliin yeroo dheeraa dabarsaa jiru. Inistiitiyuutiin Qorannoo Fiiskaal (IFS) akkasumas Yuunivarsiitiin Kolleejjii Landan (UCL) maatii 3,500 waliin gaaffiifi deebii taasisaniiru. Argannoosaaniitiin abbotiin sa'aatii sadiif walitti fufiinsaan hojii hojjechuu danda'u, haadholiin garuu osoo adda hin kutiin kan hojjechuu danda'an sa'aatii tokko qofa jedhe. "Haadholiin jiddu galeessaan hojii mana keessaafi kunuunsa daa'immanii abbotii hojii wal fakkaata qaban caalaa hojjatu," jechuun ogeettii diinagdee IFS kan ta'an Luusiin Kiraaftmaan. Isaanis bu'aan qorannoo kun maatiiwwan haatiifi abbaan hojii mataasaanii qabaniifi hojiidhaaf manaa bahan irraatti jedhaniiru. "Maatiin haatiifi abbaan kunuunsa daa'immaniifi hojii mana keessaa qixa hojjatan, maatii asiin dura haatii fi abbaan hojii mataasaanii qaban amma garuu abbaan hojii dhaabe, haati ammas kaffaltii argataa jirtudha," jedhan. Ogeettiin dubartoota ogummaa adda addaa qaban waliin hojjattu Paawulaa Sheeridaan akka jettutti maamiloonni ishee "hundisaanii" nyaata kan qopheessuu, qo'annaafi wantoota barnootaa ijoolleef barbaachisaan interneetiirraa kan buusan - hojiilee biroo dabalatee ofii akka hojjatan ibsaniiru. "Galii guddaa kan argatu ana ta'us laaqanaafi irbaata qopheessuuf anatu hojii adda kutee ka'a, sababani isaas inni kana hojjechuu hin yaada hin qabu," jette maamilti ishee tokko. Aadde Sheeridaan akka jedhanitti dubartoonni itti gaafatamummaa hojii mana keessaafi kunuunsa daa'immanii kan fudhachuun yeroo boqonnaa dahuumsaa bahan san jalqaba. Abboonni boqonnaa dahumsaa fudhatanii haadha warraa isaaniirraa itti gaafatamummaa qooddatan %2 qofa. Abbaafi haadha ta'uun nyaanni akka mana jiru beekuu, nyaata bilcheessuu, waan ijoolleef barbaachisu dhiheessuu fa'a of keessatti qabata. Akaksumas yoo ijoolleen guddatanis haala barnootasaanii hordofuu fi sagantaa guyyaa dhalootaasaanii kabaju fa'a. "Inni kun dhiiraafi dubartii dorgomsiisuu miti," jedhan Aadde Sheeridaan. "Abbaan warraa wantoonni kunneen ni raawwatu jedhee hin yaadu sababni isaas hin barbaanne waan ta'eef." Haadholiin uggura keessattillee wantoota kanneen kan raawwatan isaani jedhan. Uggura dura haadholiin sa'aatii hojii abbotiin osoo hin jeeqamiin ykn adda hin kutiin hojjatan %60 qofa hojjetu ture. Yeroo ugguraa kana dubartoonni hojii hedduu hojjechuun "balaansaa garaagarummaan mindaa saalaarratti hundaa'e akka dabalu taasiseera," jette Aliisan Andiriiw IFS irraa. Wahiilli ishee Sonyaa Kiruutikoovaan garuu uggurri kun abdii haatiifi abbaan hojiilee mana keessa qixa qooddatanii akka hojjatan taasisa jedhu qabdi. "Abbotiin uggura keessatti kunuunsa daa'immanii isa uggura duraa sa'aatii asiin duraa caalaa si'a lama kunuunsaa jiru," jette. "Inni kun ilaalcha abbotii, haadholii, ijoolleefi hojjattoota gahee abbotiin kunuunsa daa'immaniifi hojiilee mana keessaa bahuu qabu jiru ni jijjiira."


Koronaavaayiras: Tibbana namni Covid-19 qabame daran dabaluun miira akkamii uume?

Lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin irratti argame kan guyyoota muraasa darban Ministeerri Fayyaa gabaasee daran dabalaa jiraachuun wal qabatee iddoo hedduutti rifaatuun uumameera. Haata'u malee, magaalota hedduu keessatti namni ammallee sochii idilee dur barame keessaa hin baane. Rippoortarri BBC Adaamaatti argamu magaalicha keessa naanna'uun ilaale, Adaamaan sochii idilee irraa garaagarummaa hin qabdu jedha. Namoota lafoo magaalicha keessa socho'an keessaayis walakkaa kan tahan maaskii (haguuggii afaaniifi funyaanii) kan godhatan miti. Kanneen maaskii godhatan hedduunis bifa dhukkubicha ittiisuu danda'uun osoo hin taane kaan afaan qofatti, kaan ammoo gara mormaatti gadi buusanii hidhatanii deemu. Sochiiwwan daldalaa fi hiriirrii dhaabbilee tajaajila kennan duratti taasifamus akkuma duriitti jira jedhe. Tibbana namni vaayirasichaan qabame tokko kan keessatti argame magaalaa Amboorraa kan dubbisne jiraataan magaalattii tokko namni hedduun rifaatuu keessa akka jiru dubbata. Haata'u malee, gama sochii xiqqeessuufi tarkaanfii of eeggannoo fudhachuutiin garuu wanti haaraa mul'atu hin jiru jedha. "Gabaanis, sochiin namootaas akkuma durii jira" jedha. ''Oduun kun erga dhagahamee as [lakkoofsi daran dabaluu erga eegalee] namuu naasuu keessa jira" kan jedhan lubni waldaa Kiristaanaa, magaalaa Holataa tokko, "namni garuu inuma dide," jedhu. "Gorsa mootummaafi ogeeyyiin fayyaa jedhan hin dhagawu - walirraa fagaachuun hin jiru. Nutis abbootiin amantaa akkuma amantaa keenyaatti, dabaree godhachuun, hawaasa keessa naanna'uun hubannoo umuuf sochii eegalleerra,'' jedhu. Yeroo hammi nama qabamee haalan dabalaa jiru kanatti of eeggannoon yeroo jalqaba dhukkubichi argame hawaasa biratti mul'atee ture maalif bade kan jedhu gaaffii nama hundaati. Bitootessa 13, guyyaa namni jalqabaa vaayirasichaan qabamuun gabaafamuu hordofuun namni hedduun rifaatuu keessa galee tarkaanfiiwwan of eeggannoo dhuunfaas ta'e kan mootummaan dabarse hojiirra oolchaa ture. Sochiin hubannoo uumuufi duulawwan tola ooltummaa adda addaas taasifamaa turan. Haata'u malee, torbanoota muraasa itti aanan keessati namuu gara sochii idileetti deebi'uu eegale. Of eeggannoon taasifamus laaffataa dhufe. Ministeera Fayyaa Itoophiyaatti gorsaa sagantaalee tajaajila fayyaa kan ta'an Dr Silashii Gaaromaa, vaayirasichi biyya keessatti argamee torbanoota jalqaba of eeggannoon cimaan taasifamaa akka turee BBC'tti himaniiru. Booda garuu namni guyyuu qabamu tokko lama qofa ta'uu isaan wal qabatee namni of eeggannoo laaffisee suuta gara sochii idileetti deebi'e jedhu. Namni hedduun galii guyyuu argatuun waan jiraatuuf sochii hir'isuu akka hin dandeenyes himu Dr Silashiin. Ogeeyyiin fayyaa BBC'n dubbise mootummaan dhorka jalqaba geejjiba uummataarra kaa'ee ture kaasuun namni akka sodaa hir'isu gumaacheera jedhu. Guyyoota muraasa darban erga lakkoofsi namoota haaraa guyyuu vaayirasichaan qabamanii daran dabaluu eegalee as tarkaanfiin dabalataa sadarkaa biyyaatti mootummaan fudhate hin jiru. Namni hedduun mootummaan tarkaanfii ittisaa gahaa fudhachuu dhabuu komata. "Uummatni gadhiisii socha'awoo maaf hin babal'atu?, Mootummaan uummata gadi dhiisee jira," jedha jiraataan magaalaa Naqamtee tokko. Mootummaan weerara vaayirasichaa ittisuuf labsii yeroo muddamaa kan nama afurii ol walitti qabamuu dhorku labsus sirnaan raawwachiisuu dhabuun qeeqama. Gama biraan lakkoofsi namoota qabamanii daran dabaluun, wayita sababa weerara kanaaf filannoo dheeressuufi dhiisuu irratti falmiin godhamaa jirutti ta'uun namoota hedduu biratti shakkii uumeera. Namni hedduun 'akka waan mootummaan siyaasaaf jecha lakkoofsa ol kaasee himaa jiruutti' fudhataa jira jedha rippoortarri BBC Adaamaa jiru. Jiraataan magaalaa Amboo BBC'n dubbises wanti kun dhugaa ta'uu hima. "Namni baay'een siyaasa isaaniif jedhaniiti" jedha. Mootummaan TV irratti lakkoofsa qofa hima waan ta'eef namni dhugaatti hin fudhanne jira," jedha. Ilaalchota dogoggoraa akkasii fi of dagannaadhaan magaalonni balaa hamaa dhufuu malutti qophaahaa hin jirani. Ministeerri Fayyaa garuu vaayirasichi hawaasa keessa faca'ee jiraachuu himuun hawaasni of eeggannoo akka cimsu akeekkachiisaa jira. Miilana lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii daran dabaluu qofa osoo hin taane, namoota vaayirasichi irratti argamee keessaa irra caalaan isaanii seenaa imala biyya alaa ykn namoota dhibee kanaan qabaman waliin tuttuqaa beekamu kan hin qabne ta'uun ogeeyyii yaaddesseera. "Kun vaayirasichi hawaasa keessa akka seene kan agarsiisuudha" jedhu ogeessi fayyaa hawaasaa Obbo Hayilee Wuubneeh. Kanaafis amma booda dabalaa deemuun isaa waan hin oolle jedhu. Kanarratti of dagannaan uummataa haala amma jiruun kan itti fufu yoo ta'eefi mootummaan tarkaanfii dabalataa hin fudhatu yoo ta'e gaaga'ama hamaa uumuu akka malus dubbatu. Ministirri Fayyaa Dr. Liyaa Taaddasaa bu'aawwaan qorannoo vaayirasichi tatamsa'aa jiraachuu isaa akka agarsiisu eeruun, tarkaanfiiwwan uggura sochii dabalataa fudhatamuu akka malan akeekanii turan. Kanuma bu'uura godhachuun magaalaa Finfinnee, kutaa magaalaa Lidataa ollaa vaayirasichi itti hammaate 'Warada Sost' jedhamutti namni akka manaa hin baane dhorkamuu qondaalli waajjira fayyaa kutaa magaalichaa BBC'tti himaniiru. Jiraattonni akka manaa hin baane dhorkamanii nyaataafi dhugaatiin dhiyaataafi jira jedhan. Dhukkubichi gara kutaa magaalaa Finfinnee kaaniifi naannolee baadiyyaatti akka hin tatamsaaneef, "tarkaanfiin sochii dhorkuu qorannoorratti hundaa'e fudhatamuu qaba" jedhu ogeessi fayyaa hawaasaa Obboo Hayileen. Uummannis tarkaanfiiwwan dhukkuba kana ittisuudhaaf gargaaru jedhamanii ogeessota fayyaatiin gorfaman jala bu'ee raawwachuu feesisa jedhu.


Koronaavaayiras: Yeroo weerara Covid-19 'yaaddoo dachaa' namoota HIV qabanii

Dhibeen koronaavaayirasii eegii dhufee gartuu hawaasaa daran saaxilamummaa qaban keessaa tokko namoota vaayirasiin HIV dhiiga isaanii keessatti argamudha. Namootni kunneen qoricha umrii dheeressu manneen yaalaatti deddeebi'anii fudhatu. Erga dhibeen kuni dhufee garuu yaaddoo 'yoo koronaavaayirasiidhaan qabamne irraa hin hafnu' jedhuun mana yaalaa dhaquuf sodaa qaban irraa kan ka'e rakkoo keessa galuu himu. Obbo Tasfaayee Biqilaa magaala sabbataatti dura taa'aa waldaa namoota HIV dhiiga isaanii keessatti argamu kan Shalom jedhamuuti. Akka isaan jedhanitti gidduu dhibeen koronaavaayirasii kuni dhufe namootni kunneen yaaddoo jajjabduu lama keessa jiru jedhan. "Sodaa qabna. Sababnisaas koronaavaayirasiin vaayirasii HIV dhiiga keessa jiru kanaan yoo walitti dhufe humna nama dhabsiisee irraa hin hafamu jennee sodaanna." "Lammaffaammoo koronaavaayirasii malee dhukkubsattooti HIV dagatamaniiru. Gargaarsas dhabaa jiru" jedhan. Qoricha fudhachuuf yeroo mana yaalaa deemanitti saaxilamummaan koronaavaayirasii dabaluu dandaha jechuun sodaatanii akkaataa eegamuun qoricha fudhachuurratti hanqinni jiraachuus himu. Gama biraan ammoo namoonni hedduun loogii irra gahuu malu baqachuuf magaala keessa jiraatan osoo hin taane bakka biraa deemanii qorichaa fudhachaa akka turan himu Obboo Tasfaayeen. Namoonni kunneen ammatti sababa geejjibaatiin rakkachuu himu. Itoophiyaa keessatti namootni vaayirasiin HIV dhiiga isaanii keessatti argamu walakkaa miiliyoonaa ta'an qoricha fudhachuurratti argamu. Daayirektarri Olaantuun abbaa taayitaa ittisaa fi Too'annoo HIV Federaalaa Dr. Tsigeeredaa Kiflee BBC'tti akka himanitti namootni kunneen irra hedduun sababa sodaa koronaavaayirasiitiin qoricha sirnaan fudhachaa hin jiran. Haalli kunis balaa hammaataa fiduu waan danda'uuf yaaddessaa ta'uu dubbatu. "Amma xiyyeeffannaan hundi koronaavaayirasii irratti ta'uusaatiin dhukkubsattoota HIV ilaalchisee ragaan nu gahaa jiru haalan sodaachisaadha," jedhan. Lakkoofsa namoota sodaa dhibee koronaavaayirasiitiin qoricha sirnaan fudhachaa hin jirree fi adda kutanii ragaa qulqulluu ta'een deeggaruuf qoratamaa jiraachuus eeran. "Namoonni HIV waliin jiraatan saaxilamoodha jedhanii waan of yaadaniif mana yaalaa deemanii qoricha fudhachuurratti rakkoon mudachaa jira" jedhu. Yaaddoo fi sodaa dhukkubsattootarraa kan hafe garuu amma biyyattii keessatti hanqinni qoricha HIV akka hin jirre himan. Itoophiyaan ammatti qoricha dhukkubsattoota HIVtiif oolu kan waggaa tokkoof gahu kuusaa keessaa qabaattus dhiibbaa amma koronaavaayirasiin uumaa jiruun fulduratti hanqinni mudachuu dandaha yaaddoon jedhu garuu jiraachuu eeran. Namootni vaayirasiin HIV dhiiga isaanii keessatti argamu sodaa koronaavaayirasiitiif jecha qoricha akka adda hin kutnee fi mana yaalaattis hin deddeebineef nama tokkoof qorichi ji'oota jahaaf gahu akka kennamu murtaa'uus himaniiru. Kanaan alattis naannolee waliin qindaa'uudhaan namootni qoricha adda kutan deebisanii akka jalqabanii fi iddoowwan saaxilamummaan HIV jiruttis qorannoon akka itti fufu hojjetamaa jiraachuus himan. Yeroo weerara dhibee koronaavaayirasii kanatti sababoota HIV waliin hidhata qabaniin Afrikaatti namootni kuma dhibbaan lakkaahaman du'uu danda'u jechuun Dhaabbanni Fayyaa Addunyyaa yaaddoo qabu ibsuunsaa ni yaadatama.


Koronaavaayiras: Maaskii banaa uuruu mul'isuuf fayyadamuun barbaachisaa ta'aa jira

Amma amma lafa hojiittis ta’e gabaatti namni maaskii uffatu yeroo haasa’u waan jedhu adda baasuuf kan rakkachaa jiru nama hedduudha. Namoota rakkoo dhagettii qaban ykn dhaga’uu hin dandeenye ammoo maaskiin waan jedhamu tasumaa akka isaan hin hubanne taasisee jira. Namootni dhagahuu hin dandeenye hedduun afaanii fi miira fuula namaarra jiru ilaalaa waan namni sun dubbatu hubatu. “Yeroo namni maaskii fulatti godhatee jiru odeessu, dandeettiin ani itti afaanifi miira fuula isaanirra waan jedhan ittin dubbisuu danda’u na jalaa bada,” jetti oggeettin fayyaa daa’immanni UK Fiiz Izagaren kan umurii ganna lamaa egaltee dhageetti ishee dhabde. Rakkoon ishee qunnamuu kun kan namoota addunyaa gara miiliyoona 466 ta’an kan qunnamudha, kunneen akka WHOtti namoota dhageetti hin qabnedha. Weerara koronaavayirasii hir’isuuf maaskiin biyyootti hedduu biratti fayyadamamaa jiru, afaan waan haguuganiif waan namni dubbatu adda baasuun akka cimu taasisu. Amma garuu dhabbileen tola ooltummaa fi omishtoonni hedduu kanaaf furmaata fidaa jiru. Dhabatti ‘Main dans la Main’ jedhamu Firaans magaalaa Chevriyeer keessati kan namoota dhageetti hin qabnu gargaarudha. Dhaabbilee addunyaa maaskii afaan mul’isu uuman keessa isa tokkodha. Hundeessituun dhaaba kanaa Keelii Moreloon harmee ishee Silvii waliin ta’u maaskii funyaan haguugee afaan garuu akka mul’atu godhuufi bishaan ho’aan miiccamuu danda’u uumu irratti hojjataniiru. “Karoorri maaskii kanaa inni guddaan namootni dhaggeetti hin qabne afaan nama waliin dubbatanii ilaalanii akka waan haasa’amu hubbachuu danda’an gochuudha,” jechuun Keeliin BBCtti himteetti. “Garuu namoota dhageetti hin qabne dabalatee, namoota otistikii ta’aniifi daa’imman nama maaskii uffate soddaachuu danda’anii ykn miira fuula isaania arguu fedhan bayyee gargaaru danda’a. Waan hundaafu maaskiin kun kofa ykn seequu nama akka agartuuf si gargaara. Yeroon kun yeroo gaddisiisaa waan ta’eefa ammo kun wanta barbaachisaadha. Fakkeenyaaf, biyyooti akka US, Iskootilaandifi Indooneeshiyaa keessatti akka dhaabbata addunyaa birootti godhanitti Keeliifi harmeenshee maaskii kana oomishanii gabaaf dhiyeessu hin dandeenye. Kanaaf, malli isaan uumaan namootni akkamiin maaskii kana ofiif hojjatachuu akka danda’an goorsuudha, isaafis qajeelfama hedduu intarneeta gubbaa kaa’aniitu. Garuu bakka maaskiin manatti hojjatame itti hin fayyadamneefi garuu mirri fulaafi hasaan barbaachisaa ta’e- hospitaaladha. US keessatti dhaabbatti FDS (Bulchiinsa Nyaatafi Qorichaa) irraa raga argatee maaskii afaan mul’isu hojii kilinikaaf oomishu tokko qofadha. Maaskiiwwan akkanaa 500 amma hospitaalaa Dubartootaafi Biringihaam, magaalaa Boston US jiru keessatti fayyadamamaa jiru. Ammatti maaskii kun kan fayyadamamu ogeessoti fayyaa yeroo namoota dhageetti hin qabne waliin hasa’anidha. “Yeroo  weerarri Covid-19 eegale… fayyadamni meeshalee of eeggannoo akka dabaluufi innimoo hariroo dubbii irratti rakkoo akka uumu dafnee hubbanne,” jedhu Birigihaamitti garee miidhama qaama dursan Dr Cheerii Bilaweet. “Dhukkubasoottonni nu bira dhufan maaskii kanaratti gammadoo ta’uu nuuf ibsaniiru. Hospitaalota biraa kessummaa kan daa’immanii irraa ammo maaskii kana fayyadamuuf nu gaafachaa jiru.” UK keessatti oomishtoonni maaskii afaan mul’isu kanaa hospitaalotaaf omishuuf ragaasifaman hin jirani. Hojjattuun Hospitaala Firimlii Paark, Sarrii, UK, Fiiz Izagaren, ofiis kan dhageetti hin qabne, sababa maaskii barameen hojiisheef dhukkubastoota waliin hasa’uu akka hin dandenyeefi waayiloota ishee waliinis hasa’uu waan hin dandeeyyef qofummaan akka itti dhaga’amu dubbatti. “Maaskiin afaan mul’isan bakkaa eegumsaa fayyaa keessatti wanta baramaa ta’uu qaba,” jetti. Ammaa omishtoota waliin ta’uun maskii dhaabbileen fayyaa NHS fayyadamuu danda’an irratti hojjachaa jirti. Garuu omishtooti jiraatanis hojiirra oolchuuf yeroo dheeraa fudhachuu danda’a. Maaskii barame fayyadamuun hojjatoonni fayyaa dhukubsatoota irraa eeyyama wal’aansaf barbachisuu argachuu irratti rakkoo uumaa jira kan jedhu yaaddoon jira. Landanitti narsiin kutaa wal’aansa oolaanaa fi ofiin dhageetti kan hin qabne tokko akka BBC’tti himteetti “ maaskiin afaan mul’isan hojiikoo naaf salphisu,” jetti. “Hojiikoo seeraafi of eeggannoon hojjachuu nan danda’a. Namoota biraa irratti hirkachuurra of danda’ee akkan hojadhuuf na gargaara.” UKtti dhabbileen tola ooltummaa saddeet maaskiin afaan mul’isu kun hojirraa akka olaaniif anga’ota NHS’f xalayaa barreessaniiru. Xalayaa kanaafis ta’e gaafii BBC irraa dhiyaateef NHS Ingilaand ammatti deebii hin kennine.


Koronaavaayiras: Finfinnee naannoo Kokaafi Abinnatitti sochiin uummataa dhorkame

Covid-19 Itoophiyaa keessa galuun erga ibsameen as lakkoofsi namoota dhukkubichaan qabamanii inni guddaan kaleessa galmeeffame. Ibsa guyyuu ministeerri fayyaafi Institiyuutiin fayyaa hawaasaa akka agarsiisutti, namootni vaayirasichaan qabaman harki guddaan Finfinnee keessatti argamu. Guyyoota shan keessatti qofa namooti 151 Finfinnee keessatti dhukkubichaan qabamaniiru. Caamsaa 12,2012 namoonni 9 dhukkubichaan yoo qabaman guyyoota walitti aanan sadii keessatti namooti,18,48 fi 78 weerarichaan qabamuun gabaafameera. Kutaa magaalaa Lidataatti namoonni 104 yoo qabaman Addis Katamaatti immoo namooti 28 vaayirasichi akka irratti argame ibsameera. Ministirri ministeera fayyaa Dr Liyaa Taaddasa kutaalee magaalaa vaayirasichi itti hammaate keessatti sochii namootaa irratti dhorkaan taasifamu ni mala jechuun isaani ni yaadatama Daariktara Insitityuutii fayyaa hawaasaa kan tahan Dr Eebbaa Abaata sakatta'insa kutaa magaalaa Lidataa keessatti taasifameen namoonni 32 nama vaayirasichaan qabame waliin wal tuttuqqii qaban vaayirasichi keessatti argameera. Namoota vaayirasiin kun keessatti argame keessaa qorannoo buufata poolisii keessatti taasifameen sirreefamtoonni 40 akka keessa jiran ibsamee ture. Kutaa magaalaa Lidataa naannolee Kokaa fi Abinnat jedhaman kan vaayirasichi bal'inaan itti tamsa'e keessatti sochiin namootaa akka daangeffame qondaalli kutaa magaalichaa maqaan isaanii akka hin dhahamne gaafatan dubbataniiru. Jiraattonni naannichaa manaa akka hin baane gochuun nyaatni isaaniif dhiyaachaa jiraachuu himaniiru. Kutaa magaalaa Lidataa kanatti dubartiin Covid-19 du'uun isaanii erga mirkanaa'een booda namootni dubartii kana waliin tuttuqqii qaban adda baafamaniiru jedhan. Dabalataanis qorannoo jumlaa fi qorichi farra vaayirasii illee naannichatti biifameera jedhan. Kutaa magaalaa kanatti garuu, sochiin akka hin dhorkamnee qindeessaan waajira ittisaafi to'annoo dhukkubaa kutaa magaalichaa Obbo Laban Tsaggaayee himaniiru. ''Naannichatti sochiin haa dhaabatu yoo jedhame diinagdeen ni miidhama. Akka ogeessa fayyaatti garuu Markaatoo keessa sochiin guddaan waan jiruuf yeroof otoo dhaabbatee jenneetu gorsina,'' jedhan. Ammaaf namooti mallattoon irratti argame akka adda baafamaniif fi namoota tuttuqqii qaban kan barbaadan gareen hiramanii akka hojjetaa jiran Obbo Laban dubbataniiru. Obbo Nugusee Katamaa naaannoo Addis Katamaa jiraatu. Abbaa ijoollee lamaa yoo tahan hojii dhuunfaa isaanii hojjetu. Manni isaanii daangaa kutaa magaalaa Lidataatti kan argamu tahuu himanii, mana naannoo dubartiin Covid-19'n boqotan irraa kaasee iddoowwan daandii garaagaraatti nama baasan namni akka hin darbine funyoon diriirfamee, poolisonnis namni akka hin baane eegaa jiru. Hawaasni naannichaa jiruu isaa guyyaa badaa akka hin jijjiirre Obbo Nuguseen dubbatu. 'Yeroo jalqabaa namni haala fooyya'aa taheen ofeeggata ture. Booda kana garuu namni akkuma duriitti socho'a. Manneen daabboo qofatu harkatti guwaantii godhatee hojjeta ture. ''Namni naannoo kanaa harka qal'eessa waan taheef guyyaa guyyaatti hojjetee nyaachuun irra jiraata,'' jedhu. Naannoo Abinnat kan jiraatu Mokonnin Laggasan erga naannoon kun dhukkubichaaf saaxilamaa tahuun himameen asittillee namni sochii isaa hin hir'ifne jedhan. Soorata guyyuu bitachuuf ganamas, galgalas bahuun dirqama dha. Har'a ganama ergaan namni sochii isaa akka daangessuuf yaadachiisu naannichatti fannifamuu isaa himaniiru.


Koronaavaayiras: Dhukkubsattoota Covid-19'n hubamaniif yaaliin abdii kennu jalqabe

Saayintistoonni UK wal'aansa yaalii dhukkubsattoota Covid19'n akka malee hubaman gargaaruu danda'u jalqaban. Dhukkubsattootni dhukkubichaan akka malee hubaman seelii dhukkuba ittisu kan 'T-cell' jedhamu baayyee xiqqoo qabu. T-seelonni infeekshinii qaama keessaa qulqulleessu. Yaaliin wal'aansaa kun dawaa intarliyuukiin-7 jedhamu lakkoofsa T-seelii dabaluudhaan dhukkubsataan akka dandamatu gargaara. Saayintistoonni Institiyuutii Firaansiis Kiriik, Kingis Kooleej Landan fi Hospitaala Seent Toomaas fa'irraa walitti dhufan qorannicha irratti bobba'aniiru. Qorattoonni kunneen samuuda dhiiga namoota 60 fudhachuun seelota dhukkuba faccisan/lolan ilaalan, kanaanis lakkoofsi T-seelotaa gara malee gad-bu'ee argan. Piroofeesar Andiriyaan Haaydaay Institiyuutii Kiriik irraa, seelota dhukkuba faccisanirratti maaltu tahaa akka jiru arguun nu dinqisiisee jedhan. ''Seelonni kunneen dhukkubarraa nu eeguudhaaf ni yaalu, vaayirasichi garuu humna isaan dhorkata sababiin isaammoo lakkoofsi isaanii waan baayyee hir'isuufi. Copha dhiigaa maayikiroolitirii tokko keessatti ga'eessi fayyabuleessi T-seelota 2000-4000 ni qabaata. Dabalataan seelota T-limfoosaayits jedhaman illee jiru. Dhukkubsattoonni Covid19 saamudni dhiiga isaanii fudhatame garuu seelota kana 200-1200 qofa qabu. Akka qorattoonni kunneen jedhanitti argannoon kun samuuda quba harkaa irraa fudhatamuun hamma T-seelotaa baruun eenyu irra caalaa akka hubamu akeekuun ni danda'ama. Seelii dhukkuba faccisu kana iddootti deebisuufis yaaliin ni argama taha jedhu. Maanuu Shaankaara-Haariin Hospitaala Toomaasitti dhukkubsattoota akka malee hubaman wal'aanu. ''Namoonni harki 70 Covid-19'n qabamanii yaaliif dhufan seelonni limfoosaayitii isaanii 400-800 gaheetu dhufe, yeroo fayyaan isaanii deebi'u seelonni kunneen dabaluu jalqabu,'' Jedhan. Qorichi 'Intarliyuukiin 7' dhukkubsattoota gara malee hubaman muraasa irratti yaalamee lakkoofsa seelota kanaa haala gaarii taheen dabaleera. Yaalii kanaan dhukkubsattoota seelota liimfoosaayitii gad-aanaa qaban fi kutaa wal'aansa addaa keessa guyyaa sadiif turaniif kennama. Shaankaar Haariin:''yeroo lakkoofsa seelota kanaa daballu infekshiniin vaayirasii kanaa ni qulqullaa'a jennee amanna,'' jedhan. ''Hanga yoonaa dhukkubsattoota akka malee miidhamaniif wal'aansa deeggarsaa malee dhukkubicha yaaluuf waanti kallattiin goonu hin jiru, kanaaf yaaliin kun dhufuun kan akka malee naa jajmeessujab dha,'' jedhan. Piroof, Haaydaay immoo qorannoon kun akkatti dhukkubichi sirna ittisa dhukkuba qaama keenyaa waliin walitti dhufu yaada kenna, kunimmoo saayintistoota addunyaaf odeeffaannoo gatii qabu dha jedhan. ''Vaayirasii balaa muddamaan dachee kana raase kun baayyee adda dha,akka kaanii miti,''jedhu Lakkoofsi T-seelota haala kanaan maaliif akka hir'atu waanti ifa tahe hin jiru. Dhiyeenyatti bira geenya jennee abdanna jedhan.


Koronaavaayirasii fi Jaalala: Biyya jaalalleewwan sababa Covid-19'n adda ba’aniif daangaa bante

Sababa koronaavaayirasiin qajeelfama sochii ugguruu ba’een jalalleewwan adda ba’aniif Deenmaark daangaa bantee jirti. Wiixatarraa eegalee jalalleewwan biyya ollaa walii kan akka Jarmanii ykn biyyooti Nordic jiraatan amma Deenmaarkiin dawwachuu danda’u. Seerichi ammatti namootni kun jallalleewwaan ta’uu isaanii imeelii, ergaa barreeffamaafi suraaleen akka mirkaneessan gaafata. Ministirri haqaa garuu seerri kun guyyooti dhufan keessatti akka laaffisamuufi wanta barbaachisu xalayaa namoota lamaaniin mallattaa’e qofa akka ta’u himaniiru. “Jallaalleekoodha yoo jette xalayichaa mallatteesi, nuti si ammana,” jechuun Ministeerri Haqaa Niik Hakkerup midiyaa TC2’tti himaniiru. Biyyootii Awurrooppa hedduu akka weerarichi hir’isaa deemeen daangaalee biyyootii jidduu jiru deebisanii banuuf yaadaa jiru. Seeroti kun maali? Ammatti, anga’onni namootni maqaa, bakka jireenyaafi odeeffannoo jaallallee isaanii Deenmaark jiraatanii akkasumas, suuraa, raga bilbilaafi odeeffannoo barreeffamaa waliin qaban jallallewwan ta’uu isaanii mirkaneessuuf kennu qabu jedhu. Jiraattonni Fiinlaad, Ayislaand, Jarmanii, Noorwaay fi Iswiidin jalalleen isaanii kan Deenmaark keessa jiratan ta’e seerri kun ni hojjataafi. Dabalataanis seerri kun kan hojiirra oolu namoota yoo xiqqaatee ji’oota ja’aaf jallaalee ta’anii turaniifi kan intarneeta ykn bilbilaan qofan osoo hin taane kan fuula fuulatti hariiroo qabaniif akka ta’e poolisiin ibseera. Paartileen mormituu garuu seeraa kana mootummaan irra deebi’ee ilaaluu akka qaba jechuun qeeqaniiru. Seerri kun dabalataan jiraataan Jarmanii ykn biyyootii Nordik Deenmaark keessaa mana qaban kamuu biyyitti seenu danda’u jedha. Seerri haaraa kun jalalleewwan adda jiraataa jiran kumaatamaan lakka’amaniif oduu gaariidha. Bitootessa keessa yeroo weerarri kun Awurooppaa seenetti jalaallewwaan qalbii addunyaa simatan Deenmaarkirraa Ingaa Rasmussen fi Jarmanii irraa Karisten Tuchsen Hansen dha. Lamaanuu gara magaalaa daangaa biyyoota lamaanirra jirtu Aventooftitti imaluun, fageenya barbachisurra taanii wajjii hasa’aafi dhugaa turan. Ta’us garuu ammayyuu namootni jalalleewwan isaaniirra daangaan adda ba’anii jiran jiru. Namootni Deenmaark tokko tokko Feesbuukii gubbaatti gartuu, ‘Sababa daangaa cufuun jalalleewwan adda ba’an’ jedhamu bananii jiru. Barataan ganna 23 Kopenhaagen jiraatu Kaarl Gustaav, jaalallee isaa Iswiis jiraattuu waliin jalqaba Bitootessaa kasee akka wal hin agarre hima. Neezarlaand ka jiraatu Donii ter Heyideefi jalaalleen isaa Kopenhaagen jiraattu Miraan Guraandhala 16 booda wal hin aggarre. Guyya guyyaan bilbilaafi interneetan kan haasa’an ta’us jireenyi yoom isa barametti deebi’a isa jedhu baruu dhabuun isa cimaa akka ta’e BBCtti himeera. Layilaa Siwanholmer yaada kanaan walii galti. Jalalleeshee Kalifoorniyaa jiraatu waliin yoom deebitee akka wal agartuu baruu dhabuun ‘garmalee cimaadha’ jechuun himti. Pireezdaantiin Ameerikaa Doonaldi Tiraamo murtoo Gamtaa Awuroppaa dheekkamsiseen, Bitootessa keessa biyyootti Awurrooppa 26 irraa imala dhorkaniiru.


Zaaraa Abiid: Moodeeliin balaa xiyaaraa erga duute 'safuu cabsuun' qeeqamaa jirtu

Moodeeliin xiyyaarra Paakistaan torban darbe kufee caccabe keessatti duutee maatiifi firoonni ishee gadda taa'aa jiran kanarratti 'safuu cabsiteetti' jedhamuun miidiyaa hawaasummaa irratti hedduu qeeqamaa jirti. Zaaraa Abiid erga haala uffannaafi akkaataa jireenya ishee irratti qeeqni irratti roobeen booda akkaawuntiin miidiyaa hawaasummaa dhuunfaa ishee cufameera. Shamarreen umuriin ishee ganna 28 yeroo xiyyaarri Paakistaan naannoo Kaaraachi jedhamutti Jimaata darbe kufu keessa akka turtee kan himan hiriyyootashee dha. Maqaan namoota balaa kanaan lubbuun darbe ifa hin bahiiniyyuu malee qondaaloti dhiirota lama qofatu lubbuun hafe jedhaniiru. Gabaasni jalqaba bahe shamarreen kun lubbuun akka hafte ture, kanaanis obboleessi ishee namoonni oduu sobaa akka hin tamsaafne gaafataa ture. Miidiyaan hawaasummaa ishee Instaagiraamii, Tiwiitariifi Feesbuukii cufamaniiru. Dhaabota miidiyaa hawaasummaa haa tahuu, hiriyootaafi firootashee eenyuun akka cufame hin beekamne. Akka aadaa Paakistaanitti dubartoonni namuusa hawaasni irraa eegu akka hordofan irraa eegama. Warreen kana hin godhiiniifi addabaabaayitti mula'atan safuu cabsuun qeeqamu. Zaaraa Abiid dhaabbata faashinii Paakistaan waliin kan hojjettu yoo tahu, bara baranaatti illee Moodeelii filatamtuu jedhamteetti. Xiyyaara balaan irra gahe keessa jiraachuunshee erga barameen as warreen amantii dhaadhessaniifi seera Islaamummaa jabeessan amantiishee gaafachaa turan. Gariin immoo filannoo jireenya ishee kanaaf du'a booda ni adabamti jechaanii tur Uffannaan ishee aadaa Paakistaan kan cabse dha jedhame miidiyaa hawaasummaa irratti maxxanfameetu akka fakkeenya 'cubbuuttii' agarsiifamaa ture. Fayyadamaan Tiwiitaraa tokkoo,''Allaan dubartoota qaama isaanii agarsiisan hin jaalatau jannatni dhiirotaafi dubartoota qulqulluu tahaniif qofa dha,'' jedheera. Paakistaan keessatti dubartoonni safuu hin eegnee jedhamuun doorsisni gudeedamuu fi ajjeechaa irra gaha. Akkuma warri ishee qeeqan jiran namooti akkuma ishee modeelii tahainiifi dizaayinaroonni ergaa gaddaa isheef dabarsaa turan. ''Kuni faashiniif gadda guddaa dha,'' illee jedhan. ''Bareedina karaa ofii isheetiin shamarree agarsiifte dha,'' kan ishee jedhan jiru. Paakistaan keessatti namni fuula diimaa qabu ni leellifama.an.


Koronaavaayiras: Ispeen imaltoota biyyashee seenaan adda baasuu dhaabuuf jirti

Daawwattoonni biyya alaa gara Ispeen deeman Adoolessa 1 irraa eegalee torbee lamaaf adda bahuun isaan irraa hin eegamu jedhe mootummaan biyyattii. Tarkaanfiin kun walgahii kaabinooti biyyattii Wiixata gaggeessaniin murteeffame. Ministirri Haajaa Alaa Araanchaa Gonzaalez Laayaa, dirqamni torbee lamaaf adda baafamuu Adoolessa keessa ka'uu danda'a jedhanii turan. Mootummaan UK immoo dirqama adda bahanii turuu kana Waxabajjii 8 irraa qabee kaasuuf akka tahe beeksiseera. Dhaabbileen geejjibaa biyyattii UKn imaltoota biyya dhukkubichi itti hin hammaanne irraa dhufaniif tarkaanfiiwwan laaffisuu qabdi  jedhan. Ispeen waggaa tokko keessatti daawwattoota miiliyoona 80 keessummeesiti ture. Kun ammoo biyyattiif galii harka 12 argamsiisa. Yeroo gabaan caame kana keessa deebisanii banuun diinagdee Ispeeniif murteessaa dha jedhameera. Haatahu malee namoonni Ispeenii fi biyyoota alaa biroo dabarsanii UKtti deebi'an garuu guyyoota 14f adda bahanii turuu malu. Daandiiwwan xiyyaaraa Iziijeet,Jeet2 fi Raayaanayiir jedhaman balalii deebisanii akka jalqaban beeksisaniiru. Iziijeetiin buufataalee xiyyaaraa 22 irraa Awurooppaa guutuu keessattiifi naannolee UK  keessatti balalii akka jalqabu himeera. Daandiiwwan xiyyaaraa, waldaaleen oomishtootaafi daldalaa, imaltoota Biriiteen dhaqan irratti dirqama kaawwame irratti komii akka qaban himaniiru. Namoonni akka biyyatti hin galleef, akka adda baafaman yoo murteeffamu, biyya weerarichi itti heeddumaatuu fi hin heeddummaanne irraa dhufuun isaanii ilaalameetu tahuu qaba jedhaniiru.


Koronaavaayiras: Pirezedaantiinn Taanzaniyaa ilmi isaanii Covid-19n qabamee fayyuu dubbatan

Pirezedaantiin Taanzaaniyaa Joon Magufuulii ilmi isaanii koronaavaayirasiin qabamee dandamachuu dubbatan. Ilmi isaanii yeroo ammaa fayyaan isaa deebiyeefii 'puushaappii hojjechaa ' akka jiru himan.  Walitti fufinsaan adda of baasuun haara ulacuun, akkasumas cuunfaa loomiifi jinjibilaa dhuguun booda dandamate akka pirezedaantichi jedhanitti. Haasaa Dilbata mana sagadaa bakka dhaloota isaaniitti argamuun taasisaniin Pireezdaant Magufuulii hospitaalota biyyattii keessatti lakkoofsi dhukkubsattoota Covid-19 ‘ baayyee hir’ateera  jedhan. Pirezdaantichi kana kan dubbataan imbaasiin US biyyaattii hospitaalotata keessatti dhibamtoonni ‘garmalee bayyataniiru’ jechuun gabaasa erga baasee guyyoota afur booda. Mana sagadaatti amantootaaf haasaa taasisan irratti, “Waaqayyoo kadhannaa keenya deebiseera” jechuun dubbatan  Joon Magufuuliin. Kanaan dura ogeessonni fayyaa weerara kana akka malee fayyumaa guddisanii dubbatu jechuun qeeqanii ture. Akka biyyootii biroo Taanzaniyaan seera sochii ugguruu cimaa hin qabdu. Namootni bayyinaan akka waliitti hin qabamnefi manneen barnootaa akka cufaman taasifamus, vidiyoon sirna awwaalchaa galgalaan adeemsifamu midiyaalee hawaasummaa irratti erga qoodamee booda namootni deebii mootummaa irratti gaaffii akka kaasan taasiseera. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaas weerara kana ittisuuf mala mootummaan biyyattii fayyadamu irratti yaaddoo akka qabu ibseera. Mucaan isaani kan fayyee qofatti adda ofbasuun, wakka al’aansa hurka ulachuun akkasumas juusii loomiifi jinjibilaa dhuguunii jechuun dubbataniiru. Ta’us garuu wal’aansi akkanaa koronaavayirasii irraa nama fayyisuu danda’a kan jedhuuf homaa ragaan akka hin jirre oggeesoti fayyaa ni dubbatu. Akka pireezdaantichi dubbatanitti. Hospitaala Dar es Salaam Amana keessa yeroo tokko namootni 198 wal’aanam yoo turanis amma garuu namoota vaayirasicha qaban 12 qoofatu hafera. Dabalataanis haalli hospitaalota biros akkanuma ta’uu dubbataniiru. “Torban kun akkanaan yoo itti fufe manneen barnoota olaana banamanii barattoonne keenya akka barumsatti deebi’an gochuuf karoorfadheera,” jedhaniiru. Dabalataanis dawwaatonni biyyaa biro akka adda of baasan goochuunis ji’a dhufu hir’isuu danda’a jedhaniiru. Akka gabaasa Dhabbata To’annoo Dhukkubaa Afrikaatti Taanzaniyaa keessatti namootni 509 Covid-19’n kan qabaman yoo ta’u namootni 21 ammoo du’aniiru.


Koronaavaayiras: Talaallii Covid-19 irratti mallattoo abdii jalqabaa

Talaalliin qaamni namaa koronaavaayirasii akka ofirraa ittisu barsiisuu danda’uu mallattoon agarsiisan jiraachuu  dhaabbati US tokko beeksise. Dhaabati Moderna akka jedhetti, qaama namoota yaalii talaalli kanaa fudhatan saddeettan jalqabaa keessatti waan dhibee ittisuu isaan dandeesisu hortanii argamaniiru. Talaalliin kun dhugumaa dhibee irraa ittisuu danda’a kan jedhuuf yaaliin bal’aa Adoolessa keessa ni taasifama jedhamee eegama. Koronaavayirasiif talaallii argachuuf addunyaa guutuutti gareen 80 ta’an saffisaan hojachaa jiru. Dhaabbati Moderna talaalli mRNA-1273 jedhamu namarratti yaaluun isa jalqabaati. Talaalliin kun koodii qaccee sanyii koronaavaayirasii xiqqoorraa hojjatamee dhukubsattoottaaf kan kennamu yoo ta’u, maallattoo dhibee kanaa kan fiduu osoo hin taane qaamni ittisaa dhibee akka eegaluuf kan kakaasuudha. Ta’us garuu yaaliin talaallii kanaa namoota 45 yaaliif dhiyaatan keessaa 8 qofa irratti gaggeefame. Namootni talaalli kana xiqeenyan fudhatan irrattilee sadarkaan dhibee of irraa ittisuu qamaa isaanii kan namoota Covid-19 irraa bayyaanatanii waliin wal gita ta'eera jedha Moderna. Qoronnnoon kun talaalliichii hojachuu danda’aa kan jedhuuf osoo hin taanee rakkoo umuufi dhiisuu isaa adda baasuuf waan yaalameef yaalii sadarkaa jalqabaa jedhamuun beekama. Talaalliin kun vaayirasicha namarraa ittisuu danda’aa kan jedhuuf yaaliin bal’aa ni barbaachisa. Yaalii hantuuta irratti taasifameen garuu talaalliin kun vaayirasichi somba keessa akka hin gallee gochuu danda’eera. “Bu’aan amma arganne kun mRNA-1273 gara fulduraatti dhibee Covid-19 ittisuu danda’a kan jedhu irratti amantaa keenya cimseera,” jechuun hogganaan meedikaalaa Moderna Dr Taal Zaaks dubbataniiru.