Siyaasa Itoophiyaa: Hooggansa paartilee morkattootaa dubartoota qollifate

Jaarmiyaan siyaasaa EZEMA jedhamu ji'oota muraasa dura walitti baquun ijaaramee yoo hooggantoota isaa olaanoo filatu dubartootni  keessatti argamuu dhabuun miidiyaa hawaasummaarratti komii guddaa kaasee ture. Siyaasa Oromoo keesssatti rakkoo jiran furanii tokkummaa cimsuuf  qaama hunda'e  Gaaddisa Hooggansa Oromoo keessatti jaarmiyaalee walitti qabaman jaha keessaattis dubartootaa hooggansa  olaanaa keessatti hammataman arguun hin danda'mne. Hirmaannaan dubartootni hooggansa jaarmiyaa siyaasaa morkattootaa keessatti qaban maaliif gad aanaa ta'e? Ogeeyyiin rakkoon ijaarama hawaasummaa uummataa bira jiraa jedhu. Seenaa siyaasa Itoophiyaa haaraa keessatti dubartootni maqaan isaanii dhahamu hedduu miti. Seenaa siyaasa Oromoo harki caalaan isaa qabsoon guutame keessattis aarsaa qabsoon gaafatu gama hedduun kaffaluun alatti dhaaba siyaasaa keessatti ijaaramanii dhaabota siyaasaa hoogganuun dubartoota mallattoo fakkeenyaa ta'an eeruun ni rakkisa. Odeessaalee walitti dhiyaatan kanneenillee dubbisuu maltan: Namootni siyaasaa tokko tokko haalli siyaasaa biyyattii danqaalee hedduun kan guutame waan ta'eef  dhiirootaafu qormaataatu itti baayyataa jechuun hooggansa jaarmiyaa siyaasaaf dhiroonni qofaan heddummachuu akka sababaatti eeru. Haata'u malee ijaarma siyaasaan alatti qormaataafi aarsaa qabsoon gaafatu baasuutti gaheen dubartootaa kan dhiiran gad akka hin taane fakkeenyonni eeraman danuudha. Ogeettiin saayinsii siyaasaa Aadde Amaanee Badhaasoo qabsoo Oromoo isa waggaa as dhiyootti gaggeefamaa turettillee dubartoonni,''harka qullaa milishaa TPLF dura dhaabbataniitu du'anii, gudeedamaniifi hdihaman jetti.'' Jaarmiyaalee siyaasaa keessatti hooggansa dubartootaa dhabuun maalirraa madde jechuun BBC'n ogeeyyi waliin marii kallattii taasiseen sababni guddaan hawaasni biyya kanaa olaantummaa warra dhiiraa jalatti kan kufe ta'uutu himame. Falmattuu mirga namaa kan taateefi hojiilee dubartoota jajjabeessan kan hojjettu aadde Seenaa Jimjimoo hirmaannaa dubartootaa gama siyaasaan jirurratti wanni akka waanjootti fe'amera jettu ni dubbatti. ''Biyya akka Itoophiyaatti bakka dubartootni eegamanatti argamuu dhabuu isaaniif sababni olaantummaan dhiiraatii'' jetti. Akka addunyaattiis qabsoo mirgaa keessatti gaheefi aarsaan dubartootni kaffalan guddaa ta'uus bu'aa qabsoon fide jaarmiyaan utuubanii irraa fayyadamuutti wanna daanqaa itti ta'u baayedha jetti. Rakkoon kun harka caalaan mijaahuu dhabuu haalotaa osoo hin taane, qoccollaa saalaa, xiinsammuufi qaamaatiis jetti. Kanneen irraa kan kahe bu'aa qabsoo isaaniin argatan hirmaannaa siyaasaa isaanii ol giddisuun irraa fayyadamaa hin taanee jetti. ''Oromoon yeroo dheeraaf sirna gabroomfata jala buluun aadaa isa dubartoota ol qabu akka gatuufi dhiiroti miidhaman ofitti amantee waan dhabaniif deebisanii dubartootni ol akka hin dhufne cunqursan''  jetti Aadde Amaaneen. Dhimma koorniyaarratti yeroo dheeraaf kan qo'ate akkasumas ogeessaa qo'annoo hawaasaa kan ta'e Dr. Birhaanuu Magarsaas akka waliigalaatti siyaasaa Itoophiyaa addatti ammoo siyaasaa Oromoo keessatti hirmaannaan dubartootaa gad aanaa kan ta'eef hanqina dubartootaarraa kan ka'e mitii jedha. Marii kallattii: Siyaasa Itoophiyaa keessatti hirmaannaan dubartootni hooggansaa jaarmiyaa siyaasaa keessatti qaban ija guutee mul'achuu kan hin dandeenyeef, hanqina isaaniirraa kan ka'e mitii kan jedhu Dr Birhaanuun, rakkoo guddaan ijaarama hawaasa uummata Itoophiyaati jedha. Ijaarama hawaasummaa biyyattii danqaadha jedhaniin kana cabsanii bahuuf  yaalan jiru, ammallee ijaarama hawaasummaa dubartoota hojii golaatti qofa hidhee jirutu ammallee dubartoota jajjaboo siyaasa keessatti jijjiirama fiduu danda'an takaalee jedhu. MM Abiy Ahimad gara aangootti erga dhufanii booda kaabinee isaanii keessaa walakkaa isaa dubartootni akka to'atan gochuun sadarkaa idila addunyaatti wanna dinqisiifinnaa argate akka ta'e kan kaasan ogeeyyiin kun lameen, hojiin kun sadarkaa hundatti gadi bu'ee akka hin mul'anne kaasan. Gama biraan Amaaneen immoo,''dubartonni aangootti dhufan kunneen gaaffii isa sirrii yoo hin kaasan tahe akka saba sobuuttin ilaala,'' jetti. Itoophiyaa keessatti dhaaba biyya bulchaa jiru keessatti yeroo ammaa dubartootni lama aadde Mufaariyaat Kamiiliifi Injinar Ayiishaa Mohammad dura taa'ota dhaaba naannilee Uummatoota Kibbaa fi naannoo Affaar bulchaniiti. Dabalataaniis koree hojii raawwachiiftuu ADWUI kan angoo murteewwan dhabni biyya bulchu murteessuu qabuu keessattis dubartootni qubaan lakkaawaman ni  argamu. Haata'u malee hirmaannaa dubartootaa hanguma dhaaba biyya bulchuu keessatti arginu garuu dhaabbilee siyaasaa mormituu keessatti arguu dhabuun rakkoo guddaa akka ta'e aadde Seenaaniis Dr. Birhaanuunis waliigalu. ''Dhaabbileen siyaasaa morkattootaa dubartoota gara hooggansa olaanaattis miseensummaattis yeroo yaaman hedduu hin mul'atu'' kan jettu Seenaan, haala Kanaan baayyina uummataa biyyattii keessaa walakkaa kan ta'an dubartootni bakka bu'aa quuqama isaa beekuuf filannoorratti akkamiin akka hirmaachisu yaaduun nama rakkisaa jetti. Dhaabbileen siyaasaa morkattootaa waan dhaabni biyya bulchaa jiru hojjechaa jiru caalatti fooyyessanii  hojjechuu  osoo qabaatanii gama Kanaan hedduu laafanii aragamuun isaanii ''nama gaddisiisaas,'' jedhu. Aadde Amaaneenis dubartoota hoggantummaa paartilee mormitootaa keessatti araguu dhabuun qabsoofi hegeree uummata keenyaa waan baayyee miidhu jedheen amana jetti. Caaseffamni Jaarmiyaalee siyaasaa morkattootaa gama kanaa rakkoo guddaa qabaachuu namatti agariisaas jedhu. Dr. Birhaanuufi Aadde Seenaan hanqinni hooggansa dubartootaa uumurraa jiru hanqina hubannnoo siyaasas ta'e gahumsa dubartootaa osoo hin taane ijaarama hawaasummaa waan ta'eef Jaarmiyaalee siyaasaa jiran kana cabsuuf waan gahaa hin hojjennee jedhaniiru. Dubartoonni Oromoo sirna gabroomfataa jalatti qofa osoo hin taane Oromoodhaanis akka cunqurfaman addabaabaayitti himamuu qaba. Dabalataan immoo yeroo dubartooti gara aangootti dhufuu fedhan karaa irraa maqaa isaan jedhu warri dhiiroti sadarkaa olaanaa irra jiran, kunimmoo dhaabbachuu qaba. Kanamalees seenaa ofii, mirga saba ofii, mari'achuufi waldaa dubartoota Oromoo addunyaa uumuun rakkoo ofiirratti abbaa tahuun dalaguu qabu jechuun kan himu immoo Aadde Amaanee Badhaasoo dha. Fuula durattis Jaarmiyaaleen kun hanqina isaanii kan fooyyeessuu yoo baatan, jaarmiyaaleen hawaasummaa hedduun dhibbaa irratti uumuun karaa badaa ta'een isaan barsiisuuf dirqamuu jehaniiru. Dhimma kanarratti hooggansa paartilee Oromoo akka ABO fi KFO irraa deebii argachuuf yaallee hin milkoofne.


Nusraat Jaahan Raafi: Murtoo du'aa namoota 16 du'a barattuuf sababa ta'anirratti

Manni murtii Baangilaadish namoota du'a shamarree baratuu barsiisaa qoccoollaa saalaa narraan gahee jechuun himachuusheetiif akka abidaan gubbattee duutuu taatee keessaa harka qabu jedhan 16 addabbii du'aa irratti murteesseera. Nusraat Jaahaan Raafi, shamarree waggaa 19, baatii Ebilaa keessa magaalaa xiqqoo Fenii jedhamtu fi magaalaa guddoo Daakaa irraa fageenya km160 irratti argamtu keessatti ajjeefamte. Barsiisaan duree Nusraat fi hirriyoota shee lama irraatti qoccoollaa saalaa raawwachu himattee turte. Ajjeechaan isheerratti raawwatamees kan hawaasicha naasisee yoo ta'u, Nusraatiif haqa barbaachas hiriira walitti fufaatu taasifamaa ture. Dhadhachis biyyattii himannaan waggoota itti fudhatu keessatti haala baayyee saffiisaa ta'een murteerra gahame. Abbaan seeraa Haafez Ahimad gaazexessitootatti akka himaniitti, Baangilaadishiitti namni kamiiyyuu yakka ajjeechaa jalaa akka hinbaane mirkanaa'eera jedhaniiru. Abbookaatoowwan himatantootaa garuu ol iyyanna jedhaniiru. Qorannoon haala ajjeechaa Nusraat irratti gaggeefamee akka ibseetti, gochiichi kan raawwatame isheefi hiriyyoota ishee akka callisan kan namoota dhaggeetti hawaasaa qabaniin raawwatameedha. barsiisaa duree Siraaj Ud Doulaa dabalatee, barsiiftoota sadii, kanneen poolisiin akka shamarreen tun mana hidhaatti ajjeefamtuuf ajajaniiru jedhaan mana murtiitti balleessitoota ta'un argamaniiru.  Dhaddacha Kamisa taa'ee kanaanis akkasumas namoonni biraa lamas, ooggantoota paartii Leeguu Awaami naannichaa kan ta'anis balleessitoota ta'un argamaniiru. Poolisoonni naannichaa hedduunis Nusraat ofiin of ajjeeste jechuudhaan oddeeffannoo sobaa tamsaasuun wal ta'anii turan. Maatiin Nusraat poolisoonni waan dahannoo kennaniif jecha murtee isheen gara poolisii deebiite akka deemtuuf deeggaranii akka turanis midiyaaleen biyyattii gabaasaniiru. Isaanis himannicha simachuun murteen attatammaan akka dabarfamuuf hojatqa turan. Isheenis barsiisaashee poolisiitti erga himatteen guyyoota 11 booda, gaafa Ebla 6 waniti hineegamne mudateen. Nusraat namoota afuur ykn shan kan uffata 'burgas' jedhamu uffataniin marfamte. Achinis akka iyyannoo ishee dhiisitu dhiibbaa irratti taasisan. Isheenis didnaan abida itti qabsiisan. Poolisiin akka jedheettis, ofiin akka ofi ajjeessite fakkeessu barbaadanii turan. Garuu harkaa bahuun deegarsa argachu dandeesse. balaa irra qaqabeen miidhaa olaanaan waan irra gaheef obbolleessa ishee waliin yaada kennitee bilbilaan waraabsiifte. "Barsiisichi na tuqee. yakka kanas hanga dhumaatti nan falma,'' jechuun warra ishee miidhaan tokko tokko maqaa caqasite turte. Nusraat, kan qaama ishee keessaa %80 gubate guyyoota afuriin booda Ebla 10tti duute. Qoccollaan saalaa Baangilaadish keessatti eddoo itti barame fakkaata. gabaasni dhiheenya kana dhaabbata 'ActionAid' jedhamuun ifa ta'e tokkoos dubartoonni warshaa uccuu keessa hojjatan hark 80 bakka hojiisaaniiti qoccoollaa saalaa mudateera ykn yaalamaniiru. Haa ta'u malee, akka Nusraat kan ifatti bahee waa'ee dhimma qoccoollaa dubbatu waaan baramee miti. Yoo bahanii kan dubbatan ta'ee hawaasuma isaanii irraa deebiisee miidhaan waan irratti raawwatamuuf callisu fialatam ture. Nusraat keessumattuu adda turte sababii ofumaan gara buufata poolisii deemteef. Isaanis jecha ishee bilbila irratti waraaban booda midiyaaf dabarfame kenname. haaluma walfakkaatunis, barsiisichi akka hidhaadhaa hiikamu gaafachuuf namoonni daandiitti baanaan nageenya maatii isheetiif sodaan uumame ture. Dhimmichi Baangilaadhish guutuutti kan kakaase yoo ta'u, namoota balaa qoccoolaatiin miidhamtoota taaniif ifa banuu eegale ture. MM Baanglaadishi Sheikh Haasinaa ifatti "kanneen harka keessaa qaban kammiyyuu akka tarkaanfii seeraa jalaa hin baane'' gaafatanii rute. Poolisiin jalqaba immannaa qoccoolaa saalaa haqee turees, amma namoota 16 irratti caamsaa keessa himannaa bane.  Abbootiin seeraas murtee du'aatiif gaafataa jiru.


Barattoonni Taanzaaniyaa sababa ulfaa'aniif ari'amanii turan eebbifaman

Barattoonni Taanzaaniyaa ulfaa'ani jennaan barumsarraa ari'amanii turan tibbana eebbifaman. Gaafa eebba isaaniis ijoollee godhatan waliin argamaniiru. Kunis gargaarsa barsiistuu soorama baate taasifteeni. Pirezidantiin Taanzaaniyaa bara 2017 shamarran ulfaa'an barumsarraa ari'amu qabu waan jedhanif dhimmi kuni ijoo dubbii ta'ee ture. Yeroo ammaa garuu barsiistuun umurii 72 sooroma bahan, Maartiinaa Saayiman Siyaaraa, barattoota kanneen walitti qabuun mana barumsaa isaanitti akka baratan taasisaniiru. Giddu galli Farajaa jedhamuun waamamu kuni Kaaba Taanzaaniyaa magaalaa Arushaatti kan argamu yoo ta'u barattoonni ari'amani turan kunneen nyaata qopheessuufi hodhaa uffataa akka baratan ta'eera. Wanti guddaan barattoonni kuni barumsa akka adda hin kunne taasiseera. Barattoota barumsa adda kutan keessaa tokko kan taateefi lakkuu kan deesse Dabraa Imaanu'el, umrii 23, umrii ishee 17'tti ulfoofte jennaan mana warra isheetis mana barumsaatis ari'amtee turte. ''Si achi hojii mataakoo hojjedhe qarshii argadhun ijoolleekoo mana barumsaatti erga,'' jechuun BBC'tti himte. Pirezidant Maagufuliin duula na filadhaa waggaa lama dura taasisan irratti shamarraniin : ''Ulfooftani jennaan, isinii dhumate'' waan jedhanif guddaa qeeqamanii turan. Dubbiin isaanii garuu bu'uura seeraa kan hin qabaanne hin turre. Seerri bara 2002 bahe shamarran barumsarra jiran ulfaa'ani jennaan barumsarraa akka dhorkaman dirqa.


Sababiin seenaa gudeedamu kiyyaa waggoota 67 booda dubbadheef

Elisaabet Ohene, gaazexeessituu beekamtu, kan BBC irratti barreessituufi duraan Gaanaatti ministeera kan turte dhiheenya kana wayita ganna torba turte mudannoon gudeedamu akka ishee mudate ture waggaa 60n booda ifa taasiifte. Isheenis sababii maaliif akka waggoota kanneen hundaaf iccitii qabattee turte ibsite jirti. Miidhaa dirqiin gudeedamu kiyya ifa yoo taasisee maal natti fiduu akka danda'u baay'ee itti hinyaadne ture. Guyyaa Roobii darbe ture gaazexaa biyya Gaanaa keessatti bal'inaan tamsa'uufi anis torbaniin irratti barreessu 'Daily Graphics' tti seenaa kiyya kanan hime yeroo jalqabaatiif. Ani amman dubartii umuriin waggaa 74'ti. Seenaa kanas waggaa 67 boodatti deebi'uun yaadataati. Hiriyyaan dhiiraa dhihoo kiyya tokkoos maaliif akkan seenaa kiyyaan ba'aa akkan itti uumee na gaafate. Akka natti himanittis seenaan kiyya dubbisuuf ulfaataa ture. Waggoota 67'f ofii kiyyaaf dhoksee kaa'een ture. Amma maafan himu barbaade? Maafan waliin hin awwaalamiin? Jalqaba maaliif akkan seenaa kiyya qoodu barbaadeen dubbadha. Ba'aa seenaa kiyyaa hawaasa shakke hinbeekne irratti fe'uudhaaf hinbarbaadu. Wantan seenaa kiyya kanas himuudhaaf waggoota dheeraa duraa qabee dirqama natti ta'eef, shamarran eessattu argaman kanneen miidhaan ani keessa darbe irraa akka eegaman abdachuun yaadeeni. Jalqaba seenaa kiyya himuun qaba isaan booda maaliif akkan himee dubbachuun yaala. Jalqaba maaliif akkan seenaa kiyya qoodu barbaadeen dubbadha. Barrisaa 1952 ture. Umriin waggaa torba yoo ta'u, baayyee gammachuu qaban ture. Akkayyoo kiyya waliinan jiraadha ture. Guyyaa tokkos namni maatii keenya waliin walitti dhufeenya gaarii qabuufi ollaa keenya ture tokko harkisuun manasaa na galchuun miidhaa narraan gahe. Maal akka narraan gahe dubbachuuf jecha hinqabu. Yeroo sanattis namtichi maal akka narratti raawwate hinbarre ture. Maqaasaas himu hindanda'un ture. Wantiin beeku yoo jiraate, harkasaa saakkarraa'aafi qeensa isaa qofaan yaadadha ture. Qubasaatiin miidhaa narra qaqqabsiisuu nan yaadadha. Ulfinni qaamasaa, ajaan qaamasaa, qubisaa saakarraa'aan sun waggoota 67 guutuu akka waan kaleessa umameetti haala sammuu kiyya dhukkubsuun natti dhagahama. Nan yaadadhas. Wanti na jibisiisu tokko yoo jiraate, duudhaan haawaasaa miidhaa narra gahe akkan bal'naan dubbadhuuf naaf hinhayyamu. Duuchaadhumatti miidhaan gudeeddii narra gaheera qofa akka jedhu barbaadama. Akkayyoon kiyya waan dandeesseen na kunuunsiteetti gama qaamaatiin. Maal akka umamee itti hinhimne. Boromtaa miidhaan narra gahee wayita dhaqna na dhiqaa turteetti, qaama saalaa kiyyaa wayita dhangala'aan yaa'u agarte. Innis infekshinii umee ture. Isheenis maal akka umamee osoo na hingaafatiin kunuunsa naaf taasisaa turte. Isheenis mucaa jaallatturratti waan akkasi ni raawwatama jettee yaaddee hinbeektu ture. Dhimmi biraa ijoollummaa kiyya dukkaneesse kan narratti raawwate ammoo wayita waggaa 11 tureetti. Namtichumtu sun ammas na gudeede. Gochi sunis madaa gonkumaa jireenya koo keessatti hinfayyine narra buusee darbeera. Lubbuun turuun kiyya gaariidha, miidhaan narra gahe guutummaan na balleesse jechu hindanda'u. Jireenya gaariis jiraadheera. Gaazexeessituu, barreessituufi gama aangootiinis sadarkaa ministira motummaa qaqqabeera. Amma yoon du'ees ilaalcha hawaasa Gaanaatiin awwaalcha kiyyarratti akkan gumaata olaanaa taasiseetti naaf barraa'a. Kanaafiidha namoonni baay'een amma maaliif oduu jibbisiisaa akkasii himte kan naan jedhaniifi. Dhimmin dubbachu danda'u tokko gudeedamuun daa'immanii hanga ta'een hawaasa keessatti fudhatamaa ta'usaa muxannoon kiyya natti mul'iseera. Keessattuu ijoolleen shamarranii xixiqqoon balaa warra dhiirootaa gurguddoo jala jiraatu. Akka hawaasaattis dhimma kanarratti mari'achuuf hayyamoo miti. Ammaan tana hanga ta'e fooyya'inni jiraatulleen, mucaa dubaraa tokko gudeedamte namni gabaasa taasisee tokko hawaasichaan dhiibbaa olaanaatu irra gaha. Gama poolisiitiinis himmannicha dhiisuun mana keessatti waliigalteerra akka gahamuuf irra deddeebiin dhiibbaan irra gaha. Kanneen mana gudeedee sana mana murtii geessanis isaan maatii waliin adda citu barbaadaniidha. Kanaafi, dhimmoonni gudeeddii mana murtii dhaqan kan baayyee xiqqaa ta'an. Dhalattuuwwan waggaa sadii osoo hinhafne rakkinan ani keessa darbe keessa darban jiru. Yoo miidhaa irratti waliin haasa'u hindandeenye, haalicha geeddaruun hindanda'amu. Akka hawaasaatti waa'ee quunnamtii saalaa dubbachuuf hayyamoo miti. Yoo namoota saalaa walfakkaatan jaalatan ilaalchisuun aarii keenya ibsuuf ta'een alatti gama biraatiin waa'ee quunnamtii saalaa hindubbannu. Jaalalli namoota saalaan walfakkaatan jidduu biyya Gaanaatti haala olaanaa ta'een fudhatama hinqabu. Qorannoon tokko akka mullisuutti hawaasni %97 ta'u, namoonni saala walfakkaatu jaalatan Gaanaa keessa ni jiru jedhanii hin amanan. Kanaaf manneen barnootaa sadarkaa tokkoffaa Gaanaa keessatti barnoonni quunnamtii saalaan wal qabatan haa kennamu jennaan kan aadaa hinfudhatamen, fayyaa amantaa, farra gaanaa fi daba ilaalcha warra saala walfakkaatu jaalatanii hawaasa keessatti babal'isuuf jechuun kan amanan baayyeen. Mata dureen kunis sirna barnootaa keessatti akka hammatamuuf jennaan okkora waan kaaseef pirezidantiin biyyatti hanga ibsa kennaniitti gahe. Namoonni baay'een gudeeddii dubartootaa akka waan barameetti ilaaluunsaanii rakkinicha furuuf hindanda'amne. Namoota seenaa kiyya dhagahan keessaa baay'eensaanii deebiin naaf kennan kanan eegeen ol. Seenaa namatti hintolleedha. Haa ta'u garuu nagaa isaan dhorku isaatti na hindinqu. Baayyeen ammoo akka gootaatti na ilaalaniiru. Anaaf garuu seenaa kana dubbachuuf waggoota 67 na fudhateera. Anis isan beeka malee waa'ee gootummaa kiyyaa hinbeku. Tokko tokko ammoo seenaa kiyya akkas ifatti dubbachuu kiyyaan akka waan tuffatamaafi gadi bu'eetti fudhatanis jiru. Isaaniif ani yaada homaa hinqabu. Dubartoonni baayyeen ammoo na galateeffachuun attamiin ija jabina akka kenneefi kanneen seenaa isaanii waliin walitti fidanis jiru. Kuni natti dhagahameera. Seenaan kiyyaas akka waa'ee quunnamtii saalaa ifatti dubbannu erga nutaatisuun daa'imman miidhaan irra gahe kan cimina isaaniif kennu ta'eetti, anis gammachuunan gara awwaala koo imala.


Keeniyaatti barattuun laguu ishee dhufetti qaanofte of ajjeeste

Barattuun kutaa keessatti laguun ishee dhufee uffata danbii ishee irratti mul'ate qaanoftee lubbuu ishee balleesite. Harmeen barattuu gannaa 14 of ajjeestee mucaan isaanii kutaa keessatti erga laguun ishee dhufee uffata ishee irratti mul'atee barsiisaan ishee waan ishee salphiseef qaanoftee of fannisuun akka duute himan. Poolisiin maatii barattootaa 200 tahan mana barumsichaa alatti walitti qabamuun mormii dhaggeesisan gaazii imimmanessituun bittinseera jechuun miidiyaaleen Keeniyaa gabaasaniiru. Keeniyaan bara 2017 manneetiin barnootaa meeshaalee dubartootni yeroo laguun isaan mudatu fayyadaman bilisaan rabsuu akka qaban seera baastee ture. Haa tahu malee ammallee koreen paarlaamaa biyyattii irraa maaliif seerichi manneetii barnootaa hunda keessatti hojii irra akka hin oolle qorachaa jira.. Haati shammarree of ajjeestee barsiisaan ishee'' xurooftuu''jedhee arrabsuun kutaa keessaa akka baatu godhe jedhan. Kun Lixa magaalaa Naayiroobii Kabiyaangee bakka jedhamuun beekamutti yoo tahu Jimaata darbe ture kan raawwate. Barattuun kun of harkaa paadii ykn meeshaa dhiiga ofitti akka xuuxuf dubartootni yeroo laguun dhufu fayyadaman hin qabdu jedhanii uffata ishee irra waan dhangala'eef gadi baatee akka bakkee dhaabbattu taasifamte jechuun miidiyaa Keeniyaatti himan. Barattuun kun waanta ishee mudate hundaa galtee harmee isheetti himuun yeroo bishaan waraabuu deemte akka of ajjeeste himan. Maatiin barattotaas waliin tahuun gara mana barumsichaa dhquun karaa cufanii mormaa turan. Pooliisiin dhimma kana dhagahee tarkaanfii fudhachuu dhabuun maatii barattotaa mufachiiseera. Poolisiin namoota mormiif bahanii karaa cufan shan adabuu beeksise. Manni barumsichaas cufamee jira. Hogganaan mana barumsichaa deebii hin kennine. Hogganaan poolisii naannichaa ammaoo du'a barattuu kanaa ilaachisee qorachaa akka jiru ibseera. Gabaasni UN 2014 bahe biyyoota Sahaaraan gadii keessatti barattota dubaraa 10 keessa tokko [1] sababa laguudhaan mana barumsaa hafu. Akkuma biyyoota Afrikaa kaanii dubartootni hedduun Keeniyaa keessaa meeshaa qulqullinaa yeroo laguu fayyadaman bitachuu hin danda'an.


Aadde Azeb Masfin: 'Gara caalu soorama Mallasif kennamun of jiraachisaa ture'

Aadde Azeb Masfin qabsooftuu gammeettii ABUT fi haadha warraa MM duraanii Mallas Zeenaawwiiti. Giifti Duree yeroo turanitti dura teessuu dhaabbata Waldaa Tigiraay Deebisanii Misoomsuu (EFFORT) turan. Erga abbaan warraa isaanii Obbo Mallas boqotanii immoo hundeessituu fi walitti qabduu boordii Faawundeeshinii Mallas tahuun hojjechaa jiru. Giifti Duree yeroo turanitti namoota dhibee sammuu qaban gargaaruuf hojii hojjechaa turaniin akka hedduu boonan dubbatu. Dhaabbilee kaan waliin tahuun hojii baay'ee akka hojjechaa turan himanii isaan keessaa Federeeshinii Dubartoota Itiyoophiyaan kan hundaa'e ''Gidduugala Gullit' '[Dhaabbata dubartoota daandii irratti daldalan deeggaru] yaadicha maddisiisuutii hanga xumuraatti shoora ol-aanaa akka bahaa turan yaadatu. Hojiin isaanii inni guddaan ammoo kan paartiin isaanii itti kenne akka tahes himan. ''Hojiin itti of ceepha'u osoo hin hojjetiin, hojii gaarii qofa hojjedhee bahuukootti nan boona, namni waan barbaade yoo jedhes,'' jedhan. Hiyyummaa irratti hojiiwwan hojjedhe hundinuu gaariidha jedheen amana jedhan. Abbaan warraa isaanii MM duraanii erga du'aan boqotanii Hagayyi darbe waggaa 7ffaa isaaniiti. Haa tahu malee Aadde Azeb Masfin waggoota darban keessa maal hojjechaa turan? Amma hoo maal hojjechaa jiru?Ayyaana waggaa haaraa sababeeffachuun gaaffiif deebii waliin taasisneerra. Eessa jiraatu: Namootni baay'een biyya keessa hin jirtu anaan jedhu. Al takka takka bahee kanan deebi'uun ala Finfinneen jiraachaa jira. Erga abbaan warraa keessan Obbo Mallas du'anii masaraa mootummaa dhaqxanii beektuu? Yeroo baay'ee deemee hin beeku. Miseensa Koree hojii raawwachiftuu yeroon turetti guyyaa tokkoof lama waajjira Ministira Muummee deemee beeka. Walgahiinis achumatti waan gaggeeffamuuf. Kanaan ala garuu hin deemne. Deemuus hin barbaadu. Bara bulchiinsa Abiy Ahimed jechuudhaa? Eyyee! Dhiyoo kana walgahiif waanan deeme natti fakkaata. Garuu yeroo baay'ee hin deemne. Masaraa mootummaa keessa waggoota dheeraaf ijoollee keessan waliin waan jiraachaa turtaniif hin yaadnee? [Callisa]... Gaafan achiin darbu illee homaa natti hin fakkaatu. Sababni isaas achiibaafamuu koo irrattii.....Mallasiin awwaaleen bahe waan taheef. Isa irratti ammoo masaraa mootummaa keessa hojiin nuuf kennameeti kan akka qabsaa'otaatti jiraanne. Masaraa mootummaa keessaa Mallasiin awwaalleen baha jedhee yaadee hin beeku. Lamaan keenya waliin baanee akkuma lammii Itiyoophiyaa tokkotti bilisa taanee sochoonee guyyaa itti waliin jiraannu yaadaan ture. Anillee nan deddeema ture. Mallas garuu yeroo itti sosocho'u hin arganne ture. Achumatti akka  hidhamee taa'etti achumatti awwalee bahuun koo na gaddisiisa. Masaraa Mootummaa caalaa Bataskaana Sillaasee gafan seenu natti dhagahama. Masaraa mootummaa gaafan ilaalu sa'aatii Mallasiin awwaalee deebi'e sana qofan yaadadha. Maaliif akka tahe beekuu baadhus inni kaan sammuukoottiyyuu hin dhufu. Iyyi ... reeffi isaa yeroo bahuu fi fudhee galu....naasuun isaa! Dhuma irrattis achi keessa yeroo baanu rakkoo guddaatu ture. Kana kanatu akkan hin yaadanne na godhe natti fakkaata. Erga abbaan warraa keessan du'anii waggaa torba guuteera. Ergasii maal hojjechaa turtan? Hojii paartii irra miti kanan jiru. Ofiikoofi ijoolleekoo waanan ittiin jiraachisu qajeelchuufan kufee ka'aa ture. Dabalataan hojii abbaa manaakoo itti fufsiisuuf, barreeffamoota isaas maxxansiisuuf ragaalee gargaaran hundan qindeessaa ture. Galii ittiin jiraattan argachuuf maal hojjechaa jirtu? Daldalatti seenuuf yaadaan jira. Akkamiin akka hojjetamu, maallaqa ittiin jalqabuufi akkamiin argachuu akka danda'u irratti ykn namoota waliin tahuun hojjechuuf...hanga ammaatti dhaabbilee garaagaraa waliin mari'achaan ture. Paartiin koo hojii daldalaa irratti na ramadee hojjechaa waanan tureef dhuunfaakoof waanan hojjedhe hin qabu. Ummataafan hojjedhe. Umatatti dabarseen... namoota naharkaa fuudhu jedhamanitti dabarseen harka qullaakoo bahe. Irra caalaa kanan jiraachaa ture kaffaltii sooramaa Mallasiif kaffalamaa tureenidha. Maatii irraas asiis achiis .. jedheen jiraachaa ture. Ammaan booda garuu hojii dhuunfaakoon hojjedha. Miindaan sooramaa abbaa warraa keessanii hammami? Ji'atti naannoo Birrii 14,000 natti fakkaata. Mallas waliin bultoo dhaabdanii waggaa meeqa turtan? Eeyyee ABUT [TPLF] cidha guyyaa eeyyame irraa eegalee waggoota 25/26'f hanga guyyaa du'a isaatti waliin turre. Ijoollee sadii waliin qabna. Isheen tokko gammoojjii keessattidha kan dhalatte. Lamaan hafan ammoo Finfinneettin dahe. Waa'een isa tokkoo yeroo baay'ee namaaf hin galu. Kan isa dahu ana miti. Haadha qaba garuu kan hiriyyaa keenyaa du'aan boqatee Kinfee Gabremedindha kan guddisne. Ijoolleen keessan hunduu isin waliin jiraatu? Amma sagantaa du'a abbaa isaanii yaadachuuf nabira galanii turan. Tokko gara biyya alaa deemeera. Sadan isaanii garuu na waliin jiraatu. Egaa of danda'aa jiru. Eebbifamaniiru. Kan barumsa hin xumurres jiru. Barreeffamoota abbaa warraa keessan akka walitti qabaa turtan nutti himtaniittu. Hangam baay'atani jennaan waggaa hammanaa isin jalaa fudhate? Waggaa darbe beeksiseen ture. Kan ofi isaatii barreesse, inni barreessuun isaanii kan mirkanaa'e, kana dura maqaa paartiifi mootummaan bahaa kan turan dabalatee kitaabonni qixaa'an saddeet jiru. Walumaa gala garuu gara 30 ni ta'u. Kunneenis, haala yeroo darbe turen maxxansuurra ol kaa'utu gaariidha jennee ol keenye. Rakkoon bajataas nu qunname ture. Maallaqa qabnuufi kan arganne guutummaatti iddoo bashannanaa irratti waan baasneef nu hanqate. Inni waa'ee dimookiraasii barreesse dhihoo maxxanfama. Waa'ee qonnaafi kaan dhaloota dhufuf fayyadu jenne yaadnes yeroo dhihootti ni maxxanfamu. Keessumaa dandeetti inni mariiirratti qabu, dursee hubatuu isaa, akka inni wantoota xiinxaluufi kaan waggaa kana keessa maxxanfamu jedheen amana. Kanneen qixaa'an 8 yookiin 11 ni ta'u. Kanaaf, kitaabonni saddeet qixaa'aniiru jechaadhaa? Eeyyee. Dizaayinii xumuraa qofatu hafe. Lamaan garuu dizaayiniin isaanii waan xumuramef dhihootti maxxanfamu. Eessatti maxxanfamu? Vooliyuumii (jildiidhaan) waan eegalleef qolli isaa waan rakkisaa ta'ef hammi tokko alatti maxxanfama. Baay'een isaa immoo asumatti maxxanfame kanneen dubbisuu fedhan bira akka gahu goona. Walumaa gala kitaaba meeqa qabu? Walumaa gala, kan inni barreesse 30 olidha. Sanadootniinni qopheesse baay'eedha. Amma qorannoowwan isaa amma akka maxxanfaman kan hin feenes ni jiru. Kan Afaan Ingiliziin qophaa'aniifi gurguddaa ta'anis jiru. Amma garuu kan maxxanfamuf qophaa'an 8 dha. Kana sirreessuuf kan isin gargaaru eenyu? Intalli koo guddoo na waliin hojjetti. Isheen faawundeeshinii abbaashee waliin hojjetti. Kaan kan faawundeeshinii jalatti hojjetaman ni jiru. Sanadoota baay'ee ani waanan beekuf waggoota muraasa darban callisee adda baasaa kanin ture ana. Kan inni harka isaatin barreesse nabira waan turanif natu qindeessaa ture. Iddoo bashannanaa irrattis akka hojjetaa jirtan nutti himtaniittu. Maalirra gahe? Iddoon bashannanaa kuni tulluu Gullaalleerratti argama. Baay'ee guddaadha. Bal'ina isaa amma sirriitti hin yaadadhu. Garuu, mana kitaabaa, giddugala qorannoo, akkasumas kutaalee ciisichaa keessummoota qorannoof dhufanif dhihaate qaba. Galma walgahiifi bakkatti qilleensa fudhatan qaba. Gara caalu biqiltoota biyya keessaan uwwifame. Karaa namni irra deemuus seenaa akka ibsuf hojjetaman. Yeroo du'a isaa waggaa 7ffaa yaadachuuf sagantaan taasifame suuraan isaa darbe darbe kaa'ame ture. Ogeessota beekaniin dhalootaaf akka darbu itti yaadame kan hojjetamedha. Tokkon tokoon isaanii ergaa ofii qabu. Bareedinas qabu. Yoom banama? Dhihootti banama. Yoom akka ta'e garuu hin beekamu. Waan hundi erga qixaa'ee booda banuu barbaanne. Hojiilee kanneen hojjachuuf deggarsa  qarshii eessaa argattan? Eega  Mallas wareegame booda fawundeeshinii hundeessuuf biyyoota ollaarraa, naannoolee biyya keennaarra, mootummaan federaalaa fi kan biroos…maallaqni ummatarraa walitti qabamee ture. Maallaqa san guutummaatti gara kanatti fidne. Maallaqni gara maatii dhufe tokkollee hin jiru. Nuti wanti kuni akka hambaatti akka hafu barbaanneeti. Kanaafuu, ijaarsi isaas kanaaan xumuramaa jira. Baasiin kitaabichaas? Eeyye! Deegarsa godhame saniin. Akkawuntii mataasaa qaba fawundeeshinichi. Fawundeeshinichi immoo baasii hundasaa cufa jechuudha. Kunis immoo waggaa waggaadhaan odiitii godhama. Gaheen keessaan fawudeeshinii kana keessatti maal inni? Azeeb: Akkuma sitti himetti… wanni guddaan barreeffamoota Mallas bittinaa'anii jiran qopheessu ture. Dhaabni ABUT ana koreesaanii keessa na baasuun isaan anaaf carraa guddaa ture. Yeroo hin argadhu ture silaa. Itti yaaduus hin danda'u ture. Dursa kan kenneef; barreeffamoota ana bira jiran, kan yaaddadhuu fi bakka biraa jiran walitti qabuu ture. Gamaaggamni fi tarkaanfiin dhaaba ABUT garam deema jira? Waan kana qopheesse 'digitaalaayiz' godhuu fi namoota danda'aniif dabarsuu yeroo dhihoo kanatti xumure. Xiyyeeffannoon kiyya guddaan sanadoota Mallas qopheessuu; yeroo qopheessu immoo dubbisuuf carraa guddaa argadhe. Hojiin kiyya guddaan isa ture. Darbee darbees wantoota hojjadhu biroos turan. Isa kana waan goolabeef gara hojii biraatti ce'uu qaba jedhee yaada. Dhimmi giddugala dhukkubsatoota sammuu Gafarsaa hoo akkam ta'e? Yeroo san ijaarsa isaa xumurree furtuu isaa kenninee jira. Ministirri Fayyaa hospitaala Amaanu'eel waliin akka bulchu ture kan goone. Giddu galichi banamee akka hojjatuuf saayikaatiristoota hordooftoota amantaa kaatolikii ta'an 'biraazars' kan jedhaman akka tajaajilaniif biyya alaarra fidnee jirra. Waggoota afurii hanga shanii tajaajilanii jiru. Yeroo ammaa kanatti Ministeera Fayyaa jala jira. Gahee kiyya kan ture giddu galicha ijaarsasaa xumuree; giddugalicha gurmeessuu fi Ministeerri Fayyaa akka hordofu godhuu ture. Ammatti Ministeera Fayyaa jalatti tajaajila kennaa jira. Kaayyoon keessan inni fulduraa maal? Hojiin guddaan kiyya jedhee kan amanu bakka bashannanaa maqaa Mallasiitiin jiru xumuraa waan jiruuf ummataa banaa akka ta'u  godhuudha.  Kanaafi fi ijoollee kiyyarratti xiyyeeffachuu barbaada. Hojiilee dhuunfaa fi jireenya dhuunfaa kiyya waan ittiin bulchuu jalqabuu barbaada. Gama kamin kan jedhuu fi akkamitti kan jedhuuf yeroo xumuru kan ifa taasisu ta'a. Yeroo boqonnaa keessan akkamitti dabarsitu? Biqiltuu naan jaalladha. Yeroo kiyya abaaboo  fi biqiloota waliin dabarsuu filadha. Mana kiyya nan jaalladha. Mana kiyyaan ala bakka biraa deemuu hin fedhu. Akka hojii baheen gara mana kiyyaati kan galu. Ispoortii, deemsa miilaa nan deema. Karaa dheeraa deema. Darbee darbee gaaras nan baha. Yeroo of qorachuu barbaadu nan baha. Gaara kam baatanii beektu? ee...Shiroo meedaa gara Inxooxxoo Maariyaam bahee beeka. Abbaan warraa keessan sirboota Asteer Awwaqe akka jaalatan yeroo dubbatan dhagenyeerra. Isin hoo? Dhiibbaa Mallas natti fakkaate Asteeriin baay'ee jaalladhaan. Albamiin  ishee konkoolaataa kiyya keessaa bade hin beeku. Sirboota haarawa ishee nan dhaggeeffadha. Yeroo baay'ee sirboonni ishee waan jireenya dhuunfaa kiyya waliin walitti dhihaatuuf irra deddeebi'ee dhaggeeffadha. Sirboota Tigiriffaa biroos nan dhaggeeffadha. Sirboota kam fa'atu jireenya keessan waliin deema? Mee tokkoo lama nutti himaa? Mudannoo baay'eetu jiru...  (Kolfa) fakkeenyaaf sirba yeroo tokko sirbite tokkotu jira. Waa'ee namaa kan sirbite tokko. Yeroo sanitti dhaaba ABUT keessatti wal qoodamiinsi ture. Inni kun mudannoo an mudate waliin kan waliin deemu ture. Galatoomaa! Galatoomaa isinis.


Shammarreen deessee daqiiqaa 30 booda qoramte qabxii olaanaa fidde

Shammarreen Godina Iluu Abbaa Boraa, yeroo darbe deessee daqiiqaa 30 booda qoramte qabxii olaanaa fidde. Almaaz amma mucaanshee kan baatii sadii ta'eera. Mucaashees Abdii Boruu jechuun haala yeroo sana itti qoramteen wal qabsiisuun firoonniifi ollaan akka maqaa moggaasaniif BBC'tti himeera abbaan mucaa Obbo Taaddasaa Tulluu. Maqaawwan biraas mucichaaf baheera. Shamarree Almaaz 'Ididiyaa' hikkaansaas akka kitaaba qulqulluutti jechuun 'Galata Waaqaa' jechuun akka moggaafte himan. Shamarre Alamaa Daras dubartoota bara darbe qormaata kuttaa 10 wayita fudhatamuutti dahan keessaa tokko. Isheenis deessee daqiiqaawwan 30 booda qormaata hojjatte. Jiraattuu godina Illu Abbaa Boraa Magaalaa Mattuu kan taate Almaazi deessee daqiiqaa 30 booda sireee hospitaalaa irrra teessee osoo qormaata hojjattu isiin dubbisuusuun keenya ni yaadata. Haala akkasitiin qoramte qabxiin isheen galmeessites maatiitti gammachu umeera. Isheenis qabxii 3.0 fiduun gara kutaa 11tti dabarte joirti. ''Wayitan qoramu dhukkunniin natti dhagahamaa waan tureef qabxii hangasi naaf dhufa jedhee hinyaadne ture. Amma yoo argu ammoo baayyee gamadeera,'' jetti Almaaz. Almaaz akka jetuutti osoo qormaatarra ciniinsuun itti dhufu baate qabxii kana caalu fidu akka dandeessu dubbatti. Qormaata qofas osoo hintaane baatiiwwan barnootaa hunda garaatti baate barataa turte. Ulfi baatii jalqabaarratti baayyee ishe rakkisulleen, booda keessas akka garaatti olka'anii adeemuufi rafuuf rakkataa akka turte dubbatti. ''Siriiyyuu galgala rafuun waan natti hintolleefu taa'een qo'adha ture,'' jechuun haala hintollee attamiin gara qabxiitti geedaru akka dandeesse himiti. Almaaz gaa'ilaa waggaa afur guutte jirti. Hanga waggaa torbaatti maatii ishee waliin guddatulleen, isaan booda firoota si barsiifna jedhaniin gara magaalaa akka dhufte himti. Tibba sanattis mana keessatti hojii waan itti baayyatuuf barnootashee yeroo garaa garaatti addaa kutuuf dirqamte turte. Isaan kan ka'ee gaa'ila dhaabbachuuf akka murteessiteefi kana boodas barumsa addaan osoo hinkutiin asi gahu dubbatti. ''Abban manaa kiyya akkan baradhu qofaa barbaada. Yeroo hundas jabaadhu baradhu jechuun na jajjabeessa,'' jechuu deeggarsa abbaa warraashee himti Almaaz. "Mucaan gudataa yoo dhufu jaalala nama qabsiisa,'' kan jettu Almaaz wayita mucaashe ilaaltu cinqii keessa turte hunda, akka yaadattu himti. Almaaz abbaa warraasheetiin alattis barsiiftoonnii fi barattoonni deegarsaafi kunuunsa akka taasisaniif himti. Oggeessa hojii mukaa kan ta'e abbaan warraashee Obbo Taadasaa Tullu wayita qormaataa sanatti osoo Almaaz micuun qabamte hospitaala keessa jirtu ture akka nagaa deeessu amanuun qormaanni jala akka hindabarreef haala mijjeessuuf gara biiroo barnootaatti kan imale ture. Achumaanis nagaan dahunshee bilbilaan itti himame. ''Haati warra kiyyaa ulfa taatee baayyee cimtu turte. Wayita deemtuus akka waan ulfa hinturreetti ture. Mana keessa anaafi ishee qofa waan turreef anis gargaaruuf yaaliin taasisa ture,'' jedha. "Erga qormaanni eegalameen booda ciniinsuun eegala jedhee sodaan qaba ture. garuu durseeti dhufe. Isheen qormaatichaan dura deesse. Anis baayyeen gammade'' jetti. Obbo Taadasaan akka jedhaniitti Almaaz osoo qormaata irratti ciniinsuun eegalu baate qabxii kana caalu galmeesisuu dandeessi turte jechuun kana duras barrattu sadarkaa ta'ushee ereera. Haa ta'u malees haala sana dandamachuun qabxii amma argattee kana galmeessunshee akka gammaachise hindhoksine. Qabxiin gara kutaa 11 ittiin galamu kan idileetiif, galgalaa fi kanneen dhuunfaan qoramaniif dhiirootaaf 2.00 fi isaan ol yoo ta'u dubartootaaf ammoo 1.86 fi isaan ol ta'u ejjansii qormaata biyyoolessaa irraa himamunsaa ni yaadatama. Tibba qormaata biyyaalessaa kanattis gutuu biyyaatti dubartoonni 28 dahusaanii ni yaadatama. garuu isaan keessaa meeqasaanii akka gara sadarkaa itti aanutti darban adda baasuuf yaaliin taasifne nuuf hinmirkannoofne.


'Dubartootaaf kaka'umsa ta'un barbaada,' Pirofeesar Istar Dufloo

Pirofeesar Istar Dufloo badhaasa Noobeelii kan Ikonomiksii bara kanaa argachuu isaaniin baay'ee gammaduu isaanii ibsan. Badhaasni kunis 'dubartoota hedduuf kaka'umsa ta'a', jedhan. Hayyuun diinagdee kuni hayyuulee kaan lama waliin ta'uuni badhaasa kana kan fudhatan. Kanneen waliin fudhatan keessaa tokko immoo abbaa warraa isaaniifi yeroo isaan digirii sadaffaa isaanii hojjetan supparvaayizara isaanii kan turan Abhijiit Baanerjii tokkodha. Kaan immoo Mikaa'el Kireemar jedhamu. Dhaabbati badhaasicha kennu, Akkaadaamiin Saayinsii Royaal Iswidiish, qorannoon hayyuulee kanaa ''hojii hiyyummaa hir'isuuf hojjennu daran humna nutti hore, '' jedheera. Erga badhaasichi bara 1969 eegale as dubartiin yoo fudhattu kuni kan lammataati. Umrii 46'tti dubartii umrii kanaan argataniidhas. Qorattoonni sadan badhaasa kana argatan qorannoon isaanii hawaasa Hindiifi Afrikaa keessatti hiyyummaa keessa ture irratti qorannoo taasisaniini. Qorannoon kuni invastimantiin kam ummataaf akka faayidaa qabuufi dhiibbaa inni jireenya hawaasa hiyyuummaa keessa jiru irratti qabu irratti kan xiyyeeffatedha. Pirofeesar Banerjeefi Pirofeesar Dufloo Inistitiyuutii Tekinolojii Maasaachuseetitti (MIT'tti) kan hojjetan yoo ta'u Pirofeesar Kireemar immoo Yunivarsiitii Harvaard hojjetu. Hayyuuleen sadan kunneen badhaasa dolaara 915,000 (birrii miiliyoona 26 ol) ni badhaafamu. Badhaasni Noobelii Ikonomiksii badhaasa tokkicha Alfireed Noobelin hin hundoofnedha. Badhaasni kuni Baankii Giddugaleessaa Siwidishiin ''yaadannoo Alfireed Noobelif'' qophaa'e. Badhaasni jalqabaas bara 1969 kenname. Bara darbe, Wiiliyaam Nordihaawus fi Paawul Roomar kan badhaafaman. Qorannoon isaaniis akkatti jijjiiramni qilleensaafi tekinolojiin diinagdee irratti dhiibbaa qabu irratti xiyyeeffate. Bara 2017, Ikoonomistiin Yunaayitid Isteet Richaard Taaler hojii ''behavioural economics'' irratti hojjeten fudhatan. Erga badhaasichi bara 1969 eegale as lammiilee Ameerikaa hedduutu badhaafame.


Mormii wiixinee seeraa gaa'ila dura quunnamtii saalaa dhorkurratti

Lammiileen Indooneezhiyaa magaalaa Jaakartaa seera haaraa wal-quunnamtii saalaa gaa'ila duraa dhorku akkasumas pirezidaantii arrabsuun akka hin danda'amne jedhu morman. Poolisoonni magaalattiis namoota hiriira ba'an irratti gaazii nama imimmaanessu darbachuun bittimsaniiru. Wiixinee labsii wal-quunamtii saalaa gaa'ila duraa dhorkuuf ba'e kanarratti mormiin magaalota biyyattii biroo keessattis geggeeffameera. Wiixineen seeraa kun ulfa baasuus ni dhorka. Akka wiixinee kanaatti pirezidaantii arrabsuun seeraan ala. Wiixineen seeraa kun kan silaa paarlaamaatti dhiyaatee ragga'uuf ture yeroof tursiifameera. Lammiileen biyyattii garuu seerichi osoo nuti hin beekne hojiirra ooluu dand'a jechuun sodaa qabanirraa kan ka'e mormii eegalan. Akka wiixinee seeraa haaraa kanaatti namni tokko gaa'ila osoo hin raawwatin yoo wal-quunnamtii saalaa raawwate hidhaa waggaa tokkootiin adabama. Gaa'ila seeraan osoo hin raawwatin dhiirrii fi shamarreen mana tokko keessa waliin osoo jiraatanii yoo argaman ammoo hidhaa ji'a ja'aatiin adabamu. Ka biraan ammoo akkaataa seera haaraa kanaan pirezidaantii, Pirezidaantii itti aanaa, amantii, dhaabbilee mootummaa fi mallattoolee biyyaa kan ta'an kanneen akka alaabaa fi faaruu biyyaalessaa arrabsuun yookiin tuffachuun seeraan nama gaafachiisa. Rakkoon tokko osoo hin jiraatin yookiin ajaja ogeeyyii fayyaa malee ulfa baasuun ammoo hidhaa waggaa afuriitiin nama adabsiisa jedha seerri haaraan kun. Wiixineen labsii kun silaa guyyaa kaleessaa paarlaama biyyattiitti dhiyaatee ragga'a ture. Garuu Pirezidaantiin biyyattii Joko Widodo seerichi irra deebiin ilaalamuu qaba jechuun hanga Jimaata dhufuutti akka turu murteessan.


Saa'udii Arabiyaa: Lammiileen alaa wal hin fuune kutaa ciisichaa hoteelaa kireeffachuu hayyamte

Saa'udii Arabiyaan lammiilee biyya alaa wal-hin fuuneef kutaa ciisichaa hoteelaa kireessuu hayyamte. Kunis qaama viisaa biyyattiin kennituu taheera jedha mootummaan biyyattii Dubartoonnis kutaa ciisichaa hoteelaa qofaa isaanii kireefatanii turuu hayyamteetti. Kana dura jaalalleewwan kutaa ciisichaa hoteelaa kireeffachuuf kan wal-fuudhan tahuu mirkaneessuu qabu. Murtoon kunis tuurizimii biyyattii jajjabeessuuf  kan taasifame dha. Kana dura namooti wal-fuudhuu isaanii waraqaa mirkaneessu agarsiisniitu iddoo tokkoo buluu danda'u ture. ''Lammiileen Saa'udii hundi waraqaa eenyummaa maatiifi hariiroo isaanii waan mirkaneessu agarsiisuu qabu, yeroo kutaa ciisichaa hoteelaa kireeffachuuf jedhan'' jedha ibsi Koomishiniin Tuurizimii fi Hambaa Biyyaalessaa Saa'udii ''Kuni garuu tuuristoota biyya alaaf hin gaafatamu. Dubartoota lammiilee Saa'udii dabalatee waraqaa eenyummaa agarsiisnaan  hoteela kireeffachuu ni danda'u. Sirni viisaa haaraa kuni dubartoonnii fuula akka uffisan yoo gaafachuu baateyyuu uffannaa 'sirna qabu' akka uffatana gaafata. Alkooliin akkuma dhorkametti jiara. Biyyi addunyaa kanarraa rincicummaan beekamtu tuuristoota hawwachuuf jecha seerota ishee laaffisaa jirti. Ilmi mootii Mohaamad Bin Saalmaan jijjiiramoota qabatamoo tahan fidaa jira. Kunis, dubartoonnii konkolaataa akka oofan hayyamuufi eegduu imaluu akka danda'an dabalata. Haa tahu malee hojiin isaa kun ajjeechaa gaazexeessaa Jamaal Kaashogjiin wal qabatee amanamummaa isaa hir'iseera.


''Warri nama gudeedan kolaafamuu qabu'' mootii Zuuluu

Afriikaa Kibbaa keessatti mootiin gosa Zuuluu Goodwill Zwelithini yakka gudeeddii biyyattii keessatti hammaachaa jiru irratti wayita dubbatan furmaati isaa warri nama gudeedan kolaasuudha jedhan. "Tarkaanfii akkanaatu gudeeddii hambisa. Kana gochuudhaan sanyiin Zuuluu waan qaanessaa akkasii akka hin keessummeessine addunyaatti mul'isuu qabna. Kolaasnee itti agarsiisna.'' jedhan. Namoonni akka keenyaa seera kana hojiirraa oolchuu qabu jechuunis ajaja dabarsan. Mootiin Zuuluu kun ergaa kana kan dabarsan yakki gudeeddii Afriikaa Kibbaa keessatti akkaan heddummaachuun erga isaan yaaddesseeti. Afriikaa Kibbaa keessatti yakki gudeeddii guyyaa guyyaan gabaafama. Pirezidaantiin Afriikaa Kibbaa Cyril Ramaphosa torbee darbe paarlaamaarratti dhimma yakka gudeeddii biyya isaanii keessatti raawwatamaa jirurratti wayita dubbatan yakki raawwachaa jiru kan biyyoota waraana keessa jiraniitiin gadi miti jedhanii turan. Bara 2018 Ebla irraa eegalee namoonni 41,000 Afriikaa Kibbaa keessatti gudeedamaniiru. Kana jechuun daqiiqaa 15 keessatti yakki gudeeddii tokkoo ol ni raawwatama jechuudha. ''Kanaan dura dhaqna qabaa turre. Amma kanaa ol deemuu qabna. Irraa muruu qofa miti. Kolaasuudha. Kana wayita raawwannu seera mootii keenyaa duraanii 'Shakkaa' kabajuudhaani. Kabajaa fi jaalala biyyaaf jennee kana goona.'' jedhan mootiin Zuuluu kun. Quuqamtoonni mirga dubartootaaf falman garuu yakka suukanneessaadhaan nama adabuun homaa hin sirreessu jechaa jiru. Mootiin Zuuluu Afriikaa Kibbaa keessatti aangoo siyaasaa cimaa hin qabu, garuu gosa guddaa Afriikaa Kibbaa biratti fudhatama olaanaa qaba.


Gaazexeessituun Morookoo Haajaar Raayisoonii ulfa baasuun yakkamtuu taatee hidhamte

Gaazexeessituun Morookoo gaa'ila dura wal-qunnamtii saalaa raawwachuu fi ulfa baasuun himatamtee hidhaan waggaa tokkoo irratti murtaa'eera. Rogeessonni immoo kuni tarkaanfii gaazexeessitoota ijoo irratti taasifamaa jiruudha jedhu. Haajaar Raayisoonii kaadhimaa ishee waliin buufata fayyaa irraa yeroo bahan magaalaa guddoo biyyatti Raabaatitti Hagayya darbe qabaman. Gaazexeessituun ganna 28 ''dhiigni waan na dhangala'aa tureef wal'aansa barabaachan deeme'' jechuun himannicha haaltee jirti. Haajaar Raayisoonii gaazexaa dhuunfaa qondaalota mootummaa qeequun beekamuuf hojjetti. Gaazexeessituun gaazexaa Akhbar Al-Yaoum, himannaa irratti baname 'himannaa siyaasa' jechuun mormitee jirti. Poolisiin waa'ee maatiisheefi waan barreessitu gaafachuus dubbatteetti. Hijaaba gurraacha mataatti marattee tasgabbiidhaan dhaddacha Raabaat jirutti kan dhiyaatte yoo tahu, isheefi kaadhimaanshee lammii Sudaan 'ulfa hin baasne' jechuun haalan. Abukaatoon ishee Abduulmoolaa El Maaruurii ''himannaa kanaan baayyee rifannee jirra'' jechuun Rooyitarsitti himeera. Ragaan buufata fayyaarraa dhufeefii ragaan seeraa bilisa ishee baasuu qaba turee, kana boodas ol ni  iyyannaa jedheeraa. Haalli gaazexeessituun kuni itti hidhamteefi hojiin gaazexeessummaa ishee hariiroo hin qaban jedhe. Buufatni fayyaa isheen itti wal'aanamaa turte immoo poolisiin eegamaa ture jedheera. Kaadhimaa irrattis hidhaan waggaa tokkoo yoo murtaa'u, hakiima ishee irratti immoo hidhaan waggaa lamaa murtaa'era. Hogganaan Human Rights Watch naannoo sanaa, Ahimad Beenchemsii himannicha ''haqa dabe, sarbaa mirga dhala namaafi haleellaa bilisummaa nama dhuunfaa irratti taasifame jechun himannicha mormeera.


Brijid Kosgei: Haadha ijoollee lakkuu fi riikardii addunyaa

Atileetooni yeroo hedduu qabxii gaarii akka argataniif wanti ta'e akka isaan kakaasu dubbatu. garuu atileeti Birijid Kosgeef ammoo rakkina yeroo ijjoollummaashee dabartiseetu cimina kennuuf dubbatti. ''Haalaan itti eegalee yoo yaadadhu rakkinni nu keessa dabarree guddataa jira. Kanaafu jireenya sanatti deebii'u akkan hinqabaannee ofi himuunan kiyyas akkan fiixaan bahiinsa argadhuuf na gargaareera,'' jechuun BBC'tti himte atileetiin Keeniyaa kan umuriin waggaa 25 tun. Erga maaraatonii ittiin mo'attee kan jalqabaa figdee waggaa afur ta'eera. Kosgiin amma seenaa feegeenya km 42.2 tiin dubartii saffistuu ta'uun beekamti. Torban darbees US magaalaa Chikaagootti rikardii lammii Ingliiz Paawulaa Raadkilifiin waggoota 16 dura Landaniitti qabame cabsuun sakandii 18 foyyeessitee jirti. Rikardii ishee kan sa'aatii 2:14:04 kanas leenjisaa ishee Eeriik Kimaayoo waliin baatii jahaaf irratti hojjatan. Fulbaana keessa, Kosgiin Shaampiyoonaa Atiletiksii Addunyaa Dohaatti gaggeeffameeraatti biyyashee bakka bu'uuf affeerraa dhiyaateef didde. "Akka isheef dhiifama taasisaniif gaafannee sababii waan adda ta'e tokko raawwachuuf karoora qabanneef jecha. Waa'ee isaas hindubannee ture. Sababiinsaas ishees dhiibbaa irratti taasisuu hinbarbaanne waan ta'eef,'' jedha Kimaayoon. Naamusniifi kutannoon ishee ammoo waan yeroo hunda adda ishee taasisuudha. "Wayituma leenjiitii kaaste atileetii beekumsa qabdu ta'ushee sirriitti himu dandeessa. Baayyee naamusa kan qabduufi leenjii irratti gonkumaa duubatti hafu kan hinbarbaadneedha,'' jedha lenjiisaan ishee Ngisiriin. Birijiid ijoollee haadha ishee qofaan guddifaman torba keessaa tokko. Bakki itti guddattes Suluula Qinxamaa (Rift Valley) keessatti kan argamtu Kaawuntii Elgeeyoo Maaraakweetti. Bakki kunis lafa atileetoonni biyyatti bebbeekamoon irraa maddaniidha. Akkuma atileetota Keeniyaa kanneen ishee duraa hunda, Kosgeenis gara mana barnootaa sadarkaa tokkooffaa yoo deemtu ganama ganama ni fiigdi turte. "Manni barnootaa kiyyaa mana keenyarraa km 10 fagaata ture. Yeroo tokko tokkoos akka natti hinbarfanneef nan figa ture. Daandii kiyyarrattis wayitan atileetota arguutti. Anis akka isaanii ta'un danda'an ofiin jedhan ture,'' jetti. Achinis mana barnootaatti fageenya jiddugalaatiin dorgomu eegaltee. haa ta'u malee biyya bakka akka buutuuf gonkumaa hinfilatamne turte. Haadha isheetiin kanfaltii mana barnootaa kanfaluun cimaa itti ta'een boodas, bara 2012tii Kosgiin barnoot aishee dhaabuuf dirqamte. Wayita kanattis bara barnoota ishee itti xumurtu ture. ''Wayitan ani kutaa 10ffaa turettis kanfaltiin gara doolaara 1,500 ol ture. Haati kiyyas nan liqeeffadha jechuun akkan itti fufu na jajjabeessuuf yaalaa turte. Garuu anis ''amma yoomiitti liqeeffannee itti fufuu dandeenya?'' jedheen jetti. Amma umuriinshee waggaa 17 wayita ta'utti fiigicha haalaan cimsite qabachuu barbaadde. Kunis maatiisheefi kanfaltii mana barnootaa obboolaashee xixiqqoof kan haguugu ta'uuf jira. Hiriyaashee dhiiraa Maatiiw Kosgii waliin leenjii itti fufte. Innis amma kan abbaa warraashee ta'e jechuudha. Waggaa tokkoon boodas boqonnaa fudhachuun ijoollee lakkuu deesse. Haa ta'u malees haadhummaan kutannoo ishee irraa boodatti hindeebifneen. Bara 2015'tti bakkuma dhaabdee turte irraa kaasuun kaampii leenjii seenuun leenjiisaa isheen leenji'uu eegalte. Kaampiiwwan akkasiis Keeniyaa keesatti ateletootaaf akka xiyyeeffannaa isaanii haala jireenya isaaniirraa kaasuun leenjiicha qofa irra taasisaniif  haala mijjeessaaf. Atileetoota dubartootaatiif maatiisaanii irraa fagaatanii jiraachuuf murtee taasisuun yeroo baayyee murtee cimaadha. garuu kanneen murtee kana taasisaniis isaan deegarsa maatii gaarii qabaniidha. ''Abbaan warraa kiyyas akka omaa hinyaaddofne natti hime. Ijoolleef kunuunsa barbaachisu akka taasisu natti hime. Kanaafuu ani hojii kiyya qofarratti xiyyeeffachu akkan qabu waan natti himeef ijoolleenis torbaniitti wayitan gara manaatti deebi'uu qofa na argu amaleeffatan,'' jetti Kosgiin. Akkuma kaampicha keessatti leenji'uu eegalteen Sadaasa bara 2015tti figiicha maaraatonii jalqabaashee Portugaaliitti fiigde. Dorgommichas daqiiqaa afurii oliin fooggeessuun mo'atte. Murteen isheen maaraatooniif fiiguuf taasiftees qabxii gaarii galmeessuun eegalame. Wayita turtii leenjii kaampii ishee sanattis dorgomtooti maaraatonii hedduutuu ture. kanaafuu hiriiyyaa leenjii'ootaa argachuun isheef baayyee salphaa ture. Ammas saffiisa ishee fooyyeessuuf leenjiitoota dhiiraa waliin fiigaa jirti. "Isaan waliin leenjii'uun baayyee cimaadha. Sababiinsaas isaan baayyee saffiisu garuu ammoo yoon dadhabuuf jedhuu ''Lakkii, cimii itti fufii'' ofiin waanan jedhuufu na cimsa.'' Wayita ammaa kanattis dubartoota maaratooniif fiigala kan duraa bara 2019 keessatti argamti. Bara dhufaatti ammoo xiyyeefannaa ishee dorgommiiwwan ispoortii hunda kan akka 'Dorgommiiwwan Olompikaatti'' irratti kan fuulleeffatu ta'a. Amma haadha ishee gaafachuun gara mandaraatti deebii'aa jirti. Isheenis waan kana dura mo'attee irraa lafaafi mana bitteeffii jirti. Isaan boodas abbaa warraafi ijoollee ishee waliin yeroo akka dabarsitu dubbatti. ''Haati kiyya hanga na agartuutti na eegaa jirti. Isheenis wayitan ani rikardii cabseetti baayyee gammaddee jirti,'' jechuun gammachu maatii ishee ibsite.


Gaazexeessituun Morookoo ulfaa baasuun himatamte dhiifamni taasifamef

Gaazexeessituun Morookoo gaa'ela dura saalqunnamtii raawwachuuniifi ulfa baasuun waggaa tokkoof hidhaa akka turtu himatamte mootii Mohaammad 6ffaan dhiifamni taasifamuufi qondaaltonni himan. Ministeerri Haqaa akka jedhetti mootiin dhimma kana keessa harka galfachuun isaanii ''dhiifama'' agarsiisa. Hajar Raayisoownin umriin ishee 28 dha. Gaafa Roobii mana hidhaa keessaa yeroo jaalallee ishee dhiifamni taasifameef waliin yeroo baatu mallattoo injifanoo agarsiisaa turte. Rogeeyyiin akka jedhanitti dhimmi ishee haleellaa gaazexeessitoota walabaan hojjetan irratti kan xiyyeeffatedha. Biyya Morookoo keessatti gaa'ela dura saalqunnamtii raawwachuunis ta'e ulfa baasuun seeraan dhorkaadha. Aadde Raayisoownin gaazexaa mootummaa irratti qeeqa dhiheessu, Akhibar Al - Yawum, jedhamuf hojjetti. Himannaa irratti dhihaate ishiin ni balaaleeffatti. Akka ishiin jettutti kilinika magaalaa Raabaat jiru keessa jaalallee ishee lammii Sudaan waliin kan dhaqxe dhiigde jennaan wal-aannachuufi. Raayisoownin himannaa ishee irratti baname hiika siyaasaa qaba jettee turte. Ta'us, ji'a Fulbaana darbe ture murteen kan irratti darbe. Abbaan alangee himannaan gaazexeessituu kana irratti baname hojii ishee waliin wal hin qabatu jedha. Dabalataanis, kilinikii ishiin keessatti wal'aanamu dhaqxe illee poolisiin hordofaa ture jedhan. Manni murtii yeroos jaalallee ishee waggaa tokkoof akkasumas doktora ishee wal'aanes waggaa lamaaf akka hidhaman murteesse. Kan doktora gargaartu akkasumas narsiin kilinika keessa hojjettu badiin irratti argamus himannaan isaanii garuu akka adda citu ta'eera.


Aanaa Qimbibiit mana barumsaa Harootti kutaan addaa laguuf kenname jira

''Qulqullinni Marsaa Laguu Nama Hunda Kan ilaallatu dha.'' barreefama qubee halluu keelloon waraqaa guddaa beeksisaa balbala daree mana barumsaa Haroo sadarkaa 1ffaatti fannifame argine dha. Dareewwan dirree bal'aa mooraa mana barumsichaa irratti roga rogaan walqabatnii ijaaraman. Yeroo mooraa seennu yaaregni kan boqonnaa hin turre. Sagalee barattootaa barsiisaa jala bu'anii deebii deebisan, wacaniifi faarfatan nutti dhagahama. Dareewwan mana barumsicha keessaa kutaan xiyyoo roga isa tokkoorra argamu qulqullina marsaa laguuf kenname dha. Kutichi kutaa bal'aa tokkoofi dinqa lama qaba. Barsiistuu Taaddalach Masqaluu itti gaafatamtuu Gumii Qulqullina Marsaa Laguu shamarranii, Mana Barumsaa Haroo Sadarkaa 1ffaati. Kutaan bal'aa yeroo seenamu arginu ''shamarran dhiphuu tokko malee yeroo laguun isaanii itti dhufu daree kana galanii akkatti fayyadamaniif mari'anna,'' jedhan. ''Laguun uumama malee abaarsa miti, isinis kan dhalattan nutis kan dhalanne xuriin laguu waan jiruufi,'' jennee isaan barsiisna qulqullina dhuunfaa isaanii eeggachuu illee ni mari'atu. ''Shamarreen natti himachuu qaanoftee shamarree biraa ergattellee jirti'' Abbaan dhiiga qoloo mucayyoo isaanii irratti argan ''ni gudeedamte'' kan jedhanillee akka jiran, isaaniifis waamichi taasifameefi kutaa kana akka daawwataniifi hubannaa argatan taasifameera. Amma barattoonni dhiiraa otoo hin hafiin hubannoo qabu jedhu barsiistuu Taaddalach. Yeroo baayyee shamarran ganna 12 ol jiran sababa laguutiin mana barumsaarraa hafu. ''Shamarreen tokko ji'a tokko keessatti guyyaa afur yoo hafte waggaatti hangam hafti jennee yoo baay'isne hedduu dha.'' Kunimmoo barnoota isaaniin  boodatti akka hafan godha. Inumaayyuu takkaa shamarreen tokko qoloo ishee irratti dhiigni yoo mul'ate mana barumsaa cittee hafuu dandeessi jedhu barsiistuu Taaddalach. Kutaa marii keessa baanee golli golgaa balbala isaa saaqnee galle ifa dimismisaa'aa qaba. Achi keessa immoo dinqi dhiqannaa bishaan okkotee pilaastikaa utubaa irratti ol kaa'ame irraa bu'u qabufi bo'oo bishaan xurii keessa yaa'u qabu jira. Barsiistuu Taaddalach barattuun kamiyyuu yoo laguun itti dhufus yeroo itti hin dhufnes kuticha seentee bilisaan qaama saalaas tahe guutuu qaamashee dhiqachuu dandeessi jedhan. Kutaadhuma bira jirutti immoo ''shamarreen tokko uffatashee laguun jalaa tuqe jijjiirrattee miccachuu dandeessi'' jechuun barsiistuu Taaddalacha qoloo dheeraa/pijaamaa baratttoonni yeroof geeddaratanii deebisan nutti agariisan. Saanduqni giphii/kiisii adda addaa qabu kuticha keessa jiru: fooxaa, moodeesii, saamunaa, qoloo geeddaraa, uffata jalaa/paantiifi mi'oota qulqullina  shamarreen kunneen eeggachuu gargaaruuf tahan maqaa maqaan qoqqodaman baatee jira. Moodeesii miicamee irra deebiin faayidaarra ooluufii takkaa fayyadee gatamu ijoollee buusii qarshii lamaa, kana deeggaruuf buufataniifis ta'ee harka qalleeyyii buufachuu hin dandeenyeefillee ni kennama Firaashiin lamni gamaafi gamanaa diriiree afaa abaaboon babbareedduu irratti anceefame qabu dinqa boqonnaa keessa jira. Mataa duree firaashichaatti minjaalli xiqqoo kitaabolee barataa garaagaraafi raadiyoonii gurraacha ejjetaa halluu meetii qabu baatte jirti. Inni kun barattoonni laguun isaanii itti dhufe erga uffata geeddaratanii booda yookiin immoo yoo dhukkubni itti dhagahmu iddootti boqotanii dha. Hiriyyaan barattuu laguun itti dhufee waliin dhuftee shayee qaamashee ho'isuuf danfistiif. Kan laguun itti dhufe immoo yoo feete kitaabashee dubbifachaa yoo feete immoo raadiyooniii dhaggeefachaa haara galfatti. Barattuu Daansuree Balaachoo barattuu kutaa torbaati. ''Yeroon kutaa afur ture laguun mana barumsaatti natti dhufnaan ijoolleen natti koflanii na qaanessanii' jetti; ergasii mana barumsaa ciraadhumasaa hafuu akka yaaddee turtellee ni haasofti. Mariin barsiistuufi barattoota akkashee waliin wal argitee torbee lamatti taasiftu, ija jabina akka kenneef dubbatti. Otoo kutaan kuni hin banamneef tahee ''barumsa koottilee waan jabaadhu natti hin fakkaatu,'' amma yeroo laguun itti dhufu, kutaa qulqullina marsaa laguu isaaniif qophaa'e seeraan nan fayyadama jetti. ''Barattoonni laguun ji'aa kun yoo itti dhufu ijoolleen itti kolfu, sababa kanaan barnoota isaanii irraa ni harca'u. Barattoonni biroos wal wal irraa ilaalanii ni hafu,'' kan jedhan immoo barsiisaa Shittaa Mokonnin dha. Manni Barumsaa Haroo ambaasaaddaroota qulqullinaa dubartoota sadii dhiira tokko qabu qaba. Barattoonni kunneen torbee torbeedhaan waa'ee qulqullina mana fincaaniifi naannoo ni barsiisuu. Dabalataan barattoonni yeroo yerootti dhimma qulqullina laguufi naannoofillee hubannoo gama diraamaafi walalootiin akka kennan barsiistuu Taaddalach nutti himaniiru. Barattoonnifi barsiistoonni dhiiraa kutaa qulqulinaa dubartootaaf kenname kana bareechuuf akka mijaa'aa tahu gochuu irratti shoora guddaa akka qabanillee nutti himan.


Mihirat Kadiir: 'Yeroo hunda qophii akkasiirratti nan utaala kan fiigicha Irreechaa kun garuu adda'

Fiigichi Guddichi Irreechaa  Fulbaana 22, 2019 Finfinneetti gaggeeffamee dhimmoota ittiin yaadatamu keessaa tokko agarsiisa suura Tekuwaandoo shamarree tokkoo. Shamarreen kun ispoortii adda addaa, keessumaa ammoo Tekuwaandootiin seenaa tuullaa qabdi. Akka BBC Afaan Oromoo odeeffatetti sadarkaa idil-addunyaarratti gurra horatteetti. Yeroo ammaas Yunvarsiitii Finfinnee keessatti oggummaa barsiisummaatiin hojjataa jirti. Isheenis garee Ispoortii Biyyaalessaa Itoophiaas leenjisaa jirti. Turtii BBC Afaan Oromoo waliin taasiste kunoo itti dhiyaadhaa. BBC: Mee maqaa keeerraa ka'ii hodoftoota BBC Afaan Oromootiin wal bari. Mihirat: Maqaan kiyya Mihirat Kadiir jedhama. Kanan dhaladhee guddadhe Magaalaa Arsii Nagalleetti. Yunvarsiitii Finfinnee keesatti gargaartuu Lekchereraa ta'een hojjechaa jira. Dabalataanis Tekuwaandoon hojjedha. Gama Tekuwaandootiinis garee biyyaalessaatiif Leenjistuu gargartuu ta'uun tajaajilaan jira. BBC: Maarshaal Aartii [Tekuwaandoo] akkamiifi maaliif eegalte? Mihirat: Yeroo ijoollummaa koo ispoortii hojjechuun baayyisa ture. Kubbaas nan taphadha. Jiminaastikiis xiqqoo yalaan ture. Mucaan ani akka obboleessa kootti ilaalu tokkotu yeroo manni Ispoortii banamutti isheen ispoortii hojjechuu qabdi jedhee maatii koo amansiise.  Yeroo duraa abbaan koo didee ture garuu, haadha koo amansiifnaan qarshii naaf kennitee mana ispoortii Abdii Booruu jedhutti shaakkallii eegale. Leenjisaan kiyyas Abdiisaa Adam jedhama. BBC: Maarshaal Artii [Tekuwaandoo] kanaan hanga sadarkaa kamii deemteetta? Mihirat: Tekuwaandoo waggaa baayyeen dalage. Bara 1997 A L I yeroon kutaa 4 baradhun eegale. Amma [International ykn Global Master Licence) hayyama kan sadarkaa idil-addunyaan qaba. Leenjisuummaa (couching) leenji'uudhaaf ji'a tokkoof Kooriyaan ture. Kanaaf, yeroo ammaa Daanii sadarkaa 4ffaan (4th Dan) qaba. BBC: Hayyamni [International ykn Global Master Licence) ykn Daanii sadarkaa 4ffaan (4th Dan) jechuun maal jechuudha? Mihirat: Namni tokko Daanii tokko (First Dan) qaba jechuun digirii tokko qaba jechuudha. Kiyya ammoo Daanii 4ffaadha (4th Dan) [kolfaa....]. Akka biyyaatti nama muraasadha kan qabu, keessumaa akka shamarraniitti.  Hayyama kan 'Global Master License' jedhamu ammoo kan qabnu shamarran lama qofadha biyya Itoophiyaa keessatti. Hayyamni kun sadarkaa addunyaatti fudhatama qaba. BBC: Kooriyaa deemeera naan jette. Mee biyya kam kamitti leenjii fudhatte ykn dorgomtee beekta? Mihirat: Akka biyyaatti shaampiyoonaa Itoophiyaa yeroo shan taphadheen jira. Oromiyaadhaaf dorgomee warqee shanan qaba. Achiin booda gara Yunvarsiitii Finfinneetti ergan deebiyee, Yunvarsiitichaasfis taphachaan ture. Yunvarsiitii keessatti shaampiyoonaan ture. Akka Oromiyaattis, akka Federaalaattis taphattuu urjiin ture. Gara internaationaalaatti yeroo deebiyu, yeroo koo gara leenjisuu (couching) tan deebise. Garee biyyaalessaa keessatti waggaa lamaaf leenjisuun hirmaadheen jira. Kooriyaan alatti ammoo Taayilaand irratti, riiferii (murteessituu taphaa) ta'uudhaaf leenjii fudhadheen ture. Yeroo ammaa kanan irratti fuulleffadhee jiru leenjisuurrattidha. BBC: Mee sadarkaa kanarra ga'uudhaaf waan keessa dabarte nutti himi mee. Rakkoon  si mudate wayi jiraa? Mihirat: Yeroo baayyee ummanni keenya shamarran yoo gadi baatee ispoortii hojjette hin jaallatan. Kanaan alattis abbaan koo barumsarratti akkan cimu waan barbaaduuf dirqamaan hayyama haadhakootiifan deema malee baayyee rakkisaa ture akka maatiitti. Boodarratti ergan dorgommiirratti hirmaadhee qabxii fiduu jalqabee xiqqoo maatiinkoo na hubachuu jalqaban. Anis isaan booda ummannis shamarran baayyeen gara mana ispoortiitti erguu eegalan. Haalli Arsii Nagallee ture isaan booda baayyee gaarii ture. BBC: Yeroo amma garee biyyaalessaa leenjisaa jirta. Gosti ispoortii kun ammoo namoota biratti baayyee kana baratame hin fakkaatu.  Qaphxii Itoophiyaan dorgommiiwwan irratti argattus gadi aanaa natti fakkaata. Mee waan jiru nuuf ibsimee. Mihirat: Akka biyyaatti atileetiksii keessaa qabxii guddaa kan fidu Tekuwaandoodha garuu miidiyaan beeksisuu maluuf nuuf taasisaa hin jiru. Abbaan qabeenyaas kan gargaaru baayyinaan hin jiru. Garuu ijoollee ciccimoo baayyee qabna. Keessumaa Oromiyaarraa ijoollee baayyee ciccimootu ba'aa jiru. Akka biyyaalessaatti tapha guutuu Afrikaatiif Morookoo turre. Achirratti ijoolleen qabxii fidan ijoollee Oromiyaarraa ba'anidha garuu akka biyyaatti wanti isaaniif godhamaa jiru waan tokkoyyu hin jiru. Ijoollee baayyeetu jira garuu qabxii yeroo fidnu wanti argama kan nama gammachiisu miti. Qabxii fiduudhaaf yeroo kenninnee baayyee hojjenna garuu namni baayyinaan nama gargaaru hin jiru. BBC: Mee oolmaan guyyaan kee maal fakkaata? Ganamaa hanga galgalaatti akkamitti dabarsita, maal fakkaataa? Mihirat: Gareen biyyaalessaa shaakala yoo qabaanne ganama saatii 11:00 irrattin mana kiyyaa ba'a. Taaksii qabadheen bakka leenjii deema. Bakka leenjii hanga saatii sadiitti yoon ture, isaan booda ammoo barumsa waanan qabuuf gara Yunvarsiitiin deema. Saatii 10:00 irratti yeroon barumsakoorraa deebi'u gara garee biyyaalessaan deema. Leenjii galgalaaf deemeen, hanga saatii 1: 00'tti leenjiirra turree gara manakoottan gala. Taaksiin yoo hin jiraanne egaa lukaan deemuudha [kolfaa..]. Oolmaa koo baayyee ko'uma qaba. Fiigaadhuma oolla. Yeroo akkanaa irratti kan hin hojjenne taanaan ammoo baayyee ulfaataadha. Dirqama hojjechuun qaba, dirqama ammoo of foyyeessuun qaba. Barumsaanis of foyyeessuun qaba. Barumsi kamiyyuu osoo itti hin dabalamiin ispoortiin kamiyyu faayidaa hin qabu. Ani har'a kanan as ga'e waanan baradheef. BBC: Barumsa Saayinsii Ispoortii maaliif filatte? Mihiret: Dur yeroon dorgommiirra ture wanta baayyee kanan ilaalutu jira. Barsiisaan kiyya nama baayyee baratedha. Nama nuti akka barannuufi guddannu barbaadudha. Barumsa kiyyarrattis waanan cimtuu tureef ispoortiis barumsas akkan wal ladda qabadhee deemuu barbaada. Inni yeroo baayyee ispoortii barachuuf barbaada ture. Akka biyyaatti namoonni Tekuwaandoo barsiisan gaariin hin turre. Innis namni ispoortii hojjetu kana barumsaan deggeree deeme wanta guddaa hojjechuu barbaada jedha ture. Anis kana nan amanan ture. Waa'ee saayinsii ispoortiis yeroo baayyee nan dhaga'a. Maatiin kiyya garuu hin barbaadan. Achumarraan anis waa'ee dippaartimentichaa namarraa gaggaafachuun jalqabe. Yeroon yunvarsiitii guutun, Yunvarsiitii Finfinneen guute. Muummeen baradhus Komputeeshinaal saayinsii guuteen yeroo dhufe Yunvarsiitii Finfinnee na ga'e; kollejiin barbaadus na ga'e. Saayinsii Ispoortii seenuuf ammoo qormaata ture. Anis qorameen nama dhumaa ta'een darbe. Of afoo ispoortii kana guddisuudhaaf waanan yaadaa tureef, dirqama barachuun qaba jedheen of amansiiseen itti seene. Isaan boodas barumsa qabxii gaariidhaan xumuren barsiiftuu ta'een itti fufe. BBC: Maal maal barsiifta? Mihirat: Ergan muummee sana seenaa amma waggaa sadaffaa keessan jira. kanan eebbifames 2008 A L I ture. Yeroon eebbifamu qabxii olaanaa waanan qabuuf achuma keessatti na hambisan.  Yeroo jalqabaatiif shamarra qacaranis muummee barnootaa sana keessatti. Isaan boodas akka ani waan baayyee baruuf waan baayyeetiin na gargaaran. Keessumaa dura ta'aan muummee keenyaa shamarran bakka guddaa akka ga'an barbaada ture. Durumaaniyyu 'Graduate assistant] ta'ee waan jalqabeef yeroo duraa barsiisota waliin akka gargaarsa shaakalaa kan akka kubbaa miilaa jiminaastikiifi atileetiksii ta'een seenaa ture. Amma garuu maastersii koo Manaajimantii Ispoortiin barataan jira. Barana Waaqayyo wajjin nan eebbifama jedheen yaada. BBC: Jireenya kee baayyee ispoortii keessatti dabarsite. Jireenya ispoortii keessatti waan rakkisaa keessa dabarte ykn mudannoo yaadattu qabdaa? Mihirat: Yeroon ispoortii keessa ture, Tapha Guutuu Oromiyaa kan bara 2003 irratti, Shaashamanneerratti qopha'ee ture. Achirratti mo'adheen ture, taphattuu urjiis ture. Garuu namoonni baayyeen yeroo na ilaalan xiqqoon itti fakkaadha natti fakkaata, yeroo sana Tapha Guutuu Itoophiyaarratti hirmaachuuf ammoo qophiirran ture. Garuu akka tasaatti leenjisaan maqaa koo nama biraa galchee ture. yeroo sana abdii kutadheen ture sababiin isaas yeroo sana baayyeen hojjedha ture. [Kolfaa] amma yeroon isa irra deebiyee yaadu baayyee na gaddisiisa. Ergan keessa darbee garuu wanti jireenya ofii keessatti uumamu waan gaariidhaaf jedhee waanan amaneef itti dhiiseen jira. Garuu baayyee gaddeen ture, leenjisaa koos rakkiseen ture. Barusa kiyyallee itti fufuun baayyee na rakkisee ture. Dorgommichaaf baayyee qophaa'een ture, taphattuu urjii ta'ees filatameen ture. Kun jiruu Tekuwaandoo koo keessatti waanan dagadhu natti hin fakkaatu. BBC: Fiigicha Irreechaa Guddicharratti hirmaattee ture. Mee fiigichi akkam ture? Mihirat: Fiigichi baayyee bareedaa ture. Ani qophiin Oromoo ilaallatu yoo jiraate hin hafu.  qophiin akkanaa kun yeroo jiraatu ummanni keenya bakka adda addaatii dhufee irratti hirmaata. Sun ammoo baayyee na boonsa. Baayyee na gammachiisa. Nama baayyeen achitti arga. Qophii akkasii kanarraa yoomiyyu hin hafu; nuti tokko taanee yeroon achitti argu bayyee na gammachiisa. Hiriyyoota kiyya waliin bakka ummanni Oromoo walitti qabamu hin hafnu, waliin dabarsina. Fiigicha Guddicha Irreechaa baranaa kanarrattis hiriyyoota kiyya waliin waliif bilbillee irratti argamne. Suura achitti kan na kaases Lataa ture...[kolfaa], isas baayyee galateeffachuun barbaada. T-shartiis dhabeen ture. Kan T-shartii naaf bites Mahaandis Galatoodha, isas galatoomi jechuun barbaada. IjoolleeNagallee baayyeetu ture. Isaan waliin bakka tokko turre. Ani suura ka'uudhaaf baayyee 'biiziin ture' [kolfaa..]. Hiriyyoota kiyyaanis achumaan galatoomaa jechuun barbaada. Ummata Oromoo kana bakka sana dhufee dorgommii sanarratti hirmaate mara galatoomaa jechuun barbaada. Baga Gammadne! Kana caalaa Irreecha dhufuuf baayyannee sirriitti fiiguu qabna jedheen amana. BBC: Suura ati Fiigicha Irreechaa irratti agarsiisa Tekuwaandoo agarsiisaa kaate sun namoota hedduu bira ga'e. Hedduu namoonni waliif qoodaa turan. Mee maaltu sitti dhaga'ame? Akkas ta'a jettee yaaddeettaa? Mihirat: Akkas ta'a jedhee hin yaadne dhugaa dubbachuudhaaf. Ani yeroo baayyee fiigichi yoo jiraate baayyinaan nan utaala. Qophii ispoortiin gara garaa yoo jiraate nan utaala. Suuras ofumaaf nan ka'a. Fiigicha Ireechaarrattis akkasuman godhe. Lataa waliin kanaan duras 'challenge' qabna. Gama ispoortiitiin yoo walitti dhufne na hin danda'u. Suura kana hirriyyoonni kiyya kaasuuyyu hin dadhaban. Suura baayyee kanan osoo utaaluu ka'e heddun qaba. Qophii akkasiirratti utaaluun anaaf waan yeroo hunda hojjedhudha, suurri kun garuu anaaf addadha. Sababiin isaa, fiigicha seena qabeessaafi adda ta'errattidha. Itti aansee ummanni Oromoo baayyee jaallatee jira. Anis irra deddeebiyeen ilaalaan ture. Namni baayyeenis baayyee maxxansaa ture. Kan dura mxanse 'Gulallee Post' ture, osoon ilaalaa jiruu hiriyyaan koo Dastaa Dhaqqaboo jedhamu UK irraa naaf bilbile. Isatu suura sana Feesbuukii koorraa fudhatee isaanitti kenne.  Ilaali suurri kee baayyee qoqqoodamaa jira. Ammaan booda 'famous' ta'aa jirta naan jedhe...[kolfaa]. Isaan booda, baayyee qoodamuu isaas argeera, yaada namoonni kennanis ilaaleen kolfaa, gamadaa ture. Baayyee gammadeen jira. Ummanni kiyya baayyee na beekee jira. BBC: Gara fuula duraatti maaltu na hafa jettaa? Mihirat: Amarratti ani karaarran jira jedheen yaada. Wanta baayee akkan hojjechuu qabu nan amana. Yunvarsiitii keessatti tajaajila bilisaan kennaa jira. Maatiin ijoollee qabatanii dhufanii mooraa keessatti leenjisaan jira. Ganna kana keessa ijoollee jaatama ta'an leenjisaan ture. Ummata keessatti baayyee hojjechuun fedha. Amma garee biyyalessaa irratti hojjechaa jira garuu kanarratti qofa dhaabbachuu hin fedhu. Gara idil-addunyaatti guddisuun fedha. BBC: Dhumarratti dhaamsa maal qabda? Mihirat: ummata Oromoo maraan galatoomaan jedha. Warra karaa feesbuukii na argitanii yaada naaf kennitanis galatoomaa, ulfaadhaan jedha. Leenjisaa koo, hiryyoota koos guddaa galatoomaa jechuun barbaada. Gara fuula duraa ammoo hundumti keenyayyu Irreecha Hora Finfinneerratti, kan Hora Arsadiittis wal haa garru. Irraa hin hafnu. Ani gaafa sana garuu Tekuwaandoo hin hojjedh sababiin isaa wayyaa aadaa koon uffadhee dhufa. Bakka sanatti Oromoon hunduu tokkummaan ba'ee aadaa ofii addunyaaf beeksissu qaba jedheen amana. Bara dhufuuf ammoo Fiigicha Irreecha Guddichaaf of qopheessaa. 'Challenge' haarawaa hedduu qabannee dhufna jedheen amana.


Ruwaandaan sagantaa sochii qaamaa dubartoota ulfaa labsite

Ruwaandaan dubartoonni garaatti baatan sochii qaamaa akka hojjetaniif sagantaa gargaaru labsite. Sagantaa sochii qaamaa dubartoota ulfaa yeroo jalqabaaf  magaalaa Kigaalii keessatti gaggeeffametti kan gammadan dubartoonni garaatti baatan mootummaan sagantaa kana cimsee itti fufsiisuu qaba jedhan. Sagantaa Sanbataa fi Dilbata ture kanarratti dubartoonni ulfaa 100 caalan hirmaataniiru. Qopheessitoonni sagantichaa kaayyoon sochii qaamaa kun dhaabbiin qaamaa dubartootaa wayita ulfaa akka hin badneef kan gargaaruudha jedhan. Dhaabbata Miti Mootummaa magaalaa Kigaalii jiru tokko kan hoogganu Nelsan Mukasa nama yaada kana fidedha. Nelsan Mukaasaan ilaachi dubartoonni wayita ulfaa sochii kamiyyuu dhaabuu qabu jedhu ni morma. ''Sochii qaamaa raawwachuu dhabuun haadhaa fi daa'imarratti akka balaa qabu namuu hubachuu qaba.'' Xumura sagantichaarratti dubartiin ulfaa Libérée Uwizeyimana wayita ulfaa gonkumaa sochii qaamaa hojjettee akka hin beekne BBCtti himte. ''Sochii qaamaa akkanaa hojjechaa waan hin turreef amma dadhabbiin natti dhagahama. Amma garuu dubartoota ulfaa kanneen biroo waliin sochii qaamaa wayitan hojjedhu hedduun gammada.'' Dubartiin ulfaa kan biraan Ruth Ntukabumwe sagantaan akkanaa irra deddeebiin gaggeeffamuu qaba jetti. ''Waan baay'ee nama gammachiisuudha. Sochii qaamaa ergan hojjedhee keessi kiyya hedduu natti tole. Daa'imni wayita sochootullee natti tola'' Ogeessi wal'aansa dubartootaa Dr Jean Nyirinkwaya dubartoota gara kilinika isaanii deeman hundaan ispoortii hojjedhaa jechuun gorsu. ''Bishaan daakuu,lukaan karaa dheeraa deemuu fi sochii qaamaa hojjechuun haadhaafis ta'e daa'imaaf baay'ee fayyada''


Paul Gascoigne tutuqqaa saalaan himatame dhaddacharratti imimmaaniin waakkate

Taphataan kubbaa miilaa duraanii beekamaa lammii biyya Ingilaand ta'e kun Paul Gascoigne jedhama. Dubartii tokko osoo baaburaan imalaa jiranii "dirqamaafi miira maal-dhibdeedhaan" dhungatte jechuudhaan himatamee mana murtiitti dhiyaate. Taphataan kun dhaddacharratti baabura keessatti yakka tutuqqaa saalaa raawwatteetta yeroo jedhamutti imimmaan roobsaa akka yakka kana hin raawwannee waakkateera. Taphataan ganna 52 kun, Hagayya 2018 keessa Yoorkirraa gara Niiwuukasilitti baaburaan yeroo imalaa jiranitti dubartii miiltoo isaa taate tokko "dirqamaan miira maal-dhibdeedhaan" dhungatteeta jechuun himatamee mana murtiitti dhiyaate. Inni garuu Mana Murtii Teesidee Kiroowun duratti dhiyaatee haaleera. Taphataan kun yaada mana murtichaaf kenneen, dubartii irratti himatame kana imalaan baabura sana keessa ture biraan tokko,  yeroo inni "furdoofi fokkistuu" jechuun ishee ibsun duubaan dhaga'e jedha. Kanarraan ka'uudhaan, akka isheetti hin dhaga'ameef jecha miira ofitti amanamummaa akka qabaattu mirkaneessuufiif barbaadeen jedheera. Obbo Gascoigne dhungiin sun "calliseema akka itti hirkisuudha" malee tutuqqaa saalaa miti jechuun waakkateera. Taphataan beekamaa kun kilaboota akka Niiwuu Kasil, Yunaayitid, Tootinhaam, Reenjarsii, Midilsiboroofi Everteniif sarara gidduurra taphachuun beekama. Yeroo dhimma ittiin himatame kana raawwatu Barmiingihaamirraa gara Niiwuukasil Hagayya 20, 2018 ilma obboleessaa isaa waliin imalaa ture. Namoonni baabura keessa turan yeroo isa waliin suura ka'uufi akka isaaf yaadannoo mallatteessaniifi isa gaafatanitti, namni tokko waa'ee dubartii sanaa dubbate. Taphataan kun sagalee namichaa malee abbaa dubbate hin argine ture. Namni kun dubartii sanaan akkas jedhe: "Suura ishee maal itti goota, maal siif godha? Isheen furdoofi fokkistuudha," jedhe. Obbo Gascoigne abbootii murtiif yeroo yaada isaa kennu duraan ulfaatinni isaa dabaluun rakkaachaa akka turee himuun isa yaadatee "yeroo waan isheen jedhan dhaga'u" ishee jajjabeessuun akka ofitti amantummaa hin dhabneef jecha ishee cinaa taa'e. Akkas jechuunis akka isheetti dubbate mana murtiitti hime: "Ati furdoofi fokkistuu miti, ati bareedduudha iittn jedhe." Dhaddacha dura dhaabatee yeroo dubbachaa jiru miira keessa galuun imimmaan itti dhufee jennaan keessummeessituun waan ittiin ofirraa qoorfatu kennaafii turte. Abbootiin murtiis suurawwan wayita Obbo Gascoigne dhungachaafi dhungatamaa jiru agarsiisu taphattoota kubbaa miilaafi deggertootaan kennameeraafi. Abbootiin murtii amala Obbo Gascoigne yeroo poolisiin isa to'achuuf deemetti machaa'ee agarsiisaa turellee quba qabu. "Miira machii keessa ta'uun" warra bakka inni dhugaa jirutti isa to'achuuf dhufan waliin dubbate dursanii dhaga'aniiru. Yeroo yakka itti shakkame kanaaf poolisiin to'annoo jala isa oolchu hoteela taa'ee biiraa dhugaa ture. Qondaalli poolisii isa to'achuuf deeme maal akka inni dubbate abbootii murtiitti himeera. Gascoigne qondaala poolisii PC Moody jedhamutti: "Maaliif akka na qabuuf dhufte nan beeka; shamarree furdoo tokkon dhungadhe," jedhe. Ragaan mana murtiitti irratti dhiyaate Obbo Gascoigne "dirqamaafi miira maal nadhibeen" machii keessa ta'uun dubartii hidhii keessa dhungate. Dubartiin dhungatamte kunis "baayyee rifachuun hedduu itti dhaga'ame". Taphataan kubbaa miilaa duraanii beekamaa Gascoigne yeroo ammaa kana Leester keessa kan jiraatu yoo ta'u himanna tuttuqqaa saalaa isarratti dhiyaate kana haaleera. Dhimmi himannaa kun itti fufeera.


Dubartiin akka lammiileen Chaayinaa US keessatti dahan hojjette adabamte

Dubartiin Chaayinaa Dongyuan Li jedhamtu dhaabbata Ameerikaatti tajaajila daawwannaa kennu qabdi. Dhaabbati ishee namoonni sooreyyiin Ameerikaa deemanii akka daa'ima dahan haala mijeessa. Dubartiin kun amma mootummaa Federaalaa Ameerikaatiin himatamteetti. Dubartoonni garaatti baatan, ulfa dhoksanii Ameerikaa seenuun akka achitti dahuun daa'imni akka lammummaa Ameerikaa argatu hojjechaa turuushee amanteetti dubartiin Chaayinaa kun. Akkaataa seera godaantotaa Ameerikaa miliquun dubartoonni garaatti baatan Ameerikaa seenanii daa'iman dahan irrattis leenjii kennaa turte. Haala kanaan maallaqa doolaara Ameerikaa miiliyoona 3 walitti qabdeetti. Kaaliforniyaa kan jiraattu dubartiin Chaayinaa kun Muddee darbe himatamtee waggaan 15 itti murtaa'ee ture. Akka dubartiin kun amantetti bara 2013 fi 2015 gidduutti dhaabbati ishee 'You Win USA Vacation Services' jedhamu qondaaltota mootummaa dabalatee lammiilee Chaayinaa irrraa maallaqa doolaara 40,000 hanga 80,000 fudhachuun dubartoonni akka Ameerikaa keessatti daa'ima dahan hojjechaa ture. Haala kanaan daa'imman lammummaa Ameerikaa irraa akka fayyadaman gochaa turte. Dhaabbatichi marsariitii isaarratti maamiloota 500 horateera. Ameerikaa ta'uun carroomuudha, hojii argachuuf lammummaan Ameerikaa baay'ee murteessaadha jedhee amana dhaabbatichi. Dubartiin Chaayinaa kun namoota Chaayinaarraa Ameerikaa geessitu jalqaba karaa Hawaii galchiti. Isa booda gara Los Angeles ergitee achitti mana kiraa keessa tursiifti. Dubartiin kun namoonni wayita gara Ameerikaa imaluuf waajjira qoontsilaa Ameerikaa Chaayinaa jirutti gaaffii fi deebiif dhiyaatan maal jedhanii deebisuu akka qaban irrattis ni gorsiti. Wayita dubbatan torban lama caalaa akka Ameerikaa hin turre, garuummoo ji'a sadi gararraa turanii daa'ima achumatti akka dahan gochaa turte. Seera godaansaa Ameerikaa sarbuun waliin dhooftee namoota gara Ameerikaa galchuu fi Visa waliin dhahuudhaan himatamteetti. Maallaqa doolaara 850,000, mana ishee doolaara 500,000tti tilmaamamu fi konkolaataawwan gati-jabeeyyii hedduun irraa fudhatamaniiru. Wayita Ameerkaa daawwatanitti achumatti da'uun seeraan ala ta'uu baatus garuu da'umsaaf jecha visa sobaatiin Ameerikaa seenuun yakka. Dubartiin kun Ameerikaa keessatti dahuun bu'aa inni qabu barsiisaa turte. Daa'imni Ameerikaatti dhalate mirga maatiisaas kan eegsisu ta'uu namoota barsiisaa turte. Pirezidaantiin Ameerkaa Doonaaldi Tiraamp mirga lammiileen alaa lammummaa Ameerika dhalootaan argatan hambisuuf akka jedhan dubbatanii turan.


Gannat Zawudee (PhD): ‘Barumsa sadarkaa tokkoffaa miti lammaffaanu afaan dhalootaan ta’u qaban jedha'

Ayyaana waggaa haaraa sababeeffachuun namoota maqaan isaanii miidiyaa irraa fagaatee ture iyyaafanneerra. Isaan keessaa imaammatni barnootaa haaraan yommuu ka'u maqaan isaanii waliin kan yaadatamu Gannat Zawudee [PhD] waliin gaaffif deebii taasifne qabannee dhiyaanneerra. Bara 1993 dura Keeniyaa yuunvarsiitii Keeniyaataatti 'external examiner' [Yuunvarsiitiin biraa irraa nama ramadamuun qormaata nama kennu] tahuun tajaajilanii ture. Yeroo sana Yuunvarsiitii Finfinnee keessa hojjechaa turan. Itiyoophiyaattis Itti aantuu Ministira Barnootaa tahuun erga hojjetaa turanis bara 1992 irraa eegaluun ammoo Ministira Barnootaa tahuun tajaajilaa turaniiru. Digirii jalqabaa fi lammaffaa isaanii Ameerikaa Yuunvarsiitii Niwu Haampishaayeri fi Suufoolki Yuunvarsiitiidhaa damee Biizinasiidhaan eebbifaman. Digirii 3ffaa isaanii ammoo Hindi Yuunvarsiitii Jawaaharlaa irraa Hariiroo Idila Adunyaa [International Relation] kan argatan yoo tahu Itiyoophiyaattis dubartii jalqabaa Ministira Barnootaa tahun kan hojjetanidha. Dabalataan kitaabota lama ''Itiyoophiyaatti qabsoo dubartootaa kan jedhuu fi kan lammaffaan Afaan Ingiliffaan qofa kan bahe ''No One Left Behind'' kan jedhu barnoota irratti kan xiyyeeffatudha jedhame maxxansiisaniiru. Turtiin BBC waliin taasisan kunooti. Amma maal hojjechaa jirtu? Amma ergan soorama bahee waggaa sadii taheera. Ergasii imaammata misooma dubartootaa hundeesseen qorannoo garaagaraa hojjechaa jira. Jireenya dubartootaa irratti qorannoon gaggeessa. Yeroo tokko tokkos leenjii gaggeesummaafi hojii uumuu irratti xiyyeeffatu kenninaaf. Sagantaa Miidiyaa irratti darbu qabduu? Sagantaa Televizhinii qaban ture. ''Ye Hiywot Weg'' sagantaa jedhamu kan Televizhinii Waaltaa irratti darbudha. Amma yeroo gabaabaaf  sababa hanqina ispoonsaraaf jecha addaan cite malee waggaa tokkoof darbaa ture. Mariin garaagaraa jireenya dubartootaa ilaallatu achi irratti darbaa ture. Waggoota dheeraaf barnoota irratti hojechaa waan turtaniif as irratti wanti hojjechaa jirtan jiraa? Umurii kanaan hin gahu jetteetii! [kolfa]. Qorannoowwan, sosochii garaagaraa fi leenjiiwwan jiru. Jaartiidhaaf kun hin gahu jettteetii? Umriin keessan meeqa? Tarii umuriin hin gaafatamu jedhama…… Rakkoo hin qabu.. ani amma abbaa warraa waan hin barbaanneef [kolfa] umuriin koo waggaa 71 dha. Gorsituu taatanii hojjettanii beektuu? Lakki! Nama na gaafateef garuu ijoollummaa, dubartummaa fi kaan irratti nan gorsa. Imaammatni Barnootaa bara hoggansa keessanii irraa eegalee dadhabaa deeme jedhamuun yeroo qeeqamu dhagahama. ''Ijoolee Gannat Zawudee'' maqaan jedhamus kennameeraaf. Kana dhaggeessanii beektuu? Nan dhagaha, garuu an keessaa hin qabu. Imaammata barnootaa keessaa bahee Hinditti waggoota kudhaniif dippilomaatii taheen hojjetaa ture. Amma erga soorama bahee waggootni sadii darbaniiru. Kanaafuu waggoota 13'f imaammata barnootaa kana irraa fagaadheera jechuudha. Osoon yeroo qabaadhee gadi  taa'ee inni jedhamu dhugaamoo soba jedhee  qoradheera tahe natti tola. Garuu akkas hin goone. Amma immoo qorachuuf dulloomeera. Waan natti fakkate barreessee kanaan dura kaa'eera. Dhalootni ammaa immoo wal harkaa fuudhee qaqajeelchuun hojii irra oolchuu danda'a. Yeroo Ministira Barnootaa turtan sabaa fi sablammootni afaan itti hiikkatan afaan haadha isaaniin akka baratan kan yaada dhiyeesse isin jedhama. Maal jettu kana irratti? Kun waanuma callisee sammuukootti dhufe miti. Xiyyeeffannoo UNESCO kan idila adunyaati. Akkuma barnootni ammayyaa babal'ataa dhufeen qorannoowwan hedduun bahaa turan. Ijoolleen afaan haadha isaanii kan itti afaan hiikkataniin jalqaba barachuu qabu. Dhalli namaa kan yaaduu fi xiinxalu afaan ittiin afaan hiikkate [afaan haadha] isaani. Kanaaf ani Gannat qofti kan ofumaan gadi buusan miti. Yeroo sana akka falmaa turtantu yaadatama Baay'ee, baay'ee!....ammas tahu fuuldurattis kana irratti nan falma. Sitti himuu? Barnoota sadarkaa tokkoffaa qofa miti, kan sadarkaa 2ffaa iyyuu akkas akka tahu ammumaan jalqabnee itti yaadnee, akkaadaamii afaanii hundeessaa, suuta jennee  Yuunvarsiitiiwwanis afaanuma afaanuma isaaniin akka barsiisan gochuu qabna. [Muuxannoo biyya Hindii kaasuu]. Akkas tahuun rakkoo hin qabu jettanii yaadduu? Eyyee! Rakkoon ni dhufa. Kan rakkoo hinqabne jiraay? Rakkoo hiikaa deemna malee rakkoo qaba jennee rakoo baqachuu qabnaaree? Afaan gaaffii eenyummaa qofa osoo hin taane gaafa gara saayinsiitti, barnootaatti fidnu meeshaa guddaadha. Haala qabatamaa biyya keenyaan akkas tahuun isaa adda nu hin baasuu? Waliin afaan tokko qabnaam! Afaan federaalaa Amaariffaafi Ingiliffadha. Barnoota irratti immoo afaan Ingiliffaas miti. Daa'ima waggaa shanii fi jahaa afaan isaan burraaqee guddate fiddee kutaa tokko galchitee afaan gara biraan baradhu jechuun sirriidha jettaa? Kana qofaa osoo hin taane kun daa'imaaf ni taha jettaa? Waan salphaa miti. Daa'imni afaan isaa waliin wal qabata. Ani akka waan salphaa tokkootti hin ilaalu. Maaliif salphisanii akka ilaalan naaf hin galu malee. Mee jireenya dhuunfaa keessanii nu haasofsiisaa. Haadha ijoollee dubaraa lamaati. Amma immoo ijoolleen koo lamaan iyyuu akkoo ijoollee sadii na godhaniiru. Jireenya kootti gammadeen jiraadha… 'I am happy with my personal life'. Gaa'ila koo akkan diigeeru beekta jedheeni. [Kolfa]. Garuu gammadeen jiraadha. Ijoolleekoo waliin hariiroo gaariin qaba. Keessumaa ijoollee ijoolleekoo waliin…isaan waliin jaalalaanan dabarsa. Yeroon bilisa qabu isaan waliinan tura. Hiriyyota koo lubbuun jiran waliinis akkasuma nan dabarsa. Dubbisuu nan jaaladha kanuma jireenyi koo. Kitaabota akkamii dubbistu? Kitaaba kamiyyuu. Biyya keessattis kan biyyota kaanitti maxxananis, dinagdee, barnoota irratti kaanis. Yeroon dargagummaa irra ture asoosama dubbisuun jaalladha ture. Amma garuu nan dulloome. [Kolfa]. Filannoon keessan garuu kam fa'a ture? Yeroo keenya 'Agaataa Kiristii, Danellaa Istiil', Itiyoophiyaa keessaa immoo 'Fiqir Iske Meqaabir' Fiqir Iske Meqaabir yeroo sadiin irra deebi'ee dubbise. Yeroo sadiin yeroon dubbise waan haaraa keessaa argadheera. Akkasumas kitaabota kanneen akka 'Oromaay', 'Wenjelenyaaw Daanyaa' dubbiseera. Dur akkoon koo kitaaba dubbisti ture, Anaanis akkan kitaaba dubbisu kan na barsiifte isheedha. Muuziqaahoo? Muuziqaa fi Iskistaa baay'een jaalladha. Ammayyuu jira Iskistaan, xiqqoo dulluma waliin jilbi koo akka durii miti malee. Aster, Buziyyee, Xilahun Gessesee ,fi keesumaa immoo walaloo Bazzaawarqi baay'een jaaladha. Walaloo ishee tokko kitaaba koo tokko keessatti iyyuu caqaseera jedhan. ''Yemaannesh yilunyaal ,yemaan libelaachaw (Ati kan enyuuti naan jedhu, kan eenyuudhan jedhaanii) Bichaayen biqaris, min ascheneqaachaw'' (Osoon qofaa hafes, maaltu isaan dhiphise) Sababa addaa qabduu? Maaliif seete? Ani yeroo hundaa dubartoota waliinan wal qabsiisa. Ati kan eenyuuti? Kan namaatiim ati! Meeshaadhamoo? Meeshaa dhiiraati jechuudhaam. Sagalee ishees nan jaalladha. Warra haaraa keessaa immoo Teedii Afroo natti tola jechuun gaaffiifi deebii BBC waliin taasisan xumuran.


Qabsooftuu dirree waraanaa irratti abbaa ishee waliin wal waraante

Yeroon isaa sirni mootummaa gonfoo (fiwudaalaa) kufee, mootummaan waraana Dargii aangoo qabatettidha. Barattoonni Yuunivarsiitii barumsa isaanii adda kutaa qabsoo waraanaa keessa yeroo seenuu eegalanitti ture. Hunduu garuu toora siyaasaa walfakkaataa hordofaa hin turre. Miseensonni maatii tokkoo faallaatiin wal ajjeesaas turan. Alamtsahaay Kaasaa Haayiluu jedhamu. Yeroo ammaa Poolisii Federaalaatti gargaartuu Komishinaraa ta'un hojjetaa jiru. Qondaalli poolisii kuni Naannoo Tigraay dhiheenya magaalaa Aduwaa bakka Idaagaa Arbii jedhamutti dhalatan. Barnoota isaaaniis hanga kutaa saddeetiitti achumatti baratan. Umurii waggaa 14tti qabsoo seenuu isaanii kan dubbatan Aadde Alamtsahaay, hacuuccaa mootummaan Dargii raawwataa tureen  dirqamanii qabsaa'ota dhaaba Adda Bilisa Baasaa ummata Tigraayitti (ABUT'tti) makamuu himu. Isuma durayyuu maandheen ijaaramuun magaalaa keessatti hojjetaa akka turan himu qondaalli kun. ''Dargiin naannoo Aduwaatti namoota ajjeesuu waan eegaleef dafee gara qabsoo akkan seenu xiiqii na keessatti uume,'' jedhan. Abbaan Aadde Alamtsahaay Obbo Kaasaa Hayiluu mootummaa Haayilasillaasee keessa barreesaa Aanaa ta'uun hojjetaa turan. Barumsatti akka cimaniif abbaansaanii hedduu gargaaraa akka turan dubbatu Aadde Alamtsahaay. Mootummaan goonfoo kufee, mootumaan Dargii erga aangoo qabatee booda Obbo Kaasaan miseensa Dargii ta'un falmii hidhattoota ABUT waliin hirmaataa turan. Faallaatin immoo haati warraa isaanii ijoollee isaanii keessaa Alamstahaay alatti ijoollee isaanii kaan sadii waliin ta'un dargii lolaa turan. Sababa kanaan, maatiin lamatti bahe walfalmuuf dirqame. Haatiifi ijoolleen gama tokkon abbaan gama kaaniin falmuun isaanii immoo qalbii harmee Alamtsahaay ni jeeqa ture. Tarii yoo yaada isaanii jijjiiran jedhanii harmeen Aadde Alamtsahaay ofii isaaniis, maqaa intala isaaniinis gara abbaa warraa isaanii xalayaa erganis hintaane. Abbaan Aadde Alamtsahaay, Obbo Kaasaa Hayiluu, mootummaa Dargiif amanamaa waan turanif akka isaanitti makamuu didan Aadde Alamtsahaay ni dubbatti. Inumaa Obbo Kaasaa Hayiluun xalayaa harmee Alamtsaayif erganiin ''maaliif intalakoo kan 'wanbadootatti' ergite? Ammayyuu hin barfanne dafii deebisi,'' ergaa jedhu erganif. Obbo Kaasaan gama tokkon ijoolleen isaanii Alamtsahaay, Tasfaayii, Haayilakiroos, akkasumas Tsigawaynii gama kaaniin osoo qabsoo gaggeessani A.L.I barri 1974 gahe. Waraana bakka Aaddi Imruu jedhamutti taasifametti abbaan ishee erga lolli xumurame booda loltoota Dargii madaa'an qabatanii gara Shira Indaasillaasetti akka duubatti deebi'an Alamstahaay dubbatti. Baruma sana lola bakka Faras Maay jedhamu taasifametti abbaan Alamtsahaay Obbo Kaasaa Hayiluu hiriyyoota isheetin booji'aman. Qabsaa'onni ABUT lola sana irratti yeroo isaan booji'an abbaa qabsooftuu ta'u isaanii barun harka akka kennan gaafatanis waan didanif jilbaa gadi rukutani akka booji'an Alamtsahaay himti. Booji'amanii erga turanii booda garuu lubbuun isaanii dabarte. ''Sirna seenaa keessatti gaafatamu waliin ta'e hanga xumuraa lolee lubbuun isaa darbu isaa yeroon dhagahu baay'een gadde,'' jetti Alamtsahaay. Ijoollee Obbo Kaasaa keessaa lamaan isaanii Tasfaayiifi Tsiggawaynii qabsoo waraanaa taasifame irratti lubbuu isaanii dhabaniiru. Yeroo ammaa Alamtsahaay haadha ijoollee dubaraa lamaati.


Tuutni poolisii dubartoota qofaa osoo ta'ee dhiironni maal yaadu?

Indiyaatti hacuuccaa saalaa dubartoota irra ga'u hambisuuf tuutni poolisii dubartoota qofaa of keessatti qabu hojiirra jira


'Fedhii muuziqaa nan qaban ture, poolisummaas nan jaaladha'

Dubartoonni maarsh baandii Poolisii Lafoo Oromiyaa meeshaa garaagaraa taphatan muuxannoo isaanii BBCf qoodaniiru.


Fayyaa Dubartootaa: 'Paadii qulqullinaa dubartootaa qaraxa irraa bilisa goona' - Dr Amiir Amaan

Paadii qulqullinaa dubartoonni wayita laguurra jiran fayyadaman qaraxa irraa bilisa akka gara biyyaa galu taasisuuf hojjechaa jirra jedhan Ministirri Fayyaa Dr Amiir Amaan. Kana kan godhaniif dubartoonni gatii madaalawaan akka argataniifi bakka hunda akka wal gahuuf ta'uu Dr Amiir BBC'tti himaniiru. Dabalataan paadiin qulqullinaa ykn moodesiin akkuma qorichaa fi meeshaa yaalaa kamii biiya keessatti omishamee akka raabsamu karoorri jiraachuus himaniiru. "Dubartiin tokko paadii qulqullinaa argachuun mirga isheeti" kan jedhan Dr Amiin, mootummaan kana dhiyeessuuf dirqama qaba jedhan. Kanneen humna bituu hin qabneef bilisaan, warra bituu danda'aniif ammoo gatii madaalawaan akka dhiyaatu gochuuf dirqama mootummaati jedhu Dr Amiir. Paadii qulqullinaa argachuu fi dhabuun fayyaa wal-hormaataa fi barnoota irrattillee dhiibbaa qaba kan jedhan Dr Amiir, murtee irra gahame pireezidanti Itoophiyaa Sahilawarq Zawudee fi qaamolee dhimmichi ilaallatu waliin ta'uun bara haaraa kanatti akka ifoomsan himan. Gama biraan weerara dhibee Iboolaa biyyoota Afrikaa Bahaaf yaaddoo ta'aa jiru Itoophiyaa keessatti kan mudatu yoo ta'e gareen ariitiin tarkaanfii fudhatu ijaarameera jedhan. Buufata Xiyyaaraa Finfinnee, Dirree Dhawaa fi Maqaleerraan imaltoota gara biyyaa galan irratti qorannoon iboolaa taasifamaa jira jedhan. Buufataalee xiyyaaraa kanneenitti dabalataan keellaawwan 28 irratti qorannoon ni taasifama jedhan. Addatti ammoo "namoota Rippabliika Dimmokiraatawaa Kongoo irraa dhufaniif gareen qorannoo fayyaa taasisu ijaarameera" jedhan. Gareen kun guyyaa isaan gara biyyaa galan irraa kaasee guyyoota 10'f hordoffii taasisaaf jedhan. Sochiin iboolaa ittisuu kun kan eegalame waggoota shan dura ture jedhu Dr Amiir. Yeroos ogeeyyiin fayyaa Itoophiyaa gara Lixa Afriikaa ergamanii akka turanis ni himu. Ogeeyyiin yeroos garas ergaman deeggarsa kennuun alatti vayirasichi Itoophiyaa keessatti yoo mudate akkamiin ittisna kan jedhu muuxannoo akka argataniifi jedhan. Finfinnee fi magaalota naannoo keessatti iddoon namoonni Iboolaan qabaman itti hordoffiin taasifamuuf 11 qophaa'uu isaas Dr Amiir BBC'tti himaniiru.


Duula diddaa 'uffata harmaa' dubartoota Kooriyaa Kibbaa

Dubartoonni Kooriyaa Kibbaa suuraa osoo uffata harma ittiin qaban hin uffatiin ka'an marsaalee hawaasaa irratti maxxansuun duulatti jiru. Sochiin kun hashtag #NoBra jedhuun marsaalee hawaasaa irratti daran babal'atee jira. Duulli kun erga taatoo fi weelliftuun biyyattii Sulliin suuraa 'uffata harmaa' malee kaate Instagram ishee hordoftoota miliyoonotaan lakkaa'aman qabu irrati dhoobdeen booda. Ergasii boodas akka mallattoo duula kanaatti ilaalamti. Gadi baatees 'uffata harmaa' uffachuu fi dhiisuun dhimma "bilisummaa dhunfaati" erga jedhu dabarsa jirti. Namoota hedduurraa ergaan deeggarsaa akka ishee gahuu dubartootaa fi dhiirota hedduurraa ammoo 'beekaa xiyyeeffannoo barbaacha akkas goota' qeeqni jedhu ishii mudata. "Uffata harmaa uffachuu dhiisuun filannoo ta'us, yeroo mara uffata fiixee harmaa ishii mul'isu uffattee suuraa kaatee maxxansiti. Sana gochuu hin qabdu," jechuun fayyadamaan Instagram tokko ishee qeeqee barreesse. Kooriyaa Kibbaatti duula akka kanaan yaada ofii ibsachuun waan baratamaa dhufedha. Bara darbe duula 'Escape the Corset' jedhuun dubartoonni hedduun rifeensa dheeraa isaanii ofirraa haadanii osoo 'make-up' hin dibatiin suuraa ka'uun marsaalee hawaasaa irratti dhoobaa turan. Duulli kun ulaagaa bareedinaa jedhamee waan dubartoonni gochuuf sa'aatii dheeraa itti fudhatu mormuuf ture. Dubartoonni Kooriyaa Kibbaa BBC'tti dubbatan akka jedhanitti uffata harmaa malee socho'uu barbaadanis ija namaa sodaa gochuu hin dandeenye. Kooriyaa Kibbaa keessa jechama 'Gaze rape' ykn ijaan gudeeduu jedhamutu jira. Kana jechuun hanga akka xuqamte sitti dhagaahamuutti namni tokko osoo hin libsatiin gaaf nama ilaalu jechuudha. Uffata harmaa uffachuun kan dubartoonni yoo fedhan uffatan yoo hin feene dhiisan malee akka dirqamaatti fudhatamuu hin qabu jedhu dubartoonni kunneen. Gama biraan ammoo wayita uffata harmaa uffatan miirri dhukkubbii akka itti dhagaahamuu fi akka isaanitti hin mijanne himu. Jiddugala Qorannoo Harmaa Awustiraaliyaa, Yuunivarsiitii Wologoongitti fiiziyooteeraappiistii kan ta'an Dr Deyidir Makgii garuu uffata harmaa uffachuun fayyaafi dhaabbii qaamaa gaarii qabaachuuf akka fayyadu dubbatu. Keessumaa warri harmi isaanii guddaa ta'e uffata harmaa hin uffatan yoo ta'e dhibee dugdaaf saaxilamuu danda'u jedhu. Dubartoonni wayita uffata harmaa uffatan miirri dhukkubbii itti dhagaa'amuu fi itti hin tolle tarii uffata harmaa sirii hin filanne ta'a jedhu ogeeyyiin. Amma duraa uffata harmaa uffachuun kaansarii harmaa waliin hariiroo qaba  waan jedhu qorannoon mirkaneesse hin jirus jedhu. Sochiin diddaa uffata harmaa kun Kooriyaa Kaabaa qofa osoo hin taane biyyoota hedduu keessatti baratamaadha. Yeroo baay'ee miidhaa saalaa fi olaantummaa dhiiraa mormuuf akka mallattootti itti fayyadamu.


Barattuun Kaambiriij balbala xiyyaaraa bante Maadaagaaskaar keessatti kufte reeffi ishee argame

Kaambirijiitti barattuu Kolleejjii kan taate Alaanaa Kutlaand, xiyyaara xiqqoon osoo imalaa jirtuu balbala banuun kuftee Maadaagaaskaar keessatti du'uushee poolisiin himee ture amma immoo reeffi ishee naannoo baadiyyaa keessa argamuu beeksiseera. Alaanaa Kutlaand shamarree waggaa 19 yoo taatu, UK Bakinghamsher keessa Miltan Kenyesi irraa yoo taatu, torban darbe du'ushee Wajjirri haajaa alaa biyyatti mirkaneesseera. Poolisiin odola Afriikaa gamasaatiin Alaanaan maaliif balbala xiyyaara qilleensarra balalii'aa ture akka bante ifa miti jedheera. Yaadni tarii qoricha busaa fudhataa turteef baay'ee hubamte turte kan jedhu qoratamaa jira. Maatiin ishees du'aatii intalasaanii 'cimtuu, hirkatummaarra bilisaa tanaan baay'ee humabu dubbataniiru.'' Kolaneelli Poolisii Jaafisambaatraa Raavovii jedhamu  durbe Kutlaand akkuma xiyyaarri xiqqoon kaaba Maadaagaaskaariitti buufata xiyyaaraa baadiyyaatti ka'een karra banushee BBC'f mirkaneessaniiru. Isheenis Kolleejjii Roobinsaniitti saayinsii uumamaa  barataa kan jirtu yoo ta'u, leenjiif (internship) gara odolichaa deemte turte. Maddi du'a ishees aanga'ota UKtiin hinmirkanoofne. Haatahu malee, Alaanaa Kutlaand piroojektii qorannooo hojjechaa jirtuun ''gaddaa'' fi sodaachaa akka turte jedhameera. Polisoonni  hilikooptaraa fi gareewwan lafootti fayyadamuun reenfashe barbaadaa turan. Ibsa maatiinshee kennaniin, isheenis shubbisaan beekamtu turte jedhaniiru. ''Isheenis kutaa seente hundattu namoonni akka gammadan kan taasiftu turte,'' jedhanii. Itti dabalunis: ''Isheenis maatiifi hiriyoota shee kan jaalattuufi galataaffeettu turte. Kanaanis hiriyoota hedduun dameewwan adda addaarraa akka horattu kan shee dandeessise yoo ta'u, isaanis akka baay'ee ishee dhaban amanna.'' Maadaagaaskaar odola qarqara kibba -baha ardii Afriikaatti kan argamu yoo ta'u, bineeldota adda ta'aniin beekama. Dr. David Wudmaan Kolleejjii Roobinsan irraa, ''Du'a Alaanaa dhagahu keenyaan baay'ee naasuu keessa galleera'' jechuun maatisheetiif jabina hawwaniiru. Itti dabaluunis: ''Turtii waggaa lamaashee asitiinis, kollejjicha keessatti haala adda addaatiin gumaata olaanaa taasifte jirti. Hundi keenyaa baay'ee du'asheetiin hubamna,'' jedhan.


Tarkiitti dubartiin abbaa warraa ishee duraaniin ajjeefamuun mormii kaase

Torban dura dubartiin maqaan ishee Amiin Buluut jedhamtu biyya Tarkii keessatti abbaa warraashee duraaniitiin ajjeefamuun ishee guutummaa biyyattii keessatti mormii jabaa kaasiseera. Dubartiin umuriin ishee ganna 38 ta'e kun wayita mucaashee waliin kaaffee tokko keessa taa'aa jirtutti ture abbaan manaa ishee duraanii dhufee aalbeedhaan waranee kan ajjeese. Osoo lubbuun ishee keessaa hin ba'iin dura intalli ishee umuriin waggaa 10 taate morma haadhashee kana qabattee maaloo hin du'iin jechuun yeroo kadhataa jirtutti vidiiyoon agarsiisu gadhiifamee ture. Viidiyoo miidiyaa hawwaasummaarratti gadhiifame kana hedduun ilaalanii gaddaa akka turanis ibsamaa jira. Viidiyoo sanarratti Amiin intalasheetti "du'uu hin barbaadu" jechaa turte. Amiin kan mucaashee fudhattee gara kaaffee sana deemteefis abbaa warraashee duraanii kana waliin walbarsisuuf ture. Gareen mirga dubartootaaf quuqamu "We Will Stop Femicide" jedhamu akka jedhutti biyya Tarkii keessatti bara kana dubartoonni 245 ajjeefamaniiru. Isaan keessaa 32 kan ta'an ammoo ji'uma darbe kana keessa kan ajjeefaman.Abbaan warraa Amiin duraanii kun mana murtiitti dhiyaatee "mucaan keenya eenyu waliin jiraachuu akka qabdu osoo dubbachaa jiruu waan ana arrabsiteef aalbee qabadhee deemee ishee waraaneera," jechuudhaan dubbateera. Erga miidhaa kana geessisee taaksii qabatee bakka sana gadi dhiisee kan dhokate yommuu ta'u, haati warraa isaa duraanii inni waraane Aadde Bulut ammoo garuu hospitaala geessee duute. Amiin osoo lubbuun ishee hin darbiin dura "du'uu hin barbaadu" jechuun kan isheen dubbatte fayyadamuun Turkii keessatti mirgi dubartootaa akka kabajamuuf sochiin miidiyaalee hawwaasummaa gaggeeffamaa jira. Kantiibaan magaalaa guddoo Turkii, Istaanbul, "Amiin Bulutiin kan nuti dhabne miidhaa dhiironni geessisaniinidha;  mirga dubartootaafi daa'immanii kabachiisuudhaaf isin cinaa turre, gara fuula duraattis ammoo ittuma fufna," jechuudhaan fuula tiwiitera isaaniirratti barreessaniiru. Gareen kubbaa miilaa Turkii (Beshikiitaash) hojii gara jabinaa kana callisnee bira hin dabarru. Ajjeechaan dubartootaa akka dhaabbatuuf warreen miidhaa akkasii kana qaqabsiisan irratti tarkaanfiin akka fudhatamu ni barbaanna," ergaa jedhu dabarsaniiru. Gareen mirga dubartootaaf falmu 'We will stop femicide' jedhamu dubartiin bakka bu'e BBC'tti akka himanitti "Jechi ishee dhumaa 'du'uu hin barbaadu' kan jedhu yoo tahu  gaaffiin ishees na in ajjeesiin kan jedhu ta'uun isaa nuti dubartoonni Turkii keessa jirru gaffiin keenya inni xiqqaan nuti qabnu du'uu dhiisuu ta'uu isaa agarsiisa jedhan. Mucaan Amiin umuriin ishee ganna 10 taate, "haadhakoo na jalaa hin du'iin" jechuu ishee yaadachuudhaan "namni kamiillee kan salphaatti argachuu danda'u natti hin fakkaatu" jechuun dubbatti. Guusuum akka jettutti dubartoonni Turkii dubartii ta'uu isaaniif qofa miidhaa akka irra ga'aa jiru hubachuu jalqabaniiru. Turkoonni baay'eenis qaama sochii kanaa ta'aa dhufaniiru. Qorannoon Yunvarsiitii Helteeppiitti hojjetame akka agarsiisutti dubartoota gaa'ela keessa jiran ykn gaa'ela keessaa ba'an dhibba keessaa 36 ta'an jireenya isaanii keessatti yoo xiqqaate si'a tokko miidhaan qaama isaaniirra ni ga'a.


Abbootiin seeraa ulfa torban saddet boodaa baasuu dhorkamu morman

Abbootiin seeraa USA kutaa biyyaa Mizuwuurii keessatti seera ulfa baasuu hundaa torban saddetii guute baasuu dhorkuuf bahe akka hojii irra hin oolleef morman. Seerri haaraan kun har'a irraa eegalee hojii irra akka ooluuf kan qophaa'e yoo tahu ulfa torban saddet guute baasuu hunda kan dhorkudha. Yoo ragaan yaalaa ulfichi akka bahuuf dirqisiisu hin jiraanne ulfa baasuun hin danda'amu jedha seera haaraan kun. Haa tahu malee abbaan seeraa Distiriiktii US Howaardi Saach guutummaatti hojii irra oolmaa seerichaa dhorkuuf osoo hin taane hanga ajaja mana murtii dabalataa argannutti haa turudha kan jedhame jedhan. Ji'a darbe kutaa biyyaa Mizuwerii kun kan himatamte yoo tahu seerii isaan baasan heera biyyattiin kan dhimma maatii irratti bahee ture fi murtii mana murtii ol-aanaa biyyattii ulfa baasuu ajaju kan faallessudha jedhamuuni. Kutaaleen biyyaa Ameerikaa hedduun seera cimaa ulfa baasuu dhorku baasuun murtee mana murtii fuuldura dhaabbachuuf yaalaa turan. Seerri karoora maatii biyyichaa garuu ulfa baasuu waan eeyyamuuf namootni hedduun ammoo seericha akka deeggaran himaniiru. Dhaabbaticha keessa kan hojjetan Dr Kooliin Maakinikoolaas sababiin hundinuu namni kamiyyuuulfa baasuuf dhiyeessu fudhatama qabaachuu qaba jedhan. Ulfa baasuun kan danda'amu yoo sanyummaa, saala ykn dhukkuba daddarbaa waliin wal qabate qofa jedha seera haaraan. Dubbii himaan Abbbaa Alangaa Waliigalaa kutaa biyyaa Mizuweerii, Erik Shimidit tarkaanfii itti aanu osoo hin murteessiin dura irra deebiin ni ilaalla jedhan. Seerri kutaan biyya Mizewurii baase daa'ima hin dhalatiin sababa kamiin iyyuu baasuun seeraan ala jedha. Addatti sababoota mana yaalaan mirkanaa'an irraa kan hafe jedhee garuu dirqiin gudeedamuun as keessatti hin ilaalamu jedha. Hakiimni ulfa ji'a saddetii olii baase hidhaa cimaa waggaa shanii hanga 15 adabamuu akka danda'us ibsa. Kutaan biyyaa kun seera cimaa kan qabdu yoo tahu ammallee kilinikii tokko qofatu hojii ulfa baasuu kan hojjeta.