Waraana Yuukireen: Yakki Waraanaa maali? Vilaadimiir Puutin yakka waraanaatiin himatamuu danda'uu?

Pireezidantiin Yuukireen Volodimoor Zeleniskiin haleellaa hospitaala haadholiifi daa’immanii Maariyupool irraa qaqqabe "yakka waraanati" jedhanii ibsanii turan. Haleellaan qaqqabe yakka waraana kan raawwatame fakkaata. Taatullee waraannillee seera mataa ofii qaba, akka Koreen Fannoo Diimaa Addunyaa jedhutti. Seeronni kunneen Waliigaltee Jeneevaa, seerota idil-addunyaafi waliigalteewwan biroo keessatti hammatameera. Namoonni nagaan beekaa, itti yaadame haleellaan irra gahuu hin qabu- akkasuma bu’uuraalee misoomaa namoota nagaaf barbaachisan haleeluuf irratti qiyyaafatamuu hin qabu. Kana malees, meeshaleen waraanaa muraasni jumlaan miidhaa qaqqabsiisaniif jecha dhorkamaniiru. Meeeshaaleen kunis dhootuwwan/fanjiiwwan lafa keessa awwalamuun namoota miidhan, meeshaalee baayoloojiikaala fi keemikaalaa dabalata. Loltoota mada’aan, kanneen waraanaarratti booji'aman dabalatee namoonni dhukkabsataniifi madaa’an yaala argachuun dirqama. Seeroonni biroo immoo dararaafi duguuggaa sanyii dhorkaniiru. Itti yaadanii namoota garee murtaa’e tokkoo balleessuuf yaaluun yakka waraanati. Yakkoonni jajjaboon kanneen akka ajjeechaa, gudeeddii, ykn garee tokko jumlaatti walitti qabanii dararuun akka ‘’yakka dhala namaarratti raawwatamutti’ ilaalamu. Yuukireen akka jettutti, haleellaan xiyyaaraa Raashiyaan Maariyupool kutaa hospitaala haadholii fi daa’immaniirratti raawwatte yakka waraanati. Haleellaa sanaan daa’immanii dabalatee namoonni sadii ajjeefamuufi  hojjattoota hospitaalichaa 17 fi  dhukkabsattoonni wal’aansarra turan mada’aaniiru. Gabaasaaleen biroo akka akeekanitti, loltoonni Raashiyaa lammilee nagaa Yuukireen biyyaa baqatan irrattis qiyyaafataniiru. Kana malees, boombiwwaan julmaan miidhan qaqqabsiisan ‘cluster bombs ‘ jedhaman gargaaramuun namoota nagaa Karkiiv jiraatan haleeluu ragaaleen agarsiisan bahaa jiru. Raaashiyaas ta’ee Yuukireen addunyaarratti boombiiwwan kunneen addunyaarratti akka dhorkamu hin mallatteessine, garuu ta’iin kun ammas akka yakka waraanatti ilaalamu danda’a. Ministirri Ittisaa UK Been Waalaas akka jedhanitti, Raashiyaan dhootuu ‘thermobaric explosives’ jedhamu kan oksijiinii xuuxee ona guddaa ta’e uumuu gargaaramteetti. Dhootuun balaa guddaa qaqqabsiisu kun hin dhorkamne, garuu itti yaadanii namoota nagaa biratti itti gargaaramuun seera waraanaa cabsa. Ogeeyyin hedduun weerarri kun mataan isaayyu yakka jedhaniitu falmu. Biyyoonni kamiyyuu shakkamtoota yakkaa waraanaa qorachuuf dirqama qabu. Biyyoon muraasni kannen biroo caala kan ni raawwatu. UKtti qondaaltonni poolisii olaanoon Yuukireenitti waanta yakkoota kanaa ka’umsa ta’uu malan sassaabu akka gargaaran gaafatamaniiru. Waraana addunyaa lammaffaan asitti manneen murtii tartiiban hundeeffaman jiru- boordii yakka waraanaa Yuugolaaviyaan addaan qoodamuu hordofee hundeeffame ni dabalata. Qaamni  namoota duguuggaa sanyii Ruwaandaatti raawwatame keessatti namoota ittigaaafaman murasaa seeraatti dhiyeesuuf hundaa’e ture. Duguuggaa sanyii Ruwaandaatti wayita qaqqabetti, finxaaleyyiin Hutuu namoota 800,000 guyyoota 100 bara 1994 keessatti fixanii turan. Amma immoo Manni Murtii Yakkaa Addunyaa(ICC) fi Manni Murtii Haqaa Addnyaa(ICJ) seerota waraana akka kabajamuu deeggaruuf qooda qabu. Hogganaan Abuukaatoo Mana Murtii Yakkaa Addunyaa, lammii Biritiish  Kariim Kaan QC akka jedhetti, waanti  yakkii waraanaa rawwaachuu amanuuf waanti danda’mu Yuukireenitti raawwatameera. Biyyoonni 38 akka dhimmichi qoratamu eeyyamaniiru. Qorattoonni bara 2013 yeroo Raashiyaan Kireemiyaa Yuukireen irraa humnaan fudhatturraa jalqabee,  kan amma raaawwamuun shakkamus ni ilaalu. Ragaan namoota dhuunfaarratti yoo argame abbaan alagaa abbaan seeraa Manni Murtii Yakkaa Addunyaa nagayee dhaddachattii akka dhiyaatan gaafatu  baasu-kunis Heegitti gaggeeffama. Manni murtichaa humnoota poolisii kana ofii isaa hin qabu. Shakkamaa to’achuuf biyyoota biroorratti hirkata. Raashiyaan garuu miseensa  mana murtichaa miti-bara 2016 keessa baate.Pirezedant Puutin nama tokkoyyu dabrsanii hin kennan. Shakkaman biyya biraa yeroo adeemu qabamee hidhama. Pirezedant Puutin ykn hoggantoonni biroo seeratti dhiyeeffamuu? Amma yoonaatti hoggantoota yakkicha akka raawwatamu ajajan caala, loltuu raawwate yakkamaa gochuun caala salphaa dha. Taatullee, Manni Murtii Yakkaa Addunyaa(ICC) yakka ‘’waraana hamaa lafa  kakaasuun’’qorachuu ni danda’a. Kuni yakka weerara sababa quubsaa hin qabne ykn lola, tarkaanfii waraana ofirra ittisuuf jecha fudhatame hin taanedha. Kunis Nurembergitti kan eegalame yoo ta’u, abbaan seeraa Mooskoon hoggantoonni Naazii ‘’yakka farra nageenyaatiin’’ akka himataman garee biyyoota yeroo sanatti waltumsaa turanii amansiisuu isaan booda ture. Yunvarsiitii Kolleejjii Landanitti ogeessii seerota addunyaa Piroofesar Fiilip Saandis QC akka jedhutti, Manni Murtii Yakkaa Addunyaa hogganaan Raashiyaa yakka kanaaf qorachuu hin danda’u, sababni isaa biyyattii Mana murtii kana walii waliigaltee hin mallatteesine. Akka yaadatti garuu Manni Maree Tasgabbii Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Manni Murtii Yakkaa Addunyaa yakkicha akka qoratu ni gaafata. Kanarrattis Raashiyaa mirga sagalee sagaleen kuffisuu mana marichaa keessatti qabduun kuffisuuf jirti.


Waraana Raashiyaa-Yukreen: Dargaggoonni fedha isaaniin Yukireeniif loluun fedhaan duulan maal jedhu?

Torban tokko dura gurmuu dargaggootaa fedhaan Yukireeniif loluuf boba'an tokko giddu-galeessa magaalaa guddoo biyyattii Kiyeev keessatti argeen haasifsiise jedha gaazexeessaan BB Jeramii Boowin.. Jeramii Boowin  akka jedhutti, dargaggoonni kun baayyeen isaanii reefuu umrii dargaggummaa gara jalqabaa keessa kan jiraniifi mana barnoorraa erga bahan baayyee hin turre. Dargaggoonni kunneen leenjii bu’uuraa guyyoota sadiif  fudhachuun dirree waraanaatti qajeeluuf ykn amma waraanatti dhiyaachuu malu jedheera. Dargaggoota kana keessaa tokko kan ta’e Maaksiyim Lutiski, umriin isaa ganna 19 yoo ta’u,  barataa Baayoloojiiti. Loltuu ta’uu kootti hedduu hin jeeqamne yeroo torban tokko hin caalleef qajeelfama loltummaa  fudhadheera jedhe. Waggoota shaniif odeeffannoo funaanurratti kan bobba’e yoo ta’u, muuxannoo leenjii meeshaa waraanaa xiqqaa akka qabu dubbata. Maaksiyim Lutiski Yukireen finciltoota Mooskoodhaan deeggaraman  waliin bara 2014tti wayita loluu eegaltu umriin isaa ganna 10 ture. Maaksiyim hiriyaa isaa Dimitiroo Kisilenkoo, dargaggoo ganna 18 kan ture yoo ta’u,  barata Ikonomiksii yunvarsiitii tokkotti barataa waliin barataa turaniidha. Amma ammoo walumaan loltummaatti dabalamaniiru. Muraasni isaanii uffannaa jilbasaanii miidhamarraa eegu xixiqqaa keewwatu ture. Dargaggoota kana keeessa muraasa isaanii qofatu uffata keessa rafan (sleeping bags) qaba. Isaan keessaa tokko firashii yoogaan irratti hojjatamu qabateera. Yeroo konkolaataa dirree leenjii waraanaatti isaan geessu wayita eeggatan, hiriyoota sirna ayyaaneeffannaa wayirratti argamuuf ykn hirmaachuuf deeman fakkaatu, qawwee isaaniirraan kan hafe jechuudha. Qawween kilaashiin tokko tokko hunda isaaniif kennameefii jira. Torban kana keessammoo qarqara gara Baha  magaalaa Kiyeevitti bahuun uffata dambii waraanaa, uffata rasaasa qolatu, uffannaa loltoonni lafarraa miidhaan jilbsaaniirra akka hin geenyeef keewwatamuufi koffiyyaa mataa balaarra ittisu hiriyoonni lamaan kunneen godhataniiru. Dimitiroon akkas jedhe: "qawween dhuunfaa koon qaba ture, akka itti dhukaasaniifi dirree waraanaatti maal gochuu akka qabaniin baradheera, akkasumas waantota biroo lola warra Raashiyaa waliin taasifnurratti na fayyadan ijoo baradheera." Waanti inni jedhu jabaa ta’uu gaafa yaadu garuu ni kolfe. Maaksiyim Lutiskin amma nama saffisaan deebii kennu, of eggatu  yoo ta’u,  akka yeroo barataa turee sana hin jiru. "Kan durii caalaa ofitti ammanamummaa guddaatu natti dhaga’amaa jira. Sababni isaa ammoo tooftaa lolaarratti beekumsa gahaa arganne, maarshaal aartiifi wal’aansa yeroo muddamaatti, akksuma akka itti dirree waraanaatti waa raawwatamu  beekumsa gahaa arganne," jedhe. Dimitiroon, "humnoota Raashiyaa asitti  daangeessuu qabna, yoo Kiyeev qabatan tarii waraanichi ni goolabama," jedhe. Dargaggoonni lamaanuu magaalaa daangaa Raashiyaatti argamtuufi haleelamaa jirturraa gara Kiyeev dhufan. Maatiin isaanii garuu ammas magaalichuma keessa jiru. Maatiin isaanii waan dargaggoonni kun keessa jiran quba qabaachuu wayita gaafataman, Maaksiyim haatii isaa dawoo keessa akka turuu qabuufi nyaata bilcheessuun hojii tola-ooltummaarratti akka bobba’u itti himuu ishee qoosaatu  dubbate. Maatiin isaa akka hin yaaddofneef jecha garuu lolarratti bobbafamuu itti himuurraa of qusateera. Maatiin Dimitiroo garuu waan inni hojjataa jiru ni beeku. Abbaan isaa garuu goota ta’uuf hedduu hin dhama’iin jedhanii gorsaniiru. Dimitiroon maatiin koo waanta raawwataa jiru kanatti ni boonu jedhe. Egeree keef ni yaaddooftaa jedhamee kan gaafatame Dimitiroon, "baayyee hin yaadda’u, keessa kootti garuu hanga tokko nan yaadda’a, namni kamiyyuu du’uu hin barbaadu, biyyaaf yoo ta’eyyuu," jedhe. "Kanaaf, duuti filannoo keenya miti," jedhe. Dimitiroo fi Maaksiyim waa’ee mul’atasaanii gara fuulduraa haasa’u, hiriyoota isaanii waliin yeroo gammachuu dabarsuu barbaadu, barnoota isaaniis goolabuu, hojii qabachuufi adeemsa keessa ammoo warroomuu fedhu. Maatiin isaanillee humni isaanii akka hin mudhukneefi kaayyoon isaanii karaatti jalaa hin hafne, hunda caalaa ammoo lubbuun isaanii waraana keessatt akka bannee kadhachuufiif qabu.


Waraana Raashiyaa- Yukireen: Raashiyaan boba'aasheerra yoo qoqqobbiin kaa'ame dhiyeessii akka dhaabuu dandeessu himte

Biyyoonni lixaa boba'aa Raashiyaa irraa gara biyyasaanii galchan irra uggura kan kaa'an yoo ta'e sarara boba'aa gara Jarmaniitti geessu akka cuftu Raashiyaan himte. Ministirri Muummee Itti Aanaa Aleksaandar Novaak, ''boba'aa Raashiyaarra uggura kaa'uun gabaa addunyaa balaa hamaaf saaxila. Boba'aan barmeelli tokko doolaara 300 akka ta'u godha,'' jedhan. Ameerikaan humnoota Raashiyaa Yuukireen weeraran adabuuf jecha boba'aa Raashiyaa irraa gara biyyashee galchitu irra uggura kaa'uuf michuuwwan ishee waliin mariitti jirti. Jarmanii fi Neezarlaandi garuu karoora Ameerikaa kana hin fudhanne, ni kuffisan. Awurooppaan gaazii fi boba'aa walduraa duubaan dhibbeentaa 40 fi 30 Raashiyaarraa argatti, yoo dhiyeessiin Raashiyaa adda cites waan ittiin salphaatti bakka buufattu hin qabdu. Aab Novaak ibsa karaa TV biyyasaanii kennaniin Raashiyaan gabaanshee gara Ameerikaa yoo uggurames, hatattamaan Awurooppaa keessaa gabaa bakka bu'u akka barbaaddattu himan. "Boba'aan biyyoota Awurooppaatti qaala'uu mala, kun waggoota hedduu fudhachuu danda'a. Isaantu akkaan hubamu,'' jedhan qondaalli kun. Jarmaniin ji'a darbe keessa waraqaa eeyyamaa sarara boba'aa biyyoota lameen walquunnamsiisu, Nord Steam 2, haquuf murteessuushee yaadachiisuun, qoqqobbiin boba'aa Raashiyaarra kaa'amu kamuu addunyaa akka miidhu dubbatan. "Nutis tarkaanfii qoqqobbii kana gitu fudhachuuf mirga qabna. Sarara boba'aa gara Jarmaniitti geessu Nord Steam 1 cufuu dandeenya,'' jedhan. Raashiyaan gaazii uumamaa fi boba'aa hin qulqulloofne qabaachuun addunyaarraa sadarkaa duraarra jirti, qoqqobbiin damee kanarra kaa'amu kamiyyuu diinagdeeshee akkaan miidha. Yuukireen ammoo warri lixaa akka tarkaanfii irratti fudhachuu qaban irra deddeebiin dhiibbaa uumaa jirti, garuu murteen kun gatii boba'aa addunyaa akka malee olkaasa yaaddoon jedhu hunduma bira jira. Boba'aa Raashiyaa qoqqobuuf sochiin warra lixaa erga eegalameellee gatiin boba'aa barmeelii tokkoo doolaara 139 caaluu Brent Crude oil ni mul'isa. Kunimmoo erga bara 2008 as isa olaanaadha. US walta'iinsa michootasheellee yoo dhabde kophaashee qoqqobbii kaa'uuf murteeffachuu himteetti, biyyi kun Raashiyaarraa boba'aa dhibbeentaa 3 qofa argatti. Wiixata darbe ammoo Chaansilarri Jarman Olaf Scholz yaada qoqqobbii kana hin barbaachisu jechuun haqanii turan. Awurooppaan beekaa qoqqobbii damee annisaa Raashiyaarra kaa'amu keessaa moggaatti ba'aa jirti, sababni isaa ammatti Raashiyaarraa malee bakki boba'aa argattu waan hin jirreef jedhan qondaalli kun.


Waraana Yukireen: Waraanni Yukireen keessatti deemaa jiru kufaatii dinagdee addunyaa qaqqabsiisinnaa?

Waraanni Yukireen jiraatullee, ogeessonni ammallee diinagdeen addunyaa bara kana keessa akka guddatu amanu, garuu rakkoon dhalate kun gola addunyaa kamiyyu keessatti dhiibbaa ni qabaata. Akkamitti akka dhiibbaa qabaachuu danda'u kunooti. Hunda caalaa, waraanichi yeroo hammam dheeratuuf itti fufa kan jedhu irratti baay'ee hundaa'a. Kun ammoo bir'annaan/rifaatiin tibba kana gabaa keessatti mul'ate kan yeroodhumaaf gabaa raasee sokkudhamoo wanta itti caalaa deemudha kan jedhudha. Asirratti akkamitti akka waraanni kun itti diinagdee addunyaa miidhuu ilaalla - kun ammoo gara kufaatii diinagdeetti kan geessuu danda'u yoo ta'es ni ilaalla. Dhiibbaan diinagdee waraana kanaa Raashiyaafi Yukireeniif "haalaan hamaadha" kutaalee addunyaaf biroof garuu garaa garummaa qabaachuu danda'a, akka Ikonoomistii Oksifoord, teessoon isaa UK ta'e. Fakkeenyaaf Polaand fi Tarkiin Raashiyaa waliin hariiroo daldalaa murteessaa ta'e qabu waan ta'eef diinagdee biyyoota kaanii caalaa dhiibbaa waraana kanaaf saaxilamoodha. Polaand boba'aa biyyashee keessatti fayyadamtu walakkaa ol Raashiyaa irraa galfatti, Tarkiin ammoo  sadii keessaa harka tokkoon ol galfatti. Haata'u malee, daldalli US Raashiyaa waliin qabdu garuu Omisha Waliigalaa Biyya Keessaa (GDP) %0.5 qofa waan ta'eef, akkasumas kan Chaayinaa ammoo %2.5 waan ta'eef rakkoon biyyoota kanneen irratti qabaatu baay'ee gadi aanaadha jechuudha. Oksifordiitti Qorataan Giloobaal Maakiroo Been May, waraanni kun guddina diinagdee addunyaa bara kanaa parsantaa 0.2 hir'isuun guddina %4 ture gara %3.8tti gadi buusa jedha. “Kun garuu walitti bu'insi kun haalaan kan hin dheeranneefi kan itti hin fufne yoo ta'eedha. Ifumatti, waraana dheerate kan arginu yoo ta'e, dhiibbaa diinagdee inni qabaatu caalaa hammaata." Wanti biraan baayyee murteessaa ta'eef ilaalcha keessa galuu qabu biraan dhiibbaa waraanni kun gabaa boba'aa irratti qabaatudha -  sababa waraana kanaatiin gabaan boba'aa addunyaa amma raafamuutti ka'eera. Raashiyaan addunyaa irratti zayita boba'aa omishuudhaan sadarkaa sadaffaa irratti argamti. Akka Bulchiinsa Odeeffannii Inarjii US jedhutti US fi Sa'u Arabiyaatti aantee sadaffaa irratti argamti Raashiyaan. Raashiyaan bara 2020 keessa guyyaatti boba'aa barmeela miliyoona 10.5 kan baastu yoo ta'u, kana keessaa miliyoona shanii hanga ja'aa kan ta'u gabaa Awurooppaatti ergiti. Gaafa Bitootessa 7 gatiin jikita boba'aa baayyee dabalee barmeela tokkotti kan yeroo kamiirra caalaa qaala'e. Kun ammoo US fi Awurooppaan boba'aa Raashiyaa irraa bitachuu dhaabuuf akka jiran dhageessisuu ordofeeti. Gatiin boba'aa torban darbe gara jalqabaa %21 kan dabale yoo ta'u, torbanuma darbe gara dhumaa garuu %18n dabale. Haata'u malee, erga miseensa OPEC kan taate Yunaayitid Arab Imratis omisha nan dabala jechuun ishee dhaga'amee xiqqaa duubatti deebiyeera. US zayita boba'aa Raashiyaa irraa galchuu Bitootessa 8 irraa kaastee kan dhaabde yoo ta'u, UK ammoo dhuma bara 2022 irratti akka tarkaanfii wal fakkaatu fudhattu beeksifteetti. Dursaan dhaabbata Qorannoo Inarjii Tandar Sa'id Roob West Faayinaanshaal Taayimsitti akka himetti, "Raafamni kun gatiin zayita boba'aa barmeela tokkotti hanga $200 oliitti deemuu danda'a." Bitootessa 8 irratti Itti-aanaan Ministira Muummee Raashiyaa Aleksaader Noovaak akka jedhee ture, "gatiin dabaluun kun waanta hin tilmaamamnedha. Barmeela tokkotti isaa ol yoo ta'uu baate hanga $300tti deemuu danda'a". "Zayita boba'aa Raashiyaa irraa bituu dhiisuun gabaa addunyaa keessatti dhiibbaa baayyee hamaa ta'e akka qabaatu ifadha," jedha jedha Novaak ibsa TV mootummaa irratti kenneen. Gatiin zayita boba'aa dabaluun wanti gabaarra jiru martinuu akka dabalu taasia. Qaala'insi jireenyaas ni dabala, sababiin isaa ammoo boba'aafi inarjiin baasiiwwan wantota bu'uuraafi barbaachisan akka omishuufi omishawwanillee geejjibsiisuuf ni barbaachisa. Akka ogeessi Ikonoomistii Barkileey jedhutti, wantonni kunneen walitti ida'amanii qaala'insi jireenyaafi hoji-dhabdummaan akka dabalu taasisa. Kun ammoo "stagflationary"  jedhama. "Stagflation" kun dinagdeen biyya tokkoo keessatti gatiin dabaluufi dinagdeen guddachuu dhiisee bakkuma jirutti dhaabbachuun wal faana uumamudha. Waraanni akka gatiin nyaataa dabalu taasisa, Raashiyaafi Yukireen ammoo biyyoota nyaata omishan gurguddoodha. Raashiyaafi Yukreen qamadii sadarkaa addunyaatti omishamu %14 kan qabatan yoo ta'u qamadii gabaa alaatti ergamu %29 ammoo kan biyyoota kanneen lamaaniiti. Dabalataanis, biyyoonni kunneen lamaan boqqolloofi suufii zayitiin irraa hojjtamu omishuudhaan adda dureedha. Midhaan dhiyeessuun addaan cituun ammoo warra Baha Gidd-galeessaa, Afrikaafi Tarkii irraa bitatan daran miidha. . Libaanos qamadii biyya isheetti fayyadamtu Raashiyaa irraa ykn Yukreen irraa bitatti. Masiriifi Tarkiinis akkasuma. Sudaan, Naajeeriyaa, Taanzaaniyaa, Aljeeriyaa, Keeniyaa fi Afrikaan Kibbaas midhaan bitachuuf Raashiyaafi Yukreen eeggatu. Gatiin xaa'oo duraanii sabab gatiin gaazii baayyee dabaleef baayyee ol ka'eera. Raashiyaan xaa'oo gabaa alaatti erguudhaan adda dureedha. "Waraana durayyu haala rakkisaa keessa turre," jechuun BBCtti hima  Holsether. "Uummata addunyaa keessaa walakkaa kan ta'u nyaata argachuu kan danda'u sababa xaa'oon jiraateef. Kanaaf, xaa'oo qonna keessaa dhabuu jechuun omishni addunyaaf barbaachisu %50 kan ta'u dhibe jechuudha," jedhan. Kanneen walitti dbalamanii, inarjiin olaanaan barbaachisuufi gatiin nyaataa dabaluun biyyoota guddachaa keessatti qaala'insi jireenyaa ni dabala. Biyyoota duraanuu qaala'insa jireenyaa wallaansoo qabaa jiran keessatti, keessumaa Awurooppaa Giddu-galeessaafi Laatiin Ameerikaa keessatti dhalee dabaluudhaan qaala'insa jireenyaa xiqqeessuudhaaf baankiin giddu-galeessaa ni qorama. Awurooppaan Bahaa hanga tokko, Jarman, Xaaliyaan fi Tarkiin gaazii biyya alaatii galfataniif Raashiyaa irratti waan hundaa'aniif qaala'inis jireenyaa biyyoota kana keessatti ni cima. TDandeettiin shammattoota addunyaa haalota jiraaniin miihamuun inadgee Eeshiyaas miidhaa dnda'a jedha, McKeown. “Ani dhiibbaan cimaa Eeshiyaa irra gahu karaa dhiibbaa fedhii shamattootaa irra gahuun kan muatudha jeheen yaada," jetti. Xiinxaltoonni ammallee bara kana keessa guddinni dinagdee guddaan akka jiraatu tilmaamaa jiru. Dinagdeen bakka weerara COVID-19 duraan turetti deebiyuudhaaf tattaafachaa jira. Haata'u malee, ammummaan waraanni kun dinagdee bakka COVID-19 duraan turetti isaa deebiyuuf jedhu ammas raase. Garuu dhiibbaan waraana kanaa hangi isaa kan murtaa'u turtii waraanichaa irratti hundaa'a.


Waraana Raashiyaa - Yukireen: Qubeen 'Z' maaliif mallattoo deeggarsa waraanaa Raashiyaa tahe?

Dorgomaan jimnaastikii lammii Raashiyaa Ivaan Kuliyaak dorgommii Kaataaritti [Qataar] adeemsifamaa jiruun mallattoo deeggarsa waraanaa Raashiyaa qubee 'Z' morkataasaa lammii Yukireen biratti agarsiiseera. Kanaanis Federeeshiniin Jimnaastikii Addunyaa himata banuuf jira. ''Z''n mallattoo deeggarsa weerara Raashiyaan Yukreen irratti taasifate tahuun bal'inaan beekamaa jira. Namooti siyaasaa itti fayyadamaa jiru, konkolaataawwan irratti maxxanfamee mul'ateera. Sarbiyaatti hiriirtonni waraana Raashiyaa deeggaranis mallattoo ''Z'' kana fayyadamaniiru. Suuraaleen kanaa wajjin wal-qabatanis miidiyaa hawaasummaarra qoodamaa jiran. Barsiisaa siyaasa addunyaa Yunivarsiitii UCL kan tahan Aglaayaa Sineetkoovaan dubbiin kuni miidiyaa hawaasummaa irratti ijoo dubbii tahuu himuun, ''kuni dhimmi Raashiyaa hangam qaama addunyaa akka tahe nutti agarsiisa,'' jedhan Qubeen ''Z'' sirna qubee Raashiyaa Siriiliik jedhamuun akka addaatti barreefamus lammiileen Raashiyaa baayyee qubee laatinii kana beeku. Emilii Feeriis, Inistitiyuutii qorannoo RUSI'tti qorannoo gaggeessiti. Qubeen ''Z'' humna kan qabuufi salphaatti yaadatamuu danda'u dha jetti. ''Yeroo baayyee olola siyaasaaf waan akka salphaatti qabamutu dafee babal'ata,'' jechuun himti. Kanaa achi, ''sodaachisaa fi jabaa taha. Gama nama hawwachuuniis qubeen ''Z'' humna guddaa qaba,'' jetti. Qubeen ''Z'' kuni warreen weerara Putiin deeggaran gidduutti tamsa'uuf torbee lamayyuu hin fudhanne. Raashiyaa magaalaa Kaazaanitti ijoolleen gara 60 tahaniifi hojjettoonni hospitaalaa cabbii irratti boca qubee ''Z'' hojjechuun suuraa ka'anniru. Dhimma qubee ''Z'' kanarratti miidiyaa hawaasummaa gubbaa yaadawwan garaagaraa qoodamaa turan. Jalqaba garuu kan qalbii namootaa haawwate, taankiiwwan Raashiyaa gara Yukireen yeroo galan qubeen kuni irratti mul'achuu isaati. Jalqaba yeroo mula'te qubeen ''Z'' kuni lakkoofsa lama fakkaatee ture. Sababiinsaa Guraandhala 22,02,2022  guyyaa Raashiyaan naannolee baha Yukreen, Donetiiskiif Luhaanisk foxxoqnerra ofiin jedhan waliin waliigaltee, ''hiriyyummaa, wal-deeggarsaa fi gamtaa'' itti raggaasiifte ture. Yeroo ammaa garuu mallattoon kuni waraannii Raashiyaa humnootasaa mala ittiin adda baafatu dha. Torbee darbe namoonni miidiyaa mootummaa Raashiyaa daawwatan ''Z''n mallattoo meeshaalee waraanaa Raashiyaa irratti baay'inaan mul'atu dha jedhaniiru. Miseensi humna addaa Raashiyaa duraanii Seergeey Kuuviikiin baruullee Raashiyaa 'Life' jedhamutti akka himanitti mallattoowwan garagaraa garee waraanaa addaa addaa bakka bu'uuf fayyadu. Mallattoowwan kanneen akka, ''Z'' iskuweerii keessa jirtu, ''Z'' geengoo keessaa, ''Z'' mallattoo urjii waliin jiru ykn ''Z'' qofaa isaa.'' Kunneen loltoonni miseensota kaan waliin wal-arguu akka hin rakkanneefi iddoo argamuu qabanitti akka argaman gargaareera jedhan. Xiyyaaronni waraanaa Raashiyaa saffisaan waan balali'aniif mallattoo irra jiran arguuf rakkisaa dha jedhan miseensi gameessi, Humna Qilleensaa Ameerikaa Taayisan Weeziil haasaa marsariitii Purpose Website jedhamu waliin taasisaniin. Mallattoon ''Z'' kunis meeshaaleen waraanaa Raashiyaa garee ofiirratti akka hin dhukaasneef gargaara jedhan. Aglaayaan UCL, irraa dubbiin ''Z'' kuni dhimma miidiyaa hawaasummaa irratti babal'ate qofa mitii, ''mootummaan Raashiyaa dhimma kana uummatatti dhiibaa ture,'' jedhan. Namni siyaasaa Raashiyaa, Maariyaa Butiinaa jedhamtu viidiyoo akkatti qubee ''Z'' uffata irratti maxxansanii hojjechuun danda'amu agarsiisu qooddee turte. ''Akkasiin waa'ee isaa badaa haasa'uun otoo sin barbaachisiin dhaqxee agarsiista,'' jedhan Aglaayaan. Haa tahu malee, jedhan mallattoon kuni akka abbaa irrummaa babal'isuutti ilaalamuu hin qabu. ''Miidiyaa hawaasaa irratti mallattoo Naazii Jarmanii, Siwaastikaa waliinis wal-fakkeessaa jiru. Kunis yaada warreen mootummaa mormaniin ka'aa jiru dha,'' jedhan. Miidiyaa hawaasaa instaagiraamii Waajira Ittisaa Raashiyaa irratti qubee ''Z'' waliin qubeen ''V'' illee mul'ateera. Barreeffamni waliin tures ''Za PatsanoV'' hiiktisaas ''dargaggootaaf'' kan jedhu dha. Kan biraa immoo ''Sila V pravde'' Ingiliffaan  ''jabinni dhugaa keessaa…'' hiika jedhu kenna. Yaadni biraan tokko qubeewwan laatinii lamaan jecha ''vostok' jedhuufi hiiktisaa baha kan jedhu yoo tahu, ''zapad' hiiktisaas ''lixa'' kan jedhu dha. Haa tahu malee, miidiyaa hawaasummaarra, waraanni Yukreen ''Z''n ''Humna Bahaa'' Raashiyaa agarsiisa ''V''n immoo humna galaanarraa Raashiyaa dha, jedhee amanaa jechuun haasa'aamaa jira.


Waraana Raashiyaa- Yukireen: Akaakayyuun Iskootilaand tokko Raashiyaa waraanuuf Yukireenitti duulan

Maanguddoon lammii Iskootilaand akaakayyuu argan humnoota Yukireen gargaaranii weerartota Raaashiyaan loluuf gara Yuukirenitti imalan. Viidiyoon toora intarneetiirratti maxxanfame tokko akka agarsiisutti, maanguddoo Edenbiraa Raab Giredii jedhaman kan jaakkeettii rasaasa ofirra qolatufi uffannaa loltuu uffachuun, qawwee hidhatan agarsiisa. Maanguddoon kun loltoota Yuukireen lamaan dabaalamaniiru, namni kun’’maqaan koo Roob jedhama, Ani nama akaakaayyuu argeedha, Ani Iskootilaand irraan dhufe jedhan. Iskootilaandiirraa tola-ooltummaan namoonni 100 ol lola kanarratti akka hirmaataa jiran BBC’n odeeffateera. Lammileen Biriteen waraanatti dabalamanii loluurra, UK turanii akka Yuukireen gargaaran hogganaan humnoota waraanaa UK Siir Tooni Radakiin waamicha dhiyeessaniiru. Aab Gireediin dhaamsa qabu;’’ Ani Yuukireenitti kanan imale loltoota Yuukreen gargaaree warra Raashiyaa loluufi,’’ jedhan. ''Yuukireen Puutin jalaa baraaruuf waan humni koo danda’u hunda nan gumaacha’’ jedhan. ‘’Namoonni addunyaa kanarra jirtan kamiyyuu, Yuukireen deeggarsa keessan barbaaddi, tola –ooltonni adaraa keessan gargaraa,’’ jedhan. Dhaamsa kilippii kana biratti abbaan daa’ima tokko akkas jechuun barrreesse:’’ Kuni filannoo kooti, ani gahuumsan qabuniin uummata Yuukireen gargaaruun dhaqe,’’ jedhe. Aab Gireediin BBC Iskootilaandiin, ''birgeedii waraanaa idil-addunyaa Kiyeevitti dabalame,’’ jedhan. Kanaan dura waraana loltoota’’ Territorial Army’ jedhaman waliin hirmaachuun akka muuxannoo horatan himaniiru. Miseensonni maatii Aab Gireeedii dhaamsa murtoo isaanii deeggaru barreessanii maxxansan. Miseensota maatii isaanii keessaa tokko akkas jedhe: ''Goota, nagaan garaa biyyaatti deebi’i Roob Gireedii. Aanga’oonni siyaasaa lammiileen Biriteen Yuukireen dhaqanii waraana kessatti hirmaachuu isaanii ilaalchee ejjannoo gargar ta’e qabu. Ministirri Dhimma Alaa Biriteen Liiz Tiraas, namoota humnoota sadarkaa idil-addunyaatti dabalamuu barbaadan nan deeggara jedhan. Haata’u malee, Ministirri Ittisaa UK Been Waalaas, otoo shaakala waraanaa hin qabaatiin Yuukireen hin dhaqiinaa jedha. Ministirrii Iskootilaandi Nikolaa Istarjin nama leenjii waraanaa qabu yoo ta’e malee namni leenjii hin qabne dirree waraanaa dhaquun miidhaa isaatu caala jedhan.


Waraana Yuukireen: Imbaasiiwwan Raashiyaa fi Jarman Finfinnee jiran Facebook irratti wal-ifatan

Imbaasiin Raashiyaa Finfinnee jiru barruu Kamisa ganama fuula Facebook isaarratti baaseen lammilee Itoophiyaa waraanaa Raashiyaan Yuukireen irratti bante irratti Raashiyaa waliin dhaabbatan jedhe jajate. "Akkuma abbooti keenya wagga 80 dura godhan, Yuukireen keessatti sirna Naazii lolaa jirra," jedhe imbaasichi. Itti dabaluunis Itoophiyaa fi Raashiyaan michooma jabaa fi bara dheeraa lakkoofsise qabu, yeroo rakkoo waliif birmatu jedhe. Waraana kanarratti Raashiyaa waliin dhaabachuu keessaniif dinqisiifannaa isiniif qabna jechuun erga galataa barreesse. Lammileen Itoophiyaa Raashiyaan dhimma waraana Tigraay irratti mootummaa Itoophiyaa waan deeggarteef jecha 'isin waliin jirra' jechuun maxxansa kana jalatti yaada isaanii kennaniiru. Haata'u malee imbaasiin Jarman Finfinnee jiru maxxansa kana "cal jedhee bira taruu hin dandeenye" jedhe, yaada maxxansicha jalatti kenneen. Waraanni kun "waa'ee sirna Naazii - kan nuti bareechinee beeknu - loluu miti" jedhe imbaasiin Jarman. Maqaa 'sirna naaziizimii loluutiin' biyya birmaduu qabdu weeraruu fi daa'imman dabalatee lammilee nagaarratti boombii roobsuun ofitti amanamummaa dhabuu gaddisiisaadha jedhe. Itti dabaluunis Raashiyaan diimokiraasii, mirga yaada ofii bilisaan ibsachuu fi sagalee uummata Yuukireen irratti lola bante jedhe. Fayyadamtoonni facebook irra hedduun yaada imbaasii Jarman kana qeequun, Raashiyaa ammo deeggaruun yaada kennan. "Erga bara injifannoo Adawaatii hanga ammaa Raashiyaan nu waliin jirti. Amma dabareen keenya, waa'ee keessan ni badadna," jedhe fayyadamaan tokko. Itoophiyaan waraana Raashiyaa fi Yuukireen kanarratti ejjennoo ifa ta'e hin qabanne. Biyyoonni Africaa 35 ta'an yaada murti yaa'ii waliigalaa UN kan weerara Raashiyaa balaaleffatee fi humnoonni ishii Yuukireen keessaa akka hatattamaan bahan jedhu irratti sagalee kennuu irraa yoo of qusatan, Itoophiyaan sagalee hin laanne. MM Abiy Ahimad ibsa turban dura baasaniin biyyoonni lamaan gocha waraanicha hammeessu irraa akka of qusatanii fi mariin rakkoo jiru akka furan waamicha dhiyeessanii turan. Eertiraan ifatti Raashiyaa deeggaruun yaada murti san mormuun ni yaadatama.


‘Daangaa NATO inchiin tokko osoo hin hafiin ni eegna,’- Antooni Bilinken

''Ameerikaa fi michuuwwaan ishee yaaddoo kamiyyuu NATOtti aggaamamu waliin qolachuuf qophiidha'' jedhan Ministirri Dhimma Alaa Ameerikaa Antooni Bilinken. Antooni Bilinken dawwaannaa hojiif Lituuniyaa kan jiran yoo ta'u, Raashiyaan ''dimookirasii Lituuniyaa jeequufi qoqqodamiinsa, haleellaa saayibariifi odeeffanoo burjaajii uuman waliin facaasuu barbaaddi,'' jedhan. Ministirri Dhimma Alaa Ameerikaa Antooni Bilinken itti dabaluun, Ameerikaa fi Lituuniyaa ''Yuukireen waliin tokkumman dhaabachuuf murteesssineerra,'' jedhan wayita weerarri Raashiyaan Yuukireen irratti raawwatte guyyoota 12 lakkoofsisetti. Ameerikaan ‘’humna ittisa waloo keenya’’cimsaa turte jechuunis Antooni Bilinken yaadachiisaniiru. Kanaafuu Ameerikaa fi biyyoonni michuuwwan keenyaa ''kan yaaddoo nutti ta’u barbaadu kamiyyuun falmuuf qophiidha. Tarsimoo kanaaf jecha loltoonni humna addaa Ameerikaa 7,000 Awurooppaatti bobbaasuun, kaan immoo daangaa NATO  karaa Baha akka eegan cimsuuf bobbafamaniiru'' jedhan. Ministirri Dhimma Alaa Ameerikaa Antooni Bilinken waliigaltee ‘NATO’ keeyyata 5ffaa irra jiru,  kan ''haleellaan tokkoo keenyaa haleellaa hunda keenyaati,'' jedhu Ameerikaan kabachiisuf kutannoo akka qabdu irra-deebiin wayita mirkaneessan akkas jedhan:’’ daangaa NATO inchiin tokko hin hafiin ni eegna.’’ Pirezedantiin Ameerikaa Joo Baayidan ammoo Koongireesiin biyyattii deeggarsa dabalataa Yukireeniif maallaqa akka raggaasuuf gaafachaa jiru. Pireezidantii Yuukireen Voloodimiir Zeleniskiin toora bilbilaa iccitiin Pirezedantii Ameerikaa Joo Baayideen waliin haasa’aniiru. Meeshaan qunnamtii sun Pirezedantii Baayidenif iccitiin isaa eegamuun bilbiluufi akka danda’an Niwuyoork Taayimsi gabaase. Sambata darbe Pirezedantiin Yuukireen Voloodimiir Zeleniskiin daqiiqaawwan 35'f gitasaanii Joo Baayideen waliin haasa’an. Dilbata darbe Dubbi-himtuun Jiin Sakiin, Ameerikaan odeeffannoo basaasaa Yuukireeniif ‘’yeroo ta’e tokko‘’akka qooda akka turte himuun, odeeffanno bal’aa kennuurra of qusatan. Gartuuwwan basaasaa Ameerikaa haleellaa karaa dijitaalaafi qunnamtii Raashiyaan raawwattu jeequuf hojjataa akka jiran Niwuyoork Taayimsi gabaase. Akka gabaasichi jedhutti, hojjattoonni Ajaja Saayibarii Ameerikaa biyya Jarmanii fi Ameerikaa keessa jiran odeeffannoo basaasaa saatalayitii fi meeshalee elektirooniksii(electronic intercepts) irraa sassaaban sa’aatii tokkoo amma lamaa  gidduutti waraana Yukireenif kenna jiru.


Waraana Raashiyaa-Yukireen: Raashiyaa qoqqobbii biyyoota Lixaan irra kaa'ame qoqqobbiin deebifte

Yukireen weeraruu isheetiin biyyoonni Lixaa qoqqobbii danuu kan irra kaa'an Raashiyaan isheenis al ergii omishaalee irratti qoqqobbii kaa'uu beeksifte. Qoqqobbiin kuni al ergii telekomii, medikaalaa, konkolaataa, qonnaa, bu'aalee mukkeeniifi meeshaalee elektirikii dabalata. Murteen Raashiyaa kuni hanga xumura bara 2022 akka turu beeksifte. Ministeerri Dinagdee biyyattii akka ibsetti murteen dabalataa biyyattiin fudhattu dooniiwwan alaa buufataalee doonii isheerraa dhorkuu dabalata. ''Tarkaanfiin kuni tarkaanfii Raashiyaarratti fudhatamaniif deebii sirriidha,'' jedha ibsichi. Akka ministeerichaatti tarkaanfiin kuni dinagdeen ijoo biyyattii osoo adda hin citiin akka itti fufu yaadameeti. Mootummoonni biyyoota Lixaa Raashiyaarratti keessumaa gurgurtaa boba'aa, akkasumas dureessota Pirezidant Vilaadimiri Puutinitti dhihoo jiru jedhaman irratti qoqqobbii ka'aniiru. Murteen Raashiyaa kuni biyyoota 48, Gamtaa Awurooppaafi US dabalatee ni huba. Ministirri Muummee Raashiyaa Mikaahil Mishustiin dhorkaan kuni oomisha dhaabbileen alaa Raashiyaa keessa jiran oomishan dabalata. Oomishaaleen kunniin konkolaattota, konteenarootaafi furgoowwan baaburaa dabalataa. Murtiin kuni pirezidantiin duraanii Raashiyaa Dimitirii Medvedeev qabeenyi dhaabbilee alaa Raashiyaa keessa hojii dhaaban ni dhaalama jedhanii erga akeekkachiisanii booda dhagahame. Waraanni eegalu hordofee dhaabbileen gurguddoo dameewwan garagaraarratti bobba'anii raashiyaa keessa dalagaa turan  hojii dhaabaniiru. Gaafa Roobii Moskoon labsii qabeenya dhaabbilee alaa biyyattii dhiisanii bahan dhaaluu dandeessisu raggaasifteetti. ''Dhaabbileen alaa gabaa keenyatti deebi'uun rakkisaa akka ta'u hubachuu qabu,'' jechuun Medvedeev dubbatan. Dhaabbileen alaa bahuun lammiilee Raashiyaa hojii isaan biratti dalagan 'yaaddoo keessa galchaniiru' jechuun himatani. Tiwoo Legeet, Xiinxalaa Biiznasii Murteen Raashiyaa hangam miidhaa geessisuu danda'a? Meeshaaleen biyyoonni Lixaa Raashiyaarraa bitan meeshaalee dheedhiidha. Garuu boba'aafi gaaziin akkasumas sibiilli akka aluminiyeemii, nikeelii, kan xaa'oo oomishuuf fayyadan potaashiifi fosfetiinis keessa jiru. Waraanni akkuma eegaleen gatiin omishaalee kanaa ol guddateera. Yoo gatiin ol ka'e akkanumaan itti fufe Awurooppaa keessa rakkoo dinagdee ni fida. Gurgurtaan konkolaataa Raashiyaa garuu adda cituun hammana hubaatii waan geessisu miti. Gurgurtaan meeshaalee qonnaarratti ka'ames akkasuma. Meeshaaleen kuni alatti ergamu - gara caalu garuu Belaaruusifi Kazaakistaanitti kan ergamanidha. Konkolaattonni qoqqobbii keessa ka'amuun abbaa qabeenyaa Vauxhall, Peugeot fi Citroen kan ta'e Stellantis'f rakkoodha. Walumaagala qoqqobbiin Raashiyaa hammana miidhaa hin fidu. Haa ta'u malee, qoqqobbiin meeshaalee dheedhiirra ka'ame hojiirra oollaan miidhaa jabaa fiduu danda'a.


Waraana Yuukireen-Raashiyaa: 'Raashiyaan haleellaa meeshaa waraanaa keemikaalaa raawwachuu malti' - Waayit Haawus

Raashiyaan haleellaa meeshaa waraanaa keemikaalaa ykn baayolojikaalaa Yuukireenirratti banuuf karoorsaa jiraachuu hin ooltu, kanaf "hundi keenya horodofuu qabna,’’ jedhe Waayit Haawus. Pirees sekireetariin waajirichaa Jeen Saakiin, Raashiyaan Ameerikaadhaan Yuukireen keessaa mana yaalii meeshaa waraanaa baayolojikaalaa fi gabbisa meeshaalee keemikaalaa qabdi jechuun qoosaadha jedhan. Kunis ‘’tooftaa ifa’’ tahe kan Raashiyaan haleellaa itti qophoofteefi otoo hin tuqamiin raawwachaa jirtuuf sababa kennuuf dubbataa jirtudha jedhan. Ibsi kuni qondaaloti biyyoota Lixaa biroo haleellaan akka haaraatti jalqabu mala yaaddoo jedhu himachuun booda dhagahame. ‘’Yaaddoo cimaa,’’ waraanichi hammaachuu mala, akkasumas Raashiyaan meeshaa waraanaa hin eeyyamamne fayyadamuu dandeessi jedhu qabu. Kunis meeshaa waraanaa keemikaalaa, niwukileera xixiqqoo, meeshaa waraanaa baayolojikaalaa fi kaan fayyadamuu fa’i dabalata. Qondaaloti biyyoota Lixaa, ‘’yaadda’uudhaaf sababa gahaa qabna,’’ jedhan. Kana kan jedhan michooti Raashiyaa kana dura Siiriyaa keessatti meeshaa waraanaa keemikaalaa fayyadamuu kaasuudhaani Saakiin, ’’Raashiyaan Yuukireenitti meeshaa waraanaa keemikaalaa ykn baayolojikaalaa fayyadamuu waan dandeessuuf hundi keenya ija irraa kaasuu hin qabnu. Kanaa achi meeshaalee waraanaa kana fayyadamtee kaatee, kaanitti qabachuu dandeessi, adeemsi ishee ifaa dha,’’ jedhan. Roobiima kaleessaa Ministirri Ittisaa UK, Raashiyaan rookeettii tarmoobaariik jedhamu Yuukireen irratti fayyadamteetti jedhaniirru. Rokeetiiwwan kunneen qilleensa naannoo keessaa oksijiinii xuuxuun dhohinsa teempireechara olaanaa qabu uumu. Meeshaan kuni naannoo dhohetti namoota jiran irratti miidhaa hamaa waan geessisuuf akka meeshaalee waraanaa dhohan idileetti hin ilaalamu. Ameerikaatti embaasiin Raashiyaa , ‘’sanadooti dhiyoo argaman manneen yaalii Yuukireen keessatti meshaaleen waraanaan baayolojikaalaa baasii Waajira Ittisaa Ameerikaan akka tolchamu,’’ jechuun Tiwiitara isaanii irratti barreessaniiru. Qondaalotiifi miidiyaaleen Raashiyaa, Yuukireen waan ‘’dirty bomb’’  jedhamuufi meeshaalee ‘’radioactive’’ tahan dhabamsiisu danda’u ijaaraa jirti jedhaniiru. Gama biraan ministeerri  hajaa alaa Raashiyaa immoo meeshaalee niiwkileeraa barbaadaa jirtis jedheera.


Midhaan harka nuusa addunyaaf kan dhiyeessan Raashiyaafi Yukireen wal waraanuun eenyufaa miidha?

Hoogganaan Dhaabbata Nyaataa Addunyaa Daaviid Baasliiy waraannii Yukireen gatii miidhaanii qaalessuun, hiyyeeyyii addunyaarratti dhiibbaa jabaa uuma jechuun akeekkachiisan. Biyyootni ollaa walii lameen amma waraanatti galuun dubbii ijoo addunyaa ta'an omisha midhaanii nyaataaf oolan omishuufi gurguruun addunyaa gubbaatti beekamu. Amma waraanni gidduu isaanii kun omisha midhaanii miidheera. Gatiis qaalessaa jira. Waraanni kun biyyoota midhaan gurguran gidduutti adeemaa jiraachuun addunyaa irratti uummata hedduu beelaaf saaxilaa jedhu Beesliin. Haalichi gaannama lafarratti arguu waliin walfakkaata jechuunis ibsan. Raashiyaa fi Yukireen gabatee biddeenaa Awurooppaa( the breadbasket of Europe) jedhamuun beekamu. Biyyootni lameen nuusa gurgurtaa midhaanii fi walakkaa bu'aawwan suufii kan akka zayita nyaataa addunyaa to'atanii jiru.  Yukireen dabalataan boqqolloo gurguuruunis addunyaarratti beekamti. Xiinxaltootni sababa waraana kanaa omishni midhaanii danqamee, gatiin qamadii sadarkaa idila addunyaatti dachaan dabaluu mala jedhu. Sadarkaa idila addunyaatti waggoota afran darban lakkoofsi namoota addunyaa irratti beela'uu malanii miiliyoona 80 irraa gara miiliyoona 278 dabalee jira. Amma ammoo dubbiin omisha midhaanii soortota addunyaa kun lakkoofsicha ittuu dabalaa jedhan Baasleey gaaffiifi deebii BBC waliin taasisan irratti. Aanga'aan kun biyyootni addatti hanqina midhaaniin miidhaman kan amma dura miidhaan hedduu biyyoota lamaan kanaafi naannoo Black Sea irraa galfatan jiruu jedhu. Libaanoos miidhaan gurgurtuufi bittu harkii 50 Yukireen irraayi. Yaman, Siiriyaa, Tuniiziyaa jedhee maqaa waamuu kaniin itti fufu hunduu maaddiin daabboo isaanii Yukireenidha'' jedhan. Biyyoota lamaaniif ammoo soortota addunyaarraa gara warra harka biyyoota ormaa ilaaluutti jijjiiramuun hin amanamuu jedhan Beesliin. Akka ragaa dhaabbata observatory for Economic Complexity jedhamu kaahutti bara 2019 keessa biyyi qamadii harka hedduu Raashiyaa fi Yukireen irraa bituun sadarkaa jalqabaarra turte Masriidha. Bara 2020 Chaayinaan sadarkaa jalqabaa kana fudhachuutu gabaafama. Biyyootni 10 bara 2019 keessa biyyoota lameen kanarraa qamadii bitatan ammoo: Masrii, Tarkii, Baangilaadeesh, Naayijeeriyaa, Yaman, Azarbaajiyaan, Sudaan, UAE, Senegaaliifi Veetinaami. Akka dhaabbatni  United States Department of Agricultur(USDA) jedhutti Yukireen bara 2020/2021 qamadii toonii miiliyoona 45.8 gabaa addunyaaf dhiyeessiteetti. Kanarraas galii doolaara biiliyoona 9.4 argatteetti. Sababa waraanaa kanaan biyyootni Gidduugala Bahaa fi Kaaba Afrikaa akkaan miidhamu jedha gabaasni Rooyitarsi. Waraanni kun miidhaan kamuu buufataalee Yukireen keessaa fe'amee akka hin baane danqaa kan ta'e yeroo ta'u, Raashiyaa irraa bituun ammoo sababa qoqqobbiiwwan irra kaahamaa jiruuf rakkisaa ta'eera. ''Namni hunduu filannoo gabaa biraa barbaadaa jira. Raashiyaa fi Yukireen irraa kuufama jiru bituun akkaan waan hin danda'amne ta'aa jira'' jedha baankarri Middle Eastern commodities. Daldalaan kan biroon Rooyitarsi dubbise ammoo ''Yukireeniifi Raashiyaa irraa midhaan bitanii galfachuun hanga waraanichi xumuramutti waan itti fufuu danda'u mitii'' jedha. Biyyootni Gidduugala Bahaa fi Kaaba Afrikaa fedha nyaataa isaanii guutuuf hirkannaa guddoo  Yikireeniifi Raashiyaarraa jiruuf omisha ofii jabeessuun fala itti kennuu hin danda'an. Sababni isaa ammoo hanqina bishaanii qabachuu isaaniiti. Kanaaf gabaa biraa gatii madaalawaan miidhaan itti gurguru barbaaduutu itti jira. Biyyootni akka Masriifi Libaanos hirkannaa guddaa qamadii alaa bitamurrattii qabaniifi maatiinis baasii guddaa nyaataaf sababa baasuuf addunyaarratti biyyoota akkaan saaxilamoo ta'an keessaati jedhu ogeessi diinagdee Baankii Daldalaa Abuu Daabii Monikaa Maliik. Akka daldaltootni jedhanitti addunyaarratti biyyi qamadii hedduu biyya ormaatii bituun beekamtu Masriin bara darbe qofa fedha qamadii ishee dhibbeentaa 80 Raashiyaafi Yukireenirraa bitatte.


Malli daddabarsa maallaqaa addunyaa ‘Swift’ maali?

Swift daangaan biyyotaan otoo hin murtaa’in sirna addunyaa qarshii saffisaan ittiin daddabarsanidha. Swift jecha gabaajee maqaa [Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication] jedhuu yoo tahu bankoti sirna kana jalatti hammataman bu’aa bahii malee qarshii walitti ergu. Swift bara 1973, Beeljiyeemitti kan hundaa’e yoo tahu, Itoophiyaa dabalatee baankotaa fi dhaabbilee faayinaansii kuma 11 ol biyyoota 200 keessa jiran walitti hidhachiiseera. Swift sirna baankii isa idilee waliin wal hin fakkaatu. Sirna daddabarsa maallaqaa addunyaalessaa kun kaffaltiin qaqqabuufi raawwatamu maamiloota beeksisuuf  sirna ergaa gabaabaa ergudha. Karaa Swift’n maallaqni tiriiliyoonaan lakkaa’amu  dhaabotaafii mootummoota gidduutti waan daddarbuuf guyyaatti ergaawwan miiliyoona 40 dabarsa. Ergaawwan kunneen keessaa Raashiyaan kaffaltiiwwan parsantii tokkoo ol  keessummeessiti jedhamee yaadama. Kuni garuu qarshiidhaan yoo shallagamu xiqqoo miti. Raashiyaan ‘Swift’ keessaa ugguruuf maaliif waamichi godhama? Sirna daddabarsa  maallaqaa baankoti kumaan lakkaa’aman keessaa Raashiyaa ugguruun hidhata baankiiwwan biyyattiifi dhiyeessii maallaqaa ni miidha. Garuu kan miidhamu Raashiyaa qofa miti. Qoqqobbiin kuni diinagdee mataa isaanii akka hin miineef biyyooti baayyeen ni yaadda’u.  Fakkeenyaaf, biyyooti Raashiyaarraa boba’aa biyyatti galfatan qoqqobbii kanaan danqaan isaan mudachuu mala. UK’n Raashiyaan Swift irraa akka dhorkamtu gaaffii dhiyeessitus qofaa milkaa’uu akka hin dandeenye himte. ‘’Sirni Swift kuni dhimma to’annoo keenya keessa jiru miti. Murtoo garee  tokkon milkaa’u miti,’’ jedhan Ministirri Ittisaa UK Been Waalaas. Jarman biyyoota Raashiyaan Swift irraa akka hin dhorkamne barbaadan keessaati jedhamee amanama. Ministirri maallaqaa Faransaay Burunoo Lameeree fi Ministirri mummee Neezarlaand  Maark Ruut illee kuni filannoo isa dhumaa qofa tahuu qaba jedhanii amanu. Pireezidaantiin Ameerikaa, Joo Baayidan Raashiyaa Swift irraa dhorkuun ammatti akka filannootti akka hin dhiyaanne ibsaniiru. Biyyooti Awurooppaa ‘’tarkaanfiin  amma fudhachuu fedhan kana tahuu baatullee,’’ akkasiin akka hin turre garuu himaniiru. Abbaan qabeenyaa 'Swift' eenyu? Swift dhaabbanni tokko sirna diriirsee daddabarsa qarshii baankiiwwanii guutummaan akka hin to’anne gochuuf jecha, dhaabbata baankotii Ameerikaafi Awurooppaadhaan hundaa’e dha.  Sirna kana  baankotiifi dhaaboti faayinaansii lakkoofsaan 2000 caalan abbummaan qabataniiru. Swift Baankii Biyyaalessaa Beeljiyeemiin kan to’atamu yoo tahu, Dhaabbata Maallaqa Federaalaa Ameerikaa, Baankii Ingilaandiifi baankiiwwan mummee addunyaarra jiran to’annoo sirna kanaarratti hirmaatu. Swift biyyoota miseensaa gidduutti daldalli addunyaawaa nageenyisaa eegame akka jiraatuuf kan gargaaru yoo tahu eenyuufuu akka hin loogne irraa eegama. Haa tahu malee qajeelfama kanaan faallaatti  Iraan sababa karoora niwukileeraa isheetiin qoqqobbiin irra kaa’amnaan, bara 2012tti Swift irraa ugguramteetti. Sababa kanaanis daldala boba’aa isheerraa walakkaa kan dhabde yoo tahu, al-ergii harka 30 tahus dhabdeetti. Swift garuu qoqqobbiin kuni akka irra kaa’amu dhibbaa tokkollee akka hin taasifneefi murtoon biyyoota irratti akka hundaa’u himeera. Raashiyaa 'Swift' irraa dhorkuun dhiibbaa akkamii qaba? Raashiyaan Swift irraa yoo ugguramte dhaabonni biyyattii daddabarsa maallaqaa idilee, mijataa fi saffisaa tahe ni dhabu. Kana malees mallii dhiyeessii elektitiikaa fi oomishoota qonnaaf kaffaltiin raawwatamu akka malee miidhama. Bara 2014 Raashiyaan Kireemiyaa weeraruusheen Swift irraa ugguramuu akka dandeessu akeekkachiisni keennameefi ture. Raashiyaan murtoo kana hamma waraana labsuutti akka ilaaltu beeksiftee turte. Yeroos biyyooti lixaa murtoo kanaan itti cichuu baatanillee Raashiyaan garuu sirna wal-fakkaataa ofiisheetii akka uumtu carraa uumeefii ture. Qoqqobbii akkanaa dandamachuuf jecha mootummaan Raashiyaa sirna kaffaltii kaardiif tahuuufi ‘Miir’ jedhamu diriirse. Garuu biyyoota muraasa qofa keessatti hojiirra oole. Biyyooti lixaa dhimma Swift irratti maaliif wal-qoqqoodan? Raashiyaa Swift irraa ugguruun kanneen biyyattii waliin daldalan ni miidha. Kanaanis Jarman biyya jalqabarratti miidhamtu dha. Raashiyaan biyya Gamtaa Awurooppaaf  boba’aafi gaazii uumamaa dhiyeessuun beekamtu dha. Gamtaa kanaaf dhiyeessii biraa argachuun salphaa miti.  Gatiin boba’aa dabalaa waan dhufeef sababa kanaan rakkoon biraa akka dhalatu biyyooti miseensa gamtichaa hin barbaadan. Akkasumas Raashiyaarra dhaaboti  liqaa qaban karaatti qarshii isaanii argatan argachuu qabu. Raashiyaan Swift irraa yoo ugguramte sirna baankii biyyaalessaarratti rakkoon gahu salphaa akka hin taane amanama. Ministirri faayinaansii duraanii Raashiyaa, Aleeksii Kuudriin biyyattiin Swift irraa yoo ugguramte diinagdeen ishee harka 5nin akka gadi-bu’u gochuu mala jedhan. Haa tahu malee murtoon kuni Raashiyaa irratti dhiibbaa waaraa tahe fiduu danda’a kan jedhu shakkisiisaa dha. Sababiinsaa baankoti Raashiyaa Chaayinaa sirna kaffaltii mataashee qabduufi biyyoota qoqqobbii hin goone waliin daldaluun fayyadamuu danda’u. Raashiyaan Swift irraa akka ugguramtuuf seera tumtoonni Ameerikaa dhiibbaa taasisaa jiru. Haa tahu malee Pireezidant Baayidan qoqqobbiiwwan biroo filatu. Sababiinsaas murtoon kuni diinagdee biyyoota biro waan miidhuufi. Kanaaf Raashiyaa sirna kanarraa ugguruuf  deeggarsa biyyoota Awurooppaa gaafata. Biyyooti kunneen immoo tarkaanfiin kuni isaaniin deebisee waan miidhuuf itti cichuu waan barbaadan hin fakkaatu.


Weerara Yukireen: Raashiyaan Yukireen haleeluun walqabatee biyyoonni murteessoon eenyuun deeggaru?

Raashiyaan ollaa ishee Yukireeniin weeraruun walqabatee US fi Gamtaan Awurooppaa ifatti Raashiyaa mormuun qoqqobbiiwwaniif deeggarsa meeshaa waraanaa Yukireeniif erguun garam akka jiran agarsiisaniis biyyootni addunyaa murteessoodha jedhaman biroon ejjennoo walmakaa qabu. Gabaasa kana keessatti biyyootni addunyaa biroon ejjennoo akkamii akka qabataniifi waan hoogganootni biyyoota kaanii Raashiyaan Yukireeniin weeraruurratti jedhan ibsina. Raashiyaan Yukireeniin weerartee torban tokko darbus ammallee pireezidant Shii Jiinpiing hanga ammaa dhimmicha irratti homaa hin dubbanne.  Gama Ministeera Haajaa Alaa biyyattii garuu ibsi baheera. Ibsa Guraandhala 25 baafteen Chaayinaan wanti jette ''birmadummaafi tokkumaan daangaa biyyoota hundaatti nan amana'' kan jedhu. Itti dabaluunis ''Raashiyaan yaaddoo nageenyaa amansiisaa ta'e waan qabduuf dhimmi ishee akka ta'utti fudhatamee fala argachuu qaba'' jette. Chaayinaan hanga ammaa dhimma amma Yukireeniifi Raashiyaa gidduutti ta'aa jiru ibsuuf jecha ''weerara'' jedhu hin fayyadamne. Ogeeyyiin idila addunyaa ejjennoo Chaayinaa kanatti hedduu hin raajamne. Ji'a tokko dura Putiiniif Shiin Beejiingitti wal-arganii turan, kunis erga bara 2013 yeroo 38ffaaf ta'uu isaati. Lameenuu waliin ta'uun adeemsa waraana ololaa ykn Cold War irratti warra lixaa akeekkachiisaniiru. Shiin ammoo addumatti Nato isa Baha Awurooppaa keessatti babal'ataa jiru akka dhaabu dubbataniiru. Inni guddaan garuu Mana Maree Nageenyaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii weerara Raashiyaa sagalee guutuun akka hin balaaleffanne sagalee dhorkatteetti. Raashiyaan Yukireeniin weeraruun erga dhagaahamee sa'aatiiwwan booda qondaalli Ministira dhimma biyyaa alaa Indiyaa Raajkumaar Raanjaan Siing biyyi isaanii walitti bu'iinsa kana keessatti eenyuunuu hin deeggartu jedhani. Weerara kana ilaalchisee Mana Maree Nageenyaan balaaleffannaaf yeroo sagaleen kennamu Indiyaan sagalee callisaa galmeessifatte. Mooskoofi Deelhiin dhimma ittisaa irratti hariiroo jabaa kan qaban ta'us, dhiyootti Naareendiraan Moodiin pireezidantii Yukireen Voloodmiir Zeleneskii waliin hariiroo qabaachaa turan. Guraandhala 26 ibsa dubbii himaan mootummaa Indiyaa baaseen Ministirri Muummee biyyattii Moodiin rakkoo kana karaa nagaa furuuf waan dand;an hunda akka gumaachan beeksiseera. Pireezidantiin Tarkii Pireezidantii Tarkii Rasiip Taayip Erdohaan biyyi isaanii sababa walitti bu'iinsa kanaa hariiroo Raashiyaafi Yukireen waliin qabdu adda hin kuttu jedhan. Ankaaraan lolliifi muddamni kun hammaachuurraa akka deebi'u akka gumaachitus dubataniiru. Miidiyaan biyyaalessaa Tarkii akka gabaasetti biyyattiin dooniiwwan waraanaa ulaa Tarkiin gara Black Sea' tti akka hin dabarre dhorkuuf waliigalteetti. Biyyi miseensa Nato taate, Tarkiin gama Black Sea'n Yukireeniifi Raashiyaa waliin daangaa galaana ni qooddatti. Lameenuu waliin hariiroo gaarii jedhamus qabdi. Ulaa galaanaa gama Tarkiin jiru cufuun gaaffii Yukireen irraa dhiyaateedha. Tarkiin ifatti tarkaanfiin Raashiyaan Yukireen irratti fudhattee haqa-maleessa fi seera-maleessa'' jechuun ''walitti bu'iinsi kun naannoo keenyaafi addunyaaf yaaddoo nageenyaa jabaa uuma'' jettetti. Pireezidantiin Tarkii Erdohaan torbe darbe ibsa gama televizhinii biyyaalessaan dabarsan irratti  ''Opireeshinii waraanaa Raashiyaa ni mormina'' jedhan. Erdohaan jalqaba ji'a kanaatti Yukireeniin daawwatanii, walitti bu'iinsa Kiyeeviifi Mooskoo araarsuuf fedha qabaachuu himanii ture. Yukireen dirooniiwwan Tarkii biyya ishee keessatti omishuu akka dandeessus hayyama kennanii turan. Dirooniiwwan kunniin naannoo Donbas kan hidhattootni Raashiyaan deeggartu qabatan keessatti Yukireen ittiin lolaa jirti. Ejjennoon Iraan walmakaadha. Qondaalotni Iraan gariin waraanicha ni mormu. Garuu yaadni ijoon Teehraan Raashiyaa gara kanatti kan galche dubbii barbaacha warra Lixaati kan jedhuudha. Pireezidantiin biyyattii Ibraahiim Ra'iisii Vilaadmiir Puutiin waliin Guraadhala 24 yeroo bilbillaan haasa'an ''Nato'n babal'achuun isaa biyyoota walabaa naannoo adda addaa jiraniif yaadoo nageenyaafi tasgabbiiti'' jedhanii turan. Ministirri Haajaa Alaa Raashiyaa Hoseen Amiir-Abdollaahiyaan tiwiitara gubbaatti wanti maxxansan ''walitti bu'iinsa Yukireeniif hiddi isaa dubbii barbaachaa Nato'tii'' jedha. Haata'u malee ''furmaatni kanaa waraana jennee hin amannu'' jedhan. Biyyootni LaatiinAmeerikaa hedduun Raashiyaa komataniiru. Callisni Braaziil garuu kan hin eegamneedha. Pireezidantiin Braaziil Jeer Bolsonaaroo kan dhiyeenya kana Mooskootti imalanii gita isaanii Putiin waliin mariyatan lammiilee isaanii Yukireen keessatti danqamaniif qajeelfama dabarsuurra kan darbe yaada kennuurraa of qusataniiru. Ministirri Haajaa Alaa biyyattii ammoo waraanni dhaabatee furmaatni dippiloomasii akka soqamu gaafataniiru. Gocha Raashiyaa kanaan ammoo opireeshinii waraanaa Raashiyaan daangaa Yukireen keessatti bakka filattee raawwattee jedhan. Yaa'ii Mana Maree Nageenyaa UN irrattis Braaziil Raashiyaa mormitee sagalee hin laanne. Gamtaan Afrikaa kan miseensota 55 of keessaa qabu Raashiyaan waliigaltee idila-addunyaa fi walabummaa Yukireeniis akka kabajjuu ibsa Guraandhala 24 baaseen beeksiseera. Dura taa'aan gamtichaa Maakii Saaliifi kan komishinichaa Muusaa Faakii Mahaammat lameenuu Mooskoofi Kiyeev ''dhukaasa dhaabanii marii siyaasaa gochuun rakkoo waraana ardii kanaa uummuu malurraa'' boodatti akka jedhan gaafataniiru. Kanaan gamatti garuu yaadni jabaan aardii kanarraa dhagaahame kan Keeniyaati. UN'tti ambaasaaddarri Keeniyaa Maartiin Kimaanii waraanni kun eegaluu guyyaa sadii dura haasaa walgahii UN irratti godhaniin Raashiyaan Yukireen keessatti hidhattoota deeggaruu gocha bara kolonii Afrikaan walfakkaata jedhaniiru. Daangaan ammaa biyyoota Afrikaa kan ofiin sararame osoo hin taane biyyoota dur turan boodatti jechuun London, Paarisiifi Liizbanitti sararame jedhan. Qaama ofii biyya ture deebisanii dhuufachuu yaalii godhamu fi of babal'isuu mormaa turre ammas irra deebinee morminaa jechuun gocha Raashiyaa balaaleffatan. Afrikaan Kibbaa Raashiyaan atattamaan humnoota ishee Yukireen keessaa haa baaftu jette. Naayijeeriyaan weerara kanaa dinqamuu malee gocha kana hin balaaleffanne dhukaasni akka dhaabatus hin gaafanne. Waldaan biyyoota Kibba Baha Eeshiyaa kan biyyoota 10 of keessaa qabu ibsa Guraadhala 27 baaseen maqaa Raashiyaa takkaahuu osoo hin dhayiin weerarichas osoo hin balaaleffatiin xumure. Biyyoota kana keessa kan of danda'ee dubbate Singaapoor yoo taatu, ''weerara biyya walabaa irratti osoo dubbii hin barbaadamiin sababa dhiyeessuun raawwatamu cimseen balaaleffadha'' jette. Indoneezhiyaan maqaa Raashiyaa osoo hin dhayiin ibsa kennite keessatti haleellaan waraana fudhatama hin qabu jette. Hoogganaan Ittisaa Filippiins Deelfiin Loreenzaa Yukireenitti dhiyaannee hin jirru '' dhimmi kun nu hin galchu wanta isaan Awurooppaa keessatti hojjetan kamuu keessa hin gallu'' jechuu isaanii CNN gabaaseera.


Barattootni Afrikaa Yukireen jiran hangami, maaliif Yukireeniin filatan?

Raashiyaan Yukireen weeraruun lammiileen nagaa hedduun akka baqatan kan dirqisiise yeroo ta'u kana keessaa ammoo barattootni biyyoota Afrikaa, Eeshiyaafi gidduugala bahaa ni argamu. Gabaasa mootummaarraa ragan bara 2020 argame akka agarsiisutti barattootni biyya ormaa 76,000 biyyattii keessaa barnoota qara'u. Kana keessaa ammoo tokko sadaffaan kan biyyoota Afrikaarraa dhaqaniidha. Barattootni biyyoota Naayijeeriyaa, Morookoofi Masrii harka hedduu akka ta'aniis gabaasaaleen ni agarsiisu. Biyyoota Afrikaa caala garuu barattoota 20,000 Yukireenii kan leenjistu Indiyaadha. Barattootni Hakiimummaa, maandisummaafi bizinasa baratan diinagdee biyyattiif gahee olaanaa bahu. Torban tokko dura Raashiyaan erga Waraana Addunyaa lammaffaatii biyya Awurooppaa weeraruu isheerraa kan ka'e garuu barattootni Yukireen jiran kumaan lakkaawwaman baqataniiru, dhibbaan kan lakkaawwamn ammoo danqamaniiru. Hedduun ammoo hireen barnoota isaanii maal akka ta'u bitaa itti galeera. Yukireen bara Sooviyeet sanadha damee barnootaa isheerratti investimentii guddaa gochuun biyyoota Afrikaa bara san reefu bilisummaa isaanii goonfachaa turan ofitti hawwachuu kan eegalte. Amma Yunivarsiitileen Yukireen gabaa hojii Awurooppaatti galuuf hiree bal'isaa jiru. Gatiin barnootaas hedduu qaalii miti. Viizaan kallattiin argamuuniifi dhaabbiin hayyama jireenyaa argachuunis wantoota Yukireeniif hawwattummaa dabalaniidha. Dhaabbata barattoota Lixa Afrikaa Yukireenitti fedha barnootaa qaban gargaaru keessa kan hojjetu Paatriik Esugunum ''Yukireenitti digiriin argamu sadarkaa barnootaa olaanan waan ta'eef fudhatamummaa bal'aa qaba'' jedha. Barattootni meedikaalaa hedduun biyyattiin wantoota barbaachisoo gama kanaan hedduu guuttattee waan jirtuuf garas imaluu fedhu'' jedha. Barataan Naayijeeriyaa magaalaa Yukireen Dnirpo jedhamtu keessa jiraatu Desmond Chinaza Muokwudo Yukireenitti barachuu kan filateef galmeedhaaf wantootni hedduun gaafataman kan hin jirre ta'uufi biyyoota Awurooppaa kaan waliin yoo madaalamu gatiin jireenyaa bushaa'aa ta'uudha jedha. Yunivarsiitii Customs and Finance jedhamutti erga barnoota eegalee reefu ji'a sadii kan ta'e barataan kun barnootni hundi Ingiliffaan ta'us, jalqaba irratti afaan Yukireen barachuun dirqama waan ta'eef dura koorsiiwwan sana fudhatee gara barnoota hariiroo idila-addunyaatti ce'a. ''Naayijeeriyaatti hojii sibiilaan hojjedha ture. Fedha koo guutuuf barnootan barbaada ture'' jechuun amma waraanicha Poolaanditti baqatee lafa bultii argateerraa BBC'tti himeera. ''Yukireen anaaf filannoo gaarii turte'' jedha. Akka gabaasa Gamtaa Awurooppaatti akkuma Muokwudo, barattootni Afrikaa 10,000 ta'an waraanicha dheessanii biyyoota ollaa galaniiru. Barattootni gurraachi arrabsoo fi qolliffanaan eenyummaa isaaniirratti xiyyeefate daangaa irratti irra gahaa akka jiru gabaafamaa jira. Aaanga'oonni Yukireen gariin daangaa akka hin ceene yeroo dhorkan viidiyoon mul'isu miidiyaalee hawaasaa gubbaatti qoodamaa jira. Barattootni dhibbaan lakkaawaman ammallee Yukireen keessa akka jiran amanama. Ta'us lakkoofsa isaanii mirkanaan beekuun ni rakkisa. Barattaan ganna 23 lammii Kaameruun magaalota Yukireen harka humnoota Raashiyaa galan keessaa tokko kan taate Kherson irraa mana gamoo jalaa keessa bakka dhokate BBC'tti dubbatteera. ''Dhukaasni yeroo eegalu, ol lixne, bool'a baayyee xiqqoodha'' jechuun lafa itti dhokatee jiru hime. Amma haalli hanga tokko tasgabbaa'uufi uggurri sochii waan jiruuf bakkeetti namni lamaa ol waliinmul'achuun hin hayyamamu jedha. ''Haala akkasii keessatti barnoota xumuruuf yaaduun ni ulfaata'' jedha barataan waggaa tokkoffaa kun. Giiniirraa dhaqee kutaa biyyattii kan biroo keessatti barnoota Saayinsii Kompiitaraa qara'aa kan jiru Maamaady Dumbooyaa ammoo biyya koottiin deebi'uu barbaada, waraana keessatti barachuun hin danda'amu'' jedha. Barataan kunis kutaa dukkanaa gamoo jala jirutti hiriyyoota isaa biroo biyyoota akka Gaaboon, Senegaaliifi Kameruun irraa deeman waliin dhokatee jira. ''Bishaan hin qabnu, ibsaa hin qabnu.'' Mootummaan warreen kana gargaaruuf maal gochaa jira? Yukireen Guraadhala 24 battala waraanichi eegalu balaliin qilleensaa akka adda citu goote. Mootummoonni Afrikaa gariin atattamaan lammiilee isaanii gara daangaa biyyoota ollaatti ce'aniin biyyatti deebisuuf muddamaa turan. Gaanaan barattoota hanga ta'an Kibxata biyyatti deebisuun biyya Afrikaa jalqabaati. Jared Otumfuo Catey biyya isaa Gaanaa erga qubatee booda guyyoota muraasa dura, ammaan tana asittiin argama jedhee hin beeku. Sana keessa darbee, nagaa ta'uu kootiif galatan galcha'' jedhee BBC'tti hime. Naayijeeriyaanis lammiilee ishee Yukireen keessaa bahanii Romaaniyaa, Hangariifi Poolaand gahaniif balalii xiyyaaraa biyyatti isaan fidu akka qopheesiitu ibsiteetti. Yukireenitti ambaasaaddarri Afrikaa Kibbaa ofiifuu Yukireen gadhiisuu akka qabu himee, haala lammiileen isaanii achii bahan irratti hojjechaa jiraachuu dubbate. Ambaasaaddaroonni biyyattii Poolaandiifi Haangaariis gara daangaa imalanii hojii kana hojjechaa jiraachuu dubbatan. Ministeerri Haajaa Alaa Yukireen akka jedhutti lammiilee Afrikaafi Eeshiyaa baqachuutti jiran gargaaruuf sarara bilbila atattamaa banuun tajaajila kennuu eegaluu beeksiseera. Nageenya fi sochii lammiilee Afrikaa fi Eeshiyaa mirkaneessuuf aanga'oonni cimsanii hojjechaa jiruu jedhan Dimitroo Kuleebaa. Barnoota isaanii Yukireeniif baasii hedduu baasan ilaalcha keessa galcuun barattootni hedduun BBC'n dubbise biyyattii deebi'uufi Awurooppaa turanii barnoota isaanii xumuruu gidduutti murteessuuf rakkataniiru. Jessica Orakpo waggoota jaha darbaniif Yukireen Yunivarsiitii Ternopil National Medical University keessatti barnoota hakiimummaa barattee xumuruuf ji'ootni afur yeroo ishee hafu weerarri Raashiyaa jalqabe. ''Danqameen jira, barnoota koo itti fufuu hin dand;'au sababni isaas manni barnootaa koo dookimantiiwwan koo hunda harkaa qaba'' jechuun gara magaalaa guddoo Hangaarii Budaapeest osoo baqattuu BBC'tti dubbatteetti. ''Irra deebi'ee eegaluuf yeroo hin qabu, digirii koon barbaada. Tarii Maasatarsii koo bakka biraattin xumura.'' Barattootni biyya ormaa Yukireen keessa jiran hanga barnoota isaanii xumuranitti hayyama jireenyaa kan yeroo argatu. Kun garuu biyyoota ollaa biroof hin hojjetu. Biyya kan biraatti barnoota isaa xumuruuf yaada akka qabu Muokwudo ni dubbata. ''Asuma tureen haalli ni wayyaa'a yoo ta'e ilaala.'' Naayijeeriyaatti deebi'uun filannoo koo miti jedha.


Waraana Raashiyaa-Yuukireen፡ Qondaaltonni Raashiyaa Putiin marsanii gorsaa jiran eenyufaadha?

Pireezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin Yuukireen irratti waraana labsuu isaaniitiin murtee biyyoota lamaan qofa osoo hin taane addunyaarratti dhiibbaa guddaa qabu dabarsaniiru. Garuu tarkaanfii kana fudhachuuf eenyufaana mari'atan laata? Eenyuun dhagahu? Putiin tarkaanfii waraanaan walqabatu akkanaa fudhachuuf garee ministirootaa fi qaamolee tikaa of keessaa qabu ''Siloviki'' jedhamuun beekamu waliin akka mari'atantu himama. Haata'u malee gareen kun hagam dhiibbaa uumuu danda'a? Namoonni dhuunfaa toora Putiin irra jiran eenyufaadha? Sergee Laavroov- Ministira Dhimma Alaa Dippiloomaatii gameessi kun tarkaanfii fudhachuurratti hagas mara humna dhabanis, waggoota 18 darbaniif biyyasaanii bakka bu'uun waltajjii addunyaarratti dubbachaa turan. Maanguddoon umrii waggaa 71 kun michuu Putiin gaafa rakkooti, qondaaltota lixaa goyyoomsuu fi mufachiisuun beekamu. Dhimma Raashiyaa fi Yuukireen irratti garuu haasaa dippiloomaasiin akka furamu yaada kaasu turan, garuu Putiin hin dhagahan malee. Sergee Shooyiguu- Ministira Ittisaa Raashiyaa sodaachisa warra lixaa irraa bilisa gochuuf jecha Yuukireen hidhannoo meeshaa waraanaan ala gochuuf karoora Putiin qabatan kan adda durummaa deeggaranii fi gargaaran qondaala kana. Bakka hedduu waliin imalu, inumaa bakka bu'aa Putiin ta'u jedhamaa ture. Bara 2014 wayita loltoonni Raashiyaa Kireemiyaa dhuunfatan kan beekamtii itti argatan Sergee Shooyiguu turan. Qondaalli gameessi kun Jaarmiyaa Tikaa fi humna waraanaa Raashiyaa- GRU jedhamu hoogganaa turan, jaarmiyaan kun mormituu gameessa biyyattii Aleksii Navaalnii summeessuun himatama. Vaalery Geraasimoov- Ajajaa Humna waraanaa Ajajaa humna waraanaa waliigalaa waan ta'aniif, Yuukireen irratti haleellaa waraanaa banuudhaan kan jalqabarratti barbaadaman isaani. Yeroo duraaf bara 1999 waraana Chechen jedhamu erga hooggananii booda duula waraanaa Putiin gaggeessan keessatti ga'ee olaanaa gumaachaa jiru. Weerara Yuukireen keessattis akkasuma, ji'a darbe keessa shaakallii waraanaa Beelaaruusitti Raashiyaan gaggeessaa turte kan hoogganan isaan turan. Nama hin kolfine yookiin yeroo hunda nama dallanu ta'uunsaanii kan himamu Jenaraal Geraasimoov, Raashiyaan Kireemiyaa fottoqfachuu keessattis ga'ee guddaa gumaachan. Nikolaay Paatruusheev- Dursaa Mana maree Nageenyaa Bara 1970oota keessaa eegalanii qondaaltota Putiin waliin jiran sadi keessaa tokko. Qondaaltonni biroon lameen dursaa tajaajila tikaa biyyaalessaa Aleksaandar Bortnikoov fi dursaa tajaajila tikaa biyya alaa Sergee Nariishkiin jedhamu. Garee pireezdantiitti dhiyoo jiru ''Siloviki'' jedhamuun ol jiru qondaaltonni kunneen. Akka Nikolaay Patruusheev kan dhiibbaa uumu garuu hin jiru, inumaa Putiin waliinfaa hooggansa wal jijjiiraa yoona ga'an (aangoo pireezidaantummaarraa kan hafe). Bara bulchiinsa koministii dhaaba KGB keessa waliin turan, jaarmiyaa Putiin bara 1999 irraa hanga 2008 bulchan, FSB itti aanuun hoogganuu danda'aniiru. Aleksaandar Bortinikoov- Daarektara Tajaajila Nageenyaa fi Tikaa (FSB) Qondaalli kun Pireezdanti Putiin biratti akka dhuka lafeeti, qondaaltota kaanirra akkaan dhageettii qabu. Jaarmiyaa tikaa- FSB kan akkaan murteessaa ta'ee fi Putiin hoogganaa turan, hoogganuun akkaan amanamoo ta'uusaanii mul'isa. Jaarmiyaan FSB jedhamu kun seera hojiitti hiiksisuu keessatti olaantummaa guddoo qaba, humna kana isa raawwachiisus kuufatee qaba. Qondaalli kun hagana mara olaantummaa qabaatanis garuu aangoo Putiin qoruu tasumaa hin danda'an. Sergee Nariishkiin- Daarektara Tajaajila Tikaa biyya alaa (SVR) Qondaalli kun umriisaanii hojiirra mootummaa keessatti dabarsan gara caalu Putiin waliin turan. Garuu dhimmoota biyyaa xiyyeeffannoo barbaadan irratti yaada kennuurraa of qusatu, itti gaafatamummaasaa dabarsanii pireezidant Putiiniif kennuun beekamu. Sergee Nariiskin bara 1990oota keessa waggoota hedduuf St Peteresburg keessatti Putiiniif gaaddisa ta'aa turan, bara 2004 waajjira Putiin seenan, boodarra Afa-yaa'ii paarlaamaa biyyattii ta'an. Summeeffamuu mormituu gameessa Aleksii Navaalnii dabalatee dhimmoota Raashiyaan ittiin himatamtu hunda haaluun beekamu. Valantiinaa Mativiyeenkoo- Hooggantuu Mana maree Federeeshinii Hooggantuu dubartii toora bulchiinsa Putiin keessatti arguun waan yaadamu miti, dubartiin kun garuu mana maree olaanaa biyyattii waan hooggantuuf wayita humni Raashiyaa gara biyyoota alaa imaluuf jedhu kan qajeelchitu isheedha. Bara 2014 wayita bulchinsi Putiin Kiraayimeyaa fottokfatu kanneen cinaa dhaabbatanii tumsan keessaa tokko turte. Garuu murtee dabarsuu/tarkaanfii fudhachuu keessatti ga'ee hin qabdu, akkuma warra kaanii. Kun hunduu eenyu qofaasaa tarkaanfii dhumaa fudhachuu akka danda'u kan mul'isuudha- Pireezdanti Vilaadmiir Putiin. Viktar Zolotoov- Daarektara Eegdota Biyyaalessaa Duraan Pireezdanti Putiin eegaa kan turan, amma ammoo hoogganaa eegdotaa kan ta'an qondaalli kun pireezdanticha biratti akka loltuu dhuunfaatti ilaalamu. Waggaa ja'a Pireezdanti Putiiniin muudaman. Viktar Zolotoov gamasaan akkuma pireezdantichi abdatan amanummaasaa mirkaneessee argame, miseensota hanga 400,000 ta'an horachuun damee kana cimse. Raashiyaan wayita Yuukireen weerartu guyyaa tokkotti waan karoorashee raawwattu itti fakkaate, garuu wayita kufaatiin waraanaa ishee mudachuu eegalu qondaalli kun gaafatama waraana dursuu fudhatan. Kanneen biroon eenyufaadha? Ministirri Muummee biyyattii Mikhail Mishustin tibba waraanaa kana diinagdee biyyattii dandamachiisuu keessatti ga'ee olaanaa taphatu, garuu waa'ee waraanichaa murtee tokkollee dabarsuu hin danda'an. Kantiibaan magaalaa Moskoo Sergei Sobyanin fi Hoogganaan buufata boba'aa naannawa Rosneft Igor Sechin, lameenuu michuu pireezidantichaa ciccimoodha. Obboleewwan biiliyeenaroonni Boris fi Arkady Rotenberg, ijoollummaarraa kaasanii Putiin waliin hiriyoota turan. Barruun Forbis bara 2020 maatii dureeyyii Raashiyaa jechuun maqaasaanii baasee kan ture obboloonni kunneen hanga ammaatti michuu jaboo Pireezdanti Putiin.


Raashiyaafi Yukireen waliin mariyatanis waraanni akkuma itti fufetti jira

Mariin dhukaasa dhaabuurratti xiyyeeffatu Raashiyaafi Yukireen gidduutti Wiixata eegalamus waraanni garuu akkuma itti fufetti jira. Magaalaa guddoo Yukireen ishee lammmaaffaa kan taate Karkivitti misaayiliin namoota nagaa hedduu ajjeese, sagaleen akeekkachisa haleellaa misaayilaa magaalaa guddoo Yukireen Kiyeev keessa irra-deebiin dhaga’amaa jira. Pirezedantiin Yukireen Voloodimiir Zeleniskii, haleellaa boombii Karkiivirratti raawwatameen "yakka waraanaati’’ jedhan. Magaalaa Kaaba biyyattiitti argamtu Chernihivi keessatti haleellaa boombii cimaan akka ture gabaasaaleen achi bahan ni akeeku. Raashiyaan adda waraanaa hedduurraan Yukireen haleelaa jirti, garuu  Yukiren ofirraa ittisaa waan jirtuuf saffisaan gara fuulduratti adeemuu hin dandeenye. Magaalonni Yukireen sadan to’annoo Yukireen jalaa hin baane. Waraaana dirreewwan waraanatti gaggeeffamu kana dhaabsisuuf tarkaanfiwwan qoqqobbii dinagdeefi dippiloomaasii ittifufeera. Qoqqobbiin dinagdee Raashiyaarra buufame hordofee gatiin maallaqni biyyattii gadii kufuusaatiin, Pirezedantiin Raashiyaa Vilaadimiir Puutin lammileen biyyattii maallaqa isaanii akka biyyaa hin baafne dhorkaniiru. Yaa’ii waliigalaa Dhaabbata Biyyootarratti Barreessaa Olaanaan Dhaabbatichaa Aab Guureez diinummaan gidduusaanii saffisaan akka dhaabatu gaafatan. Kaaba Yuukireen daangaa Beelaruusitti qondaaltonni Yuukireen fi Raashiyaa marii si’a jalqabaaf gaggeessan goolabaniiru. Yaa’ichi jijjirama guddaa fida jedhamee hin eegamu, garuu qondaaltonni Yuukireen  gareen lachuu marii marsaa lammaffaan otoo hin gaggeeffamiin gara magaalota isaaniitti deebi’aniiru. Raashiyaan akka jettutti, gareen lachuu marii akka itti fufaniifi deebi’anii mariif ‘’guyyoota muraasa booda’’ akka walargan himan. Gama biraatiin halkan walakkaa Pirezedantiin Yuukireen Zeleniskiin ibsa wayita kennaan, Karkivitti haleellaa ittifufeen namoota nagaarratti qiyyaafatamu ijaan argine jedhan. Zeleniskiin biyyoonni Lixaa Yuukireen irratti balaliin xiyyaaraa guutummaatti akka dhaabatu itti yaadu qabu jedhan. Ameerikaan dhorki akkasii kallattiin  waraana Raashiyaa waliin jalqabuu akka hordofsiisu sodaa qabdu ibsitee turte. Viidiyoowwan miidiyaa hawaasaarratti qoodaman wayita rokkeettiin magaala Karkiivirra bu’u kan agarsiisan yoo ta’u, xiinxaltoonni dhimma ittisa waraanaa boombiin haleellaaf sanaaf oolfame magaalaatti iddoo qubsumni hawaasa guddaan jirutti boombii jumlaan miidhaa qaqqabsiisu(cluster munition)ta’uu himan. Raashiyaan kanaan dura iddoowwan manneen jireenyaa argaman haleeluurratti qiyyaafachuu haaltee turte. Suuraan haaraan saatalaayitiirra argame akka agarsiisutti, gareen konkolaattota waraanaa Raashiyaa karaa km 64 dheeratu Kaaba Kiyeev jiraachu mul’ise. Taatullee, lolli qarqara magaalaa guddoo Yuukireenitti haaraa eegalame Wixata  jiraattoota dawoo dhokannaatti dachaase. Viidiyoon biraa miidiyaalee hawaasarratti qoodamaa jiru akka agarsiisutti, aaraa gubachuu giddugaleyyii gabaa Chernihivi agarsiisuu. Magaalittiin haleellaa Raashiyaatiin dhiibbaa jabduu jala jirti. Barsiisaan magaalaa Chernihivi, Oskanaa Buryaak‘’haalli jiru fiilmii nama soodachiisu wayii fakkaata’’ jechuun BBCtti himte. ‘’Gaddineerra, homaa hubachuu dadhabneerra,’’jette. Karaa Kibba Yuukireen humnoonni Raashiyaa buufata doonii tarsimoo  barbaadamtu Mariyupool, Kireemiyaatti dhiyaattu to’achuuf yaalaa jiru. Awurooppaatti iddoo maddii anniisaan niwukilaaraa guddichi argamu Zaporiziziyaan to’annoo Raashiyaa jala seenuu Yuukireen haaltetti. Ministirri Dhimmaa  biyya keessaa Yuukireen Deenis Monastiriskii haalli biyyattiin keessa jirtu’’hamaadha’’ jedhan. ‘’Guyyuma guyyaadhan diinni humna as ergaa jira. Garuu loltoonni keenya waan Kiyeev qaqqabu hunda dhabamsiisaa jiru,’’jedhan. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanitti Ittigaafatamtuun Mirga Namoomaa Misheel Baachaleet, haleellaa jalaa miquuf kechaa namoonni nagaan miliyoonaan lakkaa’aman dawoo dhokannaa lafa jala kan akka daandii baaburaa lafa jalaa keessatti walitti qabamuuf dirqaman. Erga weerarri eegaleeraa kaasee  waajjirri isaanii namoonni 102 du’uusaanii  kan galmeesse yoo ta’u,  daa’immaan torba kanneen du’an kana keessatti argamu, akksumallee namoonni 300 oli immoo haleellaa kanaan madaa’aniiru. Lakkoofsi namoota miidhamanii kana caaluu akka danda’u Misheel Baachaleet himaniir.


UN mormii wayita ibsutti Puutiin 'Qoqqobbii dabaltanii dubbii hin hammeessinaa' jedhan

Jaarmiyaaleen Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii sagalee tokkoon gocha Raashiyaa yoo balaaleffatan pireezidant Puutiin ''Qoqqobbii dabaltanii dubbii hin hammeessinaa'' jechuun akeekkachisan. Pireezidant Putiin biyyoota tarkaanfii biyya isaanii mormaa jiraniin ''qoqqobbii dabalataa kaahuun haalicha hin harbeessinaa'' jedhan. Putiin kana kan dubbatani walgahii mootummaan isaanii gaggeessuufi miidiyaan mootummaan bulu Rossiya 24 news tamsaase irratti. ''Nuti olloota keenya irratti fedha hamaa adda ta'e hin qabnu'' jedhan Putiin. Itti dabaluunis ''ollootni keenya nurratti tarkaanfii dabalataa akka fudhatanii hariiroo keenya hammeessaan taasisu hin jiru'' jedhan. ''Hariiroo kana akkamiin nagaatti akka deebisnu irratti hunduu yaaduu qaba jedheen yaada, nagaan wal-tumsinee hariiroo keenya nagaan jabeessuu.'' Putiin dubbii kana kan dubatan wayita humnootni isaanii Yukireen keessatti buufata niikuleera guddicha Awurooppaa keessa jiru to'achuun gabaafamee addunyaan mormii cimsettidha. Ministiroonni biyyoota Lixaas Biraaselsitti al-arguun haala Raashiyaa irratti dhiibbaa cimsan irratti mariitti jiru. Putiin dubbii isaanii kan keessatti akkuma amma dura jedhanii turan opireeshiniin waraanaa Yukireen keessatti raawwachaa jiran 'gochaalee Federeeshinii Raashiyaa miidhan dhabamsiisuufi'' jedhan. Biyyootni isaan waliin deeggarsa hin goone ofis Raashiyaas miidhuuf ta'uu jedhan Putiin. Miidhaan jiraatullee biyyi isaanii tarsiimoofi gahumsa dhiibbaawwan irra gahaniifi itti aggaamaman keessa ishee dabarsu diriirsaa akka jirtu ibsaniiru. ''Kanarraa(qoqqobbii) nutu buufata'' jedhan. Kun kanaan osoo jiruu Manni Maree Mirga Namoomaa UN's har'a yaada murtee weerara Raashiyaa balaaleffatu sagalee caalmaan raggaasee komishinii addaa yakka waraanaa fi yakka namoomaa humnoota Raashiyaan raawwataman qoratu hundeesseera. Ibsa waloo kana baasuu kana keessatti biyyootni hedduun sagalee deeggarsaa kennanii, gariin callisa yoo filatan kan mormite Eertiraa qofadha. Manni Maree kun komishinii yakka qoratu isa olaanaa kan ajaju yeroo amma dura Siiriyaatti fi Itoophiyaa irratti komishinii qorannoo gaggeessu hundeesseera. Ibsa waloo balaaleffannafi hundeeffama komishinii kanaaf biyyoota miseensa mana marichaa ta'an 46 keessaa 32 sagalee deeggarsaa yoo kennan, 13 ammoo callisa filataniiru. Biyyootni lama mormaniiru. Dhimmoota hedduurratti Raashiyaa kan deeggaran Chaayinaa, Kuubaa fi Veenziweelaan amma callisa filataniiru. Sagaleen mormii lamaan tokko kan Eertiraa tokko ammoo kan Raashiyaa mataa isheeti. Yaada murtee mana maree kanaa UN'f kan dhiyeessite Yukireen murtee darbeen booda addunyaan faallaa Raashiyaa dhaabachuu agarsiisa jetteetti. UN'tti ambaasaaddarri Yukireen ''addunyaa guutuun faallaa keessan dhaabate'' jechuun gammachuu ibsatan. Yevheniia Filipenko miidiyaaleetti yoo dubbatan ''Ergaan Putiiniif darbe ifadha: Sadarkaa addunyaatti qollifatamteetta, addunyaa guutuun faallaa keeti,'' jedhan.


Waraanaa Raashiyaa-Yuukireen: Zeleniskiin lammiileen irree tokkoon Raashiyaarratti akka duulan ajajan

Pirezidantiin Yuukireen Volodmiir Zeleniskii lammiileen biyyasaanii ''irree tokkoon'' ka'uun weerartuu akka ofirraa qolatan ajajan. Pireezidantichi haasaa uummatasaaniif dabarsaniin yeroon weerara uummata keenyarratti baname ofirraa lollu amma jechuun dhaaman. "Irree tokkoon gadi baatanii yakkamtoota kunneen magaalaa keenya keessaa baasuutu isinirra jiraata,'' jedhan. Waamichi birmannaaf pireezidantichi dhiyeessan kun kan uummatasaanii qofa osoo hin taane deeggarsa warra lixaa gaafachuus ni ilaallata, Pireezidantiin US Joo Baayidan akka jeettii waraanaa dabalataan erganiifis gaafataniiru. Qondaaltonni US Poolaanditti walga'uun akkaataa achirraa jeettii waraanaa MiG jedhamu Yuukireeniif erguun danda'amurratti dubbachaa jiru. Erga Raashiyaan Yuukireen weerartee haleellaa eegaltee guyyoota 11 ta'eera, ogeeyyiin akka jedhanitti weerarri Raashiyaa bakkuma itti jalqabetti dhaabbateera, Pireezidantiin Raashiyaa Vilaadmiir Putiin garuu oppireeshiniin ''akkuma karooraan deemaa jira'' jedhan. Waraanni magaalota hedduu keessatti raawwachaa kan jiru yoo ta'ellee, humnoonni Raashiyaa hanga ammaatti magaalaa Yuukireen ijoo tokko qofa to'atan. Kunis Kersoon jedhamti. Raashiyaan magaalota hedduu kanneen akka Zapporiizhiyaa to'achaa akka jirtu himaa jirti. Raashiyaan buufata niwukilaraa Awurooppaa keessatti guddicha ta'e Zapporiizhiyaa qabaachuu Jimaata darbe beeksiste. Pireezidanti Vilaadmiir Putiin qondaaltonni Yuukireen karoora Raashiyaa dura dhaabbataa jiran, ''Egeree Yuukireen akka biyya of dandeesseetti turuuf qabdu gaaffii keessa kan galchuudha,'' jedhan. Akeekkachiisi hedduun gamaa gamanaa osoo itti roobuu Aab Putiin Ministira Muummee Israa'el Naftali Beneet waliin Sambata kaleessaa Moskootti walaragan. Erga weerara eegalanii warra lixaa keessaa yeroo jalqabaaf qondaala mootummaan walarguusaaniiti. Maanguddoo umrii waggaa 69 Vilaadmiir Putiin waliin waggoota dheeraaf hiriyaa kan ta'an Aab Beneet, Raashiyaa fi Yuukireen walitti araarsuuf yaalaa turan. Gama kaaniin Pireezidantiin US Joo Baayidan kan Yuukireen Volodimiir Zeleniskii waliin Sambata kaleessaa bilbilaan erga dubbatanii booda deeggarsa namoomaa fi meeshaa waraanaa dabalataan akka erguuf jiran waadaa seenaniiru. Aab Baayidan deeggarsa namoomaa lammiilee Yuukireeniif doolaara biiliyoona 10 kennuuf karoora qabu. Aab Zeleniskiin gamasaaniin deeggarsi warra lixaa akka eegame miti, akkaan laafeera jechuun komiirra jiru. Naton qilleensa Yuukireen balaliinsa kamirraayyuu bilisa gochuu dhabuun akka isaan gaddisiise himataa jiru. Naton garuu qilleensa balaliinsarraa bilisa gochuun (No fly Zone), waraana hamaatti kan geessu waan ta'eef jedhee irraa of qusataa jira. Aab Zeleniskiin seera baastota Ameerikaa 300 ta'an karaa viidiyoo argatanii dubbisanii turan. Akka gabaasa miidiyaa US'tti Zeleniskiin boba'aa Raashiyaarra qoqqobbiin akka kaa'amuu fi xiyyaaronni oomisha Raashiyaa ta'an kanneen Baha Awurooppaa jiran dabarfamanii Yuukireenitti akka kennaman gaafatan. Qondaaltonni Waayit Haawus akka jedhanitti gaaffiin Zeleniskii xiyyeeffannaan ilaalamaa jira, bulchiinsi Baayidan ''tarii karaa Poolaand xiyyaarota gara Yuukireen galchuun yoo danda'ame'' jedhee irratti hojjetaa jira jechuun miidiyaaf ibsan.


Weerara Yukireen: Barattoonni Afrikaa sababa bifa isaaniif daangaa Yukireen irratti rakkataa jiraachuu himatu

Magaalota Yukireen waraanni keessatti adeemaa jiru keessaa namoonni kumaatamaan lakkaa'aman gara biyyoota ollaatti baqataa jiru. Sababa lakkoofsi namoota daran hedduu ta'eef gariin daangaa irratti danqamanii rakkoo gara garaaf saaxilamuu yoo himatan, barattoonni biyyoota Afrikaa ammoo sababa bifa isaaniin addatti baafamanii daangaa akka hin ceene dhorkamuu fi rakkoon gara garaa irra gahuu himatu. Lammiin Moorokoo daangaa qaxxaamuruun gara Poolaand seenuuf yaalaa jiru, baaburaan sa'atii 25 imaluun bakka Liviiv jedhamu erga ga'anii booda rakkootti seenuu hime. ''Imala baay'ee dheeraa ture. Wayita liviiv geenyu hiriira konkolaataa kiiloomeetira 40 dheeratutu ture. Kanaaf hanga daangaatti kiiloomeetira 40 ol miilaan deemuuf dirqamne,'' jedha. Barataan kun rakkoo keessa jiru itti fufuun wayita ibsu, ''As bakka daangaa wayita geenyu namoota kumaatamaan lakkaa'amantu jira. Namoonni guyyoota lamaaf nyaata hin nyaatiin jiru. Kanaafis namoonni of wallaalanii kufaa turan,'' jedhe. Barataan Naayijeeriyaa daangaa qaxxaamuruun gara Haangarii seenuuf yaalii godhaa jiru ammoo, Afrikaanota beekaa duubatti dhiisaa jiru jedha. ''Ammallee yuukireen keessa magaalaa Choop jedhamtu kan daangaa Haangariirra jirtu keessan jira. Daangaa qaxxaamuruuf yaalaan jira garuu haalli as jiru akka malee badaadha. Hunduu lubbuu ofii baraaruuf jecha yaalii godhaa waan jiruuf wanti sirnaan raawwatamu tokkolee hin jiru. Jeequmsa cimaatu jira,'' jedhe. ''Kaleessa namni tokko miidhamee ture, rasaasaan dhawame haa ta'u elektiriikiin tuqame haata'u hin beeku, garuu ambulaansiin nama miidhame dhuftee fuutee turte. Mana baruumsaa tokko keessatti, halkan kan dabarsine.'' Akka barataan kun jedhutti barattoonni Naayijeeriyaa wayita magaalaa jiran irraa gara daangaa imaluuf baabura koruuf jedhan ni dhaabsifamu. ''Dubartootaafi daa'immanii fi lammilee Yuukireen qofa, kan baabura akka koran hayyamamuuf, Afrikaanota duubatti gatanii deemu.'' Bakka ture irraa daangaa ga'uuf imalli akkam akka ture wayita ibsu: ''Sa'aatii 72f imallee as geenye. Baaburri ittiin dhufne bakkaa bakkatti dhaabsifamee sakatta'amaa ture. Magalota keessa dabarre hunda keessatti sagalee xayyaara waraanaa akkasumas dhukaasa dhagahaa waan turreef sodaannee rafuullee hin dandeenye. Haalli jiru baay'ee ulfaataadha, namoota nagaallee adda hin baasan hunda irratti tarkaanfii fudhatu,'' jedhe. Magaalaa Baha Yuukireen kan Raashiyaan irratti qiyyaafachuun haleelte, Kharkiv keessatti barnoota fayyaa(medicine) kan barattu barattuun yuuniversitii kan taate lammiin Naayijeeriyaa Ruqiyyaa jedhamtu sa'atii 11 lukaan deemtee daangaa Poolaand ga'uu himte. "Yeroon as ga'u lammiileen guraachi daandiirra ciisanii jiru,'' jechuun BBCtti himte. Daangaa qaxxaamuruuf dursi kan kennamuuf lammiilee Yuukireen ta'uu fi isheen akka eeguu qabdu loltoonni daangaa eegan itti himuu dubbatte. Akka barattuun Naayijeeriyaa kun jettutti namoonni bifaan adii ta'an wayita akka darban iyyamamuuf kanneen bifaan gurraacha ta'an ammoo keessaa fooyamanii teellaatti hambifaman. Isheen sa'aatii dheeraa booda daangaa qaxxaamuruun magaalaa Waarsoo seentee achirraan gara Naayijeeriyaa imaltus, hedduun danqamanii rakkoo keessa jiraachuu himte. Yuuniversitii Kiyeevitti barnoota fayyaa (Medicine) kan barattu lammiin Somaaliyaa Asiyaa jedhamtu wayita daangaa Poolaand geessu rakkoo walfakkaataan ishee mudachuu dubbatte, tajaajila kan argatan lammiilee Yuukireen qofa ta'uun akka itti himame dubbatte. Barattoonni lammiilee Afrikaa fi Eeshiyaa ta'an hundinuu rakkoo walfakkaataa keessa jiraachuu himte Aasiyaan. Mootummaan Naayijeeriyaa lammileen isaafi kan biyyoota Afrikaa kaan adda baafamanii akka Yuukireenii hin baane dhorkamuu balaaleffatee jira. lammileen Naayijeeriyaa irra hedduun barattoota ta'an 4000 yuukireen kessaa akka jiran kan himan pireezidantiin Naayijeeriyaa Mohaammaduu Buhaarii, namoonni waraana baqatan marti bifa isaaniin osoo gargar hin fo'amiin walqixa tajaajila argatuu qabu jedhan. Amma dura lammileen Yuukireen 500,000 ta'an waraana Raashiyaan biyya isaaniirratti bante baqachuun gara biyyoota ollaa godaananii jiraachuu Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii himeera.


Weerara Yukireen: Loltootni Raashiyaa magaalaa murteessituu Kehersan qabatan-Kantiibaa

Loltootni Raashiyaa magaalaa murteessituu buufata doonii taate Kibba Yukireenitti argamtu Kehersan qabachuu kantibaan magaalittii himan. Kehersan magaalaa guddaa jalqabaa waraana cimaa booda harka loltoota Raashiyaatti kuftedha. Kantiibaan magaalittii Igoor Kolikhayev loltootni Raashiyaa gara galma mana maree magaalittiittis galuun jiraattota irratti uggura sochii dabarsan jedhan. Magaalonni baay'een waraanatti jiru, waraanni Roobii kaleessa gaggeeffame garuu isa hamaa jedhamuu danda'a. Yakki waraanaa fi namoomaa Yuukireen keessatti raawwachuu isaa qorachuuf Manni Murtii Yakka Idil-adunyaa Heegitti hojii eegaleera. Raashiyaan weerara Yuukireen irratti gaggeesiteen miidhaan irra gahuu yeroo jalqabaaf amante. Loltootni 498 jalaa ajjeefamuun 1,597 jalaa madaa'uu himte. Yuukireen ammoo loltootni Raashiyaa ajjeefaman kumaatamaani jette. Yuukireen erga weerarichi jalqabee lammiilee nagaan 2,000 ol ajjeefamuu himte. Sababa waraanichaan jiraattotni miliyoona tokkoo ol tahanis qe'ee isaanii irraa godaananiiru jedhe UN. Akka kantiibaan magaalaa Kehersan jedhanitti magaalli isaanii uummata 280,000 qabdu harka loltoota Raashiyaa galteetti. Feesbuukii isaanii irratti loltootni Yuukireen magaalicha keessa waan hin jirreef lammiilee nagaatti hin dhukaasiinaa jechuun loltoota Raashiyaaf dhaamaniiru. Obbo Koolikhayev jiraattotni magaalittii qajeelfamoota loltootni Raashiyaa kaa'an hordofuun,'' akka alaabaan Yuukireen mirmirsamaa oolu'' gochuu qabdu jedhan. Qajeelfamootni kunneen: "Humni weerartuu Raashiyaa magaalicha bakka hunda qabataniiru, akkasumas baay'ee hamoodha,'' jedha Geenaadii Lakhutaa, bulchaan naannichaa AFPtti dubbate. Magaalli bakka madda laga Diniperiti argamtu bakka baay'ee murteessituu yoo taatu, bufata humna waraanaa achitti banuun gara fuulduraatti deemuuf isaan gargaara. Magaalaa guddoon Yuukireen Karkiiv haleellaa hamaa jala jirti jedhan kantiibaan ishee. Haleellaan misaa'elaa magaalicha irrati gaggeeffamu manneetii jireenyaa lammiilee nagaa haleeluun miidhaa qaamaa guddaa geesisaa jiraachuu himan. Buufata doonii Kibba jirtu Maripul keessatti namootni dhibbaan lakkaa'aman ajjeefamaniiru jedhamee sodaatama. Garuu yaaliin Raashiyaan magaalaa Kiyeev marsuuf gochaa jirtu boodatti harkifateera. Qondaalli US tokko humni waraanaa Raashiyaa konkolaataa hanga sana baay'atu akkasumaan gaafa Roobii guyyaa guutuu osoo hin socho'iin oole jedhan. Biyyootni 39 sagalee kennuun erga deeggaranii Manni Murtii Yakka Idil-adunyaa qorannoo gaggeessuuf ragaa walitti qabuu jalqabeera.


Raashiyaa-Yukireen: Miidhaa Nuukileerri fidu maali?

Putin Dilbata darbe humna waaraana isaani cimaa jedhamu meeshaalee nuukileeraatii hanga ''humna ergama addaa raawwatuutti'' akka qophaa'an ajaja dabarsan. Garuu kana jechuun dhugumati maal jechuudha? Xinxaltootni Lixaa maal jechuu akka barbaade guutummmaatti ifa miti jedhan. Qondaalonni UK dubbii Putin dubbate sadarkaa qophii meeshaalee nuukileeraa Raashiyaa waliin wal hin gitu jedhan. Gariin isaanii Putin qophii gadi bu'aa duraan ture ''isa dhaabbataa'' irraa gara sadarkaa qophii itti aanuu ''isa ol ka'aatti'' [balaa waraanaa qabuutti] akka ce'aniif ajaje garuu ammas kun amansiisaa miti jedhu. Kaan ammoo mallattoo isaa uummatatti beeksisumaaf malee meeshaalee waraanaa kanneen fayyadamuuf miti, sababni isaa yoo nuukileera fayyadamu biyyoota Lixaa irraa haleellaan deebii akka isa mudatu beeka jedhu. Kana jechuun miidhaa hin qabu jechuu miti. Haalichi itti dhiyeenyaan hordofamaa jira. Torban darbe Putin irra caalaa dubbii mallattoon guutameen yoo biyyootni kaan karoora Raashiyaa galan ''miidhaa kana dura arganii hin beeknetu isaan eeggata" jechuun akeekkachiisan. Kun irra caalaan isaa humni NATO waraanaan akka gidduu hin seenne akeekkachiisuuf kana dubbate jedhan. NATOn yeroo kamiyyuu akka kana hin raawwanne ifa godheera. Sababni isaa ammoo Raashiyaa waliin gara waraanaatti galchuun nuukilera fayyadamuu akka fidu waan beekuuf. Akeekkachiisni Dilbata darbee garuu ifatti kan dubbatamee fi uummataafis ibsamedha. Putin sochiin kun deebii ''ibsa hammaataa'' kennameeti jedhan. Gaafa Wiixata Kireemliin tarkaanfiin kun deebii ibsa biyyootni Lixaa, dubbii Ministira Dhimma Alaa UK, Liiz Tiraas dabalatee kaanis NATO waliinis tahu waraanni jiraachuu akka malu himaniiti jette. Qondaalonni biyyoota Llixaa akka jedhanitti, akeekkachiisa haaraa kana kan dabarse Putin dhimma Yukireen irratti herrega dogogoraa hojjeteeti jedhan. Dirree waraanaa Yukireen irratti diddaan hamma kana na mudata jedhee hin eegne ture. Qoqqobbii jajjabaa akkasii Raashiyaa irratti dabarsuuf biyyootni Lixaa hamma kana tokkummaan dhaabbatu jedhees hin eegne. Kun ammoo akka filannoo haaraa isa haftee fi marii cimaa tokko ilaalu isa gooteetti. "Kun mallattoo aarii, gaddaa fi rifachuu'' akka tahe jeneraalli waraanaa UK soorama bahan tokko himan. UNtti Ambaasadara US kan taate Liindaa Toomaas Giriinfiildi dubbiin Puutin waraanni Yuukireen sirrii tahuu ittiin amansiisuuf kan fayyadamaa jirudha. Kun weerara osoo hin taane sodaa jala galuun ofirraa ittisuuf tarkaanfii fudhataa jiru fakkeessuun himata jette. Haala kanaan qophiin nuukileeraa ammoo ergicha uummata isaaf cimsuuf kan itti fayyadamaa jirudha. Kan biraan ammoo isa biyyootni Lixaa meeshaa waraanaa Yukireeniif dhiyeessan baay'ee sodaateera. Kanaaf akak dhaabaniif akeekkachisuuf jechadha jette. Kan biraan ammooo qoqqobbii irrati darbeen akkaan yaaddaheera, kunis biyya keessatti hookkara kaasuun akka inni aangoo irraa ka'u gochuu danda'a jedhee sodaachuunidha. Garuu ergaan isaa kallattiin NATO'f yoo tahu kallattiin yoo waraanicha keessa gale haalici jijjiramuu akka malu himuuf. Dubbiin Putin kun akeekkachiisuuf malee amma meeshaa nuukileeraa kana fayyadamuuf miti, garuu yeroo hundumaa qaamni tokko herrega dogogoraa hojjetee itti seennaan haalotni harka namaa irraa bahuu danda'u. Yaaddoon jiru Putin qofaatti hafeera, gorsitoota isaa muraasatu dhugaa saa itti himuuf fedha qaba.Gariin ammoo murtoon isaa wal fakkaataa miti jedhanii sodaatu. Gariin ammoo yoo inni kanarra baay'ee kan deemu tahe kan gara jalaa jiran ajaja isaa fudhachuu dhiisuu malu jedhama. Miidhaan walitti bu'insa nuukileeraa suutaan ol ka'uu danda'a, amma garuu xiqqaadha. Hanga ammaatti mootummootni lixaa haalicha kana caalaa hammeessuu irra jechuun of qusataa jiru. Humni waraanaa US, qophii ittisaa guddaa 'Defcon'' jedhu irra jira. Barressituun Waayit Haawus amma qophii addaa nuukileeraa isaanii ''sababni itti jijjiiru hin jiru'' jette. UK'n ammoo humna waraanaa galaanaa keessaa meeshaa nuukileeraa kan hidhatan qaba. Waanti jiru dubbii Raashiyaa kanas dhugumatti fudhatanii dubbii hammeessanii Raashiyaan akka gara tarkaanfiitti galtu gochuurra haalicha tasgabbeessuutti xiyyeeffatan. Kun wal dhabdee dhimma nuukileeraa miti;  sanas tahuu hin danda'u qondaalota biyyoota Lixaa. umni Ittisaa UK, Been Waalaac BBCtti akka himanitti meeshaalee nuukileeraa Raashiyaa irratti homaa jijjiirama hin argine. Itti dhiyeenyaan hordofamaa jiraachuu maddeen basaasaa himaniiru. Yeroo Waraana Ololaa biyyoota Lixaa keessatti maashinootni Nuukileera Raashiyaa basaasuuf oolan heduun kalaqamaniiru. Satalaayitii, meeshaalee quunnamtii cabsanii galanii fi kaan xiinxalamuun sochiin jiru jijjiiramuuf dhabii ilaalamaa jira. Meeshaalee waraanaa nuukilera qopheessuu, garee boombicha dhukaasa qopheessuu fa'a jiraanaan meeshaaleen kunneen akeekkachiisa kennu. Baay'een isaa akkuma duraatti kan jiru tahee warri Lixaa haala Raashiyaa kana itti dhiyeenyaan hordofaa jiru. Ammatti mallattoon mul'ateerus hin jiru.


'Namni du'aa jiru hunduu sababa keessani' jechuun Zeleniskiin warra Lixaa komatan

Pireezidantiin Yukireen Volodimiir Zeleniskii warri Lixaa daangaa qilleensaa Yukireen irraa balalii dhorkuu(No fly zone) labsuu dhabuu isaaniif komataniiru Pirezedanti Zeleniskiin uummata Yukireenif Jimaata galgalaa ibsa kennaa turan. Waajjira isaanii Kiyeev jirurraa akka ibsa kennaa turan kan gabaafame yoo ta’u, Zeleniskiin hoggantoota NATO balalii xiyyaara guutummaatti Yukireenirraa dhaabu didan ifatti balaaleeffatan. Zeleniskiin akkas jedhan: ''Namni du'aa jiru hunduu har’arraa kaasee sababa keessaniif du’u. Sababa dadhabbii keessanirra kan ka'e,’’ jedhan. Itti dabaluun, ‘’Yaa'iin NATO har’a taa’ameera. Yaa’ichi dadhabaa fi waanti taa’amuuf hin galleef. Yaa’ii namoonni kamiyyuu bilisummaa Awurooppaaf akka falmu galma jalqabaa hingodhanne,’’ jedhan. ''Dhaabbileen basaasaa biyyoota miseensota NATO karoora diinni qabu ni beeku. Raashiyaan haleellaa akka ittifuftu dhaabbileen kun mirkaneessaaniiru’’. ‘’Kun warreen dadhaboon hubannoo ofiif qabaniidha, meeshaalee waraanaa keenya caala cimaa ta’e qabaatanille keessoon isaanii tasgabbii hin qabu,’’ jedhan. Zeleniskiin gara boodarra mormii guddaan Awurooppaa keeessatti akka bahamu ibsuun, hiriirtotaan;’’ Yuukireen yoobalaa kanarraa hin haftu ta’e, guutummaan Awurooppaahin hafu,’’ jedhan. ‘’Yoo Yuukireen kufte guutummaan Awurooppaa ni kufa,’’ jedhan. Seneetiin Ameerikaa Pirezedantii Yukireen Voloodimiir Zeleniskii waliin karaa intarneetii[Zoom] akkahaasa'aniif afferamu gabaasaleen himan. Zeleniskiin Pirezedantiin Ameerikaa Joo Baayiden waliin wal dubbisaa kan turan yoo ta'u, erga Raashiyaan torban tokko dura Yukireen weerarte asitti yeroo jalqabaatiif Seneetiin Ameerikaa  guutuun hogganaa Yukireenitti waliin haasa'uf jiru. Torban darbe Ameerikaatti ambaasaddarri Yukireen  Oksanaa Markavarovaa miseensota Seeneetii waliin wal arguun, biyyi ishee Raashiyaan loluuf deeggarsa dabalataa akka barbaaddu himte.


Buufata niwukilaraa: Haleellaan Raashiyaan buufata niwukilaraa Yuukireen irraan geesse balaa akkamii qaba?

Buufati niwukilaraa Zapporiizhiyaa Awurooppaa keessatti isa guddicha ta'e erga Raashiyaadhaan haleelamee booda gamoowwan mooraa buufatichaa hedduun abiddaan gubataa turan. Haleellaan kun maal na dhibdee Raashiyaatiin raawwatamuun addunyaa danuu dheekkamsiise. Ministirri Muummee UK Boris Joonsan ''haleellaan kun nageenya guutuu Awurooppaa yaaddoo keessa kan galchuudha,'' jedhan. Raashiyaan jalqaba buufata Zapporiizhiyaa haleelte, isa booda qabatte. Yuunitiiwwan ja'a buufatichi qabu keessaa gamoon bakka tokkoo akka jirutti barbadaa'e jedhe jaarmiyaan niwukilara Yuukireen hordofu-Ukraine's nuclear inspectorate. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti jaarmiyaan dhimma niwukilaraa hordofu- International Atomic Energy Agency (IAEA), sirna nageenya buufata niwukilaraa kana eegsisuuf dhaabbate tokko miidhameera jedhe, garuu carallaan miidhaa geessisu keessaa gadi hin dhiifamne jedhe. Awurooppaa keessatti isa guddicha kan ta'e Buufati Niwukilaraa Zapporiizhiyaa yuunitiiwwan ja'a kan qabuudha. Ogeeyyiin dhimma niwukilaraa beekan haleellichi haala akkaan nama yaaddessu uumeera jedhan. Buufata niwukilaraa guddicha kana keessatti meeshaan anniisaa maddisiisuuf oolu- reactor jedhamu fi gamoon inni keessatti argamu osoo miidhamaniiru ta'ee silaa ho'i hamaan uumamee akka baqee badii geessisu godha ture jedhan ogeeyyiin. Isa booda carallaan-Radiation- qilleensa naannootti dabalama. Akkas yoo ta'emmoo miidhaansaa akkaan guddaadha jedhan. Qilleensi faalame kun ammoo fayyaa namootaa gaaga'a, dhiibbaa yeroo dheeraa fi yeroo gabaabaa namarraan ga'a. Dhibee akka kaansariif dhala namaa saaxila. Buufati niwukilaraa yoo miidhame miidhaan inni fayyaa dhala namaarraan ga'u kan danaa armaan oliitiin ibsame kan bara 1986 Buufata Niwukilaraa Yuukiree, Chernobyl irra ga'eedha. Haleellaan kun seenaa keessatti isa hamaadha jedhame. Ogeeyyiin akka jedhanitti haleellaan kun balaafamaa ta'ullee, garuu buufataalee Chernobyl fi Zapporiizhiyaa gidduu adda addummaa guddaatu jira. Buufati Zapporiizhiyaa eegumsi isaa akkaan cimaadha jedha Yuuniversitii Imperial College Of Landan irraa Dr Mark Wenman. Meeshaan anniisaa atoomawaa maddisiisu kan buufata kanaa sibiila jabaadhaan kan ijaaramee fi haleellaa alarraa itti dhufu, kan uumamaas ta'e nam-tolchee, kanneen balaa xiyyaaraa yookiin dhohiinsaa dandamachuu danda'a jedhan. Buufati Zapporiizhiyaa Meeshaa anniisaa maddisiisu- reactor keessaa albuuda salphaatti baqu, graphite jedhamu hin qabu. Buufati Chernobyl garuuu albuuda karbonii kana waan qabuuf balaan mudannaan baqee salphaatti carallaa biyyoota Awurooppaa walga'u gadhiisa. "Rakkoo uumuuf buufaticha kallattiin haleeluun dirqama miti,'' jedhe jaarmiyaa humna niwukilaraa Yuukireen Ecoaction jedhamutti daarektara itti aanaa kan ta'e Olexi Pasiuk. Kutaan anniisaa oomishu miidhamnaan balaansaa hammaataadha jedhe ogeessii kun. Yuukireen maddeen anniisaa atoomawaa (reactors) buufatichaa dhaamsuun eegumsa gochuufiif akka jirtu himte. Yuunitiiwwan ja'a keessaa yeroo ammaa kan hojjetaa jiru tokko qofa jedhama. Haata'u malee madda anniisaa niwukilaraa (reactors) akka maddeen anniisaa kaaniitti dhaamsuun hin danda'amu. Suduudaan sa'atii 30 keessatti qabbanaa'aa deema malee altakkaan ibsaa irraa cufuun hin danda'amu, kanaaf ammoo ibsaan walitti fufiinsaan buufaticha keessa jiraachuu qaba. Gidduutti ibsaan badnaan, yookiin adeemsi qabbaneessuu adda citnaan, carallaan miliqee naannootti dhangala'uu danda'a. Wayita boba'aan niwukilaraa qabxii baqiinsaa caaludha haalli kun kan mudatu, wayita kana carallaan ho'aan humnaa ol ta'uun bakka itti kuufame keessaa dhohee ba'a. Yuuniversitii Shefiilditti ogeessa meeshaalee niwukilaraa kan ta'an Prof Claire Corkhill, gama kanaan yaadannoon balaafamaan addunyaan qabdu wayita balaan Fukushimaa mudateedha jedhan. Balaan buufata niwukilaraa Jappaan, Fukushimaa bara 2011 mudate kun, erga danbalii hamaan biyyattii mudatee booda buufata niwukilaraa guddicha kana dhaamsuuf adeemsi qabbaneessuu waan gufateef to'annoon ala ta'ee ture. Haala kana keessatti humna ibsaa dhaabuu jechuun adeemsi qabbaneessuu ni gufata jechuudha, kunimmoo maddeen anniisaa atoomawaa sadi akka baqanii naannootti faca'an taasise. Yuukireen biyya buufata niwukilaraa murteessoo ta'an qabdu ta'uusheetiin weeraramuunshee waanuma eegame hin turre. Biyyattiin buufata niwukilaraa afur qabdi, kan amma hojiin ala ta'ee jiru Chernobyl waliin shan. Amma Raashiyaan Zapporiizhiyaa fi Chernobyl qabattee sadaffaatti siqaa jirti. Inni sadaffaan Raashiyaan itti adeemaa jirtu kibba Yuukireenitti argama. Buufata niwukilaraa Kibba Yuukireen jedhama. Buufataaleen niwukilaraa biyya Yuukireen keessatti akka madda anniisaa murteessootti fayyadaa jiru. Waraana bara 2014n kanneen Yuukireen irraa adda ba'uu filatanii fi Raashiyaadhaan deeggaraman dhaabbata oomisha cilee guddicha kutaa biyyaa Donbas keessatti argamu Yuukireen irraa fudhatan. Buufati kun anniisaa biyyattiif harka 41 gumaacha ture. Yuukireen erga buufata kana dhabdee booda buufataalee niwukilaraa fi maddeen haaromfaman irraa anniisaa oomishuurratti xiyyeeffattee jirti.


Senaatarri US Puutiin akka ajjeefaman gaafachuun Raashiyaa dheekkamsiise

Senaatarri US Lindseey Girhaam weerarri Raashiyaan Yukireen irratti bante kan xumuramu yoo ''namni kun dhabamsiifame'' jedhan. Senaatarri kun twiitara gubbaatti erga maxxansaniin namni naannawa pireezidantii Raashiyaa Vilaadmiir Puutiin jiru akka isaan ajjeesu gaafatan. Karaan weerarri Raashiyaan Yukireen irratti raawwatte itti xumuramu takkittiin ''nama kana dhabsiisuudhaani'' jedhan. Senaatarri warra Rippaablikaanotaa kun pireezidantiin Raashiyaa ''Brutus'' Putiiniin dhabamsiisee waraana kana xumuru hin jiruu jechuun gaafatan. Yaadni isaanii kun US'tti ambaasaaddara Raashiyaa dheekkamsiiseera. Girahaam kan uummata Kibba Kaarolaayinaa bakka bu'an yaada pireezidant Puutiiniin ajjeesuu yoo jajjabeessan ''kana gochuun biyya keessaniifi addunyaaf oolmaa ooltu jedhan. ''Brutus Raashiyaa keessa jiraa? waraana Raashiyaa keessa koloneelli milkaahaa Koloneel Istuufenberg caalu jiraa?'' Brutus nama siyaasaa Roomaa yeroo ta'u mootuu Roomaa Juliyees Seezaariin ajjeesuu isaatiin beekama. Koloneel Istuufenberg caala namni waraanaa milkaahaan Raashiyaa keessa jiraa jechuun yeroo gaafatan senaatarri US kun Koloneela waraana Jarman kan bara 1944 Adoolf Hitlariin ajjeesuuf yaale koloneel Klaawus Voon Istufenbergiin jechuu yaadachuu isaaniiti. US'tti ambaasaaddarri Raashiyaa Anatoolii Antonoov yaada senaatara kanaa fudhatama kan hin qabneefi rifaasisaadha'' jedhan. ''Sodaan Raashiyaa(Russophobia)fi jibbi Raashiyaa US keessa jiru hangaa oli'' jedhan ambaasaaddarichi. Senaatarri biyya tokko ilaalcha isaa shororkeessummaa galma Waashingitan sadaarkaa idila addunyaarratti qabatte galmaan gahuuf dhiyeesse kana dhagahuun amanuuf rakkisaadha jedhan. Pireezidantiin US Joo Baayidan weerara Raashiyaan raawwatte balaaleffachuun Putiin dabalatee namoota siyaasaa biyyattiirra qoqqobbii kaahaniiru. US miseensota Nato'f dhaabbachuu itti fufti jehcuun, waraana isaanii garuu gara Yukireen akka hin ergine jala muraniiru. Haasaan Senaatara kanaa garuu dubbii himaa masaraa mootummaa Raashiyaas dubbachiiseera. Dimeetrii Peskoov ''ammaan tana namni hunduu qalbii isaa eeggachaa jira hin jedhamu'' jedhanii, lammiileen Raashiyaa tokkummaa biyyaalessaa akka jabeeffatan dhaaman.