Leegaasii Giiftii Elizaabet II fi yaadannoo seenaa kolonii Afrikaa Kibbaa

Biyyi Biriteen waliin hariiroo addaa fi walxaxaa ta'e qabdu Afrikaan Kibbaa, du'a Giiftii Elizaabet booda miira callisa salphaatti hubatamuu danda'uun liqimfamtee jirti. Gariin namootaa du'a ishee gaddu, yaadannoo ishee- keessattuu seenaa isheen Pireezidantii gurraacha jalqabaa, Nelsan Mandeellaa waliin qabdu kaasanii ishee faarsu, kaan ammoo miidhaa bara bulchiinsa kolonii Biriteen ture kaasuunn mufii qaban ibsu. ''Giiftii Elizaabet nan jibba jechuu koo miti, lakkii gonkumaa. Garuu jireenya kiyya isa dhugaa yoon ilaalu, dhiibbaa koloniin guddoo miidhameera,'' jedha barataan yuuniversitii biyyattii Sibulele Steerman. Yeroo ammaa dhaloonni ammaa Afrikaa, keessummaa Afrikaa Kibbaatti, akkaataa bara 1960oota keessa ittiin gara dimokiraasiitti ce'an irratti dhiifama koloneeffattootaaf godhamaa ture irratti gaaffii kaasaa jiru. Biyyoonni lixaa saamicha bara bulchiinsa kolonii raawwatan amanuun hojii caalu hojjechuu malan jechuun yaada dhiheessu. ''Haati kiyya Giiftittii jaallataa turte. Nuti garuu dhaloota biraati,'' jedha barataa Steerman. Tibbana miidiyaa hawaasummaarratti, Biriteen daayamandii hatte akka deebistuuf duulli gaggeeffamaa jiraachuu fi daayamandiin jedhame kunis faaya gonfoo giiftittii keessa jiraachuu eere. Daayamandiin gonfoon ittiin faayame kun Cullinan diamond jedhama, akkaan guddaa fi halluu kana jedhamu kan hin qabneedha. Bara bulchiinsa kolonii yaadannoo guyyaa dhalootaa waggaa 66ffaa isaarratti mootii yeroo sanaa Joorji 6ffaaf kenname. Daayimandiciin Cullinan bakka oomisha albuudaa beekamaa Afrikaa Kibbaa yoo ta'u, maqaa abbaa qabeenyaa bakkichaa yeroo sanaatiin kan moggaafameedha. Giiftii Elizaabet akkuma waraanni addunyaa lammaffaa goolabameen wayita intala mootii turtetti biyya kolonii Biriteen taate Afrikaa Kibbaa daawwatte. Yeroo sanatti Afrikaan Kibbaa kooluu Biriteen jalatti bulti, Mootiin Biriteen 6ffaan ammoo duree biyyattiiti. Yeroo sanatti umriinshee waggaa 21 kan ta'e Giiftii Elizaabet, magaalaa Keeppi taawon keessatti egereenshee fi ga'eenshee akka giiftiitti maal akka ta'uuf jiru ibsite. ''Jireenyi koo gabaaduus haa ta'u dheeraa, isin tajaajiluuf aarsaa kan ta'uudha. Maatii tokko taane kana tajaajiluudha,'' jechuun dhaamsi isheen dabarsite addunyaa mara walga'e. Daawwannaan maatii moototaa bara 1947 Afrikaa Kibbaatti taasifame akka milkaa'inaa guddaatti fudhatame. Dhugaan jiru garuu impaayerri Biriteen daddaaqamuu eegaleera. Akka Afrikaa Kibbaatti warri adiin lakkoofsaan muraasa ta'an addatti of baasuun aangoo qabatanii warra kaan moggaatti qoodan- Sirna Appaartaayidii hundeessan. Bulchiinsi appaartaayidii Afrikaa Kibbaa guddoo jeeqe, miseensummaa 'Commonwealth' keessaa ishee baase, addunyaarraa qoollifatamte. Giiftii Elizaabet deebitee biyyattii daawwachuuf jaarraa walakkaa itti fudhate. Bara 1995 wayita Nelsan Maandeellaan pireezidantii gurraacha jalqabaa ta'an Keep Taawonitti akkaan simatamte. Barreessaan dhuunfaa Mandeellaa, Zalda La Garange, hariiroon namoota lameenii malaalchisaa ture jedha. Michummaan namoota hawaasa biratti beekamoo ta'anii saffisaan hagana cimuun ajaa'ibsiisaa ture jedhe. ''Yeroo tokko Maandeellaan masaraa Baakiinghaam daawwatee, 'Elizaabet ati ulfaatina kee hir'isteetta jedheen. Isa booda haati warraa Maandeellaa, 'Elizaabet jettee hin waamin, isheen Giiftii Ingilaand waan taateef' jetteen. Innis deebisee, maaliif? Isheen Nelsan naan jetti mitii? jedheen,'' jedha barreessaan Maandeellaa kun. Haalli Maandeellaa kun giiftittii akkaan kofalchiisuus hime. Kun kanaan osoo jiruu hariiroon biyyoota lameenii maaliif laafe? gaaffii jedhuuf kaan ejjennoo Paartiin ANC- Kan Maandeellaadhaan durfamu qabeenya Biriteen saame akka deebisu irratti qabuudha jedhu. Rogeettiin faallaa sirna appaartaayidii fi namni siyaasaa Mamphela Ramphele jedhamtu, ''Pireezidant Maandeellaan yaada akkanaa kaasaniiru jedhee hin yaadu,'' jette. ''Giiftittiin akka nama dhuunfaatti dhimma kanatti xiyyeeffannaa kennuu malti. Dhugaan jiru garuu akka duree Biriteenitti homaa hin hojjenne. Hojjechuu mitii dhimmi kun akka ture hin amanne, jette. Commonwealth qabeenyaa fi waan hedduu waliin qabaachuu danda'a, garuu qabeenyi waloo sun akka jirutti Landan jira jetti rogeettiin kun. Namoota yeroo daawwannaa sanaa turan keessaa tokko Ezra Cagwe, "Waan guddaa ture. Uummanni ishee arguu akkaan barbaadaa ture. Bakkeewwan isheen daawwatte keessaa bakkan turetti namoota 10,000 ta'antu turan. Keessattuu magaalaa warrigurraachaa keessa jiraatan daawwachuunshee ammoo onnee namoota keessa akka galtu taasiseera. Magaalaa keessa turuutu irra ture, garuu isheen sodaa nageenyaa malee bakka hunda deemtee daawwatte,'' jedha. ''Asitti homaa wanti fooyya'e hin jiru. Jeequmsi, walitti bu'iinsi, waraanni, hiyyummaan ammallee hammaateera,'' jette barattoota karaarra deeman keessaa tokko. Waa'ee maatii moototaa Biriteen hagas mara akka hin beeknee fi dantaas akka irraa hin qabne dubbatte. Dhaloonni durii garuu carraa barnootaa isaaniif kennamaa ture yaadachuurratti haga dhaloota ammaa miti. Ammallee namoonni paaspoortii Biriteen qabatanii Afrikaa Kibbaa jiran du'a giiftittiif gadda taa'aa jiru.


Sirni awwaalchaa Giiftii Elizaabet II raawwatame

Sirni awwalcha Giiftii Elizaabeet II kan bakka hawaasi 2,000 argametti gaggeeffamaa ture xumuramuun, kan maatii fi miseensonni bataskaana St Joorji qofti hirmaatan irra ga'eera. Bataskaana St Joorji, Windsor keessatti maatii fi miseensonni walumatti 800 ta'an sirna hafe hordofaa jiru. Reenfi Giiftii Elizaabet siidaa bakka awwaalchaaf qophaa'e keessatti abbaa warraashee Duukii Edinbiraa waliin bakka tokko kaa'ama. Sirni awwaalchaa Giifti Elizaabet kunis bakka gaggeesitoonni adunyaafi keesumoonni hedduun argamanitti gaggeeffamaa oole. Awwaalchi Giiftii Elizaabet II Landan keessa Westiminister Abeeyitti gaggeeffama. Reeffi Giifti Elizaabet II gara Westiminister Abeeyitti galaa jira. Mootii Chaarles III reeffa harmee isaanii Giiftii Elizaabet II duuba goruun deemaa jiru. Giifti Eelizaabet umurii ganna 96, waggoota 70'f erga Giiftii UK tahuun tajaajilanii boqatan. Sirna gaggeessaa xumuraa kana irratti keesummoonni 2,000 ol argamu jedhamee eegama. Ministirri Muummee UK Liiz Tiras kan Giifti Elizaabet du'a isaanii guyyaa lama dura muudan gara Abeetti imalaniiru. Pirezidaantii Itoophiyaa Aadde Sahilewarqi Zawudee, pirezidaantii haaraa keeniyaa Wiiliyaam Ruutoo fi gaggeesitootni Sudaaniifi Somaaliyaa sirna awwaalchaa Giiftii Elizaabet II irratti argamuuf UK galaniiru. Pirezidaanti Saahilewarqi Itoophiyaa bakka bu’uun gadda isaanii ibsuuf Landan kan galan yoo tahu, galmee gadda ibsachuuf qophaa’e irrattis gadda isaanii ibsaniiru. Pirezidaantiin Keeniyaa, Wiiliyaam Ruutoo, sirna awwalchaa Giiftii Elizaabet II irratti erga hirmaatanii booda kora Waliigalaa UN, Niiw Yoorkitti gaggeeffamu irratti hirmaachuuf gara US'tti imalu. Pirezidaantiin US, Joo Baayiden, guyyoota muraasa dursuun Uk galaniiru. Pirezidaantiin Kanaadaa Jastin Tiruudoo, waggoota 40 dura yeroo jalqabaaf Giiftii Elizaabet II akka argan himan. Tiruudoon yeroon Landan dhufu yeroo hundaa Giiftii nan argadha ture. Amma kana booda yeroon dhufu giiftittii arguu dhabuun koo na gaddisiisa jedhan. Pirezidaantiin Faransaay Imaanu'eel Maakiroon haadha warraa isaanii waliin Westiminister Abetti bakka qabataniiru. Bilbilli mana amantaa irraa si'a 96 qixa umurii giiftii kan tahu hanga sirna awwaalcha isaaniitti bilbilama. Kunis akka sa'a UKtti 11:00 ykn ammoo waaree booda sa'a 8:00 irraa jalqabuun garaagarummaa daiiqqaa tokkoon bilbilama.


Waa’ee gonfoo Giftii Elizaabet kana beektuu?

Sanduuqi reeffaa Giiftii Eliaabet II Masaraa Baakingihaam keessaa Mootii Chaarlis III, Ilma mootii Wiiliyaamiifi Haari akkasumas kaaniin dabaalame erga bahe booda galma Westiministar akka buufatu ta’e. Sanduuqa kanarratti gonfoon fagoodhaa calaqqisuufi qalbii hawwatu taa’eera. Gonfoon kuni albuudota gatii qaalii hedduu mootonni Biritaaniyaa jaarraa dheeraaf walitti qabanirraa kan tolfamedha. Gonfoo kana irratti albuudi gatii qaalii lakkoofsaan 3,000 ta’an irra jiru. Kana keessaa 2,868 daayaamandiidha. Emeraaldi dabalatee albuudotni gatiin isaanii jabaa ta’an irra jiru. '‘Waan balaqqisuuf yeroo tokko tokko gonfoo kana ilaaluunuu nama rakkisa. Baay’ee balaqqisa,’’ jechuun ibsu barreessituun kitaaba The Crown Jewels, Aan Key. Bara durii gofoon ibsituu qabeenyaafi kabajaati jechuun qorattuun kuni himti. Gonfoon kuni yeroo abbaan Giiftii Elizaabet II, Joorj VI ALA bara 1937 muudaman kan hojjetamedha. Gonfoon kuni gonfoo Giiftii Viktooriyaa ittiin fayyadamaa turanirraa fooyya’eefi mataarra salphatee akka taa’u kan tolfamedha. Akkasuu ta’e gonfoo kuni kiloogiraama 1.06 ulfaata. Giftiin Elizaabet bara lubbuun turan waggaatti si’a takka guyyaa paarlaamaan banamu godhatanii dubbii taasisu turan. Teessuma bifa warqii qaburra taa’uuniifi gonfoo ofirra ka’anii hojiiwwan ijoo mootummaa itti aanu dubbisu. ALA bara 2018 Giiftiin Elizaabet waa’ee ulfaatina gonfoo kana ilaalchisuun qoosanii turani. ‘’Gad- jedhanii dubbisuun hin danda’amu, waraqicha ol qabuun dirqama ture. Sababni isaas yoo ol jedhame morma cabsuu danda’a,’’ jedhan. Umuriin Giiftii Elizaabet 90 erga darbe booda gonfoo ulfaatinni isaa xiqqaa ta’e akka fayyadaman taasifamee ture. ALA bara 2021 yeroo xumuraaf manni maree bakka bu’oota ummataa yeroo banamee haasaa taasisanitti Giiftii Elizaabet gonfoo hin ka’anneyyuu ture. Gonfoon kuni kaaraatii dayaamandii 317 Cullinan II jedhamu ofirraa qaba. Yeroo tokko tokko Second Star of Africa jedhamuunis waamama. Daayamandii guddicha hanga ammaa argame irraa muramee guyyaa dhalootaa 66ffaa Ediwaard VII’f Afrikaa Kibbaan kenname. Yeroos mootummaan Afrikaa Kibbaa kolonii Biriitish jala waan tureef mootummaa Transvaal jedhamee waamama ture. Gonfoon kuni daayaamandii jaarraa 11ffaatti mootiin Ingilizii Ediwaard quba isaanii irratti godhataniiru jedhames ofirraa qaba. Gonfoo kana irratti dhagaan diimaa gatiin isaa jabaa ta’eefi ‘Black Prince’s Ruby’ jedhamu qalbii giiftiitti akka hawwatu amanama. Walakkeessa waggaa darbe dokimantari BBC’f gonfoo kana itti dhiheenyaan kan agarte gaazexeessituun Kiliiv Meeri ‘’qulqullinni daayaamandii kanneenii amanuuf nama rakkisa’’ jechuun ibsite. Gatiin Gonfoo Giiftii Elizaabet jabaadha. Ogeessi sirna bulchiinsa warra mootii kan ta’an Olistar Biruus BBC’tti yoo dubbatan, gatii isaa maallaqaan tilmaamuun tasa hin yaadamu jedhan. Gonfoon kuni yeroo hojiirra hin oolletti gamoo Landaanitti kan argamu Jiwiil Hawuus jedhamu keessa ka’ama. Mootiin Chaarlis III sira durii itti fufsisuun guyyaa muudama isaanii gonfoo kana kaawwatu. Eegasii yeroo manni maree biyyattii banamuufi sirnoota kaan irratti mataarra keewwatanii mul’atu.


Mootiin haaraan Chaarlis eenyu? Mootii akkamii ta'uuf deemu?

Seenaa Biriteen keessatti dhaaltuu Giiftii Elizaabeet kan ta'e Charlas amma mootii ta'eera. Waggaa 70 bara giiftittii jalatti dabarse keessatti muuxannoon argate mootii ta'uuf nama sirrii akka ta'u isa gargaareera. Mootii Charlis wayita mootii ta'u seenaa keessatti nama umurii guddaati. Maanguddoon umrii waggaa 73 kun bara giiftii Elizaabeet guutuu ilaalaa guddate, mootummaa dhufaa darbaa hedduu argeera. Ministiroota muummee UK 15 fi pireezidantota Ameerikaa 14 argeera. Mootii Chaarlis, kan Giiftii Elizaabeet dhaaluu bara 1948 dhalate. Bara 1957 mana barnootaa gale. Bara 1969 ilma giiftii ta'uun Weelsitti muudame, bara 1971 ammoo humna waraanaatti makame. Humna waraanaatti makamuutti guddoo akka gammadee fi milkaa'ina guddaa akka ta'etti ibsee ture. Bara 1976 yeroo jalqabaaf daabbata gargaarsaa 'The Prince's Trust' jedhamu hundeesse. ''Dhaloota haaraa yaada ajaayibaa fi fooyya'aa ta'e qaban hedduu qabna, akkamiin yaada kana akka misoomsan yaadna,'' jechuun dubbatee ture. Bara 1981 Diyaanaa Ispensar fuudhe, bara 1982 ilmasaanii hangafaa Wiiliyaam godhatan. Mootii Charles wayita Wiiliyaam dhalatu guddoo akka gammadee fi carra qabeessa ta'uu hime. Bara 1984 Diyaanaa waliin ilma lammaffaa, Haarii, argatan. Charles fi Diyaanaan bara 1996 wal hiikan. Gargar ba'anii waggaa tokko booda bara 1997 Diyaanaan bara konkolaataan duute. Charles waggaa saddeet booda bara 2005 dubartii jaalalaan waggaa dheeraaf waliin jiraatan Kamiilaa fuudhe. Charles bara 2013 akaakayyuu ta'an. Bara 2019 ammoo dhimmi maatiisaanii miidiyaa addunyaarratti mata duree falmisiisaa ta'e. Ilmi giiftii Andrew Duukiin Yoork dubartiin Ameerikaa himata saal-quunnamtiin walqabatu erga irratti dhiyeessitee booda mata duree oduu ta'an. Dubartiin kun dubartoota nama abbaa qabeenyaa ta'e-Jeffrey Epstein jedhamu, kan dubartoota waliin dirqamaan saalquunnamtii raawwachuun yakkamaa jedhame himatan keessaati. Dubartiin Ameerikaa kun umriishee waggaa 17tti ilmi mootii Andrew humnaan saal-quunnamtii waliin raawwachuu himattee turte. Ilmi mootii Andrew gaaffii fi deebii bara 2019 BBC waliin taasiseen himata kana haaleera. Nama Jeffery Espein waliin hidhata qabaachuu wayita BBC'n gaafatu, gochi ittiin himannaan irratti dhiyaate kun ''tasumaa hin raawwanne,'' jedhe. Andrew ilma giiftii Elzaabeet sadaffaadha. Mootii Charles bara 2022 giiftii Elzaabeet bakka bu'uun haasawa taasiseef. Chaarles kana booda akka mootiitti paaspoortii yookiin eeyyama konkolaachisummaa dhuunfaa hin qabaatu, dubbii hamaa fi jajjabaa hawaasa duratti dhiyeessuu hin danda'u. Mootii ta'uun jiruu dhuunfaatiin oli. Ogeessi heera mootummaa pirofeesar Vernon Bongdanor mootii Chaarles amma ga'ee fi seera kan biraatti ce'aniiru jedha. ''Haalaa fi amalli isaa akka geeddaramuu qabu inni duraanuu hubate. Uummati mootii duula gaggeessu hin fedhu,'' jedha pirofeesar Vernon Bongdanor. Mootii Chaarles bara 2018 akkas jechuun BBCtti dubbatan: ''An haga kana nama waa hin hubanne miti. Jiruu fi jireenya ofiirra isaaf bakka kennuu akka ta'e nan beeka. Akkuma kanaan duraatti itti fufuu yaadi jedhu waan hiika hin qabneedha, fudhatama hin qabu,''. Mootii Chaarles sagalee guddaadhaan mataa jabaatanii dubbachuun sirrii akka hin taane duraanuu jabeessee beeka. Chaarles wayita mootii ta'u ragaaleen maallaqarra jiranillee ni geeddaramu, xiyyeeffannoon Chaarlas kan dhibii ta'a. Biyyoonni sirna mootii jala jiran hedduun akka yeroo giiftii Elzaabet gonfoo fudhatanii sana hin jiran. Mootii Chaarlas duudhaa duraanii kan itti fufsiisu ta'us, garuu biyyoota waan hundaan danuu fi akaakuu hedduu ta'an dhaala. Biriiteen amantii hedduu keessummeessuu eegalte dhaala, kanaaf xiyyeeffannaan mootichaa adda ta'a jedha piroofessar Vernon Bogdanor. Mootii Charlas biyya adda addummaan keessatti danate kanneen tokkoomsuu fi kanneen carraa hin arganneef bakka kennuun hojii qabatamaa hojjetee argamuuti irraa eegama. Mootii Chaarles akkas jedhee ture: ''Wanti beekamuu qabu sirni mootii (gonfoo) osoo ilaacha uummataa hin qalbifatin jiraachuu hin danda'u. Uummanni hin jaal'atu taanaan hin qabaatu jechuudha.'' Qorannoon jaarmiyaan 'YouGov' jedhamu Mudde 2021 hojjete Chaarlas uummata biratti fudhatamummaan inni qabu akkaan dabaluu ibse. Yaadi uummataa walitti qabame ammoo fudhatamummaan isaa hanga kan haadhasaa fi ilmasaa Wiiliyaam akka hin geenye mul'isa. Kanaafuu ammallee uummata deeggarsa biraa hin qabne qaba jechuudha. Mootii Chaarles akka duree maatii moototaatti waa'een ilma mootii Harii fi Meegaan, hariiroon isaan maatii moototaa waliin qaban hoji manee mataa bowwuu itti ta'uuf deemuudha. Kana malees waa'een ilma mootii Andrew qormaata biraadha. Gocha saal-quunnamtiin himatamuun maqaansaanii kan ka'ee ture Andre egereensaa, ga'eensaa maal ta'a kan jedhu gaaffii isaan deebisuuf deemaniidha. Mootii Chaarles biyyoota miseensa 'Common weath' 14 fi UK gaggeessu, biyyoonni kunneen fedhii garaagaraa qabu. Kuun of danda'anii ba'uu fedhu, mootii Chaarles duraanii kana quba qaba, ajandaa kamuu irratti mari'achuuf qophiidha.


'Giiftiin addunyaa dhiiraan guutame keessatti gahee ofii bahatte' - Haadha warraa Mootii Chaarlis

Giiftii Elizaabet II erga gara aangootti dhufaniin booda ''fakkeenyummaa mataashee bahattee jirti'' jedhan haati warraa Mootii Chaarlis, Giiftii dureen Kaamilaa haasaa kabajaa amaatii isheetiif TV irratti taasisaniin. Kaamilaan ''ija bareedduu cuqulisaa ta'eefi seequu [isaanii] hin dagatamneen'' Giiftii akka yaadatan BBC'tti himan. Giiftiin ''yoomiyyuu qaama jireenya keenya taatee jirti'' jechuun ibsan. Yeroo Giiftiin Elizaabeet bara 1952'tti aangootti dhuftu daa'ima waggaa afurii kan turte Kaamilaan, ''Amma ani umuriinkoo 75 yoo ta'u, Giiftii malee nama biraa homaayyuu hin yaadadhu'' jechuun dubbatan. ''Yeroo isheen seeqxu ijjishee cuquliisni sun fuulashee guutuurratti ifu'' jechuun giiftii yaadatti. ''Seequu ishee sana yeroo hundan yaadadha.'' Akkasumas gaaffiifi deebii Sagantaa BBC waliin taasisaniin, amaatiin ishee attamiin addunyaa dhiirotaan dhuunfatame keessatti akka ''qofaashee ta'uun'' waggoota dheeraaf fakkeenyummaa mataashee akka bahatte kaaftee jirti. ''Yeroos pirezidantii ykn Ministirri Muummee hin turre. Kanaafuu gahee ishee bahuuf daandii ofiisheen akka sirreeffatteen yaada.'' Giiftiin Elizaabeeti, sirna kabaja waggaa 70ffaa aangoo ishee bara darbe osoo hin kabajiin dura, yeroo Chaarlis Mootii ta'anitti Kaamilaan Giiftii duree akka taatuuf ''hawwii cimaa akka qabdu'' ibsuun ishee ni yaadatama. Akkasumas ilmishee Mootii wayita ta'utti ummanni akka mootichaafi haadha warraa ilmasheetiif deeggarsa taasisuuf waamicha taasiftee turte. Mootiin Chaarlis mataansaanii haasaa erga aangoo qabataniin booda yeroo jalqabaatiif taasisaniin waa'ee haadha warraasaanii, ''Gahee haaraa ishee irraa eegamuun kutannoo ani irratti hirkadhu akka raawwattu nan beeka'' jedhan. Guyyaa Dilbata kaleessaa Landan guutuutti qoophiilee fi taateewwan gadda ibsachuu raawwatamaa oolaniiru. Guyyaa dhumaa Giiftiin itti aawwalamtuuf osoo mootummaan namoonni hiriira sa'aatii 13.5 tursiisuu eeggataa jiru jechuun akkeekkachisulleen, kumaatamni hiriira qabachu itti fufaniiru. Hiriirichi masaraa qabee hanga Paarkii Saawuzwarkiitti diriireera. Miseensoonni ummataatis reeffa Giiftii Galma Weestiminsiteer keessatti hanga Wiixata sa'aatii 06:30 ilaaluu ni danda'u.


Reeffi Giiftii Elizaabeet II masaraa
Baalmoraal  irraa bahe

Reeffi Giiftii Elizaabeet masaraa lubbuun isaanii itti darbe Baalmooraal irra ganda Baalaatar keessa darbee gara Edanbiraa deemaa jira. Kunis adeemsa dhumaa awwalchi Fulbaana 19 raawwachuun dura taasifamu dha. Geggeessaan reeffaa yeroo taasifamaa jiru kanatti namoonni kumaatamaan lakkaa'aman daandiitti bahanii giiftii gaariitti kan jechaa jiran yoo tahu, sirni geggeessaa konkokaataawwaniifi doqdoqqeewwan 45 oliinis kan dabaalame dha. Konkolaataa saanduqni reeffa giiftii keessa jiru fooddaa daawwitii kan qabu yoo tahu bissiin ilillii giiftiin yeroo lubbuun turan jaalatanis saanduqicharra taa'eera. Geggeessaan reeffaa Edanbiraa turee hamma Landan gahuttu sa'atii jaha fudhata jedhameera.


Gurraacha sirna kolonii Biriteen lolaa tureef Landaniitti siidaan dhaabateef

Addababayii beekamaa giddugala magaalaa Landanitti siidaan yaadannoo nama bulchiinsa kolonii Biriteen dura dhababachuun lolaa ture- lammii Maalaawwii Joon Chilembwe'f dhababateera. Addababayii Trafalgar irratti siidaan yaadannoo nama gurraacha Afrikaaf wayita dhaabbatu kun isa jalqabaati. Lallabaan wangeelaa fi qabsaa'aan Pan-Africanism Joon Chilembwe, seera bulchiinsa kolonii Biriteen cabsuun nama adii fuulduratti koofiyyaa uffataa ture. Suuraan amma siidaan ittiin hojjetameef kun bara 1914 koofiyyaa uffatee nama adii- Joon Korlii jedhamu waliin kan inni Maalaawwiitti ka'edha. Artistiin dhalootaa Maalaawwii ta'e Samson Kambalu, siidaa yaadannoo Joon Cilembwe kan Joon Korlii irraa meetira shan caalchisee hojjete. Dhimma kanarratti marsariitiin Kantiibaa Landan akkas jedhee maxxanse: ''Artistiin kun danaa siidaa kanaa guddisuudhaan seenaa Joon Chilembwe olkaasee mul'ise.  Kanaanis seenaa qoollifannaa Impaayera Biriteen Afrikaa fi biyyoota kaan keessatti dhokatee ture ifatti baaseera.'' Siidaan yaadannoo kun giddugala Landanitti dhaabbatus, Joon Chilembwe namoota hedduuf haaraadha. Yuuniversitii Oksifoord Inglaand keessatti argamutti hojii aartiitiin gargaaraa pirofeesaraa kan ta'e Artist Samson Kambalu, ''Namoonni hedduun waa'ee Joon Chilembwe hin beekan. Dhimmi ijoon keenya isa kana,'' jedhe. Joon Chilembwe namoota Afrikaa waanjoo kolonii Biriteen ofirraa qolachuun jaarraa 20ffaa keessa beekaman keessaa isa hangafa. Biyya duraan Nyasaland jedhamtu Maalaawwii ammaa keessatti yeroo jalqabaaf bara 1915 Biriteen irratti mormii uummataa qindeesse. Warraaqsi inni kakaase yeroo muraasaaf turus, garuu asirraa ka'ee biyyoota Afrikaa kaan walga'e. Joon Chilembwe namoota bilisummaa gurraachaaf adda durummaan qabsaa'aa turan kanneen akka rogeessa siyaasaa Jamaayikaa Maarkas Garvii fi hundeessitoota Kongiresii Biyyaalessaa Afrikaa (ANC) Joon Langalibalele Dube qabsootti nama kakaasaa turedha. Jalqaba bara 1870oota keessa kan dhalate Joon Chilembwe Kibba Maalaawwii aanaa Chiradzulu keessatti guddate. Mishinaroota Iskootlaand abuuraa beekamaa Deeviid Livingstone jedhamu faana gara iddoo jireenyasaatti imalan hordofuun waan hedduu jijjiire. Asitti nama mishinarii jijjiiramaaf onnate Joseph Booth waliin walarge. Namni kun jechasaa ''Afrikaa Afrikaanotaaf'' jedhuun beekama ture. Joon Chilembwe fi Joseph Booth erga wal michoomfatanii booda walqabatanii gara Varjiiniyaa imaluun barnoota amantii (Theology) baratan. Joon Chilembwe wayita US turetti bara garbummaa dhabamsiisuun raawwatamaa ture sana qabsoo Afrikaa Ameerikaa akkaan qo'ataa ture. Muuxannoo kana erga qooddatee waggoota booda gara biyyasaa deebi'uun daba bulchiinsa kolonii irratti qabsoo eegale. Maalaawwiitti deebi'ee bakka itti guddate Chiradzulu keessatti ergama addaa ijaaruun dirqama itti ta'e. Waldaalee amantaa fi manneen barnootaa hedduu ijaare, akkasumas midhaan gosa garaagaraa oomishe, deeggarsa maallaqaas US irraa argate. Kanaan qabsoo kolonii Biriteen irratti cimse.


Ilmi Mootii Sa'udii Bin Salmaan awwaalcha Giiftii Elizaabeet irratti hin argaman jedhame

Ilmi Mootii Sa’udii Arabiyaa Mohaammad Bin Saalman kana booda sirna awwaalcha Giiftii Elizaabet II irratti ni dhufu jedhee akka hin eegne, maddeen Ministeera Dhimma Alaa UK himan. Sirna awwaalchaa kana irratti akka hin hirmaanne Saa’udiin yaada jijjiirrachuu Rooyitarsi maddeen kanneen eeruun gabaase. Gareewwan mirga namaatiif falmanis Mootiin Sa’udii Arabiyaa abbaa irree ta'e  sirna awwaalchaa irratti akka hirmaataniif affeeruun mormii kaasaa ture. Ilmi mootiii, kan MBS jedhamuun beekaman, ajjeechaa gaazexeessaa Jamaal Kashogjii bara 2018'tti raawwatameef ajaja kennan jechuun dhaabbileen tika biyyoota Lixaaa isaan himatu. Haa ta’u garuu, Mohaammad Biin Saalman akka ajjeechaa Kashoogjii keessaa harka hin qabne waakkatan. Kashoogjiin qontsilaa Sa’udii Arabiyaa Turkii jiru keessatti erga ajjeefame kaasee biyyoota Lixaa biratti akkaan qeeqamuu bira darbee gara UK deemanii hin beekan. Maddeen Embasii Saa'udiitti dhiyeenya qaban Ilmi Mootii Biin Saalman gara Landan ni dhufu jedhanii turan. Warra mootii Sa'udii keessaa tokko kan ta'e Turkii al-Fayisal garuu sirna awwaalcha Giiftii Elizaabeet irratti akka argamu maddi Ministeera dhimma alaa UK ifoomse. Gareewwan mirgoota namaaf falman mootiin Sa'udii Biin Saalman sirna awwaalchaa irratti akka argamaniif affeeramuun isaanii sarbama mirgoota namoomaa Sa'udiin raawwatutti akka waan homtuu hin raawwanneetti ilaaludha jechuun mormii kaasan. Chaayinaaniis sirna awwaalcha Giiftii irratti akka argamtuuf affeeramuun ishee mormii biraa kaasera. Sababni isaa ammoo sarbama mirgoota namoomaa Chaayinaan Musliimota Uyiguur bulchiinsa Shiinjiyaang keessa jiraatan irraan geessudha. Chaayinaan sirna awwaalchaa Giiftii Elizaabeet irratti akka hirmaataniif pirezidaantii itti aanaa kan ta'an Waang Qiishan akka gara Landanitti ergitu beeksifteetti.


Karoora awwaalcha Giiftii Elizaabeet fi sirnawwan raawwtaaman

Giiftiin seenaa giiftummaa Biritish dheeraa tajaajiluun du'aan boqatan. Isheenis miseensoonni maatii bakka argamaniitti Masaraa Baalmoraal kan Iskotilaandi keessatti haaluma nagaatiin Fulbaana 8, 2022 boqatan. Lammiin biyyattiifi dureewwan biyyoota garaa garaas kabajasaanii ibsaa kan jiran yoo ta'u, guyyoota ittaanan keessatti, sirna awwaalchaatiin wal qabate wantooti bakka hawaasni kabaja kennuuf fa'itti akka raawwataman eegaman kunooti.. Reeffiisaanii Iskootilaand irraa gara Landa erga dhufee booda kan boqatu masaraa  Baakiinghaam keessa boqata. Reeffi isaaniis haala tasgabaa'aa ta'een miseensoota maatii fi sirna loltummaatiin dabaalamee gara galma Weestiminiteriitti qajeela. Reeffii giifitii galma masaraa keessa tura Osoo sirn awwaalchaa hin raawwatamiin duras guyyoota afuriif galma Weestiminiter keessa boqata. Guyyoota kanneen keessattis namoonni kumaatamaan lakkaa'aman garas dhaquun kabajaan reefficha nagaa dhaamu. Tokkoon tokkoo kutaalee kanneenis looltoota masaraatiin eegama. Galama masaraan Weestiminiter kan teessoo Mootummaa Biriteen birratti argamu keessatti argamus kutaa durii gamichaa keessaa tokko. Kanaan dura bara 2002tti eddoo kanatti sirni awwaalchasaanii kan raawwate haadha Elizaabeet ture. Haadha Elizaabeeti namoonni kuma 200 ol qaamaan argamuun nagaa dhaamanii turan. Reeffii maatiidhaan marfamee suutaan kan gaggeeffamu yoo ta'u ummannis karaarra yoo darbaniif karaa foddaa TV'n argu danda'a. Gonfoon saanduqni reeffaa fi alaabaa sadarkaa Mootii Yunaayitid Kingdam bakka bu'uun marama. Erga reeffichi galama Weestiministar qaqqabeen boodas gonfoon saanduqa reeffaa irra kaa'ama. Tokkicha erga reeffii galmicha keessa kaawwameen booda tajaajilli gabaabaan ni gaggeeffama. Isaan booda ummanni akka seenuuf ni hayyamama. Sirni awwaalchaa yoomi raawwachuuf? Sirni awaalcha giiftii tanaas Weestiminiser Abbeeyiitti torbaan lamaa asitti ni raawwatama jedhame eegama. Guyyaa sirni awwaalchaa kun itti raawwatamu masaraana Baakinghaam ni beeksiisa. Abbeey waldaa seena qabeessaa bakka mootoonnii fi giiftiiwwan Biritish itti mudamaniidha. Giiftii Elizaabeet mataasaanii bara 1953tti achummata muudamaun bara 1947tti ammo Filiippiitti achumatti hiruman. Bara jaarraa 18ffaa irraa kaasuunis tajaajilli sirna awwaalcha mootootaa Abbeeyiitti raawwatama. Sirni awwaalcha haadha Giiftiis bara 2002tti achumatti raawwatame. Sirna awwaalcha Giiftii tanaa irratti argamufis dureewwan boyyoota hedduu gar asana imaluun, maatii moototaa waliin ni dhaabbatu jedhamee eegama. Akkasumas namoonni siyaasaa olaanoon UK fi ministiroonni mummee duraanis ni ergamu jedhamee eegama. Guyyaan sirna awwaalchaas reeffii galma Weestiminiter irraa gara Westiminister Abbeeyiitti geeffamuun eegala. Reefficha duubas Mootii sadaffaa Chaarlis dabalatee, miseensoonni maatii mootootaa hedduun ni hordofu. Sirnichas kan hagganan luba Weestiminister kann ta'an Deeviid Hoyil qeesii Kaantarburii kan ta'an Jastiin Weebilii waliin ta'un. Tarii Ministirri Mummee Liiz Tiraas barnoota akka dubbisaniif waamamu danda'u ta'a. Guyyaa sirni awwalchaa itti raawwatamuutti waaree booda saanduqin reeffa giiftii qabate bataskaana Goorgiisii masaraa Wiinzar keessatti argamuutti geeffama. Achinis reeffi bataskaana kana keessatti kan argamu lafa aarsaa yaadannoo Mootii Joorji shanaffaa keessa galfama. Batasikaanni Goorgisii yaroo baayyee maatii moototaatiin sirna gaa'ilaa, fi awwaalchaaf ni filatama. Ilmi mootii Haarii fi Meeghan achumatti kan sirni gaa'eela saanii raawwate yoo ta'u, abbaan manaa giiftii Filippis achuumatti awwaalaman.


Chaarlis mootii haaraa ta'an

Battaluma haatii isaanii Giiftiin boqataniitti, batalumatti ilmii mootii Weelsi, Chaariliis sirna tokko malee aangoo mootii qabatan. Haata'u malee mootii aangeeffamee ta'uun ifatti muudamuuf, adeemsiiwwanii fi sadarkaaleen keessa darbu qaban hedduutu jira. Maal jedhamanii akka waamaman? Tarkaanfiiwwan isaa jalqabaa keessaa tokkoo Mootii Chaarliis sadaffaa jedhamanii waamamuu ykn maqaa biraatiin waamamu murteessuudha. Fakkeenyaaf, maqaan jalqabaa akaakkayyuun isaa Joorjii VI Albart ture, garuu maqaa isaa kan abbaa fudhachuun ittiin waamaman. Kanaafuu Chaalsisi maqaawwan isaanii afur- Chaalisi Filiip Artar Joorjii, keessaa tokko filachu danda'u. Jijjirama maqaa gochuun kun kan ilaalatu Chaarliis qofaa miti. Ilmiisaanii Wiiliiyaam maqaa abbaa isaa dhaaluun battalumatti ilma mootii Weelsi hin ta'u. Garuu ammoo battalatti maqaa abbaa isaa kaan dhaaluu dand'a, ilma mootii Koorniweel kan jedhu. Haatii isaa Kaatirinis akkasuma Dachii Koriweel jedhamti. Maqaa haadha warraa mootii irrattis jijjiramni ni ta'a. Haatii warraa mootichaa giiftii Komkorte jedhamuun waamamu. Konkoorti moggaasa haatii warra mootii ykn kan abbaan warraa giiftii ittiin waamamaniidha. Sirnawwan itti aansee ta'an Chaarliisi sa'aatiiwwan 24 haatii isaanii itti boqattee keessatti ykn isaan booda, ifatti mootii jedhamuun ibsamu. Kunis kan ta'u masaraa mootummaa Qulqulluu Jeemsi kan Landaniitti argamuutti. Siran kanarrattis namoonni hanga 700 ta'an ni hirmaatu jedhamulleen, lakkoofsi hirmaattootaa kanaan gadi ta'u ni danda'a. Hirmaattoonni kunneenis kan garee miseensoota paarlaamaa gameeyyii, kan ammaafi kan durii, akkasumas hiriyootaa fi hojjattoota siviilii muraasa, komishinaroota olaanoo komanwoolzii fi Kantiibaa Landoon irraa kan babahaniidha. Bara 1952tti lakkoofsi namoota hirmaatan gara 200 ture. Muudama mootii haaraa Mootii haaraan dhufee yeroo baayyee guyyaa tokkoon booda walgahii mana maree mootii walitti qabamu irratti mootichi kaan waliin ni hirmaatu. Mootiin Biritaaniyaa gara aangootti yoo dhufan sirna kakuu raawwachuun irraa hin eegamu. Haaluma aadaa jaarraa 18ffaa irraa jalqabee tureetiinis labsii mootii haaraatiin ni himama. Kanaanis amanummaa batasikaana Ikootilaandiif qabu ni mirkanneessa. Isaan booda sirniiwwan garaa garaa erga raawwatamaniin booda, labsii ifatti ummataaf taasifamuun Chaarliis mootii haaraa ta'un himama. Sirna muudamuu Kana hordoofuunis sirna muudamaa gaggeeffamu irratti haaluma barameetti Chaarlisiif goonfoon mootii ni kaa'amaaf. Haata'u malee sirni muudama mootii kunis sababii qophii barbaachisuutiin kan yeroo gabaabaa keessatti raawwatamu hin ta'u. Waggoota 900 darban sirni muudamaa Weesti Ministeer Kaateediraala Abeey'tti gaggeeffamaa kan ture yoo ta'u, Chaarlisis mootii 40ffaa ta'uun mo'u. Chaarliis Aangoo mootii Yunaayitidi Kingdam Giiftii bakka bu'uudhaan fudhataniin alattis, duree waldaa biyyoota koomanwolzi kanneen ummata biiliyoona 2.4 qabaniifi biyyoota bilisa 56s ni ta'u. Biyyoota kanneen keessaa 14 fi UK'f ammoo Mootichi hoggannaa ta'u. Biyyoonni kunneenis Awustiraaliyaa, ANtigu'aa fi Baarbuudaa, Za Baahaamaas, Belize, Kaanaadaa, Jamaayikaa, Paapu'aa Niiw Giinii, Seenti Koristoofar fi Neevis, St. Luuciyaa, St, Viinsanti fi Gireenaadines, Niiw Ziilaand, Odoolawwan Salamoon, Tuvaaluu dha. ©Abbeentaan suuraalee hundaa kan eegameedha


Obbolaan lamaan qorannoo DNA 'qoosaaf' godhameen wal baran

Dubartiin Ingilaand magaalaa Poontekiraaft irraa taate qorannoo DNA "qosaaf" gooteen obboleessa takkaa wal hin beekne argatte. Faraah Kihiiljii-Holmis qorannoo DNA kan goote maatii ishiitiin "ani isinirraa adda" jechuuf ture. Booda bu'aan qorannoo ishee nama Kaanadaa jiraatu Istiiv Booltan jedhamu waliin wal-fakkaataa ta'ee argame. Jarri lamaan wal-arganii yoo haasa'an abbaan isaanii tokko ta'uu baran. Obboleessa ishii amma dura wal-hin beekne tasa argachuun 'daran gammachiisaadha' jette Faraah. Dubartiin ganna 52 kun "qorannoo DNA kan godhe bakka dhaladheetti daa'ima biraan wal-jala geeddaramuu akka hin oolle waanin shakkuuf akkuma qoosaatti ture, kuni ni ta'a jedhee hin eegne" jette. "Jalqaba DNA keenyatu wal-fakkaata malee obboleessa haata'uu, durbii haata'uu hin barren ture. "Haadha kootu bira gahe - jalqaba Istiiv viidiyoon gaafa agarru ija keenya amanuu hin dandeenye, abbaadhuma keenya waan agarre nutti fakkaate." Istiiv Booltan nama ganna 62 yoo ta'u, torbee kana Kaanadaa irraa gara Ingilaand imaluun obboleettii isaan wal argeera. Osoo akkawoo isaa waliin gara Jamaayikaa deemee boodas guddiffachaan Kaanadaatti hin kennamiin dura Ingilaandi keessa iddoo kunuunsa daa'imman warra hin qabnee akka ture hima. Qorannoo DNA godhameen obboleessa biraa Ingilaand Hertifoordishaayar jiraatu argachuus hima. "Wayita haati koo najalaa duutu, waraqaa ragaa dhaloota akkuman argadheenin abbaakoo barbaacha eegale," jedha. "Intarneetiirra barbaada ergan ture booda qorannoo DNA godheen durbiiwwan koo muraasa argadhe." Hanga yeroo obboleettiin isaa reefu argate Faraah bu'aa qorannoo DNA ishii galmeessiftuutti garuu guutummaatti abbaa isaa hin barre ture. Obboleettii isaa dubbisuuf Kaanadaa irraa gara Ingilaandi erga imalee booda, lamaanuu waliin ta'uun iddoo awwaalcha abbaa isaanii daawwataniiru.


Chaarlis III mootii ta'uunsaanii ifatti sirnaan labsame

Chaarlis III Sambata har'aa Masaraa St Jeemsi keessatti sirna seena qabeessaa ta'een mootii jedhamuun labsameera.  Chaarlis sadaffaan akkuma du'uun giiftii Elzaabet lammaffaa dhagahameen mootii ta'e, garuu ga'eensaa akka mootiitti kan mirkanaa'e sirna seena qabeessa har'a gaggeeffameeni. Gumiin muudama akkasii raawwatu kan miseensota qaamolee siyaasaa olaanaa, abbootii murtii fi qondaaltota siyaasaa of keessaa qabu, Chaarlis sadaffaan gonfoo qabachuu labseera. Sirna kanaan booda alaabaawwan sababii du'aa Giiftiitiin walakaa gadiitti mirmirfamaa ture gara guuttuu deebiifama. Labsiiwwan gara biraa ammoo guutuu UK keessatti Dilbata himama, yeroo alaabaan deebii'ee wallakkaatti mirmirfami ilaalchisee.  Innis erga Mootichi ''haadhaasaa jaalatamtuu'' taa'ee hordoofuudhaaf waadaa galuu haasaa jalqabaa kan miraan guutamee booda kan ta'uudha. Innis guyyaa Jimaata kaleessaa wayita ''gadda cimaa'' haadhaasaa dhabuutti itti dhagahamee ilaalchisuun haasaa ummataaf taasiseen, haadhasaa leellisuun isheenis, ''dandeettii ishee yeroo hunda waan gaarii ummata keessatti arguu qabdi'' jedheera. Mootichi haaluma ''kutammoo hin geedarmne'' kan haatii isaa baroota 70f ittiin tajaajilteen walfakkaatuun biyya tajaajiluuf waadaa galeera. Chaarlis battaluma haatiisaa du'aniitti Mootii kan ta'an yoo ta'u, Sirni Mana Maree Muduu garuu nama aangoo dhaaluu ifatti labsuudhaaf haala danda'ameen dafamee kan raawwatamu ta'a. Mana marichaa irratti kan akka biyyattii sa'aatii 10:00 irratti har'a eegaluun, Mootichi du'a haadha isaa ilaalchisuun haasaa erga taasisaniin booda, Bataskaana Iskootilaand eeguuf kakuu raawwatu. Kunis sababii Iskootilaandi keessatti garaagarummaan aangoo bataskiaanaafi mootii jidduu jiruufiidha. Namoota sirna kana irratti hrimaatan keessaa  Kaamilaa, kan Chaalisiif waggoota 17'f haadha warraa taateefi amma kan moggaasa Giiftii duuree (Queen Consort) argatee, ilma mootichaa, Wiiliiyaam, ilamaa mootii haaraa Weelsii fa'idha. Labsiin ummataa jalqabaas Masaraa St Jamsii kan Landaniitti argamu akka irraa sa'aatii biyyaatti 11:00  irratti taasifama. Kunis haaluma sirna aadaa jaarrawwaniif tureetti uluullee, waashintii fi dhukaasa qawwee Paarkii Hayiidee fi Gamoo Landan keessatti raawwatamuun kan dabaalamu ta'a. Kun ammoo qaama labii idilee ta'u baatan illeen, jechi ''Giiftiin duutee jirti, Mootii bara dheeraa jiraadhaa'' jedhu isaan booda ni himama. Guyyaa Jimaataa, Chaarlis wacaa fi hawwii ''Waaqi Mootii baraari!'' jedhuun simatamee ture. Kunis kan ta'e wayita inni ummata Masaraa Baaknighaam keessatti walitti qabamaniin wal argeetti ture. Booda ammoo, karaa TVn haasaa taasisuun, hawwii ilamasaa Wiiliiyeemiifi haadha warraa isaa Kaatiriiniif, akka ilama mootiifi haadha warraa ilam mootii haaraatti qabuf ibsee ture.


Giftiin Elizaabeet lammaaffaan boqachuu masaraan Bakiinghaam beeksiise

Giiftiin Elizaabeet laammaffaa kan maatii moototaa UK umurii isaanii 96, giiftii ta'uun waggoota 70'f erga tajaajilaanii booda masaraa Baalmooraal Iskootilaanditti boqotan. Maatiin isaanii hunduu erga ogeeyyiin fayyaa to'annoo addaa keessa akka turan Kamisa har'aa ajajanii booda bulchiinsa Iskootilaanditti walitti qabamaniiru. Giiftii Eelizaabeet gara aangoo mootiitti kan dhufan bara 1952 yeroo ta'u, jijjiiramoota hawaasummaa hedduu keessummeessaniiru. Du'a isaanii hordofee ilmisaanii kan jalqabaa, mootii duraanii Weels kan ta'an Chaarles mootiin haaraan hanga muudamutti yeroo gaddaa kana keessatti hoogganaa ta'uu jedhameera. Masaraan Baakinghaam ibsa baaseen ''mootittiin galgala kana Balmooraalitti nagaan boqotaniiru'' jedheera. Erga ogeeyyiin fayyaa giiftittiin hodofamuu qabu jedhanii ijoolleen Giiftittii hunduu gara Baalmooraalitti imalanii turan. Ijoolleen ijoollee isaaniillee argamaniiru. Ministirri Mummee UK haaraan Liiz Tiraas kan guyyaa Kibxataa Giiftiin mudamte, bulchiinis Giiftii bu'uura hammayyooftuun Biriteen irratti kan ijaaramteedha jette. ''Isheenis tasgabbii fi cimina nui barbaadnu nuuf kennite.'' Waa'ee mootii haaraa wayita dubbatuus, ''amanummaafi of kennuu keenya akkuma haatii isaa baayyeedhaaf bara dheeraaf of kennitu turteetti nutis kenniinaaf,'' jette MM. Giiftii Elizaabeet lammaaffaan baroota aangoorra turaniittis Winstan Charchiil kan bara 1874tti dhalatee kaasee Aaddee Tiraas kan waggoota 101 booda bara 1975 keessa dhalatte dabalate, Ministiroota mummee 15 mudan.


Baroota jireenyaa dheeraa Giiftii Elizaabeet II miira hojiitiin dabarfame

Barri mootummaa dheeraa Giiftii Elizaabeet 2ffaa cimina miira hojiifi murannoo teessoo mootummichaafi uummata ishee tajaajiluuf itti of kennitedha. Addunyaa jijjiiramaa dhufe keessatti dhiibbaan Biriteen adddunyaarratti qabdu hir'achaa wayita dhufetti, akkasumas yeroo fudhatammummaa fi ga'een sirnichaa gaaffii keessa itti galaa dhufe kanatti Giiftittiin garuu namoota hedduu biratti ejjennoo dhaabbataa qabduun beekamti. Yeroo dhalattutti mootummaa dhaaluun hiree ishee ta'a jedhee kan yaadu dhibeyyu, milkaa'inni isheen yeroo sirinichi raafamaa ture keessatti tursiisuuf hojjetaa turte kan hin dagatamnedha. Eelzaabeet Aleksaanderaa Mery Winser magaalaa London naannoo Addabaabaayii Barkileyittii, ilma Albert isa jalqabaa, abbaa biyyaa York kan ta'e, ilma Joorje V isa lammaffaafi haadha warraa isaa Giifti-Duree duraanii Elizaabeet Bowes-Liyon irraa Caamsaa 21, bara 1926 dhalatte. Elizaabeetiifi obboleettiin ishee kan bara 1930 dhalatte Margaareet Rose waliin qe'eetti waan barataniif lachinuu jaalala maatii keessatti guddatan. Elizaabeet abbaa isheefi akaakkayyuu ishee , Joorji V tti baay'ee dhiyaatti turte. Elizaabet yeroo umuriin ishee ganna ja'aa, "haadha biyyaa fardaafi saree heedduu qabdu ta'uun barbaada" jechuun barsiisaa guluffii isheettii himte. Daa'imummaa isheerraa kaatee itti gaafatamummaa akka fudhatte dubbatama. Winsten Cherchil, kan muummicha minsteeraa ta'uuf jiru, "surraa aangoo ajaa'iba ta'etu ijoollummaan irraa mullata," jedhee ture. Mana barumsaa galuu baattuyyuu Elzaabet afaaniifi seenaa heera biyyattii qo'achuudhaan cimina ishee agarsiifteetti. Shamarran hiriyyaa ishee ta'an waliin akka walbartuufi hariiroo qabaattu, kampaaniin addaa Qajeelcha Shamarranii, Masaraa 1ffaa Buckingham hundeeffame. Bara 1930 du'a Joorji V irratti, ilmisaa angafti, Daviid kan jedhamu, muudamaa Edward VIII ta'e. Haa ta'uyyu malee filannoon gaa'elasaa, lammii Amerikaa si'a lama gaa'ela diigde Willis Simson, bu'uura siyaasaafi amantaatiin kan fudhatama hin qabne ta'e. Waggaa dhumaarrattis aangoo gad lakkise. Dhaadheessummaan kan beekamu abbaan lafaa Yoork Mootii Joorji VI ta'e. Sirni muudama isaa kun Eelzaabeettiif carraa maltuu akka ishee eeggatu akka ilaaltu kan uumeef yommuu ta'u tajaajila ture sanallee "baayyee baayyee gaariidha" jechuun barreessitee turte. Awurooppaa keessatti yaaddoon babalachaa dhufus Mootichi haaraan, haadha manaasaa Giifti Elzaabeet waliin, amantaa uummanni sirinicharratti qabu deebisuuf hojjetaniiru. Faakkeenyummaan isaanii kun intala isanii angafarratti hindagatamne. Bara 1939, intalli mootii waggaa 13 gara Kolleejjii Royal Naval Daartimoz argamutti Mootichaafi Giiftittii geessite. Obboleettiishee Margareet waliin, leenji'aa waraanaa kan ta'e, ilma mootii Girikiin akka ajjabamtu taasfamte. Kan walargan yeroo jalqabaa miti, garuu isaaf fedhii qabaachuun ishee isa jalqabaati. Ilmi Mootii Filiip Bara 1944 yeroo humana waraana galanaa gadi dhiisee firoottan isaa waamutti, Elzaabeet ganna 18 turte. Jaalala isaatiin qabamuunishees kan ifatti beekame baruma sana ture. Suura isaa kutaashee keessatti maxxanfattee, xalayaawwan jalaalaas walii ergaa turan. Intalli mootii kunis waraana gara dhumaa keessa Auxiliary Territorial Service (ATS) keessa galuun konkolaataa gurguddoo hoofuufi supphuu baratte. Guyyaa VE Day jedhamu kabaja waraana Awrooppaa keessaa ture dhaabuu Masaraa Buckingham keessatti maatii moototaa kumaatama waliin walargite. "Ofuma keenyaa baanee akka ilaaluu dandeenyu maatii koo gaafanne," jetti waan darbe yoo yaadattu. "Beekamuu keenyaan baayyee akka sodaanne nan yaadadha. Namoota hin beekamne harka walkeessa galfatanii tooraan irraangadee Whitehall deeman nan yaadadha, hundi keenya gammachuufi miira gaarii walirraa hin cinneen waliin yaane." Waraanichaan booda fedhii Ilma Mootii Filiippitti heerumuu ishee gufuu baayyeetuu mudate. Mootichi, dhimma irratti gowwoomfame intala isaa kana ilaalchisee baayyee mame, akkasumas Filiip ammoo rakkoo loogii sirni mootummaa sanaa nama hidda biyya biraa hin fudhanne darbuun irra ture. Haata'uyyu malee, hawwiin jaalalleewwan lammanii dhugoomee gaa'elli isaanii Sadaasa 20, 1947 Waldaa Westminster Abbey'tti raawwatame. Sirni gaa'elichaas London waraanaan booda qabbanooftee turte kan dadammakse ture. Abbaan lafaa Edinburgh, Filiippi tajaajilaa qondaala humna waraana galaanaa ta'eema itti fufe. Maltaatti ramadamuun, yoo xiqqaate yeroo gabaabaadhaaf abbaan manaafi haati warraan  kan yeroo gammachuu akka dabarsan taasisee ture. Ilmi isaanii kan jalqabaa, Charles, bara 1948 kan dhalate yommuu ta'u obboleettiin isaa, Annee jedhamtu ammoo waggaa lamaan booda bara 1950 dhalatte. Dhiphuu bara waraanaa sana turerraa kan ka'e Mootichi tamboo yeroo dheera xuuxaasatiin kaanserii sombaa hamaa ta'een dhukkubsachaa ture. Amajji keessa bara 1952, Eelzaabeet  kan yeroo sana ganna 25 turteefi Filiippi bakka Mootichaa bu'uun daawwannaa biyya alaa deemaa turan.  Kan ogeessi fayyaa itti hime diduun Mootichi abbaa manaafi haadha manaa sana gaggeessuuf gara buufata xiyyaaraa deeman. Kunis Elzaabeet abbaa ishee lubbuun jiru isa dhumaa itti agarte ture. Elzaabeet du'a Mootichaa kan dhageesse loojii Keeniyaa keessatti argamu tokko keessa osoo jirtuu yommuu ta'u, akkumma dhageesseen atattamaan gara Londonitti deebi'uun Giiftii haaraa taate.  Waan yeroo sana ta'es yeroo booda akkasitti yaadatti. "Adeemsa keessatti, shaakala hojiirraa hin qabun ture. Abbaan koo bayyee umurii dargaggummaan du'e. Kanaaf, waan hunduu akka tasaa bakka isaa bu'uun waan gochuu dandeessu hunda gochuudha." Ministerri Muummichaa Winston Churchill mormanillee sirni muudama ishee bara 1953 Waxabajji keessa Televiziyoonaan tamsa'e. Namoota miliyoonaan lakkaa'aman daawwatan keessaa baayyeen yeroo jalqabaaf kan sirna daawwatan kana irratti Giifti Eelzaabeet II kakuu raawwatteetti. Yeroo Biriteen hameenya waraanaan booda ishee mudate keessa jirtu sanatti, xiinxaltoonni muudama ture sana akka kufaatii gadaa haaraa warra Eelzaabeet ta'etti ilaalu turan. Waraanni Addunyaa Lammaffaa Impaayerri Biriteen akka dhaabbatu hariifachiisera; bara asana,ji'a Sadaasaa1953,Giifitittiin daawwannaa yeroo dheeraa biyyoota Commonwealth  ta'an taasistutti qabeenyaa Biriitish duraanii kan turan walabummaa isanii gonfatanii turan. Elizaabeet Awustraaliyaafi Niw Ziilaand daawwachuun Giiftii mootummaarra jirtu ishee duraati. Uummanni Awustiraaliyaa harka afur keessaa sadii qaamaan ishee arguudhaaf akka ba'an tilmaamama. Baroota 1950n keessa, biyyoota hedduu keessatti alaabaa tokkichiifi sirna cunqursaa durii buusanii fedhaan walitti dhufanii michooma biyyaa uuman. Namoonni siyaasaa hariiroon haarawaa Commonwealth jedhamu uumame kun Hawaasa Dinagdee Awurooppaa akka haaraatti dhufaa ture dura dhaabbachuufi imaammata Biritish Ardittiirraa badaa jiru dandamachiisuuf jedhan. Dhiibbaa Biritish qabdu hir'achuu kan saffisiise rakkoo Suez bara 1956 turedha. Murteen Biriitish loltuu erguun dhaadannoo Masiriin Suez Canal qabeenya biyyashee godhachuuf turte ittisuuf yaalte, haala qaanessaa ta'een fashalaa'ee aangoo gadi dhiisuu Ministirri Muumichaa Anthony Eden'f saababa ta'eera. Kunis Giiftittii kasaaraa siyaasaa keessa galcheera. Paartiin konservaatiiv mala ittiin oogganaa filatu hin qabu waan ta'eef, marii dheeraan booda Haariild Makimiilaan mootummaa haaraa akka hundeessuuf Giiftittiin affeeraman. Akkasumas Giiftittiin miidhaa dhuunfaa Lord Altrincham tiin irra ga'uuf saaxilamte. Barreeffama barruu tokko keessatti, mootummaa ishee "leellistuu Biriitish" fi "gulantaa ol aanaa" goote jechuun haasawaa salphaa ta'ellee barreeffama malee taasisuu hin dandeessu jechuun komate. Yaadi isaa kun maxxansaalee jiran keessatti waca uumuun akka Altrincham karaarratti qaamaan miseensota Liigii Amanamtoota Impaayerichaatiin (League of Empire Loyalists) aleellaan irra ga'eera. Kan ta'e ta'ee garuu, mudannoon sun, hawaasni Biritishiifi ilaalchi isaan waa'ee sirna sanaa qaban saffisaan jijjiiramaa deemuufi yaadni dulloomaa gaaffii keessa gala dhufuu agarsiisa. Abbaa manaa ishee, nama wa'ee leelistummaa dhaddacha sirna mootummaa sanaaf obsa hin qabneen, jajjabin argachuun  Giiftittiinajaja haarawaa fudhachuu jalqabde. Shaakalli shamarree dhaddacha mootiirratti fudhachuu baramee ture akka dhaabbatuufi jechi "sirna Mootichaa"  suuta suutaan "Maatii Moototaa" tiin bakka bu'e. Bara 1963, yeroo Harold Makimiilaan muummicha minstrummaa irraa bu'an ammallee dabalataan fuulleffannaa mormii siyaasaa taate. Yeroo Paartiin Konservaatiiviioggansa haaraa filatanitti, Abbaan Biyyaa (Earl of Home) bakka isaa  muuduuf gorsa abbaa manaa ishee fudhatte. Yerichi Giiftittiif hamaa ture.  Sababiin isaas, guutummaan mootumma ishee heeroonni jiran yeroo itti sirreeffamanirraa gees, akkasumas sirni isheefi mootummaan yerro sanaa caalmaatti addaan ba'uunis ni barbaadma ture.  Giiftittiin mirga aangoo waan ta'u beekuu, gorsuufi akeekkachiisuu fudhate, garuu isaan kanarra darbuu hin barbaanne. Sun gita akkasiirra kaa'amuun ishee isa dhuma ta'uu isaati.  Warri Konservaatiivii (Leellistootaa) kun dhumarratti kan duraan barame, gaggeessitoonni paartii haarawaa "emerged" ta'u kan jedhu dhiisanii sirni qajeelsaa bakka isaa bu'eera. Dhuma 1960 irratti, Masaraan Buckingham murtoo tarkaanfii qajeelaa ta'e fudhachuun Maatiin Moototaa akka waa'eedhuma ililee leellisan laaffisuun akka kan itti dhiyaachuuf caalaa salphaa ta'e godhanii mullisuuti fudhatame. Bu'aan isaas dokumantarii Maatii Moototaa adda ta'e ture. BBC'n akka fiilmii Maatii Moototaa kana qe'ee Windsors seenee warabuuf eyyamameef. Waan duraan gonkumaa argamee hin beekne, suuraaleen maatii kanaa yeroo isaan alatti ba'anii foon waaddatan, muka Ayyaana Qillee faayeffatan, ijoollee isaanii gadi baasaniifi hojiiwwan baramoo namaaf jiran hundan raawwatan agarsiise. Akka qeeqxonni jedhanitti fiilmiin Richard Cawston waraabame kun icciitii maatii moototaa akka isaan namarraa adda ta'anitti hubatamaa ture balleesse. Fiilmichi Abbaan Lafaa Edinburgh osoo bakka foon waadan Balmoral sanatti quwaalimaa qopheessuu dabalatee guutummaa mooraa sanaa agarsiiseera. Haata'u  malee fiilmichi miira banamaa yeroo sana ture waan mulliseef akka namoonni hedduun sirna mootummaa sana deggeran taasiseera. Bara 1977 keessa sirna kabaja Kurmaana Jaarraa (Silver Jubilee) muudama Giiftittii hawwiifi qajeelummaa guddaadhaan daandiiwwan biyyattii irratti ayyaaneffatameera. Giiftittii dabalatee Sirni Mootummichaa sun jaalala uummataatiin wabii argate. Wagaa lamaan booda, Biriteen ministira muummee dubartii jalqabaa biyyattii kan taate Margaret Thatcher argatte. Hariiroon dubartii dura teessuu biyyaafi dubartii dura teessuu mootummaa yeroo tokko tookko waldidaa tura. Naanoon rakkisaa ture tokkoo Giiftittiin Commonwealth warraa ofiin dura teessuu taateef of kennuu isheeti. Elzaabeet aanga'oota Afrikaa sirriitti beekti, dhimma isaaniirrattillee ni yaaddiif. Ilaalchi Tacher fi akkaataan ishee "hiibboo' ta'ee isheetti mullata, kanaaf mormii ministirri muummee qoqqobbii sirna appartaayidii Afirkaa Kibbaa irratti ture fakkeeny a salphaa hin turre. Waggaa waggaadhaan, ga'een hojii uummataa Giiftittiin qabdu dabalaa dhufe. Waraana Galfkan  bara 1991n booda, gara US deemtee kora kongireessii irratti dubbachuudhaaf mootii Biritish ishee jalqabaa taate.Pirezedaanti George H Bush " hanga beeknutti [Giiftittiin] hiriyyaa walabummaadha," ittiin jedhe. Haata'uyyuu malee, waggaan booda, salphinniifi balaan Maatii Moototaa sana miidhuu jalqabe. Ilmi Giiftittii inni lammattaa, Abbaan lafaa York fi haati manaa isaa Sarah addaan ba'ani. Akkasamas, gaa'elli intala ishee Anne fi Mark Phillip ni diigame.Kanaafis ilmiifi intalli moototaa gammachuu dhaban. Manni jireenyaa jaallatamaan Giiftittii Windsor Kastle jirus gubachuun barichi xumurame. Mallattoo sirrii maatii moototaa rakkoo keessa jiraachuu ta'ee mullate. Falmiin baasii suphuun uummataan moo Giiftittiin ta'uu qaba kan jedhutu ture. Bara 1992 magaalaa Londonitti Giiftittiin haasaa ishee "annus horribls" [bara gadadoo akka jechuudha] taasifteen jibba miidiyaa irraa qabdu irrachuu agarsiiseen sirni mootummichaa akka caalaa banamaa ta'u gooteetti. "Dhaabbanni, magaalli, sirni mootii, kan barbaade ta'uyyu waarreen isaaf amanamoo ta'aniif deggeraniin qoratamuu/ilaalamuurraa bilisa tauu hin danda'u.Nuti garuu qaama hawwaasa biyya keenya ijaaredha. Qorannoofi keessa ilaaluun tarkaanfii qajeelummaa, miira gaariifi hubannaadhaan taasifamu bu'a qabeessa ta'uu ni danda'a." Dhaabbanni sirna mootii baayyee gama ofirraa ittisuudhaan dhaabbata. Qarshii suphaa argachuuf jecha masaraan Buckingham daawwattootaaf banamee Giiftittiifi Ilmi mootii Weels galii gibira investimentti akka kaffalan beeksifame. Gama alaatiin, abdiinwarra  Commonwealth yeroo mootummaatti jalqaba dhuftu guddaa ture hin guutamne.  Biriteenis michootashee duriitti dugda gargalfachuun hariiroo haarawwaa Awurooppaa waliin tolfachuutti gara galte. Giiftittiin yeroo Afirikaa Kibbaa kessaatti yeroo Sirni Appartaayidii badutti ciminaan galateeffatamte turtetti Commonwealth  tiif ammallee bakka guddaa kenniti. Bitootessa bara1995 daawwannaaf deemteenis waliin ayyaaneffatteetti. Biyyatti, yeroo sirini mootummaa sun akka dhaabbataatti gara fuula duraatti itti fufaamoo maal ta'a jedhamee falmiin uummataa turtetti Giiftittiin garuu kabaja sirnichaa tursiisuudhaaf carraaqxi. Yeroo Biriteen galma haarawaa barbaaddachaa jirtutti, isheen biyyatiidhaaf fakkiifi adda duree taatee itti fufinsaan mullachuun mirkaneessuu yaalti.Ga'ee guddaa isheen itti kennitu hunda caalaa fakkeenyummaa biyyaadha. Haata'uyyu malee erga Hagayya, 1997 Diyaanaan Paaris keessatti balaa konkolaataan duutee maatii moototaa ni rifatan, Giiftittiinis qeequmsa duraan hin turretu ishee mudate. Yeroo ummanni abaaboo qabatee gadda ibsachuuf gara masaraatti jigaa jirutti, Giiftittiin garuu yeroo mudannoo biyyaalessaa akkasii kun uumaman kennaa turte lafa gochuun xiyyeeffannaa barbaachisaa kan dhowwatte fakkaatti. Warri ishee komatan hedduun kan hubachuu dadhaban isheen dhaloota gadda uummataa uumamu keessatti garaa jabaachuun kana du'aatii intala mootiin booda agarsiisan. Akka akkayyaa quuqama qabduu tokkottis kan itti dhaga'amaa ture ilmaan Diyaanaa dhuunfaatti jajjabeessuudha. Akkasumas maatii walakkaatti mucaa Diyaanaa akka akkayyaatti baachuu dadhabde. Dhumarrattis, dubbii miidiyaarratti kallattiin dubbatteen, haadha manaa ilmasheetiif gadda ibsaa mootummichis akka guddisuuf waadaa galte. Duuti haadhaa Giiftittiifi intalli mootii- Margareet,kan  bara 2002 yeroo kabaji Walakkeessa Jaarraa (Golden Jubilee ) muudama ishee ture kabaja ture gutuummaa biyyattiitti akka qabbanaa;u taasiseera. Kanaafi falmiin waa'ee fuula dura sirna mootummichaa walirraa hin cinne jiraatulle namoonni miliyoona tokko ta'an  Moolii masaraa Buckingham fuul duratti kabajuuf walitti qabaman. Ebla bara 2006 keessa, yeroo Giiftittiin kabaja ayyaana dhaloota ishee 80ffaawaliin walqabsiisee  baatee mullatteen walqabatee namoonni kumaatamaan lakkaa'aman hawwii gaarii ibsachuuf Windsor tti gadi yaa'an. Akkasumas bara 2007 isheefi ilmi mootii- Philip yaadannoo gaa'ela isaanii uummata 2000 irimaachise Westminster Abbey kabajatan. Ammas bara 2011 cidha ilma intalashee, abbaa lafaa Kabridge, kan Wiiiliyaam Kaateriin Midiltenietti Giiftittiin waliin kabajje yeroo gammachuu bir ture. Baruma sana ji'a Caamsaa keessa Rippaablika Ayirlaand daawwii seena qabeessa gochuudhaan Giiftii Biriteen ishee jalqabaa taate. Haasawaa Afaan warra Ayirishiin jalqabdeen waldanda'uufi haraaraaf waamicha goochuun "waantota akka addaatti akka hojjetamuuf hawwine ykn hoomaa hin hojjetamiin hafe" heerteetti. Waggaa tokkoon booda, kabaja Diamond Jubilee irratti hirmaachuuf daawwannaa Ayerlaandi Kaabaa irratti argamuun komaandera IRA durii Maartiin McGinnes waliin arka walfuudhan. Dho'insa boombii kan IRA bara 1979n ilma intalashee heedduu jallattu, Lord Louis Mountabatten kan itti dhabde waan tureef Giiftittiin miira addaati itti dhaga'ama ture. Diamond Jubilee namoota kuma dhibba hedduutti lakkaa'aaman akka daandiitti ba'an taasisee Londonitti kabaja dhum-torbee tokkoon goolabameera.Bara 2014, Fulbaana keessa Iskootilaand fottoquuf 'referendum' [murteen uummataa] taasfame Giiftittiif yeroo qormaata ture. Tokkummaa Yunaaytid Kinkgomiif quuqama cimaa qabaachuu ishee haasaa isheebara 1977 paarlaamaaf taasifte namonni muraasni irraanfataniiru. "Moototaafi giiftiiwan Ingilaandiifi Iskootilaandi, akkasumas Intala Mootii Wales akka hidda dhaloota koottan lakkaa'a waan ta'eef hawwii kana maal akka ta'e hubachuu nan danda'a.  Garuu waanta ani hirraanfachuu hin dandeenye, ani garuu Giiftii Biriteen Gudditti kan Yunaayed Kingdemii fi Ayerlaand Kaabaa ta'ee muudamuu koodha." Ergaa warra hawwii gaarii qabaniif jalabultii 'refrendum' [Murtee uummataa] Iskootilaandotaa irratti dhaamteen,  uummannii fuulduree isaa sirriitti akka yaaduu abdii qbaachuushee dubbatte. Akkuma qabxiin filanno beekameen, dirreen siyaasaa jijjiiramaa ta'uu isaa hubattus, ammallee tokkummaan jabaataa ta'uusatti boqonnaa argachuu ishee ibsi isheen kennite ni mullisa. "Amma, gara fuulduraatti deemna, kan yaadachuu qabnu yaadni gara garaa ibsamu jiraatus waanti waliin qabnu jaalala Iskootilaand hin jijjiiramne, wantoota walitti nu fiduuf gargaaran keessa tokko ta'euusa." Fulbaana 9, 2015 iraa kaastee, bara bulchiinsa  kan Giiftii Viktooriyaa isheedhaaf akkayyaa jilba 6ffaa taatu caaluudhaan, seenaa Biriteen keessatti bara mootummaa dheeraa qabatteetti. "Ani hawwii galmee haaraa akkasii qabchuu hinqabu," jechuun dhaamsa gaafatamteef qolaan deebii kennite. Waggaa tokko utuu hinguutiin, bara 2016 Ebla keessa, waggaa dhalootashee 90ffaa kabajatte. Sirni mootichaa akka yeroo isheen mootummaatti dhuftuu jabaataa ta'uu baatus, onnee uummata Biriteen keessatti bakka jaallatamaafi kabajaqaba tureen akka itti fufuuf dhimmitee hojjetaa turte. Sagantaa kabajaa Silver Jubilee waadaa waggaa 30n duraa Afrikaa Kibbaatti galte yaadatte. "Yeroo umuriinkoo 21, uummata koo tajaajiluuf waadaa yoon galu Waaqayyo akka nagargaarufan gaafadhe. Waadaan sun kan taasifame yeroo waan nama gammachiisu hojjechuuf fedhanii garuu hindanda'amne ta'us, murtee koo qajeelaa ture, itti hingaabbu, yookiin jecha tokkoyyu utuun hindubbannee ta'ee kanin jedhu hinqabu."


Basaasaan Kanaadaa Shamiimaa Begum Sooriyaa deemtee IS'tti akka makamtuuf gargaareera jedhame

Lamummaa Yunaayitid Kingdam (UK) kan qabdu Shamiimaa Begum magaalaa Landan irraa gara Sooriyaa deemuun Islaamiik Isteetitti (IS) makamuu kan dandeesse qondaala basaasaa mootummaatiin jedhame. Shamiimaa Begum shamarree umuriin ishee waggaa 15 yeroo jirutti ture ijoollee durbaa biroo lama waliin bara 2015 Landan irraa ka'anii IStti makamuudhaaf gara Sooriyaatti kan qajeelan. Ragaa BBCn argaterratti, basaasaan mootumma Kanaadaatiif odeeffannoo walitti qabu tokko, qabiyyee paaspoortii Shamiimaa Begum mootummaa Kaanaadaatiif qooduu isaatiifi  dargaggoota biroo lammummaa Ingiliiz qaban ISf akka waraananiif Sooriyaatti akka imalan gochuu ibseera. Mootummaan UK ammoo lammummaa haqeera. Abokaatonni Shamiimaa ammoo warra namoota seeraan ala daddabarsanitu ishee goyyoomsee waan ta'eef lammummaa ishee dhabuu hin qabdu jechuun falmu. Dubartoonni sadan umuriin isaanii waggaa 15-16 gidduu jiru kun Landan irraa ka'anii erga Turk, Istaabul qaqqabanii booda, namni Mohaammad Al Rashiid jedhamu isaan simateera. Namni kun akka isaan gara Sooriyaa kutaa to'annoo IS jala jiru deemanii itti makamaniif haala mijeesseeraaf. Hojjetaa nageenyaa humna waloo mootummaa IS waraanu namni ta'e  BBCf akka mirkaneessetti, shamarran sadan akka gara Sooriyaa deemaniif namni isaan gargaare yeroodhuma wal fakkaatutti mootummaa Kanaadaatiif odeeffannoo ni kenna ture. Akka BBCn odeeffannoo nageenyaa Mohaammad Al Rashiid irraa, akkasumas kuusaa odeeffannoo (hard disc) Rashiid irraa argateen akkamitti akka hojjetaa ture baruu danda'eera. Shamarran sadan erga Sooriyaatti dabarseen booda guyyaa sadaffaatti to'annoo jala kan oolfame Mohaammad Al Rashiid, poolisii Turrkiitti odeeffannoo paaspoortii Shamiimaa Begun Imbaasii Kanaadaa Jordaan jiruuf kennuu isaa dubbateera. Yeroo poolisiin UK shamarree badde kana barbaadaa turetti mootummaan Kanaadaa garuu eessa akka isheen jirtu akka beeku odeeffannoon Rashiid irraa argame ni mul'isa. Rashiid osoo Shamiimaa Beguniin gara Sooriyaatti hin ergiin dura, ji'oota saddet Turk keessa taa'ee dargaggoota lammuma Ingiliiz qaban akka IStti makamaniif haala mijeessaafiif ture jedhameera. Shamiimaa Begum yaada kanaan dura BBCf kenniteerratti, warra namoota daddabarsaniin ala Sooriyaatti ce'uun hin danda'amu jettee turte. "Namoonni hedduun akka galaniif gargaareera.... wanta inni nuun jedha mara gochaa turre. Sababiin isaa ammoo inni waan hunumaa beeka; nuti ammoo waan tokko hin beeknu," jettee ture Shamiimaan. Rashiid lammummaa warra lixaa qabaatanii warra ISf lolan;  teessoo manneen interneetii to'annoo IS jala jiraniifi loltoota IS waliin haasaa taasisan galmeessaa tureera. Rashiid namoota gara Sooriyaatti kan daddabarsu Imbaasii Kanaadaa Jordaan jiruuf akka dhiyeessuutidha. Rashiid akka jedhutti, bara 2013 gara Imbaasii Kanaadaa Jordaan jiru deemuun kolu-galtummaa gaafachuu isaa dubbateera. "Yoo waa'ee sochii IS ragaa sassaabde lamummaa Kanaadaa siif kennina naan jedhanii ture," jedhe. BBCn Rashiin bara 2013-2015 keessa si'a hedduu gara Jordaanitti deddeebiyuu isaa mirkaneeffateera. Shamiimaa Begun bara 2019 lammummaan UK irraa fudhatamee buufata namoota keessa tursiisan Kaba-Bahaa Sooriyaa keessa jiru tokko keessatti hidhaarra turte. Dhimma kana ilaalchisuun waajiraaleen nageenyaa Kanaadaa fi UK odeeffannoo dhimmoota nageenyaa ilaallatu kennuu akka hin dandeenye himan.


Gaggeesitoonni addunyaa du'a Giiftii Elizaabeet 2ffaatti gadda ibsataa jiru

Giiftii Elizaabet II umurii ganna 96'n du'aan boqataniiru. Gaggesitoonni adunyaa hedduunis du'a ishee kanarratti gadda isaanii ibsataa jiru. Dureewwan addunyaa Giiftii Elzaabeetiif gaddasaanii ibsan keessaa pirezidaantiin Faransaay Emaanu’eel Maarkoon, ‘‘giiftii onnee -qajeelaa’’ fi ‘‘hiriyyaa Faransaay’’ jedhaniiru. Pirezidaantiin US Joo Baayidan Giiftii waliin jalqaba kan wal argan waggaa 40n dura ture. Innis ‘‘giiftuummaan ol- kan jaarraa ibsituudha’’ jedhaniin. Joo Baayidan imalasaanii gara UK’tti bara 2021tti taasisan yaadachuun, ‘‘hunda keenya gara laafummaan sochoofte, ogummuu isheetiin gaarummaa nu waliin qooddee’’ jedhan. ‘‘Giiftiin Elizaabeet II, durbatii hoggansaa kabaja dorgommii hin qabne  kan walitti dhufeenya Yunaayitid Kingdamiifi Ameerikaa jidduutti walitti dhufeenya cimsiteedha. Walitti dhufeenyi keenya akka cimuuf na gargaarte,’’ jedhan. Pirezidaantiin Chaayinaa Shii Jinpiing gama isaanitiin du'a Giiftii hordofuun, ''motummaa Biritishiifi ummtaaf'' gadda cimaa itti dhagahe ibsaniiru. Itti dabaluunis, ''Du'aatiin ishee ummata Biritishiif miidhaa olaanaadha'' jedhaniiru. ''Kaanaadaa- bakka Giiftiin Elizaabeet hoggantuu biyyaa itti ta'an- bara giiftuummaa isaaniitti ministiroota 12 arganiiru. ''Jastiin Tiruudee kan Giiftii baroota kudhanootaaf beekan, jalqaba kan wal argan wayita abbaansaa Ministira mummee ture ijoollee ta'uun. Dhugaattis jaalala guddaa fi walitti dhufeenya cimaa lammiilee Kaanaadaati.'' ''Addunyaa walxaxaa keessatti suurraan ishee fi tasgabbiin ishee hunda keenyaaf mijaa'ina fideera,'' Ministirri mummee Kaanaadaa. Itti dabaluunis haasaa wlaiin taasisan akka dhaban kaasan. ''Isheenis namoota addunyaa kanaa baayyee jaaladhu keessaa tokko turte. Baayyeen ishee dhaba'' jedhan imimaaniin hudhamaa. Pirezidaantiin Afrikaa Kibbaa ''Giiftii Elizaabet II waliin bara 2018 wal gahii biyyoota 'Commonwelath' Landanitti gaggeeffame irratti wal argine. Xalayaa kana dura neelsan Mandellaa, namni Giiftittiin baay'ee kabajan barreessaniif natti agarsiisanii waan darbes yaadachaa waliin haasofne,'' jedhan. Giiftii Eelizaabeet hoggantuu ajaa'ibaa adunyaa kanaa fakkeenyaa gaarii tahanidha jedhan.''Leegaasiin hoggansaa fi jireenyashee namoota hedduun adunyaa irratti yaadatama jedhan. ''Barri hojii waggaa 70 Giiftittii fi kaka'umsi hojii isaanii fakkeenyummaa guddaan kan yaadatamudha.'' Dhumarratti du'a Giiftii Biriiteen Guddittii fi Ayerlaandi Kaabaa ilaalchisee gadda natti dhagahame,  Mootii Chaarles III fi maatii isaaniif ibsa jedhan. Gaanaatti yaadannoo Giifti Eelizaabetiif alaabaan biyyattii guyyoota torbaaf walakkaatti siquun mirmirfamaa oola. Pirezidaantiin Gaanaa Naanaa Akuufoo Addoo deeggarsa biyyoota Commonwealth keessatti isaan agarsiisaniif galateeffataniiru. Haaromsa fidan keessaa tokko biyyoota kolonii Biriiteen hin taane gara miseensumaatti fiduu isaaniii ibsan. Isaan keessaa Gaabon tokko yoo taatu, pirezidaantiin Gaaboon Alii Boongoo, Giiftiin michuu Afrikaati, Afrikaanis jaalala isaaniif qaban agarsiisaniiru jedhan. Ribkaa Alitwalaa Kadagaa amma Ministera Hawaasa baha Afrikaa kan tahan gadda natti dhagahame Mootii Chaarles III, miseensota Maatii Moototaa,  fi biyyoota 'Commonwealth' gadda natti dhagahame ibsina jette.


Giiftiin erga du'anii booda UK’tti maal fa’itu jijjirama?

Du’a Giiftii Elizaabeet II hordoofee hanga sirni awwaalchaa raawwatamuutti, tartiibiiwwan sirnoota raawwatamanii ifa kan taasifaman yoo ta’u, du’aatiin Giiftiittii jireenya guyyaa ummataa Yunaayitidi Kingdam irratti garuu jijjirama ni fida. Sirni awwaalcha Giiftii Elzaabeet guyyoota 10 hanga 11 jidduutti Weestiministar Abbeetti raawwatama jedhamee eegama. Guyyaan sirni awwaalchaa itti raawwatamu kunis tarii akka guyyaa ayyaanaatti lamsamu mala ta’a. Garuu ammo guyyaan sirni awwaalchaa itti raawwatamus Masaraa Baakiinghaamiin beeksiifama. Taba kubbaa miilaa Liigii Ingliziifi Liigii kubbaa Miilaa Kaaba Ayiriilaand dabalatee, qophiileen ispoortii guyyaa Jimaataatti karoorfamanii turan irra caalaan isaanii haqamaniiru. Dorgommiiwwan fardaa hundi Abbaa Taayitaa Dorgommii Faradoo Biritishiin kan dhorkame yoo ta’u, guyyaa Jimaataatti taphni goolfiis hin jiraatu. Gamtaan Baabuura, galaanaafi Geejiibaa (RMT) kabaja agarsiisuuf jecha mormiin hojii Fulbaana 15 fi 17 gaggeeffamuuf ture haqamu beeksiiseera. Akkasumas mormiin poostaa guyyaa Jimaataa taasifamuuf ture Gamtaa Hojjattoota Komunikeeshiniitiin haqamuun gabaafame. Sirnni yaadannoo Giiftii Elizaabeet bakka Ministirri Mummee fi ministroonni gameeyyiin biraa argamaniitti, Kaateediraalii Qulqulluu Phaawuloosiitti Jimaata har'aa ani gaggeeffama. Sababii Giiftiittiin Iskootilaanditti du’aniif jecha, reeffiisaanii Kaateediraalii Qulqulluu Gaaliis kan Idinburagiitti argamutti akka boqatu taasifama. Isaan booda ammoo gara Landaniitti geeffamuun namoonni kumaatamaan lakkaa’amu Weestiministeer keessatti qaamaan argamuun reeffa giiftiittii akka gaggeessan taasifama. Hanga boromtaa awwaalchaatti alaabaan gamoowwan mootummaa irratti wallakkaan gadiitti fannifama. Kabaja Giiftii Elizaabeetiifis bilbiltuun sagalee Kaatediraalii Qulqulluu Phaawuloosii fi kan Masaraa Wiindisar ni dhageessifamu. Kana malees tokkoo tokkoo waggoota jireenyaa Giiftii Elizaabeet yaadachuun madiifnii Paarkii Haayidi keessatti ala 96 ni dhokaafama.


Salmaan Rashdii: Barreessaan kitaaaba falmisiisaa 'Satanic Verses' waltajjiirratti waraaname

Barreessaan kitaaba addunyaa irratti baayyee falmisiisaa ta'e 'Satanic Verses' jedhamu barreesse Ahimad Salmaan Rashdii waltajjii Niiwu Yoork tokkorratti haasaa osoo taasisaa jiruu waraaname. Salmaan Rashdii yeroo waraanametti Dhaabbata Shitaakuwaa jedhamu kan Niiwu Yoork keessatti argamurratti haasaa osoo taasisaa jiruu yoo ta'u, poolisiin shakkamaan tokko gara waltajjiitti fiigee akka isa waraane hime. Ga'eessi umuriin isaa ganna 75 ta'e kun kitaaba barreessuun addunyaa irratti badhaasa argateera. "Rashdiin morma isaarra akka waraaname ni mul'ata," jedhe poolisiin ibsa kenneen. Battaluma waraanametti helikooptaraan gara hospitaala naannawaatti argamuutti kan geeffame yoo ta'u ammatti haala inni irra jiru hin beekamu. Salmaan Rashdii kitaabota baayyee barreesse keessaa kan inni afraffaa irratti mataduree 'The Satanic Verses' jedhamu bara 1988 maxxanfame hedduu falmisiisaa ture. Keesumaa hawaasa Musliima addunyaa irraa mormii guddaa kan kaase yoo ta'u, ajjeesuuf doorsisni irra gahaa tureera. Gaggeessaan amantii Olaanaa Iraan Ayatollah Ruhollah Khomeini bara 1989 labsii 'fatwa' irratti baasuun akka ajjeefamu ibsa baasanii turan. Mootummaan Biriitish ammoo doorsisa irra gahu hordofee akka eegumsa poolisii jala ta'u godhee ture. Yeroo Salmaan Rashiid waltajjiirra turanitti isa gaafataa kan ture Henerii Riis namni jedhamus mataa isaarra madaa salphaa madaa'eera. Namni gaaffii isaaf taasisaa ture Henerii Riis dhaabbata tola-ooltummaa barreessitoota sababa hojii isaaniitiif dhiibbaan irra gahu gargaaruun beekama. Akka poolisiin jedhett, namichi Rashdii waraanuun shakkame kun battaluma to'atameera. Viidiyoon toora interneetiirratti gadhiifame akka agarsiisutti, waan mudate sana hordofee namoonni haasaa isaa hordofaa turan gara waltajjiitti yeroo fiigan mul'isa. Barreessaan asoosamaa beekamaa kun Indiyaatti kan dhalate yoo ta'u, jalqaba barreefama isaa Midnight's Children bara 1981 barreesseen ture kan takkaatti gurra guddaa horate. Kitaabni isaa Midnight's Children jedhu kun UK keessatti qofa koppii miliyoona tokkoti gurgurame. Haata'u malee, kitaanbi afraffaa Mr. Rashdii bara 1988 barreesse The Satanic Verses  jedhu garuu waggoota sagaliif akka dhokatee jiraatu isa taasiseera. Kitaabni kun qabiyyeen isaa Musliimota garii biratti dheekkamsa kan kaasise yoo ta'u, arrabsoo qaba jedhamuunis biyyoota tokko tokko keessattis akka gubatan taasifameera. Kitaaba kana maxxansiisee waggaa isaatti dursaan olaanaa amantaa Iraan Ayatollah Khomeini nama Mr. Rashdii ajjeeseef $3m akka kennuuf himan. Kitaabni kun maxxanfamuu hordofee mormii dhalatee tureenis namoonni muraasni kan du'an yoo ta'u, namoonni kitaabicha hiikanis ajjeefamaniiru. Salmaan Rashii lammummaa Ameerikaafi Biriitish kan qabu yoo ta'u, mirga walabaan of ibsachuu cimsee deeggara. Mr. Rashdiin hojii barreeffamaa isaa ilaalchisuun komii irratti dhiyaatu yeroo gara garaatti mormaa turera.


Tapha jalqabaan Arsenaal yoo milkaa'u, Liiverpuul qabxii gate

Dorgommii Piriimer Liigii darbeen qabxii tokkoon caalamee waancaa kan dhabe Liiverpuul tapha liigichaa kan bara 2022-23 jalqabaatiin qabxii gate. Tapha kana irratti Fuulhaam galchii Aleeksaander Miitirovichiin dursa qabatus, Daarwiin Nuunez boqonnaa booda wal qixxeese. Daarwiin Nuunez jijjiiramee dirree galuun galchii ajaa'ibaa lakkoofsisuun Liiverpuuliin wal qixxeesse. Taphichi xumuramuuf daqiiqaan 20 yoo hafu balleessaa Virjil Vaan daayik taphataa Fuulhaam Miitirovich irratti hojjeteen, Fuulhaam rukuttaa peenaaliitii argatan. Miitiroovich galchii lammaffaa isaa lakkoofsisuun 2 fi 1n dursaa turan. Daqiiqaan 10 yoo hafu Mohaammad Saalaan kubba Daarwin Nuunez irraa dabarteef galchiitti jijjiiruun wal Liiverpuuliin wal qixxeesse. Taphicha irratti gareen Fuulhaam bara kana gara Piriimer Liigiitti guddate gahumsa gaarii agarsiisuun 2 fi 2 qixa xumurame. Hanga boqannaatti Liiverpuul yaaliin gara galchiitti godhan baay'ee xiqqaadha. Gareen Maarkoo Siilvaa, Fuulhaam tapha bareedaa dirree isaanii irratti agarsiisaniiru. Gama Liiverpuuliin Luwis Diyaaz yaaliin gara galchiitti taasise tokko dhaabbii karra Fuulhaam dhahuun deebe. Boqonnaa booda Liiverpuul taphataa paawondii miliyoona 85niin mallatesise Daarwiin Nuunez galche. Nuunez sochii gaarii agarsiisuun galchii baay'ee bareedaa tahe lakkoofsisuun Liiverpuul wal qixxeesse. Dorgommii Priimer Liigii 2022/23 kaleessa jalqabeen Arsenaal fi 2 fi 0 Kiristaal Paalas mo'achuun milkiin jalqabe. Galchii Piriimer Liigii jalqabaa bara kanaa kan lakkoofsise taphataa sarara duraa Arsenaal Gabri'el Maartineeliidha. Galchii lammaffa ammoo karra isaa irratti tahus taphataa sarara ittisaa Kiristaal Paalaas Guyii jedhamudha. Maayil Arteetaan bara kana taphattoota haaraa shan mallatesisuun garee isaa cimseera. Tapha kaleessaa irrattis gahumsi Gabri'el Yesuusii fi Oleksaader Ziincheenkoo taphattoota Maan Siitii irraa mallateessanii guddaa ture. Har'a taphootni eegaman:


Jawween meetira 5 dheeratu mana namaa seenaa ture naasuu uume

Biyya Yunaayitid Kingidam keessatti jawween meetira 5 dheeratu tokko mana nama dhuunfaa tokko karaa foddaatiin osoo seenuuf jedhuu argamuun isaa jiraattota naannawaa sana hedduu rifaasise. Ingilaand ganda Chaandilars Foord jedhamu keessa namoonni jiraatan jawween guddaan kun osoo mana gamoo irra keessa jiru wayita galkaa jirutti ture kan argan. Gosti jawwee Barmiiz jedhamu kun mana nama tokko keessaa miliqee gara mana nama biraa foddaan seenuuf yaaleera. Jiraattuun naannawaa sanaa Liindaa Elmeer jedhamtu jawween kun abbaa isaatiif akka deebiyu taasifteetti. "Foddaa gamoo tokkoffaa irra jiruun mana seenuudhaaf yeroo yaalutti namoonni ammoo yeroo mukaan dhiibanitti konkolaata isaaniirratti kufaniiru. Jawween kun baayyee guddaadha. Namoonni karaa sana darbaa wayita jiranitti jawwee kana argan baayyee rifataniiru," jette. Namoonni naannawaa sanaa dubartii ijaan argite kana akka abbaa jawwichaa barbaadduuf gaafataniiru. "Isaan booda jawwee sana nan kaase. Jawwee baayyee guddaa waan ta'eef natti ulfaatee ture. Haata'u malee, namni na gargaaruuf barbaadellee hin jiru. Jawween faana 18 dheeratu kun qaama kootti maramee gara mana abbaa jawwichaan deeme," jechuun waanta ta'e ibsiti. Kanaan dura qaamni bineensota to'atu, namoonni bofa qaban of eeggannoo addaatiin akka qabatan akeekkachiisa darbarsee ture. Ho'a Awurooppaa yeroo ammaa mudaterraa kan ka'een bofoonni mana isaanii keessaa carraan miliqanii itti bahan akka bal'aa ta'us akeekkachiifni kun itti dabaluun ibseera. Jawwee kana abbaa isaatiif kanb deebiste Liindaa Elmer, Jawween Barmiiz jedhamu kun madaqaafi bareedaadha. dheekkamaa miti. Aniyyu jawwee tokko qaban ture. Kanaaf, jawween kun yeroon hammadhutti ana hin sodaachifne," jetteetti.


Mallattoowwan akka chaappaa, saantimoota, maallaqaa fi paaspoortii suurri giiftii irra jiran ni jijjiiramuu laata?

Waggaa 70 erga mo’anii booda Giiftii Elizaabet II jiruu jireenya guyyuu namoota hedduu keessa jiru. Suuraa fi seenan saantimoota fi korojoo waa itti gurguran irratti arguun baramaa ta’eera. Kana booda hoo maaltu ta’a? Santimmoonni gabaa UK keessa jiran biliyeena 29 ta’u; saantimoota kana hunda irra suura Giiftitu jira. Kan dhiyeenya saantimoota irratti became bara 2015 yeroo isheen umurii 88 turteedha. Bara isheen mootetti kuni suurri ishee si’a shan jijjiirameera. UK tti dhaabbanni saantimoota maxxansuuf aangoo qabu (The Royal Mint) saantimoota suura Mootii Chaarlas III ffaa yoom ykn akkamitti akka maxxansu homaa hin dubbanne. Haa ta’u garuu saantimoonni suura Giiftii ofirraa qaban yeroo dheeraf gabaarra turuu hin oolan, adeemsi ittiin saantimoota kana bakka buusanis dheeradha. Saantimoonni Biriitish hundi bara 1971tti osoo hin jijjiiramin dura santimoota irratti suura moottota garaa garaa arguun baramaa ture. Saantimni mootii suura akkamii akka ofirraa qabaatu ammatti beekuu baannus, waggaa 70ffaa isaa kabajuuf saantimni dhaabbanni saantimoota UK maxxansu bara 2018tti baase maal akka ta’uu malu ni agarsiisa. Waanti hubatamuu danda’u tokko gara tokkotti jedhee- gara bitaatti jedhee suurri isaa akka mxxanfamuudha. Erga mootummaadhan mirkanaa’ee booda, dizaayiniin haaran dhaabbata saantimoota UK maxxansu kan Royal Mint jedhamuun Llantrisant, Kibba Weelsitti maxxanfama. Erga bara 1960 kaasee nootiwwan Bank of England hundumaa irratti Giiftittiin ni mul’atti (nootiwwan baankilee Iskootishii fi Ireland Kaabatiin maxxanfaman suura warra mootii ofirraa hin qaban). Yeroo ammaa nootiwwan Bank of England dhaan maxxanfaman biliyeena 4.5 baay’atanii fi gatii paawundii biliyeena 80 qabantu gabaa irra jira, warreen kun suuta jijjiiramu. Nootiwwanii fi saantimoonni hundi seera qabeessa ta’anii itti fufu. Bara 1967 kaasee chaappawwan (stamps) Waajjira Poostaa Rooyalitiin maxxanfaman hundi suura Giiftii Elzabeet II ofirraa qabu. Waajjirri Poostaa Rooyal kanaan booda chaappaa ykn teembiriiwwan Giiftii Elizaabet II maxxansuu dhaabun kan biraa haaraa maxxansa. Mootin haaran chaappaa ykn tembiriiwwan irratti dizaayiniin isaa lafa kaa’ameera, garuu Manni Poostaa Rooyal dizaayinii haaran maal akka fakkaatu homaa hin jenne. Akkuma suura mootii teembiriiwwan irra kaa’u, Waajjirri Poostaa Rooyal koodii mootii sanduqoota poostaa irratti ni maxxansa. Sanduqoota poostaa 115,000 UK keessa jiran keessaa 60% kan ta’an mallattoo EIIR Giiftii Elzaabet II ofirraa qabu. E jechuun Elizaabet, R jechuun Regiinaa ykn mootittii jechuudha. Iskootilaanditti ammoo gonfoo Iskootish ofirraa qabu. Iskootilandin alatti, sanduqoonni poostaa haaran kamiyyuu ammaan booda koodii Mootii ofirraa qabaatu. Kaachaappii timaatimaa ti hanga korojoo midhaanii, hanga urgooftutti asxaa warra mootii barreeffama, “Hayyama Giiftiititiin” jedhu meeshaalee nyaataa irratti ni argamu. Kana jechuun dhaabbata Rooyal Waarant dhaan kan eeyyama argatan jechuudha. Jaarraa darbeef garee fi dhaaltonni warra mootii tokkoo tokkoon isaanii Rooyal Waarantiwwan mataa isaanii baasanii turan- yeroo ammaa kaampaaniwwan 800n kan qabaman Rooyal Waarantii 900 ta’utu jira. Kan kennu (grantor) yoo du’e  Rooyaal Waarantin nama sanaan bahe gatii dhaba. Kaampaanichi waggaa lama keessatti asxaa sana fayyadamuu dhiisuu qaba. (Asxaa Haadha Mootitiin bahe qofatu erga isheen duutee booda waggaa shaniif tura.) Asxaan (warrants) Piriinsin Weelsi Chaarlas baase inni amma Mootii waan ta’eef itti fufa. Mootin haaran ilma isaa fi kan isa dhaalu, Piriinsi Wiiliyaam, asxaa  mataa isaa akka baasisuuf eeyyamuufii danda’a. Qarshii, chaappaa ykn tembiriiwwan fi asxaawwan qofatu jijjiirama miti. Paaspoortin Biriitish hundi maqaa Giiftiitii (Her Majesty) jedhu ofirraa qabu, ammatti deemsaf hojiirra oolu, garuu- paaspoortii haaradhaaf barreeffamni fuula keessaa jalqabaarra jiru gara Mootii (His Majesty) jedhutti geeddarama. Poolisoonni Ingilaandi fi Weelsi koodii Gooftii Elizaabet II helmeetii isaanirra jiru jijjiiramuu qaba. Gorsitoonni fi abbootin seeraa Giiftidhaan muudamanii Gorsitoota Giiftii jedhamaa turan kanan booda Gorsitoota Mootii jedhamu. Dhuma irratti, faarun alaabaa “Waaqayyo Giiftii haa Oolchu” kan jedhu irraa gara “Waaqayyo Mooticha haa Oolchu” kan jedhutti jijjiirama. Chaarlas ifatti Mootii jedhamee sirni gaggeeffamaa erga labsameen booda, masaraa mootummaa St. Jeemsi gubbaa dhaabatanii labsiin ni labsama, “Waaqayyo Mooticha haa Oolchu” kan jedhus ni labsu. Sana booda faarun alaabaa “Waaqayyo Mooticha haa Oolchi” jedhu ni faarfatama. Kuni erga bara 1952 ti yeroo jalqabaaf faarfatama.


Giiftii Elizaabet II: Jireenyashee suuraaleen

Giiftiin Elizaabet 2ffaa jireenyishee guutuu uummata duraa kan dhokate hin turre. Daa'imummaarraa qabee hanga bara bulchiinsashee Biriteenitti dheeraa tahetti suuraaleen ilaalla. Suuraaleen hundi mirga abbentaa qabu.


Ingiliizitti ajjeechaa dargaggoo Ertiraan namoonni shan himataman

Ingiliizitti dargaggoon Ertiraa waraanamee ajjeefamuu hordofee namoonni shan ajjeechaan himataman. Reeffi dargaggoo Barakat Saloomun Adooleessa 7 ganama 1:30tti bosona naannoo Stevenage jedhamutti argamuu Poolisiin Hertfordshire himeera. Namni biraa gargaaruun shakkamee to'atamee ture, yeroof gadhiifameera. Dargaggoon ganna 20 Barakat waggootaan dura Ertiraarraa gara Ingiliiz kan dhufe yoo tahu, kolu galtummaa gaafatees raggaasifameefii ture. Poolisiin naannoo kanaa namni odeeffannoo qabu kamuu, dhiyaachuun akka odeeffannoo kennan gaafatan. Ajjeechaa dargaggoo kanaan namoonni himatni irratti baname: Jelaanii Omar, Robeel Misgaanee, Malaake Fissahaa, Tamasgan Gabramadin fi Naatinaa'el Hadiguu kanneen jedhaman oggaa tahan, umriinsaanii 18 hanga 23 keessa jiranidha. Gargaaraa Inspektaraa kan tahan Iain MacPherson waan jedhan: ''Maatii Barakat yeroo hamaa keessa jiraniif, gadda guddaa nutti dhagahame isaaniif ibsina. ''Qorannoon keenya sadarkumaan adeemaa jira. Kanneen shakkaman to'annoo jala oolchuun, himannis irratti banameera. Haatahu malee, namoonnii dhimma kanarratti odeeffannoo dabalataa qabaniifi odeeffannoo amma dura poolisiitti hin kennine, ammallee akka nu qunnaman gaafanna.''


Jeedaloonni harka caalu bobbaa saree akka sooratan beektuu?

Jeedalli bosona lafa olka’aa Iskootilaand keessa jiraattu harka caalu bobbaa ykn udaan saree akka soorattu qorannoon ifoomse. Argannoon qorattootaa kun akka eerutti bobbaan saree, nyaata jeedalli bosonaa adamsitee nyaattuun qabiyyee kaalorii walfakkaatu of keessaa qaba. Ammoo dhamaatii adamoo malee salphaatti argama - jeedalli bobbaa saree kan nyaattu wayita waanti adamsitu hanqatudha. Qorannoon akka jedhutti, sanyiin lubbu qabeeyyii tokkoo bobbaa isa kaanii hamma guddaa akkasiitiin soorachuun waan baratamaa miti. DNA ykn qacceen saree dhala namaa walin jiraattuu, sadarkaa lammaffaatti baay'inaan kan argamu bobbaa jeedalaa keessattidha - hanga %40. Maaliif kun mudate isa jedhurratti yaad-rimeewwan hedduun kan ilaalaman yoo ta’u, jeedalli fi sareen waan walitti dhiyaataniif, qacceen isaanii walitti dhiyaachu mala yaadni jedhu ilaalcha keessa galfameera. Haata'u malee yaadni ijoon qorattoonni irratti waliigalan, jeedalli bobbaa saree kan nyaattuuf salphaatti argachuu waan dandeessuufi kan jedhudha. Bineensota kaan waliin morkattee adamsitee nyaachuun waan itti cimuufi kana salphaatti waan argatuuf ta'uu mala jedhan. Bobbaan saree bineensi bosonaa biraa sooorachuun dhibee fi maxxantuuwwan isaanitti daddabarsa, kanaafis jaarmiiwwan ijaan hin mul’anne haaraan akka uumamu taasisa kan jedhu. Kanaafis namoonni saree fudhatanii naannoo bosonaa daawwachuun akka hin qabne akkasumas bobbaa saree bosonaa keessatti gatuurraa akka of qusatan gorsu. Qorannicha saayintistoota Yuunivarsiitii Aberdeeni, Giriinobil Alpis, dhaabbata ‘Forestry and Land Scotland and Cairngorms Connect’ jedhamutu barruu tokkicharratti walta’iinsaan  maxxansiise. Jalqabarratti qorannoon kun kan eegalame bineensoonni adamoon jiraatan jeedallii fi bineensonni ‘martens’ jedhaman bosona keessatti akkatti waliin jiraatan hubachuuf ture. Qorannicha kanneen barreessan keessaa tokko kan ta’e Yunivarsiitii Abirdiin jedhamutti barataa digirii sadaffaa kan ta’an Kiristaan Navarroo, jeedalli bobbaa saree hangi guddaa isheen soorattu kan eegame ol ture,’’ jedheera. "Hiilleettii fi bineesonni biroo bobbasaanii akka sooratan sirriitti beekamu jiru, garuu  udaan bineensoota biroo sooratan galmeessuun kan barame miti’’ jedhan.


Poolisiin Moo Faaraan dhoksaan akkatti gara UK geeffame qorachuuf

Poolisii UK akkatti atileetiin dorgommii Olimpikii addunyaarratti beekamu Moo Faaraan ijoollummaan gara UK seensifame qorachuu jalqabuu beeksise. Poolisiin Meetiroopolitaan akka ibsetti, odeeffannoo atileetiin sirnaan beekamu kun dookimentarii BBC irratti dubbate qoratu. Moo Faaraan wal-waransaa Somaaliyaa baqachuun maqaa sobaatiin gara UK akka seenu godhame. Atileetiin ganna 39 Moo Faaraan akka himetti dubartii inni duraan hin beeknetu fudhate UK geessee hojii mana keessaa hojjachiisaa ture. Odeeffannoo kana himuu isaatiin dura garuu maatii isaa waliin baqatee biyyattii akka seene ture kan beekamu. Poolisiin UK ibsa tibbana baaseen akkas jedhe; "gabaasa Moo Faaraa ilaalchisee miidiyaarratti dhiyaate quba qabna. Ammaaf gabaasni Tajaajila Poolisii Meetiroopolitaan qaqqabe hin jiru," jedhan. Ta'us "qondaaltoonni poolisii ispeeshalistooti qorannoo eegalaniiru," jedha. Dokimeentarii BBC irratti 'Moo Faaraa isa dhugaa' jechuun Roobii darbe dhiyaate booda atileetiin kun sababii kanaan lammummaa Biritiish bara 2000 argadhe narraa mulqisiisu mala jedhee yaaddoo qabu ibse. Taatullee Biiroon Dhimma Biyya Keessaa BBCtti akka himetti, yoo daa’immaniif lammummaan karaa burjaajii ykn gowwoomsaa of keessaa qabuun yoo kenname tarkaanfiin irratti fudhatamu hin jiru jedhe. Moo Faaraan dokimeentarii dhiyaate sanarratti maqaan isaa inni sirriin Huseen Abdi Kaahin akka jedhamu, Somaaliyaarraa kan fottooqxe Somaalilaanditti  akka dhalate hime. Abbaan isaa Abdiin wayita Moo Faaraan daa’ima ganna afurii turetti wal-waraansa biyyattii keessatti ajjeefame. Wayita Moo Faaraan umriin isaa ganna 8 ykn 9 turetti maatii isaa waliin Jibutii akka turu taasifame. Moo Faaraan dubartii duraan argee hin beekne tokko wajjin wayita gara UK imalaa turetti firoota isaatti Awurooppaa akka jiraatu itti himtee turte jedhe. Akkuma UK qaqqabaniin garuu dubartiin sun gara Lixa Landanitti kan argamtu Haansiloowi fudhattee galte. Sana booda waraqaa lakkoofsa bilbila maatii isaa ofirraa qabu irraa fudhatte. Maqaan Mohaammad Faaraa jedhu akkaataa kanaan namoota gara UKtti isa geessaniin moggaafamef. Moo Faaraan jiraachuuf jecha hojii mana keessaa fi daa’imman guddisaa akka ture hime. Dubartiin sun akka naan jette jedhe Moo Faaraan; "yoo maatii kee deebi’een arga jette waan tokko hin dubbatiin," jette.


Jeettiiwwan waraanaa egeree ‘sammuu balaliistootaa ni dubbisuu' jedhaman

Jeetiin waraanaa Spitfire jedhamuu bara waraana Addunyaa II'tti  waraanni Biritaaniyaa hojiirra oolchee ture dinqisiifannaa olaanaa argatanii ture. Balaliistoonninis xiyyaarichi akka gaariitti ajajamuuf mijataa ta'usaaa irraa kan ka’e, akka qaama harka isaanii akka fakkatu himu ture. Balaliistoonni jeettii/xiyyaara waraanaa bara 2030’n keessaa ammoo, kana caalaa jeettii isaanii waliin hariiroo fooyya’e akka qabaatan himu. Jeettiiwwann kunnneenis balaliiftootaaf mijachu saanitiin allatti ‘sammuu isaanii dubbisa’ ykn waan isaan yaadan baruu danda’u jedhame. Jeettiin Teempasti jedhamu kunis dhaabbata UK, BAE, Rolls-Royce, gartuu misaa’elaa Awurooppaa, MDBA fi dhaabbata Xaaliyaan Leonardo jedhamaniin waliin tolfamaa jira. Wanti jeettii oomishamaa jiru kana adda taasisu tokko, teeknolojii hubannoo nam-tolchee (AI) kan yeroo balaliistonni dhiphuu ykn yaaddoo keessa jiran gargaaruu danda’u qabu ta'usaati. Koofiyyaa/halmeetiin balaliistoonni kaawwatan sammuu isaanii fi odeeffannoo fayyaa isaanii kan hordofudha. Kuusaan odeeffannoo amala addaa balaliisaa kana qabaachuun ammoo, AI xiyyaricha irra jiru, yoo seensarichi akka balaliisaan kun gargaarsa barbaadu mul’ise jidduu seenee hojjechuu danda’a jechuudha. Fakkeenyaaf, yoo balalisaan sababa harkisa lafaa (gravity) cimaan of wallaale, AI kun jeetticha balaliisuu danda’a. Dhaabbanni jeettiiwwan kana omishu BAE Systems jedhamu, bara 2027’tti  yaaliif akka balaliisu eegalu ibseera. Jeettiin Tempaasti kun erga jalqaba bara 2018’tti suuraan isaa ba’ee eegalee haala adda addaan foyya’eera. Keessa tokko ulfaatinni isaa hir’ifamuudha. Yeroo balalii'u eegalu, jeettiin Tempasti diroonii waraanaa balalisaa hin qabne waliin wal morkachuun ykn walitti bu’uun isaa hin oolu. Kana ittisuuf ammoo teeknoolojiin hordoffii fi to’annoo haaraa tokko jedhamee uumamuu qaba. "Jijjiirama teeknoolojii keessatti uumamu duuka bu’uu qabna,” jedha hogganaan guddina daldalaa Tempastii Joon Istooker. "Kana dura, feedhiin ittisaaf jiru guddinni teekinolojii sanaa akka dabaluu taasise, teeknoolojiin daldalaa ammoo boodarra bira ga’a. Amma garuu teeknojiin daldalaa caalaatti irra fooyya’aadha.” Oomishi jeetti kanaa harki caalaan roobootiitiin kan gaggeeffamudha. Mootummaan UK piroojektii Tempastiidhaaf paawondii biiliyoona 2 waadaa seeneera, maallaqni kun ammo utuu jeettiin kun tajaajila hin eegaliin dacha heddun ni guddata.


Moo Faaraa ijoollummaatti namoota seeraan alaa dadabarsaniin hatame UK geeffamu hime

Moo Faaraah ijoollummaa isaatti karaa seeraan alaatiin gara UK’tti geeffamee mana namaattii akka hojjetuuf dirqisifamuu isaa ibseera. Atleetiin beekamaan addunyaa fi injifataan Olompikii kun ta'e Faaraah BBC’tti akka himetti, maqaa Mohaammad Faaraa jedhu kan moggaaseef namoota Jibuutii irraa gara UK’tti isa fidaniidha. Maqaan isaa inni sirrii Huseen Abdii Kahiin ture. Wayita mucaa ganna 9 jirutti ture kan biyya baha Afriikaa irraa dubartii duraan gonkumaa argee hin beekneen gara UK kan geeffame. Sana booda ijoollee maatii biraaf eegduu ta’uun akka tajaajiluuf dirqisiifamuu isaa himeera. “Waggootii dheeraaf waa’ee kanaa yaaduu irraa of dhorkaan ture,” jedha atleetiin Garee GB (Great Britain-Biriteen Guddittii) kun. “Garuu waan akkanaa yeroo murtaa’aaf qofa dhoksita.” Atileetiin fageenya dheeraa fiiguun beekamu kun kanaan dura gara UK’tti kan seene  Somaaliyaa irraa baqataa ta’ee akka ta’e dubbatee ture. Ta’us garuu dokumantarii BBC fi Red Bull Studios'tiin hojjetame irratti, maatiin isaa gara UK dhufanii akka hin beeknee fi obbolaan isaa lamaan harmee isaa waliin Somaaliilaand keessa hojii qonnaarra akka jiraatan himeera. Abbaan isaa, Abdii, utuu Moon daa’ima gannna 4 ta’ee jiruu, hokkora wal walinii Somaaliyaa irratti dhukasa banameen ajjeefame. Somaaliilaand bara 1991’tti walabummaa ishee ibsite, ta’us garuu biyyootii idil addunyaan hin simatamne. Moo Faaraa akka jedhutti umurii ganna saddeet ykn sagalitti firoota bira akka turuuf Jibuutiitti ergame. Sana booda achiitii dubartii firummaashee hin qabnee fi argee hin beekneen gara UKtti geeffame. Gara Awurooppaatti kan geefffamu firoota isaa achi jiran waliin akka jiraatuuf ta’u dubaartiin kun itti himte – innis kanaan “gammadee” akka ture ni hima. “Xiyyaararra ba’ee hin beekun ture,” jedhe. Dubartiin kun maqaa isaa Mohaammad jedhee akka himuuf itti himti. Ragaa sobaa suraa isaa fi maqaa Mohaammad Faaraa jedhu dubartiin kun akka qabdu ture hima. Yeroo UK ga’initti, dubartiin kun mana jireenyaa ishee Haansiloow, lixa Landan jirutti isa geessite booda, waraqaa odeeffannoo firoota isaa qabu harkaa fuute. “Anuma duratti, waraqaticha kukkutee kosii keessatti gatte. Yerooma sana, akkan rakkoo kessa jiru hubadhe,” jedha. Moo Faaraan, “yoon nyaata nyaachuu barbaade” hojii mana keessaa fi daa’iman eeguu hojjechuun qaban ture jedha. Dubartiin kun “maatiikee deebitee erguu ni feeta yoo ta’e, homaa akka hin dubbane” akka jetten ni hima. “Yeroo hedduu mana fincaanii keessa seenee, cuffadheen boo’a ture,” jedha. Waggootii jalqabaa muraasaaf maatiin kun mana barnootaa akka seenuuf hin eeyyamneefi, garuu naannaa umurii ganna 12’tti Kolleejii Hawaasaa Feltihaamitti baraataa kutaa 7ffaa ta’ee galmeeffame. Hojjattoonni mana barnootichaa Moo Faaraan baqataa Somaliyaa akka ta’e itti himame. Barsiistuun isaa duraanii Saaraa Renii BBC’tti akka himtetti, mana barnoota yeroo dhufu “kunuunsaa fi qulqullina” hin qabu ture, Afaan Ingiliffaas badaa hin danda’u, akkasumas daa’ima “aadaa fi miiraan qofaatti dhiibame” ture. Namootni nuti maatii isaadha ofiin jedhan, sagantaalee maatii qophaa'an irratti hirmaatanii hin beekani. Barsiisaan barnoota jabina qaamaa (PE) isaa, Alan Watkinsan, mucaan kun yeroo dirree atleetikiitti gadi ba’e jijjiirama inni agarsiise hubateera. “Afaan inni hubatu afaan PE fi ispoortii qofa waan ta’e fakkaata,” jedha. Moo Faaraan Ispoortiin hidda jireenya isaa akka ture himuun, sababiin isaas “ haala jireenya keessan ture keessa ba’uuf wanti ani gochu danda’u ba’ee figuu qofa ture,” jedha. Boodarra dhugaa eenyummaa isaa, seenaa isaa fi waa’ee maatii akka hojjetaa isaani ta’uuf dirqisiisame Obbo Waatkisanitti hima. Barsiisaan PE kun tajaajila kunuunsa daa’imannii qunnamuun, Moo Faaraan maatii Somaalii biro biratti kunuunsa akka argatuuf isa gargaare. “Ammayyuu maatiikoo sirrii yaadaan ture, garuu yeroo sanarraa booda wanti hundi ni fooyya’e,” jedha Moo Faaraan. “Wanti hedduun akka gatiittiikoo irraa kaafametti natti dhaga’ame, akkan of ta’etti natti dhaga’ame. Yeroo kanadha Moo Faaraan kan dhufe – Moo isa sirri.” Moo Faaraan akka atleetiitti beekkamtii argachuu jalqabee, umurii ganna 14’tti manneen barnoota Ingiliziif akka dorgomuuf Laatviyaatti affeerame – ta’us garuu ragaalee imalaa tokkoyyuu hin qabu. Barsiisaan isaa Obbo Waatkinsan maqaa Mohaammad Faaraa jedhuun lammummaa Biriitishiif akka gaafatuuf isa gargaaree, Adoolessa 2000 keessa lammuuummaa argate. Dookimantarii kana irratti ogeessi seeraa Alan Biriidook waraqaan raga Moo karaa “ gowwoomsaa ykn sobaan” akka argame Moo Faaraatti himeera. Yoo lammuummaan nama tokkoo karaa seeraan alaan fudhatame ta’e, akka seeraatti mootummaan lamummaa Biritiish isaanii irraa mulqu danda’a. Ta’us garuu, carraan Moo Faaraa seera kanaan miidhamuu xiqqaa akka ta’e Obbo Biriidook ibsaniiru. “Hiikni seeraan ala daddabarsuu kaayyoo humna qisaasessuuf geejjibsiisu akka jechuudha,” jechuun Mootti himeera. “Waa’ee dhimmakee irratto, ofii utuu daa’ima taatee jiru akka daa’imman biro eegduu fi hojjetaa manaa akka taatuuf dirqisiifamteetta. Sana booda aanga’oota isaan ilaalatutti ‘kun maqaakoo miti’ jettee himteetta. Kun hundi yeroo walitti qabamu carraa itti mootummaan lammummaakee sirra mulqu ni hir’isa.” Moo Faaraa akka jedhutti  seenaa isaa himuu kan barbaade hawaasni ilaalcha daddabarsa seeraan alaa (hannaa namaa) fi garbummaa irratti ilaalcha qabu akka yaadu gochuufidha. “Namootni hedduun haala ani keessa darbeen wal fakkaataa ta’e keessa darbaa akka jiran hin beekun ture. Kun hagam akka ani carroome agarsiisa,” jedha. “Wanti ana oolche, wanti adda ana taasise, fiiguu danda’uukoodha.” Dubartii Moo Faaraa gara Landan fidde deebii akka kennituuf BBC’n qunnamus, deebii hin arganne.


Fiilmiin waa'ee intala Nabiyyuu Mohaammad agarsiifamaa ture mormiin mudannaan haqame

Dhaabanni fiilmii agarsiisu 'CineWorld' jedhamu agarsiisa fiilmii waa'ee intala Nabiyyii Mohaammad dubbatu UK keessatti akka hin agarsiifamne dhorke. Kun kan ta'e erga manneen sinimaa muraasa fuulduratti mormiin ka'ee boodadha. Dhaabbatichi murtee kana irra kan gahe nageenya hojjattootaafi maamiltoota isaa mirkaneessuf akka ta'e ibseera. Fiilmin mata-dureen isaa  'The Lady of Heaven' jedhu cinimaawwan UK keessatti akka hin agarsiifamneef namoonni 20,000 ol ta'an mallattoo sassaabun mormaniiru. Manni Maree Masjiidawwan Boostan fiilmichi "arrabsoo fi kan nama qoqqoodudha" jedhuun ibse. Miseensi Mana Maree Gara Olii UK tokko ammoo murtichi, "aartii kan quucarsuufi mirga yaada ofii ibsachuu kan danquudha" jedhuun qeeqa. Dursaa Mana Marichaa kan ta'an Asif Paateel, Imeelii 'CineWorld' tti barreessaniin akka jedhanitti, fiilmichi ilaalcha jibbiinsaa kan qabuu, duudhaa seenaa amantichaa kan jallise, akkasumas namoota seenaa Islaamaa keessatti iddoo guddaa qaban kabaja kan dhorkateedha. Fuulli oduu Islaamaa '5Pillars' jedhamu tiwiitarii irratti suura namoota 200 ta'an osoo isaan damee Sinimaawoorlid Barmingihamitti argamu fuula duratti mormii dhageessisan agarsiisu jedhu gaafa Dilbataa gadi lakkisee ture. Qopheessaa olaanan fiilmichaa Maalik Shiliibak gama isaatin, namoonni yaada isaanii ibsachuu nan fudhadha jedheera. Garuu ammoo, "Sinimaawwan fiilmii namoonni ilaaluu barbaadan qopheessuf mirga akka qabu ija jabinaan falmuu qabu," jedha. "Akka natti fakkaatutti sinimaawwan dhiibbadhaaf jilbeenfachaa jiru, waca kana dhaabufis murteewwan kanneen fudhataas jiru," jechuun Maalik 'the Guardian' tti hime. Dubbi himaan Cinemaworld ammoo, "Aagarsiisa fiilmii 'The Lady of Heaven' jedhuun wal qabatee taatee dhiyeenya mudate irratti nageenya hojjattootaafi maamiltoota keenyaa mirkaneessuf jecha fiilmichi sinimaawwan guutummaa biyyaattii keessatti akka hin agarsiifamneef haqnee jirra," jechuun ibsan.


UKn godaantota tokko tokkorratti elektirooniskii adda baasu hidhuuf

Godaantota kolu-galtummaa gaafatan kannneen bidiruuwwan xixiqqoofi konkolaataa fe'isaatiin gara Yunaayitid Kingidom (UK) seenan tokko tokko irratti elektirroniksiin adda-baastu hidhamuuf akka jiru himame. Tarkaanfiin qaama yaalii Ministeetra Dhimma biyya keessaati jedhamu kun ji'oota 12f hojiirra kan ooludha jedhameera. Tooftaa kana fayyadamuun mootummaan godaantota karaa balaafamaa ta'een  ykn barbaachisaa hin taaneen seenan ari'uuf ta'as jedhameera. Ministirri Muummee UK Boorsi Joonsan, "godaantonni kolu-galtummaa gaafatan akka kutaa biyyattii hafanitti baduu hin dandeenye mirkaneessuun barbaachisaadha," jedhan. Warri tarkaanfii kana qeeqan gama isaaniitiin karoorri kun godaantota akka yakkamtootaatti kan ilaaludha jechuun mormaniiru. Gochi kun godaantota kolu-galtummaa gaafaatan UK irraa gara Ruwaadaatti geessuuf ture erga haqamee guyyoota muraasaan boodadha. Balaliinsi xiyyaara jalqabaa godaantota UK irraa Ruwandaa geessu ka'uuf daqiiqaa dhumaa irratti ture Manni Murtii Mirgoota Namoomaa Awurooppaa gidduu-seenuudhaan akka haqamu taasise. Adda-baastuun elektirooniksii (electronically tagging)  kun jalqaba namoota balaliinsi jalqabaa godaanota UK irraa gara Ruwaandaa geessuuf ture akka milkoofneef falman irratti ta'uu danda'a. Miisteerri Dhimma Biyya Keessaa UK  adda-baastuun elektirooniksii kun godaantota Ingiliziifi Weels keessaa irratti kan jalqabe yoo ta'u, adeemsi kolu-galtumma isaanii haala gahumsa qabuun akka raawwatamuuf gargaaruu danda'aa kan jedhu akka ittiin sakatta'u beeksiseera. Yaaliin kun kan jalqabame ta'ulleen, Miisteerri Dhimma Biyya Keessaa UK  kun adda-bastuun elektirooniksii godaantota irratti hidhameera kan jedhu irratti yaada kamiyyu hin kennine. Godaantonni adda-baastuun irratti hidhameef kunneen saatiin ittiin socho'an murtaa'uu danda'a, akkasumallee ajaja isaanitti kenname hin kabajan taanaan  mana hidhaa galuu ykn himatamuullee danda'u. godaantonni akka UK keessa ari'aman itti himame, baqachuu danda'u, akkasumas haalawwan wabii immigireeshinii kabajuu dhabuu akka danda'anis ibseera. Hojjettoonni godaantota waliin hojjetan meeshaan kun fayyaa sammuufi qaamaa nama irratti hidhamee irratti miidhaa cimaa yoo kan geessisu ta'eef ykn garbummaa ammayyaatiif kan saaxilu ta'uufi dhiisuun isaa qoratamuu qaba jedhu. Tarkaanfiin kun daa'immaniifi dubartoota ulfaa hin dabalatu jedha Miisteerri Dhimma Biyya Keessaa.


Saayintistootni UK hantuuta diidaa Iskuwaaral jedhamtuuf qoricha to'annoo ulfaa tolchan

Saayintistoonni UK  qoricha ulfa dhorku fayyadamuun lakkoofsa gosa hantuuta bosonaa Iskuwaaral jedhamtuu daangeessuufi jedhan. Yaaliin kunis sadarkaa gaarii irra akka jiru yoo himan, dhihootti immoo gosa bineensaa kanarratti yaaliin ni adeemsifama jedhaniiru. Karoorri yaalii qoricha ulfa dhorkuu kun, Iskuwaaralii kana gara sanduuqa lawuziin isheen nyaattu keessa jirutti akka dhuftu taasisuun akka soorattu taasifama, lawuzii sun immoo qoricha ulfa dhorku akka qabaatu godhama. Karoorri kuni gosa Iskuwaaralii bifa daalachaa otoo hin ajjeessiin lakkoofsa isaanii daangessuun akka danda’amu godha jedhan  ministarri kunuuunsa naannoo UK Loord Beenyoon. Hojiin kuni gosti Iskuwaaraliin daalachaa miidhaa sirnakkoo, bosonaa fi Isquwaaralii diimoo irratti geessisan ni hir’isas jedhaniiru. Saayintistoonni mootummaaf hojjetan qorichi kuni Iskuwaaraliin dhaltuu fi kormaa akka isaan maseenan taasisa, kanas waggaa lamaan dhufan keessatti hojiirra oolchuuf karoorri qabameera jedhan. Iskuwaaraliin daalacha Ameerikaa irraati jaarraa 19ffaa keessa gara UK dhufte. Nyaata keessoo mukaa jiru argachuuf jecha qaama mukaa alarra jiru sholloqsuun balleessiti. Gosti bineensa kanaa UK keessa yeroo ammaa lakkoofsaan miliyoona 2.7 akka tahantu yaadama. Iskuwaaraliin kuni mukkeen lataa jiran kan waggaa 10-50 keessa jiraniifi baala babal’aa qaban jaallatti. Kana malees mukni tokko akka miidhamu ykn akka hin latne gochuu dandeessi. Akkasumas mukarratti qaawwa bantee dhiisuun ilbisoonni dhukkuba itti fidan akka galaniif karaa banti. Kunimmoo isa mootummaan jijjiirama qilleensaa qolachuuf jecha mukkeeen kumaatamaan lakkaa’amu dhaabaa jiru yaaddoorra buuseera jedhan ministirri kunuunsa naannoo UK Loord Beenyoon. Akkasumas  badii Iskuwaaraliin daalachaa qaqqabsiisuun Ingilaandiifi Weels  maallaqa UK paawundii miiliyoona 37tti tilmaamamu dhabu. Saayintistiin Ejansii Bineensaafi Biqiloota UK yaalii qoricha kanaa hoggantu, Dr Jiyoovaanaa Maasii, qoricha ulfa dhorku kennuun, ajjeesuurra mala bineensotaaf gara-laafummaa qabuufi kaayyoo barbaadames milkeessu dha jetteetti. Akka isheen jettutti gareen dhimma kanarrtti hojjetu talaallii sirni madiinummaa bineensota kanaa hormoonii saal-quunnamtii akka hin oomishne taasisu qopheessan. Kunimmoo Iskuwaaraliin kormaas tahe isheen dhaltuu akka maseenan taasisa jette. Qorichi kuni dhaabbataan kan kennamu miti. Qorannoon dabalataas adeemsifamaa jira. Sunis egeree lubbuu qabeeyyii bosona keessa jiraatanii irratti miidhaa ni qabaataa kan jedhu baruuf gargaara jette.


Afaa da’imman Muslimaa adeemsa salaataa barsiisuuf kalaqame

Kamaal Alii, magaalaa Niwpoort, Weelsi irraa, ilmi isaa akkaataa itti salaatu baruuf yommuu rakkatu erga argee qalbifatee booda, afata adeemsa salaataa hubachiisu kalae. Afati salaataa kun addunyaa keessatti kan jalqabaati jedhameera. Obbo Alii akka jedhutti afati kun biyyootii akka Sa'uudii Arabiyaa fi Kuweet keessatt beekamtii argateera. Afati Obbo Aliin kalaqe kun daa‘imman Muslimaa akkataa salaata sirrii ittiin baran gochuuf kan kalaqamedha. Kanaan dura barsiisaa kan ture Obbo Aliin Niiwpoorti keessatti kalaqa kana uumuus, fedhiin gabaa addunyaa irratti jiru dabalaa deemuu isaa hubateera. “Afaa kana dhabbilee addunyaa irra jiraniif dhiyeessuu danda’eera. Yeroon afaa kana dhiyeessu waanan jedhu tokko: ‘Maqaankoo Kamaal dha, Niiwpoort Weelsi keessan jiraadha,’ kan jedhudha. Yeroos namni hundi ni ajaa’ibsiifata,” jedha. “ Afaan salaata barsiisuu, kan addunyaa irratti isa jalqabaa ta’e kun, nama Saawudii Arabiyaa keessa jiraatuun kan hin kalaqamne ta’uu isaa amanuu isaan dhiba,” jedha. Afaa salaataa kana Obbo Aliin biyyootii hawaasa Muslimaa guddaa qaban hedduutti ni erga. “Biyyootii Baha Gidduugaleessa keessatti afaan kun beekkamtii argachuu isaatti baayyee carroomneerra. Achirraatti afaa kana akka dhiyeessinuuf ajaja hedduu qabna, amma Bahi Gidduugaleessaa gabaa keenya isa guddaadha.” “Afaa salaata kunneen kumaatamaan gara UAE, Saawudii Arabiyaa, Kuweet fi Qataaritti ergaa jirra. Feedhiin jiru bayyee ajaa’ibsiisaadha.” Ta’us garuu erga ‘Brexit’ uumamee ykn UK’n Gamtaa Awurooppaa(EU) keessaa baatee as, mi’a gara biyyootii EU’tti erguun caalaatti cimaa akka dhufe Obbo Alii fi dhaabbileen biroo komii isaanii ni ibsu.