Ajjeechaa Naqamtetti raawwatamerratti waan odeeffanne

Namoota afur Jimaata kaleessaa magaalaa Naqamteetti tarkaanfii qaamni nageenyaa mootummaa fudhateen ajjeefamuu midiyaaleen biyya keessaa dabaleefi Biiroon Komunikeeshinii Mootummaa Naannoo Oromiyaafi miidiyaaleen hawaasaa gabaasaniiru. Mootummaan akka jedhetti, namoonni ajjeefaman kunneen 'miseensota Abbaa Torbee' haleellaa gaggeessuuf qophiirratti argamanidha jedheera. Haata'u malee, midiyaalee hawaasaarratti baayyinni namoota ajjeefaman kunneen shan ta'usaaniitu himamaa jira. BBCn kana qulqulleeffachuudhaaf waajira poolisiifi jiraattota magaalichaatti bilbileera. Hogganaan Humna Addaa Poolisii Oromiyaa Reejimantii Naqamtee Komaandar Girmaa Abdiisaa shakkamtoota 'harka kennachuu didan' jedhanirratti guyyaa kaleessaa,  tarkaanfiin fudhatamu himan. ''Mana nama dhuunfaa humnaan haa ta'u ykn kireeffatanii keessatti [haleellaa] osoo qindeessaa jiranii eeruu ummataarraa argannen  naannoo kana marsinee tarkaanfiin akka fudhatamu ta'e,'' jechuun BBCtti himan. "Dhibbaa dhibba shakkamtoota 'Abbaa Torbee' ummata magaalaa Naqamtee lafarraa daguuganidha. Ummatatu beeka," jedhan Qondaalli kun. Torban darbee guyyaa Dilbataa miseensonni poolisii lama magaalaa Naqamteetti ajjeefamuu Komaandar Girmaan BBC'tti himaniiru. "Torbanma borii [Dilbata]  miseensota poolisii 'hoogantoota' ta'an  lama magaalaa Naqamteetti nu jalaa ajjeesaniiru," jechuun ibsaniiru. Komaandar Girmaan itti dabaluun, garee Abbaa Torbee jedhamu kanaan 'gara namoota 37' waggoota muraasa darban qofa caasaa nageenyaa, qondaltota mootummaa, daldaltootaafi kaan keessaa ajjeefamaniiru jedhan. Namoonni tarkaanfiin irratti fudhatame kunneenis haleellaa walfakkaatu raawwachuuf qophiirra osoo jiranuu guyyaa Jimaataa magaalattiitti ganda 05 bakka Qassoo jedhamutti irraa gahameeti jechuun ibsan. "Guyyaa kaleessaa  eeruu ummanni nuuf kenneen bakka jarri qabatamaadhaan ammallee rakkoo biraa uumuudhaaf qophaa'aa jiranitti bira gahame,'' jechuun himatu. "Harka kennachuu didan …. Baay'ees dhukaasaa turan. Harkaas rasaasa, shugguxii, bombiifi waan adda addaa qabu turan," akkamiin tarkaanfiin akka fudhatame himu. Haata'u malee, gama miseensota poolisiitiin kan miidhame akka hin jirre himan. Kanneen ajjeefaman keessaa tokko, nama Raagu'el Hayiluu jedhamu yoo ta'u, kana durallee garee kanaan shakkamee hidhamee kan bahe ta'u ibseera poolisiin. Gara fuulduraattis garee 'Abbaa Torbee' jedhamuun beekamuurratti tarkaanfiincimee itti fufa jedhan. Ajjeechaa namoota kanneenii ilaalchisee maatii dubbisuudhaaf yaaliin BBCn taasise hin milkoffneef. Haata'u malee, jiraattota magalaa Naqamtee lama kan dubbisne waa'ee isanii akkasiin himaniiru. Kanneen ajjeefaman keessaa hiriyyaa akka qabuufi maqaan isaa akka hin eermane barbaadu tokko, kanneen ajjeefaman  dargaggoota umriin isaanii waggaa 23 fi 24 keessatti argamudha jedheera. ''Ijoolleedhaa, baay'ee nama kabaju. Baratanii eebbifamanii warri hojii hin argannes jiru. Osoo jireenya hin argin karaatti hafan.'' Poolisiin garuu namoota ajjeefaman kunneen, ''Barattoota ta'uu isaanii hin beeknu,"  jechuun meeshaa waliin mana keessatti bira gahamuu ibsu. Jiraatan magaalaa Naqamtee keessa waggotaa 20f jiraachuu himan kan biraa ammoo namoonni ajjeefaman kunneen kutaa keessatti ajjeefaman sana torban dura gaafa Dilbataa kireeffachuu himu. 'Miseensonni 'Abbaa Torbee' ragaa waliin to'ataman' Akka jiraataan kun jedhanitti manicha qarshii 1,000n kan kireeffatan. ''Ijoollitti qaamaanis nan beeka; namoota kkasiis miti," jechuun akka beekan himu. Poolisiin tarkaanfii fudhachuuf yeroo bakkicha dhaqeettis namoonni naannoo sanaa manaa akka hin baane itti himamuu quba akka qabu dubbatan. "Sa'aatii 5:30 irrati dhufan. Naannoo sana paatroolii shaniin buufatanii manicha marsanii ol seenan." Erga ajjeechaan raawwatee booda dallicha seenuu kan dubbatan jiraataan kun, manaan alaa dallaa keessati reeffa arguu himu. 'Abbaa Torbee hanga Garee Sonsaa ajjeechaa qondaalota mootummaa duuba' Gareen 'Abbaa Torbee' jedhamu kun hidhattoota gama Lixa Oromiyaa keessa socho'u jedhaman waliin hidhata akka qaban aanga'oonni mootummaa yeroo gara garaa ni ibsu. Qaamni hidhatee Lixa Oromiyaa keessa socho'a jedhamu kunis Waranaa Bilisummaa Oromoo (WBO) hidhannoo osoo hin hiikkatiin bosonatti hafe. Gareen kun ajjeechaa yeroo garaa garaatti qondaaltota mootummaa, akkasumas namoota nagaafi invastaroota irratti raawwatamuun himatamu. WBOn hidhatee bosonatti hafe ammoo qaamni 'Abbaan Torbee' jedhamu akka ajaja isaa jala hin jirre waakkatee ture.


Jawaar Mohaammad fi Baqqalaa Garbaa 'yaaddoo nageenyaan' mana murtiirraa hafan

Manni Murtii Olaanaa Federaalaa dhadhachi Lidataa dhimma uggura qabeenya himatamtoota galmee Obbo Jawaar Mohaammad jala jiranii irratti murtii kennuuf har'a [Sadaasa 03] beellama qabatee ture. Haa ta'u malee himatamtoota keessaa Obbo Jawaar Mohaammad fi Obbo Baqqalaa Garbaa dhaddacha har'aa irratti osoo hin argamiin hafaniiru. Manni murtichaa dhadhacha Kibxata ganamaatiin himatamtoonni kunneen maaliif akka hin dhiyaanne gaafateera.Himatamtoota dhaddacha irratti argaman keessaa Obbo Hamzaa Booranaa, "Obbo Jawaar fi Obbo Baqqalaan haala qabatamaa amma biyyattii keessatti ta'aa jiru kanarraa yaaddoo guddaa waan qabnuuf jecha beellama kanarratti hin dhihaannu" jechuu mana murtiif himeera. "Haala amma ta'aa jiru kanaan miidhaan yaa hafuutii yaaliin yoo nurratti taasifame biyyattii balaa caalu keessa waan galchuuf biyya kanaaf yaaduuf jecha sochii gara mana murtii kanarraa of qusataniiru" jedhan. Kanaan alattis yeroo biyyi rakkina hamaa keessa jirtu kanatti dhimma qabeenya keenyaatiif jecha mana murtiitti deddeebi'uun nuuf qaanidhas jedhaniiru jechuun mana murtiitti himeera obbo Hamzaan. Yaaddoo isaanii kanas caasaa mootummaatti beeksisuu isaaniis himeera. Bulchiinsi Mana Sirreessaas himatamtoonni lameen yaaddoo amma ibsame kanaaf jecha beellama kanarraa hafuu isaanii mana murtiif mirkaneessee jira. Isaan alattis himatamtoonni galmee Obbo Jawaar fa'a jala jiran biroo haala qabatamaa amma biyyi keessa jirturraa yaaddoo qaban dhadhacha kanarratti dubbataniiru jedhan Abukaatoon isanii Obbo Kadir Bulloo. Manni murtichaas dhimmicha ilaaluuf A.L.I Sadaasa 15'tti beellama biraa qabateera. Himatamtoonni galmee Obbo Jawaar jala jiran rakkoo nageenyaa ajjeechaa Haacaauu Hundeessaa booda uumameen wal qabatee gocha shororkeessummaan himatamani. •  Seera Yakkaa A L I bara 1996 bahe Keewwata 240 cabsuudhaan walitti bu’insi sabaafi amantii bu’uura godhate kakaasuudhaan inni tokko isa kaan irratti akka ka’u gochuudhaan, •  Labsii yakka shororkeessummaa ittisuufi to’achuuf bahe lakkoofsa 1176/2012, •  Yakka telekoomii waliin dhahuu lakkoofsa 761/2004 fi •  Labsii bulchiinsa to’annoo meeshaa waraanaa lakkoofsa 1177/2012 cabsuudhaan yakka raawwatan jechuun Abbaan Alangaa ALI Fulbaana 6, 2013 mana murtii Federaalaa Ol-aanaa dhaddacha ramaddii Lidataatti himannaa banuu ibse. Himatamtoonni kuneen mootummaan filannoo keessaa isaan baasuuf jecha yakka isaan hin raawwanneen isaan himachuufi dhimmi isaanii furmaata siyaasaa akka barbaadu irra deddeebiin mana murtiitti himaa turan.


Miidiyaa Hawaasummaa: Raayyaa Istuudiyoo maaltu mudate, seerri Youtube maal jedha?

Akkuma miidiyaalee hawaasummaa kanneen akka Feesbuukii seera ittiin bulmaataa yookiin imaammataafi qajeeltoowwan mataasaa kan qabu YouTube, qabiyyeewwan imaammatasaa faallessan wayita ugguru ni mul'ata. YouTube seera sadarkaa idil-addunyaatti hojiirra oolu qabaatus haala qabatamaan jiru irratti hundaa'uun biyyoonnis seera mataasaanii kan seera guddicha YouTube'n wal-hin faallessine baafachuun qabiyyee biyyasaaniitti tamsa'u to'achuu danda'u. YouTube'n hordoftoota kuma 200 caalan qabu kan jalaa bade Abrahaam Raayyaa, himati namarratti dhiyaachuun waan jiru ta'ee garuu akkaataa ibsatantu rakkoodha jedha. Abrahaam Raayyaa walleewwan warraaqsaa, kan jaalalaa, kan dhimma hawaasummaa ibsaniifi qabiyyeewwan bashannansiisoo ta'an kanneen Afaan Oromoon qophaa'an YouTube isaarratti gadhiisuun beekama. Ogeessa IT kan ta'aniifi dhimmoota imaammata miidiyaa hawaasummaarratti gorsaa ta'uun kan hojjetan amma magaalaa Landan kan jiraatan Obbo Haniis Abdii, namoonni hedduun seera ittiin bulmaata hubachuu dhabuun faayidaa hedduu dhabaa jiru jedhu. Yeroo garaagaraatti barreeffamni akeekkachiisaa akka isa ga'aa ture kan dubbatu abbaan qabeenyaa Raayyaa Istuudiyoo Abrahaam Raayyaa, ''Jalqaba sirba weellisaa Bilisummaatiin walqabatee dhaamsa jibbiinsaa of keessaa qaba jechuun nu himatan. ''Nutis ol-iyyannoo gaafannee turre. Ta'us garuu namoonni nurratti gabaasan hedduu waan ta'aniif wallicha haqaniiru. Garuu ol-iyyannoon keenya fudhatama argatee nuti akka fufnu ta'ee ture'' jedha. Haata'u malee, ammas ammoo Onkoloolessa kana keessa gaafa bultii 5, himati biraan nurratti baname jedha Abrahaam. ''Himata isa kanarrattimmoo sirba weellisaa Tokkummaa Tuujjoo jedhamuun na himatan. Waan nama ajaayibu duubatti deebi'anii viidiyoowwan ji'a saddeet, sagal dura feeneen nu himatu.''jedhe. ''Gidduudhaan an hojiitti qabamee wayitan deebi'u wallee kana kaasanii, youtube kiyyallee torban tokkoof ugguranii na eegan.'' Kallattiidhaan nama dhimmi ilaalu argannee dubbisuun dhimma keenya itti ibsuurratti rakkootu jira kan jedhu Abrahaam, ''Nami dhimma kana itti himannu namni tokko jiraachuu danda'a. Kanas onlaayinii waan argannuuf akka feenetti rakkoo nurra ga'e ibsachuuf carraa hin argannu. ''Barreeffamaanis yoo ta'e qubee 800 caalaa barreessuun waan hin danda'amneef yaada keenya guutummaatti ibsachuun carraansaa dhiphaadha,'' Jedha. Viidiyoowwan youtube irratti feenu keessatti qabiyyeewwan faallaa qajeeltoo Youtube fakkaatan argamuu danda'u, garuu hedduunsaanii waan aadaan walqabataniidha jedha. ''Qabiyyeewwan sunniin isaaniif waan hamaa fakkaachuu danda'a nuuf garuu ibsituu aadaa keenya. Meeshaalee aadaafaa ta'uu malu. Meeshaalee waraanaa, meeshaalee qara qabanii fi kaan ta'uu danda'u. ''Namoonni nu gabaasan ammoo kallattii biraan yaadanii ta'uu danda'a. Kaayyoon keenya garuu duudhaa fi jiruu fi jireenya hawaasaa mul'isuufi. Nuti ammoo akkuma saba addunyaa kamiyyuu yaada keenya bilisaan ibsachuu barbaanna,'' jedha. Sababa YouTube'n kun cufameef kan miidhamu ana qofa osoo hin taane aartistoota hedduu jiruu fi jireenyasaanii irratti hundaa'etu jiru jedha Abrahaam. ''Istuudiyyoon Raayyaa kan Abrahaam Raayyaa qofa miti, aartistoota hedduutu duuba jira, kan ummata Oromoo guutuuti. Utubaa jiruu fi jireenya artistoota danuuti. Baay'ee itti ifaajameera. ''Sirboota 663 kan caalan of keessaa qaba. Akka Oromiyaatti lakkoofsa hordoftootaan tokkoffaadha. Hordoftoota kuma 200 caalan qaba. Kun hundi wayita dhabamu kisaaraa guddaa fida.'' Sababa wallee weellisaa Tokkummaatiin erga torban tokkoof adabamnee booda banamee ammas borumtaasaa sirboota birootiin nu himatanii nurratti cufan jedha Abrahaam. ''Himata afur erga nurratti dhiyeessanii booda, guutummaatti nurratti cufan. Yeroo ammaa ol-iyyannoo gaafannee jirra. Dhiibbaa uumuufis sagalee deeggarsaa (petition) walitti qabaa jirra. ''Rakkoo mudatee fi dhiibbaa nurra ga'aa jiru dhaabbata Youtube beeksisuu fi hubachiisuuf ammoo hanga qaamaan deemnee itti himuutti hojjechaa jirra.'' Erga Youtube inni duraa cufamee kan biraa baneen ture kan jedhu Abrahaam Raayyaa, innis guyyaa lama osoo hin guutin cufame jedhe. Sababa isaas wayita isbu, "Himatuma walfakkaataa qabiyyeen keessan faallaa qajeeltoo youTube'ti jedhutu hatattamaan nutti dhufe. Nutis dhimmi kun maal akka ta'e eenyu akka duuba jiruu fi warri youtube akkamiin hubachuu akka qaban gochuuf ogeeyyii seeraa qindeessinee hojjetaa jirra,'' jedhe. Sababa youtube cufameef dokimantariiwwan, walleewwan akkasumas yaada dhiyeenya eegalle Idol-qopheessuun karaatti nu jalaa hafeera jechuun rakkoo isa mudate dubbata. Akkauma hawaasi safuu fi aadaa akkasumas seera ittiin bulmaataa mataasaa qabu YouTube'nis akkasuma seerota kabajamuu qaban kan mataasaa qaba jedhu ogeessi IT Obbo Haniis Abdii. Namni YouTube akka madda biizinesiitti kunuunsee itti fayyadamuu qaba kan jedhan ogeessi kun namoonni keenya garuu hanqina hubannoorraa kan ka'e waan faallaa qajeeltoo Youtube ta'ee fe'u jedhan. ''Qajeeltoon YouTube afaan Ingiliziitiin waan barreeffameef dafanii dubbisanii hubachuurratti rakkootu jira. Wayita kana namoota muuxannoo qaban gargaarsa gaafachuu barbaachisa. Ta'uu baannaan faayidaa hedduu dhabu'' jedhan. Sababii Youtube qabiyyee namaa haqu keessaa inni ijoon iyyama abbaa qabeenyaa malee qabiyyee nama biraa fayyadamuudha jedhu Obbo Haniis. ''Mirgi abbummaa dhimma ijoodha. Youtube irratti hojii nama biraa iyyama malee waraabdee yoo maxxansite sekondii soddoma caalaa hin turu. Youtube waan kana kompiyuutaraan waan to'atuuf jalaa ba'uu hin dandeessu. Carraa sadi siif kennee yoo hin dhiistu ta'e hatattamaan ni cufa'' jedhan. Kilippiiwwan Afaan Oromoon hojjetamaniif rakkoo Youtube irratti isaan mudatu wayita madaalan ogeessi kun akkuma qabiyyeewwan qajeeltoo hin faallessine jiran kanneen faallaa seera YouTube deemanis jiru jedhan. ''Dhiibbaan qaamolee garaagaraa irraa jiraachuu mala, garuu dhiibbaan hagas mara miti. Youtube kan tarkaanfii fudhatu yoo qabiyyeen faalaa qajeeltoosaa irratti fe'ameedha. Sirboonni Oromoo kana keessatti kufan hedduudha'' jedhan. Namoonni maallaqaanis, baay'atanii dhiibbaa uumuu danda'u kan jedhan Obbo Haniis garuu Youtube sababa ga'aa malee akkaawontii namaa hin cufu, kanaafuu namni tokko himata isarratti dhiyaate hubate sababa ga'aa dhiyeessee ofirraa faccisuu danda'a'' jedhan. ''Kilippiiwwan hojjetaman keessatti kan daa'imman akka keessatti hin hirmaanne barbaachisan jiru, wantoota miira namaa jeeqan kan akka dhiigaa, kan sodaa uuman kan akka meeshaalee waraanaa, reenfa namaa, wantoota iccitii dhuunfaa namaa baasan, kunneen hunduu qajeeltoo YouTube'n ala'' jedhan. Wantoota miira namaa jeeqanii fi lubbuu namaaf sodaachisan, kan namoonni biroo akka shaakalan hin gorfamne Youtube yoo arge tarkaanfii fudhata jedhu ogeessi kun. ''Fakkeenyaaf billawa qabatanii mul'achuu, dhiiga tuquufi agarsiisuu-kanneen namni keenya akka aadaatti ilaalu qajeeltoo Youtube kan faalleessaniidha'' jedhan. Akkuma Youtube seera mataasaa qabu biyyoonnis seera sana keessaa kan duudhaa hawaasaa biyyasaanii waliin deemu fudhatanii kaan waan dhiisaniif, kana keessas qabiyyeerra miidhaan ga'uu danda'a jedhan. ''Wayita waan aadaan walqabatu kan biyya biraatti akka badaatti ilaalamu hojjennu, akkaataa seera YouTube'tiin akka biyya kee qofatti ilaalamu gochuu dandeessa'' Seera YouTube eeganii kan hin hojjenne yoo ta'e garuu qabiyyeewwan waggaa meeqa itti ifaajan dhabuu akkasumas ammoo maallaqa gama kanaan argamu dhabuun dhiibbaa xiinsammuu hamaa keessa nama galchuu mala jedhan. Youtube yeroo amma madda galii ta'eera kan jedhu Abrahaam Raayyaa gamasaatiin, garuu maallaqa qofa oofuu osoo hin taane qabiyyeewwan ummata fayyadan irratti osoo xiyyeeffatamee gaariidha jedha. Ifaajee keenyaan YouTube'n gubate akka deebi'u abdiin qaba kan jedhu Abrahaam, yoo deebi'uu baates an hawaasa bal'aa of duubaa waanan qabuuf, yaaddoo hin qabu jedha. Yaadotan karaa YouTube kanaa dabarsuuf sammuu keessaa qabu, karaan ittiin dabarsu mala dhawachuun deemas jedheera. Namni YouTube fayyadamu kamuu qajeelfamoota armaan gadii hordofuu fi kabajuu qaba.


'Jeequmsa uumameen booda sodaan mul’atus Oromiyaati sochiin invastimantii dabalaa jira'

Ajjeechaa weellisaa Haacaaluu Hundeessaa hordofee jeequmsa uumamee tureen miidhaan qaqqabe sodaa kan uumee ture ta'us, Oromiyaatti sochiin invastimantii dabalaa jiraachuu Koomishiiniin Investimentii Oromiyaa BBCtti hime. Komishinarri Itti-aanaan Komishinichaa Obbo Waasihun Golgaa akka jedhanitti, mancaatiin qabeenyaa ajjeefamuu wellisaa Haacaaluun booda dhaabbilee Investimentii irra gahe ''birrii Biiliyoona sadii olitti tilmaamama'' jedhan. Hokkara uumamee ture sanaanis naannoo Oromiyaatti dhaabbileen investimentii 89 tahan gariiniifi guutuutti miidhamaniiru jedhan. Deeggarsa gara garaa mootummaan taasisaa jiru irraan kan ka'eenis, investimantiin naannichatti dabalaa jiraachuu kan agarsiisuufi fedhiin jiru gaarii ta'uu dubbatan aanga'aan kun. Akka Obbo Waasihun dubbatanitti dhaabbilee investimentii jeequmsaan miidhamaniif, beenyaan mootummaan kaffalu hin jiru. Haata'u malee, badiin gahe erga adda baafameen booda dhaabbilee miidhaan irra gahee deeggaruuf, tarkaanfiiwwan adda addaa fudhatamaa turuu himan Obbo Waasihun. “Miidhaa gahe erga adda baasneen booda, komishinii investimentii Federaalaa waliin mari’achuun kanneen amma dura konkolaataafi maashinoota qaraxarraa bilisa galchan ammas irra deebi’anii akka galchan ta'eera. Kanneen liqiin baankii irra jiruuf ammoo yeroon aara galfii akka dheeratu ta’eera,” jedhan. Kanaan alattis dhaabbileen investimentii miidhaan irra gahe kunneen gaaffii lafaa amma dura gaafatanii ture yoo jiraate, deebiin dafee akka kennamuuf murtaa’uus himan. Dhaabbileen kunneen miidhaa irra gahe kanarraa dandamatanii hojiitti akka deebi’aniif deeggaramuun alatti, badii irra gaheef beenyaan mootummaan birriidhaan kaffaluus, kan kaffalamuuf waadaa galames akka hin jirre dubbatan Obbo Waasihun. Yeroo ammaa kanas dhaabbileen miidhaan irra gahe 89 keessaa gariin hojiitti dee’iaa jirus jedhan. Naannoo Oromiyaatti jeequmsa yeroo adda addaatti mudatuun miidhaa dhaabbilee investmentii irra gahuun ''investarootni hojiirra jiran humna guutuudhaan akka hin hojjenne dhiibbaa uumaa jira,'' jedhan. “Investimentiin nageenya amansiisaa barbaada. Bakka shakkiin nageenyaa jirutti investarootni humna guutuudhaan hojjechuu ni sodaatu. Kun dhiibbaa tokkodha. Balaa yeroo darbe gahe kanaanis rakkoon akkanaa mul’ateera,” jedhan. Namoota kuma hedduuf carraa hojii kan uume dhaabbanni abaaboo omishu Sheer Itoophiyaa, rakkoo mudatee ture irraa damdamaatee hojiisaatti deebiyaa jiraachuu akka fakkeenyaatti kaasuun, sodaan mul’atus hawwatni investimantii naannoo Oromiyaa dabalaa jiraachuu kan agarsiisuufi fedhiin jiru gaaridha ta'uu dubbatan. Naannoo Oromiyaa keessatti dhaabbilee investimetii kuma 12 caalantu bobba’ee hojjechaa jira.


Luba Pheexiroos Tasfaayee: Ajjeechaa Luba Pheexiroos Tesfaayee irratti qorannoon eegalamuuu qajeelchi Poolisii magaalaa Sabbataa beeksiise

Ajjeechaa Luba Pheexiroos Tesfaayee irratti raawwatame garee qorannoo hundeessuun qorachaa akka jiru, qajeelchi Poolisii magaalaa Sabbataa BBCtti hime. Mana amantaa Ortodoksii Gabri'eelii Sabbataatti Lubaa fi barsiisaa amantii kan turan Luba Pheexiroos Tesfaayee, Sanbata Xiqqaa darbe barii osoo gara mana amantichaa deemanii ture reebicha irra gaheen lubbuun isaanii kan darbe. Namni amantaa kuni magaalichatti tajaajila lallabaa fi barumsa amantii Afaan Oromootiin kennaniin beekamtii qabu. Ajjeechaa isaanirra gahe irratti kan dubbifne haati warraa isaanii aadde Bizunesh Tasfaayee, Lubni Pheexiroos tajajilaaf akka bahanitti ajjeefamani jedhu. "Barii sa'aatii 11tti ture 'Qiddaasee'dhaaf kan gara mana amantaa Gabri'eelii Sabbataa deeman. Naannoo sa'aatii 12 yoo ta'u bilbilanii nawaaman. Yeroon ani gahu buufata fayyaa jiru. Qaamni isaanii dhiigaafuu hin mul'atu ture. Hafuurumatu keessa jira. Ergasii yaala adda addaa godhaniifis naannoo sa'aatii 10 lubbuun isaanii darbe," jedhan. Lubni kun ammaan duras mana amantaa keessatti tajaajila lallabaa fi barsiisa amantaa Afaan Oromootiin maalif kennita jedhamee, doorsisni irra gahaa turuus himan haati warraa isaanii. "Afaan Oromootin maalif barsiista jedhanii doorsisu. Guyyaa tokkos akkuma lallaba raawwateen nama lama ta'anii dhoksaatti qabanii reebuuf yaalanii ture," jedhu. Rakkoo isaan muudatu kana waliin mari'atanii akka turanii fi lubbuu isaaniirratti yaaddoo waan uumeef, xalayaa barreessanii yaaddoo isaanii kana qaama nageenyaa magaalaa Sabbataatiif galchanii akka turanis himu aadde Bizunesh."Xalayaa barreessee qaama nageenya magaalaa Sabbataatiif galchee ture amma dura. Xalayichas wajjumaan mari'annee barreessine. Sababan wangeela Afaan Oromootin barsiisuuf jecha doorsisni narra gahaa jira. Lubbuu kiyyaaf nan sodaadha," jedhee barreesse jedhan. Yaaddoo qaban irraa kan ka'es 'yoo lubbuun kiyya darbe dhiigni kiyya akka naaf barbaadamuu' jedhanii maqaa namoota isaan doorsisaa jiranii faana barreessuu isaaniis eeran. Dhimma kanarratti kan gaafanne qajeelcha Poolisii magaalaa Sabbataatti abbaan adeemsa hojii qorannoo Yakkaa Komaander Taaddasaa Fufaa, akkuma ajjeechan kuni raawwatamuu dhageenyeen hojii qorannoo eegalle jedhan. "Garee qorannoo dhimma kana qulqulleessu hundeessinee qorachaa jirra. Dhimmoota dabalataa as keessatti qorachaa jirru iccitii qorannootiif jecha ibsuuf nan rakkadha," jedhan. Dhimma xalayaa Lubni Pheexiroos Qaama nageenyaatiif barreesanii galchanii turan jedhamerrattis 'dhimmoota qorannoo kanaan walqabatan akkuma qorannoo xumurreen ibsuu filanna' jechuun odeeffannoo bal'aa kennuurraa of qusataniiru.Lubni Pheexiroos Tesfaayee Magaalaa Sabbataatti lubbuun isaanii darbe, reeffi isaanii iddoo dhaloota isaanii aanaa Boojjii Coqorsaa magaalaa Fiigaatti raawwatameera.


Barnoota: Hireen barattoota yuunivarsiitii sababa Covid19 fi 'rakkoo nageenyaan' barnoota adda kutanii maali?

Bara darbee yunivarsiitiwwan Itoophiyaa sababii Covid-19n barnoota adda kutanii turan. Gama biraatiin ammoo sababii rakkoo nageenyaa yunivarsitoota keessatti mudateen barattoonni barnoota addaan kutanii galun isaanii ni yaadatama. Bara kana ammoo yunivarsiitiiwwan deebiisanii barattoota isaanii simachuuf qophiirratti akka argaman beeksiisaa jiru. Yunivarsistoota kanneen olaantummaan kan oggannu Ministeerri Saayinsii fi Barnoota Olaanoos baatii Onkoloolessaa kana irraa eegaluun yunivarsitoonni barattoota bara kana eebbifaman waamuuf qophii irraa jirachaa isaanii beeksiiseera. Dubbii himaan Ministera Saayinsii fi Barnootaa Olaanoo Obbo Dachaasaa Gurmuu BBC'tti akka himaniitti, ALI baatii Onkoloolessa 23 hanga 30 bara 2013tti barattoonni barana eebbifaman ni waamamu. Haaluma kanaanis qophiin yunivarsitoota hundaa wal fakkaachuu baatulleen, ulaagaalee Ministeerichaan ka'aman ariitiidhaan guutuudhaan barattootta akka simataniif qajeelfamni ka'amu Obbo Dachaasaan himaniiru. Barattoonnis barnoota isaan hafe ji'a lama keessatti akka xumuraniif murtaa'eera kan jedhan Obbo Dachaasaan, sana booda ammoo haalli dhukkuba koroonaavaayirasii ilaalamuun barattoonni hafan kaanis ni waamamu jedhan. Dhiheenya kanas Yunivarsitoonni Magaalaa Hawaasaatti walgahii guyyaa sadii gaggeessuun barnoota eegaluuf murteessuu dubbii himaan Ministerichaa Obbo Dachaasaan himaniiru. Yunivarsitiiwwan biyyattii keessatti argamanis sababii Covid-19tiin baatiiwwan jaha oliif barnoota dhaabuuf dirqamanii ture. Yuunivarsiitiiwwan BBC'n dhimmicharratti dubbise keessaa pireezidaantiin Yuunivarsiitii Wallaggaa Dr Hasan Yuusuuf, Onkoloolessa 23 hanga 30 gidduutti barattoota barana eebbifaman waamna jedhan. ''Itti aansuun ammoo kanneen waggaa lamaa fi isaan ol jiraniif waamichi ni taasifna'' jedhan. Barattoonni waggaa lammaffaa fi isaan ol jiran qormaata samisteera 1ffaa xumuruun kan lammaaffaaf osoo qophii irra jiranuu adda kutuun gara maatiisaanii deemu himu Dr Hasan. Barattoonni waggaa 1ffaa ammoo qormaata samistera 1ffaa jalqabanii osoo hin xumuriin deemuusaanii himanii, barattoonni amma simataman kunneenis korsiiwwan ijoo (core competence) argachu qaban adda baasuun ji'a lama keessatti barsiisanii xumuruuf qophiirra jiraachu dubbatan. Barnoonni baatiiwwan lama keessatti akka xumuramu yaadamee kunis guyyoota sanbataa illeen barsiisuuf yaadamuu Dr Hasan ni dubbatu. Yuunivarsiitiin biraa BBC'n dhimmicharratti dubbise Haroomaayaa fi Madda Walaabuus ittisa weerara koroonaavaayirasiif qophii barbaachisu gochaa turuu himanii, amma barattoota eebbifamtoota ta'an simachuuf qophiitti jiraachu ibsan. Koronaan duras rakkoo nageenyaa bara darbe yuunivarsiitiiwwan tokko tokko keessatti umamee tureen walqabatee barattoonni tokko tokko barnoota isaanii addaan kutuun gara maatii deebii'unsaanii ni yaadatama. Fakkeenyaaf barattoonni naannoo Oromiyaa irraa gara yuunivarsiitiiwwan naannoo Amaaraatti imalanii fi barattoonni naannoo Amaaraa yuunivarsitiiwwan naannoo Oromiyaa keessatti argaman keessatti barataa turan sababiidhuma kanaan barnoota isaanii adda kutuun gara maatiisaanii deebii'anii turan. Haa ta'u malee, boodarra yuunivarsitoonnis mariiwwan gaggeessanii barattoonni deebii'anii barnootasaanii akka hordofaniif waamicha taasisaa turuu isaani ni himu. Isaan keessaa pireezidaantiin Yunvarsiitii Wallaggaa Dr. Hasan Yuusuuf akka jedhaniitti, sababa walitti bu'insaa darbee darbee mudataa tureetiin barattoonni barnota isaanii addaan kutanii deeman marii taasisuun akka deebi'aniif waamicha taasifamuu yaadatu. Haaluma kanaanis irra hedduun isaanii kan deebi'an jiraachuu fi kaan ammoo yaaddoodhuma nageenyaa tureen osoo hin deebiin hafan jedhan. ''Barattoonni kunneen akka deebi'anii nu biratti baratan barbaanna. Garuu barnoota semistera 1ffaa waan isaan darbeef, qormaatas waan hin fudhanneef jalqaba irraa eegaluun dirqama taha.'' Akkasumas barattoonni kuunneen guca barnoota addaan kutuuf guutamu (Withdrawal) osoo hin guutiin bahan kan jedhan Dr. Hasan, amma murtoo akkamiitu kennamaaf kan jedhu irratti waanti ministeera barnootaa irraa jedhame omtu akka hin jirre dubbatu. Yuunivarsiitiiwwan naannoo Oromiyaa sababii rakkoo nageenyaatiin bara darbe barnoonni yeroof  keessatti adda acite ture kan biraa Yuunivarsitii Madda Walaabuuti. Yuunivarsiitii Madda Walaabuutti Daariktera Sab-qunnamtii kan tahan Dr. Zallaqe Raggaasaa gama isaanitiin, barattoonni bara kana eebbifamuu danda'an 2,016 tahan amma waamamuun barnoota isaanii itti fufu jedhan. Barattoonni naannoo Amaaraa irraa dhufan barnoota addaan kutanii deemu isaanii kan yaadatan Dr Zallaqeen, ''haa tahu malee booda waamicha taasifameen barattoonni %75 tahan deebi'uun barnoota isaanii itti fufaniiru,'' jedhan. Barnoota adda cite bakka buusuufis barsiisonnis yeroo dabalataan barsiisaa turan jedhan. ''Waamichi taasifamulleen barattootni %25 tahan osoo hin deebi'iin hafaniiru. Murteenis haaluma seera waliigalaa barattoota hundaaf seeneetiin yuunivarsiitichaa baasuun kan darbu ta'a. Seerri isaaniif qofaatti hojjetu hin jiru.'' Dr Zallaqen akka jedhaniitti, haaluma seeraatiin kan dhorkaman ykn kan hayyamamuuf ta'uun kan murtaa'u ta'a. Haaluma walfakkaatunis pireezidantiin Yuunivarsiitii Haroomaayaa Dr. Jamaal Yuusuuf barattoota bara darbee barnootasaanii addaan kutanii deeman ilaalchisee murtoo haaraan darbe akka hin jirre himan. Dhimma barattoota sababii rakkoo nageenyaatiin barnootsaanii adda kutan ilaalchisee akka biyyaatti murtoon darbuu akka qabaatu himu Dr Jamaal. Dubbii Himaan Ministera Saayinsii fi Barnoota Olaanoo Obbo Dachaasaa Gurmuu gama isaanitiin dhimma kanarratti hanga ammaatti wanti murtaa'e akka hin jirree BBC'tti himan. Barattoonni sababa yaaddoo nageenyaan barnoota adda kutanii gara maatii galan kan gara barnoota isaanii hin deebine kumaatamaan lakkaa'amu jedhu Obbo Dachaasaan. ''Garuu ammoo lakkoofsa isaanii yuunivarsiitota irraa adda baasuun haala akkamiin rakkinicha hiikna kan jedhuurratti hojjetaa waan jirruuf xumura irra yoo geenyu ibsina,'' jedhan. Haa ta'u malee akka dubbi himaan kun jedhaniitti, ''Yoo seera akka seeraatti hiikne keessummeessuun hin danda'amu.'' Bara darbe rakkoo nageenyaa yuunivarsitoota keessatti tureen barattoonni lubbuu dhabun isaanii fi miidhaa qaamaaf saaxilaman jiraachuun ni yaadatama. Baranas rakkoon sun irra deebiin mudachuu mala jechuun kanneen yuunivarsitoota naannoo isaaniitiin ala jiran deemuuf sodaa qaban jiru. ''Naannoo tokko kan biraa hin deemuu waanti jedhamu hin jiru. Sababiinsaa yuunivarsitiin yuunivarsaaliidha. Biyya biraatuu deemamee osoo baratamuu naannoo biraa hin deemu jechuun hindanda'amu'' jedhan Obbo Dachaasaan. Itti dabaluunis wanti mootummaa irraa eegamuu fi barbaachisuu akkaumas nama amansiisuu waa'ee nageenya barattoota irratti hojjachuudha jedhan. Kanaan alatti garuu wanti keessummeeffamu akka hin jirree hubachiisaniiru.


Abbaan Gadaa Kuraa Jaarsoo 'Shaneen nyaapha Booranaati' jechuun labsan

Abbaan Gadaa Booraanaa amma ballii harkaa qaban Kuraa Jaarsoo qaamni maqaa ''Waraana Bilisummaa Oromoo'' jedhee of waamuufi mootummaan ''ABO-Shanee'' jedhuun ''nyaapha (diina) Booranaati'' jedhanii labsuu BBC'tti himan. ''Qaamni uummata isaaf qabsaa'a jedhu deebi'ee ummata isaa ajjeesuu hin qabu, ijoolleen tuni Boorana ajjeesuu jirtii'' jedhan Abbaa Gadaa Kuraa Jaarsoo. Gareen kuni ajjeechaa, dararaa, saamichaafi yakkoota gara garaan poolisiifi qaamota nageenyaan akkasumas jiraattotaan himatama. Ifatti garuu hoggantoonni garee kanaa himannaa kana haalu. Labsii kana labsuufis kan isaan dirqe 'miidhama ummatarra gahudha' jedhan Abbaan Gadaa Booranaa. Waggaa lama dura bara 2018'tti Ministirri Muummee Abiy Ahimad aangoo qabachuu hordofee dirree siyaasaa bal'isuuf jecha dhaabbileen siyaasaa qabsoo hidhannoo gaggeessan dabalatee karaa nagaa qabsaa'uuf biyyatti deebi'an keessaa ABO'n tokko. Miseensonni kutaa waraanaa ABO, WBO adeemsa araaraa mootummaan hin gammanne hammi tokko bosonatti yoo hafan gar tokkommoo karaa nagaatti deebi'ani turan. Kanaanis, kanneen bosonatti hafan bakkeewwan gama Lixaafi Kibba biyyattii humnoota nageenyaa mootummaa waliin walitti bu'uun balaan dhaqqabaa ture. Kana gidduuttis jiraattonni miidhamaniiru. Torban durallee humnoonni nageenyaa Itoophiyaa daangaa Keeniyaatti ce'un kanneen hidhattoota kanaaf dahoo kennitu jedhan yoo xiqqaate 10 to'achuu jiraattonni BBC'tti himaniiru. ABO'n duratti ammaan achi waraana bosonaati hin qabu jedhee labsuus mootummaan ammallee waliin dalagaa jiru jechuun himata, dhaabichi himannaa kana hin fudhatu. Bakkeewwan hidhattoonni dur ABO jala turaniifi yeroo ammaa addatti socho'u dubbatan keessaa tokko Godina Booranaa, fi Kaaba Keeniyaati. Bakkeewwan kanneen Abbaa Gadaa ta'un kan tajaajilan Abbaan Gadaa Booranaa Kuraa Jaarsoo gareen kuni kayyoorraa maqeera, Boorana ajjeesuu jirtii jedhan. Qaroo Booranni qabu, jaarsaa jaartii, miidhaa jiruu kan jedhan Abbaan Gadaa Kuraa Jaarsoo''dhiyoo kana aanaa Areeroo ganda reeddii keessatti daa'ima ganna 12 horii tiksu ijjeeftee fanniftee mukatti'' jedhan. ''Eega isiin sadarkaa kana qaqqabdee nyaapha keessanii ofirraa dhuwwaa jennee'' jedhu. ''Shaneen nyaapha'' jechuun irratti labsame kami? Abbaan Gadaa Kuraa Jaarsoo Shanee jedhamee qaamni irratti labsiin kun labsame kan dur ABO jedhamee beekamudha jedhan. ''Qaamni gurmaayee amma jiru kun garuu bifa ABO duraaniillee hin qabu. ABO'n duraa sun warra gaafa wayyaaneen lafa kana qabatte mirga ummata Oromoof falmuuf ala baye'' jedhan. MM Abiy Ahimad erga aangoo qabatanii ABO akka galu ta'us qaamni gariin waraana kana osoo hin galiin hafuun ''qabsoo kalee baateef lakkiiftee qaamni isiin haatu uummata ta'ee'' jedhu. Qaamni kun TPLF waliin kan hojjetuufi Oromoon walittii garagalee tokko ta'ee akka hin deemne warra ilaalchi isaanii durii jijjiirameedhaa jechuunis ibsan Abbaan Gadaa Booranaa. Abbootiin Gadaa fi jaarroliin biyyaa qaama kana galchuuf irra deddeebiin yaaluus ibsanii, ''waan jarri as jiruuf hin beeknu'' jedhan. Qamni amma diina (nyaapha) jechuun Abbaan Gadaa Booranaa Kuraa Jaarsoo labsan, ''Shanee'' kun uummata Booranaa irratti miidhaa guddoo geessise jedhu. ''Boorana keessa yoo yaatu horii kumaan qalattee nyaatti, niitii Booranaa dhirsa biraa baaftee bir rafti, durba Booranaa durba Gaammee aadaan hin hayyamne gudeeddi, nama karaatti qabdee ajjeefti, nama beekamaa maqaa qabu jaarsa biyyaa mara ajjeefti'' jechuun badii qaama kanaan raawwate jedhan sababeeffachuun nyaapha ta'uu labsuullee himan. Hoggantoonni garee kanaa bosonatti hafan himannaa akkanaa irra deddeebbin irratti ka'u garuu ni balaaleeffatu. Labsii kanaaf sababni maali? Abbaan Gadaa bara baallii harkaa qaban labsiin dhimmoota gurguddoo hawaasaarratti labsan uummata saniin safeeffatamee hojiirra oola. Labsiin amma isin lallabdan kun dhiibbaa mootummaa of keessaa qabaa jechuun gaaffii BBC irraa dhiyaateef deebii Abbaan Gadaa Kuraa deebisan ''miidhama uummatarra gahutu labsii kanaaf sababa ta'e'' jedhan. Kanaan dura qaamoleen hidhatan kun kan lolan qaama nageenyaa mootummaa akka caasaa mootummaa, poolisii Federaalaafi raayyaa ittisa biyyaa ta'uu himanii, ''amma garagaltee uummata Booranaarratti diina taate'' jedhan. Labsiin ''Shaneen nyaapha Booranaati'' jedhamee labsamees sababa ummata midhaa jiruufi jedhan. Labsii kanaan walqabatee uummatni qaama kana aardaa maratti ofirraa loluutti jiras jedhaniiru.


Haala nageenyaafi tarkaanfii mootummaa Lixaafi Kibba Oromiyaa irratti waan odeeffanne

Mootummaan naannoo Oromiyaa tarkaanfii humnootii hidhatanii naannicha keessatti socho'an irratti tibbana fudhachaa jirun, iddoowwan garaagaraatti milkaa'inni argamuusaa himaa jira. Iddoowwan tarkaanfiin itti fudhatamaa jiru keessaa immoo Godinni Gujii, Qeellam Wallaggaa fi Wallagga Lixaa ni argamu. Ibsa Komishiniin Poolisii Oromiyaa tibbana miidiyaalee biyya keessaaf laaten Godina Wallagga Lixaa aanaa Gullisootti ajjeechaa lammiilee nagaa irratti raawwatame sababeeffachuun tarkaanfii humnootin nageenyaa fudhatanin, hidhattootni 142 ajjeefamuu isaanii beeksiseera. Tarkaanfii fudhatamaa jiru kanaan hidhattootni 169 qaamolee nageenyaaf harka laachuufi namootni deeggarsa maallaqaa fi meeshaalee taasisan 1,300 ol immoo to'annoo jala ooluu isaanii BBC'tti kan himan Hoogganaa Biiroo dhimmoota Komunikeeshinii Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Geetaachoo Baalchaati. Gama biraatin godinaalee Qeellam Wallaggaa fi Wallagga Lixaa aanaalee fi magaalota garaagaraa keessatti tajaajilli bilbila sagalee fi intarneetii erga addaan citee torbeewwan lama kan lakkoofsise yemmuu ta'u, haala qabatamaa godinaalee kunneen keessa jiru jiraattota irraa hubachuu rakkisaa tasiseera. Haa ta'u malee, jiraataan magaala Naqamtee tibbana godina Qeellam Wallaggaa keessa turan haalli nageenyaa godinicha keessa jiru rakkisaa ta'uu BBC'tti himan. Jiraataan magaalaa Naqamtee kun haalli godinaalee lamaan keessa jiru 'ulfaataa' akka ta'efi jiraattotni gama hidhattootaa fi humnootii mootummaatin yaaddoo akka qaban dubbatu. Godinaaleen Gujii muraasni iddoowwan sochiin garee hidhattootaa mootummaan 'ABO - Shanee jedhuufi isaan Waraana Bilisummaa Oromoo jedhuun of waaman socho'an adda durummaan itti mul'atu keessatti argamu. Turtii BBC walin taasisanin bulchaan godina Gujii Obbo Taaddala Udoo "bara 2012 naannoo ji'a kurnaffaa irraa kaasnee sakkata'iinsa olaantummaa seeraa kabachiisuu, yakkamtoota seeratti dhiyeessuu fi hidhannoo seeraa alaa hiiksisuu hojjetaa turre" jedhan. Kana malees tarkaanfii humnootin nageenyaa mootummaa fudhatanin lakkoofsi hidhattootaa godinicha keessatti ajjeefaman, kan madaa'an fi to'annoo jala oolan 500 akka ta'u BBC'tti himan. "Namootni 121 ragaan itti xummuramee karaa addaddaan deeggarsa kan godhan, loojistikiifi hidhannoon kan deeggaran to'atamanii ragaan irratti qulqullaa'ee mana murtii ilaallatutti dhiyaataa jiru" jedhan. Kanaanis qaamni hidhatee godinicha keessatti socho'u dadhabuusaa himan. Tarkaanfiin magaalota Shaakkisoo, Adoolaa Wayyuu fi Negeellee akkasumas aanaalee godinichaa kan akka Oddo Shaakkisoo, Aagaa Waayyuu, Sabbaa Boruu, Gooro Doolaa, Liiban fi Gumii Eldalloo keessatti eegalamuusaas dubbatu. Obbo Taaddalaa Udoo, magaalota sadeen fi aanaalee sadi; Oddo Shaakkisoo, Sabbaa Boruu fi Aagaa Waayyuu hidhattootarraa bilisa gochuu isaanii himan. Yeroo ammaas aanaalee hidhattootni itti socho'anitti tarkaanfiin fudhatamaa jiraachuu fi tarkaanfiin fudhatamus ji'oota muraasa keessatti kan xumuramu ta'uu himan. Tarkaanfii hidhattoota godinaalee garaagaraa keessatti socho'an irratti fudhatamaa ture irratti, humnootii nageenyaa naannoo Oromiyaa dabalatee humni Raayyaa Ittisaa hirmaachaa tureera. Haa ta'u malee, yeroo dhiyoo as miseensootni Raayyaa Ittisaa godinaalee Oromiyaa garaagaraa keessa turan gadhiisanii bahuufi hojiin nageenyaa naannichaa humnootii nageenyaa mootummaa naannoo Oromiyaatin hojjetamaa jiraachutu himama. Dhimma waraanni naannicha dhiisee bahuu ilaalchisee Raayyaa ittisa biyyaa irraa irra deddeebiin deebii argachuuf yaallus, hin milkoofne. Bulchaan godina Gujii Obbo Taaddala Udoo gama isaaniitin "milishaa gandaa, uummata hidhannoo dhuunfaa qabu, poolisii idilee fi poolisiin humna addaa itti hirmaatee sakkata'iinsi adeemsifamaa jira," jedhan. Kanaan dura Raayyaan Ittisaa hirmaachaa akka ture himuunis "raayyaan ittisa biyyaa sochiiwwan kanaan dura taasifamaa turan irratti hirmaatee jira. Amma humnuma naannoo keenyaatin itti jirra," jedhan. Gama biraatin hogganaan Biiroo Dhimmoota Komunikeeshinii Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Getaachoo Baalchaa, ji'a darbe keessa Godina Wallaga Lixaa aanaa Gullisoo keessa lammiilee nagaa irratti gochaan sukkanneessaa uummata fi mootummaa naasise raawwatamuusaa himuun, kana hambisuuf "tarkaanfiin olaantummaa seeraa mirkaneessuu poolisii Oromiyaa, humna addaa fi milishaa naannoo keenyaatin tarkaanfin fudhatamaa jiru itti fufeera," jedhan. Oppireeshiniin yeroo ammaa taasifamaa jiru jedhaniinis aanaalee fi gandoota rakkoon nageenyaa itti mul'atutti nageenya mirkaneessuu fi uummata misoomatti deebisuu irratti kan xiyyeeffate ta'uu himaniiru. Duulli kunis kan yeroo gabaabaa keessatti xumuramu akka ta'e dubbatan. Tarkaanfii mootummaan hidhattoota godinaalee garaagaraa keessa socho'an irratti fudhataa jiruun walqabatee lammiilee nagaarra miidhaan qaqqabaa jiraachuu komiiwwan yeroo ka'an mul'ata. Dhimma kana ilaalchisee kan gaafanne Obbo Getaachoo Baalchaa "oppireeshiniin kun nageenya uummata nagaa eeguuf adeemsifamaa jira. Sababa caasaan nageenyaa nama nagaa irratti tarkaanfii fudhatuuf hin jiru," jedhan. Kana malees gabaasa 'nama nagaarra miidhaan gaheera'' jedhu akka hin qabne himu. Gama biraatin iddoowwan hidhattootni itti socho'an tokko tokkotti, caasaaleen mootummaa diigamuu fi to'annoo hidhattootaa jala ooluu marsaalee hawaasaa irratti mul'atu ilaalchisee gaafatamaniif Obbo Getaachoon "wanti diigamu hin jiru. ''Akka inni burjaaja'u gochuudhaaf garuu iddoon caasaa gandaarratti tarkaanfii itti fudhatan ni jira. Bakkeen waajjira gandaa guban ni jira," jechuun deebisan. Gama biraatin tajaajilli qunnamtii bilbila sagalee fi intarneetii godinaalee Qeellam Wallaggaa fi Wallagga Lixaa aanaalee tokko tokkotti adda cituu ilaalchisee sababasaa akka hin beekne himuun "cituunsaa sababa opireeshiniitifi karaa jedhuun wanti ifatti ibsame hin jiru," jedhan.


Ajjeechaa Hacaaluun kanneen himataman mana murtiitti ‘yakkicha hin raawwanne’ jedhan

Ajjeechaa Artist Haacaaluu Hundeessaan kan himataman namootni afur, Xilaahun Yaamii, Kabbada Gammachuu, Abdii Alamaayahu fi Laamrot Kamaal tokkon tokkon isaanii “yakkicha hin raawwanne. Balleessaas hin qabu” jechuun mana murtiitti himan. Himatamtootni afran har’a Mana Murtii Olaanaa Federaalaa dhaddacha yakkaa dhimmoota heeraa fi farra shororkeessummaatti  dhiyaataniiti dubbatan. Beellama darbe irratti manni murtichaa himatamtootni ittisa himataa yoo qabaatan akka dhiyeeffatan fi abukaatoon mootummaa akka dhaabbatuf ajajuun ture har’atti kan beellame. Beellama darbe irratti himatamtootni tokkoffaa hanga sadaffaa jiran, Xilaahun Yaamii, Kabbada Gammachuu fi Abdii Alamaayahu abukaatoo dhaabbachuuf humna akka hin qabne himanii turan. Himatamtuun afraffaa Laamrot Kamaal immoo abukaatoo dhuunfaa dhaabbachuuf humna qabaattus abukaatoo dhaabbatuf akka dhabde mana murtiitti himtee turte. Haaluma kanaan abukaatoon Mana Murtii Waliigalaatti Waajjirra Abukaatoowwan Ittisaan ramadaman har’a mana murtiitti dhiyaataniiru. Odeessa Haacaaluu Hundeessaa addatti qophaa'e asii dubbisuu dandeessu: Haa ta’u malee abukaatoon ramadaman heera biyyattii keewwata 20 lakk 5 fi waliigalteewwan adunyaa biroo eerun himatamtoota tokkoffaa hanga sadaffaaf abukaatoo ta’uun akka dhaabbatan himan. Garuu, kan himatamtuu afraffaa /Laamroot Kamaal/ garuu bakka bu’ummaan akka irraa ka’u mana murtichaa gaafataniiru. Heerri Itoophiyaa keewwatni 20 lakk 5, namootni himataman mirga abukaatoo seeraa filatanin bakka bu’amuu, abukaatoo ofii dhaabbachuuf yoo humna dhaban fi haalli haqni itti hir’atu yoo uumame immoo mootummaarraa abukaatoo argachuuf mirga akka qaban hima. Abukaatoon mootummaan ramadamanis himatamtuun afraffaa humna osoo qabduu abukaatoo dhabde waan ta’ef “bakka bu’ummaan keenya sirrii miti” jechuun iyyatan. Haa ta’u malee manni murtichaa abukaatoon mootummaan ramadaman himatamtuu afraffaa Laamrot Kaamalifis abukaatoo ta’uun akka itti fufan ajajeera. Gama biraatin abukaatoon himatamtootaa ittisa himataa akka hin qabne mana murtichaatti himaniiru. Abbaan alangaas poolisiin ragaalee keenya akka nuf dhiyeessu ajajni nuf yaa kennamu jechuun mana murtichaa kan gaafate yemmuu ta’u manni murtichaa garuu abbaan alangaa ragaalesaa ofif akka dhiyeeffatu ajajeera. Haaluma kanaan abbaan alangaa Sadaasa 23 hanga 25 bara 2013 ragaaleesaa qabatee akka dhiyaatu manni murtichaa ajajeera. Himatamtootni afran seera yakkaa bara 1996 bahe keewwata 32/1/A fi B akkasumas labsii yakka shororkeessummaa ittisuu fi to’achuuf bahe 1176/2012 keewwata 3/2 darbuun himatamuun isaanii ni yaadatama.


Irreecha: Shamarreen Irreecha bara 2016 irraa lubbuun hafte maal himti?

Kana ayyaan Irreechaa kan namoonni bakkeewwan garaa garaatii irratti walgahuun jaalalaafi midhaginaan kabajamuudha. Haa ta'u malee mudannoo ayyaana bara 2016 irratti ittiin lubbuu namoota hedduu galaafate kan yeroo hunda yaadatamuudha. Shammarreen Ireecha 2016 irratti lubbuun oolte yaadannoo ishee nuuf qoodeetti.


Kabaja Irreecha 2020 Hora Har-Sadee suuraadhaan

Irreechi 2020 kaleessaa magaaaa Finfinneetti kabajamee harra ammoo Magaalaa Bishooftuutti haala ho'aadhaa kabajameera. Hirmaattoota sirnichaa suuraadhaa kunooti.


Waa'ee dargaggoo Roobetti ajjeefamee Awwal Abduroo maal beekna?

Dilbata darbe humnootiin mootummaa godina Baalee magaalaa Roobeetti nama tokko ajjeesuun kan biraa tokko immoo madeessuu isaanii jiraattootni magaalichaa fi anga'oonni BBCtti himaniiru. Odeeffannoon Hospitaala Rifaraalaa Gobbaa irraa argannes namootni rasaasaan rukutaman lama guyyaa Dilbataa gara hospitaalichaa geeffamanii akka turan agarsiisa. Guyyaa Dilbataa magaalaa Roobee keessatti dargaggoonni lakkoofsaan muraasa ta'an hidhamtoonni siyaasaa haa hiikaman dhaadannoo jedhu dhageesisaa hiriira nagaa bahan. Viidiyoon gabaabaa marsaalee hawwaasaa irratti qoodamaa jiru, poolisootni humna addaa Oromiyaa fiigaa daandii qaxxaamuruun wayita namoota hiriira bahan dhaqqaban mul'ata. Sana boodas sagaleen meeshaa waraanaa al sadi yeroo dhuka'u dhagahama. Taatee guyyaa sanaa kan gaafanne dargaggoon magaala Roobee maqaan isaa akka hin eeramne gaafate, ganama naannoo sa'aa 3:00 dargaggootni muraasni dhaadannoowwan "Jawaar Mahaammad hiikamuu qaba, Baqqalaa Garbaa hiikamuu qaba, ajjeechaan ilmaan Oromoo irraa dhaabbachuu qaba" jedhanii fi kunneen biroo dhageesisuun magaalaa Roobee keessatti hiriira bahuu isaanii hima. Boodas namootni kun iddoo 'Green Café' jedhamu yeroo gahanitti, miseensootni humna addaa poolisii Oromiyaa duubaan dhufanii dhukaasa itti banuu isaanii dubbata. Yaaddoo ofii fi lubbuu matii isaaf qaburraa kan ka'e maqaasaa akka hin eerre kan nu gaafate dargaggeessi hiriiricha keessatti hirmaate inni biraan "wayita 'green café' bira geenyu waraanni duubaan kan nu marse agarre" jedha. "Waraanni dhukaasa jalqabee jennaan ijoolleen ni fiigde. Anillee wayitan utaalee suuqii keessa seenu harkarra kanin dhahamen arge" jechuun BBCtti hime. Rasaasa humnootii mootummaan harka isa bitaa ciqileedhaa ol akka dhahame kan himu dargaggoon kun inni fi lubbuunsaa kan darbe dargaggoo Awwal Abduroo jalqaba buufata fayyaa magaala Roobee keessatti argamu geeffamuu isaanii hime. "Sana boodas ambulaansiidhaan gara magaalaa Goobbaa deemne" jedha. "Isuma wajjin ambulaansii tokko keessa teenyee deemne. Mucaan achi gahee daqiiquma tokko osoo hin turin du'e. Ambulaansii keessatti mucaan aaduu malee waa tokko hin dubbatu ture" jechuun dargaggoon kun hima. Kantiibaan magaala Roobee Obbo Gazzaahany Dajanee, "dargaggootni kun yaalii jeequmsaa taasisan. Humni nageenyaas olaantummaa seeraa mirkaneessuuf tarkaanfii fudhateera" jechuun waa'ee taatee Dilbata darbee BBCtti himan. Namoota muraasa hiriira bahan kunneen irratti mala biraa fayyadamuun dhaabsisuurra dhukaasa banuun hagam sirriidha kan jedhuuf "tarkaanfii fudhatamu kan murteessu humna nageenyaa achi jirudha" jedhan kantiibichi. Kana malees dhimmichi qoratamaa jiraachuu kan himan Obbo Gazzaahany, sochiin hawaas-diinagdee magaalattii taatee Dilbataa kanaan akka hin miidhamne himaniiru. "Yeroo baay'ee wanti akkanaa rakkoo waan nurratti geessisuuf odeeffannoo ifatti isiniif kennuuf ni rakkanna" kan jedhan hojjetaan Hospitaala Rifaraalaa Gobbaa maqaan isaanii akka dhokfamu gaafatan, dargaggootni lamaan rasaasaan rukkutamanii gara hospitaalichaa deemanii akka turan BBCf mirkaneessaniiru. Dargaggootni lamaan guyyaa Sanbata guddaa (Dilbata) ganama naannoo sa'aa 4 yookin 5'tti gara hospitaalichaa akka geeffaman kan himan ogeessi kun "lachuu rasaasumaan rukutaman" jedhu. "Tokko mataarra rukutame, tokko immoo harkarra rukutame. Kan mataan rukutame du'eera," jedhan. Ajjeechaa dargaggoo Awwal Abduroo ilaalchisee qorannoo reeffaa fi ragaan qaama mootummaaf kennan jiraachuusaa wayita gaafannus "nuyi asitti mirkaneessuu hin dandeenyu waan ta'eef gara hospitaala Phaawuloositti ergina jedhan. "Kun garuu waan beekamaa waan ta'ef wanti hagas mara qulqulleeffamu waan hin jirreef maatin fudhate" jedhan. Ajjeefamuun dargaggoo Awwal Abduroo hawaasa keessatti miira gaddaa akka uume namootni BBCn haasofsiise himu. "Qeerroowwan qaxalee mirga ofiitif karaa nagaatin, osoo dhagaa harkaan hin qabatin, osoo meeshaa waraanaa harkatti hin qabatin guyyaa saafaan ajjeesuun kun uummata heddu dallansiisee jira" jechuun jiraataan magaala Roobee BBCti himeera. Poolisiin Oromiyaas ta'e mootummaan naannoo Oromiyaa amma dura ajjeechaa kanarratti waan jedhan hin qaban.


Irreecha: Abbaan Malkaa eenyu, gaheen isaa ammoo maal?

Irreeffannaan dura Abbaa Malkaan saaqamee jalqabama. Abbaan Malkaa Eenyu? Namni kamiyyu Abbaa Malkaa ni ta'aa?


‘’Nuti artistoota Oromooti, dhugaa uummataa dubbachaa jiraanna’’

Weellistootaa sirba qabsoo yookiin warraaqsaa sirbuun beekaman keessaa tokko kan ta’e Ittiiqaa Tafarii tibbana sirba haaraa baaseerra. Mata dureen sirba kanaa ‘Galma Dhugaa’ kan jedhu yoo ta’u, torban tarde erga gadhiifame booda Yuutubii gubbaatti daawwoota hedduu argateera. Waa’ee wallee kanaa yaadni gaarii naaf dhihaateera kan jedhu Ittiiqaan, qabiiyyeen wallee kanaa maal akka ta’e BBC tti hime. Amma danda’ametti bifa aartiin ibseera jedhe. Galmi dhugaa maali? Galmi dhugaa bilisummaa Oromooti. Dhugaan kunis kaayyoo gootonni Oromoo itti wareegamaniifi. Kan Oromoon hawwee dhabe garuu guyyaa tokko kan argachuu danda’u jedha. Sirba kana walaloofi yeedaloo isaas weellisaa Ittiqaa Tafariitu qopheesse. Sirbi kun osoon koronaavaayirasiin biyyatti hin seenne dura hojjame ture jedhe. Inni mataansaa koronaavaayirasiin qabamee hospitaala galee bahuunsaa ni yaadatama. Yeroo komaandi poostiin Wallaggaa fi Gujiitti labsame sana hojjetame jedhe Ittiiqaan. Walaloo isaa keessattis namoonni ofi eegaannoo akka taasisaniif nama amanurraa akka of qusatan gorsa. Kunis reebichaafi daraara bakkeewwan garaa garaatti raawwatamee ture kan himuudha jedha. Haalli amma Oromoon keessa jiruu  baay’ee yaaddeessadha kan jedhu wallisaan kun, namoonni hidhamaa jiru, maatii qabsa’ootaarra miidhaatu jiru amantaa jidhu qaba. Wallee keessatti ‘Irra dibaa hin fudhatiin bor si dhibaa’’ kan jedhu maal akka ibsu Ittiiqaan wayita ibsu, ''Dubbii fakkeessaa baay’atu jira. Kuni ammoo boruuf nama dhiba,'' jedha. ''Ummaanni osoo rakkatuu nageenya leellisuutu jira. Kan darbe balaaleffachaa waan caalu hojjachuutu jira.'' Rakkoon uummataa hin hubatamne kan jedhu walloon kun, gubbaarra waanti miidiyaarratti haasa’amuufi waanti gaggeeffamaa jiru tasumaa wal hin argu jedha Ittiiqaan. ''Kanaaf, gubbaan calaqqisaa keessi isaa ammoo rakkoo of keessaa qaba,'' jechuun weellissaan kun kan ibse. Osoo Ministirri Muummee Abiy Ahmad gara aangootti dhufuun dura sirboonni warraaqdaa heddumminaan sirbamaa turan. Ammas bakkatti deebi’aa jiru jettee yaaddaa? gaaffi jedhuuf deebii wayita kennu ''Umanni waan keessatti jiru sirbine, faayidaa argachuu hin sirbine,'' jechuun deebii gabaabaa kenne. Dhugaan hawaasa keessa jira kan jedhu aartistiin kun, ''yeroo hedduu weellistoonni sirboota warraaqasa hojjatan maallaqaan afaan qabsiifamu jedhamee akka dubbatamus beeka'' jedha. Garuu nuti aartistoonni borus jireenya gaarii jiraanna jenne waan hojjanne hin qabnu. Nuti artistii Oromooti; teeppii miti kan yeroo barbaadan bananii nu cufan. Dhugaa uummataa dubbachaa jiraanna; dhugaa dubbachaatu duuna,’’ jechuun kaayyoosaa ibsa Ittiiqaan. Akkuma yaadatamu Artisti Ittiqaan Covid-19n qabamee wayita irraa bayyanateetti BBC waliin turtii taasiseen, ummanni dhukkuba kanarraa akka of eegguuf ergaa camaa dabarse ture.


Oromoo: 'Waaqeffannaan du'aa ka'uu fi du'a booda lubbuun jiraachuutti hin amanu'

Amantiin qaama aadaa akka tahe, haala uffannaa hanga kadhannaa Waaqaaf godhamuutti eenyummaa akka ibsu warreen saayinsii hawaasaa qoratan ni himu. Haatahu malee, namoonni jiruuf jireenya guyyuu isaanii keessatti aadaa isaanii calaqqisuurra darbee gaaffiiwwan jajjaboo namni eessaa dhufee? Samiifi lafa eenyutu uume? Du’a booda jireenyi jiraa? fi kaaniiffillee deebii argachuuf daandii amantiirra fagoo deemaniru. Waaqeffannaan amantii ganamaa uummata Oromoo yoo tahu, hordoftoonni amantichaa Waaqa tokkicha hunda uume jedhanitti amanu. Obbo Asnaaqee Tashooma Irkoo waggoottan 20 darbaniif waa’ee Waaqeffannaa qo’ataniiru. Ammallee Gumii Waaqeffannaa Addunyaatti hoggansaan tajaajilu. Dhimma Waaqeffannaa BBCtti himan argaa-dhageettii irraa naannoo Booranaaa deemanii qorachuu himaniiru. ‘’...Waaqa maqaan dhibbaa, Gurraacha garaan garbaa, Leemuu garaa taliilaa...’’ ‘’Bara dur durii otoo namni cubbuu hojjechuu hin jalqabiin namoonni sagalee Waaqaa dhagahaniiru jedhama malee namni isa arge hin jiru jedhee amana Oromoon,’’ jechuun eegalan Obbo Asnaaqeen. Waaqni Oromoo 'gurraacha' yoo jennu bifa isa akka namaa yookiin halluu akka hin taanes ni dubbatu. ‘’Waaqa kana duubasaa arguun hin danda’amu, keessa isaatiin ilaallee qorannee ati kana jechuu hin dandeenyu" jedhu. ‘'Manni Waaqaa duubni nama hin dabarsu’ kan jedhan, ‘Waaqni icciitii tahuusaa, sammuu namaan ol tahuusaati, ’' bifa gurraachaan kan fakkeessanis kanumaafi jedhan. Maqaan dhibba tahuun immoo humni hundaa'ol Waaqni tokko tahee, amantiin danuu tahuu agarsiisuufi jedhu. Seera uumamaa Akka amantii Waaqeffannaatti Waaqni ‘bishaan uumee walaabuu’ duraan  jirurraa waan hunda uume jedhu Obbo Asnaaqeen. ‘’Bishaan walaabuu kanas bishaan ol-aanuu fi bishaan gad-aanu jechuun bakka lamatti adda hire. Bishaan inni olaanu: Bishaan kanneen, samii fi qaamolee hawaa kanneen akka biiftuufi urjii qabaata. Bishaan isa gad-aanu immoo bishaanii fi lafa gogaa godhee,’’ jedhan.’’ Waan lafa kanarra jiru immoo ayyaana(guyyaa) 27 keessatti uume jedha Waaqeffannaan. Dachee kana erga uumee booda namarraa jalqabee waan lafa kanarra jiru hunda tartiibaan uumuu itti fufe jedhan. ‘Jalqaba nama uumee ergasii mil’uu isaatiin dhiiraa fi dubaraan wal-qixa bakka lamatti qoode. Biqiltuu fi kanneen lubbuu qabeeyyii tahan hundas tartiibaan akkanumatti uumaa dhufe,’’ jedhu qoratichi. Safuu, Laguufi Cubbuu Waaqni lafa kana yeroo uume namni sirnaan akka jiraatuuf seeras waliin uume jedhu Obbo Asnaaqeen. Seeroti kunneen, seera namaa, seera loonii, seera faradoo, seera aloofi aloolaa, kan bineensota bosonaa, biqilootaafi qaamota hawaa urjii fi biiftuufillee seera tumametu jira, seerota kana kabajuun safuu tiksuu dhas jedhu. ‘’Safuun seera Waaqaa hin geeddaramnedha. Nama ajjeesuun, hatuun, sagaagaluun, kijibuunfaa  safuu cabsuu dha. Waaqa kabajuu, dachee kabajuu fi uumama Waaqaa biroo kabajuun safuu tiksuudha.’’ Laguun immoo dhorkaawwan hawaasaa eeguuf kan fayyadu yoo tahu, fakkeenyaaf nyaata hin eeyyamamne soorachuufaa dabalata. Namni tokko cubbuu dalage kan jedhamu safuu fi laguu kana yeroo cabsu dha, jechuudha jedhaniitu nutti himan Obbo Asnaaqan. Jireenya du’a boodaa ‘’Oromoon ganamaa namni yeroo du’u ekeraan yookiin ayyaanni isaa Waaqa bira yookiin iddoo dhugaa dhaqxii jedheetu amana,’’ jedhu. Akka amantii Waaqeffannaatti namni bishaan, qilleensa, ibiddaa fi biyyee irraa walitti uumamee jedhan. ‘’Kanaaf yeroo du’an qaamni namaa, foonsaa biyyeetti makama, dhiignimmoo bishaanitti makamee bada, ekeraansaa yookiin ayyaannisaa garuu Waaqa bira dhaqxii,’’ jedhan. ‘’Akka amantii biraa Waaqeffannaan du’aa kaataa yookiin lubbuun jiraatta kan jedhutti hin amanu,’’ jedhu. ‘’Amantiin kun jiraachuu seexanaaatti hin amanu humni Waaqaan mormuu fi namoota cubbuu akka dalagan taasisu hin jiru garuu ‘ayyaanni hamaa’ jira jedheetu amana,’’ jedhan. Namni tokko cubbuu, saamuu faa, hatuu fa’i yoo raawwate, laguu fi safuu Waaqaa yoo cabse Waaqni waan nama gaafatuuf seerota kana cabsuun cubbuu hojjechuun dhorkaa dha jedhan. Haa tahu malee,‘’ibiddaan ni gubatta yoo cubbuu hojjettee jedhanii doorsisuun sun hin jiru,’’jedhan. ‘’Cubbuun abbicha dalagee fi sanyii isaa hanga dhaloota torbaa balleessa jedhanii waan amananiif cubbuu dalaguu hunda caalaa ni sodaatu hordoftoonni amantichaa ganamaa,’’ akka Obbo Asnaaqeen jedhanitti. ‘’Namni tokko nama biraa  yookiin lubbuu qabeessa akka malee yoo ajjeesee dhoksee du’ellee Waaqa biratti waan gaafatmuu fi maatiinsaa/gostisaa karaa eker-dubbiftuu gaafatanii gumaa irraa baasuufi. Akkuma nama lubbuudhaan jiruu jechuudha,’’ jedhan Obbo Asnaaqeen. Eker dubbiftuu bira gaafa dhaqan fakkeenyaaf qarshii namaa hateera yoo taheef, abbicha himateetu itti deebisaafii jedhaanii jechuu dha. ‘Amantii kana keessa  jannata yookiin jahaanaba inni jedhamu hin jiru.’’ ‘’Akkana jechuun garuu namni waan barbaade gochuu danda’a jechuu miti, safuu, laguutu jira,’’ jedhu Obbo Asnaaqeen. Gama kanaanis madaalli uumamaafi namoota gidduu jiru ni eegama jedhan. Saalli Waaqaa maali? ‘’Akkan argaa dhageettii irraa odeeffadhetti manguddoonni Waaqa Oromoo dhiira  yookiin dubartii hin jedhani," jedhu. "Haatahu malee, Waaqa isaanii yoo ibsan yookiin maqaa dhahan dhiiraan fayyadaman kunis garuu saala isa dhiiraa mul’isuuf mitii,’’ jedhu. Waaqeffattoota Obbo Dasaalany Damee Galma Waaqeffannaa ganamaa Bishooftuu Hora Arsadeetti waayyuu galmaati. Wayyuun galmaa koreewwan galma Waaqeffannaa kana kan walitti qabuufi dhimmoota bulchiinsa amantichaa waliin dhufan kan gaggeessu dha. Waaqeffaannaa abbootiin keenya kan dhalootaa dhalootatti dabarsaa as gahan tahus, jedhu Obbo Dassaalany, dhalootni yeroo ammaa immoo safuu fi safeeffannaa keenya qabannee bara 90’moota keessa haala ammayyaaweefi idilee taheen koreewwan dhaabnetu Galma hundeessine jedhu. ‘Galma’ jechuun iddoo waaqeffattoonni wal-gahanii amantii isaanii wal barsiisani dha, jedhan. ‘’Akka amantii keenyaatti barsiisaa hin qabnu, Sababiinsaa immoo hunduu abbaasaarraa dhaalee as waan dhufeef namni gahaa achi bahee barsiisu hin jiru." "Gaaddisa marii jalatti walitti qabamneetu wal barsiifna, walitti himnee Waaqa abbaa keenyaa kadhannee galla,’’  jedhan. Warri dhimma amantii kana qoratan garuu Waaqeffannaa olaantummaan kan hogganu Qaalluu dha jedhu. Haa tahuutii ‘’erga Waaqeffannaa bara 1992 A.L.I jalqabneen as karaa mootummaan, isin ABO dha jechuun dhiibbaan hidhamuu faa irra akka gahaa ture,'' jedhu Obbo Dassaalany yeroo dubbatu. Amantii Waqeffannaa kana  barattootni gara Yunivarsiitii yoo deeman dirree yookiin malkaa naannicha jirutti babal’isaa turanii jedhu. Magaalaa Bishooftuu keessattillee Galma Waaqeffannaa afurtu jira. Adaamaa, Walisoo, Baatuu fi Sabbataa jiraachuu quba akka qaban dubbatu Obbo Dassaalanyi. Waggaa waggaadhaan immoo galmi tokko jila ni qopheessa, isarratti warri kaan ni argamuu nuun jedhan. Baay’inni miseensota waliigalaa Galma Waaqeffanna Hora Arsadii kuma shan akka tahu waayyuun galmaa kun BBCtti himaniiru. Miseensoti isaanii harki jireessi barattoota tahuufi hayyoonniifi hojjettoonniillee ni jiraachuu dubbatu. Sagantaa Waaqeffaannaa Galmi isaanii yeroo hunda banaa tahus gaafa Dilbataa garuu miseensonni wal-gahanii akka waaqefatan dubbatu Obbo Dassaalany. ‘’Ganama galmatti yoo walgeenyu sagantaa  otoo hin jalqabiin dura ‘ifaatii’ walii bahuu qabna. Ifaatii jechuun immoo araara jechuudha,’’ jedhan. ‘’Namni galma sanatti wal-gahu araara walii yoo hin buufne Waaqnillee nama hin dhagahu jedhee waan amannuuf dursinee araara buufanna jechuu dha. Kan wal-lole yoo jiraate manguddoon walitti araarsa,’’ jedhu. Kanatti aansee, haala hangafummaa naannoo fi umuriin  eebbi eebbifameetu sagantaan saaqama jedhan. Eebbaan booda sagantaa barnootaa ‘Gaaddisa Mariituu’ itti fufa jedhan. Saganataan kun kan barnootaa yoo tahu koree barnootaatiin geggeefama. Ajandaa dhimma Waaqeffannaa ilaallatu irratti mariin taasifama. Kana booda kadhaa fi galatatu itti fufa. ‘’Sirna kadhataa Oromoo irratti bunni ni dhaabama, Oromoon gola gola isaattillee buna dhaabetu Waaqaan kan nagaan na bulchite nagaan na oolchi jedha,’’ jedhu Obbo Dasaalanyi. Namni dhukkubsate yoo jiraate Waaqa ni kadhannaaf, yoo maatiinsaallee seera cabsanii jiraatan Waaqni akka itti araaramu ni kadhanna jedhan. Galatni immoo Waaqa kadhatanii yoo milkaa’an ‘’ayyaana galma keenyaa galatni haa gahu,’’ jedhaniitu  Waaqaaf galata galchu jedhu. Kana hunda gidduu gidduutti immoo jeekkarsi ni taasifama. ‘’Jeekkarsa jechuun isa faaruu Waaqaaf faarfamu dha. Jeekkarsi kan jalqabaafi kan goolabaa jira, gidduu gidduun immoo ni damboonsina kun kadhaa keenyaaf, deebii arganneef jeekkarsa taasifamudha,’’ jedhan Obbo Dassaalany Jeekkarsi goolabaa otoo hin adeemsifamiin dura sirni ‘Baalchaa’ ni taasifama. ‘’Sirni kun miseensi Galma Waaqeffannaa galmicha utubuuf kennaa maallaqaa, yaadaafi haala gargaraan kan baalchamu yookiin kennamudha,’’ Kana booda akkuma yeroo jalqabnu taasifne eebbaan sagantaa keenya raawwannee gara mana mana keenyaatti yaana jechuudha jedhu. Obbo Dassaalanyi namooti amantii Waaqeffannaa hordofan kan amantiiwwan kanneen akka Musliimaafi Kiristaanaa irraa jijjiiratan malee kan duudhaa abbaafi haadhaa fudhatee Waaqeffannaadhaan itti fufe harka 25 hin caalu jedhu. Amma dhimma mootummaa irraa beekamtii argachu dabalatee lafa itti waaqefatan dhabuun rakkoo ‘guddaa’ akka tahe himatu. ‘’Namni Waaqeffataa tahe tokko yoo du’ullee iddootti awwaalamu ijaa hin qabneef kadhaa amantiiwwan biraatti adeema jechuudha,’’ jedhan.


Koloneel Gammachuu Ayyaanaa fa'irratti himatni akka hundaa’u manni murtii ajaje

Manni Murtii aanaa magaalaa Sulultaa qondaaltota ABO kan ta’an Koloneel Gammachuu Ayyaanaa, Mikaa’el Booran, Lammii Beenyaa dabalatee namoota 10 irratti himatni akka banamu ajaje. Galmee Koloneel Gammachuu Ayyaanaan waammamu kana keessatti Obbo Mikaa’el Booran, Lammii Beenyaa, Obsaa Abdiisaa, Daawit Abdataa, Abdulgaffaar Umar, Kennasaa Ayyaansaa, Sheek Muussaa Yuusuf, Birraa dhaabaa fi Dhaabaa Wayyumaatu argama. Abukaaton shakkamtootaa Obbo Tuulii Baay’isaa BBCtti akka himanitti dhaddacha Wiixata darbe oolen poolisiin namoota kunneen ajjeechaa hogganaa Waajjira Bulchiinsaaf Nageenya magaala Burraayyuu duraanii Komishinar Salamoon Taaddasaan walqabatee waan shakkeef galmee haaraa qorachusaa fi himata hundeessuuf guyyootni 15 akka kennamanif gaafatee ture. Abukaatoowwan shakkamtootaa garuu poolisiin waan kana akka hin qoranne yoo qorateera ta’es galmeesaa akka dhiyeessu waan gaafatanif galmeen qorannoo poolisii kun har’atti akka dhiyaatuf beellamamee ture jedhu Obbo Tuulin. Kana malees dhimmi kun dhimma mana murtii aanaatin ilaallamu osoo hin taane, dhimma manneen murtii federaalaa ilaallatu ta’uun isaa ka’ee akka ture abukaaton shakkamtootaa Obbo Tuulii Baay’isaa dubatu. ''Dhimma federaalaa manni murtii aanaa naannolee ilaaluuf aangoo hin qabu. Kanaaf manni murtii galmee kana cufuu qaba jedhamee waan ka’ef, isa kana qoratanii ajaja kennuuf ture,” har’atti kan beelamame jedhan. “Har’a yeroo dhaddacha seennu waan haaraatu nu mudate. Abbaan seeraa galmicha qabatanii turan jijjiiramanii jiran. Abbaan seeraas galmeen kun qorannoof beellamame. Qorannees ajaja kenninee jirra. Hoomaa isin hin dhagahu nun jedhan” jechuun himu. Abbaan seeraa galmeen qorannoo poolisii mana murtichaa fi abbaa alangaa qaqqabuu isaa himuun himatni akka hundaa’u ajaja kennuu isaanii Obbo Tuulin BBCti himaniiru. Haaluma kanaan guyyaa beellama darbee 25/01/2013 irraa eegalee lakkaa’un abbaan alangaa himata akka hundeessuuf guyyootni 15 kennamuusaa dubbatan. Guyyaa 15 kana keessatti abbaan alangaa yoo himata hin banne ta’e shakkamtootni akka gadhiifaman manni murtichaa ajajuusaas himan. “Haa ta’u malee abukaatootni dhaddacha irratti dhiyaatan galmeen kan beellamame kanaaf miti. Falmiin ka’aa ture manni murtichaa dhimma kanarratti aangoo hin qabu kan jedhu ture. Manni murtichaa aangoon qaba yoo jedhe aangon qaba jedhee ajaja yaa kennu. Dhimma aangoo hin qabne irratti ajaja kennuu hin danda’u” jechuun gaafii kaasuu isaanii himan. Kana malees shakkamtootni kun dhimma ajjeechaa Komishinar Salamoon Taaddasaa irratti wanti gaafataman akka hin jirre Obbo Tuulin himaniiru. Shakkamtootni kunneen kanaan dura ajjeechaa Artiist Haacaaluu Hundeessaa hordofee lubbuun namaa akka darbu fi qabeenyi akka barbadaa’u ajaja kennuun shakkamanii qorannoon irratti taasifamaa ture. Gama biraatin dhimma fayyaa fai barnootaan walqabatee shakkamtootni iyyatawwan garaagaraa dhiyyeeffachaa turanis manni murtichaa guyyaa har’aa ajaja osoo irratti hin kennin hafuusaa himaniiru.


Kabaja Irreecha 2020 Magaalaa Finfinnee suuraadhaan

Irreecha bara kana Magaalaa Finfinneetti kabajameera. Boru ammoo Magaalaa Bishooftuutti kabajamuuf jira. Sababii koronaavaayirasitiin walqabatees lakkoofsi namoota ayyaana kanarratti hirmaatanii baayyee muraasaa ta'uun hubatameera.


Obbo Dhaabaa Dabalee: 'Oromiyaatti Harargee lamaaniin ala Shawaa Bahaattis awwaannisni mul'ateera'

Naannoo Oromiyaa keessatti weerarri awwaannisaa Godinoota Harargee lamaaniin ala Godina Shawaa Bahaattis mul'achuu Biiroon Qonnaa Oromiyaa beeksise. Hogganaan Biiroo Qonnaa Oromiyaa Obbo Dhaabaa Dabalee BBC'tti akka himanitti kan Shawaa Bahaatti mul'ate dhihoodha. ''Ammammoo guyyaa [Kibxata] irraa kaasee daangaa Naannoo Afaarin kan wal daangessu Godina Shawaa Bahaa Aanaa Fantaallee mul'ateera,'' jedhan. Itoophiyaa dabalatee biyyoonni Gaanfa Afrikaa weerara awwaannisaan goolamaa jiru. Akka biyyaatti naannolee kanneen akka Tigraay, Affaar, Amaaraa dabalatee awwaannisni balaa geessiseera. Weerarri kuni yeroo dhihootti irra deddeebbiin mudachaa jira. Akka Ministeerri Qonnaa jedhutti ji'oota sadan darban heektaara 850,000 irratti sakatta'iinsa taasifameen hektaara 288,000 irratti awwaannisni qubateera. Yeroo midhaan gahetti weerara awwaannisaa cime to'achuufis keemikaala biifuun ittifamaa akka jiru Ministeera Qonnaatti Daarektarri Misooma Midhaanii Obbo Isaayyaas Lammaa BBC'tti himaniiru. Wanta magariisa ta'e hunda miidha kan jedhan Obbo Dhaabaan, Naannoo Oromiyaa Godina Harargee lamaanitti gosa midhaanii gara caalu miidhame akkanaan himu. ''Midhaan bisingaati baay'ee isaa kan inni miidhaa jiru,'' jedhan. Weerara awwaannisaa to'achuf hojii baay'eedhaa kan hojjetamaa jiru kan jedhan Obbo Dhaabaan, kanaafis hirmaannaa hawaasaan dalagamaa akka jiru himu. ''Ummata hubachiisuudhaan mala aadaatiin aara aarsuudhaan, sagalee dhageessisuudhaan,'' jechuun haala amma hawaasni ofirraa ittisaa jiru ibsaniiru. Inni lammataa meeshaalee adda addaatti fayyadamuun keemikaala biifuu akka ta'e ibsu. Biifaan kemikaalaa kunis harkaan meeshaatin kan biifamu, konkolaataa gubbaa kaa'ani kan biifamu, xiyyaara akkasumas diroonii fayyadamuun kan dalagamaa jiru ta'u dubbatu. Hanqinni meeshaalee akkasumas xiyyaaraa jiraachuu kan mirkaneessan qondaalli kuni, garuu mootummaan xiyyeeffannoon hojjetaa jira jechuun ibsu. Rakkoon xiyyaaraa hiikkachaati jira jechuun ibsan. ''Helikooptarii ni qabna, xiyyaara xixiqqaa qoricha biifus qabna. Akkasumas dirooniidhaan yaaliin taasifamaa jira. ''Ministeera Qonnaa irraas, Biiroo Qonna Oromiyaa irraas dabalamee gara rakkoon kuni jirutti gadi bu'e jira,'' jechuun BBC'tti dubbatan.


'Naannoo Oromiyaatti namoota 2,000 ol Irratti Himanni banameera'

Hookkara ajjjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa hordofee umameen walqabatee namoota naannoo Oromiyaatti qabaman keessaa kanneen 2,000 ol ta'an irratti himatni banamuu Abbaan Alangaa Waliigalaa hime. Waajjira Ministira Mummeetti kaleesa miidiyaalef ibsa kan kennan Abbaan Alangaa Waliigalaa Dr Geediyon Ximotiyos, "kunneen magaala Finfinnee fi naannoo Oromiyaa keessatti hookkara kaasaniifi qindeessan to'atamanii qorannoon xummurameera" jedhan. Hojiin seera kabachiisuu poolisii magaala Finfinnee, poolisii naannoo Oromiyaa, abbaa alangaa Oromiyaafi abbaa alangaa waliigalaan qindoominaan hojjetamaa turuu kan himan Dr Geediyon, ajjechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa akkasumas hookkara naannoo Oromiyaafi magaala Finfinneetti mudate irratti qorannoon taasifamaa turuu himan. Hojii qorannoo hojjetameenis "ajjeechaa Haacaaluun walqabatee shakkamtoonni yakka hammaataa raawwatan adda bahanii seerratti dhiyaataniiru. Hookkara naannoo Oromiyaatti qaqqabeenis namoota 2,000 ol irratti himanni banameera" jedhan. Haaluma kanaanis kaleessa guyyaa Jimaataa fi jalqaba torbee itti aanuttis himatawwan banaman akka jiranis himan. Hookkara ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa hordofee uummameen namootni 160 ol du'uu, namootni 360 miidhamuufi qabeenyi birrii biiliyoona 4.6 barbadaa'uu kan dubbatan Abbaan Alangaa Waliigalaa Dr Geediyoon Ximotiyos, yakki dalagame heddu ta'uunsaa humna namaafi meeshaalee qabanin walin yeroo madaalamu qormaata itti ta'uusaa himan Kana malees dhaabbatichi riffoormiirra ta'uunsaas qormaata isa biraa ta'uu abbaan alangaa waliigalaa Dr Geediyoon Ximotiyoos himan. Haa ta'u malee hojiin gama shakkamtoota seeratti dhiyeessutin hojjetame haala kanaan dura turerraa saffiisa qabaachuu isaa dubbatan. Qabiinsa hidhamtootaa ilaalchisee komii dhiittaa mirga namoomaa kallattii garaagaraan dhiyaatu kan gaafataman Dr Geediyoon Ximotiyoos, "gama mirga namoomaan hanqinootni fi qormaatawwan ni turan. Garuu rakkoon mudate guddaa miti" jedhan. Rakkoolen kunis dhaabbillee akka Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaatin dhiyaatanii furmaatni itti laatamuusaa himan. Kana malees dhimma sababa siyaasaan hidhamuu Obbo Jawaar Mahaammad kan gaafataman Dr Geediyoon, "kunneen himataman keessaa muraasni namoota siyaasaati. Haa ta'u malee sababa kan himataman sochii siyaasaa isaaniitin osoo hin hintaane, gochaa isaanii du'a lammiilee dhibbaan lakka'amanif sababa ta'aniif" jedhan. Shororkeessummaan himatamuu Obbo Jawaar Mahaammad irratti ragaalee qaban kan gaafataman Dr Geediyon, dhimmicharratti deebii hin laanne. Haa ta'u malee "namootni labsii farra shororkeessummaan himataman gochaa shororkaaf qophii taasisuun himataman" jedhan. Gama biraatin ajjeechaa hoogganaa humna waraanaa Itoophiyaa Jeneraal Sa'aare Mokonniin kan gaafatam Abbaan Alangaa Waliigalaa kun, himatamaan yakkamaa ta'uunsaa akka mirkanaa'e fi kan hafes murtee kennuu qofa akka ta'e himaniiru.


Bulchiinsi Ministira Muummee Abiy Ahimad waggaa lama dura yeroo aangootti dhufe waadaa seeneefi raawwaten biyyattii keessattis ta'e Baha Afrikaatti kaka'umsa guddaa uumeera. Kanaanis, MM Abiy badhaasa Nobeelii Nagaa dabalatee fudhatamummaan isaanii akka guddatu taasiseera. Namoonni siyaasaa jajjaboo bulchiinsa MM Abiy Ahimadin waggaa lama dura dhiifama taasifameefi hidhaa bahaniifi alaa biyya seenan yeroo ammaa yakkaan shakkamanii to'annoo poolisii jala jiru. Dabalataan, paarlaamaan Itoophiyaa filannoon sababa Covid-19 yeroo biraatti darbe akka taasifamu murteessuun isaa qeeqxonni, MM Abiy waadaa yeroo aangootti dhufan seenan akka cabsanitti fudhataniiru. Himannaa mootummaarratti ka'u kana kan gaafataman Dubbii Himaan paartii biyya bulchu, Paartii Badhaadhinaa, Dr Biqilaa Hurrisaa ''Gara abdii kutannaafi waadaa galame balleessuutti galameera jedhee gonkumaa hin amanuus'' jechuun BBC'tti himan. Dirree dimookiraasii yeroo jijjiiramaa dhufe ''Karaa of eeggannoofi itti gaafatamummaa qabuun fayyadamuurratti hanqinni tokko tokko ture jira,'' jedhan. MM Abiy aangoo qabatanii ji'oota muraasa turan keessatti abdiin akka biyyaaafi naannoo Gaanfa Afrikaatti gama siyaasaa fi dinagdeen ture guddaadha. Qeeqtonni mootummaa, MM Abiy waadaa isaanii hin kabajne daandii jijiiramaa irraas maqanii ummata Itoophiyaas qabsoo saba Oromoo aangootti isaan fidees gananiiru jechuun himatu. Ofii waadaafi abdiiwwan kun bakka yeroo sanii jiruu? jedhamanii kan gaafataman Dr. Biqilaan ''raawwatamanii jiruu'' jedhan. Kanaafis namootni siyaasaa biyya seenuu hin dandeenye seenuu, miidiyaaleen bilisaan hojjechuu, waldaaleen hawaasaa akka bal'inaan socho'an seerri jijjiiramuu, Eertiraa waliin nagaan bu'uu akka fakkeenyaatti kaasan. ''Haata'u malee, dhaabbileen siyaasaafi qooda fudhattootni kana miira itti gaafatamummaa qabuun itti fayyadamaniirumoo itti hin fayyadamne kan jedhurratti shakkii guddaa qabna'' jedhan. ''Waadaan galame jira, ni jiraatas dhaabni fi MM waadaa kana dhugoomsuuf qabsaa'u,'' jedhan. Dirree siyaasaa bal'isuun murannoo fi carraaqqii mootummaa qofa osoo hin taanee gahee qooda fudhattootaa barbaadas jedhaniiru. Namoota siyaasaa jajjaboo hidhuun waadaa MM Abiy seenanii turaniin hin faallessuu jedhamanii isa gaafatamaniif ''Olaantummaa seeraa kabachiisuufi dirree siyaasaa bal'isuu gidduutti madaala eeguun barbachisaadha'' jedhan.  Kun ammoo gahee qaama hundaatis jedhan. Gama kaaniin, siyaasa Itoophiyaan itti dhiheenyaan kan hordofaniifi UK Yunivarsiitii Kiilitti barsiisaa seeraa kan ta'an Dr Awwal Qaasim Aloo MM Abiy imaanaarraa maqan jechuun kanneen isaan qeeqan keessaati. ''Waggaa lama booda wanti argaati jirru Ministirri Muummee akka nama biyyitti kana gara dimookiraasitti ceessisanitti imaanaan itti kenname osoo hin taane akka nama filannoo injifate dhufeeti haalli itti biyyattii bulchaa jiru,'' jedhan. Kanaanis, 'gara biyyattii ceesisuutti kan hin deebine yoo taate, biyyattiin gara rakkoo guddaa deemuu dandeessi' jechuun himu. Itoophiyaan filannoo biyyaalessaa 6ffaa sababa weerara koronaavaayirasiin yeroo hin beekamneef darbee ture yaada Ministeera Fayyaa bu'uura godhachuun akka taasifamu paarlaamaan biyyattii tibbana murtesseera. MM Abiy kana dura ALI bara 2013 keessa filannoon gaggeeffama jechuu isaanii malee yeroo ifatti taasifamu Boordiin Filannoo Biyyaalessaa hin ibsine. Gama kaaniin ajjeechaa Artist Haacaaluu Hundeessaa hordofee bakka hoggantoonni paartilee mormituu jajjaboo  hidhaa jiranitti filannoon akka gaggeeffamu murtaahuu dhaabbileen siyaasaafi deeggartoonni isaanii mormii dhageessisaa jiru. Abbootiin alangee federaalaa qondaaltota siyaasaa mormituu hookkara ajjeechaa Hacaaluu booda uumameen himannaa irratti bananiiru. Haata'u malee, himatamtoonni 'mootummaan filannoo dura kan nu hidhef filannoorraa nu hambisuufi' jechuun himatu. Kanaanis, paartileen mormituu dirreen siyaasaa waggaa lama dura ture dhiphateera jechuun himu. Dhimma kanarratti kan gaafataman Dr. Biqilaan carra dhufe itti - fayyadamuurratti rakkoon ture jechuun himu. ''Dirree siyaasaa bal'atetti fayyadamuu caalaa jeequmsa uumuun humnaan siyaasa biyya kana jijjiiruuf yaaluun carraa baname miidheeraa'' jedhaniiru. ''Qaamni haqaa namoota yakka raawwachuun shakkee to'ate dhimmi isaanii mana murtiin qabamee waan jiruuf isa seerumaaf dhiisnee waan fuula duratti seerri jedhu walumaan ilaaluu wayyaa'' jechuun dubbatan. ''Sababa kanaatti dirree siyaasaa akka malee dhiphata jedhanii yaaddahuurra kan seeraa seeraaf dhiisanii fuulduratti deemuu wayya'' jedhan. Filannoon yoomiifi akkamitti akka gaggeeffamu waan hin murtoofneef namootni siyaasaa hidhamanii jiraachuun filannoo adeemsifamurratti dhiibbaa inni qabaatu tilamaamuuf kan rakkatan ta'uullee dubbatan Dr. Biqilaan. ''Waliigalatti dirreen siyaasaa uumameefi haqummaafi qulqullinni filannoo gara fuulduraatti gaggeefamu hin miidhama jedhee ammatti murteessee dubbachuu hin danda'us'' jedhaniiru. MM Abiy Ahimad wayita muudaman dirree siyaasaa baldhiisuuf waadaa galuu kan yaadatan Dr. Biqilaan, dhaabni isaanii akka dhaaba biyya bulchaa jiruutti dirree siyaasaa bal'isuuf murannoo akka qabuufi hojjechaas akka jiru ibsan. ''Qooda fudhattootni hundi yaada kana milkeessuuf gahee isaanii bahachuu dhabuun garuu yaadni kun akka hin milkoofne godhaa'' jedhan. Gama kaaniin, guyyaa Roobii kaleessaa, dhaabbileen Siyaasaa naannolee Oromiyaa fi Amaaraa keessa socho'an 10 dhimmoota waloorratti waliin hojjechuuf waliigalteerra gahuu Paartii Badhaadhinaa beeksiseera. Dubbii Himaan paartichaa Biqilaa Hurrisaa (PhD) BBC'tti akka himanitti paartileen kunneen ''garaagartummaafi waldhabdeen haala qaroomeen mariin furama'' amantaa jedhu qabu. Dhaabbileen siyaasaa gama Oromoofi Amaaraatiin jiran fedhii ummata lameeniif kan dhaabatan ta'uu himatuu kan jedhan Dr. Biqilaan, qaamotni kun hiree biyya kanaa, nageenyaa fi tasgabbii siyaasa akkasumas guddina biyyaa kanaa keessatti hiree guddaa qabuu jedhan. ''Paartilee Amaaraa fi Oromoo Mudde bara 2012 irraa eegalee ji'oota 10'f marii gaggeessaa turan. Paartileen kun dhimmoota gurguddoo ummata lamaaniifi ummata Itoophiyaarratti erga mariyachaa turanii booda qabxiilee 10 irratti waliigaluu danda'aniru'' jechuun himan. Dr. Biqilaan qabxiileen ijoon lamaan irratti mariyatamaniifi qabxiileen 10 irratti waliigalteen mallattaa'e maal akka ta'an ibsuu hin feene. Dhimmii Itoophiyaa dimookitraatessuu dhimma sabaafi sablammoota biyyattii hundaati kan jedhan Dr. Biqilaan, yeroo hedduu sababni mariin dhaabbilee siyaasaafi beektotaa naannoolee lameenii kana gidduutti gaggeefamuufii ibsaniiru. ''Beektotni'' biyya kanaa hariiroo gaarii ummatoota lamaaniirratti osoo hin taane garaagartummaarratti hojjechaa waan turaniif sun ammoo gara ummataatti akka hin galleef dursee mariin kun paartilee ummatoota lamaaniif dhaabatan gidduutti gaggeeffame'' jedhan. Xiyyeeffannoon beektotaa fi paartilee siyaasaa waan Oromoofi Amaaraa waan tureef kanaan eegallee yoo gara sabaafi sablammootaatti ce'an dhiibbaa isaa guddaa ta'a jenneeti jechuun ibsan. Marii kana irratti gama Oromootiin paartiilee akka ABO, Paartiin Biyyaalessaa Oromoo, Koongireesii Federaalawaa Oromoo, Adda Bilisummaa Oromoo - Tokkoome fi Paartiin Badhaadhinaa qooda fudhachuus himaniiru. ''Kunimmoo marii biyya kanaa keessatti iddoo guddaa qaba jennee amanna.'' ''Fedhiin ummata Oromoo fedha ummata Amaaraan adda mitii'' kan jedhan Dr. Biqilaan, paartileen kun dhimmoota marii dabalataa barbaadan akkuma jiranitti ta'anii ammaaf qabxiilee 10 irratti waliigaluu ibsan.


Oolmaa dhaddachaa Obbo Baqqalaa Garbaa, Jawaar Mohaammadiifi kaan irratti dhimmoota ka'an

Obbo Baqqalaa Garbaa fi Jawaar Mohaammad mana tokko keessatti akka hidhaman godhamuun dhaddacha mana murtii hara'aarratti ibsame. Obbo Jawaar Mohaammadiifi Obbo Baqqalaa Garbaan erga guyyaa to'annoo jala oolanii Waxabajjii 23 bara 2012 kopha kophaa hidhamuun sirrii akka hin taane ibsuun, nama biroo waliin akka kutaa qooddatan ajaja Manni Murtii dabarse raawwatamuu dhagahuuf har'a mana murtii dhiyaatan. Abukaatoowwan Obbo Jawaar fa'aa keessaa tokko kan ta'an obbo Tuulii Baayyisaa, kanaan dura obbo Jawaar fa'as, abukaatoowwan isaaniis nama kophaatti hidhuun seeraan ala ta'uu ibsuun iyyachuu BBC'tti himaniiru. Manni Murtii iyyata isaanii dhaggeeffatee kophaatti hidhamuun sirrii miti jechuun, nama barbaadan waliin akka mana tokko keessatti hidhaman murteessee akka ture obbo Tuuliin himaniiru. Haata'u malee ajajni mana murtii kun sababa hin raawwatamneef Komishinii Poolisii Federaalaarraa dhagahuuf hara'tti beellamni kan qabame ta'uus, beellama har'aa dura ajajichi raaawwatamuu dubbatan. Beellama har'aa irrattis ajajni kun raawwatamuun gabaafameera jedhan. Haaluma kanaan Obbo Jawaar Mohaammadiifi Obbo Baqqalaa Garbaan kutaa tokko keessatti hidhamuu ibsan. Gama kaaniin dhaddachuma kanarratti mana tokko keessatti hidhamanii kan jiran Hamzaa Adaanaa (Hamzaa Booranaa) fi Shamsaddiin Xahaa ''manni itti cufamee qilleensa gahaa osoo hin argatiin oolu waan ta'eef, kun akka fooyya'uuf gaafatamee ture,'' jedhan. ''Nuti manni keenya nuu banamee qilleensa gahaa arganna, diida keessas ifa gahaa arganna. Haata'u malee kutaan Hamzaan fa'ifi Iskindir fa'aa keessa jiran cufaa waan ooluuf kun isaaniifis fooyya'uu qaba. Mirgi nuuf kenname isaaniifis kennamuu qaba,'' jechuun obbo Jawaar dubbachuu abuukaatoon kun himaniiru. ''Kuni garaagarummaa nama gidduutti uumuudha, kun immoo xiinsammuu isaaniirratti dhiibaa uuma,'' jechuun Jawaar fa'aa falmachuus ibsaniiru. ''Manni murtiis akkaataa barbaachisummaasaatti manni akka irraa banamu ajajeera,'' jedhan. Lammummaa Ameerikaa kan qabu Mishaa Adam, kana dura Manni Murtii Federaalaa sadarkaa tokkooffaa ramaddii Araadaa mirga wabii qarshii 10,000 eegeefii ture. Haata'u malee Abbaan Alangaa isaa bahuuf jedhu ol iyyannoon Mana Murtii Olaanaa Federaalaa ramaddii Lidataatti isa dhiyeesseeraa jedhu Obbo Tuuliin. Ammaas Manni Murtii mirga wabii isa duraa qarshii 20,000 kabajeefii turuullee dubbatan. Ammas Abbaan Alangaa ol iyyannoo irratti gaafatee Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa Murtee akka irratti kennu godhamee ture. ''Manni Murtii Waliigalaa Federaalaas ooltii isaa kaleessaan bitaaf mirga dhagahee, oliyyannoo Abbaa Alangaa kufaa godhee murtii duraa cimse,'' jedhu. Bu'uura murtee kanaan maatiin bakka inni itti hidhame mana barnootaa naannoo Inqulaal faabriikaa jedhamu yoo deeman, Miishaan achii fuudhamuu maatiitti himamees jedhu. Miishaa kan fudhate Komishinii Poolisii Oromiyaarraa qaama dhufe akka ta'eefi qorannoof fudhatamuun maatiitti himamuullee ibsaniiru. Godina Addaa Naannawaa Finfineetti Mana Murtii aanaa magaalaa Sulultaatti dhimmi namoota 24 kan galmee Daawwit Abdataa jala turaniis har'a ilaalamuu obbo Tuuliin himaniiru. Galmee kana jalatti Abbaan alangaa himata banuuf kana dura guyyaa 15 gaafatee guyyoota 15 keessatti himata waan hin banneef, Manni Murtii mirga wabii qarshii 20,000 eegeefii akka ture yaadachiisaniiru. Haata'u malee ajaja kanaan namoota 24 galmee kana jala jiran keessaa shan qofti mirgi isaanii eegamee bahaniiru jedhu. Abukaatoowwan maamiltootni isaanii yookiin osoo hin himatamiin ykn ammoo mirgi wabii isaanii osoo hin kabajamiin, seeraan ala hidhaa turuu irratti komii dhiyyeessuu dubbataniiru. Bu'uuruma kanaani guyyaa har'aatti manni amala sirreessaafi poolisiin deebii akka kennu bellamame jedhu. ''Haata'u malee Abbaan Alangaa gaaffii mirga wabiirratti oliyyannoo Mana Murtii Olaanaa Godina Addaa magaalaa Finfinneetti fudhatee, Manni Murtii otoo falmiin irratti hin godhamiin kallattiidhaan mirga wabii kenname kufa godheera.'' Galmee kanaafis Fulbaana 11, 2013'tti beellamni qabameera jedhan. Ajjeechaa Hacaaluu Hundeessaa booda mormiin magaalaa Finfinneefi Oromiyaa ture hookkaratti jijjiiramuun, lubbuun namoota 180'tti siqan yoo darbu qabeenyi guddaas barbadaa'eera. Poolisiin hookkara uumuufi kaaniin shakkuu ibsuun qondaalota siyaasaa, kanneen daanditti bahan, gaazexeessitootafi kaan 7,000 ol ta'an to'annoo jala oolcheera.


Haqa: Manni murtii gaaffii mirga wabii galmee Obbo Jawaarfaa irratti dhiyaate kuffise

Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaatti dhaddachi ramaddii Araadaa gaafii mirga wabii galmee qorannoo duraa Obbo Jawaar Mahaammad fa'i irratti dhiyaate kuffise. Abbaan alangaa ragaalee galmee qorannoo duraa dhaggeesifatee xummuruu isaatiin manni murtichaa yeroo abbaa alangaaf himata hundeessuf kennamuufi iyyatawwan shakkammtootni dhiyeessan irratti ajaja/murtee kennuf har'atti beellama qabatee ture. Beellama Hagayya 29 bara 2012 ooleen abbaan alangaa himata hundeessuuf garagalchi galmee qorannoo duraa erga isa qaqqabee booda guyyoota 15 keessatti himata akka hundeessu iyyatee kan ture yemmuu ta'u, abukaatoowwan immoo guyyaa qorannoon duraa itti xummuramee guyyoota 15 keessatti himata yaa hundeessu jechuun mormanii turan. Manni murtichaa dhaddacha har'a oolen abbaan alangaa shakkamtoota lakkoofsa tokkoffaa hanga 10ffaa jiran, Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Yaalamwarq Asaffaa, Geetuu Tarrafaa, Taamiraat Huseen, Bashir Huseen, Sabbooqaa Olqabaa, Kennee Duumechaa, Daawit Abdataafi Boggaalaa Dirribsaa irratti hanga Fuulbaana 08 bara 2013ti himata akka hundeessu murtee kenneera. Garagalchi galmee qorannoo duraas abbaa alangaafi abukaatoowwaniif Qaammee 02 hanga 05 bara 2012ti akka kennamuuf manni murtichaa ajajeera. Gama biraatiin galmee qorannoo duraa Obbo Jawaarfaa keessatti kan argaman shakkamtootni 11ffaa hanga 14ffaa, Hamzaa Adaana (Hamzaa Booranaa), Shamsaddin Xahaa, Boonaa Tibileefi Mallasaa Dirribsaa irratti abbaan alangaa ragaalee dhiyeessee waan hin dhaggeesifneef abbaan alangaa himata yoo qabaate guyyoota shan (5) keessatti akka dhiyeessu manni murtichaa ajajeera. Dhaddacha Hagayya 29 bara 2012 oolen shakkamtootniifi abukaatoowwan isaanii mirgi wabii akka eeggamuf mana murtichaatti iyyatanii turan. Keessattuu abukaatoowwan "wanti yakka raawwachuu isaanii agarsiisu iddoo hin jirretti shakkamtootni gara mana hidhaa deebi'uu hin qaban. Mirgi wabii eeggamuufii qaba," jechuun iyyatanii turan. Gama biraatin abbaan alangaa yakki namoota kunneen ittin shake kan waggoota 15 ol nama adabsiisu waan ta'ef mirgi wabii isaanii eeggamuu hin qabu jechuun mormee ture. Manni murtichaas dhaddacha har'a oolen iyyata mirga wabii shakkamtootniifi abukaatoowan dhiyeessan kuffisuun hanga Fulbaana 08 bara 2013ti hidhaa akka turan ajajeera. Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaatti dhaddachi ramaddii Araadaa dhaddacha yeroo darbeen oooleen kopha kophaatti hidhamuun Obbo Jawaar Mahaammad fi Obbo Baqqalaa Garbaa sirrii akka hin taane fi isaan lamaan akka wal argan akka taasifamu ajaja kennee ture. Haata'u malee, ajajni mana murtii kun akka hin raawwatamne shakkamtootniifi abukaatoowwan isaanii himaniiru. Obbo Jawaar Mahaammad, "poolisootni nu gargaaruu barbaadu garuu sababa dhiibbaa gara olii jiruun ajajicha raawwachuu hin dandeenye. Poolisiin ajajicha raawwachuuf deeggarsi mana murtii isaan barbaachisa," jechuun dubbatan. Bulchiinsa Hidhamtootaa Komishinii Poolisii Federaalaatti daayrektarri itti aantuun dhimma iddoo turtii shakkamtootaa Komaandar Yaneenash G/Igzaaber, "ajajicha daayrektara olaanaatu fudhate. Sababa itti hin raawwatamne hin beeku," jechuun dhaddacharratti dubbatan. Manni murtichaas Bulchiinsi Hidhamtootaa Komishinii Poolisii Federaalaafi qaamni dhimmichi ilaallatu haalduree tokko malee ajajicha akka raawwatan, akkasumas Komishiniin Poolisii Federaalaas raawwiisaa akka gabaasu ajajeera. Dhaddacha har'aa irratti galata dhiheessuu akka barbaadan fi mootummaaf ergaa akka qaban kan himan Obbo Jawaar Mahaammad abbootii seeraafi poolisii akka galateeffatan himan. Mirgi dubbachuu isaanii akka eeggameefi poolisootnis kunuunsa gaarii akka taasisaniif Obbo Jawaar himaniiru. "Haa ta'u malee, kunuunsi kun namoota bebbeekamoof qofa osoo hin taanee namoota hundaaf ta'uu qaba. Iddoo biraatti poolisootni uuffata seeraa uuffatan namoota ajjeessaa jiru," jechuun dubbatan. Kana malees "nuyi hidhamtoota siyaasaati. Hannee, ajjeesnee yookin saamnee miti kan asitti argamne. Kan hidhamne uummata Oromoof waan qabsoofneefi" kan jedhan Obbo Jawaar, ji'oota lamaan darbanitti namootni dhibbaan lakka'aman ajjeefamuufi kuma dhibbaa ol hidhamuu himan. Qaamoleen haqaas, haqni angawaa siyaasaafi dhaaba siyaasaatii ol akka ta'uuf akka hojjetan waamicha dhiyeessan. Gama biraatiin Obbo Baqqalaa Garbaan "turtii hanga ammaatiif mana murtii, abbootii alangaafi poolisiif kabaja qabna,' jedhan. "Namootni siyaasaa filamanii keeyyatawwan mirga wabii hin kennisiisnen himatamaa jiru," kan jedhan Obbo Baqqalaan, mootummaan dhaabbilee siyaasaa walin mari'achuu akka qabu himaniiru.


Ajaajaan poolisii magaalaa Buraayyuu sababa ajaja mana murtii hojiirra hin oolchineef to'atamanii akka dhiyaatan ajajame

Mishaa Cirrii mirgi wabii akka eegamu ajaja manni murtii dabarse hojiirra waan hin oolleef ajajaan Poolisii magaalaa Buraayyuu Poolisiin too'atamanii akka dhihaatan manni murtii ajaje. Lammummaa Ameerikaa kan qabu Mishaa Cirrii meeshaalee teeknolojii heeyyama telekoomiin alatti diriirsuufi hojiirra oolchuudhaan kan himatame. Abukaatoo isaanii Obbo Kadir Bulloo BBC'tti akka himanitti, guyyoota 15 dura manni murtii olaanaa federaalaa mormii abbaan alangaa fi abukaatonni dhiheessan erga dhagaheen booda Mishaa Cirrii wabii birrii kuma 20 tin akka lakkifamu ajajee ture. Haa ta'u malee poolisiin ajaja manni murtii kenne kana hojiirra oolchuu dhabuudhaan osoo gadi hin lakkifamne hafe. Manni murtii federaalaa dhadhacha Lidataa olmaa har'aatiin dhimma Mishaa Cirrii irratti poolisiin Federaalaa fi Poolisiin Oromiyaa maaliif ajaja mana murtii hojiirra akka hin oolchine gaafateera jedhan. Poolisii federaalaa bakka bu'uun dhadhacha irratti kan hirmaatan himatamaan kuni akka hin gadhiisne abbaa alangaa irraa ajajni waan nutti kennameef osoo hin gadhiisin hafne jechuun dubbatanii jedhan. Poolisiin Oromiyaa garuu dhadhacha har'aa irratti waamichi taasifamuufis osoo hin hirmaatin hafuus eeran Oboo Kadiir. Abbaan seeraas ajaja manni murtii kenne hojiirra oolchuu dhabuudhaafi waamicha taasifame irraa hafuu isaanitiif ajajaan poolisii Magaalaa Buraayyuu beellama itti aanuratti poolisiidhaan to'atamanii akka dhihaatan ajajuu himan. Manni murtichaa dhimmicha ilaaluuf Fuulbaana 13tti beellama kan qabe yoo ta'u, dhadhacha har'aa irrattis bakka bu'oonni Imbaasii Ameerikaa argamuu Obbo kadir Bulloo BBC'tti himaniiru.


Miidiyaa: Hojjettoonni fi gaazexeessitoonni ONN mana murtiitti dhiyaatan

Hojjettootni Oromia News Network (ONN) hoteela Kakuu Maammeetti osoo qophii ayyanaa waraabaa jiranii qaamolee nageenyaa mootummaan Dilbata Fulbaana 6 bara 2020 to'ataman gariin mana murtiitti dhiyaachuu hoji-gaggeessaan dhaabbatichaa Obbo Sorsaa Dabalaa BBC'tti himan. Ayyana bara haaraa Itoophiyaa sababeeffachuun qophii ayyaanaa waraabanii gara xumuratti erga dhiyaatanii booda to'annoo jala oolfamuu isaanii hoogganaa sagantichaa kan ta'ee fi hojii waraabbiirras kan ture gaazexeessaa Dassuu Duulaarraa bilbilaan dhagahuu himu Obbo Sorsaan. Gaazexessaa Dassuun to'annoo jala oolfamuu fi gara buufata Poolisii 'Sostanyaa' jedhamuutti geeffamaa akka jiran bilbilee akka itti hime dubbatu. Dhaabbatichi fuula Feesbuukii isaarratti gaazexessitootni isaa sadddeetii fi namootni biroon to'annoo jala ooluu barreesseera. Hojjettootni dhaabbatichaa Dassuu Duulaa, Eebisee Nagaash, Sabboontuu Ahamaan, Bahiluu Naccoo, Baayyisaa Jiruu, Getaachoo Alamaayyoo,  Biiniyaam, Sinboo Dajanee Xaafaa fi konkolaachisaan tokko akka keessatti argamanis beeksiseera. Obbo Sorsaan namoota kanaan dabalataan jaarsoliin qophii kanarratti affeeraman, weellistootni sirba aadaa sirban, akkasumas namni nyaata aadaa dhiyeessan hidhamuu himaniiru. Ergasii maatiin namoota hidhamanii gaafachuuf gara buufata poolisichaa dhaqanis wal arguu akka dhorkaman ONN fuula Facebook isaarratti barreesseera. Hanga Sambata dhufuutti maatiin akka hin dubbisne dhorkamuu kan himan Obbo Sorsaan, mana murtiitti kan dhiyaatan jiraachuu dubbatan. Haa ta'u malee wayita poolisiin mana murtiitti isaan dhiyeessu hin hordofne jedhu. Gaazexeessituu ONN tokko dabalatee namootni biroo gaafas waliin qabaman shan gadi dhiifamaniiru. Qabiyyeen sagantaa waraabamuu aadaa fi bara haaraa kan ilaallatuu fi siyaasa kan of keessaa hin qabne akka ta'u mari'atamee qophii siyaasarraa bilisa ta'e waraabaa akka turan Obbo Sorsaan himaniiru. ''Namootni qophii kanarrattillee waamaman jaarsolii fi sirbitoota aadaa nama lama malee kan biraan hin waaamamne.'' Dhaabbati isaanii hanga ammaatti sababa maaliin hojjettootni isaa akka to'ataman kan hin beekne ta'uufi hanga ammaatti qaama kamuu akka hin gaafanne himaniiru. Namoota hidhaman keessa tokko intala qondaala ol-aanaa Kongirasii Federaalawaa Oromoo (KFO) Obbo Dajanee Xaafaa, Simboo Dajaneeti. Obboo Dajaneen ammo ajjeechaa weellisaa Haachaaluu hordofuun qondaaltota paartilee siaayaasaa hidhamanii  dhimmisaanii mana murtiitti ilaalama jiru keessaati. Haatii Simboo Aadde Assallafach Mulaatuu intalli isaanii qabamtee hidhamu mirkaneessaniiru. Simboon gulaaltuu ONN akka taate kan himan Aadde Assallafach, ''ABO wajjiin gurmaa'uun jeequmsa kakaasuuf qophaa'aa jirtu,'' jechuun qabanii Dilbata Maa'ikalaawwitti hidhuu fi sana boodas mana murtiitti dhiyeessuu dubbatan. ONN  midiyaa itti gaafatamummaan isaa dhunfaa murtaa'e (PLC) akka ta'e kaasuun, paartii ABO waliin hidhata qabaachuu isaa waakkatan hoji gaggeessaan ONN damee Finfinnee Obbo Sorsaa Dabalee. Ji'a lama dura ajjeefamuu falmaa mirgaa Art. Haacaaluu Hundeessaa hordofee wayita OMN saatalaayitiirraa ugguuramu waliin ugguramee kan ture ONN, dogoggoraan uugguramtan jedhamuun qilleensarratti akka deebi'an Obbo Sorsaan himaniiru. Hojii isaaniirratti sana duras ta'e san booda akeekkachifni isaan qaqqabe akka hin jirres dubbataniiru.


Weerara Covid-19: Ayyaanni Damaraa, Masqalaa akkamiin kabajama?

Manni Kiristaanaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa Ayyaanni Damaraa kan Ayyaana Masqalaa bara 2013 osoo sirnaaleen amantii keessaa hin hafin akka kabajamu ibsite. Ayyaanni Damaraa yookiin gubaa Masqalaa Sambata dhufu ALI Fulbaana 16, 2013 magaalaa Finfinneefi guutuu biyyaatti kabajama. Miseensi koree Ayyaana Damaraa Masqalaa bataskaanattii kan ta'an Maggaabee Salaam Salamoon Tolchaa, Finfinnetti hordoftoonni amantichaa hedduun ayyaanicharratti bakki argamanii itti kabajan, addabaabayiin Masqalaa, ijaarsarra ta'uusaatiin wantoonni hafan akka jiran ibsaniiru. Ta'us, ayyaanni UNESCO'tti galmaa'e, turistoota hedduu hawwatuufi kumaatamni irratti hirmaatan kuni barana [2013]sababoota garaa garaan namoonni akka durii baay'atanii akka hin kabajamne akka taasifamu ibsameera. Hordoftoonni amantichaa ayyaanicha kabajan hamma ta'een hir'atuusaanii kan ibsan Maggaabee Salaam; bakkichi ijaarsarra jiraachuusaatiifi meeshaaleen ijaarsaa bakkichatti argamuusaanii akkasumas weerarri koronaavaayirasii sababa ijoo ta'uusaanii himaniiru. Fulbaana 16'tti hordoftoonni amantichaa fi namoonni ayyaanicha kabajan 5,000 kan hin caalleefi waraqaan seensaa 3,000-5,000 akka maxxanfaman BBC'tti himaniiru. Bataskaanattiin qaamolee nageenyaa waliin ta'uun keessumoota kabajaa akkasumas hordoftoota amantichaa, faarfattoota fi kaaniif baajii akka qopheessitu mirkaneessiteetti. Mana Kiristaanaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaatti hogganaa qajeelcha lallaba wangeelaa kan ta'an Maggaabee Salaam, ayyaana Masqalaa bara 2013 kabajuuf wantoonni rakkoo ta'an sadi jechuun himu. Inni duraa fi ijoon weerara koronaavaayirasii yoo ta'u, kanarraa kan ka'e hordoftoonni amantichaa fageenyasaanii eeggachuun ayyaanicha kabajuu akka danda'an dubbataniiru. Inni lammaffaan ammoo dhimma nageenyaati; qamooleen nageenya mootummaa ayyaanichi rakkoo tokko malee akka kabajamuuf koree ayyaanaa Bataskaanittii waliin akka hojjatan ibsaniiru. Sadaffaan ammo addabaabayiin Masqalaa ijaarsarra jiraachuusaa yaadachiisuun; lakkoofsa namoota ayyaanicharratti argamanitu hir'ata malee sirnaalee amantichaa osoo hin hir'atanii akka kabajamu BBC'f mirkaneessaniiru. Akkuma kana duraa abootiin amantaa, Paatiriyaarkii dabalatee kabaja ayyaanichaarratti ni argamu jedhaniiru. Weerara Covid-19 ilaalchisee ergaawwan Ministeerri Fayyaa kenne hojiirra akka oolan kan himan Maggaabee Salaam; maaskii godhachuu akkasumas fageenya eeggachuun hojiirra akka oolfaman eeraniiru. Asiin dura abbootiin amantaa, Kantiibaa I/Aantuu magaalaa Finfinnee Aadde Adaanach Abeebee fi qaamolee nageenyaa waliin ta'uun addabaabayii Masqalaatti daawwannaa taasisuusaniiru. Kanaanis, keessummoonni eessa biraan akka keessummeeffaman, faarfattoonni eessa biraan akka faarfatan akkasumas damaraan akkamitti akka taasifamurratti qorannoon taasifamuusaa ibsaniiru. Kabajni ayyaana Masqalaa UNSECO'tti kan galmaa'e koonfiraansii Aazarbaajiyaanitti taasifameen. Sababa weerara koronaavaayirasiin lakkoofsi namoota vaayirasichaan Itoophiyaatti qabamaniifi qorannoon mirkanaa'e kuma 70,000'tti kan dhihaate yoo ta'u 1,000 ol lubbuu dhabaniiru.