Ajaja qoqqobbii US booda TPLF fi naannoon Amaaraa maal jedhan?

Pireezdantiin US Joo Baayidan Jimaata darbe qaamolee waraana Tigraay keessatti dhiittaa mirgoota namoomaa raawwataniiru jedhan irratti qoqqobbii kaa'uuf kan isaan dandeessisu sanada ajaja pireezdantummaa mallatteessaniiru. Qoqqobbiin kun qaamolee mootummaa Itoophiyaa, mootummaa Ertiraa, mootummaa naannoo Amaaraa fi TPLF keessaa waraana keessatti hirmaachuun lammiilee dararaniiru jedhaman kan ilaallatu ta'uu himan. Ajaji qoqqobbii kun namoota waraanichi akka babal'atu haala mijeessan, deeggarsa namoomaa kanneen ugguran, dhukaasi fi waraanni akka hin dhaabbanne kanneen godhan irratti kan xiyyeeffatuudha. Qaamoleen waraanicha keessatti hirmaatan dhukaasa dhaabuuf tarkaanfii hatattamaa kan fudhatan yoo ta'e Ameerikaan qoqqobbii kaa'uuf yaadde tursiisuuf qophii ta'uu Ministeerri Dhimma Alaa biyyattii ibseera. Pireezdantiin US Joo Baayidan sanada ajaja qoqqobbii kana kan mallatteessaniif qaamoleen wal waraanaa jiran dhukaasa dhaabanii taa'anii karaa nagaan akka mari'atan dhiibbaa uumuufi. Haata'u malee ajaja Baayidan hordofee Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahmad, imaammati US Itoophiyaarratti qabdu mirga namoomaaf quuqamuurra kan darbeedha jedhan. Mootummaan naannoo Amaaraa qoqqobbii kaa'amuuf jedhame keessatti naannoon biyya tokkoo eeramuun isa gaddisiisuu hime. Ministirri Muummee Abiy Ahmad xalayaa pireezdant Baayidaniif barreessan keessatti dhimma Itoophiyaarratti imaammati US kan hin eegamne ta'uu fi mirga dhala namaaf quuqamuu bira kan ce'eedha jedhan. TPLF naannolee Amaaraa fi Affaar keessatti miidhaa lammiileerraan ga'e kaasuun, hawaasi idil-addunyaa TPLF addatti gaafatamaa gochuu dhiisuun hanqina Itoophiyaa qofa dubbachuun sirrii miti jedhan. Mootummaan naannoo Amaaraa gamasaan, ''uummanni Amaaraa weerartuu alaa dhufe ofirraa qolataara malee darbee nama hin tuqne,'' jechuu Rooyitars gabaaseera. Mootummaan naannochaa qorannoo mootummaan Ameerikaa gaggeessu akka tumsu ibseera. TPLF ammoo ibsa baase keessatti, bulchiinsi Joo Baayidan walitti bu'iinsaa fi rakkoo nageenyaa Itoophiyaarratti hordoffii walirraa hin citnee fi tarkaanfii fudhachuuf dhimmamuun yaada deeggaramu ta'uu ibse. TPLF waliigaltee dhukaasa dhaabuu keessatti Ameerikaan waahillan ishee biroo waliin ta'uun haasaa jaarsummaa akka gaggeessitu gaafateera. Dhalattoota Tigraay fi kutaalee biyyattii biroo irratti haleellaa raawwatame qorachuun qaama gaafatamu seeraaf dhiyeessuuf hojjechuu keessatti Ameerikaa akka tumsu ibseera TPLF. Mootummaa Itoophiyaa deeggaruun waraana Tigraay keessatti hirmaate jedhamuun kan himatamu mootummaan Eertiraa garuu hanga yoonaa dhimma kanarratti homaa hin jenne.


Waraana Tigraay: Loltoonni Tigraay Daseetti manarra deemanii sakatta’aa jiru – jiraataa

Humnootiin Tigraay magaalaa Walloo Kibbaa kan taate Daseetti manaa manarra deemanii meeshaa waraanaa sakattaa'aa jiraachuu jiraataan tokko BBCtti hime. Addi Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (TPLF) Sambata darbe magaalaa baayyee barbaachiftuudha jedhamte Dasee akka to'ate himeera. Mootummaan Federaalaa garuu olola jechuun magaalattiin ammallee akka harka isaa jirutti ibse ture. Jiraataan kun akka jedhutti taanaan, magaalattiin baayyee cal jettee jirti. ''Bakkeewwan qarqara magalaa Daseetti argaman keessa lolli akka jiru oduun jira garuu sagalee qawwee dhukaafamuu akka hin dhageenye'' dabaluun hima jiraataan kun. Magaalattii keessatti manneen daldalaa cufamaniiru, ibsaan ykn bishaan hin jiru jechuun dubbata jiraataan kun. Toorri bilbilaas addaan citeera, garuu jiraattonni magaalattii tokko tokko gara lafa ol ka'aa ta'e deemanii bilbilaa akka jiran hima. Yeroo manaa manarra deemanii sakatta'anitti, loltoonni Tigraay maneen sakatta'an keessa loltoonni mootummaa jiru yoo ta'eef ni gaafatus jedheera. Magaalattiin barbaachiftu ta'usheerraa kan ka'e lolli magaalattii qabachuuf waraanni humnoota mootummaafi finciltoota TPLF gidduutti taasifame hamaa ta'uun isaa gaafamaa ture. Magaalaa Finfinneerraa fageenya kiiloomeetira 385 irratti kan argamtu magaalli Dasee, magaalota gurguddoo naannoo Amaaraa keesatti argaman keessaa tokko yoo taatu, magaalaa guddoo Walloo Kibbaati. Waraanni Tigraay keessatti jalqabe erga gara naannolee Amaaraafi Affaaritti babal'ateen booda namoonni sababa lola kanaatiin qe'eerraa Kaaba walloorraa buqqa'an kumaan lakkaa'aman Dasee keessatti dahatanii jiru ture. Waraanni torban lama durarraa kaasee deebiyee hammaate kun naannolee Amaaraafi Affaar keessatti gaggeeffamaa kan jiru yoo ta'u, keessumaa ammoo naannoo Amaaraa Kibba Walloo keessatti waraanni cimaa gaggeeffamaa jira. Magaalaan aseefi gidu-gala industirii kan taate magaalli Kombolchaa harka finciltootaa galuun isaanii yeroo himametti manni maree naannoo Amaaraafi ministirri muummee Abiy Ahmad namni danda'u martinuu meeshaa qabu qabatee gara adda waraanaatti akka duuluuf waamicha dhiyeessaniiru. Godinaalee Kaabaafi Kibba Walloo bakkeewwan hedduu naannoo Amaaraa finciltootaan to'atamanii jiranitti, "Dhaabbanni mootummaa kamiyyu hojii idilee dhaabuun baajata isaa dabalatee wanta hundumaa duula jiraachuufi jiraachuu dhabuu nu mudateef akka tumsu," jechuun murteesseera. Dursaan US Isteet Dippaartiment Antoonii Bilinkan gama isaatiin, gabaasaaleen humnoonni TPLF magaalota Daseefi Kombolchaa qabachuu isaanii ilaalchisuun ba'an akka isaan yaaddesseefi kun ammoo rakkoo namoomaa Kaaba Itoophiyaa jiru daran hammeessuu anda'a jechuun yaaddoo qaban ibseera. Bilinkan itti dabaluun, qaamoleen hundinuu waraana dhaabanii haal-duree tokko malee dhukaasa dhaabuuf akka mariyataniif gaaffii dhiyaatus, aanga'aa humnoonni finciltootaa kan ta'e Jeneraal Tsadiqaan mariin akka hin jiraanneefi duula jalqabaniin akka itti fufan dubbachuun isaanii dhaga'ameera. Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa Itoophiyaa har'a miidiyaalee biyya keessaaf akka ibsanitti, humnoonni TPLF dargaggoota 100 ol ta'an Kombolchaa keessatti ajjeesuu himeera. Kana ilaalchisee qaama walabaa ykn finciltootarraa wanti dhaga'ame hin jiru. Waraanni Roobii dhufu waggaa tokko guutuuf deemu kun Tigraay keessatti jalqabee gara naannolee Amaaraafi Affaaritti erga babal'atee ji'oonni lakkaa'amaniiru.

ABBUT (Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraay)


Mootummoonni naannolee Amaaraa fi Affaar uummanni finciltoota TPLF akka 'qolatu' gaafatan

Mootummaan naannoo Affaar dargaggoonni hidhatanii finciltoota TPLF akka qolatan gaafate jechuun maddi oduu AFP'n gabaase. Pirezidaantiin mootummaa naannoo Affaar Awwol Arbaa, ''Uummanni Affaar hundinuu waan danda'een dacheesaa eeggachuu qaba. Rasaasaanis ta'e dullaadhaan akkasumas dhagaadhaanis yoo ta'e diina ofirraa qolachuuq aba,'' jedhan jechuun gabaase AFP'n. "Meeshaan waraanaa kamiyyuu gadi nu hin qabu. Waraana kana humna qabnu fayyadamuun irra ni aanna.'' Mootummaan naannoo Amaaraas garee finciltoota TPLF qolachuuf hunduu akka duuluu qabu dhaameera. Gareen TPLF handaara daangaa Tigraay fi Affaaritti siquun haleellaa raawwachuu eegaluunsaanii bal'inaan gabaafamaa jira. Hoogganaan Ittisa Balaa Tasaa naannoo Affaar sababa walitti bu'iinsaa kanaan namoonni kuma 70 caalan qe'eerraa buqqa'aniiru jechuun torbee darbe BBC'tti himanii turan. AFP'n ammoo qondaalli namootni nagaa 20 caalan ajjeefamuu qondaala mootummaa tokko irraa dhagahe jechuun gabaasee ture. Dubbi himaan TPLF Geetaachoo Raddaa oppireeshiniin naannoo Affaar keessatti gaggeessaa jiran, humna addaa naannoo Oromiyaa mootummaaf lolaa jiru irratti kan xiyyeeffatee fi garee kana qofarratti kan daangeffameedha jedhan. Pirezidaantiin naannoo Affaar garuu dubbiin kun soba jechuun dubbataniiru. "Namoonni tokko tokko sababa nuti humna addaa Oromiyaaf da'oo taaneef akka Affaar weeraran himu. Kun garuu dhugaarraa kan fagaatedha. Gareen kun humnaan Itoophiyaarraa nu fottoqsuu barbaadu,'' jedhan. Oduu walfakkaatuun ammoo, pirezidaantiin naannoo Amaaraa ummanni meeshaa isaa qabatee humnootii TPLF akka ''qolatuuf'' waamicha taasisaniiru. Pirezidaantichi TV naannichaarratti dhiyaachuun waamicha taasisaniin, ''namoonni mootummaanis ta'e dhunfaan meeshaa hidhatan hundi duulichatti haa makamu,'' jechuun ergaa dabarsan. Pirezidaantiin naannichaa Aganyahu Tashaagar, ''haala diina nurratti hiriireetiin humnaa hedduun kan hiriirsinuufi loojistikii kan barbaachisuudha,'' jedhan. Akkasumas paartilee siyaasaa filannoo biyyaaleessaa marsaa jahaffaan teessuma argatan keessaa tokko kan ta'e Warraaqsi Biyyaaleessa Amaaraa (ABIN) waamicha naannoo Amaaraatiin dabarfame simadheera jedheera. Paartichis, ''…ummata keenya diinummaan farrajame baraaruuf waamicha waraanaaf naannichi taasise onnee guutuun kan simannuu fi fiixaan bahiinsa isaatiifis yaalii olaanaa gahee keenyaa kan raawwannu ta'u ibsaa, motummaan naannichaa rakkoolee bulchiinsaa darbee darbee mul'atan hiikuun gahee hoggansa isaa haala barbaadamuun akka bahu ni eegna,'' jechuun ibsan kaleessa baaseen himeera. Kaleessaafi isaan dura bakkeewwan garaa garaatti hiriirri deegarsaa gaggeeffameera. Korporeshiniin Miidiyaa Amaaraa akka gabaaseetti, Aanaa Godor Ziriyaatti, Magaalaa daanshaa, Gondariif Anjibiraatti hiriirriiwwan raayyaa ittisa biyyaa deeggaraniifi kan TPLF balaaleeffatan gaggeeffamaniiru. Akkasumas Naannoo Affaar magaaloota Samaraa, Logiiyaa, Asaayitaa fi Aba'aalaatti hiriirri deeggarsa raayyaa ittisa biyyaa gaggeeffamu tajaajilli Oduu Itoophiyaa gabaaseera. Hiriira Samaraa -Loogiyaatti gaggeeffame irratti saboonni Tigree hirmaachusaanii tajaajjilichi gabaaseera. Guyyootaan duras Magaalaa Finfinneetti ummanni hedduun bahuun hiriira walfakkaataa gaggeessuun isaa ni yaadatama. Waraanni mootummaafi humnootii TPLF jidduutti baatiiwwan saddeettan darbaniif gaggeeffamaa ture naannoo Tigraay irra darbuun gara naannoolee biraatti babal'ataa jira. Akka UN jedhuutti, sababii waraana kanaatiin namoonni kumaatamaan lakkaa'aman ajeeffamanii miliyoonaan kan lakkaa'aman ammoo beelaaf saaxilamaniiru. Mootummaan federaalaa labsii dhukaasa dhaabuu gam-tokkoo labsuun naannoo Tigraay gadhiisee bahu hordofees finciltoonni TPLF eddoowwan naannichaa baayyee deebiisanii to'achuu danda'aniiru.


Waraana Tigiraay: 'Hanga haal-dureen keenya guutamutti Affaariifi Amaaraa keessaa hinbaanu' - Geetaachoo Raddaa

Dubbii himaan TPLF Geetaachoo Raddaa raayyaa ittisa biyyaa fi kaan TPLF lolan hanga magaalaa Finfinneettis tahu hordofuun akka waraanaa itti fufan BBCtti himan. Kaayyoon waraana isaanii mootummaan federaalaa akka deeggarsi namumaa hin dhiyaanne fi qunnamtii naannoo Tigiraay irraa kute haga deebisutti akka itti fufan dubbatan. Gareen paarlaamaa Itoophiyaan galmee shororkeessaa ka'ame TPLF baatiiwwan sagal darbaniif humnoota mootummaa Itoophiyaa lolaa jiru. Mootummaan Itoophiyaa humnootni TPLF deeggarsa gara naannoo Tigiraayitti ergamaa ture Affaar keessatti hulaa cufuun akka barbaadeessanii fi danqaa tahaa akka turan hima. Raayyaan Ittisa biyyaa fi humnootni addaa naannolee waliin tahuun humnoota TPLF mootummaan ''shororkeessitoota'' jedhe waraanaa jiru. Haa tahu malee Geetaachoon haala waraanichaa yoo himu, ''milishoota osoo leenjii gahaa hin argatiin guutummaa kutaa biyyattiirraa dhufan gara irraa dhufanitti deebisuu dandeenyeerra,'' jedhan. ''Nuti daangaa keenya harka caalu deebifannee jirra; humnoota Amaaraa lafa baballifachuuf bobba'an, humnoota Ertiraa hanga tokko, akkasumas humna raayyaa ittisa biyyaa idilee Tigraay keessaa baafnee jirra.'' Erga waraanno naannoo Kaaba biyyattii Tigiraay keessatti ji'a Sadaasaa keessa eegaleen as naannoo Tigiraay keessaa tajaajilli ibsaa, interneetii fi bilbilaa yeroo adda addaatti dhabamuun odeeffannoo argachuufillee rakkoo tahee ture. Bu'uuraalee misoomaa naannoo Tigiraay keessaa humnootni TPLF akka barbadeessan mootummaan Itoophiyaa himaa ture. Deebisee suphuufis Birrii gara biliyoona 100 tahu baasii gochuu himeera. Kun baasii waraanaaf bahe akka hin dabalanne ibsuun. Humnoonni Tigraay dhukaasa dhaabuu dura akka haal - dureetti kanneen kaa'an keessaa tokko tajaajiloonni bu'uuraa Tigraayitti adda citan akka banaman kan jedhudha. Mootummaan Itoophiyaa gar-tokkeen dhukaasa dhaabuu erga labsee gochaa TPLF akka balaaleffatanii fi dhukaasa dhaabaniif dhiibbaa akka godhaniif hawwaasa idil adunyaaf waamicha godhee ture. Geetaachoo Raddaa garuu ammas ''haalduree barbaachisu kaa'uudhaan hanga karri Tigraayitti cufamee jirutti dhiibbaa goonu ittuma fufna,'' jedhan. Waraanni kun gara naannolee ollaa akka Affaariifi Amaaraatti babal'ateera. Humnootni TPLF tibbana naannoo Amaaraa keessaa akka Waldiyaa fi Laalibelaa qabachuu himaniiru. BBC'n waraana akkasii aggeessaa osoo jirtani akkamiin karri cufame akka banamu eegdu jedhee gaaffii dhihesseef ''wanta nuti hojjechaa jirru humna waraanuu diinaa dadhabsiisuudha. ''Yoo humni Abiy Ahmadiifi humnoonni Amaaraa lafa baballiffataa jiran gidiraa hin dubbatamne ummata keenyarraan gahuu itti fufu ta'e, hanga akka sagaleen qawwee isaanii dhaga'amuu hin dandeenye mirkaneeffannuutti deemna,'' jechuun deebisan. ''Karaan akka sagaleen qawwee isaanii itti hin dhaga'amne gochuu dandeenyu ammoo bakka isaan gahanitti duukaa bu'uudhaan waan gochuun barbaachisu gochuudhaan. ''Kanaaf, gara Amaara deemanis, gara Affaar deemanis ykn ammoo gara Finfinnees ta'e eessayyu deeman'' himan. Waraana qaamolee lamaan gidduutti deemaa jiru baqachuun uummanni hedduun bakkeewan adda addaa Kaaba Walloo irraa gara magaalaa Daseetti galaa akka jiran kantiibaan magaalitti BBCtti himaniiru. Waraanni kun eessatti dhaabbata kan jedhu ammatti ifa miti. Mootummaan Itoophiyaa garuu ibsa karaa Waajjira Ministera Muummee baaseen ''hanga TPLF galmee seenaa irraa haqamutti,'' tarkaanfiin akka irratti fudhatamu ibse. Geetaachoo Raddaa waraanichi ''hanga Abiy abjuu isaa hojiirra oolchuuf yaaduu hin dhiifnetti bakka deemamu mara ni deemna. ''Ertiraan ammallee nageenya ummata keenyaa balaarra buusaa jira waan ta'eef hanga deemamuun barbachisutti deemnee akka Abiy deebiyee ummata keenyaaf yaaddoo ta'uu hin dandeenye mirkaneessinutti hojjenna,'' jedhan. Mootummaan Itoophiyaa qondaalota TPLF hedduu humnaan mootummaa aangoo irraa fonqolchuuf hojjechaa jiran jechuun himateera. Geetaachoon mootummaa humnaan jijjiiruun kaayyoo keessanii jedhamee gaafatamee ''dhugaa dubbachuuf kun qaama karoora keenyaa miti garuu, adeemsa nuti kaayyoo keenya galmaan ga'achuuf taasifnu keessa Abiy kaafamannaan sun dhimma ummataati,'' jedhan. Akkuma lolli kun baballataa jiruun akka UN jedhutti naannolee Amaaraafi Affaar keessaa namoonni kuma 250 ol buqqa'aniiru. UN kanarraan ka'uun TPLF akka lola dhaabuuf gaafateera. Geetaachoon kana yoo deebisu ''nuti hawaasni addunyaa naannolee Amaaraafi Affaar bakka humnoonni keenya jiran dhufanii gargaarsa namoomaa akka taasisan waamicha taasifneerra. ''Fedhii ummata Amaaraatiif waliin hojjechaa jirra. Caasaa bulchiinsa isaanii hin diigne,'' jedhan. Mootummaan Itoophiyaa raayyaan ittisa biyyaa fi humnootni addaa naannolee humnoota TPLF irratti ''tarkaanfii isa dhumaaf keessa deebii hin qabne'' akka fudhatan kallattii kaa'uu ibseera. Mootummaan Itoophiyaa humnootni TPLF biyya diigquuf hojjechaa jiru jechuun himata. TPLF humna biraa mootummaan Itoophiyaa ''shororkeessaa'' ittiin jedhe WBO waliinis wal deeggaruun hojjechuuf waliigaluu ibseera. Erga ji'a Sadaasaa keessa waraanni naannoo Tigiraayitti jalqabee as uummatni miliyoonaan lakkaa'amu qe'ee isaarraa buqqa'ee kumaatamnis waraanicha gidduutti lubbuu dhabaniiru.


Lola Tigraay: Itoophiyaan hawaasni addunyaa 'yakkawwan' TPLF itti-fufee raawwachaa jiru osoo arguu callisuun naaf gaaffiidha jette

Mootummaan Itoophiyaa osoo Addi Bilisa Baasaa Ummata Tigiraay (TPLF) 'yakkawwan' gara garaa itti-fufee raawwachaa jiruu argee callisuu filachuun hawaasa addunyaa gaaffii natti ta'aa jira jedhe. Waraana Tigiraayii fi dhimmoota yeroo biroorratti ibsa miidiyaaleef Roobii kenniteen, pirees sekireetaariin Waajira Ministeera Muummee Biillenee Siyyuum, qooda mootummaan Federaalaa murtee dhukaasa dhaabuu gam-tokkee fudhate, gareen TPLF ammoo 'yakkawwan' gara garaa raawwachuurra darbee naannolee Amaaraa fi Affaar keessatti yeroo dubbii hammeessaa jiru kana callisuun hawaasa addunyaa baay'ee rifaasisaadha jette. Akka Biilleneen jettutti, mootummaan Federaalaa gargaarsi namoomaa akka uummata Tigraay qaqqabuuf, akkasumas waqtii rooba gannaa kana keessa akka ummanni naannichaa qotataniif jecha murtoo dhukaasa dhaabuu gam-tokkee fudhate. Haata'u malee,  gareen TPLF dhukaasa dhaabuu diduun ummata naannoo Tigraay caalaa rakkoof akka saaxilaman gochuu dubbatti. "Carraa kana [murtee dhukaasa dhaabuu gam-tokkee mootummaa Federaalaa] fayyadamuun qonnaan bultoota Tigraay, akkasumas namoota gargaarsi namoomaa barbaachisu deegaruu dhiisanii,  akka keessa dhokachuuf tolutti namoota nagaa kakaasuufi uummata Amaaraafi Tigraay keessa jiran irratti ammoo miidhaa geessisuu filatan," jetti Biilleneen. Humnoonni TPLF, kan mootummaan shororkeessitoota jedhee labsee garuu labsiin dhukaasa dhaabuu labsame injifatamuu humnoota mootummaa Federaalaa dhoksuuf jechuun, dhukaasa dhaabuuf haal-dureewwan guutamuu qabu jedhan tarreessuun ni yaadatama. Haal-dureewwan kunniin keessaa lafti naannoo Tigraay humnoota naannoo Amaaraan fudhatame akka deebi'u, humnoonni Eertiraas naannichaa akka bahan kan gaafatutu keessatti argama. Raayyaan Ittisa Biyyaa labsii dhukaasa dhaabuu mootummaa fudhatee naannichaa bahus, humnoonni TPLF lafa humnoonni naannoo Amaaraa na jalaa to'atan jedhuu fi naannoon Amaaraa ammoo lafakoo durii seera malee fudhatame jedhu dabalatee bakka kaanittis waraanni gaggeeffamaa jira. Jireenyi qote-bultoota naannoo Amaaraafi horsiise-bulaa naannoo Affaar yeroo garee TPLF kan daran dubbii hammeessuu filateen boora'aa jiru hawaasni addunyaa callisuu filachuun gaaffiidha jetti Biilleneen ibsa Roobii kennite kanaan. Ibsa kana irratti komii hawaasa addunyaarra mootummaan Itoophiyaa qabu Biilleneen kaafte biraan, TPLF daa'imman loltummaaf fayyadamuun isaa ragaan osoo jiruu balaaleffachuu dhiisuu isaati. Hanga gaafa Waxabajji 29, 2021 dhukaasa dhaabuu gam-tokkee labsuutti mootummaan Federaalaa gargaarsa namoomaa marsaa sadiin namoota miliyoona 4.5 oliif akka rabsee ture himuun, xaa'oon kuntaalli kuma 580 ol waliigaltee dhukaasa dhaabuu dura qonnaan bultootaaf rabsamuu yaadatteetti Biilleneen. Murtee taasifame hordofuun loltoonni Federaalaa yeroo Mqalee keessaa ba'anittis qamadiin kuntaallu kuma 400 oliif zayitiin nyaataa liitiriin miliyoona 2.5 rabsamuuf kuusaa keessa tureera. Kana malees, zayitiin boba'aa liitira miliyoona 14 kuusaa keessa turuu ibsiteetti Biilleneen. Gargaarsa nyaataa namoota gargaarsi barbaachisuuf naannoo Tigraay keessatti kuufamee jiru garuu TPLF tooftaa ittiin loltoota qacarachuuf akka oolfachaa jiru gabaasni ni agarsiisu jette. Kanamalees, akka isheen jettutti taanaan, gargaarsi namoomaa gara naannichaa geeffamuuf karaarra jirus garee kanaan karaatti danqamuun warra gargaarsi barbaachisuuf qaqqabsiisuu rakkisaadha. Waraanaa mootummaa Federaalaafi humnootii TPLF gidduutti Sadaasa 4, 2020 jalqabe ji'a sagal guutaa jiru lubbuun kumaatamaan lakkaa'amu akka darbuufi lammileen miliyoonaan lakkaa'aman akka gargaarsa namoomaa eeggatan taasiseera.


'Carraa dhumaa tokko qabna, nagaa buusuuf marii biyyaalessaa qofa' - Leencoo Lataa

Furmaanni rakkoo siyaasa Itoophiyaa qaamoleen siyaasaa gadi taa'anii mari'achuun, akkamiin walii wajjin  jiraanna kan jedhu irratti wal tahinsa irra gahuu qofa jedhan namni siyaasaa Leencoo Lataa. Itoophiyaan erga MM Abiy Ahimad bara 2018 gara aangootti dhufanii jijjiirama siyaasaa keessa galtus, nageenyi biyyattii walitti fufinsaan boora'uu fi hanga waraana Tigiraayitti galamuun goolama siyaasaa guddaa fideera. Garaagarummaa ilaalcha siyaasaa uumame irraa ka'uun gara waraanaatti kan galame kan naannoo Tigiraay qofa osoo hin taane, walitti bu'insi saboota gidduutti darbee darbee mudatu rakkoo biraa taheera. Namni siyaasaa gameessi Obbo Leencoo Lataa biyyattii tasgabbeessuuf marii biyyaalessaa gaggeessuutu furmaata jedhan. ''Gadi taa'anii Itoophiyaa akkamii yoo taate hundi keenya keessa jiraachuu dandeenya? Mirgi sabootaa akkamiin hojiirra oola? kan jedhu irratti mari'achuu barbaachisa,'' jechuun BBCtti himan. ''Rakkoo waggoota 50f walitti qabamaa ture irratti mari'achuu qabu. Carraa dhumaa kana qabna. Wal mari'annee biyya akkamii keessa jiraachuu qabna kan jedhu irratti wal tahuu qabna. Gariin waa kennee gariin waa fudhatee.. haga ammaa garuu kaniin jedhe fudhadhuu malee sirni Itoophiyaa wal mariidhaan ijaaramee hin beeku.'' Lolli Tigiraay keessatti humnoota TPLF fi mootummaa federaalaa gidduutti erga banamee amma ji'oota saddeet lakkoofsiseera. Garuu ammayyuu furmaata waaraa osoo hin argatiin turuun lubbuun kumaatamaan tilmaamamu darbuun miliyoonotaan uummanni qe'ee isaa irraa buqqa'uun, beelaafi darara garaagaraaf saaxilamaa akka jiru dhaabbileen deeggarsa namoomaa adda addaa himaa turan. Obbo Leencoon qaamoleen lamaan maaliif wal dhaban? Akkamiinis gara furmaatatti dhufuu danda'u kan jedhu gaafatamanii, ''jaratu himachuu qabu. Maal irratti akka wal dhaban himachuu qabu. Wal dhabbiin Itoophiyaa keessa garuu Itoophiyaan biyya akkamiiti kan jedhu irratti, hundi inni qawwee qabus isa hin qabnes wal dhabbiin jira,'' jedhan. ''Itoophiyaan biyya afaan tokkicha dubbatudha kan jedhantu jira. Lakkii, biyya sabaa fi sablammiin keessa jiraatudha kan jedhutu jira. Lakkii, inumaayyuu as keessaa baanee biyya walaba taate ijaarranna kan jedhutu jira,'' jedhan Obbo Leencoon. Mootummaan federaalaa qaama shororkeessaa jedhee farraje TPLF walin lolatti jira. Gariin dhukaasa dhaabuu labsus waraanichi naannoo Affaar keessatti ce'eera. TPLF dhukaasa dhaabuuf haal-duree kaa'us mootummaan Itoophiyaa garuu ulaagaa isaanii kana hin simanne. Lolli kun hoo qaama tokkoof injifannoo fiduun nagaa buusuu danda'aa? gaaffii jedhu Obbo Leencoon: ''lolli kamiyyuu nagaa buusuu hin danda'u. Nagaan kan argamu haasaa nagaan qofaani. Lola kamiyyuu abbaan fedhe yoo injifate nagaa fiduu hin danda'u,'' jedhan. Dargiin warra Haayilesillaasee fixee aangoo qabate kan jedhan Obbo Leencoon, Dargiinis qawweemaan ari'amee Mangistuun Zimbaabuwee gale. Ammas waggaa 30 booda lolatti deebine kan jedhan namni siyaasaa kun, kana irraa barree ammaan booda lolli nu gahuu qaba jechuun mariidhaan furmaanni argamuu wayya jedhan. Obbo Leencoo Lataa waggaa sadii dura ture gara biyyaatti kan galan. Garuu haalli yeroo isaan biyyatti galan tureef kan har'aa baay'ee garaagarummaa qaba jedhan. Yeroo sana ho'aa ture, gammachuu ture, mootummaan kun biyya keessaa fi alaan deeggarsa guddaa qaba ture jedhanii, amma ''waan hunduu bushaa'eera'' jedhan. Kanaaf haala waggaa sadii dura tureen ibsuun hin danda'amu, haala ammaa irraa ka'uun ibsuu qabna jedhan.


Waraana Tigiraay: Magaalaa Dabre Taaboritti haleellaa meeshaa guddaan gaggeeffameen miseensa maatii tokkoo keessaa shan ajjeefaman

Naannoo Amaaraa, godina Gondar Kibbaa magaalaa Dabre Taabor keessatti haleellaa meeshaa waraanaa guddaan gaggeeffameen miseensa maatii tokko keessaa shan ajjeefamuun himame. Bulchaa godinichaa kan ta'an Obbo Qalamawarq Mihiretee  "Kamisa  waaree booda meeshaa waraanaa guddaa garee finciltootaa TPLF irraa dhukaafameen" lubbuun namoota nagaa shan yoo darbu, daa'ima tokko dabalatee namoonni lama madaa'uu BBCtti himaniiru. Namoonni haleellaa qaqqabe kanaan lubbuun isaanii darbe miseensota maatii tokkoo akka ta'an kan himan bulchaan godinichaa, "kanneen madaa'an ammoo abbaafi daa'ima warra hollaa tokkodha," jedhan. Jiraataa magaalattii BBC Afaan Amaaraa dubbise Obbo Xigaabuu Taammiruus namoota haleellaa kanaan ajjeefaman shananiin alattis keessummaan mana isaanii keessa ture tokko lubbuun darbuu himan. Haleellaa meeshaa waraanaa guddaa magaalaa Dabre Taaboritti qaqqabee lubbuun namootaa akka darbuuf sababa ta'e kana ilaalchisee gareen finciltootaa TPLF ifatti kan jedhe hin qabu. Haata'u malee, namoonni garee finciltootaa kana waliin hidhata qaban tokko tokko miidiyaa hawaasummaarratti akka barreessanitti haleellaa kana kan raawwate akka jedhame humnootii TPLF miti. Jiraataan kun Kamisa guyyaa ayyaanni Dabre Taabor Iyyesuus itti kabajamu waan ta'eef yeroo haleellaan kun raawwatamutti bataskaana akka turan eeruun, osoo haleellaan magaalattii keessatti hin dhaga'amiin dura fageenyarraa dhukaasni meeshaa guddaa dhaga'amaa akka ture dubbatu. "Bataskaanichi kan argamu tulluu irratti. Guyyaa sana magaalattii keessatti sagalee dhukaasa gurguddaa afur walitti aanse dhuka'en dhaga'e.  Tokko bakka itti dhukaafamerraa yeroo awwaara kaasuyyu argeera.," jedhan Obbo Xigaabuun. Bakki manneen jireenyaa meeshaa guddaa kanaan haleelamaniifi bakki Madaanaalamii jedhamee waamamu bakka jiraatanirraa baayyee fagoo akka hin taane kan himan jiraataan kun, haleellaa qaqqabe kanaan manneen jireenyaafi qabeenya biroorra miidhaan qaqqabuu BBCtti himaniiru. Haleellaan kun magaalattii keessatti kan raawwatame guyyaa naannoo saatii torbaa yoo ta'u, bakkawwan akka Arseemaa, Tafanaaqaay Safar, bataskaana Madaanaalamii duubaafi naannoo hospitaala rifeeraalaa Dabre Taabor meeshaaleen gurguddoo akka bu'an bulchaan godinichaa ibsaniiru. Bakka haleellaan itti raawwatame itti dhiyeenyaan kan beekan Obbo Xigaabuun, naannawaa sana manni barumsaa sadarkaa lamaffaafi bataskaanni akka jiru eeruun, "dhukaasni sun maalirratti akka xiyyeeffate hin beeku," jedhaniiru. Bulchaan godinichaa Obbo Qalamawarq gareen finciltootaa kun meeshaaleen gurguddoo afur walitti aansuun gara magaalattiitti akka dhukkaasan ibsuun, bakka hospitaalli, baankiiniifi manneen jireenyaa dhuunfaa jiran akka bu'e dubbataniiru. "Meeshaan guddaan mana jireenyaa tokkorra bu'e garuu namoota nagaa lafti nagaadha jedhanii mana ofii keessa jiraatan ajjeeseera," jechuun ibsan. Yeroo haleellaan kun qaqqabetti jiraattonni magalaattii rifatanii turan kan jedhan Obbo Qalamawarq, "Amma garuu haleellaan kun maaliif akka qaqqabe hubatee hawaasichi tasgabbaa'ee naannawaa isaa eeggachaa jira," jehan. Magaalaa Dabre Taabor irraa kiiloomeetira muraasa bakka fagaatee jirurratti, gareen finciltootaa "weerartoota" jedhan waliin lolli jiraachuu isaa bulchaan kun ibsanii, meeshaan guddaa gara magaalattiitti dhukaafaman "naannawaa gaara Gunaa irraa ta'uu hin oolu," jedhaniiru. Waraana ji'ootaaf finciltoota TPLF  waliin naannoo Tigraay keessatti gaggeeffamaa ture dhaabsisuudhaaf mootummaan Federaalaa dhukaasa dhaabuu gam-tokkee labsuun loltoota naannicha keessaa erga baaseen booda lolichi gara naannolee ollaa ta'an Amaaraafi Affaaritti baballateera. Pirezidaantiin itti-aanaa naannoo Amaaraa Dr. Fantaa Maanafiroo torban BBCtti akka dubbatanitti, waraanni kun bakkeewwan naannoon Amaaraa Tigraay waliin wal daangessan hundaafi bakkeewwan tokko tokkotti ammoo naannoo Amaaraa keessa seenuun gaggeeffamaa jira. Kanaan duras mootummaan naannoo Amaaraa gareen finciltootaa TPLF magaalaa guddoo bulchiinsa godina Walloo Kaabaa kan taate Waldiyaarratti meeshaa guddaa dhukaasuun  namoota nagaarra miidhaan akka qaaqqabe beeksisuun isaa ni yaaatama. Haaluma walfakkaatuun, gareen finciltootaa TPLF naannoo Affaar bakka Gaalikoomaa jedhamu bakka buqqaattonni jiranirratti haleellaa meeshaa guddaa raawwachuun namoonni baayyeen ajjeesuun himatamus gochi kun isaan raawwatamuu isaa waakkateera. Humnoonni TPLF naannoo Amaaraa keessatti lola gaggeessaniin magaalaa seena qabeessa ta'e magaalaa Laaliibalaa dabalatee bakkawwan Walloo Kaabaa biroo qabachuun isaa irra deddeebiin ibsameera.


Samaantaa Paawar Gaanfa Afriikaatti bakka bu'aa AU Obasaanjoo waliin waraana Tigraay irratti dubbatan

Hooggantuun jaarmiyaa gargaarsaa Ameerikaa (USAID) Samaantaa Paawar, gameessa siyaasaa Gamtaan Afriikaa Gaanfa Afriikaatti bakka buuse, pirezidaantii duraanii Naayijeeriyaa Olusegun Obasaanjoo, waliin walarguun dhimma waraana Tigraay irratti mari'achuu ibsan. Samaantaa Paawar miidiyaa hawaasummaa isaaniirratti akka barreessanitti, Itoophiyaa keessatti waraanni hammaataa deemuusaatiin kanneen rakkoo guddaa keessa jiraniif deeggarsi hatattamaa gufuu tokko malee akka qaqqabuu qaburratti walii galaniiru. Samaantaa Paawar barreeffama isaanii keessatti pirezidaantii duraanii Naayijeeriyaa waliin walarguun waan gaarii fi murteessaa akka ta'e himan. Bakka bu'aa Gaanfa Afrikaa kan ta'an Olusegun Obasaanjoo, naannawa kana keessatti qaamolee dhimmi ilaallatu hunda waliin dubbachuun nageenya waaraa fiduuf akka hojjetaniif hojiin kun Gamtaa Afrikaan itti kenname. Pirezidaantiin duraanii Naayijeeriyaa kun muuxannoo siyaasaa yeroo dheeraa kan qabanii fi tokkummaa Afriikaaf tumsuun beekamu. Haala amma jiruu fi egeree naannawa kanaaf muuxannoon isaan qaban kun murteessaa ta'a jedhee amana Gamtaan Afriikaa. Olusegun Obasaanjoo guyyoota muraasa keessatti gara naannawa Gaanfa Afriikaatti imaluun hojiisaanii eegalu. Waraanni Tigraay fi mootummaa federaalaa gidduutti eegale ji'a kudhan lakkoofsiseera, gara naannolee Amaaraa fi Affaar babal'achuun lammiilee miiliyoona walakkaa ta'an qe'eerraa buqqiseera. Naannoo Affaaritti sababa waraana kanaa namoonni 112,000 caalan buqqa'uu Dhaabbati Nyaataa Addunyaa himeera. Waraanni kun naannoo Tigraayitti ammoo namoota 900,000 beelaaf saaxileera, namoonni miiliyoona shan ta'an ammoo rakkatanii harka namaa eeggatu jedha USAID. Erga waraanni Tigraay Sadaasa 4, 2020 mootummaa federaalaa fi TPLF gidduutti eegalee lammiileen nagana kumaatamaan lakkaa'aman du'aniiru. Mootummaan federaalaa ji'oota dura ofumasaatii 'gam-tokkeen' dhukaasa dhaabuuu labsee, loltoonnisaa Maqalee keessaa ba'uu ibsullee TPLF garuu magaalattii humnaan qabachuu ibsataniiru. Mootumaan federaalaa dhukaasa dhaabuun Maqalee keessaa ba'uuf akka sababaatti wantoota ibsu keessaa hooggantoonni TPLF fi qondaaltonni waraanaa isaanii ajjeefamuu fi qabamuu, akkasumas kanneen hafan qabuuf waraana gaggeessuu hin barbaachisu jedhee waan amaneef ta'uu hima. Qonnaan bultoonni naannochaa hojii qonnaa akka hojjetatanii fi deggarsi danqaa tokko malee akka namoota rakkoo keessa jiran bira gahu gochuuf ta'uu eereera. TPLF labsii dhukaasa dhaabuu fudhachuuf fedhii agarsiisus haaldureewwan guutamuu qaban tarreesseera.


'Michummaan Shaneefi TPLF waan haaraa miti'- mootummaa Itoophiyaa

Waliigalteen waldeeggarsaa hidhattootni Waraana Bilisumma Oromoo /WBO/ ofiin jedhan TPLF walin taasisan mootummaa federaalaaf waan ‘ajaa’ibaa’ akka hintaane mootummaan Itoophiyaa hime. Dubbi himtuun waajjira Ministira Mummee Itoophiyaa Billanee Siyyum ibsa gaazexeessitootaaf laataniin “waggoota lamaa oliif TPLF ergama badiisaa raawwachuuf Shaneetti fayyadamaa tureera. Kanaafuu michummaan kun mootummaaf waan haaraa miti” jedhan. Walitti dhufeenya gareelee lamaanii “gaa’ela hinbaramne” jechuun kan ibsan Billanee Siyyum, waa’ee walitti dhufeenya garee lamaanii mootummaan dubbachuu erga eegalee bubbulus miidiyaalen idil addunyaa garuu gurra itti qabuu dhiisuusaanii himan. Ajajaa olaanaan Waraana Bilisummaa Oromoo Kumsaa Dirribaa ''diina waloo waan qabnuuf, dhimma waraanaa irratti wal deeggaruuf TPLF waliin wal taaneerra'' jechuun BBC'tti himuunsaa ni yaadatama. Labsii tarkaanfii haleellaa mootummaan federaalaa finciltoota TPLF irratti Hagayya 10, 2021 labse ilaalchisee miidiyaaleen idil addunyaa dhimmicha akka hin malletti gabaasuu isaanii kan komatan dubbi himtuun Waajjira Ministira Mummee Billanee Siyyum, miidiyaalen akka waan lolli uummata Tigraay irratti labsametti gabaasuu isaanii dubbatan. Gama biraatin waamichi lammiileen Raayyaa Ittisaatti akka makamaniif taasifames hanqina dandeettii raayyaa ittisaarraa kan madde akka hintaane himan. “Waamichi biyyaalessaa waamicha sababa hanqina dandeettii Raayyaan Ittisa Biyyaa birmadummafi lammiilee biyyattii eeguf qaburraa ka’uun taasifame miti” jedhan. Mootummaan lammiileen Raayyaa Ittisaatti akka makamaniif waamicha taasisuunsaa ‘yeroo rakkooleen garaagaraa uummamanitti dursee kan qaqqabu Raayyaa Ittisaa ta’uu isaatin tumsa nagaafi tasgabbii biyyattii cimsuu’ akka ta’e himan. TPLF lammiilee siiviilii hidhachiisuun bobbaasusaafi lammiileen kunneenis naannolee akka amaaraa keessatti saamicha, qabeenya barbadeessuufi gochaa dirqisiisanii gudeeduu raawwachusaanii himan. Kun immoo Raayyaa Ittisaa qofaan kan ittifamu osoo hintaanee tumsa waloo hawaasa hundaa kan gaafatu ta’uu dubbatan. Lolli Kaaba Itoophiyaa ji’a Sadaasaa 2020 halellaa TPLF buufata waraanaa Itoophiyaa naannoo Tigraay keessatti argamurratti raawwateen eegalame. Lola ji’oota sagal lakkoofsise kanaan lammiileen heddu lubbuun yemmuu darbu heddus qe’ee isaaniirra buqqa’aniiru. Yeroo ammaa lolli kun gara naannolee Affaarfi Amaaraatti ce’uun naannolee lamaan keessaa lammiileen 300,000 ol buqqa’aniiru.


Waraana Tigiraay: Sudaan mootummaa Itoophiyaa fi TPLF gidduutti araara buusuuf hojii eegaluuf

Sudaan deeggarsa hawwaasa idil- adunyaa waliin mootummaa Itoophiyaa fi TPLF gidduutti araara buusuuf hojii eegaluuf jakka jirtuu gabaafame. Miidiyaan Sudaan Sudan Tribune akka gabaasetti, MM Abdallaa Hmadook, mootummaa Itoophiyaa fi gaggeesitoota TPLF walitti fiduun karaa nagaa akka mari'atanii fi deeggarsi namoomaa lammiilee nagaa akka dhaqqabu gochuuf qaamolee lamaan waliin qunnamtii jalqabaniiru. Kun daawwannaa Hoggantuun Dhaabbata gargaarsa Ameerikaa- USAID, Samantaa Paawor Sudaanii fi Itoophiyaatti taasisan booda kan dhagahamedha. Akkasumas Ministirri Haajaa Alaa Ameerikaa, Antoonii Bilinkeen, dhimma waraana naannoo Tigiraay irratti MM Sudaan Abdallaa Hamdook waliin mari'ataniiru. Hamdook kakka'umsa araara buusuuf jalqabe kana hoggantoota IGAD, Eertiraa fi biyyoota Lixaa michoota isaanii tahan Ameerikaa fi Faransaayittis himuu gabaase. ''Sudaan waraana ji'a sagal lakkoofsisee fi naannoo daangaa Amaaraa fi Tigiraayitti ammaan kanas deemaa jiruun yaaddofteetti'' jechuun, baqattoonni Itoophiyaa ammallee waraanicha baqachuun gara Sudaanitti galaa akka jiran himama. Kanaaf Sudaan mootummaa Itoophiyaa fi TPLF gidduutti araarri akka bu'u gochuuf hojii eegaluuf jirti jechuu Sudan Tribune kan gabaase. Gama mootummaa Itoophiyaatiin garuu TPLF garee ''hsororkeessaa'' jedheen waliin marii ta'uuf akka hinbarbaannee qondaalli mootummaa Zaadiig Abarahaa dhiyeenya turtii BBC  waliin taasisaniin himun ni yaadatama. TPLF humnootiin erga mootummaan dhukaasa dhaabuu gar-tokkeen labsuun naannicha keessaa bahuu beeksiiseen booda daangalee naanncihaa najalaa fudhataman jedhan deebbifachuu fi ulaa gargaarsi namoomaa ittiin galu cabsuuf naannoolee ollaa keessatti babal'ifachuunsaanii gabaafameera. Waraanichi dhiyeenya naannoolee Amaaraa fi Affaar keessaatti ta'aa jiruun walqabatees yoo xiqqaate namoonni 200,000 qe'ee isaanii irraa buqqa'u maddeen motummaa himan. Qondaalonni Kaartuum walitti bu'insi kun bakkeewwan sabaa fi sablammoonni keessa jiraatanii fi rakkoon nageenya jiru akka Benishaangul Gumuz keessattis dubbii hammeessuu danda'a jedhu. Benishaangul Itoophiyaa keessaa naannolee Sudaan daangessan keessaa isa tokko. Rakkoon nageenyaa naannoo Benishaangul Gumuz keessaas kan bubbule yoo tahu, walitti bu'insi sabarratti xiyyeeffate irra dedeebiin dhaqqabuun lubbuu namoota hedduu waggootan darban keessa galaafateera. Samantaa Paawor, Hagayya 3, 2021 Sudaan yeroo daawwataa turan, kakka'umsi Sudaan walitti bu'insa Tigiraay keessaa furuuf qabdu akka deeggaran himaniiru. ''Haaromsa Sudaan jeequmsa keessaa bahuun rakkoo nageenyaa naannolee kaanii furuuf tumsaa jirtu deeggaruu barbaanna. Keessumaa haala ariifachiisaan walitti bu'insa Itoophiyaa keessaa waraanaan furmaata waaraa argachuu hin dandeenye hiikuu irratti,'' jette Paawor. Samantaa Paawor Sudaan erga daawwattanii gara Itoophiyaas deemuun dhimma dhiyeessii deegggarsa namoomaa Tigiraay keessaa fi gahee biyyi isaanii rakkinicha furuuf qabdu irratti dubbataniiru. Haa tahu malee MM Abiy Ahimed osoo hin argatiin akka hafan ibsa miidiyaaleef kennan irratti eeraniiru. Samnataan jechoota mootummaan Itoophiyaa Tigiraay ilaalchisee fayyadmu dubbicha kan hammeessuufi kabaja namummaa miidhu tahuus ibsaniiru. Adoolessa 31, 2021, Pirezidaantiin Faransaay Imaanu'eel Maakiroon MM Abdallaa hamdookii fi MM Abiy Ahimeditti bilbilaan haasa'uun waraana itti fufinsaan Itoophiyaa keessatti deemaa jiruun yaadda'uu himusaaniin gabaasuun keenya ni yaadatama. Maakiroon qaamoleen lamaan dhukaasa dhaabuun marii siyaasaaf banaa tahuu akka qaban waamicha godhaniiru. Ministeerri Haajaa Alaa Ameerikaa, Antoonii Bilinkeen gamasaanitiin guyyaa Roobii Hagayya 4, 2021, waraanni Itoophiyaa keessaa gara naannolee akka Amaaraa fi Affaaritti babbal'achaa jiraachuu fi furmaatni mariin argamuu akka qabu irratti waliin mari'atan. Bilinkeenii fi Hamdook qaamoleen lamaan dhukaasa dhaabuun gara marii hunda hammataa taheetti galuu akka qaban walii galuu ministerii haajaa alaa US himeera.


Waraana Tigiraay: Jiraattoonni Kaaba Walloorraa waraana baqachuun magaalaa Dassee seenan

Sababa waraana Naannoo Amaaraa Godina Kaaba Wallootti adeemaa jiruun jiraattonni kumaatamni buqqa'uun gara magaalaa Dasseetti baqataa akka jiran kantiibaan magaalichaa Obbo Ababbaa Gabramasqal BBC'tti himan. Kana dura jiraattonni 4000 - 5000 ta'an Dassee seenuu kan himan qondaalli kuni, Wiixataa eegalee garuu lakkoofsi namoota magaalattiitti baqatan dabaluu himan. ''Bakkeewwan Marsaa, Waldiyaa fi Wurgessaa irraa namoonni hedduu dhufaa jiru. Kunneen bakka qubatan seenaa jiru. Lakkoofsa sirrii beeku baadhus ummanni 10,000 - 15,000 ta'u seenaa jira,'' jedhan. Humnoonni TPLF keessumaa naannoo Afaariifi Amaaraatti haleellaa bananiin ture naannolee kanatti lolli eegalee jiraattonni kan baqachuu eegalan. Barsiisaan maqaa naaf dhoksaa jedhan maatii isaanii torba waliin Waldiyaa irraa buqqa'anii Dasseetti akka baqatan himan. ''Waraana baqannee dhufne'' kan jedhan barsiisaan kuni mana fira isaanii dahatanii akka jiran BBC'tti dubbatan. Lolli baatiiwwanif ture dhaabatee mariin akka furamu waamichi taasifamuus hin milkoofne. Guyyaa Kibxataa humnoonni nageenyaa 'tarkaanfii jabaa fi keessa deebii hin qabne' akka fudhatan ajajamuun ibsameera. Humnootni TPLF Waldiyaan to'annoo isaanii jala akka galtee himaa turan. Kun hammam dhugaa akka tahe gama mootummaa federaalaa fi bulchiinsa naannichaan waan jedhame hin jiru. Naannoo Tigraayin alatti lola gama Naannoo Amaaraafi Affaaritti eegaleen namoonni 200,000 ol buqqa'u qondaalli olaanaa UN dhihoo ibsaniiru. Ta'us, ammallee bakki lolli taasifamu dabalaa waan jiruuf lakkoofsi namoota buqqa'anii dabala jedhamee amanama. Kantiibaan Magaalaa Dassee Obbo Abbabaan akka jedhanitti namootni qe'ee isaanii irraa buqqa'aan gartokkeen isaanii kaampii qubannaa keessa jiru. Naannoo kana humnootni TPLF qabachuuf waraana cimaa gaggeessaa turan. Raayyaan Ittisa biyyaa fi humni addaa naannoo Amaaraas humnoota TPLF qolachuuf waraana irra akka turan himan. Namoota qe'ee isaanii irraa buqqa'an deeggaruuf qophiin sodaa balaa waliin tahuun hojjechaa jiraachuus himaniiru. Hawaaasnis fi dhaabbileenis akkasuma namoota buqqa'an gargaaraa akka jiran himaniiru. Akka jedhanitti sadarkaa moootummaattis Roobiirraa kaasee deeggaruuf qophiin taasifamaa jira. Namootni buqqa'anii gara magaala Dassee galan manneen barnoota 6 keessa qubsiifamaa akka jiranis himaniiru. Mootummaan Itoophiyaa humnoota TPLF irratti haleellaa isa dhumaa akka fudhataniif raayyaa ittisa biyyaa fi humna addaa naannoleef kallattii kennuu gaafa Kibxataa beeksiseera. Dabalataan kanneen umuriin isaanii eeyyamu akka humna ittisa biyyaatti makaman kaan ammo akka waan qabaniin deeggaran waamicha taasise. Hawaasni idil-adunyaa waraanni qaamoleen lamaan gaggeessan dhaabbachuun mariin akka hiikamuuf waamicha gochaa turan. Sudaan humnoota TPLF fi mootummaa Itoophiyaa gidduutti araara buusuuf yaaltus mootummaan Itoophiyaa biyyattiin 'amanamtummaa hin qabdu' jechuun hin fudhanne. Waraanni TPLF fi Humna mootummaa Federaalaa gidduutti baatii Sadaasa keessa eegale osoo xumura hin argatiin lubbuu namoota hedduu galaafatee, hedduu buqqisee amma ji'ootni sagal darbaniiru.


Waraana Tigiraay: Haleellaa TPLF baqattoota Ertiraa irraan gahu hawwaasni adunyaa akka balaaleffatu gaafatame

Haleellaa gara jabinaa fi 'suukaneessaa' TPLF baqattoota Ertiraa irraan gahu hawwaasni adunyaa akka balaaleffatu Ejensiin Dhimma Baqattootaa Itoophiyaa gaafate. Ejensichi baqattoota Ertiraa naannoo Tigiraay kaampii Maay Tsebiritti argaman ilaalchisee ibsa baaseen deeggarsa dhiyeessuun akka hin danda'amne himeera. Ejensichi baqattoota naannoo waraanaa keessatti rakkatan baasuun yeroof manneen barnootaa keessa qubachiisuun nyaata dhiyeessa jiru himeera. Garuu hidhattoonni TPLF kaampii baqattoota Eertiraa galuun meeshaalee waraanaa gurguddoo akka dhaaban, bu'uuraalee misoomaa waraanaaf akka fayyadamanii fi yakka ajjeechaas akka raawwatan ragaa qaba jedhe ibsa Kamisa baaseen. Qabeenya Dhaabbata Sagantaa Nyaata Adunyaa fi kaanis hidhattoonni TPLF saamuu kan hime ibsichi, ji'a Sadaasaa keessa erga waraanni Naannoo Tigiraayitti jalqabeen as baqattoonni Eertiraa naannicha keessa turan rakkoo hamaaf saaxilamanii akka turan dhaabbileen deeggarsa namoomaa himaa turan. Erga mootummaan Itoophiyaa gar-tokkeen dhukaasa dhaabuu labsuu hordofe hidhattoonni TPLF naannicha to'annoo jala galchuu himan. Tibbanas konkolaataan deeggarsa gara naannichaatti geessuuf turan naannoo Affaar keessatti hidhattoota kanneeniin haleelamuu motummaan himunsaa ni yaadatama Naannoo daangaa Affaar keessa galuun TPLF humna addaa naannoleen erganii fi Raayyaa Ittisa biyyaa gidduutti waraanni gaggeeffamaa jira. Kana irraa kan ka'e namootni 50,000 ol ta'u naannoo Affaar bakka waraanni jiruu buqqa'uu isaanii mootummaan naannoo Affaar BBCtti hime. Haala baqattoonni Eertiraa kaampii baqattootaa Maay Ayinii fi Adii Harush keessa jiran hawaasni idil-addunyaa hubachuun deeggarsa barbaachisaa tahe akka godhuuf gaafata ibsi kun. Rakkoo mudate furuuf yaalii godhamaa turen Godina Kaaba Gondar aanaa Dabaat keessatti bakka buufata baqaattootaa qophaa'aa jiru ariifachiisuuf hojjechaa jiraachuu ibsuun baqattoota naannoo lolaa keessaa bahaniif deeggarsa barbaachisaa qopheessaa jiraachuu hima. Ejensichi baqattoota yeroof tursiisuuf qondaalonni mootummaa naannichaa manneen barnootaa akka eeyyamaniifis ibseera. Meeshaalee barbaachisoo tahan dhiyaataa jiraachuufi qaamoleen deeggarsa gochuuf eeyyamamoo tahan akka jiranis hima.  Itti dabaluun baqattoota simachuun manneen barnootaa keessa tursiisuun nyaata ho'aa dhiyeessuuf jalqabuu ibse. Haatahu malee haalli baqattoonni keessa jiran daran hammaataa deemuun isaa akka isa yaaddesse ibseera. Hidhattoonni TPLF kan mootummaan shororkeessaa jechuun farraje, kaampii baqattootaa keessa galuun hanga ammaatti namoota 6 ajjeesuu raga qaba jedhe ejensichi. Garichi seera mirga namoomaa idil -addunyaa cabsuun buufataalee baqqattootaa kanneen keessatti meeshaalee waraanaa gurguddoo dhaabuu fi sochiin hidhattootaa jiraachu akkasumas al takka takkaas walitti fufiinsaan dhukaasni akka dhagahamu hima. Buufataalee fayyaa baqattoota deeggaruuf banaman ambuulaansotaa fi bu'uuraalee misoomaa biroo waraanaaf akka oolfamaa jiranis odeeffannoon qaba jedhe. Itti dabaluun yoo xiqqaate baqattoonni lama hanqina tajaajila fayyaan du'uu himuun haadholiinis haala rakkisaa taheen dahaa akka jiran hime. Dhaabbilee deeggarsa dhiyeessan Sagantaa Nyaata Addunyaa dabalatee ejensiiwwaan keenya jalaa qabeenyi saamamuu ragaa qabnas jedhe. Godaantoonni buusii maallaqaa fi akaakuu waraanaaf oolu akka buusaan dirqisiisaa jiraachuu himeera ibsi ejensichi baase. Dabalataan baqattoonni naannoo waraanni jiruu keessaa bahuuf yoo jedhan, hidhattoota TPLF'n dhorkamuu himuun kunis ugguruu waliin wal fakkaata jedhe. Gama biraan ammoo baqattoota kanneen humnaan gara bakka hin beekmneetti geessuun yeroo waraanichi jalqabe ji'a Sadaasaa keessa kaan irra miidhaa geesisuufi gara kaampiiwwan baqattootaa cufamanii Hitsast fi Shimelbaatti akka deeman gochuu isaanii odeeffadheera jedhe. Hanga har'aatti dhaabbileen gargaarsa namoomaa idiladunyaa baqattoota buufata godaantootaa Maay - Tsamrii keessatti argamaniif tajaajila laachuu akka hin dandeenya Ejansichi himeera. Dhaabbileen idil- addunyaa yakka sukkaneessaa raawwatamaa jiru baleeffachuu akka qabu Ejansiin Godaantootaa fi Godaansaa Deebitootaa Itoophiyaa kun


Waraana Tigraay: TPLF haaldureen dhukaasa dhaabuu haaraa dhiyeesse, kan duraarraa maaliin adda?

Humnoonni Tigraay kaaba Itoophiyaatti humnoota mootummaa federaalaa fi naannolee biroo wajjin waraanarra jiran, dhukaasa dhaabuuf mootummaan cee'umsaa hundaa'uu akka haaldureetti kaa'an. Kana malees bajatni A.L.I bara 2013 fi 2014 'atattamaan' akka gadhiifamuufis gaafatan. Ibsi haal duree kanneen ofkeessaa qabu kan bahe naannolee Itoophiyaa biroo keessatti, wayita dargaggoonnii fi humnoonni nageenyaa naannolee waraana kaaba biyyattiitti taasifamaa jiruurratti hirmaachuuf kumaatamaan wayita makamaa jiranitti. Ibsi karaa dubbi himaa TPLF Obboo Getaachoo Raddaan bahe akka mul'isutti, ''mootummaan Tigraay haalota siyaasaa fi waraanaa biyyattii keessatti jijjiiramaa jiran, nageenyaafi tasgabbii biyyaa irratti dhiibbaa qaban hubachuun,'' haalduree amma dura kaa'an irra deebi'anii fooyyeessuu hima. Haalduree haaraa gareen mootummaan shororkeessummaan galmeessee kun baase ilaalchisee, haga ammaa gama mootummaa federaalaan wanti dhagahame hinjiru. Humnoonni mootummaa federaalaa ''Tigraayitti mo'amaniiru'' kan jedhu ibsi kun, waraana naannoolee Amaaraa fi Affaaritti taasifamaa jiruunis irra aanneerra jedha. ''Mootummaan Tigraay lola kanaaf furmaanni naga-qabeessa tahe akka argamuuf irra deddeebiin fedhii agarsiisaa ture,'' kan jedhu ibsi guyyaa Kamisaa gadhiifame kun, tahus garuu ''nagaafi tasgabbii uummata Tigraay kabachiisuuf ofirraa qolachuuf qophiidha,'' jedha. Haaldureen haaraa ejjennoo 'Mootummaa Tigraay' jechuun Obbo Getaachoo Raddaan fuula Tiwiitaraa isaanii irratti gadhiisan, kan jalqaba ji'a kanaatti baasan irraa kan guddaa walirraa fagaatu miti. Keessattuu haaldureen waraanni Ertiraafi humnoonni Amaaraa naannicha dhiisanii akka bahaniif irra deebiin gaafateera. Qabxiin haaraa ibsa kanarratti dabalame isa ''mootummaa cee'umsaa'' akka hundaa'u kan gaafatufi kan bajanni naannichaa akka gadhiifamu kan itti gaafatanidha. Ibsi kun: ''mootummaan biyya bulchu seeraqabeessa miti. Kanaafis mootummaan ceehumsaa akka hundaa'u, akkasumas adeemsi siyaasaa qaamolee siyaasaa ijoo biyyattii keessa jiran hammate akka jalqabamu [gaafanna]. Kunis rakkoolee siyaasaafi heeraa biyyattii muddaa jiraniif furmaata kennuuf kan kaayyeffate tahuu qaba,'' jedha. Tajaajilli bu'uraalee misoomaa kanneen akka ibsaaa, baankiifi telekomii fi kaan akka bakkatti deebi'an kan amma duraan gaafatames, ibsa ammaa kana keessattis eerameera. Akkasumas dhimmoonni: deeggarsi namoomaa ummata Tigraay bira akka gahu, akkasumas lammileen Tigraay eenyummaa isaaniin hidhaman jedhe akka hikaman irra deebiin gaafateera haaldureen kun. ''Dhimmoonni jedhaman kunneen yoo hojiirra oolan qofadha kan mariif teenyu,'' jedha ibsi bahe kun. Baatii Sadaasa 2020 ture humnoonni TPLF buufata waraanaa Itoophiyaa Maqalee jiru irratti erga haleellaa raawwatan booda lolli motummaa federaalaafii humnootii TPLF jidduutti kan ka'e. Lola kanaan lammiileen kumaan lakkaa'aman yoo lubbuu dhaban, miiliyoona tokko ol kan ta'an immoo qe'eefi qabeenyarraa buqqa'aniiru. Daarektarri Sagantaa Nyaata Addunyaa (WFP) Deeviid Biziliiy guyyootaan dura akka dubbatanitti, kuusaan nyaataa Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii Tigiraay keessaa qabu guyyaa Jimaataa obba'a jedhan. Gama kaaniin mootummaan Itoophiyaa osoo Addi Bilisa Baasaa Ummata Tigiraay (TPLF) 'yakkawwan' gara garaa itti-fufee raawwachaa jiruu argee callisuu filachuun hawaasa addunyaa gaaffii natti ta'aa jira jechuun komateera.


Mootummaan naannoo Amaaraa namni danda'u hundi akka adda waraanaatti duulu gaafate

Pirezidaantiin mootummaa naannoo Amaaraa Aganyahu Tashaagar, dargaggoonni duuluu danda'an hundi guyyaa boruu irraa eegalanii akka gara dirree waraanaatti duulan gaafatan jechuun miidiyaan naannochaa gabaase. ''Meeshaa waraanaa mootummaa kanneen hidhatan, dhuunfaadhaan kan hidhatan fi dargaggoonni dirqama kana ba'uuf dandeettii qaban hundi guyyaa boruu irraa eegalanii akka duulan,'' jedhaniiru aanga'aan kun. Miidiyaan naannochaa ibsa pirezidaantichi kennan eeruun akka gabaasetti, gareen TPLF waan qabu hunda duguugee itti fayyadamuun sochii haleellaa gaggeessaa jira. Kanaan dura qaamoleen hawaasaa hunduu akka cinaasaanii hiriiran kan gaafatan qondaalli kun, abbootii qabeenyaa fi jaarmiyaalee daldalaa dabalatee deebiin hawaasa irraa argatan jajjabeessaa ta'uu himan. Deggersi naannolee Itoophiyaa garaagaraa irraa argataa jiran seena-qabeessa ta'uus eeran. Erga humnoonni Tigraay Kooram fi Allaamaaxaa  naannoleen biyyattii humna waraanaa qaban garas erguutti jiru. Humnoonni Tigraay lafa wayita waraanaa jalaa qabatame deeffachuuf kan dhiibaa jiran yoo ta'u, karaa kibba naannochaan magaalota Kooram fi Allaamaaxaa harka galfachuu ibsanii turan. Miseensonni raayyaa ittisaa waraana duraanii keessaa deebi'an yeroo ammaa itti deebi'anii lolaa jiraachuu kan himan pirezidaantichi, garee isaan haleelaa jiruun walbira qabanii wayita ilaalan, ''humna hedduu kan hiriirsifnuu fi loojistikii guddaa kan barbaaduudha,'' jedhan. Waamichi kun Amaaraa fi Itoophiyaa baraaruuf akka ta'es dhaaman. Yeroo ammaa dirreewwan waraanaa hedduutti injifannoo argachaa jiraachuu kan himatan pirezidaanti Aganyaw Tashaagar, dirree waraanaa Raayyaa fi dirree waraanaa Xallamt keessatti garee TPLF irra kisaaraan ga'uu himan. "Lafi Amaaraa wayyaaneetti qoree akka ta'u goona. Kallattii kamiinuu socho'uu hin danda'an. Hunduu sadarkaa jiruun of-qindeessuu qaba. Gara adda waraanaattis duuluu qaba.'' jedhan. Dubbi himaan TPLF Geetaachoo Raddaa gamasaaniin ergaa tibbana tiwiitarii isaanirratti barreessaniin humnoonni Tigraay injifachaa jiraachuu himan. ''Dahannoowwan waraanaa jajjaboon Qobboo, Adii Arqaay fi Caw barri turan diigamaniiru,'' jedhan. Pirezidaanti Aganyaw Tashaagar uummanni 'lootee seentota' irratti daammaquun of eeggachuu qaba jedhan. "Dhalattoonni Tigraay naannoo keenya keessatti argaman nagaan akka jiraatan ni iyyamna. Kanneen diinaaf tumsan yoo jiraatan garuu tarkaanfii seeraa fudhanna.''


Waraana Tigiraay: Raayyaan ittisa biyyaaa fi humni addaa naannoolee TPLF irratti 'tarkaanfii dhumaa akka fudhatan' kallattiin kenname

Raayyaan ittisa biyyaaa fi humni addaa naannoolee TPLF irratti 'tarkaanfii jabaa fi keessa deebii hin qabne' akka fudhatan' kallattiin kennamuu Waajjirri Ministira Muummee Itoophiyaa hime. Ibsi waajjiricha irraa kennamee, TPLF Itoophiyaa diiguuf humnoota biyya keessaa fi alaa wajjin hojjechaa turuu himuun, humna shororkeessaadha jedhan kana irratti tarkaanfii cimaan fudhatamuu akka qabu waamicha dabarse. Haleellaan TPLF bane uummata biyyattii hundarratti akka ta'e hubatamee, uummatni waraana TPLF irratti gaggeeffamutti makamuu fi deeggaruu akka qabu ibsi waajjiira MM bahe hime. ''Lammiileen Itoophiyaa umuriin keessan eeyyamu raayyaa ittisa biyyaatti makamaa, kaan ammoo waan dandeessaniin raayyaa ittisa biyyaa cina dhaabadhaa,'' kan jedhu ibsi kun, mootummaan erga gar-tokkeen dhukaasa dhaabuu labsee yeroo jalqabaaf dhukaasatti deebi'uu isaa ifaan labse. Motummaan dhukaasa dhaabuu gam-tokkee labsuulleen humnootni TPLF garuu erga Maqalee fi naannoo Tigiraay irra caalaa deebisanii qabatanii booda bakkeewwan tibba waraanaatti naannoo Amaaraan na jalaa fudhataman jedhu deebisuusufi ulaa gargaarsi namommaa ittiin naannicha qaqabu banachuuf jechuun waraana naannoolee ollaa keessatti babal'isu himunsaa ni yaadatama. Boodaras ammoo TPLF dhukaasa dhaabuuf tarreewwan haal-dureewwan lafa godhus mootummaan federaalaa akka hin fudhanne ibseera. ''Humni ittisa biyyaa, humni addaa fi milishaan naannolee humna shororkeessaa TPLF irratti irree keessan jabaa fi tarkaanfii keessa deebii hin qabne akka itti agarsiiftan kallattiin isiiniif kaa'ameera,'' jedhe ibsi waajjira ministira muummee kun. Waraanni mootummaa federaalaa fi humnoota TPLF gidduutti gaggeeffamaa jiru ji'oota sagal lakkoofsisuun lubbuu kumaatamootaa balleessee qabeenya biliyoonaan tilmamamus barbadeessera. Mootummaan federaalaa qonnaan bultootni waqtii gannaa lamaaf tasgabbii dhabuun yoo hin oomishiin hafan rakkoo hamaaf saaxilamu jennee dhukaasa dhaabne kan jedhe. Kanaanis lafa naannoo Tigiraa oomishaaf oolu keessaa %70 qotameera jedhe. Sanyii filatamaa fi xaa'oo bitee mootummaan akka qophheesseerus hime. Mootummaan Itoophiyaa humnootni TPLF garuu naannolee ollaa akka Affaarii fi Amaaraa irratti haleellaa taasisanis itti fufaniiru jechuun himata. Kana hordofees dhuma torban darbeerra ibsa Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa baaseen, sababii heleellaa humnootiin TPLF naannoolee ollaa keessatti raawwataa jiruun obsi motummaa dhumaa jiraachuu himuun, humna raayaa guutuu bobbaasuun tarkaanfii fudhachuuf kan dirqamu ta'u ibsee ture. Ibsa waajjirichaa har'a bahe kunis, TPLF diina biyya keessaa fi alaa waliin tahuun Itoophiyaa diiguuf hojjechaa ture jedhe. Haa tahu malee diinotni biyya alaaf keessaa TPLF waliin hojjetan jedhaman eenyufaa akka tahan waan ibse hin qabu. Maqaa gargaarsaan galanii kanneen kanneen TPLF deeggaran harkaa harkatti kan qabaman akka jiran ibseera. Tibbana dhaabbileen gargaarsaa lama yeroodhaaf sochii Itoophiyaa keessatti godhan akka dhaaban taasisamunsaanii ni yaadtama. Dabalataan hawwasni idil-adunyaa dhugaa lafa jiru dhiisee gurra isaa iyya qaama balleessaa hojjetuu TPLF'f kenne jechuun komata. Biyyootni alaa akka Ameerikaa fi dhaabbileen namoomaa hedduun akka qaamolee lamaan gidduutti dhukaasni dhaabbatee mariin furamu waamicha gochaa turan. Adoolessa 5, 2021 haleellaa Affaaritti lammiilee nagaa irratti raawwateen ijoollee dabalatee namootni 200 ol ajjeefamaniiru. Mootummaan humnootni TPLF buqqaatota irratti haleellaa nabuun akka ajjeesan hima. Dubbii himaan TPLF Geetaachoo Raddaa ergaa karaa toora tiwiitaraatiin dabarsaniin garuu himannaa isaan irratti dhiyaatee haaluun, humnoota mootummaa waraana nurratti bananii duubatti deebi'antu tarkaanficha fudhate jechuun tiwiitera isaa irratti barreesse. Haleellaa kana dhaabbanni UNICEF haalaan balaaleffachuun, dhukaasni gama lamaaniin dhaabbachuun waldhabdeen mariin akka hiikamus gaafachunsaa ni yaadatama.


Waraana Tigraay: 'Hawaasni idil-addunyaa ummanni qe'ee isaarraa osoo buqqa'aa jiru callise' - Naannoo Amaaraa

Lola bakkeewwan naannoo Amaaraa Tigraay daangeessutti adeemaa jiruun rakkoo dhaqqabaa jiru hawaasni idil - addunyaa osoo dhagahuu callisuu filateera jechuun qondaalli olaanaa Naannoo Amaaraa himan. Pireezidantiin Itti-aanaa Naannoo Amaaraa Dr Fantaa Maandafiroo yeroo ammaa naannicha keessatti kan dhihoo baqatan dabalatee baqattoonni miiliyoona tokko ol akka jiran himaniiru. Ta'us, xiyyeeffannoo walqixxee kennaa hin jirani jechuun hawaasa idil-addunyaa fi miidiyaawwan logummaan himatan. BBC'n Dr Fantaa Maandafiroo waliin dhimmoota wayitawaa irratti turtii taasiseera. Gaaffiifi deebiin kuni torban darbe waajjirri MM Abiy Ahimad ''humnoonni nageenyaa humnoota TPLF irratti tarkaanfii akka fudhatan tarkaanfiin ka'ameera'' jechuun ibsuu isaa dura kan taasifamedha. BBC: Lolli adda waraanaa meeqaan adeemsifamaa jira? Dr Fantaa: Waraanni kuni daangaa Naannoon Amaaraa Naannoo Tigraay daangessurra, bakkeewwan tokko tokkottimmoo daangaa Naannoo Amaaraa keessa seenuun taasifamaa jira. Karaa Kaabaa Xallamtii eegalee hanga daangaa Affaaritti itti fufeera. Lafa kiloomeetira dhibba hedduu bal'atuurra waraanni adeemaa jira. BBC: Haala lolichi itti jiru akkamiin ibsitu? Dr Fantaa: TPLF weerara guutuu nurratti bane. Adda hundaan labsii dhukaasa dhaabuu gam-tokkee labsame faallaatti haleellaa raawwataa jira. Lammiileen baay'ee guyyaa guyyaan walitti bu'insaafi ajjeechaa irraa miliquuf baqataa jiru. BBC: Amma lolli akka jiru nutti himtaniittu. Kanaaf labsiin dhukaasa dhaabuu jira jechuu dandeenyaa? Dr Fantaa: Jalqaba mootummaan labsiin dhukaasa dhaabu taasise gam-tokkeedha. Garuu, TPLF itti fufinsaan haleellaa fi dhumaatii raawwataa jira. Labsiin dhukaasa dhabuu kabajamuu qaba ture. Kanaaf, mootummaan hojii ofirraa ittisuu hojjetaa jira. Lammiilee keenyarraa haleellaa ittisaa jirra. BBC: Adeemsi kuni yoo itti fufe wanti jijjiiramu jiraa laata? TPLF waliin marii taa'uf? Dr Fantaa: Jijjiiramni akka dhufu kan eegnu TPLF irraati. Labsii dhukaasa dhaabuu kabajuu qaba. Mari'achuufillee jalqaba labsiin dhukaasa dhaabuu kabajamee nagaan bu'uu qaba. Namoonni osoo ajjeefamaniifi dhumaatiin irratti raawwataa jiruu garuu kuni ta'u hin danda'u. Yeroo ammaa haadholiin rooba keessa dahaa jiru. Kanaaf, akka naaf galu miidiyaan akka keessan dabalatee kanneen sagalee dhabaniif sagalee ta'u qabu. Garuu, kana argaa hin jirru. Kuni, baay'ee nama gaddisiisa. Osoo amma dubbataa jirruu lammiileen itti fufinsaan qe'eerraa buqqa'aa jiru. Buqqaatota miiliyoona 1.2 ol kessummeessaa jirra. Lola hammaateen lammiileen 200,000 ol qe'ee isaaniirraa buqqa'aniiru. Kanaaf, mariillee taasisuuf karaan jalqabaafi tokkichi labsii dhukaasa dhaabuu labsame kabajuudha. BBC: TPLF haaldureen kaa'e osoo hin guutamiin dhukaasa akka hin dhaabne himeera. Isin kanaaf deebiin keessan maali? Dr Fantaa: Lammiileen osoo ajjeefamaafi buqqa'aa jiranii callisnee dhukaasa akka dhaabnu kan yaaddu nutti hin fakkaatu. Falli tokkichi jalqaba haalduree tokko malee labsii dhukaasa dhaabuu fudhachuu qabu. BBC: Lammiileen 200,000 ol akka buqqa'an nutti himtaniittu. Deeggarsi akkamii taasifamaafi jira? Dr Fantaa: Dhaabbilee deeggarsa namoomaa waliin mari'ataa jirra. Kanneen buqqa'aniif dhaabbileen deeggarsaa xiyyeeffannoo walqixaa kennaa hin jirani. Loogiin deeggarsa namoomaa argaa jiru isan barsiisaa tureefi beekumsa qabun faallaadha. Buqqaatonni Naannoo Amaaraa deeggarsa namoomaa gahaafi barbaachisaa ta'e argataa hin jiran. Deeggarsi gahaa jiru gahaa miti. Dhaabbilee deeggarsaa waliin mari'annee dhiheessiin loogii akka qabu itti himneerra. Garuu, hanga yoonaa homaa wanti jijjiirame hin jiru. Akka sirratu gaafataa jirra. BBC: Dargaggoon hedduu humna addaa Amaaraa yookiin Raayyaa Ittisa Biyyaa seenaa jiru. Lakkoofsaan meeqa ta'u? Kunoo, lolicha irratti jijjiirama maal fida? Dr Fantaa: Kan waamicha taasifne ummanni hundu akka ofirraa ittisuufi. Kuni waamicha ofirraa ittisuu malee haleellaa kaanirratti baname miti. Lammiilee tokko tokkoof waamicha waan taasifneef lakkoofsaan ibsuun ni rakkisa. Tarii, miiliyoonotaan ta'u danda'a. BBC: Hawaasi idil - addunyaa keessumaa Ameerikaan humni addaa Amaaraa naannawa Amaaraafi Tigraay gama Lixaan daangessu [Walqaayit Xagadee] keessaa akka bahu jedhaniiru. Deebiin keessan maali? Dr Fantaa: Bakka sana humni addaa Amaaraa wanti jedhamu hin jiru. Kanneen jiran Raayyaa Ittisa Biyyaa Federaalaafi humna addaa Amaaraa dabalatee humna addaa naannolee hundatu jira. Humni bakka hundatti ramadame immoo kan hoogganamu mootummaa federaalaani. BBC: Waraanni kuni ijoo dubbii ta'e itti fufeera. Keessumaa himannaan garaagaraa waan dhihaatanif dhimma kana irratti hawaasa idil -addunyaaf kan jettan qabduu? Dr Fantaa: Ergaan hawaasa idil - addunyaaf qabu lammiilee nagaa qaama waraanichaa osoo hin ta'in miidhamaniif deeggarsa namoomaa dhiheessuu qabu. Sagalee qaama tokko qofa dhageessisuun hammeessuu caalaa yaada qaamolee hundaa dhagahuun barbaachisaadha. Mootummaan federaalaafi naannoo Amaaraa dhagahamuu qabu. Wanti walitti bu'iinsa irraa argamu hin jiru. Kanaaf, hawaasni idil - addunyaa qaama waraanaa tokko qofa dhagahuun Itoophiyaa bira dhaabbachuu hin danda'u. Gidduu dhaabachuu qabu. Kanneen sagaleen isaanii hin dhaggeeffatamneef sagalee ta'un barbaachisaadha. Hawaasni idil-addunyaa waa'ee dhumaatii Maayikaadiraa waan dubbate hin qabu. Kuni, akka namaatti baay'ee gaddisiisaadha. Haleellaa TPLF'n osoo dhumanii jiranii callisuun mufachiisaadha. Kaaba Walloo, Kaaba Gondar, Waagihimraa fi Naannoo Affaariiti lammiilee buqqa'aniif wanta dubbatan hin qabani. Kuni maal jechuudha? Dhuguma Itoophiyaaf yoo dhiphatu ta'e ibsa kennan irratti of eeggannoo gochuu qabu. Takka takka hawaasa idil - addunyaafi miidiyaalee idil - addunyaan wanti ibsamu baay'ee nama gaddisiisu. Sababni isaas osoo hin qulqulleeffatiiin dubbatu. Kuni warra miidhamaniif miidhaa biraadha. BBC: Ummanni miiliyoona 1.2 eessaa buqqa'ani? Dr Fantaa: Baatii Guraandhala darbe akkasumas Bitootessa keessa walitti bu'iinsa Shawaa Kaabaafi Godina Addaa Saba Oromootti ka'en hedduun buqqa'aniiru. Lammiileen bakkeewwan biyyattii garaagaraatti buqqa'animmoo Bahaafi Lixa Goojjam, Kibba Gondar, Kaabaafi Kibba Wallootti argamu. Wanti nama gaddisiisu garuu hawaasni addunyaa lammiilee kanaaf sagalee ta'e hinbeeku. BBC: Naannawa Walqaayit dhalattoonni Tigraay buqqa'aniiru. Haleellaanis irratti dhaqqabeera. Keessumaa himannaa reeffi isaanii bishaan Takazee keessa gatameera jedhuf deebiin keessan maali? Dr Fantaa: Diraamaa akkanaafi bu'aa siyaasaaf jecha lammiilee isaa ajjeesuun TPLF haalaan kan beekamuufi leenjii isaas kan qabudha. Sababa kanaaf, diraamaa isaa keessaa tokko akka ta'ettin shakka. BBC: Lolli kuni erga eegalee ji'a sagal ta'aa jira. Damee hedduurratti dhiibbaa qaba ture. Adeemsi lolli kuni yeroo gabaabaa keessatti goolabamuu danda'u jira jettanii amantuu? Dr Fantaa: Maaliif falli hin jiru? Addunyaarratti kan hin danda'amne hin jiru. Akka hin danda'mne kan goonu kan lola keessa qooda fudhannudha. Hawaasni idil - addunyaa mootummaa Itoophiyaa waliin itti dhiheenyaan yoo hojjeteefi TPLF filmaata nagaa akka hordofu yoo gaafate sababni itti hin furamneef hin jiru. Suni ta'u ta'u kan danda'u hawaasni idil - addunyaa mootummaa Itoophiyaa yoo gargaareefi humna danda'aniin TPLF irratti dhiibbaa uumuu yoo danda'anidha. Jalqaba TPLF lola Amaaraa, Affaariifi lammiilee Itoophiyaa hundarratti labse dhaabuu qaba. Itoophiyaa diiguuf waan hunda goona jechuun ifatti dubbataa jiru. Hawaasni idil-addunyaa garuu kana osoo dhagahuu callisuu filateera. Rakkina kana keessaa bahuuf daandiin sirrii dhugaa qofaadha. BBC: TPLF yeroo dhihootti labsii dhukaasa dhaabuu fudhatee gara marii dhufa jettanii yaadduu? Dr Fantaa: Isaan bakka bu'e dubbachuu hin danda'u. TPLF yeroo yerootti yaada isaa jijjiira. Kuni dhimma isaaniiti. BBC: TPLF lola yoo itti fufe maal gootu? Dr Fantaa: Filmaanni takkittiin qabnu lola ummata keenyarratti baname ittisuu itti fufuudha. TPLF Itoophiyaa hamga jigsutti hanga Si'ool akka deemu nutti himeera. Kana callifnee hin ilaallu.


Waraana Tigraay: Waldhabdee daangaa Amaaraafi Tigraayiif furmaanni waraanaan moo seeraan?

Waraanni Kaaba Itoophiyaa, Tigraay keessatti Sadaasa 2020 eegalee baatii sagaliif itti fufuun naannoolee ollaa keessatti babal'ataa jira. Waraanni kun humnoonni TPLF raayyaa ittisa biyyaa kan Kaaba biyyattii buufatee turerratti haleellaa raawwate jedhamuun ajaja MM Itoophiyaa Abiy Ahimad kennaniin ture kan jalqabe. Naannoo Tigraay waliin waldhabdee daangaa bara dheeraaf kan qabu naannoon Amaaraa, yeroo tarkaanfiin 'seera kabachiisuu' fudhatametti humnoota isaa raayyaa ittisa biyyaa waliin hiriirseera. Mootummaan Federaalaa tarkaanfii ol-aantummaa seera kabachiisuudha jechuun gaggeesse kana turtii baatii saddetiin booda labsii dhukaasa dhaabuu gam-tokkee dhuma Waxabajjii labsuun naannichaa bahuu beeksise. Haata'u malee, waraannichi gama humnootii TPLFn hin dhaabanne. Humnootiin TPLF waraana itti fufuuf sababoonni kaasan keessaa tokko lafti osoo waraanichi hin jalqabiin dura qaama naannoo Tigraay ture humnootii Amaaraatiin qabamuu kan jedhudha. Ofii waldhabdeen daangaa naannoolee gidduutti yoo mudatu qaamni furmaata keennuu qabu eenyu? Seeraan aangoon kan keennameef Manni Maree Federeshinii dhimma kana furuu maaltu danqe? Dhimma kana seeraanimoo waraanaan furuutu fala sirriidha? Gaaffilee kanneeniifi kan biroorratti BBC'n ogeessoota seeraa waliin turti taasiseera. Seerri biyyattii maal jedha? Akka bu'uura Heera Mootummaa Itoophiyaatti, dhimma daangaa irratti naannolee lama gidduutti yoo wal dhabdeen uumame gidduu seenuun furmaata kennuuf kan aangoo qabu Mana Maree Federeeshiniiti. Heera Mootummaa Itoophiyaa keewwata 48/1 irratti, waldhabdeen daangaa naannoolee lama gidduutti yoo mudatu Manni Maree Federeshiinii akkaataa quubsumaafi fedhii uummataa ilaallatuun furmaata akka kennu kaa'a. Kanaaf, waldhabdee amma 'anaaf mala' jechuun lafaarratti humnoota TPLF fi naannoo Amaaraa gidduutti gaggeeffamaa jiruuf Manni Maree Federeeshinii furmaata Heeraafi seeraa kennuu maaliif dadhabe? Gorsaa Ijaarsa Nagaa, Dimokraasiifi Heeraa kan ta'eefi biyya Nezerlaandis kan jiraatan Dr Adam Kaasee, rakkoo akkasii furuuf Heerri Mootummaa aangoo kan kenne Mana Maree Federeshiniif jedhu. "Haata'u malee, rakkoo kana furuuf gama TPLF'n Mana Maree Federeeshinii irraa amanamummaa waan hin qabneef amma furmaata fida jedhee hin yaadu,'' jedhu. Waldhabeen kun adeemsa heeraatiin haa furamu yoo jenne haala siyaasa amma biyyattiin keessa jirtu hubachuu dadhabuurraa tahuu mala jedhan. Hayyuun Seeraa Ameerikaa jiraataniifi siyaasa Itoophiyaa ammaa qeequun beekaman, Dr Henook Gabbisaa, ejjennoo kana deeggaruun, seeraafi heeraan rakkinicha furuun kan danda'amu waraana keessatti osoo hin taane yeroo nagaan jiruttidha jedhan. Karaa Mana Maree Federeeshiniifi seeraan waldhabdee daangaas ta'e siyaasaa furuuf amma yeroon isaa darbeera kana jedhan Dr Henook, qaamoleen waldhaban hundi gadi taa'uun marii siyaasaa biyyaalessaa gochuutu biyyattiif furmaata fiduu danda'a jedhu. Dr Henook Gabbisaa qaamoleen kunneen erga waraanaatti galuun lubbuun hedduun badee booda, seerri hojiirra oola jedhanii yaaduun rakkisaa ta'a jedhan. "Jalqabamuma waldhabdeen kun karaa seeraatiin akka furmaata argatu osoo kan barbaadu ta'ee waraanaan osoo hin taane mariifi falmiin furmaata argata ture. Sun ammoo ji'a sagal dura carraansaa darbe,'' jedhan. Wadhabdeen kun dhamma daangaa qofa miti kan jedhan hayyuun kun, "ilaalcha siyaasaa duraan ture irraa kan maddedha. Ta'us waraanni qaamolee lamaaniifuu furmaata ta'uu hin danda'u,'' jedhan. Sababiinsaas lolli furmaata garaagarummaa siyaasaa ykn waldhabdee lafaa hiika jedhee hin yaadu kan jedhan Dr Heenook, "qaamni lolichaan mo'atee yeroof lafas deebifattee, sirna ijaarrattee, aangoos argatta ta'a. Garuu inni mo'ame ammoo miidhaa isaa kulkulfatee gara fuulduraatti lola biraaf of qopheessa waan ta'eef lolli furmaata waaraa hin ta'u,'' jedhan. Waraanni furmaata ta'a osoo jedhameeeyyuu miidhaalee akka ajjeechaa namootaa, miidhamaa qaamaafi rakkoo siyaasaa biraa dhiisee darba jedhan, Dr Heenook. Akkasumas, walitti bu'insa daangaa Itoophiyaa bakkeewwan adda addaatti ka'u akka furuuf MM Itophiyaa Abiy Ahimad Komishinii Dhimmoota Eenyuummaa fi Bulchiinsa Daangaa addatti ilaalu hundeessuun isaanii ni yaadatama. Komishiniin kun garuu wayita dhimma hundeeffammeef kana furuuf socho'u ifatti hedduu hin mul'anne. Dr Adam Kaasee, "Komishinii Dhimmoota Eenyuummaa fi Bulchiinsa Daangaa MM Abiy hundeessaniinis ta'e, Manni Maree Federeeshiin rakkinicha furuuf haalli siyaasa biyyattii ammaa waan eeyyamuu miti. Rakkoon amma jirus sanarra waan darbeef, qaamoleen lamaan waliigaltee uumuu qabu jedheen yaada,'' jedhan. Walumaagalatti, waldhabdeen daangaa naannolee lamaanii humnaan hiikama amantaa jedhu hin qabu jedhu. ''Waldhabdeen daangaa waraanaan hiikama jedhee hin amanu. Qaamni kamiyyu amma waraanicha yoo mo'ate, guyyaa tokko qaamni injifatame yeroo eegee ka'un waraanatti galuun isaa waan oolu miti,'' jedhan Dr Adam. Qaamoleen lamaanuu maal wayya jedhanii karaa nagaan waliin dubbachuun erga walii mallatteessanii booda gara seeraatti jijjiiruun manni maree akka mirkaneessuuf dhiyeessuutu furmaata ta'a, jedhu hayyuun kun. ''Ammatti haalli adeemsa seeraa wal amantaa qabu waan hin jirreef furmaata kan ta'u kana jedheen yaada,'' jedhan. Dr. Henook gama isaanitiin Komishinii Dhimmoota Eenyuummaa fi Bulchiinsa Daangaa MM Abiy waggoota sadiin dura hundeesse hojii hundeffameef akka hin raawwanneef rokkoolee lamatu madda jedhu. ''Kan jalqabaa ilaalacha siyaasaa miseensota Komishinichaa kan Heerri biyyattii lafa kaa'u waliin kan deeman miti. Itoophiyaa keessa sabaafi sablammota garaagarummaa qabantu jiru. Miseensoonni Komishiinii sanaa ammoo kan waan Heerri biyyattii jedhu waliin rakkoo qabanidha,'' jedhu Dr Henook. Qabxii lammaffaan ammoo, ''Komishinichi heeraan bu'uureffamee kan hundaa'e osoo hin taanee kan aangoo dhuunfaa MM Abiy Ahimediin ijaarame ta'udhaa. Kanaaf, jarri kunneen akka fedha isaatti malee akk heeraan barbaadametti hojjechuu hin danda'an,'' jedhan. Ameerikaa Meeriiland kan jiraataniifi  dhimma Walqaayitiifi naannoo ishee irratti qorannoo gaggeessuu kan dubbatan Obbo Achamyellee Taammiruu ammoo yaada Dr Adam Kaasee qaamoleen lameen walii malatteessuun waliigaltee irra gahuu qabu jedhan ni mormu. ''Lafti amma naannoon Amaaraa gaafachaa jiru duras humnaan jalaa waan fudhatameef karaa humnaan deebisuun tarkaanfii sirriidha,'' jedhu. TPLF bara qabsoo gochaa ture sana Tigraayiin akka biyyaatti ijaaruuf ulaa gara Sudaanitti isaan baasu barbaacha humnaan weeraruuf karoorsuun waggoota 30 darbaniif qabatan kan jedhan Obbo Achaamyelleen, ammas dhimmichi karaa mariitiin furmaata argata jedhee hin amanu jedhan. Rakkoon daangaa kun naannoo Tigraayiifi Amaaraa gidduutti qofa osoo hin taane, Tigraayiifi Affaar, Affaariifi Somaalee, Oromiyaafi Somaalee, Amaaraafi Oromiyaa gidduuttis ka'aa ture. Dr Adam Kaasee gama isaanitiin, sirni ijaarsa Mana Maree Federeeshinii akkuma duraatti namoota ilaalcha siyaasaa walfakkataa qabaniin ta'unsaafi dhaabbileen akka mana murtiifi haqaa walaba ta'uu dhabuun isaanii, rakkoolee ka'aniif furmaata kennuuf humnas ta'e fedha isaa agarsiisaa hin turre jedhan. ''Amma rakkoolee kanneen furuuf sirni haaraan nu barbaachisa. Garuu haalli daangeeffama naannolee gidduu afaaniifi sabummaan ta'uu qabaatammoo ykn kan biraan jiraachuu qaba jedhu irratti waliigalamuu qaba,'' jedhan. Sababiinsaas, ''haaluma duraan tureen itti haa fufu yoo jedhame, dursa gaaffilee ka'aniif akkamitti deebii kennina kan jedhuuf sirna haaraatu barbaachisa.'' Manni Maree Federeeshini har'as duris sirna siyaasaa tokko jala waan jiruuf, kana jalaa ba'ee sirni walaba ta'ee furmaata kennu ni barbaachisa kan jedhan Dr Adam Kaasee, haala amma jiruun ammoo Manni Maree Federeeshinii sadarkaa rakkolee kanneeniif furmaata kennurra hin jiru jedhan. Ammatti naannoon Tigiraay mana marichaa keessaa bakka bu'oota hin qabu. Qabiyyee lafaa 'Ristii' deebifachuu Obbo Achaamyelleen naannoon Amaaraas waraana naannoo Tigraayitti jalqabeen booda lafa isaa TPLF humnaan jalaa fudhate deebifachuu hima. Hayyuu seeraa Dr Adam Kaasee gama isaaniin, naannoon Amaaraa gaaffii lafaa waggoota dheeraaf kaasaa turus waraanaan qabachuuf waan karoora qabu hin turre jedhu. Bakkeewwan naannoleen lameen amma irratti waldhaban gaaffii siyaasaa guddaa naannoo Amaaraa ta'uun waggoota dheeraaf turuu himu. Adoolessa 7,2021 pirezidaantiin naannoo Amaaraa Agenyehuu Tashaagar ibsa kennaniin, ''Walqaayit Xagadeefi Raayyaa deebisanii qabachuuf sochiin taasifamaa jiru ummata Amaaraa biratti fudhatama hin qabu. Gaaffiin Walqaayit gaaffii eenyummaa ummataa Amaaraa waggoota 30ti,'' jedhan. Gama biraan hogganaan TPLF, Dr Dabretsiyoon G/ Mikaa'el, 'lafa naannoo Amaaraan humnaan nu jalaa qabame yoo gadhiisanii hin bahan tahe qabsoofne deebifanna,'' jechuun Adoolessa 13 ibsa kennan. Yeroo ammaa kanas, waraannii duraan Tigraay keessa ture gara naannoollee hollaa Amaaraafi Affaariitti baballchuun gaggeeffamaa jira. Waldhabdeen mootummaa Federaalaafi humnootii naannoo Tigraay gidduu ture cimee itti fufuun walqabatee paarlaamaan Itoophiyaa TPLF ''shororkeessaa'' jechuun farrajunsaa ni yaadatama. Waraana baatiiwwan saddetiif gaggeeffameen booda mootummaan Federaalaa dhukaasa dhaabuu namoomaa gar-tokkee labsuun loltoota isaa naannicha keessa baasee ture. Haata'u malee, humnootiin Tigraay deebiisanii irra caalaa naannichaa of harka galfatanis, labsii dhukaasa dhaabuu mootummaan labse fudhachuu caalaa haaldureewwan mataasaanii qabanatanii as bahan. Itti aansees humnootiin TPLF daangaawwan naannolee hollaa kan ta'an Amaaraafi Affaar keessatti lola gaggeessuu itti fufan. Sababii humnootiin Tigraay lola itti fufuuf murteesseef ulaa deeggarsa namoommaan Fedeeraal cufame cabsuufi mootummaan Federaalaa haaldureewwan isaan lafa kaa'an akka fudhatuuf dirqisiisuuf ta'u miseensa komaandi poostii Tigraay Janaraal Tsaadiqaan Gabratansaa'ii dhiyeenya kana BBC News Hour tti himan. Haata'u malee, deebii Ministirri Ijaarsa Dimokraasii Obbo Zaadiig Abarahaa yaada Janaraal Tsaadiqaan kanarratti BBC'f kennaniin, mootummaan haaldureewwan gareen TPLF kaa'e akka hin fudhanneefi mootummaan isaanii TPLF waliin osoo hin taane qaamoolee Tigraay bakka bu'an kan biroo waliin mari'achuuf fedhii akka qabu dubbatan. Ofii seeraan qaama ''shororkeessaa'' jedhamuun farraje waliin marii taasisuun ni danda'amaa? jechuun gaaffii dhiyaate Dr Adam akkasiin filamaatawwan jiran ibsan. ''Karaa adeemsa seeraatiin 'shororkeessaa' jedhamuunsaanii mariif mijataa miti. Haata'u malee, mariif yoo barbaadame paarlamaan murtee kana kaasuun ni danda'ama'' jedhan Dr Adam Kaasee. Yoo kun hin taanee ammoo filmaannni gara biraa jiraachulleen ni kaasu Dr Adam. ''TPLF osoo hin taane humnoota Tigiraay waliin jechuun marii jalqabuu ni danda'u. Garuu ammoo humnoota TPLF alatti hambisuun furmaata waaraa fiduuf yaaduun rakkisaa ta'a,'' jedhan. Namoonni dhuunfaa yakkaan himataman TPLF keessaa waan jiraniif sun danqaa biraa ta'uu danda'a kan jedhan oggeessi seera kun, ''fedhiin yoo jiraate garuu dhimma seeraa kana biras darbuun ni danda'ama,'' jedhu. Tokkicha haal-dureewwan irratti yoo wal ta'an, mariif salphisuuf gama paarlaamaan kaasuun ni danda'ama kan jedhan Dr Adam, rakkoon kun amma kan Tigiraayiifi Amaaraa qofa osoo hin taane naannoolee kaan keessas waan galeef dhukaasa dhaabuufi deeggarsi namoomaa akka dhiyaatu gochuuf jalqaba walii galuu qabu jedhan. Waraanni naannoo Tigiraay mootumma Federaalaafi humnoota Tigraay gidduutti jalqabe amma ji'oota sagal lakkoofsiseera. Lubbuu kumaatama galaafatee, miliyoonota ammoo qe'ee isaaniirraa buqqiseera.


Koomishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa garee haleellaa Naannoo Affaaritti raawwate qoratu erge

Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Naannoo Affaar manneetii barnootaafi bufataalee fayyaa ganda Guliikoomaatti haleellaa raawwate garee qoratu erge. Daa'imman lakkoofsaan danuu tahan dabalatee buqqaatota  dhibbaan lakkaa’aman ajjeefamuun erga gabaafameen booda bakka miidhamtootaaf deeggarsi godhamutti garee dhimma kana hordofu akka ramade ibseera. Gaafa Adoolessa 28, 2013 ALI Naannoo Affaar bakka ‘zoon arat’ jedhamutti haleellaa meeshaa waraanaa guddaadhaan raawwateen namoonni baayyee du’uufi miidhamuu qondaaloti naannichaafi maddeen hospitaalarraa arganne BBCtti himaniiru. Haaluma kanaan miidhamtoota  haleellaa kanaa yaadachuuf naannichatti guyyaan gaddaa sadii labsameera. Itti gaafatamaan koominikeeshinii naannichaa Obbo Ahimad Haaloyitaa haleellaa kana kan raawwatan, ‘’finciltoota TPLF dha,’’ jechuun BBCtti himaniiru. Hospitaala Duptii warreen haleellaa kanaan miidhaman geeffamanitti itti gaafatamaa kan tahan Dr Mahaammad Yasuuf BBCtti akka himanitti wal’aansaaf gara hospitaalaa namoota dhufan 40 keessaa 12 lubbuun isaanii darbeera. Dr Mahaammad otoo hospitaala hin gahiin kan du’an akka jiran dhagahus dubbataniiru. Waraana naannichatti tureen namoonni buqqa’anii turan mana barnootaa fi buufatni fayyaa keessatti dahatanii turan irratti haleellaa raawwateen daa’imman 100 oliifi namoonni 200  ajjeefamuun gabaafameera. Namoota haleellaa kanaan miidhamaniifi lubbuu dhaban yaadachuuf guyyaan gaddaa sadii labsamuu mana mare mootummaa naannichaatti af-yaa’iin olaanoo Amiinaa Sookoon waabeffachuun Tajaajilli Oduu Itoophiyaa himeera. Guyyaan gaddaa labsamees har’a kan jalqabu yoo tahu, alaabaan naannichaa waajiraalee mootummaa fi dhaabota dhuunfaa keessatti gad-siqee akka mirmirfamu murtaa’eera. Mootummoota Gamtoomanitti dhaabbanni deegarsa daa’immanii UNICEF Naannoo Affaar keessatti haleellaa raawwateen daa’imman dabalatee namoonni 200  ajjeefamaniiru jedhamuun akka badaa isa yaaddesse himeeti ture. Ibsa dhaabbatichi baaseen booda dubbii himaan TPLF Geetaachaw Raddaa fuula Tiwiitarii isaanii irratti deebii kennaniin, haleellicha raawwachuun waraana mootummaa Itoophiyaa kan himate yoo tahu gareen isaanii haleellaa mudate irratti qorannoo gochuuf qaama sirrii wajjiin akka hojjetan hime. Waraana kanaan lakkoofsi lammiilee nagaa balaaf saaxilaman dabalaa dhufuuniifi fedhiin deeggarsa namoomaa olaanaa tahuun na yaaddessas jedheera koomishinichi Haaluma kanaanis waraana kanarratti qaamoti hirmaataniifi qaamoleen nageenyaa seera mirgoota namoomaafi qajeelfamoota waraanaa  addunyaa akka kabajan koomishinichi gaafateera. Namoota nagaa, hambaalee seenaa fi bu’uuraaleen misoomaa uummataa eegumsi godhamuufi akka qabu koomishinichi yaadachiiseera.


Finciltoonni TPLF magaalaa Laalibalaa qabachuun himame

Finciltoonni TPLF Kamisa har'aa, Hagayya 05, 2021 magaalaa Laalibaalaa seenuu isaanii jiraattonni fi Kantiibaa Ittaanaan magaalichaa BBC'tti himan. Guyyoota muraasa dura gareen TPLF handaara magaalattii keessa socho'aa akka turan kan dubbatan jiraattonni magaalaa laallibalaa, har'a ammoo gara magaalattii seenuusaanii BBC'tti himaniiru. Kantiibaa Itti Aanaan magaalaa Laalibalaa Obbo Maandafroo Taaddasaa, finciltoonni TPLF Kamisa har'aa akka lakkoofsa Itoophiyaatti guyyaa keessaa naannoo sa'atii torbaatti, ''karaa fulaa Gannat maariyam jedhamuun beekamuun gara magaalattii seenaniiru,'' jechuun BBC'ttti himan. Naannoo Amaaraa Godina Walloo Kaabaa keessatti kan argamtu bakki seena-qabeettiin magaalaan Laalibalaa, magaalaa guddoo naannoo Amaaraa Baahardaar irraa kiilomeetira 310 fagaattee argamti. Magaalaa naannoo Tigraay Maqaleerraa ammoo kiilomeetira 348 fagaattee argamti. Finciltoonni gara magaalaa wayita seenanitti waraannis ta'e dhukaasni kamuu akka hinturre Kantiibaa Itti Aanaan magaalichaa BBCtti himan. Jiraattonni magaalattii nageenya isaaniitiif yaadda'an hedduunis ''finciltoonni magaalattii qabataniiru'' jechuun magaalattii keessaa baqachuun bahaa jiraachuu dubbatan. Dabalataanis wayita ammaa kanatti magaalattii keessatti sagaleen dhukaasaa akka hin jirre himanii, ''hidhatoonni TPLF hambaalee durii magaalattiitti argaman barbadeessu jedhamee yaaddoon umamuu'' dubbatan. Wayita ammaa kanatti Magaalaa Laalibalaatiin alatti akka argaman kan himan Ittaanaan Kantibaa magaalattii, ''humni galuun hambaalee akka ittisaniif motummaa federaalaafi kan naannoo waliin yaaliin taasifamaa jira,'' jedhan. ''Kunis hambaa ummata addunyaa waan ta'eef nageenyummaansaa akka mirkanaa'uuf dhiibbaan taasifamu qabaata'' jechuun yaaddoo qaban ibsan. Magaalaan Laalibalaa bakka argama bataskaanota durii dhagaa irraa waqaramuun tolfaman itti argaman taateetti, magaaloota Naannoo Amaaraa Godina Walloo Kaabakeessatti argaman gurguddoo keessaa tokko. Kana malees doowwattoota hedduu keessuummeessuun beekamti. Magaalaa tun harka humnootii TPLF galuu ilaalchisee mootummaan Federaalaas ta'e kan naannoo Amaaraa hanga ammaatti kan jedhan hinjiru. Waraanni naannoo Tigraayi keessatti gaggeeffamaa ture dhaabbachuun baatii tokkoon dura motummaan federaalaa dhukaasa dhaabuu gam-tokkee labsuun waraanaasaa naannichaa kan baasee ture ta'ulleen, humnootii TPLF garuu haleellaa isaanii gara naannolee ollaa kan ta'an Amaaraafi Affaar keessatti babalifachuun eddoowwan garaa garaa qabachunsaanii ni yaadatama. Eddoowwan naannoo Amaaraa waraanni itti gaggeeffamee garaa garaa irraayis namoonni kuma 200 ol ta'an, naannoo Affaarii ammoo kuma 70 ol kan ta'u akka buqa'an aanga'oonni BBCtti himaniiru. Qondaala humnootii TPLF kan jedhaman Janaraal Tsaadiqaan Gabratinsaayi guyyootaan dura turtii BBC waliin taasisaniin, karaa naannoo Amaaraafi Affaariin irra deddeebiin haleellaa raawwataa kan jiran haaldureewwan dhukaasa dhaabuu taasisuuf kaa'an mootummaan federaalaa akka fudhatuuf dhiibbaa taasisuuf ta'uu dubbatanii ture. Naannoon Amaaraafi Affaar haleellaawwan humnootii TPLF kan Mana Maree Bakka Bu'oota Ummataa Itoophiyaatiin shororkeessaa jedhamuun faarajame kana qolachuuf, ummataa naannichaaf waamicha kan taasisan yoo ta'u, naannoolee biyyatti kaanis humna addaasaanii gara adda waraanaatti erganiiru.


Waraana Tigraay: Naannoon Amaaraa lola jajjabaatti jiraachuu hime, maagalotni to'atamuu haale

Naannoo Amaaraa iddoowwan Tigraay waliin waldaangessanitti adda waraanaa sadi irratti waraanni jajjabaan gaggeeffamaa jiraachuu mootummaan naannoo Amaaraa beeksiseera. Bakkeewwan hedduutti waraanni muddaan adeemaa jiraachuu dubbi himaan mootummaa naannoo Amaaraa Gizaachaw Mulunah himaniiru. Humna addaa naannochaarratti dabalataan raayyaan ittisaas waraanna TPLF waliin gaggeeffamu keessatti hirmaachaa jiraachuu Obbo Gizaachaw himaniiru. Waraanni naannoo Tigraayitti eegalame gara naannolee ollaatti wayita babal'achaa jirutti, humna waraanaa baay'inaan qindeessuun dirree waraanaatti erguun ammallee Itoophiyaa keessatti itti fufee jira. Humnoota TPLF waliin atakaaroo hamaa keessa kan jiru naannoon Amaaraa, labsii 'namni meeshaa waraana qabu hundi gara adda waraanaatti' jedhu labsuun of ittisuuf yaalii gochaa jira. Humni dabalataa naannolee biyyattiirraa imalanis raayyaa ittisa biyyaa waliin lola kanarratti hirmaachaa jiru. Adda waraanaa Walqaayit, Waagmiraa fi Raayyaa irratti weerara garee TPLF ofirraa qolachuuf waraanni gaggeeffamaa jira jedhan Obbo Gizaachaw. Humnoonni Tigraay gama Kibba Tigraayiin daangaa qaxxaamuruun magaalaa naannoo Amaaraa Qobboo to'achuufi Waldiyaa qabachuuf dhiyaachaa jiraachuu gabaasaaleen ni agarsiisu. Gama Kibba-Lixaan ammoo magaalaa Dabaarq qabachuuf yaalii gochaa jiraachuu qondaalonni TPLF ni dubbatu. Mootummaan naannoo Amaaraa garuu finciltoonni TPLF bakkeewwan akka Waldiyaa, Dabaarqi qabataniiru oduun jedhu olola xiinsammuu hawaasaa to'achuuf oofamuudha jedha. ''Olola sobaan fulaan qabatamus ta'e kan gadi dhiifamu hin jiru. Nuuf waraana kana mo'achuu jechuun finciltoota TPLF buqqisnee gatuu jechuudha malee bakka ta'e qabachuu fi gadi dhiisuu miti.  Kanaaf ammoo kutannoon qabsaa'uu gaafata.'' Magaalonni kunneen to'annoo raayyaa ittisaa fi humnoota Amaaraa harka jiraachuu kan himan Obbo Gizaachawu, naannawa magaalaa Qobbootti lolli jabaan gaggeeffamaa jiraachuu himu. Lola kanaanis raayyaa ittisa biyyaa, humna addaa fi milishaan naannoo Amaaraa akkasumas humnoota naannolee biyyattii adda addaarraa dhufan waliin ta'uun injifannoo argachaa jiraachuu himan. Ammas humna gara dirree waraanaa bobbaasuuf qopheessaa jiraachuu himan. ''Daandiin keenya tokko qofa. Innis shororkeessaa nu balleessuuf deemu kana dursinee hundeen buqqisnee gatuudha,'' jedhan. Haata'u malee dubbi himtuun waajjira MM Itoophiyaa Billanee Siyyuum 'labsiin dhukaasa dhaabuu gam-tokkee mootummaan federaalaa labse' ammallee akkuma kabajametti jira jechuun miidiyaaleef himte. TPLF kan mootummaan federaalaa Itoophiyaa shororkeessaa jedhee moggaase, labsii dhukaasa dhaabuu kana didee naannolee Amaaraa fi Affaar weeraruun lolicha hammeessaa jira jechuun komatte. Dubbi himaan TPLF Geetaachoo Raddaa mootummaan federaalaa humna dabalataa waraanaaf qixeessuun, waraana hammeessaa jira, dhoksaan ammoo marii gochuuf haala mijeeffachaa jira jechuun komatan. Dhukaasni dhaabbatee mariin karaa nagaa hunda hirmaachise akka eegalamuuf hawaasa idiladdunyaarraa waamichi dhiyaatus, inumaa torbeewwan muraasaa as waraanichi kan duraa caalaa hammaate. Gama kaaniin ammoo Karaa lixa biyyaa daangaarratti kan argamtu naannoon Beenishaangul Gumuz hidhattoonni dhibba tokko caalan humnoota nageenyaa mootummaatiin ajjeefamuu ibsite. Hoogganaan Poolisii naannochaa Abdulaazim Mohammad hidhattoonni ajjeefaman hedduun miseensota Adda Dimokiraatawaa Uummata Tigraay ta'uu himan. Qondaaltonni mootummaa haleellaawwan sabummaa bu'uureffachuun naannocha keessatti raawwatuuf garee kana himatu. Haleellaa haala kanaan raawwatuun waggaa darbe keessa naannocha keessatti namoonni dhibba hedduutti lakkaa'aman ajjeefamaniiru. Oduun ajjeechaa Beenishaangul Gumuz kun kan dhagahame erga karaa baha biyyaa naannolee Affaariifi Somaalee gidduutti namoonni hedduun ajjeefamuun gabaafamee guyyaa muraasa booda.


Waraana Tigraay: Tokkummaan Itoophiyaa babal'achuu waraana Tigraayiin yaaddoo keessa gale baraaramuu danda'aa?

Waraanni Tigraay ittumaa hammaachaa akkuma deemaa jiru, tokkummaa Itoophiyaarratti yaaddoon jiru dabalaa jira. Ji'oota sagal dura finciltoota Tigraay fi waraana mootummaa Itoophiyaa gidduutti kan eegale waraanni Tigraay, naannochuma keessatti daangeffamee gaggeeffamaa ture. Waraanichi garuu yeroo ammaa naannolee Amaaraa fi Affaaritti babal'atee jira. Waraanni kun naannoo Tigraayiin ala ba'ee babal'achuu kan eegale, erga loltoonni mootummaa Itoophiyaa naannocha dhiisanii ba'anii fi mootummaan ofumaan labsii dhukaasa dhaabuu labseeti. Taatee kanaan booda hidhattoonni Tigraay magaalaa Maqalee qabachuun, lafa isaanii deebifachuu akka egalan himaa turan. Kunimmoo waraanni Tigraay daranuu hammaachaa akka deemaa jiru agarsiisa. Kana jechuun ammoo Itoophiyaa keessa waraanni jiru kana qofa jechuu miti. Biyyoota Afriikaa keessaa Itoophiyaan biyya muddama keessa jirtu ishee lammaffaadha. Heerri biyyattii bara 1994 labsame sababa biyyattii keessa mootummaan giddu-galeessaa qofti tureef rakkoon uumamaa ture furamee, saboonni biyyattii naannoosaaniitti of-danda'anii akka of-bulchan kan daandii saaqedha. Hanga bara 2018'tti paartiin biyya bulchaa ture, Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraayiin dhuunfatamee kan ture oggaa ta'u, innis mormii gosa kamiiyyuu humnaan cabsuudhaan komatamaa ture. Abiy Ahmad bara 2018 Ministira Muummee erga ta'anii as hacuuccaan mootummaan lammiileerratti raawwatu akka dhaabbatuu fi lammiileen bilsummaasaanii akka argatan hojjetaniiru. Haata'u malee bilisummaan lammiilee gaaffiin sabummaa hedduun akka ka'u godheera, gareewwan adda addaa gaaffii aangoo fi lafaa bal'inaan dhiyeessuu eegalan. "Walwaraansa saboota gidduu hedduutu jira,'' jedha xiinxalaan nageenya Gaanafa Afriikaa kan Naayiroobii jiraatu Rashid Abdi. Iddoowwan walitti bu'iinsaa keessaa tokko naannoo Beenishaangul ta'uu kan himu Rashid Abdi, bakka kanaan,''fulaa waraana yeroo dheeraa,'' jechuun ibse. Ji'a Muddee darbe keessa nananoo Beenishaangulitti haleellaa raawwateen guyyaa tokkotti namoonni 200 ta'an ajjeefamaniiru. Aanga'oonni mootummaa naannoo kanaa torban darbe keessa akka ibsanitti, loltoonni mootummaa hidhattoota haleellaa qaqqabsiisaa turan ittiin jedhu100 caalan  ajjeesuu ibsanii turan. Daangaa Itoophiyaa fi Sudaan gidduutti kan argamtu dachee oomishaaf mijattuu taate al-Fashaagaa irratti walitti bu'iinsi uumames rakkoo tasgabbii biyyattii daran hammeesseera. Biyyoonni lameenuu dacheen kun keenya jedhu. Waldhibdeen daangaa kun tibba waraanni Tigraay hammaatetti, walitti bu'iinsi xixiqqoon darbee darbee daangaarratti akka uumamu gochaa ture. "Walitti bu'iinsi kun kana caalaa carraa hammaachu qaba, garuu ammallee sadarkaa hamaarra hin geenye,'' jedha Abdiin. Torbee darbe keessa guyyaa tokkotti lammiileen Itoophiyaa saba Qimaant ta'an 1,100  waraana dheessuun naannoo Amaaraa irraa gara Sudaan baqachuu miidiyaan Sudaan gabaasee ture. Mootummaan naannoo Amaaraa naannoon Tigraay dhibdeen saboota gidduutti akka uumamuu fi olaantummaasaa saboota Amaaraa irratti humnaan fe'a jechuun waggoota kurna darbaniif qeeqaa ture, naannoon Tigraay kana ni haala. Dabalataan waldhibdeen naannolee Somaalee fi Affaar gidduu bubbule akkasumas hidhattoonni naannoo Oromiyaa keessa socho'uun waraana Itoophiyaa haleelan yaaddoo hammeessaniiru. Kanneen dhimma Itoophiyaaf dhiphatanis kanarraa ka'aniiti. Dhaabbata World Peace Foundation kan US keessa maadheffatetti hoogganaa olaanaa kan ta'e Aleksi Di Waal, ''Itoophiyaan biyya jabduu ta'uuf gulantaawwan seenaa hedduu keessa dabarte, duuba ammoo sodaa diigamuutti ceete. Yeroon kun yeroo yaaddoo diigumsaa hamtuun biyyattii mudateedha,'' jedha. Xiinxaltoonni Itoophiyaa tokko tokko yeroo ammaa carraan diigamuu Itoophiyaa mudachuu danda'a jechuun dubbatu. "Yeroo ammaa Itoophiyaan akka biyyaatti jiraachuuf yaaddoo keessa galtee jiraachuun hin haalamu,'' jedhan Aab Abdiin. "Goolama naannoo Tigraay fi walitti bu'iinsa bakkeewwan garaagaratti raawwatu faana bu'anii hordofuun ni ulfaata, garuu haala yaaddessaarra ga'eera. Balaan kufaatii fi diigamuu Itoophiyaa mudata,'' jedha namni kun. Yuuniversitii Gondaritti barsiisaa kan ta'e Miniyichil Masarat, Itoophiyaan diigamuuf fiixeerra geesseetti yaada jedhutti hin amanu jedha. "Jalqabuma dhimma kana kaasanii irratti mari'achuunuu sirrii hin turre. Mootummaa biyya bulchu qabna, Tigraay irraa kan hafe,'' jedhe. Goolamni Tigraay inumaa tokkummaa biyyaalessaa naannolee fi saboota gidduutti jabeesse, hundi isaaniiyyuu mootummaa fi waraana faana hiriiranii jiru jedhe Aab Meniyichil dabaluun. Humnoonni Tigraay hanga haaldureen isaan dhiyeessan Aab Abiyyiin hojiirra oolutti waraana akka hin dhaabne dhaadatu. Haaldureewwan kunneen keessaa isaan ijoon, mootummaan federaalaa Tigraayitti ulaa akka hin cufnee fi hidhattoota hunda-waraana Itoophiyaa, hidhattoota naannolee Itoophiyaa fi loltoota Eertiraa-akka baasu kan jedhuudha. Mootummaan Itoophiyaa erga Waxabajjii darbe Maqalee gadi dhiisee ba'ee tajaajila ibsaa, baankii fi telekoomii Tigraay irraa kuteera, humnoonni Tigraay kun akka sirratu gaafatu. Tarkaanfiin mootummaa kun jaarmiyaaleen gargaarsaa idiladdunyaallee akka namoota rakkatan hin gargaarre gufuu ta'eera. Jeneraal Tsaadqaan Gabratinsaa'ee Dilbata BBC, Sagantaa Newshour jedhamutti akka himanitti, hanga haaldureewwan dhiyaatan fudhatama argatanitti loltoonni isaanii naannolee Amaaraa fi Affaar dabalatee kutaalee biyyattii keessatti waraana akka itti fufan ibsaniiru. "Sochiin waraanaa keenya yeroo ammaa galmoota gooroo lamaan hoogganama.  Tokko uggurrii fi daandiin Tigraayitti cufame akka banamu. Kan lammataa mootummaa haaldureewwan dhukaasa dhabuuf dhiyaatan fudhatee gara marii siyaasaatti seenuudha,'' jedhan. Warri Tigraay akka kanaan duraa Itoophiyaa siyaasaan dhuunfachuuf hin deeman kan jedhan Jeneraal Tsaadqaan, garuu uummanni Tigraay mootummaa isa bulchu filatee akka ofiin of-bulchu barbaadna jedhan. Sadarkaa mootummaa federaalaa Itoophiyaatti Itti gaafatamaan dhimmoota dimokiraasii Zaadig Abrahaa, finciltoonni Tigraay aangoo sobaan of gowwoomsaa jiraachuu fi mootummaan wayita obsa fixatu kutaalee Tigraay kunda keessaa hari'ee baasa jedhan. Aab Zaadig mootummaan deggersa lammiilee rakkataniin ga'uuf dirqama qaba jechuun, isa humnoonni Tigraay daandiin nutti cufameera jechuun himatan haalan. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti, jaarmiyaan dhimma daa'immanii Unicef Jimaata darbe akka ibsetti, sababa waraana Tigraay daa'imman 100,000 caalan beela lubbuuf sodaachisuuf saaxilamuuf deemu jechuun sodaa qabu ibse. Ogeeyyiin dhimma nyaataa ammmoo namoonni 400,000 ta'an Tigraay keessatti 'beela hamaaf' saaxilamanii jiraachuu ibsan. Tigraayitti ulaan gargaarsaa hundi cufameera, daandiin tokkittiin karaa Affaar qofa kan ture oggaa ta'u naannoo kana keessattis dhiyeenya kana konkolaattonni midhaan nyaataa fe'anii gara Tigraay imalaa turan humnoota mootummaa Itoophiyaa deggeraniin haleelamanii turan. Humnoonni Tigraay loltoota Itoophiyaa fi hidhattoota Amaaraa haleelanii hari'uun ulaa gargaarsaa karaa Sudaan banachuuf hojjetaa akka jiran himu. Akka UN jedhutti uummata Tigraay keessaa miiliyoona 5.2 kan ta'an gargaarsa namoomaa barbaadu. Waraanni tibbana naannoo Affaaritti babal'ates kumaatamoota buqqisee, rakkoo midhaan nyaataaf saaxileera. Akka Aab di Waal jedhutti torbeewwan darban keessa dhimma goolama siyaasaa Itoophiyaarratti marii dippiloomaasii gaggeessuuf tattaaffiin hedduun taasifamaniiru. Mariin dhoksaan gaggeeffamaa akka tures himeera. Dhaabbata Qorannoo 'think tank Sahan Research' irraa kan ta'an Matt Bryden haala amma jiruun furmaanni siyaasa ni argama yaada jedhutti hin amanan. Keessattuu qaamolee walqoollifatan kunneen gidduutti. "Humnoonni Tigraay gara mariitti kan seenan yoo ta'e waan duula waraanaan argatan hunda dhabuuf deemu. Gama kaaniin ammoo mootummaan Ministira Muummee Abiy Ahmad mariif qophii waan ta'e natti hin fakkaatu,'' jedhan. "Waraanni kun goolabamuu kan danda'u Tigraay walabummaashee labsachuu yoo dandeesse yookiin ammoo qaamoleen lameenuu erga akkaan miidhamanii booda natti fakkaata.''


Waraana Tigraay: 'Qaamoleen wal-waraanan hatattamaan dhukaasa dhaabanii mariitti seenuu qabu'

Qaamoleen waraana Kaaba Itoophiyaa keessaa harka qaban haal-duree tokko malee, hatattamaan waliigaltee dhukaasa dhaabuurra gahu qabu jette Ameerikaan. Dubbi himaan ministeera haajaa alaa Ameerikaa Need Piraayis, qaamoleen wal waraanaa jiran dhukaasa dhaabanii marii siyaasaa hunda hirmaachisetti seenuu qabu jechuun Tiwiitarii isaanii gubbaatti barreessan. "Ololli waraana hammeessuu gama lamaaniinuu deemaa jiru faallaa kanaati," jedhan. Kana kan jedhan TPLF haal-dureewwan amma dura dhukaasa dhaabuuf tarreessee ture fooyyesse jechuun ibsa baase hordofeeti. Ibsi TPLF Kamisa baase mootummaan ceehumsaa akka bu'uureffamu fi mariin siyaasaa qaamolee siyaasaa ijoo biyyattii keessa jiran hammate akka jalqabamu gaafata. Tajaajilli bu'uraalee misoomaa kanneen akka ibsaaa, baankii fi telekomii akka bakkatti deebi'an, baajatni A.L.I bara 2013 fi 2014 'hatattamaan' akka gadhiifamuufis gaafata. Mootummaan federaalaa Itoophiyaa ammallee labsii dhukaasa dhaabuu torbanoota dura labse akka hin diigin hima. Dubbi himtuun waajjira MM Itoophiyaa Billanee Siyyuum, raayyaan ittisa biyyaa haleellaa TPLF daangaa cehuun naannoo Affaar fi Amaaraa keessatti raawwatu qolachaa jira malee ofiin haleellaa raawwachaa hin jiru jechuun Roobii darbe miidiyaatti himan. "Garaagarummaa qaamoleen Itoophiyaa keessatti wal waraanaa jiran qaban kan furu marii malee, humna waraanaa miti," jedhan Aab Need Piraayis. Qaamoleen wal waraanaa jiran dhukaasa dhaabanii haal-duree tokko malee gara mariitti seenuu qabu haa jedhan malee, qaamolee waraanatti jiran marti deeggarsa namoomaaf danqaa tokko malee karra akka banan gaafataniiru. Itti dabaluunis tajaajilawwan akka elektiriisitii, telekomunikeeshinii fi baankii Tigraay irraa adda citan deebifamuu qabu jedhan. Qabxileen kunneen haal-duree TPLF tarreesse keessattillee eeramanii jiru. Amma duras TPLF dhukaasa dhaabuuf haal-dureewwan tarreessuu isaa hordofee Ameerikaan qabxiilee haal-duree TPLF keessatti eeramaniin wal-fakkaatu akka raawwataman gaafattee turte. Kun loltoonni Eertiraa fi humnoonni Amaaraa Tigraay keessa akka bahan kan jedhu dabalata. Ameerikaan irra deebiin deeggarsi namoomaa danqaa tokko malee Tigraay akka dhaqqabu gaafatteetti. Hoggantuun dhaabbata gargaarsaa Ameerikaa (USAID) Samaantaa Pawor deeggarsi gahaan naannoo Tigraay akka dhaqqabu dhiibbaa uumuuf torbee dhuftu gara Itoophiyaa akka imaltu dhaabbatichi beeksiseera. Sagantaan Nyaataa Addunyaa (WFP) akka jedhutti kuusaan nyaataa dhaabbatichi Tigraay keessaa qabu Jimaata har'aa dhumata. Hogganaan dhaabbatichaa Deeviid Biizlee konkolaattonni deeggarsa nyaataa fe'an 170 ta'an naannoo Affaar keessatti ugguramanii socho'uu akka hin dandeenye himanii turan. Bakka bu'aa Olaanaan Gamtaa Awurooppaa Jooseep Boorel ergaa gama tiwiitarii isaaniin dabarsaniin ammoo, konkolaattonni deeggarsa nyaataa gara Tigraay geessan beekaa ykn ta'e jedhamee ugguramani jedhan. "Nyaata dhorkuun akka meeshaa waraanaatti dhimmi itti bahamaa hin jiru jechuun rakkisaadha. Deeggarsaaf karra banuun dirqama mootummaati," jedhan. Ministirri deetaa ministeeraa haajaa alaa Itoophiyaa ambaasaaddar Reeduwaan Huseen deebii qondaala kana maqaa dhahuun tiwiitarii isaanii irratti barreessaniin, 'mootummaan Itoophiyaa dhukaasa dhaabee baheera' jedhan. "Garaarraa dhimmamuun haa hafuuti, namni uummata keenya naannoo Tigraay rakkoo keessa baasuuf fedhii xiqqoo qabu, tarkaanfii kanaaf beekamtii kennuu hin dhiisu," jedhan. Itti dabaluunis, "isa miidhame qeequu fi isa yakkamaa ykn kan miidhaa geessisaa jiru leellisuu dhaabaa," jechuun rakkoo uumaa kan jiru mootummaa osoo hin taane TPLF ta'uu akeekan. Mootummaan federaalaa dhukaasa dhaabuu gam-tokkee labsee Tigraay keessaa erga bahee booda naannicha harka caalu kan to'ate TPLF, daangaa cehuun naannolee Affaar fi Amaaraa keessatti lolaa jira. Mootummoonni naannolee Affaar fi Amaaraa uummata kakaasuun akkasumas tumsa raayyaa ittisaa fi humnoota addaa naannolee kaan irraa birmatanii dhaqan waliin ofirraa ittisaa akka jiraniifi injifannoos gonfachaa akka jiran himu.


Lola Tigraay: Dr Dabretsiyoon G/Mikaa'eliifi Geetaachoo Raddaa dabalatee hoggantoota TPLF irratti himanni baname

Abbaan Alangaa Waliigalaa galmee Dr Dabretsiyoon G/mikaa'el jalatti Geetaachoo Raddaa dabalatee hoggantoota TPLF fi dhaabbilee garaagaraa isaan waliin hidhata qaban hogganaa turan namoota 62 irratti himata bane. Namootni himanni irratti baname miseensota koree hojii raawwachiistuu TPLF murtoo dabarsuu keessatti hirmaannaa guddaa qaban, koree gidduuugaleessaa TPLF fi miseensota kaabinee mootummaa naannichaa irratti akka tahe Abbaan Alangaa Waliigalaa fuula Feesbuukii isaa irratti barreessera. Dabalataan haleellaa hidhannoo keessatti gahee ol aanaa kanneen qaban dhaabbilee akka EFFORT, gaggeesitoota mootummaa fi dhaabbilee dhuunfaa, miseensota hoggansa komishinii filannoo naannoo Tigiraay irratti himannichi banamuu ibseera. Paartileen mormituu filannoo seer-maleessaa naannichatti gaggeeffame irratti hirmaatan, hoggantoota ol aanoo duraanii TPLF beekamtii guddaa qaban irrattidha Abbaan Alangaa Federaalaa himannivha kan bane. Himanni isaan irratti baname keewwata yakkaa lamaan yoo tahu, kan jalqabaa seera yakkaa federaalaa keewwata 238 jalatti kan tumame cabsuun, humnaan, doorsisa, qoollifannaa fi seeraan ala karaa taheen filannoo gaggeessuun mootummaa naannichaa heera mootummaan dhaabbatee fi beekamtii qabu jijjiiruun akka tahe hime. Himanni lammaffaan namoota galmee kana jalatti tarreeffaman irratti baname mootummaa federaalaa humnaan jijjiiruuf yaaduun bara 2011 A.LItti jalqabuun, mootummaa federaalaa meeshaa waraanaan jijjiiruuf jecha loltoota koomaandoo Tigiraay humna waraanaa jedhamu, qindeessuun raayyaa ittisa biyyaa iratti haleellaa raawwachuun akka himate ibse. Kunis labsii shororkeessummaa ittisuuf bahe lakkoofsa 1176/2011 keewwata jechuun 3/1 fi 3/2 darbuun yakka hojjetan jechuun abbaan alangaa federaalaa himaticha baneera. Abbaan Alangaa Waliigalaa himaticha hubachiisuuf ragaa namaa 510 fi ragaa sanada fuula 5329 qabu walitti qabsiisuun mana murtiitti himata isaa dhiyeessera. Manni Murtii Olaanaa Federaalaatti dhaddachi tokkoffaa  yakka shororkeessummaa fi heera mootummaa ilaalu himaticha galmee lakkoofsa 27128102n fudhachuun kanneen mana sirreessaatti argaman, manni sirreessaa akka dhiyeessu, himatamtoota kaan ammoo poolisiin federaalaa waraqaa waamichaa baasuun akka isaan dhiyeessu ajajuun Adoolessa 26 bara 2013tti beellama qabateera. Onkoloolessa 24/2013 haleellaa humnootni TPLF buufata raayyaa ittisa biyyaa irratti raawwate hordofuun abbaan alangaa waliigalaa federaalaa haleellicha keessaa harka qabu kanneen jedhe hoggantoota siyaasaa fi waraanaa garichaa qabuuf kan dandeesisu ajajaj baasuun isaa ni yaadatama. Manni Maree federaalaa mootummaa naannoo Tigiraay TPLF hundeesse seeraan ala jechuun akka bittinnaa'u murtoo kan kenne yoo tahu, ji'oota muraasa dura ammoo paarlaamaan biyyattii TPLF ''shororkeessaa'' jechuun farraje. Waraana ji'oota saddetiif godhameen booda mootummaan federaalaa gar-tokkeen dhukaasa dhaabuuf kan murteessee loltoota isaa naannichaa yoo baasu, humnootni TPLF irra caalaa naannichaa to'achuu ibsuun ''bulchiinsa seera qabeessa naannichaa bakkatti deebisneerra,'' jedhan.