Haleellaafi buqqifamuun lammiilee Godinaalee Oromiyaa haa dhaabbatu

Ajjeechaan Murtii Malee Humnoota Mootummaatiin Geggeeffamu, Mirga Jiraachuu Lammiilee Qoraa Jira! Abdiin jijjiiramaa qabsoo nagayaa ummanni Oromoofi obboloota biroo waliin ta’uudhaan geggeesseen kan dhufe, qaama aangoo mootummaa too’atee jiru kan dheebuu aangoo fi maal na dhibeetiin erga butameen booda, biyyaattiin aakuma walii galatti nageenyaa fi tasgabbii dhabdee wal waraansa, beelaa fi kufaatii diinagdee hunda galeessaa keessa galtee argamti. Ji’oota muraasa darbanii as, lolli karaa Kaabaatti godhamaa ture qabbanaa’ee, humnoonni wal waraanaa turan waraana hamaa sana dhaabuun gara teessoo mariitti dhufuuf tarkaanfiin agarsiisaa jiran, deeggarsi namoomaa nannoolee waraanaan miidhamaniif akka dhaqqabu tattaaffi taasifamaa jiru, hojii abdachiisaa KFO’n qixa sirriin fudhatuu fi deeggaruudha. Haa ta’uu malee, Faallaa kanaatiin, lola Hidhattoota mootummaa fi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) jidduutti godinoota Oromiyaa garaa garaa keessatti taasifamaa jiru itti fufee kan jiru yoo ta’u, bal’inni isaas guyyaa irraa gara guyyaatti haalli itti dabalaa dhufe mul’atee jira. Lolli adeemsifamaa kan jiru godinoota Kibba, jiddu galaa fi lixa Oromiyaa keessatti sochiiwwan nagayaa daangeeffamee namni nagayaan bahee galuu dadhabaa jira. Torbanoota lamaan darban keessa godinaalee Oromiyaa garaa garaa, keessumaa godinalee Shawaa Bahaa aanalee Fantaallee fi Boosat, Lixa Oromiyaa magaalota Dambi Doolloo fi Gimbiittii walitti bu’iinsa humnoota mootummaa fi Waraana Bilisummaa Oromoo jiddutti taasifame lubbuu fi qabeenya lammiilee nagayaa irra miidhaan dhaqabaa jiraachuusa jiraattonni naannichaa ni komatu. Qonnaan bulaan tasgabbii dhabuun wayita Arfaasa sanyiitiin uumame kanaan yeroon qaaliin qophii oomishtummaa qisaasamaa waan deemuuf balaa beelaa marsaa birootiif saaxilamuu akka danda’u sodaa ibsachaa jira. Sirumaa waraanni kun daran bal’atee gareewwan hirmaataniis dabalaa naannoolee ollaatiis jeeqaa argama. Torbee kana Wiixata, Waxabajjii 6, 2014 ALI gara Mootummaa Naannoo Gaambeellaatti babal’achuudhaan, magaalaa guddoo naannichaa kan taate Gaambeellaa keessatti haleellaa qaamonni hidhatan humnoota mootummaa irratti raawwataniin, miidhaan namoomaa ol’aanaan gama lachuutiin kan mudate yoo ta’u, finciltoonni magaalattii dhiisanii akka ba’an taasifamuun gabaafamee jira. Haleellaa kana hordofuun humni nageenyaa mootummaa duula taasisaa jiraniin lammiileen nagayaa lakkoofsaan hedduu ta’an murtii malee humnoota mootummaatiin ajjeefamaa jiraachuu gabaasonni naannicharraa bahan niagarsiisu. Dubbi himaan Bulchhinsa Mootummaa Naannoo Gaambeellaa jecha miidiyaaf kennaniin yeroo walitti bu’iinsaatti “rasaasa miliqeen” lammiileen nagaa miidhaman jiraachuu ibsanii jiru. Kanumaan kan wal qabate, naannoo Gaambeellaatti dhalattoonni Oromoo lammiilee nagayaa mirgi heeraa bilisummaan naannicha keessa jiraachu isaanii faalleessuun sabaan adda baafamanii “deeggartoota ABO Shanee” jechuun adamsamaa akka jiran dhalattoonni Oromoo naannichaa ibsaa jiru. Guyyaa kaleessaatiis suur-sagaleen (video) suukanneessaan toora marsaalee miidiyaa gara garaatiin tamsa’aa ture akka agarsiisutti, dargaggoon dhalataa Oromoo hidhannoo hin qabne tokko, kan uffata siiviilii uffatee fi harki isaa duubatti hidhame magaalaa jiddutti hidhattoota mootummaa uffata danbii uffataniin rasaasaan kan ajjeefame ni agarsiisa. Gochoonni akkanaa Lixa Oromiyaa keessatti mudatanii kan turan yoo ta’u, Gaambeellaatti irra deebi’amaa dhufee jira. Hojimaanni akkanaa kun mootummaan dirqama isaa kan lammiilee nagayaa tiksuu bahachuu dhabuu isaatii ol, sababa humnoota hidhatan adamsuutiin ajjeechaan murtii malee lammiileerratti raawwatamaa jiraachuu kan agarsiisuudha. Haalli kunis baroota 1969-1972tti maqaa “Goolii Diimaa” jedhuun jeequmsa seenaa fokkisaa beekkamu keessa deebinee seenaa akka jirruu kan muldhisuudha. KFO’n ajjeechaa lammiilee nagayaa irra gahu kamiyyuu cimsee balaaleeffata. Kanarraa ka’uudhaan:- 2. Haleellaa Gaambeellaatiin baay’inniifi tarreen lammiilee nagaa miidhamaniifii hangi miidhaa dhaqqabee qaama walabaan qulqullaa’ee hatattamaan ummataaf akka ibsamu; keessattuu, viidiyoon suukaneessaan sabaahimaaleerra naanna’aa jiru, ajjeechaa murtii seeraa tokko malee hidhattoota mootummaatiin kan raawwatame tahuu waan agarsiisuf, qaama walaba taheen hatattamaan akka qoratamee, namoonni gocha suukaneessaa kana raawwatanirratti tarkaanfiin seera kabachiisu akka fudhatamu; Mootummaan Naannoo Gaambeellaas tahee Mootummaan Federaalaa dhimmicharratti ibsa gahaa akka kennan gaafanna. 3. Dhalattoota Oromoo Naannoo Gaambeellaa jiraatan irratti, haleellaan eenyummaa isaanii bu’ureeffachuun raawwatamaa jiru, ariitiidhaan akka dhaabbatu, Naannoo Gaambeellaas ta’ee kutaalee biyyatti biroo keessa lammiileen jiraatan mirgi lammummaa isaanii guutummaatti eegameefii akka jiraatan, haleella eenyummaa sabaa bu’ureeffateef akka hin saaxilambe Mootummaan Federaalaafi Naannoolee itti gaafatamummaa seeran qaban akka bahatan gaafanna. 4. Lolli garaagarummaa ilaalcha siyaasaa bu’ureeffachuun Oromiyaafi kutaalee biyyatti adda addaatti taasifamaa jiru dhaabbatee, gara waliigaltee dhukaasa dhaabuutti akka seenamu, akkasumas walitti bu’iinsota kanaaf rakkoo bu’uraa kan tahe, garaagarummaan ilaalcha siyaasaa karaa nagaatiin furuun akka danda’amuuf gara marii biyyoolessa rakkoo furuu danda’utti akka seenamu, ammas irra deebinee waamicha goona. Kooniresii Federaalawaa Oromoo (KFO) Finfinnee Waxabajjii 17-2022


Galmee jechoota Afaan Oromoo

Oromiyaan bal’oodha, akkuma lafti teenya bal’oo fii guddootti, ummanni keenyaas guddaadha. Ummanni keenya cunqursaa hamaa alagaa jala yeroo dheeraa turerraa ka’uun, afaan, aadaa, jiruuf jireenyi isaa akka hin dagaaysifanne taasifamee ture. Ka isaa jibbee ka alagaa jala akka goru godhamee ture. Sabni tokko ka afaanii fii aadaa isaa hin beeyne rakkoo hedduuf saaxilama. Suuta suuta ka ifii dagatee ka ambaa fudhata. if tahee jiraachuu dhiisee amba fakkatee jiraata. Eenyummaan isaa seenaa tahee waraqaarratti hafa. Akka akkas hin taane hin hafne, nuti saba bal’aadha waliin taanee afaan keenya, aadaa teenya, lafa teenya, lagggeen kheenya, gaarreen keenya, uumama dachii teenya gubbaa fii jala jiru walitti qabnee walirraa barree wal barsiisuun dhaloota hegereetti dabarsuun dirqama naa fii sirra jiru! A .Barbaachisummaa Waaltina Afaanii Afaan waaltessuun faayidaa hedduu qaba. Tokkummaa ummata afaanichaan waliigaluu cimsuuf, eenyummaa isaanii calaqqisiisuuf, amantiifi aadaa isaanii ibsuuf, guddisuufi wkf. afaan waaltessuun dhimma ijoodha. Kun kan agarsiisu waaltinni afaanii tokkummaafi jaalala hawaasa afaanicha dubbatuu cimsuu keessattis gahee olaanaa qabaachuu isaati. Waaltinni afaanii sadarkaa guddina afaan tokkoo saffisiisuufis ta’ee afaanicha afaan saayinsiifi teeknooloojii taasisuu keessatti gumaacha olaanaa qaba. Kana malees, waaltinni afaanii sirna baruufi barsiisuu keessattis gahee inni qabu salphaa miti. B.Akkaataa Waaltina Afaanii Afaan karaa gurguddaa lamaan waalta’uu danda’a: Karaa alidilee (informal)fi idilee (formal) ta’eenidha jedhu hayyoonni. Karaa alidileetiin afaan waaltessuu jechuun osoo itti hin yaadamiin hawaasni afaanichaan waliigalu jiruu isaa guyyaa guyyaa keessatti itti fayyadamuun afaanicha kan waalteessudha. Haa ta’u malee, seenaa afaanotaa keessatti afaan adeemsa kana qofaan waalta’e hin jiru. Adeemsa keessa ofii isaatiin waalta’uun yeroo barbaadametti afaanicha afaan saayinsiifi teeknooloojii taasisuu hin danda’u. Akkaataa kanaan waaltina afaanii eeguunis rakkisaadha. Waaltinni idilee garuu qorannoo saayinsaawaa irratti hundaa’uun itti yaadamee karoorfamuun kan raawwatudha. Waaltinni afaanii karaa idilee ta’een ykn itti yaadamee gaggeeffamu maleenyaa (approaches) lamaan raawwatamuu danda’a. Isaanis: A. Maleenyaa Ibsaa(Descriptive approach). B. Maleenyaa Ajajaa (Prescriptive approach). Maleenyaa Ibsaa(Descriptive approach)-Ibsuun waalteessuu jechuun, haala itti fayyadama afaanichaa warra dhimma itti bahan barsiisuudha. Maleenyaa ibsaan haala waaltina afaan tokkoo keessatti ga’ee taphachuu danda’uun jechootaafi caasaa afaanichaa qorachuun ibsuu ta’a. Maleenyaan kun filannoo hawaasichaa dhiyeessuun filachuun mirga isaa ta’uu mirkaneessuun wal qabata. Haala qabatamaa jiru irraa ka’uun maleenyaa kanatti kan gargaaraman koree waaltinaati. Haata’u malee, namni amala isaatiin naannoo ofiif waan looguuf, haala kana keessatti waaltinni afaan tokkoo harkifachuu danda’a. Yeroo ammaa hojiin waaltina Afaan Oromoo sadarkaa kanarra hin dabarre. Koreen waaltinaas filannoo dhiyeessuun ala fudhatama filannoo sanaatiif to’annaan inni taasisaa jiru laafaadha. Kun ammoo karaa biraatiin korichumtuu filannoo dhiyeessuun dhaaba dhabuu jechootaafi caasaa afaanichaatiif qabata ta’a. Maleenyaa Ajajaa (Prescriptive approach)-Adeemsi inni lammaffaan ammoo, maleenyaa ajajaati. Akka hayyoota yaada maleenyaa kanaa deeggeraniitti, loogawwaniifi caasaa afaan tokkoo ogeessaan qorachuun hojii isa dursaati. Sana booda, afaanichi yeroo barbaadame keessatti afaan saayinsiifi teeknooloojii akka ta’utti gama jechaatiinis ta’ee caasaatiin haala waalta’e tokko uumuun akka ittiin hojjetamuuf haala mijeessuudha. Kana jechuun manneen barnootaa, waajjiraalee mootummaa, manneen daldalaa keessatti barsiistonni, barreessitoonni wkf. Afaan waaltinaaf qophaa’e sanaan akka fayyadaman dhiibbaa geessisuudha. Isa kanas to’annaa walirraa hin cinne taasisuun mirkaneeffachuudha. Maleenya ajajaatiin afaan waaltessuun “Seerri isaa kana” jechuun kaa’uudha. Seerri kunis kan irratti raawwatamu warra afaanicha fayyadamaniitti. Hayyoonni itti dabalanii akka ibsanitti, afaan waaltessuuf karaa filatamaa kan ta’u, fayyadamtoota afaanichaaf gorsaafi odeeffannoo gahaa kennuudha. Garuu immoo hojiin waaltinaa akka galma gahuuf maleenya ajajaatti fayyadamuun filatamaa akka ta’e cimsanii ni ibsu. C. Adeemsa Waaltina Afaanii Qoratoonni afaanii adeemsa waaltina afaanii karaa adda addaa ibsaniiru. Waaltinni afaanii adeemsa afur keessa darba jedhu Hayyoonni. Isaanis: 1. Filannoo Looga Bu’uuraa (Selection). 2. Moggaasuu (Codification). 3. Ibsa Faayidaa (Elaboration of Function). 4. Hojiirra Oolchuu (Implementation). Afaan tokko waaltessuun, adeemsa adda addaa kan bu’uura walii ta’an of keessaa qaba. Adeemsa kanas bakka gurguddaa lama jalatti walitti qabuun akka danda’amu eeru hayyoonni. Isaanis: 1. Murtee (Determination): Murtee keessatti yaada lamatu jira.Tokkoffaan, loogawwan adda addaa jiran keessaa tokko fudhachuun bu’uuruma isaatiin kanneen hafanis ilaalcha keessa galchuun waaltessuudha. Kun yeroo baay’ee jeequmsa waan kaasuuf, hayyoota afaanii biratti baay’ee fudhatama hin qabu. Inni lammaffaan, loogawwan hunda haala walqixa ta’een ilaaluun hundarraa kan walitti baba’eefi hunda kan bu’uureffate looga tokko uumuudha. Kun filatamaadha. 2. Dagaagsa (Development): Dagaagsi babal’inaafi guddina afaan tokkoo irratti xiyyeeffata. Kunis adeemsa xixiqqaa garagaraa ofkeessatti qabata. Isaanis: 2.1 Madaqsuufi Moggaasuu (Adoption and Codification): Qubee afaanichaaf ta’u uumuu ykn madaqsuufi jechoota yaadrimeewwan bakka bu’an moggaasuun bakka itti gaggeeffamudha. 2.2 Fudhatama Horachiisuu (Harmonization): Hojiiwwan hojjetaman fudhatama horachiisuu irratti xiyyeeffata. Qubeewwan, jechoonniifi caasaaleen qophaa’an fudhatama akka argataniif hojjechuudha. 2.3 Kunuunsuu (Caltivation): Qubeen, jechoonniifi caasaaleen waalta’an hanga sadarkaa barbaadametti waalta’anitti kunuunsa barbaachisaa ta’e gochuudha. Kunuunsi kun qaamolee siyaasaan, barreessitootaan, barsiisotaan, miidiyaan kan raawwataman ta’a. 2.4 Amayyoomsuu (Modernization): Afaanicha afaan saayinsiifi teeknooloojii taasisuuf hojii hojjetamudha. Maddi: Institiyuutii Qorannoofi Qo’annoo Oromoti


Lammiin biyya tokkoo nagayaan biyya isaa keessa jiraachuun mirga qaba

Mana maree dhimmoota Islaamummaa Toophiyaa (ce’umsaa) irraa haleellaa namoota nagaa irra ga’aa jiru ilaalchisuun ibsa miidiyaaleef kenname Maqaa Rabbii akkaan mararfataa akkaan rahmata godhaa ta’eetiin Mana maree dhimmoota Islaamummaa Toophiyaa (ce’umsaa) irraa haleellaa namoota nagaa irra ga’aa jiru ilaalchisuun ibsa miidiyaaleef kenname Waggoottan dhihoodhaa as biyya keenya bakkoota garaa garaa keessatti haleellaan saba, eenyummaafi amantaa irratti xiyyeeffate yoo raawwatu hawaasni muslimaa balaaleffataa, kanneen haleellichaan miidhaman hanga humni heeyyameef gargaraa akkasumas nageenya itti fufiinsa qabu fiduuf waantoota dandeessisan gochaa turuun isaa ni beekama. Lammiin biyya tokkoo nagaan biyya isaa keessa jiraachuun mirga bu’uuraa waan kamuu caalaa duursi kennamuufiidha. Yeroowwan darbanitti naannoo Amaaraa, Beenishaangul, naannoo Oromiyaa Wallaggaa bakkoota garaa garaafi naannoo Gaambeellaa keesaatti haleellaa sukkanneessaa saba, eenyummaafi amantaa jiddugaleeffateen lubbuun lammiilee nagaa hedduu darbuu maddeen odeeffannoo addaa addaa irraa mirkaneessuu dandeenyeerra. Keesummaayyuu dhiheenya kana amantoonni masjiidatti baqatanillee osoo hin hafin haleellichaaf saaxilamuun farrummaa gochichaa kan agarsiisuudha. Gocha sukkanneessaa fi lubbuu balleesse kana kan seera amantaafi adduunyaa cabse manni marii ce’umsaa cimsee balaaleffata. Fuula duraaf; 1. Mootummaan federaalaa, mootummoonni naannooleefi qaamni dhimmichi ilaallatu qaama gocha sukkanneessaa fi yakka kana raawwate hariitiin ummata akka beeksisaniifi murtoof dhiyeessan, 2. Lammiileen haleellichaan qe’eefi qabeenya isaaniirraa buqqa’an gara jiruu isaanii duraaniitti akka deebi’an, falli waaraan akka argamuufi daa’imman haleellichaan maatii dhabaniif hawaasni deeggarsa akka taasisu, 3. Qabeenyi nama dhuunfaafi ummataa akkasumas bakkoonni amantaa haalota duraan turanitti akka deebi’an hubachiisna. Walumaagalatti manni marichaa gochoota lammiilee nagaa irratti xiyyeeffatan kamuu balaaleffataa, duudhaalee eenyummaa biyyattiitiif bu’uura ta’an tokkummaan, walkabjuuniifi waliif yaaduun raafamuun yakkaafi gara jabina babal’isuun caalaatti dhimmicha yaaddeessaa godha. Gara fuulduraatti haleellaan walfakkataaniifi yakki akka dhaabbatuufi lammiileen nagaan kutaalee biyya keenyaa mara keessayyuu akka sochoo’aniif mootummaan federaalaas ta’ee kan naannoolee akkasumas kutaan hawaasaa hunduu waliin ta’uun halkaniifi guyyaa akka hojjatan hubachiisaa dhaabbilee amantaa dabalatee lammiileen biroo dhimmichi isaan ilaallatus gama kanaan itti gaafatamummaa gama isaanii ba’achuun gochoonni akkanaa akka hin uumamneef waan fala ta’u irratti hojjachuu akka qaban waamicha keenya dhiyeessina. Xumura irrattis manni maree keenya nageenya hunda-galeessa biyya keenyaa mirkaneessuuf qaamota dhimmi ilaallatu waliin jabaatee hojjachuuf ittigaafatamummaa isaa ba’achuuf qophii ta’uu hubachiisa. Allah’n adduunyaafi biyya keenya nagaa nuuf haa godhu! Mana Marii Dhimmoota Islaamummaa Itoophiyaa Waxabajjii 14/2014 Finfinnee, Toophiyaa


Majlisnni Oromiyaas akkuma ka duraa Zulmii nurratti dalagaa jira

Komii warra hajjii baranaa: Majlisa Oromiyaas tahee ka duraanii ummata saamuu fii malee, ummata tajaajiluuf hin dhabbanne jedhu hujjaajoonni. Qarshii kuma dhibba lamaa fii afurtama nurraa guurratanii doolaarri hin jiruu hin deemtan ja’anii bakkatti nu facaasan. Dhimma kanaaf osoo oliif gad joorruu waan harkaa qabnu dhadhawanne jirra. Kuni ummata saamuuf jaarame malee ummata taliguuf ka dhabbataameti jedhu. Qotee bulaa miskiina hajjii godhuuf waan qabuu gurgure akkatti itti taphachaa jiru.


Iitawuu/dhiita’uu hiidda dhiiga lukaa

1. Saalan dubara ta’uu, 2. Furdina garmalee, 3. Ulfaa’uu, 4. Umuriin dabaalaa deemuu, 5. Yeroo dheeraaf dhaabbachaa turuu. Kunis, yeroo baay’ee namoota hojiidhaaf jecha dhaabachaa turan fakkeenyaaf barsiistonni,waardiyyaan, ogeessonni fayyaa fi kkf dhibee kanaaf nii saaxilamu. Dhiita’iinsi hidda dhiigaa kan dhiiga gara onneetti deebisan kun bakki inni itti mul’achuu danda’u:- 1. Luka irratti, 2. Ujummoo nyaata afaan irraa gara garaachaatti dabarsu kan “Esoofagasii” jedhamu irratti, 3. Gadameessa irratti, 4. Qaama saalaa dubaraa irratti, 5. Hooffaa ykn kan ‘pelvisii’ jedhamuun beekamu, qaama keenya kan garaadhaa gadii fi sarbaa dhaa olii keessatti, 6. Lafa bobbaatiin hanga ba’uttii keessatti kuufamee taa’u kan ‘rektamii’ jedhamu irratti illee nii mul’ata. 1. Dhukkubbii luka keessaa dhahatu (Aching leg pain) 2. Ulfaatina luka irrattii erga sochii ga’umsa qaamaa hojjetanii xumuranii booda namatti dhaga’amu. 3. Dhiita’uu luka gara gadii (ankle swelling) 4. Cululuquu fi jijjiirama gogaa naannoo dhiita’aa hidda dhiigaa biratti argaman. 5. Madaa’uu luka irrattii. 6. Kantaruu dhiigaa fi kkf illee dhufuu nii danda’u. 1. Hidhaa luka irratti godhamu kan deddeebii ykn marsaa dhiigaa fooyyessu (compression stockings) 2. Baqaqsanii yaaluu 3. Hidhuu (ligation and stripping) Haalotni armaan gadiitti barreeffamanii jiranis, dhiita’uu hidda dhiigaa kana mallattoo isaa fooyyessuutti dabalatee, dhibeedhuma kana iyyuu nurraa ittisuun nu fayyadu. 1. Sochii ga’umsa qaamaa hojjechuu (fkn sussukuu). 2. Furdinaa qaamaa hir’isuun. 3. Yeroo dheeraaf bakka tokko dhaabbachuu irraa of qusachuu. 4. Luka waliin maranii ykn wal-irra kaa’anii yeroo dheeraadhaaf taa’uu amaleeffachuu dhiisuun. 5. Gaafa rafan luka ofii jala carqii xiqqoo kaa’uun olkaasanii akka dhiigni gara onneetti deebi’uuf gargaaru (Inni kun keessumaa namoota dhibeen kun irratti mul’ateef nii gorfama.)


Godaantoota Libiyaa Keessatti Rakkatan Gargaarraa

Godaantoota Libiyaa keessatti danqamanii jiran Amerikaa kaabaa fi Awurooppaa dabalatee biyyonni nagaa qaban eeguumsa akka taasiisan gareen Doktooroota Daangaan hin uggurre gaafatee jira.Kana malees kanneen haala hamaaf saaxilaman kun hatattamaan Libiyaa keessaa akka baafaman gaafate. Kunis godaantoonni achitti danqamanii jiran karaa chii itti ba’u danda’an hedduu banuun, akkasumas karaa ittiin ba’aman kan amma iyyu jiru jajjabeessuun ta’a jedha. Bakka bu’an Doktooroota daangaan hin uggayyee akka jedhanti, erga bara 2016 Libiyaa keessatti gargaarsa dhala namaa kennuu jalqabee as, kanneen mannen hidhaa keessa jiran dabalatee godaantotaaf eegumsa gochuuf carraaqaa jira. Godaantoota Libiyaa Keessatti Rakkatan Gargaaraa:Garee Dooktoroota Daangaan Hin Uggurre


Raayyaa Ittisaa: Daangaa Suudaaniin nu jalaa qabame deeffachuuf dandeeytii gayaa qabna jedha

Raayyaan Ittisa Biyyaa daangaa humna waraanaa Sudaaniin qabame bilisa gochuuf gahuumsa qabaachuufi qophii barbaachisu hunda taasisuu beeksiseera. Ministeerri Raayyaa Ittisa Biyyaa haala nageenyaafi haleellaa humni waraanaa Sudaan lammiilee Itiyoophiyaarratti gaggeeffameerratti ibsa kenneera. Daarektarri Daarektoreetii Ministeera Raayyaa Ittisa Biyyaa Koloneel Geetinnat Adaanaa Ummanniifi mootummaan Sudaan Itiyoophiyaa waliin hariiroo gaarii bara dheeraa lakkoofsise qabaachuu isaanii eeraaniiru. Haa ta’uuti humnoonni waraanaa Sudaan haala eeggachuun daangaa Itiyoophiyaa bifa weeraraan qabachuu himaniiru. Raayyaan Ittisa Biyyaas ajajni mootummaarraa hanga kennamuutti nageenya filachuun obsaan turuu isaa himaniiru. Humni kun tibbanas riphee seenuun lammiilee biyyattii irratti miidhaa dhaqqabsiisuu Koloneel Geetinnat ibsaniiru. Akkasumas ibsi maqaa Raayyaa Ittisa Biyyaa xureessuuf kennames sirrii akka hin taane Kooloneel Geetinnat himan. Humni waraanaa Sudaan humnoota shororkeessitootaatiin dogoggoora akkasii keessa seene yoo ta’es of qusachuu akka qabu akeekkachiisaniiru. Mootummaan ajaja yoo kennee Raayyaan Ittisa Biyyaa daangaa biyyattii humnaan weerarame deebisiisuufi nageenya eeguuf gahumsa qabaachuufi qophii ta’uus Koloneel Geetinnat eeraniiru. Rakkoo nageenyaa tibbana uumame ilaalchisee qaamni qorachuu barbaaduu yoo jiraates Raayyaan Ittisa Biyyaas kan tumsu ta’uu himaniiru.


Baankota Toophiyaa fii qormaata barbaacha doolaara hajjii

Ahmaddiin Jabaliin Birriin Toophiyaa, Tyoophiyaan alatti daldalaaf/bittaaf gurgurtaaf fudhatama waan hin qabneef, daldala alatti gaggeeffamuuf maallaqaalee kanneen akka doolaaraa (yuuroo, paawundiifi kkf) biyyootaa adduunyaa biratti bittaaf gurgurtaaf fudhatamummaa qaban argachuun dirqama hojmaata adduunyaa ta’eera. Kana waan ta’eefis kaffaltiiwwan raawwii hajjiitiif barbaachisaniif (mana jireenyaa, tiraanispoortii, adeemsaafi kkf) akka majlisaatti wagga waggaan doolaara barbaachisu argachuun dirqama ta’eera. Kana irraa ka’uunis waggaa waggaatti koreen hajjii doolaara barbaacha balbala baankotaa marmaaru. Ni kadhatus. Akka baay’ina lakkoofsa muslimoota biyyaatti kootaan nama hajjii dhaquu biyya hundaaf kan kennamu yoo ta’u, kootaan Toophiyaa dhaabbataan kuma 43 dha. Haa ta’u malee barana sababa rakkoo koovidiitiin lakkoofsi namoota hajjii godhanii akka hir’atan godhamuu isaatiin kootaan Itiyoophiyaas kuma 43 irraa gara kuma 19’tti hir’ateera. Haa ta’u malee sababa hanqina dandeettii raawwachiisummaa majlisaatiiniifi rakkoo doolaaraa irraa kan ka’e lakkoofsi lammiilee Itiyoophiyaa waggaatti hajjii taasisanii hanga har’aatti kuma 15 ol ta’ee hin beeku. Yeroo baayyee lakkoofsi imaltootaa kuma 11-13 gidduu ta’a. Kootaan Itoophiyaaf barana kenname kuma 19 ta’ullee rakkoo qabu irraan kan ka’e majlisni imaltoota kuma 12 galmeessee kanaa ol hin danda’u jechuun dhaabeera. Hajjiin eegaluuf yeroon torban lama hin guunne waan hafeef biyyoonni hedduun hujjaaja isaanii gara Sa’uud Arabiyaatti fe’anii xumuraa jiru. Biyya keenyatti immoo sababa rakkoo majlisaa fi rakkoo nageenyaa irraa kan ka’e xiyyeeffannoon malu osoo hin laataminiif hafuun lammiileen hiraarfamaa jiru. Kana sababeeffahuun baankota waliin keessattuu damee baankii dhalarraa bilisaa waliin walqabsiisuun dhimmicha xiinxaluufin yaala. Maallaqa hujjaajoonni Itiyoophiyaa tokko tokkoon isaanii hajjii bara kanaatiif naannooleef kaffalan (qarshii 6,500’n) dhiifnee herreega/account hajjii majlisa Federaalaatti qofa tokkoon tokkoon namaa qarshii 242,000 (kuma dhibba lamaafi afurtamii lama) galii taasisaniiru. Walumaa galatti galma’aan/hujjaajonni kaffaltii raawwatanii adeemsa/process xumuran 12,000 (kuma kudha lama) waan ta’aniif baankonni walumaagalatti hujjaajota mara irraa ida’amaan biliyoona 2 tuqaa sagal (2,904,000,000) fuudhanii jiru. Odeeffannoon qabuun hajjii raawwachuuf doolaara miliyoona 36 gaafatame keessaa hanga ammaatti namoota kuma sadii (3000) qofaaf kan ta’u doolaara miliyoona sagal qofatu baankiilee irraa argame. Kanneen galma’an keessaa %75 (harka dhibba keessaa torbaatamii shan) kan ta’an dhimma isaanii xumuranii sababa hanqina doolaaraatiin akka hin deemne itti himamaa jira. Hujjaatonni hedduun bara jireenya isaanii keessatti hajjii yeroo tokko gochuuf waggoottaniif maallaqa walitti qabachaafi qabeenya qabanullee gurguruun dhimma hajjii isaanii xumurachuuf naannoolee irraa dhufanii baatii tokkoo ol Finfinnee erga turanii booda guyyaa itti balali’an osoo eeggachaa jiranii kana dhaga’uu isaaniitiin gaddaafi muffiin mormii isaanii dhageessifachuu irratti argamu. Haala qabatamaa jiruun akka biyyaatti hanqinni doolaaraa mudachuun dhugaadha. Ta’ullee baankiileen hedduun yeroo biraas taanaan kuufama doolaaraa qabanirraa adeemsa hajjii waggaatti yeroo tokko gaafatamaniif doolaara malu dhiibbaafi gaaffii tokko malee doolaara hanga isaan irraa eegamu keennaa turanii? dhimmi jedhu haalaan wal nama gaggaafachiisa. Keesaattuu ammoo sababa koronaatiin waggoottan lamaaf adda citee barana kan eegalame waan ta’eef waggoottan lamaan darbaniif doolaara hin gaafatamne. Hin kennines. Kana kanin jedhuuf, baankiileen dhalli osoo itti hin kaffalamin maamiloonni qarshii isaanii baankii isaanii keessa akka kaawwatan gochuuf “bu’ura shari’aatiin” kan jedhuun xiyyeeffannoon beeksisa hojjatan maamiloota baankichaa hajjii gochuuf qarshii isaanii waggoottaniif baankichatti walitti qabatan hajjii jireenya isaanii keessatti yeroo tokko raawwataniif doolaara oolu waggaatti yeroo tokko majlisaan hujjaajotaaf yeroo gaafataman gaaffichi maamiltoota baankichatti fayyadamaniif ta’uu beekaa wanti akka hin beeknee ta’uu kun kan nagaa natti hin fakkaatu. Kanin kana jechaa jiru sababa malee miti. Sababoota koo immoo akka itti aanuttin tokko tokkoon dhiheessa.Baankiilee kamtu damee dhala irraa bilisaatiin maallaqa meeqa funaanan? Baankiin Biyyoolessaa Itiyoophiyaa waggaa waggaan Jun 30’tti haala sochii waliigalaa baankiilee ilaachisee rippoortii ni baasa. Dameen baankii dhala irraa bilisaa industirii dameelee baankii biyya keenyaa keessaa haaraa waan ta’eef gahee hanga Waxabajjii bara darbee yoo ilaalle reefuu harka dhibba keessaa torba (%7) qofa. Jechuunis kuufama qarshii biyyattii waliigalaa tiriliyeena 1.4 keessaa biliyoona 97 qofa. Kana jechuun damee baankii dhaabbataan kanneen maallaqa isaanii kaawwatan keessaa muslimoonni akkasumas kanneen dhala irraa bilisaan kaawaatan keessaa lammiileen muslima hin ta’in keessa hin jiran jechuu yoo hin taanes dameen baankii dhalarraa bilisaa haaraa ta’uu isaatiin kanneen muslima hin taane baay’ee muraasa ykn guutummaatti keessa hin jiranu jedhamee fudhachuu danda’ama. Riippoortiin waggaa kan baranaas guyyoota muraasa booda ni ba’a jedhamee eegama. Riippoortiin Jun 30 bara 2021 ba’e akka ibsutti hanga yeroo sanaatti kallattii damee baankii dhala irraa bilisaan jechuunis bu’uura sheri’aatiin baankiilee biyya keenyaa baankii dhala irraa bilisaa jalqaban keessa taa’ee kan jiru hangi ida’ama herreega kuufamaa biliyoona sagaltamii torbaaf miliyoona dhibba jahaaf jaatamii afuriif kuma dhibba afuriif saddeetiif dhibba saddeetiif shantama (97,664,408,850) ture. Kana keessaa hangi liqeessuun isaaniif heeyyamamuu jechuunis herreega kuufamichaa %80 (dhibba keessaa saddeetama) jechuunis hanga 78,131,527,080 qofa. Osoo muslimni kan dhala fudhatan ta’ee maallaqa kana irratti hanga dhala isa gadi aanaa %7 (dhibba keessaa torba) waggaatti kan baankiileen kaffalaa turan yoo madaalle hangi isaa qarshii 5,469,206,895.6 (biliyoona shaniif miliyoona dhibba afuriif jahaatamii sagaliif kuma dhibba lamaaf jahaaaf dhibba saddeetiif qarshii sagaltamii shaniifi saantima jahaatama) ta’a. Qarshii kana ammoo gara doolaaraatti jijjiiruuf yerochatti jechuunis gatii sharafa doolaaraa baankilee Jun 30 bara 2021 tureen gatii doolaara tokkoo qarshii 43.8753’f yoo hir’u doolaara 124,653,435 (miliyoona dhibba tokkoofi diigdamii afuriif kuma dhibba jahaafi shantamii sadi’iif dhibba afuriif soddomii shan) ta’a jechuudha. Garuu dhalli Islaamummaadhaan dhorkaa waan ta’eef muslimoonni dhala baankiilee hin fayyadaman. Kana jechuun baankiileef qarshii dhala itti.hin kaffalleefi bilisaan argatan ta’aaf jechuudha. Baankiileen qarshii muslimootaa kuufamaan isan bira jiru maamiloottan isaanii biroof liqeessuun waggaa waggaatti buutee biliyoona hedduu argachaa jiru. Baankiin biyyaalessaa Itiyoophiyaa rippoortii bara darbe baaseen baankiilee biyya keenyaa keessaa baankiilee damee tajaajila baankii dhala irraa bilisaa foddaa irraaniifi guutummaa guutuutti baankii dhala irraa bilisaa kan ta’an baankiilee 14 maqaa eeree ripporticha keessatti hammachiiseera. Hangi maallaqaa tokkoon tokkoon baankiilee tajaajila damee qusannaa dhala irraa bilisaatiin sassaabanis akka itti aanu. Baankiin Hijraafi Zamzam yeroo riippoortichi ba’etti hojii kan hin eegalle waan ta’eef kan isaanii hin hammatamne. Odeeffannoo dabalataatiif geessituu (liinkii) barruu kana waliin walqabsiifamee maxxane ilaalaa.”Qarshii kaawwachuuf gara keenya kottaa Doolaara hajjiif yoo ta’e garuu nutti hin dhufinaa” Gabaasni bara darbee akka eerutti biyya keenyatti lakkoofsi maamila baankii herreega baankii damee dhala irraa bilisaa banachuun fayyadamanii miliyoona sagal caaleera. Heddummina maamilootaatiin baankiin daldala Itiyoophiyaa maamiloota miliyoona afur qabaachuun yoo duursu baankiin hojii gamtaa Oromiyaa ammoo maamiloota miliyoona 1.8 qabaachuun sadarkaa lammaffaan isatti aana. Yeroo bara darbe gabaasichi ba’utti hojii waan hin jalqabiniif kanneen guutummaan tajaajila dhala irraa bilisaa kennuuf kan hunda’an Hijraafi Zamzam gabaasicha keessatti hin hammatamne. Ta’ullee akka dhuunfatti odeeffannoo ani qabuun hanga baatii Waxabajjii kanaa guyyaa 14 bara 2014 (gaafa Jun21/2022)’tti akka guutuu biyyaatti lakkoofsi maamiloota herreega baankii isaan biratti banatanii baay’ee gadi aanaadha.Gabaasa Maarchii 2022 walitti funaaname kan ifatti hin ta’in irratti akka ibsametti baay’inni maamiloota baankii dhala irraa bilisaa kan bara darbee irra miliyoona lamaan dabaluun miliyoona kufha tokkoofi walakkaa gaheera. Hangi maallaqa kuufamaas biliyoona 121 gaheera. Maamilota damee baankii dhala irraa bilisaa miliyoona 11.5 fi walakkaa caale keessaa akka guutuu biyyaatti gara baankii Hijraa deemuun yeroo baankichi baname irraa jalqabee hanga gaafa guyyaa Waxabajjii 14 bara 2014 (gaafa Jun 21/2022)’tti lakkoofsimaamiloota herreega baankii banatanii walumaa galatti 133,000 (kuma dhibba tokkoofi soddomii sadii) qofa yoo ta’u kan baankii Zamzam immoo 74,000 (kuma torbaatamii afur) qofadha. Kana jechuun tajaajilamtootaa baankii dhala irraa bilisaa waliigalaa keessaa Hijraan gahee harka dhibba keessaa tokko ta’u wayii yoo fudhatu Zamzam immoo zeeroo tuqaa torbatti kan siqeedha. Maallaqa qusannaa/kuufamaatiin ammoo baankiileen lamaanuu kuufama maallaqaa biyyattii kan dhala irraa bilisaa Bitootessa 2014’tti 121,000,000,000 (biliyoona dhibba tokkoofi diigdamii tokko) baankii taa’u keessaa baankiin Zamzam xiqqoma Hijraa irra caaluyyuu maallqni kuufamaa isaan lamaanuu qaban garuu maallaqa biliyoona tokko caaleera. Baankiin Zamzamis ta’ee Hijraa maallaqa kuufama dhala irraa bilisaa biyyattii keesaa gaheen tokkoon tokkoon isaanii qabanu hanga harka dhibba keessaa tokko ta’u qofa. Kana jechuun maallaqni kuufama dhala irraa bilisaa %98 baankii Zamzamiifi Hijraatiin ala jiran baankiilee idilee bira jira jechuudha. Kana irraa ka’uun baaniileen biroo dhimma doolaara hajjii irratti raawwii qaban ilaaluufi gaafachuun sirrii ta’a.Majlisni jabaan hawaaaa muslimaa madaaluufi dhaga’u osoo jiraatee hujjaajota maamila baankiilee ta’aniif (majlisni) tajaajila hujjaajitaatiif doolaara rakkachuun hafee gahee qindeessummaa fudhachuun dameen kun bifa faayidaalee hawaasa muslimaa sirriitti eegsisuun akka sochoo’u gochuun damee kana irraa baajata hawaasichaafis ta’ee biyyaaf hojiilee misoomaa raawwachiisu damee baankii dhalarraa bilisaa irraa argachuun ni danda’ama ture. Duursinee akkuma gubbaatti eerre muslimoonni dhalas osoo hin fudhatin, buutees osoo hin gaafatin cal’isanii jechuun maallaqa bara darbe kaawaatan biliyoona 97 ol qofa irraa xiqqaatu dhalli baankiileen kaffalan qofti qarshii biliyoona 5.4 ol ture. Kana gaafan jedhu muslimoonni baankii irraa dhala haa fudhatan jechaa hin jiru. Abadan! Garuu baankiileen maallaqa kaawwataman kana bu’uura sheri’aatiin maamiloota birootiif liqeessanii buutee argatu. Karaa Halaalaatiinis yoo kenname liqii kana irraa baankonni galii guddaa argatu. Namni hedduun fhimmichi galeefii waan hin gaafanneef isaan nama achi kaawwateef buutee sana urraa hin qoodaniifi. Buutee usaan qofatu fudhata jechuudha. Baankonni raawwii hajjiitiif doolaara barbaachisu walitti buusanii akka gurguraniif gaafatamaa jiran kun sababa muslimoonni dhala fudhachuu dhiisaniif waggaa tokkotti bara darbe qofa 5,469,206,895.6 (biliyoona shaniifi miliyoona dhibba afuriif jahaatamii sagaliifi kuma dhibba lamaaf jahaafi dhibba saddeetiif sagaltamii shaniifi saantima jaha) argataniiru. Maallaqa kana doolaaratti jijjiiruuf yerochatti jechuunis gatii sharafa doolaaraa tokkoo gaafa Jun 30/2021 tureen 43.8753 (qarshii afurtamii sadiif saantima saddeetamii torba shan sadii) qarshiin ga’u yoo hir’u doolaara 124,653,435 (miliyoona dhibba tokkoof diigdamii afuriifi kuma dhibba jahaaf shantamii sadi’iifi dhibba afuriif soddomii shan) ta’a jechuudha. Doolaarri Ameerikaa miliyoonni dhibbi tokkoofi diigdamii afur (124 million USD) jechuunis hajjiif tolaan/bilisaan osoo hin ta’in akka gurguraniif doolaara miliyoona 36 gaafatan keessaa 3.46 (sadii tuqaa afur jaha) doolaara miliyoona dachaa ta’u bilisaan argataniiru jechuudha. Wagga waggaatti buutee kana argataa jiru. Ta’ullee qarshii doolaara miliyoona 124 bara darbe bilisaan argatan keessaa adeemsa raawwii hajjiitiif doolaara miliyoona 36 ykn %29 (harka dhibba keessaa diigdamii sagal) kan ta’u inumaayyuu bilisaan osoo hin ta’in buufadhaatii nutti gurguraa jedhamanii yoo gaafataman isaan muraasaan malee baankiileen hedduun balbala isaanii nama lakkoofsisu. Odeeffannoo ani qabuun hajjii bara 2014 tiif baankota hunda irraa kan argame walii galatti doolaara miliyoona sagal qofa. Kana keessaa baankiin Hojii Gamtaa Oromiyaa qofaa isaatti doolaara miliyoona lama yoo kennu baankiileen dhuunfaa biroon ammoo walitti buusanii hanga baankiin Hojii Gamtaa kophaa isaa kenne miliyoona lama kan ga’u qofa kennaniiru. Gama kanaan baankiin Hojii Gamtaa Oromiyaa galateeffatamuu qaba. Akka walii galaa indaastirii baankii dhala irraa bilisaatti maallaqa qusannoo/kuufamaa biyyattii keessaa gahee %53 (harka dhibba keessaa shantamii sadii) kan qabu akkasumas yeroo ammaa maamiloota baankii damee dhala irraa bilisaa naannoo miliyoona shanii kan qabu baankiin Daldala Itiyoophiyaa ammoo doolaara miliyoona shan kenneera.Buutee baankotaa irraahoo hamgamtu muslimoota qaqqaba? Faayidaaleen dameen baankii dhala irraa bilisaa jiraachuun muslimotaaf argamsiisu keesaaa waggoottan saddeettamaaf dhorkamee kan tureefi damee indaastirii baankii biyya keenyaa buutee qabu keessatti abbaa baankii ta’uun buutee argachuufi tajaajiloota faayinaansii sababa dhalaatiin argachuu hin dandeenye argachuun hojii isaanii babal’isuun faayidaalee baankii aantummaan eeramuu danda’an keessaayi. Kallattii abbaa baankummaatiin yoo ilaalle humaanis ta’ee buuteen gahee isa guddaa kan qabate baankiin Daldala Itiyoophiyaa abbummaan isaa kan mootummaa waan ta’eef abbootii abbaa aksiyoonaa ta’an hin qabu. Dhiheenya guutummaa guutuutti baankii dhala irraa bilisaa ta’uun gara indaastirichaatti kan seenan baankii Hijraafi Zamzam osoo hin dabalatin baankiileen dhuunfaa biroon immoo jalqabumarraa kaasee yemmuu hunda’an dhala bu’uureffatanii waan ta’eef muslimoonni dhala irraa of eeggatan hagas mara abbummaadhaan/abbaa aaksiyoonummaatiin waliin hirmaataniiru jechuun hin danda’amu. Kana jechuun qarshii baankooleen waggaatti buutee argatan biliyoonaan lakka’amu keessaa muslimoonni hin argatanu jechuun ni danda’ama. Gama kanaan baankii dhala irraa bilisaa ta’uun kan hunda’an baankiin Hijraafi Zamzam (baankii Raammis dhufaa jirus dabalatee) indaastirii baankii keessatti bal’inaan hirmaatanii gaafa buutee ofii ofii isaanii argatan yeros abbootiin aksiyoonaa baankotaa indaastirii baankii irraa buutee argachuu jalqabu jechuudha. Hangasitti garuu maallaqa biliyoona hedduu baankoliin buufanne jedhanu keessaa (bara darbe ida’amni buutee qulqulluu baankota maraa qarshii biliyoona 30 ture) musmimoonni dhala irraa of eeggatan buutee damee baankii waggaa waggaan hanga har’aatti argamu keessa hin jiranu jechuu dandeenya. Itiyoophiyaa keessatti filannoon baankii dhala irraa bilisaa dhorkamee waan tureef muslimoonni damee bu’a qabeessa kana irraa fayyadamaa akka hin taane ittisee ture.Itti fufa…


Ummanni muslimaa maallaqa baankii Toophiyaatti kuufatanirraa maal faaydaa argatu?

Gaaffiin jiru, achi kaa’uun rakkoo ta’ee miti. Kanneen baankotii sana maallaqa isaanii kaawwatan faayidaa maalii argataa jiru? kan jedhuudha. Bu’aalee baankoliin karaa halaalaatiin buufatan keessaa gahee guddaas akka hin qabne kutaa duraa keessatti ilaalleerra. Baankiileen hedduun raawwii hajjiitiif doolaara gurgurrumoo dhiifnu yoo jedhanus argineerra. Itti aansinee kan ilaallu ammoo, maallaqa isa karaa bilisaan baankota bira jiru irraahoo daldaltoonni muslimaa karaa halaalaatiin liqeeffatanii (faayinaansii argataa) hojii isaanii babal’ifachuufi guddifachuu danda’aniiruu?kan jedhuudha. Sababni isaas qabxiin kun qabxii isa murteessaa biraa gahee baankonni muslimotaaf oolan ittiin madaallu waan ta’eefi. Maallaqa kuufamaa irraa hoo hangam fayyadamaa taasisan? Daldaltoonni muslimaa diinagdee isaanii guddisuuf hudhaa guddaa kan isaanitti ta’e rakkoo dhiheessii maallaqaa karaa bilisa ta’eeniiti. Baankiileen baay’een <<bu’uura sheri’aatiin>> jechaa akka muslimoonni qarshii isaanii isaan bira ka’ataniif beeksisa hojjachuun wacu. Hanga ammaatti namoonni miliyoonni kudha tokkoo (11) ol damee dhala irraa bilisaan maallaqa isaanii baankota kaa’uu jalqabaniiru. Bu’uura qajeelfama baankii biyyaalessaa Itiyoophiyaatiin baankiileen maallaqa maamiltoonni isaanii isaan bira ka’an keessaa %80 (harka dhibba keessaa saddeettama, jechuunis tokkoon tokkoon qarshii dhibbaa irraa hanga qarshii saddeettamaatti) liqeeffattootaaf liqeessuun isaaniif heeyyamama. Akka biyya keenyaatti maallaqa kuufamaa baankota dhaabbataa bira taa’ee jiru tiriliyeena tokkoofi biliyoona kuma dhibba afur (1,400,000,000,000,) keessaa muslimoonni dhala irraa of eeggatan dhala waan hin fudhanneefi waan isaaniif hin kaffalamneef maallaqa kana irraa liqeeffachuu hin danda’an. Maallaqni kuufamaa damee baankii dhala irraa bilisaatiin baankiilee biyyattii keessa ka’ame gahee harka dhibba keessaa torba (%7) yoo ta’u, kunis gabaasa baankii biyyoolessaa ifa ta’e keessatti hanga bara darbeetti hanhi waliigalaa isaa qarshii biliyoona sagaltamii torba gaheera. Maallaqa kuufamaa kana keessaa tokkoon tokkoon baankiilee maallaqa isa bira jiru irraa bu’uura sheri’aatiin faayinaansii godhe kan jedhu dhimma haalaan murteessaa waan ta’eef hangam baankiileen daldaltootafi namoota muslimaa babal’iinsa hojii isaaniitiif, bittaa manaatiifi kkf liqeessaniiruuf kan jedhu ilaalla. Akkaataa bu’uura hojmaata baankii biyyaalessaatiin akka waliigalaatti qarshii biliyoona 97 ol baankiilee jiru keessaa hanga biliyoona torbaatamii saddeetiitti (78) liqeessuu ni danda’u. Ta’ullee hanga gaafa Jun 30 bara 2021’tti biliyoona torbaatamii saddeet keessaa hangi maallaqaa isaan liqeessan garuu walumaagalatti 25,876,177,940 (biliyoona diigdamii shaniifi miliyoona dhibba saddeetiif torbaatamii jahaafi kuma dhibba tokkoof torbaatamii torbaafi dhibba sagaliifi afurtama) qofa. Kana jechuun maallaqa akka liqeessaniif isaaniif heeyyamame keessaa kan isaan liqeessan %33 (harka dhibba keessaa soddomii sadii) qofadha. Yookiin ammoo maallaqa kuufamaa liqeessuun isaaniif heeyyamame %80 (harka dhibba keessaa saddeettama) keessaa maallaqni kuufamaa isaan liqeessan %26 (harka dhibba keessaa diigdamii jaha) qofa jechuudha. Ityi aansuun tokkoon tokkoon baankiilee maallaqa kaawwannaa/kuufamaa irraa qooda isaan liqiif kennan walduraa duubaan ilaalla. 1). Akka biyyaatti maallaqa kuufamaa irraa maamiltoota baay’eef liqeessuun hangafa kan ta’u Baankii Hojii Gamtaa Oromiyaati. Baankiin Hojii Gamtaa Oromiyaa sadarkaa biyyaatti damee dhala irraa bilisaan faayinaansii akka guutuutti kenname (liqii) keessaa %35.91 (harka dhibba keessaa soddomii shan keessaa tuqaa sagal tokko) kan ta’u gahee isaati. Baankiin Hojii Gamtaa Oromiyaa akka waliigalaatti qarshii 11,978,627,691 (biliyoona kudha tokkoofi miliyoona dhibba sagaliifi torbaatamii saddeetiifi kuma dhibba jahaaf diigdamii torbaafi dhibba jahaafi sagaltamii tokko) qabu keessaa akka liqeessuuf kan seeraan heeyyamamuuf 9,582,902,152.80 (biliyoona sagaliifi miliyoona dhibba shaniif saddeettamii lamaafi kuma dhibba sagaliif lamaafi qarshii dhibba tokkoofi shantamii lamaafi saantima saddeettama) kan ta’u qofa. Kana keessaa Baankiin Hojii Gamataa Oromiyaa kan inni liqiin kenne 9,291,625,584.46 (biliyoona sagaliifi miliyoona dhibba lamaaf sagaltamii tokkoofi kuma dhibba jahaaf diigdamii shaniifi dhibba shaniifi qarshii saddeettamii afuriifi saantima afurtamii jaha) kan ta’uudha, kana jechuun maallaqa faayinaans gochuun heeyyamamuuf keessaa %96.96 (harka dhibba keessaa sagaltamii jaha tuqaa sagal jaha) liqeesseera. Gama biraatiin maallaqa kuufamaa waliigalaa keessaa %80 liqeessuun kan heeyyamamuuf yoo ta’u inni garuu kan liqeesse %78 (harka dhibba keessaa torbaatamii saddeet) kan liqeesse yoo ta’u kan hafe %2 (harka dhibba keessaa lama) qofa jechuudha. Gama kanaanis Baankiin Hojii Gamtaa Oromiyaa bu’uura sheri’aatiin faayinaansii (liqii) namoota biizinasiitiif kenneen haalaan galateeffatamuu qaba. 2). Itti aanee kan jiru ammoo maallaqa gama baankiilee damee dhala irraa bilisaa biyyattii keessa jiraniin sadarkaa kan qabuufi maallaqa kuufamaa kana keessaa gahee walakkaa ol jechuunis %53.28 (harka dhibba keessaa shantamii sadii tuqaa lama saddeet) kan qabate Baankii Daldala Itiyoophiyaa yoo ta’u, kan inni liqeesse garuu hanga Baankiin Hojii Gamtaa Oromiyaa hanga maallaqa kuufamaatiin dachaa afuriin isaa gadi ta’e %11.71 (harka dhibba keessaa kudha tokko tuqaa torba tokko) irraa gadii yoo ta’u kana jechuunis faayinaansii waliigalaa akka biyyaatti kenname keessaa %24.2 (harka dhibba keessaa diigdamii afur tuqaa lama) kan ta’e qofa. Baankiin Daldala Itiyoophiyaa maallaqa waliigalaa qabu qarshii 52,039,110,704 (biliyoona shantamii lamaafi miliyoona soddomii sagaliifi kuma dhibba tokkoof kudhaniifi dhibba torbaafi afur) keessaa akka liqeessuuf kan seeraan heeyyamamuuf 41,631,288,563.2 (biliyoona afurtamii tokkoofi miliyoona dhibba jahaaf soddomii tokkoofi kuma dhibba lamaaf saddeettamii saddeetiifi dhibba shaniifi jahaatamii sadi’iifi saantima lama) qofa. Kana keessaa qarshiin baankiin daldala Itiyoophiyaa liqiin kenne 6,261,216,099.20 (biliyoona jahaafi miliyoona dhibba lamaaf jahaatamii tokkoofi kuma dhibba lamaaf kufha jahaafi qarshii sagaltamii sagaliifi saantima diigdama) qofadha. Kana jechuun qarshii faayinaans gochuun isaaf heeyyamamu keessaa %15.04 (harka dhibba keessaa kudha shan tuqaa zeeroo afur) liqeesseera. Dubbii biraatiin maallaqa kuufamaa waliigalaa keessaa %80 liqeessuun osoo heeyyamamuufii inni garuu %12 qofa liqeessuun hangi inni osoo hin liqeessin hafe immoo %68 qofa jechuudha. 3). Sadarkaa sadaffaa irratti akka biyyaatti walumaagalattia 13.69 (harka dhibba keessaa kudha sadii tuqaa jahaatamii sagal) qabatee kan argamu Baankii Intarnaashinaalii Oromiyaa (amma Baankii Oromiyaa jechuun moggaasa jijjiirrateera)’tu argama. Baankiin Intarnaashinaalii Oromiyaa akka waliigalaatti qarshii 4,879,909,490 (biliyoona afuriifi miliyoona dhibba saddeetiif torbaatamii sagaliifi kuma dhibba sagaliif sagaliifi dhibba afuriifi sagaltama) qabu keessaa akka liqeessuuf kan seeraan heeyyamamuuf qarshii 3,903,927,592 (biliyoona sadi’iifi miliyoona dhibba sagaliif sadi’iifi kuma dhibba sagaliif diigdamii torbaafi dhibba shaniifi sagaltamii lama) qofa. Kana kessaa qarshiin Baankiin Intarnaashinaalii Oromiyaa liqiin kenne 3,542,349,948.43 (biliyoona sadi’iifi miliyoona dhibba shaniif afurtamii lamaafi kuma dhibba sadi’iif afurtamii sagaliifi dhibba sagaliif afurtamii saddeetiifi saantima afurtamii sadii) dha. Kana jechuun maallaqa faayinaansii gochuun heeyyamamuuf keessaa %90.74 (harka dhibba keessaa sagaltama tuqaa torba afur) kan ta’u qofa liqeesse. Akkaataa dubbui biraatiin maallaqa kuufamaa waliigalaa keessaa %80 liqeessuun osoo heeyyamamuufii inni garuu kan liqeesse %73 qofa liqeessuun osoo.hin liqeessin kan hafe %7 (harka dhibba keessaa torba) qofa jechuudha. 4). Faayinaansii damee dhala irraa bilisaan akka biyyaati kenname keessaa qooda %8.46 qabachuun sadarkaa afraffaa irratti kan argamu Baankii Daashani. Baankiin Daashan akka waliigalaatti maallaqa 4,608,841,903 (biliyoona afuriifi miliyoona dhibba jahaaf saddeetiifi kuma dhibba saddeetiif afurtamii tokkoofi dhibba sagaliifi sadii) qabu keessaa akka liqeessuuf kan seeraan heeyyamamuuf qarshii 3,687,073,522.4 (biliyoona sadi’iifi miliyoona dhibba jahaaf saddeettamii torbaafi kuma torbaatamii sadi’iifi dhibba shaniif fiigdamii lama tuqaa afur)qofa. Kana keessaa Baankiin Daashan liqiin kan kenne 2,190,291,997.47 (biliyoona lamaafi miliyoona dhibba tokkoof sagaltamaafi kuma dhibba lamaaf sagaltamii tokkoofi qarshii dhibba sagaliif sagaltamii torbaafi saantima afurtamii torba) dha. Kana jechuun qarshii faayinaansii gochuun heeyyamamuuf keessaa %59.4 (harka dhibba keessaa shantamii sagal tuqaa afur) liqeesseera. Dubbii biraatiin maallaqa kuufamaa waliigalaa keessaa %80 liqeessuun kan heeyyamamuuf osoo ta’ee jiruu inni garuu %48 liqeessuun hammi inni osoo hin liqeessin kan hafe ammoo %32 (harka dhibba keessaa soddomii lama) dha jechuudha. 5). Akka biyyaatti gahee %8.21 qabachuun sadarkaa shanaffaa irratti kan argamu Baankii Awaashi. Baankiin Awaash akka waliigalaatti qarshii 7,510,232,463 (biliyoona torbaafi miliyoona dhibba shaniif kudhaniifi kuma dhibba lamaaf soddomii lamaafi dhibba afuriif jahaatamii sadii) qabu keessaa qarshiin akka liqeessuuf seeraan heeyyamamuuf 6,008,185,970.4 (biliyoona jahaafi miliyoona saddeetiifi kuma dhibba saddeetiif saddeettamii shaniifi dhibba aagaliif qarshii torbaatamaafi saantima afur) qofa. Kana keessaa baankiin Awaash liqiin kan kenne 2,123,779,822.54 (miliyoona lamaafi miliyoona dhibba tokkoof diigdamii sadi’iifi kuma dhibba torbaaf torbaatamii sagaliifi dhibba saddeetiif diigdamii lamaafi saantima shantamii afur) kan ta’uudha. Kana jechuun qarshii faayinaansii gochuun heeyyamamuuf keessaa %35.35 (harka dhibba keessaa soddomii shan tuqaa soddomii shan) liqeesseera. Kallattii birootiin maallaqa kuufamaa waliigalaa keessaa %80 liqeessuun osoo heeyyamamuufi inni garuu kan liqeesse %28 qofa yemmuu ta’u osoo hin liqeessin kan hafe %52 (harka dhibba keessaa shantamii lama) kan ta’uudha jechuudha. 6). Akka biyyaatti Baankiin Abisiiniyaa gahee %3.66’n sadarkaa 6ffaa irratti argama. Baankiin Abisiiniyaa qarshii akka waliigalaatti qabu 8,306,077,368 (biliyoona saddeetiifi miliyoona dhibba sadi’iif jahaafi kuma torbaatamii torbaafi dhibba sadi’iifi jahaatamii saddeet) keessaa liqeessuuf kan seeraan heeyyamamuuf 6,644,861,894.4 (biliyoona jahaafi.miliyoona dhibba jahaaf afurtamii afuriifi kuma dhibba saddeetiif jahaatamii tokkoofi dhibba saddeetiif sagaltamii afuriifi saantima afur) qofadha. Kana keessaa baankiin Absiiniyaa liqiin kan kenne 945,995,707.74 (miliyoona dhibba sagaliif afurtamii shaniifi kuma dhibba sagaliif sagaltamii shaniifi dhibba torbaafi qarshii torbaafi saantima torbaatamii afur) dha. Kana jechuun qarshii faayinaansii gochuun heeyyamamuuf keessaa %14.24 (kudha afur tuqaa lama afur dhibbaffaa) kan ta’u qofa liqeesse. Kana jechuun kan osoo hin liqeessin haambifate 5,698,866,186.66 (biliyoona shaniifi miliyoona dhibba jahaaf sagaltamii saddeetiifi kuma dhibba saddeetiif jahaatamii jahaafi qarshii dhibba tokkoof saddeettamii jahaafi saantima jahaatamii jaha) jechuudha. Dubbii biraatiin, maallaqa kuufamaaa waliigalaa keessaa %80 liqewssuun osoo heeyyamamuufii inni garuu kan liqeesse %11 qofa yoo ta’u kan osoo hin liqeessin hafe %69 (harka fhibba keessaa jahaatamii sagal) qofa jechuudha. 7). Akka biyyaatti faayinaansii dhala irraa bilisaa kennuun gahee %3.18′ qabaachuun Baankii Intarnaashinaalii Nib sadarkaa 7ffaa irratti argama. Baankii Intarnaashinaalii Nib qarshii akka waliigalaatti qabu 3,056,420,485 (biliyoona sadi’iifi miliyoona shantamii jahaafi kuma dhibba afuriif diigadmaafi dhibba afuriif saddeettamii shan) qabu keessaa liqeessuuf kan seeraan heeyyamamuuf qarshii 2,445,136,388 (biliyoona lamaafi miliyoona dhibba afuriif afurtamii shaniifi kuma dhibba tokkoof soddomii jahaafi dhibba sadi’iifi saddeettamii saddeet) qofa. Kanna keessaa Baankiin Mib Intarnaashinaal liqiin kan kenne 823,806,749.29 (miliyoona dhibba saddeetiif diigdamii sadi’iifi kuma dhibba saddeetiif jahaafi qarshii dhibba torbaafi afurtamii sagaliifi saantima diigdamii sagal) kan ta’uudha. Kana jechuun maallaqa faayinaansii gochuun heeyyamamuuf keessaa %33.69 (harka dhibba keessaa soddomii sadii tuqaa kaha sagal) qofa liqeesse jechuudha. Gama birootiin maallaqa kuufamaa waliigalaa keessaa %80 kan ga’u osoo heeyyamamuufii inni garuu kan liqeesse %27 qofa yoo ta’u osoo hin liqeessin kan hafe %53 (harka dhibba keessaa shantamii sadi’i) jechuudha. Sadarkaa 8ffaa irratti akka biyyaatti faayinaansii dhala irraa bilisaatiin gahee %3.10 qabatee kan argamu Baankii Hibrati. Baankiin Hibrat qarshii akka waliigalaatti qabu 1,847,561,771 (biliyoona tokkoofi miliyoona dhibba saddeetiif afurtamii torbaafi kuma dhibba shaniif jahaatamii tokkoofi dhibba torbaaf torbaatamii tokko) keessaa liqeessuuf kan seeraan heeyyamamuuf 1,478,049,416.8 (biliyoona tokkoofi miliyoona dhibba afuriif torbaatamii saddeetiifi kuma afurtamii sagaliifi dhibba afuriif kudha jahaafi saantima saddeet) qofa. Kana kessaa Baankiin Hibrat liqiin kan kenne 803,191,681.33 (miliyoona dhibba saddeetiif sadi’iifi kuma dhibba tokkoof sagaltamii tokkoofi qarshii dhibba jahaaf saddeettamii tokkoofi saantima soddomii sadii) dha. Kana jechuun qarshii faayinaansii gochuun heeyyamamuuf keessaa %54.34 (harka dhibba keessaa shantamii afur tuqaa sadii afur) liqeesseera. Kallattii biraatiin maallaqa kuufamaa walii galaa keessaa %80 liqeessuun kan isaaf heeyyamamu ta’ullee inni garuu kan liqeesse %43 qofa yoo ta’u kan osoo hin liqeessin hafe %37 (soddomii torba dhibbaffaa) ta’a jechuudha. 9). Baankiin Abbaay akka biyyaatti gahee %2.08 qabachuun sadarkaa 9ffaa irratti argama. Baankiin Abbaay qarshii akka waliigalaatti qabu 1,277,435,441 (biliyoona tokkoofi miliyoona dhibba lamaaf torbaatamii torbaafi kuma dhibba afuriif soddomii shaniifi dhibba afuriif afurtamii tokko) keessaa liqeessuuf kan seeraan heeyyamamuuf 1,021,948,352.8 (biliyoona tokkoofi miliyoona diigdamii tokkoofi kuma dhibba sagaliif afurtamii addeetiifi dhibba sadi’iif shantamii lamaafi saantima saddeet) qofa. Kana kessaa Baankiin Abbaay liqiin kan kenne 537,573,724.00 ( miliyoona dhibba shaniif soddomii torbaafi kuma dhibba shaniif torbaatamii sadi’iifi dhibba torbaafi diigdamii afur) dha. Kana jechuun qarshii faayinaansii gochuun heeyyamamuuf keessaa %52.60 (harka dhibba keessaa shantamii lama tuqaa jahaatama ) liqeesseera. Kallattii biraatiin maallaqa kuufamaa walii galaa keessaa %80 liqeessuun kan isaaf heeyyamamu ta’ullee inni garuu kan liqeesse %42 qofa yoo ta’u kan osoo hin liqeessin hafe %38 (soddomii saddeet dhibbaffaa) ta’a jechuudha. 10. Liqii dhala irraa bilisaa kennuun akka biyyaati gahee %1.38 qabatee Baankiin Wagaagan sadarkaa 10ffaa irratti argama. Baankiin Wagaagan qarshii akka waliigalaatti qabu 1,536,191,534 (biliyoona tokkoofi miliyoona dhibba shaniif soddomii jahaafi kuma dhibba tokkoof sagaltamii tokkoofi dhibba shaniif soddomii afur) keessaa liqeessuuf kan seeraan heeyyamammuuf qarshii 1,228,953,227.2 (biliyoona tokkoofi miliyoona dhibba lamaaf diigdamii saddeetiifi kuma dhibba sagaliif shantamii sadi’iifi dhibba lamaaf diigdamii torbaafi saantima lama) qofa. Kana kessaa Baankiin Wagaagan liqiin kan kenne 356,346,626.03 (miliyoona dhibba sadi’iif shantamii jahaafi kuma dhibba sadi’iif afurtamii jahaafi dhibba jahaaf diigdamii jahaafi saantima sadi’i) dha. Kana jechuun qarshii faayinaansii gochuun heeyyamamuuf keessaa %29 (harka dhibba keessaa diigdamii sagal) liqeesseera. Kallattii biraatiin maallaqa kuufamaa walii galaa keessaa %80 liqeessuun kan isaaf heeyyamamu ta’ullee inni garuu kan liqeesse %23 qofa yoo ta’u kan osoo hin liqeessin hafe %57 (shantamii torba dhibbaffaa) ta’a jechuudha. 11. Liqii jalqabuu dhabuu isaatiin ykn hanga %0 ta’een Baankiin Bunnaa sadarkaa xumuraa irratti argama. Baankiin Bunnaa qarshii akka waliigalaatti qabu 624,000,000 (miliyoona dhibba jahaaf diigdamii afur) keessaa liqeessuuf kan seeraan heeyyamamuuf qarshii 499,200,000 (miliyoona dhibba afuriif sagaltamii sagaliifi kuma dhibba lama) qofa. Kana kessaa Baankiin Bunnaa hanga Jun 30 bara 2021’tti liqiin inni kenne hin jiru ykn zeeroodha jechuudha. Kanaafuu osoo hin kennin kan qabate qarshii 499,200,000 (miliyoona dhibba afuriifi sagaltamii sagaliifi kuma dhibba lama) hunda jechuudha. Kana jechuun qarshii faayinaansii gochuun heeyyamamuuf keessaa homaayyuu hin liqeessine jechuudha. Bu’uura gabaasa baankii biyyaalessaa bara darbeetiin baankiilee biyya keenyaa keessaa kanneen damee dhala irraa bilisaatti makaman keessaa maallaqa kuufamaa sassaaban keessaa maallaqa kuufamaa kana dhibba irraa hangam damee dhala irraa bilisaatiin naamiloottan isaaniif deebisanii liqeessan kan jedhu sadarkaan isaanii kan olitti ilaalle fakkaata. Maallaqa kuufamaa qaban irraa liqeessuun maamiltoonni bizinasii isaanii akka guddisaniif faayinaans gochuun sadarkaa baankonni qabatan walduraa duubaan yoo tartiibessinu akka armaan gadiiti. 1ffaa- Baankii Hojii Gamtaa Oromiyaa 2ffaa- Baankii Intarnaashinaalii Oromiyaa (Baankii Oromiyaa) 3ffaa- Baankii Daashan 4ffaa- Baankii Hibrat 5ffaa- Baankii Abbaay 6ffaa- Baankii Awaash 7ffaa- Baankii Nib Intarnaashinaal 8ffaa- Baankii Wagaagan 9ffaa- Baankii Daldala Itiyoophiyaa 10ffaa- Baankii Abisiiniyaa 11ffaa- Baankii Bunnaa’tu argamu. Itti fufa… Ustaaz Ahmadiin Jabal Waxabajjii 2022


Faaydaa Muuzaa

2. Dhibeewwan Onnee fi sirna dhiigaa waliin walqabatan kanneen akka dhibee onnee, olka’uu dhiibbaa dhiigaa,hir’ina dhiigaa fi kkf ittisu irratti baayyee gargaara 3.Dhukkuboota sirna haargansu keenya miidhaan kanneen akka Utaalloo,Asmii, golfaa fi kan biroof haalaan gargaara 4.Dhukkuboota sirna bullaayinna nyaata kanneen akka,dhukkuba garaachaa ,dafee daakamuu diduu nyaataa,garaa kaasaa, Gogiinsa garaa darbees dhibee Kintaarootii ittisuu irratti gahee guddaa taphata 5.Fayyummaa qaamoota keenyaa kan akka Kalee,ija fa’af hedduu fayyaada. 6.Kaanserii garaagaraaf kanneen akka Kaanserii dhiigaa( leukemia),Mari’imaan guddaa( Colorectal Ca) fa’a nurraa qolata. 7.Jeeqamuu marsaa laguuf akka hin saaxilamne ni gargaara 8.Jabina ykn Cimina lafee keenyaaf ni fayyaada, akkasumas rakkoo gogaa keenyaa kan akka finnisaa, kormamuu nurraa qolata. 9.Dandeettii waa yaadachuu fi si’aa’innaa ni dabala. 10.Annisaa nuf kenna. 11.Ulfaatina qaamaa garmalee fi rakkoo isa waliin walqabatee dhufuuf akka hin saaxilamne nu gargaara. 12.Dhiphina fi yaaddoo hamaaf akka hin saaxilamnes nu gargaara fi kkf fa’a. Kunneen faayidaa baayyee keessaa muraasa wan ta’ef faayidaa kanneen hunda argachuuf Muuzii nyaachuu bartee ha godhanu Dr.Jemal


Ustaaz Kamaal Heeboo wareegame jedhu

Innaalillahi wa’innaa ileeyhi raaji’uun Rabbiin Jaannataan sihaa qaniinisu goota Sabaa. Diinni uummata Oromoo bilxiginnaan Jaal Kamaaliin aj*jeesuu dadhabnaan “Ni ajjeesame” jechuun kan gaddite fakeessuun titisota ishee wacisiisaa jirti. Jaleewwan PP amma fakkeesitu kun jaallewwan Jaal Kamaal bakka tokkotti akka dhumaniif warra re’ee fayyaa summii waraanee itti kenne dha. Jaalattes jibbites caasaa diinni/bilxiginnaan/ uummata Oromoo kibba Baha Oromiyaa ittiin takaaluun dararaa jirtu dhalootuma WBO kanaan ni cicirama. Jaal Kamaal osuma wareegameera ta’ee iyyuu akka wareegamuu danda’u beekee, itti amaneetu lubbu isaa saba isaaf kennuuf itti gale. Ilmaan Oromoo Oromiyaa guutuu irratti kokkee diinaarra ejjetee argitu kun akkanumaan hin argamne. Hidhannoon gatii gururtaa gabaa har’aatiin shalagamee qr. Billion 10 ol baasu kun lubbuu meeqi itti kanfalameetu walitti hidhachiisame. Jajjabeewwaan hidhannoo guutu waliin akkana bareedan kana argitu salphaa sitti hin fakkatiin. Warra du’a waliin kokkee walqabaa, du’a injifatanii har’a gahani dha. Guyyaa guyyaan meeqaatu diina gogombisaa wareegamaa jira. Qaqaaliwwan ilmaan Oromoo W*BO keessaa tokko kan ta’e J. Kamaaliin addatti baasuun maaliif akka ololamaa jiru beekamaa dha. Dhimmichi akka obboleewwan tokko tokko babarreessaa jiran dhimma gandaa, gosaafi amantii miti. Tarii wallaalaan ajandicha jalaa wacuufi booyu waan hingalleefii baayyeen ni jiraata. Garuu haqi jiru jarri ololicha sobaa facaasaa jiru warra J.Kamaaliin balleessuuf adda dureen dalagaa jiran dha. Diinni babal’insaafi deegarsa W*BOn Kibba Baha Oromiyaatti gochaafi argachaa jiruun yaddoo guddaa keessa galee jira. Keesumaa qarreefi qeerroon godinaalee kanaa *WBOn waraana isaa akka Kutaalee Oromiyaa biroo irratti babal’ise nubiratti hin dalaginne jechuun komii dhiyeesaa jiru. Anumaan illee miseensa WBO nasehuun fakkaata komii akkanaa natti dhufuu nan yaadadha. Waan maraafuu odeefannoo maddeen amanama guddaa qaban akka ibsanitti Jaal Kamaal jallewwan isa waliin hojji jarmiyaa isaa W*BO/ABO jabduu irra jira. Ka’umisi olola diinaa amma oofamaa jiru kun tarii J. Kamaal iji basaastoti diinaa bakka dura gooticha argaa turanitti arguu dhabuu irraa kan ka’e ta’uu mala jedhameetu yaadama. Ustaaz Kamaal Heboo hayyuu amantii fi qabsaayaa dha. Bara dhaloota kanaa keessatti hayyuu amantii sadarkaa ustaazummaatiin qabsoo hidhanootti dabalame isuman beeka. Gaafa W30tti dabalame sana ajandaa guddaa akka tures hin dagannu. Amma ammoo wareegame jechuu dhageenya. Namoonni durattuu hawaasa duratti beekaman akkasii gaafa qabsootti dabalaman akkuma ajandaa turan hunda gaafa wareegamanis ajandaa tahuun waan ooluu miti. Kanaafuu irraa dubbatamuun dhimma gandummaatti hirkifamee tuqamuun sirrii miti. Wareegama namoota akkasii irratti odeessi qulqullaawaan sabaaf himamuu barbaachisa. Yoo san tahuu baate ajandaa gidduu kanatti dhalatutu tokkummaa saba keenyaa gaaga’a. Kanarraa kan nagadatu ammoo 100% diina qofa. Kanaafuu ajajni ol’aanaan W30 namoota dursitoota hawaasaa turanii qabsootti keessatti wareegamaniirratti dhugaa jiru sabaaf himuun qaawwa diinaaf banamaa jiru dafee cufuu barbaachisa. Haaluma wal fakkaatuun wareegamni ajajoota waraanaa sadarkaa cibraatti hogganaa turanii kan akka Jaal Tokkichoo faas baatii muraasa dura ajandaa wal fakkaataa uumee ture. Odeessa qabatama hin qabne deddeemaa turerraa kan buufatu diina qofa waan taheef akka ajandaa hin taanetti namoota gorsaa turre. Kanaafuu ajajni W30 ol’aanaan yeroo itti waraanni isa fakkaatee qehee Oromoo goolaa jiru diinaan leenjifamee maqaa waraanichaa yakkuuf duulaa jiru kanatti dubbiiwwan akkasii xinneessee laalee callisaan bira dabruun gaarii miti. Dhugaa dha, lubbuun dhala Oromoo kamuu wal qixa. Kan qabsoof of kennee bahes wareegamni akka jiru innuu of beeka. Haa tahu malee namoota maqaan isaanii hawaasa keessatti beekamaa kan firaafis diinaafis ajandaa tahuu danda’an yeroo wareegamanitti wareegama isaaniirratti iftoominaaan sabaaf ibsa godhuun qaawwa diinni ittiin gargar nu ciruu barbaadu itti cufuuf gargaara. Qabsaayota Oromoo wareegaman hundaaf jannata hawwina. Qabsaayaan ni kufa, qabsoon itti fufa!


Ustaaz Kamaal Heeboo ni ajjeefame malee hin wareegamne

Ustaaz Kamaal Heeboo ni ajjeefame ni wareegame? Dhimma oowwaa fii falmisiisaa moora Oromoo jeeqa jiru tahe. Dhugaan isaa yeroo gabaabdutti ifa baafna jedhu warri waan kana faana bu’aan jiran.


Hangaasaa: Ka WBO dheessaa jiru mootummaadha malee shaneemiti

Ajjeechaawwan jumlaa tibbana godinaalee Wallaggaatti dhalattoota saba Amaaraa irratti kan raawwate humnoota mootummaa ta’uu miseensi paarlaamaa Hangaasaa Ibraahim himan. Ajjeechaaawwan tibbana godinaalee Wallaggaa keessatti raawwataman Humnoota Waraana Bilisummaa Oromootiin osoo hin taane humna mootummaan bobbaaseen raawwatamuu miseensi paarlaamaa Hangaasaa Ibraahim dubbatan. Obboo Hangaasaa Ibraahim mootummaadhumatu WBO fakkeessee hidhattoota isaa bobbaasee uummata fixee jedhe. Waraanni Bilisummaa Oromoo baqataa jira kan jedhamus dhara ta’uu ibsanii, inumaa humnoonni mootummaa WBO baqataa akka jiran dubbataniiru. Miseensi Paarlaamaa Hangaasaa Ibraahim ergaa karaa facebook isaanii kallattiin galanii dabarsaniin ajjeechaa fi dararaan Oromiyaa keessaa maddi isaa caasaa mootummaati jedhan. Haleellaan tibbana Oromiyaa Lixaatti namoota nagaa dhalattoota Amaaraa irratti raawwatame jedhamus Waraana Bilisummaa Oromootiin osoo hin taane humna WBO fakkaatu kan mootummaan naannoo Oromiyaa Shimallis Abdiisaan durfamu hidhachiisee bobbaaseen raawwatame jedhe. Haleellaa tibbana godina Qeellem Wallaggaa keessatti namoota nagaa fixe jedhame ilaalchisee Ministirri muummee Abiy Ahmad Waraana Bilisummaa Oromoo lola humnoota mootummaa dheessutu haaloo uummata nagaa irratti bahe jedhanii turan. Obbo Hangaasaan garuu dubbiin akkasii soba adii dha jedhan. Humni Waraana Bilisummaa Oromoo Marroo Dirribaan Hogganamu lammiilee nagaa hin fixne. Waraana Mootummaa jalaayis dheessaa jiru. Kan Waraana Marroon hogganu dheessaa jiru Waraana mootummaati jedhan. Dubbiin Ministira Muummee jedhan gabaasa sobaa irraa madda jedhan obbo Hangaasaan. Miseensi Paarlaamaa obbo Hangaasaan qondaalota olaanoo Oromiyaa gaaga’ama Oromiyaa keessaaf sababa ta’anii fi hogganaa jiran maqaa waliinis kaasan. Preezdaantii naannichaa Shimallis Abdiisaa, Komishinara Komishinii Poolisii Oromiyaa Araarsaa Mardaasaa fi Ittigaafatamaa waajjira Paartii Bilxiginnaa Oromiyaa Fiqaaduu Tasammaa. Gareen Dhiiga qulqullootaa dhangalaasaa, kumaatama manneen hidhaa keessatti gidirsaa jiru warra kanaan hogganamaa jedhan. Gareen networkiin wal ijaare kun lubbuu namaaf gatii kennaa hin jiru kanaaf Oromiyaan guyyaa guyyaan dhiigaa jirti jedhan namni kun. Saamichii fi malaammaltummaan rakkoo ijoo gareen kun ittiin beekamu jedhan. Mootummaan naannichaa Oromiyaa keessatti fudhatama uummataa dhabuu kan kaasan miseensi Paarlaamaa Bilxiginnaa kun, qondaalonni olaanoon Oromiyaa kunneen Miliyoonaan malee abbaa dhimmaa dubbisaa hin jiran jedha. Weerarri lafa Oromiyaa gama Bahaa aanaalee akka Cinaaksanii fi Baabbilees xiyyeeffannaa dhabuu eeeru. Warri kun hanga hin gaafataminitti Oromiyaa keessatti dhumaatiin lammiilee nagaa akka hin dhaabbanne jala muranii ibsaniiru. Yaada miseensa Paarlaamaa kana kan deeggaru Miseensi Caffee Oromiyaa fi Deetaan Ministira nagaa obbo Taayyee Danda’aa guyyaa lama dura karaa facebook isaanii maxxansanii turan. Lammiileen nagaa kan dhumaa jiran warra bolola aangoof jedhanii diraamaa hojjetaniini. Gaafatamummaan mirkanaawuu qaba. Kana ta’uu baannan dhumaatii to’annoo mootummaatii ol ta’u arguu dandeenya jedhanii turan. Obbo Hangaasaan armaan duras ajjeechaa Abbootii Gadaa Karrayyuu WBOtti mootummaan quba qabaa ture, mootummaanumti Abbootii Gadaa kana akka fixe saaxile. Ergasii mootummaanis ni amane. Komishiniin Mirga namoomaa Itoophiyaas Abbootiin Gadaa Karrayyuu Poolisii Oromiyaatiin dhumuu mirkaneessuun isaa ni yaadatama. Namoonni dubbii obbo Hangaasaa kaleessaa kana hordofee marsaalee hawaasaa irratti yaada kennan gama isaaniitiin ajjeechaan jumlaa mootummaan naannoo Oromiyaa raawwataa jiru beekkamtii Ministira muummichaan ala kan raawwatame mitii jedhu. Olaantumman minisitira muummichaatu qindeessa, obboo Shimallis faati ni raawwachiisu jedhu. Ajjeechaan tibba kana dhalattoota saba Amaaraa irratti godinaalee Wallaggaatti raawwatame ta’e jedhee mootummaan maqaa Waraana Bilisummaa Oromoo balleessuuf kan raawwate ta’uu himan. Ija addunyaa fuulduratti maqaa WBO balleessuun dhiibbaa WBO dabalatee mariin hunda hirmaachise akka taasifamu hawaasni addunyaa taasisaa jiru gara maqsuuf kan raawwatamee dha jedhaniiti jiru. Mootummaan tibbana TPLF waliin malee WBO waliin hin maryadhu jechuun isaa ni yaadatama. Maddi OMN


Haalli qilleensaa magaalaa Finfinneetti uumame balalii xayyaaraa gufachiisuu ibsame

Finfinnee, Adoolessa 4, 2014 Haalli qilleensaa magaalaa Finfinnee hurriin haguugamuu isaatiin balaliin xiyyaaraa harkifachuu Daandiin Qilleensaa Ityoophiyaa beeksise. Daandichi harkifannaafi dhamaatii uumameef dhiifama gaafateera. Maamiltoonnis ragaa daandichi dhimmicharratti dhiyeessu akka hordofan gaafachuu ragaan Daandii Qilleensaa Ityoophiyaarraa argame ni mul’isa. Hurree cimaan kan uwwifamte magaalattiin haalli qilleensa ishee inni olaanaan digirii seelichiyeesii 16 yoo ta’u gadi aanaan digirii seelishiyeesii 13 ta’uu ragaan Raaga Haala Qilleensaa Biyyaalessaarraa argame ni mul’isa.


“Dubbiin Hangaasaa Ibraahim darbate bakakkaadha”

Miidiyaaleen Oromoo fii addunyaa dhimma Hangaasaan kalee dubbate waljalaa qabaa akkaan hafarsaa jiru..isaan keessaa: mursaa asjalatti tarifna. Dubbii Hangaasaan Ibraahim dubbate laalchisee xiinxalaa siyaasaa maalli malli saa? Shabboo Miidiyaaf Gaammee Gallgaloo Oromia11 Kadiiroo Elomoo: “Hangaasa nama akkaan dubbii dandayu” odoo kitaaba hinlaalle sa’aa dheeraa dubbaachuun isaa akka inni qaroo tahe garsiisa!


Manni barumsa qaro dhabeeyyii Baha Oromiyaa tana hin jiruu?

WAAN QALBII NAMA CABSU “Ijoolleen kun ilmaan Jaarsoo Dagaa Qalloo Lafa seena qabeessa qabsoo Oromoo, iddoo dhaloota gameessa qabsaawaa Oromoo Mullis Abbaa Gadaa fi Cinaacha Oromiyaa Bahaa Go/H/Bahaa Aanaa Cinaaksan araddaa yugyugitti dhalatanii jiraachaa jiru. Maqaan isaanii:- Rooydaa Sheek Ibraahimii fi Ayyaallee Sheek Ibraahim obboleeyyan uumamaan akka carraa tahee ija malee/qaroo dhabeeyyii ta’anii walirratti dhalataniidha. Hunda caalaa wanti nama gaddisiisu ijoolleen kun osoo qaroo hinqabne fedhii barnootaa qabaachuu irraa kan ka’e bara 2014 keessa kutaa1ffaa barattoota fayyaa qaban waliin daree tokkotti naqamanii callisaanii taa’uu malee waggaa guutuu osoo waan tokko hin hubatin abdiidhumaan jiraachaa jiru. Meeshaa ittiin barsiisanii fi Barsiisonni ijoollee kana barsiisan hinjiran. Akka iddoo biraatti deemani hin baranne ijoolleen kun harka qalleeyyii abbaas hinqabneedha. Haati isaanii ganama harka qabdee Mana barnootaa geessaa gama biraan qoraan gurgurtee jiraachisaa jirti. Kanaaf ijoolleen kun “nutiis akka namaatti barannee ofii fi biyya keenyallee fayyaduu osoo dandeenyuu sababa qaroo dhabeeyyii taaneen Carraa barnootaa dhabuu keenyaan abdii murachaa waan jirruuf ilmaan Oromoo addunyaa mara irra jirtan iddoo biraatti deemnee barachuu akka dandeenyuuf maaltu nuuf mala?” isiniin jechuun iyyaachaa jiru. Namoonni waa’ee isaanii odeeffannoo guutuu arkachuu barbaadanii fi haala mijjeessuufi fedhii qaban Lak. Bilbilaa 0920412618 qunnamuu danda’u.” Bareentoo Mohammediin


Faaydaa qaccee/qaaraa

Gogaan qaama keenyaa akka dafee walitti hin butamnee fi dulluma yeroo malee nurraa ittisa Keemikaalota qaama keenyaaf hin barbaachifne ni dhabamsiisa. Namonni Dhibee garracha qabdani hin fayyadamina Hub:-Dhukkuba Hundaa kaa nurra fayyisuu danda’uu Rabbi Guddaa qofa, waan tarresse kuni immo sababa isinii taha! Fayyaa hin dhabinaa Dr.Mohammed Kedir


Gaachana Sirnaa: Sirna Gadaa Deebisuu Moo Biltsiginnaa Aangoorratti Tiksuu?

Finfinnee, Mootummaan naannoo Oromiyaa waraana Oromiyaa keessatti gaggeeffamaa jiruu irra aanuuf caasaalee nageenyaa jedhu haaraa uumaa jira. Caasaalee haaraa dabalaman keessaa waajjirri milishaa kan Labsii Lakk. 242/2014 hundaa’e fi Gaachanni Sirnaa kan Labsii Lakk. 245/2014 hundaa’e isaan ijoodha. Barruu kana keessatti wa’ee Labsii, caaseffama akkasumas ga’ee Gaachana Sirnaan ibsuun barbaada. Wixineen Labsii Gaachana Sirnaa Naannoo Oromiyaa Murteesuuf Bahe Labsii Lakk. 245/2014 ta’ee akka hojiirra ooluuf Bitootessa 13, 2014 Caffee Oromiyaatiin ragga’ee jira. Haa ta’u malee ijaarsii fi raawwiin Gaachana Sirnaa kan hojiirra ooluu eegale gara waggaa tokkoo labsicha dursuuni. Erga hojiitti seenamee bu’uurri seeraa itti godhani jechuudha. Haa ta’uutii, maalummaa labsii kanaa fi barbaachisummaa Gaachana Sirnaatiin walqabatee yaadni walfalmisiisu ka’aa jira. Gareen mootummaa deeggaran ijaarsi Gaachana Sirnaa kun Oromiyaa gara sirna Gadaatti deebisuun Oromiyaa badhaateef hojjenna yoo jedhan, gareen kaan immoo kaayyoon bu’uuraa Gaachana Sirnaa labsiin deeggaranii diriirsuun hawaasa naannicha keessa jiraatan ijaarsa kanaan ukkaamsanii sirna Biltsiginnaa akka deeggaruu fi aangoo irratti akka tiksuufi jedhu. Kanaafuu, barruun kun dhugaa jiru hubachiisuuf labsichaa fi tarkaanfiiwwan naannicha keessatti fudhatamaa jiran irratti hundaa’uun xiinxala gabaabaa akka armaan gadiitti dhiyeessa. Baafata Labsii Gaachana Sirnaa Lak.245/2014 irratti barbaachisummaa labsichaa yoo ibsu: “Ummanni Naannichaa dammaqee, ijaarameefi hidhatee nagaafi tasgabbii isaa kabachiifachuu akka danda’u gurmaa’insa seeraan beekamtii qabuun hundeessuun waan barbaachiseef” jedha. Nagaa fi tasgabbiin Oromiyaa keessatti kan dhabameef, sababa guddaan walitti bu’insa loltoota Mootummaa fi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) gidduutti waggoottan afran darbaniif ta’aa jiruuti. Maddi rakkoo waa maraa ammoo cufamuu qabsoo karaa nagaa fi ukkaamfamuu dirree dimokraasiifi mirga namoomaati. Mootummaan gaafa Gaachana Sirnaa jalatti hawaasa ijaaru, nagaa fi tasgabbii akkamii akka kabachiisuu barbaadu, sirna eenyuutu akka aangoo irra taa’ee, garee kamtu akka lolamuu qabu gaafachuun barbaachisaadha. Miseensonni Caffee hedduun “nagaa fi tasgabbiin Oromiyaa keessatti kan dhufu, gaaddisa marii fi mareeni malee uummata ijaaruun hidhachiisuun miti” jechuun yaada yoo dhiyeessan, gama kaaniin immoo miseensi Caffee tokko akka yaada dhiyeessanitti, godina tokko qofaa irraa bittaa meeshaa waraanaaf jechuun maallaqni hawaasa irraa walitti qabamee naannoof ergame qarshii miliyoona dhibba jahaa oli jechuun, dabaluunis kun utuu deebii hin argatiin, labsichi bu’aa maalii fidaa jechuun gaafataniiru. Gara qabiyyee labsichaatti yoo deebinu, labsiin Gaachana Sirnaa kutaa afurii fi keewwattoota 31 of keessaa qaba. Kutaa tokkoffaan labsichaa hiikkoo jechootaa fi daangaa raawwatinsaa yoo dhiyeessu, kutaa lammaffaan hundeeffama, asxaa, kaayyoofi sirna bulchiinsa Gaachana Sirnaa tuma. Labsichi Keewwata 5 irratti akkas jechuun Gaachana Sirnaa hundeessa: “Gurmaa’insi ummataa kanaan booda “Gaachana Sirnaa” jedhamee waamamu Labsii kanaan hundaa’eera; Itti waamamni Gaachana Sirnaa Bulchaa Gandaatiif ta’a.” Akkuma beekamu bulchaan gandaa, hoggansa caaseffama bulchiinsa mootummaa isa gadi aanaa ta’us muudama paartii biyya bulchaa jiruuti. Sadarkaa gandaatti, bulchaan gandaa walitti qabaa caaseffama seelii paartii biyya bulchuuti. Kanaafuu, gurmaa’insi uummataa Gaachana Sirnaa jedhamee ijaarame kun ergama eenyuun akka qajeelfamu hubachuun ni danda’ama. Kaayyoowwan Gaachana Sirnaa keessaa inni tokko “Ummata Naannichaa qindeessuudhaan Oromiyaa nagaafi tasgabbii qabdu ijaaruun fayyadamummaa ummataa mirkaneessuu” jedha akka Keewwata 7 jalatti tumametti. Kana jechuun maal jechuudhaa? Biiroo Bulchiinsaafi Nageenyaa Oromiyaatti, gorsaan dhimma nageenyaa Koloneel Abbabaa Garasuu ibsa ji’a Hagayyaa bara 2013 dhimma leenjii waraanaa Gaachana Sirnaaf kennamaa ture irratti kennaniin, “kaayyoon leenjichaa humna nageenyaa dabalataa hawaasa keessaa ijaaruu, hawaasni nageenya qe’eesaa akka eeggatuuf, aggaammii gama kamuu qaamolee nageenyaa wajjin ta’ee qolachuu kan dandeessisuufi sirna ofumasaatiif dhaabeef gaachana akka ta’uuf yaadamee” ta’uu hima. Uummanni “sirna ofumasaatiif dhaabeef gaachana akka ta’uuf” jechuun sirna mootummaa Biltsiginnaa aangoo irratti tiksuu yoo ta’e malee hiika biraa hin qabu. Obbo Getaachoo Baalchaa, hogganaan Biiroo Dhimmoota Kominikeeshiinii Oromiyaa duraanii ibsa BBC Afaan Oromoof kennaniin akka dhugaa bahanitti, “Sirni uummanni ofii isaatiin ijaarrate, hirmaannaafi abbummaa uummatichaatiin eegamuutu irra jiraata” jechuun barbaachisummaa gurmaa’insaa fi leenjii Gaachana Sirnaa addeessaniiru. Kanaafuu, kaayyoon Gaachana Sirnaa ijaaruu leenjisuu waan ifa bahedha. Dhoksaa tokkollee hin qabu. Gaachanni Sirnaa meeshaa hawaasa baldhaa Oromiyaa ittiin takaalanii ukkaamsanii qabuun murna aangoo irra jiruuf akka tumsan, “humna diina” jedhee Biltsiginnaa kan waraanaa jirus akka deemanii waraananiif akka dirqaman gochuufi. Qabatamaanis kanumatu raawwataa jira. Hojiifi itti gaafatamummaan Gaachana Sirnaa, labsicha Keewwata 9 jalatti tumamee jira. Guutuun tarreeffama isaa akkas jedha: “ Nagaafi tasgabbii ni eega,ni kabachiisa; Ol’aantummaan seeraa akka kabajamu qaamolee biroo waliin ni hojjeta; Barbaachisummaa nageenya waloo irratti hawaasaaf hubannoo ni kenna; Iddoowwan eegumsaa adda bahan ni eega; Qaama dhimmi ilaalu waliin ta’uun sakatta’iinsa ni taasisa; Namoota jiraataa gandichaa yookiin qe’ee isaa hin taane hordofuun eenyummaa isaanii ni mirkaneessa, qaama ilaaluuf odeeffannoo ni dabarsa; Namoota yookiin garee nagaafi tasgabbii gandichaa booressan adda ni baasa; gorsuun ni deebisa; kan deebi’uu didan to’annaa seeraa jala akka oolan ni taasisa; Qubannaa seeraan alaa ni ittisa, ni to’ata, qaama ilaallatuuf ni gabaasa; Bu’uuraalee misoomaa ganda isaa keessatti argamaniif eegumsa ni taasisa; Hojiilee biroo Waajjiricha [Waajjira Milishaa] irraa kennamaniif ni raawwata.” Itti gaafatamummaan Gaachana Sirnaaf tarreeffame kun gahee hojii milishaa, poolisii fi qaama nageenyaa biroon raawwatamudha. Itti gaatamummaan armaan olitti tarreeffaman kun gahee hojii poolisiif kenname waliin walfakkaata. Fakkeenyaaf akka Labsii Qaamolee Raawwachiiftuu Mootummaa Naannoo Oromiyaa Lak. 213/2011, Keewwata 45/7 tumutti Komishiiniin Poolisii Oromiyaa “Nageenya naannichaa amansiisaa taasisuuf qaamolee nageenya Mootummaa Federaalaafi Naannoo dhimmi ilaalu waliin odeeffannoo waljijjiira; qindoominaan ni hojjata” jedha.Dabalataanis, gaheen hojii Gaachana Sirnaaf kenname itti gaafatamummaa Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenyaaf kennameen walfakkaata. Fakkeenyaaf, Biiroon kun Labsii Qaamolee Raawwachiiftuu, Keewwata 24 (1, 4, 9, 18 fi 20 jalatti akka tumametti, “Nagaafi tasgabbiin naannichaa akka kabajamu humnoota nageenyaa ni gurmeessa; ni qindeessa; olaantummaan ni hooggana; Sochii farreen nageenyaa dhabamsiisuudhaaf taasifamanii fi bu’aawwan argaman qaama dhimmi ilaalu waliin ni qorata; Qubannaan seeraan alaa naannicha keessatti akka hin gaggeeffamne ni hordofa; ni to’ata; iddoo qubannaan seeraan alaa gaggeeffametti qaama dhimmi ilaalu waliin tarkaanfii sirreeffamaa ni fudhata; Qajeelfama mootummaan baasu irratti hundaa’uudhaan humna milishaa ni fila; ni leenjisa; ni bobbaasa; Bakka humni poolisii hin jirretti yookiin hanqinni jirutti milishaan qaama haqaatiif deeggarsa akka kennu ni taasisa.” Akkaatuma Labsii Qaamolee Raawwachiiftuu kanaan waajjirri milishaa Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenyaa, damee milishaa jalatti ijaarame. Haa ta’u malee, mootummaan Biltsiginnaan durfamu garuu Gaachana Sirnaa labsiin deeggaruun kan ijaareef akkuma aangawoonni mootummaa armaan olitti eeraman himanitti hawaasa baldhaa jireenya isaaf dhama’ee bulu maqaa nageenyaatiin ijaarsuun garee waraanuu barbaadan kan akka WBO ittiin waraanuuf, hundaa ol ammoo sirna bulchiinsa Biltsiginnaa aangoo irratti deeggaranii tursiisuufi. Keessattuu “qaama dhimmi ilaalu waliin ta’uun sakatta’insa ni taasisu” kan jedhu haala yeroo dhihoo asitti Oromiyaa keessatti waraanni mootummaa sakatta’insa Waraana Bilisummaa Oromoo irratti taasisuun kan walqabatedha. Ragaaleen Oromiyaa bakkeewwan garaagaraa keessattuu lixa Oromiyaa Horro Guduruu, kibba Oromiyaa Gujii fi giddu-gala Oromiyaa irraa maddan akka agarsiisanitti hawaasa leenjii loltummaa hin qabne maqaa Gaachana Sirnaa jedhuun walitti qabuun “WBO sakatta’uu qabdu” jechuun dirqiin of-fuuldura oofuun bosona keessa oofaa jira waraanni mootummaa. Labsichi kutaa sadaffaa jalatti aangoofi hojii qaamolee adda addaa tarreessa. Haaluma kanaan Keewwanni 24 Waajjirri Milishaa Oromiyaa sadarkaan jiru aangoofi hojii armaan gadii akka qabaatu taasisa: “Imaammata, tarsiimoofi karoora Gaachana Sirnaa ni qopheessa; qaama ilaallatuuf ni dhiyeessa; yammuu mirkanaaa’u ni raawwachiisa; akka raawwatamu ni taasisa; Akkaataa ulaagaa baheetiin miseensa Gaachana Sirnaa ni filachiisa; akka leenji’an ni taasisa; ni gurmeessa; akkaataa barbaachisummaa isaatti ni hidhachiisa; Sagantaa bahu irratti hundaa’uudhaan Gaachana Sirnaa hojiitti ni bobbaasa; ni hordofa; Gaachana Sirnaatiif deeggarsi barbaachisu akka taasifamuuf ni hojjeta; Raawwii hojii Gaachana Sirnaa ni hordofa; ni deeggara; gabaasa raawwii hojii isaanii qaama dhimmi ilaaluuf ni dhiyeessa; bakka hanqinni jirutti tarkaanfii sirreeffamaa ni fudhata; akka fudhatamu ni taasisa; Dandeettiin raawwachiisummaa miseensa Gaachana Sirnaa akka cimu qaama dhimmi ilaallatu biroo waliin ta’uun leenjii adda addaa ni kenna; akka kennamu ni taasisa; bu’a qabeessummaa isaa ni hordofa.” Kanaafuu, Gaachanni Sirnaa qaamuma milishaa gandaa ta’ee bobbaafama jechuun ni danda’ama. Haa ta’u malee, Manni Marii Nageenyaa sadarkaan jiru aangoo olaanaa akka qabaatu tumamee jira: “Gaachanni Sirnaa kaayyoo hundeeffameef hojjechuu isaa ol’aantummaan ni hordofa; iddoo rakkoon jirutti tarkaanfiin sirreeffamaa akka fudhatamu ni taasisa; Qindoominni hojii gurmaa’insa Gaachana Sirnaafi qaamolee nageenyaa biroo gidduu jiru akka cimu hojimaata ni diriirsa; akka hojiirra oolu ni taasisa; Raawwii hojii Gaachana Sirnaa ni hordofa; ni deeggara; ni gamaaggama; duubdeebii ni kenna.” Labsiin Mana Marii Nageenyaa Naannoo Oromiyaa murteessuuf bahe Lakk. 84/1996, sadarkaa naannoo, godina, magaalaa, aanaa fi akka barbaachisummaa isaatti ganda irratti mana marii nageenyaa hundeessuun isaa ni yaadatama. Ittiwaamamni mana marii nageenyaa sadarkaa naannoo, godinaa fi magaalaa pirezidaantii naannoof yoo ta’u, kan sadarkaa aanaa ammo ittiwaamamni isaa bulchaa godinaafi. Mana marii nageenyaa sadarkaa aanaa qofa yoo ilaalle, dhimma nageenyaa aanichaa olaantummaan kan to’atu walitti qabaan bulchaa aanaa yoo ta’u, miseensonni hafan hogganoota waajjira dhimma nageenyaa fi milishaa, waajjira haqaa/abbaa alangaa, waajjira poolisii, yoo jiraatan bakka bu’oota tika biyyaalessaa fi raayyaa ittisaa akka ta’an labsii lakk.84/1996 keewwata 6 jalatti ni tuma. Kanaafuu, Gaachanni Sirnaa caasaa nageenyaa kanaan hogganama. Gurmaa’insa miseensota Gaachana Sirnaan walqabatee, labsichi keewwata 10 jalatti, hawaasni Oromiyaa umriin isaanii waggaa 17 olii fi waggaa 56 gadi hundi “miseensa guutuu Gaachana Sirnaa ta’uun hojii nagaafi tasgabbii Naannichaa kabachiisuu keessatti kan hirmaatan ta’a” jechuun tuma. Dabalataanis keewwatuma kana jalatti “Gaachanni Sirnaa gurmaa’insa saglii, tuutaa, humnaafi cibraa kan qabaatu ta’a” jechuun ni labsa. Gurmaa’inni kun gurmaa’insa waraanaatiin tokkuma. Moggaasni gargar ta’uu mala, garuu Raayyaan Ittisa Biyaa, Humni Addaa Poolisii Oromiyaa ijaarsa waraanaa kanumaan wafakkaatu qabu. Kana jechuun hawaasni Oromiyaa keessa jiraatu, magaalaa baadiyyaa, barataa barsiisaa, qonnaan bulaa daldalaa, dhiiraa dubartii utuu hin jedhiin warreen umriin isaanii waggaa 17 olii fi waggaa 56 gadi ta’an miseensota guutuu ta’uun filamanii leenjii garaagaraa fudhachuun ergama waajjira milishaa fi qaamolee nageenyaa biroo irraa itti kenname raawwachiisuuf ni bobbaafamu jechuudha. Akkaataa labsii Gaachana Sirnaa keewwata 15 jalatti tumametti, “Bobbiin Gaachana Sirnaa ajaja hooggansa dhiyoo irraa kennamuun ta’ee saglii, tuuta, humna yookiin cibraadhaan kan bobbaafaman ta’a. Gaachanni Sirnaa nagaafi tasgabbii ummataa eegsisuuf akkaataa barbaachisummaa isaatti kan bobba’u ta’a.” Dirqamni itti kennamee akka waraanaaf deemu yoo ajajame, namni kamuu ni deeman, akka keewwata 15 jalatti tumametti “Hojjetaa yoo ta’e, yeroo dirqamni itti kennameef mirga hayyama argachuu” ni qabaata. Miseensonni Gaachana Sirnaa bobbaafaman uffata seeraa fi waraqaa eenyummaa wajjira milishaa irraa kennamu ni qabaatu jedha labsichi. Akka Keewwata 12 jalatti tumametti, “Leenjiin loltummaa Poolisii naannichaatiin kan kennamu ta’ee, akkaataa barbaachisummaa isaatti qaamolee nageenyaa kan birootiinis kennamuu ni danda’a” jedha. Akkaataa Keewwata 13 jalatti tumameenis “Namni miseensa Gaachana Sirnaa ta’ee leenjii fudhatee xumure kakuu raawwachuu qaba.” Kuni immoo miseensonni poolisii fi raayyaa ittisaa akkuma leenjii xumuraniin kakuu seenanii eebbifamaniin tokkuma. Utuu labsiin kun hin bahiin dura leenjii miseensota Gaachana Sirnaaf kennamaa tureen walqabatee hogganaan Biiroo Dhimmoota Kominikeeshinii Oromiyaa duraanii gaaffii gaafatamaniif: “Qaamoleen hawaasaa kun ganda gandatti milishaafi qaamolee nageenyaa biroo deeggaranii nageenya eeguu akka danda’an gochuudha kaayyoon leenjichaa” jechuun deebisaniiru. Leenjii fi gurmaa’insi akka kanaa akka naannichaatti yoo kennamu kan jalqabaaa ta’uus eeruudhaan, biyyootni lammiileen isaanii leenjii loltummaa dirqamaan akka fudhatan godhan jiraatanis, “keenya achi gahuu baatus hunduu milishaa qe’ee isaafi ganda isaa akka ta’u hubannoo qabaachuu qaba” jechuun hogganaan Biirochaa akka ibsan BBC Afaan Oromoo gabaasee ture. Hidhannoon walqabatee labsichi keewwata 14 jalatti akka qajeelchutti, “Hidhannoon miseensa Gaachana Sirnaa mootummaafi ummataan dhiyaachuu ni danda’a” jedha. Qaamni mootummaa meeshaalee waraanaa bitee dhiyeessuu ni danda’a, garuu karaa aangoo Komishinii Poolisii Oromiyaa Labsii Qaamolee Raawwachiiftuu Keewwata 45/12tiin Gaachana Sirnaaf dabarsuu danda’a: “Meeshaalee waraanaa naannicha keessatti argaman ni galmeessa; hayyama ni kenna, ni haaromsa; ni to’ata; seera irratti hundaa’uun hidhannoo ni hiikkachiisa” Haa ta’u malee, akkuma Oromiyaa bakkeewwan garaagaraatti muldhataa ture, miseensonni Gaachana Sirnaa WBO akka sakatta’aniif bosonatti dirqiin oofaman shimalaa fi darbee darbee immoo eeboo qofa qabatanii bobbaafamu. Warri hidhannoo qaban milishaa fi humna waraanaa mootummaa duuba isaanii deema. Gumiin Gaachana Sirnaa hojiiwwan miseensota Gaachana Sirnaaf deeggarsa uummataa qindeessuuf akkasumas hubannoo uummataaf kennuuf sadarkaa gandaatti kan hundeeffamu ta’ee itti waamamni gumichaas bulchaa gandaaf akka ta’u labsichi keewwata 21 fi 22 jalatti tumee jira. Dhuma irratti labsichi kutaa afraffaa jalatti tumaalee addaa addaa dhiyeessa. Maddi baajataa Gaachana Sirnaa, “Fandii Gaachana Sirnaa irraa; fi Kennaafi deeggarsa qaamolee adda addaa irraa argamu” akka ta’u keewwanni 25 jalatti tumameera. Kana jechuun Gaachanni Sirnaa akka qaamolee raawwachiiftuu kaanii baajata mootummaa idileetiin hin socho’u, hin bulu jechuudha. Miseensonni Gaachana Sirnaa hawaasa baldhaa umriin isaanii waggaa 17-56 waan ta’eef, mindeessuun akka ulfaatu waan hubatan fakkaata. Kanaafuu, sirni amma aangoorra jiru hawaasa Oromiyaa dirqamaan gurmeessee kaffaltii malee itti dhimma baha jechuudha. Keewwata 26 jalatti akka tumametti, miseensi Gaachana Sirnaa “ajaja seera qabeessa ta’e fudhachuu diduu” fi iccitii baasuun gochoota dhorkaman ta’uu tuma. Adabbii yakkaa jechuunis keewwata 27 jalatti, “Seera birootiin caalmaatti kan adabsiisu yoo ta’e malee, miseensi Gaachana Sirnaa iccitiifi odeeffannoo sababa hojiitiin beeke qaama birootiif kan dabarse yoo ta’e, hidhaa cimaa waggaa tokkoo gad hintaane, waggaa shan hin caalleen adabama; dirqama irra yeroo jirutti ajaja seera qabeessa ta’e fudhachuu kan dide yoo ta’e, hidhaa salphaa waggaa tokko hin caalleen adabama” jechuun tumameera. Walumaa galatti, Gaachanni Sirnaa gurmaa’insa hawaasa baldhaa ta’us, akka qaama waraanaatti paartiin biyya bulchaa jiru akka itti dhimma bahuuf kan ijaaramanidha jechuun ni danda’ama. Uummata baldhaa ijaaruun fedhii aangoof jecha akka dahoo waraanaatti (human shield) dhimma bahuun naamusa gaariis miti fi adeemsa sirna Gadaatti deebisuus miti. Akka waliigalaattuu, namni umriin isaa wagga 17 olii fi 56 gadi ta’e, mirga waan itti hin amanne diduu, bilisummaa yaada isaa ittin tarkaanfachiisu hin qabu jechuudha. Oromiyaa keessatti sirna mootummaa paartii tokkotu (one-party state) lafa qabataa jira jechuudha. Sirna Darguutu deebi’ee jira. Ijarsii Gaachana Sirnaa akka Revolutionary Guards, sirni Biltsiginnaa akka sirna Workers Party of Ethiopia (WPE)tti lafa qabataa jira. Namni hunduu ijaaramee paartii biyya bulchaa jiru kana aangoo irratti tiksuuf wareegama kaffala jechuudha. Naannoon Oromiyaa, naannolee kaan dursuun lammiilee umriin isaanii gahe hunda leenjisuun sirna Biltsiginnaa akka deeggaran, sirnichaafis akka lolan, wereegama lubbuus akka kaffalan gochaa jira. *Hub: Maqaan paartii biyya bulchaa jiru kan dambii ittiin bulmaata isaa irratti ragga’e, kan Boordiin Filannoo Itoophiyaas beeku Biltsiginnaa ykn Prosperity Party qofa. Milkeessaa Miidhagaa Gammachu (PhD), Hogganaa Biiroo Lafa Oromiyaa fi Miseensa Koree Giddu Galeessaa ODP duraanii Amma barsiisaa Saayinsii Siyaasaa Kolleejjii Albion. Twitter: @milkessam Hubachiisa Gulaalaa: Yaadni barruu kana keessatti ibsame kan barreessati.


Dhimmi qubee ‘k’ fi ‘kh’ falmisiisaa tahe

Afaan Oromoo keessatti qubeen dachaa dabalataa ni barbaachisaa? Wanti irraa hir’atu hoo jiraachuu malaa? Yoo tahes, adeemsi isaa akkam tahuu qaba? Inistitiyuutii Qo’annoofi Qorannoo Oromootti qindeessaa garee caaslugaa kan tahan kaadhimamaa Doktoraa Baqqalaa Buukkoo, qubeen haaraa yoo filatamu seera mataasaa kan qabuufi adeemsa saayinsaawaa kan hordofudha jedhu. ”Gareen tokko ka’ee akkasumaan Qubee kana uumuu hin danda’u. Saayinsiin qubee ittiin filatan jira,” jedhu. Barreessaa fi qorataan etinoogiraafii Afandii Mutaqqii namoota qubeen dachaa ‘kh’ Afaanicha keessatti ni barbaachisa jedhan keeysaati. Afandiin dhimma kana ilaalchisee barruu 2017 keessa onlaaynii irratti qoreen ”Ogeeyyiin afaanii tokko tokko Oromoonni Harargee sagalee kana afaanota kanneen akka Somaalii, Hararii fi Arabaa irraa ergifatan kan jedhuun akka walii hingalle kaasa. ”Yaadni kun bu’uura hinqabu. Sababiin isaa sagaleen ”kh” loqoda Oromoo kaan birattis ni argama,” jechuun jechoota ergifannaan afaanota biraarraa fudhataman qofa osoo hin taane, jechoota bu’uura Afaan Oromoo qaban keessattis ni argama.” Fakkeenyaafis jechoota kanneen akka: “khaleessa”, “khannuu”, “khaayuu”, “khiyya”, “khoottu” lafa kaa’eera. Jaarsoo Goollisaa Roobaa kitaaba ‘Mammaassa Oromoo Booranaa’ jedhee maxxansise irratti, barreeffama Afaanichaa keessa qubeen dachaa dabalataa barbaachisaa tahuu hima. ”Qubee dacchaa durii jaha qabani Afaan Oromoo kha nu beennu, Afaan Oromoo damee Afaan Booranaa kheessatti ammoo woma yaadde cufaa qoruuf qubee dacchaa torbeessitootti feesisa,” jechuun fakkeenyaanis ni kaasa. Barreessaan kitaaba ‘Khulleessa Nageellee Booranaa” Halakee Dabbasoo gamasaatiin: ”Jechi k fi kh nu biratti akkaataan qooqa isaa gargari,” jechuun Afaan Oromoo yeroo barreeffamu akka dubbatamutti jedha. Odeessa guutuu: https://bbc.in/3RI56QL