Imalli waggaa afurii MM Itoophiyaa Abiy Ahimad maal fakkaata?

Waggoota afur of duuba yoo deebine, Eebla 02 bara 2018 guyyaa itti Itoophiyaan Ministira Muummee haaraa argatte ture. MM Abiy Ahimad gara aangootti dhufuu hordofee waggoota afran darban Itoophiyaa keessatti taateewwan hedduun galmaa’aniiru. Mootummaan waggoota afran darban jijjiiramoota hedduu fiduu himus, gama siyaasaan ammallee biyyattii keessa rakkoon jiru danuudha. Hundaa ol waraanni mootummaa MM Abiy Ahimad fi bulchitoota naannoo Tigraay jidduutti dhalate, biyyattii gara maraammartoo waraanaatti deebiseera. Eebla 02 bara 2018 MM Abiy Ahimad mormii kutaalee Itoophiyaa gara garaa keessumaa ammoo Oromiyaa keessatti waggootaaf adeemaa turaniin gara aangootti dhufan. Eebla 02 bara 2018 akkuma MM ta’uun kakuu raawwataniin haasawa taasisaniin, mormiiwwan kana irratti lubbuu namaa darbeefi qabeenya barbadaa’eef dhiifama gaafatanii turan. “Itoophiyaa keessatti yeroon itti aanu kan haqaa fi kan dhiifamaati” jechuun lammiilee yeroo adda addaa lubbuu dhaban akkasumas haarsaa gara garaa kafalan dhiifama gaafatan. “Lubbuu lammiilee keenyaa fi qabeenyaa dhuunfaan akkasumas waloon qabnurra badiin salphaa hin jedhamne gaheera. Kana hundi keenya dhaabsisuu qabna, ni dandeenyas ture. Falmitoota mirgaa fi namoota siyaasaa yeroo gara garaa haarsaa kafalan, dargaggoota jijjiirama fedhan burraaqanii osoo hin fixatiin lubbuun isaanii baatee, maatii rakkoo xiin-sammuuf akkasumas kan qaamaaf saaxilaman onnee koorraan dhiifama gaafadha” jedhan. Yeroos “sirni diimokiraasii haaraan akka dhufuuf kumaatamni wareegamaniiru” jedhanii kan turan MM Abiy, “diimokiraasii keenya guddataa jiru gabbisuuf garuu wareegama lubbuus ta’e qaamaa dabalataa nu hin barbaachisu” jedhan. Ergaa paartilee morkattootaaf dabarsaniin, paartileen siyaasaa “walaba ta’anii akka socho’an” mootummaan fedha qabaachuu himan. “Dirreen wal-morkii mijataa fi haqa qabeessa ta’e akka jiraatu mootummaan fedhii jabaa qaba,” jedhan. MM Abiy aangootti dhufuun booda hidhamtoonni siyaasaa murteen du’aa itti murtaa’ee ture bilisa bahan. Paartileen shororkeessitoota jedhamanii turanis galmee shororkeessummaa jalaa akka bahan taasifame. Inumaa “shororkeessaan nuyi (mootummaadha)” jechuun badii raawwatamaa tureef gaafatama fudhatan. Paartileen siyaasaa fi gaazexeessitoonni Itoophiyaa keessaa baqatanii turan gara biyyaatti deebi’an. Dhibdeen waggoota dheeraaf Itoophiyaa fi Eertiraa jidduu tures furamee nagaan bu’e. Rakkoo bar-kurneewwan lamaaf biyyoota lamaan jidduu ture furuu isaaniitiif akkasumas Itoophiyaa keessatti tarkaanfiiwwan jijjiiramaa fudhataniif MM Abiy Ahimad badhaasa Noobeelii Nagaa kan bara 2019 injifatan. Hoggansa MM Abiy jalatti diinagdee biyyattii gara gabaa bilisaatti jijjiiruuf dhaabbilee mootummaa akka telekomunikeeshinii, daandii qilleensaa fi kaan, gariin abbootii qabeenyaa dhunfaaf dabarsuuf murtaa’e. Murteen kunis guddina diinagdee biyyattii itti fufsiisuuf, hanqina sharafa alaa furuuf, qaala’iinsa gatii dandamachuuf, humna galii maddisiisuu dabaluu fi daldala alaa saffisiisuufi jedhamee ture. Liqaan Itoophiyaarra jiru olaanaa ta’uunis sababa isa biraa murtee kanaaf ka’uumsa ta’edha. Kanumaan wal-qabatee dameen telekoomii biyyattii waggoota 120f dhaabbilee alaaf cufaa ture banaa godhame. Gartuun dhaabbilee telekoomii jaha of keessaa qabu ‘Partnership for Ethiopia’ jedhamu Itoophiyaa keessatti hayyama tajaajila telekoomii kennuu argate. Qabatamaatti wanti mul’ate jiraachuu baatullee damee telekoomiitti dabalataan dameelee indastirii, warshaalee sukkaaraa, hoteelotaa fi dhaabbilee kaanis gara abbootii qabeenyaa dhunfaatti dabarsuuf murtaa’ee ture. Taateewwan biyyattiirratti jijjiirama guddaa fidan keessaa inni jalqabaa ajjeechaa artist Hacaaluu Hundeessaati. Wiixata ALI Waxabajjii 22, 2012 ajjeechaan Hacaaluu dhagahamee oggasuu ture, magaalaa Finfinnee dabalatee magaalota Oromiyaa garagaraatti hokkorrifi mormiin kan dhalate. Ajjeechaa isaan dabalataas gaggeessaa fi bakka owwaalchaatti waldhabdeen dhalate, dhimmicha akkaan hammesseera. Ajjeechaa artistichaa hordofee bakkeewwan garagaraatti haleellaa raawwatameen, namoonni 150 ol haala suukanneessaa taheen ajjeefamaniiru. Magaalota muraasatti hoteelonni, maneen daldalaa, waajiraaleen mootummaa, maneen jireenyaa namootaafi kaanis haleellaa raawwatameen barbadaa'aniiru. Waxabajjii 22 sa'aa boodarraa eegalee namoonni siyaasaa hedduufi kanneen hokkora kana keessaa harka qabu jedhaman kumaan kan lakka'aman to'annoo jala oolaniiru. Kanaanis erga MM Abiy gara aangoo erga dhufanii, namoonni himannaan isaanii adda cituun biyyatti deebi'an keessaa kan tahe Jawaar Mohaammad, Baqqalaa Garbaa, Iskindir Naggaafi namoonni siyaasaa biroollee hidhaa bu'an. Kana malees miidiyaaleen hokkoricha hammeessuu keessatti harka qabu jedhaman humnoota mootummaan kan cufaman oggaa tahu, gaazexeessitoonnis hiidhaman. Itoophiyaatti naannoleen haaraa lama kan dhugooman erga MM Abiy Ahimad aangotti dhufaniiti. Wiirtuu saboota, sablammootaafi uummatoota hedduu kan tahe Naannoo Kibbaa keessaa, waggootaaf gaaffii naannoo ofii hundeessuu kan gaafachaa ture Sidaamaan, bu'aa bahiifi hokkora lubbuu namootaa galaafate booda ALI Sadaasa 10, 2012 rifarandamii gaggeeffameen goolabame. Naannodhuma kanatti filannoon biyyaalessaa jahaffaan erga gaggeeffame booda godinaaleen shan, akkasumas aanaan addaa tokko, naannoo haarayaa hundeessuuf rifarandamii gaggeessan. Rifarandamii kanaanis Godinaaleen Omoo Lixaa, Beench Shakkoo, Kafaa, Daawuroofi Shakkaa, akkasumas Aanaan addaa Kontaa waltahuun naannoo 11ffaa biyyattii hundeessaniiru. Naannoleen haarayaa hundaa'an kunniin, lakkoofsa naannolee Itoophiyaan qabdu 11 taasisaniiru. Naannolee biyyattii kaanirraa addatti sab-daneessa kan tahe Naannoon Kibbaa, gaaffii naannoo tahuu lamaan kana deebisee dhugoomsus, godinaaleen biro kudhan tahanis gaaffii naannoo tahuu dhiyeessaniiru. Keessattuu bakka buutonni godina Wolaayitaa Mana Maree Naannoo Kibbaarraa bahuusaaniin, akkasumas gaaffii dhiyeesseef deebiin akka kennamu dhiibbaa cimaa taasisuu isaatiin muddamni dhalatee ture. Kanumaan walqabatees qondaalonni godinicha keessaa kaanis bakkuma kora taa'anii jiranitti humnoota nageenyaan to'atamuu isaaniin hokkorri dhalatee, namoonni 20 ol lubbuun darbuu gabaafamee ture. MM Abiy Ahimad aangootti erga dhufanii booda yeroo adda addaatti boordii filannoo ifa qabeessa ta’e akka hundeeffamu gochuun ALI bara 2012tti filannoo gaggeeffamuuf ture, filannoowwan kana duraarra adda kan ta’e akka taasisan irra daddeebiin himaa turani. Kana irratti hundaa’unis Aadde Birtukaan Miidhagsaa itti gafaatamummaa kana fudhachuun seeraa fi qajeelfama boordichi ittin bulu irratti foyyeen taasifamuun, guyyaa itti filannoon biyyaalessaa gaggeeffamu murtaa’e. Jalqaba Adoolessa 10 irratti gaggeeffamuuf kan ture boodarra foyyeen taasifamee Hagayya 23 irratti akka gaggeeffamuuf murteeffamee ture. Weerarri Covid-19 Itoophiyaa keessatti uumamuu isaa hordofee, boordichi yeroo karoorfametti filannichi gaggeeffamuu akka hin dandeenye ibsuun, hojiin filannoo yeroof akka addaan citu ALI Ebla 22, 2012 irratti beeksisani. Kanaafis yaaddoon weerara covid-19 badee haalli dhufu ilaalamee qophiin fi karoorri haaraan qophaa’ee sochiin akka deebi’ee eegalamu beeksise. Kanaaf boordiin filannoo murtee isaa kana raggaasisuuf gara mana mareetti dhiyeessuun, isaanis heera irratti hundaa’uun akka murtee kennuuf gaafachuun isaa ni yaadatama. Manni maree federeeshiniis yaaddoon dhibee kanaa hanga jirutti manneen maree naannoolee hojii isaanii akka itti fufaniif murteesse. Ragaalee Dhaabbata Fayyaa Addunyaa-WHOn ba’an irratti hundaa’uun ministeerri fayyaa hanga dhibeen kun fayyaa uummataa irratti miidhaan uumu akka hin jiraanne hanga mirkaneeffamutti, filannoo waggaa tokkoof akka achi siquuf murteessani. Faallaa kanaan garuu filannichi sababa kamiinuu guyyaan isaa haqamuu hin qabu kan jedhe naannoon Tigraay, waggaama sana keessa filannoo ofiin addatti gaggeessuuf yemmuu qophaa’utti Qaammee 4 irratti uummatni akka sagalee kennaniif murteesse. Manni maree federeshiniis filannoon kun seera kan cabsudha jechuun fudhatama hin qabaatu, akka hin lakka’amnes ibsuun, filannicha akka hin raggaasisne ibse. Kana boodas waldhabdeen mootummaa federaalaa fi naannoo Tigraay gidduu jiru hammaachaa deemuun Sadaasa 04, 2020 irratti humnootni TPLF wiirtuu kaabaa haleeluu isaaniin booda waraanni ifatti eegale. MM Abiy badhaasa Noobelii nagaa injifachuu booda haasaa taasisan irratti, waraanni hagam hamaa akka ta’ee fi hagam hammeenya akka fidu haasa’anii turani. Ta’us garuu ji’oota kudha ja’an darbaniif waraanni mootummaa federaalaa, hoggantooti TPLF yakkamtoota jedhee itti faraduun waraana gaggeesseera. TPLF fi bulchiinsa MM Abiy gidduu waldhabdeen jiru hammaatee erga waraanni eegale gara waggaa tokkoo fi ji’a sadii lakkoofsiseera. Naannoo Tigraay bakka waraanichi itti eegale irraa ce’uun waraanichi gara naannoo Amaaraa fi Affaaritti kan babal’ate yoo ta’u, kanaanis lammileen hedduun ajjeefamuun, hedduunis beelaaf saaxilaman, qe’eerraa buqqa’anii harka namaa eeggachaa jiru. MM Abiy Sadaasa 04, 2020 irratti ture humnootni TPLF buufata waraanaa kaabaa naannichatti argamu irratti haleellaa gaggeessaniiru jechuun tarkaanfiin waraanaa akka fudhatamuuf ajaja kan dabarsan. Waldhabdeen kun gara lola humnoota waraanaatti ce’uu isaan dura, mootummaa federaalaa fi nannoo Tigraay kan bulchaa ture TPLF gidduutti qoccollaan ture kan hammaachaa dhufe, sababa koronaavaayirasiin guyyaan filannoo dabarfamuu isaafi naannoon tigraay filannoo of danda’aa gaggeessuuf murteessuu isaan booda. MM Abiy aangoo erga qabatanii waggootii afran darban keessatti, yeroo jalqabaaf gartuuleen lama shororkeessitoota jedhamuun ALI Caamsaa 28, 2013 farrajamaniiru. Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraay-TPLF fi Waraana Bilisummaa Oromoo-WBO (kan mootummaan Shanee jedhuun) shororkeessitoota jedhamuun kan labsaman yeroo waraanni kaaba Itoophiyaa hammaachaa dhufedha. Waraana waliiniiti (civil war) jedhamu kanaan, naannoo Tigraayitti tajaajilootni bu’uuraa guutummaa guututti addaan citaniiru. Yeroo ammaatti gargaarsi namoomaa naannicha seenu gadi aanaa ta’uu isaa fi waraanni itti fufuu isaa irraa kan ka’e, rakkoon sarbama namoomaa uumamaa akka jiru dhaabbileen idil addunyaa ibsaa jiru. Sagantaan Nyaata Addunyaa-WFP Tigraay keessatti qofa namootni miiliyoona 4.6 ta’an gargaarsa nyaataa akka eeggatan ibseera. Dhaabbatichi dhuma ji’a Amajjiitti gabaasa ifa taasiseen uummata Tigraay keessaa %40 kan ta’an “hanqina nyaataa hamaaf” saaxilamuun isaanii mirkanaa’eera jedheera. Mudde 2014 irraa eegalee gargaarsi nyaataa gara naannoo Tigraay akka hin seenne kan himan hogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa, uummatni %83 ta’u nyaata ga’aa argachaa jiraachuun isaani hin mirkanoofne jedhaniiru. Dabaluunis wiirtulee fayyaa Tigraay keessa jiran keessa %25 kan ta’an “miidhamniiru ykn barbadaa’aniiru” jedhaniiru. Hogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Tedroos Adihanoom, yeroo ammaatti addunyaa hundarraa bakki fayyaan namoota yaaddoo keessa jiru kan akka naannoo Tigraay hin jiru jedhaniiru. Dabaluunis, mootummootni Itoophiyaa fi Eertiraa uummata Tigraay miiliyoona jaha ta’an irra dhorkii ifa hin taane kaa’aniiru jechuun himataniiru. Itoophiyaan filannoo biyyaalessaa kan gaggeessite Waxabajjii bara darbee keessa ture. Filannoo kanaan paartiin biyya bulchaa jiru Paartiin Badhaadhinaa (Prosperity Party) sagalee harka caalaan injifateera. Yeroo sanatti boordiin filannoo akka ibsetti Paartiin Badhaadhinaa barcuma 436 keessa 410 kan injifate, waggootii shanan dhufaniif aangoo mootummaa ijaaruuf eeyyamu ergateera. Filannoo kana irratti naannoo Oromiyaa keessatti morkattoota cimoo ta’u jedhamanii kan eegamanii turan paartileen ABO fi KFO “dhiibamneerra” jechuun hin hirmaatiin hafaniru. Sababa waraana gaggeeffamaa jiruunis naannoo Tigraayitti filannoon hin gaggeeffamiin hafeera. Paartileen mormituu filannoo kanaan barcuma bakka buutota uummataa 11 yoo injifatan dorgomtoonni dhunfaa ammoo afur injifataniiru. Naannoo Amaaratti paartiin Abin barcuma paarlaama 5 yoo argatu, Naannoo Sabaa fi Sablammoota Kibbaatti EZEMA barcuma 4, Paartiin Dimokraatawaa Saba Geedewo ammoo barcuma paarlaamaa lama argateera. Dorgomtoonni dhuunfaa ammoo tokko Finfinneetti sadii ammoo Oromiyaatti injifatani. Naannoolee Affaar, Oromiyaa, Sabaa fi Sablammoota Kibbaa akkasumas Somaaleetti gogiinsa uumameen namootni miiliyoonaan lakka’aman balaaf saaxilamuu isaanii dhaabbileen miti-mootummaa beeksisaniiru. Waggaa 40 keessatti hongee isa hamaadha jedhamu kanaan naannolee kanatti namootni miiliyoona 7 ta’an balaaf waan saaxilamaniif gargaarsi hatattamaa akka isaan barbaachisu ibsameera. Naannoolee kanatti waggaa sadaffaaf roobni dhabamuu isaatiin gogiinsa uumameen beeyladootni du’aniiru, qonnaan badeera, hanqinni nyaataa fi bishaani uumamee namootni hedduunis qe’ee isaanii irraa buqqaa’uu Itoophiyaatti bakka bu’aan Unicef Jiyaanfiraankoo Rotigliino BBCtti himaniiru. MM abiy aangootti erga dhufanii eegalee wanti biraan guddaatti hubatamu, naannoolee adda addaatti waldhabdeewwan wal waliinii uumamanii fi qe’ee irraa buqqa’uudha. Keessumaa naannoo Oromiyaa Godinaalee lixaa fi baha Wallaggaa, Beenishaangul, Amaaraatti waldhaabdeewwan jiran akkasumas kana hordofuun qe’ee irraa buqqa’uun baayyachaa dhufaniiru. Waldhabdeewwanii fi qe’eee irraa buqqa’uun akkanaa keessumaa waraana Kaaba Itoophiyaa hordofee hammaachaa kan dhufan yoo ta’u, mootummaan MM Abiyyis nagaa fi nageenya uummataa eeguu hin dandeenye jedhamuun wantooti ittiin qeeqaman keessaa isa dursaadha. Itoophiyaa keessatti hayyootiin dhimma biyyaa irratti waliigaltee qabaachuu dhabuun isaanii, amantaa dhabuun gidduu isaanii jiruu fi shakkiin jiru adeemsa ce’umsa dimookraasii kanaa kan qoree waan ta’eef Komiishiniin Marii Biyyaaleessaa Itoophiyaa hundaa’ee hojii eegaleera. Komiishiniin kunis dhimmoota ijoo biyyatti keessa jiran irratti marii taasisuun waliigalteen biyyaalessaa akka uumamu taasisuuf adeemsa qindeessuun qaama hojjetu ta’a jedhameera.


'Faannoodha kan jedhame sirrii miti' - bulchaa Minjaar Shankooraa

Naannoo Amaaraa Godina Kaaba Shawaatti bulchaan Aanaa Minjaar Shankooraa haleellaa iddoo Qorkee/Awuraagodaanaa jedhamutti lubbuu namoota hedduu galaafate kan eegale milishoota Naannoo Oromiyaa Aanaa Fantaallee irraa dhufanidha jedhan. Kibxataaa darbe Bitootessa 29, 2022 haleellaa raawwatameen poolisoota federaalaa sadi dabalatee milishoonni naannoo Oromiyaa godina Shawaa Bahaa 26 yoo ajjeefaman, 15 kan ta'an ammoo madaahuu bulchiinsi godinichaa beeksiseera. Iddoon haleellaan itti raawwate daangaa naannoo Amaaraa fi Oromiyaa irratti kan argamtu yoo ta'u, aanga'oonni Oromiyaa Godina Shawaa Bahaa Aanaa Fantaallee jalatti akka argamtu yoo ibsan kan naannoo Amaaraa ammoo Aanaa Minjaar Shankooraa jala jirti jedhu. Mootummaan naannoo Oromiyaa ibsa Roobii galgala baaseen "humni finxaaleyyii Minjaar keessa socho'u milishaa ummataa Naannoo Oromiyaafi Poolisii Federaalaa daandii imalaa jiran irratti haleellaa raawwatanii gaaga'amni qaqqabeera," jedhe. Naannoo Oromiyaatti bulchaan Godina Shawaa Bahaa Obbo Abbaabbuu Waaqoo qaamni haleellaa raawwate humnoota fiinxaleeyyii Amaaraa Faannoo jechuun of waamanidha jedhan. ''Humni haleellaa raawwate humna ijaaramee gurmaaye fakkaata, meeshaa hammeenya qabuun rukutaa turani'' jedhu Obbo Abbaabbuun. Haata'u malee Naannoo Amaaraa Godina Kaaba Shawaatti bulchaan Aanaa Minjaar Shankooraa Obbo Taaddasaa Boosat "inni dogoggoradha" jedhu. "Naannawa san humni ijaarame kamuu hin jiru. Faannoos kan jedhame sirrii miti. Faannoon naannawa magaalaa malee iddoo fagoo akka kanaa hin jiru. Kanaaf dogoggoradha" jedhan Obbo Taaddasaan. "Miidhaa kan geessise nama keenya miti, nama keenyarra miidhaan gahe" jedhan Obbo Taaddasaan. Akka aanga'aan kun jedhanitti milishoonni Oromiyaa Aanaa Fantaallee irraa dhufan haleellaa raawwatan ofirraa qolachuuf tarkaanfii jiraattonni naannichaa caasaan nageenyaa fudhataniin lubbuun namaa darbe. Milishoonni naannoo Oromiyaa Godina Shawaa Bahaa Aanaa Fantaallee irraa ka'uun kallattii Adaamaatti imalaa turan magaalaa xiqqoo Qorkee/Awuraagodaanaa jedhamtu kana yoo gahan nama arrabsaa akka turanii fi meeshaas namarraa hiikuuf yaalii godhanii darbanii deeman jedhu aanga'aan kun. Kana jiraattonni poolisii federaalaa naannicha eeguuf achi buufatee turetti gabaasanii akka turanillee dubbatu. Milishoonni kun sa'aatii tokko booda humna dabalatanii akka deebi'an kan himan aanga'aan kun poolisoonni federaalaa dhaabsisanii eenyummaa isaanii gaafannaan poolisii federaalaa tokko itti dhukaasanii ajjeesuun gara magaalattii seenan jedhan. San booda meeshaa waraanaa gurguddaa dhukaasuun nama ajjeesuu fi madeessuu itti fufan jedhan. "Miseensonni milishaa keenya naannawa san turaniiru, humna milishaan alatti ammoo nuuf dhaqqabaa jedhee uummanni gaaf iyyatu humni nageenyaa keenya naannawa san ture birmatee uummatarraa qolatee jira" jedhan. Akka Obbo Taaddasaan jedhanitti milishoonni naannoo Oromiyaa 20 ol kan ajjeefaman tarkaanfii ofirraa qolannaa uummatni naannawa sanii, milishaa fi qaamni nageenyaa birmatee dhufe fudhateeni. Akka isaan jedhanitti poolisoota federaalaas itti dhukaasuun kan ajjeese milishaa naannoo Oromiyaa Aanaa Fantaallee irraa dhaqedha. Kun wanta mootummaan Naannoo Oromiyaa fi bulchiinsi godina Shawaa Bahaa jedhuun wal faallessa. "Humni finxaaleyyii Minjaar keessa socho'u milishaa ummataa Naannoo Oromiyaafi poolisii federaalaa daandii imalaa jiran irratti haleellaa raawwatan" jedhe ibsi Mootummaa Naannoo Oromiyaa. Bulchaan Godina Shawaa Kaabaa Obbo Abbaabbuu Waaqoos poolisoota federaalaa fi milishaa Oromiyaa nagaan socho'aa turan irratti tarkaanfiin fudhatame jedhu. "Hidhattootni [haleellaa raawwatan] dursa qophaayanii bakka qabatanii eeggachuu hin oolle jennee shakkina" jedhan Obbo Abbaabbuun. Bulchaan Aanaa Minjaar Shankooraa Obbo Taaddasaa Boosat garuu, "humna milishaa nagaan socho'aa ture irratti haleellaan raawwatame kan jedhame sirrii miti" jedhan. Gama naannoo Amaaraan namoonni ajjeefamuu fi kanneen madaa'an yaala argachaa jiraachuu kan himan Obbo Taaddasaan, lakkoofsi namoota ajjeefamanii adda hin baane jedhan.


Mootummaa fi TPLF dhukaasa dhaabuu labsanis 'ammallee danqaan jira' - ICRC

Koreen Waldaa Fannoo Diimaa Idil-addunyaa (ICRC) meeshaalee wal'aansa fayyaa gara Tigraay erguuf ammallee akka rakkataa jiru hime. Torbee darbe mootummaa fi humnoonni Tigraay deeggarsi namoomaa akka hin gufanneef jecha dhukaasa dhaabuu ibsanis ammallee qormaati isa mudachuu hime jaarmiyaan kun. Waldaan fannoo diimaa kun dhorkaa ji'ootaa booda gara Tigraayitti meeshaalee wal'aansaa akka geessuuf eeyyamameef. Waldaan kun garas akka hin imalle Amajjii bara darbe dhorkamee kan ture yoo ta'u, ammas afaaniin haa eeyyamamu malee konkolaattonni meeshaalee wal'aansaa fi kaan fe'an tokkollee garas imaluu hin dandeenye jedhe. Ji'oota sadan darban xiyyaaronni jaarmiyaa kanaa 38 ta'an meeshaalee wal'aansa fayyaaf oolan qabatanii gara Tigraay imalaniiru. Haata'u malee fedhii jiru waliin yoo walbira qabamu ''gargaarsi ga'e kun akka copha bishaan keessaati,'' jedhan Itoophiyaatti dubbi himtuun jaarmiyaa kanaa Fatima Sator. Hanqina meeshaalee wal'aansa fayyaarraa kan ka'e doktaroonni Tigraay jiran haguugduu harkaa (gloves) fi meeshaalee fayyaa si'a tokko qofaaf eeyyamaman irra deddeebiin fayyadamuuf dirqamaniiru jechuun BBCtti himan qondaalli kun. Jaarmiyaaleen deeggarsa kennan, mootummaan ulaa nutti cufeera jechuun irra deddeebiin wayita komatan dhagahamu, mootummaan Itoophiyaa garuu himannaa kana ni haala. Mootummaan gamasaan akka uummanni hin gargaaramneef ulaa gargaarsaa kan cufu TPLF jechuun himata. Torbee darbe Kamisa (Bitootessa 24, 2022) wayita mootummaa fi humnoonni Tigraay dhukaasa dhaabuu labsan, deeggarsi namoomaa gara Tigraayitti taasifamu dabaluun miiliyoononni rakkoo keessa jiran ni gargaaramu jedhamee abdatamee ture. Haata'u malee qaamoleen lameenuu erga dhukaasa dhaabuu labsanii booda wal komachuu isaanii ittuma fufan. Kanarraa kan ka'e ulaa deeggarsaa banuun deeggarsa namoomaaf haala mijeessuurratti jijjiiramni mul'ate hagas mara miti. Sator akka jedhanitti, silaa dhukaasa dhaabuun ulaa deeggarsaa bananii konkolaattonni akka seenan gochuun hundaaf bu'a qabeessa, jaarmiyaan kun akka deeggarsa isaa guddisuufis gargaara ture jedhan.


Affaaritti lakkoofsi daa'imman hanqina soorataan miidhamanii hospitaala seenanii dabalaa jira

Naannoo Affaaritti lakkoofsi daa'imman sababa hanqina soorataan miidhamanii hospitaala seenanii dabalaa jiraachuu ogeeyyiin fayyaa naannichaa himan. Hoogganaan Hospitaala Waliigalaa Duubtii Dr. Huseen Adam, lakkoofsi daa'imman hanqina soorataan hospitaala seenanii dachaa sadiin dabaluu himan. Daa'imman hedduun hospitaala seenaa kan jiran maatii qe'eerraa buqqa'an keessaati kan jedhan Doktar Huseen, kanaan dura daa'imman hanga shanii torbeetti hospitaala seenaa turan amma gara 15 caaleera jedhu. Akkasaan jedhanitti daa'imman gara hospitaalasaanii seenan dhibee daranyoo sombaa, garaa kaasaa fi dhibeewwan qaamasaanii laaffisuun daran hubamaniiti. Sababa waraanaan daa'immanii fi namoonni kaan hanqina nyaataan hubamanii hospitaalatti baay'achuurraa bakki dhiphachuu, sireen dhukkubsataan irra ciisee yaalamu dhibuu fi meeshaaleen wal'aansa fayyaas hanqachuu eeran. Hospitaalichi duraanuu namoota waraana daangaa karaa kaabaan TPLFn itti banamee jiruun madaa'aniin dhiphachaa jiraachuu kan himan Dr. Huseen, amma ammoo lakkoofsi daa'imman hubamanii daran dabaluun hojiisaaniirratti dhiibbaa guddaa uumaa jiraachuu ibsan. Hospitaalicha tajaajila wal'aansa daa'immanii fi haadholii, buufataalee fayyaa bakka namoonni jiranitti argamutti kennaa ture. Kunis ogeeyyii fayyaa fi meeshaalee wal'aansaa ramaduudhaani. Dhibee fayyaa tasaa kan hin taaneef wal'aansa kennuu ammoo adda kutee ture jedhan. Haalli kun ammas akka jiruu fi galma walga'ii fi manneen kitaabaa keessatti siree galchuun tajaajila wal'aansa fayyaa akka kennan himan Doktar Huseen. Dhukaasa banameen namoonni nagaan miidhaman torbee tokko keessa qofa gara 100 kan ta'aniif tajaajila wal'aansaa kennaa akka turan himan. Ji'a tokko keessatti nama 900 oliif tajaajila wal'aansaa kennuus yaadatu. Waraanni kaaba Itoophiyaa mootummaa federaalaa fi TPLF gidduutti Sadaasa bara 2020 eegale gara naannolee ollaa Amaaraa fi Affaaritti babal'achuun lubbuu namoota kumaatamaa galaafateera, miiliyoonotammoo qe'eesaaniirraa buqqise. Haalli kun goolama hawaasa hamaa uumeera. Akka UN jedhutti kaaba Itoophiyaatti namoonni miiliyoona 10 ta'an gargaarsa namoomaa barbaadu, kanneen keessaa walakkaa ol naannoo Tigraay keessatti argamu. Waraanni ji'oota 17 lakkoofsise kun xumuramee nagaan akka bu'uuf Ameerikaa fi Gamtaa Afrikaa dabalatee biyyoonni hedduun tattaaffii gochaa jiru. Tibbana mootummaan Itoophiyaa fi TPLF gargaarsi namoomaa danqaa malee namoota rakkatan bira akka qaqqabuuf jecha waraana dhaabuuf murteessuu ibsaniiru. Tarkaanfiin kun waraana dhiiga namoota hedduu dhangalaasee, kaan buqqisetti xumura godha jedhamee abdatama.


Hooggansiifi miseensotni Poolisii Beenishaangul Najjootti hidhattootaan butaman

Hooggansii fi miseensotni Poolisii naannoo Beenishaangul Gumuz naannoo Oromiyaa Godina Wallagga Lixaa aanaa Najjoo keessatti qaamolee hidhataniin butaman hiiksisuuf carraaqaa akka jiru Komishiniin Poolisii naannoo Beenishaanguul Gumuz beeksise. Bakka bu'aan itti gaafatamaa mana amala sirreessaa godina Kamaashii fi poolisootni naannichaa lama Asoosaarraa gara Kamaashiitti osoo imalaa jiranii aanaa Najjoo bakka gabaa Dabalaa jedhamutti hidhattootaan butamuu Komishinarri Itti-aanaa Komishinii Poolisii naannoo Beenishaangul Gumuz Misgaanaaw Injifataa BBC'tti himan. ''A.L.I gaafa guyyaa 22/7/2014 ture naannoo Oromiyaa Najjoo darbanii gabaa Dabalaa bakka jedhamtutti kan ukkaamfaman.'' Wiixata waaree booda bilbilaan yoo dubbifnuun ''hanga kaleessaatti lubbuun jiraachuu isaanii odeeffannoo qabna. Bilbilan ''lubbuun jirra hin yaadda'iinaa'' kan jedhu odeeffannoo maatii isaaniitti himaniiru'' jedhan Komishinar Misgaanaaw. Sababni ukkaamfamaniif maal akka ta'e akka adda hin baaneefi hiiksisuuf tattaaffiiwwan adda addaa godhamaa akka jirus komishinarichi himaniiru. ''Isaaniin gadhiisisuuf naannoo Oromiyaa waliin dubbanneerra. Akkasumas walitti bu'insa daangaa naannoo Oromiyaa fi Beenishangul hiikuuf qaamni hundaa'es waan jiruuf karaa isaaniis akka gadhiifamaniif yaalii gochaa jirra. Abbootii amantaa, abbootii gadaa fi jaarsolii biyyaa naannoo Oromiyaa irraa gara sanatti imalanii akka gadhiifamaniif yaalii gochaa jirra.'' Gama naannoo Beenishaanguliinis Kaamaashii irraa jaarsoliin biyyaa fi abbootiin amantaa filamuun Kibxata har'aa gara bakka rakkoon kun itti mudate, Najjootti akka imalanis dabalanii himaniiru. Qaamni namoota kanneen ukkaamse eenyu akka tahe ''baruun rakkisaadha'' kan jedhan Komishinar Misgaanaaw, ''naannicha irra kan bal'inaan socho'an hidhattoota ABO Shaneeti....tilmaamaan hidhattota ABO Shaneeti jennee tilmaamna'' jedhan. Tilmaama kana mirkaneessuun rakkisaa ta'uu himanii bakka rakkoon kun mudatetti amma dura ajjeechaan adda addaa fi konkolaattota gubuun raawwatamaa akka ture himaniiru. BBC'n waggoota darban ajjeechaan irra deddeebiin aanaa Najjoo keessatti raawwatamuu gabaasaa tureera. Dhimma kana irratti gama hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo kan mootummaan ''ABO-Shanee'' jedhee waamurraa wanti jedhame hin jiru. Godinaalee Wallaaggaa keessatti yeroo addaa addaa WBO lammiilee biyya alaa dabalatee qaamolee adda addaa to'achuu isaa yeroon itti amane tureera. Mootummaan naannoo Oromiyaafi Raayyaan Ittisa biyyaa garee Paarlaamaan Itoophiyaa shororkeessaa jedhee farraje kana waliin lola jabaatti akka jiru tibba kana gabaasaa jiru. Guyyoota duras Kibba Oromiyaa Godina Booranaa keessatti humnoota mootummaa fi hidhattoota kana gidduu lolli gaggeefamaa akka ture aanga'aan naannichaa tokko BBC'tti himaniiru. WBOn waggoota sadii dura ''gaaffiileen saba Oromoo hin deebine'' jechuun gaaffii araaraa mootummaan dhiyeesseen hidhannoo hiikkatee galuu diduun hidhata dhaba ABO waliin qabus adda kutuun qabsoo hidhannoo itti fufe. Erga sanii sochiin waraana kanaa Kutaalee Oromiyaa akka Gujii, Wallaggaa fi Shawaa keessatti akkaan babal'achaa dhufeera. Pireezidantiin naannoo Oromoyaa Obbo Shimallis Abdiisaa torbanoota dura yaa'ii Caffee irratti qaamoleen nageenyaa lola hidhattoota waliin godhaa jiran keessatti aarsaa guddaa kaffalaa akka jiran himanii, nageenya uummataa mirkaneessuuf duulli jabaan akka itti fufu mirkaneessaniiru.


Dhimmoota afur mootummaafi TPLF irratti waliigaluu dadhabuu malan

Mootummaan Itoophiyaa torban darbe keessa gargaarsi namoomaa danqaa malee gara Tigraay akka seenuuf dhukaasa dhaabuuf murtee dabasuu isaa hordofee TPLF tarkaanficha akka fudhatuu fi hojiirra akka oolchu beeksisee ture. Qaamoleen adda addaas waliigaltee gara lamaanii kana irraa ka'uun gara marii waraana baatiiwwan 17 ture dhaabsiisuuf taasisuutti akka ce'amuuf waamicha taasisaa jiru. Tarkaanfiin deeggarsa namoomaaf jecha dhukaasa dhaabuu kunis, abdii yaaliiwwan jaarsummaa qaamolee adda addaatiin taasifamaa ture bu'aa qabeessa taasisuu danda'a jedhu uumeera. Waraanni kaaba biyyatiitti gaggeeffamu akka dhaabbatuuf, ergamaan addaa Gamtaa Afriikaafi pirezidaantiin duraanii Naayijeeriyaa  Maqaleefi Finfinneetti deddebi'uun yaalii taasisaa turan. Akkasumas Ameerikaan dippiloomaatota ishee, akkaataa ergamaa addaatiin muuduun, yeroo garaa garaatti yaaliiwwan taasisaa turte. Kana malees pirezidaantiin Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataas yaalii nagaa kana taasisaa turuunsaanii ni yaadatama. Haata'u malee yaaliiwwan kanneen hunda boodas wal dhabdee mootummaafi TPLF jidduu jirurratti nagaa buusuuf bu'aa qabatamaan argame hin jiru. Gama mootummaa federaalaatiin yaaliiwwan araaraa TPLF waliin taasifamu irratti odeeffannoon kenname ykn dhimmi akka danqaatti eerame homtuu hin jiru. Haaldureewwan kanaan dura TPLF kaa'eefi haala humnootii wal dhabdee kana keessatti hirmaataa jiran irraa ka'uun, dhimmoonni afur yaalii nagaa kanatti gufuu ta'an maal fa'i? jechuun ilaaluuf jirra. Gaaffii abbaa qabeenyumaa iddoowwan waldibdeen itti uumamee Bara TPLF siyaasa biyyattii olaantummaan hoogganaa turetti sirna federaalaa eenyummaa bu'uureffateen biyya bulchaa ture. Kunis daangaa bulchiinsa keessoo duraan ture irratti jijjirama akka fidee qaamoleen kaasan jiru. Kana hordofees keessattuu gaaffiiwwan daanagaa biyyattii naannolee jidduutti ka'an keessaa kan naannolee Amaaraafi Tigraay jidduutti yeroo dheeraaf ture kanneen eeraman keessaa tokko. Naannoo Amaaraa fi Tigraay gama kaaba lixa biyyattiin karaa daangaa Sudaaniin naannoo bal'aafi gabbataadha jedhamanii akkasumas gama bahaatiin ammoo karaa daangaa Afaariin eddoowwan hedduutti gaaffiin irratti ka'aa ture. Naannowwan kunneenis misooma qonnaatiif mijataaafi sochiilee adda addaatiif murteessoo ta'usaaniitu himama. Gaaffiin naannoo Amaaraatiin eddoowwan kanneen irratti baroota dheeraaf ka'aa ture, waraanaa Tigraayitti ka'e hordofee humnootiin naannichaa naannawa kaaba-lixaa to'annoo jala erga galfatanii waggaa tokkoo ol ta'eera. Naannooleen lamaanuu eddoowwan kunneen dhuunfachuuf fedhii olaanaa kan qaban yoo ta'u, qaamoleen lamaanuu dhimma kana akka mata duree mariitti kan dhiyeessan akka hin taane ibsaa turaniiru. Kanaafuu ejjannoo cimaa naannoleen lamaanuu eddoowwan kanneen irratti qabaniifi abbummaa seenaa akkasumas faayidaa naannowwan madda waldhibdee ta'an kana irraa ka'ee, marii waraana dhaabuuf taasifamu irratti danqaa olaanaa akka ta'u tilmaamama. Dhimma humnootii Tigraay Osoo waraanni Tigraayiitti hin eegalamin dura humna nageenyaa naannoo Tigraay jalatti miseensonni humna addaa kumaatamaan lakkaa'aman leenji'uusaanii himamaa tureera. Erga waraanni Sadaara 4, 2020 naannichatti eegaleen boodas naannichatti loltoonni hedduun kan leenjifaman yoo ta'u, wayita waraanichi gara naannolee ollaa Affaariifi Amaaraatti babal'atettis irratti hirmaataniiru. Akkasumas wayita waraannni Eritraa waliin gaggeeffame irrattii fi muddama waggoota gara digdamaatiif ture keessatti meeshaan waraanaa biyyattii irra caalaan naannoo Tigraay keessatti kuufamee turuufi wayita waraanni Tigraay eegalettis meeshaalee jajjaboon harka TPLF galuutu himama. Kana malees aanga'oonni humnoota Tigraay baayyeen isaanii miseensotaafi loltoota TPLF duraanii ta'unsaanii humni nagaa naannichaa danaa addaa akka qabaatu taasiseera. Yeroo ammaa kanatti humna ittisa Tigraay keessa loltoonni meeqaafi meeshaan waraanaa hangam akka jiru beekamuu baatulleen, humni yeroo kamittu motummaa federaalaan loluu danda'u jiraachuun garuu wal nama hin gaafachiisu. Kanaafuu humnootiin Tigraay meeshaa waraanaa olaanaa hindhatanis mootummaa federaalaatiif yaaddoo ta'uun itti fufuunsaanii hin shakkisiisu. Bulchiinsi Ministira Mummee Itoophiyaa Abiy Ahimad wayita marii nagaatiif taa'utti waraanni kun akka bittinnaa'u ykn hidhannoo akka hiikkaatuuf haalduree kaa'unsaa hin oolu ta'a. Gama biraatiin ammoo diinaan marfameera kan jedhu TPLF, kun dhimma mariif dhiyaatu ta'uu hin danda'u jedha ta'a. Anga'oonni Tigraayis yeroo adda addaatti akka cimsanii dubbatanitti, humna naannichaa hidhannoo hiiksisuun dhimma mariif dhiyaatu miti. TPLF gama kaabaatii humnootiin nageenyaa Ertiraa, gama kibbaatiin naannoo Amaaraa akkasumas karaa bahaatiin ammoo kan Affaar yaaddoo natti ta'aniiru jechuun himata. Dhiyeessii gargaarsa namoomaa Dhimma dhiheenya kana nagaan bu'uuf akka jiru abdii kennee ture keessaa tokko tarkaanfii qaamoleen wal waraanaa jiran lamaanuu dhukaasa dhaabuuf taasisan ture. Tarkaanfiin kunis gara nagaa walitti fufaatti geedaramuu kan danda'u yoo deeggarsi namoomaa eddoo karoorfameef qaqabeedha. Yeroo ammaa kanatti namoota Affaar fi Tigraay jiran deeggarsi namoomaa haala barbadamuun gahaa akka hin jirre dhaabbileen idil-addunyaa ibsaa jiru. Mootummaan federaalaa Bitooteessa 31, 2022 dhiyeessitii deeggarsa namoomaa karaa Aba'aalaatiin gara Tigraayitti seensisuu jalqabuu ibsullee, imalli lafoo kun kan danqamu yoo ta'e waliigalteen jalqabarra jiru kun diigamuu danda'a. Ittigaafatamtuun dhaabbata gargaarsa Ameerikaa, USAID, Saamaantaa Paawoor, xiyyaaronni kan fe'uu danda'an waan muraasa qofa waan ta'eef deeggarsa namoomaa karaa lafootiin geessuun murteessaa ta'uu himan. Humnootiin TPLF karaa deeggarsi namoomaa darbuun to'atanii turuunsaanii walitti bu'iinsichaaf karra banuu danda'a. Sababii walitti bu'iinsaatiin deeggarsi qaqqabuu yoo baate ammoo nageenya waaraa buusuun hafee tarkaanfii waraana dhaabuu,  namoomaaf jedhamee labsame mataansaa rakkoo keessa galuu danda'a. Dabalataanis tajaajilli bu'uuraa waggaa tokkoofi baatiiwwan shaniif adda citan kan akka bilbilaa, ibsaafi baankii deebisanii eegalchiisuuf haaldureewwan kaa'aman kan jiraatan yoo ta'e kunis danqaa biraa ta'uu mala. Dhimmoota seeraa Dhimmi biraa waldhabdee kaaba Itoophiyaatiif nagaan akka hin buuneef danqaa ta'uu malu, haala gaaffiiwwan seeraan wal qabatan ta'uu danda'a. Paarlaamaan biyyattii TPLF shororkeessaa jechuun farrajeera. Akkasumas aanga'oota TPLF jedhaman, biyya ganuufi balleessaawwan cimaa biraatiin himannaan irratti banamuun ajaji itti baheera. Mootummaan federaalaa nagaa buusuuf jecha, qaama shororkeessaa jechuun farraje waliin taa'ee marichuu dana'aa? kan jedhus dhimma deebii barbaaduudha. Mootummaan garee shororkeessaati jechuun kan farajee TPLF tarree sanarra haquufi aanga'oota TPLF himannaa irratti bane adda kutuuf hangam qophaa'aadha? Danqaawwan gama kanaan mudachuu malu hoo attamiin keessa darba? Kanaan dura TPLF mootummaa federaalaa waliin mari'achuuf haaldureewwan kaa'ee keessaa tokko hidhaan haa dhaabbatu kanneen hidhaman haa gadhiifaman kan jedhu ture. Mootummaan federaalaas aanga'oota TPLF duraanii mana hidhaa turan keessaa muraasa isaanii baatiiwwan muraasa dura gadhiiseera. Kanaanis wal qabtee deeggartoota mootummaa dabalatee mormii cimaan ka'aa ture. Haala kanaan himannaa aanga'oota TPLF seeraan barbaadamaniifi qabeenyaan isaanii jalaa qabamee haquu fi kanneen hidhaa jiran gadhiisuun, dhiibbaa qabaatu tarii yaalii nagaa taasifamaa jiruuf danqaa gara biraa ta'uu mala. Odeessaalee wal fakkaatan፡


'Sochii Finxaaleyyii maqaa Amaaraatiin socho'anii callisanii ilaaluun sirrii miti'-MNO

Finxaaleyyiin maqaa Amaaraatiin socho'an ifatti dubbii jibbiinsaa fi karoora waraanaa yommuu dubbatan callisanii ilaaluun sirrii miti jedhe Mootummaan Naannoo Oromiyaa. Mootummaan naannoo Oromiyaa ibsa haaraa walitti bu'iinsa torban darbe keessa naannoo daangaa Fantaalleefi Minjaar Shenkoraatti dhalateen walqabatee baaseen gochaan finxaalessummaa adeemaa jiru callisamee ilaalamuu hin qabu jedhe. Torban tokko dura Godina Shawaa Bahaa aanaa Fantaallee ganda Qorkee ykn Awuraa Godaana jedhamutti milishoota naannoo Oromiyaarratti haleellaa tasa raawwatame jedhameen milishootni yoo xiqqaate 26 ta'an ajjeefamanii 15 kan ta'an mada'uu hooggansi godinaa fi naannoo Oromiyaa ibseera. Haleellaan sun kan raawwatame hidhattoota naannoo Amaaraatiin ta'uu akka danda'u bulchaan godina Shawaa Bahaa obbo Abbaabbuu Waaqoo BBC'tti himanii ture. Naannoo Amaaraa Godina Kaaba Shawaatti bulchaan Aanaa Minjaar Shankooraa ammoo haleellaa iddoo Qorkee/Awuraagodaanaa jedhamutti lubbuu namoota hedduu galaafate kan eegale milishoota Naannoo Oromiyaa Aanaa Fantaallee irraa dhufanidha jedhanii, himannaan gama Oromiyaan dhiyaateen "inni dogoggoradha" jedhanii ture. Walitti bu'iinsa Fantaallee saniin walqabatees miidiyaalee idilee fi hawaasaa irratti miseensota hidhattoota haleellicha eegalanii ta'uu himaniin injifannoon argataniif kaayyoo isaanii irratti yaadi kennan miidiyaalee hawaasaa gubbaa naanna'aa jira. Mootummaan naannoo Oromiyaa dhimma kana ilaalchisee ibsa yeroo lammataaf baaseen gocha saniif hidhattoota naannoo Amaaraa keessa socho'aniin himateera. ''Humni finxaaleeyyii maqaa Amaaraatiin socho'an garuu qabatamaatti diina ummata Amaaraa fi sabaafi sablammii biyya kanaa  ta'an, gochaan isaan, Naannoo Oromiyaa seenuun uummata nagaafi qaama nageenyaarratti raawwatan uummata Oromoo dallansee jira.'' ''Boqonnaawwan seenaa dabarsine hunda keessatti maddeen saaxilamummaa keenyaa karaa guutuu ta'een cufnee darbuu dadhabuun keenya yeroo  hundumaa marammartoo waraanaafi wal-dhabdee keessaa akka hin baane nu taasisee jira'' jedha ibsi mootumaa naannoo Oromiyaa. ''Sab-daneessummaa fi af-daneessummaa faaya bu'uura miidhagina keenyaa goonee akka carraa gaariitti ilaallee itti fayyadamuurra madda rakkoo godhanii ilaaluun gatii hin malle biyya kaffalchiisaa ture'' kan jedhu ibsichi marii biyyaalessaa dhimmoota ijoo waldhibdee fura jedhame gaggeefamuu yeroo sochiin eegalamettis ''finxaaleessummaan yeroo kamiyyuu caalaa hidda dheereffatee madda du'aatiifi du'aatii lammiilee ta'aa jira'' jedheera. Kaayyoon finxaalessitootaa ''ijoon Ummata Oromoo fi Ummata Amaaraa walitti buusuun biyya diiguuf ni salphata jedhamee shira duursee wixinaa'e milkeessuu dha'' jedha ibsichi. ''Sochii finxaaleeyyii kana tokkummaadhaan bakka tokkotti yoo hin dhaabsifne seenaan sababa kanaan galmaa'aa jiru dhaloota waan gaarii hin barsiisu'' jedha ibsi mootummaa. ''Rakkoo kana hammeessaa kan jiru ammoo hubannaa fi ejjennoon akka biyyaatti  finxaaleessummaarratti jiru wal-fakkaataa ta'uu dhabuu isaati.'' Finxaaleessummaan saba fi amantii kamuu maqaa yoo dhahate sirrii mitii jedheera. Mootummaan Naannoo Oromiyaa finxaalessummaan saba hin qabu jechuun amantaa qaburraa kan ka'e ''humni Shoroorkeessaa Shanee'' lolaa jiraachuu akka fakkeenyaatti kaaseera. Humnoonni naannoo Amaaraa keessatti hidhannoon socho'an kan mootummaan finxaaleyyiin jedhuun miidiyaalee mootummaafi dhuunfaan ''ifatti dubbii jibbiinsaa fi karoora waraanaa yommuu dubbatan callisanii ilaaluun sirrii akka hin taane Mootummaan Naannoo Oromiyaa hubachiisuu barbaada'' jedhe Mootummaan Naannoo Oromiyaa. Sochii finxaalessummaa kamuu ilaalcha walfakkaataan dura dhaabachuun akka barbaachisus gaafateera.


Maatiin nama Beenishaangul Gumuzitti ibiddaan gubachuun ajjeefameefi kaan maal jedhu?

Maatiin namoota Matakkalitti ji'a Guraandhalaa keessa haala sukanneessaan ajjeefamanii waayee ajjeechaa maatii isaanii akkamiin akka dhagahaniifi eenyummaa namoota ajjeefamanii BBC'tti himan. ''Namni ibidda keessa gatamee Tsaggaay Naggaa jedhama. Hiriyyaa kooti. Abbaa mucaa tokkoo ture. Osoo gara daa'imaa fi haadha warraa isaa deebi'aa jiruuti kan ajjeefame,'' jedha hiriyyaan nama haalli ajjeechaa isaa addunyaa rifaasisee Obbo Kehaaseen. Ajjeefamuu hiriyyaa isaa kan dhagahe namoota gara bakka san dhaqanii suura kaasanii erganiif irraa ta'uu dubbateera. Kehaaseen viidiyoon ajjeechaa hiriyyaa isaa agarsiisu miidiyaa hawaasaa gubbaatti qoodamuu isaa dura dhagahee maatiitti himuufi achii booda miidiyaa hawaasaa gubbaatti ammoo viidiyoo rifaasisaa san arguu BBC'tti himeera. ALI Guraandhala 24/2014 Naannoo Beenishaangul Gumuuz godina Matakkal aanaa Gubaa ganda Ayisadduu keessatti qaamoleen nageenyaa mootummaa namoota nagaa irratti ajjeechaa raawwachuu Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ibsa baaseen himee ture. Viidiyoon rifaasisaan miidiyaa hawaasaa gubbaa gadhiifame ammoo qaamoleen nageenyaa mootummaa fi namootni taajjaban biroon osoo ijaan arganii namni lubbuun jiru tokko ibiddatti darbamee yeroo gubatu agarsiisa. Komishinichi ibsa baaseen qaamoleen nageenyaa mootummaa namoota 10 ta'an to'annoo jala erga oolchanii booda, adeemsa seeraa malee itti dhukaasanii ajjeesaniiru jedheera. Akka Komishinichi jedhutti namoota ajjeefaman 10 keessaa saddeet dhalattoota Tigraay naannicha jiraatan yeroo ta'an, namootni lamaan hafan ammoo dhalattoota Gumuuz gocha san balaalleffataniidha. Viidiyoo miidiyaa hawaasaarratti qoodame irratti namichi ibiddaan gubachaa jiru ''adaraa haadha keessanii'' jedhee yeroo kadhatu ni dhagahama. Huccuu dambii humnoota addaa kanneen uffatanii jiraniifi afaan Amaaraa kan dubbatan ammoo ''gubaa, nuunis akkasuma gubanne'' yeroo jedhan ni dhagaahama. Viidiyoo kana irratti huccuu dambii qaamolee nageenyaa mootummaa kanneen uffataniifi namootni siiviiliin biroonis ''maaloo na dhiisaa'' jedhee nama isaan kadhachaa ture gara ibiddaa yeroo darban ni mul'ata. Ajjeechaan kun dheekkamsa guddoo kaaseen walqabatee Ministirri tajaajila kominikeeshinii mootummaa Laggasaa Tulluu namootni gocha kana raawwatan adda baasuuf hojiin eegalamuu guyyoota dura BBC'tti himanii turan. Obbo Kehaasee ibiddaan gubatee namni ajjeefame hiriyyaa isaa ta'uufi maqaan isaas Tsaggaay Naggaa akka jedhamu fi magaalaa Daanguur keessatti hojii daldalaan nama jiraachaa ture akka ta'e hima. Ajjeefamuu isaa dura ji'oota jahaafis godina Matakkal mana hidhaa Gilgal Balas keessatti hidhamee akka tures himeera hiriyyaan isaa kun. Guraandhala 23, 2014 dhalattoota Tigraay biroo waliin hidhaa hiikamuu isaa waraqaa agarsiisu qabatanii bahanii booda qaamolee nageenyaa kaaniin qabamuu hiriyyaan isaa kun ni hima. ''Maatii isaaniitti yeroo deebi'an hayyamni addaa waan barbaachisuuf, hayyamni barreefameefii, qaamolee nageenyaan dabaalamanii awutoobisii tokkoon gara qe'ee isaanii deebi'aa turan.'' Ayiseedduu bakka jedhamu yeroo gahan qaamoleen nageenyaa kun Tsaggaayiifi namoota isa waliin jiran biroo mana barnootaa Chaayinaa Kaamp jedhamu geessani jedha namni kun. Achii kaan rasaasaan rukutamanii yoo ajjeefaman, Tsaggaay garuu ibiddaan gubatee ajjeefamee jedha. Gama kaaniin Barrihuu Gabramikaa'eel namni jedhamu eessumni (wasiilli) isaa Gabramadihiin jedhamus ji'oota torbaaf hidhaa erga turee booda gadhiifamee hidha haaromsaa eeguuf geeffamtu jedhamanii osoo lubbuun jiruu ibiddaan gubatee ajjeefamuu dhagahuu BBC'tti himeera. Barrihuun kana haa jedhu malee komishiniin Mirga namoomaa Itoophiyaa namni osoo lubbuun jiruu ibiddaan ajjeefame tokko ta'uu akeeka. Dhalataa naannichaa kan ta'eefi godina Matakkal ganda Bomaazaa jedhamutti dhalatee kan guddate Abbebe Taarraqanyi gama isaan, maatiin isaa Adoolessa keessa komaandi poostiin qabamanii viidiyoo miidiyaa hawaasaarratti gadhiifameen obbolaan isaa lamaan ibiddaan yoo gubatan arguu BBC'tti himeera. ''Adoolessa 20 miseensota maatii koo waliin hidhamne. Ani ji'a lama boodan hiikame. Obbolaan koo quxusuufi angafti, abbaa koo dabalatee mana hidhaa Gilgal Balas jiruutti geeffaman. Sadaasa 30 deebi'ee yeroon hidhamee garas geeffamu mana hidhaa san keessattin isaan arge'' jedha. Amajjii darbe obbolaa isaa lamaaniin alatti maatiin kaan gadhiifamuu hima. ''Obbolaa koo lameen - Roobeel Taarraqanyi fi Gabramaariyaam Gabramaadihin manatti osoo deebi'anii daandiirraa waan deebisaniif 'bilbilanii nu deebisaniiru, hin dhufnu' jedhanii nutti himan,'' jechuunis hima. Abbaben obbolaan isaa lamaan viidiyoo miidiyaa hawaasaarratti gadhiifame irratti haala sukkaneessaan yoo ajjeefaman arguu BBC'tti himeera. BBC'n namootni biraan osoo lubbuun jiranii ibiddaan gubatanii ajjeefamuu maatiin himatan kana ofiin hin qulqulleessine. Hidha Haaromsaa Itoophiyaatti qacaramee hojjechaa kan ture Hayyaloom kan jedhamu ammoo, Hagayya keessa hiriyyoota isaa biroo waliin gammoojjii Jaawwee jedhamutti hidhamee akka ture dubbata. ''Gargaartota Juntaati jedhanii gammoojjii Jaawweetti nu hidhan. 30 ol turre. Lamatti qoodanii nu hidhan. Na bira warri turan hunduu injinaroota turan. Qabiinsa baayyee hamaatu ture,'' jedha. Manni murtii bilisa erga jedheeniin booda inni ''nageenya koof yaaddaheen maatii kootti deebi'e'' jedha. Ta'us hiriyyaan isaa tokko gara bakka hojii deebi'aa osoo jiruu bakka Ayisadduu jedhamutti ajjeefamuu hima. Walumaagalatti Guraandhala 23 hanga 28 bara 2014 manneen hidhaarraa dhalattoota Tigraay hiikaman 30 qaamolee nageenyaa mootummaan ajjeefamuu maatiin namoota kanaa BBC'tti himaniiru. Komishinarri Poolisii Beenishaangul Gumuuz Haruun Omaar, Matakkalitti ajjeechaawwan qaamolee nageenyaan raawwatamaniiru jedhaman kana mirkaneessuu hin dandeenye. Ta'uus ''Gilgal Balas Komaandi poostii jala bulaa waan jirtuufi qorannoon gaggeeffamaa waan jiruuf shakkamtootni to'annoo jala oolaa jiru. Kanaaf gabaasni guutuun yoo nu gahu ifa goona,'' jechuun BBC'tti himan. Waggoota lamaan darban godinni Matakkal raayyaa ittisa biyyaa, poolisii federaalaa fi humnoota addaa naannolee irraa babbahan irraa komaandi poostii ijaarame jalatti bulaa jira. BBC'n Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaatti Daayireektara hordoffiifi qorannoo naannolee kan ta'an Yibeeqaal Gizaawuun, ajjeefamuu namoota hidhaarraa bahaniif sababa kan jedhame raadiyoona qunnamtiifi maallaqni harka isaaniitti argame jedhamu ilaalchisee gaafatee ture. Namoota naannichaa ijaan argineerra jedhan irraa odeeffannicha argachuu himan. Itti dabaluunis namootni ijaan argineerra jedhan Guraandhala 23 bara 2014 qaamolee nageenyaan dabaalamanii osoo adeemaa jiranii konkolaataa irratti haleellaan raawwachuu odeeffachuu himan. ''Kanaan alatti miidhamtootni sa'aa kamitti mana hidhaatii akka bahan, bakka ajjeechaan itti raawwate akkamiin qaqqaban kan jedhurratti odeeffannoo hin qaban. Godina Matakkal irraa xalayaa darbaa jedhu qabachuun imalaa akka turaniifi bakka sakattaa yeroo gahan qaamoleen nageenyaa raadiyoo qunnamtii, maallaqaa fi huccuu arganneerra jechuu isaanii nutti himan'' jedhu qondaalli kun. Ajjeechaa namoota kanaan walqabatee qorannoo godhamu keessatti mootummaan dhimmoota kana qulqulleeffachuu akka qabus Daayireektarichi eeraniiru. Ministirri tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa Laggasaa Tulluu qaama kamuu rakkoo kana uume irratti mootummaan tarkaanfii ni fudhata. Qaamoleen nageenyaa dhimmichi ilaallatu qulqulleeffachaa jiru. Hojii kanas dafaniitu eegala'' jechuun BBC'tti himani. Matakkalitti dhalatee kan guddate Mulugeetaa Yamaanee, abbaan isa Yemaanee Maase abbaa isaa waggaa 40'f naannichatti daldalaan jiraachaa turan waliin ji'oota saddeetiif erga hidhamanii booda, inni hidhaa bahuus abbaan isaa gara Asoosaa geeffamee erga hidhamee booda hidhaa hiikamee guyyaa tokko booda nama biraa tokko waliin ajjeefamuu BBC'tti himeera. Guraandhala 28, 2014 abbaan isaafi hiriyyaan isaa tokko mana hidhaa Asoosaatii gadhiifamanii manatti erga deebi'anii bulee isaa qaamolee nageenyaa mootummaan ajjeefamuu dubbatan. ''Hin dhufin ittiin jennus anoo jaarsa eessan dhaqa jedhee manatti deebi'e. Ilmakoo nagaan galeera jedhees naa bilbile. bulee isaa garuu galgala sa'aa sadiitti qaamoleen nageenyaa dhufanii isa fudhatanii deeman. Gaafa 29 ajjeesan... dhalattootni Gumuuz naannicha jiran reeffa isaa fuunee haa awwaallu jedhanis qaamoleen nageenyaa naannicha jiran reeffa akka hin kaasne itti himuu nutti himan,'' jedha ilmi. Komishinarri Poolisii Beenishaangul Haruun Omaar dhalattootni Tigraay naannicha keessa bakka adda addaa hidhamanii turan gadhiifamuu himanii, warri gadhiifaman kun gara jireenya idilee isaaniitti deebi'uu himu. Kanneen erga gadhiifamanii qaamolee nageenyaan ajejefamaniiru jedhamu ilaalchisee ''tokko tokkoon waan hin beeknef dhimmicha irratti dubbachuun nu dhiba'' jechuun deebii kennaniiru. Dubbi-himaan mootummaa Itoophiyaa Laggasaa Tulluu gamasaaniin, dhimma kanarratti odeeffannoo akka hin qabne himanii, ''qaamoleen nageenyaa mootummaa sababa malee gochaa akkasii raawwachuu hin danda'an,'' deebii jedhu kennan.


'Caasaawwan akka Faannoo Lixa Tigraay keessaa bahuu qabu' - Amnastii

Obbo Fisahaa taklee Dhaabbata Amanastii Intarnaashinaal kan Afriikaa Bahaatti qorataadha. Dhaabbanni isaanii dhaabbata Humaan Raayitis Woch waliin ta'uun gabaasni har'a ifa taasiseefi kan lixa Tigraay irratti xiyyeeffatu ilaalchisuun BBC waliin turtii taasisaniiru. BBC: Gareewwanis ta'anii namoonni dhuunfaa humnootii Tigraayiifi naannoo Tigraay adda addaa irratti xiyyeeffachuun hojii rogeessummaa hojjatan, kan lixa Tigraayiitti raawwatame gochaa duguggaa sanyiitii (Genocide) malee saba tokko lafarraa balleesuu (ethnic cleansing) miti yoo jedhan dhagahamu. Gabaasni keessan ammoo gocha saba tokko dhabamsiisuutu raawwatame jedheera. Yaada dhumaa kanarra attamiin geessan? Obbo Fissahaa፡ Himannaan gocha duguuggaa sanyii kun waraana kaaba Itoophiyaa keessatti bal'inaan ka'a. Haata'u malee nuti gabaasa keenya kan qopheessinu ragaalee walitti qabne irratti hundaa'uun. Ragaan gabaasa kanaan walitti qabne akka agariisuutti naannicha saba tokkoo irraa bilisa gochuu malee duguggaa sanyii jiraachusaatiin ragaan agarsiisuu hin jiru. Haata'u malees kana jechuun ammoo, gutummaa guutuutti gochi akkasiin hin jiru jechuu osoo hin taane, osoo eddoo adda baasuun qorannoon kan gaggeeffame ta'ee wanti sadarkaa sana irra gahu argamuu danda'a ta'a. Garuu nuti dubbachuu kan dandeenyu haaluma ragaa arganneetiin qofadha. Haalli kun hin raawwatamne jechuun mirkanneessuu osoo hin taane, ragaa irratti hundaa'uun yakkoonni raawwataman naannicha sanyii tokko irraa qulleessuudha kan jenne. Kana jechuun garuu yakkoonni raawwataman salphaadha jechuu miti. Duguggaa sanyii yoo ilaalluu ammoo, addunyaarratti yakka olaanaa fakkaata. Haata'u malee yakka idil-addunyaa irratti yakki wal caalsiifamu hin jiru. Yakka idil-addunyaa irra kan kaa'aman yakkoota afur. Yakka namoomaa irratti raawwatamu, yakka waraanaa, duguggaa sanyiifi weerara. Isaan kunneenis yakka cimaa waan ta'aniif asi keessatti hammataman, tokko tokkoorra hin jirus. Duguggaan sanyii yakkawwan namoomaa irratti raawwataman keessatti kan hammatamu yoo ta'u, yakkiiwwan kunneen hundi kan duguggaa sanyii waliin xiyyeeffannaan wal qixa ta'e kennamuufiidha. BBC፡ Gabaasa keessan keessatti deeggartoota idil-addunyaa kan jettan Eertiraa qofaadha moo ykn biyyoonni biraas hirmaatanii agartanii jirtu? Gama xila Tigraay ilaaluun jechuu kooti? Obbo Fissahaa፡ Loltoota Eertiraatiin alatti biyyoonni qaamaan eddichatti argamuun hirmaannaa qabu jennu hin jiru. Miseensoonni raayyaa Eertiraa jalqaba waraanichaatii kaasee loltoota Itoophiyaa waliin ta'uun lolaa turan. Keessattuu haleellaawwan meeshaa gurguddaatiin wal qabtee naannoo bulchiinsa Eertiraa Omhaajaar jedhamuun beekamu irraa haleellaa raawwataa akka turan ni beekama. Naannoolee biraa keessas galuun sarbana mirgaa irratti hirmaachuun isaanii ni yaadtama. Kanaafuu gabaasa kanaan jechuu kan barbaadne loltoota Ertiraati. BBC፡ Gabaasa keessaniin motummaan caasaawwan al-idilee akka diiguuf gaafattanii jiru. Waraanichi ammatti gama lamaaniinuu sadarkaan irratti argamu ni beekama. Ittigaafatamummaan isaanii akka mirkannaa'uuf gaafachuun keessan akkuma jiruutti ta'ee, caasaalee akka Faannoo jiran haa diigaman jechuun yaadni gorsaa dhiyaate hangam hojiirra oolfamuu danda'a? Obbo Fisihaa: Yaadni gorsaa akkanaa kunis kan yeroo baayyee kennaman ykn ejjannoon irratti fudhatamu miti. Kan haala salphaadhaan irra gahamus miti. Haata'u malee haala jiruu fi sarbama mirgaa  caasaawwan milishaa akka Faannoo jiran raawwatan irraa ka'uun, naannawan lixa Tigraayiitti argaman keessattuu dhalattoonni Tigraay hidhaarratti argaman, humnootiin kunneen achi turuunsaanii balaa olaanaa qabaata. Humnootiin kunneen naanniicha keessaa bahuu qabu. Sarbamawwan mirgaa naannoolee biraatti raawwatan waan beeknuufi balaa olaanaa waan qabaatu jechadha hidhannoosaanii hiikkachuun akka bittinnaa'an kan jenne. BBC፡ Yaadi kan biraan ammoo kan hin baratamnee fi akkaan ulfaataadha, humni nageenya kabachiisu yaa seenu kan jedhuudha. Isin yaada kana fudhattanii, nagaa kabachiistonni akka seenaniif jaarmiyaa dhimma ilaalutti dhiyeessitaniittuu? Obbo Fissahaa: Yaadni nuti jalqabarratti qabannee socho'aa jirru haaraan, humni nagaa eegsisu yaa seenu kan jedhuudha. Kun garuu waliigaltee gama lamaaniin akka sumas hooggansa gamtaa Afrikaan ta'uu qaba jenna. Kana kan jennuuf haala lixa Tigraay jiru waan hubanneefi. Naannoo yeroo dheeraaf gama lamaanuu irratti walfalmaa turaniidha. Rakkoo yeroo dheeraaf ture booda waraanni kun dhalate, waraana kana hordofee ammoo dhibdee hamaatu uumamaa jira. Kanaafuu rakkoon lixa Tigraay salphaatti furama jennee hin yaadnu. Kunimmoo hawaasa gama lamaanuu naannawa kana jiraatan rakkoo hamaaf saaxileera. Rakkoon kun hanga furmaata argatutti eeguun aarsaa hin taaneef waan nama saaxiluuf, lammiilee nagaa eeguuf qaamni nageenya eegsisu naannawa kana qubachuu qaba.Haala qabatamaa jiru ilaalcha keessa galchuun yaada dhiyeessineedha. Dhimma kanarratti Gamtaa Afrikaas ta'e, Dhaabati Biyyoota Gamtoomanii tarkaanfiin fudhatan tokkollee hin jiru. Argannoo gabaasa keenya keessatti eerree fi haala yaaddessaa jiru irraa ka'uun jaarmiyaaleen kunneen akka itti yaadaniif yaada kana dhiyeessine. Gabaasa keenya jaarmiyaalee kunneeniif dhiyeesuun alatti qaamaanis argamnee waliin ni mari'anna jennee karoorsineerra. BBC፡ Gaaffiin lafaa lixa Tigraayitti ka'u kutaalee biyyattii biroo waraannii keessa hin jirretti wayita ka'us ni dhageenya. Naannoo kanatti waggoota kurna sadan darbaniif gaaffiin eenyummaa ka'aa kan turee fi yeroo ammaa naannawa kana kan bulchan hanga mana maree federeeshiniitti gaaffii kana dhiyeessaniiru. Goolamni naannoo Tigraay kun rakkoo walfakkaataa kutaalee Itoophiyaa biroo keessatti mudataa jiruuf barumsa akkamii kenna jettu? Obbo Fissahaa: Itoophiyaa keessatti erga heerri mootummaa amma hojiirra jiru ragga'ee fi daangaan bulchiinsaa daanga'ee jalqabee gaaffileen eenyummaa fi lafaan walqabatan hedduun ni ka'u. Dhimmi lixa Tigraay dhiyeenya ijoo dubbii ta'us, bakkeewwan hedduutti rakkoon walfakkaataan ka'aa jira. Walitti bu'iinsi Afaar fi Somaalee, Naannoo Sidaamaa hundeessuu keessatti lubbuun nama hedduu gaaga'amuu, Walaayitaa akkasumas Gujii keessatti rakkoowwan ka'an Kanaan walfakkaatu. Wayita gaafiiwwan ka'aniitti deebiin hin kennamneef. Gama heera motummaanis ta'e karaa biraatiin furmanni waaraa hin argamneef. Sirriiyyuu qaamoota gaaffiiwwan kanneen mana mare federeshiniifi haala adda adaaatiin kaasan haala adda addaatiin hidhuufi ajjeessuun gaafficha ukkaamsuuf yaalamaa ture. Lixa Tigraayiirrattis akkumantti kan ture. Gaaffii waggoota 30 ol tureedha. Gaaffiin sun garuu mana maree federeshiniitiin kan gaafatanis akkasumas kanneen karaa hiriira nagaatiin gaafachuuf hiriiranis yoo ajjeefaman kan hubanne. Bara 2016tti Gondar irratti namoonni baayyeen ajjeefamusaanii ni yaadanna. Bara 2019tti Amanastiin Gondar irratti gaaffiifi deebii taasisee ture. Naannoolee Walqaa'iitii namoota eddoowwan akka Daanshaa, Maayikaayidiraa, Diiviishinii, Humaraa, Adi Gush irraa dubbifneera. Gabaasa kana keessatti hammanneerras. Namoonni kunneenis gaffii kana gaafachu isaanii qofaaf kan hidhamaa, dararamaafi mana saanii irraa buqqaafamaa jiraachu turan. Muziiqaa Amaariiffaa haalli itti dhaggeeffachuun rakkisaa ture fa'I akka turedha kan beeknu. Qorannoon lixa Tigraay irratti hojjannee sirriitti kan mul'isuus gaaffiileen kunneen deebii argachu akka qaban, yoo ta'u baate garuu boombii kiyyeeffame akka ta'e fi dhoka'unsaa akka hin hafneef agariiftuudha. Mootummaan gaaffiiwwan kanneeniif haalaan deebii kennuu qabaata. Yaaliiwwan gama mootummaatiin taasifamanis gabaasa keenya keessatti kaafneerra. Fakkeenyaaf komishinii rakkoolee bulchiinsa daangaa akka hiikamuuf ijaarame naannoon Tigraay hin fudhanne ture.


Atileetonni Itoophiyaa biyyoota addaa addaatti dorgommiiwwan injifatan

Dorgommiiwwan maaraatoonii dhiheenya biyyoota garaa garaatti gaggeeffameen atileetonni Itoophiyaa milkaa'aniiru. Dorgommii maaraatoonii idil-addunyaa magaalaa guddoo Faransaay -Paaris keessatti gaggeeffameen ramaddii dhiiraan atileet Caaluu Dassoo Galmeessaa dorgommicha sa'aatii 2 fi daqiiqaa shaniif sakandii 7n xumuuruun injifateera. Atileete Fayyiisaa Turaa ammoo dorgommicharratti lammaffaa baheera. Rammaddii dubartootaan ammoo atileetiin Itoophiyaa Faaxumaa Jiimaa riikardii bakka sanaa kan fooyyeessite yoo ta'u, atileetiin lammii Keeniyaa Jidiit Jeepitumiin iitti aantee galuun lammaffaa baatee jirti. Atileeti Bazzuu Saaddoo ammoo dorgommicha saddaffaan xumurte. Haaluma walfakkaatunis, dorgommii maaraatoonii wallakkaa dhiirotaa Ispeen Baarseloonaatti gaggeeffameen, atileetiin Itoophiyaa Haaftuu Takiluu fi Atileeti Caalaa Raggaasaa tokkooffaa fi lammaffaa bahuun meedaaliyaa warqeefi meetii argataniiru. Akkasumas dorgommii maaraatoonii wallakkaa dubartootaan atileetiin Itoophiyaa Geexee Alamaayyoo lammaffaa, atileeti Asinaaqachi Awaqaa sadaffaa akkasumas atileeti Radi'eet Daani'eel ammoo sadarkaa arfaffaa qabachuun dorgommicha xumuruu isaanii Federeshiniin Atileetiksii Itoophiyaa beeksiseera. Dorgommii gara biraatiin ammoo, maaraatoonii Idil-Addunyaa Deeguu Kooriyaa 2022 irratti Atileeti Shifarraawu Taammiruu sa'aatii 2:06:31 galuun tokkooffaan injifateera. Maaraatoonii Deeguu Idil-Addunyaa kanarratti dorgommii dubartootaan kan injiffattee ammoo atileetii Ertiraa Naaziraaqii Waldu turte. Dorgommii maaraatoonii 2022 Xaaliyaan magaalaa Miilaanootti gaggeeffameenis atileetota itoophiyaa injifannoon galaniiru. Haaluma kanaanis ramaddii dubartootaatiin atileeti Sintaayyoo Xilaahun lammaffaa yoo baatu, atileeti Ataala Nugusee ammoo sadarkaa saddaffaa argachuun dorgomicha xumuraniiru. Kana malees sadarkaa arfaffaa hanga jahaffaa kan jiruuf atileettotuma Itoophiyaatiin qabamuti himame.


Filannoo abbootii murtii Waancaa Addunyaarratti 'gabaasaaleen bahan soba' - FIFA

Federeeshiniin Waldaalee Kubbaa Miilaa Idil-addunyaa (FIFA) filannoo abbootii murtii kubbaa miilaa Waancaa Addunyaa 2022 Qaataaritti taphatamu ilaalchisee gabaasaalee bahan guutummaatti soba tahuu BBCf mirkaneesse. Guyyaa Kibxataa miidiyaaleen keessumaa Lixa Afrikaafi biyya keessaa muraasni murteessaan kubbaa miilaa lammii Itoophiyaa Baamlaak Tasammaa dabalatee Afrikaaraa murteessitoonni 8 filamuu FIFA waabeffachuun gabaasanii turan. Kanaanis namoonni miidiyaa hawaasummaa gubbaa gammachuu isaanii ibsaa turaniiru. Baamlaakis gabaasota kana arguu himan. FIFAn odeeffannoon kun "FIFA keessaa kan bahe miti. Gara fuulduraatti muudama murteessitoota kubbaa miilaa Waancaa Addunyaa ifa ni goona" jechuun BBCf yaada kenneera. Roobii ganama Waancaa Addunyaa bara 2022 irratti akkan taphachiisu filatamuukoo hin beeku jechuun murteessaan kubbaa miilaa idil-addunyaa Baamlaak Tasammaa BBCtti himanii turan. Murteessaan kubbaa miilaa Itoophiyaa dhihoo Waancaa Afrikaa irratti taphachisuun jajamanis dhimmicha quba hin qabu jechuun gaafa Roobii ganama BBC'tti himan. ''Ani homaa hin beeku. Wanti dhimma kanarra ifatti [officially] natti ergame hin jiru,'' jechuun ibsan. Oduun kuni sobadha jechuudhaa jechuun kan gaafanne abbaan murtii kubbaa miilaa beekamaa kuni ''wanti kuni eessaa akka dhufu hin beeku,'' jechuun 'dogongora' ta'u ibsan. ''Anaaf homaa wanti na bira gahe hin jiru'' jechuun himan Baamlaak. Waancaa Addunyaarratti hirmaachuun Baamlaak Tasammaaf waan haaraa miti. Waggaa sadiifi ji'a muraasa dura Waancaa Addunyaa Raashiyaan bara 2018 qopheessiteerratti yeroo jalqabaaf hirmaataniiru. Baamlaak murteessitoota Waancaa Addunyaa taphachiisaan keessaa tokko ta'uun isaanii yeroos yeroo barame gammachuun kan isaanii qofa hin turre. Gammachuun kan biyyaa ture. Biyya Waancaa Addunyaarratti hirmaattee hin beeknef waan guddaatti ilaalame. Haa ta'u malee, Raashiyaatti murteessaa gidduu ta'uun hin taphachiifne. ''Moskootti gahee taphachiisuu hin arganne. Taphoota afur garuu murteessaa eeggataa tahen hojjedhee deebi'e,'' jechuun yeroos BBC'tti himan. Eegasii garuu taphoota Waancaa Afrikaafi Chaampiyeens Liigii Afrikaa, Olompikii Tookiyoofi kaanirratti taphoota hedduu taphachiisaniiru. Akka nama kana dura filametti hangam dursee filamuun keessan beekamaa gaaffii jedhu dhihaateef Baamlaak kana deebisan. ''Ji'a meeqatu hafe? Ganaadhaam,'' jechuun kolfa keessa fuudhan. Kana dura yeroo Raashiyaatti taphatame FIFA'n murteessitoota taphicha taphachiisan kan beeksise wal morkiin eegaluu torban 10 dura ture. Waancaan Addunyaa Qaxaar yookiin Kuwaataar qopheessitu ji'a sagal booda eegala. Kunis, ALI baatii Sadaasa bara 2015 yookiin ALA Sadaasa 21, 2022 - Mudde 18, 2022 jechuudha. Biyyoota Afrikaa wal morkii kubbaa miilaa guddicha kanarratti hirmaachuu mirkaneeffatan shan; Senegaal, Kaameroon, Gaanaa, Morookoofi Tuniziyaan ta'un barameera. Itoophiyaan Waancaa Addunyaa bara dhufu dorgomamuurratti hin hirmaattu. Bara 2018 murteessitoota jaha Afrikaarraa filaman keessaa tokko kan turan Baamlaak Qaxaariif nan filama jettanii abdattuu jechuun gaaffii dhihaateef 'hojii isaanii waliin akka hin deemne' ibsuun deebii kennuurraa of qusataniiru.


'Lixa Tigraayitti yakki waraanaa fi namoomaan qixxee raawwatamaa jira'- Jaarmiyaalee mirga namoomaa

Jaarmiyaaleen Mirga namoomaaf falman Lixa Tigraay keessatti ajjeechaafi yakki dhalattoota Tigraay irratti raawwate ''yakka waraanaafi yakka namoomaan qixxeedha'' jedhan. Ibsa qorannoo isaanii haaraa irratti hundaa'uun baasaniin Aministii Intarnaashinaaliifi Hiyumaan Raayitis Waach duulli sanyiin adda baasanii balleessuu (ethnic cleansing) humnoota naannoo Amaaraafi kanneen isaan deeggaraniin dhalattoota Tigraay bakka walfalmisiisaa Lixa Tigraay keessa jiraatan irratti itti fufiinsaan raawwatamaa ture jedheera. Mootummaan Itoophiyaa qaamoleen nageenyaa fi milishoonni ajjeechaawwan kana akka dhaaban, ejensiiwwan gargaarsaa buufatalee namootni itti hidhaman dabalatee kaanittis akka seenan hayyama akka kennuufi kanneen yakka gurguddaa rawwatan kun sirna haqaa amanamaa ta'een gocha isaaniif gaafatamtoota akka ta''an akka gargaaru gaafateera. Dubbi himaan mootummaa federaalaa Dr Laggasaa Tulluu mootummaan dhimmicha erga qoratamee booda ibsa ni kenna jechuun ala yaada bal'aa hin kennine. Waraanni Kaaba Itoophiyaa Sadaasa bara 2020 erga eegalee Godina Lixa Tigraay keessatti dhalattoota Tigraay irratti yakki raawwatame ''yakka waraanaafi yaka namoomaan qixxeedha'' jedhaniiru. ''Qondaaltotni mootummaa sochii naannoo sanii dhorkuu irraa kan ka'e duula duguuggaa sanyii mootummaan gaggeessu dhokseera.'' Gabaasni dhaabbileen mirga namoomaaf falman baasan kun mata duree 'We Will Erase You From This Land': Crimes Against Humanity and Ethnic Cleansing in Ethiopia's Western Tigray Zone," jedhu waraanni Kaaba Itoophiyaa eegalee godinni Lixa Tigraay harka humnoota Amaaraa erga galee yakkoota raawwataman qoratee dhiyeesse. Humnoonni naannoo Amaaraa hirmaannaa Raayyaa Ittisaa dabalatanii dhalattoota Tigraay kumoota hedduun lakkaawwaman tooftaan qe'ee isaaniirraa godaansisaniiru, seeraa ala ajjeesaniiru, haleellaa saalaa irraan gahaniiru, jumlaan hidhaniiru, deeggarsa namoomaas dhorkaniiru jedha gabaasichi. Sadaasa bara 2020 irraa eegalee qondaaltotni Amaaraafi qaamoleen nageenyaa duula sanyiin adda baasanii ari'achuu(ethnic cleasing) dhalattoota Tigraay Lixa Tigraay irratti raawwatanii qe'eerraa ari'aniiru'' jedhan Daayireektarri olaanaan Hiyuumaan Raayits Waach Keneez Root. Itti dabaluunis ''aanga'oonni mootummaa Itoophiyaa yakka rifaasisaa raawwatamaa jiru kana hadheeffatanii haalan, haala rifaasisuunis dura dhaabbachuu didan'' jedhanii komatan. Godinni kun ejensiiwwan gargaarsaaf banaa ta'ee warreen jumlaan hidhamaniis gadhiifamanii haqni amansiisaan akka kennamu kan gaafatan dhaabbileen lameen kun waliigalteen qaamolee waraanatti jiran gidduu erga godhamees ''humni idila addunyaa nagaa tiksu kan Gamtaa Afrikaan hoogganamu Lixa Tigraayitti bobbaafamee uummata hunda miidhama irraa eeguu qaba'' jedhan. Barreessaa Olaanaan Aministii Intarnaashinaal Agnees Kalamaard gama isaaniin deeggartootni Itoophiyaa idila addunyaafi kan naannoo hammeenya yakkootta Lixa Tigraayitti mudachaa jiruu hin agarsiisuu hin dandeenye'' jedhan. Itti dabaluunis mootummoonni nu ilaallata jedhan ''duula duguuggaa sanyii kanatti xumura gochuun, dhalattootni Tigraay bakka nagaa fi fedhaan gara qe'ee isaanii akka deebi'an yakkoota gara-hammenyaafis haqni akka jiraatu tattaafachuu qabu'' jedhan. Godinni Lixa Tigraay lafa omishtummaa guddaa qabuufi qonna saliixiin beekamu yeroo ta'u waraanni Kaaba Itoophiyaa eegalamuun dura bakka gaaffiin abbummaa barootaaf naannoo ollaa Amaaraan irratti ka'aa tureedha. Waraanni Kaaba Itoophiyaa Sadaasa 2020 eegaleen walqabatee naannoon kun torbanoota lama keessatti harka humnoota Federaalaafi milishoota naannoo Amaaraa gale. Erga sanii dhalattootni Tigraay naannicha jiraataa turan bulchiinsa haaraa ijaarameefi humnoota addaa naannoo Amaaraan duulli sanyiin adda baasanii ari'achuu (ethnic cleasing) irratti raawwatamaa ture jedha gabaasni jaarmiyaalee mirga namoomaa kun. ''Tigiroonni lafa Lixa Takazee irraa dhabamuu qabu'' Amisnitii Intarnaashinaaliifi Hiyuumaan Riaayits Waach ji'oota 15 darban dhalattoota Tigraay gara Sudaan baqatan qaamaan dhaqanii dubbisan dabalatee namoota dararaawwan hamaan irra gahan ykn ammoo ijaan argan 400 bilbilaan dubbisuu isaanii himu. Magaalota Lixa Tigraay jiran keessatti bulchiinsi haaraan aangoo qabate walgahiiwwan irratti ifatti dhalattoota Tigraay achii balleessuuf karoora jiru himaa turanii jedha gabaasichi. Dubartiin Tigraay naannoo Bakeer turte, hidhattoota Fannoon dararaa irra gahaa ture yeroo ibsitu ''galgala hundumaa isin ajjeefna..naannoo kanaa baha'' kan jedhu waraqaa irratti barreefamee saa'aa 24 qabdu sa'aa 72 qabdu akka jedhaman himteetti. Dhaabbileen lamaan kun dhalattootni Tigraay kumoota hedduutti lakkaawwaman ammallee jumlaan hidhamanii haala lubbuu isaaniif yaaddessurra jiru amantaa jedhu qaba. Qaamoleen nageenyaa naannoo Amaaraa fi michootni isaanii daboon gudeeduu, jecha afaaniifi reebichaan miidhaa qaqqabsiisuu, butuu, fi salqunnamtiif gabroofachuun himatamaniiru. Dhalattuun Tigraay ganna 27 dhiirotaan wayita dirqiin gudeedamtu, ''Tigiroonni lafa Lixa Takazee irraa dhabamuu qabu. Isin sheexana nutimmoo dhiiga keessan qulqulleessina'' jedhamuu himatteetti. Aanga'oonni haaraa Lixa Tigraay sochii dhorkuun, deeggarsa namoomaa akka hin seenne gochuun afaan Tigriffaa haasa'aa dhalattootni Tigraay naannichaa akka bahan dirqisiisaa turanii jedha gabaasichi. Humnoonni nageenyaa Amaaraa fi naannoo tokko tokkotti ammoo kan Eertiraa midhaaniifi horii saamuun bu'ura jireenyaa jiraattotaa irraa mulqaniiru jedhan. Maanguddoon ganna 63 dargaggeeyyiin mana isaa yeroo mancaasan ijaan argan, isaan keessaa inni tokko ''kun lafa keessan miti. Asitti kan kooti wanni jettan hin jiru'' ittiin jechuu himataniiru. Dhalattootni Tigraay hedduun naannichatti dararaan itti hammaannan filannoo dhabanii baqataniiru jedha gabaasni jaarmiyaalee kanaa. Aanga'oonni gariin warra filannoo dhabee baqatu kumoota hedduun lakkaawamuuf konkolaataa qopheessuun gara Baha fi gidduugala Tigraayitti ari'ataniiru. Adeemsa akkasiin ji'ootaaf dhalattootni Tigraay kumoota kurna hedduun lakkaawwaman qe'eefi qabeenya isaaniirraa buqqa'aniiru. Amajjii 17, 2021 milishoonni naannoo Amaaraa Fannoo jedhamaniifi jiraattotni naannichaa dhalattoota Tigraay warra dhiiraa marsanii qabuu jiraataan Addi Goshuu tokko jaarmiyaalee kanatti himeera. Warra qabaman kana kan lakkoofsaan 60 ta'an miseensonni humna addaa naannoo Amaaraa naannoo laga Takazeetti ajjeesaniiru jedha gabaasichi. Ajjeechaa kana kan ijaan arganiifi lubbuun keessaa oolan haleellaa haaloo bahuu guyyaa isa dura ture lola hidhattoota TPLF waliin godhameen badii irra gaheef fudhatameedha jedhu. ''Yeroo nutti dhukaasan, durseen kufe achii warri na fuulduraa itti dhukaafamee yeroo kufaniin arge'' jedhan maanguddoon ganna 74 ajjeechaa kana jalaa oolan. ''Duuba kootiinis warri kaan narratti kufanii na dhoksan achii warri Tigiree salphaatti hin du'an dabalii dhukaasi jechaa turanii'' jedhu. Ajjeechaan kunis hedduun lafa Addi Goshuu jedhamurraa akka baqatan sababa ta'eera.  Bakka jumlaan dhalattootni Tigraay itti hidhamanittis dararaa irra gahaa jirurraa kan ka'e hedduun du'aa jiraachuu Aministiifi Hiyuumaan Raayits Waach gabaasaniiru. Kan eegdotni ajjeesaniin cinaatti hanqina nyaataa fi qorichaan namni du'aa jira jedhu. Qonnaan bulaan ganna 72 tokko ''Warri Tigree nyaata dhabuun du'uu qabu jedhanii nutti himu'' jechuun jaarmiyaalee kanatti himaniiru. Jaarmiyaaleen kun qorannoo isaanii kana ilaalchisee mootummaa Federaalaa, naannoo Tigraayifi mootummaa naannoo Amaaraatti xalayaa barreessanii akka tureefi naannoo Amaaraa irraa qofa deebii argachuu himaniiru. Mootummaan Itoophiyaafi deeggartootni isaa idila addunyaa hawaasa Lixa Tigraay keessa jiraatu hundaaf eegumsi akka godhamu, warri jumlaan hidhamanii jiranis akka gadhiifamaniifi tumsuu akka qaban gaafataniiru. Dabalataanis hidhattoota milishoota Lixa Tigraay keessatti hidhatanii socho'an hunduu hidhannoo akka hiikkatan kan mootumaa federaalas adabbiin akka irratti barfamu mootummaa Itoophiyaa gaafataniiru.


Waraana Tigraay: Keessoo jireenya Magaalaa Maqalee addunyaarra adda cittee

Deeggarsa namoomaa gara naannoo Tigraay akka galuuf jecha wal dhabdee namoomaa dhaabuun torbaniin dura motummaan labsames, waraanni baatii 17 gaggeeffamaa ture dhuma argataa laata abdii jedhu umeera. Naannoon Tigraay baatiiwwan hedduuf waan hundumarraa adda cituun jiraatonni naannichaa miliyoonaan lakkaa'aman dhiyeessii nyaataafi wantoota murteessoo ta'an irraa adda bahaniiru. Jiraattonni magaalaa guddoo naannichaa Maqalee, kan to'annoo TPLF jala jirtuu keessaa waa'ee jireenyasaanii BBC'tti waan himan qabu. Guyyaa guyyaan waan ittiin jiraatamu argachuu baayyee yaaddeessaadha. Akka abbaa ijoollee xixiqqoo lamaatti, maatii kiyyaaf waan barbaachisu dhiyeessuu dadhabuu kiyyaaf qalbiikoo baayyee na caba. Kunis hanga tokkoon sababii baankiiwwan cufamaniifu maallaqan qabullee baasee fayyadamu hin dandeenyeefiidha. Rakkoon kunis baayyee keenya mudataa kan jiru waan ta'eef maallaqa argachuun baayyee rakkiisaadha. Erga Waxabajjii waggaa darbeetii kaasee akkaawuntii kiyya keessaa maallaqa argachu hin danda'u. Kanaafuu hiriyyootaafi firoota irraan maallaqa liiqeeffachuun maatiif waan nyaataan bitaaf. Firoonni biyya alaa jiran nu gargaaruu barbaadanis garuu sababii bilbilli fi intarneetiin hin jirreef argachuun rakkiisaadha. Kana malees gatiin nyaataa baayyee dabaleera. Xaafii fi daakuun qamadii, mixmiixiifi zayiitiin nyaataa kanneen bitachuuf baayyee gatiinsaanii jabaa ta'e keessayi. Waggaa tokkoon dura xaafiin kiloo 100 gara birri kuma afurii ($80) kan ture amma gara birrii kuma torbaafi dhibba sanii ($146) ta'eera. Warri bitachu danda'an xaafii xinnoo bitachuun daakuu qamadiifi garbuutti makuun buddeen tolfatu. Garuu ammoo namoonni baayyeen gonkumaa xaafii bitachu hin danda'an. Gorduubee keenya keessa ashaakiltii akka dhaabbannu nutti himame, nuti kana hojjataa jirra. Rakkoon isaa ammoo bishaan argachuudha. Duraan bishaan leetirii 200 torban guutuuf bitanna turre, garuu amma kana bitachuuf hin dandeenyu waan ta'eef boolla biishaaniitii fa'i arganna. Ammatti daa'imaaf waa'ee kophee ykn uffata bituu akkasumas foon nyaachisuu yaaduun hin danda'amu. Bishaan qulqullu ujummoo fi ibsaan baayyee xiqqaa waan ta'eef uummata wal hin gahu. Yeroo tokko tokkos guyyoota muraasaaf jiraachu dhabuu danda'a. Namoonni baayyeen hojii hin qaban, irra caalaan suuqiiwwaniifi jiddugalli daldalaa Maqalee keessaa cufamaniiru ykn kaan isaanii ykn kiraa kanfaluu hin danda'an ykn dhiyyeesii mi'aa qabu. Sababii kanaatiin namoonni qabeenyaa saanii kan akka kunkolaataa, meeshaa manaafi faayasaanii gurgurachuun nyaata bitatu. Kana baayyee gatii gadaanaatti gurguruuf dirqaman. Fakkeenyaaf qubeellaan warqii kaaraatii 21 kan doolaara 64 baasu hanga doolaara 12tti gurguramu danda'a. Akkasumas konkolaataan silaa gara doolaara 16,000 baasuu amma doolaara 7,000tti gurgurama. Namoonni baayyeenis amma waan gurguran erga fiixaniin booda kadhachu eegalan. Kanaafuu namoonni kadhatan hedduutu daandiiwwan irratti argama. Irra caalaan isaanii ammoo haadhooliifi daa'imman. Taajilliwwan wallaansaas qoricha fixataniiru. Namoonni dhukkuboota cimaa dhukkubsatanis hir'inuma wallaansaatiin du'aa jiru. Namoonni Vaayirasii HIV waliin jiraatanis qoricha kan argatan darbee darbee qofa. Qophiiwwan akka ayyaana amantaa fi cidhaa kabajuun taateewwan hawaasaa yaadannoo qofa ta'aniidha. Ani guyyaa hunda kanan raawwan- akkan yeroo manni barnootaa hanga deebii'ee banamuutti, rafaan oola. Kanas kanan godhuuf alkan keessa ka'een sursagaleewwan oduun argadhee hunda sababii dhageeffadhufidha. Oduu haaraa battalatti argachuu baayyee rakkisaadha. Ani intarneetii hin qabu. Kanaafu oduuwwan argachuuf gara daldaltoota daandiiwwan cinaatti sur-sagaleefi sagaleewwan waa'ee taateewwan haaraa tokkoo tokkoo isaa gara doolaara 0.20tti gurguranii deemuun qaba. Yeroo tokko tokkoos kitaabootan dubbisa, akkasumas baheen miilaan deema ykn hirriyoota waliinan haasa'a. Amma erga mucaan koo mana barnootaatti deebii'ee booda miilaan baayyeen deema. Appiin bilbila kiyyaas akkan guyyaatti jidduugalaa tarkaanfii 9,000- 12,000 deemee natti hima. Yeroo hunda ganama mucaakoo mana barnootaan gahuuf kiloometira lama miilaanan deema. Sa'aatii laaqanaatti ammoo haadha warraa kiyyatu miilaan deemee isa fida. Duraan konkolaataanan deema ture, amma garuu sababiin bob'aa bitachuu hin dandeenyeef baatiiwwan 18 oliif akkuma dhaabbatetti jira. Gabaa gurraacha irraa bitachu ni dandeessa. Ammatti boba'aan leetira tokkoo gara doolaara 10tti gurgurama. Waraanaa dura garuu buufata boba'aa irraa gara doolaara tokko gadi ture. Taaksii ykn baajaajiin deemuun waan hin yaadamneedha. Imalli baajaajiinii tokkochi gara doolaara 2 gaafata. Amma gaarii fardaan harkiifamuti akka geejiba ummataatti tajaajilaa jira. Namoonni baayyeenis bishikiliitii fayyadamu eegalan garuu ammoo gatii bishikiliitiis ni dabale. Ummanni asii wal dhabdeen karaa nagaatiin akka furamu barbaadu. Torban darbe yoo oduun wal dhabdee dhaabuu jedhu dhagahameetti baayyee gamadoo turan. Haata'u malee hanga ammaatti lafarratti jijjiramni qabatamaan akka dhiyyeessiii deeggarsa dabalataa, ykn daandiiwwan deebiisanii saaquu, waan hin taaneefu ummanni abdii kutannaatu itti dhagahamaa jira. Kanaafu waadaadhuma duwwaadha jechaa jiru. Waanan lubbuun jiraadhee seenaa kiyya qoodeef baayyeen gammada. Garuu ammoo baayyeen haala kan kiyyaa irra rakkoo cimaa keessatti argamaniif kaan isaanii du'aa jiranis beeka. Haalli kun hundis tarii abdii hin eegamne uumaa jira: ummanni ammalleen wal gargaaraa jira. Jechi Afaan Tigree keenyaatii ''kan qophaa nyaatu qophaa du'a'' jedhu jira, ummannis isa hordofaa jira. Boru kan beela'an yoo ta'elleen har'a waan qaban waliisaaniif ni qoodu. Waliin lubbuun hafuuf tokkommaa cimaa waliin dhaabachutu jira. Sababii nageenya isaaniif jennee maqaan jiraataa kanaa hin caqasine.


'Mariin biyyaalessaa hunda hammataan akka milkaa'uuf adeemsi isaa fudhatama qabaachuu qaba'- MM Abiy Ahimad

Ministirri Mummee Itoophiyaa Abiy Ahimad mariin biyyaalessaa hunda hammataan akka milkaa'uuf adeemsi isaa haala fudhatama qabuun gaggeeffamuu qaba jedhan. MM Abiy barreeffama Jimaata ganama karaa miidiyaa hawaasaa isaanitiin qoodaniin, ''Adeemsichi fudhatama kan argatu ammoo yoo hundi keenya komishinii marii, kan adeemsicha olaantummaan hogganu, karaa adda addaatiin deeggarreefi onnachiifne qofaadha,'' jedhan. Itti dabaluunis dhimma kana kallattii faallaan dhaabbatanii ilaaluun ammoo gochaa seenaadhaan nama gaafachiisuudha jedhan. ''Qaamni hundumtuu miira abbummaatiin adeemsa marichaatiif kan gaheesaa gumaachuun hirmaannaa isaa haa mirkanneessu malee kaan affeeraa kan biraa ammoo affeeramaa gochuun ilaaluun ittigaafatamummaa seenaa jalaa bilisa nama hin taasisu.'' Dhaabbilee siyaasaa mormiituu akka maricha irratti hirmaataniif qofaa osoo hin taane ''akka abbaa adeemsichaatti milkaa'ina adeemsichaatiif waan barbaachisu hunda akka taasisaniif kabajaanan gaafadha,'' jedhan. Haata'u malee dhaabbileen siyaasaa jajjaboon kan akka Adda Bilisa Baasaa Ogaadeen, Kongireesii Federaalawa Oromoo fi kaan sababiiwwan adda addaa eeruun marii biyyaalesaa Itoophiyaan adeemsisuuf jirtu irratti akka hin hirmaanne himuunsaanii ni yaadatama. Dura Taa'aan KFO Pirofeesar Mararaa Guddinaa turtii tibbana BBC waliin taasisaniin, sababii mariin biyyaalessaa kun qaama walaba taheen hin gaggeeffamneef akka hin hirmaannee himan. Mariin biyyaalessaa akkanaa, "qaama walaba taheen geggeeffama malee mootummaan ykn paartiin biyya bulchu ofiin garee uummatee tahuu hin qabu, gareen hunduu irratti waliigaluu qaba," jechuun ture Pirofeesar Mararaan sababii hin hirmaanneef kan BBCtti himan. Mootummaan komishinii marii biyyaalessaa kun waldhibdee hayyuuwwan siyaasaa biyyattii jidduu jiru furuun, sirna dimokiraasii ijaaruuf ni gargaara jedhee amana. Baatiiwwan muraasaan dura paarlaamaan komishinaroota 11 muuduun ni yaadatama. MM Abiy barreeffama isaanii kanaan, mootummaan komishiniin marii hanga caasaa bulchiinsa dakaatti ijaarame akka si'ominaan hojjatuuf deeggarsa barbaachisaa akka taasisu himan. ''Bulchiinsoti naannolees qajeelummaa, abbummaafi haala ittigaafatamummaa seenaatiin wantoota komishinichaaf barbaachisan dhiyeessuun haala mijataa uumuu qabu,'' jedhan. Akkasumas hayyoonni, jaarsooliin biyyaafi abbootiin amantaa yeroo ammaa biyyi waliigaltee itti barbaaddu kanatti gaheesaanii akka bahaniif waamicha taasisaniiru.


'Qorannoon walabaa maallaqaan deeggaramuu hin qabu' jechuun kan Itoophiyaan falmite UN kuffise

Koreen Idil-addunyaa waraana kaaba Itoophiyaan walqabatee yakka dhittaa mirga namoomaa raawwatame qorachuuf hundaa'e, deeggarsa maallaqaa akka hin arganne jechuun iyyati Itoophiyaan dhiyeessite kuffifame. Yaa'ii Waliigalaa UN Kamisa kaleessaa kan Koree Baajataan gaggeeffamerratti murteen kun darbuu Rooyitars gabaase. Komishiniin Qorattoota Mirga Namoomaa Idil-addunyaa Itoophiyaaf (ICHRE) Muddee darbe Yaa'ii Mana Maree Mirgoota namoomaa UN gaggeesseen hundaa'e. Mootummaan Itoophiyaa qaama walabaa idil-addunyaa dhiittaa mirga namoomaa biyyattii qorachuuf hundaa'e kana miira gaariin hin simanne. Haadha Seeraa duraanii Mana Murtii Yakkaa Idil-addunyaa Fatuu Bensuudaan kan durfamu komishiniin miseensota sadirraa ijaarame kun, erga bara 2020 waraanni Itoophiyaa keessatti dhalatee as yakkoota waraanaa fi dhiittaa mirgoota namoomaa raawwate qorachuuf aangoo waggaa tokkoo qaba, isa booda haaromfamuu danda'a. Walga'ii Koree Baajataa UN Kamisa kaleessaa, Bitootessa 31, 2022 gaggeeffamerratti Itoophiyaan barreeffamni maallaqa koree qorattootaa kanaaf ramadamu akka dhaabbatuuf qopheessite akka darbuuf dhiyeeffattee turte, garuu sagalee ga'aa argattee hin milkoofne jechuun AFP'n gabaaseera. Bakka miseensonni Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii 193 argamanitti yaada Itoophiyaan dhiyeessiterratti sagalee kennameen, namoonni 27 yaada Itoophiyaa deeggaran, 66 ni morman, 39 ammoo sagalee osoo hin kennin hafan. Haala kanaan koreen bajataa UN kun komishinii walabaa dhiittaa mirga namoomaa Itoophiyaa keessatti raawwate qoratuuf maallaqi akka ramadamuu fi deeggaramu murteesseera. Dippiloomaatiin Itoophiyaa UN keessa jiran Lamlam Fissahaa Minaale, osoo koreen bajataa murteesaa hin dabarsin dura, ''Itoophiyaan hojii kanaaf beekamtii hin kennitu, hin fudhattus,'' jedhan. "Mirga namoomaa mirkaneessuu kan kaayyeffate miti, Dantaa siyaasaa akka ta'e ifadha,'' jechuun koree walabaa kana qeeqan. UNtti Ambaasaaddarri Dhimma Bulchiinsaa fi Rifoormii US Chris Lu, biyyisaanii hojii komishinii walabaa Itoophiyaa keessatti yakka dhiittaa mirga namoomaa raawwatame qoratu akka deeggartu ibsan. Ergamni kana fakkaatu sababa maallaqaa gufachuu akka hin qabnes eeran. Dubbi himaan Barreessaa Olaanaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii Istiifan Dujaarik, komishinii (IHCRE) jaarmiyaa kanaan bu'uureffame, Mana Maree Mirgoota Namoomaan hundaa'e maallaqaan deeggaruun dirqama jedhan. Mootummaan Itoophiyaa deeggarsi lammiilee naannoo Tigraayitti rakkoo keessa jiran bira akka ga'uuf Bitootessa 24, 2022 tarkaanfii dhukaasa dhaabuu battaluma sanarraa hojiitti hiikamu labseera. Humnoonni Tigraayis tarkaanfii mootummaa federaalaa kana hordofuun dhukaasa dhaabuusaanii ibsaniiru. Tarkaanfiin qaamolee lamaanii kun waraana waggaa lamaaf deemu kanaaf furmaata fida jedhamee abdatameera. Waraana Kaaba Itoophiyaa ji'oota 17tti siqaniif tureen kumaatamatti kan lakkaa'aman lubbuu dhabaniiru, kuma 400,000 kan caalan qe'eesaaniirraa buqqa'aniiru, miiliyoononni ammoo rakkatanii harka namaa eeggatu.


Waraana Tigraay: Mootummaafi finciltoonni Tigraay gargaarsi dhaqqabuu dhabuuf wal komatan

Mootummaan Itoophiyaa naannoo Tigraayitti gargaarsi namoomaa kanneen barbaachisu bira akka dhaqqabuuf jecha 'dhukaasa dhaabuuf' murteessullee gargaarsi nyaataa tokkollee naannicha akka hin dhaqqabne finciltoonni Tigraay himan. "Guyyoota afran darban gargaarsi namoomaa Tigraay dhaqqabe hin jiru" jedha xalayaan dubbi himaan TPLF Obbo Geetaachoo Raddaa tiwiitarii irratti qoodan. Mootummaan Itoophiyaa gargaarsa namoomaa akka dhaqqabuuf jecha dhukaasa dhaabuu hordofee finciltoonni Tigraayis akkasuma dhukaasa dhaabuu labsanii turan. Erga walakkeessa Muddeeti gargaarsi namoomaa Tigraay akka hin seennee fi namoonni miliyoonaan lakkaa'aman hanqina nyaataaf saaxilamanii akka jiran dhaabbileen gargaarsa namoomaa himaa turan. "Aanga'oonni Itoophiyaa oduu sobaa gargaarsi namoomaa guyya guyyaan gara Tigraay seenaa jira jedhuun qilleensa guutaniiru" jechuun himata ibsi finciltoonni Ti graay Wiixata baasan. Mootummaan Itoophiyaa gama isaan ibsa Kibxata baaseen, gargaarsi namoomaa Tigraay kan hin dhaqqabiin sababa finciltoonni Tigraay ulaa gargaarsi namoomaa irra darbu cufanii jiraniifi jedhe. Murtee gargaarsa namoomaaf jecha dhukaasa dhaabuu dabarseen booda mootummaan Itoophiyaa gargaarsi namoomaa uummata Tigraay bira akka dhaaqabuuf sochii taasisaa ture jedhe ibsi Tajaajila Komunikeeshinii Mootummaa Federaalaa. "Mootummaan Itoophiyaa lammilee Tigraay jiran baraaruuf filannoo hundatti fayyadamee gargaarsa dhiyeessuuf sochii eegalullee, tumsa qajeelaa qaama gama kaanii hin arganne," jedha ibsichi. Balaliinsi gargaarsa namoomaa torbanitti al tokko godhamaa ture guyyaa guyyaan akka ta'u mootummaan dhaabbilee gargaarsaaf hayyama kenneera jedha ibsi kun. Qorichootai, meeshaaleen wal'aansaa, nyaatawwan gabbifaman fi wantooti biroo xiyyaaraan geejjibsiifamuu danda'an naannoo Tigraay gahuu dhabuun sababa humna dhabuu dhaabbilee gargaarsaa ykn hoj-maata isaaniitiin malee rakkoo mootummaan miti jedha. Gama kaaniin konkolaataawwan fe'uumsaa 43 gargaarsa namoomaa fe'an gama Sagantaa Nyaataa Addunyaa (WFP)n gara Tigraay akka seenan hayyamamuu ibseera. Konkolaataawwan 20 ta'an ammaan tana naannoo Affaar magaalaa Samaraa keessa dhaabbatanii jiru kan jedhe ibsichi, kunis sababa hidhattoonni Tigraay ulaa Abaalaa naannoo Affaar keessatti argamu gargaari irra darbu cufanii jiraniifi jedhe. Mootummaan gargaarsi namoomaa uummata Tigraay bira akka dhaqqabu kutannoo qabaachuu himuun, finciltoonni Tigraay "sababoota gara garaa lafa naquu fi odeeffannoo dogoggoraa tamsaasuu irraa of qudatanii, waan isaaniirra eegamu akka bahatan" gaafateera. "Aanaalee naanoo Amaaraa fi Affaar humnaan qabatan kan gargaarsi nyaataa keessa darbu gadi dhiisuun, waadaa dhukaasa dhaabuuf seenan akka kabajan dhaabbileen idil-addunyaa dhiibbaa akka godhan mootummaan waamicha dhiyeessa" jedha ibsichi. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii sababa kuusaan nyaataa Tigraay keessaa dhumataa jiruufi karaan ittiin gargaarsi namoomaa dhiyaatu cufameef rakkoon namoomaa Tigraay keessa jiru akkaan hammaachaa jiraachuu akeekkachiiseera. Dhaabbileen gargaarsaa UN akka jedhanitti guyyaatti konkolaatawwan fe'umsaa 100 nyaata, meeshaalee gargaarsaa nyaata hin ta'iin akkasumas boba'aa fe'uun gara Tigraay seenuu qabu. Akka UN jedhutti uummati naannoo Tigraay keessa jiraatu dhibbeentaan 90ni gargaarsa nyaataa hatattamaa barbaada.


Waraana Tigraay: Ameerikaa, Gamtaa Awurooppaa fi UKn murtee dhukaasa dhaabu jajjabeessan, tumsa goona jedhan

Mootummaan Itoophiyaa gargaarsi danqaa tokko malee kanneen rakkoo keessa jiraniif akka qaqqabu gochuuf tarkaanfii dhukaasa dhaabuu inni fudhate Ameerikaan miira gammachuun simatti jedhan Ministirri Haajaa Alaa US Antonii Bilinken. Kutannoo mootummaan jaarmiyaalee gargaarsa namoomaa kennan waliin tumsuun hojjechuurratti agarsiisu akka deeggaranis himaniiru. Tarkaanfiin kun ammuma hojiitti geeddaramuu akka qabuu fi lubbuun lammiilee baraaramuu akka qabu dhaamaniiru. Mootummaan Itoophiyaa tarkaanfii dhukaasa dhaabuu kana kan labse Kamisa kaleessaa Bitootessa 24, 2022 yoo ta'u, tarkaanfiin kun battaluma sanarraa akka hojiitti hiikamus ibseera. Kana hordofee finciltoonni Tigraay waggaa tokkoo fi baatilee torbaaf mootummaa waliin lolatti turanis dhukaasa dhabuu battalatti hojiirra oolu labsuu ibsa Kamisa halkan baasaniin beeksisaniiru. Oduun kun kan dhagahame Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa Ameerikaa gara Itoophiyaa imaluun aanga'oota Itoophiyaa waliin mari'achuun booda. Akkasumas Wixineen seeraa HR6600 jedhamu, dhimma waraana Kaaba Itoophiyaa irratti qophaa'e, mana maree bakka bu'oota Ameerikaatiif yeroo itti dhiyaateefi ''yoo ragga'e Itoophiyaafi nageenya gaanfa Afriikaa miidha,'' jedhamuun xiyyeeffannoo guddaa yeroo itti argatetti. Dubbi himaan Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Diinaa Mufti ibsa miidiyaaleef Kamisa kennan keessatti, "wixineen seeraa kun sochii gaarii Itoophiyaa keessatti ta'aa jiru ilaalcha keessa kan hin galchinefii keessattu adeemsa nagaa kan hin deeggarre akka ta'e kaasnerra" jedhan. Tarkaanfiin dhukaasa dhaabuuf fudhatame kun, lammiileen Itoophiyaa kanneen Tigraay fi kutaalee biyyattii garaagaraa keessatti gargaarsa namoomaa barbaadan akka gargaaramaniif kan karaa saaquudha waan ta'eef jajjabeeffamuu qaba jedha ibsi Ministeera Haajaa Alaa US. Tarkaanfiin kun adeemsa marii siyaasaa hirmaachisaa ta'e gaggeessuu keessatti isa ijoodha kan jedhe ibsi kun, nageenyaa fi badhaadhina hunda fayyadu mirkaneessuufis bu'uura ta'uu eere. Kutannoon mootummaan agarsiisaa jiru akkuma jirutti ta'ee, garuu ammas taanaan qaamoleen waraana kana keessa jiran hunduu lammiilee nagaarratti yakka raawwachuurraa akka of eegan dhaameera mootummaan US. Furmaata rakkoo kanaaf mariin karaa nagaa wayita taasifamutti, kanneen yakka dhala namaarratti raawwataa ba'an itti gaafatamummaa seeraa jalaa ba'uu akka hin qabnes akeekkachiiseera. Mootummaan US qaamoleen waraana kana keessatti dhimmi isaan ilaallatu hundinuu tarkaanfii fudhanne jedhan gabbisuun hojiitti akka geeddaran, dhukaasni haala deebi'ee hin kaaneen dhaabbachuu akka qabu gaafateera. Itoophiyaan biyya nagaa lammiileenshee nageenyummaansaanii mirkanaa'ee keessa jiraatan akka taatuuf deeggarsa irraa eegamuun akka biraa hin hafnes waadaa seene. Gamtaan Awurooppaa gama isaatiin murtee mootummaan Itoophiyaa fi humnooti Tigraay dhukaasa dhaabuuf dabarsan kan simatuu fi gargaarsaan tumsuuf qophii ta'uu beeksise. Mootummaan UK murtee mootummaa Itoophiyaa deeggaruun yaalii gargaarsa cimsuu mootummaan gochaa jiru tumsuuf qophiidha jedhe. Miseensi paarlaamaa UK Vikii Foord mootummaan Itoophiyaa deeggarsa namoomaaf karaa banuuf jecha nagaa buusuu isaa akka deeggaran ibsan. Mootummaan federaalaa deeggarsi danqaa malee gara Tigraay akka geeffamuuf nagaa buuseera, qondaaltonni Tigraayis gamasaaniin dhukaasa dhaabuun naannoo Affaar gadhiisanii ba'uu qabu jedhan. Tarkaanfiin kun gara hojiitti hiikamuun, deeggarsi danqaa malee uummata rakkoo keessa jiru bira ga'uu qaba kan jedhan miseensi paarlaamaa UK kun, mootummaan UK deeggarsa namoomaa kennuuf qophii ta'uu himan. Waraana kaaba Itoophiyaan hanga ammaatti namoonni meeqa du'an kan jedhu baruuf haalaan rakkisaa tahus, dhiyoo kana Beeljiyeemitti Yunivarsiitiin Ghent Naannoo Tigraayitti ajjeechaa, beelaa fi qoricha dhabuun hamma yoonaa namoonni nagaa 300,000 hanga 500,000 tahan du'aniiru jechuun qorannoosaa ifa godheera.


'Israa'eelitti haleellaan sanyummaa irra hedduun kanneen Itoophiyaa dhaqan irratti raawatama' - Qorannoo

Haleellaa sanyummaa bara darbe Israa'eel keessatti raawwataman keessaa walakkaan kanneen Itoophiyaa irraa dhaqanii fi Araboota irratti kan raawwatame ta'uu qorannoon Mootummaan Israa'eel taasise saaxile. Ministeerri Haqaa Israa'eel gabaasa baaseen bara 2021 haleellaa sanyummaa 458 galmaa'e keessaa dhibbeentaa 48 kan ta'u warra Itoophiyaarraa dhaqan (Beeta-Israa'eel) fi Araboota irratti ta'uu hime. Haleellaawwan kunneen loogii kenniinsa tajaajilaa fi qacarrii hojii keessatti uumaman akkasumas haasaawwanifi beeksisawwan jibba sanyummaa mul'isan kan dabalatan ta'u ibse. Akka Ministeerri Haqaa biyyattii jedhutti lammileen Israa'eel hidda sanyii Itoophiyaa qaban loogiin jibba sanyummaa irra gaha, ni qoollifatamu. Israa'eel keessatti waggaa waggaan haleellaawwan jibba sanyummaa mul'isan kan raawwataman yoo ta'u, bara 2019 haleellaawwan 497, bara 2020 haleellaawwan 506 akkasumas bara 2021 ammoo 458 galmaa'aniiru. Haleellaawwan kunneen kan ministeera haqaa biyyattiin galmaa'an malee, guutummaa biyyattiitti haleellaawwan raawwataman  kanaa ol ta'uu gabaasaaleen ni mul'isu. Akka gabaasni ministeerri haqaa Israa'eel baase agarsiisutti haleellaa sanyummaa Beeta Israa'eel ykn kanneen Itoophiyaa irraa dhaqqabu dhibbeentaan 23 kenniinsa tajaajilaa irratti yoo ta'u, 11 ammoo qacarrii hojii irratti. Dabalataan dhibbeentaan 10 haasaawwan jibba sanyummaa addabaabayiitti dubbataman, dhibbeentaan 9 beeksisawwan jibba sanyummaa mul'isan, dhibbeentaan 7 haasaawwan iddoowwan tajaajilli uummataa itti kennamanitti dubbataman, dhibbeentaan 7 gidiraa poolisiin raawwatamudha. Dhibbeentaan 4 barnoota jiddugala kan godhate akkasumas dhibbeentaan 3 ammoo yakkoota sanyiin adda baasuun raawwataman ta'uun gabaafameera. Ministeerri Haqaa Israa'eel haleellaa sanyummaa warreen Itoophiyaarraa dhaqan akkasumas Araboota irratti raawwataman jedhe keessaa sadi akka fakkeenyaatti haa ilaallu. Namni Yuuvaal Makuriyaa jedhamu hidda sanyii Itoophiyaa qabu loogii sababa bifa isaatiin wiirtuu gabaa Viiktitii jedhamu keessatti irra deddeebiin isa mudate bilbila harkaa isaatiin viidiyoo waraabee facebook irratti maxxanse. Ministeerri Haqaa Israa'eel viidiyoo kana bu'uura godhachuun wiirtuu gabaa kana himate Yuuvaal beenyaa doolaara 23,000 akka argatu taasiseera. Abbaan warraa fi haati warraa hawaasa Diruuzee Lixa Eshiyaa keessa jiraatan irraa ta'an Israa'eel loltummaan tajaajilaniiru. Ta'us garuu haleellaa sanyummaa jalaa hin miliqne. Johaanisbargi irraa gara Israa'eel deebi'uuf xiyyaara eeggataa osoo jiranii qaamolee nageenyaan dubbiin jibba sanyummaa mul'isu itti dubbatameera. Namoota baasiin imalaa turan keessaa Araboota lama adda baasuun poolisiin qabattoo nageenyaa hin hidhanne jechuun adabeera. Taateen kun erga gabaafameen booda adabbiin isaanii irraa kaafamee poolisiin kana godhe to'annoo jala oolfameera. Israa'eel keessatti haleellaan sanyummaa Afrikaanotaa fi Araboota irratti raawwatamu waan haarawa miti. Amma dura Israa'eelonni Itoophiyaa irraa dhaqan haleellaa sanyummaa irra dhaqqabu mormuun hiriira bahaa turan, poolisii waliinis walitti bu'aa turan. Poolisiin humna hin barbaachifne fayyadamuu bira darbee yeroo itti kanneen Itoophiyaa irraa dhaqan ajjeesellee tureera. Beeta Israa'eel jechuun kan of waaman Kaaba Itoophiyaa jiraachaa kan turaniifi hordoftoota amantaa Yihuudii kan ta'an namoonni hedduun yeroo gara garaatti gara Israa'eel godaananiiru. Yeroo jalqabaaf bara dargii balaliinsa iccitii mootummaan Israa'eel qopheesseen Sudaan irraan garas kan imalan yoo ta'u ergasii, namni Yihuudii ofiin jedhu galmaa'ee mootummaa Israa'eeliin erga mirkanaa'ee booda garas fudhatama. Kanneen amma dura deeman rakkoon hedduun isaan mudataa jiraatullee ammas deemuuf kan dabaree eeggataa jiran danuudha. Mootummaa Israa'eel keessa kanneen Itoophiyaa urraa dhaqan ministirummaa dabalatee aangoo gurguddaa qabanis jiru.


Siyaasa Oromoo: KFO'n Mararaa Guddinaa dura taa'aa, Baqqalaa Garbaa fi Jawaar Mohaammad itti aantota gochuun filate

Paartiin mormituu Kongirasiin Federaalawaa Oromoo (KFO) kan Pirofeesar Mararaa Guddinaan hoogganamu yaa'ii waliigalaa yookiin kora gaggeessaa jira. Dhaabichi paartilee Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa yaa'ii waliigalaa akka taa'an jedhee hime keessaa tokkodha. Yaa'ii lammaffaa ALI Bitootessa 17-18 waajjira muummee isaa magaalaa Finfinneetti gaggeessuun dura taa'aa haaraa filachuuf yaada qabaa? Qondaalli olaanaa dhaabichaa kora dura BBC'tti dubbatan ajandaawwan korichaa keessaa tokko hooggana filuu ta'u himaniiru. Ta'us, dhimma Pirof. Mararaa hin mirkaneessine. ''Hanga yoonaa wanti beeku hin jiru, hin qabu [yaada] jedheen yaada,'' jedhan Itti gaafatamaan waajjiraa dhaabichaa Obbo Xurunaa Gamtaa. ''Korri sabaa kuni waan irratti dubbatee murteessu hin beeku ani, ajandaadhuma kana irratti haasa'uudha malee,'' jedhan. Kora gaggeeffamuun garuu hogganoonni haaraa filataman ni jiru. ''Eeyyee filannoo ni gaggeessa. Kan keessaa hir'atan jiru. Kan dadhabneerra jedhaniis jiraachuudhaaf hin malu. Filannoo gaggeesseetu haaraas itti dabalata, warra turees boqochiisa,'' jechuun kunis yeroo korri taa'u akka beekamu ibsan. Namoonni paartichatti dhihaatan garuu dhaabichi Pirofeesar Mararaa gaggeessuun dura taa'aa haaraa akka filuu malu akeeku. Waggaa dura BBC waliin turtii kan taasisan Pirof. Mararaan garuu 'siyaasa keessaa bahuuf yaada hin qabu' jedhanii turan. Kanaafis sababni, qabsoon isaanii 'laga osoo hin ce'in akka jiru' dubbatu. Ejjennoo amma qaban hin beekamu. Dhaaba Kongirasii Federaalistii Oromoo jechuun waggaa 10 dura paartileen lama walitti dhufuun hundaa'e yeroo dheeraaf Pirofeesar Mararaa Guddinaan hoogganamaa jira. Hidhaa waggaa tokkoo olii booda hidhaadhaa kan hiikaman Obbo Baqqalaa Garbaafi Obbo Mulaatuu Gammachuu immoo, dura taa'aa itti aanaa ta'un paarticha gaggeessaa jiru. Dhaabichi namoota siyaasaa mormituu gameeyyii kanneen akka Obbo Baqqala Nagaa, Obbo Gabruu G/Maariyaam, Olbaanaa Leellisaa, Dajanee Xaafaa, akkasumas kaan of keessaa qaba. Akkasumas booda kana miseensa dhaabichaa kan ta'eefi Obbo Baqqalaa waliin hidhaarra kan ture Jawaar Mohaammadis kanneen paarticha keessa dhageettii olaanaa qaban keessaati. Miseensonni isaa hidhaarra akka turaniifi waajjiraaleen isaa cufamuu kan himaa ture KFO'n kora kana akkamiin gaggeessa? ''Iddoo tokko tokkollee ammallee hidhaa keessa jiru,'' kan jedhan Obbo Xurunaan miseensota ''harka caalaa'' jiraniin yaa'iin akka itti fufu himan. Kora kanarrattis Pirof. Mararaan dhaabicha hoogganuu akka itti fufan ''kadhataa jirra'' jedhu Obbo Xurunaan. ''Akka isin jettanitti osoo hin taane akka nuti jennutti ta'uutu irra jira jenneetu irratti mari'ataa jirra.'' Sababa kana jedhaniif garuu Obbo Xurunaan hin ibsine. Pirof. Mararaan na gaggeessaa jedhanii dubbataniiru jechuudhaa? Jechuun gaaffii dhihaateef kana deebisan. ''Na gaggeessaa jedhanii hin dubbanne, nuus hin gaggeessina jennee hin yaadne. Korri sabaa argamee kan murteessu ta'ee, ani akka yaada kootti itti nuuf fufu jedhee yaadaa jira.'' ALI bara 1948 Godina Shawaa Lixaa Tokkee Kuttaayee bakka jedhamuutti kan dhalatan Pirofeesar Mararaan, namoota siyaasaa buleeyyii biyyattii keessaa tokkodha. Qabsoo karaa nagaatiin maqaa gaarii kan horatan namni kun, bara mootii Haayilasillaaseetti sosochii barattoota Itoophiyaarraa kaasee hanga ammaatti siyaasa biyyattii keessaa qooda fudhachaa jiru. Yunivarsiitii Finfinneetti waggoota dheeraaf barsiisummaan tajaajilaniiru. Siyaasa Itoophiyaarratti qorannoo adda addaa adeemsisuun maxxansiisaniiru. Filannoo biyyaalessaa bara 1997 adeemsifamerratti injifachuunis waggoota shanif miseensa Mana Maree Bakka Bu'oota Ummataa Itoophiyaa turaniiru. Dhaabbilee siyaasaa Koongirasii Uummata Oromoo (KUO) akkasumas Koongirasii Federaalawaa Oromoo (KFO) hundeessuunis hooggananiiru. Gamtaa dhaabbilee siyaasaa Itoophiyaa garagaraa kan ta'e Tokkummaa Humnootii Dimokraatawaa Itoophiyaa /Hibrat/ akkasumas MADRAK jedhamuun hogganaa turan. Koongirasiin Federaalawaa Oromoo A.L.I bara 2004 paartileen lama walitti makamuun hundeeffame. Paartileen kun Warraaqsa Federaalistii Dimokiraatawaa Oromoo (WFDO) fi Koongirasii Uummata Oromoo (KUO) yemmuu ta'an, paartileen lamaan namoota siyaasaa gameeyyii of keessaa kan qaban turan. Wayita filannoon bara 1997 dhiyaatu kan hundeeffame WFDO'n Obbo Bulchaa Dammaqsaan hogganamaa kan ture yemmuu ta'u, WFDO dursee kan hundeeffame Koongirasiin Uummata Oromoo immoo Pirofeesar Mararaa Guddinaatin hoogganamaa ture. Koongirasiin Federaalawaa Oromoo sirna federaalizimii sabdaneessaa hojiirra oolchuuf akka sosso'u ibsa.