Abaaboo

Abaaboo

Aanaan Habaaboo Guduruu godina horroo guduruu wallaggaa keessatti argamti. aanolee ollaa ishiitti argaman keessaa kan daangaa ishee tuqan, kibbaan aanaa guduruu;dhihaan aanaa abbay coommanidha.karaa kaabaatiin daangaa oromiyaa fi amaaraa kan ta`e laga abbayyan daangeffamti.Aanaan kun Gandoota 12 ol of keessaa qabdi.Aanaan Habaaboo Guduruu Yeroo Dhihoo Kan hundeeffamte yoo ta`u Magaalli Guddoon ishii DADUU jedhamti.magaalli kun yeroo har`aa guddina ariifachiisaa(sustainable development) irra kan jirtudha. Guddina magaalaa kanaaf sababa guddaa kan ta`e gidduu gala daandii waarshaan shukkaaraa dhaabbataa Fincha Jedhamu irraa shukkaara gara gabaa gidduugalaatti dhiyeessu irratti argamu isheeti.magaali kun manneen barnootaa sadarkaa 1ffaa hanga qophaayinaatti kan hundeeffattedha.humna nama barateenis aanaan kun sadarkaa nama malaalchifachiisu irra jirti.Akka ragaan bara 2006 ibsutti baayina barattota dhaabbilee barnootaa olaanaa irraa baratanii eebbifamtoota osoo hin dabalatiin barattoota kumaa olitti tilmaamaman of keessaa qabdi.bakkeewwan seenaa qabeeyyii daawwiidhaaf nama ajaaibsiisu keessaa Goodaan IMBAABOO(bakkatti minilikii fi Tekile-Giwoorgis wal waraananii fi bakka fardi minilik itti du`edha) isa jalqabaati.


Caaccuu

Caaccuu

Caaccun meeshaa aadaa Oromoo yoo ta'u mallattoo hormaataati. Caaccun yeroo bokkaan akka roobu kadhatani fi nama ilmoo hin qabneef ilmoo kadhatan irrattis faayidaarra oola. Caaccuu kan godhatu yeroo baayyee dubartoota. Dubartii caaccuu godhattu 'Haadha Caaccuu' jedhamti.

Oromoo biratti, kallachi Waaqa kan bakka bu'u yoo ta'u caaccun dachee bakka bu'a. Akkuma mi'oo dhiiraa malee dubartiin hinulfoofne, Waaqayyo bokkaa (bishaan) akka dacheen magarsitu godhu roobsee obaasa; lamaanuu barbaachisaadha. Dachee fi dubartiin sababa kanaaf akka mallattoo hormaataatti ilaallamu. Karaa biraa yoo himamu, akkuma dhiirri dubartii malee ilmoo godhachuu hindandeenye, caaccuu malee kallachis tajaajila hinkennu.

Ajjeessaanii yeroo geeraru niiti ofiin illee akkas jedhu.
Nan dhaqa laga Baqqoo
biyya waan hundaa rakkoo
biyya qilleensa gubaa

mirgikoo dafee kufaa

"Caaccuu" si fideen dhufaa


Ancootee

Ancootee

Ancooteen ("coccinia abyssinica") biqiltuu hiddaa yoo ta'u kan facaafamuufis hundeensaa akka nyaatatti waan tajaajiluufi. Ancootee karaa lamaan marguu danda'a: ijasaa yoo facaasanii fi hundeesaa yoo dhaabani. Ancooten biqiltuu waggaa yoo ta'u erga ija godhatee booda ni goga. Hundeensaa garuu lafa keessa turuun hanga roobni dhufutti eeggata, jiidha gaafa argates deebi'ee marga.
Section::::Qabiyyee Nyaataa.
Ancooten niwuutirentii adda addaa of keessaa qaba. Kana keessaa pirootinii, kaarboohayidireetii, faatiin warra gurguddaa dha.

Ancooten albuudota akka ayirenii, kaalsiyemii, magniziyeemii, ziinkii fi fosfarasii of keessaa qaba.
Section::::Oomishuu.
Ancooten baayyinaan kan oomishamu godinaalee Wallaggaa keessatti. Ancooten baayyinaan kan facaafamu naannoo lafa ol ka'iinsisaa meetira 1300 - 2800 qabutti. Roobni ancootef mijatu 762-1016mm. Akka gabaasni Ministeera Qonnaa ibsutti, yeroo ammaa, ancooten lafa heektaara 6,526 ta'urratti kan oomishamu yoo ta'u qonnaan bultoota 45,232 ta'utu oomisha. Ancooten heektaara tokkorraa kuntaala 150-180 oomishama, kunimmoo oomisha moosee fi mixaaxisa wajjin wal gita.


Waraana Calanqoo

Waraana Calanqoo

Waraanni Calanqoo lola loltuu Minilikii fi ummata Oromoo fi Hararii baha Itoophiyaa keessa jiraatan gidduutti bara 1887 godhamedha. Waraana kanarratti namoota baayyetu dhume. Dhumaatiin kuni hanga har’aatti Calii Calanqoo jedhamuun beekama.

Gootota woraana Minilik ummatarratti bane kana ofirraa qolachuuf waraana geggeessee duule tokko Bakar Waareeti. Bakar Waaree hoogganaa woraana Raaba Doorii ture.

Section::::Siidaa Yaadannoo.
Siidaan yaadannoo nammota waraana kanarratti dhumaniif godina Harargee Bahaa keessatti, Calanqootti ijaarrameera. Siidan kunis bakka Oromoon kumaatamatti laakkawaman argamanitti Bitootessa 21, 2015 eebbifame.
edited by ANTONIYOS NIGUSSIE


Mahaammad Hasan

Mahaammad Hasan

Pirofeesar Mahaammad Hasan barsiisaa barnoota sadarkaa olaanaa fi hayyuu seenaati. Pirofeesar Mahaammad seenaa Oromoo irratti qorannoo gochuun kitaabotaa fi barruulee qorannoo adda addaa baayyee maxxansiise.

Section::::Ijoollumma Isaa.
Pirofeesar Mahaammad Harargee, Gaara Mul'ataatti dhalate. Iddoon magaalaa Hararirraa 150km fagaatee argama. Akkuma ijoollee badiyaa kamuu, pirofeesar Mahaammad yeroo ijoollummaa loon tiksaa maatiisaa gargaara ture. Boodarra, gara magaalaa Hararitti galuun barnoota idilee jalqabe. Erga barnoota sadarkaa tokkoffaa Hararitti xumuree booda, leenjii barsiisotaa fudhachuudhaan eebbifamee barsiisuu eegale. Erga amma tokko barsiisee booda, barnoota sadarkaa olaanaa itti fufuuf Yuunivarsiitii Finfinnee gale. Yuunivarsiitii Finfinneettis, jalqabaa seera barachuuf yaadaa kan ture yoo ta'u boodarra garuu seenaa barachuuf murteessee seenaa barate. Barnoota seenaa xumuree erga digirii fudhatee booda, Koollejjii Leenjii Barsiisotaa Jimmaatti barsiisaa ta'ee hojjate. Waggaa akkuma barsiiseen, mootummaan Dargiin duula ergaa waan tureef gara duulaa deeme.

Bara 1977tti, biyya Ingilaanditti digirii lammaffaa barachuuf kan deemee yoo ta'u barnoota maastersiis achumatti xumure. Biyya Ingilaandi erga waggaa saddeet jiraatee booda baqattoota Oromoo wajjin hojjachuuf gara Sudaan deeme. Sudaan keessas ji'a kudhan turee gara Ingilaanditti deebi'e, itti aanse gara Ameerikaa deemudhaan achi qubate. Bara 1985 nama biyyatti beeku fuudhudhaan haadha manaa godhate. Pirofeesar Mohaammad ijoollee dhiiraa lama qaba.

Section::::Jireenya Ameerikaa.
Pirofeesar Mahaammad, Ameerikaa keessatti yuunivarsiitii addaa addaa keessatti barsiisaa ture. Jalqaba Atilaantaa Yuunivarsiitii, Moorhaawus koolleejjii keessatti waggaa sadi'iif barsiisaa ture. Itti aansuun Niwuu Yoorki kan jiru Haanter Koolleejjii keessattis akkasuma waggaa sadi'i barsiise. Bara 1992 eegalee hanga ammaatti, Atilaantaa kan jiru Ji'oorjiyaa Isteet Yuunivarsiitii keessatti barsiisaa jira.


Waaqoo Guutuu

Waaqoo Guutuu

Jeneraal Waaqoo Guutuu (A.L.A 1920 - Gurraandhala 3, 2006) geggeessaa Fincila Baalee fi qabsaawaa mirga ummata Oromooti. Jeneraal Waaqon umurii isaa guutuu mirga ummata Oromoo kabachiisuf qabsaa'un dabarse.

Section::::Ijoollummaa Isaa.
Gootichi Oromoo Jeneraal Waaqoo Guutuu abbaasaa Guutuu Usuu Cammarrii fi haadhasaa Dhuulloo Alii Hassan irraa bara 1924, Godina Baalee aanaa Madda Walaabuu lafa Oda jedhamutti dhalate. Abbaansaa Guutuun ilma dhiiraa kudhanii fi durba sagal walumaagalatti ijoollee kudha-sagal qaba ture. Isaan keessaa Jeneraal Waaqo ammoo dubartoota torbarraa ijoollee afurtamii-sagal kan hore yoo ta’au , kanniin keessaa kudha-shan lubbuun hin jiran. Yeroo ammaa (2015 tti) dubartoota kudha-ja'a fi dhiirota kudha-saddeetii walumaagalatti ijoollee soddomii-afur qaba.

Jeneraal Waaqo ijoolummaa isaatirraa jalqabee xiiqii fi jibbinsa diinaa qaba; faandhooftuu diddaa gabrummaas ture. Bara 1938, fuudhee manaa osoo hin bayin, osoo abbaansaa hin beekin horii abbaasaa gurguree qawwee ittiin bitate. Sammuunsaa roorroo gabrumaa fudhataa waan hin ta’iniif ijoollee hiriyootasaa gurmmeessuun akkasumas gorsuun poolisii mootummaa tumaa turan.

Section::::Qabsoo Jalqabuusaa.
Jeneraal Waaqon bara 1943 Muhaammad Gadaa Qaalluu fakkeenna godhachuun diddaa gabrummaatti seene. Bara 1952 akka nama hiyyeessa tokkoo ta’anii uffata poolisii nama dhaloota gosa Raayituu Alii Jiloo kan maqaan kiristaana Shaalaqaa Isayaas jedhanii mogaafatan kadhate. Erga inni uffata kana kenneefii booda isuma uffachuun magaalaa seeneei kitilaayyota Nafxanyaa sodaachisaa ture. Iccitiidhan gartuuleen diinaarrati tarkaanfii ciccimaa fudhataa turan. Haaluma kanaan, bara 1958 poolisii lama ajjeesan. Baruma kana keessa poolisoota erga ajjeesaniin booda, Waaqon akkuma tasaa magaalaa Nageelleetti shaalaqaa sanaan walargan. Yoo kana “Eessatti baddee, Waaqoo!!!“ jedhee gaafate. Yoo tana malli dafee dhufeefii ”Looniin godaanee gammoojjii ture, damma adii ati jaalattu kan nagaafate san siif arge, horii ittiin bitu dhabee fidi” jedheen. Shaalaqaan baayyee gamaddee qarshii 200 itti kenne. Qarshii kanaanis rasaasa zinnaara dachaa lamaa ittiin guutatee. Ammas baatii tokkoon booda Nageellematti walitti dhufani. Nagayyumalee utuu hin gaafatin “maali si barbaadaa mitii, damma kee bitee lafa jiraa, horii karaa waan kafalu ittiin feesisuun dhabee“ jedheenii qarshii 20 ammallee irraafudhate tooftaa kana fakaatu hedduun gargaaramanii diina hifachiisaa turan.

Bara 1962 dhiibaan, gidiraafi ajjeechaan mootummaa Nafxanyaa Hayila Sillaasee ummata isaanii irratti hammataa dhufnaan ijoollee gana kudhanii gadii imaa Helgool Waaqoo. Abdallaa guutuu , Alii Jiloo, Yisaaq Suudee Goobana, Muhaamad Butaa Aagaatii, Alii Buttaa Aagaa kkf dhibboota ajjeefaman keessaa haga tokko yoo ta’an, tarkaanfii Mootummaa Abashaa kana hifachuun ummanni bulchitoota naannooo kana mootummaatti hiyyate. Yeroo kana dubbiin kun mooticha bira ga'e. Finfinnee irraa Koloneel Taaaddasaa Tagan namni jedhamuu fi ajajaa waraanaa kutaa bulchiinsa Sidaamoo yeroo sanii koloneel Zawudee Xilahun gadi dhufanii uummata Oromoo naanoo Nageellee Booranaa jiru mooraa waraantitti walitti qabuun rakkoon keessan maali jedhee yoo gaafatu ummanni "rakkoon teena isini biyya teena irrati dhuftanii nu ajjeessaa jirtan, dubartii fi daa’imman teena irra deemitanii fixaa jirtan, qabeena keena saamtanii kaan barbadeesaa jirtan, namoon isin of jalati qabattanii nuun ajjeeftaniif nuun saamtan maaliin nuun adda jiran? Nuuf isaan obboleeyaanii maaliif adda nu baaftan? kana hundaa isintuu nutti fidee lafa keenyarraa nuu ka’aa” jedhaniin. Nafxanyoonni lafa kana gadi lakkiftanii deemuu qabdu, yoo diddan ajjeechaa, saamichii fi qabeenya barbadeessun itti fufa jedhaniin. Ummanni wacee lakki jennaan loltuu waraanaa itti waamani.

“Gabroomfattootni ammoo ummatchaan guyyaa torba keessatti akka gadi lakkiftanii biyyanaa baatan, murtii tana beekaa,” jedhanii gadi furan. Jagnoonni diddaa murtii gabroomfattootaatiin ba'an Gannaalleen gama cee’anii, Walaabu keessatti Kadiir Waariyoo Luugoo, Abdurrahmaan Haroo Abdii, Huseen Harcummaa Boruu, Huseen Abdurrahmaan Jaldoo, Roobaa Hindukkoo, Taa’oo Iggee Muussaa Dooyaa Jaarsoo, Huseen Waaqoo Dhaddeetiin walqunnamuun murtii gabroomfataan ummata irratti dabarse kana dura dhaabatchuuf qawwee afur qabanirratti sadi'i dabalatanii bitachuun lolaaf of qopheessan. Haala kanaan diinaan lola’aa humna cimsataa deemuun, Suumaalee irraas odeeffannoo argachuu jalqaban.

Waaqoo Guutuu Kadiir Wariyootii fi Huseen Harcummaa futdhatee, Abdullaahii Usmaan, Muussaa Sheekaa, fi Abdurrahmaan Haroo dhaamsa waliin biyyatti ol deebisee gara biyya Sumaalee socho’e. “Ummata keenyaan wal ta’aa, Amaara ofirraa ittisaa, hafuura keenyallee nuhordofaa!” jedhanii Eela Baalantichaatti addaan bobba’uun, bakka bu’oota woraana gosoota: Ajjuurana, Karallee, Gurraa, Garri’ii fi wkf wajjiin walqabatanii Bulahawoon Sommaalee seenan. Warri dhaamsaan biyyatti ol-deebi’ellee, Gannaale Arba-Gabbaa bakka jedhamutti ummata walga’e kan maanguddoonni akka Waaqoo Luugoo, Camarrii Guutuu, Aadam Jiloo, Muussaa Dooyaa, Ibraahim Qurii tii fi kkf keessatti argaman qunnamuun dhaamsa isaanii dabarfatan.

Murni gama biyya ollaa deeme, qondaalota Somaalee Bulahawoo irratti qunnamu’uun yaada isaanii erga hubachiisaniin booda, xiyyaaraan Moqaadishoo geessuun, ajajaa poolisii Motummaa Somaaliyaa Koloneel Umar Muhaammad H/Masallaa simatee qubachiisuun dhimma isaan deemaniin erga irraa hubateen booda, gara Jeneraal Daawud Abdullee, Ministeera Ittisa Biyyaatti geesse. Jeneraalchillee qormaata fetdhu irratti dhuunfaa fi gamtaan adeemsisee, haala ummata kanniinii erga hubateen booda, Waaqoo Guutu’uu addatti waamee ”Mootummaan Habashaa: Mootummaa dullatti bara dheeraa bulchiinsa irra turtee, isin dhiisii nutuu Mootummaan Somaalee humna isaaniin nu lolchiisuu dandeettu ga'aa hinqabnuu, waraanni mootummaa Itoophiyaa guddaa akka ta’e isinuu himaa jirtanii waan humna keessaniitii olii kanaan loluuf yaaduu dhiisaa, waan sibarbaachisaa hundaa siif godhaa, asuma quphadhuu taa’ii, taa’ii yeroo itti eggadhuu” jedheen.

Waaqoo Guutuu, mootummaasn Itoophiyaa waraana guddaa qaba jechuunkee dhugadha, garuu nuti gurmuu guddina isaa dadhabnee usuu hin taane, meeshaa woraanaa keessattu rasaasa dhabuu keenyaaf malee, yoo meeshaa waraanaa arganne, rabbiin gargarsifatnee akka ofirraa kaasuu dandeenyu ummata kiyya irraa abdii qabaa, rakkoo jiruu dadhabee biyyaa hinbaanee, laaftee jabaatteellee manuma oo’aa keessaa ba'e, amma diina maangudoo, dubartii fi daa’imman keenya bakka hundatti fixaa jiru fi qabeenya keenya saamuu fi barbadeessaa jiru kana hanga dhoofnee of keessaa baafnutti jireenyi ani mataa mataa kiyyaan argadhee ittiin jiraadhu tokkollee naaf hinjiru, mootumma Habashaa ‘Guddoodha hindandeessan” jettu tana akka dandeenyu sitti agarsiifnaa, yoo qawwee guddoollee naaf dhabde, rasaasuma Albeenii fi Minishirii naaf kenni,” Ammallee isin obboleewwan keenna tokkoo, rabbiin isin gargaaree, rakko gabrumma’aa hamtuu san jalaa isin baasee, namni miila lamaan dhoqqee seene miila tokko dhiqatee tokko hindhiisuu, nuti miila keessan tokko kan dhoqqee keessatti hafee, dhoqqee gabrummaa Nafxanyaa kana keessaa waan dandeessaniin nu gargaaraa, nubaasaa” jedheen. Jeneraal Daawudillee yaada isaa kana xiinxaluun hubatee “Wanti ati nuun jette dhugumaa! Ammoo nutillee marga qacalee reef ba’aa jiru, nibeektuu, wanti guddoon isin gargaarru jiraachuu dhabaatus, waan humna keennaa isinii goona, mee hangasiif gama Bulahawootti ol-deebi’aatii na eegaa." jedhee gara koloneel Umar deebise.

Guyyaa gabaabaa keessatti koloneel Umar jara kaawwan Bulaahawootti gaggeesse. Waaqoo fi Kadiiriin Moqadishootti hambise. Isaan ammoo, afaan Sumaalee faaratti beeekuu dhabuu irraa kan ka’e, hafuu isaanii kanatti, “Maali’iif nu hambisan?” jetdhanii yaaddayan. Hedduu rifatan, gaddan. Tanuma keessa Jeneraal Daawud guyyaa lammataa Helekoopterii ofiitin Waaqoo fi Kadiiriin gara Bulaahawootti fudhate. Amma Jeneraal Daawud hooganoota gosoota waraanaa hunda waliin jiran walitti qabee, Jeneraal Waaqoon hooganaa isaanii godhee muude. Qawwee Dhoombir afurtama, matirayyeesii Toomaas lama fi Boombii sadi'i kenneefii “yoo isin silaafuu waraana Amaaraa hindandeettanii, mallayyoo poolisaa ykn hiituma mudhi’iillee boojitanii naaf fiddan fuula dura waan kanaa olii akka isin gargaaruu fi bifaa fi baay’inni qawwe’eellee kanaa ol akka ta’u waadaa siif gala,” jetdhee gaggeessa. Amma Waaqo nama sadi'ii, qawwee afurtamii-lamaa fi boombii sadi'iin fe’atanii galuuf gaala barbaadachutti jiran, Camarrii Guutuu woraana nama afurtama qabatee dib-jedheef. Gammachuu guddaan qawwee walii hiratanii, itti gaafatamtoota waraana kaanii wajjiin taa’anii mari’atan. Sochii isaaniifillee maqaa baafatan. “HIZBII” ofiin jedhan. Namuu gama biyya isaatti socho'e, waraanni Waaqoollee gara Oromiyaa-Baaletti qajeele.

Humni Waaqoo Guutuu Oromiyaa seene, maqaa isaa kama qawwee isaa baafate, “dhoombir“ ofiin jedhe. Bara 1963 malkaa Annaatti seensa ji’a Caamsaa irratti waraana Amaara kan isaan gaadaa jiru, lakkoofsan dhibba ja'a ta’u, shaalaqaa Buzunaan durfamuun waliin walsiman. Lola ganama saa’aa 10:00 irraa jalqabee saafaya booda 2:30tti adeemsifameen, humna diinaa irraa namni afurtamii sadi'i yoo ajjeefamu dhibbaa ol kan ta'ummoo madaa'e. Yeroo duraatiif qawween Oromoo akka Amaara ajjeeftu hojiin mul’dhatee, deeraa fi ijoolleen daaw’atte. Guyyaa kana qawwee M1 ykn Furgoo saddeet, kan akaakuun isaa hinbeekamin kudha sadi'i booji’an. Shaalaqaa Buzunaan dursa waraana ofii baqatee Bidiretti gale. Gootota Diddaa-Gabrummaatiif bayan keessaa lola kana irratti gootonni lama wareeggaman.

Falmiin bifa kanaan jalqabee bal’dhinaan itti fufee kutaa Baalee walakkaa ol akkasumas Sidaamoo koonyaa muraasa gabrummaa Habashaa jalaa bilisoomsee waggaa saddeetif bulcha’aa ture. Haaloo baafannaan Hayila Sillaasee birmachuu meeshaa fi beektota faranjiitin gargaaramee gara-jabinaan hamma bara 1969 ummata Oromoo beeraa fi ijoollee dhibba sadii'ii fi kudha shan qilee keessatti fixuun diniina ummatatti kenne. Kunis “Waaqoon fidaa, yookan ammoo ummata harka boojuu jiru keessaa dhiira umurii kudha shanii olii jiran fixuu” jedhee maanguddoota waamuun itti hima. Dhiibba kana irraa kan ka’e "anaaf jecha lubbuun ummata kiyyaa hindhabaminii.” jedhe Onkololeessa 1970 motummaatti harka kennatan.
Haaluma kanaan, gootichi Waaqo qoratamanii mooticha waliinillee dubbatan. Badii biyyaa irratti raawwatameef balleessan gutumaa-guututti kan mootummaa ta’uun itti walii galamee, "ammaa booda biyya waliin bulchina" jedhan. Aanga’oo fi bulchaalee mirkaneessanii fii Jeneraal Waaqollee biyyatti deebi’an. Haga dhuma 1975 biyyuma keessa turanii 1976 humna Waraana Soowraa ykn Jaanaddee ijaaramee ol bobba’e Magaalaa Bidiree keessaa ba'uun isaaniitti makaman. 1976-1983, itti-gaafatama adda-addaa irratti humna Soowraa hoogganaa turan: ajajaa woraanaa ta’uun, itti gaafatamaa dantaa haajaa alaa ta’uun, itti aanumma’aan gaggeessa’aa turan.

Akeekni Jeneraal Waaqoo bilisummaa uummata Oromooti. Kunis kan mirkanaa’u tokkummaan uummata Oromoo yoo eegame jechuun Dhaaba Adda Tokkummaa Bilisummaa Ummata Oromoo (ATBUO) bara 1989 hundeessun dura bu’ummaan hooganaa turan. Bara 1991 Motummaan Dargii jige,”rakkinna Ummata Oromoo karaa nagayaatiin haafuramuu” jechuudhaan Mootummaa Ce’umsaatti dhaabbilee dabalaman keessaa jaarmayaan Waaqoo Guutuu isa tokkoo ture. Diinni qoosaa hinbeekuu, murtii nagayaa diignaan isaanis bara 1992 chaartera keessaa bahanii qabsootti deebi’an. Bara 2000 tti humnoota Oromoo qindeessuun /ULFO/ dura taa’ummaan gaggeessanii jiru. Waldhabbii jaarmayaalee Oromoo gidduu jirus furuuf qooda guddaa kennanii turan. Dhaamsa ummataa dura taa’ummaan gaggeessanii jiru. Waldhabbii jaarmayaalee Oromoo jidduu jirus furuuf qoodda goddaa kennanii jiran. Dhaamsa Ummataa ergan keessaas “Yaa ummata keenya gaafa beekaan hinheddumaatin waljala yaanee, diina keenna ofirraa dhoofne. Har'a ammoo beekaan heddummaatee, waldhagayuun dhabamtee, ummata keenyaallee waa godhuu hanqanne. Har'a tokko ta’aa jirra, dhaabbilee Oromoo ja'an walii galtee uumaa jirra, Ummatni keenya waan guddaan gadii baanaan nu eegaa jiraa—mee gaara dorrobe nu hingotdhinaa. Bara durii gaarri dorrobee maal dhala jedhanii odoo eeganii lilmoo dhale, gaara dorrobee lilmmoo dhale nuhingotdhinaa,” jedhanii ummata isaaniitti dhaamatanii turan.

Section::::Injifannoo Waraanaa.
Loltoonni Waaqoo Guutuu lenjii fi meeshaa ga'aa qabaachuu baataniyyuu gootummaan waan lolaniif injifannoo battalumatti galmeessuu jalqaban. Injifannoo guddaa argatan keessaa tokko Waraana Malkaa Annaatti bara 1963 godhame. Waraana kanarratti, helekoopterii lama qawwee dhombiir kan otomaatikii hintaanen rukutanii kuffisan. Kanaafis barri 1963-1970 jiru ummata biratti maqaa qawwee sanaatti moggaafamee "Towra/Sowra Dhombiir" jedhamuun beekkama. Waraana Dhombiir kan Malkaa Annaatti godhamerratti finciltoonni Oromoo meeshaalee waraanaa baayyee booji'an, kunis meeshaa ittiin diina ofirraa ittisan jabeesseefi. Finciltoonni waraana kanarratti gootummaa guddaadhan ijoollee, haadha manaa fi loonsaaniirraa diina ittisuuf ciniinnatanii lolani, kanaafis injifatani.

Section::::Du'uusaa.
Jeneraal Waaqo dhukkubsatanii gaafa Gurraandhala 3, 2006 lubbuunsaa dabarte. Dr Gammachuu Magarsaa awwaala Jeneraal Waaqoo irratti akka dubbatetti "Waaqoon odoo lubbuun jiruu dhiisii gaafa du'ellee ummata gara garaa walitti fida" jedhe. "Dhaloonni isarraa dhaalu ummata Oromoo tokko akka godhan amanna". Jeneraal Waaqon, qabsoo bilisummaa uummanni Oromoo godhe fi godhaa jiru keessatti gumaacha guddaa godheen yaaddatamaa jiraata.


Abiishee Garbaa

Abiishee Garbaa

Abishee Garbaa abbaa duulaa (mootii jechuunis ni danda'ama) ummata Oromoo naannoo Horroo jiraachaa turee yoo ta'u goota beekkamaadha. Abbaan Abiishee Garbaa Hurruubaa yoo ta'u haatisaa ammoo Dagattee jedhamti. Aadde Dagatte daldaltuu beekkamtuu yoo taatuu abbaansaa ammoo abbaa duulaati.

Section::::Seenaa Duubaa.
Abiishee Garbaa ilma abbaa duulaa Odaa Bulluq kan naannoo Horroo kan ture kan Garbaa Hurruubaati. Garbaa Hurruuba sirna Gadaatin Odaa Bulluqiin filatamee akka abbaa duulaatti bara 1850-54tti tajaajilaa ture. Waggaa afur akkuma tajaajileen Garbaan ni du'e. Abishee Garbaa kanatti fayyadamuun abbaa duulummaa abbaasaa kan waggaa afur hafe kana qabachuuf gaaffii dhiyeesse. Kunimmoo sirna Gadaa keessatti fudhatama kan hin qabne waan ta'eef mormiin isa mudate; garuu deeggartoota muraasaa keessattu dargaggoota ni qaba ture. Boodarra Abisheen abbaa duulummaa abbaasaa kana humnumaan dhaalee abbaa duulaa ta'e.  Kunis bara 1855tti. Waggaan arfan hafan xumuramanis Abisheen aangoo akka sirna Gadaatti hin gadhiifne, ittuma fufee warra kaan amansiisun warra kaan ammoo doorsisuun akka aangoosaa fudhatan godhe. Naannoo Horrootti weerarri Goojjam yeroo yeroon kan dhufu waan tureef Abishen ammo kana sirriitti faccisaa waan tureef namoota birattis fudhatama argate.

Abiisheen lolee naannoo kuma kudha shan ta'u qaba ture.

Section::::Gaadi'amuusaa.
Goojjamoonni Abiishee waraanaan injifachuu waan dadhabaniif, tooftadhaan qabuuf shira xaxan. Haala kanaan, waliigaltee nagaa si wajjin uumuu barbaadna jechuudhan ergaa karaa nama Qadiidaa Wannabee jedhamuu dhaamsa itti ergan. Karaadhuma Qadiidaas kennaa beennacha fardaa warqiirraa hojjatame erganiifi. Akkaataa kanaan Abiisheen Raas Darasuu wajjin walitti dhufee akka mari'atu haala mijeessan. Akka seera Oromoottis walii kakachuudhan wadaa nageenyaa kana Abiishee fi Goojjamoonni xumuran. Kakuun kan dhugaa akka hin taane abbotin duulaa Oromoo akka Dabalaa Gannaa fi Dagaa Hooroo jedhaman itti himanillee Abiisheen isaan hin dhageenye.

Haala kanaan waliigaltee erga uumanii booda, Goojjamoonni Laga Mormor ce'anii odoo Abiishen hin beekin daangaa Guduruu fi Horro gidduu jiru qaxxaamuranii loltusaanii Goodaa Kokor kan teessuma Abiishee Dooyyorraa 20km fagaatu qubachiisan. Abiishen erga kana dhaga'ee booda loltuusaa kan lakkoofsan kuma afur ta'an qabatee gara Goodaa Kokor deeme. Waliigalteen duraan waan qabaniif Abiishen waraanaf hin deemne. Erga achi ga'ee booda akka seera Oromootti bakara qabatanii man ol seenun safuu waan ta'eef Abiishen meeshaasaa ala ka'ee gara dunkaana Goojjamootaa mariif ol seene. Gojjamoonnis duskaana keessatti Abiishee qabanii gaadi'ani. Qabamuusaa kan ibsuufis dibbee yeroo rukutan loltoonni Abiishee waan raawwatame barani. Loltoonni Abiishes waraana jalqabani warra Goojjamootaa rukutuu jalqaban. Garuu jarri duraan qophaa'anii waan turaniif loltoota Abiishe ni injifatani. Lola kanarratti abbaaduulaa Dabaloo Gannaa dabalatee loltoonni baayyen du'ani, obboleessa Abiisheemmoo qaamnisaa irraa murame. Duulli kun Duula Goodaa Kokor jedhamee beekkama.

Duula Goodaa Kokor kan Gurraandhala 13, 1877 Abiishee fi Raas Darasuu Abbaa Xooboo gidduutti godhamee (Abiishen odoo hin beekin waan gaadi'ameef kana jechuun nama rakkisa) kanaan loltuun Abishee injifatame. Abiisheen erga gaadi'amee booda deemuu waan dideef akka qotiyyootti harqota itti godhanii harkisanii gara Goojjam geessan. Abiishenis gowwoomfamuusaa erga baree booda aaridhaan quba harkasaa tokko alaanfatee fixe jedhama. Erga Goojjam geessanii booda niitin mootichaa goota loltusaanii yeroo baayyee injifate kana arguuf fida jettee fidchisiifte. Abiisheen ergarama beelaa fi darararran kan ka'e fokkisaa ta'ee argame jedhama. Niitin mootichas godummaasaa kanaan arrabsite. Kanaafis dubartoonni Horroo yeroo mammaakan:

San booda, Abiishen iddoo Jabalaa fi Maxaraa jedhamutti hidhame. Achitti, Goojjamoonni Abiishee mormaa gadi jiraa awwaalanii mataasaarratti soogida firfirsan. Itti aansanii, fardeen erga itti gadilakkisani; akkaataa suukaneessaa kanaan Abiishen qorqamee du'e, reefisaas bataskaana Dabra Maarqos keessa jirutti awwaallame. Kana dhoksuuf jecha garuu gifiraan akka du'etti odeessisiisaa turani.

Abiishen erga du'ee booda Goojjamoonni aangoo obboleessa Abiishee Fandalalaa Garbaatti kennani. Fandalalaan gumaa Abiishee deebisuu waan dideef, ummanni akkas jedhee ittiin geerare:

Fandee faandiyyaa Garbaa

Gumaa mootichaa hin baafnee

Siree mootichaa yaabdee
Fudhatamni Fandalalaan uumata biratti qabu xiqqaa ture. Mootummaan Horroos odoo hin turin bakka adda addaatti qooddamuun warra Goojjamootaf amanamoo ta'aniif kenname, Fandalaan Gubayyaa qofa akka bulchu godhame. Yeroo Minilikii fi Goojjamoonni Waraana Imbaaboo geggeessan, Fandalalaan gara Goojjamootaa goree lolaa ture. Kanaafis, waraanni Minilik bara 1881tti Horroon rukutee ture.

Section::::Yaalii Deebisuu.
Reeffa Abiishee Horrotti deebisuuf yaalin adda addaa godhamaa turullee hanga ammaatti hin milkoofne. Yeroo Xaaliyaanin biyya kana qabatte ilmi Abiishee Fiitaawurari Amanuun reeffa abbaasaa deebisuuf yaalii godhaa turus hin milkoofne.  Bara 1950n keessa akaakayyuun Abiishee Fitaawuraarii Oljirraa yaalaa ture.


Laggasaa Wagii

Laggasaa Wagii

Laggasaa Wagii (? - 2008) miseensa ABO fi qabsaawaa mirga Oromooti. Laggasaa Wagii ABO keessatti sadarkaa adda addarratti kan hojjate yoo ta'u qabsoorratti bara 2008 lubbuunsaa dabarte.

Section::::Ijoollummaa Isaa.
Laggasaa Wagii umriin isaa barmootaaf yeroo ga'u mana baruumsa sadaarka tokkoffaa Bakkamee jedhamuuti kutaa tokkoo hanga afurii barate. Barnoota isaa kutaa shanii hanga saddeetii ammoo mana barumsaa Hinccinniitti barate. Sana booda gara Finfinneetti deemuun barumsa isaa itti fufuun kutaa kudha tokkoo hanga kudha lamaa magaluuma Finfinneeti barate.

Lagaassaa Wagii erga barumsa isaa haga kutaa kudha tokkootti barate booda barnoota akkaadaamii dhiisee baruumsa Makaanikummaa fi Konkoolaata oofu bara 1975 keessa barate. Oguummaa isaa kananiis hojiilee adda addaarraatti bobba'uun hojjaachaa ture. Laggaasaa Wagii hojii daldalarraatti bobba'uun magaalaa Dirree Dhawaa keessaati waggaa torbaaf kan jiraachaa ture yeroo ta'u hojiidhuuma daldala kanaaf meesha daldaala adda addaa fe’achuun gara dhiha Oromiyaa deemuun daldala itti fufe.

Laggaasaan obbolaa shan kan qaba. Laggasaan, Waxbajjii 27, 1987 haadha manasaa Waynisheet Getahuun fudhe. Hadha manasaa kanarraa ijjoollee dubartoota sadii kana maqaan isaani Bilisummaa Laggasaa, Fireehiwet Laggasaa fi Nastaannat Laggasaa kan jedhamaaniis godhate.

Section::::ABOtti Makamuusaa.
Wagii jaalalaa guddaa ummata Oromoof qaba. Hacuccaan ummatarra ga'u boqonnaa waan isaan dhorkeef bara 1990 maatii isaa jaalatu dhiisee Dhiha Oromiyaa deemun qabsoo bilisummaa hogganummaa ABOtiin gaggeeffamutti makame. Bara 1991, barumsa siyaasaa fi leenjjii waranuumma, marsaa 18ffaa gahummaan xumuratee, dirree dhihaatti miseensa ABO ta’e.

Dammaqiinsaa fi hubaannoo Lagaasa Wagii qabu irraatti hundaa’uun dhaaba keessaatti barumsa dabballummaa bara 1991 bakka Beelmuuguu jedhamuutti barate. Akka baratee ba'een dirqama dabballummaan zoonii Beegitti ramadame. Zoonii kana keessatti dirqama dabballummaa ga'umsaan osoo bahaa jiruu mootummaan Dargii kufe. Dhaabni dandeetii fi ga'umsa isaa ilaaluudhaan ona Qaaqeetti dirqama bulchiisaatti ramade. Bulchaa ona kanaa yeroo turetti, kaayyoo ABO ummata hifannaa tokko malee barsiisuun fakkii guddaa miseensa ta'ee fi ummata biratti jaalala guddaa nama horatee ture.

ABO mootummaa Ce'umsaa keessaa akka ba'een WBO naannoo jirutti dabalamuun diina jabinaan lolee lolchiiseera. Falmaa diinaa wajjin godhamuu haga walakkeessa bara 1993 itti fufuun of ijaaruuf humna daangaa Sudaanii fi Itophiyatti ba'e waliin ture. Bara 1994 humna ijaaramee walkeessaa Dhiha Oromiyaatti deebi’e keessa Laggasaa tokko ture. WBO diinaa wajjin falmaa hadhaawaa itti fufuun bara 1997 keessa oggaa mootummaan Wayyaanee magaalota Sudaan Kurmuk fi Giizan rukuttee qabattee xurreen dhiheessii akka hin cufamneef humna of duuba daangaatti deebi’ee keessa ture Laggasaan. Bara 1993-1998tti sadaarka miseensuummaarraa kaase hanga sadaarkaa qondaala waraana ol-anaati dirqaama fudhatee hojjachaa ture.

Bara 1998 keessa miseensota ABO leenjii addaaf biyya ollaatti ergaman keessaa ture. Leenjii isaa xumuratee haga ramadamutti biyya ollaa keessa Oromoota jiran akka ijaaruuf dirqamni itti kennamee ture. Akka kanatti tattaaffii Jeneraal Laggasaan godheen bara 2000 keessa Oromooti biyya ollaa keessa jiran walitti qabuun Waldaa Hawaasa Oromoo Eritrea ijaare, QBO irraa qooda akka fudhatan taassisee jira.

Laggasaa Wagiin bakka fi haala dirqaamni qabsoon isa feete hunda keessaati qooda ol’anaa nama kenna turee fi gahumaadhaan dirqaama itti kenname hunda nama baha turee dha. Akka kanaati Lagaasan bara 1998/99 irraa kaasee itti anaa moona leenjii WBO waliigalaa ta'ee hojjaacha ture. Bara 2000 irraa kaase barumsaa fi haroomsa waraanummaa, siyasaa fi tikaa erga baraate booda ajajaa WBO Zonii Dhiha J. Irreessaa Caalaa jalatti ajajaa bobbaa fi quunnamtii Oromiyaa Dhihaa ta'uun bara 2002 dirqama dhaabaa fudhatee gara dirree dhihaatti moona leenjii waliigala dhaabiicha irraa bobba’e. Sochii seenaa qabeessaa fi mootummaa Woyyaanee raase WBO bara 2002 Baddalee Dhiha Oromiyaa Qeebbe, Dambii Dolloo, Gidaamii, Beegii fi Mandii keessatti ta'aa turan irratti akka ajajaa waraanaa fi siyaasaatti hogganummaa mul’ataa kennee jira. Erga Ajajaan WBO Dhiha Oromiyaa J. Irreessaa Caalaa wareegamee boodaa hanga 2008 wareegametti ajajaa WBO Dhiha Oromiyaa ta'uun falmaa hadhaawaa fi gootummaan guutamee diina waliin ta'e hoggana waraanummaa fi siyaasaa kennaa ture.

Laggasaan dirqaama sadaarkaa adda adddaatti irra ture hunda keessaatti, gootummaan, cichoominaa fi obsaan kan dirqama isa baha ture fi fakkeenya guddaa miseensoota, qodaalotaa fi hoggantoota ABO, qabsaawoota fi sabboontoota akkasumaas ummata Oromoo hundaaf nama ta'e dabree dha.

Lagasaa Wagii, dirqama dhaabaa fudhatee zoonii dhiha keessa waan tureef KS-ABO-3ffaa (Kora Sabaa-ABO-3ffaa) bara 2004 irraa hirmaachuu baatuus bakka inni hin jirreetti miseensa GS-ABO (Gumii Sabaa-ABO)ta'uun filatame. Dirqaama fi itti gaafatamuummaa dachaan itti kenname kanaas ga'umsaa fi of-kenniinsa haga wareegaama lubbuu isaati kennun goota qabsoo ta'uu isaa mirkaneesse jira.

Lagasaan, bilchina qaburraa, tooftaa fi mala qaburraa akkasumaas gootuummaa qaburraa ummaata Oromoo hunda birraatti kan baayyee jaallatamu fi kabajaamudha. Akkasumaas, Laggasaan diina biraatti kan bayyee sodatamuu fi gootummaa fi abbaa toftaa fi mala ta'uunsaa diinoota keenyaa utuu hin jaallatin kan ragaa ba'aniidha. Mootummaan gita bittaa Itoophiyaa yeroo adda addaa humna kumatamaan lakkaawamaan, meesha gurguddaa fi humna qileensaallee osoo hin hafiin duulaa fi sakataa adda addaa yeroo itti zoonii dhihaa keessaati banaa turteetti, WBO hogganuun, hoggaansa cimaa kennuun, lolaa lolchiisaa humna diina dirree lola irraatti falmaa nama ture Laggasaan.


Hayilee Fidaa

Hayilee Fidaa

nDoktor Hayilee Fidaa (1939-1979) nama siyaasaa yoo ta'u hogganaa Warraaqsa Sooshaalistii Guutuu-Itoophiyaa (irra caala maqaa Amaariffaa "ME'ISOON" jedhamuun beekkama) ture. Gumaachasaa keessa inni guddaan Dargii bakka bu'uun Sagantaa Warraaqsa Dimokiraatawaa Biyyooleessa baasuu isaatini. Kana malees, Dr Hayileen qorannoo adda addaa qubee Afaan Oromoorratii fi caasluga Afaan Oromoorratti godheen beekkama.

Section::::Seenaa Duubaa.
Hayilee Fidaa Wallagga keessa magaalaa Arjootti dhalatee Naqamtetti guddate. Hayileen barnoota sadarkaa tokkoffaa Mana Barumsaa Arjootti yoo baratu sadarkaa giddu galeessa (kutaa 5-8) ammoo Naqamtetti mana barumsaa yeroo sana Mana Barumsaa Sadarkaa Lammaffaa Hayila Sillaasee I jedhamutti barate. Barnootasaa ittuma fufuun, sadarkaa lammaffaa Finfinneettii Mana Barumsa Jeneraal Wiingeetitti barate qaphxii olaanadhaan xumure. Kana booda barsiisaa ta'ee qacaramuun Dadaritti waggaa tokko barsiisaa ture.

Bara 1961tti, Hayileen Yuunivarsiitii Finfinnee galee barnoota ji'ooloojii baratee qaphxii guddaadhan eebbifame. Dr Hayileen barata cimaa ture; barnoota sadarkaa lammaffaa A kudhanii fi B lamaan xumure. Yuunivarsiititti ammoo qaphxii 4.0 fiduudhan barata kabajaa ta'ee (great distinction) eebbifame. Erga eebbifamee booda, achuma Yuunivarsiitii Finfinneetti, Dippartimentii Ji'ooloojitti Gargaaraa Eebbifamaa ta'ee akka barsiisaatti qacarame. Yuunivarsiitii Finfinnee keessatti erga waggaa tokko barsiisee booda barumsa digirii lammaffaa itti fufuuf gara Firaansi deeme.

Dr Hayileen Firaansitti jalqaba barumsa Ji'oofiiziksii, itti aansee waggaa lamaaf ammoo Sosooloojii baratee eebbifame. Hayileen sochii Tokkummaa Barattoota Itoophiyaa kan Yuurooppi keessatti godhurraan kan ka'ee fi mootummaa Hayilasillaasee waan balaaleffatuuf, paaspootii fi iskoolaasrhiippinsaa jalaa haqame. Sababa kanaaf biyyatti deebi'uu waan hin dandeenyeef, wagga lamaaf mana barumsaa Firaansi tokkotti qacaramee barsiisaa ture. Ittii aansee, paaspoortii dhoksaadhan imbaasin Itoophiyaa kan Jarmanii keenneefin gara Jarmanii deemee, Yuunivarsiitii Hambargitti waggaa lamaaf barsiise. Amajjii 1975 erga Warraaqsi dhoo'ee booda gara Itoophiyaatti deebi'e.

Section::::Sochii Siyaasaa.
Yeroo Firaansi turetti, Hayileen Maarkisizimii Sooviyeetii fudhatee ture; Rene LaFort akka jedhetti Hayileen miseensa Paartii Koministii Firaansi ture. Waamicha Dargiin Itoophiyaanonni baratan gara biyya isaanitti deebi'anii akka tajaajilan godhe fudhachuun, Hayileen bara 1975 keessa gara biyyaatti achas deebi'e. Nagadee Goobazee, kan achuma Firaansitti barachaa ture wajjin naannoo Yuunivarsiitii Finfinneetti "mana kitaabaa tarkaanfataa" bane; kunis kitaabota Maarkisizim-Leeninizimii lammii biyyaattiitif dhiyeessuf ture. Manni kitaabaa dulloomaa fi dadhabaa ture kun barattootaan guuttame, kitaabonni haaraa dhufan battalumatti gurguramanii dhumu ture.

Oduma baayyee hin turin Hayileen Dargiin biratti qofa odoo hin taane hogganaa Dargii Mangistuu Hayilamaariyam biratti beekkame, Dargiin yeroo sana deeggartoota siivilii fi gorsaa Maarkisizim-Leeninizimii barbaada ture. Muddee 1975, barreessan Dargii kutaa Biiroo Dhimma Ijaarsa Uummataa kan Yeroo (kan Ingiliffaan POMOA jedhamu) dhaabe, Hayilee Fidaas hogganaa godhe. Kaayyon POMOA Dargiin deeggarsa ummata biratti akka argatu gochuu qofa odoo hin taane siviloota bitaa warra kaan dhqqabuu ture. Hogganaa kutaa kanaa ta'ee odoo jiruuti kan Dr Hayileen Sagantaa Warraaqsa Dimokiraatawaa Biyyoolessaa kan qopheesse, dookimentin kunis dhaadhannoo "Itiopiya Tikdem (Itoophiyaan haa dursitu)" jedhu kan Dargiin akka kallattiitti itti fayyadamaa ture garuu kan ifa hin turin bakka bu'e. Tokkummaa warraaqsa hojjattootaa, qonnaan-bulaa fi burjaa xixiqqaa tarkaanfataatin, fiiwudaalizimii, impeeriyaalizimii fi kaappitaalizimiin barbadaa'anii dhumarratti Rippabiliika Dimokiraatawaa Ummataa Itoophiyaa uummame. Mangistuun Warraaqsa Dimokiraatawaa Biyyoolessaa fudhatamee hojiirra hooluusaa hiriira Ebla 20, 1976 irratti beeksise.

Haa ta'u malee, POMOAn mormitoota siivilii wajjin walqunnamtii uumuu dadhabe. Namoota Duula irratti hirmaatan kan hojii baadiyyaatti irratti ramadaman dhiisanii gara magaalaatti deebi'anii wajjin mormitoonni Dhaabaa Warraaqsaa Ummattoota Itophiyaa (kan Ingiliffaan EPRP jedhamu) deeggaran; kunis lakkoofsa miseensotasa fi dhiibbaa inni uumu dabale. MEISON Dargii yoo deeggaru, EPRPn Dargiin sochii uummataa humna waraanatin akka ukkaamse dubbachuun balaaleffate. Karaan sooshaalistii inni qajeelton mootummaa uummataa kan dhugaa hundeessuf qabsaawuu itti fufuu malee Dargii isa nama hacuucu akka hin fudhanne ifoomsan.

Shoora Dargiin Warraaqsa Itoophiyaa too'achuu keessatti tabachuu qabu irratti garaagarummaa hadhaawaa qabaataniyyuu, MEISON fi EPRP "sagantaa walfakkaatu baasan". Akka Ottaways, kan mormii kana ijaan arge jedhutti, "Itoophiyaanonni hedduun, warrumti baratanillee hubachuu hin dandeenye".

Ottaways akka jedhanitti:
Haala kana keessatti, Hayilee Fidaa walitti hidhata Dargii wajjin qabu cimse. Hagayya 1975, Hayileen Sisaay Haptee kan Koree Dhimma Siyaasaa Dargii ture wajjiin rakkoo Eertiraa keessa jirurratti biyyoota Arabaa ja'a wajjin mari'achuuf bobba'e.

Jechaan kan wal moo'uu dadhaban mormitoonni kun gara tarkaanfii humnaatti ce'an. Namni jalqaba tarkaanfin irratti fudhatame Tiyoodor Baqqalaa yoo ta'u gaafa Gurraandhala 25 1977 ajjeefame. Tiyoodor Baqqalaa miseensa MEISON fi hogganaa Tokkummaa Hojjattoota Guutuu-Itoophiyaa ture. Kun jalqaba Goolii Diimaa ture, yeroo kanas namoonni dhibbatamatti lakkaawwaman yoo du'an moo'amuu EPRPtin xumurame. Namoonni goolii kana jalaa ba'an Finfinneedhaa gara Tulluu Asiimbatti baqatan.

EPRP baqatuyyuu, haalli jiru Hayilee Fidaafis ta'ee MEISONf hin fooyyofne. Adoolessa 10 1976, fonqolchi Mangistuu aangorraa buusuf godhame fashale, Sisaay Haptee guyyaa sadi'i booda gargaartotasaa 17 wajjin ajjeefame. Kana booda dhuma bara 1976 keessa, mormiin Mangistuu fi MEISON gidduutti uummame. Kana booda Mangistuun miseensota MEISON kan mootummaa keessa jiran aangoorraa kaasuu jalqabe. Filannoo ministerotaa Bitootessa 11 1977 godhamerratti MEISON aangoo tokkoyyuu odoo hin argatin waan hafeef haalli jiru ittuu hammaate. Waxabajjii 14 hoggansi POMOA MEISONirraa fudhatame. Hayilee Fidaa fi miseensonni MEISON tarkaanfin itti aanu hamaa akka ta'u waan baraniif dafanii tarkaanfii fudhatan: Hagayya 19 hoggantoonni MEISON 19 fi kaadiroonni 500 ta'an ifatti socho'uu dhiisanii lafa jala socho'uutti geeddaran; Finfinneedhaa baqatanii gara baadiyyaatti baqatan. Mangistuun haasaa guyyaa shan booda godherratti MEISON balaleffate. Hagayya 26 Hayilee Fidaa fi hoggantoonni MEISON kaan naannoo Finfinneetti qabamanii Gibbii durii kan biiroon Dargii keessa jiru keessatti hidhaman. Hoggantoonni MEISON baayyen dhukaasa humnoota Dargii fi isaan gidduutti godhameen du'an. Nagadee Goobazee qofatu gara Yamanitti baqatee lubbuun hafe.

Hayilee Fidaa mana hidhaa keessatti yeroo dheeraaf hanga dhumarratti ajjeefamutti haala hamaa keessa jiraachaa ture. Haalii ajjeechaasaa ifa miti, garuu Andaargachoo Xurunash Hayileen erga hidhamee waggaa lama booda, bara 1979tti ajjeefame jedhe.

Hayileen dura ta'aa Tokkummaa Barattoota Itoophiyaa kan Yuurooppi ture.

Section::::Qorannoo Afaan Oromoo.
Dr Hayileen qubee Afaan Oroomoo uumuu keessatti ga'ee guddaa qaba. Yeroo Yuurooppi jiru, Hayileen miseensa garee barattoota Oromoo kan qorannoorratti xiyyeeffatu fi kan Garee Qorannoo Barattoota Oromoo jedhamuu ture. Gareen qorannoo kun barattoota Oromoo biyyoota akka Firaansi, Jarmanii, Iswiidin, Tokkummaa Sooviyet, Hangaarii fi Yugoslaaviyaa keessa jiraatan hammata. Gareen kun Afaan Oromoo afaan barreeffamaa akka ta'uuf qorannoo bal'aa godhe. Haaluma kanaan, gareen kun bara 1972 barruu qorannoosaa kana kan "Languages in Ethiopia: Latin or Geez for Writing Afaan Oromoo, "Tatek, "1972" maxxanse. Barruun kunis Afaan Oromoo qubee Laatiniitiin barreessun filatamaa akka ta'e seera ittiin Afaan Oromoo Laatiniidhaan barreeffamu bu'uura kan kaa'e ture. Qorannoo kanarratti Dr Hayileen gumaacha guddaa qaba.

Dr Hayileen, itti fufuudhaan qubee Afaan Oromoo haaraa kanatti fayyadamuun kitaabota lama walitti aansuun maxxanse. Kitaabni inni jalqabaa "Hirmaata Dubbi Afaan Oromoo" kan jedhamu yoo ta'u qorannoo caasluga Afaan Oromooti. Kitaabni kun kan maxxanfame bara 1973, magaalaa Paarisitti. Kitaabni inni lammataa ammoo Barra Birraan Barihe jedhama

gama kiyyan seenaan baayyee kan natti tooleefi kan oromoon hundu beekuu qabuudha. kanaafuu haayyoonni keenyaa seenaa DR.HAYILEE FIDAA afaan oromoon baarreessuun sinirra jirra Gaaddisaa Dhaabaa yuuniversiitii finfinneerraa


Baqqalaa Garbaa

Baqqalaa Garbaa

Baqqalaa Garbaa (A.L.A 1961 - ) barsiisaa Yuunivarsiitii Finfinnee fi hoogganaa itti-aanaa WFDO (Warraaqsa Federaalistii Dimokiraataawaa Oromoo) ture. Baqqalaan sababa siyaasatiin Hagayya 27, 2011 Olbaanaa Leellisaa wajjin qabamee mana hidhaa gale. Mana hidhaa keessa erga waggaa afur turee booda gaafa Bitootessa 31, 2015 gadi lakkifame. Olbaana Leellisaa garuu Baqqalaa wajjin hin gadhiifamne.

Section::::Seenaa Duubaa.
Baqqalaa Garbaa Oromiyaa keessa godina Wallagga Lixaa aana Boojjii, magaala Boojjii Dirmajiitti bara 1961 dhalate. Barnoota sadarkaa tokkoffaaa achuma Boojjii Dirmajiittii baratee xumure, itti aansun barnoota sadarkaa lammaffaa Mana Barumsa Sadarkaa Lammaffaa Gimbiitti barate. Barnoota olaanaas Yuunivarsiitii Finfinnee galuudhan dame barnootaa afaanii fi ogbarruu biyyaa alaatin digiriisaa jalqabaa fudhate. Digiriisaa kanaan barsiisaa Afaan Ingiliffaa ta'ee mana barnoota sadarkaa lammaffaa magaala Dambii Dolloo fi Mana Barumsa Sadarkaa Lammaffaa Najjoo keessati barsiisaa ture.

Barnoota digirii lammaffaa itti fufuudhan, Baqqalaan bara 2001tti Yuunivarisiitii Finfinneerraa damee barnootaa Ingiliffa akka Afaan Biyaa Alaatti Barsiisuu jedhuun fudhate. Kana booda Koollejjii Barsiisota Adaamaatti qacaramee Afaan Ingiliffaa fi Afaan Oromoo barsiisaa ture. Bara 2005, sababa fincila barattootaa deeggarta jedhuun hojiirraa ari'ame. Baqqalaan kana booda gara Finfinneetti dhufuufhaan waggaa lamaaf kollejoota dhuunfa keessatti barsiisaa erga turee booda bara 2007tti Yuunivarsiitii Finfinneetti barsiisaa ta'ee mindeeffame. Achittis Afaan Ingiliffaa barsiisun tajaajilaa ture.

Baqalaa Garbaa abba maati yoo ta'u ijjoolle afur qaba. Baqqalaan Yuuniversiitii Finfinneerraa barnoota siyaasaan PHD fudhateera.

Section::::Sochii Siyaasaa.
Baqqalaan sochii siyaasaa ifatti kan jalqabe bara 2009 miseensa WFDO ta'udhan ture. WFDO keessattis miseensa koree hojii-raawwachiiftuu fi hoogganaa hariiroo uummattaa ture. Filannoo Itoophiyaa kan bara 2010 irrattis hirmaatee ture, garuu hin moone. Erga WFDO fi Kongiresin Ummata Oromoo bara 2012 walitti makamanii booda, Baqqalaan oduma mana hidhaa jiruu itti aanaa hoogganaa ta'udhaan filatame.

Section::::Qabamuu fi Mana Hidhaa Galuu.
Baqqalaa Garbaa ji'a Hagayaa keessa gaafa guyya 27 bara 2011 sababa Amnistii Internaashinaal (Amnesty International) wajjiin wal qunnamtii godheef qabamuun mana hidhaa gale. Seera falmisiisaa kan ta'e seera shororkeessummaatin himanni irratti baname. Himata kanarratti Baqqalaan miseensa ABO ta'uu fi sochii Oromoo Itoophiyaarraa fottoqsuu goote jechuun himatame. Jalqbarratti murtiin wagga saddeetii kan itti murteeffame yoo ta'u boodarra garuu murtiin kun gara waggaa sadi'ii fi ji'a torbaatti gadi xiqqeeffame; mirgi yoo amala gaarii agarsiise dafee akka gadi lakkifamus kennameefi.

Murtii kana booda dhiifama yoo mana murtii gaafatte, waggaan hidhamtu gadi sii xiqqeeffama jedhee yeroo abbaan alangaa Baqqalaatti himu, innis akkas jedhee dhiifama isaanii tuffate "

"Mirga dimokiraasi fi namoomaa ummata Oromoof, kanan ani fedhii fi hawwii koon odoo hin taane fedhaa Waaqayyoo ta'ee keessatti dhaladhee jecha, qabsoon ani karaa nagaa godhee fi aarsan xiqqoon ani kaffale yakkatti lakkaawwamee seeraan alaa himatamuunkoo na boonsa.

Yoo dhiifama gaafachuun narra jiraate, mana murtii yakka ani hin hojjanneen hidhaa natti murteesse osoo hin taane ummata Oromoo fi waaqayyoon gaafadha; ummata Oromoo sababan hacuuccaan isaanirra ga'aa jiru ammam hamaa akka ta'e itti himuu dhiiseef, kanas kanan godhe saba kaan wajjin waliin jiraachuu akka danda'aniif jedhee ta'uusaa; Waaqayyoorraa ammoo yoo qabsoon ani mirga Oromoof jecha godhe fedhii dhuunfaa koof jecha ykn beekkamtummaa akka naa dabaluuf jecha kanan godhe yoo ta'e, ummanni biyya kanaa hundi bilisummaadhaan, kabajaa fi walqixxummaadhan akka jiraatanif jecha yoon hin goone ta'e Waaqan dhiifama gaafadha."

Baqqalaan mana hidhaa Ziwaay (Baatuu) keessa ture. Bara 2014tti amala gaarii agarsiisun gadi lakkifamuun kan irra ture yoo ta'eyyuu mootummaan Wayyaanee mirga kana dhorkachuudhan hidhaa guutuu xumuruuf dirqame. Mana hidhaa kana keessa waggaa afur erga turee murtiisaa fixatee booda Bitootessa 31, 2015 gadi lakkifame. Baqqalaan mana hidhaatii gaafa ba'u, yeroo namoonni isa galateeffachuuf yaalan akkas jedhe deebiseef:
"Ani kanan qabsaa'e ofii kootifi, kanaaf galata na hin barbachiisu"


Baaduu

Baaduu

aannan raasanii dhadhaan erga irraa bahee booda baadun nyaataaf oola


Dinquu Dayyaasaa

Dinquu Dayyaasaa

Dinquu Dayyaasaa abbaa qabeenyaa fi tola-oolaa yoo ta'u abbaa Koolleejjii Riifti Vaaliti. Dinquun dhaabbata Televizyiinii tamsaasu kan Oromia Broadcast Service (OBS) jedhamus hundeesseera.

Section::::Dhaloota Isaa.
Dinquu Dayyaasaa godinaa addaa naannawaa finfinnee kombolee bakka addaa Gabreelii Leencaa jedhamutti dhalate. Abbaan Dinquu Dayyaasaa Abbaa makkoo jedhamaa inniss qallichaa kabajamaa ijoollee shantamii lama qaba. Dinquu ilmoo soddommii saddeettaffaa ta'ee dhalate. Dayyaasaan nama aangoo qabu yoo ta'u giraazmaachii ture. Feedhii aadaa Oromoo guddisuuf qaburraan kan ka'es, Dayyaasan miseensa Waldaa Wal-Gargaarsaa Maccaa fi Tuulamaa ture. Haatii Dinquu Daansee Gurmuu jedhamti.

Dinquun Sandafaa haa dhalatu malee kan guddate garuu Aanaa Boosat, Ganda Rukeecha fi Boqoree keessatti. Dinquun barnoota sadarkkaa tokkoffaa fi giddu-galeessa lammaffaa Mana Barumsa Walancitiitti kan barate yoo ta'u mana barumsaa ga'uuf naannoo sa'aatii sadi'ii deema ture. Barnoota sadarkaa lammaffaa ammoo magaalaa Adaamaatti Mana Barumsa Haawaasitti barate.

Section::::Qabeenya Horachuusaa.
Abbaan Dinquu, Dinquun akka qotatuu fi of danda'uuf qotiyyoota cimdii lamaa fi lafa qarxii afurtamii shan hojjattoota wajjin kenneefi. Haala kanaan Dinquun barachaa fi qotachaa ture. Dinquun sangaa gabbisuun bu'aa guddaa akka qabu waan hubateef xaafii sirriitti qotee gurguruun sangaa gabbisuu jalqabe. Sangaa gabbisuu qofaan osoo hin daangeffamin, baaburri midhaan daaku waan hin jirreef, Dinquun kana hubachuudhan baabura midhaanii iddoo Tirii Sangootaa jedhamutti dhaabe.

Haala kanaan qabeenya horachaa kan deeme Dinquun, bara 1998 gamoo Naa'ol jedhamu magaalaa Adaamaatti ijaare. Gamoon kun yeroo amma (bara 2015) hoospitaalaa fi koollejjii fayyaa ta'uun tajaajilla jira. Itti aansun bara 1999 mana barumsa sadarkaa tokkoffaa kan NFYD Lakkoofsa 1 jedhamu magaalaa Adaamaatti ijaare. Boodarras ol guddachuun manni barumsaa kun barattoota oolmaa daa'immaniirraa kaasee hanga qophaa'inaatti barsiisaa jira. Yeroo amma magaalaa Adaamaa keessa manni barumsa kun lama yoo ta'u magaalota kan biraattis babal'achaa jira. Itti fufuun, bara 2000 Dinquun Koolleejjii Riifti Vaalii hundeesse. Koollejjiin kun sadarkaa olaanatiin barsiisaa waan tureef battalumatti gara yuunivarsiitii koollejjiitti ol guddate. Yeroo ammaa Koollejjiin Yuunivarsiitii Riifti Vaalii kaampaasii kudha shan kan qabu yoo ta'u walumaa galatti barattoota 120,000 yoo qabaatu kana keessa 78,000 barattoota idilee fi 42,000 ammoo barattoota barnoota fageenyaa baratani.

Section::::Tola Ooltummaa.
Koollejjii Yuunivariitii Riifti Vaalii keessatti, Dinquun barattoota harka qalleeyyii fi gargaarsa hin qabne tola akka baratan carraa iskoolaarshiippii kenneefii barsiisun beekkama. Akkaataa kanaan barattoonni kuma baayyee ta'an hanga ammaatti Riifti Vaalitti baratanii eebbifamaniiru.


Abboomaa Mitikkuu

Abboomaa Mitikkuu

Abboomaa Mitikkuu qabsaawaa mirga uummata Oromoo yoo ta'u warra Adda Bilisummaa Oromoo hundeessan keessaa isa tokko. Abbooman hoggonaa ABO gammoojjii Sumaalee fi miseensota ABO imaltuudhaaf odoo deemanii gaafa Ebla 15, 1980 Sumaaledhan ajjeefaman keessaa isa tokko.

Section::::Seenaa Duubaa.
Abbooman barnoota sadarkaa lammaffaa Mana Barumsaa Tafarii Makonninitti barate. Ittuma fufuun, barnoota sadarkaa olaanaa Yuunivarsiitii Finfinnee (yeroo sana Yuunivarsiitii Hayila Sillaasee jedhama) bara 1972 galuudhan barate. Yuunivarsiitii yeroo turetti Abboomaan sochii barattootaa keessatti ballinaan hirmaachaa ture. Yuunivarsiitii keessatti, Abboomaan dura ta'aa barattoota Yuunivarsiitii Finfinnee ta'ee filatamuun hojjachaa ture. Namoota inni dorgomee moo'ate keessaa Mallas Zeenaawii, kan boodarra muummicha ministeeraa ta'e, isa tokko.


Pool Baakister

Pool Baakister

Dr Pool Baakister (Ingiliffa: Paul Baxter; A.L.A Amajjii 30, 1925 - Gurraandhala 2, 2014) antiroppooloojistii hawaasa lammii Ingilaandi kan Oromoorratti qorannoo gochuun beekkamudha. Baakister barruu qorannoo adda addaa fi kitaaba waa'ee Oromoorratti maxxansiiseera. Baakister gabrummaa ummanni Oromoo keessa jiraatu nama biyyota dhihaatti akka beekkamu godhedha.

Section::::Seenaa Duubaa.
Baakister bara 1925 biyya Ingilaanditti Liimingiten Ispaa bakka jedhamutti dhalate. Abbaansaa barsiisaa sadarkaa toffaa fi hoggana mana barumsaa ture. Baakisteris mana barumsaa Waarwiik jedhamu galee barachaa ture. Boodarra garuu yeroo Waraana Addunyaa II, barnoota addaan kutee bara 1943 komaandoo seene. Yeroo kana biyya Neezerlaandi keessatti biyyasaa tajaajiluun Jarmanii qabate. Bara 1944 kaadhimasaa Paat kana mana wal beekan fuudhe. Erga WWII xumuramee booda Yuunivarsiitii Kaambiriij seenee digirii BA barnoota Ingiliffaan fudhate. Erga eebbifamee booda, Baakister bakka itti antiroppooloojjin guddachaa jiru gara Oksifoordi deeme. Itti fufee Yuunivarsiitii Oksifoordi seenudhaan antiroppooloojii hawaasaa barate.

Yeroo kana, haala qindoomina hawaasa Oromoo qorachuuf fedhii guddaa gohate. Bara 1952, gara Oromiyaa deemee Sirna Gadaa qorachuuf yaadus sirni Hayilasillaasee kan aadaa fi Afaan Oromoo balleessee Amaaraa gochuuf halkanii guyyaa hojjachaa ture, Baakister eeyyama dhowwate. kanaan abdii kan hinkutatin Baakister, karaa Keeniyaa dhufuudhan, qorannoo fiildii Oromoo Booraanaa kan Kaaba Keeniyaa jiraatanirratti gochuuf haadha manaasaa Paati fi ilmasaa Timootii fudhatee garas deeme. Qorannoo kanaafis waggaa lama 1952-1953 achi ture. Baakister qorannoo PhD isaa bara 1954tti kanaratti barreessee PhD fudhate; mata-duree qorannoo kanaa The Social Organization of the Oromo of Northern Kenya jedha ture. Qorannoon kunis qorannoowwan kan biraa inni Oromorratti sana booda godhee fi barattoota waa'ee Oromoo barataniif bu'uura ta'eefi. Sana malee, maqaa balleessi warri nafxanyootaa kan Oromoon ummata qaroomina, aadaa fi seena hinqane jedhu soba ta'uu mirkaneesse. Baakister, hojii qorannoo fiildii ittuma fufee ummata Kiigaa kan Yuugaandaa keessa jiraatu qorateera.

Sana booda, gara Gaanaa deemun Yuunivarsiitii Koollejjii Gaanatti hojii jalqabe. Maatinsaa Gaanaa waan jaalataniif, yeroo inni achitti hojjachaa ture yeroo gammachuu ta'eef. Boodarra, bara 1960 gara Ingilaanditti deebi'e Yuunivarsiitii Maachister keessatti wagga tokkoof barsiisaa ta'ee hojjate. Gidduutti waggaa lamaaf Yuunivarsiitii Koollejjii Siwaansee keessatti erga barsiisee booda yeroo dhumaatif gara Maanchisteritti deebi'e. Sana booda waggaa 26 guutuu Oromoo qorachuu fi antiroppooloojirratti dabarse. Baakister qorannoo Oromoof Arsii dhufee ji'a 12f bara 1968/69tti ummata Arsii keessa Kofalee jiraateera. Ummanni Arsii naannoo Kofalee jaalala gudda isaaf qabanirraan kan ka'e ilmasaa Aadama jedhanii moggasan, Baakisteriinis abbaa Aadama jedhanii waamu ture.

Baakister waa'ee Oromorratti barruu qorannoo fi kitaabota hedduu kan maxxansiise yoo ta'u barruu qorannoo Oromoo kan namoota biraa hedduu gulaaleera. Kora Waldaa Qorannoo Oromoo hedduurratis hirmaateera. Barruu qorannoo "Ethiopia’s Unacknowledged Problem: The Oromo" jedhu kan 1978 maxxanserratti, hacuuccaa ummanni Oromoo keessa jiraatu baayyee hamaa akka ta'ee fi gara-jabummaa impaayera Itoophiyaa keessa jiru agarsiise.

Baakister sababuma Oromoorratti qorannoo geggeesseef, gara Itoophiyaa deebi'ee akka hinseenne dhorkameera. Yeroo adda addaatti gara itoophiyaa dhufee qorannoosaa hayyootaaf dhiyeesuuf akkasumas qorannoo dabalataa geggeessuf yaadullee, mootummaan Dargii akka biyya keessa hinseenne dhorkeera.


Dhaha Booranaa

Dhaha Booranaa

Dhahaan Booranaa akkataa ittiin ummanni Oromoo Booranaa guyyaa, ji'aa fi waggaa lakkaawwudha. Dhahaan kun Dhaloota Kiristoos Dura bara 300tti ummame. Akka dhahaa kanaatti ji'a keessa guyyaa 29.5tu jira, waggaa tokko keessa ji'a kudha lamatu jiru, waggaa tokko keessa guyyaa 354 ta'a. Dhahaan kun torban kan hinqabne yoo ta'u guyyonni ji'aa tokko keessa jiran hundi maqaa qabu. Dhahaan Booranaa addeessaa fi urjiiwwanirratti hundaa'a.

Section::::Seenaa.
Oromoon Booranaa dhahaa mataasaa nannoo bara 300 DhKD akka uummate amanama. Iddoo arkiyoo-astiroonoomii Namoraatungaa kan kaaba Keeniyaa keessatti argamutti, utubaan dhagaa kan kallattii urjiiwwan Dhahaa Booranaa keessatti itti fayyadaman agarsiisu dhaabbame argameera. Namoraatungaa II utubaa dhagaa baazaaltii 19 kan qabu yoo ta'u dhagoonni kunis kallattii urjiiwwan torban Dhahaa Booranaa keessatti fayyadanitti garagaree argama; urjiiwwan kunis Lamii (Triangulum), Busan (Pleiades), Algajima (Bellatrix), Bakkalcha (Aldebaran), Arba Gaddu (Central Orion), Urji Walla (Saiph) fi Basa (Sirius) jedhamu. Booranni dhahaa kana kalaquuf iddoo astironoomii itti daawwatan kanatti akka fayyadamaan amanama.

Section::::Caasaa.
Dhahaan Booranaa dhahaa urjii fi addeessa irratti hundaa'u waan ta'eef, addeessaa fi urjiiwwan torba waliin daawwachuu barbaachisa. Maqaan ji'oota Dhahaa Boornanaa Bitootessa (Triangulum), Caamsaa (Pleiades), Bufa (Aldebaran), Wacabajjii (Bellatrix), Obora Guddaa (Central Orion-Saiph), Obora Diqqaa (Sirius), Birraa (addeessa goobane), Cikawa (gibbous moon), Sadaasaa (quarter moon), Abrasa (baatii guddaa), Ammajjii (baatii giddugaleessa) fi Gurrandhala (baatii xiqqoo).

Maqaan guyyoota ji'aa 27tu jira. Kanaafis, maqaan jalqabaa lama ykn sadi'i ji'a tokko keessatti irra deddeebi'ama.

Ji'a tokko kaanirraa addaan baasanii beekuf, marsaa addeessi irra jirtu urjii dhahaa wajjin walitti laaluun barama. Gareen urjootaa kun Lami (Triangulum), Busan (Pleiades), Bakkalcha (Aldebaran), Algajima (Bellatrix), Arba Gaddu (central Orion), Urji Walla (Saiph) fi Basa (Sirius) jedhamu.

Ji'ootaa fi Sirna Urjootaa

Dhahaan Booranaa ji'oota 12 qaba. Dhahaan addeessarratti waan hundaa'uf, ji'a tokko keessa guyyoota 29.5 qabata. Kunis waggaa keessatti guyyaa 354 ta.a.

Akka Dhahaa Booranaatti, waggaa haaran ji'a Bitootessaatti gaafa guyyaa "Bittaa Qaraa" jalqaba. Kunis yeroo addeessi baatin urjii Lamii wajjin mul'atedha. Kana booda, Dhahaan Booranaa maqaa guyyoota ji'aa calluma jedhee hordofuudhan amma ji'i kun dhumutti deema. Ji'i itti aanu yeroo addeessi baatin urjii Busan wajjin baatu jalqaba. Kunis erga ji'i Bitootessaa jalqabee guyyaa 29.5 booda kan uummamudha. Haa ta'u malee, maqaan guyyoota ji'aa 27 qofa waan ta'eef, guyyoonni ji'a keessa jiran odoo hin dhumin maqaan guyyaa dhuma. Kunis adeemsuma dhahichaati. Guyyoonni hafan maqaa jalqaba ji'arratti fayyadaman irra deebi'uun dhuma ji'aatti fayyadamu. Kunis ji'oota hunduma keessatti tokko yoo ta'u amma urjiin dhahaa fi addeessi waliin dhufanittii jalqa ji'arratti guyyaa lamaa fi sadi'i gidduutti darbuu danda'a. Ji'i inni sadaffaan yeroo addeessi baatin Bakkalcha wajjin baate jalqaba. Adeemsi kun ji'oota ja'an jalqabaatif urjoota hafan wajjin ittuma fufuun kan deemu ta'a. Urjiin dhahaa kun ji'a ja'an hafaniif Oromiyaa keessatti sirumayyuu hin ba'ani. Kanaafuu, jalqaba ji'oota kanaa urjoota dhahaa odoo hin fayyadamin addeessuma qofa ilaalun murteeffama.


Geejjiba

Geejjiba

Geejjiba sochii namoonni, bineeldonnii fi shaqaxni iddoo tokkoo gara biraatti godhani. Akaakun geejjibaa qilleensa, daandii baaburaa, karaa konkolaataa, bishaan, funyoorra, ujummoo keessa fi hawaa keessa ta'uu mala. Dameen kun bu'uura-misoomaa, maashinoota geejjibaa fi bobbaatti addaan qoqqooddamuu danda'a. Geejjibni baayyee barbaachisaadha sababiinsaas daldali namoota gidduutti akka geggeeffamu gargaara, daldalli ammoo guddina qaroomatiif murteessadha.


Muuziqaa

Muuziqaa

Muuziqaan (ykn Walleen) akaakuu aartii kan sagalee irratti hundaa'eedha. Muuziqaan kan aadaa ykn ammayyaa tahuu dandaha. Muuziqaa ammayyaa kan baargamoo beekkaman hip hop, rap, reegee fi pop faadha.

Section::::Muuziqaa Yuurooppi.
Tarree weellistoota Yuurooppi.
<br>


Bashannana

Bashannana

Bashannanni hojii yeroo boqonnaa ofii hojjatani. "Fedhiin bashannanaaf waan ta'e hojjachuu" fedhii bu'uuraa xinsammuu fi qaamaa ilma namaati. Hojiin bashannanaa yeroo baayyee gammachuuf, dinqisiifachuuf, ykn ittiin bo'aaruf jecha hojjatama.


Dhaha

Dhaha

Dhahaan sirna ittiin guyyoota fedhii hawaasummaa, amantii, daldalaa ykn bulchiinsatiif akka mijatuuf qindeessani. Kunis yeroodhaf maqaa akka guyyaa, torban, ji'aa fi waggaa kennun raawwatama. Baatin, sirna kana keessatti guyyaa tokko addatti baasee agarsiisa. Wayitiin dhahaa keessaa (kan akka waggaa fi ji'aa) yeroo baayyee, dirqama yoo ta'uu baateyyuu, marsaa aduu ykn addeessaa wajjin qindaayee deema. Hawaasni fi qaroomni baayyen dhahaa kalaqaniiru, kunis yeroo baayyee dhahaa biraarraatti hundaa'ee fedhii hawaasichaaf akka ta'utti fooyyeffame kalaqame bargingo mahawldi flanjango behile fla'go lopinflermer.


Raas Mikaa'el

Raas Mikaa'el

Raashad Shekamal Ani Jirata Godina Jimmaa A/cooraa Ganda Jima Ganjiiti Arrada Qubba


Maatii

Maatii

Hawaasa ilmaan namootaa keessatti, maatin garee namootaa kan dhalootan (firooma dhiigaa), firooman (karaa fuudhaa), ykn waliin jiraachun ummamedha.


Dippilomaasi

Dippilomaasi

Dippilomaasin (jecha [Giriik] "δίπλωμα", hiikansaa biyyoota biraa wajjin waliigaltee uumuu) ogummaa fi muuxannoo marii bakka bu'oota biyyootaa gidduutti gochuuti. Yeroo baayyee jechi kun dippilomaasii addunyaalessaa ibsa, kunis hariiroo addunyaalessaa dippilomaatota olaanoo gidduutti dhimma daldalaa, nageenyaa, waraanaa, diinagdee, aadaa, qilleensaa, fi mirga namaarratti mari'atani.

[Category:Dippilomaasi]


Mootummaa

Mootummaa

Mootummaan sirna biyyi tokko ykn hawaasni tokko ittiin bulfamudha.


Salvaador Daalii

Salvaador Daalii

Salvaador Dominigoo Filiippi Jakinto Daalii i Dominik, Marqués de Dalí de Pubol 1ffaa (Caamsaa 11, 1904 – Amajjii 23, 1989), gabaabatti Salvaador Daalii jedhama, lammii Ispeen suura abjuu fakkaatu kan sirriyaalisti jedhamu kaasun beekkamu yoo ta'u Figeres, Katalooniyaa, Ispeen keessatti dhalate.


Pileetoo

Pileetoo

Pileetoo (Giriik: "Πλάτων" barreeffama duriirratti [pileetoon] jedhamee dubbifama; 428/427 or 424/423 – 348/347 DhKD) filoosofera, akkasumas abbaa herregaa, kan Giriik duriiti. Guddina falaasamaa keessatti, keessattuu aadaa dhihaa keessatti, akka nama gumaacha olaanaa godheetti ilaallama. Pileeton akkaadaamii barnootaa Ateensi keessatti bane, kunis addunyaa dhihaa keessatti dhaabbata barnoota olaanaa kan jalqabaati. Barsiisaa isaa Soqiraaxis fi barataasaa beekkamaa Aristootil wajjin, Pileeton bu'uura falaasamaa fi saayinsii warra dhihaa dhaabe. Alfireed Noorzi Waayitheedi yeroo tokko akka jedhetti: "amalli baramaan falaasa Yuurooppi miiljalee Pileetoo ofirraa qabachuu dha".


Maarlin Moniroo

Maarlin Moniroo

Maarlin Moniroo (Afaan Ingiliish: "Marilyn Monroe"; maqaa dhaloota Noormaa Jiin Mortensen; A.L.A Waxabajjii 1, 1926 – Hagayya 5, 1962) aakterii Ameriikaa fi weellistuu, kan mallattoo walqunnamtii saalaa guddittii ta'uu dandeessedha. Bara 1950n fi 1960n keessaa fiilmii gabaarratti baayyee milkaa'an hedduu keessatti hojjateerti.


Marliinaa Diitiriish

Marliinaa Diitiriish

Meerii Magdaalen "Marliinaa" Diitiriish ("Marie Magdalene "Marlene" Dietrich", 27 Mudde 1901 – 6 Caamsaa 1992) aakterii fi weellistuu lammii Jarman-Ameriikaa ti.


Saaraa Bernaar

Saaraa Bernaar

Saaraa Bernaar ("Sarah Bernhardt", Firaasiffa: c. 22/23 Onkoloolessa 1844 – 26 Gurraandhala 1923) taatuu waltajjiirraa fi aakterii fiilmii gara jalqabaati. Saaran "aakterii beekkamtuu addunyaa kanaa hunda kan caaltu" jedhamtee beekkamti. Bernaar watajjoota Firansirratti bara 1870n keessa beekkamtii argattte, kunis jalqaba bara Belle Epoqueti. Sana boodas battalumatti Yuurooppi fi Ameerikaa keessatti barbaaddamtuu taate. Saaran taatuu diraamaa cimtuu ta'uudhaan ummata biratti beekkamte, maqaa masoo "Saaraa waaqarra gadbuute" jedhus argatte.


Kana Beektaa

Kana Beektaa

Kana Beektaan barruu baratoonni Oromoo waa'ee hacuuccaa Oromoo ibsuuf dhoksaadhan maxxansiisaa turani. Barruu kana maxxansiisaa kan ture barattoota Yuunivarsiitii Finfinnee mooraa Saayinsii Hawaasaa yoo ta'u kan maxxanfamuu jalqabes bara 1969ti. Kaayyon barruu kanaa Oromoonni baratan aadaa fi afaansaanii hacuuccaa sirni Abashaa irraan ga'aa jiru faccisanii akka eeggatan dadammaksuufi. Barruun kun waggaa tokkoo fi walakkaadhaf dhoksaadhan maxxanfamaa erga turee booda cufame. Barruu maxxansuurratti namoonni yuunivarsiitii ala jiranillee deeggaraa kan turan yoo ta'u kana keessaa tokko Luba Guddinaa Tumsaati. Odoo gargaarsa Luba Guddinaa hinqabaannee barruu kana maxxansuun ulfaata ta'a ture.

Section::::Wabii.
hh


Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo

Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo

Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo kitaaba seerluga Afaan Oromoo kan bara 1973 maxxanfamedha. Kitaaba kana kan barreesse Dr Hayilee Fidaati yoo ta'u Paarisitti maxxanfame. Hirmaatni Dubbii Afaan Oromoo kitaaba yeroo jalqabaaf qubee Afaan Oromootin (Laatiniin) maxxanfame yoo ta'u kunis seena hogbarruu Oromoo keessatti kan addaa isa godha.

Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo seerluga Afaan Oromoorratti xiyyeeffata. Seensa kitaaba kanaa keessa barreeffama armaan gadiitu jira:

"“Afaan Oromoo baláa dha. Afaan sooressaa dha. Garuu sabni Oromoo wal irraa fagaatee iddoo hedduutti hiramee bara baayée gatii dabarseef, kana irrattis caaffata otuu hin qabaatin waan hafeef, har’a Oromoon hundi yoo walii galuu danda’eyyuu, akki dubbii isaa sirriitti tokko miti…. Haráaf dafnee walii galuudhaaf yoo nu rakkiseyyuu, bor sooruma dhuma hin qabne ta’a … Si’as hundi keenya rakkina malee walii galuu dandeenya.”"

Gadaa.com waggaa afurtammaffaa kitaabni kun itti maxxanfame barruu Hagayyaa 1, 2013 baasen kabajeera.


Usmaayyoo Musaa

Usmaayyoo Musaa

Artisti Usumaayyoon Musaa weellisaa fi qabsaawaa mirga Oromooti. Usmaayyon jiruu fi jireenyasaa keessatti dalagaa aartii inni uummataf kaa‘ee darben yaddatama.

Section::::Seenaa Duuba.
Artisti Usmaayyoo Muusaa baatii Amajjii 1967 abbaasaa Muusaa fi haadhasaa Faaxumaa Abdullaahiirraa baha Oromiyaa magaalaa Haroomaayaatti dhalate. Artisti Usmaayyoon gara laafinaa fi mararoo guddaa uumama Waaqni uume hundaaf qabaachuun beekkama.

Artiisti Usmaayyoo Muusaa mararoo fi jaalala saba isaaf qabu irraa kan ka‘e jiruu fi jireenyasaa qabsoo bilisummaa Oromoof dabarsee wareeguudhaan Hawwisoo Caffee Gadaa fi Baandii Gadaa Oromoo keessatti saboonummaa fi wallisummaan baroota dheeraaf tajaajilaa ture. Oromoon qaamaan isaani beekuu fi kanneen wallee isaa kaasetta irraa caqasan yeroo hunda imimmaantu isaan dursa, sababni isaas maaliif akka ta‘e kan beekaan Oromoota falma bilisummaa irra jiranii fi kanneen jiruu fi jireenyaan waanjoo gabrummaa mootummaa Habashaa jalatti kufanii jireenya hadhaawaa dirqiin dhamdhamsiiffachaa jiran qofatu beeka. Kanatti dabalee amalli artistiin kabajamaan kun weeyitii lafa irra turetti qabu, kokkofluun ,xabachuu fi kabajaan nama simachuunsaa yoom illee ija hiriyyootansaa fi Oromoota qaamaan isaan beekan jalaa hin badu.!!

Artisti Usumaayyoon Bara 1987 Abdii Mahammed wajjiin hojii muuziqaa qindeeffate shaakala xumuree albama tokkofaasaa mana muuziqaa JOLIY kan jedhamutti gurgure. Garuu albamiin isaa osoo gabaarra hin ooliniif, sirni gitabittaa Dargii barbadaa'eee kufe. Albamiinsaas achumaan cilee bishaan buute tahee duraa hafe.

Bara 1991 eega Dargiin kufee booda waamicha Addi Bilisummaa Oromoo (ABO)n Artistoota Oromoo hundaaf godhe kabajuudhaan Artist Usmaayyoon artistoota baayyee wajjin kaayyoo bilisummaa irratti hundaawee akeeka siyaasaa kaallacha qabsoo ummata Oromoo kan ta'e kan ABO fudhatee Hawwisoo Caffee Gadaa wajjin magaalaa Dadar keessatti gurmaa'ee qabsoo itti fufe. Yaadannoodhaaf seenaa hujii isaa kan gaafasi keessaa:

Bilisummaaf imimmaan ijatoo walmaraa

Obese sirraa hafuu nindadhabe garaa

Sidhabee hinjiraadhu biyyatoo Oromiyaa … Kan jedhamutu keessatti argama.

Sirbi Usmaayyoon sagalee isaa laayyoo alalaasaa ture, ummata Oromoo baayyee garaa roraasee qabsoof Kakaase. Bara 1992 erga mootummaan Ce’umsaa diigamteen boodas. Artis usmmaayyoon sirboota siyaasaa ummata Oromoo jajjabeessanii fi hamilee cimsan wallisaa ture.

Albama lammaffaa isaa nuyaamti kan jadhu bara 1995 magaalaa irra akuma oolchetti, bara 1996 keessa shira Wayyaaneetiin sarbamee, qabamee hidhame. Waggaa saddet guutuus mana hidhaa Zuwaay keessatti jireenya hadhawaa dabarse.

Bara 2004 keessa akka mana hidhaa Zuwaayii gad lakkifamettis ji’uma sana keessa albamii sadaffaa “Hidhaa fi ajjeechaan hamilee nucabsu” mata duree jedhuun baase. Gochaan isaa kunis Artist Usumaayyoon yoomiyyuu qabsoo kanarraa boodatteetti akka hin deebine mirkaneesseef.

Artisti Usmaayyoo Muusaa abbaa ijoolee shanii ture. Haati warraa isaa gannoota saddetan Artist Usmaayyoon mana hidhaa mootummaa Itoophiyaa keessatti rakkachaa ture gidduutti ijoollee guddisuu fi abbaa ijoollee ishee ammoo mana hidhaa keessaa baasisuuf olii fi gad osoo fiigduu dadhabbii, miidhamaa fi roorroo ishee mudateen ijoollee ishee dirreetti facaaftee, abbaa warraa ishee mana hidhaatti dhiiftee addunyyaa kana irraa godaante.

Artisti Usumaayyoon roorroo fi dararama qaamaa fi qalbii irra ga’aa tureen Mana Hidhaa Zuway keessatti baatii Sadaasaa bara 2006 addunyaa kanarraa du‘aan godaane. Sirni awwalcha isaas magaalaa Ciroo bakka uummanni Oromoo hedduminaan irratti argamanii gadda isaanii haala xiiqii fi haluu baafannaa guddaa of keessaa qabuun raawatameera.


Kiristoositti Obboleewwan

Kiristoositti Obboleewwan

Kiristoositti Obboleewwan (Christadelphian) Jechuunis obboleessaa fi obboleetti, garee amantaa kiristaana bara 1848 AAtti kan hundeeffame dha. Yeroo ammaa kana, biyyoota 120 keessatti babal'atee miseensa 60000 qaba.


Yuukiliid

Yuukiliid

Yuukiliid abbaa-herregaa Giriikti, yeroo baayyee "Abbaa Ji'oomeetirii" jedhamee waammama. Barruulensaa kan Elementis jedhamu seenaa herrega keessatti hojiiwwan jijjiirrama gurguddaa fidan keessaa isa tokko.


Dhukkuba Chaagas

Dhukkuba Chaagas

Dhukkuba Chaagas, YKN American trypanosomiasis, kun mudhii lafaa dhukkuba ilbiisotaan darbu kn uummamu protozo’aMaq. "Trypanosomacruzi". Yeroo baay’ee kan ittin tamsa’u ilbiisakissing bugsjedhamtee beekamtuuni. Mallattoowwan erga dhukkubichi qaama keessa galee /faale/ kaasee jijjiirramaa deema. Sadarkaa jalqabaarratti, mallattoowwan hin mul’atan yookin dhukkubbi xiqqoo: kan akka hoo’ina qaamaa fi ita’uu mudaamuddii, dhukkubbii mataa, YKN idoodhumtii ciniinname sun ita’utu mul’ata. Torban 8-12 booda,namootni gara sadarka dhukkubicha waliin yeroo dheeraa jiraachutti /Chronic/ itti waan ce’aniif dhibbanta 60-70% mallattoo dabalataa hin argisiisan. Namootni kun dhibbanta 30 anga 40 erga faallamanii kaasee wagoota 10 fi 30 gidduutti mallattoowwan biraa argisiisu malu. Kunis guddachuu Idda onnee/ ventricles of the heart aga dhibbanta 20-30 dabaluun gara dadhabuu onneetti/heart failuregeessa. kan enlargedesophagus YKN guddachuun qaama marumaanii namaoota dhibbanta 10 ta’an irratti ni mul’ata.

Section::::Ka’uumsaa fi tooftaa ittin adda baasan.
"T. cruzi" n yeroo baay’ee namaa fi bineeyyii oosisanitti kan dadarbu ilbiisa dhiiga-xuuxxuu gosa"kissing bugs" jedhamtee beekamtuuni Triatominae. Ilbiisonni kun iddoowwan adda addaatti maqaawwan adda addaatiin beekkamu, kunis: Arjentiinaa, Booliviya, Chiilii fi Paraguayi keessati"vinchuca", Braazil keessatti "barbeiro" (the barber, Kolombiyaa keessatti "pito", giddu-gala Ameerikaa keessatti"chinche", akkasumas Venzuweelaa keessatti"chipo" jedhamuun beekkama. Dhukkubnu kun tarii dhiiga walii dabarsuudhan, qaama nama tokkoo isa gara biraatiif dabarsanii dhaabudhaan, nyaata dhukkubichaan faalame nyaachu, fi, haadharraa gara daa’imaattidaddarbuu danda’a. Sadarkaa duraa/jalqabbii irratti maayikirooskooppii fayyadamuudhaan raammoo dhukkubicha fidu addaan baasun ni danda’ama. Dhukkubichii yeroo dheera erga tureen booda aqaama ittiftuu /antibodies"T. cruzi" dhiiga keessa ilaaludgaan addaan baasun ni danda’ama.

Section::::Ittisaa fi yaala.
Dhukkubicha ittisuuf yeroo baay’ee ilbiisa “kissing buge” jedhamtu kana balleessu fi cinniinaa ishii dhabamsiisudha. Tarkaanfiin ittisaa gara biraa yeroo dhiiga walii dabarsan sirriitti sakatta’uudha. Akka lakkoofsa faranjootatti anga 2013 itti talaallin hin uummamnne. Dhukkubichi yeroo jalqaba nama qabu yoo yaallaman qorichoota benznidazole YKN nifurtimoxtiin fayyuun ni danda’ama. Ammuma dhukkubni “Chagas” namarra turu sadarkaan fayyuu gadi deema kan dhufu yoo ta’eyyu, jalqaba irratti dafanii yoo yaallaman amma gutummaa guututti dhiyaatun ni fayyu. Erga yeroo dheeraa namarra tureen booda yaallamuun mallattowwan dhukkubbii dhumarra mul’atan akka turan yookin akka hin mul’anne ittisuuf gargaara. “Benznidazole” fi “Nifurtimox”n namoota dhibbantaa aga 40 ga’an irratti yeroodhaaf dhiibbaa maddii kan akka dhukkubbii gogaa, summaa’uu sammu, fi gubaa qaama garaa irraatti mul’isuu danda’a.

Section::::Tamsa’iina dhukkubicha.
Namootni miiliyoona 7 aga 8 itti tilmaamaman baay’een isaani biyoota Meeksiiko, Giddu-gala Ameerikaa fi Kibba Ameerikaa jiraatan dhukkuba Chagaasin qabamanii argamu. Akka raga bara 2006 itti waggaatti namoota 12,500 ajjeesa. Namootni edduun dhukkuba kana waliin jiraatan hiyeessota fi namootni dhukkuba kanaan qabamanii jiran baay’een isaani faallamuu isaanillee hin beekan/hin hubatan. Sosochiin uummataa edduumminaan iddoodha gara iddotti taasifamuu bakki dhukkubnii Chagas itti argamu akka babal’atu kan taasise si’a ta’u kunis yeroo amma biyyoota Awuroopaa edduu fi Ameerikaa dabalata. Naannowwan kun waggoota anga 2014 keessatti olka’iisa argisiisaniiru. Dhukkubichi yeroo jalqabaatif kan argame bara 1909 nama Carlos Chagas jedhamuun si’a ta’u sana booda maqaa kanatti moggaafame. Dhukkubichi nama malees bineessota 150 caalan kan miidhudha.


Maaree Dibaabaa

Maaree Dibaabaa

Maaree Dibaabaa Hurrisaa (Onkoloolessa 20 1989 dhalatte) atileetii fiigicha-dheera Itoophiyaati. Maraatonidhaan yeroo ammaa haadha shaampiyoona yoo taatu kanas Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa 2015 kan Beejiingirratti geggeeffamee waan moo'atteefi. Maaren Xurunash Dibaaba faana firooma hin qabdu.


Almaaz Ayyaanaa

Almaaz Ayyaanaa

Almaaz Ayyaanaa Eebbaa (Sadaasa 21 1991 dhalatte) atileetii Oromoo fiigicha-dheeraa yoo taatu baayyinaan meetira 3000 fi 5000 irratti dorgomti. Almaaz Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa kan Beejingirratti meetira 5000 medaaliyaa warqee nyaatte.


Lafa Tigraay

Lafa Tigraay

Tigraay nannoo kaaba Itoophiyaatti argamtu yoo taatu, dacheen ishee dhakaa, midhaan biqilchuu hin dandeessu.


Lataa Qana'ii

Lataa Qana'ii

Lataa Qana'ii Aagaa (1991-) waloo Oromoo reefu ol adeema jiran keessaa isa angafa yoo ta'u walaloosaa miyaa'aa nama hawwatuun beekkama. Lataan walaloowwan dhedheeroo waraqaarraa otoo hindubbisiin sammuutti qabatee yeroo dheeraaf dhiheessuudhaan beekkama. Lataan dandeettiisaa addaa kanaan ‘waloo abdatamaa’ jechuudhaan waltajjiiwwan gara garaarratti leellifamaa ture.

Lataan bara 1991 Godina Wallaggaa Bahaa, Aanaa Giddaa Ayyaanatti abbaasaa Qana’ii Aagaa fi harmeesaa Zawdituu Qanaatee irraa dhalate. Barnootasaas achuma Giddaa Ayyaanatti xumuruun bara 2010 Yuunivarsiitii Finfinnee gale. Bara 2015 Yuunivarsiitii Finfinneerraa damee barnootaa seeraatiin digrii jalqabaatiin eebbifameera.

Section::::CD Haqni dhara Hinqabu Eebbisiisuu.
Sirni eebbaa CD walaloo kan ‘Haqni dhara Hinqabu’ bakka ummanni magaalaa Finfinneefi naannooshii itti argamanitti eebbifame. Sirni eebbaa kun kan geggeeffame galma Giddugala Aadaa Oromoo, Finfinneetti yoo ta'u namooni kutaa hawaasaa adda addaarraa dhufan irratti hirmaatnii jiru. Eebbi kun Fulbaana 5, 2015 tti geggeeffame.

Akka Lataan jedhetti, sirna eebba CD walaloosaatii kaleessa taasifameerratti, qooda fudhannaan ummataa daran akka isa gammachiiseefi fedhii dagaagina aartii Oromoo hegereedhaaf malu kan agarsiiseefi namoota aartii keessa jiran kan abdachiise akka ta’e eeree, isallee hojii fuulduraatiif kan onnachiise akka ta’e dubbate.

Moggaasa CD walaloosaa ‘Haqni dhara hinqabu’ jedhu ilaalchisee yoo dubbatu, ‘’Namoota ‘haqni dhara qaba’ jedhanii haqaafi dhara walitti makanii yaadan gorsuufi’’ jedhe. Walaloowwansaa CDdhaan ummataaf dhiheesse keessaa tokko akkas jedha:

“Nyaatanii quufanii bulanis agabuu,

Haqni haqumaadhaa haqni dhara hinqabuu…

Sammuun hinadeemuu miilli hinxiinxaluu,

Hangam ittanuyyuu sangaan jabbii hindhaluu..."

Dargaaggoo Lataa Qana’ii hojii walaloo akkasii sagaleedhaan CDtti yoo dhiheessu kun kan jalqabaati. CDn 'Haqni dhara Hinqabu' jedhu kun hojii Lataa isa lammaffaa yoo ta'u hojiisaa kan jalqabaa kan ta'e kitaaba waloo 'Maal kolfa dhaloonni' jedhudha.


Hepatitis A

Hepatitis A

Hepatitis A (maqaan inni ittiin beekkamu infectious hepatitis) jedhama acute dhukkuba faalaa/infectious disease kan ltiruu/liver ka’uumsi isaa vayirasii hepatitis A (HAV). Baay’een isaa keessattuu dargaggoota irratti mallattoo dhukkuba xiqqoo mul’isa yookin mallattoo omatuu hin argisiisu. Yeroon wayita faallamaa fi mallattoon dhukkuba itti mul’atu gidduu jiru, torban lamaa anga torban ja’aa ta’a. Wayita mallattoon dhukkubsachuu mul’atu keessattuu dhuma torban saddeetii booda: nyaata jibbisiisu, ol-debisiisu, gadi-teessisu , gogaan keelloo ta’u/yellow skin, hoo’ina qaamaa, fi dhukkubbi garaatu irratti mul’ata. Namoonni dhibbantaa 10–15 ta’an jalqaba faallamanii kaasee torban ja’a booda mallattoo dhukkubbii argisiisu. tiruun tajaajilaan ala ta’un/Acute liver failure tarbee darbee kan mul’atu yoo ta’u kunis harka caaluu namoota dullooman irratti mul’ata.

Section::::Ka’uumsa.
Yeroo baay’ee kan tamsa’u bishaan yookin nyaata boobbaa dhukkuba kana qabuun faallame dhuguu fi nyaachudhaani. qurxummiin/ Shellfish yoo sirriitti bilchaachuu baate aga tokko dhukkuba kana dadabarsuu danda’a. Nama dhukkuba kanaan qabame waliin walitti dhiyenyaan jirachudhaanis namatti darbuu danda’a. Daa’imman faallaman mallattoo dhukkubbii yoo argisiisu baatan illee dhukkubichi isaan irraa namoota gara biraatti darbuu danda’a. Al tokko namni faallamee fayye sana booda umurii isaa guutuu deebi’ee hin qabamu. Sababa mallattoon dhukkubbi dhibeewwan gara biraatin wal fakkaataniif dhukkubicha addaan baasanii baruuf qorannoon dhiigaa barbaachisaadha. Dhukkubni hepatitis viruses gosoota adda addaa shan: A, B, C, D, and Etiin beekkama.

Section::::Ittisaa fi yaala.
Gosni hepatitis A vaccine ittisaaf mijataadha. Biyyoonnii tokko tokko daa’immanii fi iddoo sodaa guddaan jirutti warra ijoollumaatti hin talaalamin talaalchisu. Talaallin ummurii guutudhaaf ittisa. Tarkaanfiwwan ittisaa kuun harka dhiqachuu/hand washing fi nyaata sirriitti bilcheessudha. Yaalin addaa godhamu hin jiru,boqonnaa fudhachuu fi qoricha nausea yookin diarrhea fudhachuun akkuma barbaachisaa ta’etti ajajamuu fi danda’a. yeroo baay’ee faalamnii uummame guutumaa guututti dhukkuba tiruu itti fufiinsa qabuu malee ni fayya. Yaalii tiruu tajaajilaan ala t’ee ilaalchisee, wanti akkasii yoo muuddate tiruu bakka buusudhaan/liver transplantion dhaan yaallama.

Section::::Tamsa’ina.
Sadarkaa addunyaatti dhukkuba kanan walqabatee gara namoota miiliyooma 1.5 ta’antu dhukkubsata walumaa galatti namoota faallaman miiliyoona 10 ta’an keessaa. Dhukkubichi kutaa addunyaa qulqullina gadi aanaa qabanii fi bishaan qulqulluu ga’uumsaan hin argannetti bali’aan mul’ata. Biyyoota guddachaa jiran developing world keessatti daa’imman dhibbantaa 90 ta’an yeroo umuriin isaanii waggaa 10 waan faallamaniif yeroo guddatan dhukkubichaan hin qabaman. Biyyoota guddatan keessatti ijoollen yeroo daa’imummaa waan hin saaxilamnee fi talaallin yoo kennamuu baate bifa weerraraatin mul’ata. Bara 2010 keessa, dhukkubni “acute hepatitis A” namoota 102,000 ajeese. Guyyaan Hepatitis Addunyaa/World Hepatitis Day adoolessa 28 ubannoo waayee viral hepatitisuumudhaaf kabajama.


Dracunculiasis

Dracunculiasis

Dracunculiasis, akkasumas dhukkuba raammoo giinii jedhama (GWD), fallamamuu guinea wormtiin dhufa. Namoonnii dhukkuba kanaan kan faallaman yoo bishaan water fleas raammoo giiniitiin faallame dhuganii larvae. Jalqaba irratti mallattoon omaatuu hin mul’atu. Gara waggaa tokkoo booda, raammoo ishii dhaltuun gogaa itessuu waan jalqabduuf dhukkubsataan qaama isa ooqsisuu yookin gubuu jalqaba, yeroo baay’ee jilaa gadii. Itti aansudhaan raammoon torban muraasa keessatti qaama keessaa yaa’uu eegaltii. Wayita kanatti, deemuuf yookin hojjachuuf baay’ee rakkisa. Dhukkubichi yeroo baay’ee lubbuu dabarsuudhaan hin beekamu.
Lubbu qabeeyyii jiran keessaa ilma namaa qofa kan raammoo giinii tiin faallamuu danda’u. Raammoon giinii furdina milii meetira tokko anga lamaa fi dheerina milii meetira 60-100 qabdi (raammoon inni dhiiraa caalmatti gabaabadha). Qaama namaatin halatti hanqaaqun raammoo kanaa torban sadiif jiraachuu danda’a. Kana dura ilbiisota bishaan irraatin nyaatamu qabu. Hanqaaqun gara raammotti jijjiramuuf jedhu/laarvaan qaama ilbiisota bishaanii keessa ji’oota afuriif tora. Kanaaf dhukkubni kun otoon hin badin naannoo tokko turuuf waggaa waggaadhan nama qabuu qaba jechuudha. Qorannoon isaa yeroo baay’ee mallattoo fi dhukkubbii nama irratti mul’atu irratti hundaa’un kan geeggeeffamu ta’a.
Ittisuun durasanii sakatta’uudhaan yookin qorachuudhaan dhukkubsataan bishaan dhuguun akka hin madoofne ittisuudhaanii. Tarkaanfiwwan biraa: bishaan qulqulluu fayyadamuu yookin yoo bishaan qulqulluu hin taane dhinbiibanii fayyadamuu faa dabalata. Uccuu qulqullina qabuun dhinbiibu yeroo baa’ee ga’aadha. Bishaan dhugaatii faallame keemikaala temefos jedhamuunis hanqaaquu raammichaa irraa ni qulqulla’a. Qorichi yookin talaallin dhukkubicha ittisu hin jiru. Raammoo kana suuta suuta muka irratti maruudhan torban muraasa keessatti qaama namaa keessa baasuun ni danda’ama. Dhooqni madaa raammoo kanaan qaama namaarratti uumamu baakteeriyaadhan kulkuluu danda’a. Erga raammoon qaama keessaa ba’een booda dhukkubbiin ji’ootaaf itti fufuu danda’a.
Bara 2013 keessa dhukkubsattoota 148 tu gabaafame. Kun bara 1986 miiliyoona 3.5 turerraa kan gadi hir’ate tauu argisiisa. Tamsa’inni bara 1980 biyyoota 20 keessatti mul’achaa turerra amma gara biyyoota Afrikaa 4 gadii bu’eera. Biyyoonni dhukkubichi baay’ee itti mul’atu Afrikaa kibbaa/South Sudan. Dhukkuba kana dhabamsiisuf kan jalqabaa tatii jedhameetti eegama parasitic disease. Dhukkubni raammoo giinii yeroo duriirraa eegaleeti beekama. Baroota 1550 irraa eegalee yaalii fayyaa biyya Misiraa Ebers Papyrus, keessatti ni beekama  BC. Jechi/maqaan “dracunculiasis” jedhamu Latin "jaalala dragon xiqqoo” irraa moggaafame, maqaan raammoo giinii/"guinea worm" kan dhufe erga warrii Awuroopaa dhukkubicha biyya Guinea nannoo West Africa jaarraa 17ffaa keessa arganiin booda. Sanyiin raammoo biraa kan raammoo giinii waliin walfakkatu beeladoota biraa irratti dhukkuba uumanis ni jiru. Isaan kun mana irratti miidhaa hin geessisani. Dhukkubni kun dhukkuba dagatame neglected tropical disease Keessatti ramadama.


Hayilamaaram Gammadaa

Hayilamaaram Gammadaa

Hayilamaaram Gammadaa (1915 - 1970) qabsaawaa mirga Oromoo fi hoggantoota Waldaa Maccaa fi Tuulamaa keessaa isa tokko. Hayilamaariyaam reebichaa fi dararaa mootummaan Hayilasillaasee isarraan ga'erraan kan ka'e yaallamaa turee Adoolessa 1, 1970 lubbuunsaa dabarte.

Section::::Seenaa Duubaa.
Hayilamaaram Gammadaa kutaa bulchiinsa Shawaa Kaabaa, aanaa Jiddaa keessatti bara 1915 maatii qonnaan bulaarraa dhalate. Yeroo inni barnoota sadarkaa lammaffaa barachaa jiru Xaaliyaanin Itoophiyaa weerarte. Hayilamaaram Gammadaas Raas Abbabaa Aragaay (akaakayyuu Goobana Daaccii) jalatti galuun Xaaliyaanii lolaa ture. Boodarra Xaaliyaanotaan booji'amee Somaaliyaatti waggaa sadi'i hidhame. Erga Xaaliyaanin bara 1941 Itoophiyaadhaa baatee booda, Hayilamaaram biyyatti deebi'ee Ministeera Humna Namaa keessatti mindeeffamee Shawaa, Tigraayi, Harargee, Kafaa, Iluu Abbaa Boor, Arsii fi Sidaamoo keessatti hojjachaa ture. Kutaalee Oromiyaa hedduu keessa socho'uun odeeffannoo seenaa Oromoo, aadaa, duudhaa fi dhaabbilee siyaasaa guuraa ture. Carraa hojiisaa kanaanis Haayilamariyam bakka hedduu waan deemeef, waa’ee Oromoo fi kutaalee Oromiyaa akkasumas, mala bulchiinsa jallaa ummata Oromoorratti mootummaa yeroo sana tureen fe’amee jiruu fi walumaa galatti waa’ee Impaayera Itoophiyaa kana hubannaa gaarii argachuu danda’ee ture.

Bulchiinsa loogii sanyii, dhiittaa mirga dhala namaa Oromoon lafa itti dhalatee keessatti irratti geggeeffamuu fi akka sabaatti tuffatamuu fi maqaa hinmalleefiin waamamuunsaa Haayilamaariyam kutaalee Oromiyaa adda addaa keessatti argaa ture sun boqonnaa dhorkate; hojiisaa qalbiin itti fufee hojjachuu hindandeenye. Rakkoo sana keessaa Oromoo kan baasuu danda’u Oromoo malee qaamni biraa jiraachuu akka hindandeenye hubate. Kaanfis ofirraa jalqabuun akka barbaachisu murteessuun hojii mootummaa yeroo dheeraaf hojjachaa ture gad lakkisuun dhuunfaan hojii abukattummaa seeraa hojjachuu jalqabe. Hojiinsaa kunis barnootaan kan deeggarame akka ta'uuf, guyyaa hojjachaa galgala ammo barnoota seeraa Yuunivarsiitii Finfinneetti barachuu jalqabe. Barnootasaa kanas xummuree Diploomaan erga eebbifameen booda, jiruu fi jireenyasaa hafe Oromoo salphina isa mudate keessaa baasuuf ga'eesaa ba’uuf of qopheessuu jalqabe.

Hojiin seeraa inni dhuunfaan hojjatu kunis Oromoota kutaalee Oromiyaa adda addaarraa dhufan wajjin kan wal isa barsiise yoo ta’u, namoota qunnamuu hundaa irraa waan inni dhaga’u haqa barbadaaf dhaaddachaa fuula duratti dhihaatanii haqa osoo qabanii sanyiin looginsa ta’u yeroo hubachaa deemu, jibbiinsi sirna sanaaf qabu jabaachaa hawwii inni qabsoof qabu ol ka’aa deeme. Akeeka isaa fiixaan baasuufis umanni Oromoo bifa kamiinuu of ijaaruu fi ijaarsa sanaan tokkummaan qabsoo gochuu akka qabu waan itti amaneef, hayyama mootichi Hayilasillaasee uummanni of ijaaruu danda’a jedhee baasetti dhimma bu’aan namoota yaada akka isaanii qaban waliin ta’uun bu’ureffamni Waldaa Maccaafi Tuulamaa mirkana akka ta’u taasise.

Hayilamaaram nama dubbisuu jaalatu, waan haaraa baruuf nama fedhii qabu fi nama sammuu qara qabu ture; kunis seenaa Oromoo hedduu akka beeku isa godhe. Hayilamaaram seenaa fi aadaa Oromoorratti beekumsa olaanaa qaba ture.

Section::::Waldaa Maccaa fi Tuulamaa Keessatti.
Hayilamaaram Gammadaa namoota Waldaa Maccaa fi Tuulamaa hundeessan keessaa tokko yoo ta'u barreessaa waldichaa ta'ee hojjachaa ture. Hayilamaaram hogganaa koree seeran ittiin-bulmaata waldichaa baasu ture. Maqaa waldichaallee kan baase isuma yoo ta'u asxaa dhaabichas akka odaa ta'u kan yaada dhiyeesse isa ture.

Sochii Hayilamaarama Maccaa fi Tuulama keessatti godhu, sirna fiwudaalaa Hayilasillaassee baayyee sodaachise. Akkasuma ta’ee garuu, mootichi Hayilamaaram irratti balaa qaqaabsiisuu odoo hintaane ofitti butuun dhimma itti ba’uuf saganteffate. Haala kanaanis hojii mootummaatti deebi’ee mindaa fi itti gaafatamuummaa guddaa akka qabaatuuf yaadun xalayaan ajajani. Hojii isaa kennames itti gaafatama abbaa seeraa fi qeeyee mootummaaf ammoo gorsituu seeraa ta’ee akka dalaguuf ture.

Muudamni kun maalif akka ta’e Haayilamaaramiif battalumatti galeefi. Yeroo gabaabaaf erga hojjateen booda fedha isaan hojicha gad lakkisee ba’uun yeroosaa guutummatti ijaarsa Waldaa Maccaafi Tuulamaa irratti dabarsuu jalqabe. Hojiisaa gadi lakkisee yeroo muraasa booda hidhattoota mootummaatin qabamee mana hidhaatti darbatame. Qabeenya isaas maqaa idaa baankii jedhuun horii hintaanetti gurguruun mormitoonnisaa akka qircatan taasisanii. Akka kanatti maatii fi qee'eesaa dirree gubbaatti rakkinaaf saaxilan. Mana hidhaa sana keessattis dararama qaamaafi qalbiin irra ga’aa tureen erga dadhabeen booda manatti galee haa du’u jechuun yeroo lubbuun isaa ba’u geessu manatti galchan.

Waldaan Maccaa fi Tuulamaa erga dhorkamee booda sababa hirmaannaa waldicha keessatti qabuun reebichaa fi dararaa guddaa mootummaan fiwudaalaa irraan geessise. Hayilamaariyaam Gammadaa reebichaa fi dararaa isarra ga'erraan kan ka'e mana murtii dhufuu kan hindandeenye ta'ullee sireedhan baattame akka dhufu ajajame. Gara boodaa garuu gara mana yaalaa akka deemu eeyyamameef. Mana yaalaa deemee yaallamaa odoo jiruu baayyee waan miidhameef torban tokko booda Adoolessa 1, 1970 lubbuunsaa dabarte. Gara mana yaalaa deemuf yeroo ka'u, Hayilamaaram jaallewwansaatin akkas jedhe:

"Kana booda waan wal arginu natti hinfakkaanne. Nuti duunus du'uu baannus, kaayyon keenya kan Oromoo bilisoomsuu ijoollee fi ijoollee ijoollee keenyatiin galma niga'a"

Waa'ee Maccaa fi Tuulamni akka hinsochoone dhorkamuu fi miseensoni waldichaa hidhamuu ilaalchisee akkas jedhee dubbate:

"Hoggantootaa Maccaa fi Tuulamaa hidhuu fi ajjeesun, waldaan kun akka hinsochoone dhorkuun qabsoo mirgaa ummani Oromoo godhu hinukkamsu. Wanti nuti hojjanne akka bofa hudduu lixeeti, yoo harkifamee ba'es yoo achi keessatti dhiifames tokkuma. Summiisaa qaata facaaseera waan ta'eef"

Hayilamaaram, qabsoo Oromoo keessatti, gumaacha godheen yoomiyyuu ni yaaddatama.


Gudar (magaalaa)

Gudar (magaalaa)

Gudar magaalaa Shawaa Dhihaa keessatti argamu yoo ta'u magaalaa guddoo aanaa Tokkee Kuttaayeeti.


Echinococcosis

Echinococcosis

Echinococcosis, akkasumas hydatid disease, hydatidosis, YKN echinococcal disease, jedhamee kan beekkamu parasitic disease sababa tapeworm gosa "Echinococcus" kan dhufuudha. Namoonnis gosa dhukkubba kanaa lamaan qabamu, “cystic echinococcosis” fi alveolar echinococcosis. Gosoonni lama immoo kan baay’ee hin beekamnes “polycystic echinococcosis” fi “unicystic echinococcosis” ni jiru. Dhukkubichi jalqaba irratti mallattoo tokko male kan nama qabu si’a ta’u bifuma kanaan waggaa tokko turuu mala. Mallattoo fi dhukkubbiin mul’atu iddo itti dhiiton/iitoon uummamee fi ammanttaa isaa irratti hundaa’a. Dhukkubni “Alveolar” yeroo baay’ee tiruu irraa yaa jalqabu malee gara qaama biraa kan akka sonbaa fi sammuu itti faca’a. Yeroo tiruun miidhamu dhukkubsataan dhukkubsachuu qama garaa abdominal pain, ulfni isaa hir’achuu, fi biftii jijjiirramu yellow tu irratti mul’ata. Dhukkubni sonbaa tarii dhukkubsachuu laphee fiduu, shortness of breath fi qofaasisuu fiduu danda’a.

Section::::Cause.
Dhukkubichi kan faca’u soorataa fi bishaan hanqaaquu raammoo dhukkubicha fiduun faallame fayyadamanii fi beeylada dhukkubsateen yoo wal tutuqqiin jiraatedha. Hanqaqun bobbaa /gadi teessuma/ beeylada foon nyaatan kan dhukkubichaan qabamanii keessatti argama. Beeyladoonni dhukkubichaan qabamuun beekkaman: saroota, sardiidotaa fi yayii faa dabalatu. eeyladoonni kun dhukkubichaan qabamuuf qaama organsjechuun foon kan akka hoolaa fi illeentti dursanii dhukkubsatanii nyaachuu qabu. Gostii dhukkuba nama qabuu garuu gosa raammmmoo "Echinococcus" faallama fiduu irratti hundaa’a. Qorannaan yaalii yeroo baay’ee ultrasound karaa computer tomography (CT) YKN magnetic resonance imaging (MRI)tiin fayyadamuun geggeeffama. Qorannoon dhiigaa antibodies qaamni ammam akka dhukkubicha ofirraa ittisuuf yaalii gochaa jiruu ilaalunis biopsy tarii fayyaduu danda’a.

Section::::Ittisaa fi yaalii.
Dhukkuba kanaa beeyladooda dadabarsuu danda’anii kan akka sarootaa yaalu fi hoolota talaalchisuun too’achuun ni danda’ama. Treatment is often difficult. Dhukkubni kun yeroo qoricha fudhatan qaama gogaa jalatti bishaan godhachuu YKN dhiita’uu danda’a. Yeroo tokko tokko dhukkubni akkasii mul’achuu /argamuu/ danda’a. Gosti dhukkubichaa kan “alveolar” qoricha fudhatametti aansudhaan baqaqsanii baasuu barbaachisa. Qorichii fudhatamu albendazole waggaadhaaf fudhatamuu barbaachisuu mala. Dhukkubni gosa “alveolar” kun du’aatii geessisuu ni danda’a.

Section::::Faca’iinsa isaa.
Dhukkubichii kutaa biyyoota addunyaa baay’etti kan mul’atu si’a ta’u yeroo ammaa kana namoota miiliyoona tokko ta’an miidhaa jira. <! -- --> Naannowwan kibba Ameerikaa, Afriikaa fi Asiyaa keessatti uummanni dhibbantaa 10 ta’utu miidhamaa jira jedhameet tilmaamama. Bara 2010 keessa dhukkuba kanaan namoonni 1200 kan du’an si’a ta’u kunisa bara 1990 keessa du’aatii sababa dhukkuba kanatiin uummamee ture 2000n yoo wal bira qabamee ilaallmu gadii bu’uu argisiisa. Ubaatiin dhukkubichi diinagdee irratti geessisu waggaatti gara doolaara Ameerikaa biiliyoona 3 itti tilmaamama. <! -- --> Dhukkubni kun beeyladoota kan akka booyyee, saawwanii fi fardeenis ni miidha.


Qurcii

Qurcii

Qurcii, akkasumasdhukkuba “Hansen” (HD)jedhamuun kan beekamu, kun chronic dhukkuba karaa baakteeriyaa nama qabuudha "Mycobacterium leprae" fi "Mycobacterium lepromatosis". Jalqaba irratti, dhukkubichi mallattoo dhukkubbii tokko malee waggoota 5 anga 20 itti akkanumatti tura.  Mallattoowwan uumaman granulomas kan narvoota, qaama afuura baafannaa, gogaa, fi ija irratti argamani.  kunis sababa qaamni adoodu fi dhukkubbiin hin dhaga’amneef jecha madaa walitti aansee uummamuun ciccituun qubeenii, funyaan fi qaamoole gara biraa irratti uummama.  Dadhabbii fi sirriitti arguu dhabuunis ni uummama.
Gosawwan dhukkuboota bifa lamaa baay’ina baakteeriyaa argamee irratti hundaa’a: “paucibacillary” fi “multibacillary”.  Gosawwan lamaan kun kan addaan ba’an baay’ina xiqoo kan faca’e, gogaan bifa adda ta’ef adoode argamu, “paucibacillary” shan ykn sanaa gadii fi “multibacillary” shan caalu waliin argama.  Qorannaan isaa kan mirkanaa’u acid-fast bacilli gogaa bakka dhukkubsate keessaa ykn kara “DNA” argachuudhaan polymerase chain reaction isaa ilaludhaan ta’a.  Dhukkubni kun baay’inaan kan beekkamu warra hiyyummaa keessa jiraatan biratti si’a ta’u kan tamsa’us karaa dhangala’aa qaama afuura baafannaa keessaa ba’uun akka ta’e amanama.  Garuu waan baay’ee wal tutuquudhaan darbu miti.
Quriin dhukkuba yaalidhaan fayyuudha.  Yaaliin dhukkuba gosa qurcii “paucibacillary” tiif qorichawwan dapsone fi rifampicin ji’oota ja’aaf fudhachuudha.  Yaaliin gosa qurcii “multibacillary” tiif rifampicin, dapsone, fi clofazimine walitti ji’oota 12 fudhachuudha.  Yaliiwwan kun karaa Dhaabbata fayyaa addunyaa tola/bilisa kennamu.  Qorichoonni baakteeriyaaf kennaman kan biroo baay’eenis fayyadamu malu.  Sadarkaa addunyaatti bara 2012, namoonnii dhukkubichaan qabamanii turan 189,000 si’a ta’an haaraa kan qabaman immoo 230,000 turan.  Baay’inni namoota qabamanii dhukkubicha waliin jiraachaa turanii bara 1980 miiliyoon 5.2 kan turerraa gadii hir’achaa dhufeera.  Dhukkubichaan haaraa qabamaa kan jiran biyyota 16 keessatti si’a ta’u kana keessaa Indiyaa keessatti kan qabaman harka wadhakkaa ol ta’u.  Waggoottan 20 darbanitti namoonni miiliyoona 16 sadarkaa addunyaatti qurciirraa fayyaniiru.
Qurciin waggoottan kumaatamaaf nama miidhaa ture.  Dhukkubichii maqaa kana kan argate jecha Latin "lepra", jechuun waan jabaataa "scaly", si’a ta’u jechi "Dhukkuba Hansen" ogeessa fayyaa Gerhard Armauer Hansenirraa moggaafame. Namoota qooduun/ofirraa fageessun leper colonies ammallee biyya akka Indiyaa keessatti, kan kumaatama caalan irratti;  Chayina keessatti, namoota dhibbatamaan lakkaawwaman irratti;  fi Afrikaa keessatti.  Ta’us, qoodinis bakka baay’etti dhaabbateera.  Qurciin Qoodinsa hawaasummaa waliin seenaa duubaa dhufeen wal qabata,  kunis dhukkubsattoonni dursanii akka hin bakkesifannee fi dafanii yaalii hin arganne godhaa jira. Guyyaan qurcii addunyaa warra qurciidhan miidhaman biratti ubannoo uumuuf bara 1954 irraa eegale.


Leishmaniasis

Leishmaniasis

Leishmaniasis YKN leishmaniosis jechuun dhukkuba sababa prootozo’a paarasayitii sanyii "Leishmania" tiin dhufuu fi karaa hiddaa/ciniinnaa tisiisa ashawaa/sandflies daddarbuudha. Dhukkubichii karaa sadiin jechuu: “cutaneous”, “mucocutaneous”, gosa “leishmaniasis” qaama keessaatin mul’ata YKN uummama. Gosti inni “cutaneous” gogaa si’a orbobbeessu, gosti isa “mucocutaneous” gogaa dabalatee afani fi funyaan mammadeessa. Gosti inni qaama keessatti uummamuu immoo dura gogaa irraa eegalee booda hoo’ina qaamaa fida, seelii dhiiga diima gadii xiqqeessa, akkasumas rajiijji fi tiruun akka guddatu taasisa.

Section::::ka’uumsa isaa fi qorannoo isaa.
Dhukkubni kunkan namatti dhufu karaa "Leishmania" gosa 20 ol ta’aninii. wantoonni balaa kana ammeessan: hiyyummaa, hanqina nyaataa, manca’iinsa bosonaa, fi babal’achuu magaalatii. Dhukkubni gosa sadaniyyuu paarasayitii maaykiroskooppi dhaan ilaaludhan baramu/addaan ba’u. Dabalataan, dukkuba isa qaama keessatti uumamu dhiiga qorachuudhaan bira qaqqabuun ni danda’ama.

Section::::Ittisaa fi yalii.
Dhukkubni “Leishmaniasis” amma tokko saaphana keemikaala farra bookee cuuphame jala rafuudhaan ittifamuu ni danda’a. Tarkaanfiwwan ittisaa kaawwan keemikaala farr bookee biifu fi namoota dhukkubsatan dursanii yaaludhaan akka hin tamsaane ittisuudha. Yaalin barbaaddamu dhukkubichii eessaa akka nama qabe, sanyii/gosa "Leishmania", fi gosa dhukkubichaa irratti hundaa’a. Qorichoonni dhukkuba isa qaama keessatiif oolan: liposomal amphotericin B, walitti makaa pentavalentantimonials fi paromomycin, fi miltefosine faa dabalata. Dhukkuba gosa “cutaneous” tiif, paromomycin, fluconazole, yookin pentamidine fayyisuu danda’u.

Section::::Tamsa’ina/facaatii Epidemiology.
Namoonni gara miiliyoona 12 ta’an yeroo ammaa biyyoota 98 keessatti miidhamanii argamu. gara miiliyoona 2 kna ta’an haraa wayita ta’an waggaa waggaatti kuma 20 anga kuma 50 kan ta’an immoo lubbuu isaanii dhabu. Namoonnii miiliyoon 200  ta’an Asiya, Afrikaa, kibbaa fi wadhakkeessa Ameerikaa, fi kibba Awurooppaa keessaiitti iddoo dhukkuba kanaaf saaxilame jiraatu. WorldDhaabbanni Fayyaa Addunyaa yaalii dhukkuba kanaatif jecha qorichoonni tokko tokko gatiin isaanii akka gadii bu’u tasiiseera. Dhukkubni kun beeyledoota edduu kan akka saroota fi sanyiiwwan hantuuta faa qabuu danda’a.


Jajjuu (aanaa)

Jajjuu (aanaa)

== Aanaan Jajuu Aanaalee Godina Arsii keessatti Argaman 25 keessaa takka yoo taatu magaalaa guddittii biyattii Finfinnee irraa gara kibbaaatti 182km , Magaalaa Godina Arisii Asallaa irraa immoo gara bahaatti 125km fagaattee argamti. Magaalaa Gudditti Godina Sh/ bahaa Adaamaa irraa gara bahaatti 87km fagaattee argamti.
Daanggeeffamaa fi argamni Aanaa Jajuu
 Kaabaan ___ Aanaa Boosat
 Kibbaan __Aanaa Sudee
 Bahaan _Aanaa Martii
 Lixaan _Aanaa sireetiin Daanggeeffamati.
Bal’inni Lafa Aanichaa : Heektaara 75,200 yoo ta’u kana keessaa
 Qonnaaf kan Oolu hek 29017
 Bosonaan kan qabame hek 10998 yoo ta’u
 Dheeedinsaaf hek 10925
 Lafti Bishaanii hek 671
Haalli Qilleensa Aanichaa (Agro- Ecologiin isaa
 Baddaan __________ (33%)
 Badda Dareen ________ (47%)
 Gammoojjiin ________ (20%)yoo ta’u,Baay’ina Ummata Aanichaa 141,252
 invastaroonni qonna kuduraa fi muduraa irratti bobba’an fi oomisha habaaboo irratti hirmaatan 19. Hojii dhabeeyyiii 1,220f dhaabbiidhaan hojii kan uumaniif yoo ta’u, namoota 5,000 oliif immoo yeroof carraa hojii uumaniifii jiru.
 Jallisiin Tibilaa kan Heektaara 5000 ol misoomsaa jiru anaa kana keessatti argama. jallisiin aadaa, paampii fi jallisiin hammayyas nijira.
 Daandiin Arbooyyee Adaamaa fii Daandii Gandootaa fi gandoota walqunnamsiisu Daandii cirrachaa km 108 ta’u diriiree jira.
 Manneen Barnootaa sadarkaa 1ffaa irraa kaasee hanga mana brnootaa sadarkaa 2ffaa Dhaabbata leenjii teeknikaa fi ogummaa 1 qabdi
 Buufata Fayyaa 4 fii keellaa fayyaa 26 kilinika dhuunfaa 5 fi Ogeeyyii fayyaa hedddun kan fayyaa jiraattota ishee too’attuudhaGama Imxtiin baadiyyaa magaalattis Hoji Dhabeeyyiif carraan hojii uumameera
 waliin gahiinsi bishaan dhugaatii Aanichaa % 62 irra gahee jira.
 Gama ibsaatiin magaallonni Aanichaa Arbooyyee , Boolloo fi Magaalaan Alaagaa dureettii Ibsaa kan argatan yoota’u Magaalonni xixiqqoon daandii gubbaajiran hunduu ibsaa argataniiru.
 Gama teeleetiin Gandoota magaalaaf baadiyyaa Aanichaa hunda irrattuu tajaajilli bilbilaa nijira.
Gama Barnootatiin
Baay’inna Manneen Barnootaa 1984 2007
M/B 1-4 3 14
M/B 5-8 18 29
M/B 9-10 1 2
M/B 11-12 0 1
Barsiisota 1984 2007
Digrii 14 99
Dippiloomaa 10 424
TTI 186 64
Baay’innaa barattootaa 1986 2007
Olmaa daa’immanii 0 217
Zeeroo claasii 0 2,300
Barattoota 1-4 - 20,753
Barattoota 5-8 - 1,724
Barattoota 9-10 - 6632
Barattoota 11-12 - 268
Barattoota fedhii addaa 0 16
Gamaa Bishaan Dhugaatiitiin
Hojiwaan Bishaanii dhugaatii bara 1984 hanga 2007 hojjatamaan fi Bu’aawwan akka Aanaa keenyaatti argaman
• Bara 1984 Uwwisni Bishaan dhugaattii %3 irraa turree hanga bara 1997 tti uwwisni bishaan dhugaatii Aanaa % 10.28 akka ol guddatu godhuun danda’ameera.
• Bara 1997 Uwwisni bishaan dhugaatii Aanaa 10.28 % irraa turee hanga bara 2002 tti %32.4 guddateeraa.
• Bara 2002 Uwwisni bishanii %32.4 irra turee bara 2007 tti %62.6 irra ga’uun danda’ameera kunis kan agarsiisu Uwwisni bishaan dhugaati yeroo gara yerootti dabalaa dhufuu isaakan agarsiisu.
• Bolla Harkaa gabaabaa pampii waliin bara 1984 dura 0 irra turee hanga bara 2007 tti gara 63 tti ol guddisuun danda’ameera.
• Bolla gadi fagooTamsasaa waliin bara 1984 dura 1 kan turee bara 2007 lakkofsan 13 tti guddatee jira.
• Burqaa Tamsaasaa Waliin 1 irraa gara 3tti Madda gabbisuun 0 irraa gara 14 tti gudatee jira
Daandii Ilaalchisee
1.Dandii Arbooyyee – Koshiim dheerina km 12.5
2. Dandii Koshiim – Taree Amiinyaa dheerina km 5.5
4. dandii Habulee – Alagaa dheerina km 13
5. Dandii Arbbooyyee – Iguu dheerina km 5.1
6. Dandii Arbooyyee – faraqasa dheerina km 9.6 Ida’amaa dheerina km 58.2 kan ta’u hojii ciruu fi haxxahuu, hojii cirachaa uwwisuu fi hojii istrakchaarii adda addaa hojjatama kan jiruu fi hojjatamee tajajiila keenuu kan jalqabee ta’uu isaatti.
Akkasumaas hojiin misooma dandii bara 2007 saganta waliin gahinsa dandii badiyyatiin hojjiin ciruu fi haxa’uu, hojii lafa (earth work) hojjatamaa jiru
.Dandii Danaab guddoo - D/Kombolchaa dheerina km 6
• Dandii Danab – guddoo --- Qarsaa dheerina km 5.1
• Dandii Bolloo – Utamoo –dojje dheerina km 9. Ida’ama dheerinaa km 20.1 hojiin jalqabameera. Akkuma waliigalatitti sagantaan waliin gahinsaa daandii baadiyaa (SWGDB) tiin akka Aanaa keenyaatti sarara dandii jaha (6) km 58.2 kaan hojjatamee fi sararii dandii sadi (3) km 20.1 jalqabiirra kan jiruu ta’u isatti.
Sagantaan waliin gahinsaa daandii baadiyaa (SWGDB) bay’inaa gandoota 15 ta’aniifi bay’inaa ummata dhira 26,910 dubara 19,367 w/qaba 46,277 tajjajila kan keena jiruu ta’u isaatti.
Walumagalattii akka Aanaa jajuutii sirnaa Dh.D.U.O. (ADWUI) dandiin cirachaa k.m 108.6 ta’uu hojjatameera.
Bay’iina ummata Aanaa kenyaa dhiira 47,635 dubara 35,043 w/qaba 82,678 tajjajilaa omishaa oomishtumma gabaya geeachuu fi dubartootni ulfa tajjajilaa Ambulansii argataniruu.

Oduu
Jiraattonni Godina Arsii Aanaa Jajuu Filannoo Biyyoolessaa Marsaa 5ffaan Bakka Bu’aa Keenya Nagaan Filanne Jedhan.
Akeekni dagaagina dimookiraasii biyya tokkoo filannoo ummataa ummataan gaggeeffameedha.
Kana kan dhugoomsu ammoo filannoon paartilee siyaasaa hirmaachise karaa iftoominaa fi bilisa ta’een nu hirmaachiseedha jedhan jiraattonni Aanaa jajuu buufataalee filannoo garagaraa irratti yaada kennaan tokko tokko .
Gandoota Aanichaa 29 keessa buufataalee 66 tti filannoon kan gaggeeffame yoo ta’u iddoolee filannoo hundattuu filannoon karaa nagaatiin gaggeeffamuun isaa dimokiraasii biyyattiin gaggeessaa jirtu hawaasni keenya ofitti fudhachuu isaa agarsiisa jedheera bulchaan bulchiinsa Aanaa Jajuu obbo Jeylaan Abdullee.
Itti gaafatamaan boordii filannoo aanichaa Obbo Alamaayyoo Wadaajoo hawaasni aanichaa akkuma sirna dimookiraasii dhugoomsuuf karaa nagaatiin filannoo gaggeessen karoora guddinaa biyyattiin qabattee itti deemaa jirtu cinaa dhaabbachuu qaba jedhanii jiru.
Oduu qindaa’eef :- Waajjira DhKMA/Jajuu

Godina arsii aanaa Asakootti filannoon marsaa 5ffaan haala si’oominaa fi milkaa’ina qabuun gaggeeffamaa jiraachuun himame.yeroo ammaa kana biyya keenyatti aangoo mootummaatiinfilannoo ummataa malee meeshaalee waraanaa qabatanii socho’uun hafuu isaa mirkanaa’eera.
Yeroon kunis ummanni abbaa aangoo kana itti ta’ee fi bu’uura heeraa kan qabu sirni dimookiraasii yeroo itti dagaageedha.kanaanis waggoottan 25’n darban keessattisaboonni sablammoonni fi ummanni biyyattii filannoowwan haqa qabeessa ta’an marsaa 4’f gaggeessanii turan.
Haaluma kanaa jiraattonni godina Arsii aanaa Asakoo filannoo biyaalessa marsaa 5ffaa caamsaa 16 gaggeeffamaa jiru irratti hirmaachuun karaa milkaa’ina qabuun filachaa jiraachuun dhaga’amee jira.
Namoonni buufataalee filannootti argamuun yaada kennan tokko tokko nuti abbaa aangoo kan taane ummanni guyyaa seena qabeessa kanarratti argamnee paartii siyaasaa ,nageenya,misooma fi ijaarsa sirna dimookiraasii amma eegame kana itti fufsiisuuf ganamaan kaanee filachaa jirra jedhan.
Iddoolee filannoo 46 irratti namoonni kuma 38 ol kan galmaayan yoo ta’u,hanga amma oduun kun qindaayutti namoonni kuma 35940 sagalee kennuudhaan dhibbeentaa 92 irra gaheera. Kan gabaase r/w/dh/k/m/aanaa asakoo maammad-jamaal arrooleeti

Italic text'
Bold text