Paartileen Tigraay maaliif mootummaa ce'umsaafi marii keessatti hirmaachuuf gaafatan?

Paartiileen mormituu Tigraay keessa socha’an sadii dhiheenya kana waa’ee waraana naannichatti gaggeeffameefi dhimma bulchiinsa naannichaa irratti mari’achuun ibsa kan baasan yoo ta’u, bulchiinsi ce’umsaa hunda hammatu naannichatti akka hundaa’uuf gaafataniiru. Naannicha bulchaa kan jiru TPLF yeroo hunda olaantummaa qabachuun turuu kan morman paartileen mormituu sadanis, Saalsaayi Wayyaanee Tigraay, Paartii Bilisummaa Tigraay, fi Baayitoonaa Abbaayii Tigraay fa’idha. Paartiileen kunneen waraana wagga lama guutuuf jiru akka dhuma godhatuuf marii motummaa federaalaa waliin ni gaggeeffama jedhamee eegamu irratti TPLF Tigraayiin bakka bu’uun mari’achuus ta’e qofaasaa bulchuuf mirga seeraa hin qabu jedhu. Ministirri Mummee Abiy Ahimad gara aangootti dhufusaa hordofee, siyaasa motummaa jidduugalaa keessaa kan alatti dhiibame TPLF, filannoo naannoo motummaa federaalaatiin fudhatama hin argannee gaggeessuun, ‘fudhatama ummataa’ argadheera jechuun haala aangoosaa cimsu danda’u uumee ture. Haata’u malee waraana Sadaasa 4, 2020 keessa eegalameen wal qabatee TPLF aangoo naannichaa irraa buufamuun, bulchiinsa yeroo kan ummata naannichaa biratti fudhatama baayyee hin argatiin paartii Badhaadhiinaa kan TIgraay bulchuun yeroo gabaabaaf hundeeffamee ture. Waraanicha hordofuunis namoota nagaa irratti ajjeechaan jumlaa, saamichi, miidhaan saalaa fi badiiwwan bu’uuraalee misoomaa naannichatti raawwatamera. Dhaabbanni Motummoota Gamtomaniifi dhaabbiileen mirga namoomaaf falman kan biraas badiiwwan qaqabaniif TPLF dabalatee humnootii waraanicha keessatti hirmaatan hunda itti gaafatamo taasisan. Dubbii Himaan Paartii Saalsaay Wayyaana, Obbo Haayilu Kabbadaa, ‘‘Ummanni Tigraay kan ijoolleesaafi haadha warraasaanii, Haadhaa fi obboolaa isaaniirratti dararamni raawwatame, kan qabsaa’e walabummaa fi nageenyaaf malee TPLF’f hin turre,’’ jedhan. ‘‘TPLF seeraanis ta’e haamleedhaan aangorraa humnaan buufameera. Kana jidduutti bulchiinsi biraa hundeeffameera. Qabsoon keenya motummaa Tigraay deebiisu ture,’’ jechuun hima. Ittigaafatamaan Dhimma Alaa Paartii Baayitoonaa, Obbo Kibroom Baraha osoo hin hidhamiin guyyootaan dura BBCtti akka dubbataniitti, ‘‘TPLF holoolaan alatti qophii loltummaa gaarii waan hin taasifneef ummanni Tigraay balaaf akka saaxilamu waan taasiseef waliigalteen ummata waliin ture diigameera,’’ jedhe. Paartiileen siyaasaa naannoo Tigraay keessa socha’an, qaawa naannicha keessatti umameef itti gaafatamaa kan taasisan TPLF dha. Humnootiin Tigraay akka haaraatti ijaaraman erga Waxabajjii ALI 21, 2013 irratti Maqalee to’atanii booda, dura taa’aan TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa’eel (Dr), bulchiinsi naannichaa duraanii bakkatti deebii’u beeksiise. Haata’u Tigraayiitti bulchiinsa hunda hammataa hundeessuu ilaalchise gaaffii kaasaa kan turan, paartiiwwan mormituu Tigraay, motummaa haaraa keessatti eddoofi beekamtii omtu hin kennamneef. Obbo Hayiluudhaf mootummaa hunda hirmaachise Tigraay keessatti hundeessuu jechuun karaa dhaabbilee uummataatin mootummaa hirmaachisaa fi uummata giddu galeessa godhate tolchuu jechuudha. “Falmii uummataa gaggeessine waan ta’eef mootummaa uummataatu hundaa’uu qaba yaada jedhu qabna,” jedhu.  Itti dabaluunis, “Nuti kan falmaa jirru mootummaan Tigraay akka iddootti deebi’u malee TPLF dhufee akkuma kana duraa waggaa 30 kan biraa akka bulchu miti” jedhu. Tigraay biyya walabaa ta’uu qabdi jedhee kan falmu Paartii Walabummaa Tigraay tti gaggeessaa olaanaa kan ta’an Dr. Dajan Mazgabaa dhiyeenya ibsa kennaniin “mootummaa waloo ijaarun waliin hojjachuuf abdii horannee turre” jedhu. Paartileen Tigraay, TPLF dabalatee naannicha keessatti mootummaan waloo akka dhaabatu gaafataa jiru. Ameerikaatti bakka bu’aa TPLF kan ta’an Yohaannis Abrahaa gama isaanitiin “kanaan dura mootummaan naannichaa seera qabeessi iddootti akka deebi’u gaafataa turanii har’a mmoo mootummaan cehuumsaa haa hundaa’u jechuun isaanii sirrii miti” jedhu. Itti dabaluunis, “Mootummaan Tigraay seera qabeessa miti jedhanii hadhessuun, humnoota diinaa irraa adaa baasee ilaalun na rakkisa” jedhu. \nOduu himaa TPLF kan ta’an Getaachoo Raddaa paartilee mormituu yaada kana dhiyeessan “quufoodha” jechuun miidiyaa hawaasaa irratti barreessuu hordofee mormiin heddu isaan mudateera. Deeggartoonni TPLF biyya alaa jiraatan ammoo jarri kun “ergamtoota Abiy” fi “dheebuu aangoo warra qaban” jechuun morman. “Warra dheebuu aangoo qaban nuun jedhu. Yoo aangoo barbaanne cubbuu miti. Nuti siyaasa gaggeessina waan ta’eef waanta nama qaaneffachiisu hin qabu. Qaana’uu kan qaban warra wal fayyaduudhan aangoo dhuunfataniidha,” jedha Kibroom Barihee.  Waraanichi karaa nagaan akka goolabamuuf US, Keeniyaa fi Gamtaan Afrikaa yaalii gaggeessaa jiru. Mootummaan garee TPLF wajjin mariyatu hundeessun mariif qophii ta’uu isaa beeksisee jira. Gareen TPLF ammoo marii mootummaa Keeniyaatin gaggeeffamu akka fudhatu akka fudhatu himus namoota maricha irratti hirmaatan garuu hin beeksifne. Waraanni lubbuu namaa fi qabeenya irra balaa guddaa geessise karaa nagaatin xumuramuufi yaanni jedhu namoota heddutti abdii horus, kaan ammoo “yeroo ittiin bitachuuf” malee hin dhugoomu jedhu. Ameeriikaa Kaabaatti bakka bu’aan  TPLF Obbo Yohaannis Abirhaa, ‘‘Gama keenyaan mariidhaan furmaanni ni dhufa jennee amanna,’’ jechuudhaan, gama qama biraatiin garuu shakkiin akka jiru BBCtti himan. Obbo Haayiluu Kabbadaa garuu, ‘‘Heerri motummaa tokkicha diigameera. Kallattii ittaanuuf ka’umsa ta’u hin danda’u. Faayiidaa ummata Tigraay kabachiisuu hin danda’u, Isaan marii’annee faayidaan fiixaan baafnu hin jiruu,’’ jedhu. Paartiiwwan motmituu kanarraa ka’uniidha TPLF mari’achuu bakka bu’iinsa hin qabu jechuun, ‘‘Ummata Tigraayiin salphina kanaaf saaxilee xiqqooma illeen qaanneeffachu qaba ture. Isaan garuu ija jabinaan numatu waan hunda raawwata jechaa jiru,’’ jedhan Obbo Haayiluun. Yeroo sanaa eegalee kaan isaanii mootummaan cehuumsaa akka hundaa’u yoo gaafatan, kaan ammoo mootummaan waloo naannichatti akka hundaa’u gaafatu. Haa ta’u malee, TPLF irraa deebii gaarii hin arganne. Dr Dajan gamasaaniin, ‘’TPLF kophaasaa marii irratti hirmaachuus ta’e Tigraay bulchuuf bu’uura seeraa tokkollee hin qabu,’’ jechuun qaawwaan seeraa jiraachuu eeranii morkattoota kunneeniin morman. Sababa kana jedhaniif wayita ibsanis, ‘’bu’uura seeraa kamiin raayyaa ijaaruu fi hojii dippiloomaasii biyyaa hojjechuu danda’a?’’ jechuun hojiiwwan kunneen kan mootummaa federaalaa ta’uu hubachiisan. ‘’Faallaa heera mootummaan qaamni aangoo qabate jira. Kana hojjechuuuf paartiin itti gaafatamummaa qabu hin jiru. Egeree Tigraay qofaasaa murteessaa jiraachuuf paartiin addatti kaa’ame hin jiru. TPLF yoggayyuu mootummaa akka ta’uuf uummanni filate shin jiru,’’ jedhu. Paartileen mormitootaa kutaa Tigraay hunda keessa socho’uun hawaasa keessatti fudhatamummaa fi amanamummaa argatanii, uummanni TPLF nu ga’eera yoo jedhe murtee uummataa kan kabajan ta’uu Obbo Yohaannis ni dubbatu. Haata’u malee paartileen walga’ii uummataallee akka hin gaggeeffanne dhorkamuu fi sochiin isaaniis daangeffamuu ilaalchisee komii dhiyaaterratti BBCn kan gaafateef Obbo Yohaannis dhimmicharratti odeeffannoo akka hin qabne ibsuun, ‘’Akkas waan taasifame garuu natti hin fakkaatu,’’ jedhaniiru.  Paartileen mormitootaa Tigraay TPLF waliin hojjechuuf ‘Waltajjiin waliinii paartilee’ hundaa’ee dhimmoota tokko tokko irratti mari’achuu akka eegale ibsan Obbo Yohaannis. “Fooramii paartilee tapha ijoollee godhaniiru,’’ kan jedhan Obbo Haayiluu Kabbade, TPLF yoo fedhe qofa akka walga’uu fi injifannoon waraanaa wayita argamu ammoo dhimmicha akka dagatu ibsan. Obbo Geetaachoo Raddaa ammoo dureewwan paartilee mormitootaa yeroo saddeet caalaa Dr Dabratsiyoon waliin walarguun mari’achuu miidiyaa hawaasummaasaaniirratti barreessanii turan. Obbo Haayiluun garuu, ‘’Sadaasa irraa eegallee siyaasa ‘marfamuu’ fi ‘ugguramuu’ jedhu keessa seenneerra. Uummanni Tigraay harca’ee badaa jira. Sababa TPLF hojii dippiloomaasii hojjechuun hin danda’amne. Qabsoon uummata Tigraay tumsa dippiloomaasii hin arganne,’’ jedhan. Mormitoonni sababa waraana Tigraayiin heerri sadarkaa federaalaa fi naannootti jiru diigameera jedhanii akka yaadan dubbatu. Bakka bu’aan TPLF Obbo Yohaannis ammoo ‘’heerri mootummaa diigameera yoo jenne isaan ammoo bu’uura heeraa kamiin socho’aa turan?’’ jechuun gaafatan. “Goolama heera mootummaatu mudate,’’ kan jedhu namni siyaasaa Kibroom Barha gamasaan, waliigaltee haaraa uumuun hiika hin qabu jedhee amana. Ameerikaatti bakka bu’aa TPLF kan ta’an Obbo Yohaannis Abraha ‘’Heerri mootummaatti qaawwi uumameera malee diigameera,’’ jedhanii akka hin amanne BBCtti himaniiru. "Heerri mootummaa diigameera yoo jenne, isa malee biyya keessas ta’e biyyaa ala socho’uun hin danda’amu,’’ jechuun dubbatu. ‘’Amma osoo mootummaan ce’umsaa hundaa’ee paartileen mormitootaa gocha amma raawwataa jiranirraa of qusachuu danda’uu?,’’ gaaffii jedhu kaasuun yaadi dhiyaate furmaata fiduu akka hin daneenye dubbatan. Dhimmi lixa Tigraay fi gaafileen hawaasa Tigraay kaan kan isaan furamuu danda’an heera mootummaa bu’uura godhachuun akka ta’es amanu. Isaan kana jedhanis, mormitoonni garuu sagalee tokkoon ‘’TPLF Itoophiyaa jalatti jiraachuu fedha. Fedhii walabummaa uummata keenyaan kan walsime miti,’’ jechuun himatu. ‘Murtee uummataa’ gaaleen jedhu uummata ittiin burjaajessuu fi yeroo garaagaraatti dantaa uummata Tigraay dabarsee kan kenneedha jechuunis ibsan. Himata kana kan hin fudhanne Obbo yohaannis, ‘’Filannoon keenya murtee uummataa bu’uureffateeti. Uummanni keenya maal akka barbaadu sirnaan beekuuf waltajjii marii ni qopheessina,’’ jedhan. Dhimma hiree ofiin murteeffachuu uummata Tigraayi ilaalchisuun ejjennoon TPLF yeroo ammaa maali jedhamuun kan gaafataman Obbo Yohaannis, paartichi yeroo dhihootti kora waliigalaa erga taa’ee booda kan ibsamu ta’uu himan.


Rakkoon amma Oromiyaa keessatti mul’atu kun akkanaan itti fufnaan Itoophiyaa gaaga’a

Abbaan Gadaa Tuulamaa Goobana Hoolaa Haala qabatamaa amma Oromiyaa fi kutaaleen Itoophiyaa kaan itti jiran, yaaddoo qabanii fi yaadota furmaata ta’u jedhan irratti xiyyeeffachuun BBC waliin turtii taasisaniiru. Sababa rakkoo nageenyaatiin waggoota sadan darban keessa miidhaan Itoophiyaa keessatti gahe hammaataadhaa kan jedhan Abbaan Gadaa kun, addatti Oromiyaan ammoo rakkoolee ciccimoo keessumeessaa jirti jedhan. “Guyyaa guyyaadhaan namni du’uun, guyyaa guyyaan qabeenyi gubachuun, namni qe’eerraa buqqa’uun, waggoota sadan darban kanaaf Oromiyaa keessatti baayyee hammaatee jira. Bakka kaaniirras Oromiyaatti kan hammaates Oromiyaan dirree misoomaa fi siyaasaa waan taatefidha” jedhan. Haata’u malee “Uummanni Oromoo kun biyya safuu fi safeeffannaadhaan bulu. Sirni Gadaa isaa jaalataadha, hammataadha. Dachiin Oromoo kunis dachii jiituu irratti hojjetanii argatan waan taateef kuufamni namaa kallattii hundaan itti baayyataa ture,” jechuun akkaataa sabni hedduun Oromiyaarra jiraachuu ittiin filate ibsu. Oromiyaan dachii nagaa fi tasgabbii qabdu waan turteef saboonni hedduun ammaan dura Oromiyaatti Kuufamaa waan dhufaniif amma yeroo haalli gaarii hin taane kanatti rakkoon Oromiyaarratti akka hammaatu taasiseera yaada jedhus qabu Abbaan Gadaa kun. “Kuufamni namaa dura dhufaa turee Oromiyaarra qubate kun gaafa nageenyi akka ammaa kanatti rakkoon uumamu bakka kaan caalaa nageenyi isaa baayyee gaaga’ama, sababii kuufama namaa qabuuf jecha. Oromiyaarratti baqachuun, wal ajjeesuun kan hammaatef sababa kanaanii,” jedhan. ‘‘Dhiibbaa fi cunqursaan Oromoon waggoota dheeraaf dabarseen booda yeroo Oromoon hiree argatutti tuttuqaan baayyate’’ jedhan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa. “Biyyi Oromoo kun kaleessa hacuuccaa hedduu keessa ture. Saboota biraatiifis gabroomfamaa ture. Araddaasaatirraa, biyyasaatirraa baqataa ture. Har’a ammoo Oromoon ennaa bilisummaa argadhe jedhee qe’eesaatitti deebi’u eddoon jalaa qabatamee wal tuttuquutu jira,” jedhan. Nageenyi Oromiyaa keessaa nageenya Itoophiyaatiif murteessaadha kan jedhan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa, rakkoon nageenyaa Oromiyaa kun haaluma amma jiruun yoo itti fufe biyyattii gaaga’uu mala yaaddoo jedhu qabu. “Haalli Oromiyaa keessa jiru kun yoo akkanumaan kan itti fufu taate baayyee rakkisaadha. Biyya tana ni gaaga’a. Maalif yoo jette waanti Itoophiyaan qaba jettu baayyeen Oromiyaa keessa jira waan ta’eef,” jedhu. Waldhibdeen mootummaa fi hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo gidduu jiru furamuu dhabuunis hawaasa Oromoo aarsaa hin malle kaffalchiisaa jira jechuunis dubbatu. “Mootummaan olaantummaa seeraa mirkaneessuuf tarkaanfiin fudhadha jedha. WBO’nis haawaasa Oromootin bilisoomsa jedha. Gidduu kanatti biyyi Oromoo kun gaaga’amtee jirti. Baayyee miidhamtee jirti.” “Guyyaa guyyaadhaan wanti Oromoorratti raawwatamu, guyyaa guyyaadhaan wanti sabaa fi sablammii duraan Oromoo keessa nagaan jiraatu irratti raawwatamu baayyee kan nama yaachisu. Kan yeroo namaaf hin kennine,” jedhan. Gareen lamaan Oromiyaa keessatti wal waraanaa jiranii fi hawaasarra miidhaan akka gahu godhan ‘Biyya Oromoo tanaaf marartee qabaachuu qabu’ jedhan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa. “Gareen lamaanuu biyyi Oromoo tun maal akka taate, maal keessa akka dhufte hubachuu qabu. Oromiyaan tun dugda biyya kanaati. Oromiyaan miidhamtus kaleessa biyya nagaa turte. Kaleessas uummanni kun osoo biyya hin diigin, qabsoo isaas osoo hin dhiisin ilaa fi ilaameedhaan rakkoo furachaa ture,” jedhan. Haala amma jiruun Oromoo ta’ee, qaamni Afaan tokko dubbatu akkamitti mariidhaan rakkoo furachuu dadhaba?” jechuunis gaafatu. “Oromoo ta’ee namni afaan tokko dubbatu, namni duudhaa fi safuu qabu akkamiin mariidhaan rakkoo furachuu dadhaba? Waraanni duudhaa fi safuu sigachisiisa. Sirna Gadaa keessatti kun jibbamaadha,” jedhan. ‘Dhukkuba qileen qabi, diina waraanaan qabi, beela misoomaan qabi’ jedhee sirna Gadaa keessatti yoo seeratus hangamilleen cunqurmafu Oromoon biyyisaa akka baddu waan hin barbaanneef akka ta’es himan. “Nuti akka abbaa Gadaatti kaleessas kan jechaa turre ‘Gadi taa’amee haa ilaalamu’ kan jedhudha. Abdii kutachuun hin barbaachisu. Wanti mariidhaan hin hiikamne hin jiru. Kanaafuu mariirraa abdii kutachuun hin barbaachisu,” jedhan. Wal waraanuu keessa dararaa uummatarra gahuun ala bu’aan argamu waan hin jirreef qaamni mootummaatis, qaamni dallanee bosona jirus osoo marii filatee yaada jedhu dhiheessan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa. Waldhibdeen ammaa mootummaa fi WBO gidduu jiru kun mariidhaan furuun akka danda’amus himan.


Lixa Oromiyaatti namoonni nagaa maaliif ajjeefamaa jiru?

Mohaammad Yusuuf abbaa ijoollee jahaa ta'ee osoo jiruu bara 1990'oota keessa naannoo Amaaraatti qe'ee isaa naannoo Harbuu sababa hongeen miidheef gadhiisee gara Lixa Itoophiyaatti godaane. Maatiin isaa Lixa Oromiyaa aanaa Gimbii ganda Tolee keessatti dahoo argatan. Amma nama ganna 64 kan ta'e Mohaammad ''haleellaa sabummaarratti xiyyeeffate'' Waxabajjii 18, 2022 ganda isaanii keessatti raawwateen ijoolleefi ilmaan ijoollee isaa hunda dhabeera. Mucaan isaa jalqabaa ganna 40 Samiiraa Mohaammadiifi daa'imni guyyaa afurii eessumatti inni ooluuf namoota 300 ol haleellaa saniin ajjeefaman keessati. ''Ijoollee koofi ilmaan ijoollee koo dabalatee walumaagalatti namootni 61 boolla tokko keessatti awwaalaman'' jechuun Mohaammad BBC'tti hime. Torban lama booda Adoolessa 4, 2022 haleellaa biraan gandoota godina Qeellam Wallaggaa lama keessatti gaggeefameera. Akka namni ijaan arge jedhutti dhukaasa sa'aa jahaaf tureefi nama osoo adda hin foyiin gaggeefameen namootni hedduun ajjeefamanii kan jalaa oolan Masjiidatti baqataniiru. ''Nama rifaasisa. Dargaggoonni 25 butamanii bosona keessatti ajjeefamuu dhageenye. Ammallee reeffa isaanii hin arganne'' jechuun namni haleellaa kana jalaa lubbuun oole tokko BBC'tti himeera. Haleellaawan kanaan ''ajjeechaa jumlaa'' jechuun kan balaaleffatan Ministirri Muummee Abiy Ahimad qaama haleellaa kanaan himatamu Waraana Bilisummaa Oromoo dhabamsiisuun akka barbaachisu dubbatan.Mohaammad Yusuuf abbaa ijoollee jahaa ta'ee osoo jiruu bara 1990'oota keessa naannoo Amaaraatti qe'ee isaa naannoo Harbuu sababa hongeen miidheef gadhiisee gara Lixa Itoophiyaatti godaane. Haleellaawwan kanaaf kan gaafatamu eenyu? Waggoota dhiyoo as Itoophiyaa keessa haleellaan sabummaarratti xiyyefatu dabalaa kan dhufe yeroo ta'u, addatti Lixa Oromiyaa keessatti hammaateera. Ajjeechaawwan namoota nagaa kanaaf eenyu gaafatama kan jedhu irratti mootummaan federalaa fi qaamni mootummaan shororkeessummaan farrajje WBO quba walitti qabu. Mootummaan Federaalaa hidhattootni WBO namoota nagaarratti haleellaa raawwachaa jira jechuun yoo himatu, WBO ammoo qaamolee nageenyaa mootummaatu raawwatee ''quba natti qaba'' jedha. Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad, torbee darbe keessa miseensota Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataatti yoo dubbata dhaabbileen shororkeessitootni akka WBO fi kaanis sabummaafi amantaarratti hundaa'uun jeequmsa uumuuf yaalaa jiru'' jedhan. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa kan caasaa mootummaa ta'e ammoo, humnoonni nageenyaa mootummaa naannoo Oromiyaafi WBO ajjeechaawwan kanaaf gaafatamoodha jedha. Komishinichi gabaasa paarlaamaa Itoophiyaaf dhiyeessee tureen, hidhattootni WBO sabummaarratti xiyyeeffachuun haleellaawwan raawwataniin haadholiifi daa'imman dabalatee namootni dhibbaan lakkaawwaman lubbuu dhabuu ibseera. Komishinichi dabaluunis miseensonni humna addaa mootummaa naannoo Oromiyaa miseensota Gadaa Karrayyuu ajjeesuu ibsee ture. Komishinichi ajjeechaawwan dhiyeenyaa qorachaa akka jiru ibseera. Komishinarri Komishinichaa Daani'eel Baqqalaa ''ajjeechaawwan dhiyeenyaan walqabatee lakkoofsa ibsinu ammallee hin qabnu, qorannoon gaggeessuutti jirra'' jedhan ergaa iimeelii BBC'f erganiin. Waldaan Amaaraa Ameerikaa, kan mirga saba Amaaraaf falmu ajjeechaawwan kanaaf humnoota nageenyaa mootummaa naannoo Oromiyaafi hidhattoota WBO komateera. Hoogganaan Waldaa kanaa Honee Maandefroo, ajjeechaawwan kun sabummaarratti xiyyeeffatee rawwaatamaa jira jechuun BBC'tti himan. Waraanni Bilisummaa Oromoo gama isaan ''mootummaan duula maqa balleessii narratti gaggeessaa jira'' jechuun mootummaatti quba qaba. Haleellaa Tolee dura BBC'tti dubbatee kan ture ajajaan WBO Kumsa Dirribaa hidhattotni isaanii ''ajjeechaa namoota nagaaf gaafatamaa miti'' jedhee ture. Haleellaawwan kana maaltu hammeesse? Bara 2018'tti Ministirri Muummee Abiy Ahimad aangoo erga qabatanii as haleellaan namoota nagaarratti raawwatu dabaleera. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii keessatti ogeessa seeraafi dippiloomaatii tauun tajaajilaa kana turan obbo Baayisaa Waaqwayyaa sababni haleellaawwan kun itti baayyataniif walxaxaadha jedhu. ''Haleellaan kun sadarkaa akkasiitti hammaatee sababni adeemaa jiruuf akka ilaalcha kootti gadi fagoofi eenyuyyuu xiyyeeffannoo itti kennuu kan hin barbaadnedha. Dudduubee keenya keessa rakkoon wayii jira. Boodatti deebinee isa hin laallu yoo ta'e waan furmaata argatu natti hin fakkaatu'' jechuun BBC'tti himan. ''Ijaarsa biyya keenyaa keessatti hiphoon hin hiikamne jira'' jedhu. Waldaan Amaaraa Ameerikaa gama isaan ijaarsa sirna federaalizimii bara 1991'tti hojiirra ooluu eegalee saba Amaaraarra haleellaan akka raawwatu sababa ta'eera jedha. Waldaan kun ibsa torbee darbe keessa baaseen ''Ajjeechaan Amaara irratti raawwatamuu kan eegale erga sirni falmisiisaan federaalizimii, ''appaartaayidii'' kan Amaara naannolee hedduu keessa jiraatu saba xiqqaa godhe jalaqaba bara 1990'ootaa hojiirra ooleeti'' jedhe. Walitti bu'iinsaa fi rakkoolee siyaasaa hammaachaa dhufaniin walqabatee paarlaamaan Itoophiyaa dhuma bara 2021'tti komishinii Marii Biyyaalessaa hundeessee rakkoolee jiraniif fala gochuuf hojiin eegalameera. Namootni siyaasa xiinxalan gariin WBO qaama marii kanaa ta'uuf dhiibbaa uumuuf haleellaa kana raawwachaa jira yaada jedhu dhiyeeessu. Ajajaan WBO Kumsaa Dirribaa kan maqaa qabsoo Jaal Marroon beekamu ammoo torbanoota dura yaada BBC'f kenneen ''marii amanamaa fi qaama walabaan gaggeeffamuuf ''qophii ta'uu himeera. Honeen garuu rakkoon guddaan amma jiru kan maddu heera mootummaa irraayii jechuun ''heera Lammiileen Itoophiyaa hundi walqixa itti ilaalaman barbaanna. Heerri akka fooyya'u feena'' jedhu. Waraana waliinii Kirooshiyaafi biyyoota Lixa Awurooppaa hedduu kan qamaan argamanii argan obbo Baayisaan gama isaaniin marii qaam hunda hammateen wantootni rakkoo ta'an hin furaman taanaan ''waraanni waliinii hamaan mudachuu mala hunduu dhaabaatee karaa nagaa haa mariyatuu jedhu. Lakkoofsa namoota miidhamanii Haleellaawwan dhiyeenya kana Lixa Oromiyaa keessatti raawwatameen lakkoofsi namoota ajjeefamanii qulqullaa'ee hin beekamu. Waajirri Ministira Muummee haleellaa Waxabajjii darbe Toleetti raawwatameen namootni ajjeefaman 338 akka ta'e ibseera. Waldaan mirga saba Amaaraaf falmu, Waldaan Amaaraa Ameerikaa ammoo lakkoofsichi 1,000 akka ta'u ibsa. Akka waldaan kun jedhutti bara 2021 keessa qofa haleellaawwan saba Amaaraarrratti xiyyeeffatan 213 guutuu biyyattii keessatti raawwatamaniiru. Haleellaawwan kanaan namootni 3,308 ajjeefamuu galmeessineerra. Hedduun isaanii Oromiyaa keessatti. Bakka tokko tokkotti qaamoleen nageenyaa naannoo haleellaa kana irratti hirmaataniiru'' jedha hogganaan waldichaa Honee. Oromiyaa keessatti rakkoo nageenyaa dhalatuun Oromoon hedduunis ajjeefamaa jira. Waldaa mirga saba Oromoof falmu 'Oromo Legacy Leadership and Advocacy Association' jedhu US'tti hundeessuun kan hojjettu aadde Seenaa Jimjimoo waggoota afran darban dhalattootni Oromoon nagaan 3,000 ol ajjeefamaniiru'' jechuun BBC'tti himte. Qaamni seeratti dhiyaate jiraa? Ajjeechaawwan jumlaa bakka adda addaatti irra deedeebiin raawwataman kanaan walqabatee qaamni seera dura dhiyaachuu isaaf BBC'n ragaa hin arganne. MM Abiy Ahimad haasaa isaanii paarlaamaa torben darbee irratti rakkoo nageenyaa Oromiyaa keessa jiruun walqabatee miseensonni fi hooggantotni dhaaba isaanii dhibbaan lakkaawwaman hojiirraa kaafamuu ibsanii ture. Ogeessi seeraa UN duraanii obbo Baayyisaan gaafatamni jalqabaa mootummaa nageenya mirkaneessuudha jedhanii, mootummaan warra ajjeechaawwan kunniin raawwatan seeratti dhiyeesuurratti gaafatamaadha jedhan. ''Qaamni takkittiin ajjeechaa torbee darbe raawwate, kan waggaa darbe raawwate ykn waggaa lamaan darbe raawwate, eessattuu haa ta'u, mootummaadha.'' Obbo Baayyisaan ajjeechaawwan kunniin ''addatti saba qoodanii raawwatamaa waan jiraniif ajjeechaa saba irratti xiyyeefate ta'uun sakkii hin qabu yakka namoomaatis'' jedhan. Bakka akka Tolee fi Gullisootti... ifatti kan irratti xiyyeefatame warra saba Amaaraati. kan irratti xiyyeefatames Amaara waan ta'aniifi.'' Hawaasni idila addunyaa waan jedhe qabaa? Hawaasni idila addunyaa gama Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniin yaaddoo qabu ibseera. Komishinii Mirgoota Namoomaa Idila Addunyaa keessatti koree ogeeyyii dhima Itoophiyaa ilaalanii kan walitti qaban Beetii Kaarii Muraangaa addunyaan wanta Itoophiyaa keessatti ta'aa jiru callisee ilaaluu hin qabuu jedhan. ''Haleellaan heddummaachaa kan adeemaa jiru haasaa jibbinsaa fi haleellaawwan sabummaafi saala u'uureffate akk raawwatu waamicha godhamuuni'' kan jedhan ogeettiin kun, kuni ammoo ''nagaarratti ajjeechaan jabaan dhufaa jiraachuu akeeka'' jedhan. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Manni Maree Mirgoota Namoomaa ibsa Waxabajjii keessa baaseen ajjeechaa jumlaa kunneen qorachuu eegaluu beeksiseera. Ajjeechaawwan kanaan akka Mohaammad kan maatii isaanii jaalatan dhabanii ofii lubbuun hafan qaamoliin ajjeechaa kunneen raawwatan seera dura akka dhiyaatan eeguu malee fala hin qaban. ''Sammuun koo hojjechuu dhaabeera'' jedha Mohaammad.


Mirga ulfa baasuu tibbana UStti ijoo dubbii ta’e, seerri Itoophiyaa maal jedha?

Manni Murtii Waliigalaa Ameerikaa mirga ulfa baasuu waggoota dheeraa lakkoofsise ‘Roe v Wade’ jedhamuun beekamu haquun isaa dhimmichi irra deebiin guutuu addunyaatti ijoo dubbii akka ta’u taasiseera. Dhaabbileen akka Amnesty International  mirgi amma dura gama ulfa baasuun argame of duuba akka hin deebine guutuu addunyaa irratti duula gochaa jiru. Akka Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) jedhutti addunyaa irratti waggaatti adeemsawwan ulfa baasuu balaaf saaxilan miliyoona 25 ni gaggeeffama. Bara 1969 dubartiin maqaa masoo ‘Jane Roe’ jedhamuun beekamtu Ameerikaa Isteetii Teeksaas keessa jiraattu, seera ulfa baasuu yakku mormuun mana murtiitti iyyatte. Dubartiin ganna 25 kun yeroos ulfa kan turte yoo ta’u, gudeedamtee akka ulfoofte eeruun mirgi ulfa san ofirraa baasuu akka eegamuuf falmite. Mootummaa bakka bu’uun seera ulfa baasuu dhorku deeggaree ‘Jane Roe’ waliin kan falmaa ture ammoo abbaa alangaa ‘Henry Wade’ jedhamu ture. Yeroos Isteetiin Teeksaas ulfa baasuu yakka heera cabsu godhee tumee ture. Ulfi baasuun kan hayyamamu yoo lubbuun dubartii ulfaa rakkoo keessa jiraate qofa. Falmii dubartiin ganna 25 ‘Jane Roe’ abbaa alangaa ‘Henry Wade’ waliin goote booda manni murtii iyyannoo Jane Roe kufaa godhee ulfa baasuu dhorkuun akka deessu itti murteesse. Falmiin isaanii kunis moggaasa ‘Roe v Wade’ jedhamu kennameefi ture. Jane Roe waggoota afur booda bara 1973 ol-iyyannoon falmii kana gara mana murtii waliigalaa US geessite. Manni murtichaa falmii gara lamaanii erga caqasee booda mootummaan aangoo ittiin ulfa baasuu dhorku hin qabu, mirgi ulfa baasuu dubartii tokkoo heeraan kan eegamedha jechuun murteesse. Ergasii waggoota 50tti siqan darbaniif Ameerikaa keessatti mirgi ulfa baasuu seeraan kan eegame ture. Haata’u malee torbanoota dura manni murtii waliigalaa US irra deebiin mirga kana uggure. Kana jechuun isteetonni Ameerikaa mata mataatti seera ulfa baasuu yakku tumachuu danda’u jechuudha. Murtee mana murtii waliigalaa US tibbanaa hordofee Ameerikaa keessatti dubartoonni hiriira mormii bahan poolisiin yoo walitti bu’an mul’ateera. Falmiin gama tokkoon ulfa baasuun mirga dubartii tokkooti gama kaaniin ammoo yakka lubbuu balleessuuti jedhu (pro-choice vs pro-life) addunyaa irratti falmii baroota dheeraa lakkoofsisedha. Falmiin gareewwan kana lamaanii gaaffii ulfi ykn micireen nama moo nama miti ykn yoomirraa eegaleeti akka namaatti kan ilaalamuu kan qabu? jedhurraa ka’a jetti ogeettiin seeraa fi koorniyaa dhimmicha qoratte Hilliinaa Birhaanuu. Gareen ulfa baasuun yakka jedhu (pro-life) salphaadhumatti ulfa baasuun daa’ima homaa hin beekne yakka isaa malee ajjeesuudha bu’uura jedhuun falmu jetti Hilliinaan. Gareen kun sanyiin dhiiraa fi dhalaa wal-qunnamee battala micireen uumameerraa eegalee, micireen sun nama akka ta’etti kan lakkaa’udha. Falmiin garee kanaa barsiisawwan amantii adda addaatiin waan deeggaramuuf bu’uura bal’aa akka qabu himti Hilliinaan. Gareen ulfa baasuun mirga dubartii tokkooti jedhu (pro-choice) ammoo, ulfi ykn micireen qaamaa haadhaarraa adda bahee jiraachuu sadarkaa danda’urra hanga hin geenyetti akka namaatti ilaalamuu hin qabu kan jedhudha jetti. Dabalataan ulfa baasuun dhimma bilisummaa dhuunfaa, ofiin murteeffachuu fi nageenya dubartii tokkooti ilaalcha jedhus qabu jetti. Gaaffiin ulfi ykn micireen yoomirraa eegalee nama ta’a ykn akka namaatti lakkaa’ama jedhu ogeeyyii fayyaa birattis falmisiisaadha kan jettu Hilliinaan, akka ilaalcha isheetti gaaffiin xiyyeeffannaa argachuu qabu, micireen nama moo nama miti kan jedhu osoo hin taane, lubbuu dubartoota miliyoonaan lakkaa’amanii balaaf saaxilamedha jetti. Biyyoota ulfa baasuun seeraan dhorkame keessatti dubartoonni dhoksaan ykn karaa lubbuu isaanii gaaga’uu danda’uun ulfa baasuuf dirqamu jetti. Waa’een mirga ulfa baasuun hanga yeroo dhiyootti Itoophiyaa keessatti qabxii falmii ture. Seenaa keessatti seerawwan Itoophiyaa ka’uumsa amantii waan qabaniif ulfa baasuu akka yakka guddaatti fudhata. Fakkeenyaaf seerri ‘Fitihaa Nagast’ jedhamu dubartiin ulfa ofirraa baaste akka tumamtuu fi ari’atamtu, dhiirri dubartii irraa ulfa baasise ammoo akka mana amantii fi hariiroo hawaasummaa keessaa moggifamu tumee ture. Seerri yakkaa Itoophiyaa bara 1930 Fitihaa Nagast bakka bu’es fayyaa fi lubbuu dubartii ulfaa osoo ilaalcha keessa hin galchiin ulfa baasuu guutummaatti yaakka godhee tume. Seerri kun dubartii ulfa ofirraa baastes ta’e namni ykn ogeessi fayyaa ulfa baase hidhaa cimaa fi adabbii maallaqaan akka adabamu tume. Seerri yakkaa bara 1957 fooyya’ee bahes ulfa baasuu yakka godhee tume. Haata’u malee lubbuu dubartii ulfaa kan gaaga’u ta’ee yoo argamee fi karaa dhibii lubbuu ishee oolchuun hin danda’amu yoo ta’e qofa ulfa baasuu hayyame. Bara 1994 mootummaan jijjiiramee biyyattiin heera haaraa raggaasisuu booda dhimma ulfa baasuun wal-qabatee tumaan seera yakkaa bara 1957 akkuma jirutti itti fufsiifame. Haata’u malee waggoota itti aanan seerri kun akka fooyya’u dhiibbaan godhamu cimuu fi dhimmi ulfa baasuu falmii guddaa kaasee akka ture himti ogeettiin seeraa fi koorniyaa Hilliinaa Birhaanuu. Yeroo kanatti ulfa baasuun seeraan haa dhorkamuyyuu malee dubartoonni dhoksaan ulfaa baasaa akka turan, kunis salphaatti kan seera kabachiiftonni bira gahan akka hin turree, haala of eeggannoo hin qabneen raawwatamaa turuu hordofee lubbuu dubartoota hedduu gaaga’aa akka ture himti. Bara 2003 waldaaleen hawaasaa akkasumas falmitoonni mirgaa hedduun wal ijaaruun mirgi ulfa baasuu akka kabajamu dhiibbaa gochuu eegalan. Faallaa kanaanis namoonni amantaa, ogeeyyiin seeraa fi fayyaas seerri kun akka kabajamu dhiibbaa gochuu himti Hilliinaan. Falmii kana hordofee Seera Yakkaa bara 2004 fooyya’e bahe keessatti akka waliigalaatti ulfa baasuun yakka godhamee tumame. Haata’u malee seerri yakkaa kun haal-dureewwan bal’aa ulfa baasuu hayyamus kan hammate ture. Seerri yakkaa bara 2004 keewwata 552 jalatti haal-duree balaa lubbuu haadhaa gaaga’u jedhu seera yakkaa bara 1957 jalatti tumameen alatti, haal-dureewwan dabalataa dubartoonni ulfa baasuu akka danda’an gargaaru dhiibbaa waldaalee hawaasaa akka ‘Waldaa Ogeeyyii Seeraa Dubartootaa Itoophiyaa’ godhaniin hammatamuu ogeettiin seeraa Hilliinaa Birhaanuu ni himti. Keewwata kana jalatti dubartiin tokko gudeedamtee kan ulfoofte yoo ta’e, ulfi itti fufuun lubbuu daa’imaa ykn kan haadhaaf yaaddessaa yoo ta’e ykn ammoo dhalachuun daa’ima sanii lubbuu haadhaa kan gaaga’u yoo ta’e, daa’imti dhukkuba ykn naaffachuu qaamaa fayyuu hin dandeenye yoo qabaatte ulfa baasuun akka hayyamamu tumameera. Dabalataan, dubartiin ulfaa umuriin ishii kan hin geenye yoo ta’e, ykn rakkoo qaamaa fi sammuu qabdurraa ka’ee daa’ima dhalatu guddisuuf qaamaanis sammuunis gahuumsa hin qabdu yoo ta’e ulfa baasuun akka hayyamamu tumeera. Seerri yakkaa Itoophiyaa akka waliigalaatti ulfa baasuu kan dhorke ta’ullee, haal-dureewwan baal’aan akkanaa kaa’amuun dubartoonni mirga ulfa basuu akka goonfatan gochuu, kana hordofees duuti dubartootaa sababa ulfa baasuun wal qabatuun uumamaa ture daran hir’achuu himti Hilliinaan. Dabalataan Itoophiyaan ‘Maputo Protocol’ jedhamuun kan beekamu Chaartara Mirgoota Dubartootaa Afrikaa kan ulfa baasuu akka mirgaatti tumee jiru mallatteessuun kan raggaasifte yoo ta’u, kunis dubartoonni Itoophiyaa mirga ulfa baasuu akka goonfatan gumaachuu himti Hilliinaan. Haata’u malee yeroo ammaa amantaa fi mootummaan akka malee harka wal-keessa naqachuurraa kan ka’e mirgi dubartoonni gama kanaan goonfatanii jiran of-duuba deebifamuu mala yaaddoo jedhu akka qabdus himti.


Loltoonni Somaaliyaa Eertiraatti leenjirra turan yeroo duraaf ifatti mul'atan

Waggoota lamaan darbaniif siyaasaa Somaaliyaa keessatti falmisiisaa ta'uun kan ture dhimmi loltoota Somaaliyaa kumaatamaan lakkaa'amanii gara biyya Eertiraatti ergamanii amma kan xumura argachuuf jiru fakkaata. Guyyaa Sambataatii kaasee dowwannaa guyyoota afuriitiif kan Ertiraatti argaman pirezidaantiin Somaaliyaa Hasan Sheek Mohaammad bakka argamaniitti eebiifamunsaanii kan himamee looltoonni Somaaliyaa amma haalli irratti argaman ifa ta'eera. Dilbata Adooleessa 10, 2022 mootummaan Eertiraa akka beeksiiseetti looltoonni Somaaliyaa waggoota sadan darbaniif Ertiraatti leenjii'aa turan bakkapirezidaanti Hasaan argamaniitti eebbifaman. Dhimmi loltoota Somaaliyaa kunis keessatti waggoota daban keessa waraanni kaabaa Itoophiyaa kan Ertiraan keessatti qooda fudhatteen wal qabatee Somaaliyaa keessatti maatii lenjiitootaafi namoota siyaasaa jidduutti wal dhabdee cimaa uumee ture. Mormitoonni pirezidaantiin Somaaliyaa duraanii Faarmaajoo, loltoota bakka hin beekamneetti erguun walaana keessatti hirmaachiseera jechuun himataa turan. Kana hordofees maatiiwwan waa'ee ijoollee saanii baruuf hiriira gaggeessaa turunsaanii gabaafameera. Leenjiitoonni Somaaliyaa kunneenis erga icciitiidhaan bakka ifatti hin himamneetti ergamanii booda jette jettee ka'een wal dhabdichi caalaa cimee ture. Waraanaa Naannoo Tigraayiitti gaggeeffameen wal qabtees Dhaabbanni Mootummoota gamtomaniifi humnootiin TPLF, loltoonni Somaaliyaa waraanaa kaaba biyyatii keessatti humna waraanaa motummaa federaalaa maddii hiriiruun waraanarratti hirmaataniiru jechuunsaanii ammoo gaaffii biraa kaaseera. Kanaan dura Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii fi humnootiin Tigraay waraana waliinii kaaba biyyattii keessatti lotoonni Somaaliyaa mootummaa Itoophiyaa tumsuun hirmaataniiru jechuun komatanii turan. Loltoonni Somaaliyaa Eertiraatti argamuun leenjii fudhachuus ta'e waraana kaaba Itoophiyaa keessatti hirmaachuu mootummaan Somaaliyaa Moqadishoo jiru haaleera. Haata'u malee Pireezidantiin duraanii biyyattii Abdullaahii Farmaajoo dhiheenya kana wayita aangoo dabarsanii kennan, loltoonni Somaaliyaa 5,000 ta'an Eertiraatti leenji'aa jiraachuu mirkaneessanii turan. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Manni Maree Mirga Namoomaa gabaasa isaa waggaa darbee keessatti loltoonni Somaaliyaa Eertiraatti leenji'an mootummaa Itoophiyaa cinaa hiriiruun waraana Tigraay keessatti hirmaataniiru jedhe. Manni maree kun sanada akkaataa qabiinsa mirga namoomaa Eertiraa irratti qopheesse keessatti, loltoonni Somaaliyaa leenjiirra turan adda waraanaa Tigraayitti akka geeffamanii fi magaalaa Aksuum keessa socho'aa turuusaaniif ragaa qabaachuu ibseera. Mootummaa federaalaa waliin walwaraanaa kan jiran humnoonni TPLF loltoonni Somaaliyaa biyya ollaa kan taate Eertiraa akka ulaatti gargaaramuun naannoo Tigraayitti seenanii nu waraanaa jiru jechuun ibsanii turan. Mootummaan Somaaliyaa himata kana haaleera. Mootummaan federaalaa Itoophiyaa dhimma kanarratti hanga yoonaa ifatti waan dubbate hin qabu. Erga Pireezidantiin haaraa Somaaliyaa daawwannaaf gara Eertiraa imalanii booda Dilbata kaleessaa, Adoolessa 10, 2022, loltoonni Somaaliyaa hedduun wayita eebbifaman suuraadhaan akkasumas gabaasonni miidiyaa Eertiraan gadi dhiifamaa turaniiru. Ministirri Odeeffannoo Eertiraa Yamaanee Gabramasqal tiwiitarii isaaniirratti akka barreessanitti kanneen eebbifaman keessaaloltoonni Somaaliyaa waggoota sadan darbaniif leenji'aa turan tokko ta'uu ibsan. Sirna eebbaa kaleessaarratti loltoonni Somaaliyaa eebbifaman meeqa akka ta'an, leenjii akkamii akka fudhatan, yoom akka achi geeffamanii fi yoom akka biyyasaaniitti deebifaman wanti ibsame hin jiru. Loltoonni Somaaliyaa waraana Tigraay keessatti hirmaataniiru gabaasi jedhu erga dhagahamuu eegalee jalqabee lammiileen Somaaliyaa (maatii fi firoonni) magaalota Moqaadishoo fi kaan keessatti hiriira ba'uun, ''Ijpoolleen keenya eessa jiru? Ijoollee keenya nuuf fidaa!'' jechuun gaafachaa turan. Loltoonni kunneen jalqaba bara 2019 keessa gara Eertiraa geeffamuu gabaasonni ba'an ni mul'isu. Loltoonni kunneen osoo biyyaa hin baafamin duraan gara biyya waancaa addunyaa qopheessaa jirtuu-Kaataar- deemtu jedhamanii turan. Abbaan ilmasaanii haala kanaan dhaban kan Rooyitarsi dubbise-Alii Jimmaak Duudii, ilmisaanii waancaa addunyaa Kaataar qopheesiturratti tajaajila waardiyummaa kennuuf garas imaluun itti himamuu akka beekan dubbatan. Abbaan kun ilmisaanii Eertiraa akka du'e hubachuu dubbataniiru. Maatiin hedduun ijoolleensaanii eessa akka jiran akka hin beekne Rooyitarsitti hiamniiru.


Waa'ee ajjeechaa Hawwaa Galaan qaamoleen mootummaafi jaarmiyaaleen maal jedhan?

Erga Ministirri Muummee Abiy Ahmad Wiixata darbe (Adoolessa 4, 2022) Godina Qeellam Wallaggaa Aanaa Hawwaa Galaaniitti lammiilee irratti haleellaan banamuu ibsanii dhimmi kun ijoo dubbii ta'eera. Qondaaltota mootummaa kaasee hanga mormitootaatti, miseensota paarlaamaa hanga miseensota paartii biyya bulchuutti akkasumas jaarmiyaaleen mirga namoommaaf falamanii fi biyyoonni alaa dhimma kanarratti dubbatan. Jalqaba odeessa kana miidiyaa hawaasaa isaanii irratti kan baasan Ministirri Muummee Abiy, "Gadda lammiilee keenyarra gaheen gaddaa, garee shororkeessaa kana uummata keenya waliin hamma dhumaatti hordofnee ni dhabamsiifna," jedhan. MM Abiy Ahimad haleellaa kana raawwate jechuun kan himatan Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO), kan motummaan Shanee jechuun shororkeessaan galmeesseedha. Haaluma walfakkaatunis guyyuuma Adooleessa 4, 2022tti, Komishiniin Mirga namoomaa Itoophiyaas Aanaa Hawwaa Galaan, ollaa 20 fi 21 jedhaman keessatti namoonni nagaa lakkoofsaan adda hin baafamne ajjeefamu hime. Komishinichi maddeen eeruunis, haleellicha kan raawwate hidhattoota Shanee jedhamaniidha jedhee ture. Haata'u malee garee hidhataa kun ammoo, ajjeecha kana humnootuma mootummaatu raawwate jechuun himannaa irratti dhiyeeteef waakkate. Dubbi himaan idil-addunyaa WBO, Odaa Tarbii bakka ajjeechaa kun itti raawwate jedhame kan ture humni raayyaa ittisa biyyaa akka ta'eefi wayita milishoonni mootummaa uummata jumlaan ajjeesan tarkaanfii homaa hin fudhanne jechuun tiwiitarii irratti barreessan. Gareen kunis ajjeechaa yeroo garaa garaatti raawwatamaniif qorannoon walabaa akka godhamus irra deebiin waamicha dhiyeessee jira. Kamisa darbe (Waxabajjii 30, 2022) haala nageenyaa fi tasagabbii biyyattii yeroo ammaa irratti ibsa kan kennan Ministirri Kominikeeshinii Federaalaa Laggase Tulluu (PhD), aanaaleen Godinaalee Oromiyaa kanneen akka Qeellam Wallaggaa fi Horroo Guduruu Wallaggaa keessatti argaman tarkaanfii qindaawaa humnootii nageenyaatiin guutummaatti to'annoo mootummaa jala galuu ibsanii turan. Bakka dhalattoonni sabaan Amaara ta'an keessatti ajjeefaman jedhame aanaan Hawwaa Galaanis godinaalee mootummaan to'adheera jedhe, godina Qeellam Wallaggaa keessatti argama. Haleellaa kana mootummaan ibsuu malee lakkoofsa namoota ajjeefamanii hin himne. Namoonni ijaan argan garuu ammallee reenfa awwaalaa jirra jedhan. Imbasiin Ameerikaa magaalaa Finfinnee jirus ajjeechaa Adoolessa 4 raawwatameen gadduu ibsee, qaamni gaafatama fudhatu jiraachuu qaba jedhe. Gama kaaniin Ittaanaan Ministira Muummee fi Ministirri Dhimma Alaa Itoophiyaa, Obbo Dammaqe Makonnin haleellaan kun saba Amaaraa irratti kan xiyyeeffate ta'us, dhalattoota Oromoo haleellicha ittisuuf yaalaa turan irrattis raawwateera jedhan. Taateewwan yeroo dhiyoo as biyyattii keessatti raawwatamanii fi maqaa sabaatti maxxanfaman kanneen ilaachisuun karaa Feesbuukii isaanitiin kallattiin ibsa kan kennan, paartii badhaadhinaa irraa miseensa paarlaamaa kan ta'an, Hangaasaa Ibraahim ijoo dubbii ta'aniiru. Obbo Hangaasaan kaleessa Adoolessa 05, 2022 wayita ibsa kennan haleellaa Godinaalee gara lixa Oromiyaa- Qeellam Wallaggaa fi Wallaggaa Lixaatti raawwatamaniif kan itti gaafatamu qaamolee mootummaatti jedhan. Haleellaan Aanaa Gimbii ganda Tolee fi Aanaa Hawwaa Galaan Machaaraa fi Gabaa Roobii mootummaan waraana bilisummaatti qabatu humnoota nageenyaa mootummaatiin raawwatamuu dubbatan miseensi paarlaamaa kun. ''Ajjeechaawwan ibsamaa jiran Shaneen Jaal Marroon hoogganamtu hin raawwanne. Mootummaa Naannoo Oromiyaa fi Paartii Badhaadhinaa Naannoo Oromiyaatu raawwate,'' jechuun kanaafis ragaa qabatamaa qabaachuu kallattiin dhiyaachun kaleessa galgala dubbatan. Haata'u malee BBC himannaa Obbo Hangaasaan dhiyeessan kana madda walabaa irraa hin mirkanneeffanne. Miseensi paarlaamaa kun ajjeechaawwan naannoo Oromiyaa keessatti raawwataman irratti wayita caasaa mootummaa naannoo Oromiyaa komatan kun kan jalqabaasaanii miti. Sadaasa 22, 2021 Abbootii Gadaa Karrayyuu irratti ajjeechaa kan raawwate hooggansa mootummaa Naannoo Oromiyaa keessa jiru ta'uu Obbo Hangaasaa fi Deetaa Ministiraa Ministeera Nagaa Itoophiyaa fi miseensi caffee Oromiyaa akkasumas qondaala paartii badhaadhinaa kan ta'an Obbo Taayyee Danda'aa ibsanii turan. Kana malees qondaaltonni kunneen qondaaltonni caasaa mootummaa naannoo Oromiyaa hanna simintoo fi jimaa irratti bobba'an jechuun himatanii akka turan ni yaadatama. Haata'u malee paartiin badhaadhinaa naannoo Oromiyaa qorannoo taasiseera jedheen hooggantoonni paartichaa daldala jimaa fi simintoo keessa akka hin seenne ibsee, ajjeechaa Karrayyuu ammoo qoratee akka ifoomsu ibsa baasee ture. Boodaras Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa qorannoo gaggeesseen mirkaneesseera jechuun haaluma baaseen, abbootii Gadaa Karrayyuu kan ajjeessan humnootii nageenyaa motummaa naannoo Oromiyaa ta'u ibsu hordofes, kanneen ajjeechaa sanaan shakkaman to'annoo jala oolfamu naannichaan ibsamunsaa ni yaadatama. Deetaan Ministiraa Ministeera Nagaa Obbo Taayyee Danda'aa ajjeechaawwan Gimbii fi Qeellam Wallaggaatti raawwatamaniif itti gaafatamummaan jiraachuu akka qabaatu feesbuukii isaaniirratti barreessaniiru. ''Osoo dubbannuu balleessaan kan eenyuutii? Gaafataa fi gaafatamaan jiraachuu qaba. Itti gaafatamummaan dhibuusaatiin rakkoon tokko yeroo dhibba deddeebi'ee mudata,'' jedhan. Waggoota sadan darban Oromiyaa keessatti uummanni sababa rakkoo nageenyaatiin kan yeroo kamuu caalaa gidirfameera kan jedhan qondaalli motummaa naannichaa kun, haala kanaan itti fufnaan rakkoon kun to'annoon ala ba'a jechuun akeekkachisan.


Walitti bu’insa aanaa Jiillee Dhummuugaatiin namoonni 17 du’uu aanga’aan himan

Walitti bu'iinsa Dilbata Adoolessa 10 bara 2022  bulchiinsa Godinaa addaa saba Oromo, aanaa Jiillee Dhummugaa fi Godina Kaaba Shawaa akkasumas daangaa aanaalee Efiraataa fi Gidimitti uumamee tureen namoonni du'uu jiraattonni BBC'tti himan. Qondaalli aanaa Jiillee Dhummugaa maqaan isaanii akka hin dhahamne gaafatan, "sababa kanaan sanaan lolli jalqabame jedhamuu baatus gama lamaaniin namni du’eera" jedhan. "Gama asiin namni 17 du’eera, kan madaa’es baay'eedha. Qonnaan bulaatu gama lamaaniinu dhumaa jira," jedhu. Jiraataan Aanaa Jiillee Dhummugaa maqaansaa akka hin eeramne gaafate tokko, lolli Dilbata eegalee itti fufuu hima. "Erga dheengaddaa waan cimaatu adeemaa jira. Gaafa duraa dukkanni gargar nu baasee walirraa deemne. Kaleessa dishqaa fi qawwee gurguddaa matirayasiii qabatanii dhufanii, nuti kilaashii malee hin qabnu, lolatti nu waamani kunoo amma reeffi nama lamaa hafee akkatti fudhannu dhabnee,"  jedha. Akka jiraataan kun jedhutti, kan isaaniin lolaa jiru qaama hidhate naannoo Amaaraa keessatti socho’u ‘Faannoo’ jedhamudha. "Meeshaan keewwatanii deeman kan Liyyuu Haayili fakkaata, garuu gaafa bira geenyu Faannoo fi milishaa Amaaraa kanadha,'' jedhe. Amma duras naannoo kanatti walitti bu'iinsi lubbuu namoota hedduu galaafatee fi qabeenya mancaase irra deddeebiin uumamaa ture. Walitti bu'iinsa amma duraa irratti jiraattonni gama godina addaa saba Oromoon jiran hidhattoota Faannoo yoo himatan, kan gama Godina Shawaa Kaabaa naannoo Amaaraan jiran ammoo hidhattoota 'Shanee' jedhaman himatu. Humni federaalaa aanicha jirus ‘xiqqaa’ waan taheef walitti bu’insa kana dhaaabuuf rakkachuu himan aanga'aan aanaa Jiillee Dhummugaa irraa BBCn dubbise. Dabaluunis qondaaltichi, qaamonni gamaa gamanaa hawaasa walitti naqan jiru jedhan. "Sooshaal miidiyaa irraa Amaarri gubatee, Axaayyeen gubatee kanneen jedhaniidha kan uummata walitti naqaa jiru," jedhan. Gama biraan aanga’oota naannoo Amaaraa wajjin mari’achuun furmaata waaraa taheef carraaqaa akka jiran himan. Jiraataan aanichaa biraa kan ganda Halaalaa Kumii, "haleellaa karoorfamee Walloo Kamisee irratti geggeefamu kan si’a tokkoof lamaa mitii, nu buqqisuuf akka hojjetamuufi nutti marfamee ulaa kamiinuu akka hin sochoone dhorkamne jirra," jedha. Aanga’oota aanaalee Efiraataa fi Gidim argachuuf yaaliin taasifne milkaa’uu baatus, jiraattonni aanichaa haleellaa kan qaqqabsiisaa jiru hidhattoota Shaneeti jechuu miidiyaa Al-Ayiin gabaaseera. Bulchaan Shawaa Kaabaa Taaddasa Gabiratsaadiiq, humna nageenyaa dabalataa gara naannichaa bobbaasuu miidiyaa biyya keessaatti himaniiru. Walitti bu’insa mudate hordofee aanaa Jiillee Dhummugaatti baajaajiiwwan akka hin sochoone ibsi bulchiinsi aanichaa baasee ni hima. Kana malees humnoota nageenyaa eeyyama qabaniin alatti namni kamiyyuu meeshaa waraanaa qabatee socho’uu akka hin dandeenyeefi gandaa gandatti socho’uun dhorkaamuu ibsi bulchiinsi aanichaa baase hima.


Lammileen Itoophiyaa hokkoraa akka balaaleffatan, wal-waraansa caalaa marii akka filatan US gaafatte

Imbaasiin Yunaayitid Isteet (US) Finfinneetti argamu Itoophiyaa keessatti  qabsoo hidhannoo deemaa jiru hunda xumura itti gochuudhaaf biyyattiin marii akka filattu gaafachuu itti fufna jedhe. Imbaasichi ibsa fuula miidiyaa hawaasaa isaarratti ajjeechaa Waxabajji 04, 2022 Oromiyaa, godina Qeellam Wallaggaa, aanaa Hawwaa Galaanittti qaqqabe ilaalchisuun baaseen, lammileen Itoophiyaas  haleellaa humnaa akka balaalleffataniifis gaafateera. Kana malees, sarbamiinsa mirgoota namoomaa qaqqabaniifis itti-gaafatamni guutuun akka jiraatuuf Itoophiyaan akka hojjettuuf waamicha dhiyeesseera Imbaasiin US Finfinnee jiru kun. Ajjeechaa Lixa Oromiyaa Godina Qeellam Wallaggaa Aanaa Hawwaa Galaanitti raawwate kana hodofee MM Abiy Ahimad hidhattoonni lammiilee nagaa irratti ajjeechaa raawwachuu himuun, "Gareen Shanee dullaa qaamolee nageenyaa jalaa baqate... lammiilee irratti miidhaa geessisaa baqachaa jira," jedhan. Ajjeechaan kun gandoota dhalattoonni Amaaraa waggoota dura qubatanii keessa jiraachaa turanitti akka raawwate jiraattonni himaniiru. "Gidiraa lammiilee keenyarra gaheen gaddaa, garee shororkeessaa kana uummata keenya waliin hamma dhumaatti hordofnee ni dhabamsiifna," jedhan MM Abiy. Ajjeechaan Qeellam Wallaggaatti raawwate kun kan godina Wallaggaa Lixaa aanaa Giimbii ganda Toleetti raawwatamee akka ibsa mootummaatti du’aatii namoota 338 sababa ta’e torban lama keessattidha. Ajjeechaawwan godinaalee lixa Oromiyaa keessatti raawwataman kanaaf mootummaan Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan ‘Shanee’ ittiin jedhu yoo himatu, gareen kun garuu kana akka hin goone ibsa irra deddeebiin baasuun waakkateera. Jaarmiyaan idil-addunyaa mirgoota namoomaaf falmu Humaan Raayits Waach gabaasa Waxabajji 4, baaseen rakkoon nageenyaafi sarbamuun mirgoota namoomaa waggoota lamaan darban keessatti Oromiyaa keessatti mul’achaa jiru xiyyeeffannaa addunyaa atattamaa barbaada jedheera. Sababa waraana mootummaa Federaalaafi humnoota Tigraay gidduutti tureen rakkoon Oromiyaa keessa jiru dagatamuullee kaaseera HRW. Mootummaan Itoophiyaa waraana humnoota TPLF waliin qabu kanaa nagaa furuuf akka fedhu ibsuurra darbee koree dhimma kana abbummaan gaggeessullee ramdaeera. Haata’u malee, waraana hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan motummaan itoophiyaa ‘Shane’ jechuun shororkeessaa jechuun galmeesse waliin garuu karaa martiitiin nagaa buusuuf wanti jedhe hin jiru. Garee WBO garuu mariin araaraa bilisaa fi kan qaama walabaafi ulaagaa idil-addunyaa guutu jiraannaan hirmaachuuf qophii akka ta’e ibseera. Akkuma TPLF waliin marii gaggeessuuf murteessetti, WBO waliinis fala karaa nagaa barbaaduu akka qabu namoonni siyaasaafi paartileen siyaasaa irra deeddeebiin gaafachaa jiru. Mootummaanis hidhatoota kanneen balleessuuf yeroo garaa garaatti oppereeshinii gaggeesseen hedduu ajjeeesuu ibsuun, guyyoota muraasa dura ammoo godinaaleen lixa Oromiyaa hidhattoota kana jala turan humnoota nageenyaa mootummaa jalatti deebiyuu ibseera. Haata’u malee, ammas Waxabajji 4, 2022 Lixa Oromiyaa Godina Qeellam Wallaggaatti hidhattoonni kunneen lammiilee nagaa irratti ajjeechaa raawwachuu MM Abiy  himuun, garee shororkeessaa jedhan kana uummata isaanii waliin hamma dhumaatti hordofanii akka dhabamsiisan dubbataniiru. Wal waraansa hidhattoota kanneeniifi humnoota mootummaa gidduutti gaggeeffamu irraa kan ka’een lammileen nagaa gidduutti hedduu rakkataniiru jedha jaarmiyaan mirgoota namoomaaf falmu HRW. Waggoota sadaran darban keessa jiraattonni Oromiyaa godinaalee hidhattoonni WBO keessa socho’an keessatti rasaasa lamaan ajjeefamaa akka jiraniifi yaaddoo nageenyaa irra bubbuleef bahanii galuufi hojii guyyuu isaanii hojjetachuullee akka hin dandeenye yeroo gara garaatti BBCtti himaa turan. Ajjeechaa namoota nagaafi mancaatii qabeenyaa Oromiyaa keessatti qaqqabuuf mootummaaniifi hidhattoonni quba walitti qabu. HRW gabaasa isaa  keessatti jalqaba bara 2019 mootummaan Komaandi Postii Federaalaa kan humnoota federaalaafi naannoo qindeessu lixa Oromiyaatti akka hundeesse ibsuun, jalqaba 2020 keessa interneetiin ji’oota sadiif cufamuu dabalatee aanga’oonni mootummaa yeroo gara garaatti maloota komunikeeshinii lixa Oromiyaa irraa  kutaa turan jedheera. Kun ammoo dhaabbileen gargaarsaa, miidiyaaleeniifi gareewwan mirgoota namoomaaf falman akka naannoo sanatti waan deemaa jiru hin arganne taasiseera jedha jaarmiyaan kun. Dhorkaawwan naannicharra jira akkuma jirutti ta'ee, gareewwan mirgoota namoomaafi miidiyaaleen ajjeechaa humnoonni nageenyaa mootummaa murtoo seeraa tokko malee raawwatanii, fi hidhattoonni miseensa hawaasaa lakkoofsi isaanii naannicha keessatti muraasa ta'an, akkasumas aanga'oota mootummaa butuufi ajjeesuu gabaasuu danda'aniiru jedha HRW. Akka gabaasa jaarmiyaa idil-addunyaa kanaatti, humnoonni nageenyaa humna hidhate deeggartu ykn waliin hidhata qabdu jechuun dargaggoota irratti xiyyeefatu. Kanaaf ammoo, ajjeechaa dargaggoo umurii waggaa 17, Amaanu'eel Wandimmuu, magaalaa Dambi-Dolloo keessatti addababaayirratti viidiyoon waraabaa humnoonni mootummaa raawwatan akka fakkeenyaatti kaasuun ibsa HRW. "Itti-gaafatamni tokko osoo hin jiraatiin humnoonni nageenyaa mirgoota namoomaa sarbuun ammoo daran akka isaan ittuu gocha mirgooota namoomaa sarban cimse malee, miidhaan dabalataa akka hin uumamne gochuu hin dandeenye," jedheera HRW.


'Ni baratti, ni qaroomti jennee osoo eegnuu dararaaf saaxilamte' - maatii Daraartuu

Daraartuu Bulloo jedhamti. Mucaa ganna 14ti jedhu maatiin. Dhalattee kan guddattee Godina Shawaa Kibba Lixaa Aanaa Ammayyaatti ture. Mucayyoon tun A.L.I Mudde 2014 mana namaatti mindeeeffamte akka hojjattuuf gara magaalaa Waliisootti geeffamte. Dubartiin Daraartuun akka hojjattuuf mindeessite guyyaa mindeessite irraa kaastee baatilee afur itti aananiif mana saree keessatti hidhuun, reebichaa fi miidhaa qaamaa mul’atu irraan gahuu maatiin ishee fi pooliisiin BBC'tti himaniiru. Maatiin ishee wayita Ammayyaarra gara Walisootti dhuftu ni qaroomti, ni baratti jennee yaaduun ture jedhu. Torbanoota dura wayita poolisiin eeruu argateen dubartii Daraartuu irraan miidhaa geessisuu shakkamte, jiraattuu Godina Shawaa Kibba Lixaa magaalaa Walisoo, kan taate sistar Biraanee Maammoo to'annaa jalche. Daa’imni kun harkii fi miilli duubatti hidhamee mana saree keessaatti dararamaa akka turte poolisiin erga ifoomseen booda dhimmichi miidiyaa hawaasaarratti ijoo dubbii ture. Daraartuun Godina Shawaa Kibba Lixaa baadiyyaa Aanaa Ammayyaatti dhalattee guddate. Wasilaa ishee kan ta’an Obbo Tashaalaa Mul’isaa, daa’ima tana hojii mana keessaa akka gargaartuuf Sister Biraanee Maammoon waliigalanii akka turan dubbatan. Ofii saaniitiif ijoollee ja’aa biroo akka qaban kan himan Obbo Tashaalaan,  daa’ima kana miidhuun kan shakkamte Aadde Biraanee waliin firooma dhiigaa hin qaban. Akka isaan jedhanitti, Daraartuun umurii ijoollummaan hojii mana keessatti akka qacaramtuuf ka’umsa kan ta’e abbaa fi haatii ishee  wal hiikusaaniti. Warri ishee erga wal hikanii ganna 10 ta’eera. Abbaa fi haatii Daraartu ijoollee afur waliin horatanii gargar bahu hordofee ijoolleen arfanu fira biratti akka qoodaman dubbatu. "Sababi warrii walbira hin jirreef jecha giddutti waan rakkattuuf hojjattee of haa gargaartu jedheen abbaashee waliin mari'adhee kenne," jedhan. ''Ni qaroomti, ni baratti jedheen itti kenne. Garuu isheen hidhamtee dararamuuf saaxilamte" jedhu. Obbo Tashalaan ji’aan mindaa birri 700 akka kaffalamuu fi akka barsiiftu waliigaluu ibsan. Waliigalteen isaanii garuu hojiirra akka hin oolin dubbatu. Haala Daraartuun keessa jirtuu wayita gaafatanittis Aadde Biraaneen haala gaariirra jiraachuu nutti himti ture jedhan. ''Nagaadha, akka gaarii jirti nuun jetti," jedhan. Haata'u malee turtii ji’oota afuriitiin booda garuu miidhaan irra qaqqabuun deebi’anii arguu dubbatu firri Daraartu kun. Naannoo isaaniitti ijoolleen haala walfakkaatuun magaalaatti hojjatanii maatii isaanii gargaaran jiraachu akka fakkeenyaatti kaasu Obbo Tashaalaan. Qondaallii Komunikeeshinii Poolisii Magaalaa Walisoo Komaandar Dhugumaa Lammeessaa akka himanitti, daa’imni kun shiboo fi mukaa qoree qabuun galgalaaf ganama akka reebamtu himatte jedhan. ''Wiixata hanga Jimaataatti mana saree keessatti akka hidhamtu himatte" jedhan. Guyyoota mana ooltutti hidhaarra hiiktee hojii jajjabaa hojjachiisa turte. Soorata gahaa akka hin laanneef daa’imni kun himachuushees kaasan. Kana qofa miti, lakkoofsa bilbila maatiif akka bilbiltuuf itti kennan harkaa gatte, maallaqa akka kaffaltuuf waada seentes hin kennineef jedhan. Akka isaan jedhanitti, jalqaba ogeessa lakkooftuu ibsaa dubbisutu mana saree keessaa osoo mucaan durbaa kun boossuu argee poolisiif eeru laate. Poolisiin wayita iddoo isheen itti hidhamte qaqqabuttis harkii fi milli ishee duubatti hidhame arge jedhan. ''Dhaqni ishee luqqa’aadha, fuulli fi dugdi madaa’eti argamte" jedhan. Shakkamtuun yakka kana mucayyoo kanarratti raawwachuun himatamte haaltetti. Daa’mni kun turtii ji’a afur caaluuf miidhaan irra qaqqabe yaalii ajjechaati jechuun ibsan qondaalli poolisii kun. Amma hospitaalota Walisoo fi Finifinneetti erga yaalamaa turte booda madaan qaama daa’ima kanarra ture fayyuu fi haala fooyyeerra akka jirtu himaniiru. Komaandar Dhugumaan Walisoo fi naannoo isheetti daa’imman seeraan ala daddabarsuun akka baay'atu dubbatan. Akka isaan jedhanitti,  karaa seeran alaa ijoolleen umuriin isaaanii osoo hin gahiin biyya keessa qofa osoo hin taane hanga gara biyyoota Arabaatti erguttille akka gahamu eeran. Namoonni ta’ii kanatti gaddan maallaqa deeggarsa daa’ima kanaaf oolu birri kuma dhibba tokkoo fi kuma saddeet walitti buusaniifii jiru.


Magaalaa Asoosaatti sochiin imala galgalaa daangeffame

Magaalaa guddoo Naannoo Beenishaangul Gumuz kan taate Asoosaatti imalli galgalaa daangeffamuu bulchiinsi poolisii magaalattii beeksise. Daangaan yeroo sochii kun ALI Adoolessa 01, 2014 irraa eegalee hojiirra oola jedheera poolisiin. Komishinii Poolisii Naannochaatti gargaaraan Komishinaraa Bushraa Alqariib akkaataa daangaa yeroo sochii kaa'ame kanaan konkolaattonni galgala sa'atii 2 irraa hanga barii sa'atii 12tti, lafoon ammoo galgala sa'atii 3 irraa hanga barii sa'atii 12tti socho'uun dhorkameera. Qaamni nageenyaa naanochaa yeroo kanatti yeroo sochii daangessuun maaliif akka barbaachisee fi bu'aan argamuuf deemu maal akka ta'e hin ibsine. Guyyootaan dura MM Abiy Ahmad wayita haala yeroo irratti miseensota paarlaamaaf ibsa kennan, dhiyeenya kana magaalaa Asoosaatti gochi shororkeessummaa aggaamamee ture fashaleera jedhanii turan. Daangaan sochii kun konkolaattotaa fi lafoo deemuu hunda kan dhorku yoo ta'u, yoo scohii murteessaa ta'e qaamolee nageenyaa eeyyamsiisuun dirqama ta'a. Akkaataa daangaa sochii kanaan galgala sa'atii 2 irraa hanga barii sa'atii 12tti ambuulaansii fi konkolaattota qaamolee nageenyaa mootummaarraan kan hafe konkolaataan kamuu socho'uu hin danda'u. Kana malees hoteelonni fi manneen dhugaatii cufaa ta'u, daldalli gosa kamuu gaggeeffamuu hin danda'u. Yeroo sochii daangeffame kana keessatti balaan tasaa yoo mudate qaama nageenyaa dhiyeenyatti argamurraa eeyyama fudhachuun socho'uun ni danda'ama jedhan gargaaraan komishinaraa Bushraa Alqariib. Shakkiin nageenyarratti balaa fidu yoo dhagahame hawaasi hatattamaan qaamolee nageenyatti eeruun tumsuu qaba jedhan qondaalli kun.


Tigraayitti namoonni torban dura lolaan fudhataman ammallee barbaadaa jiru

Jiraatonni magaalaa Silahaalahaa kan Kaaba Tigraayitti argamtuu, torbee tokko dura rooba yandoo namoota 10 ajjeeseen booda kanneen achi buuteen isaanii dhabame ammallee barbaadaa jiru. Jiraattonni magaalattii lakkoofsi namoota du’anii dabaluu danda’a jechuun yaadda’anis barbaacha isaanii garuu itti fufaniiru. Te’aammee Woldegabrii’eel jiraataa magaalattii yoo ta'u, namoonni erga lubbuun isaanii darbee argamanii 10 awwaalamaniiru jechuun BBC'tti himeera. Akka inni jedhutti, gaafa Waxabajjii 26 magaalattii yeroo lolaan irra yaa’u '‘namoonni baay'ee’’  fudhatamanii turan. '‘Lolaan suuqiiwwan naannoo gabaa jiran barbadeesseera. Namoota achi turan baay'ees haree fudhate. Kanneen ammallee reeffi isaanii hin argamne jiru,’’ jedha Ta’aammen. Jiraattonni biroo illeen manneen jireenyaa, gabaafi midhaan lolaa kanaan baduu himaniiru. Naannoon Tigraay ammallee tajaajiloota bu’uuraa kanneen akka ibsaa baankii fi bishaaniin ala jirti. Kanan malees Kaaba Itoophiyaatti namoonni miiliyoonaan lakkaa’aman deeggarsi yeroo atattamaa akka isaan barbaachisu dhaabonni kanneen akka UN himaa bahan. Gu’eesh Aragaay warreen yeroo lolaa gabaa turan keessaa kan lubbuun hafe isa qofa ta'uu hima. "Yeroos namoota 25 turre. Ana qofaatu lubbuun hafe, warra kaan lolaan haree fudhate. Haadholiin lama ijoolleesaanii wajjiin gabaa turanillee lolaadhaa fudhatamaniiru." Inni ammoo lubbuudhaan hafullee birrii 80,000 ta'u dhabeera jedhe namni kun. "Yeroo ammaa homaa hin qabu, qullaatti hafeen jira," jedhe. Taaddalachi Galaa ammoo lolaan fudhatamtus humnoonni naannoo sana turan ishee baraaruu himti. Garuu waan qabdu hunda balaa kanaan waan dhabadeef, amma waan nyaattullee akka hin qabne himti. Jiraattonni kunneen manneen isaaniirraa buqqa’anillee kan gargaarsaaf isaanii qaqqabe akka hin jirre himti. Qondaaltonni Naannoo Tigraay dhimma kanarratti odeeffannoo dabalataa akka kennan gaafatamanis deebii hin kenninii hafaniiru.


Dhalataan Itoophiyaa tokko biyya ormaatti yoo du’e, reeffi akkamiin gara biyyaa ergama?

“Hin fidiin” jennuyyu du’i waan hin oolle. Namni tokko eessatti fi yoom akka du’u baruu baatus, yeroon isaa ga’e yemmuu lubbuun isaa darbu bakka maatii fi hiriyyoonni jiranitti, biyya ofii keessatti awwalamuun filannoo isa jalqabaa ta’u danda‘a. Dhalattoonni Itoophiyaa hedduun biyya ormaa adda addaa keessa jiraatanis bakka filannoo maatii isaanitti awwalamuu fedhu. Dhalataan Itoophiyaa tokko biyya ormaatti yoo lubbuun isaa darbe, filannoon isaa ykn kan maatii isaa biyyatti awwaalamuu ta'e, reeffi isaa akkamiin biyyatti deebifama? Obbo Kaasahuun Saahilee US, Varjiiniyaa keessatti Dhaabbata Imalaa fi Kaargoo Nathaan jedhamu hundeesse waggaa 12 oliif hojjeteera. Dhabbanni kun tajaajila tikeetii imalaa fi kaargoo qindeessuun biratti, tajaajila reeffa gara biyyaatti geejjibsiisuu irratti ni hojjeta. Namni hundi akkataan du’i isaa adda adda ta’etti, adeemsi reeffa gadhiisisuu isaas Ameerikaa keessatti adda adda akka ta’e Obbo Kaasahuun ni hima. Fakeenyaaf namni tokko dhukkubsatee du’e yoo ta’e, maddi du’a isaa salphatti waan beekamuuf waraqaan ragaa du’aa salphatti argamee utuu maatiin hin rakkatiin reeffi isaa ni gadhiifama jedha. Daandiin qilleensaas reeffa fe’uuf hin rakkatu jedhan. Adeemsa reeffa geejjibsiisu keessatti ga’ee kan qaban maatii, mana reeffaa fi dhabbilee geejjiba akka Nathaan akka ta’e Obbo Kaasahuun ni hima. "Reeffa nama tokko hospitaalarraa gadhisiisuuf maatiin jiraatee mallatteessu qaba. Eenyuyyu deeme reeffa fudhachuu hin  danda‘u,‘‘ jedha. Yoo maatiin nama sanaa biyyicha keessa hin jiru ta’emmoo, gama imbaasii Itoophiyaatiin, 'reeffi ilmakoo akka gadhiifamee biyyatti' deebi’uuf nan eeyyama jechuun xalayaa erguun, bakka bu’ummaa hiriyyaa ykn nama fedhaniif kennu akka qaban hima. Obbo Kaasahuun akka jedhanitti sana booda adeemsi reeffa biyyatti deebisuu akka salphatu hima. Maatiin kan adeemsa kanaan rakkachuu danda’u, yoo akkataa namni sun itti du’e adda baasuuf qorannoo kan barbaachisu yoo ta’e akka ta’e hima. Qorannoon akkanaa yoo xiqqaate hanga ji’a tokko fudhachuu danda’a. "Akka aadaa keenyatti, namni yoo du’u maatiin hanga reeffa argatanitti nyaatallee hin nyaatani, dafanii awwaaluus barbaadu," jedha. Haata'u malee waraqaan ragaa du’aa kannamu, maddi du’aa qorannoorra jira kan jedhu yoo ta’e, Daandiin Qilleensaa tikeeta akka itti hin gurgurre hima. Hanga maddi du’a nama tokko adda baafamutti, torban tokkos ta’e ji’a tokkoof reeffi sun mana reeffa keessa akka turu godhama. Erga waraqaan ragaa du’aa aragamee booda wanti ijoon biraa barbaachisaa ta’e waraqaa ragaa dhibee hin daddarbinee jedhamu argachuun barbaachisaa akka ta’e Obbo Kaasahuun ni hima. Waraqaan kun namni kun kan du’e dhibee daddarbu irraa akka hin taanee fi reeffa isaa geejjibsiisuun rakkoo fayyaa kan hin uumne akka ta’e kan mirkaneessudha. Sana booda Imbaasii Itoophiyaa irraa waraqaa lammumma namichaa mirkaneessuu fudhachuun, yoo sirni gaggeessaa dursee US keessatti kan gaggeefamu ta’e sun adeemsifamee, sanarraa kallattiin gara buufata xiyyaraatti deeme biyyatti ergamaa jedha. Gama baasii maallaqaan yoo ilaalamu "nama tokko as US keessatti awwaaluurra gara Itoophiyatti erguutu rakasa," jechuun Obbo Kaasahuun ni ibsa. "Nama tokko yemmu asitti awwaaltu, lafa awwaalcha bituu qofaaf gara doolara 6000 ni baafta. Sana booda ammoo kaffaltii mana reeffaa, saanduqa reeffaa fi biroo waliin baasiin gara doolara 10,000 ol ta’a." Obbo Kaasahuun akka jedhanitti karaa tajaajila dhaabbata isaaniin reeffa tokko gara Itoophiyaatti erguuf baasii imala xiyyaaraa dabalatee waan hundaaf yoo baay'ate doolara 6500 akka kaffalchiisu. Akka seera US’tti namni tokko karaa dhaabbata geejjibaa kan akka Obbo Kaasahuun ykn ammoo mana reeffaa tajaajila reeffa geejjibsisaniin alatti, ofiin akka dhuunfatti reeffa geejjibsiisuu hin danda’u. Adeemsa kan keessatti wanti ijoon barbaachisaa biraan paaspoortii Itoophiyaa qabaachuu akka ta’e Obbo Kaasahuun ni hima. "Namni du’e sun lammii Itoophiyaa ta’uun isaa erga adda baafamee booda Imbaasiin xalayaa kan barreessu. Kanaan achi yoo lammii Itoophiyaa ta’uu isaa hin beeku ta’e, reeffa lammii biraa gara biyyaatti erguun hin danda’amu." Namootni waraqaa eenyummaa akka paaspoortii sababa adda adda akka kooluu galtuu ta’uu isaanii fi biroon hin qabne yeroo jiraatan adeemsi kun akka rakkisaa ta’u Obbo Kaasahuun ni eera. Kana furuuf yeroo hedduu Imbaasii Itoophiyaa waliin ta’uun waraqaa eenyumma fi xalayaa maatii nama kanaa dhiyeessuun akka lammummaa namicha mirkaneessuuf hojjetan hima. Akka seera US’tti reeffa nama tokko erguuf dirqama namni fuudhe wajjiin imalu jiraachuu akka hin qabne kan himu Obbo Kaasahun, ta’us garuu reeffi yemmuu Itoophiyaa ga’u namni bakka bu’ummaa fudhachuun reeffa sana daandii qilleensaa irraa simatu jiraachuu qaba jedha. Saa'udii keessatti raaffa lammii Itoophiyaa du’e tokko gara biyyatti ergurra achummatti awwaaluun akka salphatu hogganaan Hawaasa Oromoo Sa'udii ni ibsu. Ta’us namootni reeffa gara biyyaatti erguu fedhan adeemsota keessa darbuu qaban adda addaa akka jiran namni maqaa isaanii ibsu hin feene kun BBC’tti himaniiru. Akkumaa adeemsa US, Saa'udii keessattis reeffa nama tokko gadhiisisanii biyyatti erguufis ta’e achumatti awwaaluuf fira ykn maatii isaa irraa eyyamni ergamuu akka qabu hogganaan kun ni himu. Maatiin erga karaa Ministera Haaja Alaa Itoophiyaan gara Imbaasii Itoophiyaa Saa'udii jiruutti waraqaa eeyyamaa erganii booda, tikeetii xiyyaraa kutuutti darbama jedhu. "Tikeetiin geejjiba xiyyaraa reeffaallee mi’aadha, hanga Riyaala 10,000 ol ni ga’a," jedhu hogganaan kun. "Namootni keenya hedduun asitti awwaalamu malee, gara biyyatti kan geeffamu xiqqoodha" jedhan. Adeemsi kun namoota waraqaa eeyyama jireenyaa Saa'udii qabaniif irra akka salphatu kan himan hoogganaan kun, ta’us garuu namni waraqaa kana hin qabnellee adeemsa kana hordofuun hanga maatii irraa eeyyama argatetti reeffa biyyatti galchuu akka danda’u himaniiru. Reeffa biyyatti erguuf gaatiin tikeetii xiyyaaraa qaalii waan ta‘uu fi adeemsi isaa yeroo kan fudhatu ta’uun isaa namootni hedduu akka asumatti awwalaman isaan taasiseera jedhu. Dabaluunis "biyyi kun biyya amantaa Islaamaa waan taateefis, namootni irra caalaan asitti awwaalamullee ni barbaadu," jedhu. Namni tokko yeroo du’utti namni itti gaafatamummaa fudhate reeffa isaa fudhatu yoo hin argamne ta’e Imbaasiin Itoophiya Saa'udii jiru itti gaafatamummaa akka fudhatu hogganaan kun ni himu. "Fakkeenyaaf namni tokko utuu mana hidhaa jiruu lubbuun isaa yoo darbu, maqaa abbichaa ibsuun firri ykn maatiin isaa dhiyaadha jechuun beeksisa ni baasa," jedhu. Beeksisa san booda namni dhiyaate reeffa fudhatu yoo hin jiraanne imbaasichi ofiin awwaalcha isaa taasisa jedhu. Akka seera biyyatiitti reeffa san qofa biyyatti erguun waan hin danda’ameef namni itti gaafatamummaa fudhatu kun wajjiin gara Itoophiyaa deemuu qaba. Kana goochuuf ammoo paaspoortii fi waraqaan eeyyama jireenyaa isa ni barbaachisa jedha. Hogganaan kun akka jedhanitti namootni tokko tokko waraqaa eeyyama jireenya waan hin qabneef sodaaf jecha "namootaaf maallaqa kennaa bakka hin taanetti awwaalchisaa jiru". Ta’us garuu karaa Imbaasii Itoophiyaatiin sodaa waraqaa kana qabaachuu dhiisuu isaanii malee ilmoo isaani seeraan awwaluu akka danda’an himu. Dhaabbata miti mootummaa walin ta’uun Jarmanii magaalaa Firaankifarti keessatti, hojii baqattootaa fi koolu galtoota biyyatti deebi'u fedhan gargaaruu keessa kan hojjetan Obbo Yaareed Abdataan, namni tokko yeroo du’utti adeemsa awwaalchaa dura gaaffiin inni jalqabaa ‘eessatti du’e?’ isa jedhu akka ta’e BBC’tti himaniiru. Namni tokko hospitaala keessatti lubbuun isaa darbe yoo ta’e adeemsi reeffa fudhachuu fi awwaalchaa salphaa ni ta’a jedhu. Yoo hospitaalaa alatti ykn manatti du’e ta’e garuu ‘’ogeessi fayyaa manatti waamamu qaba, ” jedhu Obbo Yaareed. Ogeessi fayyaa kun du’uu nama sanaa mirkaneesse waraqaa ragaa du’aa kenne waraqaan sunis Mana Qopheessa mootummaa galuu qaba jedhu. Dabaluunis biyyootiii Gamtaa Awuroppaa jiran keessa salphaan imaluun waan danda’amuuf, fakkeenyaaf namni jiraataa Jarmanii ta’e tokko gara biyya biraatti imalee utuu jiruu yoo lubbuun isaa darbe dhimma du’a isaa kan hordofu ‘biyya inni itti du’e malee, biyya inni keessa jiraachaa ture,’ akka hin taane baramuu qaba jechuun Obbo Yaared ni yaadachiisu. Akkuma US biyya Jarmanii keessattis namni dhuunfaa tokko reeffa sochosuu waan hin dandeenyeef, reeffa kana kan manaa fuudhuun of bira kan kaa’u dhaabbata (mana reeffaa) eeyyama qabu qofa akka ta’e ni ibsu. Obbo Yaareed akka himanittii dhaabbatni kun yemmuu reeffa nama tokko fuudhu maatii waliin adeemsa awwaalcha isaa, eessatti, yoom kan jedhu fi kaffaltii irratti walii galuun itti gafatamummaa fudhatee biyyatti erguufis ta’e achumatti awwaaluuf hojiisaa ni adeemsisa. Mana Qopheessaa biratti waraqaa ragaa lamatu argamuu qaba, Innis waraqaa ragaa du’aa oggeessi fayyaa kenne mirkaneessuu fi paaspoortii reeffaa akka ta’ee Obbo Yaared ni himu. Adeemsa kana hunda kan fixachiisu dhaabbata mana reeffaa kanadha. Gama kaffaltiitiin yoo ilaalamu ,Obbo Yaareed "asitti awwaalurra biyyatti erguu wayya" jedhu. Adeemsi reeffa gadhiisisuu Jarmanii, fi US dabalatee biyyoota hedduu keessatti walfakkaataa dha – innis eeyyama maatii argachuudha. "Adeemsa reeffa biyyatti erguu keessatti ga’een maatii biyya [Itoophiyaa] jiruu murteessaadha," jedhu. Manni reeffaa [funeral homes] kun adeemsa hunda xumuree reeffa sana waraqaalee ragaa argaman hunda walin xiyyaraan yemmuu argu, biyyatti maatiin jalqaba itti gaafatamummaa fudhatee eeyyama keenne ture simachuu qaba. Waraqaa ragaalee kana irratti ‘eenyutu reeffa simata’ kan jedhu waan ka’amuuf namni sun waraqaa eenyummaa isaa waliin deeme reeffa sana daandii qilleensaa irraa fudhachuu danda’a. Namni reeffa sana itti gaafatamummaan fudhatu yoo hin jiraanne garuu mootummaan Jarmanii ofiin itti gaafatamummaa isaa fudhate awwaala jedhu. Obbo Yaareed akka jedhanitti sirna awwaalcha kana lammii ofii tokkoof adeemsisuuf, hawaasa keessatti hirmaachuun barbaachisaadha. "Namni keenya gaafa namni boqotu, kaka’umsa guddaadhaan waliif birmata. Garuu hanga namni boqotutti eeguu osoo hin taane, kun waan hin oolle waan ta’eef, ammumaa kaanee hawaasa cimaa uummachuu qabna" jedhu "Hawaasa cimaa yoo qabaanne, rakkoon uumamnaan salphaatti wal bira dhaabbachuu ni dandeenya” jedhan.


Humnoonni nageenyaa lubbuu isaanii gabbaraa jiru—MM Abiy

Muumichi ministeeraa Itoophiyaa Dr. Abiy Ahimad walgahii idilee mana maree bakka bu'oota uummataa Kamisa (Adoolessa 7, 2022) gaggeeffame irratti gaaffilee miseensotaan dhiyaataniif deebii kennaniiru. Ajjeechaa yeroo dhiyoo keessa Gaambeellaa, Oromiyaafi Beneshaangul Gumuz keessatti lammileen nagaa irratti raawwatame humnoonni nageenyaa itti-gaafatama isaanii bahachuu dhiisanii callisanii ilaalaa turan gaaffii jedhu dhiyaateef MM Abiy deebii kennaniiru. “Humnoonni nageenyaa baayyeen lubbuu isaanii gabbaraa jiru,” kan jedhan Ministirri Muummee Abiy humnoonni nageenyaa sadarkaa gara garaa irra jiran miindaa xiqqaafi hgaala hin mijanne keessatti aarsaa kaffalaa jiru jedhan. “Lammilee isaanii oolchuufi uummata isaanii waan jaallataniif aarsaa guddaa kaffalaa jiru,” jedhan MM Abiy.  Kanaaf ammoo akka fakkeenyaatti kan eeran, walitti bu’insa Daraasheetti tureen poolisoonniifi bulchitoonni naannawaa sanaa 80 ol ta’an du’aniiru, akkasumas naannoo Oromiyaa, Gaambeellaafi bakkawwan birootti humnoonni nageenyaa baayyeen ajjeefamaniiru jedhan.  Kana gochuu isaaniitiin ammoo lubbuu lammileen hedduu oolchuu akka danda’an dubbatan. Ta’us Shanees ta’u humnoota shororokeessaa kamiyyu warra dhiiga namoota nagaa dhangalaasan dhabamsiisuudhaaf carraaqqii jalqabne yoo itti fufne ni badu jedhan. Haleellaa tibba kana naannoo Oromiyaatti qaqqabe keessatti namoonni caasaa mootummaa keessa jiran harka keessaa qabu kan jedhu qaamoleen gara garaa himannaa dhiyeessaniiru. Miseensonni mana-maree tokko tokkos gaaffii kana kan kaasan yoo ta’u, MM Abiy caasaa mootummaa keessa namoonni bitaman jiru jechuun, “caasaa keessa rakkoon jira” jedhaniiru. Kanaan dura caasaa mootummaa keessaa  namoonni kuma 5 ta’an kan ari’aman, kan hidhaman jiraachuu eeruun hojii qulqulleessuu akka itti fufan dubbataniiru. Ajjeechaa waggoota darban keessa raawwatamaniin walqabatee himannaawwan kuma 11 banamuus ibsaniiru.  Kanneen keessaa miidhaa ajjeechaa Artist Haacaaluu Hundeessaa hordofee qaqqabeen namoota kumaatamaan lakkaa’aman irratti himannaan banamee itti murtaa’eeras jedhan.  Ammatti, ‘‘Itoophiyaatti daldaltoota du’aatu bobba’ee jira’’ jedhan. Akkasumas gaaffii haala haleellaa tibbana lammiileerratti raawwataman ilaalchisuun dhiyaateef, ‘‘Itoophiyaan ammaan dura nageenya keessoo ishee qofa osoo hin taane kutaawwan addunyaa biroottiyuu biyya nagaa kabachiisuuf hirmaachaa turte amma garuu daqiiqaa fi sa’aatiidhaan oduu gaddaa dhagahaa oolla’’ jedhan. Gaaffii ‘mootummaanis hamma yoomiitti gadda kana dhagahaa tura?’ jedhuufis mootummaan hanga dhiigni lammii tokkootuu sababa hidhattoota kanaatiin dhangala’uun dhaabbatuutti tattaaffii taasisu itti fufa jedhan MM Abiy. “Shororkeesitoonniifi hidhattoonni lammiilee nagaa ajjeesanii nuqoruu dandahu malee imala keenyarraa nudhaabuu hin danda’an. Mootummaas balaawwan akka kanaa yeroo mudataniitti callisee akka ilaaleetii fudhatamuu hin qabu. Mootummaana waan kana dhaabuuf waan danda’u hunda gochaa jira” jedhan. ‘‘Guyyaa guyyaadhaan poolisiin ni du’a, loltuun ni du’u’’ jechuun, Daraashee, Gaambeellaa, Amuruuttii fi Dambidoollootti qaamoleen nageenyaa ajjeefamusaanii akka fakkeenyaatti kaasaniiru. Qaamooleen nageenyaa lubbuusaanii wareeganii lubbuu namoota nagaa tiksaa jirus jedhan. ‘‘Qaamoleen nageenyaa lubbuu isaanii wareeganii nageenya lammiilee kabachiisan kunneen faayidaa addaa argatanii osoo hin taane aarsaa lammii isaanii tiksuuf kanfalan waan ta’eef kabajatu malaaf’’ jedhan. Shororkeessummaa gama ilaaluun ammoo, shorokeessummaan yeroo ammaa guutuu addunyaatti qorumsa cimaadha malee addatti Itoophiyaa qofatti waan raawwatamaa jiru akka hin taanes eeran. “Bara 2020 keessa Ameerikaatti namoonni kuma 20 caalan shororkeessitootaan ajjeefamaniiru. Ji’oota jahan darban qofa Loos Aanjelesitti namoonni 172 ajjeefamaniiiru. Kutaalee kaanittis akkanuma. Ameerikaatti ji’oota jahan darban namoota kumaatamaan lakkaa’aman shororkeesitootan ajjeefamaniiru. Kanaaf dhimmichi rakkoo addunyaati,” jedhan. Shororkeesummaan wanta adda ta’eefi Itoophiyaa qofatti qaamoleen nageenyaa Itoophiyaa qofti ittisuu dadhaban qofa godhanii ilaaluun hin barbaachisu, kan jedhan MM Abiy, ‘‘shororkeessummaa saba wajjin walqabsiisanii ilaalunis sirrii miti. Alshabaab yoo fudhattan gara caalu kan ajjeese Somaaloota” jedhan. Shoroorkeessitoonni akka Shanee fi qaamoleen shororkaa biroo ofii isaaniitii miilaa fi sammuu hin qaban, gaafa qaamni wayii miila kennuuf deemanii miidhaa geessisu jedhan Ministirri Muummee Abiy Ahimad. “Namoota nagaa ajjeessuun bu’aa siyaasaa argamsiisu hin qabu garuu amala shororkeesitootaati. Nama nagaa ajjeesuun garuu karaa kamiinuu fudhatama hin qabu” jedhan. Mootummaan lammiilee caalaa odeeffannoo shororkeesitootaa dursee argata kan jedhan Dr. Abiy, fedhiin shororkeesitootaa akka hin milkoofneef ammo uummanni mootummaa wajjin qindoomee biyya baraaruu qaba jedhan. “Torbee tokko kana keessatti si’a jahaa oli shororkaa uumuuf yaaliin taasifamee fashalaa’eera. Namoota bifa addaa qaban osoo hin taane warruma nufakkaatu, kanneenuma afaanuma keenya dubbatutu rakkoo geessisa. Nuti loltuu miiliyoona 100 hin qabnu waan ta’eef nama hundaaf loltuu ramadnee eeguu hin dandeenyu. Gaafa asiin eegnu achiin balaan gaha” jedhan.  Haata’u malee qorumsawwan Itoophiyaa kallattiin ittiin hubatamu adda adda ta’uun rakkoo amma keessa jirru daran hammeesseeras jedhan. Itoophiyaa irratti waraana odeeffannootu adeemsifamaa jira kan jedhan MM Abiy, Itoophiyaan ammatti humna qabduun waraana odeeffannoo kana guutumaan guututti ittisuu hin dandeechu jedhan. “Waraani saayiberii fi dippiloomaasii dabalaa jira. Ergamtoota miila hin qabnetu dabalaa jiru. Isaanis warr ergamanii maatiisaanii, lammiisaanii warra ajjeesani. Oromoo fi Amaara hamma danda’an wal ficisiisuu, Amaaraa ofumasaan walficisiisuu, Oromoos wal ficisiisuu akkaasumas amantiidhaan walitti buusuuf adeemaa jira” jedhan. Ergamtoonni kunneen hojii ergamaa hanga amma adeemsisaniin Itoophiyaa diiguun hin danda’amne kan jedhan Abiy, biyyi kamuu Itoophiyaa wajjin wal waraanee Itoophiyaa diiguu hin danda’u jedhan. Hammam waraana dinagdee fi ergamtootaan raawwatanilleen Itoophiyaa diiguu hin dandeenye. Kana yoo jennu callisanii taa’u jechuu miti. Balballi banaan keenya baayyeedha. Nu ajjeessu, numadeessuu danda’u garuu nun diigan” jedhan. ‘‘Yeroo ammaa kana daldaltoota du’aatu Itoophiyaa keessatti bobba’ee jira. Baandaan shanee qofa osoo hin taane Finfinnee keessas kan mandheeffate jiras jiru’’ jedhan MM Abiy. Rakkoolee amma Itoophiyaa keessatti mul’atan kanaaf furmaani ijoon qaamolee olaantummaa seeraa mirkaneessan cimsuudha jedhan MM Abiy. Finfinnee irratti ammallee taanaan fedhiin shororkaa olaanan jiraachuus himan. ‘‘Guyyaa guyyaadhaan namoota to’achaa jirra. Dheengadda kana Laga Xaafootti namoota 55 too’annee jirra. Mana nama hundaa irratti eegumsa ramadnee osoo eegnee nutti tola garuu hin dandeenyu,” jedhan. Rakkoo nageenyaa biyyattii keessatti mul’achaa jiru furuufis tarsiimoo too’achuu, hordoffii gochuu, eeguufi qophaa’ummaatin hojjechaa jiraachuu eeran. Rakkoon keessoo jiru, duulli miidiyaa, baandaawwan qorumsawwan amma Itoophiyaa hudhanii qaban ta’uus himan. “Guuyyaa guyyaadhaan waraanamaa, guyyaa guyyaadhaan ajjeefamaa guyyaa guyyaadhaan jabaachaa deemne. Mootummaan Itoophiyaa cichoomina kan qabu akka ta’ee fi mirqaanaa fi oduudhaan kan diigamu miti. Hanga aarsaa lubbuu kanfaluutti kan deemnu waan ta’eef nuqoru malee nun dhaaban” jedhan. Iyyi dhiiga lammiilee nagaa hirriba kan nama dhoorku ta’ulleen dhumarratti ni moo’anna jedhan MM Abiy Ahimad. “Yoo dandeessan lammiileen, imala Itoophiyaan gara gaaraatti gotu gargaaraa. Yoo isa gochuu dadhabdan ammoo akka duubatti hin sololaanne godhaa. Isas yoo dadhabdan ammoo akka duubatti deebinu nun godhinaa” jechuun lammiileef waamicha godhan. Gaaffii mana marichaa Shanee balaaleeffachuu irratti ni komatamni jechuun kaasaniifis akaksiin deebiisan. “Miseensi mana marii akkamitti jette jettee odeessa? Bakki kuni bakka guddaadha. Sinirraa hin eegamu. Shanee shororkeessaa jedhee kan labse miseensota mana marii ammaan dura turanidha. Dura shaneen shororkeessaadha jedhee kan labse nu’i. Shanee wajjin guyyaa guyyaadhaan aarsaa kan kaffalaa kan jiru nu’i,” jedhan. “Shaneen Oromoodha jettanii gadi qabdanii hin ilaalina. Shaneen diina Oromoo ijoodha. Achitti kan walitti qabamu Oromoo qofa osoo hin taane hamoowwan Itoophiyaa diigantu bakka sanatti walitti qabama,” jedhan.  “Shaneen bineensota eenyuufuu duubatti hin deebinedha. Maalif akkas bineensa ta’an kan jedhu qorannoo barbaada. Galma siyaasaa garuu hin qaban, kaayyoo biyya bulchuus hin qaban. Kaayyoon isaanii biyya diiguudha” jedhan. MM Abiy akkasiin garee hidhattootaa ofiisaaniin Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) jechuun of waanan garuu kan motummaan Shanee jedhuun kunneenis haleellwwan dhiheenya kana raawwataman lamaan dabalatee himannaawwan namoota nagaa ajjeessuun irratti dhiyaatu ni hin fudhatan. Siriiyyuu qorannoon qaama walabaatiin akka gaggeeffamuuf waamicha dhiyeessu. Wallaggatti gaggeesitoonni aanaa fi godina dhibbaan lakkaa’aman akka ajjeefamanis himan.“Nuti gosummaa fi mandaraa oli. Nuti Itoophiyaanota. Akka Shaneenis, Shanee inni kaanis nuhamatu miti,” jechuun ilaalcha namoonni gaggeesitoota olaanoo Shanee wajjin walqabsiisuun yaadama sanyummaa oofan jedhan balaaleffatan. Mootummaa ce’umsaa kan ilaaleenis dhimmi mootummaa ce’umsaa bara Hayilesillaasee irraa jalqabee kan ture ‘Oduu duriiti’ jedhan. Marii TPLF waliinii irrattis murtiin kamuu kan murteeffamu fedhii biyyaa giddugaleessa godhachuun akka ta’e kaasan MM Abiy. “Nuti mariidhaa fi nagaadhaaf dursa kennina. Marichi ni milkaa’amoo hin milkaa’uun waan fuulduratti ilalaamu taha. Uummanni Itoophiyaa gaafachuu kan qabu yoo mootummaan fedhii biyyaa dabarsee kennee marii taasiseedha. Faayidaa biyyaa hanga hin miinetti mariidhaaf carraa kennuun badaa miti” jedhan. Qulqullina barnootaa  kan ilaaleenis “qorumsa kennuu guutumaatti dijitaalaawaa gochuuf yaalamee ture. barattoota heddu waan qorruuf jecha laaptoppii gahaa hin arganne. Yoo nuuf qaqqabe dhiheessinee qorra. Yoo nuuf qaqabuu dadhaabe karaa ittiin too’annu kan biraa uumna” jedhan. Barumsa siyaasa wajjin walqabsiisuunis ilaalcha hamaa furamuu qabu akka ta’e akeekan. Namni osoo du’uu biqltuu dhaabamuu hin qabu kan jedhu ‘diina keenya’ jedhan Dr. Abiy. Kanaafis namni hundi ganna kana biqiltuu dhaabuu irratti akka hirmaatu waamicha dhiheessaan.


Tajaajilli bilbilaa Safaricom Dirree Dhawaatti Hojii jalqabuufi

Tajaajilli bilbilaa Keeniyaa, Safaricom ji’a Adoolessa kaasee Dirree Dhawaatti tajaajila akka eegalu beeksisee jira. Safaricom har’a Adolleessa 7, 2022 fuula tiwiitara isaa irratti akka ibsetti Itoophiyaa keessatti Adoolessa dhufuu kaasee ifatti tajaajila kennuu akka eegalu ibsee jira. Safaricom Itoophiyaatti tajaajila telekoomii Dirree Dhawaatti jalqabuuf jedhus hanga Ebla bara 2023 tti magaalota Itoophiyaa 25 keessatti tajaajila telekoomii kennuuf karoora akka qabu beeksiseera. Afrikaatti dhaabbilee telekoomii gurguddoo muraasa ta’an keessaa tokko kan ta’e Safaricom, Itoophiyaatti erga hojii erga jalqabee kaffaltii hayyamaaf baase dabalatee doolaara biliyeena baasuu isaa beeksiseera. Dhaabbatichi fuula tiwitara isaa irratti akka beeksisetti hanga ammaatti lammiilee Itoophiyaa 320 ta’aniif carraa hojii baneera. Safaricom Itoophiyaa keessatti lakkoofsa bilbilaa jalqabisaa '07' ta'een tajaajila kennuu akka eegalu kana dura beeksisee ture. Kana dura dhaabbattichi bara kana ji’a Muddee keessa hojii akka eegalu ibsus sababoota garaa garaan hanga ammaa hojii hin eegalin tureera. Kanaaf sababni dhaabbatichi dhiyeesse walii galteen kaffaltii bu’uuraalee misoomaa Itiyoo telekom (Ethio Telecom) wajjin jalqabame irratti walii hin galamin turuu, neetwoorkii diriirsuu fi hojiilen bu’uuraalee misoomaa biroo yerodhaan xumuramuu dhabuudha. Waggoota sadii Itoophiyaan tajaajila damee telekoomii keessa abbootin qabeenyaa akka galaniif ifa erga gootee booda, kaampaaniwwan lama eeyyama akka argatan beeksifte. Kubbaaniyaan ‘Global Partnership for Ethiopia’ jedhamuu eeyyama telekoom Itoophiyaan caalbaasif dhiyeessete lamaan keessaa tokko mo’atee ture. Kubbaaniyoonni akka Safaricom, Vodafon, CDC Giruup, Sumetom fa’aa warreen Itoophiyaa keessatti tajaajila telekoom kennuuf eeyyama argataniidha. Kubbaaniyaan ‘Global Partnership for Ethiopia’ jedhamu doolara miliyeena 850 dhiyeessun caalbaasii mo’ate. Safaricom damee tajaajijla telekoomii mootummadhan waggoota hedduuf to’atamee ture keessa seenee hojjachuudhaf kubbaaniyaa dhuunfaa isa jalqabaa ta’a jechuudha.


Rakkoon majliisa keessa jiru lammiilee Itoophiyaa Hajjiif imalan danqe

Waggaa waggaan namoonni miiliyoonaan lakkaa'aman sirna Hajjii fi Umraa raawwachuuf gara Sa'uudii Arabiyaa Makkaa, iddoo eebbifamaa fi kabajaa  ta'etti imalu. Sirni waggoota lamaan darbaniif sababi weerara koronaavaayirasii osoo hin raawwatamin hafee ture kunis bara kana deebi'ee banameera. Muslimoonni addunyaa mara irraa carraa kana eegaa turan hedduun garas imaluu wayita eegalan, kootaan Itoophiyaaf kenname hanga namoota kuma 19 ture. Kunis lakkoofsa namoota hanga ammaa imalaa turan keessaa isa olaanaadha. Haata'u malee namoota galmaa'an keessaa kan 3,000 ta'an qofti hajjiif akka imalan, ragaan majlisa Itoophiyaa ni mul'isa. Muslimoonni kutaalee Itoophiyaa garaagaraa irraa galmaa'anii deemuuf eegaa turan hedduunis imalli isaanii gufachuu himu. Haji Ahmad Saalih namoota carroomanii hajjif imalan keessaa yoo ta'an,  waahillan isaanii hedduun sababa hanqina doolaaraatiin isaan biraa duubatti hafuu himan. Namoota imalli jalaa gufate keessaa kan ta'an Haji Naasir Ahmad, imala hajjiif jecha baadiyyaa Oromiyaa Harargee Bahaa irraa erga manaa bahanii ji'a lama ta'uu fi ammallee karaa ilaalaa akka jiran himu. Ofii garuu amma sirni hajjis xumuramaa waan jiruuf abdii kutachuu himan. Majlisi ce'umsarra jiru daddaaqamaa jiraachuun imala hajjiitti gufuu ta'uu kan hin haalle Pireezidantiin Majlisa Ce'umsaa, Sheek Hajjii Ibraahim Tufaa, rakkoon bara kana hujjaajota (namoota hajjiif imalan) Itoophiyaarra ga’e bara kamuu hin geenye jedhan. Manni Maree Dhimmoota Islaamummaa Itoophiyaa bara 2018 wayita jijjiiramni siyaasaa biyyattii keessatti dhuferraa eegalee caasaa isaa bu'uura irraa jijjiiruuf koree majlisa ce'umsaa filatee hojjetaa ture. Koreen kun majlisa karaa seera qabeessaan ijaaree, filannoo gaggeessee jaarmiyicha miila lamaan akka dhaabuuf imaanaan itti kenname turuun ni yaadatama. Kunis ji'a ja'a keessatti raawwatamaa jedhamee ture, garuu hanga yoonaa hin raawwatamne. Majlisi kun kora ALI Caamsaa 18, 2014 taa'een Gumii Waliigalaa Dhimmoota Islaamummaa Itoophiyaatti pireezidantii ta’uun waggoota sadan darbaniif tajaajilaa kan turan Mufti Haji Umar Idriis fi Itti Aanaan isaanii Dr Jaylaan Kadir akkasumas barreessaa ta’uun tajaajilaa kan turan itti gaafatamummaa saaniirraa kaaseera. Bakka isaanii ammoo Sheek Hajjii Ibraahim Tufaa pireezidantii, Sheek Abdulkariim Itti Aanaa Pireezidantii fi Sheek Nuuraddiin Daliil barreessaa ta’uun muudamuu yaa’ii gaggeeffamerratti ibsameera. Murteewwan darban kunneen garuu miseensotaa fi hooggantoota Koree Hoji-raawwachiistuu duraanii biratti fudhatama hin arganne. Inumaa Muftii Haji Umar Idriis filannoo haarofti gaggeeffamee borumtaa isaa, "yaa’ichi beekamtii Majlisaa hin qabu. Murteen darbes seeraan ala. Nu birattis, hawaasa birattis fudhatama hin qabu,’’ jechuun karaa miidiyaa hawaasummaa ibsa kennan. Koreen majlisa ce'umsaa kan Muftii Haji Umar Idriisiin durfamu ammallee koree haaraatti aangoo hin dabarsin jira, waajjiras gadi hin dhiisne. Bulchiinsi kun sirna hajjiis ofumaa akka gaggeessu ejjennoo kan qabate ta'us, garuu namoota gara Makkaa gaggeessuuf rakkoon akka isa mudates ibseera. Ibsa kanaanis doolaara miliyoona 30 imala kanaaf barbaachisu keessaa miliyoona 8 qofa akka argate himuun, namoota 3000 qofa akka ergu, nama 1000 ammoo eeggattoota godhee galmeessuu beeksisee ture. Sheek Hajjii Ibraahim Tufaa garuu rakkoon doolaaraa mudate kun qaamni seera qabeessummaa qaama hajjii gaggeessu waliin wal-qabata jedhu. ''Isaan rakkoo doolaaraa himatu. Garuu doolaarri ittiin namoota hajjiif gaggeessan dhibee osoo hin taane qaamni doolaara kennu seera qabeessummaa kee ilaala,'' jechuun qaawwaan bulchiinsaa hawaasa danquu ibsan. ''Isaan ammoo aangoo seera qabeessa qabaatanii qaama seera qabeessa walin dalaguu hin dandeenye, aangoo gadhiisanii qaama seera qabeessa uummanni filatetti dabarsuuf fedha hin qabaanne." Muuftii Hajjii Umar Idriis garuu "rakkoon nu biras hin jiru, mootummaa biras hin jiru" hawaasni hajjiif bahee nagaan gara qe'ee ofii akka deebi'u gaafatanii turan. Amantii Islaamaa keessatti Hajjiin nama dandeettii raawwachuu qaburratti dirqama. Kanaafuu Muslimoonni addunyaarra jiran qabeenyi harkaa qaban hajjii raawwachuuf kan isaan dandeessisu yoo ta'e waan qaban horiitti geeddaranii ittiin gara Makkaa imalu. Keessattuu hawaasni muslimaa hedduun baadiyyaa Itoophiyaarraa hajjiif imalan horii qaban, mana ykn ammoo lafa gurguratanii ittiin imalu. Yeroo sadaffaaf Hajjii deemuuf kan turan Haji Yaasin Ibraahim namoota haala kanaan ba'anii hin milkaa'in hafan keessaati. Namoonni akkasaanii kumaan lakkaa'aman danqamuus himu. Muslimoonni imala hajjiif manaa ba'anii magaalaa Finfinnee keessatti danqamanii hafan heddumminaan waajjira muummicha majlisaatti hiriira ba'uun mufiisaanii dhageessifataa turan. Ta'us deebiin argatan hin jiru. Sheek Hajjii Ibraahim haalli namoonni kaan keessa jiran akkaan gaddisiisaa ta'uu eeraniiru. Namoota galmaa'an keessaa nama kuma 3000 qofatu deemuu danda'a, yoo baayyate nama 4000 qofa erguu dandeenye wayita jedhamu namoonni naasuudhaan gaggaban jiru jedhan Sheek Hajjii Ibraahim. Rakkoon majlisa keessatti mudate imala namootaarratti gufuu ta'uu qofa osoo hin taane kanneen carraa argatanii gara Makkaa imalanirrattillee dhiibbaa uumeera jedhan. ''Imala hajjii kan mijeessu kutaa dhimma hajjii majlisa keessa jiruudha. Kutaan kun galmeerraa eegalee hanga namoonni hajjii xumuranii deebi'anitti haala mijeessa. Yoo majlisi laafe imalli hajjii guutummaatti gufata,'' jedhan. Rakkoon majlisaa waggoota lakkoofsise kun akkasiin kan itti fufu yoo ta’e imala hajjii waggaa waggaan gaggefefamuuf yaaddoo guddaadha. Rakkoon kun furamuu kan danda’u yoo majlisi biyyattii keenya Itoophiyaa madaalu bifa haaraan hundaa’ee miila lamaan gadi dhaabbateedha jedhu Sheek Hajjii Ibraahim. '‘Yoo hudhaan majlisa keessa jiru karaa qabate dararaan kun biyya keenyatti hin debitu.’’ '‘Majlisa qixa seeraatiin ni ijaarama. Filmaanni ni gaggeeffama. Koree filmaataa biyya keenya madaaltu ijaarree jirra. Yoo rabbi jedhe ji’oota sadi booda filannoo gaggeessinee majlisa miila lamaan ni dhaabna,’’ jedhan. Majlisa jaarmiyaa amantii Islaamaa isa aangoo olaanaa qabuufi dhibdee biyya mudatuuf fala kaa’uuf qaama abdatamuudha kan jedhan Sheek Hajjii Ibraahim, yoo jaarmiyaa kana haqaan ijaarre rakkoo keessoo isaa dhiisii rakkoo biyyaallee furuu dandeenya jedhan. '‘Biyyi keenya hayyoota qabdi, beektota qabdi. Majlisi hayyoota kunneen hirmaachisee yoo jabaatee ijaaramee rakkoo keessoo dhiisii rakkoo akka biyyatti jiruyyuu dhibbeentaa 50 hiikuu danda’a. Rakkoo siyaasaatuu hiikuu danda’a.’’ Uummanni muslimaa imala hajjiirratti waggaa waggaan dararamuu hin qabu kan jedhan Sheek Hajjii Ibraahim, kana sirreessuun xiyyeeffannaasaanii jalqabaa ta’uu eeran. '‘Qophiin hajjii waggaan yeroo hafu eegalamuu qaba. Jala ga’ee eegalamuu hin qabu. Wayita yeroon ga’u imaluu qofaaf qophaa’uu qaba uummanni. Kan baranaa kun gonkumaa ni deebina jennee hin yaadnu.’’ Waggaa 11 dura mootummaan Itoophiyaa yaada amantii al-Habash jedhamu biyya Libaanan irraa gara Itoophiyaa galchuun hawaasa Muslimaa burjaajesseera jechuun hordoftoonni amantichaa, keessattuu beektonni amantichaa gaaffii kaasuu eegalan. Qaanqeen dubbii gaaffii kanarraa kaate mootummaa fi amantoota gidduutti babal’achuun gaaffilee biroo hedduu dhaltee dubbiin daranuu hammaate. Yeroo sana beektonni muslimaa koree fala barbaadduu jechuun socho’aa turan gaaffilee ijoo sadi gaafatan. Gaaffileen kunneenis: Majlisni nama hawaasni Muslimaa filateen akka gaggeeffamu, barsiisa amantii al-Habash jedhamu humnaan nurratti fe’uun haa dhaabbatu fi dhabbanni Awuliyaa Majlisaan osoo hin taane addatti boordiidhaan buluu qaba kan jedhaniidha. Garuu gaaffii isaanii kanaaf deebiin hidhaa fi dararaa ta’e, miseensonni hunduu shororkeessummaan himatamanii hidhaa buufaman. Bara 2011 (ALI) wayita jijjiiramni siyaasaa biyyattii keessatti dhufu kanneen hidhaman hunduu hiikamanii, caasaan majlisa ce’umsaa hundaa’ee amaanaan itti kenname. Majlisi qama seera qabeessa ta’ee of danda’ee akka dhaabbatuuf labsii dandeessisu raggaasisuu, qajeeltoo ittiin bulmaata Majlisaa fi tokkummaa fi qindoomina ulamootaa irratti sanada waliigaltee qopheessuun qama dhimmi ilaaluuf dhiyeessanii raggaasisuu fi filannoo gaggeessuun hooggansa Majlisa dhaabbiin gaggeessu filachuun amaanaa majlisa ce’umsaatti kenname ture. Garuu majlisi ce’umsaa kun hojii manee ji’a ja’aaf kenname kunneen osoo hin raawwatin waggoota afur turuun rakkoon hagam walxaxaa akka ta’e mul’isa. Bulchiinsi ce’umsaa kun imaanaa itti kenname hin raawwanne jedhamuun aangoorraa kaafamuun koreen ce’umsaa haaraan filameera. Rakkoon majlisaa ammallee achuma jira,  bulchiinsi haaraan kun rakkoolee jiran kunneen furuuf hagam qophiidha. Qormaati isaan mudachu malu maali? Pireezidantii Majlisa ce’umsaa ta’uun haaraa kan filaman Sheek Hajjii Ibraahim '‘Hanga ammaatuu rakkoo kanatu kan silaa baatii afur keessatti filannoo gaggeessinee nama majlisa kana miilla lamaan gadi dhaabutti kennina jennee karoofannee kaane amma kunoo qormaatuma kana keessatti baatii takka fixneerra,’’ jechuun ammallee caasaa majlisaa sirreessuun qorumsa cimaa ta’uu eeran. '‘Osoo biiroo keenya ol seennee dalaguu hin danda’in kunoo baatii takkaa fi torbee sadi guute. Kun qormaata guddaadha. Kun mataansaa qoqqoodiinsa hawaasa muslimaa keessatti kan uumuudha waan ta’eef soroorfamuu qaba. Kana fiduun ammoo kutannoo gaafata.’’ Erga itti gaafatamummaa fudhannee bakka deemnu hundatti ergaa tokkummaa fi nagaa dabarsina kan jedhan Sheek Hajjii Ibraahim, '‘Keessattuu wayita istaadiyemii magaalaa Finfinneerrati dorgommii guddicha Qur’aanaa Sadarkaa Idil-addunyaa qopheessinee as tokkummaan hawaasa muslimaa daran cimeera,’’ jedhu. ''Akka kanaan duraa hawaasi keenya ni qoqqoodama jedhee hin yaadu. Yoo nuti waltaane rakkoon ni mudata jennee hin yaadnu. Fuuldurattis gammachuutti baana jennee abdanna.’’


Paarlaamaan Itoophiyaa koree addaa ajjeechaa lammilee nagaa qoratee, yaada furmaataa akeeku ijaare

Manni maree bakka bu’oota uummataa har’a 06, 2022 walgahii ariifachiisaa taa’en haala nageenyaa fi ajjeechaa lammiilee nagaa irratti gaggeeffamu ilaalchisee marii gaggeesuun murtee dabarsee jira. Murtee kanaan qaamoleen biyyattii keessatti ajjeechaa fi miidhaa qaamaa lammiilee nagaa irratti raawwatan fi qabeenya barbadeessan seeratti akka dhiyaatan jedhameera. Lammiilee qe’ee isaanii irraa buqqa’an qe’ee isaanitti deebisuuf hojiin hatattamaa akka hojjatamuu fi sabaa fi sab-lammoonni biyyattii yeroo kamuu caalaa akka walta’an taasisuun murteewwan manni marichaa murteessee keessaayi. Manni marichaa walgahii hatattamaa geggeesse kanaan koree addaa dhaabbatee dhimmicha adda baasuun yaada furmaataa tarkaanfii gara fuulduraatti fudhatamuu qabu wajjin mana marichaa fi uummataaf akka dhiyeessu murteessee jira. Kanumaan walqabatee mootummaan nageenya lammiilee eegsisuuf itti gaafatamummaa isaa akka bahu paartin IZEMA waamicha dhiyeesseera. Paartin Sosochii saba Amaaraa gama isaatiin haleellaa saba Amaaraa irratti gaggeeffamuuf mootummaan federaala fi naannolee tarkaanfii haleellicha dhaabsisu fudhachuu dhiisuu isaanitin haleellicha deeggaraa jiru jedheera. Lixa Wallaggaatti haleellaa lammiilee nagaa irratti gaggeeffamaa jiru ilaalchisuun paartileen lamaan ibsa baasaniin mootummaan nageenya lammiilee eegsisuu hin dandeenye jechuun mootummaa irratti qeeqa cimaa dhiyeessaniiru. “Yeroo garaa garaatti haleellaa saba irratti xiyyeeffate dhaabsisuuf mootummaan itti gaafatamumma isaa akka bahatu waamicha dhiyeessinus mootummaan waamicha keenya kufaa godheera,” jechuun ibsa baase paartin IZEMA. Paartin Sosochii Saba Amaaraa gama isaatiin, “Mootummaan naannolee yaaddoon nageenyaa jirutti mootummaan lammiilee nagaa gurmeessuun hidhachiisuu qaba” jechuun ibsa baase. Itti dabaluunis Godiinota Wallaga Lixaa fi Qeellamitti bulchitoonni fi ajajoonni qaamolee nageenyaa to’annaa seeraa jala ooluu qabu jechuun paartichi ibsa baase. Wiixata darbe gaafa 4, 2022 Qeellam Wallagaa Aanaa Hawwaa Galaanitti lammiileen nagaan ajjeefamuun isaanii ni yaadatama. Bifuma walfakkatuun Wallaga Lixaa Aanaa Gimbii ganda Toleetti gaafa Waxabajjii 18, 2022 lammiilee nagaan hedduu ajjeeffamaniiru. Ajjeechaa kanaaf ammoo mootummaa fi Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)- kan mootummaan ‘Shanee’ jedhee waamutu quba walitti qaba.


'Konkolaataa koo gurgureen imala Hajjiif qophaa'ee ture'

Waggaa waggaan namoonni miiliyoonaan lakkaa'aman sirna Hajjii fi Umraa raawwachuuf gara Sa'uudii Arabiyaa Makkaa, iddoo eebbifamaa fi kabajaa ta'etti imalu. Sirni Hajjii kun guyyootaan dura magaalaa qulqulluu lixa Saa'udii Arabiyaatti argamtu Makkaatti eegaleera. Haa tahu malee barana lammiileen Itoophiyaa hedduun sirna amantaa kanarratti argamuuf carraa hin arganne. Ahimad Karam isaan keessaa isa tokko. Ahimad Hajjii imaluuf waggoota arfan dabraniif yaalaa tureera. Tahus weerara Koronaavaayiras hordofee uggura kaa'aman dabalatee, sababoota garagaraan carraa argachuu hin dandeenye. Barana garuu imaluuf abdatee ture. Manni Maree Dhimmoota Islaamummaa Itoophiyaa ji'a Caamsaa keessa imaltoota Hajjii ennaa galmeessu, durseetu galmaa'e. Isa dura namoonni 5,650 tahan qofatu isa dura galmaa'e. Akka Ahimad jedhutti, Ministeerri Hajjii Sa'udii kootaa Itoophiyaaf kenne 19,600 ture waan taheef, kana keessaa nan hafa jedhee hin yaadneyyu. Maallaqa imalichaaf barbaachisu Birrii 241,000 baasee eegaa ture. Haa tahu malee, ''imalli Hajjii xumuramuuf guyyoonni 10 wayita hafanitti, mootummaan hanqina doolaaraa isa mudaterraa kan ka'e, kan heeyyamamuf namoota 3,000 qofaaf oduu jedhu dhagahe,'' jedha. Barana yeroo jalqabaaf abbaa warraashee wajjiin Hajjii imaluuf kan galmoofte Hanaan, namoota carraa kana hi arganne keessaati. ''Haalaan eegaa ture. Hojii keenya hedduu dhiisnee dhimmuma kana hordofaa turre,'' jetti. ''Baay'een gadde, ayyaanni asitti kabaju ayyaana natti hin fakkaanne.'' Akka Ahimad jedhutti, barana Hajjii gochuuf qophii gahaa taasisee ture. ''Achi oggaan deeme kanin uffadhu Ihraam bitee ture, baasii dhunfaatti baasus qopheessee eegaan ture,'' jedha. Ihraam uffata gubbaatti uffatamu ennaa tahu, uffata adii akka marxootti uffatanidha. Waggaa afran har'aa gama ejensiin deemuuf kan galmaa'e Ahimad, lakkoofsi nama galmaa'ee baay'achuu isaatiin, viizaa argachuu dhabuun akka hafes yaadata. Waggoota ittaanan lamaafis weerara Koovidiin uggura kaa'amaniifi mootummaan Sa'udii lammiilee biyyoota biroo fudhachuu dhorkuu hordofee abjuun isaa hin dhugoomin hafe. ''Barana nan milkeessa abdii jedhuun qaba ture,'' kan jedhu Ahimad, sababa hanqina doolaaraa biyyattii mudateen abjuun isaa hin milkaa'in hafeera. ''Bakka hojiikoo cimsuufi kaayyookoo imala Hajjii milkeessuuf konkolaataa koo gurgureera,'' jedha. Hanaanis gamasheen meeshaa irraa buufatan bituurraa of qusachuun, imala kana eegaa akka turan himti. Imalasaaniif jecha Birrii miiliyoona walakkaatti siqu akka kanfalan dubbatti. Lakkoofsi galmeesaanii 6,000 keessa waan tureef, carraa hin arganna jedhanii abdiin qophaa'aa akka turan kan himtu Hanaan, ''imallikoo danqamurra darbee, jireenyakoo irra deebiin sirreessuuf dirqameera,'' jetti. Ahimad akka jedhutti keessattuu kanneen galii gadaanaa qabaniif, Hajjii gochuun karoora waggoota hedduun kan milkaa'udha. ''Carraa kana marroo afaraffaaf dhabuukootti gaddeera. Ana qofaa osoo hin taane, namoota qabeenyasaanii gurguran, waggootaaf maallaqa qusatanii, kutaalee Itoophiyaa garagaraarraa walitti qabamaniifi imalaaf kan eegaa turan umriin jaaran, wayita boohaniifi gaddan argeera,'' jedha. Itoophiyaatti maallaqa irraa eegamu kaffalaniin eegaa kan turan namoonni 8,000 ol tahan, imalli Hajjiifi Umraa akka jalaa haqame hima. Abbaa warraashee wajjin imaluuf kan qophaa'aa turte Hanaanis, ''karoorri keenya waan gufateef hedduun boo'e,'' jette. ''Ayyaanichas gaddaan dabarsaan jira,'' jechuun gadda cimaa keessa jiraachuu himti. Amantii Islaamaa keessatti Hajjiin nama dandeettii raawwachuu qaburratti dirqama. Kanaafuu Muslimoonni addunyaarra jiran qabeenyi harkaa qaban hajjii raawwachuuf kan isaan dandeessisu yoo ta'e waan qaban horiitti geeddaranii ittiin gara Makkaa imalu. Keessattuu hawaasni muslimaa hedduun baadiyyaa Itoophiyaarraa hajjiif imalan horii qaban, mana ykn ammoo lafa gurguratanii ittiin imalu. Ahimad  imalli Hajii waggootaaf isaa hin milkoofne waggaa dhufu naa ta’a jechuun abdii godhateera. ‘’Irra deddeebiin waan naa hin milkoofneef hawwiin qabu dabaleera. Allaah waggaa dhufun yoo na gahe dursee warafaa qabachuun yaada,’’ jedheera. Ahimad yoo isaaf milkaa’e waggaa dhufu haadha warraasa wajjin deemuuf karoora akka qabu himeera. Hanaan illee imalli keenya waggaa dhufu milkaa’a abdii jedhu qabdi.\nImala Haji baranaan Itoophiyaa irraa imaltoota kuma 12 tahaniif haalli mijatus, kanneen kuma sadii tahaniif qofa milkaa’uu pireezidantiin mana marichaa Muftii Hajii Umar Idriis himaniiru. Pireezidnatichi imala Haji ilaalchisuun ibsa kennaniin, mootummaan Saa’udii Arabiyaa hordoftoonni amanticha kuma 19 fi 600 tahan imala haji irratti akka hirmaataniif carraa kennusaa himuun, imaltoonni kuma 12 fudhachuuf karoorri qabamee akka ture himaniiru. Haa tahu malee hanqina doolaaraa mudateen baasiin imaltoota kuma 12 kaffaluun waan hin danda’amneefi kuma sadiif qofa haalli mijachuufi kanneen kuma tokko tahan immoo eggattoota tahuun akka turan taasifamee akka ture dubbatanii turan.