WHOn hojjetoota isaa 'fedhii saal-qunnamtiif dubartoota rakkisan' jedhaman qorachuuf

Dhabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) hojjetoota isaa 'fedhii saal-qunnamtii' guuttachuuf dubartoota irraan miidhaa geessisaniiru jedhaman irratti qorannuu gaggeesuuf akka jiru beeksise. Hojjetoonni dhaabbatichaa ittisa weerara Iboolaaf biyya Rippabilika Dimokiraatawa Koongoootti bobba'an fedhii saal-qunnamtii isaanii guuttachuuf dubartoota irraan miidhaa geessisaniiru jechuun himannaan irratti dhiyaateera. Haaluma kanaanis hojjetoonni WHO fi dhaabbileen gargaarsaa kan biroo, yoo xinnaate dubartoota 30 irraan miidhaa kana qaqabsiisaniiru jedhamnuu  himannaan irratti dhiyaateera. Himannaan olaanaan dubartoota saddeettiin taasifameen, dhiiroota ministira fayyaa DR Koniigoo irraa dhufan irratti. Gabaasicha keessatti maqaan Ejjansiiwwan UN lamaafi dhaabbilee gargaarsaa idil-addunyaa afuris eerameera. Himmannichi maal jedhaa? Dubartoonni miidhaa irra gahe kunneenis qorannoo miidiyaaleen lama waliin gaggeessan irratti ragaa bahaniiru. Dubartoonni gana 32 keessaa akka jetteetti dhugaatiin sossobamanii, akkasumas hospitaalota keessatti "dhokatanii eeggachuun qabachuun" akka dirqamaan saalqunnamtii raawwatan taasifamaniiru. Sababa kanaan kan ka'es dubartoonni lama garaatti baataniiru (ulfaa'aniiru). Himannaan miidhaa saalaa kun kan qaqqabe yeroo bara 2018 hanga Bitootessa 2020tti jiru keessatti jedhameera. Burqaan oduu 'Thomson Reuters Foundation' (Reuters) qorannoo waggaa tokko itti fudhate kana gaggeessaniiru. WHOn akka jedhatti, himannaawwan dhiyaatan "ciminaan ni qoratamu, gocha akkasiis hin obsiinuus". "Namni kamiyyu gocha kana keessatti hirmaachuun isaa beekame kan itti gaafatamuufi hanga guutummaatti ari'uutii kaasee adabbii cimaatu isa eeggata," jechuun ibsa baase keessatti dhaadateera WHOn. . "Namoota ummata tajaajillu keessa jiran akkasitti ganuun fokkuudha (waan ceeraati)." Weerara Iboolaa DR Koongoo keessatti dhalateen namoonni 2,000 ol du'aniiru. Weerara kana ittisuu keessatti carraaqqiiwwan addunyaan gochaa jiru adda durummaan dursaa kan jiru WHOn dhibee kana Waxabajji ture kan labse. Himannaawwan wal fakkaatan biyyoota biroo keessaa hojjetoota isaaniirratti dhiyaate hordofuun UN fi dhaabbileen gargaarsaa biroos miidhaa fedhii saal-qunnamtiif qaqqaban irratti obsa fixanneerra jedhaniiru. Dubbi Himaan Waajira Dhimma Alaa, Komanwalziifi Misoomaa UK bu'aa qorannoo WHO itti dhiyeenyaan hordofaa jirra jedheera. "Fedhii saal-qunnmtiif akka malee namatti fayyadamuufi miidhaa qaqqabsiisuun aad-male. Nuti yeroo yerootti hojiin michoonni keenya hojjetan hangama akka karaa nagaa ta'eefi sadarkaa isaa eeggate akka ta'e ni hordofna." Himannaan fedhii saalqunnamtiif akka malee namatti dhimma ba'ufi miidhaan dhiyaate doktoroota dabalatee dhiirota WHO irraa ta'anidha. Yoo xiqqaate dubartoonni 30 ta'an isaaniratti himmannaa dhiyeessuu isaanii maddeen oduu dhimmicha qoratanii gabaasaniiru. Lakkoofsi himannaan baayyee ol-aanaa itti aanu ammoo dubartoota saddetiin kan dhiyaate yoo ta'u, kan isaan himatanis dhiirota ministeera fayyaa DR Koongoo irraa ta'anidha. Ejensiiwwan UN lama biroofi dhaabbileen gargaarsaa idil-addunyaa afur gabaasa qorannoo kana keessatti eeramaniiru. Kanneen himataman gariin kan dhufan Beeljiyeem, Burkinaa Faasoo, Kanaadaa, Firaans, Giinii-Konaakireefi AyiIvoorii Kositirraati. Dhiiroonni baay'een kondomii fayyadamuulee waan didaniif, yoo xiqqaate dubartoonni lama kanaan walqabatee ulfaa'aniiru, jechuun gabaasan maddeen oduu dhimmicha gabaasan. Dubartiin umuriin ishee ganna 25 taateefi hojiin ishee ammoo qulqulleessituu taate, guddina sadarkaarratti mariyachuudhaaf mana doktora WHO tokkotti afeerameen ture jechuun dubbatte. "Karra cufuun akkas naan jedhe: 'Kun haaluma jirudha. Amma saal-qunnamtii raawwachuun nurra jiraata," jette dubartiin kun. "Uffata koo anarraa baasuu jalqabe. Duubattin deebiye inni garuu anatti rarra'eetuma uffata koo anarraa gototuu itti fufe.  Boo'uu jalqabeen akka inni dhaabun itti hime...Inni garuu hin dhaabne. Achumaan karra banadheen ba'ee baqadhe." Dhimma biraa keessatti ammoo, dubartiin umuriin ishee waggaa 32 taateefi Iboolaarraa fayyite tajaajila gorsaa maqaa jedhuun hoteelatti beellamamte. Hoteela sanatti fuula dura bakka itti keessummaa simatan (lobby) keessatti dhugaatii lallaafaa tokko afeeramte. Sa'aatiiwwan booda qullaa koo qofaaman kutaa ciisichaa hoteelichaa keessattin dammaqe waan ta'eef dirqamaan gudeedameera jedheen amana jechuun dubbatte. Dubartoonni baay'een hojii argachuudhaaf saal-qunnamtii raawwachuudhaaf dirqamna jedhu. Dubartiin tokko haala kana akkas jechuun ibsite: "Paaspoortii ittiin hojii argatanidha." Dubartiin kan biraan ammoo, "isaan ija keessa si ilaalanii si qacaru," jechuun hangam akka dubartootatti akkka hin taanetti dhimma bahan ibsiti. Dubartoonni bakka maqaan kaadhimamtootaa milkaa'an itti maxxanfame, fuuldura suuppermaarkeetii magaalaa baha Beenii, wiirtuuwwan qacarrii hojiifi hospitaalota keessatti kan dubbifaman. Maddeen oduu qorannoo kna gaggeessan jecha dubartii tokkoo akks jechuun kaa'an: "[Hojii argachuu keessatti] dhiironni saal-qunnamtiif nama barbaaduu baramaa ta'eera. Karaan ittiin hojiin argamuu danda'u kana qofa ta'eera." WHOn bara keessa jirru kana keessa weerara Covid-19 dura dhaabbachuun yeroo isaa dabarse Imogen Foulkes, BBC News kan Jenevaatti argamurraa. Yeroodhuma kanattis Dhaabbatichi Chaayinaadhaaf looge himannaa jedhuun Ameerikaan akka keessaa baatus akeekkachiisaa turteetti. Kana irratti ammoo himannaa  [miidhaa saal-qunnamtii] kun dhufuun yaaddoo guddaa maqaan nama baduu/salphina waan ta'eef atattamaan qorannoo gaggeessuuf waadaa galeera WHOn. Amma waggoota lamaa ol darbeera erga dhaabbileen gargaarsaa duula farra miidhaa saalqunnamtii "Me Too" jedhame kan hojjetoota Oksifaam Haayitiin yakka kana keessaatti akka hirmaatan kan saaxile. Isaan booda dhaabbileen tola-ooltotaafi gargaarsaa gara garaa hojjetoota isaaniif leenjii kennuun yakka kana fakkaatu xiqqeessuuf hojjetaa turaniiru. WHO dabalatee dhaabbileen hundi kanaan booda miidhaa sababa saalqunnamtiin dubartootarra ga'uuf akka obsa fixatan dubbachaa turan. Dhaabbileen baayyeenis dhimma kana irratti hojjetoota isaaniif leenjii walirraa hin cinne kennuufi sirna warreen miidhaan irra ga'e sirriitti gabaasan diriirsanii irratti hojjechaa turan. Akka himannaa DR Koongoo irraa dhiyaatu kanaatti garuu, hojjetootaaf leenjiin kennamaa tureefi sirni namoonni miidhaan irra gahe ittiin gabaasan hin hojjenne. Hanga ammaatti qeequmsi WHO irratti dhiyaachaa jiru caalmaatti US irraatti. Biyyoota hedduu biroo irraa garuu Dhaabbatichi deegarsa maallaqaafi hamileen bira dhaabbatamaa jira.


Koronaavaayiras: Shamarreen nama dirqisiisee ishee gudeeduuf ture ajjeefte bilisa baate

Abbaan alangaa Naajeeriyaa shamarree umuriin waggaa 15 maanguddoo waggaa 51 dirqamaan ishee gudeeduuf yaale ajjeeste irratti himanni banamuu hin qabu jedhe. Ji'oota sadii dura hojii manaa hojjechuuf gara mana nama hiriyyaa abbaashee ta'ee tokkoo erga deemtee booda namichi dirqamaan ishee gudeeduu yeroo yaaletti waan qara qabuun akka waraante poolisiin beeksiseera. Abbaan alangaa shamarreen waggaa 15 ajjeechaa nama umurii waggaa 51 kanaan shakkamtee mana hidhaa turte kun ragaan yakka ajjeechaatiin ishee himachuu dandeessisu  hin jiru waan jedheef bilisa bateetti. Yeroo shamarreen kun mana hidhaa turtetti namoonni baay'een tarkaanfii of oolchuudhaaf jettee fudhatteen himatamuun hin qabdu jechuudhaan sagalee mormii dhageessisaa turan. Naajeeriyaatti miidhaan sababa saalaatiin raawwataman irra deddeebiin mul'achaa jiru. Namoonni kuma hedduutti lakkaa'amins miidhaan sababa saalaatiin qaqqabaa jiru dhaabbachuu qaba jechuun karaa toora interneetiin mallattoo walitti sassaabaa turaniiru. Maatiin shamarree nama ishee gudeeduuf ture ajjeefte kanaa dhimmicharratti kan jedhan hin qaban. Naajeeriyaatti miidhaan sababa saalaatiin dubartootarra gahu erga weerara koronaavaayirasitii as ammoo daran akka dabalaa dhufe himamaa jira. Ministirri Dhimma Dubartootaa Naajeeriyaa Paawuliin Taaleen, sababa weerara koronaavaayirasii ittisuudhaaf yeroo sochiin dhorkametti miidhaan saalaa dubartootarra gahaa jiru haala baayyee nama rifaasisuun dabaleera jedhan. "Dubartoonniifi daa'imman namoota miidhaa isaanirraan gahan waliin mana tokko keessatti itti cufameera," jedhu. Dhaabbanni NOI jedhamu tokko bara 2019 qorannoo taasiseen akka agarsiisetti, dubartoota Naajeeriyaa sadii keessaa tokko hanga umuriin isaanii waggaa 25 qaqqabutti miidhaan saalaa bifa gara garaatiin yoo xiqqaate si'a tokko irratti ni raawwata. Naajeeriyaa keessatti miidhaan saalaan walqabatan hedduun osoo hin gabaafamiin ykn hin himamiin hafu. Kanaaf ammoo sababiin ijoo, warreen miidhaa geessisan miseensa maatii keessaa yeroo ta'u rakkoo qoollifatamuufi diida qabamuu sodaachuudhaan dhoksanii hambisuudha. Kana malees, adeemsa murtii jirurrattis amantaa dhabuufi rakkoowwan biroonis ni jiraatu.


UN hojjettoota konkolaataa keessatti quunnamtii raawwatan jedhe miindaa malee hojirraa dhorke

Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii hojjattoota isaa lama konkolaataa qabeenyaa dhaabbatichaa ta'an keessatti quunnamtii saalaa raawwataniiru jechuun erga viidiyoon bal'inaan qoodameen qeeqameen booda miindaa malee hojiirraa dhorkuu beeksiise. Hojjattoonni mindaa malee hojiirraa kan dhorkaman hanga qorannoon xumuramuuttidha jedhameera. Hojjettoonni kunneenis konkolaataa dhaabbatichaa keessatti kana kan raawwatan daandii biyya Israa'ee Teelaaviv keessatti ta'uu viidiyoon qoodamee ture agarsiisa. Viidiyicha irrattis dubartiin wandaboo diimaa uffatteefi dhiirrii tokko konkolaataa keessatti wayita gochicha raawwatan mu'atee ture. Viidiyoon sakandiiwwan muraasaaf gochicha agarsiise kunis midiyaalee hawaasummaa irratti qoodamusaatiin dhaabbatichii hojjattoota qorachuu eegalee ture. Dubbi himaan barreessaa Mummee dhaabbatichaa Istefaan Dujaariik gochichaan ''akka nahaniifi baayyee akka itti dhagahame'' dubbataniiru. Hojjattoonni kunneenis miseensota garee nagaa kabachiiftoota waraana dhaabbatichaa biyya Israa'eel keessatti bu'uureeffatedha jedhameera. Dubbii himaan dhaabbatichaa BBC'tti akka himaniitti, hojjattoota idil-addunyaa ilaalchisee amala agarsiisu qabaataniifi gocha ittiin himataman irratti, ''hojiirraa dhorkuun sirriidha jedheera,'' jedheera. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomaani kunis waa'ee dhimma kana ilaalchisee seera cimaa qaba. Addabbii hojjattoota seera kana cabsaniif akkasumas garee nagaa kabachiistoota dhaabbatichaa keessaas dhorkamu ni danda'u jedhameera. Haa ta'u malee, tarkaanfii addabbiis kan fudhachuun ykn dhiisuun gahee kan garee nageenya kabachiisaati. Garee nagaa kabachiisaa motummoota gamtoomaniis ta'ee hojjattoonni kaanis gocha quunnamtii saalaatiin haala olaanaadhaan yakkamaa jiru. Haalli kunis waggoota dhihoo keessa ammoo akka dabalaa jiruu himama. Bara 2019 akka ragaan jedhutti xuxxuqqaan saalaa hojjettoota UN 75 irratti dhaqqabeera. Gochawwan kanneen keessaas 16 kan ta'an ragaaleen kan irratti argame yoo ta'u, 15 isaanii ammoo qorannoo irratti kan argamaniidha. Barreessaan Olaanaa UN Antoniiyoo Gutereez gochaaa akkanaaf obsa akka hin qabaanne ibsuun isaanii ni yaadatama.


Koronaavaayiras Indiyaa: Namoonni wirtuu Covid-19 Deelhitti argamutti shamarree ganna 14 qoccolan himataman

Indiyaa magaalaa Deelhitti shamarreen ganna 14 wirtuu Covid-19 keessa turte dhukkubsataa wirtichi keessa jiru biraatiin qoccollaan irra gahe. Daragaggeessi miidhaa irraan gahe ganna 19 fi namni biraa taatee kana waraabe to'annaa jala oolfamuusaanii poolisiin guyyaa Kamisaa ibseera. Isaan sadiinuu koronaavaayirasiidhaan qabamanii mallattoo giddu galeessa kan mul'isan yoo ta'u, wirtuu Covid-19 Indiyaa isa guddichaa kan siree 10,000 qabu keessatti adda baafamanii tursiifamaa jiru. Oduun shamarree Adoolessa 15 qoccolamte tanaa amma ifa godhame. Poolisiin gaazexaa The Indian Express jedhamutti akka himtetti namoota lamaan kanneen irratti himannaan banamuusaa ibseera. "Himatamtoonni to'annaa jala oolfamanii himannaan irratti banameera. Ta'us garuu hamma Covid-19 irraa bayyanatanitti wiirtuu adda baafamanii jiran keessa turu," jedhan qondaalli mootummaa Parvinder Singh. Akka gabaasa miidiyaa biyya keessaatti qoccollaan kun mana fincaanii keessatti kan raawwateedha. Eega shamarreen yakka kana miseensota maatii isheetti himte booda dhimmichi qondaaltota wirtichaatiif gabaafameera. Wirtuun kunis namoota mallattoo Covid-19 giddu galeessa qaban yookiin mallattoo hin agarsiifne ta'us garuu, namoota mana dhuunfaasaanitti adda of baasuu hin dandeenyeef kan qophaa'edha. Wirtuun kunis wirtuu Covid-19 addunyaarraa isa guddaadha jedhameera. Taateen akkanaa wirtuu Covid-19 keessatti yoo mudatu inni kun kan jalqabaa miti. Indiyaa keessatti namoonni miiliyoona 1.3 koronaavaayirasiidhaan qabamaniiru. Biyyattiinis lakkoofsa kanaan addunyaarraa biyya namoota koronaavaayirasiin qabaman miiliyoona 1.3 qabaachuun sadarkaa sadaffaarratti argamti. Ameerikaa fi Biraaziil wal duraa duubaan namoota koronaavaayirasiidhaan qabaman miiliyoona 4.1 fi miiliyoona 2.2 qabaachuun tokkoffaa fi lammaffaarratti argamu. Addunyaarratti lakkoofsi namoota Covid-19n qabamanii miiliyoona 16tti siquusaa ragaan Yuunivarsiitii Joon Hoopkiinsi ni mul'isa.


Shamarran 'dhimma hin qabnetu' gudeedama jechuun yunivarsiitii dheekkamsa kaase

Keeniyaa keessatti beekamaa kan ta'e Yunivarsiitiin Naayiroobii  ijoollee shamarranii warra "dhimma hin qabnetu" gudeeddiif saaxilama jechuu isaatiif dhiifama gaafate. Ergaan kutaa eegumsa Yunivarsiitichaarraa barattoota hundaaf gaafa Kibxataa ergame "kan miira namaaf of eeggannoo hin qabnedha," jedhan hogganaan itti-aanaa Yunivarsiitii Naayiroobii. Ergichi  barattoota erga qaqqabeen booda iyyannaan akkamiin gudeeddiidhaaf dubartooonni gaafatamoo tahu jedhu walitti qabamuu jalqabe. Dubartiin miidiyaalee irratti beekamtuu taate Adeel Oyaangoo fuula Instaagiraamii isheerraatti ''miidhamtoota akka saalfatan taasisuun kunoo kana,'' jechuun barreesitee jirti. Dubartiin ganna 31 kana dura gudeedamtee turteefi hordoftoota 374,000 qabdu Yunivarsiitichi warreen gudeedan balaaleffachuu dhiisuu isaatti dheekkamteetti. Gudeedamuu akka rakkoo hin qabnetti dhiyeessuun akkasi. Kana callifnee ilaaluu hin qabnu jetteetti. Ergaan Yunivarsiticharraa barreefame lakkoofsi dubartoota gudeedamaniifi saamichi barattoota irratti naannooma mooraa yunivarsiitiitti raawwatama jedha. ''Gudeedamuu shamarran sadii bara darbe raawwate irratti 'of eeggannoo malee socho'uun' dubartootaa sababiidha,'' jedha. Akka fakkeenyaatti shamarree gara barii dhugdee otoo karaarra deemtuu namoota baayyeen gudeedamte eera. Dabalataanis yeroo jilli jiru akkatti of eegan, hiriyyaa amanamaa waliin akka deeman, lakkoofsa bilbilaa barbaachisaa tahan yaadaan akka qabaniifi dhugaatii isaanii sirriitti hordofuu akka qaban ergicharratti barreefameera. Oyaangoo dubartoota yakka gudeeduutiin irratti raawwatameef wiirtuu sa'aatii 24  deeggarsaa fi yaalii kennu banuuf qarshii waliitti sassaabaa jirti. ''Amma eessaa akka deemnu, sa'aa meeqatti akka deemnu, eenyu waliin akka deemnu fi akkamiin achi akka geenyu fi maal akka uffannu nagaan bahuu fi galuu keenyaan murteeffama, kunimmoo sirrii miti. ''Gudeeduun akka hafuuf dhiiroti gudeeduu dhaabuu dha fallisaa.'' Iyyanni Change.org jedhamu namoota 1500 kan onlaayina irratti kan mallattaa'ee yoo tahu, ''Jibbi dubartii ammallee namoota Keeniyaa aangoo qabaniin jajjabeefamaa jira jedha, kunimmoo dhaabachuu qaba jedha. Hogganaan itti aanaa yunivarsiitichaa Isteevan Kaayimaa, ''barattoonnii rakkoon nageenyaa gaafa isaan mudatu dippartmeentii eegumsa yunivarsiitichaaf akka gabaasan hima.'' Biiroon Istaatistiksii Keeniyaa akka ibsutti bara 2014 dubartooni Keeniyaa harka 14 haleellaan saalaa irraa gaha.


Koronaavaayiras: Ruwaandaatti loltoonni manaa bahuun yeroo dhorkamee jirutti dubartoota gudeeduun himataman

Ruwaandaatti weerara koronaavaayirasii ittisuuf jecha loltoonni manaa bahuun yeroo dhorkamee jirutti seera kabachiisuutti jiran dubartoota gudeeduun himataman Biyya Ruwaandaa magaalaa Kigaalii keessatti loltoonni qajeelfama sochii dhorkuu hojiirra oolchuuf bobba'anii jiran dhiirota reebuufi manaa ar'iuun, akkasumas dubartoota dirqiin gudeeduun himataman. Jiraattonni magaalattii naannoo Niyaarutaramaa jedhamtuufi bakka namoonni harka-qalleeyyiin baayyinaa jiraatanidha loltoota kana kan himatan. Ruwaandaan weerara koronaavaayirasii ittisuudhaaf guutuummatti erga lammileesheetti mana cuftee torban lama guuteera. Himannaa jiraattonni magaalaa Kigaalii dhiyeessan kana irratti guyyaa har'aa qorannoon gaggeeffamuu jalqabameera. Qondaaltonni waraanaa jiraattota naannoo itti himannaan kun dhiyate deemuun mana barumsaa dhiyeenya sana jirutti jiraattota waamuun yaada himata isaanii fuudhaa jiru jedha rippoorterri BBC Kigaalii jiru. Dubartiin tokko BBCtti akka himtetti loltoonni qawwee qabatanii Bitootessa 26 halkan walakkaa dhufanii karra isaanii rurukkutuun, abbaa warraa ishee gadi baasuun erga reebanii booda yeroo isheen maaliif akkas gootu jettee gaafattutti, ija abbaa warraa ishee duratti gudeedan. Dhiironni biroon naannoo sana jiran akkam akka malee akka reebaman bakkawwan reebaman ammayyu mul'atu agarsiifataniiru. Akka namoonni kun jedhanitti loltoota dabareen hojii seera kabachiisuuf bahan sanaan qabeenyi isaanii jalaa samameera. Dubbi Himaan Humna Ittisa Ruwaandaa miidiyaalee biyya keessaatti akka himanitti himannaa jiraattonni dhiyeeffatan kanaan walqabatee qondaaltonni waraanaa shan to'atamaniiru. Har'a, namoonni hangi tokko hacuuccaa loltoonni qaqqabsiisan jedhan dhiyaachuun dhugaa bahaa akka turan Rippoorterri BBC Kigaaliirraa gabaaseera. Naannoo sanattis qondaaltonni waraanaa ni argamu. Ruwaandaa keessatti miidhaan loltoota hojii halkan akka naannoo eeganiif bobba'aniin kanaan dura qaqqabuun isaa gabaafamaa ture. Bara 2017 keessa, loltoonni Ruwandaa lama jiraata Kigaalii tokkotti dhukaasuun ajjeesuun himatamanii hidhaan umurii guutuu itti murtaa'eera.


Qoccollaa saalaa: Qajeelfama ijoollee haleellaa saal-quunnamtii irraa tiksuuf qophaa'ee maal qabateera?

Waggaa Sadii dura Salaam Museefi hiriyyonni ishee lama yeroo boqonnaa isaanitti buna waliin dhuguuf  wal argan. Bellamni isaanii kaaffee yeroo mara itti wal-arganitti ture. Oduu keessa waa’ee jireenya jaalalaa isaanii haasa’uu eegalani. Isheen tokko tasa haasaa keessa ijoollummaa irraa eegale dhiirootiin mana isaanii keessa turan haleellaa saal-quunnamtii akka ishee irraa gessisaa turan himte. Sana booda mata dureen haasaa isaanii ni geeddarame. Haasaa baacoofi kolfaan guutee ture keessa sodaafi qaaniin seene. Kana dhagahuun  Salaamiin ajaa’ibsiiseera. Yeroo huddaa hiriyyaanshee wa’ee haleellaa dubartootarra ga’uufi walqixxummaa haasoftu wa’ee haleella ofiisheerra ga’e haasa’uuf yeroo qaanoftu arguunsee qalbii ishee fudhate. Hiriyyoota ishee irraa adda baate erga mana geessee booda hiriyyaashee ishee biraa irraa ergaan bilbilaa ga’eeni. Hiriyyaashee irra daddeebiin durbiin ishee haleellaa saalaa irra ga’eera. Miiseensa maatiishee dhiyoo jirtutti himmattus qaanii irraa kan olchuun hin turre. Kana dhaga’uunshee Salaamitti gaaffii hedduu uumeera. Dubaroota hammamiitu ijoollummaa isaaniitti haleellaan saalaa irra ga’e? Namoota meeqatu wanta dubaroota kanarra ga’e dhaga’anii homaa osoo hin godhiin darbanii? Seenaa hirriyyoota ishee kanaa eeyyama isaaniin Feesbuukii gubbaatti erga maxxansite booda namootni hedduun dhuunfaa isheetti ergaa barreessaniifi. Sana booda isheefi hiriyyoonnishee waa gochuuf walitti qabamani. Namoota haleellaan saal-quunnamtii irra ga’uuf da’oo ta’uuf waan waliitti qabamaniif maqaa kitaaba qajeelfamaa kana Kalalaa  jechuun itti moggaasani. Kanumaan Kalalaan waggaa sadii booda karaa miidiyaalee hawaassummaafi marsariitiin dhiyaatte. Hawaasni yeroo baayyee haleellaa saalaa kan geessisu nama fagoo akka ta’etti yaadu jetti Salaam Musee. Raadiyoofi TV irratti diraamaaleen mul’atan asoosamoota kitaaba irratti ba’an irratti kan hubannu namootni miidhaa geessissan fagooti akka dhufanidha. Kanarallee yoo darbe nama hawaasa keessatti simatama hin qabne, nama hamaa jedhamutu miidhaa gessissa kan jedhuun fakkeenya ilaalla ykn dubbifna. Dhugaan jiru garuu kanarra kan fagaatedha. Yeroo hedduu haleellaa saalaas ta’e, gudeeddi da’immanis ta’e, ga’eessotarra kan gessisan namoota dhiyootti beekan ykn itti siqan akka ta’e Salaam ni himti. Keessumaa daa’imman irra miidhaa kan geessisan, namoota kireeffatanii moora keessa jiraatan, miseensa maatiifi firoottan ta’uu ibsuun  kun ammoo haleellaan ga’u ukkaamame akka hafu akka taasisu ibsiti. Caalatti haasa’amuu hafuun isaa rakkoon kun akka hin jirreetti akka nutti dhaga’amu taasisa jetti. Ijoollummaatti haleellaan saalaa yeroo ga’u, namootni haleellaa kana geessisan dorsiisaanis ta’e, malaan da’iimman nama biraatti akka hin himne amansiisuun haleellaan kun osoo hin himamiin akka hafu taasisuu ibsiti. “Aadaa keenya keessatti dhimmoota akkanaa haasa’uuf bilisummaan waan hin jirreef haleellaa akkanaaf daa’imman waan jedhan hin beekani,” kan jettu Salaam “Ebeluun akkana na godhe, iddoo akkanaatti kana narratti geessise, akkana na xuqe” jechuuf akka isaan rakkisu himti. Maatiin, guddiftoonni akkasumas barsiisonni gaffilee akkanaa ibsanii hubachiisuuf kan gargaaru afaan dhibuu isaa himti. Kana qofa osoo hin taane gama kamiinuu haala kamiinu barsiisuuf malli akka hin jirre Salaam ni ibsiti Hanqinni kun jiraachuun isaa da’imman haleellaan akkanaa yeroo irra ga’u akka hin himannee akka taasisu, wa’een da’iimmanni nu ilaallat qamoolee jedhaniif, maatiif, guddiftootaafi barsiisotaaf dhimmoota kana barsiisuuf, haleellaa kana dursanii akka ittisaan barsiisuuf mala dhabu. Yeroo hedduu haleellaan yeroo ga’u daa’imman mallattoo agarasiisan qabu kan jettu Salaam, ta’us garuu mallattoon kunneen namuu dursee waan hin hubanneef, haleellaa daa’imman kanarra ga’e beekee gargaarufi tarkaanfii fudhachuuf ni rakkisa jetti. Kanaaf qaawwa kana duuchuuf Kalalaan qophaa’uu isaa BBCtti himteetti. Bara 2010tti namootni dalagaa adda addaa irra jiran walitti qabamanii rakkoo hawaasa keessatti hundee jabeeffatanii jiran loluuf yaadota gargaaraniif marsariitii uumuuf yaada tokkorratti walii galan. Tola ooltotni kun hojii isaani jalqabaa ‘Kalalaa Ijoolleef’, maatiif, ogeessota seeraafi barsiisotaaf haala salphaan qopheessuun hojii eegalani. Isaanis ogeessota xiinsammuu, ogeessota seeraa waliin ta’uun qajeelfama kana barreessuu isaanii Salaam ibsiteetti. Dhimmi kun kallattiin ogeessota kana ilaallata kan jettu Salaam, hojiin kun waggaa lama kan fudhate hojii tola ooltummaan dalagamu waan ta’eefi jetti. Qajeelfamni Kalalaa kun marsariitii, Telgiraamii, Feesbuukiifi Tiwiitara irratti argachuun akka danda’amu himuun ammatti maxxansamee raabsamuun akka hin jalqabamne himteetti. Kaayyoon Kalalaa rakkoo hawaasaa keessatti hundee gadi fageeffatan loluuf, sirna rakkoolee kun akka itti fuufan godhaniifi hammeessan loluudha. Kana jalatti haleellaawwan saalaa akkasumas wal-qixxummaa dubartootaa dabalatee hubannoo uumuufi jijjiramaa bu’uraa hojii fiduu danda’an hojachuuf walitti qabamuu isaanii himti. Kalalaan Afaan Oromoo, Tigrriffaafi Ingiliffaanis kan qophaa’ee yoo ta’u kana boodas, Affaarriffaa fi Somaaliffaan qajeelfamoonni akka ba’an BBCf ibsiteetti. Namoota dubbisuu hin dandeenyeef ammoo sagaleen qopheessuutti akka jiran dubbatteetti. Qajeelfama kana Ingiliffaan qopheessun kan barbaachiseef Keeniyaa, Angoolaa  fi Afrikaa Kibbaa keessatti qajeelfamicha fayyadamuuf fedhiin waan jiruufi jetti. Kalalaan walumaagalatti maalummaa haleellaa saal-quunnamtii daa’imman irra ga’u, namootni haleellaa qaqqabsiisan eenyu, ijoolleen erga haleellaan irra ga’ee booda mallatoolee isaan agarsiisuu danda’an gadi fageenyaan of keessatti qabata. Akkasumas haleellaa kana akkamiin ittisuun akka danda’amu ibsuun erga qaqqabee immoo maal gochuun akka irra jiraatu bal’inaan akka hammatu ibsiteetti. Qajeelfama Kalaalaa keessatti kutaalee seera ilaallatan barreessuu irratti kan himaatte ogeettiin seeraa Akliil Salamoon ammoo qajeelfama kanarratti dhimmi seeraa akka xiyyeefamuuf kan barbaadan miidhamtoota adeemsa seeraa barsiisuuf akka ta’e dubbatti. Qajeelfama kanaratti miidhamtoonni akkamiin ragaan mana yaalaa fudhatama? Eenyutu fudhata? Eessa geeffama dhimmoota jedhan keessa jirraachuu ibsiteetti. Adeemsa qorannoo hanga murtee  mana murtii of keessa akka qabu himti. Ijoolleen haleellaan irra ga’eerraa odeeffannoo yeroo fudhatamu maal godhamuun akka irra jiraatu, maatiin maal goochuu qabu kan jedhu qajeelfamicha keessa jiraachuu kan himtu ogeettiin seeraa kun nama haleellaa irraan gahe waliin wal-arguun akka irra hin jirranne, gargaarsa xiinsammuu argachuun mirga isaanii akka ta’eefi dhimmoota biraas of keessatti qabachuu isaa ibsiti. Adeemsa seeraa qajeelfama kanaratti ibsame kana hubachuun yoo itti cime namootni miidiyaalee hawaasummaa irratti gaaffii dhiyeessuu akka danda’aniifi isaanis deebii akka kennan dubbatteetti.


Mirga Dubartootaa: Firaansi kanneen 'qorannoo durbummaa' taasisan adabuuf

Mootummaan Firaansi doktaroota ''waraqaa ragaa durbummaa'' jechuun shamarraniif kennan irratti adabbii hidhaafi maallaqaa dabarsuuf akka jiru ibse. Hojii mootummaan walxaxaadha ittiin jedhe kanaan doktaroonni namoota karaa aadaafi duudhaa amantiitiin gaa'ela raawwataniif waraqaa ragaa durbummaa qabaachuu mirkaneessu hojjetuuf. Tarkaanfiin kun qaama wiixinee seeraa duudhaalee sekulaarizimii cimsuuf ba'aniiti. Akkasumas, kan Pirezidaantiin biyyattii ''garee adda of baastota Islaamaa'' jechuun mooggaasan qolachuuf tarkaanfii yaadameedha. Gareen akkaataa ulfa baasuu irratti tajaajila gorsaa kennu(ANCIC) ammoo ''qorannoo durbummaa'' dhaabsisuun hojii barnootaan deggerame hedduu barbaada jedhan. Dhaabbati Biyyoota Gamtoomanii qorannoo akkanaa kun dhaabbachuu qaba jedhe. Wiixineen kun ammallee qaamolee siyaasaatiin gadi fageenyaan irratti hin mari'atamne kan jedhe Ministeerri Dhimma Biyya keessaa Firaansi, garuu seerichi waggaa tokko kan nama hiisisuu fi doolaara 14,000 kan nama adabsiisuudha jedheera. Miidiyaan Firaansi tokko akka gabaasetti doktaroota biyyattii keessaa  harka 30 kan ta'an waraqaa ragaa durbummaa mirkaneessu akka hojjetaniif gaafatamanii hedduunsaanii didaniiru. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa akka jedhutti ulaa qaama saalaa dubartootaa ilaaluudhaan yookiin ammoo tuttuquudhan durbummaa adda baasuun hin danda'amu jedhe. Inumaa gochaan kun mirga namoomaa dubartootaa sarbuudha jedheera dhaabbati kun. Ispeeshaalistiin fayyaa dubartootaa Dr Ghada Hatem gochi kun dubartoota Firaansi kumaatamaan lakkaa'aman kan miidhu miti jette. ''An fakkeenyaaf waggaa tokko keessatti dubartoota sadi qofaatu waraqaa ragaa durbummaaf na gaafatan. Baayyeensaanii Kaaba Dhihaa iddoo Magrib jedhamurraa kan dhufaniidha. Iddoo sana muslimootatu baay'inaan jiraatu.'' Shamarran sababa hanqina waraqaa ragaatiin rakkoon nurra ga'a jedhanii yaaddoosaanii ibsataniif akka kennites dubbatti doktarri kun. ''Ragaan durbummaa'' kun Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii, dhaabbata Hiyuuman Raayits Waach jedhamuu fi dhaabbilee biroon kuufamee taa'ee jira. Ragaan kun kan hojjetamu sababa duudhaan amantii yookiin aadaan barbaaduuf qofa osoo hin taane qorannoo yakka gudeeddiitiifis ni barbaadama. Ragaa akkanaarratti hundaa'uun yakka gudeeddii irratti qorannoo gaggeessuun biyyoota akka Kaaba Afriikaa, Baha Giddu-galeessaa, Indiyaa, Avgaanistaan, Baangilaadash fi Afriikaa Kibbaa keessatti beekamaadha. UN bara 2018 keessa mootummoonni biyyoota addunyaa gocha kana akka dhaabsisan akeekkachiisee ture. Wiixineen seeraa haaraan Firaansi kun Muddee dhufu keessaa paarlaamaaf dhiyaata. Akkaataa amantii Islaamaatti dubartiin tokko gaa'ilashee dura yoo wal-quunnamtii saalaa raawwate maatiin of keessaa baasu, inumaa hanga du'aan adabuutti ga'u. Aadaa fi duudhaawwan biyyoota hedduu keessattis dubartiin hanga gaa'ila godhattutti qulqulluu ta'uu akka qabdu ajaja. Pirezidaantiin Firaansi Imaanu'eel Maakroon hawaasni muslimaa miiliyoona ja'atti tilmaamamu duudhaa hawaasaan wal-dhiitu fidaa jiru jedhan. Qaamoleen damee fayyaarra hojjetan kanneen sababa garaagaraa uumuun shamarran hojii ispoortii keessatti akka hin hirmaanne gorsa kennanis seera haaraa kanaan ni adabamu jedhameera. Dawaa da'umsa ittisu kennuun kan beekamu ANCIC, qorannoo durbummaa gaggeessuu ilaachisee  ejjennoo mootummaa kan deggeru ta'us garuu sababa kanaan jireenyi dubartootaa yaaddoo keessa jiru akka jirus ammoo eereera. Kanaafuu battaluma ka'anii seera labsanii gara adabbiiti deemuu caalaa hawaasaaf barnooti hubannoo uumuu kennamee, mariin taasifamee, deggersi barbaachisus godhamee osoo furamee wayya jedhe dhaabbati kun.


Itoophiyaatti humni poolisii addaa haleellaa dubartootaafi daa'immanii to'achuuf hundaa'e akkamiin hojjeta?

Ministeerri Dubartootaa, Dargaggootaafi Daa’immanii Itoophiyaa qajeelfama karoora waggaa kudhaniin dhimmoota hojjechuuf yaade keessaa, poolisii farra-haleellaa saalaa hundeessuufi sirna galmee biyyaalessaa namoota miidhaa qaqqabsiisanii diriirsuun warreen ijoo keessaati. Kana malees dhaabbatichi fayyadamummaa daa’immanii hunda galeessa taheefi ejensii tajaajila hawaasummaa diriirsuuf yaada akka qabu beeksiseera. Wiirtuu Hoggantoota Dubartootaa Afrikaa, Gumii Dargaggoota Itoophiyaafi Fandii Misooma Dubartootaa hundeeessuun karoora baasee keessaa kanneen argamani dha. Wa’ee poolisii addaa farra-haleellaa saalaa fi sirna galmee biyyaalessaa namoota haleellaa geessisanii irratti ministeericharraa ibsa gaafanneerra. Ministeera Dubartoota, Dargaggootaa fi Daa’immanniitti itti gaafatamaa sab-quunnamtii kan tahan Obbo Adineew Abarraa, gareen poolisii addaa kun qaamolee haqaa, fayyaa fi hawaasaa kan of keessatti hammatedha jedhan. Gareen poolisii addaa farra-haleellaa saalaa dhimma dubartootaafi ijoollee irratti qofa hojjeta. ''Haleellaan otoo hin mudatiin dura hojii ittisaa hojjeta. Erga haleellaan qaqqabee booda immoo, nama gocha kana raawwate odeeffannoo qindeessuun hanga mana murtii geessuutti hojjeta jedhan Obbo Adinew. Hubannoo kennuufi duulaan qofa haleellaa ittisuun waan hin danda’amneef, sirna kana diriirsuun barbaachise jedhaniiru. ''Qaamoleen garaagaraa yoo waliin hojjetan malee dhaabbatni tokko qofti injifannoon keessa hin bahu,’’ jedhu. Yeroo ammaa Abbaa Alangee Waliigalaa fi Koomishinii Poolisii waliin mari’achaa akka jiraniifi waliigalteen erga mallatteefameen booda, bara kana hojiirra ooluu jalqaba jedhaniiru. Sirni galmee biyyaalessaa namoota haleellaa saalaa qaqqabsiisanii, namooti yakka kanaan himatamanii adabaman yeroo turtii mana hidhaa xumuranii bahan tooftaa teekinolojii fayyadamuun akka galmaa’an taasisa. ''Dubartootaafi ijoollee irratti namni haleellaa raawwate seeraan qofa adabamee bahuu qofa osoo hin taane, jireenyasaatti itti gaafatamaa gochuufi yaadda’aa akka jiraatu gochuu dha,'' jechuun dubbatu Obbo Adinew. Sirni kun yakkamtoonni erga hidhaatii bahaniin booda tajaajilawwan hawaasummaa garagaraa akka hin arganne taasisa. Sirni kun yakkamtoota adabuuf, namoota miidhaa wal-fakkatu qaqqabsiisuu danda’an hambisuu fi ‘’Itoophiyaan biyya haleellaa dubartootaafi daa’mmanii balfitu tahuu agarsiisuufi,’’ jedhan. Haleellaan saalaa baayyeen kan qaqqabu miseensota maatii fi namoota dhihoo tahaniin waan ta'eef, daa’imman kana akkamiin adda baaftu jechuun gaafannee turre. Isaanis naannoo, naannoottifi mana barumsaatti immoo barsiisotarraa odeeffannoo sassaabuun hojjechuuf yaanne jedhan. ''Amala daa’imman agarsiisan barsiisoti ni beeku. Yaadda’uu, barnoota fudhachuu dhiisuu eeruu ni dandeenya,'' jechuun gareen addaa kun erga hojii jalqabeen booda odeeffannoo guutuu akka baasan himan. Gara biraan immoo Fayyadamummaa Daa’immanii Hunda-galeessa tahe (Universal Child Benefit) - naannoo heerumni umurii malee, hiyyummaafi haleellaan itti heeddumaatutti haadholii ijoollee waggaa 0-5 jiraniif deeggarsa gochuudha jedhan. ''Haleellaa ittisuuf shoora al-kallattii tahe ni qabaata. Haadholii diinagdee dhaan guddisuufi haala nyaataa daa’immanii dabalatee fayyaa fi guddina sammuu isaanii deeggaruuf oola.’’ Gama biraan wiirtuun dandammannaa dubartootaafi ijoollee haleellaan irra gahee, akkuma duraa jabaatee akka hojjetuuf ni deeggarra jedhan. Adaamaa fi Finfinnee irraa eeyyama argachuufi warreen kana dura turan utubuun cinatti, wiirtuu sadarkaasaa eeggate ijaarsisuufillee tattaafachaa jiraachuu dubbatu. Obbo Adinaw, ‘’Haala rakkoo kam keessatti jalqabarratti kan miidhamaniifi fayyadamummaarraa boodatti kan hafan dubartootaafi ijoollee dha. Kana hiikuuf caasaa dhaabbataa malee furmaatni yeroo hin hojjetu,'' jedhan. ''Rakkooleen irra deddeebiin dhufan furmaata waaraa caasaa irratti taasisuun hiikamaa deemu.'' Warraaqsa mirga dubartootaa kabachiisuuf jaarmiyaa dhaabbate Yellow Movement keessatti miseensa kan taate Ruut Yitbaaarak, ''hojiin dhugaa hojjetamee, waan kun maal akka tahe baranii, dubartii haleellaa irra gahe akkamiin gargaarra kan jedhu hubatanii yoo taheef shaggaa dha,'' jetti. Erga weerarri koroonaavaayirasii mudateen as haleellaan saalaa Finfinnee keessatti ijoollee fi dubartoota 100 ol tahaniirra qaqqabuunsaa ni yaadatama. Haaluma kanaan duulli ‘Zim Aliliim’ ykn ‘Calluma hin jedhu’ jedhu gaggeeffamaati jira. Duula kana warreen dura bu’aa jiran keessaa tokko weellistuu Tsadaniyaa Gabira Maarqoos yoo taatu. isheen ''yakki haleellaa saalaa akka yakka biraa keessummeessuun hin danda’amu, xiin-sammuu addaatu barbaachisa,'' jetti. Poolisiin addaa amma dhaabbate kun haala barbaadamuun yoo deeme keessumaa yakka gama gudeeddiitiin qaqqabu ilaalchisee jijjirama fiduu mala jedheen amana jetti. Ruut Yitbaark hojii nama haleellaa raawwate galmeessuun sirrii dha jetti, sababiinsaas, ''yakka raawwateef maqaa waamuufi qaanessuun dirqama, yeroo baayyee dubartoota miidhamanitu akka qaana’an taasifama gatii taheef,’’ jetti. Tsadaniyaanis yaada kana ni qooddatti, ''hanga har’aa nama miidhaan irra gahe malee, nama miidhaa geessise arginee hin beeknu, kunimmoo waan qaanessu jedhamee ijaa yaadamuufi,’’ jetti. Akkuma isa nama ajjeeseefi yakka biraa raawwatee kan warra kanaas beekamuufi ittiin qaana’uu qabu. ''Hanga har’aatti kan addabaabaayitti baasuu dadhabne yakka kana akka yakkaatti ijaa hin ilaalleefi,’’ jetti Tsadaniyaan.


Kantiibaan magaalaa Si'ol tibbana of ajjeesan yakka miidhaa saalaa waggoota afuriin himataman

Barreessituun kantiibaa duraanii magaalaa Si'ol kan torban darbe ofiin of ajjeesee, waggoota afuriif miidhaa saalaa narratti raawwachaa ture jechuun nama du'e kana himatte. Kantiibaan duraanii magaalaa Si'ol kun maqaan isaa Paark Won-soon jedhama. Kooriyaa kibbaa keessatti gaggeessitoota hunda caalaa dhiibbaa guddaa nama uumuu danda'an waan ta'eef akka kaadhimamaa pirezedaantii tokkoottis ilaalama ture. Reeffi kantiibichaa Jimaata darbe ture kan bosona keessatti argame. Reeffa isaa waliin ammoo yaadannoo inni maatii isaatiif barreesse kan argame yoo ta'u sirni awwaalcha isaa Wixata har'aa jalqaba jedhameera. Du'aatiin kantiibichaa himannaa gocha saalaa inni irratti raawwataa ture barreessituun isaa kun poolisiif dhiyeessiteen guyyaa tokkoon booda dhaga'ame. Sirni gaddaa Paarkiif malu guyyoota shaniif mootummaatiin gaggeeffama jedhame mormuun namoonni 500,000 mallatteessaniiru. Ibsa Wixata miidiyaadhaaf kennaniin, abukaatoowwan dubartii miidhame jettu kanaa akka jedhanitti kantiibichi waggoota afuruuf miidhaa saalaa isheerraan gahaa tureera. Dubartiin akka miidhaan saalaa irra gahe himattu kun suuraawwan gariin qaaman qul'aa (paantii uffate qoa) itti ergaa turuu dubbatti. Kutaa siree waajira isaa keessaa qabuttis ishee waamuudhaan akka isheen isa hammattuuf gaafachaa tureera jedhan. Galma Magaalaa Si'ol irraa gargaarsaaf gaafattullee namni ishee dhaga'e akka hin turre dubbatti dubartiin kun. Kutaa keessa hojjettu jijjiirrattulleen miidhaan isheerra gahu kun irraa akka dhaabbachuu hin dandeenye himti. "Kana jalqabarratti gabaasuun anarra ture," jechuun isbisteetti dubartiin kun xalayaa ibsa miidiyaaleef kennameerratti dubbifameen. "Osoon jalqaba kana godheera ta'e amma sammuukoo of hin ceepha'un ture." Erga himannaa ishee poolisiitti galfatteen booda, "halkan guutuu gaafatamaa buluu" dubbatti. Du'a gaggeessa ishee duraanii yeroo dhageessus hedduu akka rifatte dubbatti. "Waa'een du'aa yeroon haala hamaa keessa jirullee taanaan kan ani dubbachuu hin dandeenyedha. Waan baayyee nama gaddisiisuufi ani ammallee amanuu hin dandeenyedha. "Biiyyeen itti haa salphattun jedha." Barbaacha yeroo dheeraan booda, reeffi Paark Jimaata darbe ture kan bosona magaalaa Si'ol keessatti argamu keessatti argame. Yaadannoo maatii isaatiif barreessee kaa'ee kan du'e yoo ta'u, boodarra ergaa inni barreesse sun erga du'uun isaa dhaga'amee ummataaf gadhiifameera. Mormiin marsariitii Pirezedaantummaa Kooriyaa Kibbaa irratti namoonni dhiyeessan kun namoota 560,000 ol ta'aniin mallattaa'eera. "Ummanni sirna awwaalaachaa akkasitti nama siyaasaa beekamaa himannaan miidhaa saalaa inni raawwata akka of ajjeesu isa taasisee daawwachuu qabaa," jechuun gaafata duulli baname kun. "Kun ummataaf ergaa akkamii dabarsaa? Sirna awwaalchaa maatii qofa ta'uu qaba."  Dilbata manni murtii Si'ol keessatti argamu sirna awwaalachaa bal'aa ta'uun hin  malu himannaa jedhu kuffiiseera. Gadda Paark irratti namoonni 20,000 argamaniiru. Roobni cimaan jiraatulleen namoonni hedduun Wixata du'a ga'ii kanarraa hin hafne. Namni umruiin isaa ganna 64 ta'e kun bara 2011 ture kan kantiibaa magaalaa Si'ol ta'e. Isaan boodas filannoo yeroo lamaaf mo'ateera. Miseensa Paartii DImokiraatawaa Pirezedaant Muun kan ta'eefi filannoo pirezedaantummaa 2022 gaggeeffamuuf jiru irrattillee kaadhimamaa cimaa ta'a jedhamee nama eegamu ture.


"Akka kosiitti baasanii nu gatan" Lammilee Itophiyaa Libaanoos jiran

Dinagdeen biyya Libaanoos sababa weerara koronaavaayirasiirraa kan ka'een waan kufeef jireenyi lammilee Itoophiyaa biyyattii keessatti hojii mana keessaatti bobba'an hedduu itti hammaatteetti. Namoonni Libaanos galiin isaanii giddu-galeessa ta'anis hojjetoota manaaf kan kaffallu hin qabnu jechuudhaan hari'aa jiru. Torbanuma kana keessa lammilee Itoophiyaa mana keessa hojjetan 100 magaalaa guddoo biyyattii Beeyrut keessatti Qoontsilaa Itoophiyaa geessanii gataniiru. Sa'aatii tokko keessatti hojjetoonni manaa lammilee Itoophiyaa ta'an sadii warreen isaani hojjechiifataniin karra Qoontsilaa irratti akka gataman rippoortariin BBC Maartiin Peeshiyeensi taajjabuu dubbata. Lammileen Itoophiyaa Libvaanos keessatti mana namaa keessatti qacaramanii hojjetan hedduun osoo boo'anii, waan godhaniifi bakka itti da'atanillee wallaalanii dhiphina hamaa keessa jiru. Tokko tokko ammoo rifaatuu guddaa keessa galanii osoo hollatanii, ol fuudhanii iyyanii argamaniiru. Hojjechiifataan tokko ammoo yeroo lammileen Itoophiyaa  kanneen keessaa tokko naasuurraan iyyitutti karaa duubaa shugguxxii itti baafacchuun isaa argameera. Karra Qoontsilaa sanarratti aspaaltiirraa hafaa haphiirraa yeroo rafan suurri agarsiisu kan baayyee garaa nama hammeessudha. Lammileen Itoophiyaa karra Qoontsilaa sanarratti gatamanii jiran walii walii isaanii jajjabeessaafi wal tummsaa yeroo jiranis ni argamu. Miidhaa kufaatii dinagdee sababa koronaavaayirasiitiin uumameen warreen hojjechiifatan miindaa osoo hin kaffaliiniif hojjetoota mana keessaa lammilee Itoophiyaa har'ianiiru. Baay'een isaaniis waan nyaatanillee dhabanii rakkachaa akka jiran BBCtti himaniiru. Osoo weerarri koronaavaayirasiin kun hin mudatiin hedduun isaanii miidaa hojii manaa keessa hojjechuun nyaata isaanii of danda'u ture. Namoota rakkoo hamaa kana keessatti kufan keessaa tokko Loomii jedhamti. Loomiin hojjechiistota ishee biraa miindaan ji'a baay'ee osoo hin kaffalamiiniif waan gaggeeffamteef rakkoo hamaa keessa jirti. Maal jedhuu laata? "Maaloo gara biyya keenyaatti nu deebisaa. Nuti kosii miti, garuu akka kosiitti baasanii nu darbataniiru," jetti. Hojii tola-ooltummaa irratti kan bobbaate Tigisti Mesfin bakka sanatti argamtee gargaarsa taasisaa jirti.  Hundumtinuu gara biyya keenyaatti nu deebisaa jedhaa waan jiraniif sababa daandiin xiyyaaraa hojii dhiiseeruuf furmaanni yeroof isaaniif barbaadamuu qaba jetti. "Hanga xiyyaarri deebiyee hojii jalqabutti akka mana keessa turaniifi karaan ittiin hojjechuu dnada'an akka mijeeffamuuf, akkasumallee Qoontsilaa keessatti bakka yeroof jiraachuu danda'an akka mijeeffamuufis," gaafanneerra jetti. "Maaliif Imbaasiin banamee bakki bultiin hin kennamuuf? Kun dogoggora," jetti Tigistiin. Akka namoonni mirga hojjetootaaf falman jedhanitti, haalli hojjetoota manaa daran waan hamaa irra ga'eera. Sirni Kaffaalaa jedhamuun beekamuu falmisiisaafi loogii uumuun mirgi isaanii sarbameera. Daarektarri dhaabbata sochii farra sanyummaa Faaraah Saalkaa jedhamtu akka jettutti, hojjetoonni lakkoofsi isaanii hedduu ta'e sababa sirna kanaatiin seera hojjetoota Libaanos keessaa ta'e jedhee loogii irratti taasiseera. Fakkeenyaaf, kaffaltaa hanga argachuun isaaniif malu akka hin arganne, hayyama waggaa akka hin arganne, hayyama torbanii, akkasumas guyyaatti sa'aatii meeqa akka hojjechuu qaban akka isaan hin ilaallanne taasifameera. Dabalatan ammoo,  yeroo warra isaan hojjechiifatan waliin miidhaan wayita isaanirra gahutti akka h=bahuu hin dandeenyeefi iyyannoo dhageessifachuu akka hin dandeenyellee taasifamaniiru. "Sirna kana jechuun gabrummaa labata keenyaa manuma keenya keessa jirudha," jetti. Tokko tokko dhaabbileen gargaarsaa biyyattii keessa jiraniin bakki turan kan kennameef yoo ta'u, mootummaanis wantan danda'e gochaan jira jedheera. Ministeera Hojjetaa Libaanositti Daarektar Janaaraal kan ta'an Maarliin Attaalaah akka dubbatanitti, Qoontsilaa Itoophiyaa waliin hojjechaa jiru. Lammileen Itoophiaa guyyoota lamaaf hoteela keessa akka bulchanii gara bakka turuu qabaniittillee geessineerra jedhan. Hojjechiisaan miindaa hojjetoota manaa kaffaluu diduufi hari'uudhaan himatame hin jiru, haata'u malee qorannoowwan akka jalqabaman Daarektarittiin himaniiru. Qoontsilaan Itoophiyaa ammoo dhimmicha irratti yaada kennuu irraa of qusateera.


Naayijeeriyaatti erga shamarreen waldaa keessatti ajjeefamte dheekkamsi uumame

Naayijeeriyaatti erga barrattuun umurii waggaa 22 taate  tokko waldaa Kiristaanaa keessatti du'unshee dhagahamee boodaa duula haashtaagii #JusticeForUwa jedhuun ummanni dheekkamsa isaa ibsachuu eegaleera. Shamarreen maqaanshee Uwaaveraa Omozuwaa jedhamtu waldaa Kiristaanaa keessatti du'uutu himame. Duula hashtag #JusticeForUwa jedhuus biyyattii keessa baliinaan qoodamuu eegale. Maatiinshees namni ajjeechaa intalasaanii raawwate akka qabamuuf gaafataa jiru. Uwaaveraa bakka 'sagaleen hinqabne' dhiheenya waldaa mana jireenyaa isaanii magaalaa Beeniin keessatti argamutti osoo qo'achaa jirtuu ajjeefamuu obbooleettiin shamarree duute kanaa Juudiit BBCtti himtetti. Barattuun kun erga miidhaan irratti raawwatameen guyyoota sadiin booda Sanbataa hospitaalatti duute. Obboleettinishee Juudiitti akka jettuutti, Omozuwwan miidhaan dirqiin gudeedamuulleen irratti raawwatameera. Maatiin shamarree kanaa akka jedhaniitti, guyyaa Roobii galgala keessa dubartii Waldaa Kirisitaanaa 'Redeemed Christian Church of God' jedhamu irraa bilbilli bilbilameef. Uwaaveraa erga eegdoonni nageenyaa ishee arganii booda gara hospitaalaatti geeffamte. Wayita sanattis uffannishee irratti cicciramee dhiigaan makamee ture, jetti obbooleettiinshee kun. Haata'u malee, bulchiinsa Edootti dubbi himaan poolisii BBC'tti akka himeetti, dimmi kun akka ajjeechaatti malee akka guddeeddii qofaatti kan ilaalamu miti jedheera. Itti dabaluunis, barrattuun kun miidhaa waldaatti irra gaheen duutee jirti jedheera dubbii himaan kun. Haata'u malee,  maal jechuu akka ta'ee ilaalchiisee wanti ballinaan hime hinjiru. Uwaaveraa eenyu turte? Uwaaveraan wayita ajjeefamteetti reefuu Yunvarsitii Beeniinitti ramadamuun gosa barnootaa 'Microbiology' barachuu eegalte turte. Yeroo baayyees waan sagalee jeequ hin jiraanneef jecha waldaa ollaa manasaaniitti argamu tokko bira teessee qo'achuu akka jaallattu obbooleettin ishee ni dubbatti. Gabaasa midiyaaleen biyya keessaa hinqulqulleefamneen ammoo gareen dhiirootaa waldaatti ol seenuun shamarree gudeeduun akka of wallaaltuuf ammoo meeshaa ibidda ittiin dhaamsaniin dha'u gabaasaniiru. Guyyaa Kibxataa ammoo erga qondaalli poolisii tokko magaalaa Leegoosiitti shamarree waggaa 16'tti dhukaasuun ajjeesseen booda dheekkamsi ummataa ka'ee ture. Qondaalli poolisii ajjeechaa raawwates to'atamuu poolisiin ibsee ture. Haata'u malee, lammiilee Naayijeeriyaa hedduun ammaalleen miidhaa saalaa dubartootarra gahaa jiru dhaabuurratti dadhabbiin mootummaa yaaddoo akka itti ta'e ergaa tiwitaraa irratti ibsaa jiru. Akkasumas, haalli maatiin ijoollee dhiiraa isaanii itti guddisaa jiran kanaaf sababa ta'innaa laata jechuunis gaaffii kaasaa jiru hedduunsaanii.


Koronaavaayiras: Tibba weerara Covid-19n kanatti miidhaan saalaan walqabate lammiilee Itoophiyaa Ameerikaa jiraatanitti hammaate

Miidhaan saalaa dubartoota lammiilee Itoophiyaafi Eritiraarra gahu Covid-19n duras taanaan hedduudha. Haata'u malee, Covid-19n dura namoonni miidhaaf saaxilaman rakkinasaanii namoota biraatiif qooduuf carraa qabu ture. Amma garuu erga sababii dhukkua kanaatiin uggurri sochii kaa'ameen booda akka duraatti namootaan wal arguun waan hafeef, miidhaan dubartootarra gahaa jiru cimaa deemuu oggeettiin seeraa Aaddee Duniyaan Makoonniin ni dubbatti. Duniyaa Makoonnin  oggeettii seeraa yoo taatu biyya Ameeriikaa jiraatti. Diigrii jalqabaa seeraan Itoophiyaa keessatti erga baratteen booda, Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniifi dhaabbilee mit-mootummaa adda addaa ogummaa mirga namoomaatiin tajaajilteti. Oggeettiin kun sarbama mirga daa'immaniifi dubartootaarratti fuulleffattee hojjataa turuu himti. Carra barnootaa argatteen digrii ishee lammaffaa Yunivarsitti biyya Ameerikaatti argamu Joorji Tawon irraa eebifamte.  Ammas achuma Ameerikaa keessatti mirgoota dubartootaa irratti mindeeffamuun hojjataa kan jirtu yoo ta'u, tajaajila bilisaas ni kenniti. Wayita ammaa kanatti hawaasa lammiilee Itoophiyaafi Eritraa waliin hojjataa akka jirtu kan himtu Duniyaan, ''Haalli biyyana jiru akkuma kan biyyaa sana fakkaata. Tarii kan asii caaluyyuu mala. Asittti namoonni baratan caalmaa qabaatanillee miidhaan dubartoota irra gahuu baayyee sukkaneessaadha,'' jetti. Keessattu erga kovonaavaayirasiin dhufee kaasee haatiifi abbaan waarraa hedduun waliin mana keessa turaa jiru. Kaanaanis walqabatee miidhaa itti caalaa jiraachuu himti Duniyaan. ''Wayita sababii uggura sochiitiif waliin mana oolaniitti waan guddaafi xinnaarratti wal dhabaa jiru. Sababiinsaas jireenyi namoota baayyee yoo kan hojjatan malee hindanda'amne waan ta'efuu, gariin isaanii dhiphina irratti argamu. Irra caalaan hawaasa keenyaa kiraa manalleen kaffaluuf dadhabaa jira.'' ''Sababii kanaan walqabatees namoonni hedduun hanga wal hiiku gahaniiru. Gara waajira seeraas dhufaa jiru,'' jechuun haala weerarichaan booda Ameerikaa keessa jiru ibsiti. Namoonni deegarsa barbaacha gara waajira ishee dhaqaa jiran hedduu ta'uu himuun, ''isaan kuunneen kan deegarsi eessaa akka argatamu quba qabaniidha. Kan caalaa na yaachisu garuu qaamooleen hawaasaa ragaan hin qaqabne hedduu ta'usaaniti,'' jetti Duniyaan. ''Wayita uggurri sochii labsameetti namoonni wanti hindi kan dhorkamee itti fakkaatee turan. Odeeffannoo irra caalaan Afaan Inglizii ykn darbee darbee afaan Ispaanishiin kennama. Kun ammoo namoota biyya keenyaa dhaqan hunda kan hammatu hin ta'u. Kanaafuu, afaan isaan hubataniin akka gahu taasisuun dirqama keenya ture,'' jetti Duniyaan. Duniyaafi waahiloonni ishee rakkina kana erga hubatanii booda midiyaalee hawaasaa adda addaatti fayyadamuun mariifi sarara ragaan ittiin kennamu saaqan. Kunis lammiilee Itoophiyaafi Eritiraa ragaan akka qaqabu taasisuuf akka ta'e himti. ''Ammaan tanattis namoonni akka baran kan barbaadnu, nama tajaajila seeraa barbaadu kamiifuu oggeessoonni seeraafi tajaajilli banaa ta'usaati. Dhiirootaafi dubartoota gaaffii eegumsaa ykn gaa'ila hiikuuf deeggarsa barbaadaniif haala danda'ameen tajaajila turjumaanaa kennuuf qophiidha,'' kan jettu Duniyaan odeeffannoos afaanoota Itoophiyaa garaagaraatiin qopheessuu isaanii himti. Dabaluunis ''Keessattuu kanneen abbaan warraa ykn haati warraa waragaa jireenyaa (green card) dhaf iyyataniifi eeggataa jiran caalaa miidhaaf saaxilamoota. Haalli itti Ameerikaa keessa jiraataa jiran waan hin mirkannoofneef jecha miidhamaa obsaan kan jiraatan hedduudha,''  jechuun kan himtu Duniyaan, seerri garuu kanneen hayyama jireenyaa hin qabneefilleen ni tajaajila jetti. ''Lammiilee Itoophiyaafi Eritiraa hayyamni jireenyaasaanii adeemsarra jiru miidhaa irra gahuuf yoo iyyatan hayyama isaanii irratti dhiibbaa omaa akka hin qabaannee beeksiisuun barbaada. Sababiinsaas haaluma seera miidhaa dubartootarra gahuutiin ilaalamuun ajajii ittisaa barbaachiisaa erga murtaa'een booda eegumsi ni taasifamaaf.'' Duniyaan hojii baayyeen akka isaan hafuu dubbachuun, Covid-19 ammoo miidhaa dubartootarra gahu caalaa itti hammeesseera jetti. "Yeroo biraas miidhaan dubartoota irra gahuu baayyee olaanaadha. Haata'u malee, sababii adda addaatiin namootaan waan wal arganiifuu rakkina isaanii qooduuf carraa argatu ture. Amma eenyu waliinu wal argaa waan hin jirreef, rakkina keessa jiraachusaanitu hubachuuf rakkataa jirra,'' jetti. Baayyiinni miidhaa gahee hangam akka ta'e himuun rakkisulleen, kan itti caale akka ta'e haaluun hindanda'amu jetti. ''Miidhaa sababa saalaattiin rakkooleen haawaasummaafi dinagdee yoo dabalamu miidhaan gahaa jiru, wayita weerarri kun darbuutti kan duraa akka caalu ykn dachaa akka ta'u tilmaamna,'' jechuun kana ittisuuf ammoo hawaasni ragaa akka argatu gochuuf dursa kennuu isaanii himti. ''Namni kamiiyyuu miidhaa qaama jireenya isaanii taasisuu hin qabaatu. Eenyuus namarraan miidhaa geessisuuf mirga hin qabaatu. Kanaafuu miidhaan wayita nama tokkoorratti raawwatamuutti akka yakki irratti raawwatame yaaduu qaba,'' jechuun gorsiti. ''Aadaadhaan danda'ii jiraadhu wanti jedhu hin hojjatu sababii miidhaan irra gahaa jiru sun lubbuu hanga balleessuutti qaqabu waan maluuf,'' jechuun eenyumtuu miidhaa dhoksuufi akka qaqqabu hayyamuu hin qabu," jechuun gorsiti.


Lammiileen Hindii afur dubartii gudeeduun ajjeesan fannifaman

Dhiironni afur biyya Hindii magaalaa Delhiitti gareedhaan barattuu gudeeduufi ajjeesuun himataman akka fannifamanii du'an ta'e. Akishay Taakur, Vinaay Sharkmaa, Pawaan Guptaafi Mukesh Siing jedhaman bara 2012 dubartii kan gudeedan yoo ta'u bara 2013 manni murtii murtii du'aaa irratti murteessee ture. Dhiironni afran kunneen gaafa Jimaataa ganama kan fannifaman yoo ta'u kunis erga bara 2015 as kan jalqabaati jedhameera. Dubartiin kuni konkolaataa keessa erga gudeedamte booda duute. Wanti kunis gadda guddaa biyya Hindiitti kaasee seerri farra - gudeeddii akka bahu taasiseera. Dubartiin umrii 23 fiziyooteraappii barataa turte kuni maqaan 'Nirbhaya' ykn jabduu jedhamu itti mogga'eera. Sababni isaas seera biyyattiin maqaan ishee sirrii waan hin dhahamneefi. Haleellaa isheerratti raawwaten namoonni jaha to'annoo jala oolanii turani. Isaan keessaa namni tokko, Raam Siing, kan jedhamu bara 2013 mana hidhaatti du'ee argame. Akka of ajjeese shakkameera. Kan biraa yeroo haleellaan raawwate umriin isaa 17 tahe immoo bara 2015 gadhiifamee ture. Ji'oota muraasa darban himatamtoonni murtiin du'aa gara umrii guutuutti akka isaaniif jijjiiramu ol iyyannoo dhiheessaniiru. Manni murtii Olaanaa garuu ol iyyannoo isaanii hin fudhanne. Murtiin du'aa akka jijjiiramuf inni gaafatanis fudhatama hin arganne. Gaafa Jimaataa ganama garuu fannifamanii akka du'an ta'e.  Yoona kana haati intala gudeedamtee ''suuraa intalakoo hammadhee haqa arganne jedheera,'' jechuun himan. Abbaan intalaa immoo ''sirna haqaa irratti amantee horadhe'' jedhan. Kanneen murtii namoota gudeeddii raawwatan irratti darben gammadan mana hidhaa fuuldura gammachuu isaanii ibsataniiru. Keessaa muraasni ''warreen gudeedanif du'atu fala'' jechuun iyyaa turan. Ministirri Muummee Hindii Nirendiraa Moodi Jimaata ganama ''haqni argame'' jedhanii tiwiitara irratti barreessaniru. Yakki akkanaa dubartii irratti raawwatun isaa ijoo dubbii ta'us, biyya Hindiitti haleellaan dubartoota irratti raawwatu ammalee hin dhaabbanne. Biiroon Galmee Yakkaa Biyyaalessaa Hindii gabaasa dhihoo gadhiisen bara 2018 poolisiin galmee gudeeddii 33,977 galmeessuu isaa eera. Kana jechuun guyyaatti namoonni 93 himannaa gudeeddii dhiheessu jechuudha.


Dubartiin qoccollaa saalaan Joo Baayidan himatte dorgommii keessa akka ba'an gaafatte

Dubartiin kaadhimamaan Dimokiraat Waayit Hawuus fi dorgomaa jiran Joo Baayidan waggaa 27 dura qoccoollaa saalaa narratti raawwataniiru jette akka dorgommii pirezidaantummaa irraa ofi qusatu jettee jirti. Gaaffiifi deebii  taasisteen Taaraa Riid Mr Baayiidan ‘‘miidhaa saalaa narraan gaheef ofiisaa itti gaaffatamaa taaisuu qaba’’ jettee jirti. Itti dabaluunis ‘‘Pirezidaantii Ameerikaa ta’uudhaaf dorgomu hindandeessui,’’ jechuun gaaffattee jirti. Haa ta’u malee Mr Baayidan kan baatii Sadaasa dhufaa keessa pirezidaanti Donaal Tiraamp mo’achuuf qophaa’aa jiru, himannaa Ms Riid kuffiseera. Taaraan waa’ee qoccollaa kanaa maal jette? Taaraan gadi fageenya qoccollaa saalaa Joo Baayidan narraan gahaniiru jettee yeroo jalqabaatiif ifatti himte. Ms Taaraan amma umuriishee waggaa 56 yoo taatu, bara 1992-93tti gargaartuu Mr Baayidan ta’uun hojjattee wayita inni senaatara bulchiinsa Delaaweere turetti. Bara 1993’tti ture Joo fedhii kiyya malee keenyaanitti na hirkisuun qoccollaa saalaa narratti raawwataniiru jechuun himannaashee tarreessite. Akkasumas Aadde Taaraan morma kiyya jala na dhugachuun ana waliin quunnamtii saalaa raawwachuu akka barbaadu nattimeera jechuun midiyaa biyya keessaa tokkotti himte. Itti dabaluunis attamiin akka fedhii foonii inni isheerratti qabaate akka didee yoo himtu; ‘‘Na ilaaluun akkas jedhan, ‘Maal kun haa namaa?, Akka nama jaallattuun dhagahe’’ jedheen jetti. Kana malees: ‘‘Achinis qubasaa natti qabuun, ‘Ati anaaf omaa miti. Ati omaayyuu miti’’ naan jedhe jechuu haala ture himte. Kana malees karaa Keeliin Mr Baayidan akka dorgommii keessaa of baasaniif gaaffadheen ture jetti. "Osoo ofi baasee ture gaarii ture. Garuu ni dide. Kanaaf akkasiitti natti dhagahame’’ jetti. Ms Taaraan himmannaa ishee kanaafis yoo Baayidan qorannoo soba adda baasu fudhate isheenis akka fudhattu  himte. ‘’Yoo Joo Baayidan qoratame anis nan qoratama’’ jette. Kana malees deeggartoota Baayidan basaastuu Raashiyyaatii jechuun dorsiisa ajjeechaa irra gahulleen himtee jirti. "Deeggartoonni isaa waan dhugaatti baayyee nama sodaachisu karaa midiyaa hawaasatiin naan jedhan,’’ jetti. Kana malees ‘’midiyaan hawaasaa kiyya hundi uggurameera. Odeeffannoon dhuunfaa kiyyaa na jalaa harkifamaa jira,’’ jechuun himte.


Poolisiin Hindii namoota dubartii gudeeduun shakkaman afur dhukaase ajjeese

Poolisiin Hindii shakkamtoota dhiiraa afur torban darbe dubartii doktora beelladoota wal'aantu gudeedanii ajjeesun shakkaman afur dhukaasee ajjeese. Poolisiin BBC Afaan Teluguutti akka himetti taanaan shakkamtoonni kunneen meeshaa waraanaa poolisii butanii miliquuf turan. Reeffi dubartii gudeedamte torban darbe gaafa Kamisaa kan argame yoo ta'u, wanti isheerrati raawwate mormii guddaa kaaseera. Poolisiinis tarkaanfii barbaachisu hin fudhanne jechuun kanneen mormuuf bahan ibsaa turan. Keessumaa maatiin dubartii ajjeefamtee qeeqa guddaa poolisii irratti kaasan. Komishinarri poolisii Saayberaabaad VC Sajanaar BBC Afaan Teluguutti akka himanitti poolisiin shakkamtoota lafa yakki raawwatetti geessee ture. Shakkamtoonni yeroo miliquuf jedhanitti garuu poolisoonni lama miidhamaniiru jedhan. Baqachuuf yeroo jedhan ajjeefamun isaanii garuu miidiyaa hawaasummaa gubbaa poolisiin akka leellifamu taasiseera. Haati intalli ishee bara 2012 magaalaa Delhii konkolaataa keessatti jalaa gudeedamtellee ajjeechaa poolisii kanaan gammadu ishee ibsiteetti. Odeeffannoo kanatti dhiyaatu kanneen keessaa filachuun dubbifadhaa: Lafa shakkamtoonni ajjeefamanitti ripportarri BBC argame namoonni 2,000 walitti qabamanii turan jedheera. Daandiinis cufamee konkolaataan akka hin sochoone taasiseera. Kunneen 'poolisii jajaa'' yeroo jedhan dhagahamaniiru. Muraasni immoo adeemsa poolisii gaafataniiru. Qondaalli poolisii sooroma bahan Piraakash Siing ''ajjeechaan kuni hafu danda'a'' ture jedhu. Yero lafa yakki raawwate geeffaman harki hidhame, sakattaa'amani ta'uu qaba, jedhaniiru. Gudeeddiifi ajjeechaa raawwate booda namoonni buufata poolisii Haayidiraabaad dhaqun kanneen kana raawwatan ajjeechaan adabamuu qabu jechaa turan. Biyyattii guutuutti mormiifi gadda ibsachuun mul'ateera. Akka seera Hindiitti garuu maqaan miidhamtu hin dhahamu. Torban darbe dubartiin kuni baduun ishee yeroo ibsamu poolisoonni tarkaanfii saffisaa hin fudhanne jedhaman sadii hojiirraa dhorkamaniiru. Ragaa poolisiin waggoota lama dura baaseen himanni yakka dirqiin gudeeduu waliin walqabatan 33,658 kan galmaa'an yoo ta'an kun ammoo lakkoofsi dubartootaa guyyaa guyyaan dirqamaan gudeedamanii 92 ga'uu isaa agarsiisa.


Somaaliyaatti namootni yakka gudeeddii mucaa ganna 12tiin himataman lama uummata fuulduratti ajjeefaman

Somaaliyaatti namootni gareedhaan dubara waggaa 12 gudeedanii ajjeesan keessaa  lamaan har'a uummata fuulduratti ajjeefaman. Gareen ajjeechaa kana raawwatu Kaaba Baha Somaalyiaatti namoota shammarree ganna 12 gudeedanii ajjeesuun himatamanii murtoon du'aa irratti darbee ture ajjeesaniiru. Ayishaa Ilyaas Aden bara 2019 naannoo qe'ee isaanii Puntilaandi bakka Galkayyoo jedhamtutti garee namootaan butamtee ture. Sana boodas erga baay'atanii ishee gudeedanii achuma naannoo mana jireenyaa isheetti ajjeefamtee ture. Gochaa suukaneessaan kun lammiilee biyyattii mufachiisuun akka isaan mormiif gara daandiitti bahan isaan taasiseera. Jalqaba namootni shakkaman kudhan to'annoo jala oolan. Booda manni murtii ol-aanaa naannichaa namoota shakkaman kudhan keessaa sadii yakkamtoota jechuun murteesse. Abbootiin alangaa yero jalqabaaf murtoon kun ragaa DNA ykn qaccee sanyii irratti hundaa'uun gaggeffamuu himan. Namoota yakkamoodha jedhaman sadii keessaa lama, Abdiifattaa Abdirahaam Warsaamee fi Abdiishaakur Mohaammad Diigee, addabaabaayii ykn marfata uummataa magaalaa Bosaasoo irratti rasaasaan rukutamuun ajjeefamaniiru. Yakkamaa sadaffaan Abdisalaam Abdirahaam Warsaamee obboleessi Abdiifattaa murtoon du'aa irratti darbus ammaaf hin ajjeefamne. Sababni isaa ammoo abbaan mucayyoo gudeedamuun ajjeefamtee, Ilyaan Aden, TV Puntilaanditti akka himanitti, ajjeechaan Abdisalaam hanga himanni isaa irra deebiin ilaalamutti guyyoota 10'f achi haa siqu jedhanii waan gaafataniif. Ajjeechaan kun akka banoota guddatti tajaajila. Shamarran Somaaliyaas nagaadhaan jiraatu,'' jedhan Obbo Ilyaan Aden. Gareen aktivistootaafi namoota mormii gaggeessaa turanii yeroo dhiyoon as Somaaliyaa keessatti gudeeddiin waanuma barame taheera jedhan.


Lammiin Afrikaa Kibbaa tokko daa'ima ganna torbaa mana fincaniitti gudeeduun himatame

Afrikaa Kibbaatti namtichi Nikoolaas Niinoo ganna 21, bara darbe daa'ima ganna torbaa mana nyaataatti yeroo isheen mana fincaanii deemtu qabee gudeeduun himatame. Qorannon isaa torban tokkoo gaditti kan xumurame yoo tahu, mana murtichaattis balleessaa hin hojjenne jechuun waakkateera. Mana fincaanii kanan deemees qoricha fudhachuuf yoo ta'u, achi keessatti mucayyoo tokko bifa miira saalaa kakaasuun arguun akka itti dhiyaate ibse. Abbaan seeraa Mokhiinee Mosopa yaada isaa hin fudanne. Manni murtichaa himatamaan yeroo daa'imni ganna torbaa kun taphattu arguun yeroo isheen mana fincaanii deemtu hordofuun mana dhiqannaa keessatti uffata irraa baasuun gudeedeera jedhe. Manni murtichaa giraafii haala akkamiin hordofee akka gudeedee fi ajjeesuuf sodaachisuu kan jedhu ilaaleera. Kan ragaa irratti baate tokko harmee daa'ima gudeedamtee yoo taatu namni Niinoo jedhamu kun osoo inni mana dhiqannaa keessatti daa'ima koo waliin qullaa dhaabbatuu argeera jetteti. Akka harmeen mucayyoo jedhanitti,  daa'ima gargaarsaaf iyyitu baraaruuf yeroo balbala mana dhiqannaa banuuf jedhetti himatamaan na hin jeeqiinaa akka isaan jedhe ture himan. Gochaan kun miidiyaalee hedduun kan gabaafame yoo tahu, adabbii cimaan akka irratti darbuu qabus gaafatamaa tureera. Yakka dhiyeenya kana biyyichatti raawwatan keessaa miidhaan dubartootaafi daa'imman irratti raawwatu akka malee dabalaa dhufeera. Pirezidaanti Siiriyaal Raamaafoosaa yakki akkanaa labsii yeroo balaa hattatamaa biyyaalessaati jedhanii, ''tarkaanfii cimaan'' akka fudhatamu waadaa galaniiru. Manni murtii Onkoloolessa 16 gaafa deebii'ee  hojii kan eegalu yoo ta'u, abbootiin seeraa adabbii waggaa meeqaa tahuu qaba kan jedhu irratti falmii gaggeessu.


Magaalaa Maqaleetti hiriirri mormii miidhaa saalaa dubartoota irra gahu mormuuf yaadame dhorkame

Naannoo Tigraay Godina Kaaba Lixaatti torban darbe qondaaltonni gamaaggama erga taasisan booda dubartoonni sadii miseensa poolisii tokkoon haleellaan nurratti raawwateera jechuun dubbatanii turani. Miseensi poolisii magaalaa Aaddi Daa'iro kan ta'e tokko dubartii tokko gudeeduun himanni kan irratti dhihaate yoo ta'u dubartoonni kaanis nama kanaan haleellaan akka irratti raawwate ibsanii turan. Dhimmi shakkamaa kanaa hanga qulqullaa'utti wabii qarshii 6,000'n akka gadhiifamu ta'un isaa mormii kaasee ture. Boodarras shakkamaan to'annoo jala hin oolle jechuun A.L.I Fulbaana 28 bara 2012 ummanni magaalichaa hiriira bahee mormii isaa ibsatee ture. Yeroos dhimma ta'e irratti BBC'f deebii kan kenne Komishiniin Poolisii Tigraay shakkamaan to'annoo jala ooluu isaa ibsuun ''himannaa kan bante dubartii tokkodha, Dhimmi itti himatamanis kan mirga wabii dhorku miti,'' jedheera. Kanaanis shakkamaan wabiin gadhiifame dhimmichi qorannoorra akka jiru beeksisee ture. Kana hordofees Dilbata dhufu haleellaa dubartoota irratti raawwatu mormuun hiriirri nagaa magaalaa Maqalee keessatti isa taasifamuuf jedhu bulchiinsi magaalatti dhorkuun isaa dhagahameera. Hiriira kana koree qindeessu keessaa tokko kan ta'an Dr Heelan Tewoodiroos ''Nuyi dhimmi kuni ni ilaallata namoonni jennu mallattoon keenya kan irra jiruufi hiriira taasifamuf itti-gaafatamummaa fudhanna jechuun xalayaa barreessinee gara bulchiinsa magaalaa Maqalee deemne,'' jechuun dubbatu. Akka Dr Heelan jedhanitti yeroo dhaqanii qondaaltota dubbisan qaama mootummaa yoo ta'e malee sadarkaa namoota dhuunfaan hiriirri nagaa taasisuu akka hin dandeenye itti himuun akka dhorkame itti himan. ''Miidhaan saalaa dubartoota irratti gahu yeroodhaa yerootti dabalaa jira. Wanta Aaddi Daa'irootti raawwate kaasun ni danda'ama,'' jedhu Dr Heelan ''Shakkamaan wabii birii 6,000'n gadhiifame. Sanuu miseensa poolisii kan ta'e. Seenaa namoota baay'ee beekna. Shakkamtoonni qarshii xiqqaan gadhiifamu. Kanaafis mootummaan xiyyeeffannoo gahaa itti kennaa hin jiru,'' jechuun himatu. Sababa kanaanis, dhimmichi nu ilaallata jechuun namoonni ogummaa garaa garaa irra walitti dhufan waan raawwate mormuuf kan kaka'an. Dhimma kana irratti kan gaafanne Itti - gaafatamaan waajjira kantiibaa magaalaa Maqalee ''hiriira nagaa taasisuuf qaama gaaffii dhiheesse hunda kessummeessuun hin danda'amu. Kaayyoon isaa baramuu qaba,'' jedhaniiru. Obbo Girmaay hiriira nagaa taasisuuf kanneen gaaffii dhiheessan xalayaa irratti chaappaa dhaabbata bu'uura seeraa qabu akka fidan itti himne malee hin dhorkine jedhu. Xalayaan koreen hiriira gochuuf dhiheessellee chaappaa hin qabu jechuun BBC'tti himaniiru. Dabaluunis, dhaabbilee sivilii yookiin xalayaa deeggarsa mootummaa qabu dhiheessuu qabu jedhaniiru.


Qorannoo UK: Saalqunnamtiin humna makate 'baratamaa dhufeera'

Yeroo saalqunnamtiin fedhiirratti hundaa'e tasifama jiru keessatti fedhiin humna fayyadamuun baratamaa dhufuu isaa qorannoon tokko agarsiise. Dubartoota qorannoo kana keessatti qooda fudhatan keessaa dhibba keessaa harka 42 kan ta'an yeroo saalqunnamtii fedhiirratti hundaa'ee taasifannutti yoo xiqqaate saalqunnamtii humna waliin walmakate raawwanneerra jedhan. Dubartoonni qorannoo kana keessatti hirmaatan akka jedhanitti yeroo saalqunnamtii fedhaafi walgalteen raawwataa jiranitti kabalamuu, morma hudhamanii qabamuu, uccuu/erbee afaan keessatti ukkaamsuufi hancufni akka isaanitti tufamu ibsaniiru. Dubartoota saalqunnamtii humna makate raawwatan kana keessaa ammoo harka dhibba keessaa 20 kan ta'an saalqunnamtii humna makate kana raawwachuun akka sodaan itti dhaga'amu taasiseera. Yookaan ammoo akka isaan haarii keessa galan taasiseera. Odeessaalee walitti dhiyaatan kanneenillee dubbisuu maltan: Dubartiin umuriin ishee ganna 23 ta'e Haannaan, fedhiisheetiin yeroo gara garaatti dhiirota garara garaa sadii waliin saalqunnamtii fedhiisheetiin yeroo taasisaa turte keessatti saalqunnamtiin humna makate ishee qunnameera. Dubartiin kun akka jettutti, yeroo saalqunnamtii raawwattu saalqunnamtii humna makate kan rwwaachaa irratti jalqabe rifeensa/dabbassaa ishee harkisuufi kaballaadhaan rukkutuu ture. Dhiirota sana keessaa tokko ammoo ciqilee isaatiin morma ishee hudhee akka tures ni ibsiti. "Baayyeen na'e" kan jettu Haannaan, "Baayyee akka natti hin tolle taasise, nan sodaadhes. Namni tokko yoo namni tokko karaa irratti morma kee si hudhe ykn kaballaadhaan si rukkute yakkadha," jechuudhaan miira ishee keessatti uumame ibsiti. Haannaan wanta isheerra ga'e kana hiriyoota dubartootaa ishee biroo waliin yeroo dubbattu ture gochi kana fakkaatu dubartoota baayyee akka mudatu kan hubachuu dandeesse. "Dhiironni hundinuu yoo xiqqaate gocha humna makate gosa tokko raawwachuu yaalu," jetti. sababa kanarraa kan ka'een gocha yeroo saalqunnamtii humna makatee isheerra ga'erraa kan ka'een guyyoota muraasaf akka dhukkubbiin itti dhaga'amuufi fuulli isheellee akka daalachaa'ee ture ni yaadatti. "Dubartoota tokko tokko saalqunnamtii yeroo raawwatan kan humna makate ta'uun isaan gammachiisuu akka danda'u nan tilmaama. Rakkoon isaa garuu dhiironni saalqunnamtiin humna makate kun dubartoota hunda gammachiisa jedhanii yaaduudha," jetti Haannaan. Dhaabbanni qorannoo Savaantaa Koomirees jedhamu dubartoota UK keessa jiran 2002 ta'an umuriin isaanii 18-40 ta'anirratti ture qorannoo kana kan gaggeesse. Akka qorannoon kun agarsiisutti dubartoota qorannoo kana keessatti hirmaatan keessaa harka dhibba keessaa saddeti kan ta'an yeroo saalqunnamtii fedhiirratti hundaa'e raawwataa jiranitti dhiira isaan waliin raawwataa jiruun kaballaatiin rukkutamuu, hudhamuu, uccuu/erbee afaan isaanii keessa galchuun akka ukkaamfaman taasisuufi hancufni akka isaanitti tufamee beeku dubbatu. Isaan keessaa harka dhibba keessaa 12 kan ta'an ammoo yeroo baayyee saalqunnamtii raawwataa jiranitti saalqunnamtiin humna makate akka isaan mudatu ibsaniiru. Dhibbeentaa 22 kanneen ta'an ammoo darbee darbee gochi akkasii kun akka isaan mudatu dubbatu. Dhibba keessaa 56 kan ta'an ammoo saalqunnamtii humna makate akkasii taasisanii akka hin beekne kan dubbatan yoo ta'u, harka dhibba keessaa lama kan ta'an ammoo yaada isaanii kennuurraa of qusataniiru. Savaantaa Komirees akka jedhetti dubartoonni qorannoo kana keessatti hirmaatan umuriifi bakka jiraataniin guutummaa UK kan bakka bu'anidha. Dubartoota qorannicha keessatti hirmaatan harka dhibba keessaa 31 kan ta'an saalqunnamtii humna makate raawwachuu gonkumaa akka hin barbaadne kan dubbatan yoo ta'u, harka dhibba keessaa 38 kan ta'an ammoo saalqunnamtii humna makate raawwachuun akka isaan gammachiisu ibsaniiru. Dhaabbanni Wiirtuu Haqa Dubartootaa jedhamu tokko bu'aa qorannoo kana waliin walqabsiisee BBC'tti akka himetti: "Lakkoofsi kun shamarran gocha isaan salphisuuf fedhii isaanii akka agarsiisan dhiibbaa gochu agarsiisa," jedheera. Umurii ganna 30 jalqabaarra kan jirtu Heemaan hariiroo jaalalaa/michummaa hiriyyaa waggoota dheeraaf keessa turterraa dhiyeenya kana adda baateetti. "Osoo saalqunnamtii raawwachaa jirruu akeekkachiisa tokko malee na hudhuu jalqabe. Baayyeen nahe. Baayyeen sodaadhes. Yeroo sanatti waan tokkoyyu gochuu hin dandeenye ture, sababiin isaa namni kun humnaan na caala waan turee." Heemaan saalqunnamtiin humna makate akkasii kun fiilmiiwwan saalqunnamtii gadi dhiisii ta'an ilaaluurraa ka'uu akka danda'u tilmaamti." Isteeven Poop ogeessa fayyaa sammuu yoo ta'an wallaansa saalqunnamtiifihariiroo jaalalleewwanii waliin walqabatan irratti ummata tajaajilu. "Namoonni yeroo saalqunnamtii humna makate kana raawwatan waan akka gocha baramaa ta'eetti fudhataniif. Kun garuu gocha baayyee miidhaa qaqqabsiisudha. Walitti dhufeenya jaalalleeewanii gadi buusuu caalaa yeroo saalqunnamtiin taasifamutti humni jiraachuun akka fudhatama qabaatu taasisa," jedhu ogeessi fayyaa sammuu kun.


Shihori Ito: Namtichi gaazixeessituu Jaappaan gudeeduun himatame $30,000 akka kaffalu itti murtaa'e

Manni Murtii Jaappaan rippoortarri TV beekamaan gaazexeessituu gudeeduun himatae yeenii mil 3.3 ($30,000) akka kaffaluuf itti murteesse. Shihorii Itoon akka jettetti namni Noriyuki Yamaguch jedhamu yeroo isheen qorichaan akka of wallaaltu taasifamtee jirtutti bara 2015 ture kan ishee gudeede. Abbaan alangaa galmee himannaa yakkaa banuudhaaf ragaan quubsaan hin jiru jedhee dide ture. Aadde Itoon sababii kanaaf mallattoo duula #MeToo  jedhamu dubartoota miidhaan saal-qunnamtii irra ga'e akka addunyaatti gaggeefamu ta'uu murteessite. Duulli kunis rakkoo tutuqaa saalqunnamtii dubartoota irratti raawwatamu ifatti baasuun hedduu gumaacheera. Keessumaa biyya Jaappan keessatti namoota muraasatu miidhaa kana gabaasa (himata) waan ta'eef yakka akkasii kana saaxluuf duula #MeToo  kun Aadde Itoon dabalatee baayyee gargaareera. Sababii kanaan akkuma mana murtiirratti deebitee  akka mo'attu ta'uu isheetiif dubartiin ganna 30 Itoon injifannoo argatte kanaan booda 'gammachuutu natti dhaga'amaa' jettee dubbatte. Haata'u malee, ripportarri gudeeduun himatame Yamaguchiin  himannaa kanahaaluun ol iyyannoo akka gaafachuf jiru   dubbate. Akka Itoon himattuutti Yamaguchi namni ganna 53, MM Jaappaan Shinzoo Abee wajjiin walitti dhiyeenya qabachuun isaa himamu kun dubartii kana bara 2015 carraa hojii akka argachuu dandeessuu itti himuuf laaqana affeere. Isheenis, shakkamaan kun qorichaan of wallaalchisuu akka hin oolle himatti. 'Wayitaan kutaa hoteelaa keessatti ofbaru ofirrattin arge' jette. Itoon wayita gudeedamuun himatte kun ishee mudattetti tajaajila oduu Rooyitarsitti muuxannoo hojii argachuuf leenji'aa akka turte himte. Obbo Yamaguchiin hoogganaa midiyaa buufanni isaa Jaappan keessa ta'e Tokyo Broadcasting System jedhamuti. Qorannoon poolisiin yeroo rakkoon kun uumame jalqabee ragaan quubsaan dhibuu isaatiin addaan citee ture. Ragaan mootummaan biyyatti bara 2017 sassaabe akka mul'isutti ,namoonni gudeeddiin irra qaqqabu poolisiitti himatan harka afur qofaa jedheera. Shihorii Itoo himanna wayita bantu Obbo Yamaguchiin beenya ($100,517) ykn Yeenii Jaappaan mil 11 akka kaffaluuf ture. Yamaguchin himannaa gudeddii irratti dhiyaate ilaalchisee dogoggoran hojjadhe hinqabu, anis isheen yeenii mil 130 ($1,187,941) akka kaffaltuu barbaada. Amma garuu ,doolara 30,000 miidhaa irra qaqqabeef beenyaa akka kaffaluuf itti murtaa'era. Seerri Jaappaan gudeeddiirratti qabdu abbaan alangaa dorsifni ykn jeequmsi  miidhama mudachuusaa adda baasu akka ibsa.


Namoonni shamarree waggaa 14 dhugdee turte gudeeduun himataman bilisa bahan

Manni murtii biyya Ispeen Baarseloonaatti argamu namoota shan shamarree umrii 14 gudeeduun himataman bilisa gadhiise. Namoonni kunneen miidhaa saalaa dhaqqabsiisuun hidhamanii ture. Seera Ispeen jalatti haleellaa namni tokko kaan irratti raawwatu kan inni gudeeddii yookiin miidhaa saalaa jedhamee ibsamu kan danda'u yoo namni sun humna fayyadame yookiin doorsisedha. Manni murtii namoonni shan to'anoo jala oolanii turan gudeeddii hin raawwanne jedheera. Sababa yeroo kaa'us shamarreen ''of hin beektu'' turte jechuun jarreen dhiiraa haleellaa homaatu irratti hin raawwanne jedhan. Murteen kuni kan dhagahame Manni Murtii Waliigalaa Ispeen waggaadhuma kana murtee akkanaa erga jijjiiree booda. Yeroo ammaa seerri kuni akka sirraa'u qoratamaa jira. Jalqabarra shakkamtoota jaha irratti himanni banamee ture. Shanan isaanii irratti hidhaan waggaa 10 - 12 irratti darbeera. Silaa miidhaan saalaa hamaa ta'e hanga waggaa 15 - 20 nama adabsiisa. Gareen mirga dubartootaaf falmu murtii kanatti gadduu ibseera. Akeekkachiisa: Kanneen kana dubbisuun jeeqamuu malan ni jiru Dhiironni kuni shamarree kana sagantaa dhugaatii Ispeen keessatti botelloon jedhamuufi magaalaa Manreesaa jedhamtutti bara 2016 qophaa'e irratti miidhaa irratti dhaqqabsiisuun himatamani. Abbootin alangaa mana murtiitti akka himanitti namoonni kuni dubartii dhugaatiifi qorichaan of wallaalte irratti haleellaa raawwatan. Kanneen himataman keessaa tokko kan ta'e Biriyaan Andirees jedhamu namoota kaan ''dabaree keessani. Tokkoon tokko keessaniif daqiiqaa 15, akka hin turre,' yeroo jedhu dhagahameera. Kana dura shamarreen kuni mana murtiitti akka dubbattetti waan irratti raawwatan akka hin yaadanneefi isaan keessaa tokko meeshaa waraanaa itti falfalaa akka ture. Himatamtoonni hunduu himannaa irratti dhihaate akka hin fudhanne didanis qacceen sanyii (DNA) nama tokkoo uffata keessaa ykn paantii shamarree irratti argameera. Shamarreen miidhaan irra gahe ''waan hojjechaa turte sirriitti hin beektu, sababa kanaaf, dhimma saal qunnamtii irratti waliigaluus tahe diduuf sadarkaa ishee dandeessisu irratti hin turre,'' jechuun El Paayis gabaaseera. Manni murtii shamarree rakkoon irra gahe kanaaf miidhaan ishee ''hamaa'' waan ta'ef jechuun yuuroo 12,000 (birrii kuma 395) kenneeraaf.


Dubartiin Zimbaabuwee dhalootaan dhiira turte himannaa mana murtii mo'atte

Manni murtii Zimbaabuwee roggeetti mirga namoota saala jijjirataniif falmitu, Riikii Naataansaniif beenyaan $25,000 akka kaffalamu murteesse. Poolisiin bara 2014 uffata dubartii uffachuun hoteelatti mana fincaanii dubartootaa galtee waan fayyadamteef to'achuun mana hidhaa galcheeni ture. Kun magaalaa Bulawayootti kan raawwate yoo tahu mana murtiitti erga falmaa turtee himaticha mo'achuu ishee abbootii seeraa ishee waliin tahuun ibsa kennaniiru. Aadde Nataansan dhalootaan dhiira tahuun kan dhalatte yoo tahu booda irra saala ishee jijjirrachuun dubartii taateetti. Manni murtii ol-aanaa Bulawayootiin seeraan ala waan adabamteefi miirri ishees akka miidhamu waan ta'eef beenyaan $25,000 akka kaffalamuuf murteesseraa. ''Yeroo dheeraan eege. Miira gammachuu guddaa naaf kenneera. Guyyaa kana arguuf waggaa shanin eege. Baay'ee gammadeera,'' jette murtichaan booda. ''Murtoo guddaa jireenya koo jijjiirudha. Zimbaabuweedhaafis yeroo murteessaadha. Mirga namoomaa fi bilisummaa lammiilee hundaaf beekamtii kennuudha.'' Naataansan bara 2014 sa'a 48 hidhamtee kan gadhiifamte yoo tahu mana fincaanii dubartootaa galtee yakka namoota mufachiisu rawwateetti jedhamuun ture kan himatamte. Erga mana hidhaatii baatee dubartiin kun poolisii irratti himata banuun amma irra aanuu dandeessetti .


Kaardinaal Joorji Peel murtee miidhaa saalaa raawwatan jedhu irratti darbeef ol-iyyatan kufe

Kaardinaal Joorji Peel barsiisota amanataa Kaatolikii beekamoo keessaa tokko kan tahan murtee yakka miidhaa saalaa raawwataniiru jedhamuun irratti darbe irratti ol-iyyata fudhatanii fudhatama hin arganne. Kaardinaalichi ol-iyyata isaanii Awustiraaliyaatti ture kan dhiyeeffatan. Bara 1990 keessa Awustiraaliyaa Kaatediraalii Meelborni keessatti ijoollee dhiiraa lama irratti yakka miidhaa saalaa raawwataniiru jedhamuun himatamanii ture. Kaatediraalichi balleessaan hojjedhe hin qabu jedhanii haa waakkataniyyuu malee ji'a Bitootessaa darbe hidhaa waggaa jahaan akka adabaman irratti murtaa'ee mana hidhaa galaniiru. Murtoon narratti darbe haqa qabeessa miti jechuun Kaardinaalichi manni murtiitti ol- iyyata isaa fudhatanis manni murtii jalaa kuffiiseera. Manguddoon ganna 78 kun kana booda mana murtii ijibbaataa isa xumuraa biyyattitti ol-iyyatu jedhamee eegama. Ji'a Muddee keessa ture waldaa Kaatediraalii Paatirik jedhamu Awustiraaliyaa Meelboorni jiru keessatti ijoollee dhiiraa umuriin isaanii waggaa 13 tahan irratti  miidhaa saalaa qaqqabsiiseera jedhamuun himanni kan irratti dhiyaate. Ragaa guutuu malee shakkiidhumaan natti murtaa'e jedhanis ol=iyyanni isaanii abbootii seeraa sadii keessaa sagalee 2-1'n jalaa akka kufu tahe. Himanni kaardinaalicha irratti dhiyaate kun waldaa Kaatolikiiakka malee rifachiiseera. Paapaasii ol-aanaafis gorsaa dhiyoo tahanii tajaajilaa turaniiru. Kaardinaal Joorji Peel bara 1996 yeroo luba ol-aanaa waldaa Kaatolikii Meelboorni Paatirik tahuun tajaajilaa turan ijoollee dhiiraa lama irratti miidhaa saalaa raawwataniiru jedhamuun himataman. Dhaddachis miidhamaa lubbuun jiru irraa waanta irratti raawwate dhaggeeffateera. Miidhamaan inni tokko ammoo qoricha sammuu hadoochu akka malee fudhachuun bara 2014 lubbuun isaa darbite. Manni murtiis waan miidhamaan dubbachaa jiru kun seenaa dhugaa keessa darbedha malee fakkeessee miti jechuun ol iyyata isaanii osoo hin fudhatiin hafe. Kaardinaalichi ijoollee dhiiraa irratti qunnamtii saalaa raawwate jedhamuun kan himataman yoo tahu himanni biraa irratti dhiyaate afur ammoo gochaa haamilee daa'imaa miidhu raawwate jedhamuun kanneen banamanidha. Miidhamaan dhaddacha irrattidhiyaatee waa'e miidhaa irra gahaa ture dubbate murtoo seeraa namni hundi itti abdatu jechuun murtoo kaardinaalicha irratti darbeef gammaduu isaa dubbate. Imallikoo salphaa hin turre. Dhimmichis nama maqaa guddaa qabuun waan raawwateef baay'ee dhiphisaa ture jechuun abukkaattoon isaa dubbate. Ministirri Muummee Awustiraaliyaa '' miidhamtoota tutuqaa saalaaf jajabinan hawwa,yaadni koo guyyaa hundumaa isaan waliin jira'' jedhan. Kaardinaalicha irraa aboon lubummaa kan irraa kaafamu tahas jedhama. Konfirensii Luboota Kaatolikii Awustiraaliyaatti gaggeeffame irrattis manni amantichaa murtoo darbetti akka amanan himanii miidhaa saalaa ijoollee irra gahu hanbisuuf hojjechuu qabnas jedhan.


MM Denmaarki miidhaa ijoolleerratti raawwataa tureef dhiifama gaafatte

Ministirri Muummee Deenmaarki miidhaa seena qabeessa waggota dheeraaf mana mootummaa keessatti ijoollee irratti raawwatamaa tureef dhiifama gaafatte. Bara 1945 hanga 1976tti ijoollee hedduun mana mootummaa keessa jiraachaa turan keessatti miidhaa saalaaf saaxilamaa, dararamaa fi qoricha sammuu hadoochu akka fudhatan taasifamaa turaniiru. Kun Denmaarki keessatti raawwataa kan ture yoo tahu namootni duula bahuun mootummaan dogogora tahuu isaa hubachuu qaba jechuun dubbataa turaniiru. ''Dhiifama jechuun waan hundumaati. Waanti nuyi barbaanne hundi isaa iyyuu boqonnaa sammuuti'' jedhe miidhamtoota keessaa tokko kan ture Arnee Roo'el. Manguddoon ganna 68 kun haala akkamiin jireenya ijoollee hedduu irra miidhaa hamaan gahaa akka ture BBCtti hime. Dhugaatii alkoolii akka malee obaasuu, qoricha sammuu hadoochu kennuufii,hojii baay'ee hojjechiisuu fi qunnamtii saalaaf itti fayyadamaa turuu hime. Kun kan raawwataa ture mana jireenyaa qabeenyummaan isaa mootummaa tahe keessatti akka tahes himaniiru. Ministirri Muummee Deenmaarki miidhamtoota kanneen kaleessa mana jireenyaa ishee Mariyonbergi jirutti afeeruun waliin mari'ateetti. ''Tokko tokkoo keessan ija keessa isin ilaaleen dhiifama isin gaafachuu barbaada. Yoon balleesicha raawwachuu baadhes itti gaafatamummaa isaa immoo baachuun qaba'' jette. Hedduun imimmaan isaanii dhangalaasaa turan jettee ijoolleen maatii isaanii irraa fuudhamuun deeggaramuu fi hammatamuu osoo qabanii miidhaa hin taaneef saaxilaman jette. Yeroo duuala filannoo gaggeessaa turte miidhaa qaqabe jedhameef ifatti uummata dhiifama kka gaafachuu barbaaddu himtee turte. Mootummaan biyyattii dhimmichaaf amma namoota adabuuf gochaa yeroon isaa itti darbedha jedhan. Carraan jirus dhiifama gaafachuu akka tahe himaniiru. Manguddoon ganna 68 yaada isaa BBC'f kenne hedduun keenya gaa'ila hin qabnu jedhee akkamitti akka hawwaasni jiraatu illee waan baranne hin qabnu jedhe. Gadi bahanii uummata waliin jireenya hawwaasumaa gaarii waan hin jiraanneef miidhaa sammuufis saaxilamuu isaanii hima. Amma kophaa isaa yaadannoowwan isaa waliin aka jiraatu dubbata.


Jeefrii Episteen: Mana hidhaa keessatti of ajjeesuun dura qabeenyisaa Doolaara mil. 577 eessa galuu akka mallatteessee

Jeefirii Episteen mana hidhaa keessatti of ajjeesuun dura guyya lama dursee qabeenya isaa ilaalchisee dhaamsa qabu hundaa mallattessera, jechuun miidiyaaleen Ameerikaa gabaasan Torban darbe Ameerikaatti qabeenyi Episteen doolaara miliyoona 577 tahu mana murtiitti galmaa'uun akka taa'u taasifameera. Eenyu qabeenyicha irraa fayyadamaa tahuu akka qabu garuu waanti barame hin jiru. Dhaamsa inni mallatteessee du'e jalqaba barruu Niwu Yorki posti irratti kan gabaafame yoo tahu qabeenyi isaa dhaabbata Tirasti 1953 jedhamu keessa akka taa'u himeera. Episteen osoo of hin ajjeesiin dura wal qunnamtii saalaaf jecha addabarsa ijoollee dubaraa fi shiroota biroon himatamee murtii eeggataa ture. Qorannoon mana yaalaa Niwu Yoorkitti reeffa isaa irratti gaggeeffame akka '' of hudhee ajjeese'' agarsiisa. Episteen himata irratti dhiyaate hin raawwanne jedhee waakkatus wabii malee akka hidhamee turu taasifameera. Baleessaa tahee yoo irratti mirkanaa'e hanga waggaa 45 isa hiisisuu danda'a ture. Tujaarri kun qabeenya isaa hundaa dhaabbata Tirastii 1953 jedhamu keessatti akka qabamu mallatteessera. Sanadicha gaafa Hagayya 8 mallatteessun mana hidhaa keessaa immoo du'ee kan argame gaafa Hagayya 10ti. Qabeenya isaanii kana eenyu fudhachuu akka qabu tokko tokkoon sanadicha irratti hin ibsamne. Doolaara miliyoona 56 maallaqa callaa, Doolara miliyoona 14 kan tahu qabeenya dhaabbataa fi doolara miliyoona 18 kan tahu ammoo qabeenya ayiveeshinii fi bidiruuwwan irraa akka tahe hammateera sanadichi. Episten hojiiwwan aartii fi hambaalee gatii jabeeyyii walitti qabe ammoo hangam akka baasan kan tilmaamamu taha. Namootni miidhamneerra yakka inni hojjeteen jedhan ammoo qabeenyi isaa kun akka beenyaatti nuuf haa kaffalamu jechuun himachuu jalqabaniiru. Tujaarri kun Ameerikaa Niwu Yoorki keessatti dhalatee kan guddate yoo tahu jalqaba barsiisaa tahee hojjetaa ture. Booda namoota bebbeekamoo adunyaa kanaa hedduu waliin hidhata cimaa uumuun hojii isaa gara dhaabbata faayinaansii gaggeessuutti deebise. Pirezidaanti Doonaaldi Tiraampi, Biil Kiliintanii fi ilma mootii UK Andiriwuu waliin hidhata guddaa qaba ture jedhama. Bara 2002 barruu Niwu Yorki irratti Tiraampi ''nama hamaa'' jechuun ibsee ture. Bara kana garuu ani nama isa dinqisiifatu miti jechuun dubbate. Himanni irratti dhiyaate dubartoota umuriin  isaanii 18 gadiif kaffalee mana isaa Manhaatanii fi Filooridaa jiran keessatti hojii saalqunnamtii hojjetan godheera jedhamuuni.


Dhoksaa maatikoo: Abbaankoo maaliif haadhakoo ajjeese?

Abbaan Tasnim Lowe harmeeshee irratti quunnamtii saalaa raawachuun erga mirgashee sarbee booda ishee ajjeese. Amma Tasnim harmee ishee Luusii irratti maal akka uumame baruu feeti. Akkaataan guddinakoo baay'ee ulfaataa ture jetti Tasnim. Akakayyuu koo waliinan guddadhe, yeroon mana barumsaa sadarkaa tokkoffaa turetti namootni gaaffi "Maaliif isa waliin jiraatta? Maatiinkee eessa jiru? Maaltu uumame?" jedhu na gaafatu Maal jechuu akkan qabu hinbeekun ture. "Akkam? Maqaankoo Tas jedhama, abbaankoo nama ajjeeseera. Hiriyaakoo ta'u feeta?" jechuu hin danda'u. Yeroo abbaankoo Azhar Ali Mehmood harmeekoo ajjeesee lubbuukoo garuu oolche, daa'ima ji'a 16'n ture. Gabiitiin namaree, mana keessaa nabaasee muka obdii keessa jiru jala na kaa'e. Ibidda harmeekoo Luusii, daa'imashee reef dhalate, akkookoo Lindaa Loow fi adaadaakoo Saaraa ajjeesee keessaa ture kan na olche. Waan anaaf yaade fakkaata garuu harmeekoo yeroo ajjeese anaaf waan yaade miti. Hagayya 2000tti mana jireenya keenya Shiropshaayer Telford keessa turetti kan ibidda qabsiise abbakoo ture. Waggaa itti aanu ajjeechaa nama sadiin himatame. Yeroon guddadhutti maatiinkoo namoota osoo hin taane seena natti fakkaatu ture. Kanaaf bara 2018tti BBC Three waliin seenaakoorratti dokumantarii hojechuuf carraan argadhe nan fudhadhe. Maaliif ibiddi kun akka uumameefi waa'ee harmeekoos ta'e waa'eekoo gadi fageenyaan baruun barbaade. Yeroon wa'ee Luusii yaadu wa'ee shammarreen yaada. Akka harmeekootti waan ishee hin laalleef, harmee jedhee hin waamuni. Yeroo ani dhaladhe isheen shamarree ganna 15 turte, abbaankoo ammoo dargaggeessa ganna 25 ture. Yeroon ijoollee turetti garuu hariiroon Luusiifi abbaakoo sirrii akka hin turre natti hin mul'atu ture. Yoon waa'ee isaanii nama waliin mana barumsaatti haasa'u, haala addaan na ilaalanii "Waanti kun sirrii miti, sitti hin fakkaatu?" naan jedhu. Animmoo "lakkii rakkoo hin qabu jaallewwaan turani" jedha sababiinsaa akkan akkas yaaduuf kanan barsiifame maatiinkootiini, maaliif namootni biroo waa'ee kanaa akkanaan haasa'an naaf hin galu ture. Akkaakayyuu Joorjiifi ani walitti siqnuus cimaa ture. Haadhimanaasaa Lindaafi ijoolleen isaa dubaraa lamaan ibiddaan jalaa du'an. Himannaa abbakoo boodas ana guddisuuf waadaa seene. Garuu hariiroo harmeekoofi abbaakoo irratti lamaan keenya ilaalcha tasumaan garaa gara ta'e qabna. Yeroo sanatti isaafi namootni biroo tokko tokko garaa garummaa umurii jaalalleewwan gidduu jiraachuu qaburratti ilaalcha biraa qabu. Namootni akkamiin Luuiin yeroo anaan garaatti baattu ofiinuu ijoollee ta'uunshee SIRRIDHA jedhanii akka yaadan naaf hin galu, yeroo dokumantarii kana hojjanutti garuu akaakayyuunkoo bareera. Amma maaltuu sirridha, maaltu yaraadha jedhe nagaafata. Wanta cimaadha garuu dhumaratti waliigaltee wayiirra geenyeerra jedheen yaada. Dokumantarii kana yeroon hojjadhutti hiriyoota Luusii tokko tokko waliin wal bareera. Luusiin yeroo abbaakoo waliin wal barte isheefi hiriyootishee ijoollee turani. Ammadha namootni hariiroon kun sirrii akka hin taane kan argan. Yeroo sanatti akka waan sirrii, dhiira umuriin hedduu caluu wajjiin ta'uun akka waan gaaritti akka ilaalamu ture ta'uusaa hiriyyaanshee tokko natti himteetti. Isaan waan ta'aa ture hin hubannee taanaan isheenis hin hubanne ta'a. Dilbata Bitootessa 11, 2018 - Guyyaa Haadholii - irratti ture wanta ani waa'ee maatiikoo natti himame wanti mormu kan uumame. Fuula gaazexaa Sunday Mirror irratti suuraa Luusiitu jira. Jalqabarratti Anaafi maatikoo hundatti haalichi dalga nutti gale, yeroon barreefamicha argu seenaa ibidda sanaa sababa wayiif deebi'ee maxxanfame jedheen yaade. "Odeeffannoon haaraa jiraachuu hin danda'u" jedhee yaadaan ture. Nuti akka maatiittis ta'e -akka hawaasa UK keessa jirutti - seenaan kun waanta gadi fagaataa dabalataa jira jennee hin yaadne. Qorannoon Sunday Mirror bara 1980n keessa eegalee daa'imman 1000 ta'an waaf qopheefamaa akka turan hima. Abbaankoo akkamiin ganna 14 irraa eegalee waan kana qopheessaa akka tureefi ijoolleen dubaraa biroo dararamaa turan yoo namatti himatan 'akka Luusii ta'a dhumni keessan' jechuun doorsifamaa akka turan ibsa. Jalqaba waliimtisaa naaf hin galle. Yeroo seenaa tokko barattu, sanuma beekta, sanuma hubatta, seenaama sana duwwaa ta'uu danda'a jettee yaadda. Qorannoon kun seenakoo darbe irratti wantan beekuutti gaaffii waan uumeef, gadi fageenyaan baruun narra ture. Odeeffannoo dabalataa yoo qabaateef jecha barreefama mana murtii yeroo abbaankoo himannaa irra ture ka'aamee ilaaluufan murteesse. Galmee dhadhacha Sanaa yeroon dubbisu dalga natti gale. Garaagarummaan umurii Luusiifi harmeekoo gidduu ture kaafameera. Waggaa lama ykn sadii hin turre - kan gara waggaa kudhan ta'udha. Akka hiriyyooti harmeekoo dubbatanitti, abbaankoo dhiirota biro waliin taateetti kan jedhuun ishee ni ilaala, qaama ishee ni qorata ture. Bilbileefi nama sochiishee hordofaa jiru akka qabu itti hima ture. Shakkiin naannoo dirree bataskaanaatti dhiiroota biro waliin wal qunnamtii saalaa gooti jedhu tura. Wanti kun maal akka ta'e garuu waan hin qoratamneef waan beeknu hin qabnu. Anaafi akaakkayyuun waa'ee kanaa yeroo xiqqoo gafanneera. Maaliif waah in goone? Maaliif hariiroon kun sirriidha jedhee yaade? Kan jedhuun gaaffii nan dhiyeessaafi. Akaakayyuunkoo waa'ee abbaakoo irratti 'badaa feshii akka hin keennine' garuu Luciifi abbaankoo yeroo bayyee akka wal lolan natti hime. Kun abbaankoo isheerraa qunnamtii saalaa gaafatuufi jedhe nan gaafadheeni. "Yeroo baayye garaa kutaasheetti ni deema ture" jedhe akaakkayyuunkoo. "Yeroo tokko, iyya 'Gudeeda! Gudeeda!' jedhu dhaga'een fiigee balbala dhiitee yeroon seenu fiigee ba'e. Mucaan ollaa tokko waliin fiige" Maaliif eenyuyyu poolisiitti hin himne jedhen gaafadhe. "Hin beeku. Gargaarsaaf gaafachaa turtee? Osoo gara keenya dhuftee himattee, waa takka gochuu dandeenya ture." "Garuu atiifi Liindaan yeroo isheen 'gudeeda' jette iyyitu homaa hin goona" jedheen deebiseefi. "Kun haleellaadha, na gaddidiisa." Hubachuu waanan barbaadeef gaffilee kana gaafachuun narra ture. Akkaakayyuun kiyyaa akkookoo Liindaa waliin waa gochuu dandeenya turre kan jedhuun gaabbii baayyee qaba. Dhimma kanaratti namni hedduun beekumsa hin qabu ture. Utuu isaan waa godhanille, aangaa'onni ni dhaga'uun ture? Abbaakootti maal akka dhaga'ame baruun barbaade. Gaabbi qabaa? Waa'ee ibidda sanaa amma maal yaada? Sababa ajaja mana murtiitti yeroon ganna 16 ta'e mana hidhaatti isa daawwachuufan deeme. Jalqabarratti taatee kanaan alatti inni eenyu kan jedhu baruun barbaade. Waa'ee isaatti kan natti dhaga'amu dalga kan namatti galudha. Adii ykn gurracha miti. Deebiin inni naaf kennu gaaffiikoo irratti hunda'a ture. Wantoota tokko tokkoof naa deebisa kaaniif immoo nicallisa.  Garuu bagan dhaqe, goochuun narra ture. Naa deebisuu dideef malee wantooti ani baruu barbaade baayyetu ture. Ajjeechaa dabalatee abbaanko yakka saalaa harmeekoorratti raawwateef himatamuu hafuun isaa dadhabina sirna haqaadha jedheen yaada. Gaafannee turre garuu poolisooti amma jiran kan yeroo sanaa waan hin taanef wanta baayye nutti himu hin dandeenye. Dhugaa dubbachuuf waan badaa nu gargaaran miti, garuu qabeenya Lucii tokko tokko argachuu keenyatti nan gammada. Dabtara isheen seenaashee irratti barreefattu argadheera, namni biraan kana hin argu ture. Caalatti akkan ishee baruufi waantoota abbaankoo yeroo sana hojjataa ture irratti hubannaa dabalataa naaf kenneera. Abbaankoo amma mirga wabii argachuu danda'a. Himannaa yakkaa biraa dabaltee nama tokko mana hidhaa tursuu akka hin dandeenye naaf gala. Abbaankoo dararaa harmeekoorra geessiseef himatamuu hafuun isaa dadhabbii hawaasichaafi sirna haqaa yeroo sanaati jedheen yaada. Yeroo tokko tokkoo kan nama gaddisiisufi cimaa ta'us, waantii gaariin dokumantarii kanarra ba'e jira. Luusiitiin calatti bareera, waa'ee eenyummaakoofi wa'ee seenakoo caalatti nan hubadha. Wa'ee daa'immaan saalaaf fayyadamuu irrattiis hubannoo dabalataa qaba, namootafis dhimma kanarratti hubannaa dabalataa kennuukoon nan gammada. Ammaaf boqonnaa fudhadhee fayyina xiinsammuu kiyyaratti hojachuun fedha. Gara fulduraa irratti garuu wa'ee daa'immaan saalaaf fayyadamuu (CSE) irratti hojjachuun fedha. Ammaa Luusii sagalee hin argatiin hafteef sagalee ta'uu nan danda'a. Wajjirri poolisii Weest Mersiyaa yaada lachuuf hin eeyyamne.


Gaanaatti barnoonni sirna saal-quunnamtii mormii kaase

Biyya Gaanaa keessatti Barumsa Waliigalaa Dhimmoota Saal-qunnamtii (Comprehensive Sexuality Education (CSE)) jedhamu daa'imman umuriin isaanii waggaa afur ta'aniif sagantaa barnoota sadarkaa tokkoffaatti akka kennamuuf karoorfame maatiifi gareen warra Kiristaanotaa morman. Aanga'oonni barnootaa Gaanaa akka jedhanitti sagantaan UNESCO kun odeeffannoofi hubannoo dhimmoota saal-qunnamtiifi fayyaa walhormaata daa'imman  qaban cimsa. Daarektarri Tajaajila Barnootaa Gaanaa CSEn "ilaalcha qajeelaa akka horatan, sammuu banaa akka qabaatan, ofii isaaniifi kan biroof kabaja akka qabaatan, akkasumas saal-qunnamtiifi fayyaa walhormaataa  ilaalchisee akka warra namatti quba qaban hin taaneef," gargaara jedhu. Haata'u malee, Gaanaa keessatti gareen dhiibbbaa uumuu danda'an, sagantaan kun maqaa ijoollee barsiisuutiin akka isaan waan fokkuu akka wantota warreen jaallattoota saalaan walfakkaatanii sammuu keessatti horatan gochuudha jedhu. "Kun tooftaadha - isaan karoora qabu. Isin karoora isaanii akka argitaniif banaa miti," jedhan Moses Foh Amoaning. Garee dhimma kana mormaa jiran keessaa tokko Qindoomina Biyyaalessaa Mirgoota Saal-qunnamtii Dhala Namaa Sirrii ta'eefi Dudhaawwan Maatiidha. Akka qindoomina kanaatti barmaanni jaalattoota warra saala walfakkaatoo cubbuudha. Maatiiniifi gareewwan warra Kiristaanotaa kun ijoolleen umurii gadi aanaa kanarra yeroo jiranitti maaliifi osoo umuriin isaanii hin ga'iin barnoota sirna saal-qunnamtii akka bartan gochuun maaliif barbaachise jechuun gaafatan. Karoora barnootaa kanaanis kun "hojii seexanaati" jechuunis balaaleffataniiru. Gaggeessitoonni Waldaa Barsiisota Gaanaa gama isaaniitiin sagantaa barnootaa karoorfame kana qopheessuurratti namni isaan gaafate hin jiru jedhu. Haata'u malee, gocha ta'e kana ammoo beeksisa baasuun balaaleffataniiru. Sagantaan CSE  seektera barnootaa keessatti qaamolee dhimmi ilaallatu waliin erga irratti mariiyatamee booda ture kan hojiirra oolu.


Namni yakka gudeeduu 136 raawwate umurii gutuun adabame

Dargaggeessii yakka quunnamtii saalaafi gudeddii dirqii 159  himatane, hiidhaa umurii guutuun adabame. Abbaan alangaas carraan dargaggoon kun itti  hiikamu danda'u gadaanaadha jedheera. Yakkawwan dargaggoon kun ittiin himatame 159 keessaa himannaan 136 gudeeddii dirqiin raawwatamee akka ta'e ibsameera. Dargaggoon Reeyinaard Siinaagaa biyya Ingliiziitti jiraataa magaalaa Maanchistar yoo ta'u, dhiiroota 48 ta'an qorichaan ofi wallaalchisuun gara nama isaatti geessee miidhaa quunnamtii irratti raawwateera, gocha isaa kanas viidiyootiin waraabeera. Dargaggeessi ganna 36 kun yoo xinnaate namoota 190 irratti kiyyeefachusaatiif ragaan qaba jedheera poolisiin. Akka shaabbanni Crown Prosecution Service (CPS) jedhutti Siinaagaan "Seenaa adeemsa seeraa Biriteen keessatti nama guuddiddi raawwatte isa hamaadha." Murtii umurii guutuu isaa keessa yoo tiqqaate murteen hidhaa  waggoota 30'f mana hiidhaa keessa jiraachu akka qabu abbaan murtii ni hima. Namni kunis hanga murteen itti kennamuutti eenyummaansaa miidiyaaf ifa akka hintaanee jedhamee kan ture ta'ulleen, abbaan alangaa erga murticha dabarsaniin booda ummataaf ifa akka ta'u taasisaniiru. Barataa digrii sadaffaa kan ture Siinaagaan murtee amma irratti dabarfameen duras, balleessaawwan  kan biraa lamaaf hidhaan waggaa 20 itti murtaa'ee kalchallee keessa ture. Lammiin biyya Indoneshiyaa kunis yeroo tokkichaan himannaawwan afur hordoofaa ture. Akka abbaan alangaa jedheettis, namtichi kun miidhamtoota 48 irratti,  yakka dirqiin gudeeduu 136 raawwachuun, yaalii dirqiin gudeeduu 8, fi yakka xuxuqqaa saalaa 14 raawwateera  jechuun kan himannaa irratti dhiyaateef balleessaan waan irratti argameef itti murtaa'eera. Qorattoonis namoonni miidhaan irra gahe 70 sababii poolisiitti hindhiyaatiniif himannaa banuu hindandeenye malee, namtichi yakkawwan ittiin shakkamu kan biraa akka jiru dubbata. Haaluma kanaanis namoonni miidhaan nurratti raawwateera jedhan kan biraa poolisiitti akka iyyataniif waamicha taasiseera. Abbaan alangaa Suuzaan Gadaardi " namoota yeroo gaarii hiriyoota waliin qabachuun barbaadan irratti yakka quunnamtii saalaa haameenyaan guutee raawwachuun dargaggoota heedduu miidheera' jechuun ibsaniiru. Dargaggoota miidhaa irratti raawwatees wayita isaan kilabii bahan halkan eeguun erga summeesseenii booda gara mana isaatti geessuun haala isaan of wallaalanii jiranitti miidhaa irratti raawwata jechuun ture galmeen poolisii kan galmeesse. Manoonni miidhaan irratti raawwatame hedduunis erga of baraniin booda maal akka raawwate akka hinyaadannee dubbatu. Namni kun ani yakka kamiyyuu hinraawwannee, kanan raawwadhees fedhii namootaatiin jechuun mormeera. Kan inni vidiyoo waraabees eeyyamaani jechuun mormeera. Manni murtii garuu mormiisaa kuffisuun addabii iti murteesseera. Yunivarsitii Liidsiitti barataa digrii doktarummaa kan ta'e Siinaagaan yeroo jalqabaatiif to'annoo poolisii jala kan oolfamee, Waxabajjii 2017 ture. Namoonni himannaa irratti bananiis kanneen osoo inni miidhaa irratti raawwatuu of baraniidha. Gochi kunis himannaa galmee biyya Ingiliziin yakka dirqiisiisanii gudeeduu sukkanneessaa raawwatamee jedhamuun ibsame. Jecha namni ,miidhaa irra gahe tokko mana murtiitti kenneen ''Siinaagaan  jireenyaakoo keessaa qaamaa tokko balleesseera,'' yoo jedhu miidhamaan kan biraa ammoo ''akka mana hidhaatii osoo hinbaaneefi achumatti akka tortoruun barbaada,'' jedheera. Yunivarsitiin inni itti barataa tures namoonni biraa haala kanaan miidhaaf saaxilaman yoo jiraatan akka deeggarsa argataniif sarara bilbilaa iccitii qopheessu himeera.


Boob Hawuk: 'intallisaanii gudeedamuu himachuuf turte akka dhoksitu gaafatan'

Ministirri Muummee duraanii Awustiraaliyaa Boob Hawuk 'himannaa gudeedamuu intalli isaanii dhiyeessuuf turte akka icciitiin qabdu gaafate.' Intalli Boob Hawuk guddeeddii bara 1980moota keessa narra gaheera jechuun himattullee abbaan ishee bara aangoorra ture sanatti maqaa gaarii hojiin koo qabu gurraachessa jechuun akka isheen callistuuf gaafatanii turan. Himannaan intalli ministira muummee duraanii Awurstiraaliyaa, Rooziliin Diloon jedhamtu dhiyeessite kun, ragaan mana murtiif dhiyaatee ilaalamaa akka jiru Niwuus Deyiliin gabaaseera. Akka isheen jettutti, namni bara sanatti ishee gudeedaa ture sun Biil Landeryuu nama jedhamu yoo ta'u, garee paartii abbaa ishee Leebar Paartii keessatti miseensa mana maree kan turedha. Oduu kana waliin walitti dhiyaatan dubbifadhaa: Abbaan Rooziliin, Boob Hawukiifi namichi ishee gudeedaa ture sun lamaanuu yeroo ammaa lubbuun hin jiran. Aadde Rooziliin yeroo ammaa umuriin ishee 59 yoo ta'u, qabeenya lafaa abbaa ishee keessaa dolaarri Awustiraaliyaa miliyoonni 4 akka kennamuuf himachaa jirti. Yaada isheen kennateen, Aadde Rooziliin Diloon, Obbo Laanderyuutiin kan gudeedamaa turte yeroo waajjira isaatiif hojjechaa turtettidha. Yeroo sanatti ammoo abbaan ishee Hawukiin gaggeessaa Leebar Paartii ta'uudhaaf carraaqaa turan. Akka ragaaleen agarsiisanitti, bara 1983 keessa Aadde Roozliin miidhaan saal-qunnamtiin si'a sadii irratti raawwatamee ture. Erga si'a sadiif gudeedamtee booda akka dirqamaan gudeedamte abbaasheetti himuun akka dhimmichas gara poolisiitti geeffachuu barbaaddu itti himtee turte. Abbaan ishee garuu akkas jechuun deebiseef: "Gochuu hin dandeessu. Yeroo kana keessatti ani dubbii walfalmisiisaafi waldhabdee kaasu akka na mudatu hin barbaadu. Baayyeen gadda garuu gaggeessummaa Leebar Paartiidhaaf dorgomaan jira," jechuu isaa ragaaleen kun ni mul'isu. Obboleettiin Aadde Rooziliin, Suwee Pi'etirs Hawuk Niiwuu Deyiliitti akka himtetti, maatiin waa'ee himannaa sana quba ni qaba ture. "Yeroo sanatti namootatti himtee turte. Deebii deggersaatu kennameef ture jedheen amana garuu sirna seeraa hin qabsiifamne malee," jechuun fuula oduu kanatti dubbatte. Miseensonni maatii ishee biroon ammoo miidiyaa Awustiraaliyaa kanaaf yaada isaanii hin kenninne. Namichi Aadde Rooziliin gudeedee ture, Obbo Laanderyuun bara 1976-1992'tti miseensa mana maree ta'uun tajaajilaniiru. Inniifi Hawukeen ammoo yeroo Hawukeen ministira muummee turetti hariiroo gaarii waliin qabaachaa turan jedhama. Hawukeen siyaasa Awustiraaliyaa keessatti baroota 1980n keessa  filannoo walii gala afur mo'achuudhaan nama jabaa baayyee beekamu turan. Jijjiirama dinagdeefi hawaasummaa bu'uurarraa biyya isaaniitti fiduuf nama beekaman yoo ta'an, dhugaatii biiraa baayyisuunis namoota biratti maqaa hin taanes horatanii turan.