Uummata miliyoona afurtamaa ol ta’u keessaa, kumni shan (5000) dhabamuun qaanii guddaa mitii?

Abdii Boruutiin Barruu gabaabaa kana akkan dhiyeessu kan na taasise, rakkoolee uummata Oromoo ilaalchisee, waayee Waldaa Dargaggoota Oromoo Addunyaatiin (WDOAn) mata dure “IOYA Petition” jedhuun dhiyaate fi yeroo ammaa marsaalee intarneeta Oromoo kan akka gadaa.com fi ayyaantuu.com,… irratti mul’achaa jiruu dha. Duraan dursee, tattaaffii kana godhuu isaaniitiif carraa kanaan, WDOA galateeffachuun barbaada. Karaa danda’amuun dirqama lammummaa fi Oromummaa isaanii ba’uuf carraaquun isaanii kan jajjabeessamuu qabu dha. Asirratti wanti nama gaddisiisu garuu, erga yaadni kun jalqabamee kaasee hanga har’aatti, lakkoofsa barbaadamu 5000 (kuma shan) guutuun hafee, wal’akkaan lakkoofsa kanaallee mallatteeffamuu dadhabuu dha. Ani wanti naaf hin galle, hamma har’aatitti lakkoofsa barbaadamu kana guutuu dadhabuun sababni isaa maal akka ta’u dha. Warri biyya keessa (Oromiyaa keessa) jiran carraa akkanaa yoo dhaban, kan biyya alaa jiran maaliif “petition” kana mallatteessuu dadhaban? Dhimma keenya daganna moo yerootu nu hanqata? Meeshaa intarneeta ittiin fayyadamnutu nu rakkisa moo rakkoo teekiniikaatu nu qunname? Sababni kanaa waan fedhes ta’u, mallatteessuun kun bilisummaa nuuf argamsiisuu baatullee, dhimma keenyarratti sagalee keenya dhageessisuun dirqama lammummaa ta’uu qaba ture. Ilmaan Oromoo bilisummaa keenyaaf (dhimma keenyaaf) jedhanii meeqatu gaara fi bosona Oromiyaa keessatti kufan? Meeqatu wareegamaas jiru? Oromootni biyya alaa jiran, keessumaayuu warri Auroopaa, Ameerikaa fi Austraaliyaa,… keessa jiraatan; xinnaatee yoo xinnaate, kan nagaan bahanii galuu danda’an, kan jireenya nagaa keessa jiran, kompiitara fi intarneetallee mana isaanii keessaa yoo qabaachuu baatan; mana intarneetaa seenuu warri danda’an; yeroo isaaniirraa daqiiqaa kudhan, kudha-shan,… wareegama godhanii maaliif dhimma kanaaf hubatnoo hin kennine? Har’a otuu biyyi keenya Oromiyaan bilisoomtee; uummatni keenya nagaan jiraachuu danda’e, warri biyya alaa jiran biyya ofiitti deebi’anii jiraachuu yookaanis gara misoomaatiin gahee ofii taphachuu warri barbaadan lakkoofsi isaanii xiqqaa akka hin taanen amana. Yeroo kana kuma shan otuu hin taane, xinnaatee yoo xinnaate kuma shantamatu of mul’isuu barbaadu jedheen yaada. Bilisummaan hawwamu akka dafee dhufu, hunduu gahee ofii taphachuu ykn/fi qooda ofii gumaachuun akka dirqamaatti ilaalamuu qaba. Asirratti yoon akkana jedhu, bilisummaan kadhaa dhaan, barruu barreessuu dhaan akkasumas “petition” mallatteesuu dhaan dhufuu hin danda’u jedhamuun hin hafu ta’a. Kun dhugaa ta’uu danda’ullee, karaa danda’amu hundaan; bakkee danda’amu hundatti; sagalee ofii dhageessisuun; uummata Oromoo bal’aa, kan Wayyaanee faashistii kanaan ukkaamamee sagaleen isaa cufameef sagalee ta’uun; bu’aa tokko otuu hin fidin hin hafu. Karaalee kana keessaa inni tokko ammoo, gara “petition” kanaan rakkoolee uummata keenyaa ibsuu dha. Preezidaant Obaman rakkoolee keenyaaf furmaata fiduu baatanille, dhimma uummata ykn saba Oromoo akka hubatan taasisuun badaa waan ta’u natti hin fakkaatu. Kanaaf mallatteessuun kun barbaachisaa ta’a. Abdii bilisummaa Oromoo kan ta’e Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBOn) bilisummaa keenyaaf jedhee, qawwee baatee; dheebodhe beela’e otuu hin jedhin gaara fi bosona Oromiyaa keessatti wareegama kaffale; kaffalaas jira. Maarree, warri biyya alaa jiran yeroo gabaabaa (tarii daqiiqaa kudhan, kudha-shan) barcumarra taa’anii; kompiitara of dura godhanii; “petition” kana mallatteessanii sagalee ofii dhageessisuun maaliif ulfaataa ta’a? Yerootu isaan hanqata moo haala fi dhimma uummata keenyaatu hirraanfatame? Qeerroon Oromiyaa, harka isaanii duwwaa diina fuuldura dhaabbatanii, falmii godhuu dhaan wareegamaa akka jiran otuu beeknuu; uummatni keenya hidhamaa, dararamaa fi ajjeesamaa otuu jiruu; kan biyyarraa baqatanillee biyya olla keessatti rakkoolee hamaa keessa otuu jiranuu; biyyi teenya Oromiyaan cicciramtee gurguramaa otuu jirtuu;… dhugaa kana hundaa otuu beeknuu fi hubatnuu, akkamitti haalli keenya dagatama? Gaafiilee baay’ifte naan jettanis; rakkooleen uummata Oromoo kan lakkaawwamanii hin dhumne akka jiran otuu beeknuu; maaliif akka nama hin beeknee; akka nama homaa hin dhageenye fi hin arginee taanee callisuu filatna? Hamma yoomiitti callisnees teenya? Maaliif carraa argamu hundatti fayyadamnee, uummata keenyaaf sagalee hin taane? Oromoo, maaluma haalli fi waayeen keenya kun?! Yoom wal dhaggeeffanna? Yoom waliif mirmanna (dirmanna)? Yoom dhimma keenya hubatna? Yoom waliigallee sagalee tokko dubbanna? Yoom wal bira dhaabbanna? Yoom wal mararfanna? Yoom waliif yaadna?… Gaafiilee dhuma hin qabne!!! Uummata lakkoofsaan miliyoona afurtamaa ol ta’uuf; saba bal’aa kanaaf sagalee dhageessisuuf baatii ykn ji’a tokko keessatti, lakkoofsa “petition” kanaaf barbaadamu 5000 (kuma shan) guutuun hafee, wal’akkaa kanaallee gahuu dadhabuun qaanii ta’uu hin danda’uu?? Ormuu maal nuun jedhu? Alagaa fi diinni hoo akkamitti nu ilaalu? Addunyaan hoo yoo kana argitu maal jetti? Hawaasotni addunyaa akkamitti nu ilaalu? Isin ni sobdu, rakkoo hin qabdan nuun jedhinuu laata? Mootummootni warra biyyoota dhihaa hoo lakkii Mallasaan abbaa irreetii miti; gargaarsa isaaf kenninu ittuma fufna akka jedhan barbaadnaa? Egaa, komii fi gaafiilee dhaan barruu kiyya xumuruufanii; guyyoolee sadeen hafan (hanga Onkoloolessa 22, bara 2011) kana keessatti, akkamitti namootni kuma-lama fi dhibba-shan (2500) mallatteessanii; lakkoofsa barbaadamu kana akka geenyu natti hin mul’atu; baay’ee gaddisiisaa dha yoon jedhe dubbii oo’isuu fi raajefachuu hin ta’u. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Fottoquu fi Oromiyaa walaboomtu ijaaruu jidduu garaagarummaan jiraa?

Abdii Boruutiin* Kaayyoon barruu kiyyaa, hiika jechootni lamaan kun qabani fi garaagarummaa isaaniis ibsuufi miti. Kana warra barumsa fi ogummaa Afaanii fi Saayinsii Polotikaa qabaniif dhiisuun barbaada. Mata duree kanaan barruu kana akkan dhiyeessu kan na taasisan yeroo dabre waan lama dhaga’uu kiyya dha. Inni tokko gaafii fi deebii Obboo Galaasaa Dilboo raadiyoonii Sagalee Oromiyaa (VOO-MSP) irratti godhan yoo ta’u; inni biraa ammoo viidiyoo haasa’a Obboo Amin Jundi agarsiisu fi mata duree “Amin Jundi: Neither the Oromo Nation Nor the Oromo National Liberation Movement Has a Secessionist Agenda” jedhuun marsaa Gadaa.com irratti bahe dha. Asirratti wantin hubachiisuu barbaadu, yaada fi ilaalcha namoota lamaanii kana wal bira qabee ilaaluuf otuu hin taane, dhimma kana ilaalchisee yaada mataa kiyyaa dhiyeessuufi. Gara dhimma barruu kanaa otuu hin seenin dura, jaarmayootni keenya lamaan, THBO fi QC ABO, walhubatnoo isaanii ilaalchisee ibsi isaan baasan gammachiisaa waan ta’eef, carraa kanaan anis gammachuu natti dhaga’ame ibsuun barbaada. Dhugaa dha, yoo walhubatan walii galuu danda’u; yoo waliigalteen jiraate ammoo, tokkummaa dhaaf bu’ura ta’a. Kanaaf, jaarmayootni kunis walhubatnoo bira dabranii, gara tokkoomuutti akka tarkaanfatan abdiin qaba. Itti aansees, tokkummaan qabsaa’otaa fi jaarmayoota Oromoo kan hundaa hammatus akka dhufu hawwiin kiyya daangaa hin qabu. Karaa biraatiin ammoo, asirratti wantin hubachiisuu barbaadu, ani jaarmayaa ykn garee tokkotti hirkadhee; isa kana deeggaruu fi kan biraa balaaleffachuuf otuu hin taane, namootas ta’ee garee tokko otuu hin tuqin, dhimma kanarratti yaada fi ilaalcha koo ibsuufi. Akkuman yeroo baay’ee irra deddeebi’ee ibsaa ture, ani miseensa jaarmayaa siyaasaa tokkootuu miti. Haa ta’u malee, jaarmayaa kamiiyyuu yoo ta’e, kan walaba ta’ee bilisummaa Oromoof qabsaa’u ykn hojjetu deeggarsa kiyya ni argata. Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) ilaalchisee yoon barreessus, wantin ani barreessu yaada fi ilaalcha mataa kiyyaa, akka nama tokkootti (akka ilma Oromoo tokkootti) malee, jaarmayaa ykn garee kamiifuu dhaabbadhee ykn bakkee isaanii bu’ee dubbachuufii miti. Yoon dogoggore fi waan dhugaa hin taane barreesse, kanaaf anumatu ittigaafatama fudhata. Balleessi yoo jiraate, kanaafis anumatu dubbistoota barruu kiyyaa dhiifama gaafata. Kanaaf, yoon dogoggore na sirreessuu danda’u jechuu kooti. Gara qabiyyee barruu kiyyaatti deebi’uu dhaaf, mee gaafii tokkon kaasuu barbaada: QBOn maaliif jalqabe, maaliif ittifufaa jiras? Akkuma seenaan agarsiisu fi adeemsi qabsoo kanaas mul’isu, uummatni Oromoo kan qabsoo kana jalqabani fi ilmaan Oromoo lakkoofsi isaanii hamma kana hin jedhamne kan itti wareegaman; biyyi isaanii Oromiyaan bakkee isaan nagaan jiraachaa turan, humna fi qawwee dhaan Habashootaan waan qabameefi. Gabrummaa Habashaa jalatti waan kufani fi har’allee gabrummaa yoomiyyuu caalaa hamaa ta’e keessa waan jiraniifi. Uummatni biyya fi bilisummaa isaa dhabe ammoo, waan dhabe sana deebisee argachuuf qabsaa’a. Biyya ofii keessatti abbaa biyyaa fi qabeenya isaa ta’uuf qabsoo itti fufa jechuu dha. Hanga waan dhabe sana deebisee argatutti qabsoonis ittuma fufa malee hin dhaabbatu. Egaa, dhugaa kanarraa kaanee yoo ilaalle, kaayyoon qabsoo kanaas ta’e fedhiin uummata ykn saba Oromoo maal akka ta’e hubachuun waan nama rakkisu natti hin fakkaatu. Fudhatanis fudhachuu baatanis; jaalatanis jibbanis; mormanis deeggaranis; uummatni keenya hiree ofii ofiin ykn ofiif murteeffachuu barbaada. Kun mirga isaa ti. Mirga kana humnaan sarbame malee kan Waaqayyo/Rabbi dhalootaan namaaf kennuu dha. Hiree ofii kana ofumaaf murteeffachuuf carraa yoo argate ammoo, yoo barbaade walabummaa biyya isaa; yoo fedhes uummatoota fi saboota biroo waliin tokkummaa dhaan jiraachuuf murteeffata. Har’a garuu uummatni ykn sabni keenya haala akkanaa kana keessa hin jiru. Hiree ofii ofiin (ofiif) murteeffachuun hafee, qayee isaa keessattuu nagaan jiraachuu hin dandeenye. Ani akka nama tokkootti, haasa’a Obboo Amin Jundi karaa lamaanan ilaala. Karaan tokko, akka waliigalaatti yoo ilaalame, waan Obboo Amin dubbatan sirrii dha; dhugaa dhas. Uumatni keenya bakkee jiraachaa ture fi jirutti abbaa biyyaa fi qabeenya isaa ta’uuf qabsaa’a jira malee, daangaa dabree uummatoota ykn saboota birootiin falmuufii miti. Achii ka’ee ykn fottoqee gara biraa deemuufis miti. Kun dhugaa waliigalaati jechuu dha. Karaa biraatiin yoon ilaalu garuu, Habashoota amansiisuuf jennee, saba Oromoos ta’e QBOn ajandaa fottoqinsaa hin qabu jechuun rakkisaa dha jedheen amana. Obboo Amin qeequuf otuu hin taane, ilaalcha kiyya ibsuufi. Asirratti yoon dogoggore abbaan fedhe na qajeelchuu danda’a. Yaada kiyya kan dhuunfaa kanaan Obboo Aminis waanan mufachiisu ykn dallansiisu natti hin fakkaatu. Wanti hubatamuu qabu, jaarmayootni keenya, kan walaba ta’anii qabsoo kana godhaa jiran, sagantaalee siyaasaa gara garaa haa qabaatan malee, sochiin bilisummaa saba Oromoo (Oromo National Liberation Movement) hundaafuu kan walii ti jedheen yaada. Akkuman kanaa olitti ibsuu yaale, fedhiin ykn filatnoon uummata ykn saba Oromoos maal akka ta’u, yoo hiree ofii ofiin murteeffachuu danda’e beekama. Kanaaf, gareen ykn namumti tokko ka’ee dimshaashumaan saba Oromoos ta’e, QBOn ajandaa kana ykn sana qaba; yookaanis hin qabu jechuun sirrii natti hin fakkaatu. Akkuman jedhe, kun ilaalcha dhuunfaa kiyyaa ti. Adda Bilisummaa Oromoos (ABOs) yoo ta’e, akkan beekutti sagantaan inni ittiin ijaaramee qabsoo kana gaggeessaa ture walabummaa Oromiyaa mirkaneessuuf akka ta’e dha. Obboo Galaasaanis gaafii fi deebii isaanii keessatti kan ibsan isuma kana ture. Egaa, asirratti wantin ifa godhuu barbaadu, Obboo Galaasaa deeggaree, Obboo Amin balaaleffachuuf otuu hin taane, akka waliigalaatti yoon ilaalu fi hubadhu, dhugaan kana ta’ee otuu jiruu saba Oromoos ta’e QBOn ajandaa akkanaa hin qabu jechuun waan dhugaa faallessu natti fakkaata. Tooftaaf yookaanis Habashoota amansiisuuf jedhamee yoo ta’e, yaaliin Obboo Amin godhan badaa miti. Haa ta’u malee, jecha Habashootni lagatan ykn jibban, kan yeroo hundaa ABOtti illee maxxansan, jecha Afaan isaaniitiin “magganxal” jedhamu kana lagachuuf jedhamee; karaa biraatiin dhugaan jiru yoo dagatame gaarii hin ta’u. Akka waliigalaatti yoo hubatame garuu haasofni Obboo Amin godhan waan dhugaarraa fagaatee miti. Carraa argametti fayyadamanii waayee qabsoo keenyaa alagaa fi diinattis ta’e fira qabsoo kanaatti himuun waan gaarii dha; barbaachisaa dhas. Karaa biraatiin yoo ilaalames, waayee hiree ofii ofiin (ofiif) murteeffannaa saba Oromoo yoo dubbatnu, innumti kunuu gara “walabummaa Oromiyaatti” geessuu waan danda’uuf, Habashootni kana amananii (itti amananii) waan fudhatan natti hin fakkaatu. “Magganxal” isaan jibban kun akka hin ooleef waan beekaniif jechuu dha. Karaa feeneen (barbaadneen) jecha kan ibsuu yaalullee, dhugaan kana duuba jiru dhokachuu hin danda’u jechuu kooti. “Magganxal” jechuun kutamanii ykn fottoqanii gara biraa deemuu otuu hin taane; yookaanis ammoo, akka teessoo lafaatti, fakkeenyaaf akka Eertiraatti, qarqara jiraatanii achi cituu qofaa otuu hin taane, uummatni Oromoo fedhii isaatiin Oromiyaa walaba taatu ijaarrachuu yoo barbaade fi danda’e, naanna’ee naanna’ee “magganxal” Habashootni sodaatan hin hafu jechuu dha. Maalirraa kaaneti amma sabni Oromoo ajandaa akkanaa hin qabu jennaree?? Dhumarratti, qabiyyeen barruu kiyyaa jaarmayoota ykn gareelee keenya jidduutti rakkoon akka uumamu taasisuuf otuu hin taane, dhugaa jiru beeknee fi hubatnee akka waliin deemnuufi. Akka ilaalcha fi yaada dhuunfaa kiyyaatitti, yoo fedhii uummata Oromoo hin faallessine, tooftaa fi tarsiimoo ittiamanne tokko hordofnee; karaa nutti mul’ateen qabsoo kana cimsinee; uummata keenya gabrummaa hamaa fi faashistummaa Wayyaanee kana keessaa baasuun dirqama hundaatuu ta’uu qaba. Karaa kana ykn sana wayya; tooftaa fi tarsiimoon kun sirrii dha ykn sirrii miti jedhanii waliin mormuu fi sakaallaa walitti ta’uun diinaaf malee, uummata keenyaaf bu’aa hin fidu. Wal hubachuun, wal obsuun, wal gargaaruun, tumsa waliif ta’uun, mooraa ofii cimsanii kan diinaa laaffisuun ajandaa hundaatuu ta’uu qaba. Isa kana ajandaan hatattamaa, isa kanatu ajandaan saba Oromoo ti!! Galatoomaa! * Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Ilmaan Oromoo hundaaf

Duraan dursee, baga bara haaraan isin gahe. Barri haaraan kan fayyaa, nagaa, gammachuu fi akkasumas kan tokkummaan ilmaan Oromoo itti milkaawu fi humni keenyas karaa kanaan cimee; qabsoo bilisummaa keenyaa akka cimsinu Waaqayyo/Rabbi nu haa gargaaru. Hogganoota jaarmayoota keenyaas Waaqni sammuu fi qalbii isaanii gara gaariitti jijjiiree akka waliigalani fi irree tokkoon diina keenyarratti akka duulan haa taasisu. Ergan hawwii koo gabaabinaan ibsadhe booda, mee kunoo walaloo gabaabduu tanaan dhaamsa Oromummaa isiniif ergee jira. Walaloo barreessuuf dandeettii qabaachuu baadhullee, Oromummaan akka guddatu karaa kanaan dhaamsa koo isin biraan gahuun barbaade. “Oromummaa” Oromummaa yaa Oromummaa, Siyii bar, ibsituun eenyummaa Calaqqistuu aadaa fi seenaa, Guddistuu sabbonummaa Kanaaf si faarfannaa Kanaaf siinis boonnaa Situ kan hundaa ti, kanaaf dursas argattaa, Mallattoo eenyummaa, maaltu si dagataa? Amantiin kan dhuunfaa yoo ta’u, ati garuu kan waloo tii, Kanaaf siin boonuu qaba, Oromoon bakka jirutti Oromoo ta’anii dhalachuun, qofaa gahaa miti, Hunduu cimuu qabu, Oromummaa guddisutti Guddinni sabboonummaas, Oromummaarraa burqaa, Isaan kanaan bilchaachuutu, gabrummaa sammuu haqaa Yoo sammuun bilisoomte, bilisummaa biyyaa yaadu, Yoo kun hin taane garuu, hojii gadhee dalaganii badu Oromummaa yaa Oromummaa, Mallattoo eenyummaa, Meeshaa qabsoo bilisummaa, Kan Oromoo tokko godhus sumaa, Kanaaf dursa siif kenninaa, Si guddisnee siin bonnaa!! Tokkummaan ilmaan Oromoo haa jabaatu!! Abdii Boruu


Jijjiiramni mooraa ABO keessatti hawwame akkana ta’ee hafee?

Abdii Boruutiin Erga bara 2008 mooraa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) keessatti fottoqinsi lammataa dhalatee kaasee haala mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) qalbii dhaan hordofaan jira. Yeroo, warri jijjiirama barbaadna ykn fidna jedhan, maqaa Koree Yeroo (KY) ABOtiin garee sadaffaa ijaaran sana, gaddi guddaan natti dhaga’amullee, karaa biraatiin garuu dhuguma mooraa kana keessatti jijjiiramni godhaminaa laata? jedhee eegaan ture. Keessumaayuu ammoo, Onkoloolessa 31 bara 2009, yeroo warri jijjiiramaa tokkoomuu jaarmayoota, gurmuulee fi qabsaa’ota Oromoo labsan, abdiin kiyya baay’ee guddaa ture. Yaaliin sun deebi’anii tokkoomuu ABO fi jaarmayoota Oromoo biroof karaa banuu danda’a jedhee yaadeen ture. Kunis hawwii fi abdii jabaa dhaan eegamaa otuu jiruu, jalqaba bara 2010 irratti oduu gaddisiisaan gadi bahe. Innis Liiccoo Bukuraa miseensota Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) fudhatee Wayyaaneetti harka kennuu isaa ti. Gaddis dabruun hin oolu; hawwiin ilma namaas hin duutu; wanta mooraa QBO keessatti ta’aa ykn mul’achaa jiru otuu hordofamaa jiruu, oduuleen nama gammachiisan mumul’achuu jalqaban. Isaan kana keessaa inni tokko, jaarmayootni Oromoo sadi walittibaqanii ULFO akka jaarmayaa tokkootti ijaaruu yoo ta’u; inni biraa ammoo, ABO gareen warra jijjiiramaa fi QC ABO tokkoomuuf walhubannoo akka godhan jalqaba ji’a (baatii) Ebalaa bara 2010 ibsa baasuu isaanii ti. Dubbistoota barruu kiyyaa yaadachiisuu dhaaf, ibsa kana keessatti kan akkana jedhutu mul’ata: “…Dheebuu sabaa kana deebisuun ABO bu’uura kaayyoo walabummaa Oromiyaatii fi bilisummaa ummataa qabsaawootan ganama karoorfame irratti deebisanii ijaarudhaaf qaamota ABO J/Dhugaasaa Bakakkoo fi J/Kamaal Galchuun hogganaman gidduutti mareen geggeefamaa ture walhubannoo ol’aanaa irra akka ga’e ummata keenyaa fi qabsaa’ota Oromoof yeroo labsinu gammachuu fi qabsoo hadhaawaa nu eeggatuuf wareegama barbaachisuu kafaluuf akkuma kaleessaa hardhas qophaawoo ta’udhaani…” http://gadaa.com/news/?p=3085 Sochiin akkanaa kunis gammachuu dhaan hordofamaa otuu jiruu fi yoom tokkoomanii gadi bahu jedhamee eegamaa otuu jiruu; karaa biraatiin Fulbaana bara 2010 keessa gareen jijjiiramaa fi SG ABO deebi’anii tokkoomuuf waliigaltee akka mallatteessan ibsame. Egaa, asirratti gaafiin ka’uu malu: “Walhubannoo fi tokkoomuuf deemuun garee jijjiiramaa fi QC ABO sun maaliif otuu hin milkaawin hafe?” yookaanis ammoo, “Warri jijjiiramaa, QC ABO wajjin tokkoomuuf otuu jiranuu ykn barbaadanuu; sana dhiisanii maaliif SG ABO wajjin waliigaltee mallatteessan?” kan jedhu dha. Kan ta’es ta’u, karaa hundaanuu deebi’anii tokkoomuun ABO hawwii fi abdii guddaa dhaan eegamaa otuu jiruu, yaaliin araaraa fi tokkoomsuu ABO akka hin milkaawin ibsi bahe. Eenyu araara kana akka dide fi/ykn maalirratti walii galuu akka dadhaban beekuun rakkisaa ta’ullee; erga kun hunduu ottu hin milkaawin hafe booda, tumsa alaa barbaaduun yaalii itti aanu ta’e. Inni kun garuu jaarmayoota Habashaa wajjin hojjechuu dha; kana birallee dabranii tumsa waliin ijaaruu mala? Otuu kana hin godhin dura garuu, waan Habashoota gammachiisu dalaguun barbaachisaa ta’a. Kunis hin oolle yookaanis yaada qofaatti hin hafne; hojiirra oolee argame. Kana keessaa inni tokko ammoo, “ABOs ta’ee sabni Oromoo ajandaa fottoqinaa hin qabu” jedhanii dubbachuu dha. Asirratti kan nama dinqu garuu gareen ykn namni tokko lafumaa ka’ee, fedhiin ykn kaayyoon ABO fi saba Oromoo kana ykn sana yookaanis kanaa miti jechuu dha. Yaa Waaqyyo/Rabbi kan kana caalu nutti hin fidin jedhanii Waaqa kadhachuun waan barame ta’ullee, kan sodaatan hin oolu; kunoo sana bira dabramee sagantaa ABO jijjiirre jedhanii labsuu isaanii ti. Kan nama gaddisiisu garuu, guyyaa seena qabeessa kana; guyyaa goototni Oromoo qabsoo kana keessatti wareegaman itti yaadatamanitti; guyyaa WBO soddomii lammaffaarratti, sagantaan ABO ganna afurtam booda jijjiirame jedhanii labsuu dha. Egaa, kanaa jijjiiramni mooraa ABO keessatti hawwame?Tokkummaan jaarmayootaa, gurmuulee fi qabsaa’ota Oromoo, kan Onkoloolessa 31 bara 2009 labsame sun fiixa hin bane; walhubannoon QC ABO wajjin godhame jedhames hin hojjenne; deebi’anii tokkoomuun SG ABO wajjin yaalames hin milkoofne. Abdii kutachuu fi ijibbaata xumuraa taananiiree, alagaatti fiiguu fi sagantaa jaarmayaa jaalatamaa fi abdatamaa kanaa jijjiiruun? Moo, duraanuu kaayyoo dhokatamaatu lafa jalaan deemaa ture jechuu dhaa? Kan gareelee biroo wajjin tokkoomuu isaan dhoowwes (dhoorkes) kaayyoo amma ifa ta’ee gadi bahe kana ta’inaa laata? Akka yaadaatti (theoretically) dhuguma impaayarri Itoophiyaa kun otuu diimookraatawuu danda’ee; sirni federaalisimii dhugaa kan milkaawu ta’uu danda’ee; karaa kanaan uummatni Oromoo ofiin of bulchee, abbaa biyyaa fi qabeenya isaa ta’uu danda’ee, kunuu injifannoo guddaa ta’uu danda’a ture. Haa ta’u malee, impaayara kana keessatti, dhuguma sirni akkanaa ni mul’ata ykn hojjiirra oola jedhanii haala ammaa kanaan yaaduun of gowwoomsuu dha jedheen yaada. Bu’aalee QBOn hanga har’aatti argamsiise kunuu Habashootatti dhukkuba mataa waan ta’eef, isaan wajjin hojjennee; bu’aalee kana caalan arganna jechuun abjuu natti fakkaata. Isaan wajjin hojjennee kaayyoo keenya galii dhaan geenya jechuun kan danda’amu, tarii dura humna mooraa ofii yoo cimsan qofaa dha. Diina waloo cimaa tokko kuffisuu dhaaf, tumsa alaa barbaaduun hin oolu ta’a; barbaachisaa ta’uun isaas hin hafu ta’a. Otuu tumsa alaa hin barbaadin dura garuu tokkummaa mooraa ofii cimsuu fi karaa kanaan humna cimaa fi abdachiisaa uumuu dha. Yoo humni ofii cimaa fi abdachiisaa ta’e booda, tumsa alaa barbaaduun nama hin sodaachisu. Yoo humni mooraa ofii laafaa ta’e garuu, diinaa fi alagaa dhaaf of saaxiluu fi kaayyoo ofiis gaaga’uu ta’a. Yoo tooftaa dhaaf kan jedhamullee ta’e, Oromoonis ormatti fayyadamuu qabu malee, ormi akka meeshaatti nutti fayyadamuu hin qabu. Alagaatti fayyadamuunis dura yoo humna ofii jabeessan qofaa dha. Laafaa itti fayyadamu malee, inni kan biraatti fayyadamee kaayyoo barbaade tokko galiin gahuu hin danda’u. Nuyi Oromoon, amannus amanuu baatnus, har’a humni mooraa QBO laafaa dha. Laafinni kuni ammoo kan madde humnootni gara gara faca’uu irraayi; tokkummaa dhabuutu kana fide. Baay’inni uummata keenyaa qofaa gahaa miti. Uummata bal’aa waa hundaa qabu kana keessaa silaa humna cimaatu bahuu danda’a ture. Kana dhabuun keenya baay’ee gaddisiisaa dha. Alagaa fi diinni kan nutti fayyadamus laafina keenya kana hubatanii ti. Wayyaaneenis kan uummata keenyatti taphachaa jirtu, laafina mooraa keenyaa argitee ti; eenyutu maal na godhuu danda’a kan jedhurraa dhufa. Amannus amanuu baatnus, Habashootni hunduu amalli, hawwii fi kaayyoon isaanii tokkuma. Oromotti fayyadamanii uummata ykn saba keenya gabrummaa keessa tursiisuu dha. Kun hawwii waloo, kan Habashoota dhufaa dabranii ti. Kan nama dinqu fi kana birallee dabree kan nama gaddisiisu, seenaa fi kan dabrerraa barachuu dadhabuu keenya. Projektii kanaan dura yaalamee otuu hin milkaawin hafe sanatti deebinee; beekumsa, dandeettii, qabeenya fi yeroo keenya fixuun yoom akka dhaabbatu hin beeku. Haala addunyaa fi yeroo wajjin deemuu qabna kan jennus yoo ta’e, tokkummaa ofii ijaaranii humna ofii cimsuu addunyaan tun ni balaaleffattii laata? Wanti hubatamuu qabu, yoo ofiif jabaatanii bar kan addunyaanille nama deeggartu!Laafaan fira hin qabu, jabaan fira hin dhabu jedhamaa mitii! Dhugaan kun maaliif hubatamuu dadhabaree? Warri kaayyoo adda addaa qaban tokkummaa ijaaruu hin danda’an kan jedhamu yoo ta’e ammoo, warri kaayyoo tokko qaban maaliif tokkoomuu dadhabu? Jaarmayaan tokko karaa itti amaneen sagantaa baafatee kaayyoo barbaade galiin ga’uun mirga isa ti. Kan keenyas yoo ta’e, karaa itti amananiin qabsaa’anii ykn hojjetanii uummata keenya gabrummaa yoomiyyuu hamaa ta’e kana keessaa baasuu yoo danda’an, ani akka Oromoo tokkootti kanarraa rakkoo hin qabu. Ani kanan jedhu garuu, akkuman yeroo baay’ee irra deddeebi’ee barreessaa ture, yoo danda’ame tokkoomuu; yoo hin danda’amne ammoo diina walitti ta’uu dhiisanii wal gargaaruu, wajjin hojjechuu fi tumsa waliif ta’anii mooraa ofii keessatti humna ofii cimsuun dursa (priority) argachuu qaba dha. Har’a sagalee tokko dubbachuu danda’uunuu cimina karaa tokkoo ti. Otuu waliigalteen hin jiraatin, namumti fedhe ykn murni fedhe lafumaa ka’ee waan ofiif barbaade tokko dalaguu yaaduun ykn yaaluun, mooraa ofii diigaa deema malee cimsuu hin danda’u. Egaa, gara dhimma mata duree barruu kanaatti deebi’ee barruu kiyyas xumuruu dhaaf, jijjiiramni mooraa ABO keessatti barbaadame fi bara 2008 labsame sun, kaayyoo ykn sagantaa ABO jijjiiranii humnoota Habashaa wajjin hojjetanii; bu’aalee hanga har’aatti argaman tikfatanii; bu’aa sanaa olii argamsiisuun kan danda’amu fi milkaawus yoo ta’e, Waaqayyo/Rabbi nu haa agarsiisu. Sodaan ani qabu garuu, mee innumtuu haa ta’u malee, akka tasaa yoo Wayyaaneen kuftee; hunmootni Habashaa bakkee ishii qaban, ammas akkuma bara 1991 carraan biraas akka nu hin dabarree dha. Dhugaan lafa jiru fi kan hunduu hubachuu qaban, akka haala amma keessa jirru kanatti, jijjiirama impaayara kana keessatti dhufuu maluuf waan of qopheessine ykn itti qophoofne natti hin fakkaatu. Haal ofii gamaaggamuu fi sirriitti hubachuun yeroon isaa amma ta’uu qaba. Oromoon bitaa fi mirga akkasumas duraa fi duuba isa ilaaluu fi hubachuun yoomiyyuu caalaa amma ta’uu qaba. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Diina guddaa dura diina xiqqaa injifachuun barbaachisaa dha

Abdii Boruutiin Barruu kiyya kan har’aa keessatti, mata-duree kanaan waa lamatti xiyyeeffachuun barbaada. Inni tokko, hojii yeroo ammaa Habashootni dalagaa jiran yoo ta’u; inni biraa ammoo, kan haala mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessa jiru wajjin waan walqabatu dha. Diina guddaa kanan jedhu, diina hamma funyaaniitti hidhate; kan mootummoota jajjaboo addunyaa kanaatiin, keessumaayuu mootummoota warra biyyoota dhihaatiin gargaaramaa jiru; kan karaa adda addaatiin humna cimaa horate fi qabu, faashistii nama-nyaataa Wayyaanee dha. Jaarmayoota jala kaattuu fi/ykn tajaajiltuu Wayyaanee irraa kan hafan, jaarmayoota Habashaas ta’ee kan Oromoo, hunduu fedhiin isaan qaban fi kaayyoon waloo diina cimaa kana kuffisuu dha. Haa ta’u malee, akka hubatamutti, jaarmayootni Habashaa Wayyaaneerratti qofaa waan duulan hinfakkaatu. Akka haalli yeroo ammaa ifa godhaa jirutti, Wayyaanee kuffisanii bakkee ishii bu’uun kaayyoo guddaa isaanii ta’ullee; hawwiin ykn kaayyoon Habashootaa inni kan biraa diina xiqqaa har’aa, garuu kan boru guddaa nutti ta’uu danda’a jedhanii yaadan, Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) kuffisuu fi balleessuu dha. Kufaatii Wayyaanee booda, kan isaan sodaachisu ABO waan ta’uuf, dafanii mooraa QBO, keessumaayuu mooraa ABO laaffisuu fi yoo danda’ame ABO dhabamsiisuuf tattaaffii walirraa hin cinne godhaa jiru. Kanaaf, diina guddaa sana dura, diina xiqqaa har’aa, kan boru ykn egere guddaa ta’ee isaan sodaachisu kana, kuffisuuf waan danda’an, karaa danda’an hundaan ABOrratti duulu. Duuluuf ammoo dura meeshaa fi tooftaa nama barbaachisa. Meeshaa isaan barbaachisu kanas asuma mooraa QBO keessaa barbaadanii argatu. Isa kanas hin dhabne; kunoo namoota muraasa argatanii, karaa kanaan hawwii isaanii mirkaneessuuf halkani fi guyyaa hojjechaa jiru. Kaayyoo guddaa fi tooftaan Habashootaa ammoo, mooraa QBO keessatti tasgabbii fi nagaan akka hin uumamne godhuu fi karaa kanaan humnootni Oromoo gara gara faca’anii; mooraan keenya akka laaftu godhuu dha. Daba isaanii kana dammaqinsaan hubachuu dadhabuu fi naannofnee naannofnee isaan harka seennee; isaaniif meeshaa ta’uutu nama gaddisiisa. Nu akka walirratti duullu nu godhanii; isaan garuu bukkee taa’anii nutti kofluun isaanii, uummata Oromootiif qaanii guddaa dha. Jarri keenya, Afaan Amaaraa caccabsanii dubbachaa; miidiyaalee isaaniirratti fedhii Habashootaa akka dhaamsaatti dabarsuun, hangam akka of hirraanfatan namatti mul’isa. Warri har’a kabajaan? isaan affeeranii; fedhii ofii calaqqisiisuuf itti fayyadaman kun (Habashootni), gaafii fi deebii isaanii yoo xumuran booda, achi garagalanii, “Yihin tabtaabbaa … aaganyan….” jedhanii waan dur baran sana akka dubbatani fi itti koflan waan nama mamsiisu natti hin fakkaatu. Oromoo walirratti kakaasanii, yoo isaan wal nyaatan ofii moggaa taa’anii nutti koflu kanan jedheef, fakkeenyaaf, dhiyoo kana gaafii fi deebii Oromoota sadi wajjin raadiyoonii Jarmanii, kan “Deutsche Welle” jedhamu, sagantaa Afaan Amaaraa irratti godhame tokko dhaggeeffadheen ture. Namni kana dhagaye ragaa ba’uu danda’a. Erga namoota keenya jechootaan akka walirratti duulan taasisan booda, ofiif moggaa taa’anii akkamitti akka nutti qoosani fi dubbii jara keenyaatti koflan hubachuun nama hin rakkisu. Tuffiin isaan nuuf qaban ifatti mul’ate. Har’a miidiyaa Habasha irra taa’anii jechootaan walirratti duuluu fi diina keenya gammachiisuun; uummata keenya qaanessuun; hammam hamilee nama tuqa!! Dabni fi shirri alagaa fi diinaa kun yoom nutti mul’ata? Yoom nuuf gala laata? moo otuma kana beeknuu hojii qaanessaa kana dalagnaa? Hangamitti haalli kunis itti fufa? Oromoo, yoomuma ija keenya banannee haala keessa jirru arguu dandeenya? Yoom gurra keenya banannee shira alagaa fi diinaa kana dhaga’uu dandeenya? Nuuf galus nuuf galuu baatus; hubannus hubachuu baannus; fedhiin Habashootaa Wayyaanee kuffisuu dura, mooraa QBO laaffisuu fi keessumaayuu ammoo, jaarmayaa jaalatamaa fi abdatamaa ta’e kana, ABO dhabamsiisuuf akka ta’e ifatti mul’achaa jira. Habashootni, mirga hiree ofii ofiif (ofiin) murteeffannaa uummata ykn saba Oromoo ni kabaju jedhanii isaan wajjin hojjechuu yaadu fi yaaluun shakkii tokko malee abjuu dha. Kan humnaan bilisummaa fi biyya namarraa fudhate, akkamitti deebisee kana namaaf kenna jedhanii yaadu? Jaalannus jibbinus; amannus amanuu baannus; hawwii fi kaayyoon Habashootaa bu’aalee hanga har’aatti QBOn nuuf argamsiise kanaa balleessuu akka ta’e hubachuu qabna. Hunda caalaa ammoo, kan dhukkuba mataa isaanitti ta’e, Oromiyaa dhiiga fi lafee ilmaan Oromootiin ijaaramte tanaa, yoo danda’ame kaartaarraa balleessanii biyya takkittii hawwan, Itoophiyaa takka, deebisanii ijaaruu barbaadu. Waayeen isaanii dubbatamee waan hin dhumneef, amma gaafiin ka’uu qabu gabaabumatti: Maal godhuu qabna? kan jedhu dha. Deebii gaafii kanaatu waayee mata duree barruu kanaa isa kan biraatti na geessa. Har’a, qabsaa’otni Oromoo, ilmaan haadha fi abbaa tokkoo, kan ganama kaayyoo tokkoof wajjin manaa bahan, gara gara hiramanii waliigaltee dhabuun; sababa kanaan humna mooraa keenyaa laaffisuun; innumti kunuu diinummaa dha. Diina QBO ti yoon jedhe, dubbii oo’isuu hin ta’u. Maaliif diinummaa ta’a? Waliigaltee dhabuun akka hin tokkoomne ykn tokkummaa hin uumne taasisa. Tokkummaa dhabuun ammoo humna laaffisuu qofaatti hin hafu; diina fi alagaa dhaaf karaa baasa; balbala bana; qaawwa uuma. Diinni fi alagaan ammoo, karaa, balbala fi qaawwa argatan kanaan nu keessa seenanii gara gara nu hiruuf carraa argatu. Gara gara hiramuunis hunma keenya faffacaasee; mooraa keenya akka laaffise waanuma argamu dha. Kanaaf, nuyi mooraa keenya qulqulleessuuf; humna cimaa fi abdachiisaa uumuuf; dura diinummaa dadhabbii fi laafina uume kana injifannee, balleessuu qabna. Waayeen kun dursa argachuu qaba. Karaa kanaan malee humna mooraa keenyaa cimsuun hin danda’amu. Yoo humna jabaa hin qabaanne fi akkuma amma jirru kanatti gara gara hiramnee kan hafnu ta’e, diina guddaa Wayyaanee kuffisuun hafee, bu’aalee hamma har’aatti argannee, harka keenyatti galfanne kanaayuu ittisuun mamsiisaa ta’a jechuu dha. Dhugaan kun hunda birattuu hubatamuu qaba. Tokkummaa keenya qofaatu humna, abdachiisaa fi wabii ta’uu danda’u, uuma. Yeroon tokkummaa dhugaa nu barbaachisus amma ta’uu qaba. Hamilee diinaa fi alagaa akkasuma kan gantuu cabsuuf, qabsaa’otni mooraa keenyaa hatattamaan marii araaraa fi tokkummaa jalqabuu qabu. Haal-duree tokko malee, waan fedhii uummata Oromoo guutu fi kaayyoo hatattamaa tokkorratti walii galuu qabu. Waliigaltee dhabuun; tokkoomuu dadhabuun; waayee kana lafarra harkisaa turuun; har’a maalirraan akka nu gahe fi eessa akka jirru yoomiyyuu caalaa hubachuun barbaachisaa dha. Kaayyoo ofii ifa godhuun; adeemsa ofii sirreesuun; afaanfaajjiin akka hin uumamne waan taasisuuf, akka uummatni keenya ifatti beeku fi kana duuba hiriiru taasisa. Wanti haguuggamee deemu eessanuu nama hin gahu. Mooraa keenya tasgabbeessuu fi qulqulleessuu dadhabuun (diina xiqqaa injifachuu dadhabuun) gantummaa fi ayyaanlaallatummaaf carraa uuma. Waanuma argamaa jirus waan ta’eef, kun dhara miti. Kan biraa ammoo, ammas gareeleen biroo akka hin uumamne, warri kaayyoo tokko ykn walfakkaataa qaban walitti dufanii waliin mar’achuu fi furmaata argachuu qabu. Kun akka dirqamaattille ilaalamuu qaba. Kun dirqama Oromummaa fi Sabboonummaa waan ta’eef, kana keessatti hunduu gahee isaanii taphachuu qabu. Mirga hiree ofii murteeffannaa saba Oromootti hunduu itti amananillee, garuu adeemsa fi akkamitti mirkanaawuu akka danda’u irratti waliigalanii; adeemsa kanas ifa godhuun murteessaa dha. Jechoota “mirga hiree murteeffannaa” jedhan dubbachuu fi mul’isuun qofaa gahaa hin ta’u. Warri har’a sagantaa ABO jijjiirre jedhanillee, sagantaa isaanii haaraa keessatti jechoota kana otuu hin mul’isin hin hafne (sagantaa isaanii 6.2 ilaali). Wanti isaan ifa godhan garuu, akka miidiyaa Habashaarratti dubbatani fi ibsanitti, “Nuti uummata Oromoo kan gorsinu, akka inni tokummaa Itoophiyaa keessa ture dha” jedhanii dubbachuu dha. Yoo akkana ta’e ammoo, erga sanummaa asittuu waan ofiif barbaadan murteessanii, mirga hiree murteeffannaa uummata Oromoo ni kabajna jedhanii sagantaarra kaa’uun maaliif barbaachisaa ta’eree? Dhumarratti, haalli yeroo ammaa uumame kun, mooraa Habashootaa gammachuu dhaan guutee; mooraa keenya keessatti dheekkamsa fi dallansuu uumee; kana birallee dabree gaddisiisaa ta’ullee, karaa biraatiin garuu, carraa haaraa nuuf uume jedheen yaada. Carraa kanatti fayyadamnee, rakkoolee hanga har’aatti rarra’amanii as gahaniif furmaata bu’uraa argachuun yeroon isaa amma waan ta’uuf, akka haala keessa jirru hubannu fi ciminaan irratti hojjennu nu taasisa. Gammachuu fi wacuun Habashootaa hamilee qabsaa’ota Oromoo fi uummata Oromoo cabsuu hin danda’u. Yoomiyyuu caalaa akka tokkummaa keenya agarsiisnu nu taasisa. Yoo tokkummaan qabsaa’ota Oromoo milkaawe ammoo, eenyu akka injifate fi injifatame gaaf sana argina. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Kanneen ‘Haqa’, ‘Bilisummaa’ fi ‘Demokraasii’f Qabsoofna Ofiin Jedhan Dursa

‘Haqa’, ‘Bilisummaa’ fi ‘Demokraasii’ jechuun maqoota gaggaarii dha. Maqootni kabajamoo fi eebbifamoon kun garuu kanneen kaayyoo faallaa maqoota kanaa qabatanii sosso’an tokko tokkoon irra ejjetamanii yoo buruqfaman argaas, dhagahaas jirra. Murnoota siyaasaa tokkummaa Itoophiyaa tiksuuf dhaabbanne ofiin jedhan keessaa tokko tokko maqoota eebbifamoo kana of moggaasanii duula farra haqaa, farra bilisummaa fi farra demokraasiitti bobba’aniiru. Kanneen akkasii kun, hawwiin isaanii gonkumaa waan dhugoomuufii hin dandeenyeef jecha maqaa tokko qabatanii bara baraan laphee ummataa keessatti ititanii jiraachuus hin danda’ani. Akkuma faranjoonni ‘An empty barrel makes the most sound’ (Barmeelli duwwaan sagalee guddaa uuma) jedhan, ofumaaf arraba dheeratu malee duubbeen isaanii duwwaa dha. Kun ammoo mallattoodhuma dhaabota deeggarsa ummataa bal’aa of duubaa hin qabnee fi mirga ummatootaafis iddoo malu hin kenninee ti. Addi Bilisummaa Oromoo humnoota kaleessas har’as mirga ummatootaa ukkaamsuu hawwan akkasii wajjin yeroo isaa qisaasee qoccolloo waan seenuuf hin qabu. Hogguu isaan ummata Oromoo fi sabboonummaa Oromummaa irratti xiyyeeffatanii duuluuf aggaammatan garuu callisee isaan hin laalu. Warra hojii haaraa baaseef kanatti dhugaa jirtu himuuf yeroo fi humna qisaafamutti gaddaatuma, haqa haalamuu hin dandeenye gabaabsee yaadachiisuuf dirqama. Addi Bilisummaa Oromoo maqaa ‘Bilisummaa Oromoo’ jedhu qabatee saba isaaf qabsaawuun cubbuu miti. Warri maqaa ‘Bilisummaa’ jedhuun of waamaa maaf bilisummaa keef qabsoofta jechuu barbaadan dura surrii isaanii waliin haa araaramani. Kaayyoon ABOn qabsaawuuf ‘bilisummaa’ ittiin nagadaa akka kan isaanii osoo hin taane, ‘bilisummaa’ dhugaa tahuu haa hubatani. Kaayyoon ABO hawwii bilisummaa ti, hawwii haqaa ti, hawwii demokraasii ti. Warri maqoota haqa, bilisummaa fi demokraasii jedhaman sobaan moggaafatee ummatoota gowwoomsuu yaalu garuu dhugaan kun hin liqimfamuuf. Oromoon sabummaadhaan jaaramee akka of ittisu kan dirqisiise yakkaa fi daba abbootii isaanii durii tahuun hin galuuf. Kanneen amma maqaa ‘Haqa’, ‘Bilisummaa’ fi ‘Demokraasii’ jedhu moggaafatanii of ijaaran hoggananii fi bakka furtuu qabatanii ABO fi QBO irratti duula banan kun, kanaan duras Wayyaanee fi dhaaba Wayyaanee EPRDF keessa turanii kan ABO irratti duulaa bahan tahuu seenaa isaanii as dhihoo tu ragaa dha. Gaafa sirnicha keessa turanis diinummaa ABO irratti oofaa bahan amma ammoo maqaalee ‘Haqa’, ‘Bilisummaa’ fi ‘Demokraasii’ jedhu moggaafatanii akka mormituutti as bahan malee jijjiirraan ejjennoo fi ilaalcha siyaasaa hin jiru. Har’a sabboonummaan Oromummaa dagaagee sadarkaa duubatti hin deebifamne irra gahuu tu warra kana irriba dhowwataa jira. Oromoon kana booda humna ardii irraa kamiifuu kan hin sarminee fi eenyuunuu jalatti bitamuu kan hin eehamne tahuun mirkanaawuu tu abdii kutannaadhaan isaan maraachaa jira. Mootummaa aangoo irra jiru jechootaan kan haleelaa jiran of fakkeessanii ‘zerenyaa’, ‘goosenyaa’ jechuudhaan Oromoo arrabsuunis aarii abdii kutannaa kana irraa madda. Sabummaa fi gosummaa gidduu garaagarummaa jiru illee adda baafatanii hubachuu hin danda’ani, yookiis hubachuu hin hin fedhani. Akka waan sabummaadhaan jaaramuun Wayyaanee booda jalqabameetti kan sabummaadhaan jaaramu hundaa Wayyaanee wajjin walitti qabanii yakku. Ofii isaaniif kal’oo maqaa ‘Itoophiyummaa’ ofitti aguuganii ol’aantummaa saba tokkichaaf kan caraanaa jiran tahuun osoma dirreetti beekamuu, warra akka isaaniitti kal’oo ofitti maruu dhiisee eenyummaa isaa ifatti labsatee mirga isaaf falmatuun ‘zarenyaa’ jedhu. ‘Zarenyaa’n irra hamaan isaanuma akka tahe osoo ifatti beekamuu kan biraatti quba qabu. Qabsoon keenya sirna ‘zarenyummaa’ Wayyaanee buqqisuu dha yeroo jedhan, Wayyaanee qofa baananii odoo hin taane, ‘dhagaa tokkoon shinbira lama’ dhawuuf akka dhama’aa jiran kan itti dammaqame isaanitti hin fakkaatu. Kanneen maqaa ‘haqa’, bilisummaa’ fi ‘demokraasii’ ofitti maxxansanii ummatoota Itoophiyaa fi hawaasa addunyaa ittiin gowwoomsuu yaalan kunii fi Oromoo dabalatee saboonni biyyattii biroon mul’anni qaban dugdaa fi garaa dha. Isaan Itoophiyaa sabummaa ummatootaa hin fudhanne, kan ol’aantummaan saba tokkoo qofti bifa tooftawaadhaan keessatti haaromfamee itti fufu jiraachisuu barbaadu. Oromoon akka Oromootti, Ogaadeen akka Ogaadeenitti, Sidaamaan akka Sidaamaatti, Tigiraay akka Tigiraayitti fi saboonni biroonis akkuma eenyummaa isaaniitti jaaramanii ofiin of bulchuu kan jedhamu jara kana biratti gonkumaa kan yaadamuu miti. Kanaaf jecha mirga hiree murteeffannaa ummatootaa kan gatiin dhiigaa itti kafalamee fi har’as itti kafalamaa jiru haquudhaaf marxifatanii socho’aa jiru. Hanga yeroo dhihootti mirga ummatootaa hanga tokko kan fudhatan of fakkeessanii ‘arrab dammee, garaan xannee’ tahuudhaan ilmaan sabootaa fayyaaleyyii tokko tokko garaa hiruuf yaalii godhan illee itti hin milkoofne. Borus adeemsa kanaan gonkumaa milkaawuuf akka hin jirre hiree kanaan itti himna. Adeemsa haxxummaa kan ‘har’as ana tu siif beeka’ jedhu kanaan farrummaa isaanii ifatti labsanii jiru waan taheef, kan duraan gowwoomfamee garaa hireefii tureyyuu har’a irraa of fageessaa jiraachuun ifaa dha. Warri faallaa moggaasa maqaa isaanii akka ta’an mirkaneessaa jiran kun, har’a eenyummaa isaanii isuma dhugaa nutti himuuf dirqamaa jiru. Yaada walii isaatiin wal mormuun of hidhanii ummatootas afan faajjessuu hawwu. Warra akka ABO kan akeeka isaanii kana tolchee beekuu irraa isaan dura dhaabbatu yoo balaaleffatan, ‘eenyummaa keenya osoo hin barre nu yakkitu, xirraaz nexxeq’ ittiin jedhu. Eenyummaan isaanii garuu ifa galaa dha. Mirga hiree murteeffannaa abadan hin fudhannu jedhu. Referendomiidhaan hiree ofii murteeffachuun haa turuutii, sirna federaalummaa kan sabummaa irratti hundaaweyyuu ni dadhabamsiifna jechaa jiru. Alaabaa takkittii sirna duraanii malee alaabaalee eenyummaa ummatootaa ibsan hin beeknu, afaan hojii ilaalchisee Amaariffa cinaatti Afaan Oromoo dabaluu waan jedhamuun of gowwoomsuus hin barbaannu kan jedhuu fi tarkaanfiilee farra ummatootaa kan biroo fudhachuuf karoora qabaachuun isaanii soba miti. Kun lafumaa ka’amee jette jetteedhaan maqaa isaan balleessuuf kan dubbatamu yookiin akka jecha isaaniitti ‘xirraaz nexxeq’ osoo hin taane ragaa gahaa qaba. Kan biraa hafnaan miseensotni hoggana isaanii ol’aanoon akeeka jedhame kana dirree bahanii yoo labsatan galmeeffameera. Kana caalaa ragaa biraa fiduun barbaachisaas hin fakkaatu. Gabaabumatti kaayyoo jaaramtaniif dhiisaatii of diigaatii koottaa nu jalatti bulaa dha kan jechaa jiran. Addi Bilisummaa Oromoo fi sabboontonni Oromoo akka isaan jedhanitti ekeraa abbootii jara kanaa waliin miti kan qabsootti jiran. ‘Hidhamtoota seenaa’ yookiis akka jecha isaaniitti ‘ye taariik isrenyoochi’ jedhamuunis hin malleef. Warri har’a maqaa haqaa, bilisummaa fi deomokraasiitiin sobu madaa kaleessa abbootiin teenya isin madeessite irraanfadhaatii usaa bitamaa jechaa jiru. Kana jechuun Yuhuudotaan fixiinsa gaafa Holocaust irraanfadhaa Nazy jalatti bulaa jechuu irraa addummaa hin qabu. Akkuma warri Yuhuudotaa Dhumaatii Holocaust gaddaan yaadachaa jiraatan, Ummanni Oromoo kan kallachummaa ABOtiin mirga isaaf falmachaa jirus lammiilee isaa miiliyoonota kan weerartoota biyya isaa cabsaniin fixaman akka itti dagatu hin qabaatu. Akkuma ummata kamiittuu madaa bittoonni kaleessaa isa madeessan gonkumaa dagachuu hin danda’u. Yoo kan isaaniif galu tahe har’as borus kana gadi jabeessinee itti himna. Akkas jechuun garuu ummanni Oromoo haluu bahachuu barbaada, akka seera Hamuraabiitti kan kaleessa ija isaa baqse har’a ija baqsee ijaa bahachuuf karoora qaba jechuu miti. Kan kaleessa isa madeesse sun har’a lubbuun hin jiru, ekeraa dha. Qabsoon bilisummaa Oromoo ekeraa yakkamtoota kaleessaa ciisaa kaasee loluu irratti kan xiyeeffate miti. Ekeraan seera ekerummaa cabsuun ilmaan isaa keessaan as bahee madaa dabalataa uumuuf yoo eeboo qarfatu garuu Oromoon callisee of irratti hin laalu. Kanneen har’a maqaa kukkuulamoo ‘Haqa’, ‘Bilisummaa’ fi ‘Demokraasii’ jedhan jala gugatanii mirga sabummaa Oromoo fi saboota biroo buruqsuuf tirtiraa jiran ilmaan ekeroota sanii tahuun mataa isaatti yakka miti. Kan yakkamtummaa isaanii ibsu, akeekaa fi dalagaan jaraa mul’ata ekeroota isaanii dhugoomsuuf kan akeekkate tahuu isaa ti. Ekeraa abbootii isaanii bakka bu’anii yuusaa jiru malee, badii abbootii isanii durii garaa irraa balaaleffatanii araara buusuuf yaada hin qabani. ‘Dhugumatti kan dur tahe sun yakka tureetii abbootii keenyaaf dhiifama godhaa, kaleessatti gaabbinee boruun wal haa kiifnuu’ miti kan jechaa jiran. Faallaa kanaan isaanitti caalee tu, ekeraa abbootii teenyaa maaliif jeeqxu, biyya dhiigaa fi lafee abbootii teenyaan jaaramte irratti maaliif gaaffii dhiheessitu, kaayyoo keessan dhiiftanii afaan qabattanii maaliif nu jalatti hin bultan jechuudhaan ekeraa abbootii isaaniitti lubbuu afuufuuf dhama’aa jiru. Kanneen akkasitti yaadan kanaan waan gabaabaa tokko jenna. Ummata Oromoos tahee Addi Bilisummaa Oromoo egeree boruuf yeroo yaadan kaleessa irra dhaabbatanii ti. Kaleessi bu’uura har’aa ti; har’is bu’uura boruu ti. Kun seera uumaa ti. Seera murni farra mirga ummatootaa tahe tokko lafumaa utaalee ka’ee jijjiiruu danda’uu miti. Waa’ee kaleessaa dhiifnee waa’ee boruu qofa haa yaadnu jechuun kan danda’amu, summiin yakka kaleessaa irraa dhimmisu ilillii abdii boruu irratti coccophee kan hin faalle tahuun isaa haala mirkanaawe keessatti qofa! Haalli kunis kan mirkanaawu hiree murteeffannaa ummatootaa dhugoomsuu qofaani. Farroonni mirga ummatootaa ammoo kana hin fudhatani. Ummatoota irraa, keessumattuu, ummata Oromoo isa wayyabicha irraa sodaa guddaa qabu waan taheef, yoo hireen akkasii dhihaate Oromoon biyya mataa isaa jaarrachuun waan hin oollee dha jedhanii tu dunuunfatanii mirga kana mormu. Afaanuma kanaan ammoo as deebi’anii tu, ‘ummata Oromoo keessaa hangi ABO deeggaru xiqqaa dha’ jedhanii of gowwoomsuu yaalu. Duuba ummata Oromoo keessaa hangi ABO deeggaru yoo xiqqaa tahe maaliif mirga hiree murteeffannaa ABOn qabatee sosso’u sodaattu ree? gaaffii jedhuuf ammoo deebisaa hin qabani. Arraba lamaan dhagaa cabsuuf ifaaju. Addi Bilisummaa Oromoo kaleessa kaayyoo isaa akkuma qabatetti garaa bal’atee humnoota maqaa tokkummaa Itoophiyaatiin deeman garii wajjin gaafa Tumsa Bilisummaa fi Demokraasii (AFD) jaaru hafuurri ture hafuura madaa durii dhiinsuu yaalu tokko ture. Hafuura belbeltummaa gaaffii Oromoo fi kan ummatoota biroof gurra kenne tu ture. Kana waan taheef Tumsichi mooraa QBO fi kan warra kaanii keessattis deeggarsa bal’aa akka argatee ture hin dagatamu. Adeemsi har’a kasaartota siyaasaa kanaan itti jiramu garuu madaa ummataa waldhaanee dhiinsuu mannaa haanxaadhaan horfee dhiigsuu akka filate hubatamaa dha. Waltajjii maree fi walitti dhiheenyaa bal’isuu mannaa dhiphisee fedhii isaanii qofa keessumsiisuuf bakka kan hambise tahuun ifaa dha. Haala akkasii keessatti waliin hojjechuu fi waliin deemuu kan jedhamu gonkumaa hin yaadamu. Bu’aan adeemsa jal’inaa akkasiitiin argamu yoo jiraate balaa suukaneessaa fi kasaaraa siyaasaa qofa. Kanaaf ammoo kan gatii baasuuf taa’u warruma yakka abbootii isaanii kaleessaa haaromsuuf boorataa jiru ta’a. Maqoota ‘Haqa’, ‘Bilisummaa’ fi ‘Deemokraasii’ jedhaman fannifatuun qofti qabsaayaa haqaa, bilisummaa fi demokraasii nama hin taasiftu. Jeedaloon kal’oo hoolaa uffateef hoolaa tahuu hin danda’u. Dura dursoo hiikkaa maqaalee kabajamoo kanaa waliin araaramuu tu fardii taha jenna! Infoo Deskii A


Kaayyoo qabsaa’otni wareegamaniif galiin gahuun dirqama Sabboontota Oromoo hundaa ti

Abdii Boruutiin Amajjii 1, guyyaa Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) akkasumas Ebla 15, guyyaa Gootota Oromoo jennee yoo yaadannu fi kabjinu, walitti dhufnee kan itti waliin haasofnu; dhiichisaa fi ragadaan kan waliin ittiin bashanannu; yoo guyyaaleen kun dabran waayee kana kan hirraanfannu ta’anii hafuu hin qaban. Guyyaalee seena-qabeessi kun, kan qabsaa’ota wareegaman ittiin yaadannu qofaas otuu hin taane, kaayyoo goototni keenya wareegamaniif galii hawwamutti geessuuf, guyyaalee Sabboontonni Oromoo waadaa kana haaromsanii; gumaa gootota keenyaa baasuuf qabsoo kanaaf of qoheessan; wareegama barbaachisu kaffaluuf murteeffatan; jechoota qofaan otuu hin taane kana hojii dhaan agarsiisuuf qophii ta’an, ta’uu qabu. Gootonni keenya dhimma tokkoof, kaayyoo tokkoof jedhanii tokkummaa dhaan waliin manaa bahanii tokkummaa dhaan wareegamanii karaarratti hafan. Maarree, kan har’a lubbuu dhaan jiran tokkoomanii kaayyoo walii tokko galiin gahuun maaliif isaan rakkisa? Wal gurmeessanii, tokkummaa dhaan humna ofii cimsuun amma yoo hin taane yoom ta’uu danda’a? Tokkummaan dhugaa kan ijaaramu, waan uummatni Oromoo kana hawwuuf yookaanis ammoo waan yaamichi godhamuufii miti. Kaayyoo waliin qabanii fi isa kanas galiin gahuuf waan manaa bahaniiftu akka tokkooman nama taasisa. Warri kaayyoo tokko qabani fi kanatti amanan tokkummaa kaayyoo ijaaruun dirqama isaanii ti malee kan fedhii dhuunfaatiin qofaa murtaa’uu miti. Kan fedhii gaafatullee yoo ta’e, fedhiin kun kan uummata bal’aa Oromoo ta’uu qaba. Yoo waayeen tokkummaa, artistoota keenyaan weellisamu; hayyoota keenyaan barreessamu; bakkee hundatti dubbatamu, kun qabsaa’ota fi jaarmayoota keenya biratti akka kadhaatti ilaalamuu hin qabu. Eenyutu eenyu kadhata? Eenyutu kadhatamuu qabas? Kan yaamicha godhu: tokkoomaatii humna mooraa keenyaa (mooraa QBO) jabeessaa jechuufi. Kan yaamichi godhamuuf ammoo, qabsaa’otni fi jaarmayootni keenya, humna beekumsa, dandeettii fi qabeenya isaanii qindeessanii cimina qabsoo kanaarra akka oolchan gaafatamuufi. Dirqama Oromummaa fi Sabboonummaa akka hubatan isaan yaadachiisuufi. Kanaaf, kun kadhaas miti, ajajas miti, gorsallee miti. Gara gara hiramanii hafuun; diina fi alagaa dhaaf akka saaxilaman taasisa malee, qabsoo kanaaf faayidaa hin qabu jechuufi. Otuu kana hundaa beekanuu yaamicha uummataa diduun waan namaaf galuu miti. Walirratti duuluu fi wal dura dhaabbachuu, waliin mormuu dhiisaatii, gamtaa dhaan irree tokkoon diinarratti duulaa; mooraa keenya cimsaa, kan diinaa laaffisaa jechuufi. Inni kun ammoo yaamicha qabsoo bilisummaa ti; sagalee uummata bal’aa ti; hawwii fi fedhii uummata Oromoo ti; dirqama Oromummaa fi Sabboonummaa ti; sagalee gootota kaayyoo kanaaf wareegamanii ti. Kaayyoo nuti lubbuu keenya dhabneef kana bakkaan (galii dhaan) gahaa jechuun yaamicha qabsoo ti malee, kadhaa ta’uu hin danda’u. Kan uummata Oromootiif dhaabbanna jedhan hunduu, yaamicha kana dhaga’uun dirqama isaanii ti. Qabsaa’aa ykn Sabboonaa dhugaa ta’ee, kan yaamicha kana jalaa didu, kan fedhii dhuunfaa qabu qofaa dha; kan waayee ykn dhimma uummata Oromootiif dursa hin kennine dha; kan Oromummaa dhaaf bakkee guddaa hin kenninee dha; kan haala keessa jirru sirriitti hin hubannee dha. Haalli yeroo ammaa mooraa keenya keessatti uumame kun, kan akka laayyootitti ilaalamuu miti; nama sirriitti hubatu fi gadi fageenyaan xinxaluuf, haala baay’ee walxaxaa dha. Qabsoon keenya cimee, diina injifatee galii hawwme gahuun hafee, haala walxaxaa kana keessaa bahuunuu qabsoo biraa ta’ee jira. Haala baay’ee ulfaata ta’e kana hubachuun maaliif rakkisaa akka ta’u naaf hin galu. Isa kana keessaa bahuuf akka heerragaa foormulaan hin jiru. Karaan kana keessaa nu baasu, furmaatni guddaan tokkummaa qofaa dha; kaayyoo ofii ifa godhuu dha; adeemsa ofii sirreessuu dha. Yoo kanarratti waliigalame, waan tokkummaan hin ijaaramneef sababni amansiisaan biraa waan jiru natti hin fakkaatu. Sababni biraallee yoo jiraate, inni kun kan dhuunfaa ti malee waan biraa ti jedhee yaaduun na rakkisa. Yoo har’a hin tokkoomne yoom tokkoomuu dandeenya? Yoo har’a walii hin galle, akkamiti boru biyya takka waliin ijaarrachuu dandeenya? Akkamitti waliin bulchuu fi waliin buluus dandeenya? Akkamitti biyya hawwinu Oromiyaa tana ijaarrachuu dandeenya? Akkamitti diina injifachuun danda’ama? Yoo har’a tokkummaa uumuu hin dandeenye, dhaloota boruutiif fakkeenya maal taana? Aadaan waliigaltee dhabuu, akkanumatti itti fufee, dhaloota dhufutti dabruu qabaa? Dhiiroo, mee waayee kana sirriitti itti haa yaadnu!! Uummatni Oromoo bal’aan, uummatni waa hundaa qabu, kan baayinaan miliyoona afurtamaa ol ta’u, tokkummaa qabsaa’otaa fi jaarmayoota isaa dhabee; karaa hundaan diinaaf saaxilamuun; roorroon daangaa hin qabne irra gahuun; biyya abbaa isaa keessatti dararamuun; jireenya namaa gadii jiraachuun;… qaanii guddaa mitii? Haala kanaan, yoo diinni nu tuffatee, waan barbaade nuun jedhu dinqamuu hin qabnu. Dhugaan hubatamuu qabu, tooftaa fi tarsiimoof jedhamees haa ta’u, kaayyoo fi adeemsa ofii qulqulleessuu fi sirreessuu dadhabuun; sababa kanaan waliigaltee dhabun; garamitti nu oofaa akka jiru hubachuun rakkisaa hin ta’u. Waayeen akkanaa kun hidda baasaa dhufuun ayyaanlaallatummaa fi gantummaa dhaaf carraa akka uume; gara fuula duraattillee uumuu akka danda’u ykn malu waan nama mamsiisuu miti. Kanuma argaa jirru dhas. Kun ammoo diina fi alagaa dhaaf qaawwa akka uume fi uumu haalli yeroo ammaa uumame ragaa quubsaa ta’uu danda’a. Kun qabsoo kanaaf gaaga’ama guddaa dha. Injifannooleen hanga har’aatti arganneeyyuu, gaafii keessa galaa jiru. Diinni karaa gara garaatiin nurratti duulaa jira. Hamma kufnu fi badnutti teenyee eegnaaree?? Qabsoon bilisummaa keenyaa hamma kana abdii kutachiisaa ta’uu baatullee, haalli har’a keessa jirru kun, makmaaksa Oromoo tokko na yaadachiisa. Innis, “Muka kufe qottootu itti baay’ata” jedha. Dhugaa dha, har’a qabsoon keenya kufuu baatus, akka muka kufe qottoon itti heddoomtuu kanaa, laafina mooraa keenyaatti (kan tokkummaa dhabuurraa madde) diinni itti heddoomaa jira. Diina guddaa Wayyaanee injifannee, bilisummaa keenya argachuu qabna otuu jennuu; kunoo diinni biraas karaa biraatiin nurratti duuluuf ciminaan halkani fi guyyaa hojjechaa jira. Maqaa ykn kaayyoo diina waloo injifachuu jedhuun kunoo tumsa ijaarratanii kaayyoo isaanii galiin gahuuf ciminaan irratti hojjechaa jiru. Tumsi isaan ijaarrachaa jiran kun Wayyaanee kuffisuu qofaatti hafinaa laata?? Deebii gaafii kanaa Oromoofan dhiisa. Amma wanti yaadamu fi hubatamuu qabu, kun akkana ta’e, sun akkas ta’e jedhanii dubbachu miti. Oromaatti quba qabuus miti; kun homaa nuuf hin fidne, homaas nuuf hin fidu. Wanti amma godhamuu qabu, gabaabumatti yeroo mooraa diinaa keessatti tumsi ijaaramu, mooraa QBO keessatti ammoo tokkummaan qabsaa’ota Oromoo hatattamaan ijaaramuu qaba. Yoo kun hin milkoofne, diina kana hundaa (kan nu nyaachaa jiru fi nu nyaachuuf hamuummachaa jiru) injifannee galii hawwinu gahuun hafee, bu’aalee hanga har’aatti argannee, harka keenyatti galfanneeyyuu tikfachuun rakkisaa ta’a. Balaan nurra gahuuf nutti deemaa jiru kun hubatamuu qaba. Kan diinatti gales haa galu; kan diinatti makames karaa isaa haa deemu; kan hafani fi kaayyoo tokkotti amanan, waliin hojjechuu qabu. Yeroo tokkoon tokkoomuun yoo hin danda’amne, mooraa keenya keessatti tumsa kaayyoo tokkoo ijaaruu qabu. Karaa kanaan malee humni keenya jabaachuu hin danda’u. Yeroo ammaa, yeroo Fincilli Diddaa Gabrummaa fi warraaqsi uummataa Oromiyaa keessatti qawwee diinaa jalatti jabaachaa deemu kana, warri biyya alaa jiran ammoo tokkummaa ijaaranii uummata keenyaaf abdii ta’uu qabu. Yoo tokkummaan qabsaa’ota Oromoo ijaarame, hamileen uummata keenyaa keessumaayuu kan dargaggoota keenyaa, kan Qeerroo, cimaa deema. Ibiddi qabsoo bilisummaa Oromoo, kan Oromiyaa keessatti qabsiisame fi boba’aa jiru kun, diina uummata keenyaa gubee akka balleessu shakkiin hin jiru. Kan ibidda kanatti boba’aa (fuel) dabalu fi caalaatti boba’ee diina gubee mancaasu taasisu, tokkummaa ilmaan Oromoo keessumaayuu tokkummaa ykn tumsa qabsaa’ota Oromoo ti. Mancaasaan diinaa, abdiin bilisummaa tokkummaa keenya qofaa dha. Barruu kiyya xumuruu dhaaf, goototni keenya, kan qabsoo kana keessatti wareegaman, qaamaan nu bira hin jiran malee, sagaleen isaanii guyyaa dhaa guyyaatti nutti dhaga’amaa jira. Sagaleen kun ammoo dhaamsa guddaa tokko qaba. Tokkoomaa, humna keessan jabeessaa, kaayyoo nuti wareegamneef galii dhaan gahaa; gumaa keenya baasaa; … kan jedhu dha. Kaayyoo tokkoof manaa baanee karaarratti hafnee jirra. Isin ammoo yoo kaayyoo kana gantan lafeen keenya isin waraana. Waraanamtaniis hin haftan; seenaan saba Oromoo akka Goobana Daaccee isin abaaraa jiraata; kana hubadhaa jechaa jiru. Kaayyoon isaan wareegamaniif garuu oolee bula malee otuu galii isaa hin geenya hin hafu. Hammasitti garuu qabsaa’aan ni kufa qabsoon itti fufa!! Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Dararamni biyya Yaman keessatti lammiilee Oromoorra gahaa jiru yoom dhaabbata laata?

Abdii Boruutiin Yoo jechootni soban suuraaleen hin soban. Wanti kaameeraan kaasu tokko waan ijaan argamu fi lafarra jiru malee, waaan hin argamne fi hin jirre kaasuu hin danda’u jechuu dha. Akkuma marsaalee intarneetaa gara garaa irratti argamu fi meediyaalee adda addaa irratti dhaga’amu, wanti biyya Yaman keessatti lammiilee Oromoorra gahe fi gahaas jiru, kan ija fi gurra ilma namaatti toluu miti. Toluun hafee, kan sammuu dhala namaa keessaa bahuullee hin dandeenyee dha. Namni biyya ofiirraa baqatu sababoota addaa addaatiin biyya ofii gadhiisee deema. Uummatni Oromoo garuu waan gabrummaan biyya keessatti hammaate fi lubbuun isaaniillee gaaga’ama keessa galuuf, kana jalaa dheessuuf jedhanii; jiruu fi jireenya nagaa barbaaduuf biyyoota adda addaatti baqatu. Akka seera mirga dhala namaa addunyaa kanaatti silaa mirgi jireenya nagaa eegamuufii qaba ture. Biyya Yaman keessatti garuu mirgi nageenyaa kun eegamuun hafee, uummatni keenya jiruu ilmi namaa hin jiraanne keessatti argamu. Dhimma kana ilaalchisee mee gaafiilee tokko tokkon ilmaan Oromootiif dhiyeessa. Yoo bakkee baqttoota keenyaa kanatti of ilaalle, maaltu nutti dhaga’ama? Warri ijoollee qabnu hoo, yoo hojii sukkaneessaan akkanaa ijoollee keenyarra gahu, maal godhuu qabna? Oromoon kan lammii isaatiif nahu fi dararamni kun itti mul’atu yoomi? Yoo har’a yeroo hamaa kana wal hin gargaarre, yoom wal bira dhaabbachuu dandeenya? Yoom dirqamni lammummaa nutti dhaga’ama? Yoom dirqama Oromummaa baana? … Kana caalaa gaafiilee hin baay’isu. Deebii gaafiilee kanaa garuu Oromoon hunduu barbaaduu qabu. Deebiin kunis salphaa yoo ta’uullee baate, waan argamuu danda’uu dha jedheen yaada. Dirqama ofii hubachuu qofaa gaafata. Dirqama keenya yoo beekne, deebii gaafiilee kanaas argachuun ulfaataa hin ta’u jechuu kooti. Ani akkan ofii kiyyaa yaadutti, namni suuraalee fi viidiyoolee dararama uummata keenyaa agarsiisan kana argu, waan boqonnaa argatee, rafee bulu natti hin fakkaatu. Hirriiba dhabuun qofaa garuu furmaata hin ta’u. Maal godhuun qaba? Maal godhuun danda’a? jedhanii of gaafachuun barbaachisaa ta’a. Yoo gaafiilee kana ofiif dhiyeessan, deebiis barbaaduu fi argachuu danda’u jechuu dha. Deebiin gaafiilee akkanaatiif hatattamaan argamuu qabu, gabaabumatti “waanan danda’u karaa danda’uun godhee; lammii kiyya kan dararamaa jiruuf, siif jira si biran dhaabbadha jechuun qaba” kan jedhu dha. Kuni hoo akkamitti danda’ama? Kun ammaaf karaa lamaan ni danda’ama jedheen yaada.Karaan biraas jiraachuu ni mala; garuu ammaaf karaa lamaan kana ibsuun yaala. Karaan tokko fi kan daddaffii dhaan ta’uu qabu, warri biyya nagaan jiru keessatti jiruu fi jireenya nagaa keessa jiran; warri xinnaatullee nagaan bahanii galuu danda’an; guyyaatti yeroo sadi – ciree, laaqana fi irbaata isaaniirraa isa tokko qusatanii; lammiilee keenya Yaman keessatti beela fi dheebuu dhaan dhumaa jiran kana, karaa danda’amuun gargaaruu dha. Nyaata guyyaatti yeroo sadi nyaatanillee akkuma jiranitti dhiisanii; waan guyyaatti dabalataan dhuganirraa hir’isanii; kan hir’isan kanarraa lammiilee keenya, kan rakkoolee hamaa keessa jiran, kanaaf gargaarsa godhuun ni danda’ama. Ittiyaaduu, hubachuu fi garaa laafuu qofaa nama gaafata. Waliif nahuun yeroo kana bakkee guddaa argachuu qaba; onnee keenya keessatti uumamuu qaba. Jaalalli uummata keenyaaf qabnu hojiin mul’achuu qaba. Afaanumaan Oromoon tokko jechuurra, tokkummaa kana dalagaan agarsiissuu qabna. Karaan inni lammataa, karaa danda’amu hundaan bakkee jirrutti iyyannaa dabarsuu fi uummata keenya kan dararama keessa jiran kanaaf sagalee ta’uu dha. Kuni ammoo bakkee jirrutti, mootummoota biyyoota keessa jirruutti akkasumas jaarmayaalee mirga dhala namaatiif falman hundatti xalayaalee iyyannaa barreessuu jechuu dha. Asirratti, rakkoon jiru tokko naaf gala, nan beekas, mootummootas ta’ee jaarmayaaleen tokko tokko iyyannaa kanaaf akka gurra hin kennine waan nama mamsiisuu miti. Kanaaf, haalli akkanaa kun abdii nama kutachiisuu danda’a. Haa ta’u malee, fakkeenyaaf waan itti xiyyeeffatan tokko dhawuu dhaaf, yoo dhgaaa (dhakaa) baay’ee darbatan, dhagaalee kana keessaa inni tokko waan itti xiyyeeffatan sana dhawuu danda’a; kan hafan waan sana otuu hin dhayin yoo bira darban yookanis ammoo otuu bira hin gahin yoo hafan jechuu dha. Egaa, karaaleen biroollee yoo jiraatan, karaalee lamaan kanaa olitti ibsaman kanatti yoo fayyadamne, uummata keenya kana gargaaruu fi isin bira jirra jennee isaan jajjabeessuun murteessaa dha jedheen yaada, amanas. Ammas irran deebi’a: dararamni uummata keenyarra gahaa jiru kun guyyaa dhaa guyyaatti, sa’aatii dhaa daqiiqaatti nutti haa mul’atu. Har’a arginee ykn dhageenyee kan boru hirraanfatnu otuu hin taane, yeroo hunda sammuu keenya keessatti mul’achuu qaba. Oromoon wal malee fira hin qabu. Yoomiyyuu caalaa fira waliif ta’uun yeroo akkanaa ti. Iyyaa iyya dabarsaa jechuun amma ta’uu qaba. Waan jedhamu tokkotu jira. Innis, nama yeroo lubbuu dhaan jiru akka malee rakkatu tokko, gargaaruun otuu danda’amuu, kana godhuun hafee; yoo namni kun du’e booda garuu lafarra gangalatanii booyuun homaa hin fidu; nama kanas lubbuu itti horuu hin danda’u. Ofis komachaa jiraachuunis bu’aa hin qabu. Uummata keenya kan du’aa ol, jireenyaa gadi qarree du’aarra jiran kana yeroo dhaan haa dhaqqabnu. Dhumarratti, dhaamsa waliigaaa tokkon dabarsuu barbaada. Uummatni Oromoo yoomiyyuu caalaa gabrummaa hamaa ta’e keessa jira. Gabrummaa hamaaa yoon jedhu gabrummaa gaariin jira jechuu kiyyaa miti. Wantin jechuu barbaade, gabrummaa Wayyaaneen har’a uummata keenyarratti feete kun, kan mootummoota Habashootaa kana duraa caalaa hamaa akka ta’e ibsuufi. Lammiileen keenya, kan mana hidhaa Wayyaanee keessatti dararamaa jiran, lakkoofsa isaanii Waaqayyo/Rabbi qofaatu beeka. Kan ajjeefamanii karaarratti gatamani fi kan bakka buuteen isaanii hin beekamnes akkasuma. Hanga Wayyaanee faashistii kana ofirraa buqqisnee, bilisummaa keenya argannutti dararamni uummata keenyaa itti fufuun isaa waan ooluu miti. Kanaaf, yaa uummata keenya, kan bakkee hundatti, biyya keessas ta’ee biyya alaatti, karaa adda addaatiin dararamaa jirtan, jabaadhaa, Rabbi obsa fi jabeenya isiniif haa kennu; gargaarsa isiniif haa ta’u, karaa rakkoolee kana keessaa baatan isiniif haa fidu. Nutis ilmaan Oromoo karaa dana’amuun isin bira dhaabbatna. Jabaadhaa abdii hin kutatinaa, biiftuun Oromoos gaaf tokko bahuun ishii hin oolu. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Rakkooleen mooraa QBO keessa jiran, yoom furmaata argatanii xumuru laata?

Abdii Boruutiin Qabsoo bilisummaa saba tokkootti, keessa fi alaan rakkoolee fi gufuuleen adda addaa heddoomuun waan haaraa ta’uu baatullee, kan keenyaa, kan mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) kun garuu waan nama ajaa’ibuu dha yoon jedhe dhara ykn dubbii oo’isuu natti hin fakkaatu. Yeroo tokko tokko yoon taa’ee yaadu ykn ittiyaadu, qabsaa’otni keenya kaayyoo QBO, kan lubbuun meeqa itti galaafatme fi galaafatamaas jiru, dagatanii; wal qeequu, olola walirratti oofuu, walirratti duuluu, wal dadhabsiisuu fi kana birallee dabranii wal dhabamsiisuu faashinii waan godhatan fakkaatu. Kun ammoo waan amma uumame otuu hin taane, kan baroota dheeraa deemaa as gahee dha. Keessumaayuu, erga fottoqinsi duraa mooraa ABO keessatti uumamee kaasee, waayeen kun hammaachaa deeme malee wanti fooyya’e hin jiru. Asirratti, mee makmaaksa lamaan tokko kaaseen, isa kamtu haala yeroo ammaa wajjin akka deemu; walbira qabee ibsuu yaala. Inni tokko, “Namni mana tokko ajjeeru (ijaaru), citaa wal hin saamu” kan jedhu yoo ta’u, inni biraa “Foon lafa jiruuf, allaattiin samiirratti wal nyaatti” kan jedhu dha. Haala mooraa QBO keessa jiru wajjin walitti akeeknee yoo ilaallu, makmaaksa isa kamtu haala kana caalaatti mul’isa? Tokko tokkoon yaa ilaallu. “Namni mana tokko ajjeeru (ijaaru), citaa wal hin saamu” kan jedhu kun qabiyyee lama of keessatti mul’isa. Inni tokko, namootni mana tokko ijaaran ykn ijaaruu barbaadan walumaan tokkummaadhaan mana waloo kana ijaaru malee, wal hin saaman kan jedhu ta’a. Inni biraa ammoo, namootni mana kana ajjeeruuf citaa wal saaman kun, kaayyoo tokko akka qaban; garuu isa kana galiin gahuuf tokko kan biraa dursuuf akka wal dorgoman agarsiisuu mala. Makmaaksi inni lammataa, “Foon lafa jiruuf, allaattiin samiirratti wal nyaatti” kan jedhu, kun ifatti waan tokko nutti agarsiisa. Inni kunis, karaa lamaan ilaalamuu ni danda’a. Karaan tokko, waan barbaadan, waan lafa jiru tokko dhiisanii; waan biraarratti ykn sababa biraatiin wal nyaachuu jechuu dha. Karaan biraa ammoo, diinni waloo tokko, kan isaan hundaa nyaachuuf of qopheesse tokko otuu jiruu; gamtaadhaan isa kanarratti duuluu dhiisanii; waan hin taane irratti humna ofii balleessaa akka jiran ibsa. Egaa, erga makmaaksa lamaan kana gabaabinaan walbira qabnee ilaalle booda, isa kamtu haala mooraa QBO caalaatti ibsa? kan jedhu ibsuun fedha. Ibsuudhaaf akka natti tolu, qabsaa’ota ykn/fi jaarmayoota mooraa QBO bakkee namoota mana ijaaranii fi bakkee allaattii jedhu galcheen akka fakkeenyaatitti ibsuu yaala. Bakkee allaattii buusuun kiyya ibsaaf malee, tuffiif akka hin taane dursee hubachiisuun barbaada. Haala amma keessa jirruu fi sadarkaa har’a irra geenye yoon hubadhu, makmaaksi inni duraa qabsaa’ota keenyaaf waan hojjete natti hin fakkaatu. Gara fuulduraatti hojjechuun isaa garuu waan biraa ti; ammaaf hin hojjetne jechuu kooti. Maaliif hin hojjetin?Tokkoffaa, namni mana tokko ajjeeru (ijaaru), citaa wal hin saamu, kan jedhu tokkummaa waan agarsiisuuf, tokkummaan mooraa keenya keessatti hawwame fi yaalame garuu hin milkoofne. Makmaaksi kun “Tokkooma!” jechuu waan ta’eef, yaamichi kun garuu hin dhaga’amne. Qabsa’otni keenyas yaamicha akkanaatiif hin owwaatne jechuu dha. Lammaffaa, qabsaa’otni keenya mana tokko ijaaruu akka barbaadan yookaanis galii tokko akka qaban beekuun mamsiisaa ta’ee jira. Kanaaf, walumaagalatti, makmaaksi kun ammaaf haala keenya wajjin waan deemu hin fakkaatu. Makmaaksa isa lammataa yoo ilaalle garuu, kun, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, waan haala mooraa keenyaa addeessu fakkaata. Maaliif, akkamitti? Waayeen kun xinxala bal’aa barbaadullee, hubatnoo ani mooraa QBO keessatti argadherraa ka’ee waan tokko tokko ibsuun yaala. Duraan dursee, wantin dubbistoota barruu kiyyaa hubachiisuu barbaadu, qabsoo kana galii hawwametti geessuuf, qabsaa’otni keenya homaa hin dalagne; tattaaffiis hin goone jedhee hojii isaanii xiqqeessuu akka hin barbaadne dha. Haa ta’u malee, erga jeequmsi mooraa ABO keessatti dhalate fi fottoqinsi bara 2001 uumamee jalqabee, diina waloorratti duuluun dagatamee; walirratti duuluu fi wal laaffisuutu jajjabaachaa dhufe. Kun dhugaa lafarra jiruu dha. Garee tokkotti hirkadhee kan biraa balaaleffachuu ykn komachuu otuu hin taane; gara gara faca’anii jaarmayaa heddoomsuu ala, gareen ykn jaarmayaan kamiiyyuu cimee; hojii caalaa dalagee; injifatnoo fiduudhaan uummata Oromoo bal’aa amnsisee; of duuba kan hiriirse jira jedhee guutummaatti dubbachuun na rakkisa. Dhugaa dubbachuudhaaf, warri fottoqanii kaayyoo keenyatu kaayyoo taliila ti jedhanis ta’ee; warri jijjiirama fidna jedhanii waa hunda lbasaa turanis, asii fi achi dhama’uurraa kan hafe, cimanii qabsoo kana cimsuu fi bu’aa tokko agarsiisuun hafee; akka jaarmayaatti jiraachuun isaaniitu gaafii keessa galaa jira. Kan hafanis, xinnaatus kan sochii godhaa jiran, rakkoolee jidduu fi keessa isaanii jiran furachuu dadhabanii yeroodhaa yerootti haphachaa waan deeman fakkaata. Haa ta’u malee, akkanumaa ta’ee, xinnaatus baay’atus kan sochii agarsiisaa jiran warra kana natti fakkaatu. Kun tilmaama dhuunfaa kiyyaa ti. Karaa biraatiin ammoo, Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) jaarmayaan jaalatamaa fi abdatamaan kun, seerri fi heerri isaallee kabaja waan dhabe fakkaata. Har’a, akka hubatamutti, abbaa’uma fedhetu gadi bahee, waan fedhe barreessee, marsaa intarneetaarratti maxxansa. Eenyu akka dhugaa qabu; eenyu akka dhugaa dubbatu addaan baasuun baay’ee rakkisaa ta’ee jira. Meediyaalee adda addaarratti gadi bahanii yoo dubbatan hunduu waan dhugaa qaban of fakkeessu. Afaanfaajjiin adda addaa uumamaa jira. Uummatni keenya kam akka amanuufi fudhatu; kam akka dhiisu; kam wajjin akka hiriiru murteeffachuun rakkisaa waan itti ta’e fakkaata. Afaan faajjii kana keessa, diinni fi alagaan qaawwa argatanii; kan dur caalaa mooraa keenya laaffisuuf carraa argatanii jiru. Dhiiroo, haalli keenya baay’ee yaaddessaa ta’ee jira!!! Gara mata duree barruu kanaatti deebi’uudhaaf, gaafiileen asirratti ka’uu qaban: i) Rakkooleen mooraa QBO maaliif babal’achaa deeman? ii) Akkamitti furmaata argatanii xumuramuus danda’u? fi kan kana fakkaatanii dha. Ani akka nama tokkootti, akka dhuunfaatti, maddi rakkoolee kanaa karaa lamaan natti mul’atu: Inni tokko, kaayyoo fi ilaalcha galii qabsoo keenyaa yoo ta’u; inni biraa dhimma uummataa dura dhimma dhuunfaa fi taayitaadhaaf (power struggle) dursa kennuu natti fakkaata. Akkuma kanaan duras irra deddeebi’amee jedhame, jaalatnus jibbinus; amannus amanuu baatnus, har’a mooraa keenya keessatti ilaalcha siyaasaa lamatu deemaa jira. Isaan kunis Oromiyaa walaboomsuu fi Itoophiyaa diimookraatessuu kan jedhanii dha. Kana jidduutti, tokko kan biraatiif karaa baasa malee, ilaalchi kun lamaan wal hin faallessan, warri jedhanis hin dhabamne.Waayee kana yeroo biraan itti deebi’a. Gaafiilee lamaan kanaa olitti ka’aniif deebii kennuudhaaf, rakkooleen mooraa QBO babal’achaa kan deeman, ilaalchi siyaasaa lamaan armaan olitti ka’an kun xumura argachuu waan hin danda’inii fi gara fuulduraattis xumura argachuun isaanii shakkisiisaa waan ta’eef. Kun karaa tokko dha. Karaa biraatiin ammoo, kaayyoo fi galii QBO gaaddisa dodhachuudhaan ykn haguuggachuudhaan; of keessatti garuu waayee taayitaa fi dhimma dhuunfaa dhoksanii deemuu dha. Hanga dhimmootni gurgoddoon kun lamaan furmaata hin argatinitti; rakkooleen heddoomaa fi babal’achaa deemu malee waan dhaabbatanii miti. Fudhatamus fudhatamuu baatus kun dhugaa lafa jiruu dha. Gaafii isa hafe, akkamitti furmaata argatanii xumuramuu danda’u? kan jedhuf; akkasumas waayee ilaalcha siyaasaa lamaanii yeroo biraan bal’inaan itti deebi’a. Gama biraatiin, “Waltajjii Marii Oromoo (Oromo Dialoge Forum)” kan yeroo ammaa adeemaa jira jedhamee dubbatamu ilaalchisee, ani akka yaada dhuunfaa kiyyaatitti, mariin godhamu kamiiyyuu badaa miti. Dhimma’uma fedhee haa ta’u, yoo waliin haasa’an ykn waliin mari’atan malee waan tokkorra gahamee, furmaatnis argamuu hin danda’u. Kun yaada fi dhugaa waliigalaa ti. Haa ta’u malee, murteessaan dubbachuu, haasa’uu ykn mari’achuu qofaa otuu hin taane, ittibahinsa marii ti. Ariifatanii ykn mudamanii wal qeequu fi olola walirratt oofuun amma jalqabarratti bu’aa waan fidu natti hin fakkaatu. Obsas qabaachuun barbaachisaa dha. Wanti hunduu obsa gaafata. Mariin kun garamitti akka deemu fi xumurarratti dhiibbaa inni QBO irratti qabu maal akka ta’u hordofuutu gamnummaa natti fakkaata. Dhaaba ykn jaarmayaa jiru haarumsuu fi jijjiiruufis haa ta’u; dhaaba haaraa ijaaruufillee haa ta’u; otuu xumurri isaa hin beekamin; sanumaa asitti diina walitti ta’uun; alaga fi diina keenyaaf qaawwa uuma malee, uummata Oromootiif amma bu’aa hin qabu. Mana keenyatti ibidda qabsiisuu haa dhaabnu! Kan diinni nutti qabsiisee, boba’aa fi nu gubaa jiru, akkamitti akka ofirraa dhaamsinu haa yaadnu. Kanarratti haa hojjetnu. Falmii dargaggootni fi barattootni Oromoo akkasumas uummatni Oromoo bal’aan Wayyaanee waliin godhaa jiran bira dhaabbatnee, karaa danda’amu hundaan isaan haa gargaarru. Abdii bilisummaa kan ta’e Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) haa gargaarru. Hamilee isaanii jajjabeessuunuu gargaarsa tokko dha. Dhumarratti, haala mooraa keenyaa ilaalchisee, akkuma “Boorawu malee hin taliilawu” jedhamu, rakkoolee walxaxaa ta’an kana keessaa baanee gara tokkotti (gara haqaa tokkotti) deemuun keenya waan ooluu miti. Haa turu haa daddafu malee, sirni koloneeffataa impaayara Itoophiyaa caccabee fi hundeedhaan buqqayee; impaayarittiin dulloomtee kufuuf deemtu tunis diigamtee; Oromiyaan walaboomuun ishii waan ooluu miti. Hundumaa yeroon nutti haa agarsiisu. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


QBO: Ammas carraan biraa akka nu hin dabarre!!

Abdii Boruutiin Haa turu haa daddafu malee, hammuma fedhee humna jabaa qabaatus, kufaatiin mootummaa cunqursaa fi abbaa-irree tokkoo waan hafuu miti. Uummata cunqurfame fi hacuucameefis jijjiiramni tokko dhufuun waan ooluu miti jechuu dha. Impaayara Itoophiyaa keessattis umuriin bittaa isaanii wal haa caalu malee, mootummaan kamiiyyuu turuu hin dandeenye. Kuni ammoo, qabsoon bilisummaa uummata cunqurfamee fi qabsoon haqaa injifatnoo tokko otuu hin agarsiisin waan hin hafneefi. Haa baay’atu, haa xinnaatu, haa hir’atu haa guutuu, haa bal’atu haa dhiphatu malee, qabsoon bilisummaa Oromoos (QBOnis) otuu injifatnoo hin galmeessin hin hafne. Gabaabumatti, erga qabsoon kun eegalee kaasee hanga har’aatti, bu’aa tokko otuu hin argatin hin hafne jechuu dha. Keessumaayuu injifatnoon QBOn bara 1991 argamsiise kan akka laayyootti ilaalmuu miti. Akka diinni fi alagaan hamilee uummta keenyaa cabsuuf jedhanii gadi xiqqeessanii ilaalan otuu hin taane, nuuf Oromootaaf bu’aa fi jijjiirama guddaatu argame. Haa ta’u malee, sababni isaa waan fedhes ta’u, dhugaan jiru, bara 1991 carraa guddaatu nu dabre. Maaliif carraan kun akka nu dabre ibsuuf xiinxala bal’aa barbaada. Kaayyoon barreeffama kiyyaa garuu waayee kana xiinxaluuf otuu hin taane, kan dabre hubatnee; barumsa fi mooyxannoo irraa argatnee; waan kana booda ta’uuf ykn dhufuuf akka ofqopheessinuu dha. Kaleessi har’aaf, har’i boruuf hundee waan ta’uuf, badaas ta’ee gaarii waan dabrerratti hundoofnee gara fuuladuraatti waan goonu ykn dalagnu yaaduu qabna. Akka humna waraanaatiin aangootti dhufte sanatti, humni waraanaa ishii kuffisuu baatus, karaa’uma fedheenuu haa ta’u, mootummaan Wayyaanees kufaatiin ishii waan dhiyaate fakkaata. Yoom akka ta’u beekuun nama rakkisullee, mootummaa fiixee hallayyaarra jiru waan ta’eef, hallayyaa kana keessatti kufuun isaa shakkii hin qabu. Gaafiilee gurguddoon asirratti ka’an garuu: Kufaatii Wayyaanee booda, humna kamtu bakkee ishii qaba? Carraan argamu kunis kan Oromoo ta’ina moo ammas nu dabruuf kan deemu ta’ina laata? kan jedhanii dha. Walumaagalati gaafii guddaan asirratti ka’u: Jijjiirama impaayara kana keessatti dhufuuf deemuuf Oromoon ofqopheessee jiraa ykn ittiqophaayee (qophaayaa) jiraa? kan jedhu ta’a. Ani, akka hubatnoo kiyyaatitti, keessumaayuu warri biyyaa alaa jirru, waan ofqopheessine ykn itti qophoofne natti hin fakkaatu. Kanaaf ammo sababoota gara garaa kaasuu nan danda’a. Akkuma argamuu fi dhaga’amu, mooraa QBO keessatti wanti biraa hafee, ilaalchi fi yaadni ititaa ta’e tokko mul’achuu hin dandeenye. Maaliif akkan kana jedhe yookaanis maalirraa ka’ee akkan yaade, waan tokko tokko ibsuun yaala. Kan alagaa fi diinaa, waan isaan yaadani fi jedhan akkuma jirutti dhiisee, yaaduma fi ilaalcha mooraa keenya keessatti yeroo ammaa mul’atan tokko tokko kaasuun barbaada. Akka yaada fi ilaalcha akkasumas hubatnoo kiyyaatitti, yeroo ammaa yaada fi ilaalcha bifa afuriitu mula’atu. Akkuma sareetti waa darbanii; kun si gahaa jedhan yoo ta’e malee, uummatni keenya Afaan isaatiin dubbateef ykn barateef; weellistootni kenya Afaan Oromootiin sirbaniif, kuni qofaan gahaa dha jedhamee akka waan bilisummaan argameetti lafa kaayuun hin danda’amu. Egaa, yaadolee fi ilaalcha bifa afuriin armaan olitti ibsaman kun hanga hin ititnetti; hanga waan bu’uraa tokkorratti ykn yaada waloo tokkorratti walii hin galamnetti, took ta’anii kaayyoo tokko qabaatanii (qabatanii) humna cimaa fi abdachiisaa uumuun baay’ee rakkisaa ta’a. Yoo kuni hin taane ammoo, ammas mooraan keenya cimuun hafee, laafaa deemuu waan danda’uuf, jijjiirama impaayara kana keessattii ta’uuf deemuuf ofqopheessuun waan hin danda’amne ta’a jechuu dha. Haalli fi dhugaan jiru kun hunda birattuu hubatamuu qaba. Yeroo dhaan itti yaadamuu qaba. Malli ykn furmaatni waloo tokko argamuu yoo hin dandeenye, ammas carraan biraa nu dabruun isaa waan ooluu miti. Habashootni yaada fi ilaalcha garga garaa qabaatanillee, kaayyoo waloo, kan hundi isaaniituu irratti waliigalan tokko qabu. Inni kunis, karaa danda’amu hundaan tokkummaa impaayarittii eeguu dha. Nuti hoo, ilmaan Oromoo, ilaalcha adda addaa qabaachaa maaliif kaayyoo waloo tokko dhabna? Maaliif ormaaf meeshaas taana? Jechi “Tokkummaa” jedhu karaa tokkoon qofaa ilaalamuu hin qabu. Tokkoomuu ykn tokko ta’uu jechuun walittibaqinsa jaarmayootaa qofaa miti. Yaada fi ilaacha tokko qbaachuu qofaas miti. Ilaacha adda adda qabaatanii tokko ta’uunis ni danda’ama. Orma wajjinuu tokko taanee ni hojjetna otuu jedhamuu ilmaan haadha fi abbaa tokkoo maaliif tokko ta’anii waliin hojjecuun, tumsa waliif ta’uun isaan rakkisa? Kan tokko nama taasisu fedhii uummata ofii ti. Oromummaan hundee tokkummaa ti. Oromummaan kan waloo ti. Xinaatee yoo xinnaate, wanti waloo kun akka tokko taanu nu godhuu qaba. Yaada fi ilaacha gara garaa qabaachuun Oromoorratti hin jalqabne. Kana qabaachuun garuu fedhii uummata keenyaa faallessuu hin qabu. Diina biratti Oromoon tokkuma. Yaada fi ilaalcha feene haa qabaatnu; amantii feenes haa hordofnu akka uummta ykn saba tokkootti nuti diinaaf tokkuma. Maarree, diina hunda keenya balleessuuf hojjeturratti maaliif tokko taanee, irree tokkoon irratti hin duullu? Barruu kiyya otuu hin xumurin dura, wantan yeroo dheeraaf hordofaa ture fi na dinqe tokko, waayee dhukkubsachuu ykn du’uu Mallasaa ti. Wanti hubatamuu qabu fi ofis gaafachuu qabnu, Mallasaan hogganaa hamaa ta’ullee, nama tokko dha. Inni du’us Mallasaan biraa bakkee isaa bu’uu danda’a. Mallasaa tokko dhiisii Mallasaa dhibbillee yoo du’an, hanga nuti humna abdachiisaa hin qabaatnetti teenyeetuma abalu du’inaa; jijjiiramni tokko dhufinaa jennee eeguun bu’aa hin qabu. Jijjiiramaaf ofqopheessuutu; humna mooraa ofii cimsuutu dursa argachuu qaba. Hawwiin qofaa hin hojjetu. Mallasaa tokko dhiisii, otuu Wayyaanotni hunduu dhumani, humni biraa dafee bakkee isaanii qabuu danda’a jennee yaaduu qabna. Diinni QBO Wayyaanee qofaa miti. Kan nu nyaachaa jiru qofaa otuu hin taane, kan beelayee nu yaachuuf hamuummachaa jirus dagachuu hin qabnu. Karaa’uma fedheenuu haa ta’u, oolee bulus, kufaatiin Wayyaanee waan hafuu miti. Ishiinuu bool’oo itti awwaalamtu qopheeffachaa jirti. Humni waraanaa tokko ishii kuffisuu yoo dadhabe; warraaqsi fi diddaan uummataa keessa ishii nyaachaa jira. Yeroo keessi ishii nyaatamaa jiru kanatti, otuu humni jabaan alaa itti cime, kufaatiin ishii dhiyoo ta’a. Humni alaa kun ammoo eenyu ta’ina laata? Oromoon ofqopheessee carraa kanatti fayyadamuu ni danda’a moo ammas akkuma bara 1991 carraan biraa nu dabruuf deema laata? Deebii gaafiilee kanaa qabsaa’ota keenyaaf dhiisee; barruu kiyya asumarratti xumura. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Namni tokko du’a diina isaatti ni gammada malee hin gaddu

Abdii Boruutiin Mata duree kanaan barreeffama gabaabaa kana akkan dhiyeessu kan na taasise. Du’a abbaa-irree Mallasaa ilaalchisee mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessaa miseensota Waltajjii Marii Oromoo ofiin jedhan namootni tokko tokko gadi bahnii du’a kanatti gadda isaanitti dhaga’ame ibsuu isaanii ti. Akka dhuunfaatti, abbaan fedhe waan itti dhaga’ame tokko ibsuuf mirga qaba. Kaayyoon barruu kiyyaas mirga namoota kana gadi qabuu fi yaada isaanii qeequufis miti. Haa ta’u malee, wanti na dinqe tokko, karaa’uma fedheenuu, bakkee’uma fedhettuu haa du’u diinni diinuma; diinummaan isaas hin hirraanfatamu. Mallasaan hogganaa jaarmayaa nama-nyaataa Wayyaanee ture. Jaarmayaan kun ammoo dhiiga ilmaan Oromoo meeqa akka dhangalaase fi dhangalaasaas jiru; lubbuu ilmaan Oromoo meeqa akka galaafate; Oromoo meeqa mana hidhaa keessatti akka dararaa jiru otuu beekamuu; kun hunduu hirraanfatmee ykn dagatamee, akkamitti duutii nama kanaa nama gaddisiisa? Mallasaas ta’ee maatiin isaa yookaanis firootni isaa kan biraa hafee du’a ilma Oromoo tokkotti gadda isaanitti dhaga’ame ibsanii beekuu? Maarree, namootni keenya kan qabsaa’ota ofiin jedhan fi qabsoo kana keessattillee gahee guddaa taphachaa turan, har’a gadi bahnii gadda isaanitti dhaga’ame maatii fi firoota Mallasaatiif ibsuun isaanii, waan ta’e kana hundaa hirranfataniiti moo garaa laafina isaanii addunyaatti beeksisuufi? Eenyu gammachiisuufi? Eenyu birattis galata argachuufi? Karaa tokkoon rakkoolee mooraa QBO keessa jiraniif furmaata argachuuf marii gaggeessina jechaa; mooraa keenya keessatti nagaa fi tasgabiin bu’ee, humni Oromoo cimee, irree tokkoon tokkummaadhaan diinarratti haa duullu jedhanii yaamicha dabarsaa; karaa biraatiin garuu waan Oromoorra gahe fi gahaas jiru dagatanii du’a diina hamaa kanaatti gadda isaanitti dhaga’ame ibsuun waan wal faallessu hin ta’uu? Karaa feetenuu haa dhuftu, duuti du’uma. Mee haa jennu, otuu Mallasaan qabsoo bilisummaa Oromoo kana keessatti ajjeefame, du’a isaa kanattis gaddamee, mooraa keenya keessaa ibsi akkanaa ni bahaa laata? Hogganaa keessan ajjeesuu keenyaaf gaddi nutti dhaga’ame, dhiifama nuuf godhaa jedhanii maatii fi firoota isaa dhiifama gaafatuu laata? Moo namni kun duuti isaa gara Waaqaatiin/Rabbiitiin dhufteef garaa isaan nyaate? Dubbii kana raajeffachuuf ykn oo’isuuf otuu hin taane, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, ibsi akkanaa kun mooraa keenya keessaa gadi bahuun isaa Oromoo biratti qaanii guddaa dha jedheen fudhadha. Kan biraa ammoo, wantin ibsa kana keessatti hubadhe tokko, alagaa fi diinaaf (Wayyaaneellee dabalatee jechuu dha) yaamicha marii dabarsuu dha. Mee asirratti gaafiin kaasa: kun yaamicha marii ti moo kadhaadhaa? Diinni fi alagaan mariitti akka dhiyaatu godhuun kan danda’amu, dura ofiif tokko ta’anii; mooraa ofii cimsanii; humna cimaa fi abdachiisaa yoo uuman qofaa dha jedheen amana. Yoo karaa kanaan diina fi alagaa jilbiifachiisanii, akka mariitti dhiyaatu taasisan malee, humna laafaa qabatanii diinaaf yaamcha marii dabarsuun ykn kadhachuun faayidaa takkalle hin qabu. Projektii hin milkoofne yaaluun yeroo fi humna ofiitiin taphachuu ta’a jedheen yaada. Asirratti wantin ifa godhuu fedhu fi dubbistootni barreeffama kanaas akka hubatan barbaadu, warri Waltajjii Marii Oromoo (WMO) jedhanii mooraa keenya keessatti nagaa fi tasgabbii uumuuf yaalii godhan, hojii isaanii kana qeequuf akka hin taane dha. Nagaa buusuuf, waliin haasawuu fi dhimma waloo tokkorratti waliin mari’achuun waan deeggaramuu fi jajjabeessamuu qabu dha. Marii kamiiyyuu yoo ta’e, yoo fedhii uummata Oromoo bal’aa hin faallessine, bakkuma fedhettuu godhamuun nama gammachiisa malee waan badaa ta’uu miti. Haa ta’u malee, bitaa fi mirga ; baddaa fi jala; duuba fi fuuldura ofii hubachaa waan tokko dalaguun baay’ee murteessaa dha. Ibsa jarri baasan kanas akka waan guddaa tokkootti fudhadhee; yookaanis bookee akka arbaatti ilaaluu kiyya otuu hin taane, haala uummatni keenya keessa jiru otuu beekanuu maaliif du’a diina hamaa kanatti gaddama kan jedhutu sammuu kiyya tuqe. Ana kan na gaddisiisu yoo jiraate, Mallasaan QBOtiin otuu hin injifatamin du’uu isaa ti. Barruu kiyya otuu hin xumurin dura, dhaamsi ani qabsaa’ota Oromootiif carraa kanaan dabarsuu barbaadu, humnaanis haa ta’u; mariitti dhiyeessinee karaa nagaatiinis haa ta’u; diina keenya injifachuu kan dandeenyu, yoo dura mooraa keenya keessatti nagaa fi tasgabbii uumnee; karaa kanaan humna cimaa fi abdachiisaa mooraa keenya keessatti uumne qofaa dha. Humni Oromoo abdachiisaan kan uumamu ammoo, yoo tokkummaa ykn/fi tumsa humnoota bilisummaa Oromoo uumne qofaa akka ta’u hunda birattuu dhugaan kun hubatamuu qaba. Dura mana keenya haa qulqulleessinu; mooraa keenya haa cimsinu; humna keenya haa jabeessinu. Sana booda alagas ta’ee diinni otuu hin jaalatin dirqamee marii nu wajjin godha malee, akka amma jirru kanatti diina wajjin marii yaaduun gaaga’ama keessa akka nu galchu beekuu qabna. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Qabsoo Bilisumaa Oromoo bara 1991 duraa fi sana boodaa

Abdii Boruutiin Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBOn) kan eegale, biyyi teenya Oromiyaan Minilikiin weeraramtee; erga uummatni ykn sabni keenya gabrummaa Habashaa jalatti kufee kaasee akka ta’e seenaatu mirkaneessa. Barreeffama kana keessati, QBO bara 1991 duraa yoon jedhu garuu duubatti deebi’ee jalqabarraa kaasee ilaaluuf otuu hin taane, caalaatti kan ani itti xiyyeeffadhu, QBO Adda Bilisummaa Oromootiin gaggeeffamaa jiru yoo ta’u, yeroon ani bakkee lamatti baasee ilaalus erga ABOn ijaaramee kaasee hanga bara 1991 fi sana boodaa ti. Ijoon barreeffama kanaas sochii ABO fi dammaqinsa uummata keenyaa walbira qabee ilaaluu ta’a. Dammaqinsa yoon jedhu ammoo, guddina fi bilchina Oromummaa hubachuudhaan; sabboonummaan Oromoo sadarkaa maaliirra akka ture fi har’a irra jiru ibsuufi. Addi Bilsummaa Oromoo (ABOn) kan ijaarame haala baay’ee ulfaataa ture keessatti akka ta’e, bu’ureessitoota fi seenaatu ragaa ta’u. ABOn haala walxaxaa ta’e keessatti uumamullee; qabsoo hadhaawaa karaa lamaa gaggeessuu dhaan, bara 1991 jijjiiramni guddaan akka dhufu taasise. Karaa lamaan kana keessaa inni tokko, qabsoo fi falmii diina waliin godhaa ture yoo ta’u; inni biraa ammoo, uummata keenya dammaqsuu fi Oromummaa guddisuuf ture. Haa ta’u malee, tokkummaan qabsaa’ota Oromoo yeroo sanaa akka har’aa laafaa waan hin turiniif, rakkoolee gara garaan isa muudatan irra aanuudhaan, ABOn injifatnoo hamma kana hin jedhamne galmeessuu danda’e. Garaagarummaan ilaalcha siyaasaa qabsaa’ota jidduu turullee; akka har’aa cimaa waan hin turiniif, humni mooraa QBO cimaa ture jechuu dha. Yeroon sun deebi’ee dhufinaa laata?? Akka Adda Bilisummaa Uummata Eertiraa (EPLF) fi Adda Bilisummaa Uummata Tigraay (TPLF) humna hidhataa cimaa qabaachuu baatus, humni ABOs laafaa fi kan akka laayyootti ilaalamu akka hin turin himama. Haa ta’u malee, gara ofbaruu fi dammaqinsa uummatootaatiin yoo ilaalame, dammaqinsi uummata Oromoo fi kan uummatoota lamaanii (Eertiraa fi Tigraay) yeroo sana dugdaa fi garaa ture jechuun ni danda’ama. Otuu dammaqinsi uummata keenyaa fi guddinni Oromummaa kan yeroo sanaa akka har’aa turanii, injifatnoo sana caalutu argamuu danda’a ture. Cimina ABO yeroo sanaatu rakkoolee hundaa injifachuu dhaan jijjiirama guddaa bara 1991 fiduu danda’e. Injifatnoon biraa hafee; uummatni keenya akka ofbaru taasisuunuu, cimina ABO yeroo sanaa ti jechuun ni danda’ama. Mee haa hubatnu, uummata gabrummaan sammuu isaa jijjiiree; eenyummaa isaallee akka dagatu godhame; uummata Afaan ofiilee dubbachuu saalfachaa ture; uummata maqaa ijoollee isaallee gara maqaa alagaatti jijjiiruu dhaaf dirqame; uummata addaan faffaca’ee lammiilee ofiillee hiraanfatee ture; uummata seenaa ofii wallaalee kan alagaa fii diinaa faarsaa ture;… eenyummaa isaa akka beeku taasisuun; kana birallee darbamee Oromummaa fi Sabboonummaan akka guddatan godhuun, dhugaatti cimina jaarmayaa tokkoo agarsiisa. Qabsoo hadhaawaa kana hundaa, keessa fi alaan gaggeessuudhaan ABOn seenaa Oromootiif bara 1991 boqonnaa haaraa bane; isa kana keessatti injifatnoolee gurguddoo galmeesse. Kun hunduu kan danda’aman tokkummaan qabsaa’ota keenyaa cimaa; hamileen isaaniis guddaa waan tureefi jechuu dha. Egaa, erga ABOn ijaaramee kaasee hanga bara 1991tti haala qabsoon kun ittiin gaggeessamaa ture walitti qabnee yoo ilaalle, wanti hubatnu inni guddaan tokko, yeroo dammaqinsi uummta keenyaa sadarkaa gadi aanaa; guddinni Oromummaa fi Sabboonummaa ammoo xiqqaa turan sana keessatti ciminni ABO hammam akka ture dha. Warra haala ulfaataa ta’e kana keessatti injifatnoo nuuf galmeessan; kan har’a lubbuudhaan jiranis ta’ee kan qabsoo kana keessatti wareegaman galanni isaanii daangaa hin qabu. Kan du’an seenaa bareedaa dhaan yaamamaa; kan jiran ammoo, ulfina fi kabaja guddaa argachuu qabu. Nama waan gaarii hojjeteef kabaja fi ulfina qabaachuun ammoo, aadaa fi safuu Oromoo ti. Gaafiin asirratti ka’u garuu, Oromoon hunduu aadaa fi safuu kana kabajaa jiruu? kan jedhu yoo ta’u, maaliif gaafii kana akkan kaase gara boodaatti ibsama. Bara 1991 booda maaltu ta’e? Har’a haala akkamii keessa jirra? QBOn hoo bifa akkamii agarsiisaa jira? Gaafiilee kanaa fi kan kana fakkaataniif deebii quubsaa argachuun yoo hin danda’amnellee, waan tokko tokko kaasuun ni danda’ama. Erga ABOn bara 1992 mootummaa ce’umsaa Itoophiyaa keessaa bahee; hoggantooni isaa gara biyya alaatti deemanii kaasee, waa baay’eetu ta’e; waa baay’eetu godhames. Waan gaarii caalaa waan badaatu baay’atee argama yoon jedhe kun dhara waan ta’u natti hin fakkaatu. Rakkoolee baay’eetu uumamanis. Rakkoolee kana keessaa inni guddaa fi hangafnni ABO garee adda addaatti hiramuu fi kana wajjin walqabatee mooraa QBO keessatti jaarmayootni siyaasaa Oromoo heddoomuu dha. Dhugaa dha, bara 1991 booda haalli addunyaa jijjiiramee jira. Tarii jijjiirama kanatu akka qabsaa’otni keenya ilaalcha adda addaa qabaatan taasise jedheen yaada. Haa ta’u malee, sababni qabsaa’ota gara gara facaase fi mooraan keenya akka laafu taasise, jijjiirama haala addunyaa fi garaagarummaa ilaalchaa qofaa natti hin fakkaatu. Sababni inni biraa guddaan, haala jijjiirame kana keessatti amalli keenyaillee jijjiiramuu fi aadaa fi safuu Oromoo kabajuu dhiisuu dha. Waayee sirna Gadaa yoo dubbatnu, Gadaan hundee diimookraasii ti jennee ittiin boonaa fi ittiin dhaadachaa; karaa biraatiin garuu faallaa isaa dalagaa jirra. Xinnaan guddaa; quxusuun hangafa; wallaalaan beekaa; walumaagalatti nama kabajuun aadaa Oromoo ta’ee otuu jiruu, har’a wal obsuu dadhabuu fi kabaja waliif dhabuun mallattoo amala badaa; mallattoo safuu dhabuu waan ta’eef, isaan kanatu akka amalli keenya jijjiirame ykn jijjiiramaa deemu mul’isu jechuu dha. Kana qofaa miti; wanni gabrummaa keessatti Habashootarraa dhaalle tokkos ni jira. Innis oftuulummaa, anatu si caalaa beeka jechuu, anatu siif murteessa jechuu, ana malee wanti tokko bakka hin gahu jechuu fi kkf. Kun aadaa Oromoo ti miti. Karaa biraatiin ammoo, maddi sababa isaa waan fedhes haa ta’u; qabsoo kana keessatti garaagarummaan aayidoolojii gurguddachaa fi babal’achaa dhufuu dha. Garaagarummaan akkanaa kun durumaanuu ABO keessa ture warri jedhan jiru. Haa ta’u malee, garaagarummaan kun har’a ifa ta’ee as bahee; gaafii uummata Oromoo fi kaayyoo QBOllee gaafii keessa galchee jira. Fakkeenyaaf, yaadni impaayarittii diimookraatessinee; achi keessatti bilisummaan Oromoo argamuu ni danda’a jedhu kun, bara 1991 dura waan ifa ta’ee mul’ate ykn yaadni kun waan ka’e hin fakkaatu. Har’a hiikni “bilisummaa” fi “walabummaa” jedhullee mormisiisaa ta’ee jira. Hunduu akka itti fakkaate fi itti amananitti ibsaa jiru. Kaayyoo QBO otuu hin taane, waan jechoota lamaan kanarratti xiyyeeffatan fakkaatu. Akka barbaadnetti jechoota kanaaf hiika haa kenninu; jaalannus jibbinus, har’a yaadolee gurguddoo lamatu mooraa QBO keessatti ifa ta’ani mul’atu. Isaanis Itoophiyaa diimookraatessuu fi Oromiyaa bilisoomsuu ykn walaboomsuu dha. Hangan beekutti, hangan dhuunfaadhaan itti amanuttis, kaayyoon ABO bilisummaa Oromoos haa jedhamu, walabummaa Oromiyaa, isa kana galiin gahuu dha jedheen yaada. Kan bara 1991 dura dhaga’ame fi hubatames isuma kana jedheen amana. Har’a garuu bara 1991 booda jechoota adda addaatu uumamanii; uummata keenya afaanfaajjessaa jiru. Fakkeenyaaf, jechoota kan akka bilisummaa, walabummaa, birmadummaa, hiree ofii ofiin murteeffannaa, Itoophiyaa diimookraatessuu, Federaalisimii dhugaa, jijjiirama, tokkummaa biyyoota Aafrikaa fi kkf. Jechootni baay’atanis; karaa adda addaatiin hiikkaan kennamuufis; mooraa keenya keessatti kaayyoo lamatu mul’achaa jiru. Kuni ammoo kan agarsiisu bara 1991 booda QBOn bifa maal akka qabu dha. Gaafiin asirratti ka’u garuu, eega hin oollee, jaarmayootni kaayyoo tokko ykn walfakkaataa qaban, maaliif akka kaayyoo isaaniitti garee tokko keessatti hin gurmoofne? kan jedhu ta’a. Yoo kun hin taane, kaayyoon biraa, kaayyoon dhuunfaa duuba jiraatinaaree laata? Kan ta’es ta’u, qabsoo bilisummaa Oromoo fi Adda Bilisummaa Oromoo bara 1991 dura fi sana boodaa walbira qabnee yoo ilaalle, tokkummaan qabsaa’otaa (tokkummaan ABO) 1991 dura cimaa; sana booda garuu laafaa akka ta’e fi laafaas akka deemu hubatna. Dammaqinsi uummata keenyaa; guddinni Oromummaa fi Sabboonummaa garuu faallaa kanaati. Isaan kun bara 1991 dura laafaa; sana booda garuu baay’ee cimaa akka ta’an fi cimaas akka deeman hubachuun nama hin rakkisu. Yeroo isaan kun hunduu cimaa deeman kanatti; jaarmayaan isaan cimse ykn akka isaan ciman taasise, ABOn, laafaa deemuun; gareeleen heddoomuun; yeroo uummatni keenya jaarmayaa cimaa of duuba isaan hiriirsu barbaadanitti, kun dhabamuun ykn hir’ina qabaachun baay’ee nama gaddisiisa. Hamilee namaallee tuqa. Waayeen kun ammoo yoomiyyuu caalaa qabsoo kana laaffisaa deemuu qofaatti otuu hin hafne; qabsoo kanas gaaga’ama guddaa keessa galchuu danda’a. Haalli kun jijjiiramuu baatnan, bilisummaan achi nurraa fagaachaa deemuu qofaa otuu hin taane argamuun ishiituu gaafii keessa galuu danda’a. Namni balaa itti dhufuuf deemaa jiru tokko alaalatti argee yeroodhaan mala hinbarbaadne; yoo balaan kun bira gahe ofirraa ittisuun baay’ee rakkisaa ta’a. Haalli mooraa QBOs akkanumatti ilaalamuu qaba. Diinni fi alagaan lafa jalaanis ta’ee ifatti dhimma waloorratti ciminaan hojjechaa jiru. Dhimmi waloo kunis QBO dadhabsiisuu; yoo danda’ame sirumaa dhabamsiisuu dha. QBOrratti duula hamaa gaggeessuuf itti qophaawaa jiru. Meeshaan duula kanaas Oromoota isaan wajjin hiriiranii dha. Karaa kanaan qabsoo keenya dadhabsiisuu fi dhabamsiisuun salphaa waan ta’uuf, gareewwan tokko tokko ofitti qabu. Diinni QBO tokko qofaa miti. Diinni hangafti fi inni hamaan, kan bar-kurnee lamaa ol nu nyaachaa jiru, faashistii Wayyaanee haa ta’u malee, kan beelayee nu nyaachuuf qophaawaa jirus dagachuu hin qabnu. Kan caalu nutti dhufuu danda’a. Kanaaf furmaatni tokkummaa ykn tumsa mooraa keenyaa ti. Badii waggoota diigdamman dabran keessatti ta’erraa haa baratnu. Tokkummaa dur ture sana haa yaadatnu. Tokkummaa keenya qofaatu galii hawwinutti nu geessuu danda’a. Oromoon gargaarsa biraa hin qabu. Humna ofii qofaarratti hundaa’a. Kanaaf, humna mooraa keenyaa haa cimsinu. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com