Koronaavaayiras: Weerara koronaavaayirasiifi yaaddoo Iccitii dhuunfaa

Yeroon kun yeroo baayyee adda ta'edha. Sababa weerara koronaavaayirasii addunyaa raasaa jirutiin hedduun hojii dhaabbuun  manatti galaniiru. Akkuma haala hojii isaatti ammoo kan mana taa'anii hojjetanis jiru. Tekinoolojii fayyadamuun bakkuma jiran irraa walga'iis ni gaggeeffatu. Carraa tekinooloojiifi interneetiin uume kanaan manarraa hojjechuun yeroo dhibee kana keessa akka fala gaariittis fudhatama. Haata'u malee, rakkoo jiruuf akka falaatti dhiyaatulleen yaaddoo biraas ammoo qabaachuu akka malu namoonni dhimma mirgoota icciitii dhuunfaa qoratan dubbachaa jiru. Mudannoo gara garaa tibbanuma uumame akka fakkeenyaatti kaasuun hangam icciitiin gola nama dhuunfaa akka gabaatti bahee mul'ataa jiraachuu dubbatru ibsu namoonni dhimma kana irratti qoratan. Gorsaa komunikeeshinii kan ta'e Jaason Niisee waan durbartii mana ishee teessee hojjettu konfaraansii viidiyoon gaggeeffamu irratti torban darbe ishee mudate akka fakkeenyaatti kaasuun ibsa. Yeroo viidiyoo konfaraansii sanarratti ba'an dubartii isaan waliin hojjettuu tokkoos yeroo viidyoon konferaansiirratti dhiyaattu dugda duuba isheerraa hiriyyaan dhiiraa ishee qullaa mutaantaa xiqqoo ykn paantii uffatee darbaa ture jedha. Hiriyyaan ishee kun akka isheen viidiyoo konferaansiirra jirtu hin hubanne ture. Dubartiin sunis harkaan/mallattoon yeroo isa maqsuuf yaaltu agarsiisa viidiyichis. Jalqaba torban kanaarras Ministirri Muummee Biriitish bakka itti adda of baasanii jiran mana isaanii keessaa walga'ii kaabinee isaa waliin viidyoo konferaansii tekinooloojii Zoom jedhamu fayyadamuun gaggeeffatan ministirootaaf qoodanii ture. Minisitirri muummichaa 'ID' fi maqaa ittiin fayyadaman (username) isaanii waliin ture kan qoodaniif. Karaa viidiyoo appilikeeshinii konferaansii mana taa'amee gaggeeffamu kanaa nuti namoonni miliyoonaan lakkaa'amnu gola keenyaafi kushiinaa keenya osoo icciitii dhuunfaa keenyaaf hin yaadda'iiniifi to'annaa tokko malee daawwattootaaf qoodaa jirra. Weerara koronaavaayirasii ittisuudhaaf akka fala tokkootti biyyoota gara garaa keessatti kampaanonni gara garaa appilikeeshinii mobaayilaatiin akkaataa ittiin nama dhibee COvid-19n qabameefi namoota inni itti dhiyaate, akkasumas bakkawwan inni qaaqqabe mara hordofuuf yada dhiyeessaa jiru. Biyyoonni akka Israa'el, Biriitish, Jaarman appilikeeshinii kana fayyadamuu akka yaadaatti dhiyeessaa jiru. Jarman, tarii akka addunyaatti biyya baayyee waa'ee icciitii isheetiif baayyee dhimmamtu, appilikeeshinii mobaayiraa kana fayyadamuun nama dhibee Covid-19n qabame adamsuuf yaada qabdi jedhamaa jira. Biyya Ingiliitti ammoo dhaabbanni Tajaajila Fayyaa Biyaalessaa (NHS) dhimma ragaa dhukkubsatootaa qabachuurratti sanada waan akka imaammata isaa jijjiire fakkaatuu baasera. Sanadni kun hojjetoonni fayyaa koronaavaayirasii waliin walqabsiisee odeeffannoo akka dabarsanii kennaniif mirga dabalataa kan kennuufidha. Keessumaa, sanadiin NHS kun haala tatamsa'inaafi dhiibbaa vaayrasichi uumu hubachuudhaaf fayyadama daataa barbaachisaa ta'ee eera. "Dhukkubsattoota eessatti akka argaman, akkamiin akka qunnamuun danda'amu, akkamiin akka sakkata'an, akkamitti akka eeruun kennamuufi hordofamuu qaban dabalatee to'annoo dhikkubsattoota Covid-19 fi namoota warraa dhibee kanaaf saaxilamuu danda'an jedhamaniif hojiirra oola." Kan jechuun ammoo, hojjetoonni hospitaalaafi GPs, warri hanga ammaa waa'ee ragaa namaa eeguudhaan of eeggannoo guddaan socho'uurra dabanii sodaa guddaa keessa turan mirgi hanga tokko kennameeraaf jechuudha. Sababii weerara dhibee Covid-19 kanarraa kan ka'e waa'ee dhimma icciitii dhuunfaa laaffisaa jirramoo, akka mootummoonniifi koroporeeshinoonni sababa yeroo muddama akkasii kanaan fayyadamuudhaan akka mirgoota dhuunfaa keenyaa sarbanii hayyamaa jirraa? Lammiin Poorchugaal ministira duraanii Burunnoo Makaa'es yeroo ammaa xiinxalaafi barressaa ta'e dhimma kana irratti ejjennoon isaa maal akka ta'e tiwiitera irratti ibseera. Barreessaan dhimmoota tekinooloojii  Rooy Seelaan akka jedhutti yeroo duulli weerara vaayirasii kana irratti taasifamaa jiru yaadni dhimmi icciittii dhuunfaa yaaddoo keessa galeera jedhu dogogora qofaa miti waan hamaa biraa kan qaqqabsiisudha jedhu falmii fiixeetti bahedha. Karaa biraan ammoo warreen miriga icciitii dhuunfaaf quuqaman, bifa kamiiniyyu sababa vaayirasichaatiif nama hordofuun balaa biyya basaastuu taa'e tokko uumuu mala jedhu. UK dabalatee biyyoota Awurooppaa hedduu keessatti yeroo appilikeeshinii ittiin bakka namni jiru hordofan kanaa fayyadamuuf ilaalcha keessa galchaa jiran kanatti falmii cimaan mormuufi deggaruun gaggeeffamaa jira. Pirees konferansiin gamtaa saayinstistoota Awurooppaa warra miisooma isaan hojjetan waliin gaggeeffame dhimma icciitii akka dhimma ijootti ilaaluun ejjennoo ifa lafa kaawwachuun jalqabame. Hans-Kiristiyaan Boos, nama Atriifishaal Intelijensii (AI) irratti biizinas hojjetuufi Chaanselor Meekeliif gorsaa ta'e, gaggeessitoota dhhaba kana jalqaban keessaa tokkodha. Akka jedhutti dhimmoota nama kakaasan kessaa tokko gaaffii akka jedhu deebisuudha: "Dhugumatti  guutummaatti icciitii dhuunfaa eegaa bakka namni gaheefi jiru akkaataa ittiin hordofnu tolchuu dandeenyaa? Eyeen ni danda'ama. Yoo sisteemichi waana akka siginaalota  Blutooth fi adda baastuu (ID) adda bahee hin beekamne fayyadamuun ni danda/ama. Kan biyyi Singaappuur fayyadamtu TraceTogether jechuun beekamu hojii akkasii hojjechaa jiru akka fakkeenya gaariitti kaasiin ni danda'ama. Haata'u malee, biyyoonni tokko tokko karaa of eeggannoo malu hin kennamneefiin itti deemu. Appilikeeshiniin ittiin Raashiyaan hawaasummaa hordoftu (Russia Social Monitoring app) jedhamu lammileen Covid-19 akka qaban barameen akka bilbiluuf danda'an, bakka jiran, kaameraa, kuusaa, odeeffannoo neetiwoorkiifi ragaawwan (data) biroo akka itti himan gaafachuun yeroo weerara dhibee kana akka isaan mana gadi dhiisanii hin ba'iin ittiin mirkaneeffata. Taayiwaanis neetiwoorkii fayyadamuudhaan lammileen bakka qofaatti adda baafamanii turan hordofti. Tarii garuu yaadni filamaataa app.kana fayyadamuu baayyisee kan daangaa darbedha jedhamu sooftiweerii dhaabbata Israeli spyware jedhamu kan  NSO Group ta'e dhiyeessaa jirudha. Dhaabbanni kun opereeteroonni telekoom hundinuu odeeffannoo sochii namaa kamii hunda isaa akka dabarsanii kennaniif mootummoonni akka gaafatu fedha. Yeroon aanga'uroota NHS yaaliin akkasii kun wan milkaa'u isinitti fakkaataa jedhaa gaafadhe, akka inni gatii hin qabne ana harkatti busheessuu isaan bilbilu irrattin dhaga'an te. Biyya UK keessatti gareen app. keessa hojjetan hojii akkasii keessatti amantaa ummataa eeggachuun barbaachisaa akka ta'e qalbeeffatanii beeku waan ta'eef kana galmaan g'auudhaaf uumata jiru keessaa %60 kan ta'u yeroo app. gadi dhiifamu akka tolfatan gochuu feesisa. Lammileetti garuu mootummaan sochii keessan isin duukaa bu'ee isin hordofa jedhanii itti himuun ifaan ifatti abdii kutachiisuudah. Garuu rakkoon ni jira. Appilikeeshinootaafi falawwan ttekinoolojii argachuudhaan yaaddaa icciitii dhuunfaa ofii hanga tokko dabarsani kennuun, dhiibbaa dhorkaawwan akka sochii dhorkuufi itti cufamee jiruufi jireenya rakkisuu xiqqoo haala salphisuun ta'uu qaba. Biyyoonni akka UK dhimmoota mirgoota icciitii dhuunfaatiif bakka guddaa qaban appilikeeshinootaafi tekinooloojiiwwan bakka namni jiru hordofan kanneen diriirsuu keessatti gara boodaatti waan jedhaniif kun ammoo qajeelfamni sochii dorkuun cufatanii taa'uu yeroo dheeraa tura jechuudha. Kanaaf, ummanni bilisuumaa isaa gosa tokko dabarsee kennuudhaan, mirga icciitti dhuunfaa, jechuudha  mirga bahee hojjetee galuu ammoo ni filataa? Akkuma jireenya baayyee keessatti mul'atu, vaayirasichi waa'ee maaliif dursa kennuu akka qabnu gaaffiiwwan jajjaboo akka of gaafannu nu dirqisiisa.


Koronaavaayiras: Addunyaarratti biyyoonni 18 Covid-19 keessatti hinargamne kami fa'ii?

Koronaavaayirasiin biyya Chaayinaatti mul'atee yeroo ji'a sadii hin caalle keessatti saffisaan tatamsa'uun addunyaa waliin gahaa jira. Ji'a sadiin dura Chaayinaan alatti biyyii addunyaa kamiyyuu waa'ee koronaavaayirasii quba hin qabu ture. Amma garuu biyyoota addunyaa hedduu qaqqabuun rakkoo addunyaa isa guuddaa ta'ee jira. Lakkoofsi namoota vaayirasiichaan qabamanis addunyaarratti saffisaan dabalaa deemuun - namoota miliyoona tokkoo ol qabeera. Haata'u malee, biyyoota 193 miseensa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii ta'an keessaa hanga Ebla 3 bara 2020'tti biyyoota 18 keessatti namni qabame jiraachuun hin gabaafamne. Hanga Ebla 2, 2020tti Maalaawii dabalatee biyyoonni covid-19 hin seeniin 19 turan. Maalaawiin garuu kaleessa (Ebla 3, 2020) nama dhibee kanaan qabame biyyashee keessatti argamuu gabaafteetti. Maalaawiin tatamsa'ina dhibee kanaa ittisuuf jechas labsii yeroo muddamaa labsuun, manneen barnoota cuftee uummatashee miliyoona 18 koronaavaayirasii irraa ittisuuf carraaqaa jirti. Biyyoota Covid-19 keessatti hin mul'atiin keessaa kan akka Komoroos, Lesootoo, Odola Maarshaal, Sudaan Kibbaa, Yaman, Saa'oo Toomeefi Piriinsippee, Tajaakistaan fa'iidha. Iddoo dhibeen kun akka hin qaqqabnee gabaafame keessaa 10 odola xixiqqoo namoonni daawwannafillee hin dhaqnedha. Akkasumas, biyyoota dhibeen kun keessatti hin mul'anne jedhamu kanneen keessaas namoota muraasatu daawwata. Biyyoonni xixiqqoon naannoo garba guddaa Paasfiik jiran kanneen akka Naawuuruu, Kiribaatii, Toongaafi kanneen biroos labsii yeroo muddamaa labsuun dhibichi biyya isaanii akka hin seenne to'achuuf dhamahaa jiru. Ogeessii fayyaa hawaasaa duraanii Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr. Kooliin Tukuyitoongaa, ''biyyoonni kunneen sirna eegumsa fayya cimaa hin qaban. Akkasumas afuursituu ( ventilator) illee hin qaban,'' jedhu. Namoonni odoloota kanarra jiraatan baay'een isaanii duraaniiyyuu fayya buleeyyi miti. Dhibee sukkkaaraa,i dhiibbaa dhiigaafi rakkoo onneetiin walqabatu qabu jedhan. Biyyoota 18 haga ammaatti koronaavaayirasiin keessattu mul'achuu hin gabaafamiin jiru keessaa tokko Kooriyaa Kaabaadha. Biyyattii kana keessattis namni aqabame kan gabaafame dhibus, yoo xiqqaate biyya hollaa ishee Kooriyaa Kibbaa dhibee kanaan miidhamteen naannoo waldaangessan irrattillee mul'achuu hin oolu jedhu namoonni. Kooriyaan Kaabaa garuu yeroo addunyaan weerara koronaavaayirasii ittisuuf oliifi gadi jedhaa jiru keessa yaalii misaa'elii fuguggisuu gaggeessaa jirti. Maalaawiin guyyootaan dura biyya Covid-19 hin seenne keessatti eeramti ture. Amma garuu namoonni qabaman jiraachuu gabaafteetti. Akka Dr. Maak Feroosan jedhanitti dhibeen kun gara tokkoo tokkoo biyyoota dachee kanarra jiruutti seenuu akka danda'u ragaan ni agarsiisa jedhu. Yunivarsiitii Saawuzhampitenitti qorataan sirna ummataa faffaca'anii jiraataniifi dhukkubooota daddarboo Piroofesar Andii Taateem, odoloonni fageenyarra jiran kan akka naannoo Paasifiik Kibbaa nagaan kan jiran fakkaatu jedhu. "Garuu dinagdee addunyaa walkeessa ta'e kana keessatti bakki weerara dhukkuba kana jalaa oolu waan jiru natti hin fakkaatu." Karra cufatanii yeroodhaaf turuu yaaluun ni danda'ama ta'a, garuu yeroo dheeraadhaaf hin turu. "Biiyyoonni baayyeen wantoota alaa galfatan kan akka nyaataa, meeshaafi galii turiizimiirratti hundaa'u ykn waan ofii qaban ergu. Kanaaf, yeroodhaaf guutummaatti cufuu yaalanillee waan miidhaa qabuuf adeemsa keessa banuun isaanii waan oolu miti."


Koronaavaayirasii: Namni manaa bahuu dhorkamuun bineensotaaf bilisummaa fide

Yeroo dhalli namaa sababa COVID-19 mana manasaatti galee jirutti bineensonni garuu akka fedhiisaaniitti bilisummaan magaalota keessa socho'aa jiru.


ABO fi KFO: Paartileen Oromoo lama murtee Boordii Filannoo qeeqan, mootummaa akeekkachiisan

Addi Bilisummaa Oromoo fi Koongirasiin Federaaliistii Oromoo dhimma weerara koronaavaayirasii fi dheereffamuu filannoo irratti ibsa waloo baasaniin Boordii Filannoo Biyyaalessaa qeeqan. Boordichi sababa weerara koronaavaayirasiitiin gabatee yeroo filannoo qophaa'ee ture haquufi qophii filannoof taasisaa jiru adda kutuu beeksisee ture. Dhiibbaa weerarri koronaavayirasii adeemsa filannoo irratti uumu ilaalchisee boordiin filannoo paartilee waliin mari'achuu kan eeru ibsi paartilee lamaanii, murtee kanarra gahuuf akki itti adeemame garuu sirrii miti jedhe. Boordichi dhimmi kanarratti murtee kennuuf marsaa lammataaf paartilee siyaasaa waliin mari'achuuf beellama qabatee ture. Haa ta'u malee marii marsaa lammataa hin goone, karaa keessaas murtee kana paartilee siyaasaa hin beeksifne jedha ibsi barreeffamaan paartileen lamaan gama marsaa hawaasaan baasan. Paartileen lamaan dhimma kanarratti murtee xumuraa akka kennu boordichi Mana Maree Bakka Bu'oota Uummata gaafachuun isaas sirrii miti jedheera. Manni maree amma jiru waggaa shan qofaaf aangoon kan kennameef ta'uu eeruun dhimmaa waggoota shanan filameef ala ta'erratti murteessuuf manni marichaa aangoo hin qabu jedheera. Aangoon mana marichaa weerara dhukkubaanis ta'e maaliinuu waggaa shan caalaa akka dheereffamu heerri mootumma hin hayyamus jedha ibsi kun. Kanaaf filannoo dheeressuus ta'e, murteen itti aanu maal ta'u qaba kan jedhurratti qaamni kamiyyuu murtee dhumaa dabarsuu irraa akka of qusatu gaafateera. Dhimma kanarratti qaamolee dhimmichi ilaallatu waliin marii fi falmiin godhamee waliigalteerra osoo hin gahiin murteen qaama tokko qofaan murtaa'u biyyattii balaaf kan saaxilu akka ta'es akeekkachiiseera. Filannoo bara 2012 dheeressuufis ta'e, 2013 booda mootummaa akkamiitu jiraata kan jedhu murteessuun waan mootummaa amma jiru qofaaf dhiifamu miti jedha. Mootummaan maaltu itti aanee ta'uu akka qabu murteessuun dura qaamolee dhimmichi ilaallatu waliin mari'atee irratti waliigaluun barbaachisaadha jedheera. Ammatti xiyyeeffannaan hundi weerara vaayirasichaa ittisuu irratti ta'uu qaba kan jedhe ibsi kun, dhimmi filannoos irraanfatamuu hin qabu jedheera. Gorsa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa hordofuun filannoof qophaa'uuf wanti barbaachisu hundi raawwatamuu qaba jedheera. Motummaan amma aangoorra jiru waadaa dirree siyaasaa bal'isuu, nagaa buusuu fi diimokiraasii ijaaruuf seenee ture diigee ofii aangoorra turuuf tottolfataafi irree jabeeffataa jira kan jedhe ibsichi mootummaan siyaasas gara daldalaatti jijjiiree jira jechuun yakka. Boordiin filannoos dhiibbaa mootummaan paartilee siyaasaa irraan geesisu hordofee dhaabsisuu hin dandeenye jechuun qeeqa. Yeroo weeraraa kanatti qajeelfamoonni fi murteewwan mootummaan dabarsus kan dirree siyaasaa daranuu dhiphisu osoo hin taane, weerara vaayirasichaa to'achuuf qofaaf ooluu qaba jedheera.


Koroonaavaayiras: Oromiyaan ittisa koronaavayirasiif akkamiin qophaa'aa jirti?

Hojii hanga ammaatti hojjetamaa tureen laboraatiiriin qorannoo dhibee COVID19 naannoo Oromiyaa keessa jiraachuu dhiisun isaa rakkoo itti ta'ee turuusaa hogganaan Biiroo Fayyaa Oromiyaa Dr Mangistu Baqqalaa.BBC'tti  himaniiru. Yeroo ammaatti arjooma qaamolee dhuunfaatiin maashinootni afur argamuu isaanii fi qorannoo taasisuuf qophii ta'uu isaanii himan Dr Mangistu Baqqalaa. "Yeroo ammaatti qorannoo dhibee Koronaa eegaluuf meeshaa qorannoo (test kit) qofti kan hafe yemmuu ta'u wiirtuun magaala Adaamaa har'a yookin boru qorannoo dhibee Koronaa ni eegala" jedhan Kamisa. Nannoon Oromiyaa magaaloota Adaamaa, Jimma, Naqamtee fi Sabbataatti wiirtuulee qorannoo dhibee Koronaaaayiras hundeessu dubbatu. Qophaa'ummaa qaban irratti hundaa'uun magaaloota Haromaayaa ykn Harar keessattis wiirtuun qorannoo tokko akka jiraatu himaniiru. "Wiirtuuwwan qorannoo Naqamtee, Jimmaafi Haramaayaa ykn Harar immoo torbee itti aanu keessa hojii qorannoo ni eegalu," jedhan. Wiirtuulen kunneen namootni dhibee Koronaavaayirasiin shakkaman, kan namoota vaayirasichi irratti argame walin qunnamtii qaban fi hawaasa keessaayis samuudni fudhatamee qorrannoon kan itti taasifamu dha. Gama biraatiin qorannoo Koronaavaayirasiif magaalaa Adaamaatti Roobii darbe samuudni namoota 250 sassaabamuu himaniiru. "Bu'aa isaa dhiyeenyatti uummata ni beeksisna," jedhan. Samuudni namoota 250 kun komii "qorannootu hin taasifamne malee namoota heddutu vaayirasichaan qabame" jedhu bu'ureeffachuun kan hojjetamaa jiru ta'uus himaniiru. Hojiin ittisaa fi to'annoo koronaavaayiras naannoo Oromiyaa koreewwan pireezidaantii naannichaa dabalatee angawoota fi ogeeyyii birootin hogganamanin hojjetamaa jira jedhu. Torbee tokko keessatti dhibee koronaaaayiras ilaalchisuun namoota miiliyoona saddeetif kallattin hubannoon uummamuusaa himan. Iddoowwan turtii shakkamtootaan walqabatee hospitaalootni 106 fi buufataalen fayyaa 174 kan al tokkotti namoota 2,000ti siiqan keesummeessuu danda'an qophaa'uu isaanis dubbatan. Dabalataan naannichi yeroo ammaatti maashinoota hargansuu (mechanical ventilator) 101 kan qabu yemmuu ta'u bittaa maashinoota dabalataaf ajajni raawwatamuusaa hogganichi himu. Gama wiirtuwwan wal'aansaatin amma dura tajaajilli yaalii kennamaa kan jiru magaala Finfinnee keessatti. Yeroo ammaa garuu magaalota Adaamaa, Moojoo fi Bishooftutti iddoon yaalii qophaa'ee dhukkubsataan yoo jiraate simatanii hojjechuuf qophiidha" jedhan. Naannoon Oromiyaa hojjettoota fayyaa 70,000 (ogeeyyii fi hojjettoota biroo) ta'an akka qabdu kan himan Dr Mangistuun hojjettoota kunneenif dhiyeessin meeshaalee hojii (PPE) gahaa ta'e akka hin jirre himan. Hanqina kana furuufis bittaa taasifamaa jirun dabalataan qaamolee garaagaraa irraa deeggarsa meeshaalee walitti qabaa akka jiran nutti himaniiru.


Koronaavaayiras: Istaadiyeemiiwwan, wiirtuleen ispoortii gara iddoo 'adda baasanii tursiisuutti' jijjiiraman

Istaadiyeemonni guutummaa addunyaarraa gara hospitaalota yeroo ariifachiisaatti jijjiiramaa jiru. Weerarri koronaavaayirasii hospitaalota akka malee dhiphisuu isaatiin hojjetoonni fayyaa dhukkubsattoota bakka kaa'an dhabaniiru. Bakki bal'aa akka isteediyoomii ammoo lakkoofsa dhukkubsattoota koronaavaayirasii dabalaa jiru kanaaf akka falaa gaarii ta'aa jira. Istaadiyemiin biyya Naayijeeriyaa Oniikan jedhamu magaalaa Leegoos keessatti haareffame tokko giddu-gala wal'aansa koronaavaayirasiitti jijjiirame. Istaadiyemiin guddaa kun akkuma irra deebiin haaromfameen osoo taphni tokkollee itti hin taphatamiin ture kan kanaaf tajaajiluu jalqabe. Naayijeriyaa keessatti Leegoos giddu-gala weerara koronaavaayirasiidha.  Biyyattiin yeroo ariifachiisaa kana  weerara dhibee hamaa kana ittisuuf waan godhu dhabdee wayita jirtutti istaadiyeemii 5,000 qabatu kana gara dhaabbata fayyaatti jijjiirte. Istaadiyeemiin kun siree 110 qabachuu danda'a.  Sireen galeefii akka hospitaalaatti akka tajaajilu kan ijaare ammoo mootummaafi baankii daldalaa waliin ta'uun ture. Istaadiyeemiin kun gara hospitaalaatti jijjiiramuun ammoo dhiibbaa Hospitaala Yabaa irra jiru xiqqeesseera. Gaazexeessitoonni tokko tokko ammoo istaadiyeemicha akka hospitaalaatti gargaaramuun sirrii miti jechuun qeeqan. Walitti-qabaan Koree Ispoortii duraanii kutaa biyyattii Kiweekee Tandooh istaadiyeemicha akka hospitaala yeroo rakkinaatti fayyadamuun sirriidha jedhe. ''Istaadiyeemicha akka hospitaala yeroo ariifachiisaatti fayyadamuun rakkoo hin qabu," jechuun BBC Sport Africa'tti himeera. "Kun waan guutummaa addunyaa irratti ta'aa jirudha. Istaadiyeemiin Riyaal Maadiriidiifi Istaadiyeemiin Marakaanyaa biyya Ispeen keessatti tajaajila walfakkaatuuf oolaa jiru. Yeroo rakkina akkasii kana keessa, tajaajila ummataaf waan ta'eef waan duuba ilaalan miti." "Ameerikaa keessatti yeroo obomboleettiin hamaan mudatee ture, istaadiyeemonni Luziyaanaa keessa jiran hundi isaanii jiraattota buqqa'an kan keessa turan ta'ee gargaare." Gaazexeessaan ispoortii Leegoos jiru Kelechii Nikooroo maaliif istaadiyeemiin sun Laagoos keessatti akka wiirtuu shakkamtoota Covid-19 adda baasuun keessa tursiisaniitti filame gaafatamuu qaba jedha. Sababiin isaa jedha gaazexeessaan kun, Addabaabaayiin Taafaawu Belewaa kan hektaara 14.5 bal'atuufi ayyaanota gurguddaa mootummaan qopheessuuf akka wiirtuutti tajaajilu dura filatamuu qaba jedha. ''Dhaabbileen hawaasaa akka wiirtuuwwan wal'aansaatti tajaajiluu nan deggara. Jireenyi murteessaadha garuu akka Naajeeriyaatti ilaalcha siyaasaatu jira. Bakkawwan babal'aa istaadiyeemii Onikaanitti dhiyoo ta'an ni qabna," jedhe. "Dursa sun yaadamuu qaba ture. Isteediyeemichi maaliif kan jalqabaa ta'ee?" Yaaddoon isaa istaadiyeemiin kun miidhaan irra gaheen booda erguma weerarri dhibee kanaa badeellee deebisanii suphuudhaaf rakkisaa ta'uu malaadha. "Istaadiyeemonni biroon guutummaa addunyaarraa yeroo weerara dhibee kanaa fayyadaa jiru dhugaadha. Biyya kana keessatti kunuunsi istaadiyeemiif taasifamuu dhabuun abaarsa ispoortii Naajeeriyaan qabdudha," jechuun ibsa. "Yoo wanti kun hundi darbe miidhaan istaadiyeemiirra gahe marti ni sirrataa laata?" Kilabiin Biraazil Saantos jedhamu laawonjii istaadiyemii isaa keessatti kilinikiin kan yeroo akka baname beeksisee ture. Istaadiyeemii Riyaal Maadiriid kutaa konferaansii isaa keessatti ammoo sireen 5,000 hojjetameera. Istaademiin isaa ammoo kuusaafi rabsaa meeshaaleen wallaansaa ta'uun tajaajilaa jira. Biyya Ingilitti ammoo Tootinhaam Hotispar bakka konkolaataan dhaabbatan istaadiyeemii jalatti hojjetame akka kuusaa nyaataaf gargaaruuf hayyameera. Haaluma walfakkaatuun kilabiin Barnilees Hospitaalli Iist Laankis jedhamu akka man-kuusaatti akka fayyadamuuf hayyameera. Ameerikaa keessattsi dirreen US Open keessummeessuun beekamu Biilii Jiin Naashinaal Teenis Senter wiirtuun leenjii isaa akka dhaabbata fayyaatti tajaajiluuf Bulchaa Niiwu Yoork waliin waliigalteerra gahameera.


Koronaavaayirasii: Sababoota COVID-19 salphaatti diinagdee Itoophiiyaa miidhaaf saaxilu

Sababa weerara koronaavayirasiitiin dinagdeen Itoophiyaa qormaata cimaa keessa seenuu akka danda'u hayyoonni diinagdee BBC'tti himan. Koronaavaayirasiin lubbuu galaafachuu fi gaaga'ama fayyaa hawaasa Addunyaa irraan geessisaa jiruun cinaatti miidhaan dinagdee inni geessisaa jiru laayyoo miti. Wayita ammaa hojiiwwan, tajaajilooti kennaman, warshaaleen gurguddoo idil-addunyaa hojii dhaabanii jiru, sochii turizimiis dhaabbateera. Indastiriiwwan bashannanaa akka Ispoortiis dhaabbataniiru. Kuni raafama kufaatii dinagdee bara 2008 addunyaa mudate dachaadhaan caalu fidaa jiraachuu himu ogeessi diinagdee Dr Guutuu Teessoo. Raafamni diinagdee addunyaa mudataa jiru kun biyyoota Afrikaa irratti hammaachuu mala jedhu. "Durumaa rakkoon hoji dhabdummaa Afrikaa keessa jiraachuufi biyyoonni kuni hiyyummaa keessa waan jiraniif sababa koronaavaayirasiitin immoo mucucoo dinagdee hamaa keessa seenu," jedhan. Dinagdee Itoophiyaa kan ilaaleenis, walgituu dhabuun al-eergiifi meeshaalee alaa galanii durumayyuu hirkatummaa liqii fi gargaarsaa jalaa akka hin baane taasisaa turuu eeru. "Itoophiyaan biyya gargaarsa irratti hirkattee jiraattudha. Wanti biyya alaatii galchinu hanga doolaara biiliyoona 18 yoo ta'u, wanti nuti gara alaatti erginu ammoo doolaara biiliyoona 3'tti tilmaamama." Garaagarummaan gidduu kana jiru maallaqa gargaarsaafi liqaadhaan argamuun kan guutamuudha jedhan. Biyyoota akka Ameerikaa, Jarman, Kaanaadaa, Aawustiraaliyaa kuni diinagdeen raafamuun itti fufnaan Itoophiyaanis gargaarsa dhabaa deemti jedhan. Karaa biratiin immoo omishni Itoophiyaan gara gabaa alaatti ergitu omishaalee qonnaa waan tahaniif, indastiriiwwan meeshaa dheedhii Itoophiyaan ergitu kana fudhatan baay'een isaanii ammoo hojii dhaabuun sakaallaa diinagdee Itoophiyaa mudate ta'uu himu. Dhimmuma kanarratti kan dubbisne Odiitarri Waliigalaa Oromiyaa Obbo Gammachuu Dubbisoo, waan biyya alaatti ergamu fedhiin fudhachuu dhaabbachaa jiraachuun rakkoo ta'uu himu. Gama biraan indastiriiwwan biyya keessa jiran galtee barbaadu, galteewwan kunimmoo biyya alaatii waan dhufaniif sararri dhiheessii isaa dhaabbachuun diinagdee Itoophiyaa irratti miidhaa guddaa fida jedhu. Yeroo rakkoo kana keessatti wanti gaariin Itoophiyaan argatte gatiin boba'aa hir'achuu qofa jedhu Obbo Gammachuun. Madda galii dinagdee Itoophiyaa kan ta'e sharafni alaa lammiileen Itoophiyaa biyyoota alaa jiran gara biyyaatti ergan (Remittance) xiqqaachuunis yaaddoo kan biraati jedhu. "Lammiileen Itoophiyaa biyyoota alaa jiran sababa koronaavaayirasii kanaan manatti galanii jiru. Hoteelonni, indastiriiwwan waan cufamaniif maddi galii isaanii dhaabateera. Kanaaf hojii dhaabanii mana jiru." "Kana jechuun maallaqni argatanii gara biyyaatti erganis hin jiru" jedhan. Itoophiyaan qusannaa kaaznaa keessaa qabdu xiqqaa yeroo rakkoo kanatti tajaajiloota yaalaa fi deeggarsa qolannaa dhibee kanaatiif oolchaa waan jirtuufis  qusannaan biyyaattiis akka miidhamu himu. Biyyoonni akka Ameerikaa yeroo rakkoo kanatti diinagdee isaanii bayyanachisuuf maallaqa guddaa ramadanii hojjechaa jiru, mootummaan Itoophiyaas waan kana jalqabeera jedhu Obbo Gammachuun. "Mootummaan Itoophiyaa raafama diinagdee mudatu kana qolachuuf birriii guddaa baankileedhaaf ramaduu beeksisee jira. Kuni tarkaanfii guddaadha." "Taaksii/gibira hir'isuu irrattis itti yaadamuu qaba. Daldaltootaaf deeggarsi gibira hir'isuu fala taha," jedhan. Dr Guutuun gama isaaniitiin akka furmaataatti kan tahuu qabu yeroo rakkoo kanattis sochiin diinagdee akka hin dhaabbanne gochuun dirqama taha jedhu. "Ammaa kaafamee rakkoo kana keessa teenyee carra akkamiin daldala sochoosuu dandeenya kan jedhu yaadamuu qaba. Akkamitti omishnee binnee walitti gurgurra kan jedhu yaadamuu qaba," jedhan. Yeroo nagaa fi yeroo haalli mijataan jiru keessatti daldaluu qofa osoo hin taane yeroo rakkinaa keessattis malli daldalaa uumamee dinagdee biyyaa baraaruun baay'ee murteessaa ta'uu eeru Dr. Guutuun. Koronaavaayirasiin akka amma biyyoota biroo keessatti tahaa jiru kanatti nama hunda guutumatti manatti yeroo galche dhiibbaan diinagdee mana lammii hundaa  akka seenus himan.


Koronaavaayirasii to'achuuf Afrikaan Eshiyaarraa maal barachuu qabdi?

Biyyoota Awuroppaa fi Ameerikaa keessatti lakkoofsi namoota vaayirasii koronaatiin qabamaniifi kanneen lubbusaanii dhaban guyyaa guyyaan dabalaa jira. Haala kana to'achuuf jechas biyyoonni tarkaanfiiwwan ni baasa jedhanii yaadan adda addaa fudhataa jiru. Biyyoota Awurooppaa ammaan tana garmalee vaayirasichaan miidhamaa jiraniin dura ammoo vaayirasichi biyyoota Eshiyaas miidhee ture. Keessattu Chaayinaa biyyi vaayirasichi keessaa ka'uunsaa himamu, baay'ee midhamte turte. Haa ta'u malee amman tana faalamni vaayirasichaa haaraan gamasii dhagahamaa hin jiru. Biyyoota Eshiyaa tatamsa'ina vaayirasii kanaa to'achuun dinqisiifatamaa jiran keessaa kan biraa Singaappor, Hoongi Koongiifi Taayilaandii walitti hdiheenya Chaayinaa waliin qabaniin yoo ilaalamuu, lakkoofsi namoota jalaa miidhame baay'ee gadaanaadha. Biyyoonni kunneen attamiin tatamsa'ina vaayirasichaa hirrisuu danda'anii? Afrikaan hoo maala irraa baratti? Oggeessonni fayyaa vaayirasicha to'achuuf sagalee tokkichaan irratti waliigalanii tarkaanfii fudhachu eegalan. Tarkaanfiiwwan kunneenis qorachuu, kanneen vaayirasichaaf saaxilamuun isaanii shakkaman dafanii gara bakka turmaataatti geessuu fi fageenya hawaasummaa eegachuudha. Tarkaanfiiwwan kunneen biyyoota Awurooppaa keessatti hanga ta'e hojiirra olfamus, dafanii eegaluu irratti harkifannaan waan tureef miidhaa amma gahaa jiruuf saaxilamaniiru. Kanaaf akka fakkeenyaatti kan eeraman UK fi Ameerikaa yoo ta'an, vaayirasichi erga Chaayinaatti mul'ate baatiiwwan lama keessatti biyyooti kunneen qophii homaa hin taasifne ture jedhama. Chaayinaan waa'ee dhukkuba kanaa jalqaba Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti kan beeksiifte bara haaraa 2020 dura ture. Tibba sanattis dhukkubichi namootarraa gara namootaatti kan darbu ta'usaatiif wanti barame hangas mara hin turre. Haa ta'u malee Siingaapoor, Taayiwaan, Hoongi Koongi battaluma sanatti qorannoo vaayirasicha adda baasuu dandeessisu eegalan. Taayiwaan imaltoota keessattu kan Huuwaan irraa gara biyyashee dhaqan osoo xiyyaara keessaa hin bune qorachuu eegalte. Kanaafi tarkaanfiiwwan ciccimoo biroo fudhataniin kan ka'e biyyoonni kunneen tatamsa'ina kana gabaabuumatti to'achu danda'ani. Koriyaa Kibbaatti namoonni vaayirasii kanaan qabaman hedduun jiraachuun kan barame al tokkichatti. Koriyaan Kibbaa ammoo battalumatti qorannoo gaggeessuu eegalte. Hanga ammaattis namoota kuma 300 ol ta'an qorachu dandeesse jirti. Guyyaattis namoota kuma ta'an bilisaan qoratti. Gochi Kooriyaa Kibbaa kunis qorattootaafi qondaaltootaan faarfameera. Fallaa kanaa ammoo qorannoon dhukkubichaa Ameerikaatti baay'ee duubatti harkifatee eegalu himama. Qorannoon bilisaa seeraan kan taa'ee jiru ta'ulleen qorachuuf garuu gatii jabaatu gaafatamaa ture. UK mataanshee hangas mara qorannoof xiyyeeffannaa hin kenniine turte. Namoota qorachuu qofa osoo hin taane, namoota kanneen vaayirasichi irratti argameen walitti dhufeenya qaban adda baasuun caalaa murteessaa ta'u himu oggeessoonni. Biyya Singaapooritti qorattoonni yakkaa kaameeraawwan nageenyaatti fayyadamuun, namoonni vaayirasiin irratti argame eenyu waliin wal arganii akka turan adda baasuun namoota kuma 6 walitti qabaniiru. Isaan boodas qorannoo akka taasisan, hanga bilisa ta'un isaanii mirkanaa'utti adda bahuun akka turan taasifaman. Hongi Kongiittis hojiin namoota walitti dhufenya qaban adamsuu osoo namtichi mallattoo dhukkubbi hin agariisiin dura eegalama. Akkasumas namoota biyya biraatii dhaqan meeshaa sochiisaanii hordofu milarratti akka kaawwatan gaafatamu. Singaaportiitti ammoo namoota adda of baasuun mana keessa turaniif guyyaatti yeroo hedduu bilbilamaaf ture. Suuraa eessa akka jiran mul'isuus ka'un akka ergan gaafatamu ture. Namni adda bahee turu akka qabaatu itti himamee kana hin raawwatiin addabbii cimaatu eeggata. Haa ta'u malee biyyoota Awurrooppaatti bilisummaa namootaafi bal'ina lafaatiin wal qabatee to'annaa cimaa akkasii taasisuuf rakkisaa ture. Fageenyaa hawaasummaa/qaamaa eeggachuun tatamsa'ina vaayirasichaa hir'isuuf mala gaarii ta'u himama. Haa ta'u malees haguma kana hojiirra olchuun harkifateen, tatamsa'inni vaayirasichaa ni babal'ata. Fakkeenyaaf magaalaa ka'umsa koronaavaayirasii ta'unshee himamu, Wuhaan keessatti sochiin ummataa gutummaatti uggurame. Kunis seenaa keessatti mootummaan sochii ilmaan namootaa sadarkaa kanatti yoo ugguruu isa jalqabaati jedhameera. Xaaliyaaniifi Ispeen ammoo sochii lammiilee kan dhorkan erga vaayirasichi bal'inaan namoota kumaatama qabeen booda ture. Fageenya hawaasummaa eeguun murtee motummaa irratti kan hundaa'ee ta'ulleen, murtee akkanaa hojiirra olchuuf ammoo gaheen lammiilee olaanaadha. Mootummoonni weerara koronaavaayirasii to'achuuf yaalii taasisan keessatti ummata hirmaachisan malee imaammanniifi tarkaanfiin gama tokkicha qofaa dhufu bu'aa eegamu fiduu hin danda'u. Chaayinaan jalqaba waan Wuhaan keessatti mudate dhoksuuf yaalte turte. Oggeessoota fayyaafi hakiima waa'ee dhukkubichaa dubbachuu yaalee adabdees ture. Booda garuu vaayirasicha to'achuuf magaalattii keessatti sochii gutummaatti dhorkuun dandeettii dhaabbilee wallaansaa guddisuun gara to'annootti galamee. Kun hundis kan irra qaqqabe, sababii dura deebiin vaayirasichaaf kennite gadaanaa tureef jedhu keessa beektoonni. Ameerikaas yoo ta'e ilaalchi pirezidant Tiraampiifi oggeessoonni fayyaa vaayirasicharratti qaban garaagara ture. Biyyoota Eshiyaa kan akka Hoongi Koongiitti waa'ee vaayirasichaarratti hubannoo ummataa cimsuuf teknolojiitti fayyadamu ture. Koriyaan Kibbaa namni vaayirasichaan qabame jiraachuufi dhiisuu karaa ergaa mobaayilitiin hordofaa turte. Siingaapoorittis odeeffannoon hatattamaan qaqaba ture. Lammiileen biyyoota Eshiyaa ajaja mootummoota isaaniirraa darbu hojiirra olchuuf keessa hin deebi'an ture. Hongi Koongiitti fakkeenyaaf mootummaarratti mormii bahanilleen biyya saaniin ni bonu. Kanaafuu hunduu weeraricha akka balaa biyyaaleessaatti lakkaa'anii turu himama. Kanaan dura balaa vaayirasii SARS jedhamuun miidhamanii waan turaniif koronaavaayirasiin baay'ee sodaachuun tarkaanfii fudhataniiru jedhama. Addunyaarratti dhiibeewwan harka irra deddeebiin dhiqaachu gaafatan kan akka Iboolaa ka'usaa oggeessoonni ni dubbatu. Kunis murtee namoota dhuunfaa kan gaafatu yoo ta'u, murteen kunis kan maatiifi kanneen waliin jiraatan irrattis dhiibbaa qabaatudha jedhu. Tarkaanfiiwwan dhuunfaa kana caalaas ummanni addunyaa boqachuu kan danda'u yoo dhukkubichi qoricha argatee qofaadha. Qorichi ammoo yoo xinnaate baatiiwwan 18 ni fudhata jedhama. Kanafuu balaa dhukkubni kun ummata, sochii hawaasummaafi diinagdee biyyootarraan gahu hir'isuuf wanti biyyoonni Afrikaa biyyoota Eshiyaa irra baratan ni jiraata. Kana malees gorsawwan Dhaabbanni Fayyaa Addhunyaafi oggeessonni fayyaa biyyootaa kennan dhagahuun hojiirra oolchuun balaa koronaa irraa baraaramuuf ni fayyada.


Koronaavaayiras: Diroogbaafi Eetoon doktoroota 'talaalliin Covid19 Afrikaatti dura yaalamuu qaba' jedhan balaaleffatan

Taphattoonni kubbaa miilaa Afrikaa kilaboota biyyoota Awurooppaa keessatti gurra guddaa horatan Diidiyeer Diroogbaafi Saamu'eel Etoon, doktoroota Faransaay talaallii koronaa yaaluun dura Afrikaatti jalqabamuu qaba jedhan balaaleffatan Doktoroonni Faransaay lama marii dhimma koronaavaayiras TV irratti taasisaniin, yaaliin talaallii jalqaba Afrikaatti taasifamuu qaba jedhan. Yaada isaanii kanaafis, doktoroonni kunneen baayyee qeeqamaa kan jiran yoo ta'u, taphattoonni bebbeekamoo kubbaa miilaa Afrikaa Diidiyeer Diroogbaafi Saamu'eel Etoos jabduu qeeqan. "Afrikaan laaboraatoorii yaalii miti; lammileen Afrikaas hantuuta laaboraatoorii keessaa miti," jechuudhaan Diroogbaan fuula Twitter isaarratti barreesse. Taphataan kubbaa miilaa duraanii Kaameruun Saamu'eel Etoo gama isaatiin doktoroota kunneeniin, "warra nama ajjeesan" ittiin jedheera. Yaadni doktoroota kunneeniis garewwan sanyummaa mormaniin hedduu irratti duulameera. Marii Faransaay keessatti buufata TV guyyoota muraasa dura Dr. Jiin Pool Miiraafi Dr. Kamiil Loochit irratti dhiyaatan kana namoonni miidiyaalee hawaasummaa irratti hedduu waliif daddabarsaniiru. Doktoroonni kunneen akka jedhanitti, qorannoon HIV/AIDS baayyeen isaa kan gaggeeffame Afirikaa keessatti ta'uu isaarraan kan ka'e yaaliin talaallii Covid-19 tiis jalqaba ardittiirratti taasifamuu qaba jedhan. "Yaalii kana gochuu kan qabnu Afrikaatti mitii? Bakka maaskiin fuulatti godhatanillee hin jirre, bakka wallaansi fayyaa hin guddanne keessatti, yoo arganuu dadhabanillee meeshaan deebisuu dandeessisu bakka hin jirretti ta'uun irra hin jiraatuu? Akkuma qorannoon AIDS lammileen Afrikaa daldala saal-qunnamtiirratti yaalame jechuudha. "Yaaliiwwan kana kan taasifnu haala baayyee hamaa ta'een saaxilamoo waan ta'aniifi ofii isaaniirraa ittisuu akka hin dandeenye waan beeknuufidha," jechuun doktorri tokko dubbate. Doktorri biraan Wiirtuu Wallaansaafi Inistitiyuutii Fayyaa Faransaayirraa dhufe Kaamiilis sirriidha qorannoowwan walfakkaatan Afrikaa keessatti gaggeeffamuu qabu jechuun yaada isaa cimsan. Dhimmichi walfalmisiisaa ta'uu isaatiin walqabatee Inistitiyuutiin Fayyaa sun dogoggora hiikkachuudha jedheera.


Atileet Qananiisaa Baqqalaa: 'Namni jiraachuu barbaadu of eeggannoo guddaa gochuu qaba'

Ummanni qajeelfamtoota ogeeyyiin fayyaa koronaavaayirasii irratti kennan hojiirra oolchaa hin jiru jechuun atileetiin fiigicha fageenya dheeraan maqaa guddaa qabu Qananiisaa Baqqalaan BBC'tti hime. Qananiisaan turtii BBC waliin taasiseen, murteen Atileet Daraartuu Tulluun yeroo dhukkubni addunyaa yaaddesse kanatti qophii Olompikiitiif atileetonni hoteela akka hin seenne jettees sirruma ture jedheera. ''Ummanni addunyaa akka baalaatti harca'aa jiru kun kun garaa nama hin nyaatu?'' kan jedhu Qananiisaan, kanaafuu ummatni hundu ittigaafatamummaa of eeguu qaba. Garuu, kuni ta'a hin jiru jechuun yaadda'eera. ''Ummanni of dagachuun gorsa kennamu yoo waan of gatu ta'e rakkina guddaatu biyya irratti uumamaa deema. Ummatnis rakkina hin taane keessa seena,'' jechuun hima. Bu'uraaleen fayyaa Itoopiyaa keessa jiran guddaa waan hin taaneef 'ummatni kana beekee gorsa kennamu dhaggeeffachuutu isaanirra jira jedha. ''Namni abdii fulduraatti qabu namni jiraachuu barbaadu hundi ofiifi maatii saatiin of eeggannoo guddaa godhuu qaban jedha,'' jechuun fayyaa yoo qabaatan lubbbuun yoo jiraatan wanta baay'ee hojjechuun danda'ama jechuun hima. Qananiisaan gamoo bakka leenjii atileetiksii Sulultaatti qabu tokko bakka namoonni dhukkuba kanaan shakkaman itti tursiifaman akka ta'u gumaacheera. Gama isaatiin, erga koronaavaayirasiin biyya seenee eegale shaakallii qofaa isaa taasisaa jira jedheera. Gorsa ogeeyyii fayyaa, kan mootummaan baaseefi Dhaabbata Fayyaa Addunyaa irraa kennamu hordofaa akka jiru dubbata. ''Ummanni tokkoon tokko of eeggannoo guddaa godhe dhukkuba kana to'achuun ni danda'ama,'' jechuun namuu yoo of eege tatamsa'ina isaa to'achuun akka danda'amu hima. Maloota dhukkuba koronaavaayirasii ittisuuf gorfaman keessaa tokko harka wal fuudhuu dhabuufi walirraa fagaachuudha. Ta'us, kana hojiirra oolchu irratti ammallee hedduu akka hafu Ministirri Muummee Abiy Ahimad dhiheenya ibsuun isaanii ni yaadatama. ''Ummanni baay'inaan hin dhagahu. Akka taphaatti ilaala wanta kana,'' jechuun Qananiisaanis waan isa mudate hima. ''Kan harka si qabachuuf sitti deemanitu jira. Kaan ammoo wajjiin footoo haa kaanu jedhee nama sitti deemutu jira. Kuni rakkisaadha. Yeroo ati hin ta'u jettu kan sitti aarutu jira.'' Kun hidhata aadaa keenyaa qabaatulleen, ummanni hanga dhukkubni kun to'atamutti murteewwan darban akka kabajamu gaafateera. Boordiin Koree Olompikii Idl- Addunyaa murtee xumuraa olomikii irratti hin dabarsiin dura ture Koreen Olompikii Itoophiyaa atileetonni hoteela seenuun olompikiif akka qophaa'an kan murteesse. Murtee kana garuu, pirezidantiin Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa Atileet Daraartuu Tulluu yeroo koronaavaayirasiin tatamsa'etti ta'u hin qabu jechuun mormite. Atileet Haayilee G/Sillaaseefi G/Igzaaber G/Maariyaam pirezidantii Koree Olompikii Dr Ashabbir W/Goorgis waliin goranii turan. Dhimma ijoo dubbii ta'e irratti kan gaafanne Qananiisaan, ''Durumaan dursee wanta sirrii hin taane. Gorsa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa kenneen kan walitti bu'udha. Akka nama tokkootti anis baay'ee itti gaddeen jira,'' jedheera. ''Ummanni biraa beekuu baachuu danda'a. Atileetota tokko tokko ta'u qaba jedhanii murteessan baay'ee itti gaddeen ture. ''Amma garuu sanis ta'e kanas dorgommiin darbee jira. Garuu taajjabbii guddaa dabarseen jira bakka kana irratti. ''Daraartuun ejjoonnoo isheetiin guutummaan guututti sirriidha. Ani dhaamsa Daraartuun fudhadha. Kan jaroota kaaniitii miti,'' jechuun Qananiisaan BBC'tti hime. Dorgommiin Olomikii atileet Qananiisaa Baqqalaaf haaraa miti. Lammiin Itoophiyaa waltajjii kana irratti guddaa hin milkaa'e isa malee kaan hin jiru. Yeroon olompikichaa dheereeffamunsaa dhiibbaa wayi akka isarratti qabaatu gaaffii dhiyeesineef, amma umuriin isaa 38 guutuufan. Kanaafuu,  Olompikiin waggaa tokko achi siiquun isaa garuu nan yaaddessu jedha. ''Waggaan tokko, lama baay'ee miti. Umuriin kiyya ganaadha. Nan qaqqaba. Yaada kiyya galmaan gahuu nan danda'a.'' Kana malees tibba kanatti dorgomiichi dabarfamu isaatti akka gammadee himeera. ''Kan Rabbi jedheetu ta'a malee kan namni jedhe hin ta'u yeroo hundaa,'' jechuun dhukkubni addunyaa yaaddesse kuni akka baduf ummanni Waaqa akka kadhatu dhaama.


Gootota koronaavaayirasii Afrikaa ja'an: Shubbistuurraa hanga dizaayinaroota faashiniitti

Afrikaa keessatti yeroo weerara koronaavaayirasii irratti duulamaa jiramu kanatti namoonni kaan ammoo carraaqicha gargaaruu waan addaafi ajaa'ibaa ta'e hojjechaa jiru. Oduuwwan hamilee namaa jajjabeessan jaha kan gootonni guyyaa guyyaan hojjetan akka itti aanutti dhiyeessineerra. Biyya Liibiyaatti faashinii uffata dubartootaafi ufannaa manneen amantaa  qopheessuun maqaa gaarii qabu gara gaawonii hojjetoota fayyaa haalaan miidhagaa ta'e hojjetee dhiyeessuutti jijjiirame. Magaalaa guddoo Liibiyaa, Tiriipoolii keessatti dubartoonni ja'a warshaa huccuu Faashin Hawuus jedhamu keessatti doktorootaafi narsootaaf uffata yeroo wallaansa fayyaa kennan uffachuuf mijatu tolchaa jiru. Dubartoonni warshaa faashina itti qopheessaa turan kana gara uffata ogeessonni fayyaa uffataniitti kan jijjiiran fedhuu isaaniitiin. Hundi isaanii fedhii guutuufi gammachuudhaan kan hojjechaa jiran yoo ta'u gariin isaanii hojjetaadhuma warshichuma keessa bulaa jiru. Marsaa duraatiin uffannaa ogeessota fayyaa guutuu 50 kan qopheessan yoo ta'u marsaa lamaffaaf qopheessuufis hojiitti jiru. Hojjetoonni fayyaa hospitaala magaalaa Tiriipoolii jalqaba torban kanaa yeroo uffanni kun isaaniif tolfamuuf safarataa turan baayyee gammadanii, kaka'umsa jirus jajatan. "Yaadni qajeelaa kun kan jalqabame yeroo doktarri hospitaala al-Jalaal magaalaa Tiriipoolii keessatti argamu tokko abbootii qabeenyaa gargaarsaaf gaafatetti ture," jechuun warra Faashin Hawuus hundeessan keessaa tokko kan taateefi shamarreen umurii ganna 26 Naajwaa Xaahir Shukurii BBCtti dubbatte. Mana biraandii uffataa kana kan jalqabde waggaa dura yoo ta'u yeroo fedhii qabdu guuttachuuf baballisaa jirtutti ture rakkoo uffata ogeessota fayyaa jiru guutuuf garasitti kan jijjiirte. Isheeniifi namoonni hodhuun ishee waliin hojjetan uffata wallaansa fayyaa caalmaatti omishuu barbaadu meeshaafi maashina ittiin hodhan dabalataa argachuudhaaf magaalaa walitti bu'insaan diigamte sana keessatti argachuun rakkoo itti ta'eera. Weerarri koronaa kun sagantaawwan cidhaa hedduu qabamanii turan hedduun akka haqaman taasiseera. Sababa kanarraa kan ka'een abaaboowwan hedduun faayidaa malee akka cooligan ta'aa jira. Hata'u malee, gareen hojii abaaboon faayuutti bobba'an handhuura magaalaa wayinii omishuun Afrikaa Kibbaa keessatti beekamtu Paarl, walitti dufanii waan badaa keessaa kan baayyee gaarii ta'e hojjechuuf murteessan. Warshaa Abaaboo Adenee jedhamurraa abaaboo 600 gumaachameen mana maanguddootaa Huis Vergenoegd Old Age Home jedhamu dura miidhagsan. Walakkeessa ji'a Bitootessaa irraa kaasee jiraattonni mandara maanguddotaa mana cufatanii jiru. Garuu foolii gaarii abaaboo qe'ee isaanii faaye kana gadi bahanii suufaniif hayyamameef ture, jedhu aanga'aan omisha ababoo fuula feesbuukii isaarratti. Namoonni hojii kana argan hedduun gocha kana baayyee jajan. "Konkolaatonni baayyeen kilaaksi gochuun gammachuufi dinqisiifannaa isaanii dhageessisaa darbu, namoonni lafoos ta'e kan karaa sana darbu hunduu dhaabbatanii daawwatu. Abaaboon sun naannoo sanatti gammachuu horeera," jedha namni ababoo omishu tokko. Keeniyaatti abbaan qabeenyaa mana kireessu tokko kireeffattoota isaa 34 ta'aniin kiraa manaa kan ji'a Bitootessaafi Eblaa irraa hin fudhadhu jedhan.  Abbaan qabeenyaa kun weerarri dhibee kanaa kireeffattoota isaa rakkoo maallaqaa yaaddessaa keessa isaan waan galcheeruuf isaan kaffalchiisuu hin qabu jedhe. Namni Mikaa'el Mununee jedhamu kun appartaamaa 28 kaawontii gama lixaa magaalaa Naayiroobii Niyaandaarawu jedhamuu kan qaban yoo ta'u, tokkoo tokkoo isaanii shilingii Keeniyaa 3,000tti kireessu. Kana malees, manneen biizinasiif oolan ji'atti shilingii 5000tti kireeffamus ni qabu. Abbaan qabeenyaa kun yoo kireeffattoonni isaa hunduu hin kaffaliiniif hafan shilingii 200,000 dhaba. Mr Muneeneen TV dhuunfaa NTV jedhamu irratti dhiyaatanii hojii qajeelummaa hojjetan kana erga dubbatanii namoonni baayyee isa galateeffachaa jiru. Yeroo tokko kireeffataan ture, kanan kaffalu dhabee manaa akka isa ari'an kan yaadatu duubata abbaan qabeenyaa kun. "Kireeffattoonni koo kun yeroodhaa ana bira jiru kiraan isaan anaaf kaffalanis wanta baayyee akkan ittiin hojjedhu na gargaareera," jedhan. "Kanaaf, ani yeroon kun yeroo isaan waliin hojjetaniifi walgargaaran akka ta'en murteesse." Gaazexaa tokko irrattis maqaan isaanii ka'ee abbaa qabeenya manaa "gara laafessa" jedhameera. Biyya Tuniiziyaatti shubbisa mudhiitiin kan beekamtu Nermiin Sifaar namoota mana cufatanii jiraniif shubbisa karaa toora interneetitiin gadhiisuun biyyoota Afrikaa Kaabaa boharsaa jirti. Galgala yeroo mara mana ishee keessaa shubbisaa kallattiin kanisheen tamsaastu namoonni hedduu itti gammadu. Torban darbe keessa viidiyoo isheen gadhiistu kana namoonni miliyoonaan lakkaa'aman daawwataniiru. Viidiyoon shubbisaa kun osoo dhorkaan mana turuu hin jalqabamiin ture kan eegale. Tuniiziyaa keessatti qajeelfamni mana turuu Bitootessa 29 ture kan jalqabame. Duula karaa miidiyaa hawaasummaa akka namoonni mana turan jajjabeessituun "Mana turaa animmoo isiniif nan shibbisaa" kan jedhuun baayyee beeksisaaa jirti. Duulli isheen gaggeessitu kunis galma ga'eeraaf. Namoonni kuma hedduutti lakkaa'aman galgal galagala haalaan daawwatu. Viidyoon torban darbe ishee gadhiiste ammoo miliyoona lamaa ol daawwatameera. Weelistuun beekamtuu Itoophiyaa Hamalmaal Abaatee mana jireenyaashee namoonni sababa koronaavaayirasiif adda baafamanii turaniif akka oolu kennite. Dhuma ji'a darbee mootummaan Itoophiyaa nanigara biyyattii dhufu kamiyyu baasii ofii isaatiin guyyoota 14f hoteela keessatti adda of baasee turuu qaba jedhee ture. Hamalmaal Abaatee baroota 1990 keessaa siboota afaan Amaaraafi Afaan Oromootiin baayyee beekamti. "Namoonni adda of baasanii turuu barbaadanis namoota keenyadha," jette Hamalmaal. "Namoonni biyya alaatii dhufan tokko tokko hoteela adda itti of baasanii akka taniif qophaa'e kaffalatanii turuu danda'u. Hata'u malee, warri kaffalachuu hin dandeenyes ni jiru. Isaanis warruma kaaniin qixa keessumeeffamuu qabu." Manni Hamalmaal kun mana jireenyaa naannoo Makkaanisaa, Finfinneetti argamudha. Hamalmaal namoota baayyee mana jireenyaa isaanii tolaan akka namoonni biyya alaatii dhufan kaffalachuu hin dandeenye kaassatti adda baafamanii turaniif gumaachaa jiran keessaa tokkodha. Namoonni hedduun yeroo biyya alaatii galan bakki baayyeen keessatti adda of baasuun turan hir'inni jiraachuu mala kan jedhu sodaan jira. Diviziyoonii Piriimerii biyya Naajeeriyaatti taphataan kubbaa miilaa beekamaa deggertoota isaa afuriif yeroo weerara koronaavaayirasii akka mana keessa turamuuf labsametti kan ittiin nyaatan hin qabneef akka ittiin dabarsaniif maallaqa kenneef. Karra eegaan Pilaatiwuu Yunaayitid Chineduu Anoozii tokkoo tokkoo deggartoota isaa afraniif naayiraa 5,000 kenneef. Kennaan kun guddaa ta'uu baatus ergaa kan qabanirraa walgargaaruu yeroo itti barbaachisu akka ta'e garuu ni dabarsa. Gaazexeen Naajeeriyaa Vaangaard jedhamu akka barreessetti harki Anoozii diriiree goolii qolatu hiyyeessotaafis diriireera jedhe. Gareen Anooziin keessa taphatu dursaa kan jiru yoo ta'u, taphoota darba 10 keessatti gooliin itti hin lakkoofsifamne.


Shimallis Abdiisaa: "Daawwannaa keenyaan biyyi nagaa ta'uusaa ilaallee jirra"

Tajaajilli telekoomii godinaalee Oromiyaa keessatti adda citee ture har'arraa eegalee akka deebi'u murtaa'uu isaa pireezidantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa himan. Daawwannaa godinaalee Wallaggaa afran taasisan xummuranii kan deebi'an pireezidant Shimallis Abdiisaa miidiyaaleef ibsa kennan iratti kana jedhan. Qaamoleen hidhatan bu'uraalee misoomaa kan akka Teelee miidhaniiru kan jedhan Obbo Shimallis "haala qabatamaa laffarra jiru bu'ureeffachun tajaajilli telekoomii har'arraa eegalee akka deebi'u murtaa'era" jedhan. Godinaalee Lixaa fi Kibba Oromiyaatti intarneetii fi tajaajilli bilbilaa erga adda citee baatii sadii ta'ee ture. Kana hordofuunis erga weerarri koronaavaayirasii mudatee as rogeeyyii fi falmitoonni mirga namoomaa hedduun mootummaan intarneetii akka gadi dhiisu dhiibbaa gochaa turan. Dhibee Koroonaavaayirasiin walqabatee mootummaan naannichaa sadarkaa garaagaraatti koreewwan hundeessuun hojjechaa akka jiru kan himan Obbo Shimallis sochiin uummataa akka hir'atu gaafatan. "Daldalli xixiqqan jiraachuu qaba. Haa ta'u malee of eeggannoo gochuu qabna" jedhan. Haa ta'u malee "sochiin diinagdee akka hin dhaabbanne gochuu qabnas" jedhaniiru. Tajaajila lammummaa irratti waamichi taasifamee abbootiin qabeenyaa fi dargaggootni hirmaachaa akka jiranis dubbatan. Uummatni murtee mootummaan naannoo Oromiyaa dabarse akka hordofan fi namni hundi akka amantaa isaatti Waaqasaa akka kadhatus dhaaman. Dhaabbilee amantaa namoota heddu walitti qaban irratti mootummaan tarkaanfii fudhachuu akka eegalu dubbataniiru. Tajaajilli intarneetii gadi dhiifamuun isaa weerara dhukkuba kanaan kan wal qabatuu ta'uufi dhiisuu isaa wanti dubbatan hin jiru. Amma dura tajaajilli intarneetii kan adda cite rakkoo nageenyaa godinaalee kanneen keessa jiruun wal qabatee akka ta'e himamaa ture. Pireezidant Shimallis daawwannaa godinaalee Wallaggaan booda ibsa kennaniin, "daawwannaa keenyaan biyyi nagaa ta'uusaa ilaallee jirra" jedhan. "Caasaaleen mootummaa aanaalee fi gandaa shaneedhaan diigamanii turan" kan jedhan Obbo Shimallis, yeroo ammaa garuu caasaaleen gandaa fi aanaa deebi'anii ijaarramaniiru jedhan. "Waajjiraalen mootummaa banamaniiru, piroojeektonni duraan turani fi haaraan hojjetamaa jiru," jedhan. Kanaaf "haala qabatamaa laffarra jiru bu'ureeffachun tajaajilli Telekoomii har'arraa eegalee akka deebi'u murtaa'era" jedhan. Sochiin godinaalee Wallaggaa keessa jiru "akka ololaan haasa'amu" akka hin taane dubbatan. Namootni fagoo ta'anii haala nageenyaa godinaalee Wallaggaa keessa jiru hammeessun dubbatan qaamaan deemanii akka daawwatan kan affeeran Obbo Shimallis "uummatni aarsaa kaffaltanif galatoomaa" jedhaniiru. Marii uummata waliin magaalota garaagaraatti taasifameenis haalli ture jijjiiramuusaa fi haaluma kanaan akka itti fufu waliigaluu isaanii himan. Badii itti qaanofnetu raawwatame kan jedhan pirezidantichi mootummaan nageenya uummataa eegsisuf dirqama itti kenname ni bahata jedhan. Hojii hojjetamaa turen godinaaleen Kibba Oromiyaas guutumaan guututti nagaa ta'aniiru jedhan. "Caasaalen gandaa fi aanaalee diigamanii turan deebi'aniiru. Olaantummaan seeraas kabajamaa jira" jedhan.


Koronaavaayiras: Addunyaan duula Iboolaarraa barachuu qaba

Pirezidantiin duraanii Laayibeeriyaa Elen Joonsan Serliif  koronaavaayirasii dura dhaabbachuudhaaf addunyaan sodaa mo'achuu qaba jedhan. Aadde Elen Afrikaatti pirezidaantii dubartii jalqabaa ta'uun seenaa qabdi, waggoota 12f Laayibeeriyaa bulchite keessaa barri 2014-2016 yeroo weerarri Iboolaa lammilee biyyashee itti galaafate ture. BBC'n Looretii Noobeelii Nagaa kana rakkoo koronaavaayirasiin yeroo hammaa qaqqabsiisaa jiru irratti yaada akka kennituuf gaafateera. Kabajamtoota ummata addunyaa kanarra jirtan maraa, Onkoloolessa 19, 2014, yeroo weerarri dhibee Iboolaa Afrikaa Lixaatti tatamsa'uun lammileen biyya koo 2,000 galaafatee dachaa hedduun tatamsa'aa turetti, humna namaafi qabeenya argachuuf xalayaa kadhaa addunyaaf barreesseen ture. Dhibee weerara guutummaa addunyaa ta'uu mala jechuun sodaanne qolachuudhaaf addunyaan tokkummaan akka dhaabbatu barbaadne. Har'a, carraa kanaan ammoo sagaleekoo dhageessisuun ergaa wal-bira dhaabbachuun dabarsuu barbaada. Waggoota ja'a dura, dinagdeen Laayibeeriyaa waraanarraa hin dandamanneefi sirni fayyaa biyyattii baay'ee dadhabaa ture hagam lammilee biyyattii weerara dhukkubaaf saaxilamoo akka taasise ibseen ture. Haalli addunyaan rakkoo naannoo Lixa Afrikaatti uumame sanaaf deebii itti kenne sun akkamiin wabii kunuunsa fayyaa waloo keenyaaf akka murteessaa ta'e wal bira qabeen ilaale. Weerarri dhukkubaa, addunyaa keessa bakka kamittiyyu uumamu, hangamillee naannoo tokkotti murta'aa yaa fakkaatu dhala namaa bakka mara jiraniif yaaddo akka ta'e yaadan dhiyeessaa ture. Addunyaan haala gaariifi ciminaan deebii kennan ture. Gaggeessummaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniin (UN) humniifi qabeenyi walitti qabame. Itti-aansuun ammoo Ameerikaanis hedduu gumaachite. Waliin ta'uun injifanne.  Sababa kana irraan kan ka'e, har'a talaaliiwwan bu'a qabeessa ta'aniifi qorichoonni farra vaayirasii jiru. Kanaaf ammoo galanni tumsaafi sammuu saayintistootaa qara ta'an guutummaa addunyaarra jiraniif mala. Yeroo weerara koronaavaayirasii kanattis, lammilee addunyaa maraaf dhaamsaafi iyyannaa wal-fakkaatuun dhiyeessuu barbaada. Yeroon kana jedhutti ammoo hanga ammaa akka ardiiwwan biroo haalaan miidhamuu baattus, Afrikaan dhibee kanaan hedduu akka miidhamuu dandeessu sirriitti nan hubadha. Arikaan weerara kana dura dhaabbachuudhaaf humnaafi qophii baayyee gadi aanaa qabdi. Tatamsa'ina isaa xiqqeessuuf socho'uu qabna. Sarara dhibeen kun ittiin daddarbu ciruu qabna. Karvii ol bahaa jiru sana gadi deebisuus qabna. Tarkaanfiin vaayirasii kana ittisuu yeroo inni Eeshiyaarraa gara Awurooppaatti, Awuroopaarraa ammoo gara Ameerikaatti darbu, qaawwi uumamuufi yeroon gubate jiraachuun isaa ifadha. Of dagachuun uumameera. Yeroonis gubateera. Odeeffannoon dhokatee ture, yookaan odeeffannoon xiqqaa ture yookaan ammoo akka hin taane ta'ee ture. Amantaan cabeera. Sodaan akka namni nama/ummata baqatu, dhokatu, ykn waa jalaa dhoksee ol-kaawwatu nama gooti. Kun ta'ee garuu furmaanni tokkichi ammallee ummatuma keessa. Ani kana nan beeka. Ani bara 2014 keessa dogoggoroota kana maran raawwadhe. Akkuma kanallee addunyaan birmannaaf dhufes ni dogoggore. Haata'u malee, of sirreessinee boodarra waliin taanee hojjenne. Saffisa dhibeen kun ittiin tatamsa'aa jiru hir'isuuf jecha daangaawwan biyyootaa cufamanii yeroo ammaa daandii qaxxaamurararra jirra. Mee kottaa kana irraa ergaa dogogoraa hin fudhannuu. Kana jechuun ammoo biyyoonni of danda'anii akka isaaniif tolutti hin murteessan jechuu miti. Faallaa kanaatiin, daangaalee cufuun akka jijjiirama fidu kan taasisu mallattoowwan deebii walooti. Mana koo Monorooviyaa keessa jiru keessa taa'ee ilaalee, har'a wantoota hedduu nama jajjabeessanan arge. Ogummaafi beekumsaan ilaaluun jira;  wanti dhugaa ta'eefi beekumsi, qorannoowwan saayinsawaa, meeshaaleen, qorichoonniifi ogeessonni waliif qoqqoodamaa jiru. Biyya biyya keessatti ta'aa jira; akkasumallee, daangaa ce'ee sadarkaa idil-addunyaatti ta'aa jira. Xiqqoo barfatee jalqabullee sochii namni kamiyyu biyya hunda keessaa keessatti hirmaachuu qabudha. Dhibee sana dura dhaabachuu keessatti akka Afrikaa Lixaatti dhukkuba akkamitti akka to'annu baranneerra. Laayibeeriyaa keessatti, saba yeroo weerara Iboolaa dandeettii rakkoo dandamachuu horanne; hawaasa caalaa jabaa taanee baane. Tooftaafi adeemsi fayyaa eeggachuu yeroo sanaa dhibee Covid-19 kana to'achuudhaaf ammas lafarra nuuf jira. Ani kun daandii nuti hundi keenya irra jirrudha jedheen amantii guutuu qaba. Cimina tokkoo tokkoo namoonni agarsiisaa jiran, ejjennoo gaggeessitoonni yeroo rakkoon akkasii uumamu fudhatan, akkasumas garaa garummaa amantii qabnu dhiisnee waliin taanee sagalee tokkoon kadhachuuf abdii Waaqayyorrati akka qabaannu abdii guutuun qaba. Torban itti-aanan keessa yeroo hundi keenya gara fuula duraatti siqaa deemnu keessa, fayyaa lammilkee keenya addunyaatiif nan kadhadha. Nameenyaan tokkoo tokkoo keenya kan inni irratti hundaa'uufi jireenyi dhugaa jiraatame jedhamu warra kaan tajaajiluudhaan ta'uu isaa akka yaadattan nama hundaan gaafadha.


Koronaavaayiras: Waa'ee Covid-19 wantoota nuti hanga ammaa hin beekne saglan maali?

Yeroo dheeraa dura fakkaatus, addunyaan waa'ee koronaavaayiras kan jalqaba bare Muddee keessadha. Ogeessoti addunyaa yaalii ciimaa godhanis, wa'ee vaayirasichaa garuu wanti nuti hin beekne ammayyuu heddutu jira jedhu. Addunyaan marti amma deebii argachuuf hundi keenya yaalii tasiisaa jirra. Gaaffileen ijoo tokko tokko kunooti: Kun gaaffii baramaafi kan bu'uraa ta'an keessaa isa tokkodha. Addunyaa keessatti namootni vaayirasicha qabaachuun isaanii barame kumaatamaan ta'uunsaanii addaan baafameera. Kun garuu lakkoofsa namoota hubamanii keessa harka xiqqoodha. Lakkoofsi kunis caalaatti kan hin baramiin hafeef sababa namoota vaayirasicha qabaatanii garuu hin dhukkubsanneedha. Qorannoo antiiboodiin uumuun qorattoonni eenyu akka vaayirasicha qabu akka adda baasaniif isaan fayyada. Yeroo kanatti qofa weerarri koronaavaayirasii hagam akka deeme baruu kan dandeenyu. Lakkoofsi namoota hubamanii meeqa kan jedhu hanga adda baafamutti, lakkoofsi du'aatii hagamiin akka guddachaa jiru sirritti adda baasuun ni cima. Yeroo ammaatti namoota hubaman keessaa kan %1 ta'an ni du'u jedhamee yaadama. Lakkoofsi namoota qabamanii garuu hin dukkubasannee yoo guddaa ta'e lakkoofsi namoota du'anii xiqqaa ta'uu mala. Kana waan ta'eefis lakkoofsa namoota dhibee kanaan du'anii isa sirrii isaa kaa'uudhaaf namoota qabamanii garuu hin dhukkubsanne dabalatee inni sirriin baramuu qaba. Mallattoowwan koronaavayirasii gurguddoofi kan ofirratti eeggachuu qabdu - qaama gubaafi qufaa gogaadha. Iddoo tokko tokkotti mallattoowwan kan akka bowwuu mataa, qoonqoo dhukkubuufi garaa kaasaan kan argaman yoo ta'u, mallattoon miira suunfachuu dhabuus ni jira kan jedhu shakkiin baayyachaa jira. Garuu gaaffii inni guddaan mallattooleen uttaalloo kan akka furreessuu ykn haxxiffachuu dhukkubsattoota tokko tokkoratti ni mul'ata kan jedhudha. Qorannoon akka agarsiisutti namootni vaayirasicha akka qaban hin beeknelle namoota biraatti vaayirasii kana dabarsuu ni danda'u. Daa'imman koronaavaayirasiin ni qabamu. Ta'us garuu, mallattoon isaanii kan gad aanaa ta'eefi yeroo namoota umurii biraan wal bira qabamu lakkoofsi da'imman du'anii xiqqaadha. Da'imman yeroo baayyee dhibee daddabarsuun beekamaniis, weerara vaayirasii kanaaf garuu ga'een isaanii hangam akka ta'e ifa miti. Dhuma bara 2019tti vaayirasichi kan argame Chaayinaa, Wuhaan keessumaa bakka gabaa foon bineensotaatti. Koronaavayirasiin, kan Sars-CoV-2 jedhamu, vaayirasii sinbirroo halkanii hubu waliin wal fakkaata. Garuu vaayirasiin kun sinbira halkanii irraa bineensa hin beekamnetti darbee bineensa sanarraa ammoo namatti darbe jedhamee yaadama. "Wanti kana wal qabsiisu" kun amayyuu kan hin beekamne yoo ta'u, balaa dabalataafis madda ta'uu danda'a. Utaalloo yookaan qufaan barame kan baayyatu bonarra waqtii gannaa keessadha. Ta'us garuu waqtiin ho'aa weerara vaayirasii kanaa hir'isuu danda'aa kan jedhu ammatti hin baramne. Gorsitoonni saayinsii mootummaa UK geddaramsi waqtii vaayirasicharratti dhiibbaa ni uuma kan jedhu akka hin beekamne akeekkachiisaniiru. Yoo dhiibbaan jiraates, kan uttaalloo isa barameerra xiqqaa ta'a jedhanii yaadu. Yoo weerarri koronaavaayirasii bona keessa hir'ise, ganna yeroo dhukkubasattoonni dhibee ganna keessa dhufuu hospitaala dhiphisanitti ammoo hedduu guddachuu danda'a sodaan jedhu jira. Namoota baayyeef Covid-19 dhibee salphaadha. Ta'us garuu %20 kan ta'an ammoo dhibee hamaa ta'etti darbuun itti hammaata. Garuu kun maaliifi? Dandeettiin dhibee dandamachuu danda'uu nama sanaa kanaaf sababa waan ta'u fakkaata, qaccee sanyii waliin kan walqabatu jiraachuu danda'a. Kana hubachuun namootni gara sadarkaa hammaataatti akka hin gallee gochuuf wanta furmaata ta'u akka uumamuuf gargaaruu danda'a. Shakkiiwwan akkanaa yoo jiraatanis, dandeettin qaamaa vaayirasichaa hangam akka ta'e hin beekamu. Namootni vaayirasicha sirritti ofirraa loluu danda'an dandeettii dhibee ofirraa ittisuu qaama isaanii guddifataniiru jechuudha. Garuu dhibeen kun yeroo gabaabaa dura waan argameef odeeffannoon yeroo dheeraa hin jiru. Namootni vaayirasichaan si'a lama hubaman jiru oduun jedhu bu'aa qorannoon dogoggoraan isin bilisa ittin jedhee ta'uu danda'a. Yeroo dheeraa keessatti maaltu ta'uu kan jedhu hubachuuf gaaffiin dandeettii dhibee ofirraa ittisuu qaamaa barbaachisaadha. Vaayirasonni yeroo hunda of geeddaraa deemu, garuu geddaramsii qaccee sanyii isaanii irrattti godhan kun adda addummaa guddaa hin uumu. Akka barametti, vaayirasonni yeroo dheeraa keessatti hammeenyi isaanii akka hir'isaa deemu eegama, ta'us garuu kun wanta mirkanaa'aa miti. Yaaddoon jiru, yoo vaayirasiin kun of geeddaraa deeme, yoos dandeettiin qaamaa dhibee ofirraa ittisuu dhibee kana adda hin baasu. Akka uttaallos talaalliin barame hojjachuu ni dhaaba.


Koronaavaayiras: Mallattoowwan covid-19 maal fa'i? Attamiinan of eegaa?

Koronaavaayirasiin addunyaarratti biyyoota 177 keessa faca'uun badiinsa lubbuu namoota 40,000 olitiif sababa ta'eera. Dhukkubni kun maal? Attamiin tatamsa'aa? Namoota attamiitu caalaa saxilamoodhaa? Malli hunda caalu bishaaniifi saamunaadhaan dafanii dafanii harka dhiqachuudha. Koronaavaayirasiin kan dadarbuu yoo namni vaayirasichaan qabame qufa'u hancufa xixiqqoo qilleensa keessa faca'uutiin. Kunis karaa qilleensa hargannuun  ykn bakka irra bu'e wayita qabannuu gara qaamaa namaa galuun kulkula/infekshinii uuma. Kanaafuu wayita qufa'amuufi axxiffatamu maarrabii/sooftiitti fayyadamuun, harka hin dhiqamneen fuula ofii tuxxuquu dhaabuufi namoota vaayirasichaan qabamaniitti siquu dhaabuun tatamsa'ina dhukkubichaa xiqqeessuuf baayyee barbaachisaadha. Akka oggeessoonni fayyaa jedhaniitti maaskiin fuulaa ittisuuf gahaa miti. Koronaavaayirasiin somba huba. Mallattoon isaas qaama gubaan eegalee qufaa gogaa, booda gara harganuuf rakkachuutti geessuudha. Qufaan isaa haaraan hanga sa'aatii tokkoof ta'uu walitti fufiinsa kan qufaasisu ykn guyyaa tokko keessatti haala gegeeddaramu gosa sadii ykn isaan olii qabaachu mala. Namoota duraan qufaa ykn utaalloo qabanitti ammo caalaa cima. Jiddugalaanis vaayirasichaan faalamanii hanga mallattoon irratti mullatuutti guyyoota shan fudhachu mala. Saayintistoonni kana haa jedhan malee, namoonni kaan ammoo baayyee erga turanii booda mallattoon irratti mul'achu danda'a. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa ammoo yeroon vaayirasichi itti baramuu danda'u hanga guyyoota 14 fudhata jedha. UK'tti ispeshaalistiin gurraa, funyaaniifi qonqoo tokkoos dhukkubichi namoonni akka miira dhandhamaa dhaban taasisa jedha. Namoonni qoratamanii koronaavaayirasiin irratti argame hedduun miidiyaalee hawaasaa irratti akka miira dhandhama urgaafi mi'aa dhaban himu. Haa ta'u malee, ragaan hanga ammaatti jiru kan namoonni himan fi vaayirasicha sababii qufaa akka miira dhandhamaa dhaban taasiseera jedhuudha. Baayyinni lakkoofsa namoota koronaavaayirasiin du'anii gadaanaadha (dhibbeentaa 1-2) kan ta'u qofa. Namoonni vaayirasichaan qabaman kumaatamni wallaansa argatanii fayyanilleen muraasni du'u danda'u. Ragaan Dhaabbanni Fayyaa Addunnyaa dhukkubsattoota 56,000 irra walitti qabuun xiinxalee akka agarsiisuutti: Maanguddoonnifi namoonni rakkina fayyaa qaban (asimii, sukkaara, dhukkuba onnee fi dhiibbaa dhiigaa ) qaban caalaa baayyee dhukkubsachu danda'u. Ragaan Chaayinaarraa argame akka mul'isetti, dubartoota caalaa warra dhiiraatuu du'aaf saaxilama. Wallaansi dhukkuba kanaaf kennamus qaamni nama dhukkubsatuu akka haalaan hojjatu taasisuudha. Fakkeenyaaf akka afura baafataniif deeggarsa taasisuu, humna vaayirasicha ofirraa ittisuu qaama namaa jabeessuu jechuudha. Hojiin talaalli barbaachaa cimsee itti fufeera.


Koronaavaayirasiifi filannoo: 'Murteen boordii filannoo faayidaa paartii aangoorra jiru kan eegsisudha' - B/J Kamaal Galchuu

Ibsi Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa kaleessa baase boordichi filannoo biyyaalessaa Hagayya 23 bara 2012 adeemsisuuf karoorfate yeroo jedhametti raawwachuu akka hin dandeenye hima. Sababni immoo weerara Koroonaavaayiras ta’uu fi dhimmicharratti paartilee siyaasaa, Ministeera Fayyaa fi michuuwwan idil addunyaa walin mari’achuu isaas himeera. Dabalataan ibsi Boordii Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa “boordichi sodaan weerarichaa badee haalawwan yeroo mijaa’anitti gamaggama gochuun karoora raawwii filannoo haaraa baasun sochii eegalsiisa,” jedha. Haa ta’u malee murteen Boordii Filannoo Biyyaalessaa paartilee siyaasaa morkattootaa biraa yaadawwan garaagaraa kaasiseera. “Akka dhukkubichi biyya seenen dura teessuun Boordii Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa Burtukaan Miidhagsaa paartiilee siyaasaa walitti qabuun filannichi sababa Koronaavaayirasiin torbee lamaan dheerachuu isaa nutti himanii turan” kan jedhan dura taa’aan Paartii Biyyaalessaa Oromiyaa B/J Kamaal Galchuu, sana booda mariin boordii filannoo walin taa’an akka hin jirre himu. “Murtee boordii filannoo akkuma hawaasa biroo dhageenye malee yaadichi dursa nun geenye. Murteen boordichaas faayidaa paartii aangoorra jiruu kan eegsisu dha” kan jedhan B/J Kamaal Galchuu “rakkoo fedhe keessa ta’ullee mootummaan kun filannoo gaggeessee mootummaa seerawaa uumanni sagaleen filate argamuutu irra ture” jedhan. Yoo kuni hin taane “deebi’ee filannoon akka gaggeeffamu wabii maal qabna?” jechuunis gaafatu. Boordin Filannoo gaafii fi yaaddoo paartiilee siyaasaa furaa akka hin jirre akkasumas hidhaa fi uggura caasaa mootummaatin raawwatamuf boordichi deebii kennuu dhiisuu isaatin yaadni boordichi filannicha dheeressuf qabate amansiisaa akka hin taanee B/J Kamaal Galchuu himaniiru. “Dhimmichi seeraan akkamitti ilaallama kan jedhuf hayyootni seeraa akka irratti hojjetan taasisaa jirra. Ija siyaasaatin garuu wanta nagaa biyya tanaatif barbaachisaa fi murteessaa ta’e rakkoo kamuu keessatti hojjetaa keessa darbu. Waraana keessattuu ni hojjetama. Yeroo isaaf ta’etti IHADEG lolli gaggeeffamaa filannoo gaggeessee beeka. Yoo isaaf hin taane immoo sababa fedhe kaayaa filannoo akkasitti daddabarsuun gama keenyaan fudhatama takkallee hin qabu” jechuunis dubbatan. Rakkoon Koroonaavaayiras waan mootummaan dhufe akka hin taane fi rakkoo idil addunyaalaa akka ta’e kan himan dura taa’aan Koongirasii Federaalawaa Oromoo Piroofeesar Mararaa Guddinaa, qaamni biyyattii bulchaa jiru “waan kana akka hin taanetti dhimma akka itti hin baane barbaadna,” jedhan. Dabalataan waan kana akka carraatti fudhachuunis biyyattii garta fulduraatti deemsisuu fi filannoo dhuga-qabeessa adeemsisuu irratti hojjetamuu akka qabu himan. ''Waan akka addunyaatti dhufedha. Gara kanatti akka deemamu eegamaa ture,” kan jedhan Profeesar Mararaa “isa caalaa nu yaaddessaa kan tureefi jiru boordiin filannoo qophii gahaa qabaachuu dhiisuu isaa fi mootummaan biyya kana gara waliigaltee biyyaalessaatti deemsisee; filannoo sabni amanuu danda’u akkamitti adeemsisuu dandeenya kan jedhu irratti wanti taa’e jiraachuu dhiisuu isaati,” jedhan. Gama biraatin yeroo ammaa sochii siyaasaa guutummaatti dhaabanii duula ittisa weerara Koroonaavaayiras irratti hojjechaa akka jiran kan himan itti aanaa dura taa’aan paartii Sosochii Biyyaalessaa Amaaraa /ABN/ Obbo Yusuf Ibraahim “boordii filannoo biyyaalessaa walin mariiwwan tokko tokko taasisaa turre. Filannichi yeroo jedhametti adeemsifamuu akka hin dandeenye nullee eegaa turre. Garuu murtee boordii filannoo irratti akka dhaabaatti ejjennon qabanne hin jiru” jedhan. Hojiin uummata dhibicharraa tiksuu hojii ammatti adda durumaan hojjetamuu qabu ta’uu isaa fi yeroo weerarri vaayirasichaa tasgabbaa’etti garuu dhimmi filannoo dhimma marii, mormii akkasumas gaafiwwan heeraa kaasisuu danda’u akka ta’e Obbo Yuusuf BBCtti himaniiru. Kanaafis gara fulduraatti waltajjiin marii furmaata haqa-qabeessa argamsiisuu danda’u qophaa’uu akka qabu dhaaman.


Koronaavaayiras: Biyya Awurooppaa tokkittii waa'ee Covid-19 yaaddoo hin qabne

Ardiin Awurooppaa weerara koronaavaayirasiitiif wiirtuu taatee jirti. Haata'u malee, Awurooppaa keessa taatee aanga'oonni biyyattii waa'ee dhibee yaaddoo addunyaa kana akeekkachiisaafi qajeelfama ittiin ittisuu tokkollee hin dabarsine. Biyyattiin kun Beelaaruus jedhamti. Beelaaruus weerara koronaavaayirasii ilaalchisee biyyoota Awurooppaa biroorraas ta'e biyyoota ollaa warra akka Raashiyaafi Yuukireen irraa karaa adda ta'e hordofaa jirti. Biyyi ollaa Belaaruus, Yuukireen labsii yeroo muddamaallee labsitee jirti. Raashiyaansi manneen barnootaa cufuun qophiiwwan namoota hedduu akka qalitti qabana taasisan dhorkiteetti. Dabalataanis balali'insa biyya kessaafi gara biyyoota alaatti taasifamanis dhaabdeetti Raashiyaan. Belaaruus keessatti garuu jireenya akkuma dur barametti itti fufee jira. Belaaruus lammileen biyyattii 94 ta'an koronaavaayirasiin qabamanillee [hanga kaleessaatti namni du'a hin galmoofne]. Daangaan biyyattiis banaadha. Pirezedaantiin Belaaruus Alekzaander Lukaasheenkoo biyyi isaanii tatamsa'ina koronaavaayirasii ittisuudhaaf qophiin duraa kamtiyyuu akka ishee hin barbaachifne ibsian. "Wantuma mudatudha. Wanti guddaan nahuu dhiisuudha," jedhan Kibxata darbe yeroo ambaasaaddara Chaayinaa walin walarganii turanitti. Belaarus manneen tiyaatiraa, siniimaa ykn walittiqabama hawaasaa biroo hin dhorkine. Belaaruus biyyoota addunyaa irra jiran keessaa biyya dorgommii kubbaa miilaa ishee addaan hin kutiin tokkittiidha. Liigiin kubbaa miilaa biyyaa keessaa Belaaruus kan itti fufe yoo ta'u daawwattoota walitti sassaabee bashannansiisuun olitti biyyoota hollaa akka Raashiyaa keesatti namoota kubbaa miilaa jaallataniif TVn tamsaasaafiin yeroo muddamaa kana keessa madda bashannanaa filannoo ta'aaf jirti. Haasaaan Pirezedaant Alekzaader Lukaashenkoo 'koronaavaayirasii tiraakteeriin ni fayyisa' jedhan namoota hedduu kan burjaajesse yoo ta'u namoonni tokko tokko ammoo miidiyaa hawaasummaa irratti walirraa fuudhanii dabarsuun itti qoosaa jiru. Pirezedaantichi yeroo kana jedhan kan ibsuu barbaadan 'hojii qonnaa irratti jabaannee yaa hojjennu' jechuu isaaniidha. Pirezedaantichi ofii isaanii alkoolii kan hin dhugne ta'anillee lammileen isaanii garuu yoo dandeessan voodkaa osoo itti dhugdanii weerara koronaavaayirasii dhaabuu ni dandeessu jechuun gorsaniiru. Haata'u malee, Belaarusiin aklatti biyyoota addunyaa irra jiran keessatti vaayirasiin kun miidhaa inni qaqqabsiisaa jiru waan arganiif lammileen biyyattii hedduunis yaaddoo keessa galaniiru. Magaalaa guddittii Belaaruus kan taate Miiniiskii keessatti bakka namoonni baayyeen itti walitti qabamanitti hin argamnu jecha barattoonni tokko tokko sobanii nu dhukkube jechuun mana barumsaa irraa hafaa jiru. Kana ilaalcha keessa galchuudhaan yunivarsiitonniifi kollejjoonni saatiiwwan muraasa qofa barsiisuu jalqabaniiru. Miiniiskiitti namoota muraasa qofaatu daandiitti baha. Namoonni umuriin deeman ammoo adda duratti akka miidhaman hubannoo isaa ni qabu. Haata'u malee, hubannoon argame kun aanga'oota irraa kan dhufe muraasadha. Pirezedaant Lukaashenkoo namoota karaa balali'insa idil-addunyaa gara Belaaruus dhufan waan qorataniif yaadda'uun hin barbaachisu jedhaniiru. "Guyyaa guyyaan namoonni lama ykn sadii qabamaa jiru. Haata'u malee, bakka itti adda baafamanii turan keessa torban tokkoofi ykn lamaaf tursiifamanii gadi dhiifamu," jechuun yaadda'uun akka hin barbaachifne lammilee biyyattiif ibsaniiru. Pirezedaant Lukaasheenkoon sodaan raafamuun dhukkubichaan ol balaadha jedhu. Sababii kanaaf biyyattiidhaaf waajjirri nageenyaa [KGB Belaarus]  warreen "soda labsan barbaadaa" ajajni jedhu kennameeraaf. Yeroo ammaa kanatti ifatti dubbatamuu baatullee sababii vaayrasichaa ta'uu mala jedhamee kan shakkamuun namoonni lama du'uun isaanii himamaa jira. Qaama Sooviyeet Yuuniyeen duraanii kan turte Belaaruus waan baayyeetiin kan adda taatedha. Awurooppaa keessatti biyya adabbii du'aa hojiirra oolchitudha. Aanga'oonni biyyattiis koronaavaayirasiirratti ilaalcha laafaa qabaachuu isaaniitiifis Awurooppaa irraa baayyee adda taatee mullatteetti. Kanaan dura waan mara mormu malee jechuun kan beekamu aktiivistiin mormituu Andiree Kiim haala kanaan dura hin baramneen, "Pirezedaant Lukaasheenkoon sirriidha jedhe. Sababiin isaa sochiin Belaaruus guutummaan guutuutti yoo dhaabbate biyya hiyyeettii waan taateef dinagdeen ishee ni kufa," jechuun yaada pirezedaantichaan waliigaluun ibseera. "Amma wantonna oliifi gadi borcamaa jiru. Yeroo akkasii kanatti ammoo gaggeessaan yaada girrisootaan kan hin oofamne garuu lammileedhaaf waan gaarii kan hawwan addunyaa kana irratti biyyi tokkittiin Belaaruusidha," jechuun jajataniiru. "Kana jechuukootiif hedduu akkan qeeqamu nan beeka garuu haala maraatummaan guute kana keessatti callisee taa'uun anarra hin barbaadu," jechuun addunyaan waa'ee koronaa kan haasa'aa jiru "maraatummaa" ta'uu isaa Kiim ibseera. Inni akka jedhuti Belaarus vaayirasicharraa bilisa kan taatu qajeelfama walirraa hin cinne baasuun ykn waan biraa gochuun osoo hin taane 'waayyu gochuu dhiisuun'.


Lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii 23 gahe - Abiy Ahimad

Itoophiyaa keessatti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii 23 gahuu isaa MM Abiy Ahimad himan. Namoota 800 oliif qorannoon vaayirasichaa akka taasifameefi kanneen keessaa namoonni 23 ta'an vaayirasichaan qabamuun mirkanaa'ee jira jedhan. Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa lakkoofsi namoota hanga Dilbataatti vaayirasichaan qabamanii 21 jedhee ture. Namootni dabalataa lama vaayirasichaan qabaman ilaalchisee MM Abiy waan dubbatan hin qaban. Sadarkaa addunyaatti weerara vaayirasichaa to'achuun rakkisaa ta'ee akka jiru kan himan MM Abiy, biyyoonni weerara vaayirasichaa xiqqeessuu danda'an warra wal tumsanii fi naamusaan hojjetanidha jedhan. Biyyoonni hawaasa naamusa qabu qabaniifi odeeffannoo itti walitti fufiinsaan kennan lammileen ofis, hawaasaa isaaniis, biyya isaaniis akka eegan taasisan miidhaa isaanirra gahuu malurraa of bararuu danda'aniiru jedhan. Itoophiyaa keessatti lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii dabalaa jiraachuu gabaasaaleen ni mul'isu jedhan MM Abiy ergaa viidiiyoon karaa fuula 'Facebook' isaanii dabarsaniin. Magaalota adda addaa keessatti namni walirraa hiiquu dhiisuufi qajeelfamoota kennaman hojiirra oolchuu dhabuun rakkoo ta'ee itti fufuu himaniiru. Halaa kanaa rakkoon kanaa oli yoo mudate akkamiin to'achuun akka danda'amu gaaffii namoota hedduuti jedhan. "Karaan vaayirasii kana ittiin injifatan tokkichi naamusaan of injifachuu, fageenya ofii eeggachuu, qulqullina ofii eeguu fi tuttuqaa irraa hanga danda'ame of fageessuu waan ta'eef lammileen hundi kana miira itti gaafatamummaa olaanaan akka hojiirra oolchaniifi Itoophiyaa balaa guddaa ishee mudachuu malurraa eeguu akka dandeenyu garraamummaa guddaanan gaafadha" Namoota sochii sadarkaa biyyaalessaatti vaayirasicha ittisuuf taasifamaa jiruuf tumsa gochaa jiran galateeffatanii jiru. Karaan tokkichi ittiin koronaavaayirasii ittisuun danda'amu 'ida'amuufi naamusaan socho'uu' qofadha jedhan.


Wal-qunnamtii saalaa fi Koronaavaayiras- wantoota beekuu qabdan

Yoon wal qunnamtii saalaa taasise koronaavaayirasiin na qabataa? Kana yaaddee garuu gaaffachuuf qaanofte ta'uu danda'a. Dhugaa jiru oduu sobaa irraa adda baasuuf oggeessota gaafanneerra. Oggeessa fayyaa Dr Aleeks Joorji fi geezexxessituu saal-qunnamtii Aliiks Fooks gaafanneerra. Dr Aleeksi Joorji: Yoo jaallallee qabda ta'e… nama sana waliin jiraatta ta'eefi naannoo tokko keessa waliin ooltu ta'e halli jiru hin geeddarramu. Haa ta'u malee isin keessa namni tokko mallattoowwan vaayirasichaa qaba yoo ta'e, manuma keessattillee walirraa faggaachuun filatamaadha. Akka yaadaatti mana ofii keessattilee, namni hundi meetira lama utuu walirraa fagaatee gaaridha, kun garuu waan badaa hin danda'amne ta'uun nuuf gala. Aliiksi Fooksi: Dabalataan ati mallattoo koronaavaayirasii salphaa ta'e qabda yoo ta'e jaalalleen keefis akkasuma ta'e jette yaaduu dhiisuun barbaachisaadha. Kanaaf, yoo maallattoo kamiyyuu qabda yoo ta'e hanga dandeessutti jaallalleekee irraa fagaadhu. Dr Aleeksi: Yeroo kanatti jaalallee haaraa qabachuun gaariidha jedhee hin qorsu, sababiinsaa vaayirasicha daddabarsuu dandeessa. Aliiksi Fooksi: Namootni vaayirasicha qaban tokko tokko maallattoo dhukkubichaa akka hin argarsiisne hin dagatiin. Kanaaf yoo guutummaatti fayyummaan sitti dhaga'ama ta'ellee… walitti hiquufi dhungoon nama sanatti vaayirasicha dabarsuu dandeessa ykn namni sun sitti dabarsuu danda'a. Dr Aleeksi: Namni ati dhiyeenyatti dhungatte ykn waliin hariiroo qabbaatte koronaavaayirasii qaba jettee yoo shakkita ta'e, qofaatti adda of baasuu qabda. Yoo mallaattoo agarsiisuu eegalte, of eeggannoo dabalataa goochuu qabda. Sana booda wal'aansa oggeessotarra argachuu qabda. Aliiksi Fooksi: Ofii keenyaafi nama haariroo qabnuuf itti gaafatamummaa qabaachuu qabna. Mallattoo dhukkubichaa agarsiisuu yoo eegalte nama dhiyeenya sanatti dhungatte ykn waliin haariroo qabaattetti himuu qabda. Yoo namni ati waliin turte sun mallaattoo dhukkubichaa qabaatee ati garuu hin qabaannellee, qoofatti adda of baasun sirra jiraata. Aliiksi Fooksi: Deebiin isaa jalqabuma maaliif kondomii hin fayyadamtanii kan jedhu irraatti hundaa'a. Sababni isin kondomii hin fayyadamneef, waan lamaan keessanuu dhibee saal-qunnamtiin darburra bilisa taataniif ykn ammoo maloota ulfa dhorkan biraa fayyadamtaniif yoo ta'e rakkoo hin qabu. Garuu sababootaa kana utuu hin qabaatiin fayyadamaa hin jirtan yoo ta'e, yeroo kaan caalaa amma fayyadamuu qabdu. Dr Aleeksi: Qaama saalaa walii tuqxu taanaan wal dhungachuun keessan hin oolu, akkuma beeknu immoo vaayirasichi hancufaan ni darba. Walumaa galatti carraan koronaavaayirasiin - afaan keessan irraa harka keessanitti - harka irraa gara afaan ykn funyaan nama biraatti darbuu jiru carraa vaayirachaan qabamuu dabala. Carraa kana hanga dandeenyutti xiqqeessuu barbaadna. Kanaaf wal tuxxuqaa jaallallee wajjiin hin jiraannee waliin qabnu hir'isuu qabna. Aliiksi Fooksi: Weerarri kun namootni baay'ee karaa ittin jireenya saalqunnamtii gaarii ittin qabaatan irratti akka yaadan taasiseera. Jaallellaawwan yeroo kanatti bakka adda adda jiran ammoo maloota haraa uumaa jiru. Yoo mala uummachuu dandeesse, yeroo gaarii dabarsuuf jaalalleekee waliin qaamaan waliin jiraachu hin qabdu. Aliiksi Fooksi: Yoo qorichaa HIV fudhachaa jirta ta'e lakkoofsi CD4' kee (lakkoofsa seelii dhiigaa adii dhibee ofirraa lolu) gaariidha kanaaf qaamnikee dhibee ofirra ittisuu danda'a. Kana jechuun waanti addaa koronaavaayirasiif si saaxilu hin jiru. Yoo HIV qabda ta'e, qorichakee fudhachuu itti fufi. Akkuma nama kaaniis seeraa qofatti adda baasuu hordouu qabda.


Koronaavaayiras:Namoonni 'matta'aan' bakka adda baasanii tursiifamuu keessaa bahan jiruu?

Weerara dibee koronaavaayirasii ittisuudhaaf jecha Itoophiyaan qajeelfamawwan adda addaa baastee hojiirra hoolchaa jirti. Qajeelfamawwan kanneen keessaa tokko namoonni Daandii Qilleensa Itoophiyaa seenan kamiyyu guyyooyya 14f akka adda of baasanii turan kan jedhu murtaa'uun isaa ni yaadatama. Imaltoonni kunneenis yeroo adda of baasanii bakka dhimmuma kanaaf qophaa'e keessa yeroo turanitti ammoo baasii isaanii ofumaan akka of danda'an ta'ee, warri hin dandeenye ammoo bulchiinsi magaalaa Finfinnee baasii isaanii akka danda'uuf beeksisee ture. Haaluma kanaanis hoteelonniifi dhaabbileen gara garaa qophaa'aniiru. Haata'u malee, tibba kana keessa namoonni bakka itti adda of baasanii tursiifaman kana keessaa namoonni 'warra to'ataniif matta'aa kennuudhaan gara magaalaatti babba'aa jiru; kan jedhan oduun dhaga'amaa jiru. Haalli bakka itti adda baafamanii turuu kun kan hedduu isa yaaddesseefi maqaan isaa akka hin eeramne barbaade tokkos nuuf akka ibsettii  bakka sana keessaa bahee akka tureefi amma ammoo deebiyee akka jiru hima. Dhimma kana Inistitiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaatti Danbii Fayyaa Addunyaa kan to'atan Dr. Fayisaa Raggaasaa gaafanneerra. "Dhimma kana ilaalchisee hanga ammaatti odeeffannoon arganne hin jiru," jedhaniiru. Yaalii odeeffannoo midiyaalee hawaasummaa irratti bahan qulqulleeffachuuf taasifneen, kan bahanii argine qajeelfamni addatti of baasuun turuu inni dirqamaa osoo hojiirra akka ooluuf murteen hin darbiin dura mana isaanii ta'anii namoota akka hordoffiin taasifamuuf ta'uu isaanii ibsaniiru. Dhimma kanas kan qulqulleeffatu gareen addaa Ministeera Fayyaatiin hundeeffamee guyyaa har'aa gara Immigireeshiniifi hoteelotaafi dhaabbileen adda baasanii keessa tursiisaniitti deemuun akka sakkatta'aniif itti-gaafatamummaan kennameeraaf. Bakkeewwan itti adda baasanii tursiisan keessatti to'annoon cimaan akka jiru kan dubbatan Dr. Fayisaan, poolisiin federaalaa ramadamee guyyaa guyyaan to'ataa akka jiruufi namoonnis kutaa keessatti argaman keessaa akka hin baanes ibsaniiru. Hordoffiin fayyaafi nyaanniifidhugaatiin  isaaniif ddhiyatulleekaraa danbii isaa eegeen ta'uu isaa ibsaniiru. Dr. Fayisaan akka jedhanitti namoonni bakka itti adda baafamanii tursiifamanii kana keessa jiran hunduu kutaa addaa keessa akka jiran himuun, kutaa tokko keessa nama tokkoo olitu jira kan jedhamee odeeffamus soba akka ta'e BBC'tti himaniiru.


Koronaavaayiras: “Hamma rakkoon kun darbutti lammii keenyarraa kiraa manaa hin nyaannu” Magaalaa Dukam

Warri Duukam nama sababa koronaavaayirasiitiin hojii dhiisee mana oolaa jiru kiraa manaa kanfalchiisuu dhaabaa jiru. Erga dhibeen Koronaavaayiras biyya keenyatti seenee fedhiin walgargaaruu fi walbira dhaabbachuu namoota dhuunfaaniis ta'ee kan dhaabbilee mul'achaa jira. Abbootiin qabeenyaa gamoowwan, konkolaattotaafi meeshaalee garagaraa kennanis magaalota hedduu keessatti baayyinaan mul'achaa jiru. Magaalli Dukam bakka indastiriin guddaan itti argamu waan ta'eef namoonni hojii humnaa fi warshaalee keessa hojjetan baayyinaan keessa jiraatu. Jiraattonni Magaalaa Dukamis yeroo rakkoo kanatti namoota galii gadi aanaa qaban kanneen mala ittiin deeggaran qopheeffatanii hojiirra oolchaa jiru. Obbo Guutaa Yadasaa jiraataa magaalaa Dukam yoo ta'an, magaalicha keessatti mana jireenyaa kireessanii galii irraa argatan mooraa lama keessa kan jiraatan kiraa manaa kanfalchiisuu dhaabeera jedhu. "Ani akka jiraataa magaala Dukamitti mooraa kireeffamu lama guutuu kanfalchiisuu dhaabeera. Namootni harka qalleeyyiin akka hin rakkanneefii warra kaanis gargaaruuf," jedhu Kiraa manaa kanfalchiisuu dhiisuu kanaan alattis namoota mana itti kireessan kana midhaan kennaniifii deeggaruuf akka qophaa'anis himu. "Ani qonnaan bulaadhasi, jiraataa magaalaatis. Lafa qonnaa nan qaba midhaan nan omisha. Kanaafuu kiraa manaa dhiisuu qofa osoo hin taane midhaanilleen namaa kennuudhaaf qophiidha," jedhan. Hanga rakkoon koronaavaayirasii kuni fala argatutti gargaarsa kana akka itti fufanii fi lammii isaanii bira dhaabbachuuf waan barbaachisu hamma lubbuutiyyuu kanfaluuf qophiidha jedhu Obbo Guutaan. Kantiibaan magaalichaa Obbo Tashoomaa Girmaa Bulchiinsi magaalaa Dukam rakkoo kana qolachuuf galgala waamicha dabarsinee lakkoofsi namoota kiraa manaa kanfalchiisuu dhaabnerra jedhanii hamma eegneen olidha jedhu. "Waamicha kana karaa miidiyaa hawaasaatiini kan jiraattotaaf dabarsine. Namni hundi kiraa manaa dhiisuudhaan yeroo rakkoo kanatti walgargaaruuf fedhii guddaa mul'ise. Galgala ergaan darbee hanga ammaatti namni 300 caalu mana 512 kan ta'u kiraa kanfalchiisuu dhaabaniiru. Lakkoofsi kuni saffisaan dabalaa jiras," jedhan. Kaleessarraa (Wiixata) eegaluunis namootni hedduun uunka dhimma kanaaf qophaa'e guutuun ganda hunda keessaa deeggarsa kanarratti baay'inaan hirmaachaa jiraachuus himan. Hojjettoota hedduu kan qabu warshaan indastirii zoonii Eastern, magaalichatti argamus kanneen nyaataa fi qorichoota adda addaa omishaniin alatti hojjettoonni akka hojii dhaaban ta'uus himu. "Warshaaleen hedduun yeroo rakkoo kanatti waan nama boonsu godhaniiru. Hojjettoota isaanii hojii yeroo dhaabsisan kanneen mindaa guutuu, kiraa manaa fi nyaata manatti nyaatan hanga kg25 kennanii gaggeesanis jiru," jedhan. Jiraattootni magaalaa Dukam kireeffattoota isaanii kiraa manaa kanfalchiisuu dhaabanii fi warshaalee hojjettoota isaanii deeggarsa fakkeenyummaa qabu godhanis galateefataniiru Obboo Tashoomaan.


Koronaavaayiras: Biyyoota addunyaa hala hin baramneen 'uggura sochii' hojiirra oolchan

Biyyoonni addunyaa tatamsa'ina dhukkuba koronaavaayirasii ittisuuf jecha tarkaanfiiwwan garaa garaa fudhataa jiruu. Mee biyyoota addunyaa tarkaanffiiwwan kanaan dura hin baramnee COVID-19 ittisuuf hojiirra olchan haa ilaallu. Paanaamaan biyya jiddugala Ameerikaa namoonni 1,000 ta'an koronaavaayirasiin qabamuun keessatti mirkanaa'ee yoo taatu, adda bahanii turu irratti tarkaanfii isa cimaa jedhamee labsite jirti. Tarkanfiin biyyattiin tatamsa'ina koronaa ittisuuf hojiirra oolchaa jirtu saala lammiilee irratti kan bu'urreeffateedha. Guyaa Robiitii kaasee dhiirriifi dubartiin guyyaa adda addaatti sa'aatii lamaaf manaa bahanii deebi'uu ni danda'u. Guyyaa Dilbataa ammoo nama kamiifuu manaa bahuun hin hayyamamu. ''Uggurrii cimaan kunis lubbuu keessan baraaruun alatti kaayyoo gara biraa hin qabu,'' jechuun ture Ministirri Nageenya biyyattii Ju'aan Pinoo kan gaazeexxeessitootatti himan. Magaaloota Kolombiyaa muraasaa keessatti ammoo, haaluma garaa garummaa lakkoofsa waraqaa eenyumaa isaanitiin ala bahuun hayyamamaafi. Fakeenyaaf, lammiilee Baransaabermejaa keessaa jiraataniif kanneen lakkoofsi waraqaa eenyummaasaanii 0,7, yk 4 ta'ee guyyaa Wiixataa bahuu danda'u. Kanneen lakkoofsi isaanii 1, 8, ykn 5 ta'e ammoo guyyaa Kibxataa ala bahuun hayyamamaafi. Biyyi ollaa Boliviyaanis haaluma adeemsa wal fakkaatuu hojiirra olchaa jirti. Mootummaan Sarbiyaa yeroo tokko sa'aatii itti saree manaa baasanitti namoonni akka manaa bahaniif hayyamee ture. Kunis sa'aatii 02:00(20:00) hanga 03:00(21:00) gadii bahuu hayyamee ture. Haa ta'u malee warra saree qabaniin mormiin waan mudateef deebiisee sa'aa kana haqeera. Maanguddoon tokkos sa'aatii galgalaa miilaan deemuu dhaabuun sareen rakkina fincaanii ummachuun balaa fayyaaf akka saaxilamtu taasisa jedheera. Kana malees saroonni mana keessatti fincaa'uuf waan dirqamaniif jiraatootta irrattis dhiibbaa qabaata jechuun mormeera. Pirezidaantiin Beelaarus, Aleeksaandar Lukaashenoon waa'ee dhukkuba koronaavaayirasii ilaalchisee waan hedduu jedhu. Haasaa gaazexeessaa TV waliin taasisaniin, bakka xabaatti namoonni walitti qabamuun rakko hin qabaatu jedhaniiru. Kanaafis sababii yoo eran qorri istaadiyoomii vaayirasicha ni ittisa jedhaniiru. Kuni dhugaa ta'usaatiif ragaa qabatamaan garuu hin jiru. Kanaan kan ka'ees akka biyyoota awwuroppaa gara biraa Beelaarus taateewwan ispoortii kamuu hin uggurre. Kana malees dhugaatiiwwan akka vodkaa dhuuguun imala vaayirasicha ni ittisa jedhaniiru. Kunis gorsa oggeessaatiin wal bira yoo qabamee gonkumaa faallaadha. Biyyi Siwidiinis akka biyyoota ollaashee biraa osoo hin taane ilaalcha laafaa agarsiisaa jirti. Biyyattii keessatti namoonni koronaavaayirasiin qabaman gara 4,500 ta'an galmaa'an illeen, mana keessa akka turamuuf tarkaanfiin fudhattee hin jiru. Guyyaa Dilbataatti namoota 50 ol ta'anii walitti qabamuun dhorkameera garuu manneen barnootaa ijoollee umuriin isaanii waggaa 16 gadii ammas jira. Manneen dhugaatiifi nyaataa tajaajila kennaa waan jiraniif namoonni akkuma duraatti jiraatu. Tarsimoonni manaafi alaatti yaada adda addaa qabaataa jira. Haa ta'u malee tarkaanfii biyyoonni fudhataa jiraniifi bu'aansaa kan yeroo keessa mullatu ta'a.


Koronaavaayiras: Tigiraayitti dargaggeessi tokko poolisiin ajjeefame

Naannnoo Tigiraayitti yeroo muddamaa sababa koronaavaayirasiitiif torban darbe labsame hojiirra oolchuuf tarkaanfii fudhatamaa wayita jirutti walitti bu'insa uumameen dargaggeessi tokko poolisiin ajjeefame. Ajjeechaan kun kan raawwatame naannoo Tigiraay aanaa Na'ideer Addeeti keessati ta'uu isaa ajajaan poolisii bakka sanaa Inispekter Yamaanee Kidaanemaayiraam BBCf mirkaneessaniiru. Ajjeechaan dargaggeesa kanaa kan qaqqabe Sanbata dabe A L I Bitootessa 19, 2012  aanaa Na'ideer Addeeti keessa ganda Jiraa jedhamuun beekamutti yoo ta'u, sababiin ajjeefamuu isaa ammoo poolisiin namoota mana dhugaatii turan akka bittinaa'an wayita gochaa jirutti walitti bu'insa uumameen akka ta'e ibsameera. Dargaggeessi ajjeefame kun maqaan isaa Haagoos Nigusee kan jedhamu yoo ta'u, rasaasa miseensa poolisii tokko irraa itti dhukaafameen battalumatti lubbuun isaa darbuu sab-qunnamtiin waajira aanichaa ibseera. Ajjeechaa dargaggeessa kanaa waliin walqabatee miseensi poolisii shakkames to'annoo jala oolfamee qorannoon taasifamaa jiraachuu ajajaan poolisii bakka sanaa mirkaneessaniiru. Naannoo Tigiraatti namoota shakkamanii qoratamuun bilisa ta'an 16 irraa kan hafe namni qabame hanga ammaa dhibus mootummaan naannichaa weerara koronaavaayirasii ittisuuf labsii yeroo muddamaa torban lamaaf ura jedhe akka labse Bitootessa 26, 2020 beeksisee turuun isaa ni yaadatama. Magaalaadhaa magaalatti akkasumas imala magaalaafi baadiyyaatti ni dhaabbata. Akkasumas giddugaloonni gabaa ummanni baay'inaan keessatti walgahu labsii kanaan dhorkameera. Akkasumas cidhiifi taskaarri akka dhaabatu murtaa'u pirezidantiin itti -aanaa naannichaa Dr Dabrastiyoon himaniiru. Labsiin kuni torban lamaaf kan turu ta'us barbaachisummaa isaa irratti hundaa'e dheerachuu danda'a jedhameera. Labsiin kuni heera nananichaa fooyya'e keewwata 93 fi 103 bu'uura godhachuuni jedhaniiru qondaaltonni. Itoophiyaa keessatti namoonni dhukkuba koronaavaayirasiin qabamani 12 yeroo ta'an kanneen keessaa 4 bayyanataniiru. Haa ta'u malee, namni du'e hin jiru. Ta'us, ummanni haala eegamun qajeelfamoota hojiirra oolchaa akka hin jirre taajjabuu isaanii Pirezidantiin Itoophiyaa ibsanii turan.


Saayintiistonni talaallii koronaavaayirasii lama yaalii eegalan

Saayintiistoonni Awustiraaliyaa talaallii koronaavaayirasiif oolu gosa lama yaalii gaggeessuu jalqaban. Yaaliin kun walta'iinsa yuunivarsiitii Oksifoord fi kaampaanii Ameerikaa Inoviyaa Faarmaatikaal jedhamuun eegalame-bineeldotarratti yaaliin akka gaggeeffamuuf  Dhaabbata Fayyaa Addunyaarra eeyyamameefi jira. Talaalliin kun milka'uusaa fi dhala namaa kan fayyadu ta'uusaa Ejensiin saayinsii biyyaalessaa Awustiraaliyaa sakatta'uuf jira. Yaaliin talaalli argachuuf taasifamuu kan jalqabaa Ameerikaatti kan gaggeeffame yoo ta'u, sadarkaa bineensotarratti yaalurra utaaluun namarratti yaalame. Yeroo ammaatti saffisa adda ta'een addunyaarratti talaallii vaayirasii kana qolachuuf fayyadu jedhamanii abdataman hedduun gagggeeffama jiru. Haa ta'u malee, Dhaabbanni Awustiraaliyaa 'Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation (CSIRO)' jedhamu yaalii kilinikaalii waan hunda hammate bineensotarratti yaalamu kan jalqabaa ta'uu ibseera. Yaaliin talaallicha sadarkaa kanarra akka gahu walta'iinsi idil-addunyaa jabaan jiraachuu dubbatu saayintiistonni. Dr. Roob Giriinfeel dhaabbata kanarraa akka himanitti, deemsa qo'annoo waggoota lama fudhatu gara ji'oota muraasaatti hir'ifnee jedhan. Guyyoota muraasa darban yaalii kanaa hoosiftoota 'ferrets' jedhaman vaayirasiin kun akkuma dhala namaatti qabu irratti yaaluuf saamudi talaallicha qaama isaanii keessa ka'aameera jedhan. CSIRO'n talaallii vaayirasii dhibee COVID19 ittisa jedhame gosa lama yaaliif filate. Kan jalqabaa talaallii yuunivarsiitiin Oksifoord dhiyeesse yoo ta'u baattoo vaayirasichaa\vectors irratti xiyyeeffate. Sirni qaamaa namaa dhibee ofirraa ittisu (Immune system) pirootinii vaayirasicha golgee jiru akka baruu fi ofirraa ittisuuf yaadame. Firiin yaalii talaallii bineeldotarratti gaggeeffamu kanaa jalqaba ji'a Adoleessatti kan ifoomaa jedhan saayintistoonni, yoo mikaa'e qorannoon isaa gara sadarkaa itti aanuutti ce'uuf akka jiru ogeeyyin kun himaniiru.


Koronaavaayiras: Hamilee waliif ta'uu hanga qajeelummaatti, sababiiwwan shan abdii namatti horan

Guutummaa addunyaatti yeroo lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii dabalaa jiru kanatti wanta gaariifi namatti tolu dhaga'uun hedduu hin jiru. Sababa dhibee fayyaa amma addunyaa mudate kanaan yaaddoo ji'oota ta'uu baatanillee torbeewwan baayyee turaniif wal'aansoo jabduu keessa jirra. Akkasuma ta'ee garuu ammoo wantoonni akka gammadan nama taasisan hedduutu jiru. Koronaavaayirasiin itti fufee tatamsa'uutti jira. Dhibeen baayyee hamaan mudate kun wanta baayyee gaaridha jedhamu dhalli namaa qabu akka gadi bahee mullatu ammoo taaasiseera. Duula koronaavaayirasii kana dura dhaabbachuu kana keessatti doktoroonni, narsoonniifi hojjetoonni kunuunsa fayyaa biroo fuuldura hiriiranii jiru. Namoota guutummaa addunyaa irratti 720,000 ol ta'an vaayirasii kanaan qabaman keessaa 151,901'tti kan siqan bayyanataniiru akka ragaan Yunivarsiitiin Joons Hopkiinsi walitti qabu agarsiisutti. Namoota bayyanatan kanaaf gar tokkoon kan galateeffamuu qabu hojii gootummaa hojjetoonni kunuunsa fayyaa taasisan kanaati. Gocha of-kennuun kunuunsitoonni fayyaa hojjechaa jiran kanaaf beekamtii kennuufi hamilee ta'uufiif addunyaarratti Xaaliyaan, Ispeen, Firaansiifi Indiyaatti dabalatee biyyoota gara garaa keessatti namoonni dhiyaatanii jajjabeessuufi jajachuutti jiru. Fakkeenyi hamilee hojjetoota kunuunsa fayyaaf kennuu dhiyeenya kanaa kan UK keessatti ta'edha.  Namoonni gara karra Kamisa darbe bakka hojjetoonni fayyaa wallaansa taasisaa jiraniitti dhiyaachuudhaan sagaleefi harka rukutuun jajachaa turan. Hojjetoota kunuunsa fayyaatiif hamilee kennuun jajjabeessuun akkas baratame kun walakkaa baatii Amajjii Chaayinaa magaalaa Wuhaan, bakka koronaavaayirasiin jalqaba itti mul'atetti ture. Kiliippiin viidiyoo miidiyaalee hawaasummaa Chaayinaa keessatti waliif qoqqoodamaa ture akka agarsiisutti jiraattonni sagalee ol-fudhachuun faaruufi sirbaan gamoo bakka jiraatan keessaa halkanillee hojjettoota fayyaatiif hamilee kennaa turan. Akkuma koronaavaayirasiin magaalaa Wuhaan keessaa bahee tatamsa'een shaakalli hojjetoota fayyaa jajachuufi jajjabeeffachuun kunis babal'achaadhuma dhufe. Hamilee hakiimotaaf harka walitti rukkutuun amma waan addunyaa irratti barame ta'eera. Yoo xiqqaate yeroodhaafis ta'u, Chaayinaan muddama koronaavaayirasiin uumame kana waan to'atte fakkaatti. Guyyoota dhiyoo asitti namoonni biyyattii keessatti vaayirasichaan akka haaraatti qabaman baay'ee muraasa. Namoonni haaraan qabaman garri caalan kan biyya alaarraa itti seenanidha. Kana jechuun ammoo mootummaan Chaayinaa dhorkaawwan tatamsa'ina vaayirasichaa dhaabuuf kaa'ee ture laaffisuu jalqabeera jechuudha. Bitootessa 25, Chaayinaatti kutaan bulchiinsa Huubee dhorkaa imalaa namoota naannicha keessaa bahanirraa kaaste. Magaalaan Wuhaan akka hin sochooneef Amajjii keessa jalqabame, gaafa Ebla 8 gadi dhiifama. Akka gaazexeessaan BBC Chaayinaa Stephen McDonell gabaasetti, namoonni magaalaa guddittii Chaayinaa, Beejiing, keessa jiraatan qilleensa qulqulluu hafuura baafachuu danda'aniiru. Kun ammoo haara galfii dabalataadha. Yeroo dhorkaan ka'utti garuu Chaayinaa keessatti weerarri dhibee kanaa marsaan lamaffaa dhufuu mala kan jedhus sodaan ni jira. Ammaaf garuu, Chaayinaan jiruu ummataa bakka sirriitti deebisuudhaaf tarkaanfiiwwan yeroodhaaf jedhame suduudaan fudhachaa deemaa jirti. Jalqaba torban darbee Ejensiin Eegumsa Lammilee Xaaliyaan (Italy's Civil Protection Agency) akka jedhetti biyyattiin dhibee daddarbaa kanarraa "ifatti sadarkaa tasgabbaa'uu" keessa jirti. Guyyoota walitti aanan afuriif biyyattii keessatti lakkofsi namoota haaraa qabamanii hir'achaa dhufeera. Roobii darbe,  lakkoofsi namoota haaraa qabamanii 3,612 ture. Kun ammoo kan guyyoota afran isaan dura tureerra xiqqaadha. Jimaata lakkoofsi namoota qabamanii kan Kamisaarra gadi bu'aa ta'us lakkoofsi namoota du'anii garuu kan hanga ammaatti jiru hunda caalee galmaa'ee jira. Guyyoota afuriif hir'achuun isaa yeroo gababaaf ta'ullee, Xaaliyaan biyyoota Awurooppaa kamiyuu caalaa dhibee kanaan hunda caalaa baayyee miidhamte keessatti akka ifa abdiitti ilaalameera. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) hir'achaa dhufuu isaa kanas jajjabeessaadha jedheera. Dursaan dhimma fayyaa naannoo Xaaliyaan keessatti akka malee dhibee kanaan miidhamtee Lombaardii "ifa hallayyaa gamaan mul'atu" jedhaniiru. 4. Qorannoon saayinsii cimee itti fufeera Namoonni dhukkuba vaayirasii kanaan dhufuuf akka hin saaxilamneef talaallii qopheessuuf addunyaan saayinstistoota irratti hirkatti. Talaaliiwwan baay'een hojjetamuutti jiru. Kana keessaa kan yaaliin isaa dhala namaa irratti gaggeeffame ni jira. Qabatamaatti, ogeessonni akka jedhanitti talaalliin yoo xiqqaate waggaa tokkoo hanga ji'oota 18 keessatti hin qaqqabu. Haata'u malee, fiigicha saayintistoonni argachuudhaaf taasisaa jiraniin, waa'ee vaayirasichaa wanti baay'een qoratamaa jira. Fakkeenyaaf torban darbe keessa, waa'ee jenetik koodii vaayirasichaa ilaalchisee gabaasaaleen abdachiisoo ta'an turan. Vaayirasiiwwanii nama gara garaa ykn lubbu qabeessa vaayirasicha baatu (host) keessatti seelii isaa caasaa haaraan baay'ifachuun beekamu. Haata'u malee, koronaavaayirasiin (SARS-CoV-2) kun garuu akka vaayirasoota warra kaanii adeemsi caasaa haaraa baay'ifachuu isaa xiqqaadha jedhu saayintistoonni. Kun akkuma jedhame taanaan ammoo, talaalliin tokkittiin yeroo dheeraadhaaf dandeettii dhukkuba ittisuu namaaf uumti jechuudha. "Vaayirasiin qaccee sanyii tasgabbaa'aa ta'e qabu talaallii qopheessuudhaaf oduu gammachuudha," jedhan Vaayirooloojistiin vaayirasii irratti qoratan Piroofeesar Istefaanoo Menzoo. Koronaavaayirasiin namoota garaa gara fageessellee, uummattoonni yeroo waliif barbaachisoo ta'an kana keessatti waliif jiraachuu mul'isaa jiru. Guutummaa addunyaa irratti, gochawwan qajeelummaafi wal-bira dhaabbachuu dabaleera. UK keessatti, namoonni kumaatamaan lakkaa'aman fedhii isaaniin Tajaajila Fayyaa Biyyaalessaa (NHS)'tti makamuuf mallatteessan. Kun ammoo hanga mootummaan nan galmeessa jedhee karoorfate dachaa baayyee caalee argameera. Ispeen keessatti, doktorri tokko akka namoonni koronaavaayirasiitiin qabamanii hospitaala galaniif xalayaa jajjabinaa karaa toora interneetaan akka barreessaniif gaafateen deebii hedduun warra fayyina hawanirraa irra galagaleera. Xalayaan hawwii gaarii warra wallaansaaf hospitaala jiraniif kuma hedduun lakkaa'aman ergamuu isaanii El Pais kan gabaase. Akkasumallee wal-quba qabaachuufi namoonni fakkiiwwan sabbata-waaqayyoo foddaafi balbala mana isaaniirra halluu gaariin abdii qaban agarsiisuuf ni kakaawwatu.


Koronaavaayiras: Sawudiin Musliimonni imala Hajjiif galmaa'uu akka tursiisaniif gaafattee

Sawud Arabiyaan Musliimoonni imala kabaja Hajji irratti hirmaachuuf karoora qaban sababa koronaavaayirasiitiin walqabatee galmaa'urraa akka of qusataniif dhaamte. Ministirri Hajjii Mohaammad Baanteen akka jedhaniitti, mootiin waa'ee nageenya imaltoota amantichaatiif waan yaadda'aniif 'osoo kontaraata omaa hin taasisiin akka turaniif' waamicha dabarsaniiru jedhan. Baatii Adoolessaafi Agayyaatti sirna amantaa irratti Makkaafi Madiinaatti hirmaachuuf namoonni miliyoona lama ta'an akka garas imalan ni eegama ture. Muslimni imaluu danda'u kamiyyuu bara jireenyaa isaatti yeroo tokko Hajjii irratti akka hirmaatuuf eegama. Imalli amantaa inni xiqqaan Umraa ammoo sababii weerera koronaavaayirasii ittisuutiif jecha dhorkameera. Namoonni akka Makkaafi Madiinaa, akkasumas magaalaa guddoo biyyattii Riyaad hin galleef dhorkameera. Hanga ammaattis biyyattii keessatti namoonni 1,563 vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u, 10 du'aniiru. "Sawud Arabiyaan imaltoota gutummaan tajaajiluuf qopha'odha,'' jechuun ture Mr Baanteen TV irratti kan dubbatan. ''Haata'u malee, haala amma jiruun, osoo waaqni balaa addunyaa kanarra akka nu baraaruuf gaafataa jiruutti, Biyyattiin Muslimootaafi lammiilee balaa kanarra eeguu barbaaddi.'' ''Kanaafuu, obbooloota Muslima keenyaa biyyoota hunda keessatti argaman haala ifa hin taane kana keessatti osoo imalaaf sochii omaa hin taasifsiin akka turaniif gaafannaa.'' Itti dabaluunis Ministeerri Hajjiifi Fayyaa  wayita ammaa kanatti hoteelota namoota Umraaf keessa turame qorataa jiru. Kana malees, namoonni Umraaf vizaa bitatan garuu itti hin fayyadamaneef maallaqni ni deebii'aaf jedhaniiru Ministirri kun.


Koronaavaayiras: Adaamaatti hojiin namoota Covid19n qabaman waliin tuttuqqaa qaban hordofanii adda baasuun maalirra jira?

Torban dabre keessa jiraataan magaalaa Adaamaa kan gannisaa 61 ta'e, koronaavaayirasiif qoratamee pozatiivii tahuu gabaafamee ture. Namni kun dhihootti gara biyya alaa kan hin deemne yoo tahu, haalli hojiisaa lammiilee biyya alaa waliin kan walitti fidu ta'uu, odeeffanno dhukkubsataarraa argameen baramuu Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa ibseera. Haaluma kanaanis namoonni isaan waliin walitti dhufan namoota 24 irrattis hordoffiin taasifamaa akka jiru himameera. Guyyoota muraasaan boodas namoonni lama biro miseensa maatii nama kanaa tahan vaayirasichi irratti argamuu gabaafame. Namoonni lamaan kun umuriin isaanii waggaa 14fi 48 yoo ta'u, nama kana dura magaalaa Adaamaatti vaayirasichi irratti argame waliin tutuqqaa qaban ta'uun isaanii ibsameera. Namoonni kunneen mallattoon vaayirasichaa irratti mullachuu baatulleen, namoota kanan dura Adaamaarraa vaayirasiin irratti argame  waliin waliitti dhiheenya waan qabaataa turaniif jecha adda baafamuun akka turan taasifamanii hordoffiin taasifamaafii ture. Jarri kunis Bitooteessa A L I 19, 2012'ti qorannoo laaboraatorii taasifameefiin vaayirasichi irratti argamuun mirkanaa'eera. BBCn hordoffiin namoota jara kana waliin tuttuqqaa qaban maalirra jira jechuun anga'oota magaalaa Adaamaa gaafateera. Ittigaafatamtuun kominikeeshinii magaala Adaamaa Aadde Rawudaa Huseen waan jedhan, 'Namichi jalqaba qabame suni faarmaasiitti qoricha gurguraa waan tureef, namoota baayyee wajjin 'wal tuttuqqaa' godheera''. Namoota isaan walqunnaman adda baasanii beekuunuu hojii ulfaataadhaa. Hojiin barbaadanii adda baasuu itti fufeera namni haaraan argame garuu hin jiru,'' jedhu. Gama biraan Aadde Rawudaan har'a magaalichatti keemikaalli biifamaa akka tureefi galgala kanammoo namoota harka qalleeyyii manaa bahuu hin dandeenyeef bulchiinsi magaalichaafi abbootiin qabeenyaa sagantaan irbaata dhiheessuufii akka taasifamuuf jiru BBCtti himaniiru.