Tigraay: Ministira Haajaa Alaa duraanii, Obbo Siyyum Masfin eenyu?

Mootummaan Itoohpiyaa, Ministira Haajaa Alaa duraanii kan turan Obbo Siyyum Masfin dabalatee aanga'oota ol-aanoo TPLF afur ajjeefamuusaanii kaleessa (Amajji 13, 2021) beeksiseera. Obboo Siyyuma aanga'oota TPLF to'annaa jala akka oolfamamaniif mootummaan Federaalaa ajaja irratti baaasee keessaa tokko turan. Obbo Siyyum Masfiim waggoota 20 oliif aangaawaa olaanoo TPLF ta'uun Itooophiyaatti Ministira Haajaa Alaafi Chaayinaatti Ambaasadara Itoophiyaa ta'uun kan tajaajilan yoo ta'an, bara qabsoo hidhannoo TPLF irraa eegalees nama dhiibaa olaanaa qabaataa turan ta'utuu himama. Siyyum Masfin  (Ambaayee) eenyu? Qabsaa'aa Siyyum Masfin jalqaba bara 1940 keessa ganda Konyaa Aggaamee keessatti argamtu Azebaa jedhamtu keessatti maatii sadarkaan jireenyaa olaanaa ('Massaafintootaa') irraa nama dhalatedha. Barnoota sadarkaa tokkoffaa magaalaa Addigiraat mana barumsaa Agaaziitti barachuun, Kolleejjii Polii Tekinikii Baahirdaarirraa ammoo dippiloomaan eebbifameera. Barnoota digirrii barachuuf Yunvarsiitii Finfinnee kan gale Obbo Siyyum, Yunvarsiiticha keessatti warra Waldaa Barattoota Tigiraay hundeessan keessaa tokko ture. ALI Waldichi gara Paartii Saba Tigiraay kan dhoksaan hundeeffameetti ol guddate. Siyyum namoota paarticha hundeessan torba keessaa tokko ta'e. Erga sirni Hayilasillaasee kufeen booda dargaggoonni hedduun paartilee siyaasaa hundeessuun qabsaa'aa turan. Miseensonni Paartii Saba Tigiraayis, "Gaaffileen saba Tigiraay qabsoo hidhannootiin hiikamu" waan jedhaniif qabsoo hidhannoo gaggeessuuf gammoojjii Tigiraayitti galan. Obbo Siyyum isaan keessaa tokko ture. Sosochiin Uummata Wayyaanee ifatti akka jalqabu erga murtaa'ee gaggeessummaan addicha karaa garaagaraa sadii akka gaggeeffamu murtaa'e. Gareen tokko gara gammoojjii Deddebititti deemuun qabsoo hidhannoo akka gaggeessu, gareen biraan ammoo gare Eertiraa deemuun muuxannoo qabsoo hidhannoo akka qooddatu. Garee sadaffaan ammoo magaalaatti qabsoo magaala keessaa akka gaggeessu murtaa'e. Obbo Siyyum namoota 11 gara gammoojjiitti deemuun qabsoo hidhannoo jalqaban keessaa tokkodha. Amabaayee Siyyum maqaa maatiin isaa moggaasaniif ture. Gara qabsooo hidhannootti erga deemanii booda hundumti isaanii maqaa isaanii jijjiiruun dirqama waan taheef jaalleewwan isaa keessaa tokko maqaa ''Siyyum'' jedhu moggaaseef. Gara walakkaa bara 1970 keessa namoota dhaabicha gaggeessuuf filataman keessaa tokko kan ture Siyyum, Adiyyobboo bakka jedhamutti lola Dargii waliin gaggeeffamerratt mataan isaa dhahamuun yaaliif gara Eertiraatti ergamee akka ture kitaaba Tsinat jettu irratt seenaa isaa himtu irratti barreeffameera. Qabsaa'aa Mahaarii Takilee [Musee] qabsaa'ota gammeeyyii TPLF fi Ertiraatti makaman keessaa tokko ture. Innis Shiree Indesillaaseetti Dargiidhaan qabamee hidhamee waan tureef Siyyum ''Oppireeshinii Musee'' isaan gadhiisisuuf hojjetame qorachuuf maraatuu fakkaatee akka hojjetaa ture seenaan isaa ni hima. Museen oppireeshinichaan mana hidhaatii baheera. Siyyum Sudaanitti ergamaa addaa ta'uun Siyyum bara 1969 itti-gaafatamaa dhimma alaa TPLF tahuun Sudaanitti ergamee waggoota 15'f tajaajileera. Tibbaa Kaartum tureetti maqaansaa gara Muuseetti geedaramee akka ture himama. Siyyum bara 1991ttis marii Dargii waliin Landanitti taasifamee irratti Mallas Zeenaawiifi Birhaanee Gabrakiristoos waliin erga hirmaataniin booda gara Kaartuum imalan. Isaan boodas, TPLF Finfinnee to'achuu waan danda'eef, injifannicha kabajuuf helikoptara pirezidaantiin Sudaan yeroo sanaa Umar Al-Bashir kennaniifiin gara Finfinneetti wayita balali'anitti samii irratti rakkoon teekniikaa mudatee akka ture himama. Sababii kanaanis erga helikoptaritiin kufuu akka dandeessu balaliisaatti erga himameen booda, qabsoon waggooat 17 hoogganaa dura injifannoon xumuramee argu dhabusaanitti naasuu olaanaan isaan mudatee akka ture dubbatama. Akka carraa ta'e garuu helikoptarittiin nagumaa magaalaa Finfinnee geessee qubachuu dandeessee. Erga Sirni Dargii kufeen booda waggoota 20f Ministira Haajaa Alaa ta'un mootummaa MM duraanii Mallas Zeenaawii gaggeessaa ture keessatti tajaajilaniiru. ALI bara 1993tti wayita aanga'oota TPLF jidduutti qoodinsi umameetti, Obbo Siyuum garee Mallas Zeenaawii waliin warra hiriiran keessaa turan. Walitti bu'iinsa daangaa Itiyoo-Eritaatiin walqabatees, erga manni murtii Baadimeen Eritraaf akka ta'u murteesseen booda, akka waan Itoophiyaaf murtaa'eetti ibsa kennuun magaalaa Finfinneetti hiriirri deegarsaa guddaan akka bahamu taasisuun qeeqamu turan. Gama biraatiin ammoo, Itoophiyaan biyyoota ollaa garaa garaa waliin wilitti dhufeenya gaarii akka qabaattuuf akka taasisan dubbatama. Gama Ertiraatiin garuu wal dhabdeen daangaa osoo hin hiikamiin akka turu taasisuun dhimmicha karaa nagaatiin akka furamuuf yaaliin taasisan akka hin ture himatamu turan. Kana malees, tibba TPLF dhaaba ADWUI keessatti olaantummaa argachuun sarbamni mirgoota namoomaa biyyattii keessatti raawwatameetti aangoowwaan itti-gaafatamoo ta'an keessa akka jiran himama. Kanaan alatti, abbootiin qabeenyaa Eshiyaa Itoophiyaa keessatti invastimantii akka taasisaniif yaalii olaanaa taasisuun galateefamu. Isan boodas Obbo Siyyum waggoota jahaaf biyya Chaayinaatti Ambaasaadara Itoophiyaa ta'uun tajaajilaniiru. Erga MM Abiy gara aangootti dhufeen booda Obbo Siyyuma Ministeera Haajaa Alaa keessa tajaajiluu eegalanii turan. Booda garuu gammadoo waan hin taaneef gara Maqale deemutu himama. Tibba waldhabdeen MM Abiyiifi TPLF jidduutti cimaa dhufeetti, Obbo Siyyum mootummaa naannoo Tigraay keessattis ta'e TPLF keessatti gahee kamuu qabaachuu baatulleen, kanneen midiyaadhaan bulchiinsa Abiy qeeqan keessa tokko turan. Gaaffiifi deebii midiyaalee adda addaa waliin taasisaniinis, 'Abiy Ahimadiifi Pirezidaanti Isaayaas nageenyaafi tasgabbii Tigraayiifi Itoophiyaa jeeqaa jiru' ejjannoo jedhu calaqisiisaa turan. Osoo raayyaan ittisa biyyaa magaalaa Maqalee to'annoo jala hin oolchiin dura aanga'oonni TPLF magaalaa bahuun gara gammoojiitti akka imalan himama. Lola baatiiwwan lamaaf naannoo Tigraayiitti gaggeeffameen, Obbo Siyyum dabalatee aanga'oonni TPLF hedduun mootummaa Federaalaatiif harka akka kennatan waamichi taasifameef ture. Haaluma kanaanis qondaaltoonniifi aanga'oonni TPLF harka kennuu didan ajjeefamuu ibsa Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaatiin kennameen himameera. Haata'u malee, aanga'oota ajjeefamanis ta'ee kanneen to'annoo jala oolfaman jedhan ilaalchisee gama TPLFn hanga yoonaatti kan jedhame hin jiru. Ka'umsi maal ture? Lolli Naannoo Tigraay Sadaasa 04 bara 2020 haleellaa humnoonni TPLF Raayaa Ittisa Biyyaa ajaja Izzii Kaabaa irratti raawwatan hordofuun ture kan eegale. MM Abiy Ahimad 'seera kabachiisuuf' jechuun Raayyaan Ittisaa biyyaa humnootii TPLF irratti tarkaanfii akka fudhatu ifatti ajaja erga kennaniin booda ture gara lolaatti kan seename. Lola kanaan boodas aanga'oonni TPLFfi dureewwan humna waraana naannichaa haleellaa buufata Izzii kaabaa irratti raawwatamee keessaa harka qabu jedhaman, akka to'atamaniif Komishinii Poolisii Federaalaafi Abbaa Alanagaa federaalaatiin ajajni irratti bahnsaa ni yaadatama. Kana hordofees aanga'oonni TPLF muraasni to'atamanii kaan ammoo ajjaafamuu motummaan biyyatti yeroo garaa garaatti beeksisaa jira. Haata'u malee dhimma kana ilaalchisee gama TPLF fi madda walabaa irraa wanti jedheme omtu hinjiru. Kana malees erga lolli kun eegalee kaasees namoonni dhibba hedduun lakkaa'aman ajeefamuufi kanneen miliyoonotaan lakkaa'aman bakka jireenyaasanii buqa'aniiru. Akkasumas lammiileen Itoophiyaa 56,000 caalan daangaa qaxaamuruun gara Sudaan baqataniiru jedha odeeeffannoon UNHCR irraa argame.


Lola Tigiraay: Ameerikaaan loltoonni Eertiraafi humni naannoo Amaaraa Tigiraay keessaa bahuu qabu jette

Ameerikaan naannoo Tigiraay keessa jiru kan jedhaman loltoonni Eertiraafi humni naannoo Amaaraa naannicha keessaa bahuu qabu jette. Ameerikaan kana kan jette naannoo Tigiraayitti ajjeechaan raawwatameera kan jedhuufi waliigalatti haalli naannicha keessaa yaadessaa tahuu ibsa eeru yeroo baastettidha. Loltoonni Eertiraafi humnoonni naannoo Amaaraa naannichaa bahuun tarkaanfii murteessaa jalqabaati kan jedhe ibsi ministera dhimma alaa Ameerikaa kun, humnoonni lolicha keessatti hirmaatan tarkaanfii humnaa fudhachuu irraa of qusachuun naannichatti deeggarsi namoomaa akka dhiyaatu eeyyamuu qabu jechuun gaafata. Mootummaan federaalaa Itoophiyaa fi Eertiraan loltoonni Eertiraa naannicha keessa hin jiran haa jedhaniyyuu male wajjirri dhimma alaa Ameerikaa garuu loltoonni Eertiraa naannicha keessa jiran gadhiisanii akka bahan gaafachuunsaa ni yaadatama. ''Ajjeechaan qaama garaagaraan raawwatamu, humnaan buqqaasuu, haleellaa saalaafi gochoota mirga namoomaa sarban biroo cimsinee balaaleffanna'' jedhe ibsa kaleessa baaseen. Ibsi Antoonii Biilinkin kan bahe dhaabbatni mirga namoomaaf falmu Aminestii Internaashinaal magaalaa Aksumitti loltootni Eertiraa namoota nagaa 200 ajjeesaniiru gabaasa jedhu baasuu hordofeeti. Aminestii Internaashinaal gabaasa Jimaata baaseen ajjeechaan loltootni Eertiraa magaalaa Aksumitti raawwatan yakka namoomaa irratti raawwate tahuu danda'a jedhe.Miniseerri Dhimma Alaa agamasaatiin gabaasni Amnistiin baase kun, "odeeffannoo guutuu hin taaneefi mrutaa'aa ta'e qofaratti hundaa'uun qophaa'ee kan dhiyatedha," jechuun qeeqeera. Ministeerichi gabaasichaaf odeeffannoon akka galteetti fayyadame baqattoota Baha Sudaan jiraniifi namoota magaalaa Aksum keessa jiraatan muraasarraa bilbilaan sassabame waan ta'eef guutuu miti jechuun, baqattoota odeeffannoo kennan kana keessa loltoota TPLF duraaniis keessatti argamu jedheera. Haaluma walfakkaatuun Ertiraanis gabaasa Aministii kana hin fudhadhu jettee jirti. Ministirri Beeksisaa Ertiraa Obbo Yamaanee Gabramasqal fuula tiwiitara isaaniirratti akka barreessanitti, gabaasichi namoota buufata baqattootaa Sudaan keessa jirutti argaman 31 irratti kan hundaa'edha jedhan. "Namoonni kaampii baqattootaa sana keessa jiran garri caalan milishoota TPLF ajjeechaa namoota nagaa Maayikaadiraa irratti hirmaatan ta'uunsaanii beekamaadha," jechuun fuula tiwiitara isaaniirratti baasaniiru. Ministirri Dhimma Alaa Ameerikaa Antoonii Biliinken ibsa kaleessa kennaniin rakkoo naannoo Tigiraayitti uumame dhaabuun barbaachisaa akka ta'e, gargaarsa namoomaa dhiyaachuu akka qabuu, akkasumas  miidhaawwaniifi yakkawwan sarbama mirgoota namoomaa raawwataman jedhaman kan qoratu gareen idil-addunyaa walaba ta'e akka seenu hayyamuu ilaalchisuun mootummaa Itoophiyaa waliin irra deddeebiin dubbachuu isaanii ibsaniiru. Naannoo Tigiraay bulchaa kan ture TPLF, raayyaa ittisaa mootummaa giddu-galeessaa irratti haleellaa raawwachuu isaa hordofee lola dhalateen walqabatee sarbamiinsi mirgoota namoomaa gara garaa raawwatamuu gabaasaaleen agarsiisan ba'aa jiru. Ministeerri Dhimma Alaa Ameerikaas ibsa baaseen naannoo Tigiraayitti mirgoota namoomaa raawwatamaniiru jedhaman, "qorannoon walabaafi idil-addunyaa akka gaggeeffamuufi warren yakka raawwatanis itti gaafatamoo ta'uu qabu," jedheera. Ibsi Ministeera Dhimma Alaa Ameerikaa kun, waadaa Waajirri Ministeera Muummeefi Ministeera Dhimma Alaa Itoophiyaa Jimaata darbe miidhaawwan qaqqaban jedhman qaama walabaan akka qoratamuu tumsuufi gargaarsa namoomaa dhorkaa tookko malee akka qaqqabu mijeessuu, akkasumas itti gaafatamummaan akka jiraatu mirkaneessuudhaaf galan akka waan gaariitti akka fudhatu eereera. Ameerikaan galma kana milkeessuuf dhaabbileen idil-addunyaa waliin hojechuuf qophii ta'uushee ibseera. Kanaaf ammoo jaarmiyaan gargaarsaa Ameerikaa, USAID, garee tokko gara Itoophiyaatti erguudhaan akka hojii lubbuu baraaruu hojjetan bobbaasu ibsameera. Ibsichi Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii dabalatee hawaasni addunyaa, keessattuu Gamtaan Afrikaafi michuuwwan qaxanaa sana keessa jiran rakkoo jiru furuudhaaf Ameerikaa waliin akka hojjetaniif waamicha dhiyeesseera. Dhuma irrattis Antoonii Biliinken ummata Itoophiyaa waliin hariiroo itti fufiinsa qabaatu ijaaruudhaaf ammallee fedhii qabaachuu ibsaniiru.

ABBUT (Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraay)


Namoota ajjeechaa Maayikaadiraan shakkaman keessaa 36 to’ataman

Abbaan Alangaa waliigalaa ajjeechaa Maayikaadiraatti raawwatameen namootni shakkaman 279 akka jiran ragaa funaanamerraa hubachuu ibseera. Abbaan Alangaa kaleessa poolisii federaalaa waliin tahuun ibsa  kenneen namoota ajjeechaa kanaan shakkaman keessaa 36 to’atamuu beeksiseera. Abbaa Alangaa Waliigalaatti, abbaan alangee itti aanaa dhimmoota malaammaltummaa fi yakka qindaa’aa Obbo Fiqaaduu Tsaggaa fi Koomishinii Poolisii Federaalaatti koomishinarii itti aanaa fi itti gaafatamaan waajira qorannoo yakkaa, Obbo Zalaalam Mangistee ibsa waloo kennanin shakkamtoonni baayyeen Sudaanittii baqachuu himan. Maayikaadiraatti haleellaan kan raawwate mootummaa federaalaa fi humnoota TPLF gidduu baatii sadaasaa jalqabaarratti lolli ka’ee guyyoota muraasa booda dha. Gareeleen mirga namoomaaf falman haleellaa kanaan namoonni 600 tahan ajjeefamaniiru jechuun himu. Haleellichi Sadaasa 12, 2020 sa’aa booda naannoo sa’aatii 9:00 kan raawwate yoo tahu hanga guyyaa itti aanutii itti fufee ture. Ajjeechaa nkun raawwatamuu mirkaneessuufis Ministeera Fayyaa irraa gareen hakiimootaa ergamee boolli 117 argamuufi reeffa qorachuun baay’ina namoota du’anii fi sababii du’a isaanii baruuf hojjetamaa jiraachuu Obbo Fiqaaduunfaa himaniiru. Dabaluunis Obboo Tsaggaan gareen hakiimotaa kun gabaasa hanga dhiyeessutti haleellichaan lakkoofsa namoota du’anii ibsuun akka hin danda’amne beeksisuun ‘’dhugaa lafarra jiruufi kan miidiyaaleen gabaasan gidduu garaagarummaan jiraachuun,’’ ibsa kanaan himan. Maayikaadiraan magaalaa kibba-lixa Tigraayitti argamtu yoo tahu erga lolli mootummaa federaalaa fi humnoota TPLF gidduutti jalqabeen booda  namoonni haala suukaneessaan achiitti ajjeefamuu ibsamee ture. Yeroos Mootummoota Gamtoomaniitti itti-gaafatamtuun mirga namoomaa Misheel Baachileet magaalaa Maayikaadiraa keessatti namoonni dhibbaan lakkaa’aman haala suukaneessaa taheen waan qara qabuun ajjeefaman gabaasni jedhu akka qulqullaa’u gaafataniitu ture. Aministii Intarnaashinaal gamasaan, gabaasa waqtii sanatti baaseen haleellicha eenyu akka raawwate  mirkaneessuu akka hin dandeenye himee ture.  Haa tahu malee namoonni ijaan argan humnoota TPLF akka himatan ibsee ture. Amnistii Intarnaashinaal haleellaa Maayikaadiraatti raawwate mirkaneessuuf haleellaan booda namoota achi deemaniifi ijaan argan dubbisuu himuun reeffa magaalattii keessa idduma fe’e kukkufeefi namoota haleellicharraa madaa’anii hafan arguu dubbatu. Reeffi baayyeen wiirtuu magaalattii naannoo Baankiin Daldalaa Itoophiyaa argamuufi daandii magaalaa dhihootti argamtu Humaraa geessurratti namoonni ijaan argan kan himaniifi suuraan achii argame mul’isa. Yeroo gabaasni kun bahe naannoo Tigraay kan bulchaa turan Dabiratsiyoon Gabira Mikaa’el(PHD) himannaa kana ‘’bu’uura hin qabu’’ jechuu AFP’n gabaasee ture. Aminiistii Intarnaashinaal akka jedhetti kaaba-lixa Itoophiyaatti magaalaa argamtu Maayikaadiraatti namoonni lakkoofsi isaanii dhibbaan lakkaa’aman haala suukkaneessaa taheen waan qara qabuun ajjeefamaniiru. Dhaabbatichi magaalattiin alatti reeffa kukkufee argame suuraa agarsiisuufi viidiyoo qorachuun suuraawwan kan yeroo dhihoo fi achitti kan raawwatame tahuu mirkaneessuu himeera. Waraana Itoophiyaa kaaba biyyattii qubatee irratti haleellaa raaawwatame jedhameen booda mootummaa federaalaa fi humnooti TPLF lola keessa turuun isaanii ni yaadatama. Mootummaan federaalaa Maqalee erga to’ateen booda lolli kuni raawwachuu isaa kan ibse tahus ammayyuu naannolee garaagaraatti waraanni akka adeemsifamaa jiru gabaasonni dhaabota idila addunyaa ni ibsu. Lola kanaan namoonni kuma jaatama tahan gara Sudaanitti kan baqatan yoo tahu, biyya keessatti immoo miiliyoonaan kan lakkaa’aman deeggarsa namoomaa eeggachaa jiru. Naannoo Tigraayitti ammallee tajaajilli intarneetaa fi bilbilaa guutummaatti hin deebine. Dhaaboti deeggarsaa akka garaa socho’uu akka hin dandeenye irra deddeebiin ibsa kennaniiru.


Qondaaltonni addunyaa MM Abiy waliin maal mari'atanii?

Ministirri Muummee Abiy Ahmad tibbana dureewwan biyyoota dhihaa waliin mari'achuusaanii miidiyaa hawaasummaa isaanii irratti maxxansaa turaniiru. Qondaaltota isaan waliin dubbadheera jedhan keessaa Chaansilarri Jarman Angelaa Merkel fi Pirezidaantiin Firaansi Imaanu'eel Maakroon ni eeramu. Ministirri muummee kun har'a ganama ammoo Ministira Dhimma Alaa US Antanii Biliinkan waliin mari'achuu ibsaniiru. Caasaa bulchiinsaa pirezidaantii haaraa US Joo Baayidan keessatti qondaala olaanaa ta'uun dhiyeenya kan filataman Antanii Biliinkanis ministira muummee Abiy Ahmad waliin mari'achuu ibsaniiru. Aab Biliinkan twitter isaanii irratti akka barreessanitti wayita ministira muummee Abiy waliin mari'achuu ibsan, dabalaniis haallii naannoo Tigraay keessa jiru akka isaan yaaddesse himaniiru. Naannoo Tigraayitti danqaa tokko malee deeggarsi namoomaa dhiyaachuu akka qabus dhaamaniiru. ''Hudhaawwan jiraatanis jijjiiramni Itoophiyaa keessatti eegalame akka itti fufu Ameerikaan ni barbaaddi. Jijjiiramni naga qabeessa ta'e akka dhufuuf Ameerikaan Itoophiyaa cina ni dhaabbatti'' jedhan. Ministirri muummee Abiy Ahmad Ameerikaan jijjiirama Itoophiyaa deeggaruushee afaan Ministira Dhimma Alaa kanarraa dhagahuutti gammadan, galatas galchan. Hariiroo cimaan US fi Itoophiyaa gidduu jiraachuun ijaarsa dimokiraasii Itoophiyaaf utubaadha jedhan Ministirri Muummee Abiy Ahmad. Ministirri muummee kun erga karaa twitter isaanii dabarsan keessatti waa'ee haala Tigraay keessaa irratti homaa hin jenne. Haala walfakkaatuun Ministirri Muummee Abiy Ahmad Chaansilara Jarman Angelaa Merkel waliin bilbilaan wayita mari'atan gara fuulduraatti haalota biyyoota lamaan walitti fiduu fi waa'ee dhibee Covi-19 irratti dubbachuu twitter isaaniirratti barreessaniiru. Waa'ee hariiroo diinagdee fi daldalaa dubbachuus himan. Imbasiin Jarman Itoophiyaa jiru gamasaatiin twitter isaarratti akka ibsetti, jaarmiyaaleen deeggarsa namoomaa kennanii fi dhaabbileen miidiyaa, naannoo Tigraay keessatti walabummaan akka socho'an Chaansilarattiin ergaa dabarsuu ibseera. Gama kaaniin Ministirri Muummee Abiy Ahmad Pirezidaantii Firaansi Imaanu'eel Maakroon waliin dhimmoota biyyoota lameen walitti fidanii fi haala naannawa baha ardittii irratti waliin dubbachuu ibsan. Pirezidaant Maakroon waa'ee mariisaanii kana homaa jechuu baatanis, Ministeerri Dhimma Alaa biyyattii torbee darbe ibsa baaseen haalli naannoo Tigraay akka isa yaaddessuu fi mootummaan Itoophiyaa jaarmiyaalee deeggarsa kennaniif walabummaa akka mirkaneessu gaafateera. Dhimma biraan ammoo Imbaasiin US kan Eertiraatti argamu mootummaan Eertiraa loltootasaa hatattamaan Tigraay keessaa akka baasu Ameerikaan dhaamteetti jedheera. Imbasichi fuula feesbuukii isaarratti gabaasa Asoosheetid Pirees dhimma kanarratti gabaasee qoodeera. Gabaasa kana keessatti, ''Dubbi Himaan Ministeera Dhimma Alaa Ameerikaa, ragaaleen loltoonni Eertiraa Tigraay keessatti dhiittaa mirga namoomaa raawwachaa akka jiran mul'isu Ameerikaa gahuu'' himan kan jedhudha. Mootummaan Eertiraa waa'ee lola naannoo Tigraay ilaalchisee komiin irratti dhiyaachuu irratti hagas mara deebiin kenne jiraachuu baatus, Itoophiyaan garuu loltoonni Eertiraa lola Tigraay keessatti akka hirmaataniif akka hin hafeeramne irra deddeebiin himti. Itoophiyaatti ambaasaaddaroota Ameerikaa ta'uun kan tajaajilaa turan Ambaasaaddaroonni duraanii afur haalli Tigraay keessaa nu yaachiseera jechuun xalayaa barreessanii turan. Ministeerri beeksisaa Eertiraas xalayaa ifaan ifatti barreeffame kanarrratti yaada kennee ture.


Tigiraa: Naannoo Tigiraayitti tajaajilli ibsaafi bilbilaa yoom jalqaba?

Tajaajila ibsaa, bilbilaafi interneetii torban keessatti magaalotni naannoo Tigiraay argatan akka jiran hoggantootni dhaabbilee kanneenii BBCtti himan. Sababa lola naannoo Tigiraay keessatti uumameen tajaajilawwan akka ibsaa, bilbilaafi interneetii addaan citanii ture. Tajaajilotni kunneen naannichatti gariin kan deebi'an tahuu kan himan hoggantootni, dhaabbilee kanneenii magaalota naannichaa baay'ee keessatti kan hin deebineef jechuun akka sababaatti kan himan "mancaatiin tajaajiloota kanneen irra gahe baayyee guddaa tahuudha"jedhu. Daarikterri Komunikereeshinii Humna Ibsaa Itoophiyaa Obbo Mogos Mokonnin BBC'f deebii yoo kennan, "Hojii ol aantummaa seeraa kabachiisuu naannoo Tigiraay keessa ture irratti sararri daddabarsa humna ibsaa inni guddaan addaan citeera. Insuleeterootni [baattoo ibsaa akka hin tuqamne godhan] caccabaniiru jedhan. Kana irraa kan ka'es bakka baay'eetti tajaajilli ibsaa addaan citee turuu himan. Tajaajila bilbilaafi interneetii ilaalchisee hojii gaggeesituun Itiyoo-telekoom Firehiwoot Taammiruu naannichatti sarara bilbilaa irra miidhaan gahe suphamaa jiraachuu himan. ''Haala qabatamaa jiruun ariitiidhaan socho'uun tajaajilicha supphuun xiqqoo rakkisaadha,'' jedhan. Torban kana keessa suphaa guddaan gaggeeffameera kan jedhan hojii gaggeesituun kun, tajaajilicha kennuu eegaluuf humni ibsaa isaan barbaachisus ammaaf jenereterootaafi kanneen humna aduun hojjetan fayyadamaa jiraachuu himaniiru. Bakkeewwan suphaan xumurametti tajaajilicha kennuu geenyerra kan jedhan Aadde Firehiwot Taammiruu, Maqaleetti tajaajila bilbilaafi interneetii biroodbaandii kennuufi kanaanis tajaajilli baankii magaalichatti akka jalqabu gochuu himaniiru.Dabalataanis Maachew, Daanshaa, Humaraa, tajaajilli bilbilaa jalqabuu himaniiru. Allaamaaxaaa irraa jalqabee karaa Humaraa hanga Shireetti miidhaa guddaan tajaajiloota bu'uuraa irra gahuu kan dubbatan Obbo Mogos, sababa kana irraa kan ka'e humni ibsaa adda waan citeef amma suphaa irra jirra jedhan. Dabalataan tajaajilli humna ibsaa Itoophiyaa kanneen bulchu sararrri rabsa humna ibsaa, giddugalli kenna tajaajilaa ''akka tajaajila ariitiin kennuu hin dandeenyettidha miidhaan kan irra gahe,'' jedhan. Suphaan isaas waajjiraalee lamaaniin akka gaggeeffamaa jiru himan Obbo Mogos. Daarikteerichi bakkeewwan akka Allaamaaxaa, Maachew, Mahinii, Ashegodaafi Maqalee fi magaalotni xixiqqoon naannoo isaanii jiran tajaajilicha argachaa jiraachuus himaniiru. Haatahu malee, hanga ammaatti magaalotni akka Aksum, Aduwaa, Shiree, Shiraaroofi naannoo Walqaayit miidhaan gahe haalaan guddaa waan taheef tajaajila ibsaa argachuu akka hin dandeenye himan. Aksum, Shireefi Aduwaatti hojiin suphaa muraasa hafe xumuruuf akka hojjechaa jiranis ibsaniiru. Daarikteerichi waan addaa yoo uumame irraa kan hafe magaalotni akka Aduwaafi Aksum yeroo torban tokkoo hin caalle keessatti tajaajilicha argachuu akka danda'an himaniiru. Hojii gaggeesituun Itiyoo-Telekoom Firehiwot Taammiruu gidduugalli ol-aanaan naannoo Tigiraay tajaajilu Maqaleetti akka argamu himuun, kaan magaalaa Shireeti jedhan. Sararri Maqaleetii hanga Abbiy Abdii jiru akka malee miidhamuu himan. Suphaa kanaaf yeroo dheeraa isaan gaafachuu kan himan hoggantuun kun amma sarara Km98 tahu xumuruu ibsaniiru. Tajaajila Shiree jiru jalqabsiisuufis miidhaa Abbiy Abdii fi Shiree gidduutti dhaqqabe suphuun dirqma tahuu himan. Gara Aksumitti suphaan gaggeeffamus naanno Wuqirootti meeshaaleen tokko tokko taworii irraa hatamuu ibsan. Dhaabbanni isaanis meeshaalee hataman kanneen bakka buusaa jiraachuu himan. Bakkeewwan suphaa jiran tokko tokkotti gareen haleellaa raawwatee baqatu akka jiran kan himan hoggantootni dhaabbilee kanneenii hanga ammaatti hojjettoota isaanii irra miidhaan gahe jiraachuu baatus gochaawwan akkasii garuu hojii irratti gufuu tahuu akka danda'an dubbatu. Dabalataan daangaan sochii jiraachuu fi miidhaan gahe guddaa tahuun isaa hojii amma itti jirani irratti gufuu tahuu fi tajaajila ibsaa fi bilbilaa kennuuf rakkachuu himu. Hojichi ''itti gaafatamummaa fi balaa kan qabu'' tahuu kan himan obbo Mogos bakkkeewan tasgabbaa'anitti hojiin xumuramus harkifannaan tokko tokko yoom hojichi xumuramee tajaajila kennuu jalqaba kan jedhu guyyaan adda baasuun dubbachuuf nama rakkisa jedhan.Fireehiwoot Taammiruu akka jedhanitti tajaajili bilbilaa Wuqiroo, Adigiraat, fi naannoo Nagaashii hojiin muraasni qofa hafuu himuun yeroo gabaabaatti akka xumuruu malan himan. Naannichatti ''sarara telekoomii irra miidhaa guddaan gaheera, meeshaalee baay'een keessaa hir'ataniiru, irra naanna'anii hojjechuuf haalli nageenyaa mijataa miti' jedhan . Hojii suphaa isaaniis ariitiin xumuruun aduu ji'a tokkoo keessatti tajaajila kennuu akka eegalanis himaniiru Fireehiwoot Taammiruu. Itiyoo-Te;ekoom Riijinii Kaabaa irraa hojjettoota 746 kan qabu yoo tahu isaan keessaa hanga ammaatti hojjettootni 699 tahan gara hojii isaaniitti deebi'uu himaniiru. Obbo Mogos BBCtti akka himanitti miidhaan gahe Allaamaaxaa irraa gara Maacheew, Mahinii, Maqalee, akkasumas Ashagodaatii hanga Aksum sarara humna ibsaa jiru kan humna Kiiloo Vooltii 230 baachuu danda'u tahuu himan Sararri kunneen humna Kiilo Vooltii 230 haa baataniyyuu malee naannichatti bakka adda addaatti kan geessan buufataalee rabsa humna ibsaa 11 kan bahanii fi galan qabu jedhan. Bakkeewan adda addaa bira hin gahamne dabalatee miidhaan gahe guddaa tahuu kan himan Obbo Mogos qabeenya manca'ee fi suphaaf maallaqni bahe guddaa waan taheef ammatti maallaqaan tilmaamuun rakkisaa taha jedhan.


Ji'a lamaan booda sagaleen isaanii kan dhaga'ame Dura Ta'aan TPLF Dabretsiyon (PhD) maal jedhan?

Dura Ta'aan Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigiraay (TPLF) Dabretsiyon Gabiramikaa'el (PhD) ji'oota lamaan booda lafa baqannaarra jiranii kaleessa Amajji 30, 2021 karaa fuula Feesbuukiin Dimtsa Waayyaanee irratti ummata Tigiraayiifi hawaasa addunyaaf ergaa dabarsan. Hogganaan TPLF baqarra jiran kunis, lola naannoo Tigiraayitti uumame hordofee addan citee kan ture fuula Feesbuukii Dimtsa Wayyaaneeraatti ergaa sagaleedhaan daqiiqaawwan 14'f dabarsaniin, miidhaa naannicha keessatti qaqabeera jedhan fi haala lolli itti jiruu ilaalchisuun dubbatan. Haata'u malee sagaleen Dimtsa Wayaneen kan Ameerikaarraa darbaa akka jiru kan himamu, irratti dhagahame kunis dhugaatti sagaleen Dabretsiyoon ta'u, akkasumas eessaarraafi yoom akk waraabamee ilaalchisee BBCn qaama walabaarraa qulqulleeffachuu hin dandeenye. Dabratsiyoon Gabiramikaa'el hawaasni addunyaa miidhaa qaqabee jedhan akka gorataniif waamicha taasisan. Motummaan Itoophiyaa garuu himannaan inni taasisee kan ''hinjirree'' fi ''yakkawwan sukkanneessaaf'' ittigaafatamoon humnootii isaatii jedhe. Lolli naannoo Tigraayis erga humnootiin Dabratsiyoon buufata raayyaa ittisa biyyaa kan naannicha keessaa irratti haleellaa raawwatan booda ture. Ministirri Mummee Abiy Ahimad erga tarkaanfiin deebii humnootii TPLF irratti akka fudhatamu ajaja kennaniin booda raayyaan ittisa biyyaa Sadaasa 28, 2020 magaalaa guddoo naannichaa kan taate Maqalee to'achu beeksiise. Wayita sana ture Dabratsiyoon loltoota TPLF waliin ta'un magaalaa Maqalee baqachuun, motummaan federaalaa naannicha akka hinto'anneef akka lolan kan ibsan. Lolli kunis namoonni miliyoona lamaa olii bakka jireenya isaanii akka bu'an taasiseera. Ofii Dabratsiyoon maal jedhee? Dabretsiyoon Gabiramikaa'el, ifatti erga dubatee baatiiwwan lamaa ol ta'eera. Waraabbiin sagalee karaa feesbuukii Dimtsa Wayyaanee kan TPLFn gaggeeffamu irratti tamsa'e kunis dheerina daqiiqaa 14'f qaba. "Uummanni Tigraay mirga ofiin of bulchii isaa qabatamaadhaan mirkaneeffachuudhaaf itti cichee waan qabsaa'eefi fiannoo dimokraatawaa gaggeessaniif jecha lolli hamaan irratti banamedha," jedhan. Itti dabaluunis, ''Ajjeechaafi weerarichi itti fufeera, qabsoon ummata Tigraayis akkasuma gaggeefamaa jira,'' jedhan. Hogganaan TPLF kun, taateewwan ajjeechaa, dirqiin gudeeduu, dararaafi beelaa baliinaan jiraachu dubbatan. Waraabbiin sagalee kanaa yoom akka raawwatamee ifa ta'u baatulleen garuu, waan ajjeechaa qondaaltoota TPLF eereefu tarii dhiheenya ta'u agarsiisa. Dabratsiyoon aanga'oota TPLF motummaan federaalaa ajaj irratti baasuun barbaadaa jiru keessaa tokko. Aanga'oonni Itoophiyaas jalqaba baatii kanaa ture Ministira Haajaa Alaa biyyattii duraanii Siyyum Masifin dabalate, miseensoota TPLF olaanoo hedduu lolarratti du'uun kan beeksiisanii turan. Dabratsiyoonis humni TPLF lola Tigraay keessaa ''mootummoonni afur'' itti hirmaataniiru. Sababii kanaan humni wal gituu dhabuun uumameera," jedhan. "MM Abiy Ahmad loltoota Ertiraa dabalatee humnootiin afeeraman ummata Tigraay fixaa jiru. Ajjeechaan raawwatamees qoratamuun, qaamoolee gocha kana keessaatti hirmatanis ittigaafatamu qabuus'' jedhan. Mootummoonni Itoophiyaa fi Ertiraa lamaanuu, kana dura lola naannoo Tigiraay keessatti waraanni Ertiraa akka hin hirmaatiin haalunsaanii ni yaadatama. Garuu ammoo Isteeti Dippaartimentiin Ameerikaa loltoonni Ertiraa naannoo Tigiraay keessaa atattamaan akka ba'an jechuun kan gaafate torban darbe keessa ture. Akka isaan dirqiin gudeeduufi saamicha dabalatee, sarbama mirgoota namoomaa keessatti hirmaatan "gabaasaalee amanamoon'' qabna jedhee ture ibsi Istet Dippaartimanti kun. Dabratsiyoon motummooti afur keessatti hirmaataniiru haa jedhu malee kanneen hafan eenyuu fa'i akka ta'an maqaa hineerre. Somaaliyaanis loltoonni ishee humnootii Itoophiyaa waliin Tigraay keessatti lolaa turuu waakkachunishee ni yaadatama. TPLF kanaan dura humnootii isaarratti dhokaasuuf dirooniiwwan Gamtaa Araba Imreetootaa (AUE) irraa dhufaniitti fayyadamaman jechuun himate ture. Motummaan Itoophiyaa garuu biyyi galoo galaanaa tun lolicha keessatti hinhirmaannee jechuun yaada kana kufiseera. Waa'ee lolaa maal jedhan? Dabretsiyon lolli Tigiraay kun, "gatii guddaa gaafateera" jedhan. "Kanneen miseensota hundeessitoota TPLF jedhaman waggoota 45 darban kan qabsaa'aniifi kan gaggeessan, kan lolchiisaniifi injifannoo hedduu argamsiisan maanguddoonniifi qabsaa'onni buleeyyii lola kanaan harka diinaatti nu jalaa miidhamaniiru. ''Haarsaa guddaa kaffalaniiru. Ammalee kaffalaa jiru. Haarsaa gootota kanneenii murannoo caalaa nu kenna malee tasa qabsoo keenyarraa kan nu dhaabu hin ta'u," jedhan. Yeroo ammaa kana lolli naannoo Tigiraay jiru kan itti fufeefi humna Iizzii Kaabaa naannicha keessa turerraa argataniitti fayyadamuun lolaa akka jiran kaasan. "Humni wal madaaluu dhabuu isaatiin yeroodhaaf ol-aantummaa lolaa waan argataniif madaallii kana jijjiiruudhaaf qabsoo qolachuu keenya cimsinee itti fufsiisaa jirra," jedhan. Kanaan dura, lolli Tigiraay keessatti gaggeeffamu xumuramuufi tarkanfiin itti aanu gaggeessitoota TPLF adamsuun to'annoo jala oolchuu akka ta'e MM Abiy Ahimad dabalatee aanga'oonni mootummaa gara garaa ibsuun isaanii ni yaadatama. Lolli erga naannoo Tigiraayitti eegaleen boodas Abbaan Alangaa Federaalaafi poolisiin Federaalaa gaggeessitoota waraanaafi siyaasaa TPLF hedduun akka to'atamaniif ajaja baasuu isaanii ni yaadatama. Isaan keessa tokko Dura Ta'aa TPLF kan ta'an Dabretsiyon Gabremikaa'el (PhD) yoo ta'an, yeroo ammaa kana eessa akka jiran hin beekamu. Badiinsa naannichatti qaqabe Dabretsiyon mancaatiifi miidhaa naannicha keessatti qaqqabeera jedha, akkasumas sarbama mirgoota namoomaa jira jedhan bal'inaan dubbataniiru. "Dubartoonni Tigraay qofaa qofaafi dabooodhaan gudeedamu. Mirgoonni namoomaafi dimokiraasii namoota Tigiraay haala hamaa ta'een ni sarbamu; ni mulqamu. ''Ambaaleen gati jabeeyyiifi bakka buusuun hin dand'amne dabalatee, gandoonniifi waldaaleen amantaa, raayyaan Tigraay keessa jiraatus, dhibus osoo isaan hin dhibiin qiyyaafannaa boombiifi meeshaalee dhuka'anii ta'u'' jedhan. Dabratsiyon yakka ummaticharratti raawwatameera jedhan ifatti akka mormaaniifi abaaraniif hawaasa addunyaaf waamicha dhiyeessaniiru. Sababii midiyaan naannicha galuun rakkiisaa ta'eefi  malliwwan komunikeshinii cufamaniifu, himannaa dararaa jedhaman kanneen qaama walabaa irraa qulleeffachuun baayee rakkisaadha. Haata'u malee, Gamtaan Awurooppaa dhiyeenya kana karaa dippilomaatii olaanaa isaa Jooseef Booreliitiin ibsa baaseen, "Haleellaawwan eenyummaa irratti hundaa'an, ajjeechaawwan, gochawwan dirqamaan gudeeduufi baqattoota dirqamaan gara biyya isaaniitti deebisuufi gochawwan yakka waraanaa ta'uu danda'u jedhaman ilaalchisee odeeffannoon walitti fufinsaan nu qaqqaba," jedhanii turan. Akkasumas Mootummoota Gamtoomaniitti gareen miidhaa saalaa tibba walitti bu'insaatti mudatu irratti xiyyeefatee hojjetuus, miidhaa saalaa naannoo Tigiraayitti raawwatamaa jiru akka dhaabbatuuf  hubachiisuun isaa ni yaadatama. "Magaalaa Maqalee keessatti himannaan gudeedamuufi walumaagalatti himannaawwan naannoo Tigiraay keessaa miidhaa saalaarratti hundaa'e dhaga'amu hedduu na yaaddeeseera," jedhe ture dhaabbatichi. Motummaan maal jedhee? Hasaa Dabretsiyon kana ilaalchisee yaada Pirees Sakreetariyaatiin Waajjira Ministira Mummee Billanee Siyyum BBC'f kennaniin, ''miira fedhii duwwaa humnootii yakkaa fuula feesbuukiitiif'' dubbachu akka hindendeenye jedhan. ''Gama tarkaanfii olaantummaa seeraa kabachisuutiin ammoo, humnootiin yakkaafi bakka buutoonni addunyaa isaanii xiyyeeffannaa addunyaa geeddaruuf yaalii taasisaa jiru. Jalqaba Sadaasaa irraa kaasanis yakkaa TPLF haguuguuf himannaa duguggaa sanyii hinjirree dhiyeessaa turan,'' jette Billene Siyyum. Itti dabaluunis, hawaasni addunyaafi midiyaan ''isaaniif haguugurra'' yaalii motummaa deeggaruun TPLF seera haqaatti dhiyeessuu qabu jette. Ka'umsi maal ture? Lolli Naannoo Tigraay Sadaasa 04 bara 2020 haleellaa humnoonni TPLF Raayaa Ittisa Biyyaa ajaja Izzii Kaabaa irratti raawwatan hordofuun ture kan eegale. Lola kanaan boodas aanga'oonni TPLF fi dureewwan humna waraana naannichaa haleellaa buufata Izzii kaabaa irratti raawwatamee keessaa harka qabu jedhaman, akka to'atamaniif Komishinii Poolisii Federaalaafi Abbaa Alanagaa federaalaatiin ajajni irratti baansuu isaanii ni yaadatama. Kana hordofees aanga'oonni TPLF muraasni to'atamanii kaan ammoo ajjaafamuu motummaan yeroo garaa garaatti beeksisaa jira. Kanneen to'annaa jala oolfaman keessaas Abbooy Sibhaatiin dabalatee aanga'oonni TPLF 15 ol ta'an torban darbe yeroo lamataatiif mana murtiitti hidhaayanii turan. Shakkamtoonni kunneenis biyya yakka ganuu, haleellaa buufata waraana Izzii kaabaa raawwachuufi meeshaa waraanaatti fayyadamuun fincilaafi hokkoora kakaasuu jedhuun himataman. Aanga'oota TPLF to'atamuuf barbaadaa jiru keessaa tokko kan ta'an Dr Dabratsiyoon baatii lamaa oliif erga sagaleesaanii badeen booda Sanbata kaleessaa Amajjii 30, 2021 karaa bilbilaatiin raadiyoo Dimtsa Wayaanee irratti dhagahaman. Kana malees erga lolli kun eegalee kaasees namoonni dhibba hedduun lakkaa'aman yoo ajjeefaman,  kanneen miliyoonotaan lakkaa'aman ammoo bakka jireenyaasanii buqa'aniiru. Akkasumas lammiileen 56,000 caalan daangaa qaxaamuruun gara Sudaaniitti yoo baqatan, kan miliyoona 4.5 ta'an ammoo naannicha keessatti deeggarsa namoonaa kan barbaadan ta'u UN beeksiise.


Lola Tigraay: Loltoonni Ertiraa Aksumitti lammiilee nagaa 200 ol ajjeesuu Aminastii Intarnaashinaal ibse

Itoophiyaa naannoo Tigiraayitti loltoonni Ertiraa baatii Sadaasa keessa guyyoota lama keessatti namoota dhibbootaan lakkaa'aman ajjeesuusaanii gabaasni Aminastii Internaashinaal mul'ise. Ajjeechaan jumlaa A L I Sadaasa 19 fi 20, 2013 raawwatame kun yakka namoomarratti raawwatame ta'uu akka danda'u gabaasichi ibseera. Namni ijaan arge tokko ajjeechaa magaalicha keessatti raawwateen reeffi osoo hin kaafamiin guyyootaaf daandiirra turuufi waraabessaan nyaatamuu himeera jedha gabaasichi. Itoophiyaafi Ertiraan Tigiraay keessa loltoonni Ertiraa galuusaanii ifatti waakkataniiru. Gabaasa kana hordofee Ministirri Odeeffannoo Ertiraa Yemaanee G/Masqal, Ertiraan himannaa sobaa kanaan aartetti jedhan. Fuula Twitter isaan gubbaa akkas jedhanii kataban: ''Ertiraan gabaasa dharaa Aminastiin irratti baase kanaan guddoo aarteetti. Gabaasichas guutummaan guututti hin fudhattu,'' jedhan. Dabaluunis ''Gabaasichis kan irratti hundaa'e namoota 31 kaampii baqattootaa Hamdaayet Sudaan keessa jiranirratti,'' jechuun namoonni kunis ''milishoota TPLF ajjeechaa Maayikaadiraatti mudate keessaa kanneen harka qabanidha,'' jedhan. Humnoonni TPLF Raayyaa Ittisa Biyyaa mootummaa Federaalaa Iizii kaabaarratti raawwachuusaanii hordofee A L I Onkoloolessa 24, 2013 ture lolli kan jalqabame. Ministirri Mummee duula kanaan namni nagaa akka hin ajjeefamne paarlaamaaf ibsanillee, namoonni hidhannoo hin qabnee caalaan isaanii dhiirota ta'an daandiirratti ykn manaa gara manaatti barbaadamanii loltoota Ertiraatiin ajjeefaman awwaaluu namoonni ijaan argan ibsaniiru. Gabsaani Aministii Internaashinaal kun suuraawwan saatelaayitii qulqullina ol-aanaa qaban bataskaanawwan magaalaa Aksuum keessatti bakkeewwan awwaalaa qofforaman agarsiisan dabalata. Toorawwan komunikeeshinii adda cituufi Tigiraay seenuun waan hin danda'amneef yeroo walitti bu'insa sana wantota raawwataman odeeffannoo argachuun rakkisaa ta'ee tureera jedha ibsi dhaabbatichaa. Tajaajilli ibsaafi bilbilaa Aksum ture walitti bu'insi eegalee guyyuma jalqabaa adda cite ture. Gabaasa Aminastii Internaashinaal kana ilaalchisuun Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa akka jedhetti, kan dhumate ta'uu baatus taatee kanarratti qorannoo gaggeessaa akka jiru eere. Qorannoo jalqaba taasiseeen haleellaa jiraattonniifi hidhattoonni TPLF muraasni raawwatan hordofuun tarkaanfii haaloo ba'uu loltoonni Ertiraa fudhataniin namoonni nagaa lakkoofsi isaanii hin beekamne magaalattii keessatti ajjeefamaniiru jedhe. Haleellaan kun lotoota Ertiraatiin kan raawwatame erga loltoonni TPLF naannoo sana gadi dhiisanii ba'aniin booda ta'uusaa Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa ibseera. Komishinichi, dabalataanis haleellaa meeshaalee waraanaa gurguddoon Tigiraay bakka gara garaatti raawwatameera jedhame ilaalchisees qorannoo gaggeessaa jiraachuu himeera. Mootummaan Itoophiyaa gabaasa Aminastii kanarratti amma yoonatti deebii hin kennine, garuu yakkoota naannoo Tigiraayitti raawwataman qorachuun eegalamu ibseera. Aminastii Internaashinaal bu'aa qorannoo kanaa De'eetaa Ministira Dhimma Alaa Itoophiyaafi Dubbi Himaa Garee Labsii Yeroo Muddamaa dhimmi kana hordofuu kan ta'an Ambaasaaddar Rediwaan Huseeniif akka dhiyeesseefi dhimmicharratti deebii akka hin argatiin gabaasicharratti eeree jira. BBCnis gamasaatiin gabaasa Aministii Internaashinaal kana erga ilaaleen booda mootummaa Itoophiyaarraa deebii argachuuf jecha Pirees Sakireetaarii Waajira Ministeera Muummee karaa iimeeliitiin gaaffii dhiyeessullee yeroodhaaf hin milkoofne. Kun osoo kanaan jiruu, Roobii darbe walga'ii 46ffaa Mana Maree Mirgoota Namoomaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniirratti haasaa kan taasisan Ministirri Dhimma Alaa Itoophiyaafi Ministirri Muummee Itti-aanaa Obbo Dammaqaa Mokonnon, biyyisaanii sarbamiinsa mirgoota namoomaa jiru jedhaman adda baafachuuf hojii barbaachisan ta'e akka hojjettu ibsaniiru. Obbo Dammaqaan dubbii dubbataniin, haleellaa dhimma saalaan walqabatu dabalatee sarbamiinsi mirgoota namoomaa dubbii mootummaan isaanii xiyyeeffannoo addaa itti kennan akka ta'e eeruun, "Kana ilaalchisee qorannoo barbaachisu taasisuun warreen gochawwan jedhaman raawwatan akka itti gaafataman gochuudhaaf murannoon hojjenna," jedhan. "Lixa Aksum irraan loltoota Itoophiyaafi Eertiraan haleellaan kan jalqabe A L I Sadaasa 10/2013 akka tahe jiraattotni ni himu. Haleellaan kun osoo adda hin citiin sa'a shaniif gaggeeffameera. Yeroo sana mannen amantaa, kaaffeewwan, hoteelotaafi mana jireenyaa isaanii keessa namootni turan ajjeefamaniiru. Magaalicha keessaa qaamni hidhatee haleellichaaf deebii kenne hin jiru. Haleellichi namoota nagaa irratti kan xiyyeeffatedha,'' jechuun hojjetaan mootummaa magaalicha jiraatu tokko BBCtti himeera. Kana waliin kan wal fakkaataniifi haleellaa meeshaa waranaa gurguddaan namoota nagaa irratti raawwate Aminestii Internaashinaal raga namoota baay'ee walitti qabeera jedha. Magaalittii to'annoo isaanii jala erga oolchaniis loltootni kan Eertiraa akka tahan himamu loltoota TPLF yookaan '' meeshaa kan hidhate'' nama kamiyyuu barbaadaa turaniiru jedha gabaasni Aminestii Internaashinaal. ''Mana mana irra deemuun ajjeechaa baay'een raawwateera,'' jechuun dubartiin tokko dhaabbata mirga namoomaa kanatti himteetti. Loltootni Itoophiyaafi Eertiraa,  ''Aksum to'achuuf haleellaa raawwataniin yakki waraanaa baay'een raawwachuu,'' isaanii kan agarsiisu jira jedhan qondaalli Deepiroos Muchenaa. Namootni ijaan argan baay'een akka jedhanitti loltootni baay'een Itoophiyaa Aksum keessa turan. Loltootni Eertiraa ammoo gara magaalaa Aduwaa deemanii ture. Namni ijaan arge tokko BBCtti akka himetti, loltootni Itoophiyaa baankii yeroo saaman argeera. Aminestii Internaashinaal akka jedhetti loltootni Eertiraa torban booda deebi'anii yeroo dhufan hidhannoo guutuu kan hin qabne loltootni TPLF haleellaa raawwataniin lolli jalqabeera. Hidhattoonni TPLF 50-80 tahan Aksum keessa turan, loltoota Eertiraa gaara naannoo magaalichaatti dhiyoo jiru irra qubatan irratti haleella banan. Haleellicha irratti kan hirmaate dargaggoon ganna 26 Aminestii Internaashinaalitti akka himetti, "magaala keenya keesumaa loltoota Eertiraa irraa ittisuu barbaannee ture. Isaan akkamitti akka dhukaafamu beeku. Raadiyoo wal qunnamtiis qabu. Ani meeshaa waraanaa hin qabu. Ulee qofan qabadhee ture,'' jedhe. Lolichi sa'a meeqaaf akka ture addatti beekamuu baatus guyyaa sana waaree booda konkolaattonni fe'umsaa Eertiraafi taankiiwwan gara magaalaa Aksum galuu isaanii Aminestiin himeera. Namoonni ijaan argan akka jedhanitti loltoonni Eertiraa namuma argatan haleeluu jalqaban; namoota nagaa hin hidhanneefi dhiira karaa irra deemu argannaan hanga halkaniitti rasaasaan haleelaa turan. Dargaggoon umuriin isaa wagga 20 keessa jiru tokko ajjeechaa daandii magaalittii irratti raawwate Aminestii Internaashinaalitti yoo himu, '' Gamoo tokko irra darbii lammaffaa irra taa'een karaa foddaa yeroo loltooni Eertiraa dargaggoota ajjeessan argeera,'' jedhe. Loltootni sun kan Eertiraa ta'uun isaanii kan adda bahe uffata uffataniin yookaan lakkoofsa gabatee konkolaataa isaaniin qofa miti. Yeroo manaa manarra deeman afaan Arabiffaa fi loqoda Tigiriffaa dubbatan dabalateeti. ''Ajjechichi tarkaanfii ijaa bauudha'' jechun dargaggoon tokko BBCtti himeera. ''Nama argatan hundaa ajjeesaniiru. Manni banamee dhiira yoo argatan ni ajjeesu. Balballi yoo hin banamneef ammoo balbala irra dhaabbatanii dhukaasu.'' Mana shuubisaa halkanii tokko keessa dhokatanii yeroo turan loltoonni Ertiraa nama tokko ajjeesuu isanii akka arge kan dubbatu namni kun, "nama nagaadha, hojjetaa baankiiti jedhee isaan kadhataa ture," jedhe. Namni biraan ammoo Sadaasa 20 naannoo hoteela Abinnetitti namoonni jaha bakka tokkotti yeroo ajjeefaman arguu isaa Aminestii Internaashinaalitti hime. ''Sarara tokkoon akka dhaabbatan gochuun karaa duuba isaanii ture kan itti dhukaasan. Namoota lama beeka. Namoota naannoo keenya jiraataa turanidha. Meeshaan keessan eessa jira yeroo jedhaniin 'nuyi namoota nagaadha meeshaa hin qabnu' jechuun deebisaafii turan jedhe.'' Kanneen ijaan argan akka jedhanitti loltoonni Ertiraa reeffa lafatti kufetti namni akka hin dhihaanne dhorkanii turan, kanneen itti dhihaatanittis dhukaasuun ture. Firri dhihoo umriin isaanii 29 fi 14 ta'an jalaa kan ajjeefaman dubartiin tokko, "daandiin reeffaan guutamee ture,'' jechuun dubbatteetti. Aminastiin akka jedhetti, jaarsoliin biyyaafi loltoonni Itoophiyaa gidduu erga seenanii booda kanneen ajjeefaman guyyootaaf awwaaluun eegale. Jiraattonni hanga reeffa 10 erga takkaa fuudhaa gaarii fardaafi harreen harkifamaniin awwaalcha kan raawwatan Sadaasa bultii 21 ture. Hojjetaan mootummaa ijaan argan BBC'tti akka dubbatanitti reeffi Hoteela Abinnat jedhamu turan hanga guyyoota afurii osoo hin kaafamiin turaniiru. ''Hoteela Abinnatiifi naannoo siinimaa Siyaatil biratti reeffi kukkufan waraabessaan nyaatamee lafee qofatu argame. Lafee awwaalle. Aksum keessa namoonni 800 ta'an ajjeefamaniiru jedhee dubbachuu nan danda'a,'' jedhan. Ragaa akkanaa miidiyaa Asooshiyeetid Pireesitti kan dubbate Daaqoniin tokko reeffi baay'ee waraabessaan nyaatamuu dubbateera. Daaqonichi waraqaan eenyummaa kanneen du'anii kan tortoreefi jumlaatin yeroo awwaalamuus akka gargaare dubbata. Guyyaa haleellaan raawwate namoonni 800 ajjeefamaniiru jedhee akka amanu ibseera. Aminastii Intarnaashinaal kan dubbiseefi namoonni haleellaa gaafasiirraa hafan 41 akka ibsanitti, maqaa namoota ajjeefaman jedhan 200 ol himaniiru. Kanneen ijaan argan akka jedhanitti, ajjeechaa booda namoonni hedduu magaalicha gadhiisanii waan deemaniif loltoonni Ertiraa saamicha raawwataniiru. Yunivarsiitii, manneen dhuunfaa, hospitaalota, magaazina midhaanii, gaaraajii, baankiiwwan, buufataalee gabaa, manneen daabboofi suuqiiwwan saamichaaf saaxilamaniiru jedhameera gabaasni Aministii Internaashinaal. Namni manni obboleessa isaa jalaa saamame tokko loltoonni Itoophiyaa saamicha loltoota Ertiraan raawwata jedhame akkamiin dhaabuu akka hindandeenye Aminastii Intarnaashinaalitti dubbateera. ''Televizhinii, konkolaataa, firiijii, firaasha jaha, shaqaxaafi zayitii, daakuu xaafii, uffatoota, biiraa firiijii keessa ture, laaptoppiillee,'' fudhataniiru jedhe. Jiraataan magaalichaa tokko BBCtti akka dubbatetti konkolaattoonni 15 qabeenya daldaltoota magaalattii ta'an akka fuudhaman nan beeka jedhe. Kunis, namoonni magaalaa Aksum gadhiisuun deeman lubbuun jiraachuf dhiheessii nyaataafi qorichaa waan dhabaniif rakkoof isaan saaxila jedheera Aminastiin. Saamichi paampii bishaan harkisuurratti raawwate jiraattonni bishaan lagaa dhugaatiif akka fayyadaman dirquu kanneen ijaan argan himaniiru. Magaalaan Aksum Taabota duriin ala Taabotiin Abboommiiwwan Kurnan irratti barreeffaman bataskaana magaalaatti keessa jiru Aksuum Tsiyoonitti argama jedhamee amanama. Kanaanis, hordoftoonni amantaa Kiristaanaa Itoophiyaafi addunyaa guutuurraa walitti dhufan guyyaa taabonni Qulqulleettii Maariyaam Sadaasa 21 bahu itti kabaju ture. Lola naannicha keessa turerraa ka'een garuu waggaa kana ayyaanichi akkaataa baratameen osoo hin kabajamiin hafeera. Magaalaa Aksumitti hojjetaa mootummaa kan ta'an namni tokko BBC'tti akka himanitti loltoonni Ertiraa Sadaasa 24 gara bataskaanaa deemanii ''luboota sodaachisuun fannoowwan warqiifi birriirraa hojjetaman akka itti kennan dirqisiisanii turan,'' jedhan. Ta'us, diyaaqonoonniifi dargaggoonni biroo taabota tiksuuf gara bataskaana deemuu dubbatu. ''Jeequmsa guddaa ture kan dhalate. Dhiironnis dubartoonnis isaan morman. Isaaniis dhukaasanii muraasa kan ajjeesan ta'us hambaalee keenya hambisuu keenyatti gammachuu qabna,'' jedhan. Gabaasa biyyoonni garaagaraafi dhaabbileen adda addaa baasan keessatti loltoonni Ertiraa lola Tigraay keessatti hirmaachuun isaanii kan ibsame yoo ta'u kana mootummaan Itoophiyaas ta'e Ertiraa hin fudhatani. Lolli Naannoo Tigraay Sadaasa 04 bara 2020 haleellaa humnoonni TPLF Raayaa Ittisa Biyyaa ajaja Izzii Kaabaa irratti raawwatan hordofuun ture kan eegale. Lola kanaan boodas aanga'oonni TPLF fi dureewwan humna waraana naannichaa haleellaa buufata Izzii kaabaa irratti raawwatamee keessaa harka qabu jedhaman, akka to'atamaniif Komishinii Poolisii Federaalaafi Abbaa Alangaa Federaalaatiin ajajni irratti ba'un ni yaadatama. Kana hordofees aanga'oonni TPLF muraasni to'atamanii kaan ammoo ajjeefamuu mootummaan yeroo garaa garaatti beeksisaa jira. Kanneen to'annaa jala oolfaman mana murtiitti dhiyaachaa kan jiran yoo ta'u, yakka biyya ganuu, haleellaa buufata waraana Izzii kaabaa irratti raawwachuufi meeshaa waraanaatti fayyadamuun fincilaafi hokkora kakaasuu jedhuun shakkamuun himataman. Sababa lola kanaatiin, lammiileen kuma 60 caalan daangaa qaxxaamuruun gara Sudaaniitti yoo baqatan, kan miliyoona 4.5 ta'an ammoo naannicha keessatti deeggarsa namoomaa kan barbaadan ta'uu UN beeksiisee ture. Erga mootummaan federaalaa Maqalee to'atee booda opireeshiniin waraanaa xumuramuu ibsuus ammallee bakkeewwan naannoo Tigraay muraasatti walitti bu'iinsi akka jiru gabaasaaleen ni ibsu.


Lola Tigiraay: Tigiraayitti haleellaa konkolaataarratti raawwatameen lubbuun barattoota ja'aa darbe

Haleellaa hidhattoota hin beekamneen barattoota eebba Yunvarsii Maqaleetti ture hirmaatanii gara Finfinneetti imalaa turan irratti raawwateen lubbuun barattoota jahaa darbuu namoonni lubbuun hafan BBCtti himan. Haleellaan kun bakka Addii Mesnoo jedhamutti kan raawwate yoo ta'u, konkolaataan isaan keessa turan namoota 41 qabatee ture jedhan. Haleellaa barattoota kanneen irratti raawwatame ilaalchisee qaamni itti gaafatama fudhate kan hin jirre yoo ta'u, mootummaan naannichaas ta'e kan Federaalaa dhimma kanarratti ibsa kennan hin qaban. Kanneen lubbuun hafan keessaa  tokko kan ta'e barataan Yunvarsiitii Addigiraat maqaan isaa akka hin eeramne barbaadu BBCtti akka himetti, osoo haleellaan kun isaan irra hin gahiin dura karaan itti cufamee kan ture yoo tahu, humni ittisaa erga bansiiseefii booda imala isaanii eegalan. Barataan gosa barnootaa Xiinsamuutiin Yunvarsiitii Addigiraatirraa eebbifame kun, haleellaa qaqqabe kanaan barattoonni ja'a ajjeefmanii torbarra ammoo miidhaan guddaan qaqqabuusaa BBCf ibseera. Barattoota miidhaan irra gahe keessaa tokko ta'uu ibsuun, "Anarrallee miidhaan xiqqoo miillakoorra gaheera," jedha barataan kun. Haleellaan yoo xiqqaate akka lubbuun barattoota ja'aa darbuufi kanneen 10 ol ta'an ammoo miidhamaniif sababa ta'e kun, guyyaa saatii 7:00 irratti naannoo Tigiraay, magaalaa Hiwwaannee bakka Addii Mesnoo jedhamutti raawwachuusaa barattoonni konkolaaticha keessa turan BBCtti himaniiru. Pirezidantiin Kaawunsilii Barattootaa Yunvarsiitii Maqalee Abrahalley Arrefaayinee odeeffannoo barattootarraa argadhe jedhu eeruun BBCtti akka himetti, lubbuun barattoota torbaa darbuufi 10 ol kan ta'aniirra ammoo miidhaan qaqqabuu mirkaneeffateera. Haleellaa raawwatame kanaan barattoota gaggeessaa kan turan miseensonni raayyaa ittisa biyyaa lama ajjeefamuusaanii kan dubbatu Pirezedaantiin Kaawonsilii barattootaa kun, barattoonni miidhaan irra gahe akka wallaansa argataniif Hospitaala Waldiyaa geeffamaniiru jedheera. Hospitaalota barattoonni kunneen wallaansaaf itti geeffaman keessaa tokko kan ta'etti gaggeessaan Hospitaala Qobbaa Obbo Kaasahun Addisuu BBCtti akka himanitti, Jimaata galgala barattoonni 35 gara hospitaala isaanii akka dhufan eeruun, isaan keessaa 12 miidhaan kan irra gahedha. Haleellaa qaqqabe kanaan warra miidhaman keessatti dubartoonni akka argaman kan ibsan Obbo Kaasahun, harkasaanii, sarbasaniifi teessumasaaniirra rasaasaan barattoota dha'aman arguu eeruun miidhan isaaniirra gahe garuu hamaaf dabarsee kan isaan kennu miti jedhaniiru. Barattoonni miidhaan irra gahe hospitaalatti wallaansi taasifameef Dilbata kaleessaa karaa Yunvarsiitii Waldiyaatiin gara maatiisaaniitti akka geeffaman dabalanii dubbataniiru. Obbo Kaasahun warra haleellaa qaqqabeen lubbuunsaanii darbeera jedhaman keessa kan reeffisaanii gara hospitaala isaaniitti geeffame, yookaan ammoo miidhaan irra gahee dhufaniillee wallaansarratti kan lubbuun darbe akka hin jirre BBCf mirkaneessaniiru. Barattoonni haleellaan irratti raawwatame kunneen eebba barattootaa torban darbe magaalaa Maqaleetti gaggeefamerratti hirmaatanii gara naannoosaaniitti deebiyaa warra turanidha. Gama kaaniin, xumura torban darbee kana rogeessi Yamaanee Niguseen jedhamuuf sosochii 'Fanqil' jedhu hudeessee ture magaalaa Maqalee alatti ajjeefamuun gabaafameera. Yamaanee Nigusee TPLF qeequun kan beekamu yoo ta'u, ajjeechaa irratti raawwateef mootummaan, ''hidhattoota TPLF'' himate. Akkitti ajjeefame garuu ifa miti. Bulchiinsi yeroofii naannoo Tigiraay torban darbe ibsa baaseen uummanni akka hin tasgabboofne kan godhan ''humnootni bittinnaa'anii hafan'' jiru jechuun uummannis akka dahoo hin taaneef akeekkachiisera. Tarkaanfii fudhatamuun uummatni akka hin miidhamneef humnoota ''badii'' jedhe kanneen dabarsanii akka kennan yookaan nageenya isaaniif jecha humnoota kanneen irraa akka of eegan akeekkachiisee ture. Torbanuma darbe sararri daddabarsa humna elektirikaa addaan cituun yeroo lammaffaaf tajaajilli ibsaa naannichaa addaan cituu isaa humni ibsaa Itoophiyaa beeksisee ture. Dhaabbatichis tajaajilli ibsaa kun kan adda cite humnoota ''harcaatuu'' TPLF jechuun kan waamu naannicha keessatti mootummaa Federaalaa waliin wal lolaa kan turaniin tahuu ibse. Humnoonni TPLF  Sadaasa darbe buufata waraanaa Federaalaarratti haleellaa erga raawwatanii booda lolichi eegaluun isaa ni yaadatama. Lola torban sadii booda mootummaan Federaalaa Maqalee to'achuun injifannoo labsus ammallee darbe darbe walitti dhukaasun akka jiru ni gabaafama.


Lola Tigiraay: Tigiraayitti tajaajilli bilbilaa adda citee ture magaalota dabalataa birootti hojjechuu eegale

Lola naannoo Tigiraayitti mudateen tajaajilli bilbilaa addaan citee ture magaalota dabalataa biroo keessatti buufataalee 363tti irra deebiin eegaluu Itiyoo-telekoom hime. Suphaa bu'uuraalee misoomaafi dhiyeessii aannisaa riijinii Kaabaa ilaalchisee ibsa dhaabbatichi kenneen buufataalee 363 tahanitti tajaajilichi deebi'uu hime. Magaalota tajaajilicha argatan keessaa kanneen eeraman Magaalaa Maqalee, Aduwaa, Aksum, Shire Indesillaasee, Nagaash, Daanshaa, Wuqroo, Dagaa Hamus dabalatee magaalotni 26 tajaajilicha argachii Itiyoo-telekoom himeera. Kanaan dura yeroo mootummaan federaalaa magaalaa Maqalee to'ate Kibbaa fi Lixa Tigiraayitti maagalotni tokko tokko tajaajilicha rgachuunsaanii ni yaadatama. Keesumaa gidduugalli Tigiraay qunnamtii kam irraayyuu citee waan tureef namootni baay'een sodaa qaban himaa turan. Amma godinicha keessatti kan argaman kan akka Aduwaa, Shire Indesillaasee, Aksum, Betemeraa, Wuqiroo fi Salaklakaa tajaajilicha ragtaniiru. Dabalataan addaan citee kan ture tajaajila baankii magaalota akka Shiree Indesillaasee, Aksum fi Aduwaa tajaajila interneetii biroodbaandii argachuu Itiyoo telekom beeksiseera. Haa tahu malee bakkeewan kaanis tajaajilicha akka argataniif sarara tamsaasa yeroofii diriirsaa waan jirruuf tajaajilichi adda cituu fi qulqullina dhabuu akka danda'us himeera. Tajaajilicha naannoo Tigiraay keessatti guutummaan deebisuuf hojjechaa akka jiru himuun uummannis obsaan akka eeggatuu qabu dhaameera. BBC'n gara jiraattota magaalota tokko tokkotti bilbiluun gaafatee magaalotaan ala naannoo baadiyaa irra tajaajilli moobaayilaa akka hin jirre dubbataniiru. BBC'n Shiree fi Salaklaakkaatti bilbiluun adda citee kan jture tajaajilli moobaayilaa hojjechaa jiraachuu mirkaneessera. Dhaltootni naannoo Tigiraay biyyoota biraa keessa jiraatan ji'oota sadiin booda bilbilaan maatii fi firoota isaanii waliin dubbachuu BBCtti himanjiru. Hedduun isaanii tajaajilli bilbilaa addaan cituu isaa irraa kan ka'e nageenya maatii isaanii baruu dhabuun hedduu akka isaan dhiphisaa ture karaa miidiyaalee hawwasaa adda addaa himaa turaniiru. Lola tureen sababa adda addaan lubbuu isaanii kan dhaban kan dhagahan akka jiranis BBC'n hubatera. Tjaajilli baankii adda cituu irraa kan ka'e maatiin isaanii meeshaalee bu'uuraa bitachuuf rakkoo keessa galuu akka danda'an yaadda'aa akka turan kan himan namootni kunneen amma tajaajilli bilbilaas deebi'uun akka isaan gammachiise himaniiru. Guyyootni 100 darban jiraattota naannichaa hedduuf yeroo qormaata guddaa akka tures itti dabaluun dubbataniiru. Namni miidiyaa hawwaasaa fayyadamu tokko guyyota 97 booda maatii isaan waliin wal dubbisuu himuun '' walitti bohuu irraa kan hafe walitti dubbachuu akka hin dandeenye'' ibseera. Namni biraa biyya biraa jiraatu gara maatii isaa magaala Shiree jiraataniitti bilbiluun dubbisee manni isaanii diddigamee akka jirun dhagahe jechuun BBCtti himeera. ''Naannoo keenyaa manneetii hedduun barbadaa'aniiru. Namnis du'eera. manni keenyas meeshaa waraanaan haleelamee fuullen isaa caccabuu natti himaniiru. Maatiin koo lubbuudhaan oolanii isaan dubbisuun koo garuu waan guddadha.'' Miseensonni maatii isa hedduun yeroo Shiree irratti lolichi jalqabee eegalee magaalaa Shiree keessaa baqachuun baadiyaa qubachuu dubbata. Amma tasgabbii xiqqoon waan jiruuf gara magaalaatti deebi'uun jireenya isaanii akka jalqaban namni kun BBCtti himeera. Haa tahu malee maatii isaa gariin dabalatee namootni naannoo maatii isaa jiraatan gara baadiyaatti dedeebi'uun sodaa qaba irraa kan ka'e ammoo kan achitti hafanis akka jiran BBCtti himeera. Humni TPLF raayyaa ittisa biyyaa ajaja Kaabaa irratti haleellaa raawachuu erga himamee booda mootummaan federaalaa ''oppireshinii seera kabachiisuu'' jedhuun lola naannichatti baneen tajaajilli bilbuilaa fi interneetaas adda citee ture. Sababa lola naannichatti banameen miidhaa bu'uuraalee misoomaa irra gaheen tajaajilli ibsaa, bilbilaa fi interneetii adda citee turuu himamaa ture. Manca'uu bu'uuraalee misoomaa kannenif ammoo mootummaan federaalaa humna TPLF himata.


Lola waraanaa Tigraay: 'Haati warraakoo bosona bakka dhokannetti lakkuu deessee duute'

Lola waraanaa hamaa Tigraayi keessatti adeemaa jiruun haati warraasaa ijoollee lakkuu dubaraa lama bosona keessatti da’uuf akka dirqamteefi guyyoota muraasa boodas lubbuun akka darbe abbaan warraashee BBC’tti dubbateera. Lola sana baqachuunis dhalattuuwwan lamaan korojoo keessa kaa’ee gara Sudaanitti akka baqate dabaluun hime. Yeroo ammaas dooktara Ameerikaatiin lakkuuwwan sanaaf bakka kunuunsi taasifamuufitti ilmasaa ganna shaniifi obboleessa haadha warraasaa waggaa 14 waliin da’annoo baqattootaa keessa jira. Lolli Tigraayiin to’achuuf taasifamu baatii sadaffaa keessa galee jira. TPLF fi mootummaan federaalaa lola aangoof taasisan akkuma itti fufanitti jiru. Namoonni miiliyoona lama ta’an qe’eerraa kan buqqa’an yoo tau, kanneen 60,000 ta’an ammoo gara biyya ollaa Sudaanitti baqatanii jiru. Baqattoonni hunduu odeessa himan qabu, guyyaa jalqaba sagalee rasaasaa itti dhaga’anirraa kaasee akkamiin holqa keessa dhokachaa akka turaniifi boombiin itti roobuu, akkasumas qoccollaan saalaa irra ga’uu dubbatu. Bakka nagaan jiru ga’uufis dararaa karaa irratti isaanirra ga’e akka keessa dabran ni dubbatu, nyaataafi bishaan malee imaluu dabalatee. Kuni odeessa Abrahaa Kinfeeti, nama haadha warraan jalaa duute: Ani ganna 40. Haati warraakoo isheen duute, Lattaay Tsaggaay ganna 29 turte. Waggaa 13 dura gaa’ela hundeessine, ijoollee sadiis waliin horanneerra. Lafa qonnaa dhiyeenya Maayi-Kaadraa Lixa Tigraayitti argamtu keessa jiraanna turre. Sadaasa 10, loltoonni mootummaa qe’eefi mana keenyarra darbanii deemani. Nu hin agarre ture, sunis boqonnaa nuuf kenne. Sana booda bosona dhiyoo keenya jirutti olloota keenya afur waliin dhokachuuf deemne. Haati warraakoo miixuun akka malee ishee miidhaa ture. Garuu kiliinika Maayi-Kaadraa jirutti geessuuf nan sodaadhe. Gargaarsa dubartii nu waliin dhokachaa turteen, haati warraakoo ijoollee dubaraa lakkuu deesse. Sanaaf Rabbiin nan galateeffadha. Takka turree gara manaatti deebine. Kan nama gaddisiisu Lettaayi wal’aansa da’umsaan boodaa hin arganne. Qoricha dhiiga irraa dhaabu argachuu hin dandeenye. Guyyoota 10 booda Lettaayi lubbuun darbe. Akka malee qalbiin nacabe. Olloota keenya afur waliin maasiidhuma keenya keessatti awwaalleen. Osoon gara kiliniikaatti geesseenii nan hawwa ture. Garuu magaalattiin akka malee burjaajoftee namni hunduu oliif gadi fiigaa ture. Amma magaalaa namuu keessa hin jirredha. Waggoota shan dura aniifi maatiinkoo sababa walitti bu’iinsaan magaalaa Matammaarraa buqqaanee turre. Jireenya keenya lafaa kaasnee tolfachuuf gara naannoo Maayi-Kaadraatti godaanne. Bulchaa bakka sanaarraa lafti qonnaa nuuf kenname. Lafa haaraa keenyarratti mukaafi dhoqqeen mana xiqqoo ijaarranne. Anaafi haadha warraakootiif bakka mijataa ture. Ilmi keenya achitti dhalate. Ijoolleen lakkuun dubara keenyas achumatti dhalatani, guyyoota 20 booda irraa buqqaane malee. Haati warraakoo yoo duutu addunyaan natti dukkanaa’e. Hammadheen boo’ichaan maraadhe. Waraana dhiiga dhangalaase dararaa hin taane nutti fide sana akka maleen jibbe. Haati warraakoo jaalatamtuun, haati ijoollee kootii, sababa wal’aansa salphaa dhabdeef qofa lubbuun darbe. Haalli hammaataa waan tureef olloonnikoo Sudaanitti baqatani. Ani ijoollee lakkuu, ilmakoo hangafaafi obboleessa haadha warraakoo waliin boodattan hafe. Loltoota yoo agarru daggala keessa deemnee dhokachaa turre. Ijoollee lakkuu bakka ollaanillee hin jirretti kophaa kunuunsuun baay’ee rakkisaadha. Daa’imman umurii sanatti harma hodhuuf haatisaanii nibarbaachiftiini. Bishaaniifi sukkaara itti kennaa, akkasumas waan akka shoorbaa wayii qubaan cuubee hoosisaan lubbuun turseeni. Guyyoota 20 booda, bakka buufata waraanaa federaalaa naannoo sanaa deemeen daa'immankoo lakkuu sana kilinika Humaraa keessatti argamu tokko geeffachuun nan danda'aa jedheen gaafadhe. Humaraan magaalaa biraa dhiyeenyatti argamudha. Akka carraa ta'ee akkan darbuuf naaf hayyaman. Ani garuu gara Laga Bishaan Takkazeetti darbeen bidiruudhaan Hamdayit kan Sudaan keessa jiruttin ce'e. Daa'imman lakkuu kachootti qabadheen ture. Ijoolleenkoo biroon lamas ana waliin turan. Amma kaampii baqattootaa Hamdaayit keessatti bakka da'oo arganneerra. Fannoo Diimaarraa kan dhufe doktora Ameerikaa tokkotu daa'imman lakkuu sana kunuunsaa jira. Wantoota barbaachisaa dhiyeessaaf jirti doktorri kun. Guyyaa sadii sadiinis guddina isaanii ni hordoti. Qajeelummaa ishee kanaafi deeggarsa baqattoota hundaaf dhiyeessituuf Waaqayyo ishee yaa eebbisu. Daa'imman lakkuu kun amma umuriin isaanii ji'a lama guuteera. Kiiloon isaaniis dabalaa akka jiru argaan jira. Ilmikoo umurin isaa waggaa shan ta'e garuu haadha isaa dhabuutti gaddeeera. Osoo walirraa hin kutiin na gaafata. Kun ammoo baayyee qalbiikoo na cabsa.  Guyyaa tokko dhuftee nutti makamti jedhee sobuu hin barbaadne. Maaliif Lattaay akka hin deebinetti nu biraa dhabamte keessakoo amansiisuun na rakkisaa jira. Jireenya baayyee ulfaataadha. Daa'immankoo lakkuun na waliin jiru. Isaan haadha warraakoo ishee harkakoorratti duute yeroo hunda na yaadachiisu. Baqattoonni nu waliin jiran haalakoo kana hubatanii na jajjabeessuuf yaalu. Daa'imman lakkuu kanaafis maqaa Eden jedhuufi Tirefii jedhu moggaasaniif. [Eden yeroo jedhan seenaa Kitaaba Qulqulluu keessaa waa'ee Eden Gannat keessaa hari'amuu] waliin walqabsiisanii yoo ta'u, Tirefii ammoo raajii Waaqayyoon hafuu dandeesse jechuudha Afaan Tigrinyaan. [Afaan kun Tigiraay keessatti, akkasumas biyya ollaa Ertiraa keessatti baayyee dubbatama]. Akka aadaa Mana Amantii Ortodoksiitti, ijoolleen durbaa dhalatanii guyyoota 80tti cuuphamuu qabu. Guyyaan isa dhiyaataa jira. Haata'u malee, kaampii keessa tajaajilli bataskaanaa hin jiru. Ammallee gaddaan rakkachaan jira. Waaqayyo jabinsa isaa naaf kennee bakka nagaa ta'etti ijoolleekoo akkan guddisu akka na gargaaruuf nan kadhadha. Walitti bu'insi fokkisaa hin malle kun dhaabbatee, hundi keenya bakka irraa dhufnetti deebinee jireenya ni jalqabna jedheen abdadha. Keessoon koo ammallee maaliif nagaafi tasgabbii dhabe jedhee yaada. Maaliif rakkinni hangana gahu nu mudatee? Warri kaan osoo nagaan jiraatanii nuti maaliif nagaan jiraachuu dhorkamne. Warreen gadda kana fakkaatu nutti fidan galateeffatamanii itti tolee tasgabbiin jiraatu. Maaliif? Yaaddoofi sodaa tokko malee ijoollee ofii guddifataa jiru. Ijoolleen kan isaanii mana ho'aa keessa jiraatu. Maatii isaaniitu isaan kunuunsa. Kan isaanii ijoolleen mana barumsaa isaanii ni deemu ijoollee ollaa waliin taphatu. Qalbiinkoo waggaa shan dura Matammaa gadhiisee yeroo Maayi-Kaadiraatti gale na yaadatti. Jabaadhee hojjedhee hawaasa keessatti of cimsuuufan tattafachaa ture. Ganamaa hanga galgalaatti hojjedhee maatiikoo sirriittin gargaaraa ture. Lafa qonnaa naaf kenname qotachaan ture. Isa irraa hafe ammoo kireeffadheen galiin argataa ture. Omisha salixaafi bishingaa gaariin galfadhan ture. Amma garuu hojii tokko maleen as jira kunoo. Lafti qotan hin jiru, haati warraa jaallatan hin jiru, ummanni waliin hawwaasummaa qabaatan hin jiru, bataskaanni deeman hin jiru. Midhaan osoon sassaabuuf jedhuu irraa baqannes nan yaada. Wantan gochuu danda'u hin jiru amma. Jireenya kaampii keessaa kana wallaansoo qabaa jireenya dabarsine, qabeenya qabaataa turreefi akkamitti ijoolleen keenya akka itti taphachaa turten yaada. Gaddi isaa guddaadha. Ijoolleekoof kun hin malu ture. Sababa walitti bu'insa sabaa ummata Amaaraafi Tigiraay gidduutti uumameen wanti jiru hundumtuu takkaatti na jalaa fudhatame. Kaampiiwwan Sudaan keessa jiran keessa baqattoota kumaan lakkaa'amanitu jiru. Hundi isaanii ammoo Tigiraay irraati. Walitti bu'insichaan akka malee miidhamneerra. Waraanni kun amma dhaabbata jedheen abdadha. Biyya keenya lafa abbaafi akaakayyuu keenyatti deebinee jireenya keenya ni jiraanna ta'a jedheen hawwa.


Lola Tigray: Abbaay Tsahaayyeefi Siyyum Masfin dabalatee hoggantootni TPLF afur ajjeefaman

Hogganaa Korporeeshinii Sukkaaraa duraanii Itoophiyaa kan turan Obbo Abbaay Tsahaayyeefi Ambaasadar Siyyum Masfin dabalatee hoggantootni TPLF afur ajjeefamuu Humna Ittisaa Itoophiyaa wabeeffachuun miidiyaaleen biyya keessaa gabaasan. Raayyaan Ittisa Biyyaa Rippabilika Dimokiraatawaa Itoophiyaas 'aanga'oota TPLF kanneen irratti tarkaanfiin fudhatamuufi to'atamuu' isaa fuula Feesbuukii isaarratti baaseera. Hogganaa Bobbii Humna Ittisaa Itoophiyaa kan tahan Birgeder Jeneraal Tasfayee Ayyaaleew, Ambaasadar Siyyum Masfin dabalatee hoggantootni TPLF olaanoon afur ajjeefamuun gariin to'atamuu himan. Oppiresshinii barbaacha hoggantoota TPLF gaggeefamaa jiruun guyyoota muraasa duras hoggantootaafi gaggeessitootni TPLF buleeyyiin kan akka Abboy Sibihaat to'annoo jala oolanii ture. "Gareen TPLF gocha kanarraa of qusachuufi kan kaleessarraa barachuu hin daneenye lola waraana biyyaa irratti banuun, ibidda ofiin jalqabeen gubataa jira," jedhan aanga'aan waraanaa kun. Aanga'oonni TPLF Sadaasa jalqabarratti duula Maqaleetti gaggeefameen sa'aatii 48 keessatti harka akka kennaniif kadhatamanilleen, of tuulummaan lakkii jechuun bosonatti galusaanii Birgadar Janaraal Tasfaayeen yaadataniiru. Irra deebiin Raayyaan Ittisa Biyyaa akka harka kennatan, hidhannoo akka hiikkataniifi dhimmisaanii seeraan akka ilaalamuuf jaarsoolii erguun gaafatulleen, diduun hunda eegdootaa qabaniitti amanuun, akkasumas ''deebiinee kaana,'' jechuun umuriisaanii malee bosona keessatti dhokatan jedhan. Holqatti fayyadamuun bakka Raayyaan Ittisa biyyaa hin agarre dhokachuudhaaf yaalii taasiisaa turanilleen, sakkatta'iinsa Raayyaan Ittisa Biyyaafi humnootiin nageenyaa Federaalaa waliin taasisaniin har'a tarkaanfiin irratti fudhatamuu himaniiru. Dursanii qarqara laga Takazeetti waraana bobbaasuun Itoophiyaa jeequuf socha'aa, karoorsaafi hoogganaa kan turan aanga'oota TPLF, humnootiin eegdoota isaanii humna mootummaa Federaalaa waliin erga dhukkaasa wal jijjiranii booda eedootaafi hogganttoota loltoota eegumsaa waliin ajjeefamaniiru. Aangaa'oota TPLF eegdoota isaanii waliin ajjeefaman warra asiin gadiiti. 1. Obbo Siyyum Masfin- Ministira Haajaa Alaa duraanii Itoophiyaa, akkasumas lolicha kan hoogganaaniifi waraanni mootummaa Federaalaa bakkaa gara bakkaatti akka hin sochoone kan ittisaniifi dhumarrattis haleellaan waraanicha irratti akk banamuuf ajaja kan kennan, 2. Obbo Asimalaash Waldasilaasee- aanga'aa olaanaa TPLF kan turan, 3. Obbo Abbaay Tsahaayye- aanga'aa olaanaa TPLF kan turan, 4. Koloneel Kiiros Hagoos kan waraana biyyaa keessaa ganuun bahan eegdoota isaanii waliin ajjeefamaniiru. Gama biraatiin maqaan loltootaafi aanga'oota naannichaa to'annoo jala oolfaman: 1. Koloneel Gabramasqal Gabra Kiidan- kan raayyaa ittisaa biyyaa ganaan, 2. Koloneen Fisihaa Biraanee- kan raayyaa ittisaa biyyaa ganaan, 3. Koloneel Zara'aabiruuk Taadasaa- kan raayyaa ittisaa biyyaa ganaan, 4. Komaandar Gabrakiidaan Asgidoom - ajajaa waraana kutaa biyyaa humna addaa kan turan, 5. Obbo Mabirhaatoom Kindee Hayiluu- Itti-gaafatamaa Dhaabbata Hojiiwwan Bishaan Naanichaa kan turan. Ammas aangaa'aan waraanaa Birgaarad Janaraal Tasfaayeen aanga'oonni TPLF holqa keessa dhokatanii jiran harkasaanii akka kennaniif waamicha taasisaniiru. Ka'umsi maal ture? Lolli Naannoo Tigraay Sadaasa 04 bara 2020 haleellaa humnoonni TPLF Raayaa Ittisa Biyyaa ajaja Izzii Kaabaa irratti raawwatan hordofuun ture kan eegale. MM Abiy Ahimad 'seera kabachiisuuf' jechuun Raayyaan Ittisaa biyyaa humnootii TPLF irratti tarkaanfii akka fudhatu ifatti ajaja erga kennaniin booda ture gara lolaatti kan seename. Lola kanaan boodas aanga'oonni TPLFfi dureewwan humna waraana naannichaa haleellaa buufata Izzii kaabaa irratti raawwatamee keessaa harka qabu jedhaman, akka to'atamaniif Komishinii Poolisii Federaalaafi Abbaa Alanagaa federaalaatiin ajajni irratti bahnsaa ni yaadatama. Kana hordofees aanga'oonni TPLF muraasni to'atamanii kaan ammoo ajjaafamuu motummaan biyyatti yeroo garaa garaatti beeksisaa jira. Haata'u malee dhimma kana ilaalchisee gama TPLF wanti jedheme omtu hinjiru. Kana malees erga lolli kun eegalee kaasees namoonni dhibba hedduun lakkaa'aman ajeefamuufi kanneen miliyoonotaan lakkaa'aman bakka jireenyaasanii buqa'aniiru. Akkasumas lammiileen Itoophiyaa 56,000 caalan daangaa qaxaamuruun gara Sudaan baqataniiru jedha odeeeffannoon UNHCR irraa argame.


Lola Tigraay: Gargaarsi namoomaa Naannoo Itoophiyaatti barbaachisu ‘baay'ee guddaadha’ jedhe ICRC

Waldaan Fannoo Diimaa Addunyaa (ICRC) gargaarsi namoota lola naannoo Tigiraayiin miidhamaniif barbaachisu 'humnaa ol kan ta'ee' fi duraan kan yaadameen ol jedhe. Daarektarri oppereeshinii ICRC Doominiik Istiilhart wayita Itoophiyaa daawwataa jiranitti BBCtti akka himanitti, gargaarsa namoomaa barbaachisuuf deebiin kennamu atattamaan dabaluu feesisa. Ji'a darbe mootummaan gama isaatiin namoota miiliyoona 1.8 tahan deeggarsa namoomaafi meeshaaleedhaan isaan qaqqabuu ibsuun, uummata miiliyoona 2.5 gargaaruuf qophii akka qabu himeera. Naannoo Tigiraayitti  wabii nyaataa gar- malee yaaddessaa ta'u ibsuun, "Haalli namoomaa dhugumatti baayyee fokkisaadha. Fedhii humnaa ol ta'etu jira. Gareen keenya fedhii gargaarsaa lafarra jiruu qaqqabsiisuu akka hanqatan gabaasaa jiru," jedhe Doominiik. MM Abiy Ahimad Jimaata darbe Tigraayiin deebisanii ijaaruurratti pirezdaantota naannoleefi bulchitoota magaalotaa waliin karaa intarneetii marii'achuu fuula Feesbuukii isaaniirratti ibsaniiru. "Wayita Naannoon Tigraay deebitee ijaaramaa jirtu kanatti tokkummaa biyyaalessaatiin deeggersa walitti qabuuf waliigalleerra," jedhaniiru. Hojii gocha tokkummaa kanaaf mindaa isaanii ji'a tokkoofi gurgurtaa kitaaba Ida'amuurraa ammoo birrii 200, 000 kan guumaachan MM Abiy, "Namni hundi sochii tokkummaa Tigraayiin deebisanii ijaaruu kanarratti akka hirmaatu waamichakoon dhiyeessa," jedhaniiru. Sababii lolli gaggeeffamaa jiruuf ummanni Tigiraay waqtii midhaan itti sassaabbachuun irra ture dhabuusaanii kan himu Daarektarri oppereeshinii ICRC Doominiik, kunuunsa fayyaa argachuunis rakkoo hamaadha jedha. Bakkeewwan gara garaatti ammallee lolli itti fufee waan jiruuf rakkisadha kan jedhu qondaalli ICRC kun, fedhii gargaarsaa jiru guutuudhaaf rakkoon humnaa jiraachuu ibseera. "Walumaagalatti fedhii gargaarsaa jiru qaqqabuudhaaf humna keenya cimsachuutu nurra jiraata. Kana ammoo qofaa keenyaan osoo hin taane hawaasni addunyaallee, dhaabbileen gargaarsa namoomaarra hojjetan waliinidha. Kanarrattis mareen gaggeeffamaa kan jiru yoo ta'u, torban darbe keessa hojjettonni dabalataa, keessumaa dhaabbileen UN keessaa dhufaa jiru," jechuun dubbate. Naannolee Tigraay hedduu keessatti deeggarsi namoomaa akka qaqqabu hojii mootummaan hojii hojjechaa jiru ejensiiwwan Mootummoota Gamtoomaniin akka daawwatamu godhameera jechuun ibseera. Mootummoonni Gamtoomanii-UN ammoo lola naannoo Tigraay keessa gaggeeffame hordofee naannicha keessatti namootni miiliyoona 4.5 ta'an deeggarsa nyaataafi kanneen biroo atattamaa barbaadu jedheera. Mootummaa Federaalaafi TPLF gidduu wal-gaareffannaafi waliigaluu dhabuun yeroo dheeraaf ture cimuun humnoonni TPLF raayyaa ittisa biyyaa Iizii Kaabaarratti haleellaa raawwatan hordofee lolli gaggeeffamuun ni yaadatama.


bsaa, bilbilaafi interneetii addaan citanii ture. Tajaajilotni kunneen naannichatti gariin kan deebi'an tahuu kan himan hoggantootni, dhaabbilee kanneenii magaalota naannichaa baay'ee keessatti kan hin deebineef jechuun akka sababaatti kan himan ""mancaatiin tajaajiloota kanneen irra gahe baayyee guddaa tahuudha""jedhu. Daarikterri Komunikereeshinii Humna Ibsaa Itoophiyaa Obbo Mogos Mokonnin BBC'f deebii yoo kennan, ""Hojii ol aantummaa seeraa kabachiisuu naannoo Tigiraay keessa ture irratti sararri daddabarsa humna ibsaa inni guddaan addaan citeera. Insuleeterootni [baattoo ibsaa akka hin tuqamne godhan] caccabaniiru jedhan. Kana irraa kan ka'es bakka baay'eetti tajaajilli ibsaa addaan citee turuu himan. Tajaajila bilbilaafi interneetii ilaalchisee hojii gaggeesituun Itiyoo-telekoom Firehiwoot Taammiruu naannichatti sarara bilbilaa irra miidhaan gahe suphamaa jiraachuu himan. ''Haala qabatamaa jiruun ariitiidhaan socho'uun tajaajilicha supphuun xiqqoo rakkisaadha,'' jedhan. Torban kana keessa suphaa guddaan gaggeeffameera kan jedhan hojii gaggeesituun kun, tajaajilicha kennuu eegaluuf humni ibsaa isaan barbaachisus ammaaf jenereterootaafi kanneen humna aduun hojjetan fayyadamaa jiraachuu himaniiru. Bakkeewwan suphaan xumurametti tajaajilicha kennuu geenyerra kan jedhan Aadde Firehiwot Taammiruu, Maqaleetti tajaajila bilbilaafi interneetii biroodbaandii kennuufi kanaanis tajaajilli baankii magaalichatti akka jalqabu gochuu himaniiru.Dabalataanis Maachew, Daanshaa, Humaraa, tajaajilli bilbilaa jalqabuu himaniiru. Allaamaaxaaa irraa jalqabee karaa Humaraa hanga Shireetti miidhaa guddaan tajaajiloota bu'uuraa irra gahuu kan dubbatan Obbo Mogos, sababa kana irraa kan ka'e humni ibsaa adda waan citeef amma suphaa irra jirra jedhan. Dabalataan tajaajilli humna ibsaa Itoophiyaa kanneen bulchu sararrri rabsa humna ibsaa, giddugalli kenna tajaajilaa ''akka tajaajila ariitiin kennuu hin dandeenyettidha miidhaan kan irra gahe,'' jedhan. Suphaan isaas waajjiraalee lamaaniin akka gaggeeffamaa jiru himan Obbo Mogos. Daarikteerichi bakkeewwan akka Allaamaaxaa, Maachew, Mahinii, Ashegodaafi Maqalee fi magaalotni xixiqqoon naannoo isaanii jiran tajaajilicha argachaa jiraachuus himaniiru. Haatahu malee, hanga ammaatti magaalotni akka Aksum, Aduwaa, Shiree, Shiraaroofi naannoo Walqaayit miidhaan gahe haalaan guddaa waan taheef tajaajila ibsaa argachuu akka hin dandeenye himan. Aksum, Shireefi Aduwaatti hojiin suphaa muraasa hafe xumuruuf akka hojjechaa jiranis ibsaniiru. Daarikteerichi waan addaa yoo uumame irraa kan hafe magaalotni akka Aduwaafi Aksum yeroo torban tokkoo hin caalle keessatti tajaajilicha argachuu akka danda'an himaniiru. Hojii gaggeesituun Itiyoo-Telekoom Firehiwot Taammiruu gidduugalli ol-aanaan naannoo Tigiraay tajaajilu Maqaleetti akka argamu himuun, kaan magaalaa Shireeti jedhan. Sararri Maqaleetii hanga Abbiy Abdii jiru akka malee miidhamuu himan. Suphaa kanaaf yeroo dheeraa isaan gaafachuu kan himan hoggantuun kun amma sarara Km98 tahu xumuruu ibsaniiru. Tajaajila Shiree jiru jalqabsiisuufis miidhaa Abbiy Abdii fi Shiree gidduutti dhaqqabe suphuun dirqma tahuu himan. Gara Aksumitti suphaan gaggeeffamus naanno Wuqirootti meeshaaleen tokko tokko taworii irraa hatamuu ibsan. Dhaabbanni isaanis meeshaalee hataman kanneen bakka buusaa jiraachuu himan. Bakkeewwan suphaa jiran tokko tokkotti gareen haleellaa raawwatee baqatu akka jiran kan himan hoggantootni dhaabbilee kanneenii hanga ammaatti hojjettoota isaanii irra miidhaan gahe jiraachuu baatus gochaawwan akkasii garuu hojii irratti gufuu tahuu akka danda'an dubbatu. Dabalataan daangaan sochii jiraachuu fi miidhaan gahe guddaa tahuun isaa hojii amma itti jirani irratti gufuu tahuu fi tajaajila ibsaa fi bilbilaa kennuuf rakkachuu himu. Hojichi ''itti gaafatamummaa fi balaa kan qabu'' tahuu kan himan obbo Mogos bakkkeewan tasgabbaa'anitti hojiin xumuramus harkifannaan tokko tokko yoom hojichi xumuramee tajaajila kennuu jalqaba kan jedhu guyyaan adda baasuun dubbachuuf nama rakkisa jedhan.Fireehiwoot Taammiruu akka jedhanitti tajaajili bilbilaa Wuqiroo, Adigiraat, fi naannoo Nagaashii hojiin muraasni qofa hafuu himuun yeroo gabaabaatti akka xumuruu malan himan. Naannichatti ''sarara telekoomii irra miidhaa guddaan gaheera, meeshaalee baay'een keessaa hir'ataniiru, irra naanna'anii hojjechuuf haalli nageenyaa mijataa miti' jedhan . Hojii suphaa isaaniis ariitiin xumuruun aduu ji'a tokkoo keessatti tajaajila kennuu akka eegalanis himaniiru Fireehiwoot Taammiruu. Itiyoo-Te;ekoom Riijinii Kaabaa irraa hojjettoota 746 kan qabu yoo tahu isaan keessaa hanga ammaatti hojjettootni 699 tahan gara hojii isaaniitti deebi'uu himaniiru. Obbo Mogos BBCtti akka himanitti miidhaan gahe Allaamaaxaa irraa gara Maacheew, Mahinii, Maqalee, akkasumas Ashagodaatii hanga Aksum sarara humna ibsaa jiru kan humna Kiiloo Vooltii 230 baachuu danda'u tahuu himan Sararri kunneen humna Kiilo Vooltii 230 haa baataniyyuu malee naannichatti bakka adda addaatti kan geessan buufataalee rabsa humna ibsaa 11 kan bahanii fi galan qabu jedhan. Bakkeewan adda addaa bira hin gahamne dabalatee miidhaan gahe guddaa tahuu kan himan Obbo Mogos qabeenya manca'ee fi suphaaf maallaqni bahe guddaa waan taheef ammatti maallaqaan tilmaamuun rakkisaa taha jedhan."

ABBUT (Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraay)


Lola Tigraay: Ministirri Muummee Abiy ergamtoota addaa Gamtaa Afrikaa waliin mariyatan

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad ergamtoota addaa Gamtaa Afrikaa lola Tigraayitti gaggeefamaa jiru jaarsummaan furuuf dura ta'aa gamtichaan filataman waliin mariyachuu Waajirrri Ministira Muummee ibse. Gamtaan Afrikaa lolli mootummaa federalaafi humnoota TPLF gidduutti torban sadii dura eegale mariin akka furamu gaafachaa erga turee booda dhuma torban darbee dura taa'aan gamtichaa fi pireezidantiin Afrikaa Kibbaa Siriil Ramafoosaa anga'oota duraanii biyyoota Afrikaa sadii Finfinnetti erguuf akka ta'e ibsanii ture. Marii Pireezidantiin Itoophiyaa Afrikaa kibbaatti taasisan irratti lola Tigraay irrattii mariyaachuu Ramafoosaan himaniis guyyaa itti aanu mootumman Itoophiyaa aanga'ootni TPLF seeratti osoo hin dhiyaatiin mariin gaggeefamu akka hin jirre ibseera. Bakka buutonni gamtichaa Ministirrii Muummee Abiy duulli marsaa xumuraa ''olaantummaa seeraa kabachiisuu'' eegalamuu guyyaa ajaja dabarsanitti magaala Finfinnee galan. Marii kanarratti MM Abiy dudduubee lola Tigraay kana bakka bu'oota gamtichaaf ibsaniiru jadha ibsi waajira Ministira Muummeerraa bahe. Waggoota lamaan darban TPLF biyyattii keessatti rakkoon akka dhalatu yaaliiwwan gochaa akka tureefi mootummaan isaanii obsaan darbaa akka ture hubachiisaniiru jedha ibsichi. Waldhibdee TPLF wajjiin jiru mariin dhiphisuuf yaaliin hedduu godhamaa akka turellee ibsaniiru jedhameera. Duula mootummaan federaalaa ''olaantummaa seeraa kabachiisuuf'' godhaa jiruun, namoota nagaarratti balaan akka hin geenye of eegannoo guddaa gochaa jiraachuufi naannicha keessatti namoota deeggarsa namoomaa barbaadaniif deeggarsi akka qaqqabu gochuuf koree hundeessuu ibsaniiru. Ulaan deeggarsi namoomaa ittiin dhiyaatu adda bahuufi Ministeerri Nagaa dhaabbilee gargaarsaa UN waliin ta'uun, haala deeggarsi lammiilee bira gahurratti hojjetamaa akka jirus bakka buutota gamtichaaf himuun ibsameera. Gama kaaniin lammiilee lola kanaan gara Sudaanitti baqachuuf dirqaman qe'ee isaaniitti deebisuu dura kaampiiwwan afur qopheessuun biyya itti baqatan Sudaan irraa siamchuufi jireenya idileetti deebisuuf qophii mootummaan isaanii godhe himaniiru. Mootummaan Itoophiyaa aanga'oota TPLF fi humnoota isaani Maayikaadiraatti yakka dhala namaarratti raawwatan seera dura dhaabuuf murannoo qabullee ibsaniiru. Ajjeechaa jumlaa Maayikaadiraatti Sadaasa 19 raawwatameefi namootni 600 ola ajjeefaman TPLF harka keessaa hin qabu jechuun ibseera. Dura taa'aan Gamtichaa Siriil Raamafoosaan bakka buutonni isaan Itoophiyaatti imalanii qaamolee lamaan waliin mariyachuu haala lola kana mariin furuun, biyyattii nagaafi tasgabbiitti deebisuun danda'amurratti kan xiyyeeffatan ta'uu ibsanii ture. Haata'u malee gorsaan olaanaa Ministira Muummee Abiy, Obbo Maammoo Mihiratuu "Obboloonni keenya Afriikaa yoo TPLF irratti dhiibbaa uumuun harka kennachiisan, ga’ee olaanaa gumaachuu danda’u. Kanaaf ammoo eenyuyyuu gara Maqalee imaluu hin barbaachisu,'' jechuun BBC’tti himanii turan. Akka Obbo Mihratuun jedhanitti gareen ergama addaa qabatee ajaja Gamtaa Afriikaatiin gara Itoophiyaa dhufe, gara Maqalee imaluu hin danda’u, sababii oppireeshiniin waraanaa gaggeeffamaa jiruufis jedhanii ture.


Lola Tigraay: Tarkaanfiin marsaa xumuraa eegale jedhan MM Abiy Ahimad

MM Itoophiyaa Abiy Ahimad yeroon sa'aa 72 aanga'oonnii TPLF fi loltootni isaanii harka akka kennan kenname xumuramuu fi tarkaanfiin boqonnaa xumuraa lola Tigraay eegalamuu ibsan. Tarkaanfiin waraanaa mootummaan 'opireeshinii ykn ergama seera kabachiisuti' jedhu kun boqonnaa xumuraa seenuun kan labsame wayita qondaalonni olaanoo Gamtaa Afrikaa sadi jaarsummaaf Finfinnee galanitti. Mootummaan federaalaa Itoophiyaa qondaalonni kunneen jaarsummaaf dhufu jedhamuun oduu sobaati jechuun TPLF waliin mariin taasifamu hin jiru jedhe. Humnoonni TPLF Izii kaabaa raayyaa ittisa biyyaa haleeluu hordofee lola humnoota mootummaa federalaa fi hidhattoota TPLF gidduutti lolli erga eegalamee torban sadii ol ta'eera. Lola hanga ammaatti gaggeefameen Raayyaan Ittisa Biyyaa magaalota hedduu naannoo Tigraay keessa jiran to'annoo TPLF jalaa baasuu ibseera. Guyyoota sadii dura Raayyaan Ittisaa magaalaa guddoo naannoo Tigraay to'achuuf itti marsee kan argamu ta'uu MM Abiy ibsanii turan. Ibsa Dilbata darbe kennaniinis aanga'oonnii TPLF fi loltootni isaanii sa'aatii 72 keessatti waraana dhaabanii harka isaanii humnoota mootummaa federaalaaf akka kennan gaafatanii ture. Aanga'ootni TPLF gama isaaniin ''mirga naannoo isaanii ofiin bulchuu kabachiisuuf hanga du'aatti'' akka falman ibsuun carraa harka kennuu MM Abiy kennaniif kuffisaniiru. Kamisa ganama yeroon sa'aatii 72 kennamee ture xumuramuu kan ibsan MM Abiy, Raayyaan Ittisaa Biyyaa tarkaanfii isa xumuraa akka eegalu ajajni kennamuufi ibsaniiru. ''Raayyaan Ittisa biyyaa tarkaanfii boqonnaa isa sadaffaa fi isa dhumaa akka raawwatu ajajni kennameeraaf. Duula keenya kanaan namoota nagaaf eeggannoo guddaa goona'' jedhan MM Abiy. UN dabalatee dhaabbileen idila addunyaa hedduun magaalaa jiraattota walakkaa miiliyoonaa ol qabdu Maqaleetti duulli gaggeefamu lubbuu namoota nagaa balaarra buusa, ''yakkii waraanaa'' akka hin raawwatamne ni sodaachisa jechuunis yaaddoo isaanii ibsaa turan. MM Abiy ibsa isaanii kanaan ''dafqa lammiilee keenyaan kan ijaarmate magaalaa Maqaleerra miidhaa guddaan akka hin geenye wanti danda'amu hunduu ni godhama'' jedhan. ''Hambaaleen, Manneen Amantaa, kanneen tajaajila uummataa kennan, dhaabbileen misoomaa fi manneen jireenyaa uummataa xiyyeeffannoo haleellaa akka hin taane eeggannoon gosa kamuu ni taasifama.'' Yeroon sa'aa 72 kan kenname kaayyoo lamaaf ta'uu kan himan Abiy, inni jalqabaa naannichatti mootummaan kaayyoo olaantummaa seeraa kabachiisuu malee fedha waraanaa akka hin qabne beeksisudha jedhan. Kan lammataa ammoo ''barfatees ta'u namni kaayyoon badii TPLF galeef tokkollee yoo argame isa baraaruufi'' jedhan. Yeroo kennamee ture keessatti milishoonnii fi miseensonni humna addaa naannichaa kumaan lakkaawaman raayyaa ittisa biyyaaf harka kennaniirus jedhan. Duula isa dhumaa amma eegaluun ibsame kanaan walqabatee jiraattotni magaala Maqalee hidhannoo isaanii hiikkatanii xiyyeeffannoo haleellaa waraanaarraa fagaatanii eeggannoo barbaachisu akka godhanillee waamicha godhan. Jiraattotni magaalitti badii qaqqabu xiqeessuuf miseensota TPLF muraasa isaan 'Juntaa' ittiin jedhan kana qabuuf gahee isaanii akka bahaniis dhaamaniiru MM Abiy. Raayyaan ittisa biyyaa dhaabbileefi namoota nagaarratti miidhaa osoo hin geessisiin hoogganoota TPLF seeratti dhiyeessuuf mala isa dandeessisu qopheesseeras jedhan. Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii humni waraanaa Itoophiyaa magaalaa guddoo naannoo Tigraay irratti haleellaa raawwachuuf yeroon dhumaa kennee ture xumuramuun dura, ''yakki waraanaa'' raawwachuu mala jechuun yaaddoo isaa ibse. Yaa'iin Mana Maree Nageenyaa UN Kibxataaf dhimma Tigraayirratti mari'achuuf qabamee ture, ibsa malee xumuramuu AFPn gabaaseera. Akka gabaasa kanaatti biyyoonni Afrikaa yaalii Gamtaan Afrikaa gochaa jiruuf yeroon haa kennamu waan jedhaniifi. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Komishinara Mirga Namoomaa kan ta'an Miisheel Bachaleet ''gabaasaaleen meeshaalee gurguddoon akka taankiifi kaan Maqalee marsaniiru jedhu rifaasisaadha,'' jedhanii turan. Qaamoleen lameenuu ajaja ifaa fi nama hin dogongorsine humnoota isaaniif dabarsuun namoota nagaa akka eegan dhaamaniiru. ''Maqaleetti lola godhamu ilaalchisee haasaan lola akkaan jabaa gara lamaanuurraa dhagahamaa jiru waan hamaaf ni kakaasa, namoota saaxilamoo ta'aniifi sodaa keessa jiran balaa hamaa keessa galcha,'' jedhan Misheel. ''Haasaan akkasii sarbama seera namoomaa idila addunyaa ittuu hammeessa jedheen sodaadhas,'' jedhan. Lolli mootummaa federaalaa fi humnoota naannoo Tigraay gidduutti gaggeeffamu erga eegalee torban sadaffaa isaa qabateera. Lola kanaan yoo xiqqaate dhibbaan kan lakkaawaman lubbuu dhabaniiru, kumoota kudhaniin kan lakkaawaman ammoo qe'ee isaaniirraa buqqa'an Sudaanitti baqataniiru. Dhaabbileen gargaarsaa lolli kun rakkoo namoomaa hammaataa uumee, Baha Afrikaas tasgabbii dhabsiisuu mala  jechuun sodaa qaban ibsaa jiru. Paartiin TPLF kan siyaasa Itoophiyaa keessatti waggoota 27 darbaniif olaantummaa qabaachaa ture, battaluma MM Abiy ALA 2018 keessa gara aangootti dhufanii kaasee komii eegale. MM Abiy qondaaltoota TPLF mootummaa duraanii keessatti aangoo olanaa qabaachaa turan, malaammaltummaa fi sarbama mirgoota namoomaatiin himachuun kaan yoo hidhan, kaan aangoo mootummaa irraa ari'an. TPLF hogganooti hidhamanii fi hojiirraa ari'aman kunneen dhalattoota Tigraay waan ta'aniif addatti irratti fuulleffatame jechuun komata. MM Abiy bara darbe paartilee miseensota ADWUI saba bu'urreeffatanii ijaaraman walitti baqsuun Paartii Badhaadhiina (PP) hundeessuun, tarkaanfii biraa wal-diddaa qaamolee lamaanii hammeessedha. TPLF adeemsa MM Abiy mormuun paartii haaraa kanatti makamuu dide. Jalqaa bara kanaa erga mootummaan federaalaa sababa weerara koronaavaayirasiin filannoo biyyaaleessaa marroo 6ffaa dheeresse ammoo wal diddaan caalaa guddate. Naannoon Tigraay Fulbaana keessa qofaatti filannoo gaggeeffatus, paarlaamaan federaalaa filannichi ''seeraan alaa fi kan akka raawwatameetti hin lakka'amnee'' jechuun murtee dabarse. Ergasiin booda, mootummoonni lamaan wal waliin ''seeraan alaa fi beekamtii heeraa kan hin qabne'' waliin jechuutti fufan. Jalqaba baatii Onkolooleessaa mootummaan federaalaa naannoo Tigraay waliin walitti dhufeenya akka dhaabu, akkasumas deeggarsa bajata naannichaa akka adda kutu manni maree federeeshinii murteesse. Sana duras ta'e sana booda mootummoonni lamaan agarsiisa humna waraanaa gara garaa taasisaa turan. Sadaasa 03, 2020 halkan humni addaa naannoo Tigraay buufata waraanaa raayyaa ittisaa achi jiru haleele jechuun MM Abiy tarkaanfiin waraanaa akka fudhatamu kan ajajan.


Lolli Tigraay sadarkaa ammaarra akka hin geenye gochuun 'rakkisaa ture' - Tibor Nagy

Lolli mootummaa federaalaa fi humnoota naannoo Tigraay gidduutti Sadaasa 4 eegalame dhibbaan du'aaf saaxile, kumoota hedduu ammoo qe'eerraa buqqise, akka hin dhalanne hambisuuf haalli ture rakkisaa akka ture anga'aan US BBC'tti himan. Ministeera Haajaa Alaa Ameerikaa keessatti barreessaa Itti aanaa dhimmoota Afrikaa kan ta'an Tibor Nagy turtii BBC waliin taasisaniin, ''Amma lolli inni ho'aan dhaabateera... amma wanti barbaachisaan waayee deeggarsa namoomaati,'' jedhan. Lola mootummaan federaalaa ''oppireeshinii olaantummaa seeraa kabachiisuuti'' jedhuufi aanga'ootni TPLF ammoo ''weerara mirga ofiin of bulchuu keenya mulquuf '' gaggeeffame jedhan kanaan miidhaan qaqqabe hangam akka ta'eefi eenyu maal akka balleesse beekuun rakkisaa ta'eera. Sababni isaa ammoo dhaabbileen idila addunyaa gara naannichaa akka hin seenne ta'ee, malootni qunnamtii akka bilbilaafi intarneetaa adda citanii turuu isaaniiti. MM Abiy Sadaasa 4 raayyaan ittisaa naannichatti akka duulu yoo ibsan, sababni kaasan raayyaan ittisaa ajaja kaabaa jiru haleelamuufi meeshaaleen gurguddoon saamamuu akka ta'e ibsanii turan. UN fi US dabalatee dhaabbilen idila addunyaa hedduun lolli dhaabatee mariidhaan rakkoon akka furamu gaafachaa turan. Sanbata darbe loltootni mootummaa federaalaa magaalaa guddoo Tigraay Maqalee to'achuu hordofee, MM Abiy oppireeshiniin Sadaasa 4 eegalame xumuramuu ibsan. Ibsa MM Abiy kana guyyaa lama booda Wiixata darbe ammoo, Ministirri Haajaa Alaa Ameerikaa Maayik Pompeyoo MM Abiy waliin bilbilaan haasa'uufi Kaaba Itoophiyaatti lolli dhaabatee waldhibdeen dhalate mariin akka furamu gaafachuu ibsaniiru. Ministeera Haajaa Alaa US'tti barreessaa itti aanaa dhimmoota Afrikaa kan ta'an Tiboor Naazhi mootummaan isaanii qabatamatti haala naannoo Tigraay keessa jiru beekuuf, mootummaan Itoophiyaa tajaajila qunnamtii akka gadhiisuu cimsee gaafachaa akka ture himaniiru. ''Qabinsi baqattootaa baayyee barbaachisaadha. Akka carraa ta'ee odeeffannoo kanarratti bahan qulqulleeffachuun rakkisaa ture. Baayyee yaaddessaa ture. Mootummaan Itoophiyaa tajaajila kominikeeshinii deebisee akka hojiirra oolchu cimsinee hubachiisaa kan turreef keessaa sababni inni tokko kana. Odeeffannoo dhugaa achi jiru beekuuf akkaan barbaachisaa ture,'' jedhan Tiboor. Mootummaan Itoophiyaa ejensiiwwan namoomaa fi gaazexessitoota idila addunyaa naannichatti akka hin imalle kan dhorkaa tureef, nageenya isaaniif eeggachuun akka ta'e irra deddeebiin ibsaa tureera. Tiboor sababa mootummaan Itoophiyaa dhiyeesse kanaan waliigaltuu jedhamanii isa gaafatamaniif nan waliigala jedhu. ''Eyyen bakka lolli jabaan deemaa jiruufi eenyu bakka kana to'atee argama kan jedhu yeroo gaaffii ta'etti'' dhorkaan bobbii naannichatti godhamu kaahamuun yaada isaan amansiisu ta'uu himan. ''Amma lolli inni ho'aan dhaabateera. Lolli dhaabateera jechaa hin jiru, garuu amma wanti barbaachisaan waayee deeggarsa namoomaati'' kan jedhan Tiboor mootummaan Itoophiyaafi Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii gargaarsa namoomaa qaqqabamaa gochuuf waliigalteen irra gahan jajjabeessaadha jedhan. ''Amma raawwiin waliigaltee sanaa murteessaadha. Ejensiiwwan danqaa malee achi gahuu qabu,'' jechuunis raawwiin waliigaltiichaa xiyyeeffannaa akka fedhu ibsan. Lolli torbanoota darban argine akka hin dhalanne hawaasni idila addunyaa wanti gochuu qaban ture? Dhaabbilee fi namootni siyaasa Itoophiyaa haalaan hordofaniifi xiinxalan, hariiroo mootummaa federaalaafi bulchitoota naannoo Tigraay gidduu jiru irratti hundaa'uun, wal-dhibdeen gidduu isaanii jiru gara lola hammaataatti ce'uu akka malu akeekkachiisaa turan. Sababa weerara Covid-19'n mootummaan Federalaa filannoon bara 2020 gaggeeffamuun irra ture akka darbu murteessuufi naannoon Tigraay murteen kun ''faallaa heera biyyaati'' jechuun filannoo kana ofiin gaggeessuun muddama kana daranuu hammeesseera. 'Crisis Group' dhaabbilee hariiroo hammaachaa dhufe kana qorachaa fi haalichi mariin akka furamu gaafachaa turan keessaati. Gaaffii lolli kun sadarkaa torbanoota sadan darban irra gaheefi gaaga'ama qaqqabsiise kanarra akka hin geenye hawaasni idila addunyaa wanti gochuu danda'an jira turee jedhamanii kan gaafataman aanga'aan US dhimma Arikaa Tiboor haalichi rakkisaa akka ture himu. ''Akka nama Itoophiyaa bara 1984 irraa eegalee hordofaa tureetti, akkaan rakkisaa ture jedheen amana. Waldhibdeen isaanii sadarkaa kanarra hanga gahutti qaamni lamaanuu mariif guddoo fedha agarsiisaa hin turre,'' jechuun lola kana hambisuuf carraan hawaasni idila addunyaa qabu dhiphaa akka ture akeekan. ''Wanti hubachuun barbaachisu lola kana keessa biyya walabaa lamatu jira miti'' kan jedhan Tiboor, lola biyya walaba taate tokko keessatti lola mootummaan federaalaa naannoo of jalaa qabu tokko waliin loludha jechuunis himan. ''Heerri Itoophiyaa naannoleen fedha fottoquun biyya ta'uu qabaachuu labseera, haata'uuti ragaalee qabnuun aanga'ootni Tigraay Itoophiyaarraa fottoquu hin fedhan. Carraa argataniin MM aangoorraa buusanii aangoo waggoota 27'f qabatanii turanitti deebi'uu barbaadu,'' jedhan. Erga lolli kun eegalamee aanga'ootni TPLF irra deddeebiin rakkoo kanaaf mariidhaan falli akka tolfamu gaafachaa turus, mootummaan federaala kanneen yakka ''biyya ganuu'' raawwatan hanga seera dura dhaabutti akka hin mariyannee ibseera. Tiboor lola qaamolee lamaan kana gidduutti lolamaa tureef moggaasa mootummaan federaalaa ''oppireeshinii olaantummaa seeraa kabachisuu'' jedhu kenneefiin akka walii hin gallees gaaffifi deebii BBC waliin taasisaniin ibsaniiru. ''Inni jecha isa sirrii natti hin fakkaatu. Sababni isaas ifatti oppireeshinii waraanaati. Amma wanti hamaan lolli kun lola riphee lolaa yeroo fudhatuutti ce'uu isaati,'' jedhaniiru. US dabalatee dhaabbileen idila addunyaa haala adeemaa jiru ilaalchisee Ministirri Muummee Abiy gaafatama akka nama biyya bulchaa jiruutti qaban yaadachuusurratti rincica agarsiisaniiru yaadi jedhu ni dhagahama. Kanaaf deebii kan kennan Tiboor, ''Adeemsi kun takka fuula duratti deemaa, takka boodatti deebi'aa ture. MM Abiy rakkoolee federaalizimiin saba daneessaa biyyattiin waggoota 27 ittiin bulaa turte dhaalan sirreessuun qormaata akka ture beekamtii kennuufiin barbaachisa. Afuurri ukkaamfame takkaatti akka hin dhoone gochuun qormaata ture. Humnoonni kana keessaa qooda qabaniis hedduudha. Jiini kuni garuu ji'a gaarii hin turre,'' jedhaniiru.