Seena saba Oromoo Fi sirna Gadaa Kitaaba(seenaa saba Oromoo fi Sirna gadaa) Birraa/Fulbaana 1995)

(Toleeraa Tasammaa fi Hundasaa Waaqwayyaa) irraa. Dhibbaa alagaa bitamuu waggaa dhibbaa Oromoo irra turuurraa kan ka’e hedduun ummata Oromoo har’a Oromummaa isaa haa beeku malee, seenaa ummanni kun keessa dabree as ga’e ragaa qorannoon deggaramee barreeyfame irraa wanti inni hubatu baay’ee xiqqaadha. Ammaas tanaan seenaa ummaata guddaa kanaa guutumatti barreeyfamee jira jachuu utuu hin ta’in gaaffiilee Oromoon tokko ofgaafatuufiis tahee, seenaa dharaa diinni Oromoo irratti odeessuuf deebii ga’aa ni taha waan jedhamuuf; kunoo seenaa Oromoo kan sab-boontoota ilmaan Oromootiin haala rakkisaa keessaaa barreeyfamee, akka ummaata keenya gargaaruuf asirratti maxxansine. Nuti maxxansitootni kan keessa qabnu gulaala dogongora qubee dabree dabree mul’atuufi maxxansaa qofa malee, qophiin isaa kan sab- boontoota ilmaan Oromoo tahuu isaa osoo hin hubachiisne bira hin tarru. Barbaachisummaan barreeyfama kanaa bal’inaan seenaa irratti waan kaa’amee jiruuf, Oromoon ani eenyu? Maddi koo eessa? Daangaan koo eessa? Firaafii diinni koo eenyu kan jedhu hundi haala gahaatiin deebii quubsaa akka argachuu dandayu shakkii hin qabnu. Sirna gadaa Hamma kiyyoo kolonii jala hin seeniniti Oromoon sirna ittiin bulan kan mataa isaanii qabau turan. Maqaan sirna kanaas Gadaa jedhama. Sirni kuniis bal’aa ture. Dhimma jireenya ummata Oromoo fuula hundaan kan ilaalu sirna siyaasa, aada diinagdeefi amantiiti. Sirna hawaasaa guutuu ture jechuudha. Sirni Gadaa sirnaafi seera Oromoonni ittiin walbulchu, kan duulee roorroo ofirraa ittisu, kan dinagdee isaa ittiin tikfatuufi dagaagfatu, akkaata inni itti waliin jiraatuufi kan hawwiin dhala Oromoo cufa ittiin guutu ture. Sirn kun haala Oromoonni tokkummaan isaanii laaffate kan itti roorrisaa turan Habashaafi Affaar ofirraa deebisuu dadhabe keessatti, haala hawaasaa ilaalerraa, jaarraa 14ffaa keessa biqiluu jalqabee suuta guddatee deeme. Oromoota sirna akkasii jalatti qindeessuudhaaf yeroo dheeraa fudhate. Oromoota gosatti hiraman walitti fidanii sirna tokko jalatti walitti qabuun kufaatiifi ka’uumsaa yeroo dheeraa gaafate. Gara walakkaa jaarraa 15faa isa lammaffaa keessa sirna gutuun argamuu dandaye. Akkaata himamsa aadaa Boorana kibbaa keessatti yeroon itti Gadaan dhaabbate kanumaan walkipha. Akka mangoddoonni Booranaa himanitti Gadaa jaaruuf yaalii dheeraan eega godhame booda, Gadaan yeroo dheeraaf bifa hojechuu dandayu dhaabbate. Gadaa kanatti Abbaan Gadaa Gadayyoo Galgaloo ture. Raabni isaa (yeroosii) Yaayyaa Gulleelee jedhama ture. Eega gaafasii jalqabee Booranni Abbootii Gadaa 61 lakkaawa. Kanarraa waggaa saddeet saddeetiin yoo herrgne (Gadaan tokko waggaa 8) 61X8 = 488 taha. Eega Gadaan ijaarame, akka himamsa manguddootti Booranatti waggaa 488 taha jechuudha. Barri isaa 1499tti dhihaata. Kanaaf, sirni kun ijaaramuun isaa walakkaa jaarraa 15ffaa isa lammaffaa keessa kan jedhame dhugaa taha. Sirna Gadaa keessatti wanni hundi gadaan walilaala. Lakkooysi yeroo, aadaan, amantiin, jireenyi hawaasaa, ittisi biyyaafi kkf hundi hidhata Gadaa qabu, fakkeenyaaf sadarkaalee Gadaa, goggeessa Gadaa, abaluu abaluu..jiru. kun, eegaa Gadaan sirna kabajamaafi guutuu akka ture mirkanessa. Bara itti Gadaan sirna gutuu ture sana akka silaa tahutti galmeessuun hindandaymane. Hammi galmeeyfame baay’ee yaraadha. Sana keessaahillee irra guddaan kan baroota dhihooti. Waa’een isaa hammi beekamu baay’ee yaraadha. Guddinaan odeeffannoon argaman oduu afaaniin kan daddabraniidha. Isaaniis bakka bakkati garagar tahu. Sunillee Gadaan Caffe Caffetti deebi’uu haa agarsiisu malee, tokkummaa sirna kanaaf ragaa kan tahu haftee sirna kan Gadaa Booranaa har’aalee haga taheefuu hojjataa jiruudha. Kanaaf, waa’ee sirna Gadaarratti hangi hubatame xiqqaadha. Waliigalatti sirna kana caalatti hubachuudhaaf qormaata cimaa sirna Gadaa kan mul’isan armaan gaditti ilaalla. 1. uunkaa jereenya hawaasaa 2. siyaasaa sirna Gadaa 3. aadaa sirna gadaa 4. amantii sirna gadaa 1. Uunkaa jireenya hawaasaa Hawaasa keessatti dhalli namaa kophaa hinjiraatu. Kophaas hindalagu. Namoota biraa wajji jiraata, hojjataas. Jireenyi dhala namaa walitti hidhaataadha. Hawaasa Oromoo bara Gadaa keessaa yoo fudhannee akkaataa jiruufii jireenya Oromoo, akkaataa qoodama dalagaa, hariiroo ummanni Oromoo hawaasa keessatti waliinqabau, sirna Gadaa keessatti qaama tokko. Akkaataan polotikaa sirnichaas uunkaa jireenyya hawaasa Oromootti hidhamee jira. Uunkaa jireenya hawaasa sirna Gadaa keessaa hubachuuf waan kanaa gadii hubachuun barbaachisaadha. Suniis: a. Goggeessa Gadaa (Miseensaa) fi Marsaa Gadaa b. Hiriyyaa c. Ilmaan jaarsaafii ilmaan Kormaa d. Sadarkaalee Gadaafi Murnoota Gadaa a. Gaggeessa Gadaa(miseensa) fi Marsaa Gadaa: Gadaan tokko waggaa saddeet qaba. Waggaa saddeettan waliin GADAA TOKKOTTI YEROO ITTI AANGOON polotikaa warra Gadaa tokko harka jiraatuudha. Kanaaf, Gadaan waggaa saddeet saddeetiin lakkaawama. Waljijjiiraas. Waggaan saddeettan Gadaa tokko maqaa mataa isaa qabaata. Gadaa tokkicha maqaa adda addaa qabaatu. Kun Goggeessa Gadaa ykn miseensa jedhamee waamama. Kun hawaasa Oromoo keessaa, bakka gargaraatti maqaa adda addaa qabata. Jechuun:- Boorana keessatti- Goggeessa Gadaa jedhama. Tuulama keessatti- Miseensa jedhama. Arsii keessatti- Miseensa jedhama. Gujii keessatti-Baallii jedhama. Ituu keessatti-Miseensa jedhama. Qormaata Gadaa Oromoo bakka bakkaarratti godhameen lakkooysi Goggeessa gadaa bakka heddutti shan. Kan kanarraa adda tahees nijiraa. Fakkeenyaaf Boorana keessatti Goggeessa Gadaa torba qabaatu jira. Maqaan isaaniifi tartiibni isaaniia kopha kophaafi beekamaadha. Hoggaa Goggeessi Gadaa jiran tartiibaan deemanii raaw’atan gara isa jalqabaatti deebi’uudhaan marsaa tokko tahu. Goggeessi Gadaa tokko bakka heddutti waggaa 40 booda malee, hin deebi’u. Fakkeenyaaf Ituu keessatti Goggeessi Gadaa (missensi) jiran, Hormaata, Sabbaaqa, Dibbeessa, Fadataafi Daraaraadha. Kanneen tariiba maqaa Gadaawwan waggaa saddeet saddeetiin deeman tahanii Daraaraan gaafa raaw’ate Hormaatatti deebi’a jechuudha. Yeroon kun itti raaw’atee deebi’ee marsuuf naannawuu marsaa Gadaa tokko taha. Marsaan Gadaa tokkoo waggaa 40 qabaata. Goggeessi Gadaa shanan, walitti marsaa Gadaa shanan jalqabarraa ka’anii tartiibaan deemanii xumuramanii marsuuf gara isa jalqabaatti kan deebi’an kun “marsaa Gadaa(Gadaa cycle)” jedhama. Yeroo idiletti laalamu jireenya nam tokkoo keessatti, Marsaa Gadaa lamaatu jira. Isaaniis, Marsaan duraa Gadaa abbaa yeroo tahu, inni lammaffaa Gadaa ilmaati. Ilmi Marsaa tokko fixee, Gadaan isaa kan abbaa tahe, kan itti aanu kan ilmaan isaa taha jechuudha. Akkuma kanatti itti fufee dabra. Eega, bakka heddutti Marsaan Gadaa waggaa 40 akka qabaatu olitti ilaalleerra. Arsii keessatti miseensi Gadaa tokko waggaa 16 waan qabuuf kanarraa adda. Kanarraa Marsaan Gadaa Arsii keessatti waggaa 80 taha jechuudha.dagaagina keessaa Gadaan eega Caffetti qoodamee, as lakkooysifi maqaan Goggeessota Gadaa Marsaa Gadaa tokko keessa jiranii bakka adda addaa tahuun mul’ateera. Kanaas, qabsiisuuf armaa gaditti mee haa ilaallu. Maqaan Goggeessota Gadaa bakka garagaraatti:- Goggeessa Gadaafi Marsaan Gadaa waan hiriyymummaafi aangoo polotika ilaaluun hariiroo murteessa qabu. Sanaas bal’inaan booda laalla. B. Hiriyyaa:- Hiriyyaan warra goggeessi Gadaa isaanii tokko taheedha. Kana jechuuniis hawaasa Oormoo keessatti warrii waggaa Gadaa keessatti dhalatan hundiifi kan maqaan Goggeessa Gadaa isaanii yoo dulloomoo tahanillee wal’irraa bu’ee yookaa tokko tahee hiriyyaadha. Ijoolleen waggaa Gadaa 1-8 jidduufi gaheeyyiin waggaa Gadaa 45-56 jidduu yoo Goggeessi Gadaa isaanii tokko tahe hiriyyaa tokko jedhamu. Marsaan Gadaa naannawutti walitti fidee ijoolleefi jaarsoolii hiriyyaa taasisaa. Marsaan Gadaafi Goggeessi Gadaa akkanatti hiriyyummaa murteessu. Hawaasa Oromoo keessatti hiriyyaan akka obbaleeyyaniitti wal’ilaalu. Ayyaana gurguddaafi beekamoorratti hiriyyaan wal argee waliin turuudhaan walfaarsa. Jaalalti walii, walamanuun, waliif dhimmuun, walgargaaruunÃƒÆ’Ã‚Â¢ÃƒÂ¢Ã¢â‚¬Å¡Ã‚Â¬Ãƒâ€šÃ ‚Â¦kkf hiriyyaa biratti jabaadha. Aangoo polotikaa keessatti paartii tokko tahu. Kanaf, hiriyyummaan karaa hawaassfi polotikaa Oromootaa walitti hidhuudha. Waa’een hiriyyaa hoggaa akkas tahu, ijoolleefi ga’eessoota maaltu walitti fidee hiriyyaa godha? Gaaffiin jedhu ka’uun nimala. Gaaffi kana deebisuuf, nama Goggeessa Gadaa isaatiin Gadaa keenya jedha. Gadaa isaa faarsa, kabaja. Kanarraa akka ilaalcha polotikaa baraatti hubachuuf waan Paartii ilaaluun gaarii taha. Hawaasa keessatti paartiileen uumamtu turan jechuudha. Goggeessi Gadaa shanan paartiilee shan kan ijoolleefii manguddoota hiriyyaa godhuus paartii tokkicha waliin qabaachuudha. c. Ilmaan kormaafi Ilmaan jaarsaa: sirna Gadaa keessatti Ilmaan kormaafi Ilmaan Jaarsaa qoodameef beekama. Kan hawaasa bakka lamatti qooduudha. Kun jireenya hawaasa Oromoo bara sirna Gadaa keesaatti akkaataa Qabannoo aangoo polotikaa kan murteessuudha. Warra aangoo polotikaa qabachuuf deemaniifi kanatti hawasa qooda. Kuniis, waggaa Gadaa wajjiin walitti hidhataadha. Carraan aangoo polotikaa keessaa qooda qabaachuufi dhiisuun isaa yeroo itti dhalaterratti hundeeyfama. Kanaaniis ilmaan Oromoo yeroo dhalatanirraa kaasee ilmaan kormaafi ilmaan Jaarsaatti qoodamu. Akkaataan qoodamaa kuniis, seera umamaa kan hordofu qaba. Ijoolleen Abbootiin isaanii sadarkaalee Gadaa keessa seenanii yeroo isaan aangoo polotikaa qabachuttii dhihaatan ykn qabatan (gadooma keessa) dhalatan ” ilmaan kormaa” jedhamu. Isaaniis, bara Gadooma abbootii isaanii keessa (waggaa 40 abbootii isaanii eeganii) kan dhalatan waan tahaniif sadarkaa Gadaa keessa seenuudhaan miseensa paartii tahuu dandayan. Kanaaf aangoo polotikaa keessaa qooda fudhachuu dandayu. Ilmaan Gadooma abbootii isaanii (aangoo polotikaa qabachuu) dura ykn booda dhalataniifi abbootiin sadarkaalee Gadaa seenuu hindandeenyerraa dhalatan hundi “ilmaan jaarsaa” jedhamu. Ilman jaarsaa warra sadarkaalee Gadaa seenanii miseensa paartii tahuu hindandeenyedha. Kanaafiis aangoo polotikaa keessaa warraa qooda fudhachuu hin dandeenyeedha. Ilmaan jaarsaa warra waliin dhalatan hundaan hiriyyaa tahuu dandayu, jechuun ilmaan kormaa wajjiinillee hiriyyaa walii tahuu dandayu. Eega, hawaasa keessatti Gadoomuuf carraa kan qaban ilmaan kormaa thuu hubanne. Ilmaan kormaa gaafa dhalatanirraa kaasee sadarkaalee Gadaa seenanii akkuma gudachaa deemaniin dalagaa garagaraarratti dirqama polotikaafiis qophaawan. Kun dirqama isaaniiti. Ilmaan jaarsaa garuu, waa’een waan qoratamuufi baratamu hundaaf dirqamuun yoo hawaasicha keessa jiraachuu dandayuuf tahe malee, itti hin dirqaman. Ilmaan Oromoo akkanatti qoodamuun bakka heddutti mul’ate. Gadaa Boorana, Maccaa, Tuulamaafii Gujii keessatti qoodamni kun jira. Qoodamni yoo hinjiraanne tarii Gadaa Arsii, Ituufi Humbanna keessatii tahuu hin’oolu. d. Sadarkaalee Gadaafi Murnoota Gadaa: Akkaataa waggaa dhalootaatiin gurmuu ykn murni ilmaan kormaa tartiibaan keessa dabran sadarkaa Gadaa jedhama. Sadarkaan Gadaa maqaa gurmuu waggaa dhaloota ilmaan kormaati jechuudha. Gurmuu kanaan akkaataan jiruufi jireenya dhala Oromoo hundaatu keessatti murtaawa. Ilmaan kormaatu kormaatu keessa daddabran yoo tahellee, jirenya dhala Oromoo karaa polotikaa, amanti, aadaa, dinagdeefi waraanaafi kkf keessatti kan ilaalu addatti maqaa haaqabaatan malee akkaataan guddinaa, dalagaafii jireenyaa, kan ilmaan Jaarsaa wajjiin tokkuma. Karaa polotikaatiin garuu, garaagarummaa guddaatu jira. Tahullee sadarkaaleen Gadaa jiruuf jireenya dhala Oromoo mara calaqqisiisa. Sadarkaalee Gadaa garagaraakeessatti ilmaan Oromoo dirqama (dalagaa) adda addaatu isa eeggata. Yeroon isaas osoo hin gahinnillee waan beekamuuf sadarkaa itti aanuuf isa qopheessaa ture. Sadarkaa Gadaa tokko waggaa saddeet qaba. Waggaa saddeet saddeettan kanaan namni Oromoo hamma gaafa dulloomee du’utti hawaasa keessatti bakkafi qoodama dalagaa qabaata. Sadarkaaleen Gadaa ilmaan kormaa keessa dabran bakka gariitti amala addaa yoo qabaatanillee waliigalatti akka armaa gadiitti keenya. 1. Dabballooma waggaa 0-8 2. Gaammoma waggaa 9- 16 3. Dargaggooma waggaa 17- 24 4. Kuusoma waggaa 25- 32 5. Raaboma waggaa 33 – 40 6. Gadooma waggaa 41- 48 7. Yubooma waggaa 49- 56 Gadaa Tuulamaa keessatti Gadoomni waggaa 32 – 40 gidduutii waan taheef kana yaadachiisuun barbaachisaadha. Armaa gaditti sadarkaalee Gadaa jiraniifi murnoota Gadaa isaanii laalla. 1. Dabballooma Kun jecha dabballee jedhamu kan Gadaa Booranaarraa fudhatameedha. Ijoolleen dhiiraa Gadooma abbaa isaanii keessatti dhalatan Dabballee jedhamanii yaamaman. Ijoolleen kun waggaa saddeet hamma fixaanitti Dabballetti beekamu, Boorana keessatti Dabballee haa jedhaman malee, bakka biraatti maqaa biraa qabu. Fakkeenyyaaf: a. Tuulam keessatti – Itti makoo jedhamu. b. Ituu keessatti – maxxarrii jedhamu. c. Gujii keessatti- Suluda jedhamu. Sadarkaan Gadaa kun bakkayyuu waan jiruuf walitti qabatti Dabballoota jechuun hin badu. Dabballoomanii sadarkaa Gadaa isa dura ilmaan kormaa akka dhalataniin itti seenaniidha. Sadarkaa Gadaa kanatti ijoolleen hojii beekamaa hinqaban. Naannoo qa’ee turanii toohannoofi tajaajila guddaadhaan guddatan. Ilmaan kormaa sadarkaa kana: a. Boorana keessatti ilmaan Dooriiwwaniifi warra Gadaati. b. Tuulam keessatti Foollee jedhama . 2. Gaammoma:- jechi kun sadarkaa Gadaa Boornaa keessaa maqaa gaammee jedhamurraa kan fudhatameedha. Ilmaan kormaa sadrakaa Dabballoomaa fixan Gaammotti dabru. Waggaa 8 – 16tti akkaataa itti rifeensii isaanii qoramurraa yoo jedhame dhugaadharraa hin fagaatu. Ijoolleen dhiiraa sadarkaa Gammomaarra jiran: a. Booran keessatti – Gaammee xixiqqoo jedhamu. b. Tuulama keessatti – Dabballee jedhamu. c. Gujii keessatti – Dabballee jedhamu. d. Ituu keessatti – Ruuboo jedhamu. Gaammoonni sadarkaa Gadaa yeroo itti ijoolleen jabbiilee tiksan, hojii warraarratti gargaaraniifi loon tiksaniidha. Dalagaa kanaafi kana fakkaatanitti haa bobbahan malee, sadarkaa kanatti tohannoo warraa ala hin bahan. Yeroo kanatti taphatanii caalatti walbaruu jalqabu. 1. Dargaggooma Yeroo kana kan itti dargaggooman waan taheef, sadarkaa Gadaa kanaas bakka gargaraatti maqaa garagaraa waan qabuuf sadarkaa kanaan, Dargaggooma jedhama. Ilmaan kormaa sadarkaa lammaffaa fixanii waggaa 16 – 24 jidduu: a. Booran keessatti – Gaammee Gurguddaa jedhamu b. Tuulam keessatti – Foollee jedhamu. c. Gujii keessatti – kuusa jedhamu. d. Ituu keessatti – Goobam jedhamu. Dargaggoomni sadarkaa itti namichi toohannoo warraarraa hillee walaba tahaa deemuufi warrarraa fgaatee soch’auu dandayuudha. Akkasumas, yeroo itti jabina, beekumsafi jagnummaa ofii mul’isuu jalqaabniidha. Jiruu dhufataa deemuudhaan yeroo itti ofdandayutti tarkaanfataniidha. Hawaasichaa bu’aa buusuufiis kan keessatti ofqophessu. Dalagaarratti bobbahanii, loon fagaatanii bobbaasuu, ol’aantoota isaanii wajjiin deddeemuu, adamoo bahuufi bineessoota loonirraa ittisuudha. 4. kuusoma kuusomni sadrkaa loltummaati. Naannoo garagaraatti ilmaan kormaa sadrkaa kanaa adda addaa qabaatanillee Booran keessatti kuusa waan jedhamaniif kanarraa fudhannee kuusoma ittiin jenne. Murni kun:- a. Boorna keessatti – Kuusa jedhama. b. Tuulama keessatti – Qondaala jedhama. c. Gujii keessatti – Raaba jedhama. d. Ituu keessatti Raaba jedhama. Hawaasa Oromoo bara sirna gadaa keessatti, kun murna lolu ture. Waggaa 25 – 32 jidduu kan tahan dirqama loltummaa qabu. Namuu roorroo biyyarra geesse ittisuuf waan ittiin lolu- xiyyaas tahee, eeboofii gaachana mataa isaatii qopheeyfatee farda lolaas qabaate taha. Lolli argamnaan akka dhagayeen qophaawee walgurmeessee duula. Kanatti dabalee waan dhimma biyyaa ilaalan yeroo kanaa kaasee qorachuu dandaya. Sadarkaan kun, Tuulamaafi Ituu keessatti yeroo itti ilmaan kormaa aangoo qabachuuf ofqophessan, sadarkaa 4ffaa tahuudhaanifi dirqama loltummaa qabaachuudhaan tokko yoo tahan kaanirraa kanaan adda bahu. 1. Doorama Bakka heddutti sadarkaa itti aangoo qabachuudhaaf ilmaan kormaa qophii barbaachisaa godhaniidha. Yeroo kana keessatti dhimma biyya, bulchiinsa, sera, aadaa, amantiifi seena dabre baratu. Waa’ee sirna Gadaa caalatti hubachuu dandayu. Haalli isaanii warra biyya bulchuu ykn qondaaloota Gadaa wajjiin walitti hidhataadha. Bakka warrii Gadaa itti murtii seeraa kennan, dubbii gosaa ilaalanfi marii godhanitti argamanii irraa baratu. Bakka aadaafi amantiitti argamanii sirna qalbifatu. Caffee yaa’ii Gadaarratti argamanii murtii kennuudhaan hojiidhaan ofqaru. Hayyoonniifi manguddoonni biyyaarraa qoratanii barachuudhaan beekumsa isaanii bal’ifatu. Biyya keessa sossohanii ummataan walbaruu, akkanatti aangoo polotikaaf ofqopheessu jechuudha. Sadarkaan kun, Tuulamafi Ituu keessatti isa afraffaadha. Ilma kormaa sadarkaa kanaa, akkamu asii olitti kaa’ametti Tuulama keessatti qondaala, Ituu keessatti Raba jedhamu. Sadarkaan Gadooma isaanii waggaa 32- 40 jiddutti waan tahaniif, isaan keessatti dalagaa akkanaa (doorama) kan qaban wagaa 23-32 jidduutti kan jiran Tuulama keessatti Qondaala, Ituu keessatti Raaba, akkanatti ofqopheessu. Boranaafi Gujii keessatti ammoo, yeroon aangoon qabanna tartiibaan waggaa 45-53ttifi waggaa 40-48tti waan taheef, yeroon itti aangoof ofqopheessan kun waggaa Gadaa 32-40 jiddutti taha. Arsii kessattiis akkanuma. Sadarkaa Dooramaa Booranaa keessatti iddoo lamatti qoodama. Isaniis Raabamaafi Doorama tahu. Raaboonni yeroo itti ilmaan kormaa Raaba tahan jedhamu, waggaa 32-40 jiddutti. Waggaa 41-45tti Doorama jedhama. Inniniis yeroo itti ilmaan kormaa Doorii jedhamaniidha. Kanaaf, sadarkaadhaan bakka itti garaagarummaan jiru tokko kana taha. Kuniis kan mul’ateef dagaagina sirni Gadaa arge keessatti jijjiiramni waan argameefi. Yoo sadarkaa kana ilaalle ilmaan kormaa sadarkaa shanaffaatti (waggaa 32-40 jiuddutti) a. Tuulama keessatti- Luba jedhama. b. Ituu keessatti – Doorii (Raaba-dorii) jedhamu. c. Boorana keessatti – Raaba dorii jedhamu. d. Gujii keessatti – Doorii jedhamu. Idileen sadarkaa kanatti kan ilaalle garuu, Dooramni qophii aangoo qabachuuf godhamuudha. 6. Gadooma sadarkaa itti ilmaan kormaa aangoo polotikaa qabataniidha. Yeroo itti warri Gadaan isaanii geessee biyya bulchan, seera ilaalan, dubbii Gosaa furaniidha. Sadarkaa Gadaa kun Tuulamafi Ituu keessatti isa shannaffaadha. Boorana, Gujiifi Arsii keessatti ammoo, isa jahaffaadha. Ilmaan kormaa sadarkaa Gadooma Booranaafi Gujii keessatti Gadaa; Tuulamafi Ituu keessatti Luba. Ituu keessatti Raaba doorii jedhamu. Yeroo Gadoomaa: a. Tuulama keessatti – waggaa 32-40tti b. Ituu keessatti – waggaa Gadaa 32-40tti c. Boorana keessatti – waggaa Gadaa 45-54tti d. Gujii keessatti – waggaa Gadaa 40-48tti e. Arsii keessatti – waggaa Gadaa 40-48tti taha Bakka heddutti Gadooma keessatti ilmaan kormaa martinuu sadarkaa Gadaa keessaa hamma guutuu biyyatti dhibdee polotikaa, dinagdee, hawaasafi waraanaa cufa furuuf itti gaafatama qaba. 7. Yubooma Sadarkaa gadaa, murni itti aangoo Gadaarra ture aangoo eega gadi dhiisee itti dabruudha. Gadaa jaarsummaa ykn manguddummaati. Sadarkaa kana keessatti ilmaan kormaa akka hangafaatti ilaalamu. Dalagaan isaanii warra Gadooman gorsuu, qacheelchuu, maandhaa isaanii kan tahan gorsuu, leenjisuufi barsiisuudha. Gara boodaatti hojiirraa walaboomanii ta’anii sadarkaa itti aangoo dhiisanii soorama seenaa kana keessa kan jiran (kan Yubooma) a. boorana keessatti – yubaafi booda Gadamoojji b. Tuulam keessatti Yuba c. Ituu keessatti Lubajedhamu. Aadaa sirna gadaa Dhallii namaa akkaata itti naannoo isaa hubatee, itti jijjiiru qaba. Kana keessatti hooda, safuu, beekumssa, qaroomaafi yaadumsi qooda guddaa kennu. Kun hundi dinagdeefi polotikaa sirna hawaasaarratti hundeeyfamau; kanneenirraa calaqqisa argamaniidha. Akkaataaan itti dhalli namaa naannoo isaa hubatee jijjiiru, daawwannoo dinagdeefi polotikaa kan tahe kun aadaa jedhama. Sirna Gadaa keessaas aadaan maddu jira. Akkaataa dinagdeefi polotikaa issaarraa aadaan hawaasa Oromoo keessatti, bara Gadaa dagaagee beekamaa ture. “aadaa Gadaa” jedhama. Kuniis sirnicha sirna aadaa fakkeessa. Hubannootni karaa cufaa jiru akka aadaatti fudhatamee hawaasa keessatti fudhatama. Kabajaa, safuu, hoodaafi kkf qabaatee mul’ata. Hoodni, safuufi amantiin sirna kana keessa ture hundi nama hunda biratti fudhatamee kabajama; sanii ala bahuun hawaasaa ala tahutti waan fudhatamuuf nam-tokkoo kaasee hamma maatiitti, maatiirraa kaasee hamma sabaatti qaama walii tahanii jiraatu. Akkaataan jireenya maatii, fuudhaafii heerumaa, hariiroon uumaa, baasiin gumaa, adabni seeraa cabsaniifi kkf hundi aadaa waan tahaniif fudhtamoo turan. Akka bara saniitti eenyulleen aadaa kana nifudhata. Murtiin du’aa yoo itti dabrellee namni sun aadaa waan taheef, beekee eegumsa tokko malee, taa’ee adaba isarritti raaw’atamu eeggata jedhamee himama. Waliigalteen jaalalaan, tokkummaan waliinjiraachuuniis aadaa jiraachaa ture. Aadaa kanaa ala bahuun, badii isa sadarkaa oliitti waan fudhatamuuf, namuu aadaa tahuu isaa waan beekuuf sirna Gadaa keessa jiru kabajee osoo keessaa hinbaasin kabajee jiraata. Heeraafii seerri biyyaa akka aadaatti fudhatamee jabaata, kabajamaas, waan jiruufi jireenya ofii ittiin geggeeffatan taheef seeraafi heerri ni kabajamu jechuudha. Waan sirna kana keessatti tahan hundi akka aadaafii amala biyyaatti fudhatamee kabajama. Akkaataan qabannoo qabeenyaa itti loon bobbaasan, looniifi bishaan eelaa baasan, itti qotaniifi akkaataan itti waa horatanii dhimma ittiin bahan aadaa Gadaa keessatti gamtoomaafi marabbaatu calaqqisa. Namuu qabeenya mataa isaa qabaatee irratti mirga guutuu qaba. Kan dhabe, kan balaan uumaafi lolli dhaqqabe, kan dhukkubsateefi abaarri itti dhufe, ÃƒÆ’Ã‚Â¢ÃƒÂ¢Ã¢â‚¬Å¡Ã‚Â¬Ãƒâ €šÃ‚Â¦ hundaa suphuufi hadhaadhiyyuun beekamaadha. Har’allee Boorana keessatti “Buussaafi Gonfa” kan jedhamu aadaa osoo hin badin jiruudha. Namuu waan waliin horate waliin dhimma bahuurraa dabree hawaasa keessatti walbadhaasuufi walgargaaruun aadaa Gadaa keessatti beekamaadha. Aadaa kanaafi kana fakkaatan ala bahuun hawaasa keessaa nama baasa. Jechuun adaba namarratti seeraan dabru malee, waan halaba (out-casted) nama taasisan jiru. Isaan keessaa haraamuu, caphanaa,ÃƒÆ’Ã‚Â¢ÃƒÂ¢Ã¢â‚¬Å¡Ã ‚Â¬Ãƒâ€šÃ‚Â¦fikkf beekamoodha. Namni haraamuu, caphana,.. jedhamee gosa keessaa bahee namummaa dhabee kophaa jiraata; kophaa godaana, qubata. Gargaarsi hawaasummaa keessati godhamuuf irraa dhaabbata. Gatamuun kana fakkaatan waan jiraniif namuu aadaa Gadaa keessaa kabajee jiraata. Sirna Gadaa keessatti yeroo garagaraatti aadaan jireenya hafuura ilmaan Oromoo calaqqisan jiru. Isaan keeessaa, ayyaanootni beekamoon kabajamuun waan jiraatani. Ayyaanoota kana keessaa kan sirna Gadaa keessaa jireenya polotikaa ilmaan Oromoocalaqqisu ayyaana buttaati. Guutuu hawaasichaa keessatti yeroo itti aangoon polotikaa Gadaa tokkorraa kanitti dabru, ayyaana kanarratti horiin (loon) qalamanii, nyaachisni guddaan godhama. Sirba, tapha, faaruufi wanni kana fakkaatan ayyaanicha ho’isan addatti beekamoodha. Ayyaana buttaa malee, kanneen sirna kana fakkaatanii maqaa mataa isaanii qaban sadarkaa oliiti dhaabbata tahanii yeroo beekoomaatti kabajaman hedduudha. Isaan keessaa garii maqaa dhawuuf: a. Boorana keessatti ayyaana Guduruu buufachuufi qumbii walirraa fudhachuu. b. Arsii keessatti ayyaana baraartiifi guduruu, gurra uraafii jaarraa qaluu c. Tuulam keessatti ayyaana dhagaa kooraafi jaarraa d. Gujii keessatti ayyaana bantii haaddachuu Kanneenii alattiis, cidhni gargaraa yeroo beekamootti bakka bakkatti godhamu, amantiiniis qaama aadaa hawaasichaa waan taheef, ayyaanni amantii sirna Gadaa calaqqisan bakka hundatti godhamaa ture. Ayyaana kana namuu Qaalluu (geggeessaa amantii) muuduudhaan eeyba kadhata, waaqa (rabbi) isaa galateeyfata; biyyaaf nagaya kadhata; hormaatarratti milkaa’uufi ilmaan isaa, uummtaafi mataa isaaf, fayyaafi jireenya kaadhata. Eegaa, kun aadaa amantii sirna Gadaa keessaa isa tokko. Aadaa Oromoo kan bara sirna Gadaa keessatti yeroon baay’ee barbaachisaadha. Guyyaa, ji’a (baati), waggaafi Gadaa lakkaawuudhaan hawaasa Oromoo sirna kan jalatti qindeessuun qaama aadaa ture. Kanaafiis, hawaasa Oromoo keessatti qaroomni (civilization) addunyyaf gumaache kalandarii Oromooti. Kalandariin Oromo kuniis, astronoomiin kan qoratamee argameedha. Ji’a waggaa dhaloota, bara Gadaa, guyyaafi ji’a ayyaanaa lakkaawanii add baafachuuf tattaafii qormaata ji’a, urjiifi aduu irratti godhamaniin qarooma Oromoota adda godhuufi dagaagina argameedha. Akkaataa kalandarii Oromootti ji’i (baatiin) tokko guyyaa 29.5 qaba. Waggaan tokko ammoo, ji’a 12 ykn guyyaa 354 qaba. Kanneeniis addaan kan baafataman: a. ba’uu, seenuufi guddina addeessaa (ji’a) lakkaawuu b. bakka, teessuma, mul’ina urjiilee keessaa buusaa, bakkalcha, ÃƒÆ’Ã‚Â¢ÃƒÂ¢Ã¢â‚¬Å¡Ã ‚Â¬Ãƒâ€šÃ‚Â¦ to’achuufi jala bu’anii hordafuudhaan tahu. Hojii mataa isaanii godhanii hordafuudhaan kan hawaasicha beeksisan, beektoota astronoomiiti. Isaaniis beekumsa qaban kana kaaniif dabarsuurratti barnoota laatu, shaakalsiisu. Guyyootiin ji’a tokkoo soddomitti dhihaatan hundi maqaa mataa isaanii addatti qabaatu. Guyyootii jiraniif maqaa 27tu jira. Har’a Boorana keessatti hojjetaa jiru. Maqaan 27n tartiibaan guyyootii 27f tahanii hoggaa xumuraman gara isa jalqabaatti deebi’anii ammaas marsuuf itti fufu. Maqaaleen 27n kun: Maqootiin kun hundi hiikkaa mataa isaanii qabu. Inniniis urjii, bakkalcha fi ji’arratti huundeeyfamee hiikama. Yeroo hiikamuus ayyaana guyyootii sana ibsu. Fakkeenyaaf, Gidaadaafi Gabra naannaa kan jedhaman ayyaana carraa gadheeti. Inni hiikaa hangafaa waan qabuuf, dureettiin jaalatama waan ibsuufi gaafa wanti hojjetan hundi, waan namatti tolaniifi ayyaana carraa gaariidha. Namni dhalatu ayyaana akkamiirra akka dhalate kanneen irraa himama. Eegaa, hundi qarooma Oromoota haatahan malee, sirna Gadaa keessatti aadaa tureedha. Waggaa tokko keessa kan jiran ji’ooti (baatiileen) Oromoo 12n maqaa mataa isaani qabu. Isaaniis bakka garagaraatti maqaa adda addaa qabaatu. Ji’ 12n wagga tokko keessa jiran keessa guyyaa 354 akka jiran olitti kaafneerra, ammaas ni yaadachiifna. Maqaan ji’oota Oromoo bakka bakkaatti: Walumaagalatti aadaan calaqqisan akkaataa dinagdeefi polotikaa sirna tokkoo, akkaataa dhalli namaa ittiin naannoo isaa hubatee jijjiiru tahuu olitti ilaalleera. Sirna Gadaa keessattiis ummanni Oromoo aadaa walii galatti bifa armaan olii qabaatu akka qabu, aadaa kanarraahiis qaroomni ummata Oromoo kalandara mataa isaa qabaachutti akka geesse hubanna. Aadaa sana keessaa immoo amantiin maddee maal akka fakkaatu kophatti ilaalla. Amantii sirna gadaa Amaantiin Gadaa ummanni qabaatu keessaa tokko waan sirna Gadaa keessatti hojjetaman aadaa tahee qaama Oromootaa akka ture olitti kaafneerra. Inniniis waan sirna sana gadi jabeesse akka tahe hubatamaadha. Aadaa jiran keessaahiis amantiin hordafamaa ture, sirnicha utubee kan jabeesse dha. Amantiin aadaa haatahuu malee, mataa isaatiis sirna Gadaa keessatti waan aadaa tahan hundaa kan jabeesseedha. Kanaaf amantiifi aadaan tokkummaa akka qaban ifaadha. Jireenya hafuura qabu keessatti dhalli namaa, hubannoota naannoo isaarraa qabuun waan amanu qabaachuu waan malu, bara Gadaa keessattiis ummanni Oromoo waan itti amanu qaba ture. Inniniis waaqa jedhamee yaamama. Waaqni waan hundumaa ol kan tahe, hunda kan tolcheefi kan uume, waan hunda kan dandayu, ÃƒÆ’Ã‚Â¢ÃƒÂ¢Ã¢â‚¬Å¡Ã‚Â¬Ãƒâ€šÃ‚Â¦ tahuu isaatti amanama. Ormootaafi waaqa kana kan walqunnamsiisan qaalloota jedhamu. Hojiin isaaniis akka qeesotafii sheekootaati. Qaaloota yeroo jennu akka bara dhihoo keessa ummata samuuf jecha sobanii, gowwoomsanii irraa waa guurratan akka qaallichaa Habashaamiti. Qaalloonni Oromoo bara sirna Gadaa ummata, uumamaafi biyyaaf waaqa kadhatu; galateeffatu, ummata eeybisu, looniifi madhaaniif rooba kadhatu, warra bira dhaqanii waaqa kadhachuuf isaaf muudaniif eebba keennu. Dalagaa kana fi kana fakkaataniin akka ummanni amantii Waaqatti amanuufi hordofu godhu; ummataafi Waaqa walqunnamsiisu. Oromoonni karaa Qaalluu Waaqaan walqunnamuu malee, akkaataa biraas niqabu. Kuniis yeroo garagaraarratti ofiis waaqa kadhachuufi galateeyfachuudha. Bakki itti waaqa kadhatan, galateeffataniis galma ijaarame keessa, muka jala, gaararraa malkaa gubbaa,ÃƒÆ’Ã‚Â¢ÃƒÂ¢Ã¢â‚¬Å¡Ã ‚Â¬Ãƒâ€šÃ‚Â¦dha. Kanneen utuu kana godhanii, yeroo yerotti dhaqanii Qaalluu muudu. Ayyaanni amantiis yerootti ayyaaneeffataman nijiru. Isaaniis warraa akka a. Ateetee- Kan dubartootaati. Inniniis kan mucaa argachuuti. b. Nabii – Kan abbootiiti. c. Jaarri ayyaana nagayaa, tikfama namaa, looniifi qa’eeti. d. Abdaarrii-ayyaana dachii midhaan baasisuuti Qaallonniis sirna ayyaana amantii kanarratti ummata gorsu, jajjebeessu. Qaalluun eessaa baha? Gaaffiin jedhuu ka’uun nidandaya. Gosa keessaa Qaalluun bahuu dandayuufi hin dandeenye jiru. Inniniis waanuma hangafummaafi quxxusummaa hawaasa Oromoo keessa turerraa tahuun nimala. Qaalluun gosa beekamaa keessaa baha. Achi keessaa bahee gosoota hafniifiis Qaalluu tahu. Hundaaniis muudama. Qaalluun gosa beekamaa keessaa haa bahu malee, tokko qofa taha jechuumiti. Maadhee hawaasa olii sana keessaa dabalanii jiraachuu dandayu. Garuu isaan keessaa tokkootu hundarra kabajaa qabaata. Isaanutuus yeroo ayyaanaa muudatti muudamaas. Fakkeenyaaf Boorana keessatti Qaalloota (laduu) shana jiran kan Maxxaarrii sadaniifi kan Karrayyuu tokkoofi kan Odituu tokko keessaa hunda caala kabajaman Qaalluu Odituuti. Qaalluun isa oliiti jechuudha. Booranaa alaas qaalluun kana muuduuf Oromoonni lafa fagoo deemanii dhaqu. Kanaaf, sadarkaa qabu; warri gad hafan isaa gaditti dalagu jechuudha. Qaalluun abbaadhaa ilmatti dabree dhaalama deema. Namchi mataan amantii Qaalluu hoggaa jedhamu, haati mana isaa ammoo, qaallitti jedhamti. Qaallitiiniis akkuma qaalluu kabajamtuudha. Ilma hangafaatu yeroo abbaan isaa du’u dhaalee qaaluu tahuuf carraa duraa qaba. Sirna Gadaa keessatti muuda Qaaluu kan yeroo malee, ayyaanni guddaan muuda jedhamu jira. Inniniis jidduu Gadaa tokkootti yeroo (si’a) beekamaafi dhaabbata tokkotti yaha. Ayyaana kanarratti Oromoonni dhaqanii galma isaatti qaalluu olii muudu. Sirna tahu keessatti yeroo kanatti eeyba Qaalluu fudhachuun beekamaadha. Namoonni lafa fagoorraa ka’anii dhaqan, ganda isaatti muudu, achitti qalanii nyaatu, nyaachisuusi. Eegaa, walumaagalatti dalagaan Qaalluu inni tokko namaafi waaqa walqunnamsiisuu akka tahefi jireenyi hafuura Oromootaa maal akka fakkaatu ilaalleerra. Qooda Qaalluufi amantiin sirna Gadaa keessaas sirni kun sirna amantii tahuu fakkeessa. Dhugaan isaa garuu sirna amantiis, ofkeessaa qabaachuudha. Qoodni Qaalluun qabu kan biraa aadaa Oromoo kan sirna Gadaa keessaa tiksuufi too’achuudha. Kanarratti bakka guddaa qaba. Akka aadaan sirna kanaa hin dabnefi seerriifi heerri sirnichaa hin banne qaceelcha. Ummata biratti karaa aadaafi amantii fudhatama guddaa guddaa waan qabuuf, yaada ummataa (public opinion) dhufata isaa jalaa waan qabuuf aadaa Oromoo tiksuufi daandii sirna Gadaarratti too’achuu dandaya. Waan haraamuu, caphana,ÃƒÆ’Ã‚Â¢ÃƒÂ¢Ã¢â‚¬Å¡Ã‚Â¬Ãƒâ€šÃ‚Â¦ gatama namatti fiduu dandayanirraa ummata eegu dandaya. Kanneenirratti dabalee qoodni guddaan Qaalluun qabu jireenya polotikaa sirna Gadaa too’achuufi qajeelchuudha. Murtii polotikaarratti fuulaan yoo qooda hin fudhannellee, waan yaada ummataa of harkaa qabaniif qajeelchuufi karooraratti qooda guddaa kennu. Filmaata qondaaloota Gaddfi marii biyyaarratti argamuudhaan gargaaru. Filmaata qondaaloota Gadaarratti yaada ummataa sassaabuudhaan irratti hundeeyfamanii ija filmaata godhamee adda baasanii labsu. Marii seeraafi heeraarratti argamanii akka seerriifi heerri Gadaa hin dabneef gorsuufi qajeechuudha. Qoondaaloota Gadaa aangoo qabatan sirnaan muudu, eeybisu. Kanaaf, amantiin sirna Gadaas karaa kanaafii kana fakkaataniin jireenya polotikaa ummata Oromoo qajeelchuurratti qooda guddaa qaba. Eegaa xumuruudhaaf, geggeessaa amantii kan tahe Qaalluun jireenya hawaasa Oromoo sirna Gadaa keessatti qooda guddaa sadii qabaata. Isaaniis:- a. qooda amantii – namafii waaqa walqunnamsiisuu b. qooda aadaa- aadaa sirna Gadaa eeguuf, tiksuufi too’achuu c. qooda polotikaa- filmaatarrattiifi marii biyyaa kan seeraafi heeraarratti too’achuufi qajeelchuudha. Dhumarratti aadaan, polotikaafi amantiin walitti hidhatoo tahuun ifaadha. Godaansa Oromoo Jaarraa 16ffaan duratti Ummata akka waan hinsossoonee kana akka garaa, dhagaa ykn galaanaa godhanii fudhachuun hin tahu. Ummatni kamiyyuu ni sossoha, bakka takka gadhiisee bakka biraatti ni godaana. Seenaa ummatoota addunyaa keessatti godaansa heedduu argina. Sababootii godaansaa uuman akkuma biyya sanaafi haala yeroo sanaarratti hudeeyfama. Kanaaf sababootii godaansa uuman bal’aafi hedduudha. Haa tahuu malee, warri keessaa gurguddaa tahan nijiru: haalli qilleensaa geeddaramuun balaa dhufee jalaa dheessuuf, lakkooysi ummataa sanaa hedduu dabaluun dhiphina lafaa dhalatu keessaa bahuuf, lola ummatoota olla jiddutti dhalaturraa kan ka’ee jalaa dheessuuf, kun ammoo lafa bal’ifachuuf tahu nidandaya. Seenaan godaansa Oromoo kan jaarraa 16ffaan duraa haala kana keessaa tokkorratti hundeeyfamuun nimala. Madda ummata Oromoo yeroo ilaalletti Oromoon Baddaa Baaleefi gam tokkoon Sidaamoo keessa yeroo dheeraaf akka jiraataa ture mirkana’ee jira. Kana jechuun Oromoon hangaa jaarraa 16ffaa keessatti naannoo kana duwwatti murtaa’ee jiraataa ture jechuumiti. Godaansa haala akkasiitiin dhiheessinu warri barbaadan Qeesoota Amaaraati. Godaansi ummata kamiyyuu ballama qabatee jaarraa akkasiitiin godaana hinjedhu. Godaansi sossohiinsa ummata dhawaataan, suuta suutaan, yeroo dheerinaa keessa kan mul’atudha. Waan jaarraa tokko keessatti jalqabee dhumatuusiimiti. Herbert S Luwis madda saba Oromoo argacuuf afaanoota Kushoota bahaa bakka 24tti qoode. Afaanoota isaanii karraa kan ka’e, durattii isaa kun lammii tokko turan jedhe. Yroo dheeraa keessa lakkooysii namaa babal’achurraa kan ka’e walirraa fagaatanii qubacuun, lammiin adda addaa dagaagan. Walbiraa godaanuun isaanii kun yoomifii akkamitti akka jalqabameef wanti beekamu hinjiru. Sababnii isaa garuu, waa asii olitti ka’erraa tokko tahuun nimala. Lammiin affaariifi Saahoon dura godaanuu waan jalqaban fakkaata. Gara kaabaatti baay’ee fagaatanii kan qubatan, isaan kana. Lammiin kun lameen, yeroo dheeraaf waliin jiraataa turanii booda foxxqanii akka qubataniidha. Bara dhihoo dura akka waliin turan, afaan isaanii walitti seenuun ragaa nitaha. Lammiin Somaalee itti aanee sossohee waan gara bahaafi kibbaa qubate fakkaata. Ar’a Somaaleen Oromoorraa gara bahaafi kibbaa, Affaarirraa ammoo, gaara kibbaa qubattee jirti. Akka Herbert S. Luwis jedutti isaan kanatti aanee kan godaane Oromoodha. Affaar, Sahoo,Somaaleefi Oromoon hoggaa naannoo sanarraa sossohan Kuushootni bahaatti hafan ammoo, naannoo ha’a irra jiraatan keessa babal’atan malee hedduu hinsossoone. Ormoon naannoo Mandayyoo, Dallofi Jamjam bara dheeraa jiraataa turanii dhawaata lafa naannoo isaaniitti siqaa, irra jiraataa dhufan. Yeroo isaan itti naannoo Baaleefii Saidaamoorraa sossohanii hamma Wallootti qubatan waan beekamuumiti. Garuu yeroo dheeraa keessa tahuun hinmamu. Eega Affaarootnifi Saahootni naannoo amma jiran keessa jiraachuu jalqabanii ykn, isaanumatti aananii godaananii qubacuun waan malu. Akkaata godaansa Oromoo kan ofumaan deemaa ture kana, isa jaarraa 16ffaatti akeekuun hin tahu. Abbaa Baahireenuu yeroo akkaataa godaansa Oromoo barreeyse: Booranni biyya isaarraa yeroo godaanu hundaan hindeemu, warri deemuu hin baebaanne nihafa. Kuniis waan mootii hinqabneef namni isaan ajaju hinjiru. Abbaan akka barbaade hojjata” jedhe. Bartels namchi jedhamu ammoo, akkaata godaansa Oromoorratti yeroo barreeyse: nama Oromoo tokko gaafatee deebii argate: Yeroo tochoonu, ilmi hangafni bakka itti dhalateetti hafa. Ilmi quxxusuun dabranii lafa haaraya barbaadu. Ilmaa warra hangafaa naannotti hafan ammoo, firoota isaanii barbaaduu ka’anii godaanu” jedhee jira. Ragaa kana lamaanirraa kan hubachuu dandeenyu, Oromoon godaanee daangaa Keeniya kaasee hamma daangaa Tigreetti qubachuu kan dandahee, yeroo dheeraa keessa akka tureedha. Jaarraa 16ffaa keessa yeroo Baahireen barreeyse baayyinni ummata Oromoo meeqa taha? Akaa inni jedhutti utuu godaansi Oromoo yeroosunii jalqabee ilmaan quxxusuu duwwaan dabranii kan qubatan yoo tahee, lafa har’a Oromoon irra jiraatu firfirsanillee wal hingayan jechuudha. Kanaaf Oromoon jaarraa 16ffaa keessa godaanuu jalqabee utuu hintaane, jaarraa hedduun dura suuta suutaan, ilmi quxxisuun dabree qubachaa, lafa margaafi bishaan qabu barbaadaa godaane. Haalli jaarraa 16 ffaa keessatti mul’ate waan gara biraa waan taheef bakka isaatti laalla. Duraani Oromoonni lammi tokko tahee osoo jiraatanii gosa Booranafi Bareentummati adda bahan. Bareentumafi Booranni osoo naannoo Baaleefi Sidaamoorraa gara bahaa jiraatanii lakkooysi namaafi horiin saanii baay’achuun gargar fagaatanii qubachuu jalqaban. Ilmaan Bareenummaas akka walitti heddommaachaa deemaniin adda adda bahanii qubachuu jalqaban. Ituufii Humbanni Mormorirraa ka’anii gara bahaatti sossohanii osoo adda hin bahin naannoo Odaa Bultum qubatan. Odaan Bultum kaarra Qurquraarraa gara kibbaatti hamma km 3 fagaatee argama. Ituufi Humbanni osoo adda hinbahin bakka Odaa Bultum kana Akkaataa bultuma Oromoon Gaddaan duratti. Sirna Gadaan duratti akkaataa bultuma Oromoo akkam akka ture wanti beekamu hinjiru. Qesoota Amaaraa tahee, seenaa barreeysitoonni gara biraa waa’ee Orommoo kan barreeyssuu jalqaban jaarraa 16ffaa booda ture. Kanaf sanaan dura seenaan Oromoo ture himamsa aadaarraa, yoo argame malee wanti galmaa’e kan jiru hinfakkaatu. Haa tahuu malee, himamsa afaaniitfi akkaataa dagaagina hawaasaarraa kan hubachuu dandeenyu nijira. Akkaataan dagaagina hawaasaa dhala namaa kamiyyuu sirna keeessa dabru niqaba. Haalli hawaasni Oromoo bara Gadaa duraafi booddee keessa ture calaqqiinsa akkaataa bulmaata isaa ka duraanii nuuf ibsuu ni dandaya. Akkuma ummata kamiyyuu hawaasni Oromooo gamtooma Doofaa durii keessa turuun isaa waan hin’ooleedha. Kuniis akkaata qabeenya dhuufaa turerraa calaqqisa. Ormoon waan tikfattee tureef qabeenya dhuunfaa loon yoo tahe malee, lafti qabeenya gamtaa ture. Kanaa wajjiin kan ilaalamu haala walbulchiinsa isa jidduu tureedha. Hamma hawaasaatti Oromoon guddatee sadarkaa gosa gahetti manguddoo walbulchuun saa hin’oolle. Kabajaa manguddoon hawaasa Oromoo keessatti qabu har’allee aadaa Oromoo keessatti ni calaqqisa. Hamma Gadaan dhufee bakka qabtetti, manguddootaan buluun kun sadarkaa sadarkaan guddataa dhufuun hinhafne. Haalli kun akkamitti ture? Akkamitti hojjachuu dandaye? Wanti kana calaqqisu boodana dabree maali? Hawaasa Oromoo keessatti aadaan jalqabarraa ka’ee gad dhaabbate hariiroo hangafaafi quxxusuuti. Hariiroon kun dura sadarkaa maatii keessatti gad dhaabbate. Ilmi hangafni kabajamuu qaba. Warri quxxusuu isa hordofu. Waan inni jedhe dhagayu. Hariiroon kun maati duwwaa keessatti hin hafu. Akkuma hawaasni sun dagaaguun hangafaafi quxxusuun ibidda, manaafi gosa keessattiis hojiirra oola. Ibiddi hangafaafi quxxusutti adda bahee walkabjuuniifi waliif abboomamuun buluun dhalate. Hariiroon ku yeroo dheeraaf hawaasa Oromoo keessatti hojjate. Goso tokko keessa karra hagafaafi quxxusuu nijiraatu. Maanguddootni karra hangafaa keessa jiran biyya (gosa) bulchuurratti qceelfama kennu. Karri quxxusuu tahan warra hanagafa kana jalatti gurmaawu. Sadarkaa gossaattiis hariiroon kun ittifufa. Gositi hangafni yeroo warra kaan qaceechu, geggeessu warri quxxusuun isaan jalati walitti qabamu. Gosootni kun akkasitt walitti dhufanii tokkooma gosaa (tribal confederacies) tolfatan. Tokkoomni gosaa kun ammoo, walkeessatti hangafaafi quxxusuu qabu. Hawaasa Oromoo keessatti akkaataan hangafaafi quxxusutti qoodamuun kun qoodama karra cimdii” ( bi social differentiation) jedhama. Sirni bulmaataa karra lamatti qoodamuun bu’ureeyfamu ammoo, sirna qoodama karra cimdii taha. Hamma Gadaan dagaagutti akkaataan bulmaata Oromoo sirna kanaan ture. Sirna kana keessatti manguddoonni qooda lammii guddaa qabu. Manguddoota lammii keessaa ammoo, kan warra hangafaa hunda dursu. Waldhabbii gosoota giddutti ka’u manguddoota kanaatu ilaala. Gosoota Oromoo keessaa Booranni hangafa. Kanaaf waldhabbiin gosa bareentumaa, fakkeenyaaf Arsiifi Macca giddutti yoo ka’e, manguddoota Booranaatu ilaala. Haalli kun gosa, karra hundumaa keessatti akkasitti hojjata. Ummata ollaa wajjiin waldhabbiin yoo argamees, gumaabaasuufiis tahee, falmu, lola waan ilaaluufi dantaa lammii saanaa guutummatti manguddootaan ilaalamee murtii godhata. Sirni manguddootaan qaceelu amaluma hawaasa doofaa taheellee kan Oromoon dhaabbate jabaa tahuun isaa, hangafaafi quxxusuun qaceeluu isaati. Sirna isa booddee Oromoon tolfatee ittiin walbulcheef bu’ura kan qabuudha. Sirna Gadaa keessatti hawaasni Oromoo gartuu lamatti qoodamee ijaarame. Gartuuleen kun aadaadhaan hangafaafi quxxusutti beekamu. Garuu waltoo’achuufi walgituurratti walqixa. Fakkeenyaaf qoodamni akkasii Boorana keessati Sabboofi Goona, Maccaa keessatti Booranaafi Gabaro, Ituu keessatti Kuraafi Galaan, Humabnna keessatti Qal’oofi Anniyya jedhamanii beekamu. Haaluma qoodama gosa keessa duraan tureetu Sirna Gadaa keessattiis ga-dhaabbate jechuudha. Kanaaf Oromoon osoo sirna Gadaatiin as hin bahin, sirna qoodama karra cimdii kanaan walbulchaa ture jechuun nidandeenya. Meelba:- bara 1522-1530 Gadaan duraa Melba jedhama jedhu. Bara Gadaa Melbaa kana Oromoon abbaa duulaa itti ijaaree yeroo duraatiif gurmuun duulutti bobbaase. Baalli weeraruu jalqaban. Namichaa Amaara Faasil jedhamuu wajji wal lolanii inniis duularratti du’e. Duula Oromoo isa jalqabaa kanaan amaarri “dawwee” jedhan. Afaan Amaaraatti dawwee jechun, dhukkuba lamxii jechuudha Muudana:- bara 1531-1538 Mebatti aane kan Gadaa fudhate Muudana jedham. Bara Muudana kana seera jajjabaa lama tumatan. Lubni hundi duula akka duuluufi laf haaraya baasan malee, meendhicha akka hin hidhanne kan jedhu ture. Baalli kan Melba weeraruu jalqabe Muudannii dhufatee hamma qarqara laga Awaashitti irra qubatan. Barri Gadaa Muudanaa kun bara Islaamoonni Imaam Ahmadiin geggeefamanii Kiristaanootaan lolaa turani. Lola diinootni isaa lamaan wal lolaa jiran kan Oromoon faana bu’aa ture. daareel Baates namichi jedhamu kana hogga ibsu: “lolli Kiristaanoota Habashafi Islaamoota ture, Poortugaal gargaartee Imaam Ahmed mohamullee hin dhaabbanne. Waggootii dheeraaf dabree dabree deemsifamaa ture, gaallaa (Oromoo) haala kana duukaa bu’anii too’ataa turan. Gartuun lamanuu waan miidhameef lafa isaanii deebifachuuf ÃƒÆ’Ã ‚Â¢ÃƒÂ¢Ã¢â‚¬Å¡Ã‚Â¬Ãƒâ€šÃ‚Â¦.yeroo itti eeggachaa turan”jedha. Lolli amantii yeroof akkasiit qabbanaawullee Oromoon lola isaa itti fufe. Muudanni Gadaa isaa fixee Kiiloleetti dabarse. Kiilolee:- bara 1539-1546 Kiiloleen duula bal’isee DAWAAROO rukutuu jalqabe. Yeroo gabaaba keessati handhuura Dawaaroo gahe. Galaawudoos mooti Habashaa waana isaa kan nama Adaal Mabraq jedhamuun hoogganamu Dawarrootti bara 1545tti erge. Waraanni Adaal Mabraq harka Oromootti baqe, inniniis lbaqatee laga Awaash cehe.Dawaaroo kan jedhamu Arsii har’aatt akeekuun ni dandayama. Galaawudoos Islaamoota mohuu dandahullee Oromoobiyya isaaf lolu mohuu hindandeenye. Kiiloleen Gadaa isaa fixee Biifoleetti dabarse. Biifolee:- bara 1547-1554 Galaawudoos Adaal Mabraq moohamuu dhagayee humna isaa waliti gurmeessee, waraana warra Poortugaaal fogargaarsisee Oromootti bara 1548tti duule. Humna guddaan itti haa duulu malee, Galaawudoos Oromoo mohuu dadhabee, dahannoo jabaa qotatee Dawaaroo keessa qubate. Oromoonni achitti iti marsanii lolan. Lolli sun guyyaa kudhalama deeme. Oromoonni gootummaan lolanii gaafa 12ffaa waraana Habashaa dahannoo isaa keessatti itti seenaanii hedduu irraa fixan. Ajajaan waraana Poortugaal Ayrees Deez jedhamu madaawee boodarratti du’e. Waraanni Habashaa moohame. Biifoleen duulaa isaa itti fufef Awaash cehee Faxagar waraanuu jalqabe. Hatahuu malee, Biifoleen akka Luboota isa duraa lafa haaraya qabachuudhaan hinmilkooyne. Habashoonni dhiibbaan Oromoo gara qa’ee isaaniitti dhihaataa waan deemeef jabaatanii dura dhaabbatan. Galaawudoos humna Habasha gurmeesse ofirraa ittise. Gama lachuu namni dhube baay’ee guddaa ture. biifoleen Gadaa isaa raaw’atee Michilleetti dabarse. Michille:- bara 1555-1562 Michilleen Gadaa isaa kana keessatti namni diina hinajjeefne akka hin fuune, akka rifeensa mataa hinhaaddanne seera baase. Akka jedhamuttiis bara Gadaa Michillee kana Oromoon fardaan loluu jalqabe. Kanaaf lafa fagoo deemee lola gochuu jalqabe. Bara Michillee kana Galaawudoos waraana isaa Faxagar keessa jiru namicha Hamalmaal jedhamuti kennee bataskaana Imaam gube ijaarutti deebi’ee ture. bara 1555tti Michilleen Hamlmaaliin bakka Dagoo jedhamutti waraanee moohe. Hamalmaal moohamuun Faxagariin guutumatti harka Oromootti deebise. Faxagar Enriif Karrayyuu har’aani taha. Michilleen Faxagar irra dhaabbatee Cafaat, Bazimoofi Daamoot salphatti rukutuu jalqabe. Gibeen qabachuuniis yeroo kana jalqabe. Bara Michillee injifannoo guddaan argame garuu, Islaamootarratti ture. islaamoonni eega Imaam Ahmed boodde weerara guddaa kiristaanatti bobbaasuu hindandeenye. Hatahuu malee, geggeessaan Islaama Harar Amiir Nuur jedhamu humna walitti qabatee bara 1559tti Habashatti duulee ture. amiir Nuur Galaawudoosiin lolee moohe. Galaawudoos lola sanirratti du’e. Amiir Nuur osoo inni injifannoo argatetti gammadee ayyaaneeffachaa jiruu Oromoonni magaalaa Harar seenanii barbadeessan. Oduu kana dhagahee osoo inni gara Harar deebu’utti jiruu Michillee bakka Tulluu Hazaaloo jedhamtutti haxxee hidhee rukute. Lola taherratti Oromoonni haa dhuman malee, Amiir Nuur ni moohame. Waraanni saa harka loltuu Oromoorratti akka dhadhaa baqee dhume. Lubbuun kan keessa bahan xiqqaa ture. lolli Tulluu Hazaaloo biratti tahe kun, yeroo dheeraaf Kiristaanaafii Islaama gidduutti lola deemaa ture addaan kute. Humni Oromoo jabaachuun warra wal lolaa turan gidduutti nagaya buuse. Michillee booddee duulli Oromoo karaa lamaarraa tahuu jalqabe. Isaaniis:- Oromoota Walloofi Maccaafi Tuulama. Wallo keessati kan Gadaa fudhate Harmuffaa jedhama. Kan Tuulama ammoo, Hambisaa jedhama. Lachuu saanii bara 1563-70tti Gadaarra turan. Hambisaan duula gurguddaa Shawaa keessatti haa godhu malee, Amaara dhiibuu hin dandeenye. Mootiin Habashaa Minaas akka jabatti Hambisaafi Harmuffaa dura dhaabbate. Osoo isaaniin loluu du’e. Malaak Saggad ykn Sarta Dingil kan jedhamu itti dabree aangoo Habashaa qabatee lola ittifufe. Hambisaaniis lafaa haaraya osoo hinqabatin Minas wajjiin lola gurguddaa osoo godhuu Gadaan isaa dhumeeRoobaleetti dabarse. Harmuf Awaash cehee Affaarootafi Habashootatti duuluu jalqabe. Gi’orgis Haaylee kan jedhamu bakka qacinaafi Wayaata jedhamutti lolee Moo’e. Affaarootaas lolee naannoo Angootttifi Ganyi jedhamtu qabatee taa’e. Bakka kanarraa Amaara Saaynitiifi Bagamidritti duuluu jalqabe. Harmuuf bara Gadaa isaa Affaaroota, Argoboota, Doobotafi Amaaroota Ganyiifi Angoot keessa turan waraanee ofjala galchee gosa moggaase. Harmuuf Affaaroota humna isaanii cabsee baay’ee xiqqeese. Harmuuf Gadaan isaa dhumee Robaleen harka fudhate. Robaleen:- bara 1571-1578 Malaak Saggad Roobalee Shawaa keessatti dabarsuu dhoorke. Ofiis garuu Roobalee dhiibuu hindandeenye. Shawaa keessatti haala akkanaan jiru Roobaleen Walloo Bagamidir seenee lola jalqabe. Yeroo kana Malaak Saggad saffisaan gara Bagaamidir deebi’ee Roobalee bakka wayinaa Dagaa jedhamutti lolee Roobaleen moohame wallotti deebi’e. Roobaleen hoggaa Malaak Saggfad gara Bagaamidir deeme, duula Shawaa keessatti jabeessee Amaaroota gara hallayyafi olqatti naqee biyya qabate. Malaak Saggad deebi’ee Roobalee dhiibuu hindandeenye. Gadaan isaanii dhumee lamaanuu Birmajiif bakka gaddhiisan. Birmajii:- bara 1579-1586 Bara Gadaa Birmajii Oromootni Amaara hedduu muddanii qaban. Birmajiin Wallo Bagamidir seenanii Amaaroota hedduu fixan. Aantoot Malaak Saggad lolarratti dhuman. Amaara Bagamidir akka malee hollachiisee. Birmajiin Tuulamaafi Macaa lafa fardi isaa dhaquu dandayu mara deemee qabate. Amaarri gara hallayyaafi holqatti galtee dhokatte. Osoo gaarri, hoqiifi hallayyaan hinjiru tahee, namni hafu hinjiru jedhaa ture barreeysaan Habashaa Alaqaa Atsimeen. Malaa Saggad oliifi gad fiigutti yeroo isaa fixe. Birmajiin Shawaa laga Jamayii cehee Waqaa qabatee Amaara lafa Oromoo keessa qubatte Habashaarraa kute. Achirraa Gojjaamiifi Daamoot waraanuu jalqabe. Malaak Saggad nama Daragoot jedhamu akka Gojjaamiin ittisuuf itti erge. Birmajiin lola Daaragootirratti du’e. Haa tahu malee Birmajiin gara dhuma Gadaa isaati jala Gojjaam keessatti moohame. Biramjiin bakka lachuutti Gadaa gad dhiisanii Mul’atatti dabarsan.


JECHOOTA GAMNA OROMOO KUTAA 5ffaa

Waa shan raagaa waa shan raankee 1ffaa waan beeku haasayo raagaa waan hin beekne haasayo raankee 2ffaa waa qoro raagaa waa hin qorre raankee 3ffaa waa miidhasso raagaa waa busheesso raankee 4ffaa si’oomo raagaa ceem’o raankee 5ffaa waa tolcho raagaa waa balleesso raankee *** Namni nama sadiif tola oole bu’aa guddaa argata; namni nama sadiif tola oole ammo faallaa saniiti jedha:- Sadan tola oolan bu’aa guddaa argatan 1/Gamnaaf dubbiin yoo tumsite 2/Gootaf onneen yoo tumsite 3/ Arjaaf qabeenya yoo kennite Sadan faallaa dhaabatan ammo:- 1/Gowwaaf haasawaan yoo tumsite 2/Dabeessaaf onneen yoo tumsite 3/ Dondhaaf qabeenya yoo tumsite Akka mammaaysa Oromootitti!! *** Eebada tola akka deebitu beekanii Ooyruu abbaa shanii Irra osoo sima facaasanii Oolte moo bultaa Moo daftee muldhattaa!!!! Akkas jedha oromoon 1ffaa Arjaaf tola oolaa 2ffaaGootaaf tola oolaa 3ffaa Gamnaaf tola oolaa 4ffaa Qajeelaaf tola oolaa 5ffaa Haxiif tola oolaa *** Gamni gamnatti bayee qore!!!! Gamna duraa:-“Beekaan maalii wallaalaan maali?” jedheen Gamni lammatallee:- Beekaan ka waa dubbatuu wallaalaan waan waa dhageeffataati; beekaan ka waa gorsuu wallaalaan waan waa gorfamaati Gamni durallee:-“ kana qofaa dabalata hin qabuu?” jedheen Gamni lammatallee:-“Eeyyee, eeyyee!! Maaltu jira kan biraa!!” jedhe Gamna lammataa:-“ Ammallee kan ati jetterra kan hafetu caala!!” “Ka ati jette lamaa Kan hafe diigdama Ka ati jettuu diiddama Ka hafuu dhibba lama Ka ati jettuu dhibba lamaa Kan hafu kuma lama!!” jedheen Kana malellee; 1ffaa:-jalqabarratti; dursi duraa, gamin gamna caalu:- Namni haasawa jabaa dubbate, nama haasawa jabaa of wajjiin dubbate; gorsaan jabaan nama gorsa jabaa of gorse; barsiisaan jabaan nama waan jabaa of barsiise; qajeelchaan jabaan nama of qajeelche!! 2ffaa fi itti aansoo garuu:- Beekaan ka waa barsiisuu wallaalaan waan waa barataati; beekaan ka waa qajeelchuu wallaalaan waan qajeelfamaati; beekaan fagottuu waa argaa wallaalaan waan ofuu argineeti; beekaan waan boruutuu beekaa wallaalaan waanhardhaa hin beeku; beekaan waa hubataa wallaalaan hin hubatu; beekaan waa qoraa wallaalaan hin qoru; beekaan waa madaalaa wallaalaan hin madaalu! Jedhee gamin duraa isa lammataa dubbiin mooye!! Itti fufaa… Gamteessaa Sabaatiin


BAQATTUMMAAFI GARBUMMAA

Uummanni Oromoo biyya abbaasaarratti kabajaa dhabee kaan rasaasa wayyaaneen dhume; kaan mana hidhaatti gidiraa hamaan isa qaqqabaa jira; kaan ammo barnootaafi hojiirraa ariyame; kaanis lafasaarraa buqqa’ee kadhataafi hojjetaafi waardiyaa warra wayyaanee ta’ee jiraataa jira; kaanis du’arra biyyaa baqatee galaana medieterinuaaynii dabaltee bishaaniifi bineensaan nyaatameera; kan isarraa hafe ammo baqataa ta’ee kaamppii biyyoota ollaatti rakkataa jira… Mee kan Oromoon tokko keessaan ‘inbox’ naaf goote tokko akkuma jirutti siniif dabarseera…mee warreen miidiyaan harka isin jiru adaraa sagalee isaanii kana addunyaa qaqqabsiisaafi.. – Nagaan koo haa dursu lammii kiyya akkam nagumaa baga jiraatte..siin jechaa.. yaada na quuqe wahiin sitti himachuun dirqama natti tahe.. tarii yoon furmaata argata tahe hin beeku waan taheef. Innis maal seete:- Ani maqaan koo foziya woliyyii jedhama barattuu ture. amma garuu baqattummaan biyya Sudan moora baqattoota #shagarab jedhamtuun jiraadha 2013 kaniin baqattummaan moora kana seene. haalli hundeeffama moora kanaa baqattoota Eritriya fi Ethiopiaf yaadamee kan dhaabbate tahus hireen ilmaan oromoo baqattummaan as keessatti baqatanii jiraatani baayye ulfaatafi kan nama gaddisiisu Ammas lallaba dhageetti dhabeedha.baayyinna baqataa Eritriya irraan kan kahe fi ammas itti gaafatamaan walii gala baqataa moora kana lammii Eritriya tahufi warreen afaan baqattoota kanaaf hiikan irraa Eegalee hanga tajaajila mana yaalatti mindeeffame namni dalagu isaanuma lammii Eritriyati. kun mataan isaa miidha hangana hin jedhamne nuurraan gahutti jira.. nurraan gaherasi. 1ffaa Nama Afaan keetin siif hiiku ykn rakkoo biyyaa sii baafte tana RCD irraa kaase hanga dhaabbata UNHCR ti namni afaan keetin sirraa hubatee siif himu hin jiru… yoo afaan amaara ykn amareng dandeessa taheen alatti. kana yoon hindandeenye afaan engliffa ykn english beekun dirqama.kun rakkoo isa jalqabaafi cimaadha.rakkoo isaani afaan isaanittiin himatanii dhageetti dhabuu irraan kan kahe ilmaan oromoo moora kana keessatti du’aniiru akkasumas maraataniiru… irraa caalan baqattoota oromoo moora kanaa warreen dhaabni Adda Bilisummaa Oromoo ykn ABOn geggeessedha. isaan hafne ammoo warreen biyya keessa asitti baqateedha. warreen dhaaba irraa gaggeeffaman caalaan isaanii manguddoo, namoota dadhaboo fi ammas qarqaarsa barbaadaniidha. dhukkubsatoonis keessa jiru. Rakkoon moora tanaa cimtuun amma nutti jirtu rakkoo tikaati(securety protection) . tikni ethiopia akkuma fedhe naanno daanga biyyatti keessa sochoha. Eeggumsa gahaa hin qabnu. 2. ffaan waahee yaalati. gara tajaajila mana yaalatiin dhiibba guddaatu jira akkuma sitti himuuf yaaletti waahe dhukkuba kee himachuuf, afaan ittiin himattu murteessadha ykn nama afaan siif hiiku jiraachu mdirqama ammas dawaa yeroon argachuu dhabuufi kkf…rakkoo cimtuu keessa nu galche .. sababa kanaanis namoota keenya du’aan dhabneerra kan dhibeen mataa kortee maraatanis jiru. 3ffaa AKKUMA walii gala seera baqataatti namni rakkoon jalqabatti ilaallamtuufi baqataa siyaasati. kun kanaan tahee osoo jiru garuu wanti dalagamuu fi muldhatu isa kan biraati. 2008 irraa kaase baqataan oromoo osoo jiru… kan carraan kennamuufi hiree biyya sadaffaa argatanii kan deeman baqataa Eritriyaati… sanuu woggaa 2,3,4fi 5 keessatti. dhuma irratti wanti jechuu barbaadu ilmaan oromo biyyaa alaa jirtan kan dandeetti waa dhageessisufi hubachisiisu qabdan maalo nu cina dhaabbadha. sagalee nuuf tahaa. rakkoo teenya nuuf dhageessisa.dhimmaa waahe baqattoota oromoo biyya Sudan kan moora baqataa Shagarab jirani dhaabbanni UNHCR kan jenevaa beekayi?? ni beeka yoo tahe dhimmi keenya akkamitti Eessatti ukkaamamee maaf dhageetti dhabne carraan biyya sadaffaa baqattootaf kennamu baqataa oromoo maaf lagatee?? waahe kana yeroo gabaaba keessatti akka dhageetti itti naaf gootu abdiin qaba. galatoomi Ana fozeya woliye moora baqattoota Sudan Shagarab irra.


LAMA FIIGUU IRRA TOKKO TIRACHUU WAYYA!

Haga ammaatti deemsaaleen deemamaa turanii fi bu’aan isaanii sadarakaa ol-aanaan Nama gammachiisa. Yeroo darbe waliin ta’uun qaamoleen Shan waliigaltee irra ga’uun wal-mallateessanii sochii jalqabuunis sad. Alaatti ta’ee ture. kun hunduu bu’aa cimaadha. Kan biyya keessaa gama Uummta Oromoon jiruu fi Qabsoo Saboonni Kuush biro godhanis isa ol-aanaadha. Haa ta’u malee deemsi sun akka yaada dhuunfaatti guutummaan guutuutti deemsa ga’aa fi quubsaadha jechuun Nama rakkisa. Maaliif yoo jenne, sochiin amma hojiin argamaa jiru kun qaamolee biroo ykn Saba keenya biroo (Maatii Kuush) kana waliin wal-ta’aa akka hin taane ni hubatama. Yaadi dhuunfaan as jiru, Uummanni Oromoo hanga Angafa Saba kuush ta’etti abbaa Saboota Kuush kan biroo ykn Angafa ta’ee isaan deeggaraa wal-qabatee deemuu qaba inni jedhu yaada ijoodha. Kun immoo kan ta’u itti gaafatamummaan Saba hafee yoo nutti dhaga’ameedha. Yaadikoo lama fiiguu irra jedhu kun, kophaa keenya fiignee galma yoo geenye illee, ammas Uummattoota garbummaajalatti hafan ykn maatii Kuush kan biroof irra deebinee fiiguu nu gaafata jechuudha. Kun immoo bara daangaa mataa keenyaa kabachiifne quuqamni ijoollee ykn maatii kuush bakkeetti(alatti) hafanii nutty hin dhaga’amiin hin hafu. Kanaaf Daangaa isaaniif ammas fiigicha biro barbaada jechuudha. Dabalataan warra Humna hanga keenya hin qabne Uummata Kuush ta’anii jiran kana dhiisnee fiiguun Garaa nu raasuu qaba. Kaayyoon keenya yoo xiqqaatee xiqqaate Mootummaa Kuush ishee naannoo keenya keessa ykn biyya kana keessa jirtu dhaabuu ta’uu qaba. Kun immoo maqaa keenyaa fi Qaroomina nuti walitti duriin kaasnee qabnuuf abbummaa nuuf kenna. Maqaan Kuush(Kulus) jedhu kun osoo deebi’ee hanga xiqqaa ta’eenuu argamee bu’aa guddaa akka nuuf qabu xiinxaluun Nama hin rakkisu. Kanaaf nuti har’a hangam Saboota Kuush kan nu bira jiran of-waliin ofitti qabnee deemsisaa, akka Angafummaa keenyaatti karaa argisiisaa, ofitti fiduuf yaalle? gaaffiin jedhu gaaffii baayyee guddaa dha.Maaliif kun barbaachisaa kan jedhu dhiyaachuuni danda’a. Kuush(Kulus/Nubian/Kemet/Aithiopians) kun Qaama tokko ykn Maatii tokko irraa amma gad-bu’eefi Qaroomina hedduu waliin ta’uun hanga Addunyaa jijjiiruu danda’etti, amma adda adda fiiguun isaa bareedina waan qabu miti. Akka Qorattoota seenaa fi beektota Addunyaatti Uuummanni Kuush kun waggoota 12000’n duraa kaasee Uummata kaaba-baha Afiriikaa irra waliin jiraataa turee fi baayyee humna guddaa qabu ta’uu isaa ni ibsu. 1. Qaroominni Kuush waggota 2500’f baay’ee dagaagee ture. kun immoo waliin ta’iinsa jabaa inni Diina cabsuu fi Sodaachisuu guddaadhaan Daangaa isaa yeroo inni itti kabachiifatee dha. Bara sanatti Piraamidii warra Ijiptii caalaa kan Kuush 300 ijaaramuun isaa Qorannoo beektotaa fi har’a illee hangi ta’e kan jiran ta’uun isaa addeeffamaadha.Akka Kitaaba qulqulluu kiristaanaatti Nohi Seem(Ham) iin yoodhalchu, Seem immoo Abbaa Kuush kanaa ta’uu nutti hima( Uuma 10:6-8 ; Isa 1:8-10) ijoollee abbaa tokkoo taanee qabsoo kophaa kophaa fiiguun kun immoo nu yaachisuu qaba. 2. Ijoolleen Kuush Mesoopotaamiyaa(Uuma 2:13), Arabiyaa(Hamb 3:7) fi baay’inaan Afriikaakeessa akka tamsa’an. Yeroon kun yeroo Qaroominaa dura haala qubsamaa kan ibsuudha.Kuush Ummata Cimaa fi Jabaa Injifannoon guute ykn sodaachisaa ture(Isa 18: 1-2) Uummanni ykn biyyi Kuush kun biyya Impaayera Assiiriyaa/Siiriyaa tti yaaddoo guddaa ta’e ta’uu isaa ni hima(2Mot 19 : 9 fi Isa 37:9) kun hundi dhufuu kan danda’e tokkumaa fiObbolummaa maatiin Kuush waliin qabu yeroo sanatti Cimaa waan ta’eefi. 3. Akka Ogeettii beekamtuu-Drusilla Dunjeetti-Houston (Wonderful Ethiopians of the Cushitic Empire” jettetti. Cushites were the Founder of world culture and civilization, Cushites were a Global people, The Matriarchy was a central Component of African civilization, and Teaching Cushites civilization was a centralcomponent of African civilization. Kan jedhu hangam akka Ciminni Cush galeef hubachuu Nama hin rakkisu. Akka galmee Addunyaattis qaroominaalee jiran hunda kanaaf Abbaa ta’uudhaaf yoo ballisnee gara Kuush biyya itoophiyaa jiraniitti harka ballisne bu’aa caalu argamsiisuu ni dandeenya. Kana jechuun, qabsoon Uummata Oromoo kun warreen maatii Kuush ta’anii cunqursaa waggoota heedduu nu waliin qooddachaa jiran kana harka qabee fiiguu qaba isa jedhudha. 4. Tokkumaan Impaayera Kushan yeroo sanaa hundeen turuu fi Sodaachisaa ta’uun waggota 1420 ykn 1070 BC- AD 350 turuun isaa tokkummaa fi akka maatiitti walitti dhufeenya ga’aa qabaachuun Diina cabsuu isaa nutti hima. Mootummaan Kuush kan magaalaa Kermaa(1070BC) Napata(780BC) ykn Meroe(591BC) Rakkoo hedduu dandamachuun haa turu iyyu malee Mereon erga waggaa 57’f turteen booda akka 350 AD tti baddu kan godhe humni keessaa waliin turuu irratti akka laafe hubachuutu salphata malee Humna Alaatu akkahin caalle beekamaadha. Mootummaan Kuush(Monarchy)kun immoo xiqqoo ykn Dabooroo ta’ee miti. Uummanni Kuush 1,150,000 yeroo Uummata. Ijiptii 100,000’f Seenaa ykn qaroomina isaa ballisuuf(lakkisuuf)rakkoo maalii akka qabaate beekuu ni dandeessu. Har’as Uummanni Oromoo tokkoomeera. Garuu Qaroominni Addunyaaf bu’aa buusee beekamtii argate kunii fi Uummanni Maqaa bareedaa kanaan faca’e akkamitti haa sassaabamu? Eenyutuu caalaatti irra jireessa ykn tarkaanfii fudhachuu qaba? Innijedhu garuu sirriitti itti hin deemamne!Maatiin waliin bu’aa ba’ii ba’ee har’a adda addafagaate kun keessumaa kan Itoophiyaa keessa jiraatan akka wal-hin beekneetti kophaa kophaarakkoo sukkuummachuun isaanii waan Nama gaddisiisudha. Mee eenyu waliin yoo deemne salphata? Eenyu waliin deemuu haa dhiisnu? Eenyu waliin deemnaan nu baasuu dide? Eenyu waliin turre? Eenyutuu dhugaa Soba godha? Eenyutuu Soba dhugaa godha? Kamtuu dhiyoo jira? Isa jedhuufi deebii bilchaataa qopheessuun nurraa eegama. Uummatooti Kuush ta’an walii galaan Afaanota 47 ol kan dubbatan keessaa hangi caalu eddoon jireenya isaanii Itiyoophiyaa ykn Uummata Oromoo, Sidaamaa, Affaar, Somaalee, Agawoo, Saawoo, Halaabaa, Xambaroo, Beejjaa, Qawwaana, Maraqoo, Haadiyyaa, Koonsoo, Daasanach, Darashee, Arbooree, fi Baayisoo hundi nu waliin jiru. Obboloota keenya waliin sochoo’uufi waliin jiraachuuf, akkasumas Maqaa keenya durii ykn biyyaa keenya(Kuush) hanga xiqqaa ta’een deebisuuf ga’ee guddaa taphatu warra jedhamaniidha. Kan biroo immoo Oromoo Keeniyaa keessa jiran (Boorana, Ormaa, Waata, kkf) fi Kuush kan Keeniyaa( Reedilee, Saakuyyee, Boonii(Awweer),Eal-moloo, akkasumas Kuush kibbaa ykn Iraaqwaa, Buruungii, Gorowwaa, fi Algawaa(kan Naajeeriyaa) warra alaati. Kana duwwaa osoo hin taane Beejjaa kan biyya Misiraa fi Nuubiyaa Misiraa kan biroo, Sudaan, kkfn ni argamu. Isaan kana waliin deemuun sababa fageenyaaf rakkisuu danda’a. warra nu biraawoo seeraan hirmaachisaa, carraaqii cimaa gochuun firoomsaa jirraa?Qaroominni fi mo’ichi Uummata bal’aa kanaan ta’e har’as itti fufee isa duraatiin dabalata ammas bu’aa guddaa galmeessisuu qaba. Afaan guddaan kun ykn Afaan Oromoon illee Afaan Saba kanaa (Lingua Franca) Kuush (kan warra Itoophiyaa keessaa) ta’ee akka hojjetu karoorri guddaan ta’uu qaba. Barnoonni waa’ee qaroomina keenyaa akka diriiruu fi Seenaa Sobaa kan warra Greek fi kan Habashaa haxaawwamee kan keenya bakka akka qabatuuf xiyyeeffannoon keennamuu qaba.Hanni warra Greek ykn Pythagoras, Thales, Plato, Democritus, Socrates fi kkf deebi’ee keenya ta’uun Maqaa keenyaan biyya Keenya Kuush ishee dhufuuf jirtu akka barsiifamu kaayyoon guddaa taa’uu qaba. Jaroonni biyya Kuush dhufuun barnoota isaanii argatanii deemsa keessa Hannaan fudhachuun Qaroomina keenya kan Greek godhanii ittiin Filoosooferootajedhaman kun kitaaba barnootaa keenya irraa haqamuu qabu. Kun immoo barnoota Seenaa Habashaa waliin baduutuu irra jira. Akkas jedha Ogeessi Seenaa James, George G.M akka “The Stolen Legacy’’ tti. “What these philosophers were disseminating was really the thoughts and doctrines of these Nubians, Cush in ancient times, were supreme in the leadership of civilization, and that students from all parts, including Greek ones, flocked to that Land (Land of Cush), seeking education and admission into her Mystery system.


“IBIDDA RAFE HUUBNI TO’ACHUU KAJEELA!!”

Saphaloo Kadiir irraa Waa malee miti, ‘waatoo jala waatu jira’ yoo jedhu oromoon koo. Eeyyee! Ilmaan saba kootii, yeroon ammaa tan if dagannuufi tan cal’ifnuu miti. Wayyaanen yeroo duraa caalaa amma haareyatti if ijaaruun sagalee haqaa, warraaqsa dhugaa kan ilmaan oromoo adeemsisaa jiran kana bututtuu cubbuutiin haguugee bira dabruuf yaalaa jira. “Hudduu abbaan dagate mixiin lama seenti” jedha oromoon. Gaafa nuti marti lafarraa duguugamne yoo tahe malee osuma nuti lubbuun jirruu garuu sagalee qulqulluu haqa isii falmachuuf warraaqxuufi dhawwaaqxu ukkaamsuun akka hin danda’amne beekuu dhabuun isaanii nama ajaa’ibsisuu qofa osoo hin taane sa’aa marga malee qilee hin argine tahuu waayyaanee qabatamaan nuuf mirkaneessa. Warraaqsi ilmaan oromoo qaqqacaleen boruuf abdataman kumni baayyeen irratti madaa’e, lafeen goota kuma meeqaa itti caccaphxe, dhiigni qeerroo kuma kurnoota lolaa ta’ee laga itti yaa’e, gootoonni oromoo kumni shantamoota ol mana hidhaatti darbamee kaaniis achi buutee itti ta’e, fincilli lubbuun qulqulluun dhibba sadii ol badii malee irratti wareegame salphumatti ni dhaabbata jedhanii yaaduun bursusaa’uu dha. Fincilli qabsoo hadhooytuu makatee ji’oota afurii ol osoo walirraa hin citin adeemsifamaa ture injifannoo dacha dachaan galmeessisee jira. Warraaqsi hadhaawaan kun ammallee daran if cimsee, if ijaaree bifa gurmaaween hanga xumuraatti cichaan kan itti fufuu akka tahe qeerroon oromoo liikkee isaanii takkittii harmee isaaniitiif laatanii galma gahiinsa mirkaneessuuf wa’ada galaa akka jiran warri quba hin qabne quba qabaadhaa jechuun dhaadachaa jiran. Waraabeessi dhalee beelawe, wayyaaneen immoo tooftaafi shira garagaraa xaxxee, gufuu cubbuu daandii irra labbaa galchitee warraaqsa kana dhaamsuufi qaxara cabsuuf bursusa hiikkaa hin qabneen xaxamtee, hawwii bu’ura hin qabneen guutamtee farsoo abjuutiin machaa’aa jirti. Garuu ani kaniin jedhu wayyaaneen tun hoggaa abbaan biyyaa amma booda ija teessan arguu hin feenu, gonkuma isin hin barbaannuu nurraa galaa jedhuun maaliif nurratti cichaa jiran isinitti fakkaata? ‘Waan namaa ulee malee hin quufan’ yoo jedhan dhageessan natti fakkaata. Oromiyaatu jannata ardiiti kaa akkamitti garaan isaan dhiisee deemaree? Jannata seenee salphumatti eenyulleen waan bahu natti hin fakkaatu. Eeyyee! Oromiyaa dhufanii beela qoonqoo bahanii, abaar irraa ambareerratanii, dheebuu bishaaniitiif aananiifi dhadhaa dhuganii dharraas bahanii akkamitti salphumatti gad dhiisaan? Yoo lubbuu isaanii itti guraarree, washeen shaf shaf godhaa if keessaa ariinee baafne malee wayyaaneen gonkuma oromiyaa keessaa bahuun isaanii waan hin eegamnee dha. ‘Waraabeessi bakka guyyaa tokko itti quufetti sagal itti agaba’ akkuma jedhamu san wayyaaneeniis nyaata takkaa arguu mitii dhagayanii hin beekne bakka itti arkanitti tolaan sossoo’uun isaanii hin jiru. Kanaafuu nuti ilmaan oromoo sabaafi biyya harmee isaaniitiif if kenninee, wal qabannee akka kanaan dura itti deemaa turre daran hanga oromiyaa keessaa gufuu badduu wayyaanee buqqifnuu hidhaafi ajjeechaa isaanii sodaannee abdii murree kan if duuba deebinuu miti. Wayyaaneen warraaqsa kana karatti hambisuuf wanti isaan hin goone tokko hin jiru. Nutiis isaanuma daran qabsoo teenya finiinsinee kaayyoo keenya ganamaa galmaan ga’achuuf wareegamni nuti hin kafalle akka hin jirre, murannoofi kutannoo cululuuqxuu dhiqattee quyyifatteen murteessuu keenya ifoomsinaaf. Garuu wayyaaneen hojiin itti agarsiifnu malee dubbii teenya hin dhageessu waan taheef baayyeen keenya nu keessaa hidhamaniis nuti qeerroon ija ibiddaa irree teenya tan duraanii caalaa jabeeffachuun mootummaa reeqqisaa gar malee raafnee turre bakkaa fonqolchinee itti agarsiisuu qabna. Kaayyoon wayyaanee takkaafi takka qofa. Oromoo lafarraa duguugdee ofiif gaafii takka malee oromiyaa dhoorkaa malee if harka galchuu dha. Oromiyaa keessaa bahuu irra ilmaan oromoo murruq gootee ifiif biyya teenya dhaaltee irratti hafuu waan filannoo jalqabaa godhatte fakkaatti jaldeeyyiin beelooytuun. Karoorri wayyaaneen yeroo dheeraa irraa wixineeffatanii qaban oromoo fuula ardii oromiyaa irraa xuruursuu waan ta’eef nuti callifnuus dubbannuus, warraaqnuus carraaqnuus tooftaa adda addaatiin suuta suuta nu gatuun isaanii hafan qabu. Keessaafuu amma eega takka tuttuqne booda riphisuun keenya karoora duguuggaa sanyii jalqabuma irraa nuuf qaban san saffisuufii malee nu eewaluuf gatii hanga firii xaafii takka hin qabu. Warraaqsa finiinsaa turre kana karatti murre taanaan, tasa qabbaneessinaan sababa kana godhatee tokko tokkoon funaanee kan garaa isaa raawwata. Tooftaa isaa mala garagaraatti fakkeessee akka waan nuuf quuqamuu fakkeessee, funyoo shiraa nutti maree, hillima dhooysaa hidhee nu qaqqabuun kaan lubbuu ajjeessee, kaan immoo sammuu masheensee namummaarraa baasuun injifannoo dachaa nurratti gonfachuuf akka jaldeessaatti buukkumsaa nu keessa fiigaa jira. Tooftaan amma inni fayyadamaa jiru kun jalqaba irratti warraaqsa ilmaan oromoo hijaan bara dheeraa dhalche kan lubbuun ilmaan oromoo dilli irratti hobbaate, dhiigni qulqulluun oromoota baayyee akka galaanaa dhangala’ee dirreerra lola’e, lafeen kumni baayyeen itti caphxee, foon meeqaantam irratti qaanxeeffame kana dhaamsuuf yoo tahu, san booda tokko tokkoon ija ija keessaa guuree jireenya ardii kanaa irraa hanga xumuraatti duugda galchuu dha. Ajjeessee reeffa isaanii tokkoo lamaan saree isaanii sooruu, hambaa irraa hafe waraaboof dhihansuu dha. Tooftaan tokko maqaa haaroomsa jedhuun ilmaan oromoo warraaqsa keenya irratti adda duree turan guuree if harkatti galchee akka fedhii isaa irratti raawwachuudha. Dhiheenya kanaas hanga warraaqsi keenya qaqabbanaa’e kanatti qeerroollee kuma baayyee mana manaa walitti funaanee kallattiin mooraalee waraanaa waggoota 20’mota dabran dhiiga ilmaan oromoo kuma danuu cunfachaa turtetti guuraa jiraachuun ragaa dha. Bara 1992 irraa jalqabee mooraalee waraanaa kan akka Huursoo, Xawallaay, Dhidheessaa, Ziwaay, Birshalaqoo fi kkf keessatti ilmaan oromoo miseensa, waraana, dabballee, maandhee ABO’ti sababa jedhuun kaan hidhaan adabsaa, kaan immoo maqaa haaroomsa (Tahaddisoo) jedhuun walitti qabe tarsiimoo isaa qammantuu garaan bokooysaa ture. Wayyaaneen mooraalee waraanaa tanneen keessatti gootootan kuma hedduu akka hiddii fardi irra ajjateetti macalaasaa, hayyoota oromoo lakkoofsa hin qabne keessatti kolaasaa, kaaniis uleen aagibeeysaa, baayyee isaanii immoo hirriiba hanga dhumaa irraa hin dammaqne raffisaa turuun yaadannoo gurraatti baroota dhihooti. Baranaas akkasumatti guuree mooraalee waraanaa tan araada dhiiga ilmaan oromootiif hamammoottu tanatti walitti qabee buqqee ishaashoo godhaa jira. Tooftaan biraa wayyaaneen yeroo ammaa akka furmaataatti fudhachaa jirtu warreen miseensoota OPDO tahanii isaan waliin obboleeyyan isaanii ajjeesuufi badii malee yakkuu lagatan, kanneen tarkaanfii dharaa wayyaanee waliin dhiiga isaanii irraatti fudhachuu qoorrifatan mara itti gaafatama isaanii irraa harcaasee, hojjatoota sabboontoota danuu hojii irraa ugguree galiifi gatii malee harka duwwaa hambisuu dha. Tarkaanfiin kun isaaf sirgiga hamaa tahee akka if qabuu hin dandeenyetti kan mucucaachisu tahullee inni immoo akka tarkaanfii haqaatti hadooddii takka malee hojii isaanii irraa guuysaa jira. Dhugaa dubbachuuf tooftaa kana akka injifannootti fudhatee, tarkaanfii diinummaa raawwachaa jiraatuullee garuu miidhaa caalaa nuuf faaydaa guddaadha. Murtiin ilmaan oromoo hojiirraa ari’uufi sadarkaa irraa gad buusuu kun garii isaanii sammuu laamsheessee, warreen maddi galii isaanii mindaa qofarratti hunda’e tokko tokkoos jireenya hamaa keessatti kuffisee maatii isaanii gaaga’ama keessa kan buusu tahullee yoo sirritti gad fageessinee hubanne immoo bu’aa isaatu irra caala jedheen yaada. Sabboontootaafi quuqamtoota dhiiga obboleeyyaniitiin harka dhiqatanii, biddeena gogaa ilmaan oromoo irraa tolfameen shiilchoo foon oromoo qaqqabatanii alanfachaa garaa isaanii guutuu hin jaalanneef furmaata dhugaa tahee xurii seenaa jalaa bilisa isaan baasa. Warreen foon obboleeyyanii nyaachuuf afaan mimmi’eeffatu, foon foon ofii nyaatee dhiiga ofiitiin kokkee jiifachuu barbaadaniifi yeyyiilee gogaa oromoo uffatanii ilmaan oromoo dhidhimsuu kajeelan muraasa yeroof gammachiisullee kan arra adilee nyaate boru daalachaafiis akka taa’u sirritti hubachiisa. Yoo dhugaa kan dubbannu tahe warreen dhiiga oromummaa qulqulluu qabaniif balbala qabsoo bal’aa saaquun warraaqsaaf hiriirsa. Akkaan tahuus akka maleen tahuus ilmaan oromoo onnee sabboonummaa qaban kan hojjatoonni mootummaa tahanii hojjachaa jiran warra garaan sossobamu irra harka meeqa baayyatu waan tahaniif hojiirraa gaggeeffamuun isaanii warraaqsa keenyaaf humna addaa dabala. Gama biraatiin warreen garaan dagees booda karaan isaaniis kanuma ykn kanarra hamaa akka tahe itti mul’isuun foon obboleeyyan isaanii kan nyaachuuf qophaa’aa jiran irraa akka if qusatan qofa osoo hin taane kan kanaan dura nyaataa turanillee akka diddiigan taasisa. ‘Namni qabrii hiriyaa arke tan ifiitiis arke’ yoo kan beekan tahe hanga jarri saree itti qalu osoo hin eegganne hojii shiraa diinni xaxaa jiru ammumma harka keessaa fudhatanii gara warraaqsa dhugaa oromoon haqa isaatiif taasisaa jirutti makaman jedheen amana. Alagaan hanga waan barbaadde mara harkatti galfattu qofa aangoon, maallaqaafi faaydaa adda addaatiin nama dallaalti malee san booda akka tanakaa (gaaloonaa) zeeytiin gargaarsaa irraa dhumetti gujufa irratti nama darbuun isii beekkamaadha. Kana mirkaneeffachuuf immoo namni seenaa bara dheeraa beeku Goobanaa Dacee haa hubatu. Kan seenaa yeroo gabaabduu beeku immoo Juneeydii Saaddoofi aangoota OPDO amma taaytaa irraa harcaasaa jiran kana irraa waa hubachuu ni dandeessan jedheen yaada. Karaa isa baasu abbaatu beeka. Garuu albadheessa tokko tokko yaadduun sammuu keessaa godaantee qochumaa keessa waan qubatteef waan ifitti gad darbu qofa yoo arkate ni dagata waan taheef yaadachiisuun barbaachisaa dha. Tooftaan mootummaan wayyaanee ilmaan oromoo miidhuun humna isaanii dadhabsiisee harka kennisiisuuf yaaluufi warraaqsa isaanii hundee irraa goggooysuuf itti fayyadamaa jiru kan biraa bishaan dhugaatii irraa muruun, gatii mi’oota ykn meeshaalee barbaachisoo tokko tokko ol dabaluun, tajaajiloota gara mootummaatiin argatan kan akka ibsaafi bilbila akka sirnaan hin fayyadamne godhuun ykn gatii tajaajila isaanii humnaa ol dabaluun akka hawaasni yaaddoo isaanii gara qabsoo jireenya irratti deebisan taasisuu dha. Isaan tooftaa kana sammuu ummataa dhifuufi ilaalcha isaanii dabsuuf (diverty) godhuun akka hawaasni jireenya isaa bira dabree gara biraa tokkollee tarkaanfachuu hin dandeenye godhuuf yaadaniti. Tooftaan dulloomaan wayyaaneen warraaqsa keenyaan dhaamsuuf fayyadamaa jirtu kun nuuf immoo ibiddarratti bobaa’aa firfirsuu tahee warraaqsa keenya sadarkaa addaatti akka wajiijnu nu taasisa. Tooftaalee wayyaaneen fayyadamtu mara yoo kan laallu taate mootummaan Xoophiyaa gowwaa maraate tahuu isaa nutti mul’isa. Gowwaa, isaa duraanuu gowwaa gaafa maraateefaa akkami mee yaadaan laalaa. Tooftaaleen biraa kan warraaqsa falmii haqaatiif ilmaan oromoo finiinsaa jiran kana dhaamsuuf saroonni wayyaanee deddeemaniin keessaa kan biraa ammaas ilmaan oromoo sababoota garagaraatiin walitti buusuun akka isaan wal afaan dacha’an taasisuudha. Kuniis kan dhiheenya kana argaa turre mallattoolee bu’aa shira kana kan mul’isan keessaa muraasa tahuun isaa mamiin qabu. Gama biraatiin lubbuu ilmaan oromoo akka beeyladaa balaa konkolaataan ajjeefameetti gatii maallaqaan haa shalagamu jechuun abbootii gadaafi namoota garii hawaasa oromoo bal’aa waliin wal afaan kaayuun akka nuti osoo wal riqnuu warraaqsa keenya dagannu taasisuu dha. Tooftaan inni biraa immoo naannoolee balaa hoongeetiin miidhaman gargaarsa miidhaan nyaataa irraa hambisuun akka isaan wallattaawan, gariiniis akka dhumu godhuufi tooftaalee biraa kan ummata oromoo kana lafarraa gabaabsuufi harka kennisiisee adabachiisa jedhee yaadu mara fudhachuu dha. Tooftaan shiraa wayyaaneen ummata oromoo irratti fudhattu kun marti kan ittiin injifatamuu qabsoo irratti cichuu qofaani. “Kan sodaataniis du’a, kan hin oollees du’a!” Du’a gootummaa du’uun jireenya gabrummaan jiraatan irra harka meeqa bilisummaa dha. Ilmaan oromoo yeroo ammaa du’a gootummaa sodaatanii du’a fafaa du’uuf gonkuma hin filatan. Yeroo hanga warraaqsi ligide kanatti ilmaan oromoo jimlaan guuramanii mana hidhaafi mooraalee waraanaa reefu maqaa dhawaa turre keessatti hadhaa hamtuu akka dhandhamaaniif saaxilamanii jiran. Yoo cal’ifnee kan teenyu tahe immoo ijoolleen hidhamanii harka wayyaanee jiraniis tahee nuti warri hin qabaminiis du’a salphinaa akka booyyee du’uun keenya hafa hin qabu. Hanga qabsooynee, warraaqsa jalqabne galma barbaannuun hin gahinitti, hanga qabsoo teenyaan gumaan dhiiga wareegamtootaa hin bahinitti jiraannuus du’aa, reeffa gatiin qabne tahuu keenya dagachuun hin qabnu. Obboleeyyan keenya kan harka diinaatti miidhamaa jiran kan bilisa baasuus tahee kan qaama hir’uu tahanii itillee irra ciisaa jiran mara kan wal’aanu nu qofa. Wal’ansi isaaniif goonuufi tooftaan walaba itti baasuu tokkichi warraaqsa qabsoo keenyaa jidduu kana ligide haareyatti oromiyaa guutuu keessatti qabsiisuu qofa. Ibiddaa warraaqsaa qabsiifnee, kullooda fincilaatiin dibnee karkarfannu malee qoorri jidduun nu seenu kun nurraa hin bahu. Nuutu if dagate roorroon alagaa nutti finiinaa jirti. “Ibidda rafe huubni to’achuu kaajelaa” akkuma jedhan nuti muugnaan jarattiin nurratti baatee jirti. Kanaaf furmaanni tokkichi qabnu tokkummaan akkuma duraanii sanitti warraaqsa keenya haa finiinsinuun dhaamsa kooti. Xumure, horaa bulaa.


Baaraak Obaamaan yeroo Finfinnee turetti maal maal jedhe?

(awaashpost) Prezidaantiin Ameerikaa Baaraak Obaamaan haasawa bal’aa galma Gamtaa Afrikaatti argamee godheen dhimmoota heddu irratti xiyyeefateera. Haasofni isaa irra jireessatti dhimmoota nageenyaa, diinagdee, dimokraasii, mirgaafi kkf irratti kan fuulleffate ture. Obaamaan jijjiirama Afrikaa keessatti mul’ataa jiru heedduu dinqisiifatus naannoo hir’inni jira jedhe irrattis quba akeekuufi yaada latuu hin oolle. Obaamaan, keessumattuu adeemsa dimokraasiifi kabajaa mirga namaa irratti xiyyeeffannaa laachuudhan haasawa bal’aafi gadi fageenya qabu godheera. Yeroo Muummicha Minstera Itoophiyaa wojjin gaazexeessitootaaf ibsa laatetti, mootummaa Itoophiyaan ‘kan sirna dimokraasiin filame’ jedhee dubbachuun isaa mormitootaafi jaarmayaalee mirga namaaf falman biraa qeeqa cimaa kaasee ture. Haa ta’uu malee, haasawa galama Gamtaa Afrikaatti argamee godhe irratti yaada, amantaafi jecha waan guyyaa duraa jedhe san sirreessu, kanniin mormaniifi rifatan hanga tokko tasgabbeesu dubbateeraa. Obaamaan, ‘dimokraasiin filannoo qofaa miti. Yoo gaazexeessitoonni hujii isaanii hojjataniif hidhaman; yoo namoonni mirgaafi dimokraasiif carraaqan doorsisaman, dimokraasii maqaa malee dimokraasii firii qabu qabaachuun hindanda’amu,’ jechuudhaan sirna dimokraasii Itoophiyaa irratti qeeqa cimaa dhiyeesseera. Itti fufuudhaan Obaamaan, ‘hanga guutummatti mirga lammiilee kabajanitti biyyoonni abdii bilisummaan fidu dhugoomsuu hindanda’an.’ Dimokraasii guutuufi itti fufuuinsa qabu qabaachuuf Itoophiyaan hujii guddaa hojjachuu akka qabdu osoo hingorsin bira hindabrine, pre.Obaamaan. Pre.Obaamaan bilisummaa lammiileen qaban babal’isuufi sirna dimokraasii diriirsuuf dhugaa irratti hundaayanii yaalii wolirraa hincinne godhuun barbaachisaa akka ta’es osoo hindubbatij bira hindabrine. Yeroo lammiileen biyyoota adda addaa mirga isaanitti dhimma bayuu dadhaban, addunyaan itti gaafatamummaa isaaniif dubbachuu ykn mirga isaaniif falmachuu akka qabdu iafatti akeekeera. ‘Kanuma namatti hintolles yoo ta’e, kanuma michuuwwan keenya irratti xiyyeeffates yoo ta’e Ameerikaan [waa’ee mirga namaa irraa] nidubbatti,’ jedhe Obaamaan. Waa’een dimokraasii, mirga namaafi bulchiinsa gaarii dubbachuu dhiisuun angawoota woliin hojjachuuf irra salphaa ta’uu akeekee, garuu, Ameerikaan waa’ee kanatti waan amantuuf dubbachuu irraa kan ufhinqusanne ta’uu isaas ifa godheera. Waa’ee sarbamiinsa mirga namaan biyyoota Afrikaa hedu keessatti bal’inaan mudhatuun wolqabatee, ‘waa’ee kanarraa kan dubbatuu qabu Ameerikaa qofa ta’uu hinqabu,’ jedhe Obaamaan. Biyyoonni Afrikaa sirna dimokraasii gaarii qaban yoo mirgi woliigalaa ummata biyyoota Afrikaa biroo cabuufi kabajaan isaanii hir’atu, sagalee isaanii dhaggeessisuu qaban jechuun waamicha godheera. Obaamaan angawoonni biyyoota Afrikaa heddu angoo irra yeroo dheeraadhaaf turuuf jecha seeraafi heera jajalisuun isaanii sirrii akka hinteene jala sarare. Adeemsi akkanaa, akka Obaamaatti, tokkummaafi guddina biyyootaaf danqaa ta’uu bira ce’ee gara dhabamiinsa tasgabbiitti geessa. ‘Afrikaan,’ jedhe prez. Obaamaan, ‘namoota ciccimoo osoo hintaane jaarmayaa ciccimoo barbaaddi.’ Prezidaant Obaamaan angawoonni tokko tokko kan tokkummaa biyyattii tiksuu ykn eeguu danda’au isaan qofa akka ta’etti amanu jedheera. ‘Yoo suni dhugaa ta’e,’ jedhe Obaamaan, ‘ angawaan suni biyya ijaaruu irratti kufaatiin isa mudateera.’ Osoo angawaan suni biyya ijaareera ta’ee, sababni biyyi suni namoota ciccimoo abdii biyyattii ta’uu malan hinmagarsineef tokko hinjiru. Gamtaan Afrikaa akkuma fonqolchaafi angoo karaa seera-dhabessaan wolharkaa fudhachuu balaaleffatu, angawoonni biyyoota Afrikaa gadaa isaanii fi heera akka kabajan godhuuf Gamtaan Afrikaa ciminaan hojjachuu akka qabu Obaamaan gorseera. Prezidaant Obaamaan, ‘eenyuu umrii guutuuf prezidaantii ta’uu hinqabu,’ jedhe.


OSFNA 2015 Commentator Abdi Mude Says, “Bishaan Dabre dhiisanii isa dhufu woraabu.”

Maqaan koo Abdii Muddee jedhama. Yeroo ammaa kanatti mana baruumsa Mankato state University jedhamutti digrii koo isa jalqabaa saayinsii compiitaraa/computer science yookiin immo information technology Hordofaa jira. Karaa biraatiin immoo itti gaafatamaa dhimma siyaasaa fi hawaasummaa woldaa dargaggoo Oromia Minnesota/OYA ti. Yeroo baay’ee wolaloo barreessuufi woltajjii geggeessuudhan hawaasa koo keessatti kan beekamu yommuu ta’u, OSFNA bara 2014 Minnesota keessatti adeemsifame irrattis commentator akkan ta’u kaadhimamee hojjadhee ture. Inni sun anaaf muxannoo koo isa jalqabaa ta’us haala gaariidhaan itti gaafatamummaa koo akka bahe dinqisiifattoonni koo naaf himanii turan. Keessumattuu namoota hedduu kan raaje keessaa, jechoota naannawa tokkoo osoo hin taane, kan woltawaa oromoonni hundi dhagahan fayyadamuun koo daranuu jabeesse. Kanaaf anis bara kanas gama OSFNAtti deebi’uudhaan hawaasa koo qarqaaruudhaaf murteesse. Egaan akkuma beekkamu OFNAn yeroo ammaa kanatti utubaa dargaggoo keenyaa akka ta’e eenyuunillee hin mamsiisu. Dargaggoon wirtuufi abdii boruu ta’uu isaanii irraan kan ka’e OSFNAnis kana irratti xiyyeeffachuun isaa Oromoo fi Oromiyaadhaaf firii boruu akka oomishaa jiru beekamaadha. Yeroo ummanni keenya karaa siyaasaatiin gargar diigamanii jiran kanatti, OSFNAn alatti furmaanni hatattaamaa akka hin jirretu natti muldhata. Kana kan na jechisiise OSFNA hunda isaaniitu wolitti fida gatii ta’eef. Yaada koo xumuruuf yommuu jedhu, dhuma irratti dargaggoota keenya OSFNA hogganaa jiran osoo hin galateeffatin bira dabruun hedduu natti ulfaata. Woldaa jiguuf kirkire deebisanii ijaaruudhaan, dargaggoota abdii kutuuf dhiyaate deebisaanii abdii itti horuudhaan OSFNA bifa haaraya ta’een hundeessuudhaaf halkaniif guyyaa ifaajjanii waan dhamaataniif, galanni keessan Dachaadha. Akkuma oromoon yeroo mammaaktu “ bishaan dabre dhiisanii isa dhufu woraabu” jedhan, nutis isa dabree irraa barannee aarsaa barbaachisu hunda kafaluudhaan dhaloota dhufuf hambaa gaarii kaayudhaaf gamtaan hojjachuu qabna. Gosaawwan ispoortii kanneen akka kubbaa miilaa, fiigichaa fi kanneen biroo akkasumas kana bira dabree shamarran hirmaachisuun keessan seenaa keessati akka yaadatamtan isin taasisa. Anis gama kootiin dandeettii koo waaqni naaf laateen isin bira dhaabbachuufi saba koo gargaaruudhaaf yeroo kamuu of duuba hin jedhu. Carraa kana naaf kennuu keessaniif hedduu isin galateeffachaa, horaa bulaa, guddadha, fiixaan bahaa isiniin jedha. Dagaagi OSFNA koo Lalisii jiraadhu Wonta hunda keessaa Olta’ii mul’adhu!!!!!!! Kabajaa wojjiin, Abdi Mude Mude.abdi@gmail.com


BAGA GAMMADDAN—YUNIVARSIITII BULEE HORAA KEESSAA HAYYUU TOKKICHAAN KITAABNI LAMA BAHE!!!

Barreessaan kun hayyuu jabaa aadaafi seenaa Booranaafi Gujii caccabsee nyaatedha. Qorannoo guddoo inni waggaa kudhanii oliif gadi fageenyaan xiinxale kun waa’ee siyaasa Afriikaafi Kan Oromoo gadi fageenyaan kan agarsiisedha. Seenaa dargaggoo kanaa gabaabinaan kunoo…. Obbo Guyyoon Yuniversitii Finfinnee irraa barumsa ‘Philosophy’tiin digrii lamassoo qaba. Bara 2000-2002tti barsiisaa Yunivarsiitii ‘Baahir Daar’ ture. Kanaan dura barreessaa kitaaba; ‘The quest for regrounding African Philosophy between the two Camps,’ jedhuutif ‘Artikiloota’ garagaraa yoo ta’u, firiiwwan qu’annoo hedduu sadarkaalee fi dhimma garagaraa irratti hojetee dhiheessaa ture. Akkasumas, koree kudhannan hojii raawwachiiftuu hawaasa ‘Philosophy’Itiyoophiyaatiifi Miseensa hawaasaafi hariiroo ‘Philosophy’ adunyaati. Yeroo ammaa kan Yunivarsiitii Bulee Horaatti, hoogganaa Waajjira dhimma uumataafi hariiroo biyya alaa ta’ee hojjataa jira. Dabalataanis hayyuun kun biyyoota garaagaraatti waraqaa qorannoosaa dhiyeessaa tureera. Waraqaawwan qorannoo sadarkaa isaanii eeggatanis joornaalota ciccimoorratti hedduusaanii maxxansiisee jira. Ammas haala ajaa’ibaan Yunivarsiitiisaa keessatti hojii boonsaa dalagaa jira….mee teessoo armaan gadii kanaan oonnachiisaa; sicinaa jirra jedhaa; kitaabsaas harkaa fudhadhaati namaafis dabarsaa, warreen miidiyaan harka keessan jirus gaafannoo taasisaafi…baga gammaddan…baga gammaddan Oromoo!!!!!! Teessoo Barreessicha! Mob. No. 0926192125 Email. guyo_doyo@yahoo.com


Humni Addaa Qaanqee Bilisummaa Kaaba Shaggar Salaale keessatti humna waraana wayyaanee ummatatti roorrisaa ture irratti tarkaanfii fudhateen kasaaraa guddaa irraan gahe jedha

Godinoota Oromiyaa gara garaa keessatti tarkaanfilee waraana wayyaanee fi farreen QBO ta’an irratti fudhatu jabeessee kan itti fufe Humni Addaa Qaanqee Bilisummaa tibbanas Kaaba Shaggar Salaale Ona Kuyyuu keessatti humna waraanaa wayyaanee poolisoota federaalaa fi waraana irraa ijaaramee Ona Kuyyuu keessa naanna’uun maqaa ABO deggertuu fi WBO gargaartuun ummatatti roorrisaa ture irratti tarkaanfii boombii fudhateen miidhaa guddaa irraan gahuu oduun tarkaanfii SBO dhaqqabe ifa godhee jira. Humni Addaa Qaanqee Bilisummaa Adoolessa 29,2015 kaleessa Salaale Ona Kuyyuu ganda Saqaa Aqaaqoo bakka addaa Somboo jedhamu Finfinnee irraa KM.195 fagaatee argamutti halkan keessaa sa’aa 9:30 irratti humna waraana wayyaanee ummata irratti haalaan roorrisaa ture bakka inni qubatee jirutti tarkaanfii boombii yeroo gabaabaa keessatti irratti fudhatuun 6 ol yeroo irraa ajjeesu, hedduun isaanii haalaan madaa’uun gabaafameera. Baay’inni loltoota wayyaanee madaa’anii gara fuula duraatti kan adda bahu ta’uunis ibsameera. Humni Addaa Qaanqee Bilisummaa tarkaanfii boombii yeroo gabaabaa keessatti waraana goolessituu wayyaanee kan ummata naannoo dararaa ture irratti fudhate kun, jalqabatti waardiyyoota diinaa lama waardiyyummaa irra turan dhabamsiisuun sana booda weerara boombii humna diinaa qubatee ture irratti fudhatuun kasaaraa du’uu fi madaa’uu yeroo irraan gahu, kaan bir’annaa guddaadhaan akka faffaca’an mirkanaa’eera. Waytuma kana qawwee wayyaaneen miliishota gandaa akka isaan QBO dura ittiin dhaabbatanii fi ummata ittiin hiraarsaniif hidhachiiste rasaasota waliin irraa hiikuun dantaa QBOf oolchee jira. Wayyaanotni tarkaanfii Humna Addaa kanatti rifatuudhaan guyyuma sana halkan waraana bobbaasuun Sulultaa, Dagamii fi Fiichee Caagal irratti karaa cufuudhaan sakatta’iinsa jabaa geggeessaa kan turan oggaa ta’u, reeffaa fi madoo isaanii gara Finfinneetti akka dabarsanis bira gahameera. Murni waraana wayyaanee amma Humna Addaa Qaanqee Bilisummaan haleelame kun poolisoota federaalaa fi waraana dhaabbataa irraa kan walitti ijaarame oggaa ta’u, isaanis guutummaatti Guraagota, Amaarotaa fi Tigroota kanneen Afaan Oromoo hin beekne, ummata Oromoof gara laafina hin qabne akka ta’en beekuun danda’ameera. Humni diinaa kun erga yeroo dhihoo as Kaaba Shaggar Salaale Ona Kuyyuu dabalatee Onoota godinichaa gara garaa keessa bobba’uun maqaa ABO deggertuu fi WBO gargaartuun ummata Oromootti roorrisaa, qabeenya ummataa saamaa, re’oota ummataa humnaan saamee qalachaa dalagaa gooltummaa ummata irratti raawwataa kan jiru ta’uun ifatti mul’ateera. Humni Addaa Qaanqee Bilisummaa waraana gabroomfattuu wayyaanee, basaasotaa fi ergamtoota diinaa kanneen farra QBO ta’an hunda irratti bakka barbaachisoo fi kennatoo ta’an maratti tarkaanfii irratti fudhatu jabeessee kan itti fufu ta’uu beeksisee jira.


VOA: Wal-falmii Haasawa Prezidaanti Obaamaa Irratti Geggeessame

Perezidaantiin Yunaatyitid Isteets, Baarak Obaamaa, torban dabre ennaa Itiyoophiyaa daawwatanitti bakkawwan adda addaatti, haasawaa godhanii fi ibsa kennan keessatti dhimmoota wal-falmsiisoo ta’an kanneen akka filannoo fi dimookiraasii, mirga dhala-namaa fi walabummaan yaada walii-dabarsuu, akkasumas, shororkeessummaa fi qabsoo hidhannoo tuttuqanii turan. Haassawa isaanii kana irratti Paartii Motummaa irraa Itti-aanaa Prezidaantii Yunivarsitii Siivil Servisii Itiyoophiyaa fi miseensa Paarlaamaa – Dr. Mulugeta Debebe fi Paartii mormituu irraa – Barreessaa Koongiresa Federaalawa Oromoo – Obbo Beqqelee Nagaa waliin guyyaa lamaaf marii geggeessinee jirra. Perezidaanti Obaamaan Muummicha-ministaraa Itiyoiophiyaa – Obbo Haile-mariyaam Dessaalegyi waliin ennaa tuta oduuf ibsa kennan irratti — waa’ee dhaabota mormituu, mootummaa Itiyoophiyaa qawween loluuf sosso’anii fi mootummaan Itiyoophiyaa “shororkeessota” ittiin jedhuu gaaffii dhihaateef ennaa deebisan “ Mootummaa Itiyoophiyaa dabalee, mootummoota karaa dimooikiraasii filataman qawween gargalchuu imaammatni keenya hin sideggeru” waa’ee mormitoota Itiyoophiyaa mootummaan biyyattiin “shorokeessota” ittiin jedhu garuu, akka qorannaa fi ulaagaa Yunaaytitid Isteets lafaa qabduutti dhaabonni Itiyoophiyaa sun shororkeessota akka hin ta’iin dubbatan. Dr. Mulugeetaa fi Obbo Beqqeleen dhimmoota akkanaa faa irratti mari’atan. Iddoo ilaalchi isaanii wal-simatus iddoo itti wal-falmanis ni qaban. Guutummaa wal-falmii isaanii kan kutaa lamaan jiru dhaggeeffadhaa


Mammaaksota Saboota Addunyaa

Harki abaaboo namaa kennu ni urgaa’a. (Chinese) ♣ Namoota baay’atanii laga ce’an naachi hin-nyaatu. (African) ♣ Kufaatii diinakeetti hingammadiin; lafaa isa kaasuufis hinariifatiin. (Jewish) ♣ Hanga laga ceetutti naacha hinarrabsiin. (Haitian) ♣ Yoo kolfuu hinjaalattu ta’e Suuqii hinbanatiin. (Chinese) ♣ Nama fuudhaaf deemuu fi nama waraanaaf deemu hingorsani. (Spanish) ♣ Dhugaa dubbachuu hinsodaatiin; garuu dafii achii deemi. (Slovenian) ♣ Mala Jaalalaa: suuta qabi; suuta gadi dhiisi. (Spanish) ♣ Lagni hangam fagaatee deemus, madda isaa hindagatu. (Nigerian) ♣ Maalummaa nama tokkoo isa dhugaa baruuf, hanga inni taayitaa argatutti eegi. (Yugoslav) ♣ Saree hindunnee fi bishaan ciisu amantee itti hindeemiin. (German) ♣ Bakka itti kufte caalaa bakka itti mucucaatte yaadadhu. (African) ♣ Gorsaa fi soogidda osoo hingaafatamiin hinkenniin. (Italian) ♣ Sooressa, namni gowwaa hinse’u. (Spanish) ♣ Hiriyaakee dhugaa harka lamaaniin qabadhu. (Nigerian) ♣ Mukti jallaan, gaaddidduun isaatis jallaa dha. (French) ♣ Osoo hinilaaliin hindhugiin; osoo hindubbisiin hinmallatteessiin. (Spanish) ♣ Onneekee oftuulummaan hinguutiin; ogummaadhaaf bakka dhabdaa. (African) ♣ Waaqni simbirrootaaf nyaata ni kennaaf; garuu baatee manatti isaan hingalchu. (Danish) ♣ Maallaqni hindubbatu; garuu soba dhugaa fakkeessa. (South African) ♣ Yeroo arfaasaa ooruu (maasaa) kee, yeroo gannaa immoo mana kee gadi hindhiisiin. (Chinese)


IBSA IJANNOO KALLACHA WALABUMMAA OROMIYAA (KWO)

Hagayya 2, 2015 Ummannni Oromoo gabrrummaa jalatti erga kufee kaasee gaaf tokkollee tole jedhee gabroomfattoota Habashaa jalatti bulee hinbeeku. Ummanni keenna erga gabroomffattoonni balbala isaa gahanii kaasee humnna qabu hundaan lola ufirraa ittisuu (War of resistance) dabalatee gootummaadhaan diinota isaa falmaa ture. Qabsoo Ummata Oromoo haalli seenaa tokko tokko jidduu seenanii yoo bifa biraa qabsiisanillee (lola xaaliyaanii, sochii Mangistuu Nuway, warraaqsa bara 1974 fi dhufaatii wayyaanee kan bara 1991) qabsoon teenna waggoota dheeraa kanniin keessatti kufaa ka’aa yoona geettee jirti. Qabsoon Saba keennaa tun, akka ammayaatti kan eegalamte bara 1973 hundeefama Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) tiin akka ta’e namiifuu ifa galaadha. Qabsoon bara dheeraaf hoggansa dhaaba siyaasaa dhabdee kufaa, ka’aa achi geette yeroo jalqabaatif ilmaan Oromoo gootummaadhaan ka’anii dhimma Saba ufiitiif akkasumas dhimma biyya ufiitif (Oromiyaaf) falmmudhaaf sagantaa siyaasaa qopheeffatanii waanjoo gabrrummaa kuffisuudhaf sochiin taasisan, sochii seenaa qabeesssa jennee amanna. Uummanni Oromoo haqa isaa barbaadachuudhaaf dhaaba ufiitin hogganamee deemudhaaf fedhiin inni qabu hedduu kan nama dinqisiisu fi ar’allee kan mul’atuudha. Haa ta’u malee, qabsoon bilisummaa tan ABO dhaan hogganamtu baroota 1973 hanga 1991 keessatti bu’aa adda addaa kan kallattii ta’ee fi kan kallattii hinta’in (tangible & intangible results) haa buusu malee sochiin kun bu’aa lubbuu qabu galmeesisuu osoo hindandayin wayyaneen mootummaa jiddu galeessaa tooyachuudhaan sirna gabroomfataa dulloome abaaraa sirna gabrroomfataa isa caalu bakka buusudhaan ummatarratti feete. ABO fi dhabbotiin Oromoo adda ddaa jalqabarratti motummaa cehumsaa keessatti qooda yoo qabaatanillee waggaa tokko keessatti dhiibamanii akka mootumicha keessaa bahan taasifame. Qabsoon Oromoo bara 1992 irraa kaasee hanga ammaatti bifa hoggansi dhaabolee biyya keessaa bahee biyyoota alaa (diaspora) kessatti hundooftee kan deemu ta’e. Har’a qabsoon tun waggoota afurtama booda gatantarttee gara kufaatii deemaa jirti. Yeroo diinni keennaa gama hundaan ukkamsaa isaa cimsee itti deemaa jiru kana keessatti qabson teenna bacancara akkanaa keessa seenun waan dhala Oromoo hunda gaddisiiseedha. Kanaaf, sochii fi qabsoo ABO jijjiiramaa keessatti adeemsifamaa turee fi sochiiwwan qaamoleen adda addaa yeroo dheeraf karaa adda adddaatin taasisaa turan walitti qindeesudhaan Jilli Qabsaayotaa ABO yeroo isaa eeggatee adeemsifame kana iratti rakkoolee qabsoo bilisummaa Ummata Oromoo qunnaman kana dhabamsiisudhaaf dirqama jiijiiramni hundee akka taasifamu waliif galamee jira. Haaluma kanaan nuti qabsaayonni falmii bilisummaa Saba Oromooti fi Walabummaa Oromoyaatif dhaabanne baati Adolessaa 2015 guyyaa 20 iraa kaasee biyyota adunyaa adda addaa keesatti teessuma/kora adeemsifachuudhaan akkasumas kora isa guyyaa dhumaa Magaalaa Minneapolis, MN (USA) keessati Adoolessa 30 fi 31 bara 2015 adeemsifannen yaa’iwwan keenna hunddayyuu miliidhaan xumuranneerra. Guduunfaa koroota keennas ilaalchisee waan irra geenne ibsa ijjannoo kanati aanu baafanneerrra: 1 Haala fi sadarkaan qabsoon Walbummaa Oromiyaa irra geette xiinxallaa gadi fagoo fudhachuudhaan, qabsoo tana bacancaraa fi gatantara keessaa baasudhaaf dhaaba haarawa qabsoo tana hafuuraa fi yaada akkasumas sochii haarawaan finiinsu uumun waan barbaachisaa ta’ee argameef dhaaba Kllacha Walabummaa Oromiyaa (KWO) jedhamu hundeesineerra. 2 Xiyyefannaan kallacha Walabummaa Oromiyaa (KWO) gabrrummaa bara dheeraaf Uummata Oromoo irra ture araarama tokkoon malee irratti qabsaayudhaan Saba keenna bilisummaa isaa, biyya teenna Oromiyyaammo Walabummaa isii mirkaneesudha. 3 Haala kanaan sirnni gabrromfataan Uummata keennaa fi Sabootaa fi Sabllammota adda addaa waada kijibaati fi heera gowwomsaa gatii waraqaa seerichi iratti barreefamee hin geenne qabuun Uummattota ukkaamsuu dhisee, mirgoonni diimokraasii, mirgoonni ilmma namaa, mirgoonni haqaa akksumas mirgi hiree murteefannaa Saboota hundaa haal duree tokko malee akka kabajaman jabeesinee waamicha dabarsina. 4 Biyya Impaayera Itoopia keessatti falamitonni dimokrasi, mirga Sabootaa fi mirga ilma namaa manneen hidhaa jiddu galaa, maanneen hidhaa poolisi biyya guutuu keessati, manneen hidhaa naannolee, kaampiwwan waraanaa, kaampiwwani fi jiddu galeesota leenjii polisootaa fi waraanaa keessatti namoonni kuma dhibbaatamatti lakkaawaman murtii malee fi murtii dharaatin hidhamanii tumaman, torcharii seerri addunyaa dhoorgen haala suukkanneessaa ta’een balaan kana hinjedhamnne irratti raawwatamaa jira. Kanaafuu, hidhamttonni kun haal duree tokkoon malee akka gadi lakkifaman waamicha goona. 5 KWOn shorarkeesummaa bifa kamiinu dhufu hadheefatee balaalleffata. Waanjoo gabrrummaa uummata keenna irraa fonqolchuudhaf qbsoo siyaasaa fi hidhannoo ni fininsa. 6 “Seerri shorarkeesummaa” Motummaan wayyanee baafatee biyya ittiin unkuraa jiru, nagaya uummataa eeguf osoo hin taane taa’ita isaa eegsisuuf kan tolfameedha. Seerri sun seera labsii yeeroo hatattamaati (Marshall law) malee seera namoota dhunfaa, garee adda addaa fi Sabootaa fi Sabllammoota eeguf, bu’aa fi mirgoota isaanii eeguf bayee miti. Kanaaf, seerri ukkaamsaan kun haal duree tokko malee hatattamaan akka diigamu waamicha dabarsina. 7 Heerri Motummaa wayyaanee gatii waraqaa iratti barrefamee hin gayu. Heerri kun mataa isii wayaaneedhaan yeroo dhibba irra dedebi’amee capheera. Heera hujiirra ooluu hindandeenne kan sobaa tayeera. Kanaaf, heerri kun diiggamee uummattonni karaa bilisa ta’ee fi addunyaan marti arguun dhiibbaa tokkoon malee hiree isaanii ufin akka murteefatan akka taasifamu waamicha goona. 8 Ummanni Oromoo, ilmaani fi dhalli Oromoo hundi bakka jirtanitti tokkummadhaan mirga keesannif dhabaadhaa, abdii kutannaa keessaa bahaa, mirga uumamaa keessaniif qabsotti seennaa jenna. 9 Biyyi Oromiyaa kan Oromoti. Tuffatamaa fi ukkaamsaa biyya teennarratti fe’ame kana cacabsinee biyya teennarratti dimokraasii dhugaa, haqaa fi dhugaan uumamaa akka lalisan Sabni keenna bakka jirutti olola diinaatiin osoo hin gowwomne walabummaa biyya isaatif murannoon akka qabsaayu waamicha lammummaa dabarsina. 10 Kan Oromoo ta’e, kan Oromummaa fi Oromiyaa jaalatu fi qabsaayonni Oromoo hundi sababa adda addaa tarreesuu dhiisanii, ufii walitti garagaluun wal diiguu dhiisanii, gabrrummaa fi gabrroomfattotarratti akka xiyyeefatan waamicha goona. 11 Sabootaa fi Sabllammonni mirgi isaanii ukkaamsame hundi shira wayyaaneen xaxxuun osoo hin jilbiifanne akka mirgoota keessaniif bakka jiratn hundatti qabsoofttan waamicha goona. 12 Humnoonni dimokraasii dhugaatif dhaabbattan, humnoonni mirga hiree murteefannaa sabootaatif dhaabatan, humnoonni wal qixummaa fi bilisummaa amantiitif dhaabatan, warri sirni haqaa kan dhugaa tayee fi bilisa taye akka jiraatu amantan hundi, sodaa dhiisudhaan bakka jirtanitti akka qabsooftan waamicha dabarsina. 13 Sirni gabromsaan wayaanee, saamicha daangaa hinqbnneen ummata keenna hiyyoomsuu bira dabree, lafa isaarraa buqqisee alagaa irra qubsiisudhaan Oromiyaa qubsumaan addaan diigudhaaf summii inni facaasaa jiru cimsinee balaalefanna. Oromiyaan Ni Walaboomti! Injifannoo Saboota Cunqurfaman Hundaaf ! Bilisummaa, Haqa, Mirga Ilma Namaa!