Waraana keesssatti mirgoonni akka hin sarbamneef seera addunyaatiin dhorkaman kam fa'i?

Addunyaan nageenyaa qofaaf osoo hin taane, waraana keessatti dhimmoota  sarbamuu hin qabnerratti waliigaltee tumuun seera baasan qabu. Qabiyyee seera kanaaf bu’uurri ammoo waliigaltee Jeneevaa yoo ta’u, waliigaltee kanas biyyoota addunyaa 196 ta'aniitu raggaasise. Sadarkaa addunyaatti waliigalteewwan hangasi fudhatama argatan muraasa qofaa akka ta'an himama. Waliigalteen waraanaa kun fudhatama argatuyyuu waraana yeroo garaa garaatti addunyaa irratti ka'an keessatti balaan mirga namoomaa jajjabaan qaqqabutu himama. Seerri waraanaa miidhaa dhala namaarra qaqqabu sadarkaa addunyaatti daangessuuf hundaa'e seera namoomaa idil-addunyaa (International Humanitarian Law) jedhama. Mootummoonnis ta’e hidhattoonni waraanatti hirmaatan kamiyyuu seera namoomaa idil-addunyaa kabajuuf dirqama qabu. Ofii seeroonni waraana keessatti cabuu akka hin qabne sadarkaa addunyaatti irratti waliigalaman ijoon maal fa’i? Seera namoomaa idil-addunyaa keessatti qajeelfamni bu’uura inni jalqabaa namummaaf (humanity) dursa kennudha. Kunis seera tumaa ‘Martens Clause’ jedhamu keessatti eerameera. Tumaan kun waliigaltee seera namoomaa idil-addunyaa iddoo baayyee keessatti sirnaan ibsameera. Tumaan kunis Fiyodor Fiyodorovich Martiin booda kan moggaa’eedha. Martiin bara 1899tti wixineen waliigaltee Heeg yeroo qophaa’u keeyyata kana yeroo jalqabaaf dhiyeesse ture. Qajeelfamni bu’uuraa seera namoomaa idil-addunyaa (international humanitarian  law) inni lammaffaan namoonni nagaafi loltoota waraanatti hirmaatan (combatants) gargar ta'uu isaanii kan akeeku. Haaluma kanaanis, bu’uraaleen misoomaa namoota nagaafi waraanaaf oolanis adda baafamuun, kanneen waraanaaf oolan qofarratti akka qiyyaafatamu akeeka. Haala seera kanaatti haleellaan namoota nagaafi loltoota addaan hin foone jumlaan raawwachuus dhorkaadha. Qajeelfamni seera waraana kan biraan haleellaa madaala hin qabneen lubbuu namoota nagaa baasu, madeessuu fi bu’uuralee misoomaa namoota nagaa mancaasu dhorka. Namoota nagaa, kanneen waraana keessatti qooda hin qabne, waraana keessatti hirmaachuu hin dandeenye loogii tokko malee eegumsi akka taasifamuuf seerri namooma idil-addunyaa ni ajaja. Akka seera kanaatti waraana keessattillee kunuunsa isaan barbaachisu argachuuf mirga qabu. Tasumayyuu namoota nagaa haleeluuf irratti hin qiyyaafatamu jedha. Waraana keessatti namoota nagaarratti qiyyaafachuun yakka waraanati jedha Serri Namoomaa idil-addunyaa dambiisaa 156 jalatti. Haala seera kanaatti yekkooti namoomaa kanneen jedhamanis, tibba waraanaatti namoota ajjeesuu, dhabamsiisuu, dararuu, humnaan buqqisuu, itti yaaduun baay'inaan yakka gudeeddii raawwachuufi saal-quunnamtiif garboomfachuu fa'i dabalata. Loltoota waraana keessatti boji’aman ykn kanneen to’annoo qaama wal waraanan harka jiran kabajni namoomaa isaanii irraa hin mulqamu jedha seerri kun. Akka seerri kun jedhutti, namoota boji'amtoota kanarra doorsisni gahuu hin qabaatu. Seerri waraanaa idil-addunyaa namoota waraana keessatti to’ataman dararuu dhorkeera. Yoo dhaddacha mana murtiitti dhiyaatanillee haala dhaddacha mana murtii idileerra adda ta’eetti hin ilaalaman jedha. Nyaataaf dhugaatii hin dhorkaman. Firoottan isaanii waliin haasa’uun hin dhorman. Kabajni namoomaa isaanii eegame akka lubbuun turan ni eeyyamamaaf. Kana malees namoota waraanaa keessatti booji'amaniifi hidhamtoota waraanaatiif eegumsa taasiisuun alattis, seerri idil-addunyaa kun meeshaalee ittiin wal waraanan irrattis daangaa qaba. Haala kanaanis, meeshaalee waraanaa miidhaa garmaleefi dararaa suukkanneessa humnaa olii qaqqabsiisan fayyadamuun seeraan daanga’eera. Namoonni waraana keessatti mada’aan kamiyyuu osoo gartuu qaama wal waraanan deeggaraniin adda hin baafamiin wal’aansa argachuuf mirga qabu. Ogeeyyiin fayyaa hojii lubbuu baraarsuu irra hojjatanis kana hojiirra akka oolchaniif seerri waraanaa ni eeyyama. ‘’Loltuu garee kootii malee kan biraa wal’aanuu hin dandeessu’’ jedhamuun ogeeyyiin fayyaa hin doorsifaman jedha Koree Fannoo Diimaa Addunyaa (ICRC). Hojjattoonni Fannoo Diimaa waraana keessatti hojii lubbu-baraarsaarratti boba’an akka hin haleelamne seerrii idil-addunyu kun ni ajaja.


Ergamaan Addaa AU Oluseeguun Obasaanjoo aanga’oota Tigraay waliin mari’achuuf Maqalee galan

Pirezidantiin duraanii Naajeeriyaa Oluseeguun Obaasaanjoofi Ittaantuun Pirezidantii duraanii Afrikaa Kibbaa Fumzile Mlambo-Ngcuka aanga’oota TPLF waliin marii taasisuuf har'a Sadaasa 24, 2022 magaalaa guddoo naannoo Tigraay Maqalee galan. Wayita isaan Maqalee qaqqabanittis, dura-ta'aa TPLF Dabretsihon Gabremikaa'el dabalatee aanga'oonni naannichaa simataniiru. Oliseeguun Obaasaanjoofi  Phumzile Mlambo-Ngcuka, pirezidantii duraanii Keenuyaa Uhuruu Keeniyaataa waliin ta’uun marii nagaa mootummaa Itoophiyaafi TPLF jidduutti taasifamee waliigalteerra gahame Gamtaa Afriikaa bakka bu’uun marisiisaa turan. Waliigaltee nagaa Afriikaa Kibbaatti taasifamuun torbaniin booda ammoo Keenyaa Naayiroobitti dureewwan waraanaa jidduutti haala hojiirra oolmaa waliigaltee irra gahameera. Erga waliigalteen waraana dhaabuu mootummaa federaalaa fi TPLF jidduutti Sadasa 2 taasifameen booda Obaasaanjoo fi Mlambo-Ngcuka gara naannoo Tigraay yoo imalan kun kan jalqabaati. Jaarsoliin kunneen haaluma qaama yaalii hojiirra oolmaa waliigaltee nagaa mootummaa federaalaafi TPLF jidduutti mallattaa’een hordofutiin amma naannoo Tigraay kan waraanaan miidhamte kan deeman. Jarreen kunneen turtii isaaniin aanga’oota Tigraay waliin Maqaleetti marii akka taasisan miidiyaan naannichaa gabaaseera. Obasaanjoon haasaa taasisaniin, ''biyyi kamuu biyya biraa lafa isaa irra akka jiraatuuf hin fedhu. Nutis dhimma kanaafi kaan waliin mari'achuuf asitti argamna,'' jechuusaanii TVn naannichaa gabaaseera. Wayita waliigalteen dureewwan waaraanaa qaamoolee lamaanii jidduutti Naayiroobbiitti mallattaa’eetti, Obasaanjoon deeggarsi namoomaa ‘’boru’’ irraa kaasee naannicha galuu qabaata jedhanilleen, hanga yoonaatti deeggarsi nyaataa, qorichaafi meeshaaleen barbaachoo ta’an qaqqaban fedhii naannicha keessa jiruun kan wal hin madaalledha jedhama. Naannoon Tigraay kan waggoota lamaan darbaniif waraanni keessatti gaggeeffamaa ture, deeggarsi namoomaa danqamuun ummanni hanqina nyaataafi qorichaatiin hubamaa jiraachuu dhaabbileen gargaarsaa gabaasaa turan. Qaamooleen qorannoo gaggeessan tokko tokkos lakkoofsi namoota nagaa sababii beelaa, hanqina qorichaafi waraanaan ajjeeffaman kuma 300 ol akka ta’u tilmaamu. Dhimmi biraa ijoon ammoo haala humnootiin Tigraay hidhannoo itti hiikkachiifamaniifi humnootiin Ertiraa mootummaa federaalaa waliin TPLF waraanaa turan naannicha keessa itti bahaniidha. Ameerikaa, kan wayita mariin nagaa gaggeeffameetti taajabaa turtes, hidhannoo hikkachiisuuniifi humnootiin biyya biraa naannicha keessaa bahuun waliin akka deemuuf waamicha taasifteetti.


Dhuma torbee kanaatti deeggarsi namoomaa Tigraay seenuu akka jalqabu mootummaan hime

Deeggarsi namoomaa dhuma torbee kanaa irraa eegalee naannoo Tigraay keessatti ummataaf raabsamuu akka eegalu gorsaan dhimma nageenya biyyaalessaa Ministira Muummee Itoophiyaa beeksisan. Waliigaltee dhukaasa dhaabuu Piritooriyaa hordofee mootummaan Itoophiyaa uummata Tigraay miiliyoonaaN lakkaawwamu kan beelaafi dhibee hedduuf saaxilameef gargaarsa namoomaa dhiyeessuuf waliigalee ture. Waraana waggaa lamaaf gaggeefameen uummatni miiliyoonaan lakkaawwamu naannicha keessatti hanqina nyaataa, qorichaafi dhiyeessiiwwan barbaachisoo biroo atattamaan barbaada. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO) waliigalteen dhukaasa dhaabuu Mootummaa Federaalaa fi humnoota Tigraay gidduutti mallattaa'us ammallee gargaarsi midhaan nyaataa fi qorichaa gara nannoo Tigraay seenaa hin jiru jechuun komatee guyyaa tokko booda ibsi mootummaa kun dhagaahame. Waajirri Haajaa Alaa US Ambaasaaddar Reedwaan Huseen ''gargaarsi danqaa hin qabne akkuma waliigaltee keenyaan'' gara Tigraay ni gala jechuu gabaaseera. Marsaan lammataa marii nagaa mootummaa Itoophiyaa fi qondaaltota TPLF magaalaa guddoo Keeniyaa Naayiroobiitti gaggefamaa ture Jimaata kana xumurama jedhamee eegama. Waliigaltee Piritooriyaan dhimmoota qaamoleen lamaan irratti walta'an keeessaa isaan ijoon deeggarsa namoomaa uummata waraanaan miidhameef dhiyeessuufi adeemsa hidhannoo hiikkachiisuu TPLF ti. Daarektarri Olaanaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Dr Teedroos Adihaanoom ''Akkuma waliigalteen nagaa buusuuf mallattaa'een bariituu isaa midhaan nyaataa fi qorichi gara Tigraay seenuu ni eegala jedheen eegee ture. Kun hanga yoonaa ta'aa hin jiru.'' ''Uummanni beelaa fi dhibeewwan silaa yaalamanii irraa fayyuu danda'aniin dhumaa jiru'' kan jedhan dhalataan Tigraay Dr Teediroos, tajaajilli kominikeeshinii, baankii, fi tajaajiloonni bu'uuraa adda citanii jiran kaan akka dafanii bakkatti deebi'an gaafatan. Ambaasaaddar Reedwaan tiwiitara isaanii gubbaatti yaada maxxansaniin harki 70 naannoo Tigraay harka raayyaa ittisa biyyaa akka jiru ibsaniiru. Naannolee humnoota mootummaa jala jiran keessatti deeggarsi namoomaa fi qorichi uummata qaqqabaa jira jedhan. ''Naannolee harka Raayyaa Ittisa Biyyaa ala jiran dabalatee yeroo ammaa kana Tigraay keessa yeroo kamuu caala deeggarsi dhiyaachaa jira.''


Sirna mallattoo waliigaltee TPLF fi mootummaa Itoophiyaa jidduutti taasifame viidiyoon

Mootummaan federaala Itoophiyaafi Addi Bilisa Baasaa Tigraay waraanaa waggaa lamaan booda kaleessaa waliigaltee dhukaasa dhaabuu irra gahan. Waliigaltee kanarratti bakka bu'oota jila gama lamaanii, kan Itoophiya irraa Ambaasaadari Reediwaan Huseeniifi gama TPLF ammoo Geetaacho Raddaatu mallatteesse. Mariin hoggansa Gamtaa Afriikaatiin guyyoota 10'f Afriikaa Kibbaatti gaggeeffamaa turen booda qabxiiwwan ijoo haala nageenya kaaba biyyattii ni furu jedhaman tarreeffamuun bakka bu'oota gama lamaanii kanneeniis dubbiifamee ture. Mee sirni mallattoo viidiyoon maali akka fakkaatu dowwadhaa.


'Waliigalteen waraana dhaabuu miidhamtootaf haqa fiduu qaba'-Aministii Intarnaashinal

Jaarmiyaan mirga namoomaaf dhaabatu Aministii Intarnaashinaal waliigaltee waraana dhaabuu humnoota Tigraayifi mootummaa Itoophiyaa gidduutti raawwatame hordofee ibsa baaseen waliigaltichi ''tarkaanfii jalqabaa daandii qajeelaati'' jedheera. Daayireektarri dhaabbatichaa kan Bahaafi Kibba Afrikaa Muleeyaa Miwaananiyaandaa waliigalteen kun tarkaanfii jalqabaa daandii qajeelaati, garuu ammoo hanqina itti gaafatamummaa waraanni kun erga eegale ture furuuf tarkaanfileen dabalataa ni barbaachisu'' jedhan. Dhaabbanni kun waraanni gaaga'aan Itoophiyaa waggaa lamaan har'aa eegale keessatti qaamoleen hirmaatan hunduu sarbama mirgaa dubbachuuf ulfaatu, dubartootaafi daa'imman dirqiin gudeeduu fi adeemsa seeraa malee nama jumlaan fixuun raawwatameera jechuun irra deeddeebiin qorannoofi gaafatamni akka jiraatu gaaffachaa ture. Daayirektarittiin ''yakkoonnni ciggaasisoon kun callisaan bira darbamuu hin qaban'' jedhan ibsa waajirichi baase gubbaatti. ''Ammatti waliigalteen mallattaa'e yakka waraanaa fi yakka namoomaa raawwatamaniif gaafatamummaan akkamiin akka mirkaneeffamu waan akeeke hin qabu, kunimmoo sarbamni akka irra deebi'u godhaa'' jedhan. Gaafatamummaafi haqni akka jiraatu mootummaan Itoophiyaa dhaabbilee idila addunyaa kan UN dabalatee kaanis qorannoo akka godhan balabala isaa banuutu irra jiraa jedhan. Hulaan deeggarsi namoomaa uummata Tigraay bira itti gahus banaa ta'uus qaba jechuun waamicha godheera. Manni maree waloo dhaabbilee Amantaa Itoophiyaa kan wayita waraanni hammaatu nagaa buusuuf gahee irra aeegamu hin bahanne jedhamuun qeeqamaa bahe gama isaan ibsa har'a baaseen waliigaltee kanaan kan injifate uummata Itoophiyaati jedheera. Barreessaan mana maree kanaa Luba Taagaayi Taaddelee waggaa lamaan darban waamicha nagaan haa bu'uu jedhu dhiyeessaa turuu yaadatanii nagaan waaraan akka bu'u hunduu kadhaa rabbii akka godhu gaafatan. Waliigaltee kana keessatti kan mo'eefi kan mo'ame hin jiru. Kan mo'ate lammiilee Itoophiyati jedhan. Hariiroon hawaasaa akka jabaatus uummanni gahee isaa akka bahu waamicha gochuu isaanii miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru.


'Yeroon balaaleffatame akkuman boohe waliigalticha yeroon dhagahus nan boohe'-Dishtaa Giinaa

Sirba qeenxee Dishtaa Giinaa jedhuun beekamtii guddoo kan argate weellisaa Taarikuu Gaankisii 'Yeroon balaaleffatame akkuman boohe waliigalticha yeroon dhagahus nan boohe' jechuun mootummaa fi humnoota Tigraay gidduutti waliigalteen nagaa mallattaa'uutti gammaduu hime. Sirbi isaa bara haaraa saba isaa Ariin moggaafame Dishtaa Giinaa jedhu waayee nagaafi jaalalaa haasa'a. Weelluun isaa kun waraana Kaaba Itoophiyaa dura bahee turus beekamtiin isaa kan dabale irra deebiin erga hojjetamee booda. Waggaa tokko keessattis Youtube gubbaatti yeroo miiliyoona 29 caala ilaalameera. Weellisaan maqaa guddaa lammii Senegaal Ekoonis weelluu kana remix godhee, hawaasa addunyaa waliin isa barsiisera. Taarikuun hamma waraana Kaaba Itoophiyaaf waltajjii deeggarsa gaafatu gubbaatti argamee dubbii godhutti miidiyaalee fi waltajjii ho'isuuf barbaadamaa ture. Ji'a Sadaasaa bara darbee keessa waltajjii duula waraanaa mootummaa Itoophiyaa deeggaru irratti Dishtaa Giinaa "Ani hin sirbu. Sirbuuf hin dhufne. Guyyaa hundumaa sirbamaa? Guyyaa gaddaafi gammachuu sirbuu qofadhaa? Guyyaa sirbamuuf hin sirbamne anumtuu adda baaseen beeka'' jechuun haasaa eegale. 'Jaarroleen haa deeman. Dhagaa mataa isaaniirra godhanii, marga qabatanii haa deeman. Jaarsummaatiin wayya. Qawween ni gaha. Furmaata hin qabu'' jechuunis dubbate. Dubbiin kun qaamolee hiriira kana gubbaatti argaman hedduu hin gamachiifne. Qeeqaa fi balaaleffaannaa hedduun irra gahe. Miidiyaa biyya keessa tokko irratti sagantaa bashannanaa irratti dhiyaatee ''waan waltajjicha hin madaalle dubbadhe,'' jechuun boohaa dhiifama gaafachuuf dirqame. Gara naannoo irraa dhufeetti deebi'uu akka filatuufi guyyootaaf nageenya isaaf yaaddahee manaa gadi bahaa akka hin turres hime. Roobii darbe mootummaa Federaalaa fi TPLF gidduu waliigalteen waraana dhaabuu inni waggaa dura gaafatee ittiin balaaleffatame raawwachuu yoo dhagahu yeros waan keessa darbe yaadachuun boohuu BBC'tti hime. Waliigalteen waraana dhaabuu mallattaa'uu isaatti gammachuun daangaa hin qabne itti dhagaahamuu hime. ''Ilmi namaa qabaates dhabes, itti toles itti bades yero nagaan jiru wayya. Yeros dubbiin godheen yeroon balaaleffatamu akkan boohe, waliigaluu isaanii yeroon dhagahus, yaadannoon sun na boochiseera.'' ''Dubbii sana kaniin godhe dhumni waraanaafi lolaa araara akka ta'e waaniin beekuufi. Namni caalatti miidhamuu duru waraanni akka dhaabatu waaniin barbaadeef yoon du'es dhugaa dubbadheen du'a seenaadha jedheeni'' jedha weellisaa Taarikuun. Komiiwwan irratti dhiyaatan keessaa tokko bakka malutti kan dubbatame miti kan jedhuudha. Taarikuun gama isaan ''jecha rabbii dubbachuuf bakka filachuu hin feesisu. Waayee nagaafi jaalalaan haasa'e'' jedha. Taarikuun dubbii isaa san hordofee miidiyaarratti dhiyaatee wanti booheef namni waan isa hin hubanneef akka ta'e hima. ''Lafa kanarratti namni dhugaan jalaa badee kan jiru ta'uu, osoo beeknuu gara boollaa yeroo seennu namni nagaa jibbee wal-haa ajjeefnu haa duunu yeroo jedhu, dhugaan dhokatee ani sobaan yeroon lolamu isatu na boochise.'' Dubbii isaatti gaabbee osoo hin ta'iin kan yakke qofa osoo hin taane kan yakkames dhiifama haa gaafatu waan jedhamuuf jaalala isa ibsuuf ta'uus dubbate. ''Iyasuusis fannoorratti kan jedhe dhiifama godhiif jedhe. Inni kan nu barsiise kana. Anis biyya koof jecha bu'aa bahii argeera, arrabsameera. Garuu kun seenaadha'' jedhe. Beekamtii guddaa horate hordofee gara Finfinnee dhufee hojjechaa kan ture Taarikuun ta'ii kanaan gara bakka dhaloota isaatti deebi'uuf dirqamuufi achittis  dhiibbaan irra gahuu hima. Weellisaan kun dhiyoottis siba qeenxee haaraa gadhiiseera. Qeeqni irra gahe ejjennoo jaalalaafi nagaarratti qabu akka hin jijjiirsifnes dubbata. Ammammoo tokko taanee isa waraanatti bahe deebisnee nagaa buusuuf warra waraanaan dararaman gargaaruu qabna jedha. 'Isa obboleessa dhabeef obboleessa, isa obboleettii dhabeef obboleettii ta'uu qabna. Mootummaanis uummaticha gadda isarra gahe keessaa baasuu qaba.'' Ammaan duuba biyyi nagaa ta'ee namni biyya isaa keessatti kallattii maraan sodaa malee akka socho'uu danda'u hireen akka uumamu abdii qabus weellisaa Taarikuun himeera.


Waraanni federaalaa fi loltoonni TPLF   Naayiroobiitti mari'achuuf

Gorsaan Nageenya Biyyaalessaa Ministira Muummee Abiy Ambaasaaddar Reedwaan Huseen akka ibsanitti, Raayyaan Ittisaa fi qondaaltonni waraanaa TPLF Wiixata borii Sadaasa 7, 2022 Keeniyaa, magaalaa Naayiroobiitti walargu. Ambaasaaddar Reedwaan kana kan dubbatan dippilomaatota biyyoota alaa magaalaa Finfinnee  keessa jiraataniifi hawaasa addunyaaf waa’ee waliigaltee nagaa tibbana Afrikaa Kibbaa Piritooriyaatti irra ga’amee ilaalchisuun wayita ibsa kennan ture. Ambaasaaddar Reedwaan waliigaltee nagaa hojiitti hiikuuf sochiin eegalamuu isaa kan ibsan yoo ta’u, waliigalteewwan tokko tokko hatattamaan hojiirra ooluu akka qaban, isaan keessaa tokko waltajjii marii hoggantoota waraanaa gidduutti haala mijeessuudha jedhan. Ibsi Ministeera Dhimma Alaa, hoggantoonni waraanaa gama lameenii kanaan dura bilbilaan haasa’uu isaanii kan agarsiisu yoo ta’u, hooggantoonni waraanaa kun Wiixata dhufu qaamaan wal arguun tarkaanfiiwwan itti aanan irratti akka mari’atan eereera. Ambaasaaddar Reedwaan loltoonni gam-lameenii walarguun akkaataa TPLF itti hidhannoo hiikkatu ni mari'atu jedhan. "Hidhattoonni TPLF erga hidhannoo hiikkatanii booda, naannoon Tigraayiif akkuma naannolee biroo humni addaa ta'e ni gurmaa'aaf,'' jedhan. "TPLF hidhannoo hiikkatee, humni nageenyaa naannicha keessatti gurmaa'a yeroo jennu michoonni tokko tokko kana ajaa'ibsiifachuu malu. Mootummoonni naannolee humna nageenyaa mataa isaanii qabu. Mirga naannoon Tigraay humna tikaa mataa isaa qabaachuu hin sarbinu.''\n\nNaannoon Tigraay humna poolisii fi humna nageenyaa kan mootummaa naannoo Tigraayiin ajajamu qabaachuu qaba kan jedhan Ambaasaaddar Reedwaan, humna nageenyaa naannochaa kan ajaju paartii tokko qofa ta'uu hin qabu jedhan. Ambaasaaddarichi waa’ee waliigaltee nagaa marii guyyoota kudhaniif mootummaan federaalaa fi TPLF booda irra ga'ame ilaalchisuun, tarkaanfiiwwan itti aanan ibsaniiru. Waliigaltee nagaa kana wayita hojiirra oolchuu eegalan, waltajjiin marii hoggantoota waraanaa lamaan gidduutti jiraachuu bira darbee, waraana kana hatattamaa fi dhaabbataadhaan xumuruun dhimma dursi kennamuuf ta'uu eeran Ambaasaaddar Reedwaan. Ololli fi haasaawwan walitti bu’iinsa uuman dhaabbachuu akka qabanis dubbataniiru. Bu'uura waliigaltee Piriitooriyaatiin, ''loltoonni TPLF guyyoota 30 keessatti meeshaa waraanaa kan hiikkatan,'' yoo ta'u, waggoota lamaaf adda citanii kan jiran tajaajilaawwan bu'uuraa akka bilbilaa, ibsaa fi kaan deebisuuf yeroo xumuraa hin keenye. Akkasumas waa'ee deeggarsa namoomaa danqaa malee dhiyeessuu fi dhimma namoota qe'eerraa buqqa'anii, akkasumas dhiittaa mirga namoomaaf gaafatamtoota seeratti dhiyeessuurrattis waan murteesse hin qabu.


'Tigraayitti waraanni hammaachuun dhumaatii haaraaf sodaachisa'-Aministii

Naannoo Tigraay keessatti humnoota mootummaa Itoophiyaafi hidhattoota Tigraay gidduutti waraanni torbanoota as dhiyoo keessa hammaate dhumaatii haaraa hordofsiisuu mala jechuun Aministii Intarnaashinaal akeekkachiise. Jaarmiyaan idila addunyaa mirga namoomaaf falmu kun qaamoleen waraana kana keessaa qooda qaban kamuu waraana hammaate kana keessatti ''namoota nagaaf eeggannoo gochuu qabu'' jedhe. Mootummaan Itoophiyaa daangaan qilleensaa isaa naannoo Tigraay keessa jiru sarbamee meeshaan waraana humnoota Tigraayiif dhiyaachaa jira sababa jedhuun magaalotaa fi buufataalee xiyyaaraa naannicha keessa jiran to'achuuf duula eegaluu beeksisee ture. Duula kanaanis magaalota akka Allaamaaxaa, Shiree fi magaalota biroo murteessoodha jedhe to'achaa akka jiru ibsa. Duula kanaanis mgaalota keessatti waraanni akka hin adeemsifamne tarsiimoo qopheessee namoota nagaaf eeggannoo akka godhu ibsa Wiixata Onkololessa 23 baaseen beeksiseera. Aministii Intarnaashinaal garuu ''ragaan argadheen faallaa ibsa kanaatu jira'' jedheera. Hagayyaafi Fulbaana keessa haleellaawwan qilleensaa Maqalee fi Adi Daa'iroo irra deddeebiin raawwatameen daa'imman dabalatee namootni nagaan dhibbaan lakkaawwaman ajjeefamaniiru jedha. Fulbaana 5-12'tti ammoo humnootni Eertiraa kan Raayyaa Ittisa Biyyaa waliin hiriiran magaalaa Sheraarootti godaantota Eertiraa dabalatee namoota nagaa yoo xiqqaate 40 ta'an murtee seeraa malee ajjeesanniirs jedheera. Dhaabbatichatti daayirektarri damee Bahaafi Kibba Afrikaa Muleeyaa Miwaanaanyaandaa uummatni nagaan Tigraay ajjeechaafi sarbamni mirgaa hamaa haaraan nurra gaha jedhee yaaddoo qaaa jedhan. ''Uummatni nagaan Tigraay sarbamni mirgaa bal'aan, ajjeechaa seera maleessa, haleellaa saalaa, haleellaawwan tooftaan yeroo Sadaasa 2020- Waxabajjii 2021 Raayyaan Ittisa Biyyaa Tigraay qabatee ture raawwataman aammas deebi'ee mudata sodaa jedhu qabu.'' Dayirektarittiin hooggantootni waraanaafi kan siyaasaa gaafatama qaamolee hooggananiin yakka waraanaa raawwatuu malu ittisuufi gaafatamummaa mirkaneessuu qaban hubaachuun irra jiraa jedhanii san gochuu dhabuun yakka kanaan akka gaafatman akeeka jedhan. Aministiin ibsa isaa kana keessatti dhiyeessiin deeggarsa namoomaa walabaa akka jiraatuufi dhaabbilee mirg namoomaa qorannoo walabaa akka gaggeessan hireen akka jiraatu gaafate. Aminsitii Intaranaashinaal ibsi isaa Onkololessa 23, 2022 kun kan bahe mootummaan Itoophiyaafi humnootni TPLF marii nagaa isaa jalqabaaf Afrikaa Kibbaa galuun isaanii wayita dhagaahamettiidha. Ammatti mariin kun eegalamuufi dhiisuu irratti gabaasni bahe hin jiru. Haata'u malee senaataroonni US 10 ta'an marii nagaa eegaluun dura xalayaa MM Abiyiif erganiin waraanni akka dhaabatu waamicha godhaniiru. Senaatarootni miseensa Koree Haajaa Alaa US ta'aniifi kaan torbanoota darban waraanni hammaachuun waraanicha keessatti ''gaaga'ama ilma namaarratti geessiseen boqonnaa isa gaddisiisaadha'' jedhan. ''Erga waraanni kun Sadaasa bara 2020 eegalee as namootni nagaan miiliyoona 2.5 ta'an qe'eerraa buqqa'aniiru, tilmaaman 500,000 kan ta'an ajjeefamaniiru'' jedhan. Xalayaa isaanii kanaan mariin nagaa Gamtaa Afrikaan durfamu waraana kana ni goolaba abdii jedhu akka qaban ibsaniiru.


Ogeeyyii fayyaa Tigraay ji'ootaaf miindaan hin kaffalamneef

Waggaa lama dura osoo humnoota Tigraayiifi mootummaa Federaalaa gidduutti waraanni hin jalqabaniin dura ogeeyyiin fayyaa naannicha keessa turan manni isaanii guutuu, ijoolleen isaanis kan mana barnootaa ooltu, maatiifi firoota isaaniifillee kan hafan turan. Magaalaa guddoo naannoo Tigraay keessa kan jiraatan hojjettootni mootummaa, barsiisotni fi ogeeyyiin fayyaa jireenyi isaanii ammaa fi kan waraana dura akka wal hin fakkaanne BBC'tti dubbatu. Ammaan tana waraanni hammaatee tajaajilootni hawaasaa adda citanii deeggarsi namoomaas xiqqaachaa adeemee ''hunduu harka namaa kan eegu ta'eera'' jedhu hojjettootni kun. Harki amma dura namatti hiixatu kun gargaarsa argachuuf harki isaa diriiraa jira, kan hiree argate ammoo qamadii kiiloogiraama 15 deeggarsaan dhiyaatu argata. Kaan ammoo waraanni akka dhaabatuufi nagaan akka bu'u kadhata. Dhaabbileen idila addunyaa akka Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii, Gamtaan Afrikaafi Ameerikaan waraanni hammaachuun dararaa namoota nagaarra gahu hammeessa jechuun akeekkachiisaniiru. Miidiyaaleen gara Tigraa akka hin seenne dhorkamuu irraa kan ka'e dhiibbaa waraana kanaa akka ta'utti beekuun rakkisaa ta'eera. Hospitaala Ayidar keessatti ogeessa baqaqsanii yaaluu kan ta'an Dr Faasikaa Amdasillaasee ji'ootaaf mindaa osoo hin argatin hafuu isaanii himanii akka carraa dhaabbilee gargaarsaa irraa deeggarsa qamadii fudhachuu isaanii himan. ''Nyaata lubbuu baraaru daa'imman miiliyoonaan jiran dhabanii rakkatan waliin walbira yeroo qabamu ijoolleen koo carraa qabeeyyiidha'' kan jedhan ogeessi kun, suura deeggarsa qamadii dhaabbatni Fannoo Diimaa Idila addunyaa kenneef tiwiitara gubbaatti maxxansaniiru. ''Namootni jireenya gaarii jiraachaa turan barsiisonni...daanditti bahanii argineerra. Hojii humnaa kan hojjetan, daandiirratti kan saamunaa gurguran hojjettoonni mootummaa hedduun jiru.'' Hojjettoonni hospitaalichaa Caamsaa bara 2013 miindaan isaanii kaffalamuu himee baruma san ji'a Waxabajjii keessa humnoonni Tigraay naannicha erga to'atanii miindaan akka hin kaffalamneef dubbatan. Dr Faasikaan namni biyya alaatii fira qabu deeggarsa achii ergamurratti kan hirkatan ta'us namni hunduu nama alaa isa deeggaru qaba jechuu miti. Qamadii deeggarsaan dhufe mataa isaa daaksifachuufu maallaqa kan hin qabne jiru jedhan Dr Faasikaa. Ogeessi maqaan isaa akka hin dhahamne gaafate biroon ''waahillan koo hunduu rakkoo keessa jiruu'' jedha. ''Amma dura jireenya koo gaggeessaa maatii koo nan gargaara ture. Amma garuu maatii kootu akka ijoollee na gargaaraa jira. Isaan baadiyyaatii waan argatan naa qoodaa jira.'' Narsiin biraanis akkaasuma maatiifi firoota baadiyyaa jiran irraa deeggarsa eeggachaa akka jirtu himte. ''Hojiin tajaajijal fayyaa adda cituu hin qabu jedhee garaa duwwaa gara mana hojii deemuun kukkufaa hojjechaa jira'' jetti. Hospitaalli Rifaraalaa Ayidar qaama Yunivarsiitii Maqalee yeroo ta'u, Minsiteera Barnootaa jalatti bula. Dhimma miindaan kaffalamuufii dhabuu hojjettootaa ilaalchisee Ministeerri Barnootaafi Ministeerri Fayyaa yaada akka kennu BBC'n irra deddeebiin bilbilee, dhaamsa barreefamaas ergee deebii hin arganne. Daa'imman hanqina nyaatan kanneen akka malee miidhaman ta'uufi bara darbe irraa eegalee daa'imman 2,500 ta'an hanqina nyaatan lubbuun isaanii darbuu BBC'n ragaa argateera. ''Ofii beela'aa dhufnee nama hanqina nyaataan miidhame nyaata akkasii nyaadhu jennee gorsuun ni ulfaata. Hospitaalli keessatti hojjennuyyuu sadarkaa cufamurra gaheera'' ogeessii maqaan akka hin ibsamne gaafate. Narsiin Firee jedhamtu ijoollee waggaa torbaa gadii qabdi. Ijoolleen ishee nyaata dur baran ishee gaafatanii dhiyeessuufi dhabdee dhiphachuu dubbatti. Daa'imman ishee guyyaan nyaata malee itti bulan jiraachuus himti. Meedikaal daayireektarri hospitaala kanaa Dr Kibroom Gabrasillaasee ji'a Waxabajjii bara 2022 keessa hospitaalichi hanqina qorichaa fi ibsaa irraa kan ka'e tajaajila dhaabee akka ture BBC'tti himaniiru. Fireen hojjettootni hospitaalichaa rakkoo dhuunfaa hangamuu cimaa keessa jiraata hojii isaanii dhaabuuf yaadanii hin beekan jetti. ''Mootummaan gaafatama isaa akka hin baane beeka. Garuu ammoo ani yoon hojiirraa hafe lubbuun darbu jira jedhee waanin amanuufin gara hojii dhufa'' jetti. ''Namni baayyeen hanqina qorichaa, nyaataafi Oksijiniin lubbuun isaa darbeera. Ta'uyyuu nama lubbuun oolu oochuu danda'uukoon milkaaheera jedheen yaada'' jetti. ''Narsiiwwan ciree osoo hin nyaatiin dhufanii kufan jiru. Haala baayyee rakkisaarra jirra. nyaata namni biraan fidee dhufi qammasi jedhamtee haati ijoollee koof nyaatan laadhu dhabeen dhufe jettee diddee boosse jirti,'' jedhu Dr Faasikaa. Sababa rakkoo kanaan kan kadhaatti bahaniifi maatiitti kan deebi'an jiru jedha ogeessi kun. Ogeessi biraan ''oogumman keenya maallaqni nuu hin kaffalamne jedhamee kan dhiifamu miti'' jedha. ''Asitti warra dhibaman dhiisnee mana taa'uuf sammuun keenya nuuf hin hayyamu.'' ''Warra beela'an nyaachisuu dadhabnus warra dhukkubsatan qoricha laannee fayyisuu dandeenya.'' Ogeeyyiin kun rakkoon kun yoom furmaata argata ''malli keenyawoo maali'' jechuun gaafatu.


Ibsi waloo mootummaa Itoophiyaa fi TPLF maal jedha?

Mootummaan Itoophiyaa fi humnootni Tigraay Roobii Sadaasa 2/2022 Afrikaa Kibbaa magaalaa Piritooriyaatti jaarsummaa Gamtaa Afrikaan waliigaltee waraana dhaabuu mallatteessaniiru. Qaamoleen lameen ibsa waloo qabxii 12 qabu baasanii gara waliigaltee dhukaasa dhaabuu mallatteessuutti ce'an. Qabxiiloon ijoo ibsa waloo isaanii kun sagalee dhukaasaa hambisuu, olola qaamolee lamaan gidduu deemu dhaabuu, mootummaan Itoophiyaa deeggarsa namoomaa akka dhiyeessuu kan jedhan fi kaanis ni argamu. Waliiglateen kun obbo Getaachoo Raddaa fi Ambaasaaddar Reedwaan Huseeniin mallatteeffame. Ibsi waloos bakka buutota qaamolee lamaan kanatu wal-harkaa fuudhee duubbise. Tokkoffaa: Mootummaan Federaalaa Rippablika Demokraatawaa Itoophiyaa fi TPLF, waliigaltee nagaa aaraaa fi waraana dhaabuu kanaan, bakka bu’oonni mootummaa Federaalaa Itoophiyaa fi TPLF, marii cimaa guyyoota kudhaniin booda waliigaltee nagaarra gahuusaanii, uummata Itoophiyaafi addunyaa maraaf, beeksisuu barbaanna. Lammaffaa: Dhaabbataan dhukaasa dhaabuufi Kaaba Itoophiyaatti lola ganna lamaaf turetti xumura kennuuf waliigalleerra. Sadaffaan: Waraanni kun mancaatii lubbuu namaafi gaaga’ama hedduu fideera. Kanaafuu boqonnaa waldhabdee boodatti dhiifnee, nagaafi tasgabbiin jiraachuuf fedhii uummata Itoophiyaa maraati. Afraffaa: Walabummaa fi birmadummaan daangaa Itoophiyaa kabajamuu akka qabuufi heerrii mootummaa biyyattii kabajamauu akka qabu waliigalleerra.  Kanaafuu Itoophiyaan humna ittisaa tokko calla qabaatti. Kana malees, haala qabatamaa lafarra jiru tilmaama keessa galchuun, loltoota TPLF’f sagantaa waraana hiikkachiisuu, fi hawaasatti deebisuu irratti waliigalleerra. Shanaffaa: Mootummaan Itoophiyaa ejensiiwwan qarqaarsa namoomaa wajjin hojjechuu itti fufuun, kanneen qarqaarsi barbaachisu hundaaf akka dhiyeessu waliigalameera. Jahaaffaa: Tarkaanfiiwwan cehumsaa naannoo Tigraay keessatti heera mootummaa bakkatti deebisuu , akkasumas sagantaa haqa ceehumsaa, itti gaafatamummaa, dhugaafi araaraa of keessaa qaburratti waliigalleerra. Torbaffaa: Waliigaltee kana hojiirra oolchuuf akka nu gargaaruuf, lola gosa kamiyyuufi pirooppogaandaa hatattamaan dhaabuuf waliigallleerra.\nKanumaafis lammiilee Itoophiyaa biyya keessaa fi alaa jiran, waliigaltee kana akka deeggaran, sagalee qoqqodiinsaa fi jibbaa akka dhaaban, akkasumas humna isaaniin diingadeen akka bayyanatuuf akka gumaachaniifi hariiroon hawaasa gidduu ture akka haaromu akka hojjetaman gaafanna. Saddeettaffaan: Mootummaan Itoophiyaa naannolee miidhaman hundatti tattaaffii tajaajiloota bu'uraa deebisuu cimsee itti fufa. Waliigalteen kun raawwii isaaf deeggarsa uummataa gaafata. Seenaa biyyattii keessattis boqonnaa haaraa fi abdii qabuudha. Qabxileen afran hafan qaamolee mariin nagaa kun akka milkaahu gumaachan galateeffachuu fi dhaabbileen idila addunyaa biyya waraanni mancaase kana deebisanii ijaaruuf tumsa akka gidhu gaafata.


Marii Afrikaa Kibbaatti eegalameen alatti Tigraay amma maal irratti argamti?

Bakka bu’oonni mootummaa federaalaafi humnootii Tigraay kan Kaaba Itoophiyaatti wal waraanaa jiran yeroo marii nagaatiif Afriikaa Kibbaa galanii jiran kanatti, waraanni garuu naannoo Tigraay keessatti cimee itti fufuu ilaalchisee gabaasaaleen bahaa jiru. Guyyoota muraasaan dura mootummaan federaalaa magaalota Tigraay kan akka Shiree fi kaan qabachuu himuun nu yaadatama. Humnootiin Tigraay garuu booda keessa magaalaan Koram ammalleen nu harkaa hin baanee jechuun ibsanii turan. Tajaajjilli Komunikeshinii Mootummaa Federaalaa ibsa guyyoota lamaan dura baaseen ammoo raayyaan ittisaa magaalotii Tigraay murteessoo kan jedheen garuu kan maqaa hin eerre to’achuu itti fufeera jedhee ture. Waraanni mootummaan federaalaa loltoota Ertiraatiin deegaramuun humnootii Tigraay irratti gaggeessuu cimee itti fufaa haa jiraatu malee, wal dhabdee humnoota wal waraanan jidduu jiruf furmaata siyaasaa barbaachaaf marii nagaa Afriikaa Kibbaatti Kibxata Onkolooleessa 25, 2022 eegaluun gabaafameera. Mariin nagaa mootummaa Itoophiyaafi humnoota TPLF jidduutti gaggeeffamu kunis hanga Onkolooleessaa 30, 2022tti akka itti fufu odeeffannoo Gamtaa Afriikaa irraa argame ni mul’isa. Marii kunis Gamtaa Afriikaatiin karaa jaarsoolii gamtichaan muudaman Ergamaa Addaa gaanfa Afriikaa gamtichaafi pirezidantii duraanii Naayijeeriyaa, Oluseengoon Obaasaanjoo, Pirezidantii Keeniyaa duraanii Uhuruu Keeniyaa fi Ittaantuu Pirezidantii Afriikaa Kibbaa duraanii Dr Phumzile Mlambo -Ngcukatiin gaggeeffamaa jira. Raayyaan Ittisa Itoophiyaa ibsa Wiixata Onkolooleessaa 25, 2022 baaseen, haleellaa raayyaan fudhataa jiruun humnootiin Tigraayi ‘’adda hundaanuu harka keennachaa fi bittinaa’aa jiruu’’ jedhe ture. Itti dabaluunis hidhattooti TPLF naannoolee raayyaan ittisaa to’atee fi gara naannoolee ollaa deemuun harka keessa kennaa jechuun ergaa kan dabarse yoo ta’u, hidhattoota harka kennaniif ammo ‘‘kunuuns abarbaachisu akka taasifamuuf qajeelfamni dabarfameera’’ jedheera. Gama Tigraay ammo dura taa’aan TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa’eel gama isaanitiin miseensoonni human gamtaa Itoophiyaafi Ertiraa Tigraay seenee ‘‘eddoon awwaalcha isaanii Tigraay’’ ta’a jechuun ibsa kennanii ture. Dabratsiyoon haasaa TV naannichaa irratti Onkolooleessaa 24, 2022 taasisaniin, humnootiin Tigraay diinsa isaanii mo’achuuf dandeettii guutuu qaba jedhan. Itti dabaluunis, ‘‘humnoonni Tigraay waraana biyya lamaatiin wal waraanuun gootummaa isaa mirkaneesseera’’ jechuun ammas ‘’qabsoon itti fufa’’ jedhanii ture Dabratsiyoon. Marii nagaa mootummaa Itoophiyaafi humnoota TPLF jidduutti hoggansa Gamtaa Afriikaa jalatti yeroo jalqabaatiif Afriikaa Kibbaatti Kibxata kaleessaa eegaleera. Jaarsummaa kan mariicha hogganan Ergamaa Addaa gaanfa Afriikaa gamtichaafi pirezidantii duraanii Naayijeeriyaa, Oluseengoon Obaasaanjoo, Pirezidantii Keeniyaa duraanii Uhuruu Keeniyaa fi Ittaantu Pirezidantii Afriikaa Kibbaa duraanii Dr Phumzile Mlambo -Ngcukatiin. Kana malees mariicha irratti Ameerikaa, Mootummooti Gamtoona fi IGAD taajjabdoota ta’uun akka hirmaatan Gamtaan Afriikaa beeksiiseera. Gamtaan Afriikaa qaamooleen wal waraanaan wal dhabdee dhaabuun mariidhaan gargaagarummaa saanii akka furaniif yaalii taasisaa turuun ni yaadatama. Ammattis qaamoolee lamaan dhimmoota irratti mari’atan ifatti ibsuu baatan illeen, Gamtaan Afriikaa fi biyyoonni lixaa waldhabdichaaf furmaata siyaasaa argamsiisuuf yaalii taasisaa turaniiru. TPLF marii mootummaa Itoophiyaa waliin taasisuu irratti dhimmoota kaasuu keessaa dhimmoonni waraanni atattamaan akka dhaabbatu, deeggarsi namoomaa hin daangeeffamne akka galuufi humnootiin Ertiraa Tigraay keessaa akka bahan kan jedhu ta’u miseensi koree jidduugala paartii Tigraay Pirofesar Kindiyaa Gabra Hiyiiw ibsanii ture. Haata’u malee mootummaan Federaalaa ammo dhimmoonni dursa kennuuf kam fa’i akka ta’an ilaalchisuun kan jedhe jiraachu baatulleen, kana dura garuu ‘‘haal duree tokko malee’’ mariidhaaf qophiidha jechuun ibsaa ture.


Ibsa Gamtaa Afrikaa marii dabalataa TPLF fi mootummaa Itoophiyaan barfate eegalame

Mootummaa Federaalaa Itoophiyaa fi humnoota Tigraay gidduutti mariin nagaa Afrikaa Kibbaatti guyyootaaf gaggeefamaa ture maalirra akka gahe Gamtaan Afrikaa ifa gochuuf wayita qophii xumuretti qaamoleen lameen marii dabalataa waan fedhaniif yeroon itti ibsi kennamu barfatee eegale. Waraana Waliinii Itoophiyaa waggaa lamaaf gaggeefamaa jiruuf fala siyaasaa soquuf mariin jalqabaa erga magaalaa Piritoriyaatti gaggeefamuu eegalee torban tokko lakkaa'ameera. Marii nagaa jaarsummaa Gamtaa Afrikaa jalatti kan hoogganaa jiran pireezidantii duraanii Afrika Kibbaa Oliseeguun Obasaanjootu ibsa kana miidiyaaleef kenna jedha Gamtaan Afrikaa. Obasaanjoon waajira haajaa alaa Afrikaa Kibbaatti sa'aa 10 irra eegalee ibsa ni laatu jedhamee kan ture ta'us, TPLF fi mootummaa Itoophiyaa gidduu mariin dabalaa waan barbaachiseef ibsa kana laachuun barfateera. Gaazexessitoota BBC dabalatee kaanis ibsa kana hordofuuf galma keessaa akka bahan ta'ee tures deebi'anii akka galmatti eegan ta'eera. Mariin nagaa kun Kibxata darbe erga gaggeefamuu eegalee Wiixata darbe goolabama jedhamee eegamaa turus, itti fufeera. Hanga ammaa odeeffannoon mariin kun maalirra akka gahe himus bahaa hin turre. BBC'n mariin kun hanga har'aa itti fufaa jiraachuu maddeen isaa irraa hubateera. Mariin kun magaalaa Piritooriyaa waajira haajaa alaa biyyattii keessatti gaggeeffamaa jira. Ajandaawwan marii nagaa kanaa maal akka ta'aniis ifatti hanga ammaa wanti himame hin jiru. Haata'u malee dubbii himaan waajjira dhimma alaa US Need Piraayis Onkoloolessa 31, 2022 ibsa kennaniin qaamoleen mariyatan wantoota afur mirkaneessuf akka ta’e ibsan. Ibsa kennaniin kaayyoo marii kanaati kan jedhan hatattamaan waraana dhaabuu, lammiilee Itoophiyaa gargaarsi barbaachisu hundaaf gargaarsa dhiyeessuu, nageenya lammiilee nagaa mirkaneessuu fi waraanni Ertiraa Kaaba Itoophyaatii akka bahu gochuudha. Gama kaaniin Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad dhimma marii nagaa adeemaa jiruurratti ibsa miidiyaa Chaayinaaf kennaniin giddu-seentummaan qaamolee alaa maricha gufachuusuu akka malu yaaddoo qaban isbaniiru. Mariin kun eegalamuu torban ture keessatti ammoo hiriirri nagaa gidduseentummaa US balaaleffatu magaalota Itoophiyaa adda addaa keessatti gaggeeffameera. Mootummaan Ameerikaa marii nagaa kana keessatti shoora taajjabdummaa taphachaa akka jirtu ifa ta'eera. Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa US Maayik Hamar qondaaltota Tigraay marii kanarratti hirmaatan Maqalee fuudhanii gara Afrikaa Kibbaa akka imalan Rooyitarsi gabaasee ture.


Suuraaleen Nasa hawaarraa kaafaman dirree waraanaa kan taate Tigraay dukkanaan liqimfamtee agarsiisan

Suuraaleen hawaa irraa halkan keessa kaafaman lola Tigraay rakkoo namoomaa addunyaa hamaa qaqqabsiise ifatti agarsiiseera. Magaalawwan Naannoo Tigraay sababa tajaajilli elektiriikii baatii 20 ol adda citeef dukkana keessa jiru. Yeroo suuraan kuni Nasa irraa BBC qaqqabetti loltoonnifi milishaan  Itoophiyaa loltoota Ertiraa wajjin humnoota Tigraay irraa iddoowwan naannichaa yeroo to’achaa jiranittidha. Kibxata darbe  mootummaan Itoophiyaa magaalota  Shiree, Allaamaaxaa fi Koram to’achuusaa himee ture. UN, Gamtaa Afrikaa fi Ameerikaan waraanni akka haaraatti dhalatu haala jiraattotaa itti ni hammeessa jechuun akeekkachiisaa turan. Akka Waajirri Fayyaa Tigraay agarsiisutti deeggarsi namoomaa qaqqabuu dhabuufi tajaajilli elektiriikii addaan cituun daa’imman akkaan  miidhuu agarsiisa. Akka ragaan argame agarsiisutti  daa’imman waggaa shanii gadii hanqina nyaataan du’anii bara 2020 irraa qabee  harka 1,533’n dabaleera. Qindeessaan odeeffannoo Waajira Fayyaa Tigraay Dr Kookab Haagoos daa’imman 2,450 tahan Adoolessa 2021-2022  hospitaala keessatti lubbuun isaani darbeera jedha. Tahus lakkoofsi kuni dhugaa jiru hin agarsiisu jedha. Sababa hanqina boba’aan hojjettoonni fayyaa gara naannolee baadiyaatti imaluu hin danda’aniif malee  lakkoofsi kana caaluu mala jedha. Daa’imman barana lubbuun isaanii darbe keessaa Suraafeel Maa’iirag tokko ture. Daa’imni kuni jalqabaa bara 2022tti kan baatii sadii fi ulfaatinnisaa kg2.3 ture. Yeroo dhalatu immoo kg1 gadi ture. Maatiinsaa hojii isaanii dhabuu isaaniin qarshii gatii hin qabneef nyaata gahaa bituufi hin dandeenye. Ogeessonni fayyaa Hospitaala Reefaraalaa Ayiidar jia’a tokko booda lubbuunsaa darbe jedhaniiru. Suuraaleen Nasa’dhaan Sadaasa 2020 hanga Adoolessa 2022tti kaafaman akkaataa lolli adeemaa ture agarsiisu- kunis magaalota Shiree Aksumii fi Maqaleettii ibsaan mul’atu hir’isaa adeemuu mul’iseera. Suuraaleen ifaa magaalawwan kunneen keessaa bahu ji’a ji’aan kaafaman agarsiisa. Innis elektiriikii argachuuf dhiisuu isaanii kan agarsiise ture. Mootummaan Itoophiyaa tajaajila elektiriikii addaan kutuun kan himatamu yoo tahu waraanaan dura magaalawwan kunneen keessatti dhiyeessiin elektiriikii kan addaan hin ciccinne akka ture  jiraattonni BBCtti himaniiru. Akka qorannoon UN Fulbaana keessa bahe agarsiisutti tajaajilli elektiriikii, baankii, intarneetiifi bilbilaa gaafa waraanichi jalqabee Sadaasa 4, 2020 dha kan addaan cite. Suuraan walitti qabame kuni Sadaasa 2020 keessa magaalaa Aksuumiifi Shiree keessatti ibsaan mul’atu akkaan gadi bu’aa dhufuu agarsiisa. Ibsaan magaalawwan lameen kunneenii bara 2021, Bitootessaa hanga Waxabajjii deebi’ee mul’atee ture. Maqaleen hanga bara 2021tti ifaan sirriitti mula’ata ture, kunis magaalattiin humnoota Tigraayiin deebitee erga qabamteen booda dha. Yeroo waraanni jalqabu ibsaan ture badee mootummaan yeroo to’atee turetti ji’a torbaaf immoo deebi'ee ifaa ture. ‘’Yeroo humnooti TPLF iddoo baayyee Tigraay deebisanii qabatan, Waxabajjii 2021 keessa mootummaan federaalaa deebisee ibsaa dabalatee tajaajiloota bu’uuraa cufe,’’ jedha gabaasni UN Yeroo lola kanaa maddi aannisaa tokkichi uummata Tigraay miiliyoona torba qaqqabu  Hidha Elektiriikaa Takazee ture. Hidhi kuni Mudde 2021 ture kan haleelame. Hidhichi haleelamuun booda suuraaleen kaafaman dhuma Mudde keessa ibsaan Maqalee keessaa dimismisaa dhufuu agarsiisu. Kunimmoo tarbaayinoota afur keessaa lama miidheera jedha Kanaadaatti yunivarsiitii keessaa kan barsiisu Geetaachaw Assafaan. ‘’Injinaroonni tarbaayinoota lama meeshaa tarbaayinoota kaan hojjechaa hin jirree  irraa fudhatanii tolchaa turan. Tarbaayinooti lama aannisaa maddisiisan illee sirnaan hojjechaa hin jiran, sababiinsaa rakkoo suphaa gatii qabaniifi,’’ jedhu Yunivarsiitii Kaaligaariitti tumsaa piroofeesaraa kan tahan Geetaachoon. Tigraay naannoo madda aannisaa qilleensaa Ashgoodaa jedhamu kan abbaa tarbaayinii 84 qabdi. Kunis bara 2013 yoo eebbifamu madda annisaa qilleensaa Afrikaa guddaaa jedhamus yeroo lolaa kanatti garuu hojiin ala taheera. Injinaroonni achi jiran tarbaayinota 19 akka hojjetan taasisanillee Tigraayiin qaqqabsiisuu hin dandeenye. Shiree fi Aksuum Adoolessa fi Hagayya 2021 ibsaan guutummaatti badee achiin Maqaleen boodarra dukkanaa’aa dukkanaa’aa dhufte. Adoolessaa fi Hagayya keessa ibsaan takka baduun takka dhufuun kunis sadarkaa humna hidha kanaarratti hundaa’a. Hidhi kuni qaama dhiyeessii anniisaa waliigalaa gatii taheef yeroo hunda elektirikii maddisiisuu hin danda’u jedhu Piroofeesar Getaachaw. Mootummaan Itoophiyaa Tigraay keessatti tajaajilota bu’uuraa addaan kutuusaa hin amanu tahus torbee kana Shiree to’achuun booda hojjettoonni deeggarsa namoomaa buufata xiyyaaraa fayyadamuun akka galaniif waadaa seeneera. Maddeen adda waraanaarra BBCtti akka himanitti mootummaafi humnooti isa deeggaran Shiree qabachuun garaa Aksuum, Adwaafi Addigraat gara bahaa qajeelaa jiru. Haalli kuni waggaa lama dura yeroo waraanni jalqabe mootummaan Shiree qabachuun booda gara magaalota birootti darbuun Maqalee qabachuu wajjin wal-fakkaata. Magaalaan Maqalee dhukaasani ji’a shaniif dhabamuun booda yeroo Hagayya akka haaraatti jalqabu dirooniidhaan haleelamaa turte. Kunis magaalaa Maqalee jiraattota 500,000 qabduuf sodaachisaa ture. ‘’Waraanichi ittuu jabaateera. Dirooniin kuni yoom nutti dhufa jennee yaaddofna. Daa’ima koo lubbuun argadha laataan jedha,’’ jechuun dubbatti narsiin hospitaala Ayideera. Hojjettoota deeggarsa naannichatti hafan keessaa tokko waa’ilonni koo amma beela’aa jiru jetti. ‘’Nyaanni qabnu hundi dhumee amma uummatni hundi beela’a jira,’’ jetti. ‘’Namoonni dhiibbaafi kumaatamaan lakkaa’aman balbala keenya dhufanii gargaarsa nu gaafatu, kan mana mana isaaniitti beela’an immoo jiru,’’ jetti. Mootummaan Itoophiyaafi Ertiraa waliin tahan akka isaan irratti haaloo hin baaneef sodaatu jiraattonni. Akka Piroof Geetaachoon jedhanitti otooma deeggarsa namoomaaf karri banameellee bu’uuraalee misoomaa irratti dhiibbaa yeroo dheeraa qabaata jedhan. Shiree keessa meeshaaleen hatamanii gara Ertiraatti geejibamaa akka jiran gabaasni bahaa jira. ‘’Dhugaa dha taanaan loltoonni Ertiraa meeshaalee elektiriikiis fudhachuun isaanii hin hafu,’’


Marii nagaa Kaaba Itoophiyaaf bakka buutonni Afrikaa Kibbaa galan

Waraana Kaaba Itoophiyaa karaa nagaa xumuruuf marii nagaa isa jalqabaa Gamataan Afrikaa qopheesserratti hirmaachuuf bakka buutonni TPLF Afrikaa Kibbaa galuun gabaafame. Miseensi koree giddugaleessaa TPLF Piroofeesar Kindiyyaa G/Hiyoot bakka buutonni TPLF Afrikaa Kibbaa galuu isaanii tiwiitara isaanii gubbaatti maxxansan. Mariin mootummaa Itoophiyaa fi aanga'oota TPLF gidduutti jaarsummaa Gamtaa Afrikaan gaggeefamu amma dura guyyaan murameefii osoo hin milkaahiin sababii rakkina loojistikii jedhuun hafunsaa ni yaadatama. Mariin jalqabaa waraana waggaa lamatti dhiyaate booda gaggeefamu har'a kan adeemsifamu yeroo ta'u, Mootummaan Itoophiyaas irratti hirmaachuuf murannoo akka qabu beeksisee ture. Bakka buutonni mootummaa Itoophiyaa marii kanaaf Afrikaa Kibbaa galuufi dhiisuu isaanii ilaalchisee garuu ammatti wanti ifatti gabaafame hin jiru. Mariin jalqabaa kun kan gaggeefamuuf jedhu humnoota mootummaafi hidhattoota Tigraay gidduutti waraanni jabaan adeemaa jiraachuun wayita dhagaahamaa jirutti. Humnoonni mootummaa Federaalaa magaalota ijoo naannoo Tigraay to'annoo jala oolchaa jiraachuunis akkasuma gabaafamaa jira. Mariin nagaa Afrikaa Kibbaatti Wiixata har'aa gaggeefama jedhamee eegamu irratti mootummaan Itoophiyaa hirmaachuuf murannoo akka qabu gorsaan dhimma nageenya biyyaalessaa Ministira Muummee Abiy, Ambaasaaddar Reedwaan Huseen guyyoota dura ibsanii turan. Gareen Tigraay bakka bu'u Dilbata kaleessaa Afrikaa Kibbaa gahuu Piroofeesar Kindiyaan mirkaneessaniiru. Obbo Getaachew Raddaafii hogganaan waraana Itoophiyaa duraanii Janaraal Tsaadiqaan Gabratinsaa'ee Tigraayiin bakka bu'anii warra marii nagaarratti kan hirmaatan ta'uu TPLF amma dura beeksisee ture. Gamtaan Afrikaa fi hawaasni idila addunyaa qaamoleen waraanatti jiran atattamaan gara marii nagaatti akka dhufan waamichaa fi dhiibbaa gochaa turan. Ammatti qaamoleen marii nagaatti galaa jiran ajandaawwan marii jalqabaa irratti wanti ifatti jedhan hin jiru. Kaayyoon isaa garuu waraana kanaaf furmaata siyaasaa barbaaduudha. Amma dura TPLF marii nagaaf haaldureewwan tarreesse akka qabu ibsa kan ture ta'us dhiyoo kana garuu haalduree malee mariif qophii ta'uu ibseera. Mootummaan Fedeeraalaas yaada haalduree malee marii nagaaf taa'uu akka simatu beeksiseera. Humnoonni Tigraay irra deddeebiin gaaffiin kaasaa turan waraanni haa dhaabatu, deeggarsi namoomaa danqa malee haa dhiyaatu, tajaajilli bu'uraa haa deebi'u fi humnoonni Eertiraa haa bahan kan jedhu ture. Mootummaan Federaalaa marii nagaa humnoota Tigraayi waliin godhamuuf mariyattoota isaa dursee ifa godhee ture. Gareen mootummaa Federalaa kun Ministira Muummee Itti aanaa fi Ministira Haajaa Alaa Demmeqee Mekonniniin kan durfamuufi miseensota torba kan qabuudha. Ambaasaadar Reediwaan, Ministirri Haqaa Dr Geediyoon Xiimootiwoos, Daareektarri Olaanaa Eejjansii Odeeffannoo fi Nageenyaa Biyyaaleessaa Obbo Tamasgan Xirunah, Ittigaafatamaa Nageenya Odeeffannoo Raayyaa Ittisaa Jeeneeraal Birhaanu Baqalaa, Ittaanaa Pirezidaantii Naannoo Amaaraa Dr Geetaacho Jambaree, Ittigaafatamaa Olaanaa Damee Jidduugala Dimokiraasii Paartii Badhaadhiinaa Ambaasaadar Hasan Abdalqaadiir miseensummaan hammatamaniiru. Bakka butoonni Tigraay ammoo miseensa koree gidduugaleessaa fi dubbii himaa TPLF Obbo Getaachew Raddaa fi hooggantoota waraanaa Tigraay keessaa tokko kan ta'an Janaraal Tsaadiqaan Gabratinsaa'ee ta'u himunii ni yaadatama.


Tigraayitti lammiilen nagaan rakkoo hamaa keessa jiru - HRW

Waraanaa Raayyaa Ittisaa Itoophiyaa fi humnoota Ertiraa finciltoota naannoo Tigraay waliin gaggeessaa jiraniin wal qabatee lammilee nagaan naannichatti rakkoo hamaa keessa jiraachuu Dhaabbanni Humaan Raayits Waach (HRW) beekisise. Dhaabbatichi ibsa Onkoloolessa 18, 2022 baasen, haleellaa qilleensa irraa gaggeeffamuun hojjattota gargaarsa namoomaa dabalatee lammiilee nagaan du’uu fi miidhaa qaamaaf saaxilamaniiru jedhe. Mootummaan Itoophiyaa magaala Shiree to’achuu beeksisus sana dura yeroo dheeraaf naannoo magaalattiitti haleellaan gaggeeffame dhalattoota Tigraay bakka biraa irraa achi qubatan, ammas naannawa sanaa akka buqqa’an taasisuu isaa dubbatu Gaanfa Afrikaatti Daayireektarri Dhaabbata Humaan Raayits Wach kan ta’an Latishiyaa Baadar. Odeeffannoo naannicha irraa argadhe jedheen dhaabbatichi, haleellaa humnoonni mootummaa Itoophiyaa fi Ertiraa gaggeessan lammiilee nagaaa irratti miidhaa hangana hin jedhamne kan qaqqabsiise yoo ta’u, qabeenyi heddu barbadaa’ee namoonni hedduun qe’eesaanii irraa buqaa’uuf dirqamaniiru. Humnoonni mootummaa Itoophiyaa fi Ertiraa kanaan dura yeroo magaalota Tigraay qabatanitti haleellan isaan raawwatanii turaniin, namoota amma magaala Shiree fi iddoowwan biroo keessa jiraniif yaaddoo keessa galcheera jedha ibsi dhaabbatichaa. Gama biraan ammoo humnoonni Tigraayis yeroo ji’a Hagayyaa keessa waraanni yeroo eegalee kaasee naannoo Amaaraa keessatti lammiilee nagaa ajjeesuu fi magaala Qobboo keessatti qabeenya saamuu isaanii ibsa dhaabbanni Humaan Raayits Wach (HRW). “Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii, US, Gamtaa Awurooppaa fi Gamtaan Afrikaa miidhan akka hin qaqqabneef waamichi isaan taasisan qaamolee wal waraan irratti dhiibbaa baay’ee hin finne,” jedha ibsi dhaabbatichaa kun. “Gamtaan Awurooppaa fi US addunyaa irratti mootummoota heddu irra qoqqobbii kaa’u, garuu kana Itoophiyaa irratti hin raawwanne.” “Waraanni Itoophiyaa, humnoonni naannoo fi humnoonni Tigraay yakka waraanaa qabatamaa ta’e raawwatanis US hanga ammaa Ertiraa qofaa irra qoqqobbii keesse,” jedha ibsi dhaabbata Hiyumaan Raayitis Wach. Lammiilee nagaa rakkoo keessa jiran baraaruf US, Gamtaan Awurooppa fi Manni Maree Nageenyaa tarkaanfiwwan akka qoqqobbii fi dhorka meeshaalee waraanaa fudhachuu akka qabu dhaame dhaabbatichi. Waraanni Kaaba Itoophiyaa ji'a Hagayyaa keessa irra deebin eegale hammaatee akkuma itti fufetti jira. Qaamoleen wal-waraanan waraana dhaabanii mariin dhimma isaanii akka fixataniif hawaasni idil-addunyaa yeroo garaa garaatti waamicha taasisuu hin dhiifne. Haa ta'u garuu hanga ammaa qaamoleen wal waraanan waraanan waraana dhaabuf walii hin galle. Humnoonni Tigraay waraanni akka dhaabbatuuf hawaasa idil-addunyaatif waamicha dhiyeessus, mootummaan Itoophiyaa buufataalee xayyaara fi dhaabbilee federaalaa naannoo Tigraay keessa jiran to'achuun qaba jechuun haleellaa Ertiraa waliin ta'uun gaggeessu itti fufee jira. Onkoloolessa 18, 2022 ammoo mootummaan magaalota naannoo Tigraay kanneen akka Shiree, Koramii fi Allaamaaxaa deebisee to'achuu beeksise. Barreessaa Olanaan UN Antooniyoo Gutareez ibsa Onkoloolessa 17, 2022 kennaniin haalli Itoophihyaa keessa jiru sadarkaa yaaddessaa irra jiraachu fi waraanni hatattamaan akka dhaabbatu waamicha taasisan.


Humnootiin Tigraay marii nagaa Wiixata Afriikaa Kibbaatti gaggeeffamu irratti akka hirmaatan ibsame

Humnootiin Tigraay marii nagaa Wiixata dhufaa Afriikaa Kibbaatti taa’amuuf qabame irratti akka hirmaatan maddi oduu Ajaans Firaansi Pirees (AFP)n gabaase. Waraana mootummaa Itoophiyaafi humnootii TPLF jidduutti waggoota lamaan darbaniif gaggeeffamaa ture karaa nagaatiin furuudhaaf dahoo Gamtaa Afriikaa jalatti gaggeeffamuuf qabame irratti gareen Tigraay akka himaatu maddi oduu kun gabaaseera. ‘‘Jilli keenya ni hirmaata’’ jechuun qondaalli olaanoon Naannoo Tigraay AFPtti himu gabaase. Qondaaltichi Pirofesar Kindiyaa Gabrahiyiwot karaa ergaa gabaabaatiin himuutu gabaafame. Haaluma walfakkaatunis Itoophiyaanis marii kanarratti akka hirmaattu, Gorsaan Nageenya Biyyaaleessaa Ministira Mummee Abiy, Ambaasaadar Reedwaan Husseen ibsanii ture. Amaabaasaadar Reedwaan toora tiwitara isaanii irratti akka barreessaniitti, ‘‘Ammas irra deebiin marii nagaatiif qophii ta’u keenya ni ibsina’’ jedhan. Itaanaan Ministirri Mummee fi Ministirri Dhimma Alaa Itoophiyaa Dammaqaa Makoonnin ammoo Onkololeessa 21, 2022 wayita dippilomaatoota Finfinneetti argamaniitti dubbataniitti, ‘‘Waraanicha karaa nagaatiin furuuf yoomiyyuu fi eessayyuu deemuuf qophiidha’’ jedhan. Qaamonni wal waraanaa jiran kunneenis marii nagaatiif kan taa’uf jiran wayita waraanni adda hundaanuu cimee gaggeeffamaa jiraachuu gabaafamaa jiruuttidha. Manni marii nageenya Gamtaa Afriikaa kaleessa Onkolooleessa 21, 2022 walgahii gidhatee kan  ture yoo ta’u, maricha jaarsummaan ni hogganu kan jedhaman ergamaan addaa Gamtichaa Gaanfa Afriikaa  Olusenguun Obaasaanjoo ibsaa taasisaniiru. Manni maree biyyoota miseensoota 15 qabu kunis kaleessa walgahii cufaa wayita gaggeessu erga waraanichi deebii’e ka’ee kun kan jalqabaati. Manni Maree nageenyaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniis kaleessuma Onkololeessa 21, 2022 walgahii taa’en, waraanaa fi haleellaa namoota nagaa irratti qaxanicha keessatti raawwatamaa jiru irratti cufaatti ni mari’ata jedhameera. Mootummaan Itoophiyaa fi humnootiin TPLF torban lamaan duras marii nagaa Afriikaa Kibbaatti taa’amuuf ture irratti hirmaachuuf waliigaluu ibsanillee, walgahichi sababii rakkina ‘loojistikiin’ jedhamuun yeroo biraatti dabarfamun ni yaadatama. Kana malees marii nagaa kanarratti jaarsuummaan Ergamaa Addaa Gaanfa Afriikaa Gamaa Afriikaa, Oluseengoon Obaasaanjoo, Ittaantuu Pirezidantii duraanii Afriikaa Kibbaa Dr Faamiziilee Moolaamiboo-Naagekukaa waliin ni hirmaatu jedhamanii kan egaman pirezidantiin duraanii Keeniyaa, Uhuruu Keeniyaataas dhimma duraan qabataniin kan ka’e maricha irratti hirmaachuu akka hin dandeenye ibsuun ni yaadatama. Isa malees marichi ni taa’ama yoo ta’es gaheefi haala adeemsa marichaa irratti ibsi akka barbaadan kaasanii ture. Kun osoo haala akkasitiin jiruu waraanaa Kaaba biyyaattiitti gaggeeffamaa jiruun namoonni nagaafi hojjattoonni dhaabbilee gargaarsaa miidhamuun gabaafamu hordofees Gamtaa Awurooppaa dabalatee biyyoonniifi dhaabbileen gargaarsaa waraanichi dhaabbatee qaamooleen wal waraanan gara marii nagaatti akka deebii’aniif waamicha dhiyaassaa jiru. Keessattuu Gamtaan Awurooppaa waraanni Ertiraa naannoo Tigraay keessaa akka bahuuf gaafateera.


“Yeroo kana barreessaa jirutti dirooniin waraanaa mataa koorra marsaa jirti”- Gaazexeessaa Maqaleerraa

Waraanni Naannoo Tigraayitti babal’achaa deemuu hordofee jiraattonni waraanicha keessatti hirmaattota ta’aniiru. Ajajoonni humnoota Tigraay akka haaraatti uummanni naannichaa akka duulu waamicha dhiyeessaniiru. Kanaan duras namoonni nagana akka wanaanicha keessatti hirmaataniif dirqisiisaniiru himannaan jedhu irratti dhiyaateera. Mootummaa Itoophiyaa tumsuudhaan waraanatti kan seente Ertiraan hunduu akka duuluuf waamicha taasisteetti; dirqamaanis namoota qabdee waraanatti ergaa akka jirtu himameera. BBCn magaalaa guddoo Tigraay, Maqalee, kan addunyaa irraa addaan cittee jirtu keessatti gaazexeessaa argamu argachuun waan keessa darbaa jiran ilaalchisuun gabaasa addaa argateera. Uummata kuma 300tti dhiyaatu qabdu magaalaa Maqalee irra dirooniiwwan (xiyyaara nama maleeyyiin) haala guyyaa guyyaan jechuun danda’amuun samiirra marsu. Yeroon barreeffama kana barreessaa jiru kanatti dirooniiwwan yeroo mataa koorra marsan natti dhaga’ama. Miira sodaafi yaaddootu natti dhaga’ama. Haleellaawwan qilleensarraa torbanoota muraasa darban keessa raawwatamaniin oolmaa daa’immaniifi bakkawwan maneen jireenyaa rukkutamaniiru. Xiyyeeffannaan isaanii maal akka ta’e ifa miti. Torban kana keessa waraanni Tigraay namni humna qabu hunduu qabsootti akka makamuuf waamicha dhiyeesseera. Waggoota lamaaf waraanichi butuchus uummatichi waraanuudhaaf waamicha taasifame simatee duulaa jira. “Qabsichatti makamuu dhiisuun akka waan ceeraa/fokkuu ta’eetti ilaalama,” jechuun jiraattuun nageenyasheetiif jecha BBC maqaa hin eerre ni dubbatti. Yeroo ammaa kanatti dhalattoonni Tigraay bulchiinsa mootummaa Federaalaa hin fudhannu jechuudhaan cichoominaan dhaabbachaa jiru. Ministirri Muummee Itoophiyaa aanga’oonni naannichaa aangoo waggoota afur dura dhaban deebifachuudhaaf fincilan jechuudhaan himatu. Jiraattonni Tigraay ammo mirga isaanii kabachiifachuudhaaf kaaneerra jedhu. Waliigalteen waraana dhaabuu namoomaa qaamoleen lamaan taasisan turtii ji’oota shaniin booda diigamuu hordofee waraanichi Hagayya darbe deebiyee hammaateera. Waamicha aanga’oonni TPLF uummatichi dhimma jiraachuufi jiraachuu dhabuu isaatiif akka falmatuuf taasisan hordofee dubartootaafi dargaggoota dabalatee qaamoleen hawaasaa hunduu qabsichatti makamaa jiru. Dubartoonni leenjii loltummaa fudhatanii yoo waamaman waraanuudhaaf qophii akka ta’an dubbachaa jiru. “Tigroota ta’uu keenyaaf sabboonummaati nutti dhaga’ama. Mirgoota koo kabachiifachuuf, akkasumas lafa koo eeggachuudhaaf leenjii fudhachuu kootiif nan gammada,” jechuun shamarreen umuriin ishee wagga 23 natti himteetti. Tigraay Waxabajji darbe irraa kaasee dhorkaan waan irra kaa’ameeruuf haalli jireenyaa yeroorraa gara yerootti hammaachaa dhufeera. Tajaajilawwan bilbilaafi interneetaa erga addaan citanii waggaan tokko darbeera. Addunyaa biraarraa addaan citnee jirra. Namoonni baayyeen maatiiwwaniifi hiriyyoota isaaniif ergaa erguudhaaf gara yeroo xalayaa barreessuutti deebiyaniiru. Tokko tokko ammo gara daangaa Naannoo Amaaraa deemuudhaan bilbila bilbilu, akkasumas maallaqa biyya alaatii maatiifi firoota isaaniirraa ergamuuf fudhatu. Oduu dhageeffachuufi maal ta’aa akka jiru baruudhaaf namoonni hedduun qarqara daandiitti raadiyoo tokko marsanii dhaggeeffatu. Namoonni hunduu waa’ee adeemsa marii nagaa dubbata, akkasumas oduuwwanis xiyyeefffannaan hordofu. Haata’u malee, jiraattoonni naannoo Tigraay mootummaan Itoophiyaa marii nagaatiif qophii akka hin taane amanu. Kanaafis akka ragaatti haleellaa boombii hin dhaabbanne kaasu. Tigraayiitti hojjachuus ta’e maallaqa argachuun hin danda’amu. Baankiiwwanis waan cufamaniif maallaqa baafachuun hin danda’amu. Kanarraa kan ka’e sochiin dhaabbilee daldalaas dhaabbateera. Gama biraatiin ammoo gabaawwan bakkawwan banaarraa babal’ataa jiru. Maallaqnis kan socho’u gabaa gurraacharratti yoo ta’u, dallaalonni yoo xinnaate komishinii parsantaa 30 ta’u ni gaafatu. Kunis baatiiwwan muraasa dura parsantaa 50 irra kan ture yoo ta’u, amma hanga tokko fooyya’insa agarsiiseera. Hollaawwan koo jireenyasaanii kan gaggeeffatan maallaqa Ameerikaafi Kaanaaddaa irra ergamufiin. Hollaankoo tokkos firoonni isaa yoo maallaqa hin ergineef ta’e ijoolleesaa shaniif waa laachuu akka hin dandeenye natti himeera. Ameerikaa irraa obboolaa lama akka qabu kan dubbatu namni kun, erga dhorkaan naannoo Tigraay irra kaa’ame asi yeroo afuri maallaqni ergameefiira. Waraanicha hordofees tajaajiloonni bu’uraalee misoomaa adda cituufi boba’aa dabalatee shaqaxoonni barbaachisoo ta’an gara Naannoo Tigraay akka hin seennee dhorkamaniiru. Hedduunis miilaan ykn gaariidhaan imaluuf dirqisiifamaniiru. Gatiin shaqaxaa haalaan dabaleera. Gatiin xaafii torbanumaan kan dabalu yoo ta’u, bitachuuf yaaduun rakkisaadha. Yeroo ammaatti xaafii kiloograamni 100 doolaara 265 (gara qarshii kuma 15) yoo ta’u, wagga tokkoon dura doolaara 85 ( birri kuma shan ture). Sababii marfama naannicha irra jiruutiin kan ka’e qorichi gara naannichaa waan hin galleefis baayyeen hanqina qorichaatiin du’aa jiru. Kanneen yeroo dheeraaf dhukkubsatan qoricha barbaacha rakkataa kan jiran yoo ta’u, qorichoonni argamanis gatiinsaanii  dachaa kudhaniin dabaleera. Haleellaa qilleensarraa haaraan naannichatti raawwatamaa jiruun namoonni nagaa heduun ajjeefamuu itti fufusaatiin, dargaggoonni hedduunis akka waraanaatti dabalamaniif sababa ta’aa jira. Jiraattuun Tigraay umuriin wagga 29 ta’e tokko, miseensoonni maatiishee sadi: obbooleettiin isheefi obboolaan ishee dhiiraa laam waraana naannichaatti makamuu natti himteetti. Baatiiwwan lamaan darban keessatti waan qabduufi yeroo isheetti fayadamuun miseensoota loltoota naannichaatiif nyaata bilcheessaa jirti. Jiraattoonni kaanis nyaata qaban maatiiwwan loltoota adda waraanaatiif ergan waliin hirmachuun nyaatu. Torban darbe mariin nagaa jaarsummaa Gamtaa Afriikaatiin Afirkaa Kibbaatti gaggeeffamuuf ture ilaalchise oduun wayita dhagahameetti ummanni baayyee gammadee ture. Haata’u malee, marichi sababii ifa hin taaneen osoo hin gaggeeffamiin hafeera. Tigraayiitti hedduun nagaa barbaadu, nagaan akka bu’u taasisuufis bataskaanawwan fi masjiidawwan keessatti kadhannaa taasisu. Keessattuu galagala maneen amantaa kunneen namaan kan guutamaniidha. Ummanni waraanni akka dhaabbatuuf kadhannaa taasisaa jira. BBCn nageenya isaaniitiif jecha eenyummaa gaazexessaafi namoota yaada isaanii kennan ifa hin taatsisu.


Iraan diroonota Itoophiyaaf erguu ishee US ibsite

Iraan diroonii Iraan xiyyaaroota nama-maleeyyii Mohaajar-6 jedhaman Itoophiyaaf ergite akka turte Ameerikaan ibsite. Ittaanaan Dubbii Himaa Ministirri Dhimma Alaa Ameerikaa Onkoolooleessa 18, 2022 ibsa kennaniin, Iraan wagga tokkoon dura dirooniiwwan Itoophiyaaf ergushee dubbataniiru. Dubbi himaan Veedaanti Paateel akka jedhaniitti, Iraan Itoophiyaan alattis biyya Yukireen weerarte Raashiyaafis xiyyaaroora nama-maleeyyii kanneen ergite jirti. ‘‘Iraan xiyyaaroota nama-malleeyyii kanneen biyyoota lamaaniis kan ergite yaada murtoo Mana Maree Nageenya Mootummoota Gamtoomanii lakkoofsa 2231 cabsuudhaan’’ jedhan. Dubbi himichi dabaluun akka jedhaniitti, Iraanxiyyaaroota nama maleeyyii gara Raashiyaatti ergushee Ameerikaan Mootummoota Gamtoomaniitti beeksiifte jirti. Haala yaada murtee Mana maree Nageenyaa 2231tti Iraan mana maree Nageenya Mootummoota Gamtoomaniitiin dursitee hayyama yoo argatteen alatti tajaajilootaa fi meeshalee teeknoolojii gara biyyootii birootti dabarsuu hin dandeessu jedhaniiru. Akkasumas oomishaa diroonota kunneen keessaa inni tokko Kodsi Aviyeeshin akka yaada murtee kanaatti, qabeenyi isaa akka hin sochosneef dhorkameera jedhu dubbi himaan kun. “Biyyootiin hundi qabeenyi dhaabbata kanaa akka hin sochooneef dhorkuu qabu,” jedhaniiru Obbo Pateel. Yeroo waraana wal waliinii Kaaba Itoophiyaatti gaggeefamaa jirutti mootummaan federaalaa diroonota Iraan, Turkii fi Chaayinaatti oomishaman fayyadamaa akka ture gabaasaaleen ibsan jiru. BBC’n diroonota kamtu qaama kamiin hojii waraanaaf fayyadamame kan jedhu adda baasee mirkaneessuu dhabus, MM Abiy Ahmed garuu waraana kana irratti dirooniin hojirra akka olfameeru ibsanii turan. Ajajaan humna waraanaa qilleensaa Itoophiyaa Meejar Janaraal Yilmaa Mardaasaan A.L.I Sadaasa 2013 irratti TV biyyaalessaa irratti yemmuu dhiyaatanitti, Itoophiyaan waraana kanaaf diroonii fayyadamuu ishee mirkaneessanii turani. Ta’us garuu ajajaan kun, humni waraanaa diroonota kam akka fayyadame adda baasuun hin dubbanne. Mohaajar-6 diroonii basaasaaf, naannoo qorachuufi bakka haleelamu adda baasee haleeluun milkaa’aa ta’edha. Dubbii himaan Pateel akka jedhanitti dirooniin Mohaajar6 dhabbata Koorsi Aviyeeshiniin oomishamu erga lakkaffaa ol ka’ee hanga km300 balali’uu danda’a. Mohaajar-6 ulfaatina kg40 fe’ee, lafarraa gara km 5.5 ol fagaatee qilleensarra gara sa’aatii 12f turuu danda’a. Itoophiyaan waraanaa wal wariinii kabaa biyyatti keessa jiru irratti diroonoota isheen fayyadamte keessaa inni biraan diroonii Tarkiitti oomishame Baayraktar TB-2 jedhamudha. Dirooniin dhaabbta Baaykar Diffeensiin oomishamu kun, fe’umsa ulfaatin hanga kg 150 ulfaatu fe’ee balali’uu kan danda’u yoo ta’u, fageenya hanga km 300 irra taa’amee diroonii kana to’achuun ni danda’ama. Akka odeeffannoo marsiriitii oomishaa kanarra jirutti, dirooniin kun kocho bal’ina meetira 12, hojjaa meetira 2.2 fi dheerina meetira 6.5 kan qabu yoo ta’u boba’aa hanga liitiraa 300 qabachuus danda’a. Dirooniin kun namaan utuu hin to’atamiin sirna ofiin akka lafaa ol ka’uu fi lafrra qubatuuf isa dandeessisu kan qabu yoo ta’u, qilleensarra km5.5 hnga km 8.2 ol fagaatee hojii isaa hojechuu danda’a.


Mootummaan Itoophiyaa affeerraa marii nagaa TPLF waliin AUn dhiyaateef fudhachuu beeksise

Mootummaan Itoophiyaa marii nagaa waraana kaabaaa Itoophiyaatti humnootii Tigraay waliin gara waggaa lamaatiif gaggeeffame karaa marii nagaatiin furuuf Gamtaan Afriikaa (AU) waamicha dhiyaateef fudhachu beeksise. Gamtaan Afriikaa qaamolee wal waraanaa jiran Mootummaan federaalaa fi humnootiin TPLF gara marii nagaatti akka deebi’aniif torban darbe keessa xalayaa barreessuun barameedha. Mootummaan Itoophiyaa ibsa gabaabduu karaa Tajaajila Komuunikeeshinii Mootummaatiin baaseen qaamooleen marii nagaa kana hoogganan, guyyaafi eddoon marichi itti gaggeeffamu ibsamuun waamichi akka dhiyaateef himeera. Haata’u malee waamicha Gamtaan Afriikaa qaamoolee wal waraanaan lamaaniif akka marii nagaatti deebii’aniif taasisee jedhame kanarratti gama TPLFn hanag yoonaatti kan jedhame hin jiru. Itti dabaluunis affeerraan Gamataa Afriikaatiin dhiyaate kan ejjannoowwan mootummaa Itoophiyaa eeggatee ta’uun argateerras jedhe ibsichi. ‘‘Mariin nagaa kun jaarsummaa Gamataa Afriikaa qofaaniifi haal-duree tokko malee akka gaggeeffamu mootummaan ejjannoosaa ibsaa turuun ni yaadatama’’ jedheera ibsichi. Kanaan dura humnootiin TPLF gama isaanitiin marii nagaatiin wal dhabdee jiru furuudhaaf qophaa’ee ta’usanii ibsuun ni yaadatama. Mootummaan Itoophiyaa ibsa Roobii Onkolooleessa 5, 2022 baasee kanaan, ‘‘Walitti bu’insicha furuudhaaf tarkaanfiiwwan furmaataa gosa kamuu fudhachuudhaaf sochaa turuunsaa kan yaadatamu yoo ta’u, ammas cimsee kan itti fufuu ta’e jechuun’’ marii nagaatiif qophii ta’u ibseera. Rooyitarsi maddeen dippiloomasii wabeeffachuun akka gabaasetti, mariin kun dhuma torbee kanaarratti Afrikaa Kibbaatti eegalamuuf karoorfame. Gorsaan Nageenya Biyyaalessaa Itoophiyaa Ambaasaaddar Redwaan Huseen, mootummaan marichi haal-duree malee akka eegalamu duraanuu ejjannoo agarsiisaa waan tureef amma affeeraa dhihaate ni simata jechuun tiwiitara isaaniirratti barreessan. Xalayaa waamichaa Dura Taa’aa Komishinii Gamtaa Afrikaa Muusaa Faakii Mahamatiin mallattaa’uun Onkolooleessa 1, 2022 bahe irratti akka caqafameetti, mariin marsaa tokkooffaa Dilabata Onkolooleessa 8, 2022 Afriikaa Kibbaatti eegalama. Maddi Oduu Rooyitarsi gamasaatiin madden dippilomaatootaa eeruun, Gmataan Afriikaa dura taa’aa TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa’eeliif xalayaa affeerraa erguu gabaaseera. Affeeerraa jedhame kana ilaalchisees Rooyitarsi dubbi Himaa TPLF Obbo Geetaachoo Raddaa irraa mirkanneeffachuuf gaaffii dhiyeesseen, waa’ee marii dhiheenyatti gaggeeffama jedhameerratti omaa akka hin beekne ibsuu dabaluun gabaaseera. Waraanni kaaba Itoophiyaatti waggaa lama dura eegale ji'oota shaniif erga tasgabbaa'ee booda Hagayya darbe keessa bifa haaraan eegale. Waraanni kun akka haaraatti eegaluusaaf mootummaa fi TPLF quba walitti qabu. Waraana waliinii Kaaba Itoophiyaa karaa marii nagaa furuuf jaarsummaa Oliseegun Obasaanjoo fi marii Gaaddisa Gamtaa Afrikaa jalatti gaggeeffamu didaa kan turan humnoonni TPLF, waraanni bifa haaraan akkuma eegaleen Gamtaa Afrikaa jalatti mari'achuuf fedha qabaachuu ibsanii turan. Ta'us garuu ergasii haleellaawwan qilleensaa fi lafoo itti fufuu humnoonni TPLF himachuu hin dhiifne.


Daangaa Itoophiyaa-Ertiraa irratti loltoonni kuufamuu suuraaleen saatalaayitii mul'isan

Waraana Kaaba Itoophiyaa sababa komunikeshiniin adda cituufi gaazexxesitoonni akka hin daawwanne dhorkamusaatti, ija addunyaa jalaa dhakataadha jedhamee ilaalchisee suuraaleen saatalaayitii looltoonni gama daangaa Itiyo-Ertiraatti baayinaan walitti qabamu mul'isan. Suuraan ji’a kana keessa fudhatame naannoo daangaa Itoophiyaa fi Ertiraatti loltootniifi meeshaaleen waraanaa yoo bobbaafaman agarsiisa. Looltoonni Ertiraa qaama naannoo Tigraay to'atee jiru TPLF waraanu irratti  MM Itoophiyaa Abiy Ahimediin deeggaru. Yaaddoo haleellaa Tigiraay irraa kan ka’e, Ertiraan humnoota eeggataa ishee hundaaf waamicha gootee jirti. Waraanichi erga ji’a shaniif adda citee booda ji’a Hagayyaa keessa deebi’ee jalqabe. Sagantaan Nyaata Adunyaa UN, sababa waraana waliinii Itoophiyaa keessaa kanaan wal qabatee namoonni miliyoona 13 ta'an kaaba biyyatiitti deeggarsa barbaadu jedhe. Suuraaleen kunneen jalqaba Fulbaana 26, 2022 irratti kan fudhatameedha. Innis bakka to’annoo humnoota mootummaa deeggaran jala osoo hin galiin ture magaalaa Shiraatootirrayi. Shiraaroon magaala  gama kaaba lixaa ibiyyattiitti argamtuudha. Suuraan kun daandii guddicha magaalittii irraa gara Bahaatti bahu agarsiisa. Taankonni daandii guddicha gara bitaa gara gadiin dhaabbataniiru. Gara mirgaan kan jiru ammoo hospitaala Mahaniiti kan bara 2014 banamedha. Hospitaalli kun kutaa baqaqsanii yaaluu, kutaa yaalii daa'immanii, qorannoo raajii fi kutaa ciisichaa 35 qaba. Namoonni tarii loltoota fakkaatan toora galuun galma irraa hanga daandii guddichaatti hiriiranii mul’atu. Waggaa darbe hospitaalichi akka malee manca’uu gabaafamee ture. Dhaabbanni tola-ooltummaa MSF jedhamu bara 2021 keessa buufataaleen fayyaa naannicha keessaa hosptaala Ma'anii dabalatee kaan ta'ee jedhee samamamuufi kaan ammoo manca’aafamu himee ture. Bakkeewan 106 isaan daawwatan keessaa kan tajaajila idilee kennaa ture %13 kan ta'udha jedhan. ''Saamichii hangi ta'e akka carraatti kan raawwatame yoo ta'u, dhaabbileen fayyaa bakka hedduutti ta'e jedhame akka hojiin ala ta'an gochuuf kan mancaafaman ture.'' BBC’n hojjetaa deeggarsa dhaabbata namoomaa gameessa Shiree irraa dubbiseera. Magaalli Shiree Shiraaroo irraa gara bahaatti Km 95 irratti argamti. Namnni kun akka jedhuutti, Fulbaana 1 irraa eegaluun namoonni 210,000 ta'an gara Shiraaroofi naannawa  ishee irraa Shireetti baqataniiru. '‘Osoo uummanni hin baqatiin dura torban tokkoof, haleellaan sa’a 24'f walumatti fufiinsaan gageeffamaa ture,’’ jechuun BBC'tti hime. Nageenya isaaf jecha maqaa hojjeta deeggarsaa kan dhoksineerra. Namooti achii baqatanii fi warra isa waliin SHiraarootti ramadamuun waliin hojjatan irraan hubadhe jechuun BBCtti akka himeetti,  hospitaalli Mahanii amma harka loltoota Itoophiyaa fi Ertiraa jira. Fulbaana 13, osoo suuraan saatalaayitii booddanaa hin kaafamin dura, Dursaan Humnoota Tigraay Jenaraal Taaddasa Warrade, '‘loltoonni Itoophiyaa fi Ertiraa waliin ta’uun iddoowwan Shiraaroo irraa hanga Ademeiti jiran to’ataniiru,’’ jechuun miidiyaa naannochaatti himanii tiran. Yeroo ammaa Shiraaroon harka eenyuu akka jirtu ifatti hin beekamu, hojjetaan dhababata gargaarsaa BBCtti akka himetti haalli jiru guyyuu jijjiirama. Akka kubbaaniyyaan suuraa saatalaayitii kana gadi dhiise ibsutti, hospitaalicharraa gara kibbaatti fageenya kiilomeetira tokko hin caallerratti '‘meeshaalee waraanaa dhukaasaaf qophaa’antu’’ bakka qabatanii jiru. Kaayyoon meeshaaleen waraanaa kunneen bakka kana buufataniif hanga ammaatti ifa miti. Itoophiyaa fi Ertiraan waa’ee loltoonni isaanii Shiraaroo to’achuu fi kaan irratti hanga ammaa yaada hin kennine. Torbee darbe garuu Gaanfa Afrikaatti ergamaan addaa Ameerikaa gaazexeessitootaaf akka ibsanitti, sochiin loltoonni Ertiraa daangaa ce’uun gara Itoophiyaatti taasisaa jiran Ameerikaa guddaa yaaddessa jedhanii, ‘’kun dafee dhaabbachuu qaba,’’ jechuun akeekkachiisan. "Loltoonni Ertiraa daangaa Itoophiyaa ce’aa jiraachuu hordofaa jirra. Loltoonni Ertiraa Itoophiyaa keessa jiraachuun haalicha daranuu hammeessa. Rakkoo nageenyaa duraanuu ture daranuu babal’isa,’’ jedhan Maayik Hamar. Kubbaaniyyaan Maxar Shiraaroo irraa kallattii kibbaan kiilomeetira ja’a irratti konkolaattota toora galan 45 suura kaaseera. Konkolaattonni kunneen heddumminaan gara magaalaatti seenaa jiraachuu ibsa suuraan kubbaaniyyaan kun kaase. Kiilomeetira shan irratti ammoo daandii guddaarra konkolaattonni kan biraan tooraan jiru- konkolaattota waraanaa 20. Isaanis gara kallattii Shiraarootti qajeelanii dhaabbatu. Kun daandii guddicha Adi Goshu kan laga guddicha Takazee irraan qaxxaamuruun Shiraaroo irraa gara magaalaa Humaraa geessuudha. Darbees hanga Ertiraatti qajeelcha, Ertiraan Humaraa irraa hanga kiilomeetira 180 ti. Konkolaataadhaan sa’atii said qofa imalchiisa. Erga waraanni Kaaba Itoophiyaa xumura bara 2020 eegalee as kallattiin lixa Tigraay to’annoo loltoota Ertiraa, Itoophiyaa fi human addaa naannoo Amaaraa akkasumas hidhattoota Faannoo jedhamanii jala jira. Naannoon Amaaraa lixa Tigraay kiyya jechuun of jala galchuuf falmata. Shiraaroo keessaa akkuma ba’amaa deemuun, konkolaattonni waraanaa fi kan uummataa fakkaatan- kan daandii Adi Goshuurra jiraniin kan walfafakkaatan- cinaa fi gidduu gamoowwanii dhaabatanii argamu. Suuraan kunneen fudhatamanii boriitu isaa ammoo konkolaattota kunneen saatalaayitiidhaan kaasuudhaan hin danda’amne, kubbaaniyyaan suuraa kunneen kaasaa ture konkolaattonni turan bulanii achii socho’uu mul’iseera jechuudha. Ragaan kunii fi yaadi jiraattonni Shiree keessaa baqatan kennan, magaalattiin humnoota walwaraanan gidduutti raafamaa jiraachuu mul’isa. BBCn ragaa Qindeessaa Dhimma Gargaarsa Namoomaa UN akka argetti, dhukaasa Shiraaroo keessatti qaamolee walwaraanan gidduutti mudateen gaafa Fulbaana 14 yoo xiqqaate namoonni 10 ajjeefamaniiru. Akka yaada hojjetaa deeggarsaakanaatti namoota kana dura naannichaa baqatan 45,000 dabalatee gara 210,000 kan tahan Lixa tigiraay keessaa baqataniiru. Maxar akkasuma suuraa magaalaa Eertiraa keessaa Serhaa jedhamtuu Fulbaana 19 kaafame maxxanseera. Magaalli kun magaala Itoophiyaa Zaalambasaa irraa kiilomeetira tokko caalaa hin fagaatu. Suuraan kun kaafamee guyyaa tokkoon booda TPLF ibsa baasaniin pirezidaantiin Eertiraa Isaayaas Afawarqii ‘’humna waraanaa guutuu bobbaasuun, milishaa fi human eeggataas waraanatti akka makamaniif waamicha godheera, karaa Zaalambasaas haleellaa guddaa tahe bane,’’ jedhan. Maxar bakka kana dirree qawwee M-46 jechuun adda baase. Kaaba magaala Serhaatti argama.


Haleellaa qilleensarraa kaaba lixa Tigraayiitti raawwatameen namoonni ajjeeffamuun himame

Haleellaa qiilleensaa guyyaa Kibxatataa Fulbaana 27, 2022tti Kaaba lixa Tigraayiitti raawwatameen yoo xinnaate namoonni jaha ajjeeffamu maddeen namoomaa BBCtti himan. Haleellaan qilleensaa kunis magaalaa Addii Daa’iroo jedhamtu keessatti kan raawwatame yoo ta’u, humnootiin Tigraayis Ertiraan halellicha raawwachu himatan. Kanaan duras waraanni Ertiraa mootummaa Itoophiyaa tumsuun naannicha keessatti waraana keessatti hirmaachuuf himannaa irratti dhiyaateef deebii hin kennine. Haleellaa qilleensaa amma raawwatame jedhame kunis magaalaa daangaa Itiyoo-Eritiraa irratti argamtutti yoo ta’u, buufanni TV naannichaas namootaa fi manneen haleellaan barbadaa’an agarsiiseera. Aanga’oonni Tigraayis haleellichi kan irratti kiyyeeffate naannawa namoota nagaa keessa jiraatan irratti ta’uu kaasuun balaalleeffatanii ture. Namoonni haleellichaan miidhaman gara hospitaalaatti yoo geeffaman arguu hojjattoonni dhaabbilee gargaarsaa BBCn dubbise himan. Aangaa’oonni Tigraay haleellichi guyyaa Kibxataa ‘irra deeddeebiin’ raawwatamu fi kanaanis manneen jireenyaa barbadaa’uu himanii ture. Haata’u malee BBC haleellaa qilleensaa jedhame kana madda walabaa irraa mirkanneefachu hin dandeenye. Naannoo Tigraayiitti erga waraanni waggaa lama ta’uuf deemuu eegalee kaasee malliiwwan quunnamtii hedduun adda cituun gaazexessitoonni gara naannichaa akka hin seenneef dhorkamuun ni yaadatama. Ta’us dhiheenya kana BBC karaa saatalaayitiin looltoonnii fi meeshaalee waraanaa gurguddaan daangaa Itoophiyaa fi Ertiraa irratti walitti qabamu suuraalee mul’isan agrateera. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti Sadaasa 4, 2020 eegalee ture jidduun baatiiwwan shaniif dhaabbatus jedhulleen deebisee amma akka haaraatti baatii Hagayyaa keessa eegaluun ni yaadatama. Torbanoota darban keessaa bakkeewwan garaa garaatti waraanni gaggeeffamaa jiraachu himamulleen garuu dhimma kanarratti odeeffannoo bal’aa argachuun hin danda’amne.


Sudaanitti kaampii baqattoota lammiilee Itoophiyaatti namoonni maaree jaldeessaan qabamuun himame

Sudaaniitti bakka baqattoonni Itoophiyaa sababii waraanaatiin baqatan qubatan keessatti weerarri maaree jaldeessaa ka’uun namoonni lama qabamuu Motummoota Gamtomaniitti Dhaabbanni Baqattootaa beeksiise. Dhaabbatichatti Komishinii Olaanaan Dhimmoota Baqattootaa (UNHCR) kaampiiwwan baqattootaa gara bahaatti argaman keessatti dhukkubichi mul’achusaatiin walqabatee, baqattoonni lammiilee Itoophiyaa sadii kaampii Tunaayidibaah keessatti dhukkubsataniiru jedhe. Kaampiin baqattootaa Tunaayidibaah kan baqattoonni Tigraay irra sababa waraanaatiin heddumminaan itti godaanuun himamu kunis bulchiinsa Sudaan Gadaariif keessatti argama. Akka raga dhaabbata mootummoota Gamtoomaniitti kaampichi baqattootaa gara kuma 23 ta’an qabateera. Kana malees kaampiiwwan baqattootaa lammiilee Ertiraa keessatti dahatan kan bulchiinsa Kasaalaa keessattis dhukkubichi mudachuun namni tokko dhukkubsachu dhaabbatichi BBCtti himeera. Namoonni dhukkuba maaree jaldeessaa Kanaan qabamanis buufataalee wallaansaa keessatti yaalii argataa kan jirna yoo ta’u, kanneen dhukkubicha qabaachuuf shakkaman ammo, adda baafamuun kunuunsa barbaachisaan taasifamaafi jiraachu dhaabbatichi dabaluun himeera. Kanaanis Ministeerri Eegumsa Fayyaa Sudaan, Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa fi kanneen biraa waliin ta’un nageenya baqattootaa mirkanneessuu fi weerarichi akka hin babal’anne ittisuuf hojjataa jiru jedhameera. Akka dhaabbatichi jedheetti, kunuunsa namoota dhukkubichaan qabamaniin alattis maatiiwwan namoota dhukkubsataniitiif qorannoon taasifameefiira. Dhaabbileen kunneenis waloon ta’un baqattootaafi hawaasa naannichaatiif hojiiwwan hubannoo cimsan hojjataa jiraachuun kan ibsame yoo ta’u, tatamsa’in dhukkubichaa to’achuuf ammo saamunaafi meeshaalee qulqullinni ittiin eegamu kan biraa baqattootaaf kennameera jedhame. Kana malees baqattoonni tarkaanfiiwwan isaan maaree jaldeessaa kana ittisuuf fudhatan kan qajeelfamoota ittisa dhukkubichaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa waliin wal siman akka ta’aniifi nageenya baqattootaa kan mirkanneessan ta’u akka qabaatan UNHCR  akeekkachiise. Namoonni dhukkuba maaree jaldeessaan qabaan jalqabarratti gubaa qaamaa, dhukkubbii mataa, dhukkubbii dugdaa, dhukkubbii maasaa, nyaataa qaamaa fi waan hundumaaf fedhii dhabutu irratti mul’ata. Yoo gubaan qaamaa irraa qabbanaa’uutti ammo, fuularraa kaasee qaamni hooksiisuu eegala. Keessattuu ciqileefi milli caalaa kan hooksiisu ta’a. Kunis kan sadarkaa garaa garaa qabuufi baayyee kan dhukkubu ta’u danda’a. Keessattuu dhiitoon gogaa namaa irratti umamuu kun boodarra gogaan madaa’uun akka bifa geeddaru taasisa. Bakki dhiitoon sun bahe irratti godaannisa dhiisee darba. Dhukkuubbiin kunis yeroodhuma isaatti kan badu yoo ta’u, hanga guyyoota 14-21 ni fudhata jedhama. Namoonni nama dhukkuba maaree jabdeessan qabamee waliin tutuqqaa qabu saaxilamu danda’a. Vaayirasiin dhibee kanaatis karaa qaawwan gogaa keenyarratti argaman, karaa ijaa, funyaaniifi karaa afaanitiin gara qaama keessaa galu danda’a. Kana malees vaayirasiin dhibee kanaa tibba quunnamtii saalaatti tutuqaa maanaa umamuun dadarbu danda’a. Kanaan alattis jaldeessa, hantuuta ykn beeladoota vaayirasii dhukkuba kanaatiin qabaman waliin tutuqaa qabaannaan dhukkubichi namatti darbu danda’a. Haata’u malee irra caalaan namoota dhukkuba kanaatiin qabamanii balaa hamaaf hin saaxilaman. Akkuma dhukkuba maaree torbanoota muraasa keessatti kan fayyamu yoo ta’u, ta’us darbee darbee dhukkubbii cimaa qaqabsiisu danda’a.


Jaarmiyaaleen gargaarsaa iddoowwan haleellaan jirutti akka hin sochoone mootummaan akeekkachiise

Mootummaan Itoophiyaa jaarmiyaaleen gargaarsaa iddoowwan haleellaan humnootii TPLF irratti xiyyeeffatee gaggeeffamu deemuurraa akka of qusatan mootummaan Itoophiyaa akeekkachiise. Mootummaan yaaddoo kana kan dhiheesse erga Sagantaan Nyaataa Addunyaa UN konkolaattota isaa deeggarsa namoomaa fe'an keessaa tokko haleelamuu ibseeti. Jaarmiyaan kun konkolaataansaa, haleellaa diroonii magaalaa Maqaleetti raawwatame booda, caccabaa meeshaalee waraanaa samiirraa irratti kukkufeen guddoo miidhamuu ibse. Haleellaa kanaan hojjetaansaa miidhamuu kan ibse jaarmiyaan gargaarsaa UN kun, qaamoleen walwaraanaa jiran hunduu yeroo gargaarsa namoomaatti seera idil-addunyaa kabajamuu akka qaban gaafateera. Waraanni kaaba Itoophiyaatti waggoota lamaaf deemaa jiru lammiilee biyyattii naannawa kana jiran rakkoo namoomaa hedduuf saaxileera. Waraanni kun yeroof tasgabbaa'ee, mariin nageenyaas abdachiisaa ta'ee ture. Erga bifa haaraan eegalee garuu tattaaffiiwwan marii nageenyaa abdiidhaan eegamaa turan gufataniiru. Ministeerri Tajaajila Kominikeeshninii Federaalaa dhimma kanarratti ibsa baaseen humnoonni TPLF konkolaattota gargaarsa namoomaa fe'anii gara naannoo Tigraay imalan waraanaaf itti fayyadamaa jira jedhe. Mootummaan waraana kana dhiibamee itti seenuu hima, waraanicha nagaan xumuruu fi lammiilee miidhamaniif deeggarsi akka qaqqabuufis tattaaffii gochaa turuu himeera. Haata'u malee humnoonni TPLF- kan mootummaan shororkeessaa jedhuun, konkolaattoota deeggarsa namoomaa fe'anii gara Tigraay imalan waraanaaf itti fayyadamaa turuu eere ibsi Ministeera tajaajila Kominikeeshinii kun. Inumaa gargaarsa namoomaa jaarmiyaaleen gargaarsaa UN dhiyeessan hidhattoota isaaf dabarsee kennaa ture jechuun TPLF himata mootummaan. Jaarmiyaaleen idil-addunyaa gareen TPLF seerota idil-addunyaa sarbuurraa akka of qusatu gochuufi gargaarsa seenus dhimma barbaachiseef qofaa akka oolu gochuuf dirqama qabu jedha ibsi kun. Mootummaan waraana gama TPLF'n lammiileerratti baname jedhu ittisuuf dirqama isaa ba'uuf haleellaa wayita gaggeessutti jaarmiyaaleen gargaarsa namoomaa imaluurraa akka of qusatan mootummaan Itoophiyaa dhaameera. Dabalees jaarmiyaaleen gargaarsaa UN kunneen konkolaattonni isaanii garee shororkeessaa TPLF'n tajaajiluu dhabuusaa mirkaneessuu qabu jechuun mootummaan akeekkachiiseera.


'Sababa hanqina qorichaa wayita dhukkubsattoonni ija keenya duratti du'an harka marannee ilaalla'

Magaalaa Maqaleetti kan argamu Hospitaalli Ayidar hanqina qorichaa fi meeshaalee wal'aansaa kaaniirraa kan ka'e dhukkubsattoota wal'aanuu dhaabuuf dirqamaa aka jiru ibse. Hospitaalichatti ogeessa baqaqsanii yaaluu kan ta'e Dr Fasika Amdasillaase, sababa hanqina qorichaa dhukkubsattoonni ijasaanii duratti wal'aansa dhabanii du'aa jiraachuu hime. Gaaffii fi deebii sagantaa BBC Newsday waliin taasise keessatti, ''Dawaa dhukkubsattootaaf kenninu hin qabnu. Meeshaalee wal'aansa baqaqsanii yaaluuf oolan hin qabnu. Talaallii, insuliinii hin qabnu,'' jedhe. Erga bara 2020 Sadaasa keessa waraanni eegalee as naannoon Tigraay giddu gala biyyaarraa adda baatee, tajaajilli adda addaa irraa citeera. Humnoonni Tigraay loltoonni Ertiraa, kan Itoophiyaa fi milishaan Amaaraa wal ta'uun akka isaan haleellaa jiranitti himata. Jalqaba Waxabajjii darbeetti Hospitaalli Riferaalaa Ayidar sababa wantonni barbaachisan dhiyaachaa hin jirreef tajaajila wallaansaa kennuu dhaabuu isaa Daarektarri Medikaalaa Hospitaalichaa himanii turan. Deerektarri Tekinikaalaa Hospitaalichaa Dr. Kibroom Gabresillaasee, hanqinni qorichaai, tajajilli elektirikaa addaan cituun, akkasumas rakkoowwan dachaa biroo isa mudaterraa kan ka'e dhukkubsattootaaf tajaajila kennuu haala hin dandeenyerra waan ga'eef tajaajila kennuu akka dhaaban BBC'f ibsanii turan. Dhiyeenya kana garuu meeshaaleen wal'aansa fayyaa fi gargaarsi namoomaa kaan gara naannoo Tigraay seenuu eegalee ture, kunis ammoo waraana bifa haaraan ka'een gufataa jira. Dr Fasika akka jedhutti, karaa Koree Waldaa Fannoo Diimaa fi Dhaabbata Fayyaa Addunaa qorichoonni muraasni seenaa jiru, garuu dhiyeessiin kun kan itti fufiinsa qabu miti jedhe. Dhukkubsattoonni dhibee shukkaaraa sababa hanqina insuliinii wal'aansa dhabanii du'aa jiru jedha Dr Fasika. Namoonni kalee dhukkubsatanis tajaajila wal'aansa kalee (dialis treatment) dhabuurraa lubbuunsaanii asitti gaaga'amaa jira jechuun BBCtti hima Dr Fasika. Kanarratti dabalataan hojjettoonni hospitaalichaa ji'oota 17f mindaan kaffalameefii hin beeku jedhe. ''Haaluma kana keessa taanee kanneen dandeenyu baraaruuf yaalaa jirra. Yeroo ammaa kana garuu namootuma silaa lubbuusaanii oolchuu dandeenyullee baraaruu dadhabneerra.'' Hospitaalli Ayidar yeroo baayyee namoota haleellaa qilleensaan naannoo Tigraay keessatti miidhaman wal'aanuun beekama. Erga waraanni Kaaba Itoophiyaa bifa haaraan eegalees namoota haleellaa dirooniin magaalaa Maqalee keessatti miidhaman tajaajilaa turuu ibsaa ture, haleellaa mudateefis mootummaa himata. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti Sadaasa, 2020 eegale naannoo Tigraay irraa gara naannolee olla kanneen akka Amaaraa fi Affaaritti babal'achuun lubbuu namoota kumaatamaan lakkaa'amanii gaaga'eera. Miiliyoonaan kan lakkaa'aman ammoo rakkoof saaxile. Qaamoleen walwaraanan (Mootummaan Federaalaa fi humnoonni Tigraay) gargaarsi danqaa malee namoota rakkatan bira akka ga'uuf jecha dhukaasa dhaabuu erga murteessanii waraanichi ji'oota shanii oliif tasgabbaa'ee turus, ji'a dura garuu akka haaraati eegale. Waraanni bifa haaraan eegale marii nageenyaa abdatamee ture guddoo gufachiise. Waraanni kun deebi'ee eegaluutti mootummaan federaalaa fi humnoonni Tigraay quba walitti qabu. Erga waraanni deebi'ee eegalee haleellaawwan diroonii irra deddeebiin magaalaa Maqalee fi naannosheetti mudateera, haleellaa kanaaf TPLF mootummaa federaalaa himata.


Gamtaan Awuurooppaa haleellaa Ertiraan Tigraay irratti bante jedhame qeeqe

Looltoonni Ertiraa gara naannoo Tigraayiitti galuun haleellaa raawwataniiru gabaasa jedhu hordofuun Gamtaan Aurooppaa gochichi lolichi caalaa jabeessa jechuun akeekkachisee. ‘‘Gamtaan Awurooppaa qaamoleen hunduu furmaata waraanaa dhiisanii ummata isaaniif jecha marii nageenyaatti akka deebii’an irra deebiin gaafanna,’’ jechuun Hogganaan Dhimmoota Alaa fi Imaammata Nageenyaa EU Jooseef Booreel himan. Humnootni Tigraay loltoota Ertiraatiin waraanni jabaan irratti banamuu fi naannolee Ertiraan wal daangeessan irratti Ertiraa waliin waraana cimaa gaggeessaa jiraachu himunsaanii ni yaadatama. Dubbii Himaan TPLF Geetaachoo Raddaa loltoonni Ertiraa loltoota mootummaa Itoophiyaa fi milishoota naannoo waliin hiriiruun nu waraanaa jiru jedhan Haata’u malee, himannaa humnootiin Ertiraa naannicha seenaniiru jedhu kanarratti mootummaa Itoophiyaas ta’e kan Ertiraa hanga yoonaatti kan jedhan hin jiru. Waraanaa Kaaba Itoophiyaatti gara waggaa lamaatiif gaggeeffamaa jiru kana karaa nagaatiin furuudhaaf yaalii taasisaa kan jiran Gaanfa Afriikaatti ergamaan Addaa Ameeriikaa, Maayiik Hamar looltoonni Ertiraa daangaa qaxxaamuruun gara naannoo Tigraayiitti seenuu isaanii biyyisaanii quba akka qabdu dubbatanii ture. Ergamaan Addaa kunis ‘‘sochiilee waraanni Ertiraaa daangaan gamatti taasisaa ture hordofaa turre’’ jechuun sochii kanas biyyisaanii akka balaaleeffatu dabaluun himanii ture. Dhiyeessii deeggarsa namoomaatiif akka mijatuuf jecha qaamooleen wal waraanaan lamaanuu dhukaasa dhaabuu Addoleessa keessa waliigalanii ture erga diigameen booda eddoowwan garaa garaatti waraanni deebii’ee ka’un himamaa jira. Waraana akka haaraatti deebii’ee ka’e kanaafis motummaan Itoophiyaatiifi humnootii TPLF quba walitti qabaa jiru. Waraanaa Kaabaa Itoophiyaatti waggoota lamaan darbaniif gaggeeffamu keessatti Ertiraan waraana mootummaa federaalaa waliin hiriiruun TPLF waraanaa akka turte qaamooleen lamaanuu dura haalan illeen booda garuu dhugaa ta’un mirkanaa’eera. Sababii waraana kanaatinis naannoo Tigraay bira darbiin naannoolee ollaa kan akka Amaaraa fi Tigraay keessattis badiinsa lubbuufi qabeenyaa hedduutiif madda ta’eera.


Paarlaamaan Gamtaa Awurooppaa kabaja mirga namoomaa Itoophiyaa irratti wixinee furmaata jedhe qopheesse

Paarlaamaan Gamtaa Awurooppaa kabaja mirga namoomaa ilaalchisee murtoo furmaataa [Resolution] sadii Itoophiyaa, Haayitii fi Maayinamaar ilaalchisuun dabarse. Paarlaamichi ibsa Fulbaana 06,2022 baaseen waraanni naannoo Tigiraayii fi naannoolee ollaa keessatti gaggeeffamaa jiru hatatamaan dhaabbatee karaan deeggarsi namoomaa ittiin ummata qaqabauu akka saaqamuuf gaafate. Parlaamichi naannolee waraanaan miidhaman kanneen keessatti deeggarsi namoomaa itti fufinsaan dhiyaachuu akka qabu ibsuun, nageenyi dhaabbilee naannicha keessa socho’anii eegamuu akka qabu ibse. Dhiheenya kana hojjattoonni dhaabbilee namoomaa naannoo Tigraay keessatti torbanootaaf karaa bahaniin dhabuun danqamanii turan bahuun gabaafamunsaa ni yaadatama. Itti dabaluunis paarilaamichi haleellaa namoota nagaarratti qaamoolee hundaanuu raawwatu balaaleffateera. Mootummaan Itoophiyaa TPLF ijoollee umuriinsaanii waggaa 18 gadi ta'an waraanaaf filu jechuun himataa ture. Paarlaamaan Awurooppaa qaamni kamuu ijoolee waraanaaf filamu jedhame balaaleffateera. ''Tahe jedhanii namoota nagaa irratti qiyyeeffachuu, ijoollee waraanaaf filuu fi leenjisuun yakka waraanaa fi namoomaa irratti raawwatudha,’’ jedhe. Dabalataan naannoo Tigiraay keessatti sababa waraana Kanaan ijoolleen ganna shani gadii sadii keessaa tokko, walakkaa dubartoota ulfaa fi harma hoosisan hanqina nyaata madaalamaaf saaxilamaniiru jedhe. Ijoolleen waliigalaan gara miliyoona 1.39 ta'an carraa barnootaa hin argatiin jirus jedhe. Wixineen furmaataa paarlaamichi dabarse kunis waraanichatti xumura gochuuf tarkaanfii dippilomaasii kamiyyuu akka deeggaru ibse. Mariin nageenyaa kun Gamtaa Afrikaa jalatti gaggeefamuu isaa deeggaruun Manni Maree Nageenyaa UN rakkoo naannoo Tigiraayiif furmaata waaraa kennuu dhabuu isaan akka gadde ibseera. Dhumarratti deeggarsi namoomaa danqaa malee akka dhaqabu gochuuf, nageenya lammiilee nagaa mirkaneessuu fi sarbama mirga namoomaa idil-adunyaa dhaqabu dura dhaabbachuu fi tarkaanfii barbaachisu akka fudhatu ibse. Gamtaan Afriikaa qaamolee wal waraanaa jiran Mootummaan federaalaa fi humnootiin TPLF gara marii nagaatti akka deebi’aniif torban darbe keessa xalayaa barreesseera. Mootummaan Itoophiyaa fi TPLF waamicha marii nageenyaa kana simachuu isaanii ibsaniiru. Mariin kun Afrikaa Kibaatti dhuma torban dhufuutti gaggeeffama jedhamee eegama. Haata'u malee Itoophiyaa keessatti waraanni kaaba biyyattiitti qofa osoo hin taane naannoo Oromiyaa keessatti humnoota WBO fi humna nageenyaa mootummaa gidduutti erga jalqabee bubbuleera. Namoonni kumaatamni qe'ee isaanii irraa buqqa'uufi lubbuu dhabuufis sababa ta'eera. Waraanni Kaaba Itoophiyaa waggoota lama dura eegale lubbuu namoota kumaatamaa galaafachuun miliyonota ammoo qe'ee irraa buqqiseera. Paarlaamichi Haayitii kan dhiyeenya rakkoo nageenyaa guddaaf saaxilamte ilaalchisee  ibsa baaseen yakka wanbadoonni 200 ol Hayitii keessatti cimsee balaaleffate. Hayiitii keessatti erga pirezidaantiin biyyattii ajjeefamanii yakki namoota aangoo mootummaa harka galfataniin raawwatu haalaan dabaluu ibsichi eerera. Paarlaamichi yakki wanbdootaan raawwatu kun hatatamaan akka dhaabbatu gaafachuun meeshaan waraanaa seeraan alaas to’atuu akka qabu ibse. Qaamoleen hunduu Haayitii keessaa rakkoo nageenyaa mudateef rakkoo barbaaduu qabu jedhee filannoo pirezidaantii fi mana mareef yeroon daangeffamee kaa’amuu akka qabu ibse. Dabalataan Gamtaa Awurooppaa fi dhaabbileen faayinaansii Idil-adunyaa deeggarsa Hayitiif godhan cimanii itti fufuu akka qaban ibseera.


Konkolaataan WFP caccabaa dhuka'aa dirooniin Tigraay keessatti miidhame

Caccabaa dhuka'aa diroonii irraa gadhiifameen konkolaataan isaa deeggarsa fe'ee ture naannoo Tigraay keessatti miidhamuu Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Sagantaan Nyaata Addunyaa hime. Dubbii himaan dhaabbatichaa akka himanitti haleellaan yeroo raawwatamu konkolaachisaa irrattis miidhaan gaheera. Yeroo haleellaan diroonii kuni raawwatu caccabaa dhuka'aa gadhiifameetu konkolaataa akkasumas konkolaachisaa hojjetaa Sagantaa Nyaata Addunyaa tahe irratti miidhaa salphaa qaqqabsiise akka dubbii himaan dhaabbatichaa Rooyitarsitti himanitti. Konkolaataan fe’umsaa miidhaan irra gahe namoota sababa waraanaan buqqa’aniif nyaata geessaa akka ture Rooyitarsi gabaaseera. Dubbii himaan humnoota Tigraay Obbo Geetaachaw Raddaa, ''yakka qaanessaa’’ jechuun Gaafa Dilbataa fuula Tiwiitarii isaanii irratti barreessanii ture. Haleellaan kun dilbata Kaaba Lixa Tigraay naannoo Zaanaa jedhamutti raawwatamuus Rooyirasi dubbii himaa Sagantaa Nyaataa Addunyaa waabeffachuun gabaase. Ji’oota muraasaaf gabii argachuun booda waraanni Kaaba Itoophiyaa Hagayya keessa akka haaraatti erga eegalee haleellaawwan qilleensarraa baayyeen raawwachuu isaanii gabaasameera. Dhimma kana ilaalchisuun mootummaan federaalaa waan jedhe qabaachuu baatus, kana dura garuu jiraattonni naannolee hidhattootni TPLF dhimma itti bahu jehdamu xiyyeeffanoo haleellaa qilleensaa waan ta'aniif akka fagaatan gaafatee ture. Lolli mootummaa federaalaa fi humnoota TPLF gidduutti akka haaraatti eegale kuni namoota miiliyoonaan lakkaa’amaniifi rakkachaa jiraniif deeggarsi akka garaa akka hin qaqqabneef danqaa tahu Sagantaa Nyaataa Addunyaa dabalatee dhaabbileen tola oolaa biroo ibsaa bahan. Baatii darbe Sagantaan Nyaata Addunyaa deeggarsa naannicha keessatti taasisuuf boba’aa fayyadamu kan litiroo miiliyoona walakkaa ol tahu, TPLF’n saamamuu himus, TPLF gamasaan himannaa kana busheesseera. Mootummoota Gamtoomanitti waajirri deeggarsa qindeessu ‘OCHA’ waraana akka haaraatti eegaleen deeggarsi garas ergamu dhaabbachuusaa baatii Hagayyaa keessa beeksisee ture. Sagantaan Nyaata Addunyaa Naannoo Tigraayitti namni miiliyoona 5.2 deeggarsi akka isa barbaachisuufi deeggarsi yoo qaqqabuu baate namoonni miiliyoonaan lakkaa’aman kunneen beela hamaafa akka saaxilaman akeekkachiiseera. Waraanni Kaaba Itoophiyaa mariin akka hiikamuuf yaaliin garagaraa taasifamaa turus ammallee furmaata hin argatiin oole.


Humnoonni Tigraay waraana dhaabuun Gamtaa Afrikaa jalatti mari'achuuf qophii ta'uu ibsan

TPLF marii nageenyaa Gamtaa Afrikaa jalatti gaggeeffamu irratti hirmaachuuf qophii ta'uu ibse, kanaafis namoota bakka buufachuu beeksiseera. Ibsi waggaa haaraan hooggantoonni Tigraay baasan, bara haaraatti Itoophiyaa keessatti, keessattuu Tigraay keessatti dhukaasi akka dhaabbatu, tajaajillu bu'uuraa fi deeggarsi uummataa akka hin danqamne gochuun fedhii isaanii ta'uu eere. Marii Gamtaa Afrikaa jalatti gaggeeffamuuf haala mijeessuuf jecha hatattamaan dhukaasa dhaabuuf akka waliigalanii fi kana hordofee marii gaggeeffamurratti hirmaachuufis qophii ta'uu mirkaneessaniiru. Mootummaan Itoophiyaa yeroo garaagaraatti dhukaasa dhaabuun mariitti seenuuf fedha qabaachuu ibsaa kan ture yoo ta'u, yaada amma aanga'oota Tigraayiin dhihaate ilaalchisuun hanga ammaa homaa hin jenne. Waraana Kaaba Itoophiyaa erga eegalee waggoota lamatti siqaa jiru kana irratti qaamolee hirmaatan walitti araarsuuf tattaaffiin hedduun taasifameera, garuu hanga ammaatti waraana balaafamaa lubbuu lammiilee gaaga'aa jiru kana dhaabsisuurratti bu'aan argame hin jiru. Qaamolee mariisisan ilaalchisee mootummaan Itoophiyaa Gamtaan Afrikaa ga'ee mariisisuu akka fudhatu kan fedhu yoo ta'u, humnoonni Tigraay ammoo pireezidantii Keeniyaa yeroo ammaa aangoonsaanii obba'e jaarsa araaraa godhachuuf fedhii agarsiisaa turan. Humnoonni Tigraay Gaanfa Afrikaatti nama Gamtaan Afrikaa bakka buuse pireezidantii duraanii Naayijeeriyaa Oliseegun Obaasaanjoo irratti amanummaa akka hin qabne ibsaa turan. Gamtaan Afrikaa ammoo yeroo itti Obasaanjoo bakka buuse akka dheeressu ibseera. Dura taa'aan Gamtaa Afrikaa Muusaa Fatii Mahaamaat Sambata darbe tiwiitarii isaaniirratti akka barreessanitti, Obaasaanjoo irratti amantii guutuu akka qabanii fi ''Itoophiyaa fi naannawasheetti nageenya fi araara waaraa fiduuf'' qaamolee hunda waliinuu kan hojjetan ta'uu ibsaniiru. Dhukaasa dhaabuun marii karaa nagaa irratti hirmaachuuf waamicha humnoonni Tigraay dhiheessanis simataniiru. Yaadi humnoota Tigraay irraa dhihaate marii nageenyaa fi araaraa Itoophiyaa keessatti taasifamuuf deemuuf carraa guddaa haaraa argameedha jechuun dinqisiifatan dura taa'aan Gamtaa Afrikaa kun. Humnoonni Tigraay waanuma mootummaan federaalaa Itoophiyaa gaafachaa fi fedhaa ture ibse kan jedhan Muusaa Fakii Mahaamaat, amma qaamoleen lameenuu hatattamaan waraana dhaabuun kallattiin marii nagaatti akka seenan gaafataniiru. Mariin gaggeeffamus Gamtaa Afrikaa jalatti ta'uu fi qaamolee idil-addunyaa kan hunduu irratti waliigale kan hirmaachisu ta'uu eeran. Humnoonni Tigraay mariif qophii ta’uusaannii wayita ibsan, Gamtaan Afrikaa wayita qaamolee hunda walitti fidee mariisisu adeemsi isaa amanamaa fi iftoomina kan qabu ta’uu qabaachuu eeran. Marii kanarratti namoonni qaamolee lameenuu birratti fudhatama qaban akka hirmaatan, taajjabdoonni amanummaa dabalan fi ogeeyyiin idil-addunyaa dhimma kanarratti tajaajila gorsaa kennan hirmaachuu akka qaban hooggantoonni Tigraa gaafataniiru. Humnoonni Tigraay kunneen gamasaaniin qondaala gameessa TPLF kan ta’an Geetaachoo Raddaa fi Jenaraal Tsaadiqaan Gabratinsaay, uummata Tigraay bakka bu’uun akka mariirratti qooda fudhatan eeraniiru. Garee Tigraay irraa marii kanarratti hirmatu dursuuf namoonni bakka buufaman kunneen duraan mootummaa federaalaa keessatti aangoo mootummaa olaanaarra kanneen turaniidha. Erga waraana Tigraay eegalee ammoo naannoo Tigraayitti deebi’uun aangoo mootummaa olaanaarra jiru. Mootummaan fedraalaa ji'oota dura mariif qophii ta'uu wayita ibsu, koree miseensa torba qabu kan Ministira Muummee Itti Aanaa Dammaqe Makonnin dursan hundeessuu ibsee ture. Tigraay irraa garuu mariirratti hirmaachuu ibsuurraan kan hafe namoota hirmaatanii fi qindeessan hin ibsine. Amma garuu namoota marii qindeessan ibsuurra darbanii, marichi hatattamaan akka eegalu waamicha dhiyeessan. Kanaafis haaldureewwan kaa'atan keessaa tokko jalqaba ammumarraa walitti bu'iinsa akka dhaabbatu, sana booda mariidhaan dhukaasi akka dhaabbatu, itti aansee sababoota walitti bu'iinsa uuman irratti mariin hunda hirmaachise akka gaggeeffamuudha. Kaaba Itoophiyaatti waraanni erga eegalee waggaa lama guutuuf ji'i tokko qofti hafu, gara naannolee Amaaraa fi Affaar babal'atee lubbuu kumaatamaa galaafate, miiliyoonota qe'eerraa buqqisee harka namaa eeggachuuf saaxile.