Gaaffiin naannoo haaraa ijaaruu hundi maaliif Kibbarraa ka'a, gaaffiin kun hoo yaaddoodhaa?

Sirni Bulchiinsaa Itoophiyaa ALI bara 1983'tti dhufaatii ADWUI booda ijaarame  hanqina raawwii qaba jedhamus biyyattii gara sirna Federaalizimiitti qajeelcheera. Itoophiyaan biyya sabaa fi sablammiilee hedduurraa ijaaramte waan taateef saboonni kun walqixxumaan kan waliin jiraachuu danda'an sirna Federaalizimiin akka ta'e aanga'oonni ADWUI irra deddeebiin himaa turan. Sirna kanaaf akka tolu ammoo mootummoota naannoo ijaaruun barbaachisaa ta'e. Dhufaatii ADWUI booda naannolee hundaa'an keessaa tokko sabaa fi sablammiilee 56 kan qabu Mootummaa Naannoo Sabaa fi Sabalammoota Uummatoota Kibbaati. Ijaarsi bulchiinsa naannoo uummatoota Kibbaa kun garuu hunda hin gammachiifne. Sabootni bulchiinsa kana keessa jiran yeroo adda addaatti naannoo of danda'an ta'anii ijaaramuuf gaaffiin dhiyeessaa turan erga bulchiinsi MM Abiy Ahimad dhufee baayyatee, jabaatee dhagaahamaa jira. Hanga ammaattis gaaffilee dhiyaatan keessaa naannoon Sidaamaafi naannoon Uummatoota Kibba Lixa Itoophiyaa deebii argachuun ofiin of bulchaa jiru. Ta'ullee godinaalee naannoo uummatoota kibbaa keessa jiran keessaa ammallee gaaffiin naannoo ta'uun ijaaramuu dhiyaachuu itti fufeera. Adeemsa naannoo ta'uun ijaaramuu Sidaamaan walqabatee godina gaaffii dhiyeessaa ture Walaayittaa gidduutti rakkoon nageenyaa hammaataa ka'een rakkoon guddaan dhalatee ture. Manneen marii sabaafi sablammiilee uummatoota Kibbaa keessa jiran muraasa hin jedhamne naannoo ta'anii ijaaramuuf wixinee qophaaye sagalee guutuun dabarsanii gariin sadarkaa naannootti, kaan ammoo sadarkaa Mana Maree Federeeshinii Itoophiyaatti dhimmisaanii ilaalamaa jira. Dhalataa Saba walaayittaa kan ta'an hayyuun maqaan isaanii akka hin ibsamne gaafatan fi Walaayittaan caasaa naannoon ijaaramuu qaba jechuun falman tokko yaada BBC'f kennaniin, gaaffii sabni isaanii dhiyeessu kun gaaffii haqaa ta'uu himan. ''Walaayittaan seenaa keessatti mootummaa ofiin ijaarratee ture erga dhabee booda baroota dheeraaf, akka saba lakkoofsaa xiqqaatti lakkaawwamee, walqixxummaa fi mirga biyya waloo qabaachuu sarbamee turee,'' jedhu. Saboota naannichaa gidduu jibbi seenaansaa dhugaa ta'es, dhugaa hin taane irrattis hundaa'e, wal-tumsuu caala walirratti duuluun akka jiraatu sababa ta'uu, rakkoo nageenyaa bara 2010'tti Sidaamaa  fi Walaayittaa gidduutti ka'e yaadachiisuunis himan. Sabni Walaayittaa caasaa naannoo Uummattoota Kibbaa keessa baroota ture keessatti rakkooleen argaa jiru gaaffii naannoo ta'uun ijaaramuu akka kaasu dirqisiisuufi kanaafis dhaaba qabsaa'u Sosochii Biyyaalessaa Wolaayittaa dhaabuu keessaa qooda qabaachuu himan namni kun. ''Keessumaa waggoota afran darban jijjiirame dhufe keessaa akka qooda qabutti osoo hin taane, akka gufuu jijjiiramaatti ilaalamee rakkoon irra gahee atattamatti naannoo ta'ee ijaaramee ofiin of bulchuufi nageenya isaas eeggachuu akka qabu sababa ta'eera.'' ''Sirni qollifatuu fi sirni olaantummaa saba baayyee leellisu uumameera,'' kan jedhan hayyuun saba Walaayittaa kun, Sidaamaan naannoo of danda'e ta'ee ijaaramuu wajjiin walqabatee walitti bu'iinsa dhalatee tureen Walaayittaan miidhameera, nageenyi isaas yaaddoo keessa galeera jedhu. Akkuma saboota kaani Walaayittaanis godina isaa keessatti mana maree ofiin bulus afaan ofiin baratee hojjetus, gaaffiin bu'uuraa akka naannootti misoomaa, siyaaasafi diinagdeen fayidaan waliqaxaa dhabuudha jedhu. ''Diinagdeen, Siyaafi nageenyaan sadarkaa dantaa isaa eegsisuu hin dandeenye wan gaheef kana jijjiiruuf kan jalqaba gochuu qabu ofiin of bulchuu, Mootummaa Federaalaa keessattis hirmaannaa kallattii qabaachuudha. Kun immoo caaseeffama naannoon argama,'' jedhu. Gaaffii faayidaan addaa naannoo ta'uun sabni Walaayittaa argatu maali? jedhuuf deebii yoo kennan ''Sabni kaan barootaaf naannoo ta'ee ijaaramee ture miidhameera, caasaan kun haa hafu bakka hin jennette Walaayittaan maal buufata kan jedhu fudhatama hin qabu'' jedhu. Sababoonni dhalataan saba Walaayittaa kun kaasan sababoota sabootni kaanis naannoo ta'uun ijaaramuuf dhiyeessaniin walfakkaatu. Diyaamoo Daalee hayyuu saayinsii siyaasaafi hariiroo alaati. Naannoo Uummattoota Kibbaattis ogeessa hariiroo uummataa ta'anii tajaajilanii beeku. Sidaamaan naannoo ta'ee erga hundaa'ee booda godinaaleen naannoo Kibbaa keessa jiran kaan hiree walfakkaatu argachuuf gaaffii dhiyeessaa akka jiran himu. Godinaaleen hedduun gaaffii kana yeroo kaasan paartii biyya bulchurraa deebiin argatan ''kilaastaraan gurmaa'aa'' kan jedhuudha jedhu. ''Bu'uura kanaan godinaaleen murtaa'an walitti dhufuun naannoon uummatoota Kibba Lixa Itoophiyaa jedhu hundaa'eera. Warri kaan yaada kanas ni morman.''\nWarri gaaffii dhiyeessan gariin kanneen saba ofiirratti hundaa'uun naannoo ta'uuf gaaffii dhiyeessanii jedhu. Godinaaleen kaan ammoo of keessatti sablammiilee kaanis hammatanii gaafficha dhiyeessuu himu. ''Amma kan hafan Guraageefi Daraasheedha. Miseensonni paartii Badhaadhinaa Guraagee ammallee walii hin galle. Aanga'oonni paartichaa waliigaluu didu jedhee hin tilmaamu.'' \nNaannoo ta'uun ijaaramuuf jalqaba manni maree godinaa gaaffichaa sagalee guutuun raggaasee gara mana maree naannootti ceesiisuu qaba. Manni maree naannoo erga dhimmicha irratti mariyateen booda ammoo Manni Maree Federeeshinii murtee akka irratti kennuf dabrsa. Manni Maree Federeeshinii gaaffichi fudhatama argachuu yoo beeksise ammoo riifarandamiin murteen akka irratti kennamu gara Boordii filannootti qajeelcha. Adeemsa naannoo haaraa ijaaruu wajjin walqabatee qormaata mudatan keessaa tokko magaalaan guddoo naannoo sanii eenyu haa ta'u kan jedhu akka ta'e Obbo Diyaamoo BBC'tti himaniiru. Naannoon Uummatoota Kibba Lixa Itoophiyaallee dhimma kana irratti waliigalteerra akka hin geenye ni beekna. Ammaaf Boongaadha. Kanumaan haa ragga'u kan jedhan jiru kan mormanis jiruu.'' Yaadni waajiraalee naannichaa magaalota adda addaarratti hundeesuun furmaata yaadni jedhu jiraachuu kaasanii, kun ''wantoota walxaxaa godha'' amantaa jedhu qabu. \nGaaffileen naannoo Kibbaarraa bahuun naannoo ofii ijaaruu naannoo Uuummatoota Kibbaa duraan beeknurra naannolee xixiqqaa baayyee ijaaruu malee jijjiirama hedduu hin fduu jedhu ogeessi kun. ''Akka Sidaamaa afaan tokko qabachuun furmaata ta'uu mala. Godinaaleen kaan garuu ammas akkuma kana duraa waliin akka gurmaa'an godhame'' jedhu. Murteen akka kanaa ammoo yeroo buchiinsi geeddaramu mormiin isa mudatee ammas jijjiiramuu mala jedhu. Akka isaaniitti dubbiin ijoon uummatni bajata ramadamurraa fayyadamaa godhamuufi bulchiinsa gaarii mirkaneessuudha. Sirni Federaalizimii Itoophiyaaf sirna filannoo biraa hin qabneedha jedhanii kan mugguutan Obbo Yonaataan Tasfaayee, federaalizimii isa sabummaarratti bu'uureffate caala isa teessuma lafaa irratti buuureffate hordofuun rakkoolee jiraniif furmaata ta'a jedhu. Federaalizimiin inni lammataa kan ijaaramu teessumma lafaa bulchiinsaaf mijatu irratti hundaa'uun. Heerri mootummaafi sirni Federaalizimii kun sirnaan raawwatamuun rakkoolee mudatan furuuf akkaan barbaachisaa ta'uus himan. Qaamoleen sirna Federaalizimii Itoophiyaan hordoftu hin deeggarre rakkoo siyaasaa amma biyyattiin keessa jirtuuf sababadha yeroo jedhan dhagaahamu. Gama kaaniin ammoo biyya sab-daneettii akka Itoophiyaaf sirna kanatu daandii qajeelaadha jechuun muggutu. Afrikaa Kibbaa Yunivarsiitii Keeppi Taawunitti barsiisaa seeraa kan ta'an  Yoonaataan Tasfaayee yaadoota lamaanuu keessa dhugaan jiraa jedhu. ''Sababa federaalizimiitti nama kan kooti jedhaniif sagalee akka kennan,  saboonni hiree isaanii ofiin akka murteeffatan, hooggantoota isaanii filachuu, afaan ofiin akka hojjetan ta'eera.'' Afaan ofiin barachuufi hojjechuun bu'aa sirna Federaalizimiin argame keessaa ta'uus kaasu. Gama kaaniin warri sirna kana morman sirnichi sabummaarratti bu'uureffatee diriiruun rakkoo biraa dhaleera jedhu. ''Naannoo ykn godina saba irratti hundaa'e yeroo uumamu abbaafi keessummaa yaadni jedhu ni dhalata. naannoo tokko tokkotti inumaa heera isaanii keessa haalli itti calaqqisiifame jira'' jedhu Yoonaataan. Sababa kanaatti namoonni ''kun naannoo keenya, ati bakka biraa dhufte hiree hin qabdan yoo qabaattanis eeyyama keenyaan ta'a qaba ilaalcha jedhu akka gabbisan godheera,'' jedhu. Ilaalchi sabaan walqooduu sirni Federaalizimii diriirruun duras jiraachuu himanii erga bara 1983 as garuu ''hammaateera'' jedhu. Heerri mootummaa federaalaa Itoophiyaa Itoophiyaan biyya sabaafi sablammiileen fedhaan walitti dhufanii ijaaraniidha, saboonni kun ofiin of bulchuu bira darbee hanga fottoquutti mirga qabus jedha. Sirna fi heera mootumaa Itoophiyaa amma jiru cimsee kan mormu dhaabni dhalattoota Amaaraa Ameerikaa naannoo uummattoota Kibbaa akkuma duranii tokko ta'ee turuutu humna siyaasaa jabaa kennaaf yaada jedhu qaba. Dura taa'aan waldichaa Obbo Honee Mandefroo ''naannoleen humna hin jabeeffanne dhalachuun yaaddoo qaba. Fuula duratti Amaaraafi Oromoo irraa dorgommiin siyaasaa jabaan ishee mudata. Kana gidduutti naannolee kaan warra garee lamaan deeggaran ta'u.'' Naannoleen akka haaratti hundaa'an saboota lakkoofsaan xiqqaa isaan keessa jiran irratti sarbama mirgaa raawwachuu malus jechuun yaaddoo qaban himu. Gaaffiin amma naannoo ta'uuf dhiyaachaa jiru bu'uura heeraa qaba jedhanii, ''heerri jiru mataan isaa kaayyoo biyya ijaaruu osoo hin taane kan biyya diigu qabaa,'' jedhu.


TPLF namoota Tigraayitti tajaajilawwan bu'uuraa suphaniif wabii nageenyaa kenne

Hogganaan TPLF Dabratsiyoon Gabramikaa'el nageenya namoota tajaajilawwan bu'uuraa akka ibsaa fi komunikeeshinii adda cite suphuuf mootummaan federaalaa gara Tigraay erguu tiksuuf wabii kennan. Dabratsiyoon xalayaa karaa dippiloomaatota Gamtaa Awurooppaa fi Ameerikaa Kibxata Maqalee daawwataniin mootummaa Itoophiyaaf erganiin wabii nageenyaa kan kennan. Mootummaan Itoophiyaa amma dura tajaajiloonni bu'uuraa kan adda citaniif waraana keessatti waan manca'aniif ta'uu eeruun, namoota tajaajilawwan kana suphan garas erguuf nageenya isaaniif wabii akka hin qabne himaa ture. TPLF hojjettoota misoomawwan bu'uura manca'an suphaniif wabii kenninaan tajaajilawan waggaa oliif adda citan eegalchiisuuf wanti danqaa tahu hin jiraatu jedhan EU fi US ibsa waloo baasaniin. Ibsi waloo kun kan bahe Gaanfa Afrikaatti ergamoonni addaa US fi EU, Maayik Haamar fi Aneetaa Weebar gara maqalee imaluun hogganoota TPLF waliin erga mari'atanii booda. Dippiloomaatonni kunneen gara Maqalee kan imalan waraana baatilee 20 ol lakkoofsise karaa nagaa xumuruuf mariin jaarsummaa Gamtaa Afrikaan godhamu akka eegalu jajjabeesuufi jedhan. Qaamoleen gama lameenii mariin waraanichatti xumura gochuuf qophii ta'uu ibsuu isaanii kan jaje ibsi waloo kun, Tigraayitti tajaajilawwan bu'uuraa adda citan deebisuun barbaachisaa ta'uufi dhimma kanas mootummaa Itoophiyaa waliin mari'achuu ibsaniiru. Dubbi himaan TPLF Geetaachoo Raddaa dippiloomaatonni kunneen bulchaa Tigraay Dabratsiyoon Gabramikaa'el waliin wal arganii mari'achuu tiwiitarii irratti barreessan. Dabratsiyoon ejjennoo gama Tigraayiin jiruu akkasumas "uggura uummata Tigraay irra kaa'ame dabalatee wantoota waraanicha mariin furuuf danqaa ta'an" jila dippiloomaatotaa kanaaf ibsaniiru jedhan. TPLF amma dura mariin eegaluun dura tajaajilawwan bu'uuraa adda citan guutummaatti deebifamuu qabu jedhee ture. Dabalataan naannolee waraanaan miidhaman hunda keessatti gargaarsa namoomaa danqaa malee dhaqqabsiisuufi komiishinii UN sarbama mirgoota namoomaa qoratuuf tumsa gochuun barbaachisaa ta'uu ibsi waloo ergamtoonni addaa EU fi US waliin baasan kun hubachiisee jira. Qaamoleen gama lameenii haasaa jibbaa fi waraanatti wal kakaasuu irraa akka of qusatanis gaafataniiru. Ergamtoonni addaa kun gara maqalee imaluun dura Kamisa darbe Finfinneetti aanga'oota mootummaa federaalaa waliin mari'atanii kan turan yoo ta'u, marii kana booda mootummaan federaalaa marii eegaluuf qophii ta'uu ibsee ture. Mariin godhamu haal-duree tokko malee akka eegalu ejjennoo mootummaa Itoophiyaa ta'uu gorsaan dhimma nageenyaa MM fi miseensi koree marii mootummaa federaalaa Ambaasaaddar Reeduwaan Huseen himanii turan. Amma dura mootummaan Itoophiyaa marii nagaa TPLF waliin godhamuuf koree miseensota torba qabu ministira haajaa alaa fi MM Itti aanaa Obbo Dammaqe Makonnin dursan ijaaruu himee ture. TPLF gama isaan akkanuma koree marii kan ijaaree yoo ta'u eenyummaa namoota koree kana keessa jiranii garuu ifa hin goone. Haata'u malee haal-dureewwan mariif hin dhiyaanne jechuun qabxiilee muraasa lafa kaa'ee qaba. Dursaan TPLF Dr Dabratsiyoon Gabramikaa'el torban darbe ibsa TV Tigraay irrati kennaniin, dhimmi Lixa Tigraay humnoota Amaaraa harka jiru, mirgi riifarandamii gochuu uummata Tigraay, waraana Tigraay hiikkachiisuun akkasumas deeggarsi namoomaa danqaa malee akka dhaqqabu gochuun qabxiilee gonkuma mariif hin dhiyaannedha jedhanii turan. Dabalataan TPLF amma dura mariin godhamu mootummaa Keeniyaatiin durfamee Naayiroobiitti akka taa'amu fedha qabaachuus himee ture. Mootummaan Itoophiya adeemsa marichaa kan dursu Gamtaa Afriikaa ta'uu akka qabu kan hime yoo ta'u, ergamtoonni addaa EU fi US ibsa waloon baasaniin marii Gamtaa Afrikaan hogganamu akka deeggaran himan.


'Mootummaan keessan isin hin fudhannu jechuu nutti himame'-Lammilee Sa'udiitti hidhaarra jiran

Lammiileen Itoophiyaa dhibbaan lakkaa’amaniifi Saa’udii Arabiyaatti yeroo hidhaa isaanii obbaasan, biyyatti deebi’uuf fedhii qabaatanis akka hin dandeenye BBCtti himan. Yakka akka akkaan itti muramee yeroo hidhaa isaanii ka xumuran lammiileen Itoophiyaa kunniin, gara biyyaa deebi'uu dadhabuu isaaniin rakkoo hamaa keessa jirra jedhan. Namoonni lakkoofsi isaanii 750 ol tahu kunniin, biyyattiitti yakkoota daddabarsa qorichoota sammuu hadoochaniifi kaaniin himatamuun haga waggaa 15 kan itti murtaa'uufi yeroosaanii akka xumuran isaan keessaa BBCtti dubbatan. Nigus (maqaansaa kan jijjiirame) ''Ganna 5 haga 15 nutti murtaa'ee, adabbii xumurre. Gara biyyaa deebi'uuf galmoofnee, gucas guunne. Achii booda garuu oggaa gaafannu, 'mootummaan keessan hin fudhadhu jedheera' nuun jedhan,'' jechuun dubbata. Lammiin Itoophiyaa maqaasaa himachuu hin barbaanne biraa gamasaan: ''Yeroo hidhaa keenyaa waan xumurreef, mana hidhaa itti turre keessaa baasanii, bakka biraa nu geessan. 'Amma booda bilisa waan taataniif gara biyya keessanii deemuu dandeessu' jedhaniitu kan adda nu baasan. Tahus haga hardhaa namni nuu dhaqqabe hinjiru,'' jechuun dubbata. ''Itti gaafatamaa olaanaan mana hidhaa dhufee nu dubbisee, ayyaanaan booda akka deemnu nutti hime. Iidaan booda eegaa turre, garuu wanti haaraa hinjiru,'' kan jedhu Yoohannis (maqaan kan jijjiirame), bakka turanirraa bakka hammaataa biraatti akka geeffaman BBCtti hime. ''Mana hidhaa turre keessaa bakka bishaan hin jirreefi kuusaa meeshaalee waraanaa bakka ture nu geessan. Ifaas hinqabu. Maaliif jennee gaafannaan, 'Dhimmi keessan nun hin ilaallatu. Yeroo hidhaa keessanii waan obbaastaniif mootummaa biyya keessaniitu ilaallata,'' nuun jedhan,'' jedha. Namoonni dubbisne kun mana hidhaa keessa turan irraa, Jizaan keessa mana hidhaa Ewaa jedhamu argamutti geeffamuu isaanii himu. 750 ol kan tahan galma tokko tajaajiloota bu'uuraa itti hin arganne keessa rukkatanii akka jiran himuun, haalli keessa jiran dhukkubaa fi du'aaf saaxiluu himu. ''Guyyuu namoonni nu jalaa du'u. Ganama har'aa qofa namoonni lama du'aniiru. Dheengaddas akkasuma lama. Namoota 17 kana morman gara alaa baasuun hidhaniiru,'' jedha Yohaannis. Isaaniin 'karra rurrukuttan' jechuun kan adda baasan ennaa tahu, namoonni adda baafamanis 'namni gaafa nu jalaa du'u maal haa goonu?' jechuun akka deebisanis hima. Eegdoni hidhatanii jiranis ''karra cabsuu yaaltan'' jechuun jara kana alatti baasanii akka hidhan hima. Nigusuun gamasaatiin ''namoonni fayyaan sammuu isaanii hammaateefi qullaa buusanii kan deeman jiru. TB fi dhibee sukkaaraas kan qaban jiru. Yaaliin fayyaa hinjiru, qarqaarsi biroo hinjiru. Maal balleessine?'' jechuun gaddaan hima. Lammiin Itoophiyaa isaan wajjin jiru biraas, isaan keessaa kanneen lubbuu ofii baasan akka jiranis dubbata. ''Dhukkubootaaf saxilamneerra. Qarqaarsi hospitaalattis argannu hoomtuu hinjiru. 'Mootummaa keessantu isin dagate, nuti omaa hin goone' nuun jedhu,'' jechuun hima. Hojjetaan duraanii Qontsilaa Itoophiyaa amma Saawudii jiraatan, dhimmi hidhamtoota kanaa akka beekamu BBCf mirkaneessan. Namni maqaan isaanii akka dhahamu hin feene kun, jarri kun gara biyyaa akka deebiyaniif yaaliin sanada imalaa qopheessuu akka ture yaadatu. Namoonni hidhaa jiran kunniin gamasaaniin, adabbii isaanii erga obbaasanii ganna tokkoo ol tahus, gama qontsilaanis tahe mootummaa Itoophiyaa irraa, xiyyeffannoo homaatuu akka hin arganne kaasu. ''Wayita ambaasaaddarichatti bilbillu hin kaasu. Bakka bu'oonni garana dhufan 'kana goona' jedhanii waadaa seenu. Rakkoon mootummaa Sa'udii bira akka jirus himu. Mootummaan Sa'uudis rakkoon kan jiru mootummaa keessan bira nuun jedha. Kana gidduutti miidhamne,'' jedha kanneen BBCn dubbise keessaa tokko. Miseensonni qontsilaa dhimmichi isaan ilaallatu haalasaanii akka beekan kan himu Nigusuun, irra deddeebiin hojjettootaaf bilbilanis deebii akka dhaban hima. ''Yeroo murtaa'ef dhufanii nu ilaalaniiru. Tahus 'har'a dhufna, boru deebina' jechaa erga bahanii duuba, simuullee kaasaa hinjiran,'' jedha. Embaasii Itoophiyaafi Ministeera Dhimma Alaattis bilbilanis deebii argachuu akka hin dandeenye hima Yohaannis. ''Qondaaltota Sa'udiif 'maal goonu?' jennee wayita gaafannutti, 'Callisaa taa'aa, mootummaan keessan yoo fedhe dhufee isin fudhata. Tahuu baannaan Fannoo Diimaan ni dhufa,'' nuun jedhu.'' ''Asitti haalli mormii itti dhageessifnu inni tokko, lagannaa nyaataati. Kanarra humna hinqabnu.'' Namoonni hidhaa keessa jiran kun qondaaltota siviilii fi waraanaa Saawudii Arabiyaatiin hordoffiin akka isaanirratti godhamu himatu. 'Kaameraa eegumsaa qabu. Nyaata lagachuun mormuuf gaafa yaallu dhufanii 'ni hiikamtu' nuun jedhu. Bilbila mobaayilaa hinqabnu, odeeffannoo argachuu hin dandeenyu. Keenyan mana hidhaa kanarra bilbila jiruuni BBCtti bilbiluu kan dandeenye. Egereen keenya maal akka tahu hin beeku...'' jedha Yohaannis miira bo'ichaan. Dhimma lammiilee kanaarratti odeeffannoo argachuuf waajira qontsilaa Itoophiyaa Jiddaa jirutti marroo hedduuf bilbillus, qunnamuu hin dandeenye. Kana malees waajira dubbi-himaa Ministeera Hajaa Alaatti bilbillee kan gaafanne oggaa tahu, gaaffii keenya imeelaan akka barreessinu nu gaafatan. Akkuma jedhame guyyoota 10n dura imeela kan ergine oggaa tahu, haga ammaa deebii hin arganne. Yoo deebii kan nuu ergan taate kan dhiyeessinu taha.


Gudaaf Tsaggaayee meetira 5,000n warqee, Daawiiti Siyyum ammoo naasii dabalataa argamsiisan

Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa 18ffaa Ameerikaa-Oriiganiitti dorgomamaa jiruun Itoophiyaan meediyaaliyaa warqeefi nahaas dabalataa injifatte. Dorgommi meetira 5,000 dubartootaa halkan keessa gaggeeffameen atileeti Gudaaf Tsaggaayee tokkoffaa bahuun Warqee arfaffaa biyyaaf argamsiiftee jirti. Gudaaf dorgommicha daqiiqaa 14:46.29 xumuruudhaan kan tokkoffaa baate warqii dhunfachu dandeesse. Atileetiin Itoophiyaa kan biraa Daawwiti Siyyuum ammoo dorgommicha 14:47.36 irratti xumuruun sadaffaa baatee meedaaliyaa nahaasii argattee jirti. Atileetiin Itoophiyaa kan biraa Lattasanbat Gidaay ammoo erga hojii garee keessatti gumaacha guddaa taasisaa turteen booda dorgommicha 14:47.98 xumuruun sadarkaa shanaffaa baatee dippilomaa argattee jirti. Lattasanbat meeetira 10,000'n Itoophiyaaf warqee injifachuun ishee ni yaadatama. Atileet Gudaaf Tasaggaay ammoo 1500m dubartootaan Itoophiyaaf medaaliyaa meetii fiduun ishe ni yaadatama. Haaluma kanaanis Itoophiyaa walumaagalatti dorgommii shaampiyoonaa addunyaa Ameerikaatti gaggeeffamaa jiru kanaan warqee afur, meetii afurii fi nahaasa lama, waliigalatti meedaaliyaawwan 10 injiffattee jirti. Baayyina meediaaliyaa hanga ammaa walitti qabatteen kanaanis, Itoophiyaan biyya dorgomicha qopheessite Ameerikaatti aanuun sadarkaa lammaffaa irratti argamti. Dorgommiin shaampiyoonaa atileetiksii kunis xumuramuuf guyyaa tokko qofti kan hafu yoo ta’u, Itoophiyaan dorgommiiwwan hafan lama irraa meedaaliyaa dabalataa eegaa jirti. Dorgomiiwwan hafan meetira 800 dubartootaa fi meetira 5,000 dhiirootaati.


Iccitiin milkaa'ina atileetota dubartootaa Itoophiyaa maali?

Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa irratti atileetiin yeroo jalqabaaf Itoophiyaa bakka bu'e Kabbadaa Baalchaa jedhama. Atileet Kabbadaan bara 1983 shaampiyoona atileetiksii addunyaa Finlaand Helsiinkiitti qophaa'e irratti Maaraatooniin Itoophiyaaf akkasumas Afrikaaf meedaaliyaa jalqabaa argamsiise. San booda dorgommii kanarratti Itoophiyaan meedaaliyaa kan argatte dorgommii bara 1993 Jarmaniin qopheessite irratti atileet Hayilee Gabrasillaaseedhaan ture. Bara 1995 garuu seenaa haaraatu dalagame. Atileet Daraartuu Tulluu atileetii dubartii shaampiyoonaa atileetiksii addunyaa irratti Itoophiyaa bakka buute jalqabaa taatee gara Siwiidin qajeelte. Daraartuun dorgommii kanarrattis fiigicha meetira 10,000nin lammaffaa bahuun meedaaliyaa meetii argattee deebite. Bara 1999 atileetonni dubartootaa faana Daraartuu dhahuun Geexee Waamii warqee, Quxiree Dullachaa fi Ayyalachi Warquu nahaasii fidanii deebi'an. Shaampiyoona Atileetiksii Addunyaa 8ffaa Kaanadaa Eedimantanitti qophaa'erratti atileet Daraartuun warqee, Birhaanee Adaree meetii, Geexee Waamii fi Ayyalachi Warquu ammoo nahaasii argatan. Bara 2003 shaampiyoona 9ffaa Firaans Paariisitti qophaa'e irratti Itoophiyaa bakka bu'uun atileetota garas imalan keessaa tokko shamarree ganna 18 Xirunesh Dibaabaa turte. Fiigicha meetira 5000 irratti atileetiin Ispeen Maartaa Domingeez akka injifattu eegamaa turte. Yoo ishiin injifachuu dhabde Birhaanee Adaree ykn ammoo atileetiin Keeniyaa Adiit Masayaa tilmaama meedaaliyaa warqee injifachuu argatanii turan. Garuu akka eegame hin taane, bilbilli yoo rukutamu Xirunesh Dibaabaa duubarraa ka'uun atileetota eegamaa turab bira kuttee tokkoffaa baate. Itoophyaan dorgommii kanarratti addunyaarraa sadarkaa afraffaa qabachuun xumurte. Waggaa lama booda bara 2005 shaampiyoona 10ffaa Helsiinkiitti qophaa'e irratti ammoo waan addaatu ta'e. Dorgommiiwwan meetira 5000 fi 10,000 irratti atileetonni dubartootaa tokko hanga sadii walitti aananii galuun moggaasa 'lolaa magariisa' jedhu addunyaan wal barsiisan. Xirunesh Dibaabaa fageenya lamaaninu warqee injifattee Itoophiyaan Ameerikaa fi Raashiyaatti aantee sadarkaa lammataan akka xumurtu goote. Shaampiyoona Atileetiksii Addunyaa irratti atileet Xirunesh Dibaabaa warqee shan injifachuun seenaa hojjetteetti. Atileet Soofiyaa Asaffaa fiigicha gufachiisa meetira 3000 irratti atileetii yeroo jalqabaaf Itoophiyaaf meedaaliyaa argamsiiftedha. Shaampiyoona Atileetiksii Addunyaa irratti gumaachi atileetota dubartootaa Itoophiyaa daran olaanaadha. Shaampiyoonaa bara kana Origoonitti qophaa'e irrattis kan ta'e kanuma. Warqee afur Itoophiyaan argatte keessaa sadi dubartootatu fide. Ofii iccitiin atileetonni dubartoota shaampiyoonaa atileetiksii addunyaa irratti milkaa'aniif maali? "Qabxiin bara kana galmeessifne nu barbaachisa ture" jetti gaazexeessituun isportii Haannaa Gabrasillaasee. "Akkaataa uummanni atileetota isaa itti simate yoo agartu hiikkoon qabxii galmaa'ee salphaatti siif gala" jetti. Filannoo atileetotaa fi yeroo qophii gabaabaa ture waliin yoo madaalamu qabxiin argame kan hin eegamnedha jetti Haannaan. Shaampiyoonaawwan atileetiksii addunyaa darban waliinis yoo madaalamu qabxiin argame adda ta'uu himti. "Heelsiinkii fi Paariis waltajjiiwwan qabxii gaarii itti galmeessinedha. Yaadannoo yeroo dhiyoo kan ta'ee fi qabxii gadi aanaa kan itti galmeessine ammoo Deeguudha. Kanneen waliin yoo madaalamu qabxiin baranaa addadha," jetti. Itoophiyaan Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa irratti warqee 33 dabalatee walumaagalatti meedaaliyaa 95 injifatte. Qabxii kanaan seenaa dorgommichaa keessatti Itoophiyaan addunyaarraa jahaaffaa, Afrikaa irraa ammoo Keeniyaatti aanuun lammaffaarra jirti. Meedaaliyaa 95 keessa 47 kan dubartootaa, 48 ammoo kan dhiirotaati. Iccitiin kanaa "kutannoodha" jetti Haannaan. Gahumsi atileetonni dubartootaa walitti fufiinsaan agarsiisan dhiirota biratti hin mul'atu jetti Haannaan. Atileetonni dubartootaa Itoophiyaa olompiikii irrattis ta'e, shaampiyoonaa addunyaa irratti milkii argamu keessaa qooda fooyyee qabuu jetti. "Atileetonni dubartootaa gorsa ni dhagahu, ni ajajamu, leenjii kennamuuf sirnaan raawwatu yaadonni jedhan jiru" kan jettu Haannaan iccitii milkaa'ina isaanii qixa sirriin hubachuuf garuu qorannoo feesisa jette. Waltajjii atileetiksii garaagaraa irratti maqaa biyyaa kan waamsifte Daraartuun pireezidantii Federeeshinii Atileetiksii  Itoophiyaa tahuun erga filamteen as jijjiirama fiddeetti yaadni jedhu dhagahamaa jira. Haa tahu malee haalli hundi isheef afaa hin turre. Erga federeeshinii kana hogganuu jalqabdeen as ala lama shaampiyoonaa atileetiksii addunyaa irratti, al tokko olompiikii irratti, yeroo kaan immoo dorgommii atileetiksii mana keessaa addunyaa irratti garee Itoophiyaa bakka bu’u hirmaachifteetti. Shaampiyoonaa addunyaa bara 2019 Kuwaataar, Dohaatti qophaa’een Itoophiyaan warqeee lama, meetii shanii fi maaldaa tokkoon deebiteetti. Akka addunyaatti sadarkaa shanaffaa qabachuunis xumurteetti. Kanaan booda dorgommii Olompiikii Tookiyoo bara 2022 irratti garee atileetiksii Itoophiyaa kana hogganuunis hirmaatte. Waltajjii kanarrttis Itoophiyaan meedaaliyaa afur argachuun xumurte,kunis waltajjii olompikii Itoophiyaan hanga yoonaa irratti hirmaatte keessaa lakkoofsa meedaaliyaa isa xiqqaa dha. Dorgommii shaampiyoonaa atileetiksii mana keessaa Bitootessa keessa adeemsifameen Itoophiyaan warqee afur, meetii sadiifi maaldaa lama fiduun Ameerikaa dursuun sadarkaaa tokkoffaa irratti xumurteetti. Hoggansa Daraartuu jalatti shaampiyoonaa atileetiksii addunyaaf gara Ameerikaa, Oriigan kan imale gareen Itoophiyaa warqee afur, meetii afur fi maaldaa lama guuruun addunyaarraa sadarkaa lammaffaa qabachuun xumuree jira. Haannaan qabxii yeroo dhihoon as dhufaa jiruuf Daraartuun shoora guddaa akka qabdu dubbatti. "Yeroo shaakkallii dorgomtoota dhuftee jajjabeessiti. Dubartii ijoollummaa keerraa qabdee dinqisiifattu dhihootti argachuuniyyuu waan guddaa dha. Miira akkashee goota tahuu, dorgomaa tahuurra darbee fakkeenya tahuu akka barbaaddu si godha." "Atileetota dhiisii unuufiyyuu Daraartuu argachuun ‘kaka’umsi’ kennu adda dha," jetti. Dorgommiin Oriigan kuni haala siyaasaa biyya keessa jiru kan agarsiise ture. Dorgommii meetira kuma 5 irratti yeroo Gudaaf Tsaggaay mo’atte, deggartoota achi turan keessaa tokko alaabaa naannoo Tigraay qabachuun gara Tiraakii yeroo galu TV irratti kallattiin mul’atee ture. Kana durammoo atileetonni waltajjii  atileetiksii irratti ergaa siyaasa qabu  dabarsan turan. Warqee afur argame keessa sadansaa kan fidan dubartootaafi dhalattoota Naannoo Tigraayi dha. Haala yeroo amma jiruunis atileetonni kunneen maatii isaanii waliin wal-hin agarre. Atileetonni kunneen dhiibbaa kana hunda dandamatnii dorgommii kana mo’achuun waan dinqii dha jechuun miidiyaaleen addunyaa gabaasaa turan. Haannaanis kuni ajaa’ibuma jetti. ‘’Afaan Ingiliiziin jechamni tokko jira. ‘’What doesn’t kill you makes you stronger,’’ waanti si hin ajjeessne ittuu si jabeessa,’’ akka jechuuti. ‘’Haala siyaasaa jiruun jalqabarra atiletota kunneen waliin shaakallii gochuun ulfaataa tahee ture, kana malees carraa dorgommii irratti hirmaachuu dhabuu fa’irra gahanii turan, kanuma keessa dha kan qabxii fidan,’’ Haannaan ba’aan atileetonni kunneen baatan isa yaadamuuun oli dha jetti. ‘’Dhiibbaan ittuu akka jabaatan isaan taasiseera, kanaafi atileetonni sadeenuu yeroo mo’atan miirri gammachuufi gaddaa kan irraa mul’atu. Waan maatii isaaniirraa dhagahame yoo yaaddu garuu gammachuun kee hir’uu tahuu mala,’’ Atileetonni biyyatti yeroo deebi’an masaraa mootummaatti simannaan ho’aa taasifameerfaafi. Pireezidantiin biyyattii Saahileworq Zawudee irraas beekamtiifi badhaasa fudhataniiru. Pireezidant Saahilworq,’’injifannoon kuni uummata gadde, jireenyi itti ulfaate, akka biyyaatti eessa jirra jedhuuf gammachuu fideera. Qofaan mo’adha qofa osoo hin taane hojii gareedhaan injifannoo warra kaaniif kanneen karaa banan agarree jirra, Lattasanbata barnoota guddaa nuu kennite,’’ jedhan. Daraartuun,’’Naannoo Tigraay keessa ammallee atileetota qabna kanaaf iddoo jiranitti shaakallii akka jalqaban, yoo barbaachisaa tahemmoo akka dhufan, mootummaan atileetota kanaafimmo maatii isaanii akka argan  tumsa akka godhu nan gaafadha,’’ jette. Itoophiyaan atileetiksii shaampiyoonaa addunyaa irratti yeroo dhumaaf warqee kan argatte bara 2015, Beejingitti Maaree Dibaabaadhaani. Shaampiyoonaa isa baranaan rekardii dorgommichaa cabsuun kan mo’atte Gooyititoom injifannoon booda miira wal-makaatu irraa mul’ata ture. "Yeroon nyaadhu maatii koon yaada. Kuni immoo dhiibbaa sirraan gaha. Namni gaafa gammadu argeera, iddoo maatiin keenya jiran otoo deemnee gammachuun keenyas guutuu taha ture," jette Gooyititoom sagantaa badhaasaa masaraa mootummaan booda af-gaaffii BBC waliin taasifteen. "Namni hundi nan mo’adha jedhee akka galu anis abdii dhuma kanaanin gale," jechuunis dubbatteetti. "Morkattuu koo waliin saffisni ittti fiigaa turre kan meetira kuma 10 malee kan maaraatoonii hin fakkaatu. Sun qormaata ture," jetteetti. "Qabxii baayyee dubartootaan dhufuun baayyee na gammachiise, garuu dhiirotis ciminaan hojjetanii turan, maaraatoonii irratti dhiiroti mo’achuun nus akka mo’annu hamilee nuu taheera," jechuun dubbatteett.


'Haadha beelli ajjeesee bule, daa’imni ganama reeffa harma hodhaa turte'

Godina Gujii Aanaa Sabbaa Boruutti hawaasni gandoota baadiyyaa fageenyarra jiran keessatti sababa hongeetiin lubbuun namaa darbaa akka jiru jiraattonnii fi angaa’aan aanichaa BBC’tti himaniiru. Itti gaafatamaan Waajjira Buusaa Gonofaa Aanaa Sabbaa Boruu Obbo Mokonaa Hoxxeessaa akka jedhanitti, hanga ammaatti aanichatti namootni 12 sababa beelaatiin lubbuun isaanii darbeera. Namoota lubbuun isaanii darbe keessaa ammoo harki caalaan daa’imman akka tahanis himan. Haata'i malee jiraattoonni BBC dubbis ammoo namoonni hanqina nyaataan lubbuu dhaban 20 akka gahan himu. Ta’iiwwan Gaddisiisoo du’a sababa beelaatiin mudate kana duuba jiranis akkasiin BBC’tti himaniiru Obbo Mokonaan: Aanaa Sabbaa Boruutti Gandi Dirree Saphansaa gandoota sababa hongeetiin duuti namaa itti mudate keessaa tokko. Gandi kun magaala aanichaa Darmee irraa fageenyarratti kan argamtudha. Aadde Dukkoo Xona’aa ammoo maatiisaanii waliin ganda kana keessa jiraatu. Ganda hongeen rukutame kanatti gargaarsi namoomaalleen sababa rakkoo nageenyaafi daandiin hin jirreef erga qaqqabee tureera. Aadde Dukkoon midhaan osoo hin nyaatiin guyyoota lakkofsisan. Daa’imni isaanii xiqqoon harma hootus ija isaanii duratti yoo beelli qoru arguun ammoo dhiphina biraa isaanitti uume. Haati kun midhaan xiqqoo argatan mucaa isaanii kan guyyaa lamaaf midhaan hin nyaatiin afaan kaa’anii ofii isaaniitiin hagabuu gadi ciisan. Isaan hirriibaaf ciisanis qoonqoon irra aantee akka yaadan ganama hin kaane. Ganama yeroo maatiin ka’u mucaa xiqqaan Aadde Dukkoo harma hodhaa turte. Aadde Dukkoon garuu lubbuun hin jiran. Beelli isaan moo’ate. Mucaa xiqqaan ganama harma haadha lubbuun hin jirree hodhu warra argetti rifaatuu guddootu dhalate. Abbaa warraa isaanii Obbo Dheekkamaa Eelemaa bilbilaan argachuuf yaallus sababa gandicha networkii gahaan hin jirreef nuuf hin milkoofne. Oduun kun Sabbaa Boruu cufatti dhagahamee hammina beelli ittiin dhufaa jirtu kan mul’ise hawaasa hunda kan rifachiise ture jedhan Obbo Mokonaan. Beelli gandoota Aanaa Sabbaa Boruutti mudatee kun seenaawwan gaddisiisoo hedduu kan uumaa jirudha. Seenaan abbaa Ijoollee torbaa Obbo Kuressaa Xannaas seenaa hedduu nama gadiisiisu Aanaa kanatti mudate isa birooti. Obbo Kuressaan abbaa warraa itti gaafatamummaan maatii bulchuu harka isaanii jiru ta’ulleen, sababa hongeetiin beelli maatii isaanii qoree itti gaafatamummaa isaanii bahuu dadhaban. Erga gargaarsa sirnaan argachuu dhaabanii maatii isaanii tursiisuuf yaalii ijibbaataa gochaa turan. Ta’ulleen beelli ija baasee maatii isaaniitti dhufe isaan shororkeessee beelarratti dhiibbaa xiinsammuu isaanitti uume. Kanaaf jechas abbaan warraa kun murtee keessa deebii hin qabne ofirratti murteessuuf yaadan. Ijoollee isaanii beelli qoraa jiru taa’anii ilaaluu hin dandeenye. Ofitti murteessan. ‘Ijoollee kiyya yeroo beelli ajjeesu ija kootiin ilaaluurra du’uu naaf wayya’ jechuun lubbuu isaanii balleessan. Godina Gujii Aanaa Sabbaa Boruutti jiraattonni gandoota akka Dirree Saphansaa, ganda Sabbaa Lola Leemuu fi ganda Ode Talaalaa jedhamanitti namoonni beelaan du’aa akka jiran ragaan Waajjiraa Buusaa Gonofaa aanichaa ni ibsa. Obbo Nigaatuu Waajii jiraataa aanaa Sabbaa Boruu ganda Diida Dikkeeti. Akka isaan jedhanitti, sababa hongeetiin roobni erga hafee waggaa lama ta’eera. Hawaasni naannichaa ammoo horsiisee bulaa waan ta’eef jecha beellada saanii bonni fixeera jedhu. “Amma ganda keenya kana keessatti beelli nama ajjeesaa jira. Ganda keenya kana qofaatti nama beelli ajjeese 20 beeka ani. Wanti nyaatamu tokkolleen hin jiru. Namni amma yoom duunaa ofirratti eegaa jira,” jedhan. Isaan akkas jedhanis Waajjirri Buusaa Gonofaa aanichaa garuu namoota beelli ajjeese kanin raga argadhe namoota 12 qofa jedha. Gargaarsi homtuu nu dhaqabaa hin jiru kan jedhan jiraataan kun namoonni amma lubbuu ofii tursiisuuf jecha baala fi hundee mukaa nyaachuu jalqabaniiru jedhan. “Maatiin namni irraa du’e halkan tokko waan bulaniin hin qaban. Harramoo boru duunaa eegu. Baala tokko jira kan nyaatamu isa guuranii nyaatu. Morodaa kan jedhaniin hundee tokkos nijira. Isafaa lafa keessaa qotanii nyaachaa jiru” jedhan Obbo Nigaatuun. Jiraataan aanichaa biraan Obbo Kiflee Qaabatoo, hawaasni aanaa Sabbaa Boruu gandoota baadiyyaa keessa jiru kun yoo qarqaarsi hataattamaa hin qaqqabin namni beelaan dhumuuf jira jechuun yaaddoo qaban ibsan. Itti gaafatamaan waajjira Buusaa Gonofaa aanaa Sabbaa Boruu Obbo Mokonaa Hoxxeessaa sababa rakkoo nageenyaatiin dhaabbileen miti mootummaa hawaasa kana deeggaraa turan dhiisanii waan bahaniif jecha beelli kun mudate jedhan. Karaa mootummaatiin hawaasa kanaaf qarqaarsa dhiheessuuf yaaliin jiraatulleen qarqaarsi dhufu gahaa ta’uu dhabuun, gandoota jedhaman kun rakkoo daandii qabaachuu fi rakkoon nageenyaa uummata kana qaqqabuuf hudhaa ta’uu eeran. Akka aanaa Sabbaa Boruutti namoonni kuma 38 caalan beelaaf saaxilamummaa qabaachuu fi qarqaarsi hataattamaa kan isaan barbaachisu ta’uus himan. Yoo qarqaarsi midhaan nyaataa kun hataattamaan hin qaqqabne garuu baay'inni namoota beelaan du’anii haalaan dabaluu mala yaaddoo jedhus qabu. Dhimma kanarrattii deebii gaafachuuf Buusaa Gonofaa Oromiyaatti irra deddeebiin bilbillus sababa bilbila hin kaasneef deebii isaanii argachuu hin dandeenye.


Atileetonni Tigraay matii isaanii akka argan Daraartuu Tulluu tumsa gaafatte

Atileetonni Tigraay Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa 18ffaa irratti biyyaaf injifannoo argamsiisan maatii isaanii arguu akka danda'an tumsi akka godhamuuf Daraartuu Tulluu gaafatte. Itoophiyaan Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa bara kanaa Ameerikaa Oregoonitti taasifame irratti warqee 4 meetii 4 fi nahaasa 2 walumaagalatti meedaaliya 10 argachuun Ameerikaatti aantee sadarkaa lammataan xumurte. Seenaa dorgommichaa keessatti Itoophiyaan qabxii olaanaa akkanaa yoo argattu kun yeroo jalqabaatiifi. Atileetonni dorgommii kanarratti hirmaatan Kamisa gara biyyaa yoo deebi'an simannaan ho'aan taasifameefi jira. Sirna simannaa masaraa biyyaalessaa guddichatti bakka pireezidantiin biyyattii Aadde Saahilawarq Zawudee fi aanga'oonni kaan jiranitti godhameef irratti "atileetonni Tigraay hiree maatii isaanii dubbisuu hin arganne" jechuun Daraartuun kan dubbatte. Warqee Itoophiyaan argatte afur keessa sadi kan fidan atileetota dhalattoota Tigraay ta'anidha. Atileetonni kunneen maatii isaanii arguu akka danda'an bulchiinsi Tigraay akkasumas mootummaan federaalaa haala akka mijeessan gaafatte. Pireezidantiin Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa koloneel Daraartuu Tulluu atileetonni Tigraayitti hafan dorgommii itti aanurrattu hirmaachuu akka danda'an haalli akka mijatuufis gaafatte. "Gammachuun keenya guutuu akka ta'u, dorgommii itti aanuufis ofitti amanamummaa guutuun akka hiriirru, atileetonni Tigraay jiran kaan achumatti akka shaakala eegalan, kaan ammoo akka as dhufan mootummaan karaa akka banu..." jechuun gaafatte. Naannoo Tigraay waraana baatilee 20f mootummaa federaalaa fi TPLF jidduutti adeemaa jiruun guutummaatti Itoophiyaan gargar cittee jirti. Geejjibni akkasumas tajaajilawwan bu'uuraa akka ibsaafi komunikeeshinii adda citee jira. Milkaa'ina Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa 18ffaa irratti argameen wal-qabatee hoggansa kenniteen hedduu jajamaa kan jirtu koloneel Daraartuu Tulluu, qabxii argametti akka boontu dubbatte. Haata'u malee dorgommiin kana caalaa cimaan akka isaan eeggatu atileetotaa fi leenjistoota isaanii hubachiifte. Meedaaliyaa Itoophiyaan argatte: Warqee Meetii Nahaasa


Gaambeellaatti namichi maallaqa sobaa kuma 25'nin sangaa bite to’annoo jala oole

Naannoo Gaambeellaa godina Majang, aanaa Godarreetti qarshii sobaa kuma 25'nin namichi qonnaan bulaarraa sangaa bite barbaacha guyyaa shaniin booda qabamuu itti gaafatamaa itti-aanaa waajjira nageenyaa naannichaa Obbo, Utoo Ukoot BBCtti himaniiru. Akka isaan jedhanitti qonnaa bulaan gaafa Adoolessa 9, 2014 ALI sangaa gurguruuf gabaa Sanbataatti kan baasan haadha warraa isaanii iddoo biraa jirtuuf qarshii erguu barbaadaniit. Haa tahu malee qarshii gurgurtaa sangaa isaanii keessaa muraasni baankii yoo galuuf jedhu kan sobaa tahee argamuu himan. Odeeffannoon fuula Feesbuukii Naannoo Gaambeellaa irratti bahe immoo, "manguddoon birrii 1500 ilmisaanii haadhasaaf baankii akka galchuuf ergan" jedha. Tahus, hojettoonni Baankii Daldalaa Itoophiya damee, Kuyii jedhamuu, qarshiin kan sobaa tahuu yoo baran poolisiif odeeffannoo kennuun namni kuni ta’annoo jala akka oolu gochuu isaanii hogganaa qorannoo yakkaa Godina Majang Inspeektar Tasammaa Gabree  eeruun ibseera. Ilmi qonnaan bulaa sangaa gurguran kanaa, yeroo poolisiidhaan to’annoo jala oolu, "qarshiin hafe biraan mana akka jiru himuun birrii 22,400 fiduun walumaagalattii birrii sobaa 25,000 kan abbaa nootii 200 kennuusaa," Obbo Utoo Ukoot dubbataniiru. Namni to’annoo jala oole kuni, "abbaansaa haadhasaaf gatii geejjibaa erguuf sangaa gurguree," jechuusaa himaniiru. Namni kuni "nama abbaasaarraa sangaa bite bifaan akka beekuufi akka barbaadu yoo himu wabii gahaadhaan to’annoorraa gadhiifamee, naannoo shakkamaan jiru barbaadee odeeffannoo yeroo argatu poolisii akka beeksisuu taasifamee," jedhan Oboo Ukoot. Haaluma kanaan sangaaniifi shakkamaan otoo godina Majang keessa hin bahiin guyyaa shanaffaa irratti qabamuu himan. Shakkamaa kana qabuuf hordoffiin erga taasifameen booda, "gaafa Adoolessa 13, 2014  halkan keessaa sa’atii 5:00 irratti aanaa Manshii, ganda Gubtii keessattii iddoo kireeffatee jiraatutti qabamuu," odeeffannoon fuula Feesbuukii naannichaa ni ibsa. Obbo Ukoot qorannoon gahaa erga taasifameen booda, "abbaan sangaa qarshii sobaan gurgure lama akka hin dhabneef sangaansaa deebi’uufi mala," jedhan. Kanamalee poolisiin madda qarshii sobaa kanaa qoratee tarkaanfiin akka fudhatamu ajajni darbuusaa BBCtti himaniiru. Kana duras rakkoon akkasii mudachuu kan himan Obbo Ukoot, "waggaa darbe lammiileen biyya alaa magaalaa Gaambeellaa hoteela tokko keessa taa’anii qarshii maxxansan waraqaa qarshii sobaafi maashina wajjin qabamuun adabamaniiru," jedhan. Itoophiyaan nootii birrii haaraa bara 2020 ifa gochuu hordofee Baankiin Daldalaa Itoophiyaa akkaataa birrii sobaa itti adda baasan himuun uummata akeekkachiisaa ture.


Kaayyoon hidhattoota al Shabaab daangaa qaxxamuruun haleellaa raawwatanii maal ture?

Waggoota soddoomaan dura erga mootummaan jidduugalaa Somaaliyaa kufeen booda, gareen waraanaa deeggarsa gosaa qaban olaantummaa qabachuuf wal waraansa cimaa taasisaa turan. Booda keessa ammo humnootiidhumti kunneen gosaan ala humna danaa amantaa umuun cimina argachu eegalanii ture. Kanaanis dhiibbaan Gamtaan Mana Murtii Islaamummaa jedhamu bal’achaa biyyoota naannichaa keessatti illeen akka yaaddootti ilaalamuu eegale. Garee kuni keessattuu ilaalchii Itoophiyaa irratti qabuu fi doorsisni taasisaa ture sababa loltootni Itoophiyaa yeroo sanaa tarkaanfii akka irratti fudhatan sababa ta’e. Raayyaan Ittisa biyyaa Itoophiyaas Somaaliyaa keessa seenuun garee Mana Murtii Islaamaa kanneen jiddugalawwan aangoofi diinagdee ijoo hedduu keessaa baasuu danda’ee ture. Kanaanis garichi dadhabuun, gareen dargaggootaa al-Shabaabi jedhamuufi kan amma Somaaliyaa bira taruun biyyoota ollaa biraatiifillee yaaddoo ta'e hundeeffamuun biyyattii keessaa fi biyyoota ollaa biraa keessatti haleellaawwan shororkaa raawwataa jira. Gareen hidhattootaa ammaan tana magaaloota gurguddoon alatti eddoowwan hedduu Somaaliyaa to’atee jiruu kun, Somaaliyaa keessatti haleellaa boombii cimaa adda hin cinneefi riphee loolaa raawwachuun badiinsa lubbuu namoota hedduu ta’eera. Uummataafi mootummaa biyyatiifis qormaata nageenyaa cimaa akka ta’eetti jira. al-Shabaab Somaaliyaan alatti magaalaa guddoo biyya ollaa Keenyaa Naayiroobii dabalatee eddoowwan garaa garaatti haleellaawwan hin eegamneefi lubbuu hedduu gaaga'u raawwachuun itti gaafatamummaa fudhateera. Kana malee Yugaandaa kan Somaaliyaa waliin wal hindaangeessineettis haleellaa raawwateera. Raayyaa ittisa ishee biyya kamuu dursuun kan Somaaliyaatti bobbaafte Itoophiyaan, biyyoota dursanii xiyyeeffannoo haleellaa garee kanaa ta'an keessaa taatullee hanga yoonaatti yaalii malee haleellaa cimaan irratti hin raawwatamne. Aanga’oonni Tikaa Itoophiyaa gabaasawwan yeroo garaa garaatti baasaniin, karoorawwan haleellaa Alshabaabi fashaleessuu fi miseensoota isaanii to’achu dubbataa turan. Torban darbee keessa ammo looltoonni hidhattoota kanaa daangaa Somaaliyaa qaxxaamuruun Itoophiyaa keessa galuun haleellaa raawwatan. Kunis haleellaa waraanaa daangaa keessa galuu ifatti al-Shabaabiin Itoophiyaa irratti yaalamee kan jalqabaati jechuun ni danda’ama. Hidhattoonni garee al-Shaabaab Adooleessa 20, 2022 daangaa Somaaliyaan Itoophiyaan wali qooddattu qaxxaamuruun magaalota daangaarratti argaman irratti haleellaa banuun lolli cimaan gaggeeffameera. Itoophiyaan sababii garee riphee lolaa duraanii Adda Bilisa Baasaa Ogaadeen (ONLF)n, booda ammo sababii sochii al-Shabaabiin daangaa Somaaliyaa waliin itti wal daangeessitu dheeraa gubbaatti raayyaa ittisaa fi human addaa naannoo bobbaasuun to’annoo cimaa taasisaa turte. Kunis gareen kun akka haleellaa raawwatu ykn gara biyya keessaa dhokatee seenuuf carraa hin kenniineef ture. Erga waraanni naannoo Tigraayitti eegaleen booda raayyaan ittisa biyyaa naannichaa baanaanis, humni addaa Somaalee kumaatamaan akka lakkaa’aman himamu bakkichatti bobba’uun eegumsa taasisaa ture. Dhiheenya kanas garee al-Shabaabi haleellaa kan eegalee kallattiidhaan bulchiinsa Itoophiyaa keessatti hinturre. Gareen al-Qaa’idaa waliin hidhata qabaachu himamu kunis guyyicha karaa Somaaliyaan Itoophiyaa wal daangeessituun eddoowwan Yoodii fi Atoo jedhaman irratti ture. Kanas hordofuun miseensoota poolisii addaa naannoo Somaalee waliin waraanni cimaan gaggeeffamuun gama lamaaniinuu miidhaan qaqqabuu jiraattonni naannichaa fi qondaaltonni dubbachuun gabaafame. Haleellaan garee kanaas achuma daangaa irratti hin dhaabbanne. Jiraattoonni BBC'n dubbisee akka jedhaniitti, hidhattoonni garichaa hedduun konkolaataadhaan gara Itoophiyaa seenuun Naannoo Somaalee, godina Afdeer keessatti waraana humna adda naannoo Somaalee waliin gaggeeffameen miidhaan qaqqabeera. Eddoowwan Yuudii fi Atoo jedhaman karaa Somaaliyaan Itoophiyaa daangessituun kiloomeetira baayyee waliirra fagaatanii argamu. al-Shabaab jalqaba Atoo irratti haleellaa erga raawwateen booda haleellaa lammataa Yuudoo keessatti raawwate. Waraana erga garichi daangaa qaxxamuruun Itophiyaa keessa seeneen booda gaggeeffameen Naannoo Somaalee, Godina Afdeer keessatti miseensoonni garichaa hedduun ajjeeffamun ibsameera. Kanneen hafan ammo humni addaa naannichaa aanaa Hargallee keessatti bakka argamtu Hulhul keessatti marfamu BBCn gabaasun ni yaadatama. Waraana garee hidhattootaa kanneeniifi humna addaa naannoo Somaalee jidduutti guyyoota sadiif gaggeeffameen, namoota nagaa dabalatee hedduun ajjeeffamuufi konkolaattonni hedduun gubachuu jiraattoonni ni dubbatu. Haleellchi ilaalchisuun motummaan federaalaafi naannoo Somaalee omaa bakka hin jedhinitti, dubbi himaan oppareeshinii waraana al-Shaabaab, Abduyaasiis Abbu Musaab, Somaaliiyaa keessatti gandoonni lama to’annoo garichaa jala oolfamuu, waraana gaggeeffameenis miseensoonni humna addaa poolisii naannichaa hedduun ajjeeffamuu Rooyitarsiitti himee ture. Dubbi Himaan garee hidhattoota kanaa garuu haleellaa bulchiinsa Itoophiyaa keessatti raawwatame fi miidhaa garee isaa irra qaqqaberratti homaa hin jenne. Haleellichi raawwatamuun dursa kan dhagahame ONLF irraa ture. ONLF ibsa Kamisa Adooleessa 21, 2022 baaseen, shororkeessaa jechuun kan waame al-Shabaab haleellaa raawwachuun namootaafi qabeenyaa irraa miidhaan akka qaqqabee fi mootummaan naannichaa nageenya uummataa kabachiisuuf tarkaanfii atattamaa akka fudhatuuf gaafate ture. Naannoon Somaalee ammoo halellaa garee alShabaab kana hordofuun waraana human addaa naannichaa waliin guyyoota sadiif taasiseen miseensoonni garichaa 100 ol ajjeeffamuu, konkolaattoonni 13 barbadaa’u fi hidhannoofi qalabni boji’amu kan ibse Sambata Adooleessa 23, 2022 ture. Hanga ammaatti kaayyoofi sababiin haleellaa al-Shabaab kun maal akka ta’e ibsamu baatulleen, garuu ammo naannoo Somaalee keessatti taateewwaniifi haalliiwwan hidhata qaban haleellichaan dura akka turan himama. Ajajaan human addaa Naannoo Somaalee tokkoo Rooyitarsitti sababii haleellichaa ta’u danda’a jedhan yoo himan, ajajaan hidhattoota al- Shabaab tokkoo dame garichaa Itoophiyaa keessatti hundeessuuf gara Itoophiyaa erga seeneen booda ajjeeffamu yaadatu. Kana malees, haleelichaan dura humni addaa naannoo Somaalee, naannichatti aanaa Elkaree keessatti kan argamtu Hiiloo Maadoow ollaa jedhamtu keessatti sakkatta’insa taasiseen meeshaalee waraanaa gosa adda addaa boolla keessatti awwaalamee ture argate ture. Kanaan wal qabatees, poolisiin namoota miseensoota al- Shabaab jedheen to’annaa jala kan oolche yoo ta’u, haleellaan amma al-Shabaab raawwate kunis kana waliin kan wal qabatu ta’u danda’a amantaa jedhu qaba. Callisa guyyootaan booda Sambata ibsa kan baasee Manni Maree Nageenyaafi Tika Naannoo Somaalee, ‘‘Gareen hidhattootaa al-Shabaab godina Afdeer keessa galee ture ganda Hulhul jedhamtutti erga marfameen booda tokkoonsaanii osoo hin hafne guutummaatti barbadaa’aniiru,’’ jedhe. Itti dabaluunis, hidhattoonni al-Shabaab kunneenis karaa Aanaa Elkaree keessa bahuun ‘‘naannoo Oromiyaa seenee garee Shanee jedhamu waliin wal arguuf kaayyeeffate ture’’ jedhe. \n\nHaata’u malee kanaan dura gareen hidhattootaa al-Shabaabiifi Waraanni Bilisummaa Oromoo kan motummaa ABO- Shanee jedhuun shororkeessaa jedheen kun hidhata qabaachusaanii ilaalchisuun kan jedhan hin turre. Gareen al-Shabaab mataansaa hanga yoonaatti maaliif yeroo kanatti gara Itoophiyaa seenuufi haleellaa raawwachu akka barbaadee irratti kan jedhe hin jiru. Mootummaan Federaalaa Itoophiyaa gamasaatiin haleellaa kana ilaalchisee hanga ammaatti kan jedhe hin jiru. Haata’u malee ragaaleen tikaa yeroo garaa garaatti ifa taasifaman, gareewwan biyya keessaa seeraan ala jedhamaniin alatti, al-Shabaabiifi IS yaaliiwwan keessaattuu magaalaa guddoo keessatti haleellaa raawwachuuf turan fashalaa’uufi miseensoonni isaanis to’atamuu ibsaa turan. Ibsa Adooleessa 23, 2022 Humni Waloo Nageenyaa fi Tikaa biyyattii baaseen, miseensoota garee hidhattootaa Somaaliyaa al-Shabaab fi garee shororkeessaa addunyaa IS kanneen magaalaa Finfinnee keessatti haleellaa shororkeessummaa raaawwachuf turan to’achu himeera.


'Al Shabaabiin ofirraa ittisnus, kana booda qophii gochuun barbaachisaadha' - Musxafee Omaar

Hidhattoonni Al Shabaab haleellaa naannoo Somaalee keessatti banan humnoonni nageenyaa Itoophiyaa ittisanii ofirraa deebisuu isaanii, pirezidaantiin naannichaa Obbo Musxafee Mohaammad BBC’tti himaniiru. Haleellaan al-Shabaab Itoophiyaa irratti bane kun haala naannoo amma jiruun wal qabatee qophiin cimee itti fufuu akka qabu kan mul’isudha jedhan Obbo Musxafeen. Bulchaan kun turtii BBC waliin taasisaniin Kibxata Adoolessa 19, 2014  naannicha keessatti bakka hidhatoonni al Shabaab guyyaa Wiixataa haleellaa itti raawwatan keessa tokko kan ta’e Aanaa Feer-feer keessa akka jiran ibsaniiru. "Karoorri shororkeessummaa al-Shabaab kufeera. Ta’us haala siyaasaa nannichaa fi feedhii biyyootii tokko tokkoo yeroo ilaallu, callisnee rafuu osoo hin taanee qophii gochuun barbaachisaadha," jedhan Obbo Musxafeen. Gartuun mootummaa Itoophiyaa dabalatee qaamolee idil-addunyaa hedduun shororkeessaa jedhame fi teessuma isaa Somaaliyaa godhate al-Shabaab, torban darbe Roobii irraa eegalee daangaa Itoophiyaa ce’ee seenuun naannoo Somaalee keessatti kallatti adda addaan haleellaa raawwatee ture. Torban darbe lola hidhattoota al-Shabaab fi humna addaa naannoo Somaalee jidduutti godina Afdeer Aanaa Hargeellee iddoo Aatoo jedhamutti adeemsifameen hidhattoonni al-Shabaab 100 ol ajjeefamuu mootummaan naannoo Somaalee ibsee ture. Wiixata guyyaa ammoo lola yeroo lammataaf Godina Shebelee Aanaa Feer-feer iddoo Laas-Qurun jedhamutti raawwate ofirraa qolachuun hidhattoota al-Shabaab 85 ol ajjeesuus himeera. Gartuun hidhattootaa kun haleellaa raawwachuun isaa akkasumas gartuu kana ittisuuf tarkaanfiin fudhatame, gara fulduraatti naannoo Somaalee keessatti nageenyi akka mirkanaa’uuf, qophiin akka jiraatuuf carraa uumeera jedhan Obbo Musxafeen. “… kana booda akka hin daganneef carraa waan kennuuf, haalli fooyya’aan jira jedheen amana,” jedhan. Humni addaa naannoo Somaalee, hidhattoota al Shabaab gara daangaa Itoophiyaa seenan waliin, torban darbe Roobii irraa eegalee bakkeewwan daangaa adda addaa irratti wal loluu isaanii mootummaan naannicha ibseera. Haleellaan kunneen kan gaggeeffaman magaalota daangaa Somaaliyaa fi Itoophiyaa irratti argaman keessati yoo ta’u, gama lamaaniniyyuu miidhaan adda addaa ga’uu isaa yeroos gabaafamee ture. Haleellaa al Shabaabiin baname kana ittisuuf Raayyaan Ittisa biyyaa gara naannichaatti boobbaafamuu isaa mootummaan naannoo Somaalee ibseera. Al Shabaab gartuu baay'inaan Somaaliyaa keessa socho’u yoo ta’u, al Qaayidaa waliin hidhata akka qabu ni himama. Gartuuun kun Somaaliyaarra darbee, Keeniyaa keessatti irra daddeebiin haleellaa shororkeessumma kan raawwatee yoo ta’u, haleellaan gartuu kanaa hanga Yugaandaa kan ga’edha. Al Shabaab irra daddeebiin Itoophiyaa irratti haleellaa akka raawwatu himuun dorsisaa kan ture ta’us, yaalirra kan darbe haleellaa raawwatee hin beeku. Amma hidhattoonni gartuu kanaa daangaa ce’anii haleellaan isaan banan waan hin eegamnedha. Gartuun al-Shabaab haleellaa miilanaa kanaan Somaaliyaa irraa as cehuun hidhattootaa Waraana Bilisummaa Oromoo, kan mootummaan Shanee jedhee waamu waliin walitti makamuuf karoorfatee ture jedha mootummaan naannoo Somaalee. Hidhattoonni al Shabaab daangaa Itoophiyaa seenuun haleellaa banan hordofee, humni addaa naannoo Somaalee tarkanfii fudhateen miseensotni gartichaa 200 ta’an ajjeefamuun isaani ibsameera. Gartuun al Shabaab Kamisa darbe, haleellaa gaggeesseen miseensota humna/ poolisii addaa 80 ol ta’an ajjeeseera jechuun Reuters’tti himuun isa ani yaadatama.


Al-Shabaab magaalaa daangaa Itoophiyaarra jirtu irra deebiin haleele

Al-Shabaab magaalaa Aatoo daangaa Itoophiyaafi Somaaliyaa irra jirtu keessatti Jimaata Adoolessa 29, 2022 yeroo lammataaf haleellaa raawwachuu aanga'aan mootummaa BBCtti himan. Hidhattoonni al-Shabaab torbee dura magaalaa kana keessatti humna addaa naannoo Somaalii Itoophiyaa waliin wal waraaniin ture. Gartuun kun torbee lama keessatti yeroo lammataaf magaalaa daangaa Itoophiyaatti dhiyoo jirtu keessatti haleellaa raawwachuu hordofee, hidhattoota garichaa fi humnoota Itoophiyaa jidduu waraanni akka ture aanga'aan mootummaa naannoo Somaalii tokko BBCtti himan. Aanga'aan maqaan isaanii akka hin eeramne gaafatan kun haleellaan al-Shabaab raawwachuuf karoorfatee ture guutummaatti osoo hin milkaa'iin akka hafeefi injifatamee of duuba deebi'uun himu. Lola gaggeeffameen humnoota Itoophiyaa garas bobbaafaman akkasumas gama hidhattoota al-Shabaab irraa namoonni ajjeefamuu kan himan aanga'aan kun, odeeffannoo dabalataa himuu hin feene. Torbee darbe Roobii Adoolessa 20, 2022 hidhattoota al-Shabaab magaalota Somaaliyaa daangaa Itoophiyaatti dhiyoo Aatoo fi Yeed jedhaman keessatti haleellaa raawwatee ture. Haleellaa kana hordofees gartuu kanaafi humna addaa naannoo Somaalii jidduutti lolli cimaan gaggeefamee ture. Itti fufuun guyyoota shan booda Adoolessa 25, 2022 hidhattoonni al-Shabaab 200 ta'an daangaa Itoophiyaa seenuun naannoo Somaalii Godina Shebelee Aanaa Feer-feer iddoo Laas-Qurun jedhamutti haleellaa bananii, humna addaa naannoo Somaalii waliin lolli cimaan godhamee ture. Lola lamaan kanarratti al-Shabaab miseensota humna addaa naannoo Somaalii 80 ol ajjeesuu yoo himu, mootummaan naannoo Somaalii gama isaan lola lamaan irratti hidhattoota al-Shabaab 200 ta'an ajjeesuu ibse. Somaaliyaa keessa kan socho'uu fi biyyoota ollaa akka Keeniyaa keessatti irra deddeebiin haleellaa kan raawwatu Al-Shabaab, Itoophiyaa irratti haleellaa akkanaa yoo raawwatu kun kan duraati. Itoophiyaan humna al-Shabaab daangaa ishee cabsee seenuuf yaalii godhe sirnaan ofirraa qolachuu kan Raadiyoo Sagalee Ameerikaatti kan himan Afrikaatti ajajaa olaanaan waraana Ameerikaa jeneraal Istiifan Toowonseend, gartuun kun baatilee itti aanan haleellaa wal-fakkaataa raawwachuu akka malu akeekkachiisanii jiru. Haleellaa torbanoota darban al-Shabaab bane kana ittisuuf raayyaan ittisa biyyaa garas bobba'uu mootummaan naannoo Somaalii ibsee ture.


Naannoon Somaalee miseensota Al Shabaab 100 ol ajjeesuu ibse

Dhiyeenya miseensotni hidhattoota gartuu al-Shabaab 100 ol gara Itoophiyaa seenan ajjeefamuu isaanii Manni Maree nageenyaa Naannoo Somaalee beeksise. Duula guyyaa sadiif gaggeefameen miseensotni al-Shabaab 100 ol ajjeefamuu isaanii fi guutummaa guututti barbadeeffamuu isaanii manni maree kun ibsa Kamisa Aoleessa 14, 2014 irratti baaseen ibeera. Guyyoota saddeet dura nannoo Atoo jedhamuun gara nannoo Somaalee Godina Afdeer jedhamu seenuu isaa ibsuun, gartuun al Shabaab hidhattootaa Waraana Adda Bilisummaa Oromoo, kan mootummaan Shanee jedhee waamu waliin wal arguuf karoorfatee ture jechuun ibsi kun ni eera. Miseensotni al Shabaab Godina Elkaree keessa darbanii gara naannoo Oromiyaa seenuun hidhattoota WBO waliin wal arguuf karoorfatanis, bakka yaadan akka hin geenye ibsameera. Konkolaattonni hidhattootaa kanaa 13 gubachuu isaanii fi meeshaleen waraanaa qabatanii seenan booji’amuun ibsameera. Itoophiyaa irratti haleellaa gaggeessuun seenaa kan hin qabne al Shabaab, kana dura haala hin baramneen daangaa ce’ee erga biyyattii seenee booda poolisii addaa naannoo Somaalee waliin lolli guddaa gaggeeffamee akka ture jiraattonni BBC’tti himaniiru. al Shabaab dhiyeenya naannoolee daangaa irratti haleellaa gaggeeseen wal qabatee, gartuu kanarra miidhaan guddaa akka ga’e maddeen isaa eeruu kan gabaase Reuters, poolisiin naannoo Somaalee meeshaa waraanaa matarayyasii fi konkolaattota gartuchi irraa booji’uu isaa gabaaseera. Haaluma wal fakkaataan dubbii himaan gartuu al Shabaab, gartuchi gandoota lama to’achuu, miseensota poolisii addaa hedduu ajjeesuu fi meeshalee waraanaa hedduu booji’uu isaani Reuters’f kan ibse yoo ta’u, waa’ee miidhaa hidhattoota gartuchaa irra ga’e dubbachuu irraa garuu of qusateera. Duula waraanaa guyyaa sadiif gaggeeeffameen, humni addaa naannoo Somaalee ga’ee guddaa akka qabaate kan ibse Manni Maree Nageenyaa Naannoo Somaalee, uummatni naannoo Somaalee nyaataa, uffataa fi dhiiga gummaachuun human addaa bira dhaabbataniiru jedha. Dabalataanis milkaa’ina duulicha ilaalchisee odeeffannoon jiran uummataaf ifa akka taasifaman manne maree kun ibseera. Haaluma wal fakkaatuun gara magaalaa Finfinnee seenuun haleellaa shorkeessummaa raawwachuuf turan kan jedhaman miseensotni gartuulee adda addaa 450 ol ta’an qaamoolee ageenyaan to’annoo jala oolfamuu isaani Manni Maree tasgabbiifi nageenyaa federaalaa ibsa kaleessa Adoolessa 16/2014 baaseen beeksiseera. Kanneen keessaas miseensotni gartuu al Shabaab fi gartuu shorkeessaa idil addunyaa IS 31 Finfinnee keessatti haleellaa shororkeessummaa gaggeessuu fi goolii uumuuf utuu socho’anii namoota 454 qabaman keessaatti ni argamu jedheera. Somaaliyaa keessatti haleellaa gurguddoo gaggeessuun kan beekamuu gartuun Islaamummaa ibsa ofiin jedhu Al Shabaab, darbee darbee biyyaa olla Keeniyaa keessattis haleellaa gaggeessuun ni beekama. Ta’us garuu waggootii muraasa duraa eegalee, loltoota sihee Somaliiyyatti bobbaasuun gartuu kana loolaa kan jirtu Itoophiyaa irratti gartuun kun haleellaa kana jedhamu gaggeessee hin beeku.


Itoophiyaa kan doowwatan Laavroov rakkoo nyaata addunyaatiif warra lixaa ittigafatamoo taasisan

Ministirri Dhimma Alaa Raashiyaa Sargeey Laavroov, gatiin nyaata addunyaa dabaluusaatii fi rakkoo boba'aa umameetiif itti gaafatamtoonni biyyoota lixaati jedhan. Xumura dowwannaa guyyaa jahaa biyyoota Afriikaa afuriitti taasisan irratti gitasaanii Itoophiyaa waliin ta’uun ibsa Finfinneetti kan kennan Laavroov akka dubbataniitti, ‘‘rakkoon kun waraana Raashiyaa fi Yukireen duras kan tureedha’’ jedhan. ‘‘Dhugaadha, haala Yukireen keessa jiru gabaa nyaataa irratti dhiibaa taasiseera. Haata’u malee kun kan ta’e sababii duula Raashiyaatiin osoo hin taane, tarkaanfii hin malee warri liixaa fudhataniin,’’ jedhan. Itti dabalunis, ‘‘warri lixaa tarkaanfii hin mallee fudhachuun qoqqophaa kaa’usaanitti gabaan nyaataa jeeqameera’’ jechuun dubbatan Ministirri Dhimma Alaa Raashiyaa haasaa Finfinnee irratti dubbataniin. Haalli gabaa nyaata addunyaa burjaaja’u kan eegalee tibba koronaa irraa kaasee akka ta’e ibsaniiru. Laavroov gitasaanii Itoophiyaa Ministira Dhimma Alaa fi Ittaanaa Ministira Mummee Damaqa Makonniin waliin marii taasisaniiru. Yeroon kun doolaara tiriiliyoonaan lakkaa’amu baasanii sababii amansiisaan ala, kan nyaata bitan akka ta’e dabaluun himaniiru. Gatiin xaa’oo kan dabalee sababii adeemsa ce’umsa magariisa jedhamuun biyyoota lixaa biratti beekamuuttii akka ta’e Laavroov haasaa isaanitiin kaasaniiru. Imaammata ce’umsaa kanaanis ‘‘kan kaaniif hin yaadne’’ kan jedhan Laavroov, imaammatichi oomishitoota annisaa kan gara tokkeetti dhiibee ta’u ibsan. Dowwannaaf guyyaa Kibxataa Finfinnee kan seenan Aab Laavroov, Pirezidaanti Saalaworqi Zawudee akkasumas Damaqaa Makonnii waliin marii taasisaniiru. Aanga’oonni kunneenis walitti dhufeenya biyyoota lamaanii cimsuu, gama qabeenya diinagdee, daldala, saayinsiifi teknoloojii cimsuuttiin yaaliiwwan taasisan irratti mari’achuun waliigalte irra gahuu ibsaniiru. Ministirri Dhimma Alaa Sargeeyi Laavroov dowwannaasaanii Finfinnee xumuruun gaggeessaan akka taasifameef Ministeerri Dhimma Alaa itoophiyaa beeksiiseera. Laavroovi biyyisaanii Raashiyaan waliitti dhufeenya biyyoota Afriikaa waliin qaban cimfachuuf jechuun Masrii, DR Koongoo, Yugaandaa fi Itoophiyaa dowwataniiru. Afriikaan parsantaa 40 qamadii kan argattuu Yukireen irraa yoo ta’u, sababii waraanaa Raashuyaafi Yukireenitiin hir’inni omisha qamadii mudachun ni beekama. Daldala alaa midhaan Yukireen deebiisanii eegalchiisuuf turban darbe keessa waliigalteen kan taasifame yoo ta’u, innis haalli gabaa akka siratuuf abdii umeera.


Milkaahinni gareen Itoophiyaa Origanitti galmeessaa jiru 'seenaa haaraadha' jette Daraartuu Tulluu

Pireezidantiin Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa Daraartuu Tulluu injifannoo gareen Itoophiyaa Shaampiyoonaa Origanitti argachaa jiru ''seenaa haaraa'' jechuun ibsite. Gudaf Tsaggaayee meetira 5,000 warqee afraffaa argamsiisuu ishee hordofee yaada kan laatte Daraartuun, gamachuu ishee yeroo ibsitu “Itoophiyaan haa kolfitu” jetteetti. Itoophiyaan seenaa shaampiyoonaa kanaa keessatti warqee afur argattee hin beektu. Daraartuun seenaa shaampiyoonaa kanaan ''injifannoo isa olaanaa'' argameedha jette. Barri haaraa Itoophiyaa akkuma dhiyaachaa jiruun injifannoon kun kennaa bara haaraa gareen isaanii uummata biyyattiif kennu ta'uu ibsite Daraartuun. Walqabsiisuunis walitti bu'iinsiifi rakkoon Itoophiyaa keessa jiru bara haaraa dhufaa jiru kanatti akka dhaabbatu hawwite. ''Bakka kanatti du'e, bakka kanatti namni qe’eerra buqqa’e, bakka sanatti namni beela’e isa jedhu Waaqni nuuf balleessee, bara dhufu kan waliin taanee biyya keenya gara fulduraatti deemsifnuufi kan tokko taanee waliin dhabbannu nuuf haa godhu,” jechuun hawwii ishee ibsiteetti. Atleetonni fageenya garaagaraa lama irratti akka dorgoman jiraachuufi kanaanis injifannoon argamuun tarsiimoo itti yaaduun gahumsa isaanii bu'uura godhatee raawwatame ta'uus Daraartuun dubbaatte. “Bu’aa fi dandeettii ijoollee kanaa irratti hundoofneeti kan filanne. Jalqaba sa’aatii isaanirratti hundoofne, erga takka fiiganii yeroo lammaffaa irratti ammo figichaa isaanii irratti hundoofneetu irra deebisiisnaani.” ''Tarii filannoo akkanaa gaggeeffameen namootni mufatan muraasi yoo jiratan maqaa Waaqaan dhiifaman gaafadha''  kan jettu Daraartuun, “hanga ani beekutti eenyuniyyuu haala hin taaneen xiqqeessuuykn ol guddisuuf hin eeyyamne,” jetteetti. Atileetotni akka Gudaf Tsaggaay, Latasanbat Giday, Salamoon Baareggaa fa'aa atileetota dorgommii fageenya adda addaa lama irratti akka dorgoman godhaman keessaati. Gudaf fageenya lamaaniinuu meedaaliyaa warqee tokkoofi meetii tokko injifatte. Latasanbat ammoo Warqee tokko injifattee injifannoo Gudaf edaa keessatti ammoo qooda olaanaa baate. “Nama hundaaf kun isaaniif mala, kun sirridha, bu’aa kana nii fidu, yoo asitti fiigan ni mijataafi kan jedhuun filanne. Waaqayyos nu gargaare kanarra geenyeerra” jetti Daraartuun bu'aa tarsiimoo kanaan argame yoo ibsitu. Injifannoon kun hundi kan argame sababa “ani bulchiinsa irra jiruuf miti” kan jettu Daraartuun, kun dadhabii atleetootaan, deeggarsaa maatii isaanii, deeggarsaa fi dadhabbii hojjeetoota federeeshinichaa hunda waan dhufedha jetteetti. Dorgommii kana irratti lammilee Itoophiyaaa US, Origan fi naannashee jiraatan kan deeggarsaaf argaman hunda Daraartuun galateeffatteetti. Gareen atileetiksii Itoophiyaa shaampiyoonaa Origanitti gaggeefamaa jiru kanaan warqee afur, meetii afurii fi nahaasa lama, waliigalatti meedaaliyaawwan 10 injiffattee addunyaarratti Ameerikaatti aantee sadarkaa lamaffaarra argamti.


Al-Shabaab fi humni addaa naannoo Somaalee yeroo lammataaf wal haadhan

Hidhattoonni al-Shabaab Wiixata guyyaa yeroo lammataaf humna addaa naannoo Somaalee waliin wal waraanuu odeeffannoon BBCn naannoo Somaalee irraa argate ni mul'isa. Lolli Wiixataa kun Godina Shebelee Aanaa Feer-feer iddoo Laas-Qurun jedhamutti kan raawwate yoo ta'u, kunis lola torbee darbe Godina Afdeer Aanaa Hargeellee iddoo Aatoo jedhamutti godhame hordofeeti. Mootummaan Naannoo Somaalee ibsa Kamisa darbe baaseen lola guyyoota sadiif gaggeeffameen miseensotni al-Shabaab 100 ol ajjeefamuu himee ture. Gartuun al-Shabaab Somaaliyaa irraa as cehuun hidhattootaa Waraana Bilisummaa Oromoo, kan mootummaan Shanee jedhee waamu waliin wal arguuf karoorfatee ture jedha ibsichi. Pireezidantiin naannoo Somaalee Musxafaa Omaar kan Dilbata gara bakka torbee darbe lolli itti adeemsifamee imalan, humni addaa naannichaa iddoo Huluul jedhamtutti hidhattoota al-Shabaab daaressuu tiwiitarii irratti barreessan. Lolli yeroo lammataaf Wiixata godhame mootummaan naannoo Somaalee hidhattoota al-Shabaab daangaa cehuun gara Itoophiyaa seenan guutummaatti barbadeessuu erga himee booda. Lolli jalqabaa xumuramee guyyoota lama booda hidhattoonni al-Shabaab 200 ta'an Somaaliyaa bakka Hiiraan jedhamurraa gara Itoophiyaa imalaa jiraachuu aanga'oonni naannawaa sanii BBC Af-Somaaliitti himanii turan. Humni addaa naannoo Somaalees daangaa irratti humna walitti qabachuun Wiixata guyyaa hidhattoota kanarratti dursee dhukaasa banuu BBCn odeeffateera. Dhukaasaa sa'aatiiwwaniif ture booda humni addaa olaantummaa argatee lolichi goolabamuu BBCn ajajoota olaanoo humna addaa naannoo Somaalee irraa odeeffatee jira. Hidhattoonni al-Shabaab hedduun barbadeeffamuu fi kaan gara bakka irraa dhufaniitti deebi'u himu ajajoonni kunneen. Ammatti daangaan Itoophiyaa guutummaatti hidhattoota al-Shabaab irraa bilisa ta'uus dubbatu. Lola torbee darbe guyyoota sadiif godhameen konkolaattonni al-Shabaab 13 gubachuu fi meeshaleen waraanaa qabatanii seenan booji’amuun himamee ture. Al-Shabaab amma dura Itoophiyaa irratti haleellaa cimaa akkanaa raawwachuu baatullee yeroo garagaraa aggaammii gochaa turuu aanga'oonni Itoophiyaa ni himu. Miseensotni Al-Shabaab, IS, Shanee fi finxaaleyyii Faannoo magaalaa Finfinnee irratti haleellaa raawwachuuf turan jedhaman 454 to'atamuu Sanbata darbe mootummaan Itoophiyaa beeksisee ture.


Seenaa Itoophiyaa shaampiyoonaa Atileetiksii addunyaa hanga ammaa

Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa irratti meedaaliyaafi Itoophiyaan akkasumas Afrikaan kan wal argan shaampiyoonaa isa jalqabaa Fiinlaand Helsiinkii irratti ture. Dorgommii kana irratti meedaaliyaa Itoophiyaafi Afrikaaf kan jalqabaa ta'e kan argamsiise bara 1983 Atileet Kabaddaa Baalchaa maaraatooniin lamaffaa bahee Maatii yeroo injifateedha. Xomboorri injifannoo dorgommii kanaa Atileet Kabbadaan Heelsiinkiitti eegale Roomitti hirmaachuu dhabuun gufachuun alatti dhufee hanga isa alanaa Ameerikaa Oriiganitti gaggeefamaa jirutti meedaaliyaa hedduun dabaalamee milkaahaa dhufe. Seenaa shaampiyoonaa waggaa lama lamaan gaggeefamu kana keessatti hanga ammaatti meedaaliyaa hedduu injifachuun sadarkaa jalqabaarra kan argamtu Ameerikaadha. Lammaffaan Keeniyaadha. Itoophiyaan shaampiyoonaa kanarraa meedaaliyaa argatteen addunyaa irraa sadarkaa torbaffaa Afrikaa irraammoo Keeniyaatti aantee sadarkaa lammaffarratti argamti. Gaazexessaan Ispoortii buleessi Tashoomee Qadiidaa Itoophiyaan dorgommii kanarraa hanga shaampiyoonaan Origoon eegalutti meedaaliyaa 85 injifatteetti jechuun BBC'tti himan. ''Meedaaliyaa warqee 29, meetii 30, Nahaasa 26 dimshaashumatti meedaaliyaa 85 qabdii.'' Shaampiyoonaa kana keessatti Itoophiyaan seenaa addaa qabdi kan jedhan Tashoomeen, ''shaampiyoonaa kanarratti jalqabaaf yeroo hirmaattu atileet Kabbadaa Baalchaan maaraatooniin lammaffaa bahee Itoophiyaadhaafis Afrikaadhaafis meedaaliyaa jalqabaa kan argamsiise.'' Dorgommii kanaan meedaaliyaa takkittii Itoophiyaan argatteen addunyaarraa sadarkaa 15ffaa yeroo argattu, biyyi Afrikaa biraan gabatee meedaaliyaa keessa gale hin turre. Yeroos Rippaabliika Dimookiraatawaa Jarmaniitu meedaaliyaa 19'n tokkoffaa, hanga warqee injifatteen kan caalamtee fi dorgommiiwwan ergasiin hedduu kan milkoofte US sadarkaa lammaffaa qabatanii turan. Shaampiyoonaa lammaffaa Xaaliyaan Roomitti qophaaye ''namni garee Itoophiyaa leenjisee fuudhee deemu dhibuu isaatiin,'' Itoophiyaan dorgommicharraa hafuun alatti dorgommiilee kaan irratti hirmaachuu gaazexessaan kun ni duubbatu. Itoophiyaan shaampiyoonaa isa 4ffaa Jarman Istuutgaartitti gaggeeffame irratti atileet Haayilee Gabrasillaaseen meetira 5,000 fi 10,000'n meedaaliyaa warqee fi meetii, atileet Fiixaa Baayyisaa ammoo Nahaasa argamsiisuus yaadatu. Itoophiyaan shaampiyoonaa isa lamaffaa Room irraa erga haftee booda takkaayyuu dorgommii kanarraa ooltee hin beektu. Injifannoowwan addaa Itoophiyaan dorgommii kanarratti argattee keessaa kan Istuutgaartitti Haayileefi Fiixaan meedaaliyaa sadii kan argatte warra eeraman keessaa ta'uu gaazexessaan kun ni dubbatu. Hanga shaampiyoonaa isa shanaffaa Siwiidiin Guutenbeergiitti Itoophiyaan Afrikaarraa tokkoffaa ta'uun xumuraa baatus, dorgommii isa shanaffaa kana irratti garuu morkattuun ishee guddoon ammaa Keeniyaan warqee lama dabalatee walumatti meedaaliyaa jahaan injifatte. Ateelitiksiidhaan morkiin biyyoota ollaa lamaanii dirree dorgommii kanaa Siwiidiinii booda jabaachuu eegale. Bara sana Itoophiyaan meedaaliyaa warqee tokkoofi Meetii tokko injifatte. Ergasii Itoophiyaan Shaampiyoona isa saglaffaa bara 2003'tti Paarisiitti gaggeeffame irratti warqee sadii, meetii lamaafi, Nahaasa lamaan addunyaa irraa sadarkaa afraffaa qabattee xumuruun kanneen qabxii olaanaa argatan keessatti ramadama. Shaampiyoonaa 10ffaa Heelsiinkiitti qophaaye irratti ammoo Itoophiyaan US fi Raashiyaatti aantee meedaaliyaa warqee sadii, meetii afuriifi nahaasa lama argatteen addunyaarraa sadaffaa taatee xumurte. Kun bara Atileetotni Itoophiyaa walitti aansanii galuun addatti itti yaadatamaniidha. Meetira 5,000 fi 10,000 dubartootaan Itoophiyaan tokkoffaa hanga sadaffaa walitti aansanii galan. Atileet Xurunash Dibaaba warqee lama yeroo injifattu qaama seenaa kanaa kan tura Masarat Daffaar, Biraanee Adaree fi Ijjigaayyoo Dibaabaati. Meetira 10,000 dhiirotaan ammoo Qananiisaa Baqqalaa fi Silashii Sihiin tokkoffaafi lammaaffaa bahuun Helsiinkii kan hin dagatamne godhan. Waggaa lama booda Osaakaa Jaappaan garuu shaampiyoonaan kun Keeniyaatti fuula garagalfate.  Keeniyaan dirree Osaakaatti meedaaliyaa warqee shan dabalatee meedaaliyaawwan 15 injifachuun olaantummaa qabatte. Ergasii Barliin, Deeguu, Moskoo, Beejiing, Landan, Doohaa jedhee hanga isa amma Origanitti Keeniyaan lakkoofsa meedaaliyaan Itoophiyaa dursaa jirti. Shaampiyoonaa kana irratti hirmaannaanis ta'e injifannoo meedaaliyaan jalqaba kan dhufan dhiirota. Bara 1983'tti eegalee shaampiyoonaa hanga ammaa itti fufee meetira 5,000 fi 10,000'n olaantummaa itti argatte keessatti seenaan Heelsiinkii inni hin dagatamne kan raawwatame atileetota dubaraani. Meetira 5,000 fi 10,000 dubartootaan Itoophiyaan tokkoffaa hanga sadaffaa walitti aansanii galan. Atileet Xurunash Dibaaba warqee lama yeroo injifattu qaama seenaa kanaa kan tura Masarat Daffaar, Biraanee Adaree fi Ijjigaayyoo Dibaabaati. Meedaaliyaawwan Itoophiyaan dorgommii kana isa amma Origoonitti gaggeefame osoo hin dabalatiin argatte 85 keessaa 40 kan ta'u kan galmeessan atileetota dubaraati. Atileet Geexee Waamii, Daraartuu Tulluu, Warqinash Kidaanee, Xurunash Dibaabaa, Birhaanee Adaree, Masarat Daffaar, Ijjigaayyoo Dibaabaa fi kaanis atileetota dubaraa waltajjii dorgommii kana gubbaatti injifannoo argataniin yaadatamaniidha. Atileet Daraartuu Tullu atileetii Afrikaa dubartii jalqabaa warqee injifatteedha. amma ammoo Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa hoogganti. Daraartuun jalqaba shaampiyoonaa kana irratti kan hirmaatte bara 1991 shaampiyoonaa Tookiyootti qophaayedha. Meetira 10,000 kan dorgomte Daraartuun Tokiyootti osoo hin milkaahiin haftee waggaa lama booda shaampiyoonaa isa Barseloonaarratti warqii argatte. Dubartoota Afrikaafis kaka'uumsaafi fakkeenyaa taate. Ergasiisi dorgommiiwwan atileetiksii adda addaarratti injifannoowwan argatteen maqaa biyya ishee beeksisfteetti. Atileetiksiin Itoophiyaa baroota ol ka'iinsaafi dadhabbiiwwan hedduu keessummeesse keessattis atileet Daraartuun qooda olaanaa qabdi. Looreet Koloneel Daraartuu Tulluu waggota muraasa pireezidantii Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa taate keessattis danqaaleen ishee mudatanis, kaka'uumsa horuu dabalatee jijjiiramoota fiddeetti. Daraartuu dura pireezidantii federeshinichaa kan ture atileet Haayilee Gabra Sillaasee fedhaan erga aangoo gadhiisee booda gaafatamni bakkichaa salphaa akka hin turre dubbateera. Atileet Daraartuun pireezidantii Federeeshinichaa ta'uun kan filatamte ALI Mudde bara 2013 ture. Erga Daraartuun hooggnsatti dhuftee, Itoophiyaan dorgommiiwwan Shaampiyoonaa atileetiksii lama, Olompiikii tokkoofi dorgommii mana keessaa tokko irratti qooda fudhatteetti. Shaampiyoonaa Kataar Doohaarratti kan hirmaatte Itoophiyaan Warqee lama, meetii shaniifi nahaasa tokko injifattee deebite. Injifannoon argame hanga eegamu ta'uu baatus fageenya Itoophiyaan ittiin beekamtuun injifannoon argameera. San booda hooggansa Daraartuun Itoophiyaan Olompiika Tookiyoo irratti hirmaatte. Dorgommii kana irratti Itoophiyaan meedaaliyaa afur fidde. Kunis seenaa Olompiikii keessatti qabxiilee gad-aanoo galmaahan jedhaman keessaa isa tokko ta'eera. Dhibdeen Koree Olompiikiifi Federeshinii Atileetiksii gidduutti dhalatee ture milkaahina dhabuu garee Itoophiyaaf sababa akka ta'e ibsamee, qaamoleen lameen uummata biyyattii dhiifama gaafataniiru. Sana booda gareen Itoophiyaa dorgommii mana keessaaf gara Beelgireed imalee, injifannoo uummatni eeguun milkaahe. Pireezidant Daraartuun atileetiksii Itoophiyaa daandii milkaahinaatti qajeelchaa jiraachuu isheefis ragaa ta'e. Itoophiyaan Beelgireeditti warqee afur, meetii sadiifi nahaasa lama injifattee addunyaarraa tokkoffaa taatee deebite. Shaampiyoonaa alana Ameerikaa Origoonitti gaggeefamaa jiru irratti kaka'umsiifi miirri mo'annaa atileetotaa fooyya'uu isaaf qabxiileen argaman agarsiiftuudha. Itoophiyaa fi keeniyaan daangaa qofa osoo hin taane dirree atileetiksii meedaaliyaa irraa hammaarratanis ni qooddatu. Keessumaa fageenya dheeraan morkiin taasisan hanga ''kokkee walqabuutti'' jechuun ni danda'ama. Haayilee fi Pool Teergaat Olompiika Ateens irratti meetira 10,000 akkatti wal injifatan kanaaf agarsiiftuudha. Qananiisaafi Kipchoogeen riikoardii maaraatoonii garaagartummaa sekoondii lamaan qabachuun isaaniis akkasuma. Atileetotni Itoophiyaa fageenya dheeraa meetira 5,000 fi 10,000'n saala lamaaniinu yoo injifatan, fageenya gidduugaleessaafi gufachiisaan ammoo Keeniyaanonni yoo injifatan arguun baratamaadha. Yeroo dhiyoo as fageenyota lameenuu injifachuun beekaman irratti qormaata walitti ta'aa jiru. Shaampiyoonaa Atileetiksii Doohaatti gaggeefame irratti Lammeechaa Girmaa gufachiisaa meetira 3,000'n hanga xiqqoof warqee dhabus lammaaffaa bahuun isaa seenaa Itoophiyaa keessatti kan jalqabaati. Dorgommii biyyoota lamaanis fageenya walii dhiisuutti akka hin daangeffamne agarsiisa. Shaampiyoonaa atileetiksii addunyaa irratti Keeniyaan yeroo jalqabaaf gara gabatee meedaaliyaa kan galte Itoophiyaan booda Roomitti ta'us hanga ammaatti meedaaliyaa dorgommii kanarraa sassaabbatteen Afrikaarraa adda dureedha. Shaampiyoonaa Origoon irratti Lammeechaan ammas lammaffaa bahee meetii injifateera. Gudaf Tsaggaayi ammoo meetira 1,500'n biyya isheef meetii fiddeetti. Shaampiyoonaa kana irratti Itoophiyaa caala seenaa cululuqaa kan qabdu Keeniyaan isa alanaa kanaan hedduu hin milkoofne.


Haleellaan Al-Shabaab Itoophiyaa biyya rakkoo siyaasaa keessa jirtuuf yaaddoo biraa tahaa laata?

''Caasaan humna nageenyaa cimaan Itoophiyaan duraan ittiin beekamtu dadhabuu isaa irraa kan ka’e haleellaa Al-Shabaabiif haala mijataa uumeera,’’ jedha xiinxalaan siyaasaa Gaanfa Afrikaa Rashid Abdii. Waraana Kaaba Itoophiyaa, kan naannoo Oromiyaa akkasumas rakkooleen siyaasaa biyya keessaa, ''caasaan nageenyaa fi tika biyyattiin duraan ittiin beekamtu akka laafuuf shoora taphateera'' jedhan. Akkasumas eegumsa daangaa naannoo Somaalee irraa tureef xiyyeffannoon akka hin kennamne taasisuu akka hin ollee akka yaadan BBC'tti himan Obbo Rashid. Torbanoota darbe keessa hidhattoonni Al-Shabaab daangaa Itoophiyaa seenuun haleellaa bananii ture. Humni nageenyaa naannoo Somaalee fi federaalaa waliin ta'uun hidhattoota kanneen irratti tarkaanfii fudhataniin, 100 ol ajjeesanii konkolaattota isaanii 13 ol barbadeessuu mootummaan himeera. Al-Shabaab amala riphee loltummaan kan beekamu yoo tahu, haleellaa tibbana gama daangaa Somaaleetti gaggeese irratti garuu hidhattoota 1,500 ol bobbaasuu garichi ibsuu dubbatu Obbo Rashiid. Al-Shabaab Itoophiyaa akka biyya murteesituutti waan ilaaluuf fedha gudda qabaachuu kan himan Obbo Rashid, yaaliin haleellaa karoorsaa turan humna nageenyaa Itoophiyaan fashalaa’aa turuu himan. Pirezidaantiin Naannoo Somaalee Obbo Musxafee Umar waggoota arafan darban hidhattoonni Al-Shaaab naannoo Somaalee galuuf yaalaa akka turanii fi humni addaa naannichaa ittisaa akka ture himan. Ji’oota saddet dura miidiyaan UK Channel Four jedhamu, gabaasa ajajaa ol aanaa Poolisii naannoo Somaalee koloneel Deeq Abdullaahi waabeefachuu hojjateen, Al-Shabaab daangaa Itoophiyaa irraa kiiloo meetira sadii qofa fagaatee akka jiru dubbatanii ture. ''Loltoota lakkoofsa olaanaatu jira. Keessumaa rakkoo siyaasaa amma Itoophiyaa keessa jiru hordofuun humna hedduu filuun leenjisaa jiru,’’ jedhan ajajaa ol aanaan kun gabaasicha irratti yoo dubbatan. Haaluma walfakkaatunis sakkata'insa akka tasaa naannoo Somaalee Aanaa Elkaree keessa, ollaa Hiiloo Maadootti gaggeesseen meeshaalee waraanaa bolla keessa awwaalamee ture argamu ibse ture. Akeekkachisiwwan kunneen erga dhagahamanii baatiiwwan booda, Al-Shabaab Adooleessa 20, 2022 gara daangaa Itoophiyaa seenuun haleellaa kan bane. Haleellaan jalqabaas gama kutaa biyya Somaaliyaa Baakul jedhamutiin kan eegale. Baakul kutaalee bulchiinsootaa Somaaliyaan qabdu 18 keessaa tokko. Haleellaan karaa Baakul eegale kun magaalota xixiqqoo daangaa irra jiran sadii; Yoodii, Washaakoo fi Atoo kan hamatedha. Magaalonni kunneen daangaa Somaaliyaa keessatti kan argaman tahanis dhiheenya daangaa Itoophiyaatti argamu. Kanaafu gareen Al-Shabaab haleellaa dhiheenya daangaa Itoophiyaa keessatti bane kanaan dursa Somaaliyaa keessatti eegaluun darbuu ragaaleen ni mul'isu. Haleellaa Adooleessa 20 gareen kun raawwate irrattis humnootasaa garee lamaa akka bobbaasuuf, garee Somaaliyaa irraa qaxxamuree galu tokkoo fi garee gara daangaa Itoophiyaa keessa galuun gara biraa bobbaasuun beekameera. Itti aansuun Wiixata Adoolessa 25, 2022 waaree booda Somaaliyaa naannawa Feer Shabalee bakka jedhamutti haleellaa lammaffaa gaggeesse. Naannawa kanatti aantee magaalaan daangaa Itoophiyaa Ferfer jedhamtu argamti. Naannoo Ferferitti magaalaa argamtu Laasquru keessattis waraanni gaggeeffameera. Waraanni cimaa gaggeeffamuun, loltoonni Al-Shabaab 80 ol ajjeeffamu mootummaan Itoophiyaa kan ibses as Ferfer bakka jedhamtu kanattiidha. Jiraattoonni naannichaa waraanaa humnoota addaa fi miseensoota garee hidhattoota Al-Shabaab jidduu ture ijaan argan BBC'f mirkanneessaniiru. Bakki shanaffaan haleellaan salphaa ta'e kan keessummesite ammoo  Beresmaan bakka jedhamtu tahuu himan. Walumaagalatti, wraana hidhattoota Al-Shabaab daangaa Itoophiyaa qaxxamurun galan waliin guyyoota sadiif godhame irratti hidhattoonni 209 ajjeefamuu, konkolaattonni 13 barbadaa’uu fi meeshaaleen waraanaa hedduun booji’amuu mootummaa Itoophiyaa ibsameera. Humni waraanaa federaalaa poolisii human adda Somaalee waliin ta'uun hidhattoota Al-Shabaab bittinaa’aniiru jedhaman adamsaa kan jiran tahuu himameera. Ergasii waanti haaraan gabaafame hin jiru. Egaan waraanni guyyoota shaniif humnoota nageenyaa Itoophiyaa fi hidhattoota Al-Shabaab gidduutti gaggeeffame kun hangam nageenya biyyaafi kan naannichaatiif yaaddessaadha? Xiinxaltoonni siyaasaa fi dhimma nageenyaa gaanfa Afrikaa itti dhiyeenyaan hordofan kan akka Rashid Abdii fa'i, humni waraanaa Al-Shabaab erga yeroo dhiyootiin as jabaachaa akka dhufe amanu. Erga waggoota muraasaan as humni Al-Shabaab haala siyaasaa Itoophiyaa fi Somaaliyaa keessaa irratti hundaa’uun jabaachaa akka dhufe himu. Obbo Rashid Abdii mootummaan Mooqadishoo dhiyeenya kana fedha siyaasaa Al-Shabaab waraanuuf hin qaban jedhan. Hidhattoonni kunneenis Somaaliyaatti magaalotaa fi naannolee bal’aa keessatti dhiibbaa cimaa uumaa jiru jedhan Obbo Rashid. Gama Itoophiyaatiin ammoo waraanni kaaba Itoophiyaa, kan naannoo Oromiyaa keessaa fi rakkoo siyaasaa biyyattii waliiglaa eegumsi daangaa naannoo Somaalee akka laaffatu taasiseera kan jedhan Obbo Rashid, kunis garichi daangaa akka seenuuf haala mijeessaaf yaaddoo jedhu qabu. Haalawwan tokko tokkoo irraa ka'unis Al-Shabaab humnsaa cimfachaa jiraachu hubachun akka danda'amu himu Obbo Rashid. Gareen hidhattootaa kunis mootummaan Mooqadishoo dadhabaa tahuu fi haala rakkoo siyaasa Itoophiyaa keessaa hubachuun human isaa jabeeffachuun Itoophiyaa seenuu barbaade jedhan. Al-Shabaabi haleellaa tokko irratti hidhattoota 1,500 bobbaasuun waan mudatee hin beekne kan jedhan Obbo Rashid, kunis garichi Itoophiyaa irraa fedha guddaa qabaachu agarsiisa jedhan. Humni nageenyaa Gamtaa Afrikaa (AMISOM) Somaaliyaatti Al-Shababiin waraanuuf bobba’e ture ergama isaa xumuruun bahuu karoora dhumaa irra jiraachutu himama. AMISOM Itoophiyaa dabalatee loltoota biyyoota Afriikaa shan kan of keessaa qabadha. Humni kunis dhiyeenya keessa waraana Al-Shabaab irratti gaggeesu hir’isuu xiinxalaan siyaasaa Gaanfa Afrikaa ammatti biyya Ameerikaa jiraatan Obbo Faayisal Roobalee ni dubbatu. Akkasumas, Obbo Faayisal waggoota darban keessa Al-Shabaab sababoota lamaaf jecha humna isaa jabeeffachuu tilmaamuun rakkisaa akka tahe himu. Pirezidaantiin duraanii Somaaliyaa Mohaammad Abdullaahi Mohammad [Faarmaajoo] hoggantoota maqaan isaanii El Ithihaad waliin wal qabatu waliin hidhata qabu jechuun qeequ. El Itihaad bara 1990 keessa osoo Al-Shabaab hin hundeeffamiin dura Itoophiyaa irratti garee hidhattootaa haleellaa gaggeessaa turanidha. Faarmaajoon yeroo aangoo irra turanitti hoggantootni Al-Shabaab hedduun hoggansa isaaniitti makamanii akka turanis himu. Waggoota rafan daraban keessa Al-Shabaab loltoota lakkoofsaan hedduu tahan filee leenjisuu isaa kan dubbatan Obbo Faayisal kana dura loltoota 10,000 hin caalle akka qabu kan himamaa ture amma gara 30,000 gahuu akka hin oolle dubbatu. Gara Itoophiyaatti yoo deebinu jalqaba Adda Bilisa Baasaa Uummata Ogaadeen itti aansuun Al-Shabaabiin waraanuuf kan hundeeffame Poolsiin Humna Addaa naannoo Somaalee waggoota sadan darban keessa dubbii ijoo tahuun tureera. Walitti bu’isa Itoophiyaa keessatti ka’u ilaalchisuun humni addaa naannolee loltoota idilee waliin hidhannoo fi hoggansa wal fakkaataa qaban haa diigaman kan jedhan jiru. Itoophiyaa keessatti yaadni Poolisii Humna Addda jedhu kan itti jalqabe naannoon Somaalees qeeqa kana keesumeessera. Obbo Faayisal dubbii pirezidaantiin naannichaa Obbo Musxafeen kennaa turan amantaa poolisii human addaa kana akka dhaban taasiseera jedhu. Akkasumas daangaa naannoo Somaalee irra humni waraanaa ture hir’achuu isaa irraa kan ka’e, Al-Shanaan daangaa Itoophiyaa darbuun akka biyya keessa galu haala mijataa uumeeraaf jedhan. Pirezidaanti Musxafeen dhimma barbaachisummaa humna addaa naannoo Somaalee irratti dubbachuuf yeroo isaa miti jedhan. '‘Haala caaseffama human nageenyaa Itoophiyaa irratti eroo biraa osoo dubbanne  wayya. Amma garuu daangaa kan eegaa jiruu fi human biyya balleessuuf dhufe kan addadurummaan kan ittisaa jiru human addaati,’’ jedhan. Gabaasaaleen miidiyaalee ada addaa akka jiranitti tahee namootni baay’een Al-Shabaab haleellaa banuu akka danda’u odeeffannoon agarsiisan jiru kan jedhan jiru. Sodaa kana kan madaalu qophiin addaa garuu gama mootummaan hin gaggeeffamne jedhanii falmu. Obbo Faayisal akka jedhanitti Al-Shabaab haleellaa gaggeesuuf yeroo karoorsu dursee bu’uuraalee misoomaa waraanaaf barbaachisan qorachuu fi qopheessuun tooftaa isaa keessaa tokko jedhu. Dhaabbileen gargaarsaa ji’oota afur dura Al-Shabaab haleellaa gaggeessuu akka danda’u odeeffannoo kennanis mootummaan qophii osoo hin taasisiin hafeera jedhan. Dabalataan Obbo Rashid Abdii xiyyeeffannoo pirezidaantiin naannoo Somaalee Obbo Musxafeen nageenya irratti kennan gadi bu’aadha jedhu. Humni addaa naannichaas akka waggoota muraasa duraa jabaa fi qophaa’aa miti jedhanii amanu. Pirezidaantiin naannoo Somaalee Obbo Musxafeen garuu qeeqa kana hin fudhatan. ''Al-Shabaab waggoota arfan darban naanno Somaalee galuuf yaalii gochaa ture. Kan fashalaa’es ittisaa waan turrefidha’’ jedhan. '‘Haa tahu malee, adunyaa kam irrattiyyuu guutummaa guutuu of dagachuun hin jiru jechuu miti. Amma haleellaan kan raawwate magaalota daangaa irra jiran keessatti yoo tahu kilo meetira tokkoo ol daangaa keenya hin galle,’’ jedchuun BBCtti himan. Dabalataan bakkeewan afur Al-Shabaab haleellicha itti bane keessaa sadii irratti haleelamuun tokko qofa darbuu akka danda’e himan. Isa tahu hordofuun tokkoyyuu osoo hin hafiin tarkaanfii akka fudhatan dubbatan. '‘Ani amma kaniin sitti dubbacha ajiru magaalaa Ferfer keessa taa’eeni.Kuni lafa Itoophiyaa isa dhumaa daangaa irratti argamudha,’’ jedhan. Hidhattootni Al-Shabaabii fi Itoophiyaan diina waliiti. Bara 2006 Itoophiyaan yeroo hanga Somaaliyaatti qaxxamuruun seentee waraana irratti bante nageenyakoof na yaaddessa jechuun ture. Gamtaan Afrikaa ergama nagaa kabachiisuun loltoota biyyoota shanii bobbaasuun hidhattoota kanneen waraanaa ture. Dabalataan Ameerikaan loltoota ishee Somaaliyaatti bobaasuun lolaa turtus bara xumura bulchiinsa Doonaaldi Tiraampitti loltootn US biyyichaa akka bahan murtaa’e. Baayiden garuu deebisuun Somaaliyaatti akka bobbaasan himanii ture. Kun akka hidhattootni kun irra deebiin of jabeessan carra kennuufii hin hafu jedhani kannen amanan jiru. Al Shabaab hordoftoota amantaa Islaamaa fi Kiristaanaa Amaaraa fi Oromoo gidduutti garaagarummaa uumuuf jecha miiidyaa isaanii fayyadamuun afaan lamaniin tamsaasaa akka turan himu Obbo Rashid. Yaaliin haleellaa magaalaa Finfinneetti qindeessaa turanis humna nageenyaa Itoophiyaan fashalaa’aa akka ture kan yaadachiisan Obbo Rashid Al-Shabaab Itoophiyaa irraa fedha guddaa qabaachuu agarsiisa jedhan. Odeeffannoon tikaa Itoophiyaa dhiyeenya dadhabaa turuu akka carraa tokkootti fayyadamaa jirus jedhan. Al-Shabaab daangaa Itoophiya keessa hanga kiilomeetira 80 seenee naannoo Somaalee fi Oromiyaa galuun gaarreen qabachuuf yaaluun isaa haleellaa salphaa jedhamu miti’’ jedha Faayisal Roobalee. “Hoggansi naannichaa Al-Shabaabiin dhiibnee baasneerra haa jedhan malee balleesineerra jechuun hin danda’amu. Itoophiyaan kana dura Al-Shabaabiin biyya haleeltu ture, amma gara ofirraa ittisuutti ceeteetti,’’ jedhan. Al-Shabaab miila isaa bakka tokko erga galfatee booda, jaarsolii biyyaa fi dargaggoota humnaan qabachuu akasumas tajaajila mootummaa irraa dhabanii turan guutuun tooftaa ittiin qabatudha jedhan. Bara 2021 ji’a Amajjii keessa Mootummaan Naannoo Oromiyaa gareen 'Kawarijaa' jedhamu, Godina Baalee Aanaa Dalloo Mannaatti to'annoo jala oolchuu hime. Akka ibsa qaamoolee nageenyaa naannichaatti, garee kun al-shabaab waliin hidhata qaba. Gareen to'annoo jala oolfameera jedhame kunis maqaa 'Islamic State Centre' jedhuun akka of waamu Itti-Gaafatamaan Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenyaa Oromiyaa yeroo Sanaa Obbo Jibriil Ahimed BBC'tti himanii ture. Akka Aanga'aa kun jedhaniitti, gareen kun namoota filee, kaan mooraa leenjii galchuun, kaan ammoo leenjiif qopheessee osoo jiruu hordoffii qaama nageenyaan to'annoo jala oolfaman. Kaayyoon isaanii ''humnaan mootummaa ammaa kana garagalchuun mootummaa Islaamaa hundeessuudha'' jechuun himu. Kun tarii tooftaa Al-Shabaab Itoophiyaa seenuun caasaa isaa itti diriirsuu barbaadu tahuu danda’a kan jedhan jiru. Obbo Rashid Abdii humni addaa naannoo Somaalee fi tika Itoophiyaa akka durii sana jabaa miti jedhanii amanu. Pirezidaanti Musxafeen humni leenji’ee gara Itoophiyaa gale ‘’Mujaahidii Itoophiyaati’’ maqaa jedhuun akka of waamu himan. Pirezidaantii haaraan Somaaliyaa Hasan Sheek Mohaammad bara bulchiinsa isaanii duraaniitti yaalii ajjeechaa Al-Shabaab irraa yeroo sadii oolaniiru. Gaaffiif deebii The Econimst waliin godhan irratti dursa kennuun kan irratti hojjetan keessaa tokko garee hidhattoota akanneen irratti xiyyeeffachuun haleellaa gaggeessaa tahuu himan. Erga aangoo qabatanii booda MM Itoophiyaa Abiy Ahimed waliin wal arganii dubbachuu baatanis Al-Shabaab garuu diina waloo isaanii akka tahe Obbo Faayisal dubbatu. “Itoophiyaan humna waraanaa qabdi. Somaaliyaan ammoo naannicha haalaan beekti. Kanaafuu biyyootni lameen wal deeggaruun yoo hojjetan abdii qabu. Yoo kana hin taane garuu Al-Shabaab biyyoota lameen irra darbuun iyyuu Gaanfa Afrikaatti yaaddoo tahuun itti fufa,’’ jedhan. Hayyuu dureen Adda Bilisa Baasaa Ogaadeen magaalaa Jigjigaa jiran Obbo Abdurahaman Mahaadii, ‘’haalichi yaadessaadha,’’ jedhanis kaayyoon Al-Shabaab garuu naannoo Somaaleetti ni milkaa’a amantaa jedhu hin qaban. '‘Deeggarsa uummata Somaalee fi fudhatama hin qabu. Sababani isaas uummatni Somaalee amantaa fi aadaa isaa irratti uummata jabaadha. Falaasama siyaasaa fi barsiisa amantaa Islaamaa akkasiin hin bitamu,’’ jedhan. Itti dabaluun obbo Abdurahaman poolisii human addaa Naannoo Somaalee maallaqaan,hidhannoo fi human namaan cimsuu gaafata jedhan.


Duula biqiltuu dhaabuu Itoophiyaa: Siyaasa moo eegumsa naannoo?

Itoophiyaan waggoota afran darban moggaasa 'ashaaraa magariisa' jedhuun biqiltuu biliyoona 20 dhaabuuf karoorsitee hojiitti jirti. Yaada MM Abiy Ahimadiin waggaa afur dura A.L.I bara 2010 kan eegale duulli biqiltuu dhaabuu kun bara kana marsaa afraffaarra jira. Bara kana akka biyyaatti biqiltuu biliyoona 6 dhaabuuf karoorfamee duulli eegalamee jira. MM Abiy Ahimad baatii tokko dura duula ashaaraa magariisa marsaa afraffaa yoo eegalchiisan, namni tokkotti dhuunfaatti biqiltuu 100 akka dhaabu waamicha dhiyeessanii turan. Torban darbe sadarkaa naannoo Oromiyaatti guyyaa tokkotti biqiltuun miliyoona 400 ol dhaabamuufi pireezidantiin naannichaa Obbo Shimallis Abdiisaa dhuunfaatti biqiltuu 335 dhaabuu OBN gabaasee ture. Kan bara kanaa osoo hin dabalatiin duula marsaalee sadan darbaniin biqiltuun biliyoona 18 dhaabamuu gabaasaaleen ni mul'isu. Haata'u malee kana keessaa hagamtu kunuunsi godhameefii qabate kan jedhu ragaan ifa ta'e hin jiru. Duulli biqiltuu dhaabuu waggoota afur dura wayita eegalamu namoota hedduu hirmaachisaa ture kun erga yeroo dhiyoo as komiin irratti ka'aa jira. Rakkoon nageenyaa kutaalee biyyattii gara garaa keessatti lubbuu lammiilee nagaa hedduu galaafataa osoo jiru mootummaan biqiltuu dhaabuu irratti xiyyeeffachuun komii guddaa dhagaa'amu keessaa tokko. MM Abiy Ahimad paarlaamaa irratti komii kanaaf deebii yoo kennan, lammileen nagaan ajjeefamaa jiranillee biqiltuu dhaabuu hin dhiisnu jedhan. "...yoo xiqqaate lafeen isaanii gaaddisa akka argatu, bakka lammiileen keenya itti ajjeefamanitti osoo hin hafiin biqiltuu dhaabna" jechuun dubbatan. Gama kaaniin duulli biqiltuu dhaabuu kun bu'aa siyaasaaf, gurra ittiin horachuuf malee dhugumatti dhimmama eegumsa naannoof miti qeeqni jedhus ni dhagaahama. Kanaaf ammoo xiyyeeffannaan mootummaa biqiltuu dhaabuu irratti malee kunuunsa isaa irratti ta'uu dhabuun akka agarsiiftuutti ka'a. Jijjiirama haala qilleensaa sadarkaa addunyaatti yaaddoo dhala namaa ta'ee jiru to'achuuf haala kamiinuu biqiltuu dhaabuun murteessaa ta'uu kan himan barsiisaan muummee saayinsii bosonaa Yuunivarsiitii Madda Walaabuu gargaaraa pirofeesaraa Taammiruu Kaffaalaa,  "garuu biqiltuu dhaabuu qofti gahaa miti" jedhu. Duulli biqiltuu dhaabuu marsaa afraffaaf Itoophiyaa keessatti adeemsifamaa jiru "hojii jajjabeeffamuu" kan jedhan gargaaraa pirofeesaraa Taammiruun, "akkamitti dhaabamaa jiraa?, dhuguma haga jedhametu dhaabamee?, kan dhaabame sunimmoo kununfamaa jiraa? kan jedhu gaaffilee ijoo gaafatamuu qaban ta'uu himu. Kanaaf ammoo duula biqiltuu dhaabuu kanarratti qaamolee hawaasaa hunda hirmaachisuu akkasumas hawaasni naannoo lafa biqiltuun itti dhaabamee jiraatu miira abbummaa akka qabaatu gochuun barbaachisaa ta'uu himu. Namoonni duulaan biqiltuu dhaaban hubannoo gahaa qabumoo hin qaban kan jedhus gaaffii keessa galuu qaba jedhu gargaaraa pirofeesaraa Taammiruun. "Biqiltuu gadi garagalchanii dhaabuu dabalatee, laastikii waliin dhaabuufi rakkooleen gara garaa ni mul'atu" jedhu. Duulli dhaabbii biqiltuu kun ogeeyyii kunuunsa naannoofi saayinsii bosonaatiin deeggaramuu qaba jedhu gargaaraa pirofeesaraa Taammiruun. "Akka waliigalaatti sosochiin biqiltuu dhaabuu kun inuma barbaachisa. Garuu namoonni biqiltuu dhaaban daldala siyaasaaf jedhanii kan dhaaban yoo ta'e, akkamitti akka dhaabamu hubannoo osoo hin qabaatiin kan dhaaban yoo ta'e, kunuunsa biqiltuun sun barbaadu osoo hin beekiin kan dhaaban yoo ta'e faayidaa isaarra miidhaa isaatu caala" jedhan. Biqiltuun amma dhaabamu bu'aa barbaadamu yoo fiduu baate, "fuulduraaf uummanni hojii kana hojjechuuf ni rakkata" jedhu. Duula biqiltuu dhaabuu waggoota afran darban gaggeeffame bu'aa isaa madaaluuf yeroon kan hin geenye ta'ullee, hojiin kunuunsa biyyee fi bishaanii biqiltuu dhaabuu dursee hojjetamaa ture akka bu'aa guddaatti kaasuun akka danda'amu himu. Bara kana walumaagalatti biqiltuu biliyoona jaha dhaabuuf kan karoorfame yoo ta'u, bara darbe haaluma wal fakkaatuun biqiltuun biliyoona jaha dhaabamuu miidiyaalee gabaasanii turan. Gargaaraa pirofeesaraa Taammiruun dhugumatti jijjiiramni akka dhufu yoo barbaadame xiyyeeffannaan lakkoofsa biqiltuuf kenname walakkaan isaa kunuunsuufis kennamu qaba jedhu. Fakkeenyaaf "bara darbe biqiltuu biliyoona afurtu dhaabame yoo jenne, gatii biqiltuu tokkoo qarshii shaniin yoo herreegne, biqiltuu biliyoona afur dhaabuuf qarshii biliyoona 20 ta'a. Qarshii kana walakkaa isaa biliyoona 10 biqiltuu miliyoona lama ittiin dhaabnee, biliyoona 10 hafe ammoo kunuunsaaf osoo oolee" irra caalaa faayidaa qabaata jedhu. Dhaabuun dura lafti isaa sirnaan qoratamee, erga dhaabbatee booda ammoo kunuunsi barbachisu godhameefii jennaan biqiltuun biliyoona lama waggaa tokkotti dhaabamu bu'aa guddaa argamsiisa jedhu. Itti dabaluun kunuunsa irratti xiyyeeffatamee, biqiltuun dhaabbate qabatee yoo argu hawaasni itti fufiinsaan hojii biqiltuu dhaabuu akka itti fufu gargaara jedhan. "Akka amma argaa jirru kaan gadi garagalchee dhaabaa, kaan miidiyaa irratti ittiin mul'achuuf qofa dhaabee kan biraa galu yoo ta'e, miirri uummata keessa jiru hir'ataa deema" jedhan. Hojiin biqiltuu waggoota afran darban dhaabaman kunuunsuu hamma hojii biqiltuu dhaabuu xiyyeeffannaafi uwwisa miidiyaa argachuu baatus, mootummaan kunuunsa isaafis xiyyeeffannaa kennuu hima. MM Abiy Ahimad ofii isaaniin biqiltoota dhaaban bishaan obaasuun hawaasni akkanuma akka godhu waamicha dhiyeessaa turan. Mootummaan Itoophiyaa duulli biqiltuu dhaabuu kun faayidaa eegumsa naannoof qaburratti dabalataan madda carraa hojii guddaa ta'uu hima. Duula biqiltuu dhaabuu 'ashaaraa magariisaa' kanaan walumaagalatti namoota 183f carraan hojii uumameera jedha gabaasni OBN.


Somaaliyaan waldhabdee Abbayyaa irratti Masrii deeggaruu haalte

Somaaliyaan waldhabdee Hidha Guddicha Abbayyaa irratti Itoophiyaa fi Masrii jidduutti umamee irratti Masrii deeggartee jirti jedhamuu haalte. Dubbi himaan Pirezidaantii Somaaliyaa, Abdikaaariin Ali-Kaar, gaaffii fi deebii BBC Somaalii waliin taasisaniin, ‘‘pirezidaantiiwwan Masriifi Somaaliyaa dhimma ijaarsaa fi bishaanii guutuu Hidha Guddicha Abbayyaa irratti ejjannoon waloo ifatti qoodan homtu hin jiru,’’ jedhaniiru. Aab Kaar akka jedhaniitti, ejjannoon Somaaliyaa seera idil-addunyaa itti fayyadama bishaan Abbayyaa hogganu deeggarra. Yaadni Dubbii Himaa kanaatiis erga Pirezidaantiin Masrii Abdul Fattaah Al-Sisiin pirezidaantii Somaaliyaa Hasan Sheek Mohaammad waliin dhimma ‘‘imaammatawwan balaafamoo gam-tokkee Itoophiyaa hidha Abbaayyaa irratti mari’anneera jedhaniin booda kan kennameedha. Aab Kaar garuu pirezidaanti Hasan wayita Abdul Fattaah Al-Sisii waliin Kaayiroo turaniitti dhimma Abbayyaa irratti ejjannoo isaa hin ibsine jechuun haalaniiru. Pirezidaantiin Masrii Abdul Fattaah Al-sisin Pirezidaantii Somaaliyaa Haasan Sheeh Mohaammad kan daawwannaadhaaf gara Kaayiroo imala waliin waa’ee hidha guddichaa irratti mari’achunsaanii gabaafameera. Hoggantoonni lamaan kunneen erga dhimmoota garaa garaa irratti mari’ataniin booda ibsa gaazeexeessitootaaf kennan irratti pirezidaanti Al-sisiin akka dubbataniitti, gitasaanii Somaaliiyaa waliin pirojaktoota lageen idil-addunyaa irratti ijaaraman irratti ‘‘imaammatawwan dhuunfaa balaafamoo’’ dhimmoota jedhaniin irratti mari’achu ibsaniiru. Kunis ijaarsa hidha madda anniisaa Itoophiyaan laga Abbayyaa irratti adeemsiisaa jirtuun wal qabtee, Masriifi Sudaan osoo seerri dirqiisiisaan hin jiraatiin hidhicha bishaaniin guutu cimasanii mormaa turuunsaani ni yaadatama. Haata’u malee Itoophiyaan gaaffii biyyoota lamaanii osoo hin fudhatiin waggoota lamaan darbaniif hojii hidhicha bishaaniin guutuu haala mikaa’aa ta’ee gaggeessuu beeksiisuun, Adooleessa kana keessas marsaa sadaffaa isaa akka raawwachuuf qophaa’aa jirti. Pirezidaantiin Masriifi gitisaanii Somaaliiyaa ibsa kallattiin TV irratti waloon kennaniin, hoggantoonni lamaan hidhicha bishaaniin guutuu fi hojii itti aanan ilaalchisee waliigaltee seeraa dirqisiisaa irra gahamun barbaachisaa ta’usaa waliigaluu Al-Siisiin dubbataniiru. ‘‘Dhimmoota hidha Guddiicha ilaalaturratti mari’anneera. Akkasumas Pirojektiiwwan lageen idil-addunyaa irratti aggeeffaman irratti imaammanniiwwan dhuunfaan gaggeeffaman balaan isaan qaqqabsiisan irratti mari’anneera. Ulaagaa wal ta’insaa fi mariif aboomamoo ta’u irrattis yaada wal jijjiirreera,’’ jechuun dubbatan Al-Sisiin. Pirezidaantiin haaraan Somaaliyaa Hasan Sheek Mohaammad gamasaanitiin, hidha guddicha bishaaniin guutuu fi hojiiwwan isaan wal qabata irratti waliigalteen seeraafi dirqiisiisaa ta’e irra gahuun barbaachisaa ta’u Al-Sisii waliin waliigaluu akka dubbatan gaazeexaan Al-Haaram gabaaseera. Hanga Bishaan Abbayyaa Masriin barootaaf daangaa tokko malee itti fayyadamaa baate, hidhi guddichi amma ijaarsi isaa xumuramaa jiruu na jalaa hir’isa jechuun, haala bishaan hidhichaa itti qabamuu fi itti gadhiifamu ilaalchisee Itoophiyaan waliigaltee dirqiisiisaa akka mallatteessitu barbaaddi. Kanaan dura marsaalee lama hidhicha bishaaniin guutuun marsaa sadaffaaf qopha'aa kan jirtuu Itoophiyaa irratti dhiibbaa taasisuuf Masriin yaalii siyaasaafi dippilomaasii taasisaa jirti. Jalqaba ji’a kanaatti Abdul Fattaa Alsiisii Sawud Arabiyaatti daawwannaa irra kan turan pirezidaantii Ameerikaa Joo Biden hidha guddicha Itoophiyaa Idhimmoota gurguddoo biroo irratti waliin dubbbachuun isaanii ni yaadatama.  Pirezidaanti Al Siisiin hidhicha bishaaniin guutuu fi hojii itti aanuu ilaalchisee karaa wabii bishaan Masirii kabachiisuun ‘’waliigaltee dhaabbataa irra akka gahamu’’ ejjenno biyyi isaanii qabdu Baayideniif ibsaniiru.  Pirezidaanti Baayidenis wabii bishaan Masirii biyyi isaanii akka deeggartu himuun, nageenyaa fi badhaadhina naannichaa karaa gumaachuu danda’uun faayidaa qaama hundaa karaa kabachiiseen furmaata dippilomaasii argamsiisuuf akka hojjetan himaniiru.  Torban kana keessa Gaanfa Afrikaatti ergamaa addaa US kan tahan Maayik Hamar UAE, Masirii fi Itophiyaatti daawwannaa kan taasisan yoo tahu, dhimmoota irratti mari’atan keessaa tokko dhimma hidha guddichaa Itoophiyaa  akka tahe dubbataniiru.  Itoophiyaa waliin daangaa baay’ee dheeraa kan qooddattuu fi waggoota hedduuf tasbabbii dhabdee kan turte Somaaliyaan humnootni nagaa kabachiiftotaa Itoophiyaa kan keessatti argaman nagaa kabachiiftota Gamtaa Afrikaan deeggaramti. Bara bulchiinsa Mohaammad bdullaahi Farmaajoo hariiroon Itoophiyaa waliinii baay’ee gaarii tahus hariiroo Somaaliyaan Kaayiroo waliin qabdu garuu qabbanaa’ee tureera. Daawwannaan pirezidaanti Somaaliyaa ammaas kana haaressuuf kan kaayyeffatedha. Gaggeesitootni Somaaliyaa kana duraa dhimma hidha haaromsaa Itoophiyaa fi Masirii gidduutti atakaaroo kaasee irratti akka ammaa kana ifatti dubbataa hin turre.  Itoophiyaa waliin hariiroo cimaa waan qabaniif dhimma hidhichaa irratti osoo hin dubbataniin turaniiru. Torban darbe Itoophiyaa daawwatu jedhamee eegamaa kan turan pirezidaantiin Somaaliyaa Hasan Sheek Mohaammad sababa hin beekamneen gara Itoophiyaa osoo hin dhufiin hafaniiru. Gara Masirii deemuun pirezidaanti Al Siisii waliin hariiroo biyyoot alameenii fi naannichaa irratti mari’achuun isaanii himameera. Dhimma hidha haaromsaa gaggeesitootni lameen dubbatan irratti gama Itoophiyaan waanti jedhame hin jiru.