Oromiyaa bakka adda addaatti namoonni mormiif bahan ajjeefamuu jiraattonni himan

Magaalota Oromiyaa bakkeewwan gara garaatti namoonni mormiif humnoota nageenyaan ajjeefaman jechuun jiraattonni BBCtti himan. Kanneen mormiitti baane jedhan hidhamtoonni haa hiikaman, akkasumas guyyaa Wiixataa Jawaar Mohaammad dhukkubsachuu isaa himuu dhagahuun hiriira gaggeessuu akka eegalan dubbatu. Dubbii Himaan Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Getaachoo Baalchaa dhimmicharratti dubbisne, ''hiriira bahan miti hookkara bahan malee,'' jechuun qaamni hiriira bahu dursee qaama ilaallatuuf beeksisuu qaba ture jedhan. ''Nama meeshaa qabatee jirutti yerootti dhagaa guuree itti yaa'ee yeroo meencaadhaan reebuuf itti deemu maal haa godhu namni kuni. Akkamiin ofirraa haa ittisu?'' jechuun ibsu aanga'aan kun. Mootummaan hiriira seeraan alaadha ittiin jedhe kanaaf qaamolee ala taa'ani midiyaa hawaasummaan waamicha gaggeessan himateera. ''Biyya kanatti walii keessan wal ajjeesaa bahaatii warri jedhanii labsan diina ummataa keenyaati. Isa du'e, isa ajjeese miti kan gaafatamuu qabu. Akka du'uufi akka ajjeesu waamicha kan godhaa jiru eenyu?'' jechuun kanneen waamicha taasisan himataniiru. Rogeeyyiin gara caalu biyya alaa jiraatan Jawaar Mohaammadiifi kaan akka gadhiifaman gaafatan miidiyaa hawaasummaa gubbaatti waamicha daandii cufuu taasisaa turan. Poolisiin Federaalaa akkasumas Bulchiinsi Mootummaa Naannoo Oromiyaa ibsa Wiixata, baaseen adeemsi rogeessonni waaman 'seeraan aladha' jechuun ibseera. Jiraataan magaalaa Harariiti dubbisne akka jedhutti hiriiraan walqabatee namoonni lama gandoota baadiyyaa Naannoo Harariirraa du'aniiru.  Ajjeechaa kanaafis humnoota nageenyaa himata. 'Hiriirri akka magaalaa hin seenne bittinneessaa turan,' kan jedhu jiraataan biroo magaalaa Ciroorraa dubbisne hiriira har'a taasisne jedhaniin tarkaanfii humnoonni nageenyaa fudhataniin namoonni du'uu hima. Godina Arsii Lixaa jiraattuu magaalaa Shaashamannee ta'uu kan himtu shamarreen bilbilaan dubbisne rakkoo fayyaa Jawaar qunname jedhameen walqabatee mormii dhageessisuuf gaafa Wiixataa namoonni daandiitti bahuu himti. Ta'us, yeroosuma dhukaasni humnoota nageenyaa mootummaarraa baname jechuun Magaalaa Shaashamannee masjiida Hamiltan duuba namni biratti akka ajjeefame dubbatti. Yeroo ajjeechaan raawwate ijaan akka agarte kan himtu jiraattuun kun dhukaasa booda namni baqachuu dubbatti. Achuma Godina Arsii Lixaa, Aanaa Gadab Asaasaa jiraataan magaalaa Asaasaa dubbisne immoo gaafa Wiixataa namoonni magaalatti keessa ajjeefamuufi Kibxata owwaalchi isaanii raawwatuu ibseera. Gaafa Kibxataa namoota 4 bakka tokkotti awwaalle kan jedhan jiraataan magaalichaa kun hanga namoota ajjeefaman jedhe garuu qondaaltota mootummaa irraa mirkaneeffachuun hin danda'amne. Jiraataan biraa Awwadaayii dubbisne rogeessi akkasumas miseensi paartii KFO Jawaar Mohaammad 'dhukkubsachuu dhagahanii' namoonni daanditti bahan jedha. Deeggartoonni Jawaar Wiixataa eegale daandiitti bahanis 'Jawaar gadhiisuu qaban, wal'aanamuu qaba' jechuun gaafataa akka turan hima. Ta'us, humnoonni nageenyaa ''karaatti hin baatan'' jechuun dhukaasa banuu dubbatu. Kanaanis, kaleessa namni lama har'a namni tokko akka ajjeefaman kan madaa'an gara Hospitaala Harar akka geeffaman hima. Haata'u malee, wantoota jiraattonni jedhan qondaaltotarraa mirkaneeffachuun hin danda'amne. Daarektarri medikaalaa yeroo Hospitaala Ciroo Dr Saadaam Aluwaan ''namni lama lubbuun baatee jirti. Kan hafan yaalarra jiran. Walumaa gala namoota 24'tu hospitaala keenya dhufe'' jechuun himu. ''Waggaa 40 hin taati xiyyitiidhaan [rasaasa] qomarra dhahamte. Tokkos nama umrii waggaa 20'ti. Innis rasaasaan dhahame qomarra,'' jedhan. Akka ogeessa kanaatti namni biraa tokko dhahamee wal'aansa dabalataaf gara Adaamaa ergameera. Kanneen miidhaman kaan achuma hospitaalicha keessa wal'aansa argachaa jiru jechuunis himan. Gama kaaniin magaalaa Dirree Dhawaa keessa namoonni lama 'hookkara uumameen' lubbuun isaanii darbu Komishiniin poolisii magaalattii ibseera. Dabalataan, namoonni 4 miidhamuu ibsameera. Dubbii Himaan Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Getaachoon magaalota kanneen akka Dodolaafi Asaasaa,  akkasumas Awwadaay mallattoon karaa cufuuf yaaliin taasifame jira malee daandiin cufame hin jiru jechuun himu. Dhimma ajjeechaan gidduu kana raawwate jedhameerratti odeeffannoon walitti qabame isaan bira akka hin geenyes dubbatu. Mootummaan lubbuu namaa darburratti mudatuuf qaamolee miidiyaa hwaasummaa irratti waamicha taasisan himateera. ''Seerri hiriirri nagaa itti eeyyama kennamutu jira. ''Abbaan arge bakka barbaadee taa'ee waamicha hookkaraa waamee, waamicha daandii cufuu waamee, waamicha lagannnaa gabaa waamee guutummaan guutuutti hojiirra oolchuudhaaf ammaan booda balballi banamaa miti,'' jedhan. ''Namni barbaade kamuu karaa seeraatiin gaaffii isaa qaama dhimmi ilaallatuutti dhiheessee deebii argachuu danda'a. ''Yoo gaaffiin isaa sanaa ol hiriira barbaada ta'e hiriira nagaa gaafachuufis mirga qaba,'' kan jedhan Obbo Getaachoon kanaan ala wanti raawwate seeraan ala jechuun himu. ''Namni daandii kadhatame ijaarame abiddatti naqee gubu caasaan nageenyaa nageenya kabachiisuuf tarkaanfii naannoo sanatti inni fudhatu waan humna sanaan walfakkaatu ta'u isarra jiraata. Jiraattuun magaalaa Shaashamanneerraa dubbisne mootummaan karaa nagaan yaada keenya akka ibsinuuuf haala nuuf yaa mijeessu jechuun gaafatti. Yeroo ammaattii wanti hokkaraatti nama geessu hin jiru kan jedhan Obbo Getaachoon 'karaan nagaa banaadha' jedhu. ''Kakaasanii, akka ajjeesuf akka du'uf haala mijeessanii yoo namni du'u isa ajandaa siyaasaa gochuun fayyadamuuf yoo deemame dhiiga ilma namaatti qoosuudha kuni.'' ''Gaaffii akkasii qabna. Guyyaa akkasii baanee iddoo akkanaa kaanee iddoo akkanaa geenye dhageessifna. Poolisiin nagaa nuuf haa eegsisu '' jechuun gaafachuun danda'ama jedhan. ''Bakkuma taa'u taa'e har'a karaa cufi, har'a gabaa lagadhu jedhee ergaan inni dabarsu fudhatama hin qabu,'' jechuun himan. Jawaar Mohaammad guyyaa Wiixataa dhaddhachatti dhihaachuun akka dhukkubsate dubbateera. Abbaan Alangee ibsa baaseen Obbo Jawaar Mahammad dhukkuffadheera jechuusaaniin dhaddachi qorannoo duraa kun gufachuu ibse. Dhaddachi qorannoo duraa yoo beelama biraatti darbu si'a sadaffaafi. Akka Abbaan Alangee ibsetti Obbo Jawaar Mahammad akkaataa hojimaata jiruutiin tajaajila kunuunsa fayyaa kan argataniifi argataas kan jiraniidha, ''Fayyummaan isaaniis sadarkaa gaariirra jira,'' jedheera. Poolisiin Federaalaa kaleessa ibsa kenneen Obbo Jawaar dhibamaniiru jechuun kan miidiyaadhaan hafarmamu sirrii akka hin taaneefi Obbo Jawaar fayyummaa gaariirra akka jiran dubbatee ture.


Abbootiin seeraa Oromiyaa iddoo adda addaatti adeemsa seeraa malee hidhamuun gaaffii kaase

Naannoo Oromiyaa iddoo adda addaatti abbootiin seeraa mirga hidhamuufi himatamuu dhabuu osoo qabanii hidhamuun isaanii gaaffii kaase. Godina Shawaa Bahaafi Shawaa Lixaatti abbootiin seeraa adeemsa seeraa osoo hin hordofiin poolisiin qabamanii hidhamuu akkasumas reebichi irratti raawwachuu ogeeyyiin seeraa BBC'tti himaniiru. Dhimmi abbootii seeraa kan isa ilaallatu Manni murtii waliigalaa Oromiyaa rakkoon kun bakkeewwan Oromiyaa adda addaatti mudachuu isaa mirkaneessuun furuuf hojjechaa akka jiru himeera. Seerri manneen murtii Caffee Oromiyaan bahe abbootii seeraaf 'mirga addaa' kenna. Yoo 'yakka cimaan' shakkamaniis mirga hidhamuu akkasumas himatamuu dhabuu isaanii kaasuuf adeemsa hordofamuu qabu lafa kaa'a. Dhimma himannaa poolisiirratti ka'erratti qondaaltota komishinii poolisii Oromiyaarraa yaada isaanii argachuuf yaaliin taasifne hin milkoofne. Bakkeewwan lama rakkoon kuni mudate jedhame keessaa tokko Godina Shawaa Bahaa Aanaa Adaamii Tulluuti. Mana Murtii Aanaa Adaamii Tulluutti abbootiin seeraa lama Nuurii Abbiyyuu fi Ahmaddiin Sa'id jedhaman Adoolessa 7 balbala waajjira isaaniitti to'annoo poolisii jala ooluu abukaatoon isaanii Obbo Abduljabbaar Huseen BBC'tti himaniiru. Obbo Abduljabbaar akka jedhanitti sababni poolisiin isin shakke jedhee isaan to'ateefi wanti isaan shakkan gargari. Waan abbootii seeraarraa odeeffan abukaatoon isaanii yoo himan shakkiin isaanii hidhamuu isaanii guyyaa tokko dura walgahii taasifameen poolisiif bulchiinsaafi nageenyi mufii kaasanidha. Mufiin kunis abootiin seeraa 'manni murtii beellama gaggabaabaa kennaa qorannoorratti danqaa nutti ta'ee jira, mirga wabiitin nama baasani ' kan jedhudha jechuun himu. Mana murtiitti yoo dhihaatan poolisiin ajjeechaa Hacaaluu booda hookkara raawwaten akka shakke himan. ''Aanaa Adaamii Tulluu keessatti namoota kakaastanii miidhaan lubbuufi qabeenya namaarra akka dhaqqabu gootani'' jechuun poolisiin isaan shakkuu ibsee qorataa ture. Abbootiin seeraa kuni irra- deddeebbiin mana murtii Olaanaa Godina Shawaa Bahaatti erga dhihaatanii booda 'akkatti abbootiin seeraa qabaman seeraan ala' jechuun manni murtii Wiixata darbe akka gadhiifaman ajaje. Ta'us, ammallee hidhaa jiraachuu dubbatu abukaatoon isaanii. Gama kaaniin, Godina Shawaa Lixaa Aanaa Dirree Incinniittis abbaan seeraa Tasfaayee Magarsaa jedhaman Adoolessa bultii 21, 2012 guyyaa tokkoof hidhamanii gadhiifamaniiru. Qondaalli mana murtii aanichaa maqaa koo nuuf dhoksaa jedhan akka BBC'tti himanitti abbaan seeraa kuni gabaa keessa poolisiin qabaman. ''Gabaa keessatti reebanii qabanii hidhani'' kan jedhan qondaalli kuni yeroo ammaa abbaan seeraa kuni ''hawaasa reebame keessatti miira kamiin hojjedha'' akka jedhan himan. Sababni kuni ta'es yoo ibsan namoota labsii Covid-19 to'achuf bahe cabsuun namoota hidhaman sadiif mirga wabii eegde jedhamee akka ta'e himu. Gaafasuma abbaa alangee Obbo Taammanaa Dheeressaa jedhamanis qabamanii galgaluma san hiikamus dubbataniiru. MM Abiy Ahimad erga aangootti dhufani as riiformiiwwan gaggeeffaman keessaa tokko manneen murtii dhaabbilee walabaa haqni itti argamu gochuudha. Kanneen dhimmi kana itti dhiheenyaan hordofan jijjiiramni jiruus kan sirratu qabus akka jiran kaasu. Dhimma abbootiin seeraa reebamuufi to'atamuu kan gaafanne Dubbii Himaan Mana Murtii Waliigalaa Oromiyaa Obbo Gonfaa Atoomaa rakkoon jiraachuu mirkaneessu. Manni murtii Waliigalaa Oromiyaa dhimmi Godina Arsii Lixaa akkasumas Shawaa Lixaatti abbootii seeraarra raawwate akka quba qabu mirkaneesseera. Keessumaa kan Godina Shawaa Bahaatti hidhaman akka hiikaman dalagaa akka turan himan. Rakkoon jiru garuu akka kanarra bal'atu dubbatu. ''Abbootiin seeraa jeequmsa keessatti hirmaannaa godhaniiru sababa jedhuun keessumattuu naannoo Arsii, Arsii Lixaa, Baaleefi bakkee adda addaatti rakkoon uumamaa akka ture hooggansi quba qaba'' jedhan Obbo Gonfaan. Abbootiin seeraa BBC'n dubbisees rakkoon akka jiru himuun miidiyaaf dubbachuu kan sodaatan jiru. Qondaalli Mana Murtii Waliigalaa Oromiyaa dubbisne rakkoo akkanaa furuuf akka dalagamaa jiru himan. Kana dura, Naannoo Amaaraatti hojii isaaniin walqabatee abbootii seeraarratti miidhaan dhaqqabu naannichi beeksisuun isaa ni yaadatama. Labsiin Manneen Murtii Oromiyaa irra deebiin hundeessuuf bahe lakkoofsa 216/2011 abbootiin seeraa mirga addaa akka qaban ibsa. Keeyyanni 40 labsii kanaa mirga addaa Abbaa seeraa (Immunity of Judges) ibsa. Keeyyanni 40/1 ''Abbaan Seeraa yakka cimaa osoo raawwatuu harkaa fi harkatti yoo qabame malee, hayyama Gumiitiin ala hin qabamu; yakkaanis hin himatamu; hin hidhamus'' jedha. Haa ta'u malee, 'cimina yakkaa' fi kaan ilaalcha keessa galchuudhaan gumiin abbootii seeraa mirga himatamuu dhabuu abbootii seeraa kaasuu danda'a. Kunis, keeyyata 40/2 jalatti ibsamee jira. ''Gumiin cimina yakkichaa, haala raawwatiinsa isaa, miidhaa dhaqqabe yookiin dantaa hawaasa bal'aa duubaan jiru, yookiin dhiibbaa inni maqaa gaarii Mana Murtii irratti qabu madaaluudhaan hayyamuu ni danda'a,'' jedha. Keeyyata 40/3 jalatti sababoota ijoo mirgi himatamuu dhabuu abbaa seeraa 'kallattiidhaan' itti ka'u ibsa. ''… yakki Abbaan Seerichaa itti shakkame yakka matta'aa fudhachuu, ajjeechaa yookiin gudeeddaa yoo ta'e, Gumiin Naannoo kallattiidhaan hayyamuu ni danda'a,'' jechuun ibsa. Haa ta'u malee, akka abukaatoon shakkamtootaa akkasumas ogeessii seeraa Aanaa Dirree Incinnii ibsanitti abbootiin seeraa hidhaa jiran adeemsa kana hordofee miti kan to'annoo jala oolan. Qondaalli Mana Murtii Waliigalaa Oromiyaas odeeffannoon qabaniin hidhaan abbootii seeraa adeemsa osoo hin hordofiin raawwate jedhan. Furuufis akka hojjetamaa jiru BBC'tti himan.


Siyaasa Itoophiyaa: ABOn lamatti qoodamaa jiraa?

Torbanoota darban keessa walgahii Hayyuu Dureen dhaabichaa hin beekne jedhame waajira olaanaa dhaabichaatti gaggeefamee ture. Sana hordofees miidyaalee hawaasaarratti ABOn Hayyu Duree dhaabichaa Obbo Daawuud Ibsaa aangoorraa fonqolche jedhamee gabaafamee ture. Obbo Daawudiifi Itti-aanaan isaanii garuu guyyoota booda walarganii mariyachuuf walhubannaan akka hojjechaa jiran ibsanii turan. Haata'u malee, Wixata darbes Itti-aanaa Hayyu Duree ABO Obbo Araarsoo Biqilaa bakka jiranitti ibsi miidiyaaf dhaabichi kenne Hayyu Dureen bakka hin jirrettidha. Gaaffi  dhaabichi bakka lamatti qoodameera jedhuuf dubbi himaan ABO Obbo Toleeraa Adabaa deebii kennaniin ‘‘olola miidiyaa hawaasaati jaarmiyaan lamatti qoodame hin jiru,’’ jedhan. Ibsi miidiyaalee waamuun kennaniis seeruma dhaabichaa eegee Hayyuu Duree itti-aanaan irraa qoodafudhatedha koree hojii-raawwachiiftuun hundi kan beeku akka ta’e dubbatan. ‘‘Fonqolcha godhanii, uummata gurguratanii, gananii kan jedhu waanuma hin jirretu afarfama,’’ jechuunis dubbatan Obbo Toleeraan. “Tikni mootummaa nageenya keef waan yaaddoofneef,’’ jechuun manaa akka hin bane isaan ittisuufi guyyoota muraasa darban garuu qaamoleen nageenyaa mootummaa mana isaaniirraa siiquu Obbo Daawud Ibsaa BBCtti himaniiru. Dhaabni isaanii lamitti bahaa jira jedhamee isa haasa'amaa jiruurratti kan dubbatan Obbo Daawud, “ammatti kanatu ta’aa jira jechuu baadhus biyya kana keessatti wanti hin ta’u jedhan hin jiruu,’’ jedhan. Dhaabota siyaasaa akka Qinijjitiifi KFO keessatti kanaan dura mootummaan harka galafatee akkamiin akka diiges yaadataniiru. Walumaagalatti garuu wanni ta’aa jiru waan gaarii hin taane ta’uu dubbachuun ni danda’amaa jedhan. ''Akki manaa hin bane godhamne, telefoonni nurraa fuudhame, hooggansaafi miseensa waliin hin qunnamne godhame garuu dhaabicha fottoqsuutti jiru jechuuf kan nama shakkisiisudha jedhaniiru. Mootummaan erga dhaabichi biyyattii deebi’ee eegalee irratti qiyyaafatee akka jiru himan. “Dhaabni biyya bulchu maallaqaanis, tikaaniis, doorsisaaniis caccabsee nama itti baafatuun aadaa biyya kanaatii,’’ jedhan. Ibsa Wiixata kenname ilaalchisees Obbo Daawud quba kan hin qabne ta’uu BBCtti himaniiru. Sagaleen Bilisummaa Oromoo guyyaa Dilbataa Obbo Daawudiifi Itti-Aanaan isaaniis gaafatamanii quba kan hin qabne ta’uus Obbo Araarsoon bakka ibsi kennametti garuu argamaniiru. Ibsi isaan kennan kun akka ittiin bulmaata dhaabichaatti beekamtii isaanii malee waan raawwatameef “kan seeraa alaatis” jedhan Obbo Daawuud. ABOn haalli nageenyaa gaariin yoo jiraate ji’a kana keessa Kora Sabaa waamuuf karoora qabaachuu Obbo Daawuud ibsaniiru. Haala Dhaabni ABO yeroo ammaa keessa jiru, akkasumas uummatnis ''afaan-fajjii keessa seenee waan jiruuf'' miidiyaaleef ibsa kennuun akka barbaachise dubbii himaan dhaabichaa Obbo Toleeraan BBCtti himan. Itti-aanaa Hayyu Duree ABO kan ta’an Obbo Araarsoo Biqilaa, Obbo Toleeraa Adabaafi Obbo Qajeelaa Mardaasaa Wiixata sa’aa booda Hoteel Hiltanitti bakka Hayyuu Dureen hin jirretti miidiyaaleef ibsa kennaniiru. Ibsa isaanii kanaanis ABOn ejjennoo qabsoo karaa nagaan (hidhannoo maleessaan) gaggeessuurratti qabu ifa gachuu, akkasumas haala yeroo ammaa Oromiyaa keessatti dhalate wajjiin walqabatees mariin akka gaggeefamu waamichi dhiyaateera. ‘‘Karaa jarreen jabina uummata Oromoo hin barbaanneen, kabajamuun mirga namoomaa Oromoo dantaa keenya tuqa jedhaniin uummatni keenya afaan-fajjii keessa jira,’’ kan jedhan Obbo Toleeraan haala kanatu amma ibsa akka kenninu sababa ta’e jedhan. Jaarmiyoonni Oromoo walitti dhufanii tokkummaa isaanii akka cimsaniif korri jaarmiyoota siyaasaa Oromoofi miseensota dhaabichaarraa fagaatanii jiran, kaaniis walitti fidu akka gaggeefamu ibsa dhaabichi har’a kenne irratti gaafatameera. Dhimmi Oromoo haala adda addaarraa yaaddessaa ta’aa waan dhufeef, dhimma kanarratti marii bal’aan dhaabota siyaasaan qofa osoo hin taane abbootiin biyyaa, abbootiin amantaa, Abbootiin Gadaa, murni hawaasaa Oromoo garaagaraa, miseensonnifi hoogganoonni ABO duraanii hundi irratti argaman akka gaggeefamu gaafanne,’’ jedhan Obbo Toleeraan. ‘‘Haalli uummata Oromoo maal fakkaata kan jedhurratti hubannoo tokkorra akka gahamuu barbaannas,’’ jedhan Obbo Toleeraan BBCf yaada kennaniin. Waamichi miseensota dhaabicharraa sababa garaagaraatiin fagaataniif godhame kan alanaa kun haaraa miti isuma kana duraa bal’isnee miseensonni kun dhaaba isaaniitti deebi’anii saba isaanii akka tajaajilan gaafanne jedhaniiru. Galmi marii ABO ibsa isaa kanaan gaafatee ''Tokkummaa Oromoo Itichuu'' akka ta’es Obbo Toleeraan dabalanii himaniiru. Jaarmiyaa garaagaraa jalatti socho’uu caalaa tokkoomanii socho’uutu wayyoomina qabas jedhaniiru. Haala Hayyuu Dureen dhaabichaa keessa jiran gaafatamanii amma hojii idilee isaaniirra akka hin jirre qofa kan ibsan Obbo Toleeraan, yeroodhaaf dhaabichi Hayyuu Duree Itti-aanaan gaggeefamaa akka jiru dubbatan.


Biiroon Bulchiinsaafi Nageenyaa Oromiyaa tarkaanfiin fudhatame madaalawaadha jedhe

Olaantummaa seeraa kabachiisuuf humnoonni nageenyaa tarkaanfii madaalawaa hin taane fudhachuurraa of qusachuu qabu jechuun ibsa Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa baase mootummaan naannoo Oromiyaa mormeera. Biiroon Bulchiinsaafi Nageenyaa Oromiyaa rakkoo tibbana Oromiyaa keessatti mudate furuuf tarkaanfiin humnootii nageenyaatiin fudhatame madaalawaadha jedheera. Komishiniin Mirga Namoomaa kun akka jedhutti, kutaalee Oromiyaa kanneen akka Asaasaa, Asaboot, Awwadaay, magaalaa Roobee (Baalee), Ciroo, Dhangaggoo, Dirree Xiyyaaraa, Dodolaa, Galamsoo, Gindhiir, Haramayaa, Harar fi Shaashamannee keessatti lubbuun namaa darbeera. Lubbuun namaa kan darbe hiriira mormii hooggantoonni siyaasa paartii mormitootaa Oromoo irraa hidhamanii jiran akka gadi dhiifaman gaafatu irratti akka ture ibsa Komishiniin kun. Mootummaan naannochaa fi federaalaa waliin ta’uun dhimma kana adda baasuuf qorannoo hatattamaa akka eegaluu qabanis dhaameera. Hoogganaan Biiroo Bulchiinsaafi Nageenyaa Oromiyaa Obbo Jibriil Mahammad, ibsa komishiniin mirga namoomaa Itoophiyaa humni nageenyaa tarkaanfii humnaa olii fudhateera jedhe mormaniiru. ‘’Ibsi komishinichaa dogoggora qaba. Hiriira nagaa waanti jedhamu hin turre. Kan raawwatame hookkara’’ jedhan. Lammaffaarratti qabxii gabaasi komishinichaa sirrii akka hin taane agarsiisu wayita kaasan, ’’Akka gabaasi kun jedhutti, namoonni hiriira kan ba’an hooggantoota paartilee siyaasaa akka hiikamaniif gaafachuuf. Namni waan hoogganaa paartii ta’eef hidhame hin jiru. Yakkaan shakkamaniiti kan hidhaman,’’ jedhu. Akka Obbo Jibriil jedhanitti, komishiniin mira namoomaa Itoophiyaa maddi gabaasa isaa feesbuukiidha. Qaamolee dhimmi ilaallatu dubbisee adda hin baafanne jedhan. Gabaasa tarkaanfiin fudhatame madaalawaa miti jedhus, tarkaanfii madaalawaa hin taane kan fudhatame hanga ammaatti hin beknu jedhan Obbo Jibriil. Haata’u malee akka fakkeenyaatti hiriira magaalaa Awwadaay irratti nama harka qullaa mormiif ba’e humnoonni nageenyaa isaan biraa rukutanii akka ajjeesan, Gadab Asaasaatti ammoo imaama masjiidaa haadha warraa waliin rukutanii akka ajjeesan odeeffanneerra, tarkaanfiin haala kanaan fudhatamehoo akkamiin madaalawaadha jechuun danda’ama? ‘’Bakka tokko tokkotti hanqinni hin jiru jechuu miti. Ni jiraata. Ammas wanni ququllaa’u ni jiraataadha kana jedhaa jiru. Garuu waan ta’e hunda yoo walitti idaatee ilaalte dhibbeentaa olaanaan tarkaanfii madaalawaadha jechuu dandeenya’’ jechuun deebisan. Marsaa kana tarkaanfii humnoonni nageenyaa fudhatan keessaa xiqqoo qulqullaa’uu qaba jedhee kaniin yaadu taatee Asaasaatti ta’eedha jedhan Obbo Jibriil. ‘’Kanarratti yaada lamatu jira. Tokko kan ati amma kaaste. Yaadni biraa ammoo caasaan nageenyaa yeroo socho’u imaamni kun wayita nama tokko dhahu miseensi kan biraan tarkaanfii irratti fudhate kan jedhuudha. ''Tarkaanfii sanaan innii fi maatiinsaa miidhamaniiru. Caasaan nageenyaa rukutame ammoo madaa’ee hospitaala jira. Kun hundi qulqulleessuu barbaachisa’’ jedhan. Obbo Jibriil hanga ammaatti lakkoofsi namoota ajjeefamanii walumaa galatti meeqa ta’u jedhamanii wayita gaafataman,’’hanga yoonaa hin qulqulloofne. Sirriitti qulqulleessuu barbaachisa. Sababni isaa bara kana kan sitti himamuu fi kan ati argitu garaagarummaa qaba waan ta’eef wayita gurmeessinee jennu isinitti himna’’ jedhan. Qondaalli kun akka jedhanitti Dodolaatti poolisiin madaa’ee fi kaabinen mootummaa ajjeefameera. Namni yakka kana raawwate dhaabbadhu wayita jedhamu waan dideef tarkaanfiin fudhatame jedhan. Hararitti ammoo loltoota harkaa wayita meeshaa fudhachuuf jedhan tarkaanfiin irratti fudhatame jedhan. Qaama kan raawwatu irratti tarkaanfii hin fudhatamu yoo ta’e olaantummaan seeraas hin jiraatu jedhan Obbo Jibriil.


'Shaashamanneetti namoonni man-kuusaatti hidhaman seeratti hin dhiyaanne' - Jiraattota

Ajjeechaa weellisaa Hachaaluu Hundeessaa hordofee magaalota Oromiyaa hokkorri jabaan keessatti uumamee, lubbuun namaa akkasumas qabeenyi hedduun keessatti manca'e keessaa tokko Shaashamanneedha. Hokkora kana hordofuun magaalatti keessatti namoonni hedduun kan hidhaman yoo ta'u, namoonni kunneen mana murtiitti dhiyaachaa akka hin jirre maatiin ni komatu. Man-kuusaa, manneen barnoota fi galma walgahii keessattillee otoo hin hafiin jumlaan bakka tokkotti hidhamuu, reebamuu fi haala fayyaa isaanii gaaga'u keessa jiru jedhu maatiin BBC'f yaada kennan. Abbaan Alangaa Waliigalaa Oromiyaa garuu, namni seeratti otoo hin dhiyeeffamne akkanumaan hidhamee jiru akka hin jirre hima. "Akka kuntaalatti magazaanatti dachasaanii nama hidhu" jedhu jiraataan magaalaa Shaashamannee ijoolleen isaanii lama jalaa hidhaman Obbo Waaritee Dannaboo. Ijoolleen isaanii lamaanuu mana duraan biiraan itti kuufamu keessatti hidhamani akka jiran himu namni kun. Man-kuusaa kun akka isaan jedhanitti magaalattii ganda 05 keessatti kan argamu yoo ta'u namoonni achitti hidha jiran gara 600 ta'u jedhu maanguddoon kun. Ilman isaanii gaafachuuf wayita achi deddeebi'anitti, namoonni dhukkubsatanii achii keessaa baafamanii mana yaalaa yoo geeffaman argeera kan jedhan manguddoon kun, nageenyi ijoollee isaani akka isaan yaaddeessu BBC'tti himan. "Beeratu irbaata geessaaf isanumayyu ni daddarbatu" jedhanii akka sirnaan hin keessummeessinellee himatu. Ijoolleen isaanii lachuu magaalicha keessatti erga qabamanii guyyoota 20 ta'us, dhaddacha mana murtiitti akka hin dhiyaanne himu.''Akkuma kuntaalaatti magaazanatti ol oofanii achi ciciisu, namni hidhame hin bahu'' jedhu. Jiraataan magaalatti biroo maqaan isaa sodaa nageenyaaf akka hin dhahamne gaafate tokkos, obboleessi isaa umrii ganna 28 man-kuusaa keessatti hidhamee akka jiru BBC'tti hime. Seeratti akka dhiyeeffamu gaafatanillee deebii sirrii akka hin argannee dubbata. Obbolessi isaa hojii humnaa hojjate ijoolleesaa bulchaa akka ture himee, inni hidhamnaan maatiin ijoollee isaa wajjiin rakkataa akka jiran hima. Ajjeechaa Hachaaluun hordofee magaalaa Shaashamanneetti humnoonni nageenya halkan manarra deemanii guranii namoota hidhu fi qeerroodha jedhaniis nama doorsisu jedha jiraataan magaalattii kun. Abbaan Alangaa Waliigalaa Oromiyaa kan ta'an Obbo Daani'eel Asaffaa dhimma kanarratti deebii BBC'f kennaniin, Shaashamanneetti kanneen hidhaman warra hokkora keessatti qooda fudhatan ta'uu himu. Namoonni to'annoo seeraa jala jiran heddumaachuurraa kan ka'e namni yeroo isaa eeggatee sa'aatii 48 keessatti mana murtiitti dhiyaachuu dhiisuu mala jedhan. Haa ta'u malee "namni ji'a tokko darbe keessatti seeratti hin dhiyatiin hafe hin jiru" jedhu Obbo Daani'eel. Namoota kuma torba ol to'annoo jala oolchan keessaa kuma sadii olirratti ragaan qabatamaan argameera, dhimmi isaaniis mana murtiin ilaalamaa jira jedhan. Hokkora keessatti namoota jumlaan hidhanii qorachuun biyya biraattille baratamaa akka ta'eetti kan dubbatan Obbo Daani'eel, namoota qulqulluu, ragaan irratti hin argamne torbanoota muraasa keessatti gadhiifna jedhan. Qabiinsaan wal qabatee komii maatiin kaasan ilaalchisee 'namni tokkoollee komii akkasii nutti hin dhiyeeffanne" jedhan. "Magaalota fi aanaalee Oromiyaa hundarra deemee ilaalera" jechuun haala qabiinsaan wal qabatee rakkoon akka hin jirre himan.


Ambulaansiin beelladaa Itoophiyaatti kan 'jalqabaa' taate hojii eegalte

Amma dura ambulaansiin haadholii da'umsaa ciniinsuun itti dhufe yookaan namoota dhukkubsatan gara mana yaalaatti deddeebisuudhaan kan beekamu. Haa ta'u malee, kan bineeldotaa hin baramne. Amma garuu beelladootas hireen tuni dhaqqabaa jirti. Dhukkuba yaalamuun akka hin duuneef, yoo dhala irratti rakkatanis ambulaansiin sagalee qarattee lallabaa dhaqabuuf hojii eegalteetti. Ambulaansiin beelladaa Itoophiyaatti kan jalqabaa taate kana Yunvarsiitii Finfinneetti Koolleejjii Fayyaa Beelladaa Fi Qonnaa Bishooftuutu hojii jalqabsiise. Diiniin Koollejjichaa Gargaaraa Piroofeesaraa Hiikaa Waaqtolaa BBC'tti akka himanitti, beelladoonnis dhibee sardaa fi da'umsarratti yoo rakkoon isaan mudate ogeessonni Ambulaansidhaan qaqqabu jedhu. "Itoophiyaan baay'ina beelladaatiin addunyaarraa 5ffaa Afrikaarraa jalqabarratti argamti. Jireenyi qonnaan bulaa fi Horsiisee bulaas beelladoota irratti kan hundaa'edha. Kanaafuu fayyaa beelladootaa eeguun jireenya hawaasa keenyaa fooyyessuudha. Nutis kanumaaf tajaajila haaraa kan Ambulaansii kana kan jalqabne," jedhan. Koollejjichi tajaajila Ambulaansii beelladaa kana Ambulaansii tokkoon jalqabus fakkeenyummaa gaarii waan qabaatuf fulduratti babal'achaa deema jedhan. Akkaataa itti ambulaansii kuni beelladoota tajaajiltu yoo himanis: "Ambulaansiin kuni horii baachuufii miti. Yeroo beelladni dhukkubsatu ogeessota muuxannoo guddaa qabanii fi meeshaalee wal'aansaa guutuu ta'ee fi tajaajila yaalaa kamuu kennuu kan dandeessisu baatee bakka beelladni jiru sanatti yaalli kennama" jedhan. Babal'ina magaalotaatiin walqabatee keessumaa loon aannanii sanyii filatamoo tahan daandii dheeraa deemuu waan hin dandeenyeef amma yoo dhukkubsatan ambulaansii kanaan bakka waamametti tajaajiluuf haala mijataa akka uumus himan. Ammaan duras koolleejjichi tajaajila yaala beelladootaa Hawaasa magaala Bishooftuu fi naannawa isheetiif kennaa kan ture yoo ta'u beelladni gara koolleejjichaa dhufuuni kan yaalamu. Amma garuu yoo dhukkuba cimaas ta'e ambulaansitu gara beelladichaatti deemee tajaajila. "Amma fakkeenyaaf horii da'umsaaf foolachaa jirtu karaa dheeraa deemsisanii nubira fiduun baayyee ulfaataadha. Yoo isaan nutti bilbilan yerosuma ambulaansii kanaan deemnee tajaajilla" jedhan. Ambulaansiin kuni ammaaf magaala Bishooftuu fi naannawa isheetti kan tajaajiltu yoo ta'es, fuula duratti lakkoofsa ambulaansotaa dabaluun iddoowwan biroottis tajaajila kana bal'isuuf akka hojjetamus himan gargaaraa Piroofeesaraa Hiikaan. Hawaasni magaalaa Bishooftuu fi naannawashees bilbila ambulaansii kanaa irratti maxxanfame qabachuudhaan yeroo barbaadanitti bilbilanii gatii gadi aanaadhaan tajaajila kana argachuu akka dandahanis himan. Hojii koollejjichi jalqabeen alatti mootummaanis tajaajila akkanaa kana yoo eegale du'a beelladaa salphaatti yaalamuu danda'uun gahu hir'isuun miidhama qonnaan bultootarra gahu xiqqeessuun akka danda'amus dhaaman. Yunivarsiitii Finfinneetti Koolleejjiin Fayyaa beelladaa fi Qonnaa Bishooftuu kuni amma duras Hospitaala beelladootaa banuun tajaajila kennaa jiraachunsaa niyaadatama.


Hajjeechaa Haacaaluu: Taateewwan ajjeechaa Artist Haacaaluu booda mul'ataa jiran maal akeekuu?

Taateen ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa booda Itoophiyaa keessatti raawwate hedduudha. Hookkarri uumamee lubbuun nama hedduu yoo darbu namoonni 7,000 ol ta'anis hidhaa seenaniiru. Kunneen maal akeeku? Ajjeechaan Haacaaluu Hundeessaa erga raawwate ji'a tokko keessa maaltu ta'e?


Ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa: Obbo Dajanee Xaafaa Covid-19n qabamuu waajirri abbaa alangaa mirkaneesse

Qondaalli olaanaa Kongirasii Federaalawaa Oromoo (KFO) Obbo Dajanee Xaafaa koronaavaayirasiin qabamuusaanii waajirri abbaa alangaa BBCf mirkaneesse. Qondaaltota ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa booda to'ataman keessaa tokko kan ta'an Miseensi Koree Hojii Raawwachiiftuu paartichaa Obbo Dajanee Xaafaa, torban dabre keessa ture koronaavaayirasiin irratti argameera shakkii jedhuun hospitaala Eekkaa Kotabee kan seenan. Aanga'aan waajjira Abbaa Alangaa Obboo Fiqaaduu Tsaggaa, qondaalli paartii KFO koronaavaayirasiin qabamuu BBCf mirkaneessaniiru. ''Dhugaadha. Yeroo Oromiyaa irraa isaan simanne qoratamanii vaayirasichi irratti argameera,'' jedhan. Haa ta'u malee, namoonni biroo qabamuu isaanii odeeffannoo akka hin qabne himan. Abukaatoo isaanii keessaa kan tahan Obbo Dajanee Fiqaaduu guyyootaan dura BBC'tti akka himanitti, erga obbo Dajaneen hospitaala seenanii as maatiin arguufi dubbisuu waan dhorkameef, inni kun akka hayyamamuuf guyyaa Jimaataa mana murtiitti iyyatanii turan. ''Manni murtichaa gaaffii dhiyeessineef ajaja nuu kennuyyuu, hospitaalichi ajaja keenya hin fudhannu,'' jedhan. Oolmaa dhaddachaa ilaalchisuunis obbo Dajaneen beellamaan mana murtii akka dhiyaatan Wiixata tahus ''poolisiin dhiyaatee [Obbo Dajaneen] koroonaan qabamanii hospitaala akka jiran dubbateera,'' jechuun dubbatan. Ogeessi seeraa kun dabaluunis, odeeffannoo hospitaalicharraa argataniin Obbo Dajaneen Covid-19'f qoratamanii pozatiiva (vaayirasicha akka qaban) akka tahaniifi mallattoon cimaanis tahe giddugaleessa irratti mul'achaa akka hinjirre odeeffadheera jedhu. ''Obbo Dajaneen nama ispoortii hojjetaniifi qaamni isaanii fayyaa waan taheef, mallattoo agarsiisaa hinjiran. Rakkoon dhukkubichaa kamuu irra hinjiru nuun jedhan,'' jedhu abukaatoon kun. Poolisiin obbo Dajanee achi keessatti eeguus fayyaadha waan jedhu nu kaasaniiru jechuun himan. Gaaffii guyyaa Jimaataa maatiin walarguu dhorkamuu isaaniirrattis manni murtii irra deebiin ajaja kenneera jedhan Obbo Dajaneen. Kana malees manni murtichaa Obbo Dajaneen Covid-19n qabamaniiru moo hinqabamne kan jedhu qulqulleeffachuun, akkasumas haalli fayyaasaanii maalirra akka jiru qulqulleeffatanii akka dhiyeessan, ALI Adoolessa 23f akka bellamames ni dubbatu. Haati Warraa isaanii Aadde Assellefech Mulaatuu torban dabre keessa BBC waliin turtii taasisaniin, Obbo Dajaneen ambulaansiin fuudhamanii hospitaala Eekkaa Kotabee kan namoonni Covid-19n qabaman itti yaalaman seenuu himanii turan. ''Obbo Dajaneen ni shakkaman malee qabamuun isaa natti hin himamne garuu namoota 16 wajjin hidhaman keessa afur dhibee kanaan qabamaniiru'' jechuun dubbatanii turan. Hospitaalli Eekkaa Kotabee kan namoonni vaayirasichaan qabaman qofti itti yaalaman ta'uu BBCn hojjetaa hospitaalichaa irraa mirkaneeffateera. Itoophiyaa keessa booda kana tatamsa'inni koronaavaayirasii haalaan dabalaa jira. Hanga yoonaa namoonni 14,000'tti siqan vaayirasichaan qabamuu Ministeerri Fayyaa ibsuun ni yaadatama.


Jawaar Mohaammad, Baqqalaa Garbaa fi kaan irratti jechi ragaalee Abbaa Alangaa dhagaahamuufi

Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaa ramaddii Araadaatti dhaddachi yakkaa tokkoffaa qorannoon duraa ykn 'preliminary investigation' abbaan alangaa iyyate akka adeemsifamu murteesse. Galmee qorannoo duraa kana keessatti Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Hamzaa Adaana (Booranaa), gaazexeessaa OMN Mallasaa Dirribsaa, Yaalamwarq Asaffaa, Geetu Tarrafa, Taamiraat Hussen, Bashir Hussen, Shamsaddin Xahaa, Daawit Abdataa, Sabbooqaa Qaaqoo, Kennee Duumechaa, Boggaalaa Dirribsaa fi Boonaa Tibilee waliigala namootni 14 keessatti argamu. Oolmaa dhaddacha Kamisa Hagayya 06n ragaalee abbaa alangaa 15 keessaa namootni shan abba alangatiin eegumsi taasifamaafi akka jiru himameera. Ragaalen shan kun maqaan isaanii osoo hin eeramin golgaa ykn sharankii duuba taa'anii jecha isaanii akka kennan abbaan alangaa mana murtichaa gaafateera. Manni murtichaa jecha ragaalee abbaa alangaa dhagahuun osoo hin eegalamin dura shakkamtootni yaada isaanii akka dhiyeessan kan gaafate yemmuu ta'u abukaatowwan shakkamtootaa qabiyyeen himannaa nutti yaa himamu jechuun gaafataniiru. Kana malees "dhaddachi hawaasaaf banaa miti. Uummatni adeemsichi amanamaa ta'uusaa akka ilaaluf manni murtichaa galma bal'aa qopheessuun dhaddachi hawaasaaf banaa ta'ee yaa adeemsifamu" jechuun gaafataniiru. Abukaatoowan shakkamtootaa heera biyyattii keewwata 20 eerun eenyumman ragaalee ifa akka godhamuuf akkasumas ittisa isaanii barreeffamaan akka dhiyeessan akka heeyyamamuuf mana murtichaa gaafataniiru. Dhumarrattis abukaatoowwan yaada isaanii dhiyeessuuf beellamni yeroo gabaabaa akka kennamuf gaafatan. Gama biraatin abbootiin alangaa qorannoon duraa jecha ragaalee fuudhanii ol kaa'uuf malee kan falmiin itti adeemsifamu waan hin taaneef qabiyyeen himataa shakkamaa ykn abukaatoof himamuu hin qabu jechuun morman. Himatni hundaa'ee falmiin waan hin eegalamneefis dhimmi dhaddachi banaa yookin cufaa yaa ta'u jedhu yaada yeroosaa hin eegganne ta'uu kaasanii falman. Dhaddachi yaada garee lamaanii erga dhaggeeffatee booda yaada abukaatoowwan shakkamtootaa qabiyyeen himataa nutti yaa himamu, ragaaleenis ifatti yaa dhagahaman jedhu kuffiseera. Haaluma kanaan dhaddachi qorannoo duraa dhaggeefachuu akka itti fufu beeksiseera. Ragaalee abbaa alangaa dhagahuufis Hagayya 04 bara 2012 sa'aa 7:30 irratti beellama qabateera. Obbo Baqqalaa Garbaa dhaddacha Kamisaa irratti akka dubbatanif carraan akka kennamuf mana murtichaa gaafatanii turanis carraa hin arganne. "Yaadakoo akkan ibsadhuf carraan naaf yaa kennamu. Mirga dubbachuu yoo hin qabaanne maalif dhufna?" jechuunis dubbatan. Abbaan seeraa gama isaaniitin yaada isaanii gama abukaatootaan akka ibsatanif yeroon gahaa kennamuusaa himan. Gama biraatin dhaddacha Adoolessa 28 bara 2012 ooleen Obbo Baqqalaa Garbaan mirgi wabii isaanii akka eeggamuf gaafatanii manni murtichaa dhimmicharratti murtee kennuf Adoolessa 30 bara 2012ti beellamee kan ture. Beellamicha guyyaa Wiixataa Hagayya 04 bara 2012tti dabarsuu isaa abukaatoo Obbo Baqqalaa Garbaa kan ta'an Obbo Kadir Bulloo nutti himaniiru. Namoota dhimmi isaanii dhaddacha qorannoo duraan akka ilaalamu jedhame keessaa tokko kan ta'e gaazexeessaan OMN Mallasaa Dirribsaa mirga wabiin akka gadi dhiifamu manni murtii ajajullee poolisiin ol-iyyannoon irratti gaafatamuu himuun gadi dhiisuu akka dide maatiin himaniiru.


Maallaqni baankiitti jalaa ugguramuun maatii namoota hidhamanii 'rakkoof saaxile'

Herreegni ykn akkaawontiin baankii maatii namoota siyaasaa fi gaazexeessitoota ajjeechaa Haacaaluu booda hidhamanii ugguramuu miseensonni maatii BBC'tti himan. Wayita namoota jalaa hidhaman gaafachuuf mana hidhaatti deddeebi'an kanatti maallaqni baankii qaban akka hin sochoone jalaa ugguramuun rakkoo jajjabaaf isaan saaxilu dubbatu. Haati warraa Obbo Baqqalaa Garbaa Aadde Haannaa Raggaasaa akkaawontiin baankii isaanii fi kan ijoollee isaanii lamaanuu ugguramuu BBC'tti himan. "Kan Baqqalaas, kan koos, kan ijoollee kootiis akka hin sochoone ugguranii jiru. Waanuma qabnu baasnee mana keessa akka hin fayyadamne nu taasisani." "Amma ammaatti waanuma mana keessaa qabnuufi waan firoonni nu bira dhaabbataniin jirra," jedhu. Obbo Baqqalaa Garbaa amma dura yeroo lama wayita hidhamee turetti rakkoon akka kanaa nurra gahee hin beeku jedhu Aadde Haannaan. Bifuma wal fakkaatuun akkaawontiin baankii gaazexeessaa OMN Mallasaa Dirribsaa fi kan haadha warraa isaa Taaddelech Margaa akka hin sochoone uggurameera. "Kiraa manaa kafaluuf mallaqa baasuu gaafan deemu "baasuu hin dandeessu uggurame naan jedhan" jetti Aadde Taaddelech. Magaala keessa lafa waan hunda bittee fayyadamtutti maallaqa malee jiraachuun akkamittiin danda'ama kan jettu Taaddelech, "rakkoo baay'eetu na mudate" jetti. "Mana kiraa kafaluu hin dandeenye, daa'ima lama qabnu jiraachisuufis rakkoo guddaa keessan jira," jetti. "Ani maalan balleesse?, warrumti achi jiruyyuu Mallasaanfaa shakkamtoota malee yakkamtoota hin jedhamne, kanuma isaaniituu cufuun akka miti" jetti. "Kiyyammoo nama maatii qabatee jiru akkaawontii irratti cufuu jechuun, daa'imni akka beelaan dhumtu jechuudha kun waan biraa miti, waan dabaati" jechuun haala keessa jirtu ibsiti. Taaddelech barsiistuu oolmaa daa'immanii yoo taatu sababa koronaavaayirasiif barnootni waan hin jirreef miindaa ishee walakkaa qofaa argachaa jirti. Kan jalaa cufame qarshii kan irraa akkaawontii ishee kan Baankii Daldalaa Itoophiyaati. "Cufameera naan jedhan malee sababni kana kana naan hin jenne" jetti. Haaluma wal fakkaatuun obbolaawwan Jawaar Mohaammad nama torba jalaas maallaqni baankii qaban akka hin sochoone jalaa uggurameera. Obboleettii angafaa Jawaar kan taate Raadiyaa Siraaj akkaawontiin baankii kan ishee fi obboolota dhiiraa Jawaar kan nama jaha jalaa cufamuu BBC'tti himteetti. Kan Raadiyaa akkaawontii Baankii Awaash akkasumas Baankii Intarnaashinaalii Oromiyaati kan jalaa cufame. "Bilbilanii cufameera nuun jedhan, sababa Jawaariin wal qabatuun akka ta'e nutti himani" jetti. Sababa maallaqa baankiidha qaban baasanii fayyadamuu hin dandeenyeef rakkoo adda addaaf saaxilamneerra jetti obboleettiin Jawaar. Garee abukaatoo namoota siyaasaa fi gaazexeessitoota hidhamaniif falmu keessaa tokko kan ta'an Obbo Ibsaa Gammadaa, "akkaawontiin baankii hidhamtootaa fi kan maatii isaanii akka ugguramu ajajni manni murtii kenne kan abukaatonni beekan hin jiru" jedhan. Yeroo hedduu dhorkaawwan akkasii maatii fi abukaatonni osoo hin beekiin gaafatamuu himanii, "osoo nuti hin beekiin ajajni manni murtii kenne yoo jiraate hin beeknu" jedhan. Yeroo barbaachisaa ta'etti ajaja herreega baankii ugguruu kan kennu mana murtiiti kan jedhan Obbo Ibsaan, ajaja mana murtii malee uggurame yoo ta'e adeemsa seeraan dogoggoradha jedhan. Dhimmi kun amma dura mana murtiitti dhaddacharratti akka hin kaanes himaniiru. Dhimma hidhamtoota kanaa kan harkaa qabuu fi qorataa jiru poolisii federaalaa yoo ta'u, dubbi himaan poolisii federaalaa Obbo Jeeylaan Abdii dhimmichi akka isaan hin ilaallanne BBC'tti himan. Qondaalli poolisii federaalaa dhimmichi isa ilaallata jedhame boqonnaarra akka jiru nutti hime. Waajjira Abbaa Alangaa Federaalaa irraa dhimma kanarratti deebii argachuuf yaalii goonee itti hin milkoofne.


Obbo Dhaabaa Dabalee: Mootummaan dhaabbii biqiltuutiin siyaasa addaa hojjetu hin qabu

Godinaalee Oromiyaa 21 keessatti guyyaa tokkotti biqiltuun miiliyoona 327 dhaabbamuu Hogganaan Biiroo qonnaa fi Qabeenya Uumamaa Oromiyaa Obbo Dhaabaa Dabalee BBC'tti himan.. Mootummaan naannoo Oromiyaa Adoolessa 29, 2020 guyyaa tokkotti Biqiltuu miiliyoona 304 dhaabuuf karoora qabate hojiitti hiikuuf guutuu Oromiyaatti duulli dhaabbii Biqiltuu taasifamaa oole. "Bara darbe guyyaa tokkotti biqiltuu miiliyoona 211 dhaabne. Kan baranaa ammoo guutuu Oromiyaatti barii sa'aatii 12 irraa hanga galgala sa'aatii 12tti miiliyoona 304 dhaabuuf karoorfamee karooraa ol biqiltuu miiliyoona 327 dhaabbateera," jedhan Obbo Dhaabaan. Duula guyyaa tokkoon biqiltuu hedduu dhaabuu kana irratti Godinaalee Oromiyaa 21 keessaa uummanni miiliyoona 10 ta'u irratti hirmaateeras jedhan. Dhukkuba Koronaavaayirasii kan ilaaleenis "rakkoon kuni akka jiru waan beekamuuf dursinee hubannoo kennine. Uummanni yeroo biqiltuu dhaabu maaskii akka godhatu, fageenya walirraa akka eeggatu, sirbii fi walitti dhihaachuun akka hin jiraanne himameera. Uummannis gorsa kana fudhatee bifa of-eegannoo qabuun dhaabaa oolan," jedhan. Mootummaan dhaabbii biqiltuu kana ajandaa siyaasaatiif osoo hin taane dirqama itti gaafatamummaa isaa bahachuuf akka raawwachaa jirus eeran. "Mootummaan Biqiltuu dhaabuu irratti siyaasa addaa hojjetu hin qabu. Kuni misooma. Nama siyaasa keessa jirus kan hin jireefis waan barbaachisuuf dirqama isaa bahaa jira." "Namootni ilaalcha akkanaa qabanis kanneen hubannaa hin qabnee fi ofiif dhimma itti bahu dadhabani," jedhan. Bara darbe Naannoon Oromiyaa biqiltuu biiliyoona 1.9 dhaabe keessaa dhibbeentaa 84 qabachuus himan. Bara kanas naannichi Biqiltuu qopheesse biiliyoona 3.4 hojiin dhaabuu itti fufee jiraachuu angaa'an kuni BBC'tti himaniiru.


Siyaasa Itoophiyaa: Namoonni Aanaa Jibaatitti to'ataman nyaata lagachuun 'of dadhabuu' maatiin himan

Godina Shawaa Lixaa Aanaa Jibaatitti namoonni ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa booda uummata hokkoraaf kakaasan jedhamuun shakkamanii mana hidhaa jiran 13  guyyoota 5f lagannaa nyaataarra jiru jechuun maatiin BBC'tti himan. Waajjirri Abbaa Alangaa Aanaa Jibaat garuu namooti kun nyaata nyaachuu eegalaniiru jedhu. Namoota hidhaman keessaa haati warraan Obbo Asaffaa Naggasuu Aadde Maarituu Alamuu erga gaafa mana murtii dhihaatanii hin nyaanne jechuun Kibxata Adoolessa 21, 2020 BBC'tti dubbatan. ''Har'aan guyyaa shanaffaadha. Mana murtiitti gaafa 10 dhihaatan. Gaafa mana murtiitti dhihaatanii kaasaniiti kan isaan nyaata lagatan. ''Qabeenyi biyyaas nagaan biyyaas osoo hin boora'iin yakkuma tokko malee nu qabdanii waan murtee laattan nutti himaa malee asitti nu hin darariinaa jedhaniiti kan isaan nyaata dhiisan. ''Kaleessas ta'e har'a baay'ee laafanii of dadhabanii nutti dubbachuu dhadhabanirra jiru,'' jechuun maatiin akka dhiphatan dubbatu. Itti-gaafatamaan waajiraa KFO Obbo Xurunaa Gamtaa, namoota 13 lagannaa nyaataatti jiran keessaa 9 miseensotaafi deeggartoota dhaabasaanii ta'uu BBC'f himan. Obbo Xurunaan namoonni hidhaman 'lubbuun isaanii akka hin baanef' ogeeyyii fayyaafi qondaaltota mootummaaf waamicha birmannaa gaafatan. Maatiifi paartiin KFO kanneen hidhaa jiran lagannaa nyaataarra jiraachusaanii himanis, qaamni mootummaa shakkee isaan qorataa jiru garuu nyaata nyaachuu eegaluu isaanii hima. Itti-gaafatamaan waajjirra Abbaa Alangaa Aanaa Jibaat Obbo Nigusee Guddisaa namooti hidhaarra jiran kun Wixarraa jalqabanii nyaata nyaachuu eegalaniiru jechuun BBC'tti himan. ''Guyyaa muraasa lagannaa nyaataa taasisanii turan. Haata'uuti, guyyaa kaleessaarraa kaase nyaatatti deebi'u isaanii nan beeka. ''Achuma waajjira poolisii deemeetan jira. Garuu, ati nyaattettaa ati hin nyaanne jedhee hin gaafanne,'' jedhan. Sababa ittiin shakkamaniis yoo ibsan ''Yeroo dhukkuba koronaa hiriirris ta'e bakka tokkotti heddummaachuun yeroo dhorkamudha. ''Yeroo kana keessatti hiriira seeraan alaa qindeessuun ummata kakaasan kan jedhun kan shakkaman,'' jedhan. Ajjechaa Hacaaluu Hundeessaa hordofee hookkara uumameen hanga ammaatti mootummaan namoota 7,000 ol to'achu isaa ibseera. Kanneen keessaa Dura Taa'aa I/Aanaa KFO Obbo Baqqala Garbaa, Miseensa Koree Hojii Raawwachiftuu Obbo Dajanee Xaafaa, miseensota dhaabichaa Jawaar Mohaammad dabalate kanneen to'ataman keessa jiru.


Adda Bilisummaa Oromoo: Obbo Daawud Ibsaa akkamiin hojiitti deebi'an?

Hayyuu Dureen ABO Obbo Daawud Ibsaa erga torban tokkoo oliif mana akka hin baane erga taasifamanii booda Jimaata Adoolessa 31 2020 waajjira galuun hojii eegaluu BBC'tti himaniiru. ‘Nageenya kee tiksuufi’ jedhamuun manaa akka hin bane taasifamuu kan himan Obbo Daawud, sararri bilbila moobayila isaaniis tajaajilaan ala taasifamee akka jiru himan. "Poolisoonni federaalaa dhufanii nageenya keef jecha manaa akka hin bane. Naannoo kanas ni tiksina quba qabaadhu naan jedhan. Uffata isaanii irraa akkan hubadhetti poolisii federaalaati. Egaa anis nageenya tiksu jedheeman hubadhe." Adoolessa 24 irraa eegalee ammoo namni mooraa isaanii keessaa bahuu fi galuu akka hin dandeenye dhorkamuu himan. "Nyaata bituuf konkolaachisaa tokkoof qofa akka eeyyaman natti himan. Gaafuma sana dabaluun tajaajila bilbila harkaa koo narratti cufan." "Qaamni nageenya kee eegna jedheefi sarara bilbila harkaa koo akka cufamu godhe quba wal qabaachuuf dhiisuu isaanii waanan bare hin qabu" jedhu. "Nageenya kee tiksaa, eeggannoo cimaa gochaa manaa baate waajjira deemuun hojjechuu dandeessa" jedhamanii hojiitti akka deebi'an dubbatu. Amma dura sodaa ykn yaaddoo nageenyaa qabaachuu gaafatamanii, "sodaan hin jiru jechuufis ni ulfaata" jedhan. "Nageenya kee tiksina, sodaan jira erga jedhanii diduunis gaarii miti. Yoo nan baha jette waan uumamu hin beektu." Dhugumatti nageenya tiksuuf dirqama kan qabu mootummaadha kana jedhan namni siyaasaa gameessi kun du’a Haacaaluu booda namni hedduun yaaddoo nageenyaa akka qabu dubbatu. "Anaaf garuu oduun akkasii haaraa miti, inuma odeeffama ture" jedhu. Torbee darbee keessaa wayita Obbo Daawud manaa bahuu hin dandeenyeefi qunnamtiin isaaniis adda citee turetti miseensonni gumii sabaa ABO guyyoota lamaaf wal gahii godhatanii turan. Wal gahiin hayyu duree itti aanaa dhaabichaa Obboo Araarsoo Biqilaan waamame kun miseensotaa fi deeggartoota adhaabichaa hedduu biratti ija shakkiin ilaalame. Mootummaatu duuba jira, Obbo Daawud hayyu durummaa irraa kaasuufi kanneen jedhan turan. Miidiyalee fi namootni mootummaatti dhiyaatanis kana gabaasaa turan. "Wan waajjiratti tahe guutummaatti hin beeku" kan jedhan Obbo Daawud, koreen seeraa dhimma dhaabaa irratti qorannoo gaggeessee murtii dabarsu kan kora sabaa irratti filatame dhimmicha qulqulleessaa akka jiru himan. "Qorannoo gaggeessaa jiru. Murtii xumuraa irra yeroo geenyu kan beekamu taha. Hanga sanatti waa’ee kanaa yaaduu dhiisee miseensi hunduu hojii isaa hojjechuu qaba. Kun seera dhaabichaa waan taheef kana isaanumaaf dhiisna." "Ani quba hin qabu. Maaltu akka gaggeeffame dhugaasaa hin beeku." "Miidiyaaleen tokko tokko waan xiqqoo argatanii waan baay’ee nurratti odeessu. Kun waan haaraa miti. Olola ABO iirrati duulaa jiranidha." ABO erga chaartaraa bahee wagga 30 tahe kan jedhan Obbo Daawud waggoota kana keessa, mootummaa fi humnooti hedduun ABO’n akka dhaabaatti akka hin jiraanneef hedduu yaalaniiru jedhu. "Humna baay’eetu yaale. Namni wareegamuu mala. Hedduun wareegamaniirus. Waggaa lamaan asiyyuu akkasuma baay’ee yaalamaa ture. Garuu dhaabichi jira." "Dhaaba kana [ABO] jechuun tulluu guddaa jechuudha Oromoodhaaf. Oromoon dhaaba kana ijaaree asiin geessiseera. Tulluu kana irra moccoranii madeessuun ni jiraata." "Adda Bilisummaa Oromoo jechuun kan hogganootaa miti, kan Daawud miti. Namni keessaa harca'uu, wal harcaasuun ni jiraata; kunimmoo adeemsa qabsooti," jedhan. "Bara Chaartaraa sana karaa dhihaa qofa hoggana keenya nama 10 oltu wareegame. Karaa Bahaas akkasuma. Garuu dhaabichi namoota hafaniin as gahe. Ammas namni hidhamuun miidhaa guddaa qaba. Har’a dhaabichi ammoo namoota muuxannoo fi beekumsa hedduu horatan hedduu qaba. Isaaniin itti fufa. ABO'n erga qabsoo karaa nagaaf jecha biyyatti deebi'ee miseensonni fi hogganoonni isaa hedduun jalaa hidhamuu komataa ture. Ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa hordofuunis hogganoonni olaanoo hedduun jalaa hidhamaniiru. "Galmee keenya irraa kan qabnu erga Haacaaluun ajjeefameen as hoggansa bakka adda addaa namoota 103 oltu hidhaa jira" jedhan. Hogganoonni kunneen hidhamuun miidhaa guddaadha jedhu Obbo Daawud. "Muuxannoo guddaa kan qaban, kan uummata kanaaf bu'aa buusan, beekumsa kuufatanii kan jirantu hidhamee jira." "Ajjeechaa naannoo Amaaraa hordofees Oromiyaa keessaa miseensotaa fi hogganoota keenya funaananii hidhaa turan. Ajjechaa Haacaaluun dura ammoo namootni akka Abdii Raggaasaa, Amaan Filee, Kaayyoo Fufaa namoota baay’eetu hidhaa jira." Namootni hidhaa jiran kunneen akka gadhiifamaniif poolisi, boordii filannoo, fi waajjira abbaa alangaa akkasumas dhaabbata mirga namoomaaf falmutti, waajjira ministira muummees iyyata galfachuus himu. Mootummaan namoonni hidhaman kunneen sababa miseensa paartii ta'aniif osoo hin taane yakkaan waan shakkamaniif hidhaman jechuun ibsaa ture. Yeroo hedduu mootummaan ABO'n ammallee loltoota didanii bosonatti hafaniin hariiroo akka qabu himuun rakkoo nageenyaa uumamuuf dhaabicha komata. "Kun olola waltajjii irraa qofadha, yoo ragaa qabaatan [dhaabicha] seera irratti nu haa gaafatan" jedhu. "ABO'n deeggaraa baay’ee qaba jedhanii waan sodaataniif [filannoof] akka hin galmoofneef kanaan dhiibbaa gochaa turan" jedhu. Nageenyaaf sodaannee hojii dhaabuufi hirriba dhabuun nu bira hin jiru jedhu Obbo Daawud. "Biyya kana keessa erga jiraannee wabii nageenyaa nuti eeggannuu fi abdannu hin jiru. Ana dabalatee gaafa hidhaan dhufe hidhamuu gaafa ajjeechaas fudhachuuf qophiidha." ABO'n erga Chaartara keessaa bara 1992 bahee yeroo jalqabaaf filannoo Itoophiyaa irratti qabsoo karaa nagaan hirmaachuuf hojjetaa jira.


'Miidhaan ajjeechaa Haacaaluutiin booda qaqqabe kan sabaan qoodee hin turre'

Ajjeechaa Hacaaluu Hundeessaa hordofee hookkara uumameen lakkoofsi namoonni 7,126 yoo to'ataman, qabeenyaafi lubbuu namootarras badiinsi cimaan gahu mootummaan ibse. Miidhaan hookkara uumameen qabeenyaafi lubbuu namootaa irra qaqabee ture kan sabaan qoodee akka hinturree hoogganaan Biiroo Kominikeeshinii Oromiyaa BBC'tti himan. Hoogganaan Biiroo Kominikeeshinii Oromiyaa Obbo Getaachoo Baalchaa akka himanitti hookkara kanaan manneen jireenyaa 1,000 ol balaan gubachuufi caccabu mudateera. Haa ta'u malee, miidhaan dhaqqabe 'sabaafi amantii tokkotti kan xiyyeeffate miti' jechuun himannaa ka'aa ture balaaleeffataniiru. ''Namoonni gara 7,126 ta'an to'atamanii jiru. Galmee 500 olitti gurmeessee poolisiiniifi abbaan alangeen hojii seeratti dhiheessu hojjetame jira,'' jedhu Obbo Getaachoon. Haa ta'u malee, namoonni to'atamanii mana murtiitti dhihaachuu dhiisuu malu kan jedhuf yoo deebisan, odeeffannoo namni qabame mana murtiitti hin dhihaatin jiru kan jedhuu ''hin qabu'' jedhan. ''Sa'aatii 48 keessatti seeratti akka dhihaatan, manni murtii yeroo beellamaatiin tursuu akka danda'u kallattii sanaan ala akka hin deemamne hojjetamaa jira,'' jechuun himan. ''Adabbiin dhoksaatti gaggeeffamu hin jiru. Hunduu seera duratti qixxeedha,'' kan jedhan Obbo Getaachoon, yoo hidhamanii seeratti dhihaatuu dhaban maatiin abbaa alangee dhihoo jirutti 'iyyachuu qabu' jedhan. Hookkara torban lama dura mudateen lubbuu lammiilee darben alatti qabeenyi guddaa kan mootummaas ta'e ummataa manca'u qondaaltonni akkasumas kanneen qabeenyaan jalaa bade dubbataniiru. Obbo Getaachoon yoo ibsan miidhaan lubbuufi qabeenyarratti gahe Arsii Lixaa aanaalee muraasa keessa, magaalaa Shaashamannee, magaalaa Baatuu, Baalee keessaa Roobeefi Agaarfaa akka ta'an himan. Ragaa hanga yoonaa walitti qabameen manneen gubatan, caccababan akkasumas saamaman akka jiran himu Obbo Getaachoon. ''Manneen jireenyaa 523 ta'u kan gubate akka jiru odeeffannoon walitti qabame jira, kan caccabe 499 kan ta'udha. ''Hoteelonni gara 195 kan gubatan jiru, hoteelonni 32 kan caccabanidha,'' jechuun ibsu. Gama kaaniin, ''waajjira mootummaa 104 kan gubate, konkolaataan mootummaa 12 kan gubate,'' jechuunis miidhaa waajjiraalee mootummaarra gahe ibsan. Dabalataan, hookkara mudaten, warshaan xixiqqaafi giddugaleessa ta'an 6 kan gubatan, manneen daldalaa xixiqqaa 232 kan gubatan akka ta'an, gara 219 kan ta'an immoo caccabani akka jiran gabaasni ni agarsiisa,'' jedhan. Manneenifi dhababilee daldalaan alatti, ''konkolaataan namoota dhuunfaa gara 232 kan ta'u gubateera kan jedhu gabaasni jira,'' jechun BBC'tti himan. Waliigala qarshiidhaan meeqa akka tilmaamamu baruuf gareen kanarrati dalagaa akka jiru kan himan Obbo Getaachoon, ragaan qabeenya saamichaan bade ammallee akka walitti qabamaa jiru himan. Odeeffannoo guyyaa duraa hookkarri mudate walitti qabameen namoonni kumaan lakkaa'aman qe'eerraa buqqa'u himu qondaallli mootummaa kuni. ''Baay'inaan ummata 10,000 ol ta'udha sababa kanaan deeggarsa keessa galee jiru. Kuni gaafa jalqabaa kan buqqa'anidha.'' Haa ta'u malee, ergasii kanneen manni isaanii caccabe suphameefi manatti akka deebi'an kan sodaan baqatanis kan manatti deebifaman waan jiranif lakkoofsi xiqqaatu mala yaada jedhu qabu. Namoonni manni jalaa gubatee dahoo dhaban jiraachuu himun kanneen keessaas manneen amantaatti dabalatee kan dahatan akka jiran himan. Namoota kanaaf gargaarsi namoonni garaa garaa akka dhunfaatti taasisan alatti mootummaan nyaataafi uffata akka dhihesseefi himu. Rakkoo nageenyaa walfakkaataa baatii muraasa dura dhaqqabeen sabi tokko saba kaanitti akka xiyyeeffate himannaan gara garaa ka'aa tureera. Ta'us, MM Abiy dabalatee saba namoota du'ani ifa baasuun himannaan ka'e sirrii akka hin taane dubbataa turan. Hookkara tibbanaanis poolisiin Oromiyaa saba namoota du'ani ifa godheera. Jiraattonni dubbisne sabaan adda foo'e balaan raawwate akka jiru kan himan jiru. Kan faallaa dubbatanis jiru. Miidiyaaleen garaa garaa 'akka saba tokkorratti' akka rakkoon dhalatetti kan himan jiru. Mootummaan Naannoo oromiyaa kana akkamiin ilaala kan jenneen Obbo Getaachoon 'soba' jedhu. ''Miidhaan kan gahe sabaan kan qoode tokkoyyuu hin jiru. Magaalaa Shaashamannees fudhachuun hin danda'ama, bakka hundattuu sabaanis amantaanis kan adda bahe miti,'' jechuun himu. ''Kan saba Oromoos, kan sabaafi sablammoota hundaas miidhaan irra gahee jira,'' jechuun bakki rakkoon kuni dhalates bakkeewwan muraasa qofa ta'u ibsan. ''Amantaatti geessuuf warri barbaadan turaniiru, gara sabaatti geessuf warri barbaadan turaniiru. Garuu, akka yaadanitti gara sabaafi amantaatti gargar qoqqoodani kan deeman miti,'' jedhu. ''Taateen kuni ta'un isaa sirrii miti eessattuu haa ta'u. ''Guutummaa Oromiyaatti sab-lammoonni akka jiraachuu hin dandeenyetti ololli gaggeeffamu olola dharaa faayidaa siyaasaatif olfachuuf yaalame yoo ta'e malee kan ummataafi naannoo keenya bakka bu'u miti,'' jechuun balaaleeffataniiru.


Ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa: Yuunivarsiitiin Jimmaa Haacaaluu Hundeessaa yaadate, 'gumaa baasna' jedhe

Yunivarsiitiin Jimmaa sagantaa yaadannoo Artiist Haacaaluu Hundeessaa guyyaa Roobii Hagayya 05, 2020 qopheesseen faawundeeshinii Artiist Haacaaluu Hundeessaa hundeessuf hojii eegaluusaa beeksiseera. BBCf yaada kan kennan pireezidantiin yunivarsiitichaa Dr Jamaal Abbaafiixaa, faawundeeshiniin Haacaaluu Hundeessaa kan aartii, aadaa fi seenaa uummata Oromoo irratti qorannoon itti taasifamu ta'uusaa dubbatan. Faawundeeshiniin kun maatii artiist Haacaaluu Hundeessaa itti fufiinsaan gargaaruu kan kaayyefate akka ta'es himan. Haacaaluun sagalee abdii tokkummaa, nagaa fi haqaa akka ture kan himan Dr Jamaal, "artiistii kana akka biyyaattis, akka uummataattis, akka sabaattis shira hamaa ta'een dhabnee jirra" jedhan. "Haa ta'u malee Haacaluun qaamaan nu biraa dhabamus hojiiwwansaa nu walin kan itti fufanidha, leegaasiin isaas daran cimee deemuu kan qabudha" jedhan. "Akka dhaabbata barnoota olaanaa tokkootti bifa ergama keenya waliin hidhata qabuun gadda cimaa keessaa baanee maqaasaa yaadachaa, gumaa isaa baasaa seenaa keessatti iddoo guddaa akka argatu gochuu qabna," jechuunis himan. Yunivarsiitichi galma sagantaan eebbaa, waareen aartii fi sagantaaleen adda addaa itti adeemsifaman fi 'Mini stadium' jedhamuun beekkamu maqaa Artiist Haacaaluu Hundeessaatin akka moggaafamu murteessee jira. "Kuni dhaabbataan goota keenya kan ittin yaadannu, kana keessattis waa'ee isaa, waa'ee uummata Oromoo, waa'ee uummata Itoophiyaa akkasumas waa'een addunyaa itti dubbatamu ta'a," jedhan. Yunivarsiitiin Jimmaa barruu isaa 'Geda Journal' jedhamu hojiilee artiist Haacaaluu irratti xiyyeeffachuun maxxansa addaa akka qopheessus himameera. Maxxansi addaa barruu 'Geda Journal' gumaachi Haacaaluun qabsoo Oromoo, jijjiirama keessatti, aadaa Oromoo guddisuu, nageenyaafi mirgoota namoomaa kabachiisuu keessatti bahate sadarkaa addunyaatti akka beekkamuf carraa kan banu ta'uu Dr Jamaal dubbatan. "Faawundeeshiniin Artiist Haacaaluu Hundeessaa gumaa artiistii karaa nama gaddisiisun dhabne kan ittin baasnu waan ta'ef, Oromootni biyya keessaafi biyya alaa jiran akka gumaachan waamicha dhiyeessina," jedhan. Yunivarsiitiin Jimmaa olmaa fi yaadannoo artiist Haacaaluu Hundeessaa bu'uura godhachuun waggaa waggaan bifa itti fufiinsa qabuun namoota gama aartin uummataaf gumaachuu danda'an horachuuf sagantaa 'Hachalu talent music scholarship' jedhu qopheessuu isaas Dr Jamaal himan. "Sagantaan kun kan ol adeemtoota itti qopheessinudha. Kan uummata keessaa ol baasnee akkuma Haacaaluutti uummataaf gumaacha buusuu akka danda'an itti taasisnudha" jedhan. Sagantaa 'Hachalu talent music scolarship' bara 2013'f bajata birrii 500,000 ramadamuu isaas dubbatan. Dorgommii dandeettii aartii kana bifa itti fuffinsa qabun hojjechuuf Faawundeeshinii Haacaaluu hundeessuuf hojiin eegalamuusaas himaniiru. "Beekkamtin isaaf kennamu guddatee bahu qaba. Beektootni keenyas waa'ee hojiilee Haacaaluu qoratanii goota itoophiyaa qofa osoo hin taanee sadarkaa addunyaatti akka beekkamu hojjechuu qaban" jedhan. "Akkuma artiistin kun tokkummaa uummata Oromoof jiraatee du'e nutis tokkummaadhaan tumsinee karoora kana bakka guddaan gahuu qabna" jechuunis dhaaman. Sagantaan yaadannoo Artiist Haacaalu Hundeessaa Yunivarsiitiin Jimmaa Roobii qopheesse kan pireezidaantiwwan dhaabbilee barnoota olaanoo irratti argaman ture.


Jawar Mohaammed: Dhimmi hidhameef 'kan mana murtiitti ilaalamu miti' jedhe

Roobii Adoolessa 29, 2020 yeroo sadaffaaf Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaatti kan dhiyaatan Obbo Jawaar Mahaammad sababni isaan ittin hidhaman dhimma mana murtiin ilaallamuu qabu osoo hin taanee sababa siyaasaa waltajjii siyaasaan furamu ta'uu dubbatan. Dhaddacha kaleessaatiin al lama yaada isaanii kan dhiyeessan Obbo Jawaar, dhimma namoota meeshaalee seeraan alaa hidhachiisuu, sabaa fi sablammoota walitti buusuu, miidiyaaleen dhaddacha akka hin seenne dhorkamuu fi dhimma eegdota isaanii dubbataniiru. Yeroon qorannoo torbee lamaa kennameefii kan ture gareen poolisii qorattootaa mana Obbo Jawaar Mahammad irra deebiin sakatta'uu isaa fi saatalaayitii fi meeshaalee elektirooniksii beekkamtii 'Ethiotelecom' hin qabne argachuusaa hime. Kana malees hookkara Oromiyaa, Harar fi Dirree Dhawaa tureen namootni 109 du'uu, 187 madaa'uu, siidaawwan lama diigamuu akkasumas manneen jireenyaa dabalatee qabeenyawwan biroo miidhaman irratti ragaalee sanadaa walitti qabachuusaas gareen qorattootaa himeera. Gama biraatin ragaalee namootaa 25 irraa jecha fudhachuusaa kan hime gareen qorattootaa ragaalee namootaa biroo barbaaduu fi jecha irraa fudhachuuf yeroon dabalataa guyyootni 14 akka kennamuuf gaafate. Kana malees garee qorattootaa 17 hundeessun kutaalee Oromiyaa garaagaraatti bobbaasuu isaa fi bu'aa qorannoo isaanii eegaa akka jirus poolisiin himeera. Ragaalee sanadaa dabalataa sassaabuu, meeshaalee elektirooniksii mana Obbo Jawaar Mahaammad argaman qorachiisuu fi haala fayyaa namoota miidhaman irratti ragaa sassaabuunis dhimmoota poolisiin yeroo qorannoo dabalataa itti gaafatedha. Bu'aaleen qorannoo qorataan poolisii Roobii dhiyeese kunneen daddacha darbe irratti dhiyaataniin adda akka hin taane abukaatoowwan Obbo Jawaar dhaddacha irratti dubbataniiru. Kana malees bu'aaleen qorannoo dhiyaatan dimshaasha kan ta'an malee hirmaannaa Obbo Jawaar Mahaammad gochaalee eeraman keessatti qaban haalaan kan hin ibsine ta'uu akkasumas ragaaleen sanadaa eenyurraa akka walitti qabaman wanti ibsame akka hin jirres dubbatan. Dhimmi abukaatoowwan Obbo Jawaar kaasan inni biraan "shakkamaa hidhanii ragaalee namootaa barbaadna jechuun sirrii miti" kan jedhu yemmuu ta'u qorattoota poolisiif yeroon dabalataa akka hin kennamne gaafatan. Mirgi wabii Obbo Jawaar akka eegamuufis abukaatoowwan isaanii gaafataniiru. Dhimmi isaanii marii siyaasaan kan furamu ta'uu kan dubbatan Obbo Jawaar, dhimmi isaanii kun ta'e jedhamee filannoo keessaa isaan hambisuuf raawwatamaa kan jiru ta'uu himan. Meeshaalee elektirooniksii mana isaaniitii argamanin walqabatees karaa seera qabeessa ta'een ashuuraan itti kaffalamee kan seenan fi daayireektara OMN ta'uu isaaniitin kan seenan ta'uu dubbatan. Gama biraatin dhaddachi miidiyaalee mootummaa qofaaf banaa ta'usaa kan eeran Obbo Jawaar, miidiyaalee mootummaatiin maaqa balleessin irratti raawwatamaa jiraachuu himan. "Himatni mootummaa qofti akka dhagaahamu taasifamaa jira. Dhaddachi miidiyaalee hundaaf banaa yaa ta'u yookin ammoo miidiyaaleen hundi yaa dhorkaman" jechuunis mana murtichaa gaafatan. Dhimmi miidiyaalee kun dhaddachawwan Obbo Jawaar fi Obbo Baqqalaa Garbaa irratti kanaan duras ka'aa ture. Abukaatowwan Obbo Jawaaris miidiyaalen idil-addunyaa gara dhaddachaa seenanii akka hin gabaasne dhorkamuu isaanii fi manni murtichaas dhimmicharratti ajaja akka barreessuf gaafatan. Dhaddachichi miidiyaalee maraaf banaa akka ta'e kan himan abbaan seeraa dhimmicha of harkaa qaban "miidiyaan seenuu dhorkameera jedhu yoo jiraate iyyatasaa mana murtichaaf yaa dhiyeeffatu" jedhaniiru. BBC'n Wiixata darbe dhimma Obbo Baqqalaa Garbaa hordofuuf gara Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaa deemus "maqaan BBC waraqaa irra hin jiru" jechuun gara dhaddachaa akka hin seenne poolisootan dhorkamee ture. Isa booda gaafii Mana Murtichaaf dhiyeessineen oolmaa dhaddacha Obbo Jawaar Mahaammad akka gabaasnu nuuf heeyyamameera. Gareen qorattootaa shuguxiiwwan torba to'annoo jala oolche irratti qorannoo 'forensic' taasisuun mallattooleen warshaa itti omishamanin ala ta'e irratti kan maxxanfame fi seeraan ala ta'uu isaanii himeera. Haa ta'u malee Obbo Jawaar Mahaammad shuguxiiwwan kunneen Poolisii Federaalaa irraa eegdota isaaniif kan kenname ta'uu dubbatan. Namootni 'seeraan ala hidhatan' jedhames eegdota isaanii kan gariin isaanii miseensa Poolisii Federaalaa turan fi marii Komishinara Poolisii Federaalaa walin taasisanin isaan eegaa turan ta'uu, kan biroon immoo miseensota raayyaa ittisa biyyaa kabajaan kan gaggeeffaman fi kan biyyattii tajaajilaa turan ta'uu himan. Obbo Jawaar Mahaammad dhimma sabaaf sablammoota gidduutti akkasumas amantaalee gidduutti walitti bu'iinsa uumuu jedhu irrattis kan dubbatan yemmuu ta'u sabaaf sablammoota gidduutti nageenyi akka jiraatuf naannolee garaagaraa keessa socho'uun hojjechuu isaanii dubbatan. Gara biyyaa erga seenanii waggoota lamaan darban keessatti waldhabdeen naannoo Oromiyaa fi Somaalee gidduutti uummamee ture furuuf dhama'uu isaanis himan. Yaadawwan qorattootaa, kan abukaatoowwan fi Obbo Jawaar kan dhagahe Manni Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaa 'qorannoof yeroon dabalataa ni barbaachisa' jechuun yeroo qorannoo guyyoota 12 kennee Hagayya 05 bara 2012'tti beellama qabateera.


Ajjeechaa Haacaaluu H.: ''Mootummaan na teessisee yakka narratti barbaadaa jira" - Obbo Baqqalaa Garbaa

Manni Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaa Ramaddii Lidataa Dura Taa'aa I/Aanaa Kongirasii Federaalistii Oromoo Obbo Baqqala Garbaa guyyaa kaleessaa [Wiixata] mana murtiitti dhihaatanirratti guyyoota dabalataa saddeet qorannoo poolisiif eeyyame. Ajjeechaa Hacaaluu booda qondaaltota paartii mormituu to'ataman keessaa tokko kan ta'an Obbo Baqqalaan dhaddacharratti wanti ta'a jiru 'tooftaa filannoo na jala dabarsuuf taasifamaa jirudha' jechuun dubbachuu isaanii abukaatoon isaanii himu. Abukaatoon isaanii Obbo Misgaanuu Mul'ataa gareen qorattootaa meeshaale elektrooniksii (bilbila fi kompiitara) mana Obbo Baqqalaatii argaman qorannoof  erganii bu'aa qorannoo eegaa akka jiran dhaddacha irratti dubbachuu isaanii himan. Kana malees gareen qorannoo shugguxiiwwan lama mana Obbo Baqqalaatii argaman qorachiisaa akka jiru fi bu'aa qorannoo eegaa akka jiru dubbatan. Ragaa namootaa dhaggeeffachuu akka isa barbaachisu fi miidhaan dhaqqabe hagam akka ta'e qorachuuf gara kutaalee Oromiyaa garaagaraatti qorattoota bobbaasuu isaa himuun guyyootni qorannaa dabalataa akka kennamuf gaafatuu himan. Gama biraatin, qorattootni hirmaannaan Obbo Baqqalaa maal akka ta'e adda baasanii kan hin dhiyeessine ta'uu kan himan abukaatoon isaanii ," gochaalee isaan raawwatan galmeen qorannaa poolisii adda baasee hin agarsiisu" jechuun himu. "Yaada waliigalaati malee addatti Obbo Baqqalaan kana godhan, kanatu hafe kan jedhu hin jiru" jechuunis himan. Kana malees, qorannoon quunnamtii bilbilaa dhimma guyyoota fudhatu osoo hin taane gama 'Ethiotelecom' sa'aatiwwan muraasa keessatti qulqullaa'uu kan danda'u akka ta'e dhaddachatti himuu isaanii dubbatan. Oolmaa dhaddachaa guyyaa kaleessaa irratti Obbo Baqqalaa Garbaan yaada isaanii akka dhiyeessan kan taasifame yemmuu ta'u  "ofumaaf yakka narratti barbaaduuf yoo ta'e malee ani gaggeessaa siyaasaati. Mana hidhaa na tursiisanii filannoof akkan hin dhiyaanne, namni akka nan filanne fi biyya akkan hin gaggeesine na gochuuf yoo ta'e malee yakka tokkollee hin raawwanne" jechuun dubbachuu isaanii Obbo Misgaanun himu. 'Mootummaan as na teesisee yakka narratti barbaada. Tooftaa filannoo na jalaa dabarsuuf taasifamaa jirudha' jechuunis dubbataniiru" jedhan. Kana malees, Obbo Baqqalaa Garbaan konkolaataan isaan waliin qabame maatiinsaanii akka itti fayyadamaniif akka deebi'uf gaafachuun isaanii himameera. Manni Murtichaa yaada garee lamaanii erga dhaggeeffatee booda guyyoota qorannoo saddeet kennuun A.L.I Adoolessa 28 bara 2012'tti beellama qabateera. Gama biraatin Obbo Baqqalaa Garbaa lagannaa nyaataa irra akka jiran itti himuu isaanii fi qaamni isaanii haala gaarii irratti akka hin argamne abukaaton isaanii Obbo Misgaanuu Mul'ataa dubbatu.. Kana malees, iddoo itti hidhamanitti torbeetti guyyoota sadii deemun haasofsiisuu akka danda'anif sagantaan baheefii turus Jimaata darbe fi kaleessa ganama iddoo Obbo Baqqalaan argaman deemanis seenuu dhorkamuu isaanii Obbo Misgaanun dubbatu. Obbo Baqqalaan akkuma Jawaar Mohaammad ajjeechaa poolisii, sabaa fi sab-lammii walitti buusuuf yaaluu, aanga'oota mootummaa ajjeesuuf yaaluu fi reeffa artiist Haacaaluu Hundeessaa ugguruun akka shakke qorataa jiru kana dura poolisiin ibseera. Dhaddachoota dhimmi Obbo Baqalaa Garbaa, Obbo Jawaar Mahaammad fi shakkamtoota biroo itti ilaallaman miidiyaalee mootummaatti dhiyeenya qaban qofaaf eeyyamame. Rippoortarri keenya oolmaa dhaddachaa Obbo Baqqalaa Garbaa gabaasuf mana murtichaatti argame Poolisoota Federaalaa bakkichatti argamaniin akka hin seenne dhorkameera. Dhimmi miidiyaalee kun beellama Obbo Jawaar Mahaammad darbe irratti abukaatotaan ka'ee ture. Kaleessas Obbo Baqqalaa Garbaan miidiyaaleen walabaa jedhan dhaddacha akka hordofan akka heeyyamamuuf gaafachuu isaanii abukaatoon isaanii Obbo Misgaanun dubbatu. "Miidiyaan walaba ta'e mul'achaa hin jiru. Kanaan duras, miidiyaalen tokko tokko wanta nu hammeessu dhiyeessaa waan turanif isaan kun akka qoqqobaman, gara fulduraattis miidiyaalen bilisaa asitti argamuun gabaasuu akka danda'an naaf yaa heeyyamamu" jechuun gaafachuu isaanii himu. Dhimma miidiyaalee kana irratti manni murtii kana dura ajaja dabarsuus akka hin raawwatin himu abukaatoon isaanii.


Qondaala ABO Abdii Raggaasaa irratti galmeen haaraa akka banamu manni murtii hayyame

Miseensi Koree hojii Raawwachiiftuu ABO fi ajajaa Waraana Bilisummaa Oromoo kan turan Obbo Abdii Raggaasaa, Roobii Adoolessa 29, bara 2020 mana murtii olaanaa Godina Addaa Naannawa Finfinneetti dhiyaatanii galmeen haaraa akka irratti banamu manni murtii hayyame. Baatii shan dura to'annoo jala kan oolan qondaalli paartii mormituu kun, jalqaba mana murtii Aanaa Buraayyuu, boodas mana murtii Aanaa Sulultaatti dhiyaachaa turan. Mana murtii Aanaa Sulultaatti galmeen qorannoo irratti banamee akka ture BBC'tti kan himan abukaatoon isaanii Dr Tokkummaa Dhaabaa, bakki isaan turan "kan ulaagaa mana hidhaa guutu miti," jedhu. Magaalaa Finfinnee naannoo 'siddist kiiloo' jedhamee beekamu 'mooraa waajjira OPDO ture' keessatti hidhamanii, achii mana murtii Sulultaatti deddeebi'aa akka turan natti himani jedhu Dr Tokkummaan. "Guyyaatti birriin 20 kennamaafi nyaatas achuma keessaa nyaachaa akka turan natti himani," jedhu. Abukaatoo isaanii waliinis ta'e maatii waliin guutummaatti qunnamtii qabaachaa akka hin turres ni dubbatu. Poolisiin namoota isaan waliin himataman 10 qorannoo fixeera jechuun galmee yoo cufu, Obbo Abdii irratti garuu eeruu haaraa argadheera qorannoo ittan fufa jechuu himu Dr Tokkummaan. Haa ta'u malee Manni Murtii Aanaa Sulultaa qorannoon keessan ji'a afur keessatti bu'aa hin agarsiifne jechuun galmee Obbo Abdii akka cufe himu. Galmeen haa cufamu malee Obbo Abdii Raggaasaa bakkuma itti hidhaman tursiifamuu dubbatu. Erga galmeen cufamee boodas Obbo Abdii iddoo hidhamanitti arguun rakkisaa ture, abukaatoon ta'e maatii arganii dubbisuu hin danda'an ture jedhan. San booda komiishiniin poolisii Oromiyaa 'osoo qorannoorra jirra jennuu manni murtii galmee nu jalaa cufe' jechuun Mana murtii Olaanaa Godina Addaa Nannawa Finfinneetti ol iyyate jedhan. Maatii fi abukaatoon qunnamtii waan hin qabneef wayita Mana Murtiitti dhiyaatanitti kophaadhuma isaanii falmataa turani jedhu Dr Tokkummaan. Yeroo kanatti abukaatoo fi maatii isaaniin wal arguu akka hin dandeenye mana murtiitti himatanii, manni murtiis wanti isaan jedhan dhugaa ta'uu, ji'a shaniif maatii fi abukaatoo waliin akka wal hin argiin erga mirkaneeffatee booda abukaatoo fi maatiin akka wal argan ajaja dabarsuu himu. Bu'uuruma kanaan Obbo Abdiin Roobii Adoolessa 29, 2020 abukaatoo isaanii waliin Mana murtii Olaanaa Godina Addaa Naannawa Finfinneetti dhiyaatan. "Yeroo jalqabaaf har'a mana murtii keessatti obboleessa isaa ijaan argee dubbise," jedhan. Manni murtii bu'uura eeruu haaraa poolisiin argadhe jedhuun galmeen qorannoo deebi'ee akka banamu hayyamuu himu Dr Tokkummaan. Eeruun haaraan poolisiin argadhe jedhu rakkoo nageenyaa Godinaalee Kibba Oromiyaa Gujii fi Boorana keessa tureen wal qabatas jedhan. Waraana hidhatee bosona jiru waliin hariiroo akka qabus eeruun nu qaqqabeera jechuu himan. Jalqaba kan ittiin himataman ajjeechaa qondaala nageenyaa mootummaa magaalaa Buraayyuutti ajjeefaman komaandar Salamoon Taaddasaafi rakkoolee nageenyaa Lixa Oromiyaa keessaa harka qabaachuu kan jedhu yoo ta'u, galmeen sun cufamee amma gara kanatti naanna'e jedhu Dr Tokkummaan. Obbo Abdiin garuu yakka hanga har'aa ittiin himataman keessa tokkoyyuu akka hin raawwatiin mana murtiitti himachuu dubbatan. Manni murtii Olaanaa Godina Addaa Naannawa Finfinnee dhimmi isaanii Mana murtii Aanaa Sulultaatti deebi'ee, bu'uura eeruu haaraa poolisiin argadhe jedhuun galmeen akka haaraatti akka banamu ajaja kennuu Dr Tokkummaan himaniiru. Dhimmi isaanii Mana murtii Aanaa Sulultaatti deebi'ee galmeen erga banamee booda beellamni akka qabamuuf himani. Obboo Abdii Raggaasaa Guraandhala 29, 2020 ture to'annoo jala kan oolan. Tibba to'annoo jala oolan achi buuteen isaanii dhabamee gareen mirga namoomaaf falmu Amnastii Intarnaashinaal mootummaan eessa akka jiru akka ibsu gaafatee ture.


Adda Bilisummaa Oromoo: 'Naannoo mana jireenyaa Daawud Ibsaa humni hidhate buufatee jira'

Naannoon mana jireenyaa hayyu duree Adda Bilisummaa Oromoo Daawuud Ibsaa, poolisii federaalaatiin marfamee akka jiru Itti gaafatamaan waajjira hayyu duree ABO Gadaa Oljiraa BBCtti himan. ''Humni hidhate - poolisii federaalaa buufatee jira. Seenuufi bahuun dhoorkaadha. Yoo bahellee ni to'atama,'' jechuun isaanis guyyaa sadiin dura guyyaa tokkoof to'atamanii akka gadhiifaman dubbatu. ''Hayyu dureen to'annaa poolisii jala jiru. Socho'anii hojiisaanii idilee hojjechaa hinjiran,'' kan jedhan Obbo Gadaan, maatiin isaanis bahuufi galuu dhorkameera jedhu. Bilbilli Obbo Daawudis guyyaa sadiin dura hojjechuu akka dhaabees nutti himan. Sababa poolisiin achi buufatee jiru waajjirri isaanii quba qabaachuu kan gaafanne obbo Gadaan, ''Poolisoota achuma jiran irraa akka odeeffanneetti, "nageenya keessan eeguudhaaf jedhameetu, nuun jedhan jalqaba,'' kan jedhan itti gaafatamaan kun, ''namni bahee akka hin hojjenne dhorkuun nageenya eeguu hin fakkaatu,'' jedhu. Qunnamtiin bilbilaas irraa waan citeef odeeffannoo dabalataa argachuu hin dandeenye jedhu. ''Bilbilaan dubbisnee maalirra jirtu jechuu hin dandeenyu. Kan bahees ol galuu hin danda'u. Haala rakkisaa keessa jiru,'' jedhan. Dubbi himaan Komishinii Poolisii Federaalaa Jeeylaan Abdii waa'ee dhimma kanaa haga yoonaatti odeeffannoo tokkoollee akka hinqabne BBCtti himaniiru. Gama kaaniin ibsa dhaabichi fuula Facebook isaa gubbaa baaseen ''Walga'ii atattamaa kan Gumii Sabaa qaamni waame jira jedhamuu dhaga'aa jirra,'' jechuun ''hoggansii walga'ii waamuuf aangoo seeraa qabu waamame kan hin jirree ta'uu asumaan isiin hubachiifna" jedhaniiru. Dhimma kanarratti kan gaafanne Obbo Gadaan ''qaamni walgahii godhanna jedhe tureera. Bakka hayyu dureen dhaabichaa to'annaa jala jiranitti, walgahiin gaggeeffamu kamuu sirrii miti jennee amanna,'' jedhaniiru. ''Akka itti gaafatamaa waajjiraatti adeemsi kun sirrii miti jedheen yaada.'' Ajjeechaa Haaacaaluu Hundeessaa hordofuun qondaaltonni olaanoo dhaabichaa to'annoo jala oolanis bakki isaan itti hidhamanii jiran dhaabichi haga ammaa akka hinbeeknes qondaalli kun ni dubbatu. ''Abukaatoon silaa dhaabbatee ittisa gochuuf bakki isaan itti hidhaman hin beekamu, dhimmi isaan ittiin himatamanis hin beekamne,'' jechuun waliigaltti haala jarri keessa jiran akka hin beekamnes dubbatu. Amnesty International gabaasa torban dabre keessa baaseen qondaaltonni dhaabichaaa kanneen akka Mikaa'el Booran, Shigguux Galataa, Lammii Beenyaa, Kennasaa Ayyaanaa fi Koloneel Gammachuu Ayyaanaa fa'i guyyoota garagaraatti qabamuun eessa akka jiran hin beekamu jedhan. Abukaatonni jaraa Aminastii Intarnaashinaalitti akka himanitti, Komishinoota poolisii Federaalaa, Finfinneefi Oromiyaa gaafatanis, jarreen kana to'annoo jala oolchuu haalaniiru. Qondaalli Adda Bilisummaa Oromoo kan biraa- Abdii Raggaasaa ammoo ji'ootaan dura hidhame, eessa akka jiru akka hinbeekne abukaatoon isaa himaniiru.


UN mootummaan Itoophiyaa mirga lammilee mormii dhageessifatanii akka kabajuuf gaafate

Dhaabbata Mootummaa Gamtoomanii (UN)tti ogeessonni dameen Mirgoota Namoomaa mootummaan Itoophiyaa lammiileen karaa nagaatiin mormii akka dhageessisaniif mirgasaanii akka kabajuuf waamicha dhiyeessan. Tajaajila intarneetii Wi-Fi fi biroodabandii hanga ta'ee deebisee mootummaan Itoophiyaa baneefis beekamtii kennaniiru. ''Mirgi intarneetii argachuu mirga karaa nagaatiin waligahuu waliin waliitti kan dhiyaatudha,'' jedhan UNtti Raapportarii Addaa Kileement Nyaaleetsos Vowule. ''Kana duras gaafanneera, ammas irra deebiin mootummaan akka tajaajila intarneetii hin cufne ni gaafanna. ''Walgahii Kaawunsilii Mirgoota Namoomaa 44ffaa kan Adooleessa 2020 dabalatee, ani waamicha keenya haaroomsuun mootummaan tajaajilawwan intarneetii mobaayiliifi daataa akka deebiisuuf nan gaafadha.'' Ajjeechaa wallisaafi qabsaa'aa mirgoota namoomaa Oromoo beekamaa Haacaaluu Hundeessaa Waxabajjii 29 raawwatameen booda mormii ummataa uumameen walqabatee mootummaa intarneetii cufeera. Ammas guyyoota 15n booda Adooleessaa 15 mootummaan tajaajila muraasa deebiiseera. "Adda cituun intarneetii ammoo tarkaanfii mormii dhaabuuf fudhatameen baayyina lakkoofsa namoota ajjeefamaniifi miidhamanii adda baasuuf rakkisaa taasiseera,'' jedhu  qondaaltoonni. ''Bakka interneetiin hin jirretti hokkarichaan walqabatee haalli ture maal akka fakkatuu murteessuun baayyee rakkisaadha.'' ''Aanga'oonni maal akka umamee murteessuuf qorannoo iftoommina qabuufi cimaa ta'e naannoo Oromiyaafi magaalaa Finfinnee keessatti taasisuun murteessaadha, '' jedheera ibsi UN kun. Kana malees, kanneen ajjeechaa namoota nagaa irratti  rawwatanis itti gaafatamoo ta'uu qabaatus jedheera. Ajjeechaa Haacaaluun walqabatee mormiin biyyattii guutuutti babalatee jira. Ibsi UN kun gabaasa kan mootummaati jedheen namoonni 166 ajjeefamaniiru jedhulleen, namoonni ajjeefaman 239 ni ta'a jedhameera. UN ragaan poolisiirraa argame eeruun akka ibsetti gaggeessitoota paartiilee siyaasaa dabalatee anmoonni kuma 7 ol ta'an hidhamaniiru. ''Dhugaan lafa jiru ifa ta'uu baatulleen garuu baayyinni namoota hidhamanii baayyee yaachiisaaadha,'' jedhaniiru ogeessonni Migoota Namoomaa UN kunneen. Humnootiin nageenyaa akkaataa mirgoota namoomaa hawaasa dimokiraasiin keessatti jaaramaa jiruu tokkootti to'achuufi mirga mormitootaa eeguudhaaf leenji'uufi hundeeffamuu qabaatu jedha ibsu kun. "Haala akkasii sanatu caalaa ce'umsa dimokiraasii biyyattii cimsuun haala ajjeechaafi miidhaa dhiheenya kana agarree ittisuu danda'aa,'' jedheera. Kanaafuu, ''Aanga'oota Itoophiyaa akka mirga lammiilee karaa nagaatiin walgahuu kabajaniifi mormiin wayita gaggeefamuutti tarkaanfii humnaa fudhachurraa akka of qusataniif waamicha taasifna.''


Qorannoon Obbo Baqqalaa Garbaa goolabamee 'galmeen qorannoo duraa' baname

Obbo Baqqalaa Garbaa irratti galmeen qorannoo duraa banamuu abbaan alangaa fi qorattootni poolisii Mana Murtii Federaalaa Sadarkaa Jalqabaa dhaddacha ramaddii Araadaa beeksisaniiru. Beellamni yeroo qorannoo guyyoota saddeetii kennameefii kan ture poolisiin hojiilee qorannoo garaagaraa hojjechaa ture akka xumure hiimuun galmeen haaraa 'galmee qorannoo duraa' Obbo Baqqalaa irratti banamuu isaa mana murtiitti hime. 'Galmeen qorannoo duraa' ykn 'Preliminary Inquiry' odoo himatni hin banamiin dura ragaalee abbaa alangaa fuudhanii kaa'uudhaaf galmee banamudha jechuun Abukaatoon Obbo Baqqalaa Obbo Gammachuu Guutamaa dhaddacha booda BBC'tti himaniiru. Galmeen kun waan banamee jiruuf galmeen beellama yeroo qorannoo hanga har'aa ture cufame gara dhaddacha galmee qorannoo duraa ilaaluutti akka dabarfamu poolisiif abbaan alangaa mana murtichaa gaafataniiru. Abukaatoowwan Obbo Baqqalaa Garbaa gama isaaniitin amma dura poolisiin jecha ragaalee fuudhuuf jedhee qorannoo guyyoota dabalataa gaafataa waa tureef, ammas jecha ragaalee fuuna jedhanii 'galmee qorannoo duraa banuun' dhimmicha harkifachiisuuf akka ta'e falman. Galmeen qorannoo duraa osoo himatni hin banamiin dura dhaddachi ragaalee sanadaa fi kan namaa fuudhee akka ol kaa'u kan ittiin taasifamu yoo ta'ugaaffii abbaa alangaa bu'uura godhachuun yeroo dheeraa fudhachuu mala. Adeemsa seeraatiin poolisiin ykn Abbaan Alangaa galmee beellama yeroo qorannoo akka cufamu yoo gaafate ni cufama kan jedhan Obbo Gammachuun, abukaatonni galmee kanarratti poolisiin qorannoo taasisaa akka ture, jechi ragaallee fuudhamaa akka ture eeruun qorannichi maal akka agarsiisu ifa akka qa'u gaafachuu himan. Qorannoo poolisiin taasise keessatti wanti maammilli isaanii yakka raawwachuu qabatamaan agarsiisu dhiyaate yoo kan hin jiru tahe maamilli isaanii mirgi wabii akka eeggamuuf gaafataniiru. Obbo Baqqalaa Garbaa immoo yakki ittin shakkaman mirga wabii kan isaan dhorkisiisu akka hin taane himuun "mirgi wabii naaf yaa kabajamu" jechuun gaafataniiru. Yakka ittin shakkaman ilaalchisuun yeroo dubbatanis "ani nama siyaasaati malee nama raayyaa bobbaasuu danda'u miti" jechuun yakkoota ittin shakkaman irraa bilisa ta'uu dubbatan. Yeroon qorannoo guyyoota saddeetii kennameefii kan ture poolisiin, hookkara magaala Finfinnee fi naannawaashee akkasumas magaala Shaashamanneetti uumameen damee geejibaan walqabatee qabeenyi birrii miiliyoona 37 ol barbadaa'uusaa ragaa sanadaa Ministeera Geejibaarraa argachuusaa himeera. Kana malees hookkara ka'een lubbuun namoota 32 darbuu, hoteelootni 110 fi manneen jireenyaa 239 gubachuu akkasumas suuqiwwan 56 fi konkolaataawwan dhuunfaa fi kan mootummaa 82 gubachuu isaanii ragaalee sanadaa walitti qabachuus poolisiin himeera. Dabalataan abbootiin warraa 1128 buqqa'uu mirkaneeffachuu fi jecha ragaalee namootaa 27 sassaabuu isaas poolisiin beeksiseera. Yakki Obbo Baqqalaa Garbaan ittin shakkaman reeffa artiist Haacaaluu Hundeessaa ugguruun gara Finfinneetti akka deebi'u taasisuu fi hookkarri akka ka'uuf gara Shaashanmaneetti bilbiluun ajaja kennuu kan jedhu ta'uusaa kan yaadachiisan abukaatoon Obbo Baqqalaa Garbaa, maammilli isaanii gochaalee kunneen raawwachuu isaaniif ragaan dhiyaate kan hin jirre ta'uu dubbatan. Qoratootni poolisii ragaalee Obbo Baqqalaa Garbaa yakkoota jedhaman raawwachuu isaanii agarsiisan kan hin dhiyeesine ta'uus himan. Haaluma kanaan beellamni yeroo qorannoo waan xummurameef manni murtichaa Obbo Baqqalaa Garbaa wabiidhaan akka gadi lakkisu yookin immoo guyyoota 15 keessatti himatni akka banamuuf ajaja akka kennuuf mana murtichaa gaafataniiru. Obbo Baqqalaa Garbaa gama isaaniitin yakka hoomaayyuu akka hin raawwanne fi wanti ta'aa jirus ta'e jedhamee siyaasa keessaa isaan baasuu fi deeggartoota isaanii irratti dhiibbaa uumuuf rawwatamaa kan jiru ta'uu dubbatan. Abbootin alangaa dhaddacha har'aa irratti argaman yakki Obbo Baqqalaa Garbaa ittin shakkaman kan lubbuun namootaa itti darbe waan ta'eef mirgi wabii eeggamuufii hin qabu jechuun morman. Kana malees galmeen qorannoo duraa ragaalee eegsisuuf waan isaan fayyaduuf manni murtichaa galmee beellama yeroo qorannoo cufuun gara dhaddacha galmee qorannoo duraatti akka ergu gaafataniiru. Manni murtichaas galmeen qorannoo poolisiin hanga har'aa akka dhiyaatuuf ajajee galmee kana erga xiinxalee booda mirga wabii Obbo Baqqalaa Garbaa abukaatonni gaafatan irratti ajaja kennuuf Adoolessa 30 bara 2012ti beellama qabateera.


Ajjeechaan Haacaaluu Hundeessaa erga raawwate ji'a tokko keessa maaltu ta'e?

Haacaaluu Hundeessaa erga ajjeechaan magaalaa Finfinnee keessatti irratti raawwatee ji'a tokko ta'eera. Ergasii booda wantoonni Itoophiyaas ta'e alatti raawwatan hedduudha. Baatii darbe keessa ijaarsa hidha Abbayyaan alatti ajjeechaan Haacaaluufi ergasii booda waan biyya keesa ta'e dhimmoota ijoo Itoophiyaa waltajjii addunyaarratti ijoo dubbii taasisanidha. Ta'eewwan ijoo ajjeechaa weellisaa beekamaa ummata biratti jaallatamu irratti raawwatame booda ta'an gabaabsinee haa ilaallu. Ajjeechaa Hacaluu hordofee ture poolisiin waajjira muummee Oromiyaa Miidiyaa Netwoork (OMN) magaalaa Finfinnee jiru kan cufe. Qondaaltonni ergaa 'saba walitti buusu' dabarseera jechuun cufanii qorataa akka jiran ibsu. Miidiyichi gama isaan himata akkanaa akka hin fudhanne ibseera. OMN alatti Tigraay Tv, Dimtsi Wayyaaneefi Asraat TV'f qondaaltonni Itoophiyaa akeekkachiisa kennaniiru. Miidiyaaleen lamaan buufanni isaanii Maqalee ta'e, Tigraay TV fi Dimtsi Wayyaane boodarra saatalaayitiirraa buufamuu isaanii ibsaniiru. Kanaafis, mootummaa himatani. Mootummaan garuu himannaa kana ni balaaleeffata. Ta'us, saatalaayiti biraan qilleensatti ol bahuu isaanii ibsaniiru. Gama kaaniin, gaazexessaa OMN yeroo xumuraaf Hacaaluu dubbise Guyyoo Waariyoo dabalatee gaazexeessitoota fi teknishaanota shan kan ta'an ergasii poolisiin to'ateera. Gaazexessaan lammii Keeniyaa Yaasin Juumaa jedhamuun beekamullee kanneen to'ataman keessaati. Qorattoonni ajjeechaan Hacaaluu gaaffiifi deebii inni yeroo xumuraaf OMN taasiseen akka walqabatu ibsaa turan. Tarkaanfiin miidiyaaleerratti fudhatame walabummaa miidiyaa kan cabsudha jechuun kanneen mootummaa qeeqan jiru. Haa ta'u malee, mootummaan 'walabummaan miidiyaa kan eegamedha. Hanga seera kabajanitti hojjechuu danda'u. Miidiyaalee hookkara uuman garuu hin obsinu,' jechuun hima. Gama kaaniin immoo kanneen ajjeechaa Hacaaluun akkasumas cufamuu OMN'n aaran waajjira OBN Intarnaashinaal Ameerikaa bulchiinsa Minesotaa jiru caccabsaniiru. Isa hordofee hojii dhaabuu isaa dhaabbatichi ibseera. Waxabajjii 30 guyyaa Kibxataa ture qondaaltonni paartii mormituu Obbo Baqqala Garbaa, Jawaar Mohaammad, Hamzaa Booranaa dabalatee namoonni 35 Giddugala Aadaa Oromootti kan poolisiin to'ataman. Poolisiin reeffa Hacaaluu Finfinneetti deebisuun, ajjeechaa poolisii irratti raawwate jedheen, hookkara uumuuniifi qondaaltota mootummaa ajjeesuuf yaaluun shakkeen to'adhe jechuun ibseera. Qondaaltonni kunneen garuu 'waan ta'e jedhe nurratti raawwatedha, filannoorraa nu hambisuuf kan taasifamedha,' jechuun himannaa irratti ka'u balaaleeffatu. Yeroo ammaa poolisiin himata kan hin banne ta'us irra-deddeebbiin yeroo dabalataa ragaa walitti qabuun himannaa banuuf dandeessisu gaafataa jiru manni murtii eeyyamaafi jira. Kanneen gaafas hidhaman keessaa ijoolleen Obbo Baqqala Garbaa sadi kanneen gad-lakkifaman keessaati. Ergasii hoggantoonni paartilee ABO kanneen akka Obbo Mikaa'el Booran, Dr Shiggux Galataa, Kennasaa Ayyaanaa, Lammii Beenyaa dabalatee yoo xiqqaate qondaaltonni jaha to'atamaniiru. Boodarra dhaaba KFO keessaas hookkara kaasuunin shakke jechuun poolisiin Obbo Dajanee Xaafaa to'ateera. Obbo Dajaneen yeroo ammaa koronaavaayirasiin qabamanii hospitaala akka jiran Abbaan Alangee mirkanesseera. Akkasumas paartii Baaldaraas keessaa dura taa'aa paartichaa Iskindiir Naggaa fi Sintaayyoo Chakkool, akkasumas dhihoo Obbo Lidatu Ayyaalo poolisiin to'atamaniiru. Hoggantooni kunneen jeequmsa kaasuun, garee jeequmsa uume hundeessuun akkasumas qarshiin deeggaruufi qindeessuun shakke jedheera poolisiin sababa to'atef yoo ibsu. Torban darbe immoo Hayyu dureen ABO Obbo Daawud Ibsaa manaa akka hin baane ugguramu ibsaniiru. Bakka isaan hin argamnetti walgahiin miseensota gumii sabaa dhaabichaa taasifame immoo ijoo dubbii guddaa ta'ee jira. Mootummaan sodaa koronaavaayirasiin maatiin hidhamtoota akka hin daawwanne gochuufi manneen barnootaatti dabalatee namoota shakkiin to'ate hidhu ibseera. Poolisiin akka ibsetti Hacaaluun Wiixata Waxabajjii 29, 2020 halkan keessaa sa'aatii 3:00 booda magaalaa Finfinnee naannoo kondominiyeemii Galaanitti ajjeefame. Bulee isaa reeffi qorannoof hospitaala Phaawuloositti erga ergame ganamuma bahee owwaalchaaf gara bakka dhaloota isaa magaalaa Ambootti qajeeluu eegale. Haa ta'u malee, kanneen bakka dhaloota isaa Ambootti qajeelu isaa mormuun Finfinneetti akka awwaalamu gaafatan turani. Boodarra, erga namoonni miilaan gaggeessaa Buraayyuu gahe booda reeffi gara magaalaa Finfinneetti deebifame. Maatiin boodarra akka ibsanitti owwaalchi isaa Ambootti akka raawwatu kan gaafate isaani. Mootummaanis reeffa Finfinneetti dhufe deebisee Ambootti deebisuu isaa ibseera. Owwaalchi Hacaaluu gaafa Kamisaa umri isaa 36'tti magaalaa keessatti dhalatetti raawwate. Kanneen, owwaalchi Ambootti akka hin raawwanne morman 'mootummaan kabajaa Hacaaluun maluuf sadarkaa isaa eeggate owwaalcha hin taasisneef' jechuun cimsanii qeequ.. Owwaalchi raawwatu guyyaa tokko dura akkasumas guyyaa owwaalchi raawwate fira dhihoo Hacaaluu dabalatee muddama turen yoo xiqqaate lubbuun namoota shanii darbeera. Ajjeechaan Hacaaluu akkuma dhagahameen magaalaa Finfinneefi bakkeewwan naannoo Oromiyaa hedduutti ummanni mormiif daandiitti baheera. Haa ta'u malee, keessumaa bakkeewwan sulula qinxamaatti mormiin yeroosuma hookkaratti jijjiramuun lubbuun namaa akkasumas qabeenya irratti badiin guddaa gaheera. Qondaaltonni haleellaan saba akkasumas amantii irratti raawwate hin jiru haa jedhaniyyuu malee jiraattonni Finfinnee akkasumas Oromiyaa keessaa sabummaan yookiin amantiin haleellaan nurratti raawwate jedhan jiru. Ragaa hanga yoonaa jirun Finfinneefi Oromiyaatti namoonni 180'tti siqan du'u poolisiin ibseera. Humnoota nageenyaan kan du'an jiranis gara caalu ummatni walitti gara galuun kan du'an akka ta'an qondaaltonni ibsu. Bakkeewwan kaan akka fakkeenyaatti Harargee Lixaa Ciroottimmoo namoonni hedduu miidhamanii wal'aansaaf dhaqan rasaasaan kan dhahamanidha. Bakkeewwan badiin guddaa itti dhaqqabe jechuun ibsaman keessaa magaalaa Shaashamannee, Baatuu, Godina Baalee bakkeewwan muraasa akkasumas Godina Arsiidha. Lubbuu darbeen ala qabeenyi ammaaf hangi isaa qarshiin hin tilmaamamin manca'eera. Mootummaan akka ibsetti waajjiraalee mootummaa, manneen jireenyaa 1,000 ol warshaaleefi hoteelota, konkolaattota dhuunfaa 200 ol dabalatee dhaabbileen daldalaa gubataniiru akkasumas caccabaniiru. Hookkara kana hordofee namoonni 7,000 ol ka to'ataman yoo ta'u kanneen keessa qondaaltota mootummaa, akkasumas poolisoonni keessa jiru. Sababa hokkara kanaan namoonni 10,000'tti ta'an manni duraa gubatee, yookiin caccabe yookiin immoo sodaadhaan qe'eerraa buqqa'u mootummaan ibseera. . Ajjeechaa Hacaaluu booda torban sadii olif Itoophiyaan intarneeta guutuu biyyaatti dhaamsite. Torban lama booda Finfinneetti tajaajilli WiFI bakkeewwan muraasa eegalus guutuu biyyaatti guyyoota 23 booda ture intarneetiin mobaayilarra daataan dalagu kan gad-lakkifame. Ekispartoonni mirga namoomaa UN, Gareen mirga pireesiif mormu CPJ dabalatee dhaabbileen garaa garaa Itoophiyaan intarneetii cufte akka bantu gaafataa turan. Rakkoo nageenyaa biyya keessaa yoo uumamu mootummaan Itoophiyaa intarneetii cufun waan barame ta'eera Intarneetiin 'meeshaa haasaa jibbinsaa' waan ta'efifn cufe jechuun mootummaan ibseera. Sababa intarneetiin cufameef qorannoon Covid-19 biyya keessatti taasifamu akkasumas akkasumas marii hidha Abbayyaa intarneetaan taasifamu adda cituun isaa ibsamee ture. Namoonni ajjeechaa Hacaaluurratti raawwateen aaruun mormiidhaaf daanditti bahan siidaa mootota lamaa jijjigsaniru. Siidaan mootii Haayilasillaasee biyya UK kan magaalaa Landan namoota ajjeechaa wallisaa Haacaluu balaaleefataniin diigameera. Akkasumas siidaan abbaa mootii H/Sillaase kan ta'an kan Raas Mokonniin W/Mikaa'el Baha Itoophiyaa magaalaa Harar jirus dargaggoowwaniin jigfameera. Gidduu hookkara magaalaa Finfinnee raawwateen siidaan mootii Miniliik magaalaa Finfinnee jiru humnoota nageenyaan eegamaa turuun isaa gabaafameera. Erga MM Abiy aangootti dhufani mormiin cimaa hawaasa biyyoota alaa jiraatanirraa isaan mudate ajjeechaan Hacaaluu erga raawwate booda waan ta'edha jechuun danda'ama. Magaalota garaa garaa US, Awurooppaa, Awustiraaliyaa dabalatee torban walitti aananiif mormii isaanii dhageessisaniiru. Ajjeechaan Hacaaluu qaama walabaan haa qoratamu, hoggantoonni siyaasaa hidhaa seenaan haa hiikaman akkasumas MM Abiy aangoorraa haa ka'an kanneen mormitoonni guddisanii dhageessisaniidha. Dabalataan, badhaasa Nobeelii MM Abiy Ahimad ji'a jaha dura argatanillee akka harkaa fudhatamu waldaan ogeessota seeraa Oromoollee gaafateera. Haa ta'u malee, jaarmiyaan Nobeelii kennu akka ibsetti xalayaan MM mormanis ta'e deeggaran akka isaanitti ergame ibsuun badhaasni takkaa kenname hin deebifamu jedheera. Faallaan mormiin ala kanneen bulchiinsa MM Abiy deeggaruun hiriira bahanis turani.


Ciroo ajjeechaa Haacaaluu booda ji'a tokko keessatti: Hookkara, Miidhaa fi Yaadannoo Jiraattotaa

Hookkara torbeewwan sadi dura ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa hordofuun godina Harargee Lixaa magaalaa Cirootti uumameen lubbuun namoota sadii darbe heddun madaa'aniiru. Ciroon magaaloota Oromiyaa hookkarri itti hammaatee namaaf qabeenya irratti miidhaan cimaa itti qaqqabe keessaa tokko. Gaafa ajjeechaan Hacaaluu dhagahame dargaggootni halkan sa'aa torba irraa eegalee magaalicha keessa karaa cufuu akka eegalan himu jiraataan magaalicha dubbisne. Jiraataan kuni ''bari'ee gara naannoo sa'aa 3 fi 4 immoo osuma dhaadannoo dhageesisaa jiranii namootni aarii keessa seenanii gara hookkaraatti jijjiirame" jedha. "Mootummaanis nagahaan dhaadannoo isaanii yaa dhageesifatan jechaa ture. Hookkarri uumamnaan garuu mootummaanis hawaasa tumaa ture. Walitti bu'iinsis ni uumame" jechuunis hima. Jiraattotni magaalaa Ciroo BBC'f yaada isaanii kennan hookkara fi walitti bu'iinsa qaamolee nageenyaa fi hawaasa gidduu tureen namootni heddu rasaasa humnootii mootummaan rukkutamuu himu. Guyyoota magaalli Ciroo hookkara keessa itti turetti namootni 47 kan umriinsaanii waggoota 4 - 56 ta'e miidhamanii wal'aansaaf gara Hospitaala Waliigalaa Ciroo deeman. Kanneen keessaa kan lubbuun darbe namoota lama dabalatee namootni 29 rasaasaan rukkutamanii kan miidhaman ta'uu ragaan Hospitaala Waliigalaa Ciroo agarsiisa. "Guyyootni sadeen ajjeechaa Haacaaluun booda turan rakkisaa turan. Xiyyeeffannaan keenyas yaalii hatattamaa 'emergency' irratti ture. ''Humna namaa qabnus achirratti qindeessaa turre" jedhu daayrektarri medikaalaa Hospitaala Waliigalaa Ciroo Dooktar Murteessaa Ahimad. Hospitaalichi namoota miidhaman wal'aanee, kunneen miidhaan isaanii cimaa ta'e gara Adaamaatti ergee yeroo ammaa kana gara hojii idileetti deebi'uusaas dubbatu. Haa ta'u malee, jiraattotni magaalaa Ciroo rakkoo fi yaaddoo hookkaricha hordofee isaan mudate irraa ammallee hin bayyananne. "Duuti Haacaaluu fi gochi raawwatame walitti hin dhufu" kan jedhan Qajeelcha Poolisii Godina Harargee Lixaatti abbaan adeemsa hojii nageenya naannoo mirkaneessuu Komaandar Taaddasaa Qixxaataa, hookkara uumameen magaalaa Ciroo keessatti miidhaan heddu qaqqabuu himan. Gubachuu manneenii fi konkolaataa akkasumas caccabuun daawwitii konkolaataawwan 270 ta'anii miidhawwan qaqqaban keessaa ta'uu dubbatu. Haa ta'u malee, Komaandar Taaddasaan ragaan Hospitaala Waliigalaa Ciroo namootni 29 rasaasaan rukkutamaniiru jedhu "ragaa kijibaati" jechuun haalan. Lakkoofsi namoota miidhamanis saddeet qofa ta'uu himan. Daayrektarri medikaalaa Hospitaala Waliigalaa Ciroo garuu dhimma miidhamtoota 47 isaan biratti yaalaman ragaalee qindeessun qaamolee dhimmi ilaalatuf raabsuu isaanii BBC'tti himaniiru. Dhimma jiraattotni "namootni rasaasa humnootii mootummaan dhahaman" jedhanis sirrii akka hin taane fi namoota hiriira bahan keessaa namootni meeshaa waraanaa (qawwee) qabatanii dhukaasaa turan jiraachuu Komaandar Taaddasaa Qixxaataan dubbatu. Haa ta'u malee, jiraataan magaala Ciroo haala ture ijaan arguusaa nutti hime "namootni hiriira bahan qawwee takka hin qaban. Ijoollee baay'een rasaasa humna addaatin dhahaman" jechuun dubbata. Torbeewwan ajjeechaa Haacaaluu booda jiranitti haalli magaala Ciroo keessa jiru yaaddessaa ta'uu jiraataan BBCf yaadasaa kenne hima. "Uummatni yaaddoo hamaa keessa jira. Waa'ee Oromoo xiqqoo yoo dubbatte maqaa shaneetin si qaban. Nama guuraa waan jiraaniifis uummatni yaaddoo hamaa keessa jira" jechuunis dubbata jiraataan kun. Sodaan nageenyaa magaalattii keessa ammallee akka jiru kan himan Komaandar Taaddasaa Qixxaataa, akka godinaatti namootni hookkara uummame fi miidhaa dhaqqabe keessaa harka qabu jedhaman 780 to'annoo jala ooluu isaanii fi dhimmi isaanis seeraan ilaallamaa akka jiru himaniiru.


Booranatti ogeeyyiin fayyaa beeladaa garaacha horii tokko keessaa pilaastika kg50 baasan

Godina Booranaa aanaa Dhaasitti Ogeessonni Fayyaa beeladaa sa'a takka keessaa pilaastika kiloogiraama 50 baasan. Ogeessonni kunneen ji'a tokkoon duras baqaqsanii yaaluudhaan sa'a takka keessaa pilaastika (qarxaasii jedhun Booranatti) kiloogiraama 20 baasanii turan. Aanaa Dhaasitti ogeessi fayyaa beelladaa Dr. Firaa'ol Waaqoo BBC'tti akka himanitti gareen isaanii baqaqsanii yaaluu sa'aatii sadii ol fudhateen guyyaa kaleessaa pilaastika ulfaatina olaanaa qabu baasuu himan. "Abbaan qabeenyaa sa'a tanaa Obbo Areeroo Cariiti. Kana duras sa'i pilaastika keessaa baasne kanuma isaanii waan tureef itti amananii akka baasnufiif gama keenya fidan. Ogeessota jaha taaneeti pilaastika kiloogiraama 50 ulfaatu kana garaa sa'aa keessaa kan baasne," jedhan. Hanqina soorataa fi Albuudaatiin beelladootni pilaastika soorachuu akka danda'anii fi naannichi lafa horsiisee bultootaa waan ta'eef akkaataan pilaastikni itti gatamu beelladoota irratti miidhaa geessisaa jiraachuulleen himan. Baqasanii yaaluu kanaan pilaastika ulfaatina olaanaa qabu kana milkaa'inaan xumuruutti akka gammadanii fi sa'ittiinis fayyaa gaarirra jiraachuu Dr.Firaa'ol himaniiru.


Obbo Dajanee Xaafaa dhukkubaaf saaxilamaa jiru jechuun maatiin yaaddoo qaban ibsan

Hoogganota Olaanoo Kongirasii Federaalawaa Oromoo (KFO) ajjeechaa Haacaaluu Hundeessaa booda hidhaa jiran keessaa tokko kan ta'an qondaalli olaanaa paartichaa Obbo Dajanee Xaafaa koronaavaayirasiin irratti argameera shakkii jedhuun hospitaala Eekkaa Kotabee galunsaanii maatiin himan. Haati Warraa isaanii Aadde Assellefech Mulaatuu, Obbo Dajaneen waaree dura ambulaansiin fuudhamanii hospitaala Eekkaa Kotabee kan namoonni Covid-19n qabaman itti yaalaman galuu BBC'tti himaniiru. ''Obbo Dajaneen ni shakkaman malee qabamuun isaa natti hin himamne garuu namoota 16 wajjin hidhaman keessa afur dhibee kanaan qabamaniiru'' jedhan. Haata'u malee, hospitaalli Eekkaa Kotabee kan namoonni vaayirasichaan qabaman qofti itti yaalaman ta'uu BBCn hojjetaa hospitaalichaa irraa mirkaneeffateera. Adda Assellefech akka himanitti, abbaan warraa isaanii erga to'atamanii torban lama kan guute yoo ta'u, yeroo sana naguma isaanii turan jedhan. Maayikalaawwirraa gara mana barumsaa Inqulaal Faabrikaa jedhamu bakka dhibee kanaaf isaan saaxilu tursiisan kan jettu haati warraa Obbo Dajanee Xaafaa, manni inni keessa ture ijoolleen baayeen koronaavaayirasiin qabamanii kan keessaa bahan ta'u odeeffannoo akka qaban himu. Sababiidhuma koronaavaayirasiitiif jecha nyaata manaa akka hin geessineef dhorkamuus himan. Qorannoon kaleessa vaayirasichaarraa bilisa ta'uu itti himamulleen deebiyamee namoota koronaavaayirasiin shakkaman faana waan turteef bakka  tursiisaa deemtaa jedhanii fudhanii deeman jetti. "Hospitaalicha deemnaan ammoo to'annoo poolisii jala jira jedhamuun dubbisuu nu dhorkan," jedhu Aadde Asselefech. Gama kaaniin haalli fayyaa Obbo Dajanee Xaafaa hanga guyyaa kaleessaa sa'aa 3:00ti nagaa akka ture kan himan abukaatoon isaanii maqaan isaanii akka hin eeramne gaafatan, "kutaa Obbo Dajaneen itti hidhamanii turan keessa namootni 11 koroonaan qabamanii turan," jedhan. Obbo Dajaneen qorannoon dhibee Covid-19 erga taasifameef booda dhibicharraa bilisa jedhamanii akka turan kan himan abukaatoon isaanii kun guyyaa kaleessaa hospitaala Eekkaa Kotabee geeffamuun darbii lafa jalaa keessatti hidhamuu isaanii himan. Dhibee Covid-19n qabamuufi dhiisuu Obbo Dajanee Xaafaa yeroo deebisan "wanti mirkanaa'e hin jiru. Boodarra yeroo dhageenyu kutaa namootni koroonaan qabaman keessa waan tureef carraa qabamuutu jira waan jedhu shakkiidha malee qorannoon adeemsifamee koroonaavaayiraiin qabame jedhamee wanti mirkanaa'e hin jiru," jechuun deebisan. Guyyaa har'aa gara mana murtii deemun iyyannoo akka galfatan kan himan abukaatoon Obbo Dajanee Xaafaa, "akkaataa firri ittin gaafachuu danda'u. Nyaatallee akkatti dhiyeessuufii dandeenyuufi haala bilbilaanillee nu waliin qunnamuu danda'u manni murtii akka ajaja nuuf laatu ni gaafanna," jedhan. Reeffi artiist Haacaaluu Hundeessaa gara maatiitti akka hin deemne ittisuu fi gara magaala Finfinneetti akka deebi'u taasisuun jeequmsi akka ka'u taasistaniirtu jedhamuun kan shakkaman Obbo Dajanee Xaafaa yeroon beellamaa guyyaa 10 irratti gaafatamee Adoolessa 19 bara 2012 beellamamuu isaanii abukaaton isaanii himaniiru. Odeeffannoo dabalataaf hoogganota hospitaalichaa, Poolisii Finfinneefi Federaalaa, akkasumas Ministeera Fayyaafi Inistiitiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itophiyaatti bilbillus argachuutti hin milkoofne. Gama biraatiin ammoo KFO'n sadarkaa godinaafi aanaatti waajjirraaleen jala caccabuufi saamamuu akkasumas, hooggantoonni ammoo jalaa hidhamaa jiraachuu komataa jira. Mootummaan waajjiraalee paartichaa caccabsuufi hoogganota olaanoofi jiddugaleyyii hidhuun dhaabicha dadhabsiisuutti jira jedhu Itti-Gaafatamaan Waajjira Muummee KFO Obboo Xiruneeh Gamtaa. Waajiraaleen aanaaleerraa qabanis guutummaatti haala jedhamuun cufamaniiru ykn cabsamuun saamamaniiru jedhan. Arsii aanaalee Kokosaafi Kofalee dabalatee aanalee 14, akkasumas Agaarfaa keessattis humna  mootummaatiin cabsamanii saamamaniiru jedhu. Kofaleettii halkan kan cabe, garuu otoo namni arguu saamame akka Obbo Xiruneeh dubbatanitti. "Namoota mootummaan bobbaase cabsuu addaan baafamee beeekameera. Hooggantoonni  maaliif ta'e jedhanii gaafatan ni reebamuu, kaanis ni hidhaman." Hooggantonni waajiraalee kana hoogganaan wayita hidhaman, waajiraaleen ammoo ni cufaman kan jedhan Obbo Xiruneeh, amma sadarkaa hojjachuu hin dandeenyerra geenyeerra jedhu. Yeroon amma keessa jiru waanta ta'e gaafachuufis ta'e marisiisuuf mijataa miti kan jedhan itti-gaafatamaan Waajira KFO kun miseensoonni paartii isaanii olaanoo kanneen akka Obbo Baqqalaa Garbaa, Jawaar Mohaammad, Hamzaa Booraanaafi Guutu Mul'isaarraa kaasee amma godinaaleetti kanneen jiran hidhamaniiru jedhu. Hooggantoonni  paartichaa Godinaalee akka Harargee Bahaa, Wallagga Lixaa, Wallagga Bahaa, Horroo Guduruu Wallaggaafi Shawaa Kaabaarraa turan hidhamaaniru jechuun hooggantoonni  paartichaa hidhamuusaaniitiin koreen hojiisaa akka hin hojjenne dadhabsiisuu kaasu . Komii paartiin KFO kaasu kanaaf Dubbi-himaan mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Geetachoo Baalchaa garuu 'nuti warra isaan bobbaasantu qabeenya caccabse jenna ' jechuun waakkatan. Kan isaanii  itti dabalanii caccabsuu danda'u, qabeenyi caccabeera kan eenyuyyuu haata'u jedhan. Du'uu namaafi caccabuu manaatiin siyaasa hojjachuudhaaf fedhisaaniiti jechuun deebisanii himatu Obbo Getaachoon. Obbo Geetachoon hooggantoonni KFO olaanoofi godinaaleerra jiran mana hidhatti funaanuun hojiisaanii dadhabsiisuu  ilaalchisee gaafatamanii  'miseensa paartiiti ykn hoogganaa paartiichaa ta'usaanif otoo hin taane, yakkaan waan shakkamaniif hidhaman' jedhu Obbo Geetachoon. Dhaabbileen mootummaa 104, kan hafan kan dhuunfaarra  miidhaan qaqqabuu himaniiru dubbi-himaan kun.