'Ummanni Oromoo akka boqotu araarri Tigraayitti bu'e Oromiyaattis bu'uu qaba' - Miseensota Paarlaamaa

Finciltoota Tigraay waliin araara kan buusan Ministirri Muummee Abiy Ahimad naannoo keessa dhalataniifi hundee siyaasaa paartii isaanii ta’e keessatti garuu rakkoon nageenyaa hammaatee itti fufeera. Ajjeechaan booda kana keessumaa hidhattoota Amaaraan godinoota Wallaggaafi bakkeewwan Oromiyaa daangessanitti hammaate mufii uumee dargaggoonni aangootti bahuu isaanii tumsan mormii ibsachaa jiru. Hidhattooti Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan 'Shanee' jedhuufi badiiwwan nannichatti mudatuuf himataman bakki qaama sadaffaa jirutti marii taa’uf akka fedhan kana dura ibsaniiru. Paartileen siyaasaa, qaamoleen idil-addunyaa garagaraafi kaanis rakkoon nageenyaa naannoo guddicha nagaa dhabde keessa jiru karaa nagaan akka furamu gaafataa turaniiru. Mootummaan garuu hidhattoota ‘’ajandaa siyaasaa hin qabne’’ jedhe waliin akka hin teenye dhihoo ibseera. Dubbiin seera tumtootaa kuni eega mootummaan ejjennoo ibsee booda dhagahame. Kunis, miseensotni paarlaamaa marii abdataa turan isaan mufachiisuu himani. Miseensonni Paarlaamaa miseensa dhaaba biyya bulchu ta’aniifi Oromiyaarraa filataman ‘’akkuma Tigraay Oromiyaa keessas nagaan akka bu’u’’ ifatti gaafataniiru. Adeemsa hin baratamne kanaan miseensonni ummata isaan fileef sagalee ta’uu dhaban jedhamanii qeeqamaa turan ‘’warra rakkina biyyi keenya keessa jirtu hin hubanne miti’’ jechuun si’achi akka dubbatan ibsan. ‘’Rakkinniifi salphinni Oromoo har’as itti fufeera; Oromoon boqonnaa dhabeera; ajjeechaafi qe’ee ofiirraa buqqa’uun cimee itti fufeera,’’ kan jedhan miseensonni kunneen gaaffii jajjaboo kaasan. Marii erga taasisaniin booda xalayaa fuula sadii qabuufi qabxiiwwan 10’n irratti wal ta’an MM Abiy Ahimadiif dabalatee erganiiru. BBC’n addatti qindeessaa miseensota Mana-maree Bakka Bu’oota Ummataa Oromiyaa irraa filatamanii Gargaaraa Pirof. Buzaayyoo Daggafaa waliin turtii taasiseera. Obbo Buzaayyoon Godina Wallagga Bahaa, Buufata filannoo Aanaa Jimmaa Arjootti filamanii paarlaamaa seenan. Turtiin isaan addatti BBC waliin taasisan akka itti aanutti dhihaata. BBC: Torban darbe xalayaa ibsa ejjennoo 10 qabu qopheessitanii eegasii booda ibsi miidiyaaf kennuuf jettan hafuu dhageenye. Maaltu ta’e? Obbo Buzaayyoo: Nuti Paartii Badhaadhinaa Oromiyaa bakka buunee filatamne. Har’ammoo haala jiruun bakka bu’aa ummata waliigalaati. Rakkoon gara Kaabaa ture nagaan xumuramuu isaatti gammachuu qabna. Haata’u malee, rakkoon Oromiyaa keessaa ni dheerate. Akkam wayya kan jedhu irratti miseensota waliin yeroo hedduu ni mari’anna. Ummati nu filate sagalee akka taanuufidha. Callisnee taa’un sirrii miti jennee ALI Sadaasa 26, 2015 waajjira mana-maree keessatti mari’anne xalayaa qabxii kudhan qabu baasne. Hacuuccaan durii kaasee Oromoorra ture itti fufaa jiraachuun kuni gaarii miti. Nuti akka bakka bu’aatti yaaddoo qabna, nu yaaddessa. Haalli kuni itti fufuu hin qabu. Araarri kaabatti bu’e Oromiyaafis dhufee ummanni bahee nagaan galuu qaba. Abaluutu balleesse jechaa hin jirru, balleessaan jirus waan gaariin jirus kan hunda keenyaati. Oromoon nagaa dhabee jira, ajjeechaa, qe’eerraa buqqa’un cimee itti fufee jira. Haalli rakkisaan Oromoo keessa jirummoo waan dheeratee xumura dhabe. Nuti akka miseensa mana-maree bakka bu’oota ummataatti hirriba nu dhorkee, yaaaddoo nutti uumnaan haala kanaan ibsa ejjennoo kana barreessine. Ajjeefamuufi buqqa’uun Oromoo hedduu waan nu gaddisiiseef rakkoon kuni hatattamaan furamee Oromoon nagaan jiraachuu qaba jedha qabxiin jalqabaa. Hacuuccaan Oromoo Walloorratti gahaa jiruus atattamaan dhaabachuu qaba kan jedhus jira. Lammaffaa mirga heerri biyya keenyaa nuuf eeyyama duguugaan fayyadamuu qabna. Kana yeroo fayyadamuuf kaanu maqaa adda addaa nutti moggaasuudhaan, abbaa dabaree jechuudhaan haalli itti duulamaa jiru kunillee sirrii miti. Sadaffaarratti, kan kaasne daangaan Oromiyaa karaa hedduu sarbamee jira. Daangaan kuni qabsoodhaan dhufe. Sarbami daangaa Oromiyaarra gahaa jiru furamuu qaba kan jedhudha. Afraffaan, dhimma Finfinnee keessatti hojiin baruufi barsiisuu manneen-barnootaa Afaan Oromoo danquudhaaf akkaataan itti deemamu sirrii miti. Mootummaan xiyyeeffannoo itti kennee haalli baruufi barsiisuu nagaan deemuu qaba. Finfinneen magaalaa guddoo Oromiyaati, afaaniin barachuu addunyaatu eeyyame. Afaan tokko qofa jechuun jibbiinsa Oromoorraa madda. Kanammoo muummichi ministeeraa yeroo darbe sirriitti paarlaamaa keessa dubbataniiru. [….] Inni kurnaffaa, nagaafi araarri ummata Tigraayiif dhufe hedduu nu gammachiise jira. Bifuma wal fakkaatuun Oromiyaafi naannolee Itoophiyaa keessan jiran hundaafuu nagaafi araarri dhufuu qaba. Daangaan heeraan ala naannolee hunda keessa sarbamaa jiru karaa seera mootummaa eegeen kabajamuu qaba. Naannoon tokko humnaan daangaa naannoo biroo saamuu hin qabu jenne. Eegasii miseensonni irratti mallatteessine. BBC: Miseensonni mallatteessan meeqa? Obbo Buzaayyoo: Hedduudha. Hundi hin mallatteessine. Oromiyaan bakka bu’oota 178 qaba. Garuu haalota nageenyaan [filannoon bakka hin taasifamne] miseensonni 7 - 8 waan hin seenneef yeroo ammaa miseensonni 171 ta’an jiru. Kanuma keessaa kanuma durayyuu miseensonni si’aayinaan mana-maree keessatti hin hirmaanne [hin argamne] jiru. Kunneen kanneen hoggansarra jiraatanii hojii adda addaan qabamanidha. Kanneen si’ayinaan hirmaatan keessaa gara caalutu dhufe [gaafa mana-mareetti mari’anne miseensonni gara 80 ta’an hirmaataniiru]. BBC: Eegasii hin dhorkame moo maal ta’e? Obbo Buzaayyoo: Dhugaadha miidiyaalee waamnee turre. Dhimmi kuni akka bakka bu’aa ummataatti nurraa eegama jenneeti ummataaf akka gahu miidiyaa waamne. Miidiyaaleen akka deebi’an kan taasisne unumadha. Waaree booda sa’aatii saddeetitti hoggantoonni olaanoon achuma mana-maree bakka bu’oota ummataatti argamani. Af-yaa’ii Mana-Maree Bakka Bu’oota Ummataa Obbo Taaggasaa Caafoo, Bakka bu’aan mootummaa Obbo Tasfaayee Beljigee, fi I/Aaantuun Af-yaa’ii Kab. Aadde Lomii Badhoo argaman. Sa’aatii saddeetirratti eegalee hanga halkan sa’aatii 1:00 teenyee mari’anne. Yaaddoo keessa jiraachuu keenyaafi ummanni keenya gadadoo kanaan itti fufuu hin qabu. Akka bakka bu’oota ummataatti callisuu hin dandeenye, obsi nuti qabnu xumuramee jira  jennee ibsine. BBC: Gaaffii keessaniif deebii kan ta’u danda’u aangawoonni argaman wanta addatti dubbatan qabuu? Obbo Buzaayyoo: Dhugaa dubbachuuf akka miseensaatti mari’anne. Gaafa sana isaaniis ariitiin, sardaan waan dhufaniif waan qopha’anii dhufanii miti. Ifatti kana kana jechuu baataniis garuu fuulduratti kallattiin abdachiisaa akka jiru, nagaan akka dhufu wantoota adda addaa kaasaa turan. Kana booda dhimma ummata keenyaa hin callisnu, as keessa kan teenyu rafuuf miti jennee waliigalleerra. BBC: Kanaaf gaaffiin gaafattaniifi yaaddoon ibsitan hoggantoota isin mariisisaniin hin deebine jechuudha? Obbo Buzaayyoo: Waliigalteerra geenyerra malee. Nutis silas kan barbaannu ummata keenyaaf sagalee ta’uudha. Waan ummanni keessa jiru keenyee jirra. Gahee keenya baanee jirra. Dhimmi al tokkoon murtaa’us hin jiraatu. Isa kana nutis ni beekna. Hundi keenya gahee qabna. Yaaddoon ummata keenyaa nufis yaaddoo keenya, furmaata atattamaa barbaada jenne. Dhimma kana faana buuna. Akka miseensota marsaa jahaffaa Oromiyaa irraa bakka buunetti walitti dhufnee, mari’annee ibsa akkanaa baasun nuuf kan jalqabaati. Sagaleen keenya hojiitti hikamuu isaa ni hordofna. BBC: Kanaaf furmaata argata jettanii abdattuu? Yoo abdattan wanti akkana akka amantan isin taasise maali? Obbo Buzaayyoo: Sirriitti argata. Ummanni keenya nagaa hin argatu taanaan achi [parlaamaa] keessaa maal goona? Akka amannuuf wanti nu taasise tokko kan bakka nu buuse ummatadha. Lammaffaa immoo Itoophiyaa keessatti aangoo olaanaa kan qabu mana maree bakka bu’oota ummataati. BBC: Miseensonni Oromiyaarraa filamanii paarlaamaa seenan rakkoo ummataa hin dubbatani, uffatuma aadaa uffatanii taa’u jedhanii isin qeequ. Amma maaltu dhalate jennaan dubbachuu eegaltan? Obbo Buzaayyoo: Nuti dhuunfaan osoo hin taane paartii [Badhaadhina] bakka buunee paarlaamaa seenne. Paartiin kamiyyuu dambii ittiin bulu qaba. Qofaatti bahee namni tokko iyyuu hin danda’u. Waan dursitee irratti walii galtuutu jira. Akkamiin ummata kana fayyadna jettee waliigalta. Adeemsa paartiitiin raawwatama. Waan xumurree bilcheessinee dhufne huccuu aadaas haa ta’u, suufis haa ta’u uffannee dhaqnee harka baasuun waanuma sirriidha. Namoota keessoo paartii hin beeknetu isa kana jedha. Kan amma jenne kuni yeroo ‘normal condition‘ ta’ettidha. Duraanuu rakkoo nageenyaan osoo ummanni rakkataa jiru , [qaamni biraa] daangaa cabsee ummata yeroo rukutu callisnee ilaaluu hin dandeenyu. Daangaan Oromiyaa yerootti sarbamu callisnee ilaaluu hin dandeenyu. Rakkinni kuni ummata keenya irratti dheerate. Seera baasuu qofa osoo hin taane, sagalee taanee jiraachuu keenya mul’isuunis ummata keenyaaf abdii guddaa qaba. Akka galma gahuuf eegalle. Amma Oromiyaa irraa waan dhufneef dhimma Oromoo dubbanne malee dhimmi lammiilee Itoophiyaa hunduu nu ilaallata. BBC: Kanaaf adeemsi eegaltan kuni furmaata fiduu danda’a, mootummaa irratti dhiibbaa fiduu danda’a jettanii yaadduu? Obbo Buzaayyoo: Turuu osoo hin taane dhihootti fida. Deebiin akka dhufu abdii waan qabnuuf dhimma kana kaafne. BBC: Akka hubanneetti wanti ijoo isin gaafattan mootummaan lammiileefi daangaa naannoo akka tiksudhaa? Obbo Buzaayyoo: Nagaa, daangaafi heerri mootummaa akka kabajamu gaafanne. Waan hundumaaf bu’uurri nagaadha. Nagaan immoo xiiqiin wal qabdee, wal morkattee hin dhufu. Teessee, mari’attee nagaa fidda. Kaabatti akkamitti dhufe, Oromiyaatti maaliif dida? Rakkachuu ummataa ilaaltee waa dhiista, rakkachuu ummataa ilaaltee aangoo dhiista, rakkachuu ummataa ilaaltee nagaa fidda. Nagaaf yoo yaaddu ummataaf yaadda. Ummatni kuni nagaan bahee nagaan haa galu yoo jette aarsaa kaffalteetu nagaatti [nagaa buusuuf] deemta. Akka namoonni jedhanitti callisuu barbaannee miti. Nuti hojiin hojjetamaa hin jiru, pirojektiin hojjetamaa hin jiru yaada jedhu hin qabnu. BBC: Gaaffiin keessan jabaa mootummaan TPLF waliin marii taa’eera. Hidhattoota Oromiyaa keessa jiran waliinis nagaan fixuu qabaadhaa? Obbo Buzaayyoo: Nuti gadi-fageenyaan kana kana jennee keessa hin seenne. Tigraayis kaleessa nagaa hin qabdu turte, har’a hanga tokko namni bahee gala. Kunis asitti [Oromiyaatti] ta’u qaba jenne. Kan hidhate waliin, kan hin hidhanne waliin haa ta’u, garuu qaama kana keessatti gahee qabu hunda waliinuu ta’amee [mari’atamuu qaba]. Maal wayya nagaa ummata keenyaaf jedhamee yoo mari’atame wanti ulfaataan lafa kanarra hin jiru. Tookkummaan Oromoo waan haaphataa deemeef diinni alaa daangaa keenya sarbuun, Oromoo miidhuu caalaa waan nama qaanessu hin jiiru. BBC: Rakkoon nageenyaa Oromiyaa karaa nagaan akka furamu gaaffatanii? Obbo Buzaayyoo: Nagaa, araara, jaalala, tokkummaa. Kan kanarra darbe gaaga’ama ummataa dabala. Nutimmoo bakka bu’aa ummataa waan taanef wanti kuni gaarii miti [jenna]. Utuu ta’e [waraanni] waggaa lama sadii dura ta’a. wanti kuni hin dheerate. Dheerachuu isaatu boqonnaa nu dhorke. Kanaaf karaa kanatu wayya jenne. Miti kan jedhus haa bahu achi as. Nuti garuu akkuma kaabatti araarri bu’e, Oromiyaattis nagaan, araarri haa bu’u jechaa jirra. Yoo nagaan bu’e, namni nagaan bahee gala, Oromoon hin jabaata, daangaa ofii ni eeggata, Itoophiyaa kana sirriitti ijaara. Oromoon waliin ta’uu, waldhaggeeffachuu qaba. BBC: Ummata gama Lixaa bakka buutanii dhuftan. Rakkoo nageenyaa bakkichatti dhalate akkamiin hubattu? Obbo Buzaayyoo: Araara kaaba Itoophiyaatti bu’e qaamoleen hin feene jiru. Keessumaa finxaaleyyiin Naannoo Amaaraa hin gammadne. Ammallee maqaa qaama hidhate balleessina jedhun cabsanii Wallaggatti seenani. Qawwee hidhatanii ummata keenya buqqaasani, qe’ee isaa gubani, qabeenya isaa saamani, horii offatani. Guyyoota lamaan darban garuu tarkaanfiin irratti fudhatamaa jira. Ani akka bakka bu’aa ummataatti, qaama mootummaa, qaama nageenyaa, paartii hedduun galateeffadha. Waanan beekuf jechuudha. Tarkaanfii gaariitu irratti fudhatame. Dhimmi Kiiramuu, dhimmi Guuttin, kan Giddaa Ayyaanaa, Hagamsaa, Kiiramuu, kan torban darbeefi kan har’aa tokko miti [tasgabbaa’eera]. Keessoon keenya, tokkummaan keenya waan haphateef diinni quba nutti qaba. Yoo salphanne waliin salphanna, yoo kabajamnees waliin kabajamna. Oromoon waan xixiqqaarratti wal dhabuu dhiisee tokkummaa ofii jabeeffachuu qaba. BBC: Guddaa galatoomaa! Obbo Buzaayyoo: Isiniis Galatoomaa.


Magaalaa Finfinneetti boombiin dhohee miidhaa qaamaa namarraan gahe

Magaala Finfinnee giroosarii [mana dhugaatii] tokko keessatti guyyaa Kamisaa boombii dhoheen namoota torbarratti miidhaan qaamaa dhaqqabuu poolisiin magaalaa Finfinnee beeksise. Dhohiinsi kun kutaa magaalaa Lammii Kuraa Aanaa 9 bakka Gooroo jedhamutti akka dhaqqabe. Bakki balaan itti dhaqqabe giroosarii Wiikar akka jedhamuufi kunis galgala keessaa sa'aatii saditti kan raawwate ta'uu poolisiin beeksiseera. Boombii dhohe kanaan kanneen miidhaman waldhaansa fayyaa argataa akka jiran ibsame. Dhohiinsa kanaan wal qabatee poolisiin qorannoo akka eegale beeksise. Ibsi poolisiin magaala Finfinnee baase kun dhohiinsi boombii kun eenyun akka gaggeeffame kan hin ibsine yoo ta'u, "Nageenya magaala keenyaa kan jeequ waliin taanee humnoota farra nageenyaa faccisuu qabna" jedhe. Humnoonni farra nageenyaa kun eenyu akka ta'an garuu poolisiin hin ibsine. Dabalataanis, "Dhaabbileen tajaajila kennan nageenya waloof jecha eegumsaafi sakattaa irratti xiyyeeffachuu qabu" jedheera poolisiin Finfinnee. Kanumaan wal qabatee hojii to'annoo meeshaalee waraanaa seeraan alaa taasifameen meeshaaleen garaa garaa magaalaa Finfinnee seenuf jedhan qabamuus ni addeessa ibsi kun. Yeroo garaa garaatti meeshaalen waraanaa magaala Finfinnee galaa turaniifi dhokfaman danuun to'atamuus beeksise. Poolisii fi tajaajilli tikaa fi odeeffannoo biyyaalessaa waliin ta'uun kutaalee magaalaa heddu keessatti mana namoota daddabarsa meeshaalee waraanaatiin shakkamaniitti sakattaa tasaa taasisaniin shugguxiiwwan, rasaasa garaa garaa fi boombiiwwan harkaa to'achuu isaanii ibse poolisiin. Kanaanis kutaa magaala Laaftoo aanaa 11 fi 14'tti namoonni daddabarsa meeshaalee waraanatiin shakkaman afur to'annoo jala ooluu hime. Mana isaanii keessas shugguxii 5 fi rasaasni garaa garaa 53 yoo qabamu kutaa magaalaa Addis Katamaa aanaa 13'tti ammoo shuggiixii 4 rasaasa garaa garaa 30 fi boombi harkaa 1 to'atameera. Kutaa magaalaa Gullallee aanaa 10 naannoo Fiinaansii jedhamutti sakattaa taasifameen konkolaataa tokko keessatti boombin harkaa 15 yoo qabamuu poolisiin beeksisee ture. Walumaa galatti magaalaa Finfinnee keessatti sakattaa poolisiin gaggeessen boombin harkaa 16, shuggii 9 fi rasaasa garaa garaa 83 to'achuudhan namoota kanaan shakkaman 11 to'annoo jala oolchuu Poolsiin Finfinnee beeksisee ture.


Aangawoonni Tigraay gargaarsa fayyaa naannicha seenaa jiruun gammachuu ibsan

Qondaaltonni fayyaa Naannoo Tigraay deeggarsa fayyaa gara naannichaa seenaa jiruun gammachuu ibsan. Gargaarsi kuni eega waliigalteen nagaa mootummaafi finciltoota Tigraay waliin mallattaa’e seenuu eegale. Akka Televijiniin Tigraay gabaasetti Biiroon Fayyaa Tigraayii qorichooti barbaachisoofi meshaalee medikaalaa gara Tigraay seenan yeroo ammaa dhaabbilee fayyaa garagaraatti ergamaa jiru. Haa ta’u malee, hamma barbaachisu waliin yeroo wal bira qabamu gahaa miti jedhame. ‘’Oduun dansaa xiyyaarri talaallii daa’immaniif ta’u qabate Kamisa darbe qubate. ‘’Qorichoota mootummaa Itoophiyaa irraa argate dhaabbati Unicef nuuf fiduu isaatiif baay’ee gammadneerra,’’ jedhan hoogganaan Biiroo Fayyaa Naannoo Tigraay Dr Amaanu’el Hayilee. Gaafa Wiixataa mootummaan Itoophiyaa ibsa baasen deeggarsa ‘’hin daangofne’’ gara Tigraay akka geessaa jiru hime. Kunneenis, nyaata, deeggarsa medikaalaafi kaanidha. Waraanni waggaa lamaaf Naannoo Tigraay, darbees Afaariifi Amaaraatti ce’e lammiilee kuma hedduu galaafate. Miiliyoonaan kan lakkaa’aman immoo qe’eerraa akka buqqa’an dirqeera. Sababa waraanicharraa kan ka’e lammiileen miiliyoonaan lakka’aman jireenyi isaanii danqame gargaarsa namoomaan malee jiraachuu akka hin dandeenye ta’aniiru. Haa ta’u malee, baatii tokko dura mootummaan Itoophiyaafi TPLF waliigaltee nagaa mallatteessuu isaanii hordofee deeggarsi naannicha seenuu jalqabeera. Ta'ullee baay'inni isaa hamma eegne miti jechuun qondaaltonni Tigraay kana dura dubbatanii ture. Akkaataa waliigalteen humnoonni Tigraay meeshaa waraanaa lafa kaa’u. Waraanni Ertiraafi humnooti Amaaraas akka naannichaa keessa bahan waliigalameera. Humnoonni Tigraay 65% adda waraanaa irraa akka fagaatan taasifamuu ajajaan humnoota Tigraay Janaraal Taaddasa Warrada himuun isaanii ni yaadatama.


Nageenya Oromiyaa: KFOn mootummaan ''adeemsa dogongoraa'' irraa akka deebi'uuf cimsee gaafate

Paartiin Kongirasii Federaalawaa Oromoo (KFO) mootummaan rakkoo nageenyaa Oromiyaa furuuf adeemsi waggoota afran darban hordofe ‘’namoota nagaa du’aafi dararaaf saaxile’’ jedherraa deebi’ee mariin akka furuuf cimsee gaafate. Aangawoonni paartichaa olaanoon ibsa Kamisa Finfinneetti gaazexeessitootaaf kennaniin, mootummaan rakkoo nageenyaa mariin akka furamuuf gaaffii yeroo gara garaatti dhiyaatu dhagahuu diduun uummanniifi biyyi gatii guddaa akka kaffalu taasisuurra darbee rakkinicha daran hammeesseera jedhan. Dubbiin dhaabichaa kun kan dhagahame erga ajjeechaan hidhattootaa Oromiyaa keessa jabaateefi mootummaan hidhattoota WBO kan 'Shanee'jechuun waamu waliin mariif akka hin teenye ibseen boodadha. ‘’Adeemsi dogoggoraa kun waggootii afur boodallee bu’aa kan hin fidne ta’uusarrayyuu gaaga’ama siyaasaa daran akka babal’atuufi walxaxaa akka ta’u,’’ taasise jedheera ibsa gaafa Kamisaa baasen. Dhaabichi sochii hidhattoota Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) irraa bara 2019 adda bahuun hidhannoo itti fufan walqabatee furuuf mootummaan tarkaanfii waraanaan furuuf socho’aa ture ‘’dogongora’’ jechuun ibse. Mootummaan waggoota afran darban keessa hidhattoota kana yeroo gabaaabaa keessatti dhabamsiisuun nagaan akka bu'u gochuu dubbatullee, qabatamaan garuu rakkoon nageenyaa Oromiyaa keessaa caalaa hammaachaafi babal'achaa deemuu isaa lammileen yeroo gara garaatti ni dubbatu. Aangawoonni mootummaa Itoophiyaa ji’a tokko dura finciltoota Tigraay waliin waraana waggaa lamaaf tureefi gaaga’ama guddaa dhaqqabsiise karaa nagaan furuuf waliigalteerra gahaniiru. Haata’u malee, hidhattoota Oromiyaa keessa sosso’an waliin garuu ‘’ajandaa siyaasaa hin qaban’’ jechuun waliin mariif akka hin teenye ibsani. Dursaan KFO Piroofeesar Mararaan ammoo mootummaan fedhii dhabee malee nagaa kaaba Itophiyaatti buuse Oromiyaa keessatti akka ta'uuf qaama waliin mariyatu hin dhabne jedhan. Rakkoon biyyi Itoophiyaa kaleessas ta'e har'a qabdu guddaan jedhan Piroofeesar Mararaan siyaasa ammayyeessuu dadhabuufi karaa kanaan dura yeroo baayyee yaalamee hin milkaa'iin hafe humnaan yaaduudha. Walitti bu’iinsiifi haleellaan waggoota muraasa darbaniif Oromiyaa keessatti itti fufe lammiilee kuma dhibbaan lakkaa’aman qe’eerraa buqqisuu UN ibseera. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa qorannoo baatii jaha gaafa Roobii ifa godhen Naannoo Oromiyaa keessa ‘’sarbama mirgoota namoomaa hamaatu’’ raawwataa jira jedheera. Torbanoota muraasa darban ajjeechaa Godina Wallagga Bahaafi Horroo Guduruutti keessumaa hidhattoota Amaaraan raawwatan jedhameen hedduun ajjeefamanii, kumaatamaan kan lakkaa'aman qe'eefi qabeenya isaaniirraa buqqa'aniiru. Kunis hawaasa keessatti mufii uumee barattoonni jalqaba torban kanaa eegalee mormii ibsataa jiru. Dhaabbileen akka ABO, IZEMA, ABIN fi gareen sivilii adda addaas mootummaan lubbuu lammiilee nagaa akka tiksu gaafataniiru. Dubbiin Himaan TPLF Obbo Getaacho Radaa gama isaaniin ''Wanti Lixa Oromiyaatti ta'aa jiru kanuma Tigraay keessatti ta'aa turedha'' jechuun furmaati siyaasaa akka jiraatu gaafatan. Badii hidhattooti WBO raawwatan ifatti hin qeeqan jedhamuun mootummaan kan qeeqaman aangawootni KFO, paartiin biyya bulchu ‘’atattamaan marii dhugaa humnoota dhaabbilee siyaasaa Oromoo wajjin akka taasisu,,’’ gaafatani. Hawaasni idil- addunyaa ‘’dhumaatii Oromiyaa keessatti gaggeeffamaa jiru moggeessuun sochii nageenyaa lammiilee biyyittii qixaan kan hin ilaalle’’ jechuunis qeeqe. Dabaluunis, dhaabichi mootummaan ‘waldhabdee siyaasaa’ waraanarraa karaa nagaan akka hiikuuf hawaasi idil-addunyaa ‘’dhiibbaa siyaasaa barbaachisaa ta’e’’ akka taasisan gaafateera. KFOn jiraattoti akka hidhatan taasifamuufi naannolee ollaa irraa akka Oromiyaa seenan mootummaan eeyyameera jechuun, kunis rakkoo hammeessuu ibse. Jiraattotiifi aangawootni mootummaa caasaa gadii jiranis hidhattooti Naannoo Amaaraa irraa as- ce’an jedhan haleellaa raawwachuun himataniiru. Bakkeewwan Lixaafi Giddugala Oromiyaa, akkasumas Kibba Oromiyaa hidhattooti Waraana Bilisummaa Oromoo keessa sosso’utti rakkoon nageenyaa jira. Mootummaan haleellaa qilleensaa dabalatee waraana bobbaasuun lolaa turuus furmaati waaraa hin argamne jedhu xiinxaltoonni nageenyaa. Mootummaan ‘’Oromiyaa guutuu dirree waraanaa gochaa jira’’ kan jedhe KFOn, ummanni akka walbira dhaabbatu waamicha taasiseera. ‘’Balaa jiraachuufi jiraachuu dhabuutu’’ ummata qunname jechuun dhaabbileen siyaasaa ummata Oromoof qabsaa’an akka waliin ta’an gaafateera.


'Hammi ummata buqqa'ee sadarkaa Aanaan Giddaa Ayyaanaa gargaaru ol ta'eera' - Aangawoota

Hammi jiraattota Godina Wallagga Bahaa Aanaa Giddaa Ayyaanaatti baqatan waan baay’ateef deeggarsa namoomaaf xiyyeeffannoon guddaa akka kennamu aangawoonni gaafatan. Haleellaa hidhattootaa hordofee waraanni raayyaa ittisa biyyaa magaalaa Hangar Guutee erga seenee ‘’fooyyeen jira’’ jechuun qondaaltoti BBC’tti himaniiru.  Haata’u malee, sababa walitti bu’iinsaan jiraattonni aanaalee Giddaa Ayyaanaafi Kiiramuurraa buqqa’aniifi kumaan lakka’aman gara Aanaa Giddaa Ayyaanaa baqataniiru. Sababa rakkoo nageenyaan daandiin waan cufameef gargaarsa ummata bira geessuun waan yaaddesseef kuni furmaata akka argatu aanichi ibsa baasen gaafateera. ‘’Ummanni kuni akka aanaa kenyaatti humna keenyaa ol ta’eera. Sadarkaa aanaan keenya gargaaru ol ta’eera waan ta’eef qaamni isa ilaallatu kamiyyuu akka deeggaru,’’ jechuun aangawaan BBC’tti himan. ‘’Daa’imman, dubartoonni garaatti baatan, harkatti daa’ima baatan rakkachaa jiru waan ta’eef dhimmi kuni dhimma xiyyeeffannoo barbaadu,’’ jechuun ibsan. Haleellaa hidhattooti kan jiraattonni 'finxaaleyyii Amaaraa' jedhaniin raawwataniin jiraattotni Aanaa Kiramuu gandoota 19 keessa jiran Giddaa Ayyaanaatti baqachuu aanichi beeksiseera. Dabalataan, achuma Aanaa Giddaa Ayyaanaa keessaa kan buqqa’an alatti Aanaa Limmuu Galiilaa irraa 'Shaneen' buqqa’an kan jedhamanis aanicha kana keessa dahataniiru. Dhaabbati Mootummoota Gamtoomanii (UN) ibsa guyyoota dura baasen godinoota Wallagga afran sababa rakkoo nageenyaan gargaarsa geessuun rakkisaa ta’uu ibseera. Lakkoofsi namoota Lixa Oromiyaatti buqqa’aniis kuma dhibba hedduun  akka lakkaa’amu beeksiseera ibsa isaa keessatti UN. Haleellaawwan irra-deddeebiin raawwatamaniif dhalattooti Oromoo hidhattoota 'finxaaleyyii Amaaraa' jedhu himatu, dhalattooti Amaaraa ammoo hidhattoota 'Shanee' jedhanitti quba qabu. Jiraattoti BBC’n dubbise hidhatooti 'finxaaleyyii Amaaraa 'jedhan namoota nagaa 'Shanee' jechuun haleellaa irratti dhaqqabsiisaa jiru jedhan. Sababa kanaaf, haleellaa irra-deddeebiin torban muraasa darbaniif jiraattoti Aanaa Kiiramuu kumaatamaan lakkaa’aman baqachuufi gargaarsa dhabuu dubbatan. Maanguddoon umrii ganna 67 maatiisaanii waliin baqatanii jiran qabeenyaasaanii qofa osoo hin taane waanti hunduu barbadaa’uu ibsan. ‘’Homaa nuuf hin hafne. Lubbuu namaa hedduu dhabne. Qabeenyi keenya guutummaatti barbadaa’eera.’’ Jiraattoti BBC’n dubbise waajjiraaleen mootummaafi humnooti nageenyaa dabalatee haleellaa kanaan ajjeefamuu himan. Xumura torban darbe ammoo Aanaa Giddaa Ayyaanaa magaalaa Hangar Guutee [Guttiin jedhamuunis beekamti] walitti bu’iinsa dhalateen namoonni ajjeefamuu, kaan buqqa’uu ibsameera. Magaalli kuni magaalaa sab-lammoonni garagaraa keessa jiraatanidha. Haata’u malee, waan tibbana raawwate irratti qaamoleen dubbisne waan garagaraa dubbatu. Jiraataan dhalataa Amaaraa magaalichaa BBC’n dubbise humnoota 'Shanee fi Poolisii Oromiyaatu qindaa'uun ALI Sadaasa 24, 2015 barii irraa eegalee haleellaa nurratti bane jedhan. ''Guyyaa Jimaataa Humni Addaa Poolisii Oromiyaa torba ta'an magaalattii kutanii darbanii bosona keessa bulan. ''Borumtaasaa konkolaataa waraanaarratti diishqaa fe'anii magaalaa seenuun haleellaa eegalan. Namoota hedduu ajjeesan, manneen hedduu barbadeessan,'' jedhan. Qondaalli Aanaa Giddaa Ayyaanaa garuu wanti kuni sirrii miti jedhu. ‘’Waraana humna addaa Oromiyaafi hidhattoota Amaaraa duukaadha [walitti bu’iinsi]. Kanarraa ka’uudhaan rakkoon uumameera. ‘’Duraan ummanni kuni waliin jiraataa yeroo tureetti finxaaleyyii saba kamiyyuu kan ta’an ofirraa eegaa ture, nageenya isaa eeggachaa ture,’’ jedhan. Sababa kanaan humnoonni finxaaleyyii jedhan dhalattoota Oromoo irratti ‘’ajjeechaa jumlaa’’ raawwatan jechuun ibsan. Wantoota kanaaf sababa ta’an keessaa hidhattooti WBO kan mootummaan 'Shanee jedhu dhalattoota Amaaraa waggoota lamaan darbaaf ‘xuxxuqaa’ turaniiru jedhan. ‘’Walitti bu’iinsa gama kanaan uumameerraa kan ka’e haaloo kuufannaarraa kan maddedha jennee fudhanna’’ jechuun ibsan. Hidhattooti WBO dhimma kana irra deddeebiin ni waakkatu. Kanneen badii kanaaf himataman jiraattota achi turaniifi hidhatan alatti kana dura ‘’Karaa Abbayyaa bifa dhoksaan galaa turani’’ jechuun himan. Haleellaa hidhattooti Amaaraa raawwatan jedhan ‘’qaamni nageenyaa tasgabbeessuudhaaf gidduugalee yeroo adda addaatti yaalii godheera. ‘’Inumaayyuummoo kanarra darbanii qaama nageenyaa keenyarratti iddoo adda addaatti tarkaanfii hadhaawaa fudhatan,’’ jechuun ibsan. Raayyaan Ittisa Biyyaa guyyaa Dilbataa magaalaa Hangar Guutee seenuu aangawaan himaniiru. ‘’Garuu hidhattoonni lafa waraanni jirurraa baqatanii ammallee tarkaanfii ajjeechaa fudhachuutti jiru,’’ jedhan. Kanaan alas raayyaan gara Guttiin yeroo imalu karaarratti humnoonni finxaaleyyii Amaaraa jedhaniin haleellaa banuu dubbatan. Yeroo ammaa ummata sababa rakkoo nageenyaan qe’eefi qabeenya isaa dhiisee baqate kana gargaaruun humna aanichaa ol ta’u aangawaan BBC’n dubbise himaniiru. ‘’Gargaarsa gochuuf sadarkaa aanaa keenyaa olitti ta’ee jira. Deeggarsa biraa nu barbaachiseera. Namni mana mana isaatii fideeti deeggarsa gochaafi kan jiru.’’ Qaamoleen gargaarsa gochuu fedhan jiraatanillee ‘’karaa deeggarsa kana ummata rakkachaa jiru kanaaf geessisudhaafillee yerootti daandiin dhibe waan hundaan dukkanaa’aadha jechuu dandeenya,’’ jedhan. Itoophiyaa biyya waraanni Kaaba biyyattiitti waggaa lamaaf raasen walqabatee ummanni miiliyoonaan lakkaa’amu deeggarsa namoomaan jiraachuuf saaxilameera. Walitti bu’iinsi gama gidduugala biyyattii Oromiyaa keessa adeemaa jiru garuu xiyyeeffannoo hin arganne komiin jedhu jira.


Hojjettoonni warshaa simintoo Daangotee 'hedduu' hidhattootaan ukkaamfaman

Hojjeettoonni warshaa simintoo Daangotee guyyaa Roobii Godina Shawaa Lixaa Aanaa Adaa Bargaatti hidhattootaan ukkaamfamuu dhaabbatichi beeksise. BBC'n jiraattotaafi maddeenirraa akka odeeffateetti, hojjettoonni Roobii ganama sa'aatii warshaa simintoorraa bahanii gara bakka galteen warshaa qotamutti osoo adeemanii karaatti butaman. Dhaabbata Warshaa Simintoo Daangoteetti hooggantoonni olaanoo lama taateen kuni mudachuu BBC’f mirkaneessaniiru. Hoggantoonni dhaabbatichaa akkasumas jiraattonni badii kana hidhattootni Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan 'Shanee' jedhuufi tarree shororkeessummaa keessa galchetu raawwate jedhan. Gama hidhattootaan ammatti wanti jedhame hin jiru Qondaalli dhaabbata Daangote tokko BBC'n dubbise kanneen butaman lakkoofsaan meeqa akka ta’an gaafatamanii ''baay’eedha’’ jedhan. Kanneen keessaa ‘’20 deebi’aniiru, 17’tu achitti hafe,’’ jechuun ammalleen lakkoofsa sirrii baruuf qoratamaa jiraachuu himan. BBC'n maddeen irraa lakkoofsi hojjettoota butaman 30 gadi akka hin taane odeeffatee ture. Dhimma kana irratti BBC’n aangawoota mootummaa irraa odeeffachuus yaaluus hin milkoofne. Bakki warshaan simintoo jiruufi bakki galteen warshaaf oolu qotamee bahu walirraa fagaata. Bakki butamuun isaanii ibsame Finfinneerraa gama Lixaatti 100km ol fagaata. Warshaan simintoo guddichi qabeenyummaan isaa dureessa guddicha Afrikaa lammii Naayijeeriyaa Alikoo Daangotee yoo ta'u, dhaabbatichi dhimma kana irratti waan dubbate hin qabu. Naannoo Oromiyaa, Godina Shawaa Lixaafi Shawaa Kaabaa bakka warshaaleen simintoo adda addaa argamanitti badiin hidhattooti itti himataman yoo dhagahamu kuni kan jalqabaa miti. Kana dura garuu hidhattooti badii akkanaa itti-gaafatama hin fudhannu jechuun waakkataniiru. Barana baatii Onkololeessaa keessa achuma Shawaa Lixaa Aanaa Ada'aa Bargaatti haleellaa hidhattootni awutoobisii hojjettoota warshaa simmintoo Mugar deddeebisu irratti bananiin yoo xiqqaate lubbuun namoota lamaa darbeera. Waggaa darbees Aanaa Sulultaatti hojjettooti warshaa simintoo Itiyoo [Ethio Cement] lammiilee biyya alaa dabalatee 30'tti siqan hidhattootaan ugguramanii torbanoota muraasa booda gadhiifamaniiru. Akka jiraataan maqaa naaf dhoksaa jedhan himanitti, hojjettoonni kun ''lafa gammoojjii maashiniin dhakaa daaku'' kan hojjetan akka ta'aniifi konkolaataa dhaabbatichaa sarvisii ta'een imalaa turan. Kanneen ugguraman keessaa maanguddoofi dubartoota gadi dhiifamanii kaan ugguramuu ibsan. Dhaabbatichatti nami hooggansarra jiran tokkos taateen kuni ''ganama sa'aatii 12:30 hojjettoota shiftii warra ganamaa konkolaataa TATA'dhaan'' imalaa turanirratti dhaqqabuu himan. Namoota butanii qarshii gaafachuun, hanga kanfalamutti ugguranii tursiisuun gama bakkeewwan baadiyyaa hidhattooti sosso'anitti irra deddeebbiin raawwatama. Hidhattooti garuu kana ni waakkatu. Dubbii Himaan Kominikeeshinii Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Hayiluu Addunyaa ibsa miidiyaaleef jalqaba torban kana kennaniin hidhattoota WBO ''garee saamicharratti bobba'edha'' jechuun himataniiru. Akka jiraattoti jedhanitti, namoota ukkaamsan jedhaman kana gadhisiisuufis hidhattooti ''qarshii guddaa'' gaafatu. Hojjettoota warshaa Daangoteen alatti torbanoota muraasa dura hidhattooti hojjettoota warshaa Mugar qabanii qarshii kanfalchiisanii gadhiisuu himu jiraataan kun. Akkaataa kana dura barameen hidhattooti namoota ugguranirraa hanga qarshii miiliyoona tokko gaafatu jedhan. Inni xiqqaan qarshii 100,000 jechuun ibsan. Jiraattonni akka jedhanitti, mootummaaf dalagduufi dhimmoota garagaraa eeruun namoonni nagaa ukkaamfamu. Humnooti mootummaas hidhattootaaf dalagdu jechuun maatii hidhattootaa irratti akka haleellaa gaggeessanis jiraattonni ni dubbatu. Marii kana dura abbootiin qabeenyaa simintoofi mootummaan mari'atan irratti mootummaan rakkoo nageenyaa furuuf karoora akka qopheesse ibsee ture. Mootummaan finciltoota Tigraay waliin rakkoo karaa nagaa hiikuuf baatii tokko dura waliigalteerra gahuus hidhattoota WBO ''ajandaa siyaasaa hin qaban'' jedhu waliin garuu marii akka hin teenye ibseera.


Amaanee Bariisoon yeroo saffisaa addunyaa galmeessuun maaraatoonii Vaalensiyaa injifatte

Atileetiin Itoophiyaa Amaanee Bariisoo fi atileetiin Keeniyaa Kelvin Kiptum maaraatoonii Vaalensiyaa injifachuun atileetii dhiiraafi dubaraan yeroo saffisaa sadaffaa addunyaa galmeessan ta’an. Atileetonni lamaanuu riikardii bakkichaa cabsaniiru. Dorgommii kana irratti kan eegamtee turteefi yeroo jalqabaaf kan maaraatoonii fiigde atileet Lattasanbat Giday lammaffaa baate. Amaaneen maaraatoonii kana 2:14:58’n xumurte. Kunis atileetii dubartii sadaffaa yeroo 2:15 gadi maaraatoonii xumurte ishee taasisa. Sa’aatiin ishee kunis maaraatoonii dubartootaan Itoophiyaaf rikardiidha. Riikardii addunyaa irraas sakondii 54 qofa hanqatte. Dorgommii booda Amaaneen ‘’Baay’een gammade,’’ jechuun dubbatte. Dhuunfattuun rikardii 5000m fi 10,000m akkasumas waggaa darbe walakkaa maaraatooniin riikardii kan galmeeffatte Lattasanbat Giday riikardii cabsuuf kayyeeffattee turte. Taatullee yeroon itti xumurte 2:16:49 atileetota yeroo jalqabaaf maaraatoonii fiiganiif yeroo saffisaadha. Riikardiin addunyaa maaraatoonii dubartootaa harka atileetii Keeniyaa Birijid Kosgeeyi jira. Kunis sa’aatii 2:14:04 dha. Dorgommii dubartootaan atileetoonni Itoophiyaa olaantummaa fudhataniiru. Atileetoota 1-10 xumuran keessaa jaha lammiilee Itoophiyaati. Dorgommii dhiirotaan dorgomameen atileetiin Keeniyaan yeroo jalqabaaf maaraatoonii fiige Kelvin Kiptum 2:01:53'n xumure. Yeroon itti xumure kunis atileetii yeroo jalqabaaf maaraatoonii fiigeef, akkuma Latasanbat, yeroo saffisaa ta'e galmaa'e. Atileetiin Keeniyaa Iluud Kipchogeefi Qananiisaa Baqqalaatti aanee atileetii sadaffaa maaraatoonii sa'aatii 2:02:00 gadi xumure ta'eera. Atileetiin Tanzaaniyaa Gabriel Geay lammaffaan xumure. Atileetii Keeniyaa sadaffaa bahe Aleekisaandar Mutisootti aanee fageenyichaan shaampiyoonaan addunyaa kan ta'e Atileet Taammiraat Tolaa afraffaa bahe. Caaluu Deesoofi Milkeessaa Mangashaa 6ffaafi 7ffaa xumuran. Amaaneen maaraatooniin ala fiigicha walakkaa maaraatooniifi fiigicha daandiirraa garagaraa fiigdeetti. Yeroon saffisaa isheen maaraatoonii itti xumurte kana dura yeroo maaraatoonii Dubaayi bara 2016 fiigdee 2:20:48'n lammaffaan xumurte sanadha. Waggaa lama dura bara 2020 immoo maaraatoonii Mumbaayi Hindiitti dorgomtee 2:24:51’n injifannoon xumurte. Baatii muraasa dura Hagayya darbe immoo maaraatoonii Meksikoo dorgomame 2:25:05’n xumuruun injifatteetti. Yeroon yeroos galmeessite kan Vaalensiyaatti galmeessite irraa daqiiqaa 10 oliin harkifata.


Kaayyoo hundeeffama 'Magaalaa Shaggar' fi gaaffii irratti ka'aa jiru

Dhiyeenya kana Mootummaan Naannoo Oromiyaa magaalota Godiina Addaa Naannawa Finfinnee walitti dabaluun ‘Magaala Shaggar’ jechuun hundeesseera. Kanaaf ammoo mootummaan Dambii Hundeeffama Magaala Shaggar Lakkoofsa 233/2015 jedhu tumuun hojiirra oolchera. Dambiin hundeeffama magaalichaa BBCn argate kun chaappaa 'Waajjira Pirezidaantii Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Oromiyaa' jedhu ofirraa qaba. Onkoloolessa 11, 2015 ALI irraa kaasee dambiin hundeeffama magaala Shaggar kun hojiirra akka oolus dambicharratti ibsameera. Hundeeffamuun magaalaa haaraa- magaala Shaggar- kun aangawoota mootummaa dabalatee namoota hedduu biratti mata-duree dubbiifi falmii ta’ee jira. Maastar Pilaanii marsaa 2ffaatu dhufe kan jedhanis jiru; kaan ammoo dhuguma fayidaa uummataa kan mirkaneessudha jedhanii falmu. Rakkoon wal xaxaan biyyattiin, keessumaa Oromiyaan keessa jirtu osoo furmaata hin argatin dhimma belbeltuu akkanaa fuudhanii gadi bahuun sirrii miti kan jedhanis jiru. Ofii magaalli haaraa hundaa’e kun maalidha? Kaayyon isaa hoo? Dhuguma Maastar pilaanii lammaffaadhaa? Godiina Addaa Naannawa Finfinnee irraa maaltu-adda godha? Bulchiinsiifi caaseffamni isaa maal fakkataa? Magaalli kun akka hundaa'u gaaffii uummataatimoo murtee siyaasati? Dhimmoota kana irratti xinxaaltota, hojjattoota mootummaafi miseensota Caffee Oromiyaafi dambii hundeeffama magaala Shaggar irraa BBCn waan qindeesse akkanatti dhiyeessa: Akkaataa dambii hundeeffama magaala Shaggar bara 2015 ALI tti bahee kutaa lama lakkoosa 6 jalatti ibsameettu magaala Shaggar jedhamuun bakka tokkotti kan gurmaa’an magaalota, aanaaleefi gandoota magaala Finfinneetti marsanii jiraniidha. Isaanis, magaalota Burraayyuu, Kolooboo, Sulultaa, Laga Xaafoo-Laga Daadhii, Galaan fi Sabbataa yoo ta’an, gandoota aanaalee Walmaraa, Sulultaa, Barraak, Aqaaqii, fi Sabbataa Awaas irraa magaalichatti makaniidha. Bal’inni magaala Shaggar heektaara 160,892.8 akka ta’eefi akkaataa barbaachisummaa isaatti akka dabalu ykn hir’atus dambii kana keessatti ibsameera. Itti waamamni magaalichaa ammoo mana-maree magaalichaafi Pirezidaantii Naannoo Oromiyaatifidha. Teesson Muummee Magaala Shaggar ammoo magaala Finfinnee akka ta’es ibsameera. Dambii hundeeffama magaala Shaggar kana Kutaa Lama lakkoofsa 9 muraa 2 jalatti akka ibsametti, daangaan bulchiinsi magaala Shaggar magaala Finfinnee waliin qabdu: “Akkaataa sanada waliigaltee Bulchiinsi Godina Addaa Oromiyaa Naannawa Finfinnee Bulchiinsa Magaalaa Finfinnee waliin gaafa Adoolessa 22 bara 2014 waliigaluun mallatteessaniin ta'a" jedha. Dambii hundeeffama magaalichaa Kutaa Lama Lakoofsa 10  jalatti, Gurmaa’insa Qaamolee Mootummaa Bulchiinsa Magaalichaa tarraa’en Magaalaan Shaggar: Bulchiinsa Magaalaa, Kutaa Magaalaa fi Bulchiinsa Aanaa Magaalaa qabaata. Qaamoleen bulchiinsa magaala Shaggar  Mana-maree, Kantiibaa, Mana-maree Bulchiinsaa, Mana-murtii Ol’aanaa, Waajjiraaleefi hojjettoota barbaachisoo ta’u. Magaalonni naannawa Finfinnee dur of danda’anii bulchiinsa magaalaa jedhaman amma kutaa magaalaa ta’u jechuudha. Bifa kanaan hojiiwwan gurguddoo magaalonni kunneen dur of danda’nii hojjataa turan kan hojjatu magaala Shaggar ta'a jechuudha. Magaala Burayyuu irraa hojjataan maqaan isaa akka hin dhahamne gaafachuun BBCtti dubbate,  magaalan isaanii akka kutaa magaalatti hundaa'un achi jalatti ammoo bulchiinsi aanaas hundaa'ee hojiitti seenamuu hime. "Hojjattoonni duraan bulchiinsa magaalaa irra turan bakka kutaa magaalaafi bulchiinsa aanatti ramadamaniiru," jedhe. Gama biraan ammoo dursee qophiifi odeeffannoon waan hin turreef hojjattoota gidduutti burjaajin uumamuufi namoonni caasaa haaraa kana keessatti aangoo fi ramaddii iddoo gaarii argachuuf 'gubboo' birrii 50,000 kaasee hanga kuma 200 tti kaffalaa akka jiran hime. Haata'u garuu BBCn komii kana qaama walabaarraa hin mirkaneeffanne. Kaayyon hundeeffamuu magaala Shaggar, magaalattii ammayyeessuf, misoomaf hawwattuu taasisuuf, akkasumas magaala giddu-gala diinagdee, siyaasafi hawaasummaa taate gochuuf akka ta’e kaayyowwan Mootummaan dambii hundeeffama magaalichaa lakkoofsa 233/2015 keessatti tarreesse keessayi. Haata’u garuu hundeeffama magaala Shaggar ilaalchisee aangawoota mootummaa dabalatee namoota garaa garaa irraa komiin dhagahamaa jira. Miseensi Caffee Oromiyaa maqaan isaanii akka hin dhahamne gaafachuun BBCtti dubbatan hundeeffama magaalichaa irratti rakkoon iftoominaa akka jiru himan. "Dubbicha osoo hawaasa hin mariyachiisin gadi fuudhani. Gandoonni baadiyyaa dur Godiina Addaa Naannawa Finfinnee irraa tajaajila argataa turan kaan magaala Shaggar jalatti waan hin hammatamneef amma gara Walisoo ykn Adaamaa fa'aa deemanii tajaajila akka argatan godhamnii jiru," jedhan. Itti dabaluunis, "Uummata tuffachuun sirrii miti. Uummataan anatu siif beeka jechuun uummata wallaalaa gochuudha, yoo dogoggores uummanni [dhimma isaarratti] haa dogoggoru, garuu uummanni maal barbaada jedhanii gaafachuutu ta'uu qaba ture" jedhan. Haata'u garuu miseensi Caffee kun, hundeeffamuu magaala Shaggar irraa komii akka hin qabne himuun hawaasni isaan bakka bu'an mariisifamuu dhabuu rakkoo ta'uu himan. Akka dambii hundeeffama magaala Shaggar irratti ibsametti, gandoonni aanaaleee akka Aqaaqii, Sabbata Hawaas, Barraak, Sulultaa fi Walmaraa jala turan, gandoonni 40 ta'an magaala Shaggar jalatti hammatamaniiru. Eertuu Mojoo fi Koyyee Faccee Finfinnee jala kan turan gandoota magaala Shaggaritti makamaniidha. Gama biraan ammoo gandoonni baadiyyaa dur godiina addaa naannawa Finfinnee irraa tajaajila dhiyeenyan argataa turan magaala Shaggar keessatti waan hin hammatamneef fageenya dheeraa deemanii tajaajila argachuuf dirqamanii jiru. Miseensi Caffee Oromiyaa biraan maqaan akka hin dhahamne gaafachuun BBCtti dubbatan: "Dhimmichi osoo Caffeen Oromiyaas ta'ee kaabineen olaanan quba hin qabaatiin kan hawaasa bira qaqqabe. Aanaa tokko keessaa gandoonni walakkaan Shaggar jalatti yoo ramadaman kaan ammoo osoo hin ramadamin hafanii tajaajilaaf lafa 200 km fa'aa deemanii tajaajila akka argatan taasifamuun hawaasa ani bakka bu'e biratti komii kaase." Kanumarraa ka'uun hawaasni gandoota baadiyyaa namoota bakka buufachuun komii isaanii mootummaa naannotiif dhiyeessuus dubbataniiru miseensi Caffee kun. Hundeeffamuu magaala Shaggariin wal qabatee namoonni komii kaasan akkuma jiran kan jajanis jiru. Dhimmoota siyaasaafi hawaas-dinagdee ilaalchisuun miidiyaa hawaasummaarratti yeroo baayyee kan barreesssan Gaazexeessaafi Rogeessa kan ta'an Obbo Dammaqaa Nagaasaa  hundeeffama magaalaa haaraa kana warra deeggeran keessaayi. Shaggar magaala 'Ismaart Siitii' ykn Sister Siitii' akka taateefi bal'inni ishees Finfinnee dachaa sadi akka caaltu ibsuun, "...Masaraan haaraa kan biyyaa irra caalaan ykn guutummaatti  Shaggaritti ijaaramaa jira. Masaraan Oromiyaa Finfinneetti ijaaramaa jira. Kanuma!" jechuun hundeeffamuu Shaggar waan gaarii ta'uu isaa barreessan. Gama biraan ammoo Deetaa Ministira Nagaaa Itoophiyaafi miseensa Caffee Oromiyaa kan ta’an Obbo Taayyee Danda’aa hundeeffamuun magaala Shaggar iftoomina seeraa akka hin qabne qeeqa cimaa fuula miidiyaa hawaasaa isaanii irratti barreessan. Mootummaan Naannoo Oromiyaa bulchiisaafi misooman magaalota naannawa Finfinnee jiran wal qunnamsiisuf hundeeffamuun magaala Shaggar barbaachisaa akka ta’e ibsus Obbo Taayyen garuu magaalonni kun aangoofi eenyummaa isaanii qabatanii bu’uuralee misoomaan wal-qunnamsiisuun maaf hin danda’amu? jedhanii gaafatu. “Magaalonni marsaan Finfinnee daandii guddaan wal-qabatuu akka qaban bara 2011 kora ODP irratti kaasuu koo nan yaadadha. Namni Sululta irraa Burraayyuu deemuu barbaadu Finfinnee seenee rakkatuu hin malle. Finfinnee alatti Xaafoo fi Sululta waliin gahuun rakkoo tiraafikaa Finfinnee furuufis danuu fayyada. Garuu sun hin dhagayamne,” jedhan Obbo Taayyen. Miseensonni Caffee Oromiyaa osoo hin dhagahiniifi Caffeen osoo irratti hin mari’atin magaalli Shaggar hundeeffamuun kaayyoo namoota muraasaafi ‘hanna lafaatiif’ karoorfame akka ta’es ibsu. Namoonni muraasni 'hanna lafaatiif' magaala Shaggar hundeessan kun eenyu akka ta'an hin ibsine. Obbo Taayen yeroo hedduu miidiyaa irratti aangawoota mootummaa naannoo Oromiyaa irratti qeeqa jabaa dhiyeessu. Dr. Milkeessaa Miidhagaa Hoogganaa Biiroo Bulchiinsaafi Itti-fayyadama Lafa Oromiyaa kan turan dhimmi hundeeffama magaala Shaggar, Maastar Pilaanii lammaffaadhan akka wal qabatuufi dantaan Finfinnee Oromiyaa keessatti kabajamuu waan dadhabeef karoorri kun magaala Finfinneetin durumaanuu akka qophaa’e BBCtti himan. “Ani qabatamaan waanan beekun qaba. Rakkoo Finfinneen Godiina Addaa keessatti qabdu akkamitti hiikna jedhaniitu Addis Ababa Metropolitan Region Plan kan jedhu gara dhuma bara 2018 tti magaalli Finfinnee qopheesse,” jedhu. Yeroo isaan lafa Oromiyaa bulchaa turan bishaan magaala Finfinneetif Aanaa Sulultaa keessaa Garbii lakkoofsa 2 jedhamu bahaa akka ture himuun: “Ministeerri Faayinaansii [Obbo] Ahmad Shidee qaaman na argatee, [bishaanicha baasuuf] Baankii Addunyaarraa horii arganneerraa lafarraa [qote bulaa] nuuf kaasaa naan jedhe. Anis amma gaaffin ummanni Oromoo Finfinnee irraa qabu deebii argatutti ani waa’ee nama buqqisuu keessa hin galu jedheen dide,” jedhan Dr. Milkeessan. Magaalli Finfinnee bakka balfa itti gattu dhabdee waan rakkataa jirtuuf karoorri kun qophaa’ee Naannon Oromiyaa hojiirra akka oolchuuf akka karoorfame himu. Gama biraan ammoo magaalota amma Shaggar jedhaman kana keessatti karaa seeraan alaa lafa qabachuun hammaachuu irraa kan ka'e qubsumni (dimogiraafin) uummataa akka malee jijjiiramaa jiraachuu himuun, "Yeroon lafa Oromiyaa bulchaa ture weerara lafaa dhaabsisuu gaafa eegallu hoggansa kanarratti cichine sanyummaadhan nu qoratanii rakkoo guddaatu nurra gahe" jedhan. Itti dabaluunis magaalli Shaggar Maastar Pilaanii hamaa ta'e "maqaa bareechanii Shaggar isa durii [Finfinnee] dhabdaniitu, Shaggar haaraa isiniif hundeessina jedhanii as bahan," jedhan. Akkuma yeroo Maastar Pilaanii sana icciitii guddaadhan qabanii erga hojjatanii xumuranii hojiirra oolmadhaaf gadi baasan malee fedhiifi dantaan uummataa gaafatamee akka hin taane kaasu Dr. Milkeessan. Akkaataa dambii hundeeffama magaala Shaggaritti teesson magaalichaa Finfinneedha. Namoonni magaalotaafi gandoota baadiyyaa magaala Shaggar jala jiran irraa dhimma isaanii dur achuma magaala isaanitti raawwataa turan raawwachiisuuf amma gara Finfinnee deemuuf dirqamu jechuudha. Kuni ammoo dursee qorannoofi qophiin gahaan waan hin turreef rakkoo ture wal xaxaa taasisa jedhu Obbo Taayyenis. “Dhimmi duraan Galaan, Xaafo, Sabbata, Burraayyuu fi Sulultatti xumuramaa ture amma Saaris geeffameera. Gandooti aanaaleen godina addaa jala turan gariin ammoo amma godinoota duriitti deemu jedhama. Aanaa Aqaaqii irraa gandooti gariin Adaamaa deemu. Sandaafaan ammoo Finfinnee keessa cehee Fiichee akka deemu murtaayera. Kun bulchiinsaaf hamaa ta'uun ifaadha,” jechuun jiruu uummataa akka hammeessu kaasu. Dr. Milkeessanis magaala Shaggar hundeessanii teessoo isaa Finfinnee gochuun "bulchiinsa uummatarraa fageessudha malee rakkoo uummataa hiikuu miti," jechuun mormu. Komiiwwanii fi wantoota shakkii uuman ilaalchisee deebii argachuuf BBCn aangawoota mootuummaa argachuuf yaalii godheen angawaan Caffee Oromiyaa tokko qaamni dhimmi ilaallatu akka deebii kennu haala mijeessana jedhanii erga beellama qabanii booda argachuu hin dandeenye. Heera Mootummaa Naannoo Oromiyaa Keeyyanni 49 lakkoofsa 3/b jalatti Caffeen Oromiyaa, "Baay’ina uummatichaa, bal’ina naannichaafi sochii dinagdee hawaasummaa tilmaama keessa galchuudhaan gulantaalee bulchiinsaa dabalataan ni hundeessa," jedha. Bifa kanaan magaala Shaggaris hundeessuuf aangoo kan qabu Caffee Oromiyaati jechuudha. Miseensota Caffee Oromiyaa BBCn dubbise lama keessaa Magaalota Godiina Addaa Naannawa Finfinnee keessaa bakka tokko [bakka isaa nageenya miseensa Caffee kanaaf jecha BBCn hin eerre] bakka kan bu'an, waanti uummanni irratti mariyatee itti hin amanne akka hin fayyanne himu. "Dursa Caffeen labsiin bahe uummata ni fayyada moo hin fayyadu jedhee irratti ni mariyata. Caffeen erga murteessen booda qaamni hojii raawwachiiftuu dambii baafatee uumatatti gadi bu'uun mariisisa. Nuti uummata bakka buuna waan ta'eef uummanni naaf ta'a jedhee kan itti amane hojiirra oolchina. Waa'een hundeeffamuu magaala Shaggar karoora gaarii ta'uu danda'a. Garuu Caffeen irratti mariyatee murteessuu qaba, uummannis naaf ta'a yoo jedhe fudhata," jedhu. Ofii magaalan Shaggar akka hundaa'u gaaffii eenyuti? Maaliif yeroo Oromiyaan rakkoo nageenyaa keessa jirtutti dhimmi falmisiisan akkasii gadi fuudhame? Obbo Taayyen akka jedhanitti,  magaala Shaggar hundeessuun gaaffii uummataa osoo hin taane kan "hattuu fi dallaalati" jechuun cimsanii qeequn barreessan. "Hattu fi dallaalaan" isaan jedhan kun eenyu fa'aa akka ta'an garuu  ifa hin goone. Obbo Taayyen kana haa jedhan malee dambii hundeeffama magaalichaa irratti akkka ibsametti magaala ammayyaa, aadaa fi seenaa uummata Oromoo giddu galeessa godhatee, akkasumas bu'uuraalee misoomaa ammayyaa qabdu kan fayidaan uummataa keessatti mirkanaa'u hundeessun barbaachisaa akka ta'e ifatti mootummaan kaa'era. Gama biraan ammoo dhimmi magaala Shaggar hundeessuu yeroo Oromiyaan rakkoo nagaatin goolamaa jirtutti gadi fuudhamuu akka hin qabneefi hunda dura nageenya Oromiyaatif dursi kennuun hojii ijoo Mootummaa Naannoo Oromiyaa ta'uu akka qabu falmu Obbo Taayyen. Dr. Milkeessan gama isaanitiin gaaffin magaala, aanaa ykn godiina hundeessuu yeroo heddu kan ka'u uumata irraa akka ta'e dubbatan. "Aanan tokkoyyuu gaafa hundaa'u uummatatu magaalaa aanaa akkasii dhaquu dadhabnee, aanan akkasi asitti nuuf haa hundaa'u jedhanii gaafatu. Bulchiinsa ofitti dhiyeessa uummanni malee ofirraa hin fageessu," jechuun hundeeffamuun magaala Shaggar gaaffii uummataa akka hin taaneefi bulchiinsi isaas uummata irraa akka fagaate kaasu. Dambiin hundeeffama magaala Shaggar guyyaa dambichi itti hojirra ooluu eegale Onkoloolessa 15, 2015 ALI mirgiifi dirqamni Bulchiinsi Godiina Addaa Naannawa Finfinnee duraan qaba ture dambii kanaan gara Magaala Shaggaritti akka deebi'an ta'aniiru. Dambiin Waajjira Bulchiinsa Godiina Addaa Naannawa Finfinnee bahe lakkoofsa 115/2000 dambii hundeeffama magaala Shaggar kanaan haqameera jechuudha. Gandoonniifi magaalonni Godiina Addaa Naannawa Finfinnee jala turaniifi amma magaala Shaggar keessatti hin hammatamin osoo godinni addaa hin hundeeffamiin bakka turanitti akka deebi'an danbiin kun ni ajaja. Haata'u garuu dhimmoonni seeraa jalqabamanii xumura hin argatin bakkuma jalqabametti akka xumuramu jedhameera.


Koreen waloo Shireetti walgahuun akkaataa humnoonni Tigraay meeshaa hiikkatan irratti marii eegale

Akkaataa waliigaltee nagaa baatii tokko dura walgahameefi humnoonni Tigraay meeshaa hiikkatan irratti mari’atu magaalaa Shireetti eegale. Koreen ogeeyyii kuni mootummaa federaalaafi humnoota Tigraay keessaa kan bahe ta’uu mootummaan federaalaa ibsa har’a baaseen beeksiseera. Akka ibsa kanaatti, koreen kuni karoora dabalataa baasuf kaleessa marii eegaleera. Karoorri garagaraa koreen kuni baasu akkaataa meeshaa hiikkachiisuu, kaampii galchuufi dhimmoota kanaan walqabatan kan deebisu akka ta’e ibse. Waliigalteen magaalaa Naayirobiitti waraana Itoophiyaafi ajajaa humnoota TPLF gidduu irra gahame humnoota Tigraay meeshaa hikkachiisuufi humnoota Raayyaa Itisa Biyyaa ala jiran erga tokko raawwata jedhe. Mootummaan ibsa baase keessatti dhimma meeshaa hiikkachiisuu malee waa’ee humnoota alaa jedhame waan dubbate hin qabu. Tibbana humnoonni Tigraay waraanni Ertiraa badii raawwataa jira jechuun irra deddeebbiin himataa turan. Gama Ertiraan garuu wanti jedhame hin jiru. Meeshaa hiikkachiisuu irratti karoora bal’aa baasuu duubatti kan harkifate sababa dhimmoota teknikaani jedheera mootummana Federaalaa. Bakka buutonni waraana Itoophiyaafi humnoota Tigraay Shireetti akka wal arguuf deeman aangawoota Tigraay irraa Ambaasaaddar Wandimmuu Asaamminaw kana dura BBC’tti dubbatanii turan. Dhimma dabalataa garuu hin dubbatiin hafan. ‘‘Waraana lamaan gidduu waan abdii namatti kennutu uumamaa jira, ‘‘waraanni waliigalee dalagaa jira,‘‘ jechuunis Televijinii Tigraayiif dubbatan. Waraanni waggaa lama tureefi biyyattii gaaga'e karaa nagaan furuuf ji'a tokko dura Afrikaa Kibbaatti waliigalteen nagaan taasifameera. Eegasiis dhimma waraanaa irratti ajajooni waraanaa gama lamaanii mari'atanii yeroo raawwii waliigaltee kanaa lafa ka'aniiru. Ambaasaaddar Wandimmuun waliigalteen mootummaa federaalaafi TPLF gidduu haala sirriin adeemaa jira jedhan. Taatullee waraanni Ertiraa badii jajjaboo raawwataa jira jechuun himatan. Ministirri Dhimma Alaa Ameerikaa Antonii Biliinkanis MM Abiy Ahimad waliin dhimmuma waliigaltee kanaa irratti mari'atanii turan. Torban darbe Ergamaan Addaa Gamtaa Afrikaa Olusegoon Obasaanjoo raawwii waliigaltee kanaa irratti gara Maqalee imaluun marii taasisaniiru. Erga waliigaltee nagaa deeggarsi namoomaa Naannoo Tigraay seenuu jalqabeera. Haa ta'u malee, hammi xiqqaa ta'u humnoonni Tigraay ibsu. Mootummaan tajaajiloota bu'uuraafi imala qilleensaa eegaluuf qophiitti akka jiru ibsuun ni yaadatama.


Oromiyaatti namoonni dhibee busaafi gifiraatiin lubbuu dhabaa jiru- jiraattoota

Naannoo Oromiyaa godinaalee adda addaa keessatti weerara busaa fi gifiraa ka’een namoonni du’aa jiraachuu jiraattonni BBC’n dubbise himan. Jiraataan Wallagga Lixaa aanaa Qondaalaa Nuuraddiin Abduraman, ijoolleen waggaa shanii gadii dhibee gifiraan du’aa jiraachuu dubbatan. Dabalataan aanicha keessatti namoonni hedduun dhibee busaan akka qabamanis himan. Biiroo Fayyaa Oromiyaa gamasaatiin, dhibeen busaa naannoo Oromiyaa keessatti argame '‘weerara’’ jedhamee labsamuu hime. Haala nageenyaa naannicha irraa kan ka’e buufataaleen fayyaa waan tajaajila gahaa kennaa hin jirreef yaala argataa hin jirru jedhan. Dhibeen talaallii kennuun ittifamu dhibeen gifiraa erga waktii gannaan as lubbuu daa’imanii balleessaa akka jirus himaniiru. ''Dheengaduma guyyaa tokko, sa’a wal fakkaataatti ollaa keenyaatii nama lama du’e awwaalle. Gifiratu hammaate. Afaan kana hanga miilaatti madeessee, waa hin nyaatan, hin dhugan. Akkasiin guyyoota 14 fa’a irra tura,’’ jedhan. Obbo Nuuraddiin ogeessotni buufatalee fayyaa keessa hojjetan sababa rakkoo nageenyaan bahaniiru jedhan. Hospitaalota keessa ammoo hanqinni qorichaa waan jiruuf yaala gahaa argachuu hin dandeenye jedhan. Dhibeen gifiraa kun waktii gannaa keessa akka jalqabe himuun irra caalaa kan miidhaa jiru ijoollee waggaa shanii gadiiti jedhan. Aanaa Qondaalaa keessa hospitaalli tajaajilu kennu hin jiru. Aanittii keessa to’atee kan jiru hidhattoota WBO tahuu kan himan jiraattotni aanichaa BBC’n dubbise, hojjettootni buufata fayyaa tajaajila nuuf kennan hin jiran jedhan. Itti Aanaan Biiroo Fayyaa Oromiyaa Dr Darajjee Abdannaa dhibeen busaa naannoo Oromiyaa keessatti argame '‘weerara’’ jedhamee labsamuu himan. Akka naannoo Oromiyaatti waggoota shan keessatti namoota miliyoona tokkoo gaditu dhibee busaan qabamaa ture. Dr darajjeen bara darbe qofa namootni kuma 198 akka qabaman himuun bara kana garuu ji’oota sadii keessatti namootni kuma 117 tahan dhibee busaan qabamuu himan. Dhibeen kun torban torbaniin akka hordofamu kan himan Dr Darajjee yoo namootni kuma 200 qabaman ‘’weerara’’ jedhamee labsama jedhan. Naannoo Oromiyaa keessaa godinaalee Wallaggaa arfan, Iluu Abbaa Booraa, Shawaa Bahaa fi Baalee keessatti dhibeen kun argameera jedhan. Dhibeen busaa naannolee Itoophiyaa kaan keessattis bifa weeraraan ka’eera. Sababa guddaan jijjiirama qilleensaa fi rakkoo nageenyaa jiru akka tahes himaniiru. Dabalataan Godinoota akka Baalee Bahaa, Harargee, Booranaa fi Wallaggaa keessatti dhibeen gifiraa jiraachuu kan himan Dr Darajjeen dhibee kana talaalliidhaan ittisuuf hojjechaa jirra jedhan. ''Namni kudhaniyyuu dhibee gifiraan qabamnaan '‘weerara’’ jedhameeti labsama akka Dhaabbata Fayyaa Adunyaatti. Lakkoofsi isaa guddateef qofa osoo hin taane namootuma xiqqaa irratti yoo argameyyuu akkasiin ilaalama.’’ Ragaan Dhaabbata Fayyaa Adunyaa akka agarsiisutti bara 2020 keessa adunyaa irraa namootni miliyoona 241 tahan dhibee busaan qabamaniiru. Isaan keessaa namootni 627,000 tahan dhibee kananaan du’aniiru. Haa tahu malee, dhibeen kun %95 ol kan argame biyyoota Saharaan gadii jiran keessattidha. Dr Darajjee Abdannaa bara kana akka naannoo Oromiyaatti weerarri busaa fi Gifiraa hammaachuu himanii kanaaf sababni guddaan jijjiirama qilleensaa akka adunyaatti jiruu fi addatti ammoo rakkoo nageenyaa godinaalee Oromiyaa tokko tokko keessatti mudatan tahuu himan. ''Naannolee gara Lixaa keessatti rakkoo nageenyaa waan jiruuf namootni tajaajila dhaabbilee fayyaa yeroodhaan argachuu dhabuun jira. Garuu rakkoon nageenyaa jiraates dhaabbata fayyaa adda kan godhu itti fufnee tajaajila fayyaa kennuu keenyadha.’’ Godinaaleen Wallaggaa waggoota arfan darban keessa rakkoo nageenyaa hamaaf saaxilamaniiru. Hidhattootni WBO humna nageenyaa mootummaa waliin wal waraanaan bal’inaan godinaalee kanneen keessa socho’u. Kun ammoo uummatni tajaajila si’ataa akka hin arganne gufuu taheera. ''Sektara keenya kaan irraa adda kan godhu amaluma isaa tahee yeroo uummanni buqqa’us walumaan buqqa’ee tajaajila kennuu isaati. As keessatti yeroo hojettootni fayyaa miidhamanis jira,’’ jedhan Dr Darajjeen Wallagga Lixaa aanaa Qondaalaa keessa yeroo waraanni ture tajaajilli adda cite ture amma deebi’ee jalqabeera kan jedhan Dr Darajjeen, dhibee gifiraa ittisuuf ijoolleef talaallii kennuuf qophii xumuree jirra jedhan. Haa tahu malee, yeroo daandiin adda citufaa hanqinni dhiyeessii qorichaa ni mudata jedhan. Karaa Waldaa Qaxxaamura Diimaa fi geejibaa uummataas fayyadamuun naannolee miidhaman kanneen qorichi akka gahu gochaa ture, garuu yeroo karaan adda citu dhiyeessiin yeroo adda cites jira jedhan. Uummanni Itoophiyaa %50 ol tahu dhibee busaaf saaxilamaa tahuu Dhaabbanni Fayyaa Adunyaa ni hima. Haa tahu malee, waggoota kurnan lamaan darban keessa weerarri dhibee gifiraa biyyoota Sahaaraa gadii keessaa hir’ataa dhufeera. Dhibee kana ijoollee waggaa shanii gadiif talaallii kennuun ittisuun ni danda’ama. Itoophiyaan bara darbe duula talaallii dhibee gifiraa gaggeessuun dhibee kun akka hin babal’anne hojjechaa turte.


Waldaan Masarata Kiristoos rakkoo Oromiyaatti mudateen miseensonni  348 jalaa ajjeefamuu ibsite

Waldaan Masarata Kiristoos rakkoo nagaa Oromiyaa godiinota garaa garaatti mudateen hanga ammaa miseensonni ishee 348 jalaa ajjeeffamuu ibsa Sadaasa 21 baasteen beeksifte. Amantoonni waldattii harki hedduun kan ajjeefaman ammoo Godiina Wallaga Bahaa aanaalee irra deddeebiin ajjeechaa fi buqqaatiin ummataa keessatti raawwataa ture keessatti akka ta'e ibsame. Dabalataanis manneen jireenyaa fi qabeenyi amantootaa fi tajaajiltoota waldattii itti yaadamee akka gubatee fi barbaada'e ibsame. Pirezidaantii Waldaa Masarata Kiristoosii Paastar Dassaalany Abbabaa, "Ragaan galmeessinee kun maqaa warra ajjeefamanii beeknuti malee lakkoofsi  kanaan oliidha," jedhu. Lakkoofsi namoota ajjeeffaman kanneenis miseensota waldattii qofaafi kan firaa fi hiriyaa isaanii hin daballe ta'u kan himan pirezidaantiin waldattii, "Waggoota lamaan sadan darban keessatti nama qaroo hin qabnee dabalatee namoonni nagaan hedduun ajjeefamaniiru," jedhu. "Inni hidhatee deemu yeroo itti uummata irratti dhukaasu jira, mootummaan immoo isaan soortan jedhee yeroon itti dhukaasu jira.'' Akka isaan jedhanitti, ajjeechan kun kan raawwate qaama mootummaa, qaamoolee hidhatanii bosona jiraniifi kanneen finxaaleyyii Amaaraa jedhamaniin. ''Uummanni qaama sadan kana gidduutti rakkataa jira" jedhan. Bifuma wal fakkaatun Waldaa Warra Wangeelaa Makana Yesuus Itoophiyaa (WWMYI) ibsa Sadaasa 11, 2022 baastee turteen, Godina Wallagga Bahaa Aanaa Saasiggaa ganda Gaallotti guyyaa Sadaasa 6, 2022 amantonni osoo waaqeffannaarra jiranuu hidhattoota bakka biraatii dhufan jedhamaniin jumlaan ajjeefamuu beeksisuun ishee ni yaadatama. Haleellaa jedhame sanaanis tajaajiltoota dabalatee miseensoti waldattii 15 jumlaan ajjeeffamutu ibsame. Waldaan Masarata Kiristoos ibsa baasteen kanaan lubbuun lammiilee nagaa bu'aa siyaasaf oolaa jira jechuun komatte. "Biyya keenya gara lixaa, addatti godiina Wallaga Bahaa fi Oromiyaa bakkeewwan tokko tokkotti uummata barootaaf waliin jiraataa ture gareen muraasni isa tokko ajjeesaa, isa biraa ammoo kan du'u gochuun lubbuu namaa ulagaa ittiin bu'aa siyaasaa argatan godhanii itti fayyadamaa akka jiran ni hubanna," jedha ibsichi. Pirezidaantin waldattii Paastor Dassaalany gama isaanitiin BBCtti akka himaniitti, "Namoonni ajjeefaman namoota nagaa qaama hidhate waliin hidhata homaa hin qabne, gaggeessitoota waldaa, namoota qaro dhabeeyyii baqachuu hin dandeenyetu siree isaanii irratti du'an. ''Namni eessa dhaqa qe'ee isaa dhiisee?'' kan jedhan Paastar Dassaalany, inni hidhate wal ajjeesuuf manaa bahe, waraana idilee keessatti qaamni wal lolu iddoo hawaasni hin jirretti wal lola jedhan. Garuu, ''hawaasa qixa lamaanitti dhukaasni gaafa banamu, mana keetii ba'i jedhanii haadha manaafi abbaa manaa gargar baasanii gaafa ajjeesan kun maal jedhaman?"  jechuun gaafatu. Dhimma rakkoo wal xaxaan akkasii mootummaan dubbachuu dhiisuu, uwwisni miidiyaa dhibuun, inni tokko gaafa miidhamu qofa ol kaasanii iyyuu fi tajaajilli telekoomii yeroo dheeraaf adda ciccituun, miidhaa ajjeechaa fi badiin qaqqabe adda baasuf rakkisaa taasisaa akka ture himu Paastar Dassaalany. Sababa waraantiin namoota buqqa'anii naannoo Dabra Birhaan qubataniif baasii birrii miliyoona 60 baasun deeggarsa gochaa akka jirtu kaneerte Waldaan tun, waraanni Kaaba Itoophiyaas osoo hin eegaliin dura waraanni obboloota gidduutti akka hin barbaachifne labsaa akka turte ibsite. Dabalataanis waldattiin, "Gaaffin waraanan deebi'u hin jiru, mufiin humnaan furamus hin jiru, hin jiraatus," jechuun waamicha nagaa dhiyeessitee jirti. "Waamicha kana nama nu dhagahu hundumaaf dhiyeessina. Ummata humnaan of jaalachiisuun hin danda'amu. Kaabatti lola gaggeeffameen erga namni hanga kanaa dhumee booda harka wal qabatanii nagaa wal fuudhan. ''Dhumni waraanaa mariidhumaan xumurama. Kanaaf dogoggora irraa barree mari'achuutu barbaachisaadha. Mariin waan hin furre hin qabu. Osoo mariin jiraatee badiin kun hundi hin gahu ture," jechuun rakkoo jiru mariin akka furamuuf waamicha dhiyeessu. Waldaan Masarata Kiristoos ajjeechaa lammiilee nagaa miseensota ishe ta'an irrati raawwatame jette kanaaf, "Mootummaan nageenya lammiilee eegsisuu yoo hin dandeenyetti, lammiilen balaa itti dhufu jalaa akka of baraaraniif dursee odeeffannoo kennuu qaba. Tajaajililoota bu'uuraa kan akka telekoomii irraa cufuun ummata badiif saaxiluu irra akka of qusatu" jechuun waamicha dhiyeessite. Gama biraan, Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa fi qaamoleen dhimmi isaa ilaallatu hunduu yakka suukanneessaa hanga ammaa lammiilee nagaarratti raawwate qoratanii uummataaf ifa akka godhanii fi qaamolee yakka kana raawwatan seeratti akka dhiyeeffaman cimsssn gaafadhas jette waldattiin ibsa baafte kanaan. Naannoo Oromiyaa bakkeewwan garaa garaatti waraana humnoota mootummaa fi hidhattoota Waranaa Bilisummaa Oromoo (WBO) kan mootummaan ABO-Shanee jechuun shororkeessuummaan galmeessee waliin gaggeeffamun wal qabatee ummanni nagaan gidduutti du'uu, qabeenyi barbadaa'uu erga eeggalee bubbuleera. Addumatti ammoo Godiina Wallaga Bahaa fi Horroo Guduruu keessatti kan jiraattoonniifi qaamoolee mootummaa hidhattoota finxaaleyyii Amaaraati jechuun himatan irra deddeebiin lubbuu namoota nagaa heddu galaafachuu ni yaadatama.


Bilinkan dhimma waliigaltee nagaa mallattaa'erratti MM Abiy waliin mariyatan

Itti Gaafatamaan Waajjira Dhimma Alaa Ameerikaa Antoonii Bilinkan  Ministira Muummee Itoophiyaa Abiy Ahmad waliin dhimma waliigaltee nagaa buusuu dhiyeenya mootummaa Itoophiyaafi humnoota Tigraay gidduutti mallattaa'eerratti mariyachuu isaanii ibsan. Bilinkan waliigalteen waraana dhaabuu taasifame hatattamaan hojiirra oolee Kaaba Itoophiyaatti nageenyi akka mirkanaa’uu gaafachuu isaaniis beeksiisaniru. Bilinkan barreeffama karaa toora miidiyaa hawaasaa isaanitiin qoodaniin, barbaachisummaa waliigaltee wal dhabdee fi waraanaa dhaabuu taasifame atattamaan hojiirra oolchuu irratti Ministira Mummee Itoophiyaa Abiy Ahimad waliin mari’achu ibsan. Bilinkan kana kan jedhan erga humnootiin Tigraay waraanni Ertiraa naannoo isaanii keessaa akka bahuuf hawaasni idil-addunyaafi Ameerikaan akka dhiibbaa taasisaniif waamicha taasisaniin guyyootaan booda. Waraanni kaaba Itoophiyaatti waggoota lamaan darbaniif gaggeeffamaa ture karaa nagaatiin furudhaaf dahoo Gamtaa Afrikaa jalatti mootummaan Federaalaafi TPLF waliigaltee taasisun isaani ni yaadatama. Waliigaltee amma gareewwan wal waraanan lameen jidduutti taasifame kana keessatti Ameerikaan gahee olaanaa akka akka baate himama. Kana malees, waraanni kun karaa nagaatiin furmaata akka argatuuf jecha Ameerikaan ergamaa Addaa dhimmicha itti dhiyeenyaan hordofu Gaanfa Afrikaatti muduun, yeroo garaa garaatti gara Finfinneefi Maqaleetti marmaaraa turuun ni yaadatama. Ammas Bilinkan adeemsa nagaa hoggansa Gamtaa Afriikaatiin taaasifamu deeggaruu itti kan fuftu ta’uu ibsaniiru barreefama isaanii kanaan. Haata’u malee, marii taasifame jedhame kana ilaalchisee gama mootummaa itoophiyaatiin hanga yoonaatti kan jedhame homtuu hin jiru. Kana malees Dubbii Himaan Waajira Haajaa Alaa US, Ned Piraayis marii MM Abiy Ahimadiifi Antoonii Bilinkan jidduutti taasifameen, yaaliiwwan Kaaba Itoophiyaatti nagaa buusuuf taasisamu irratti mari’achu beeksiisan. Kanaanis Bilinkan yaaliiwwan mootummaan Itoophiyaa naannoo Tigraayiifi naannoolee ollaa Affaariifi Amaaraa keessatti deeggarsa hin daangoofne qaqabsiisuufi tajaajilawwan bu’uuraa deebiisuuf taasisaa jiruuf beekamtii kennuu kaaseera ibsa baaseen. Akkasumas Bilinkan tibba marichaatti, humnootiin alaa hatatamaan naannicha keessaa bahuun humnootii Tigraay hiikkachiisuun wal maddii taasifamu dabalatee,  barbaachisummaa hojiirra oolmaa waliigalee waldhabdeefi waraanaa dhaabuu cimsuun dubbataniiru jedhe ibsi Waajjira Dhimma Alaa Ameerikaatiin bahe. Kana malees, Ameerkaan biyyatii keessatti nagaa deebiisuuf to’annoo fi hojiirra oolmaa waliigaltichaa mirkaneessuu Gamtaan Afriikaa taasisuu dabalatee, adeemsa marii nagaa hogganaa gamtichaatiin gaggeeffamu kan deeggaran ta’u Biliinkan irra deebiin mirkaneessaniiru. Waliigaltee nagaa Sadaasa 2, 2022 Afrikaa Kibbaatti mootummaa itoophiyaafi humnoota TPLF jidduutti gaggeeffame hordofees deeggarsi namoomaa gara Tigraay seenuu eegaluu dhaabbileen deeggarsaa himanii ture. Haata’u malee, maddeen hospitaalaa ammalleen hanqina qorichootaa naannicha keessa jiruun lubbuun namootaa darbaa jiraachuu BBCtti himanii ture. Mootummaan Itoophiyaa deeggarsa namoota barbaachisuun qaqabsiisuun alattis, tajaajiloota bu’uuraa adda citanii turan deebiisanii ijaaruu eegaluu beekisiiseera. Waliigaltee gareewwan lamaan jidduutti Afrikaa Kibaatti taa’amee hordofees, Sadaasa 12, 2022 dureewwan waraanaa jidduutti waliigalteen adeemsa hojiirra oolmaa waliigaltichaa Naayiroobiitti mallattaa’ee ture. Saadasa 19, 2022 irratti ammoo ibsa baaaseen TPLF, dararaa waraanni Ertiraa ummata Tigraay irraan gahaa jiru akka dhaabuufi naannicha keessaa atattamaan akka bahuuf hawaasni addunyaa tarkaanfii cimaa akka fudhatuuf  gaafate ture. TPLF ibsa isaa kanaan Ameerikaa dabalatee hawaasni addunyaa keessattuu Gamtaan Afrikaa, Dhaabbanni Mootummoota Gamtomaniifi Gamtaan Awurooppaa bulchiinsa Ertiraa irratti tarkaanfii cimaa akka fudhatuuf waamicha taasisuun ni yaadatama.


Rakkoo nageenya Oromiyaa: Miseensonni paarlaamaa maaliif ummataaf sagalee ta’uu dhaban?

Naannoo Oromiyaa, keessumaa gama lixa naannichaatiin humnoonni hidhatan haleellaa isaan namoota nagaa irratti raawwatan yeroodhaa gara yerootti hammaachaa dhufeera. Jiraattonni BBCn yeroo gara garaatti dubbise haleellaa namoota nagaa irratti raawwatamu kanaaf humna ‘Fannoo’ jedhan, akkasumas kan mootummaan ‘Shanee’ jedhu akka ta’e dubbatu. Sababa lola mootummaafi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) kan seerri Itoophiyaa Shanee jedhu gidduutti gaggeeffamaa jiruunis namoonni nagaa hedduun lubbuufi qabeenya isaanii dhabaniiru; qe’ee isaaniis gadhiisanii baqataniiru. Rakkoon nageenyaafi lola naannoo Oromiyaa keessa jiru kun ija sabaa-himaalee jalaa kan dhokate fakkaata; hawaasa idil-addunyaa irraas xiyyeeffannaa hin arganne. Hunda caalaa ammoo bakka bu’oonni uummataa paarlaamaa jiranillee rakkoo nageenyaa waggootaaf bubbule kana yeroo kaasan hin dhagahamu jechuun komiin irratti ka'a. Bakka buutonni uummataa Oromiyaarraa ta'an paarlaamaa Itoophiyaa keessatti teessuma 178 qabu. Kun ammoo teessoo paarlaamaa waliigalaa 547 jiru keessaa isa olaanaadha. Miseensonni paarlaamaa ummata bakka isaan buufateef sagalee ta'un irraa eegama. Marii tibbana paarlaamaan Itoophiyaa taa'e irratti waa'ee rakkoo nageenyaa Oromiyaa keessaa hammaate miseensi kaase hin turre. Taateen akkanaa yoo mudatu kuni kan jalqabaa miti. Kuni garuu maalirraa madde? Pirofeesar Mararaa Guddinaa ALI bara 1997 paartii mormituu bakka bu'uun miseensa paarlaamaa tahanii waggaa shaniif tajaajilaniiru. Waggoota dheeraaf ammoo siyaasa Itoophiyaa keessatti hirmaataa jiru. Miseensi Paarlaamaa tokko sammuu [hilliinaa] isaa fi uummata bakka isa buufateef malee paartiif bitamuu hin qabu jedhu. Akka isaaniitti addunyaarratti paarlaamaa sadarkaa sadiitu jira. Inni jalqabaa paarlaamaa jabaa yoo tahu, kun seera gaarii baasuu fi hojiirra oolchuuf humna qaba. Kan lammataa paarlaamaa seera gaarii baasu garuu hojiirra oolchuuf humna hin qabnedha. Kan sadaffaa ammooo warri faranjii kan ‘Talking shop’’ jettudha. Kun paarlaamaa seera gaariis hin baasne, isa baases hojiirra oolchuuf itti rakkaatuufi rakkoo ummataaf sagalee tahuu hin dandeenyedha jedhan. ‘’Paarlaamaa Itoophiyaa yoo ilaalle isa sadaffaa kanaan gadidha. Seera gaariis baasuu hin danda’u, raawwachiisuus hin danda’u. Dabalata rakkoo uummataallee sodaa tokko malee dubbatee hin bahu,’’ jedhan. Pirofeesar Mararaan rakkoon kun kan maddu biyyi tokko sirna dimokiraasii gaariidhaan buluu dhabuu irraati jechuun ibsu. Keessummaa rakkoo nageenyaa bal'aa Oromiyaa keessa jiruufi teessuma caalmaa naannichi Paarlaamaa keessatti qabuun sagalee hedduufi jabaatu dhaga'amuun irra ture jedhu namoonni. ‘’Warruma biyya bulchutu murteessa, warri paarlaamaa keessaa sagalee sabaa tahuu hin danda’an. Warruma isaan filachiisetu isaan ajajuufi to’achuu danda’a’’  jechuun qondaalli nama siyaasaa kuni himu. Walgahii paarlamaa Itoophiyaa tibbana taa’ame irratti miseensi paarlaamaa bakka bu'ummaa magaalaa Finfinnee qaban tokko tokko yoo gaaffii dhiyeessan ‘’miira ukkaamamuutu natti dhagahame’’ jedhanii ture. Miseensi paarlaamaa kun akka yaada isaanii ibsatan eeyyama argatanis dhumarratti deebiin MM Abiy Ahimad kennan ajandaa tahee ture. ‘’Eenyutu si beeka, paartii bakka buutee filatamte malee’ kan jedhu dubbatan. Pirofesar Mararaan dubbiin kun kan agarsiisu, ‘’eenyutu si beeka, nuyitu si filachiise malee jechuu isaaniiti, kun ammoo saba biratti hin beekamtu jechuu isaaniiti. Uummatni filatee bakka hin buufanne jechuudha,’’ jedhan. Paarlaamaan Itoophiyaa waraana Kaaba biyyattiitti jalqabeen booda TPLF fi ''ABO shanee'' kan jedhan hidhattoota WBO shororkeesummaan farrajeera. TPLF waliin mariin nagaa yommuu gaggeeffamu biyyattii keessatti nagaa guutuu fiduuf wal dhabdeen hidhattoota WBO waliin jiru maal taha jedhee kan gaafate garuu hin turre. Lixa Oromiyaa aanolee adda addaa keessatti caasaan mootummaa diigamuu, akkasumas sochiin geejjibaa danqamuu jiraattotni BBCtti himaniiru. Bakkeewwan tokko tokko tajaajilli bilbilaa hin jiru, magaalota aanolee Godina Horroo Guduruu tokko tokko keessa ammoo namni maallaqa barbaadeyyuu Birrii 1,000 ol akka hin kennamne BBC'tti himan. Kun yaa'ii Paarlaamaa Itoophiyaa tibbanaa irratti irruma keessaan malee cimsamee hin ilaalamiin darbuun komii kaaseera. Paarlaamaan Itoophiyaa murtee warri biyya gaggeessan dabarsan dura dhaabbatanii yeroo jijjiirsisan ykn falmii jabaa gaggeessan hin mul'atan. Paarlaamaa biyyoota guddatan akka Ameerikaa, UK fa'a fudhannee yoo ilaalle paarlaamaan isaanii nama biyya gaggeessu dura dhaabbachuun murtoo jajjabaa dabarsuus, kan dhiyaate kuffisuus danda'u. Kun ammoo biyyi tokko namuma aangoo olaanaa qabu tokkoon akka hin bulle agarsiisa. Haa ta'u malee, wanti akkanaa mana maree bakka bu'oota ummataa Itoophiyaa keessa kan laafe ta'u hayyuuleen himu. Kun biyyaafis uummataafis balaadha jedhu namni siyaasaa kuni. ''MM yeroo lola jedhan lola jedhu..yeroo nagaa jedhan nagaa jedhu..'' Rakkoo guddaan Itoophiyaa keessa jiru madaallii aangoo [Check and Balance] dhibuu isaati. Aangoon walitti qabamee harka Koree Hojii Raawwachiiftuu jira jedhan. Dabalataan manni murtii dhiibbaa kam irraayyuu walaba tahuun hojjechuu qaba. Murteen isaa raawwachiisuun ammoo dirqama seeraati. Haatahu malee, namootni siyaasaa hidhaa turan akka hiikaman yoo manni murtii ajaju poolisiin hojiirra hin oolchu. Kun ammoo manni murtii walaba akka hin taaneefi humna raawwachiisuu akka hin qabne agarsiisa jedhan Pirof. Mararaan. Waggaa lama dura yeroo mootummaan federaalaa fi naannoo Tigiraay bulchaa kan ture TPLF wal dhaban paarlaamaan rakkoon naannoo Tigiraay keessa jiru rakkoo siyaasaati, siyaasaan hiikamuu qaba jedhanii yeroo dubbatan hin dhagahamne. Waraanni yoo jalqabe lubbuu namoota kumaatamaa balleessa, baajata guddaa mancaasa, biyya rakkoo irra buusa jedhanii yeroo dura dhaabbatan hin argamne. Waamichi waraanaa yeroo godhamaa turetti waraanicha deeggaruu, waliigaltee nagaa erga mallattaa'ees waliigaltee nagaa sanarratti dubbachuurra kan darbe gahee isaanii yeroo bahatan hin mul'atan jedhan Piroofesr Mararaan. ‘’Sabni nuyi bakka buune gaaffiin isaa kana, fedhiin isaa kana, yoo akkas hin taane rakkoo kanatu mudata jechuu hin danda’an.’’ ''Waanuma MM dubbatan deebisanii dubbachuudha, paarlaamaa Itoophiyaa keessatti waanti barame’’ jedhan Pirof. Mararaan. Paarlaamaan akka kanaan deemuun isaa bu’aa isaa naannoo Tigiraayitti argineerra, Oromiyaa irrattis argaa jirra jedhu hooogganaan KFO. Yakkoonni namoomaa yeroo raawwatan kan dubbatu waan hin jirreef rakkoon isaa biyya irratti mul’ataa jira jedhu. Itoophiyaan yeroo gara Somaaliyatti seenuun Al-shabaab irratti Somaaliyaatti yeroo gaggeesite miseensotni paarlaamaa mormanii akka ture yaadatu Pirof. mararaan. ''Yeroo sana Mallas nu dide, aduu torban tokkoo keessatti xumurra jedhee murteesse. Lubbuun nama hedduu darbeera. Amma waggootni hedduun darbaniiru, Itoophiyaanis waraanicha xumurtee hin baane,'' jedhan. Siyaasa Itoophiyaa keessatti muuxannoo dheeraa qabaniifi miseensa paarlaamaa tahuunis bara MM duraanii Mallas Zeenaawii keessa kan tajaajilan Pirof. Mararaan, yaa'ii paarlaamaa dursuun waan dubbattu san galchuu qabda jechuun seera nutti baasan jedhan. Seerichi ammayyuu hojiirra akka jiru himanii, gaaffiikee galfattee yeroo carraa siif kennan ammoo ''yoo jabaa taate yeroo siif kenname keessatti yaadakee hafe gidduu galchitee dubbatta. Himata sirratti banan hin qaban,'' jedhan. Dabalataan miseensi paarlaamaa waanuma paartiin isaa dhiyeesse hunda deeggara miti. Paartichaafis tahe biyyaaf rakkoo qaba jedhamee itti amannaan mormuun hojiiisaaniiti jedhan. Garuu kun Itoophiyaa keessatti akka hin mul'anne ibsu. Namootni heddunis paarlaamaa keessatti namootni tokko tokko uummatuma bakka bu'aniyyuu akka deemanii hin argannee fi jireenya uummatichaa hin ilaalle himu. Filannoo Itoophiyaa bara 2021 irratti naannoo Oromiyaa keessa paartileen mormituu socho'an akka Kongireensii Federaalawaa Oromoo fi Addi Bilisummaa Oromoo filannicha irratti hin hirmaanne. Paartii Badhaadhinaa ammoo filannicha mo'achuun aangoo irra jira.


Gaaffiilee barsiisonni yunivarsiitii Itoophiyaa dhiyeessaa jiran maalfaadha?

Faayidaan keenya nuuf hin kabajamne kan jedhan barsiisonni dhaabbilee barnoota olaanoo Wixata dhufu irraa kaasanii hojii dhaabuun mormii gaggeessuuf akka qophaa’an yoo ibsan, Waldaan Barsiisotaa ammoo waa’ee mormii karoorfamee wantan beeku hin jiru jedheera. Barsiisonni waamicha mormii kana qindeessina jedhan BBCf akka ibsanitti, gaaffiin dhiyeessine deebii hanga argatutti Mudde 05, 2022 irraa kaasee barsiisonni yunivarsiitii hojii isaaniirratti akka hin argamne kan ibsan yoo ta’u, kana ilaalchisuun ammoo xalayaa ifa ta’ee qama mootummaa dhimmi ilaallatuuf xalaa barreessuu issanii beeksisaniiru. Haata’u malee, Pirezidaantiin Waldaa Barsiisota Itoophiyaa Dr. Yohaannis Bantii BBCn dubbise, mormiin hojii dhaabuu kun jiraachuu miidiyaa hawaasummaarraa akka dhaga’aniifi waamicha qaamoleen taasisanis eenyu akka ta’an akka hin beekne ibsaniiru. Itti-waamamni isaa inni kan gaggeessuuf kan ta’e waldaan barsiisotaa kan barsiisota yunivarsiitii kan ta’e jiraahcuu kan eeran Dr. Yohaannis, gaaffileen barsiisonni kaasan qaamoleen mootummaa dhimmi ilaallatuuf dhiyeessee “deebiin argame jira” jedhan. Barsiisonni momriin akka gaggeeffamuuf gaaffii dhiyeessan miindaan isaanii akka sirreeffamuufi faayidaawwan isaaniis qaala’insa jireenyaa amma jiruun yeroo ilaalamu jireenya rakkisaa taasiseera jedhu. Mormii hojii dhaabuu gaggeessuudhaaf “dirqamuu” keenyaan dura qaamoleen mootummaa dhimmi ilaallatuuf dhiyeessineerra kan jedhan barsiisonni kunneen, gaaffiin isaan dhiyeessan deebii akka hin argatiin dubbatu. Dr. Yohaannis garuu Isaan quubsuu dhiisuu danda’a, nuti garuu [gaaffiiwwan barsiisota yunivarsiitii] gaafachaa jirra,” jedhan. Gaaffii barsiisonni yunvarsiitii qabna jedhan Adoolessa darbe gara dhumaa ministeera barnootaa, mana-maree bakka bu’oota ummataa, Komishinii Sivil Sarvisiif, akkasumas Waldaa Barsiisota Itoophiyaatiif xalayaa barreessan irratti gaaffiin isaanii deebii hin argatu taanaan mormii hojii dhaabuu akka gaggeessuu danda’an akeekkachiisanii turan. Erga kun ta’ee ji’oota afuriin booda garuu jijjiiramni dhufe tokkollee hin jiru jedhan. Gaaffiiwwan barsiisotaa maalfaadha? Gaaffiin ijoo barsiisotaa qaala’insa jireenyaa biyyattii keessa jiru waliin kan gitu mootummaan mootummaan miinda akka foyyeessuuf kan dhiyeessanidha. Ka’umsi gaaffii kanaa ammo waggoota sadiif duubatti kan deebiyudha. A L I Adoolessa 1, 2011 hojiirra ooluu kan jalqabe miindaa hojiifi sirreeffamni sadarkaa [Job Evakuation and Grading/JEG] barsiisonni yunvarsiitii fooyya’insa tokko malee bakka jiran akka turan taasifameera. Kana jechuun ammoo dhaabbileen mootummaa Sivil Sarvisiitiin gaggeeffaman hundi yeroo hojiirra turan ilaalcha keessa galee miindaan yeroo kaffalamuuf, akkasumas gara cinaattis haalli itti guddatan carraa yoo qabaatan, yunivarsiitiiwwan keessatti garuu warra reefuu jaqabaniifi barsiisota waggoota baayyee hojjetan miindaatiin walqixa kan taasisudha. Kun ammoo barsiisota biratti mufii uumuu isaa BBCtti himaniiru. Komii dhiyaate kanaaf fala barbaaduudhaaf bara darbe Onkoloolessa keessa fooyya’insa sadarkaa hojii barsiisota yunivarsiitii (JEG) Waldaa Barsiisota Itoophiyaa dabalatee dhaabbileen biro waliin qorachuun yaada furmaataa filannoowwan sadii qabu ministeera barnootaatiif dhiyeessaniiru. Kun hojiirra yoo ooles gaaffiin barsiisotaa deebii akka argatu amantaan jedhu uumamee ture. Haata’u malee, ministeerri barnootaa filannoowwan dhiyaatan kanaan ala kan ta’eefi “jijjiirama hangas mara” fooyya’insa jijjiirama hin findedha jedhan hojiirra oolchuu isaa maqaan isaanii akka hin eeramne barsiisonni gaafatan kunneen BBCtti dubbataniiru. Pirezidantiin Waldaa Barsiisota Itoophiyaa Dr. Yohaannis garuu sadarkaawwan 9 dhaabbileen barnootaa olaanoo keessa jiran keessa gargaaraa reefuu eebbifamuufi piroofeesara irraan kan hafe hunda irratti fooyya’insa taasisuun sadarkaa tokko akka ol siqu taasifameera jedhu. Kun ammoo Waldaa inni gaggeessuun bu’aa dhufe akka ta’e kan ibsan Pirezidantichi, gitawwan hojii hafan lamaan irrattis fooyya’insi akka jiraatuuf gaaffii dhiyeessineerra jedhan. “Isaan kan jedhan ‘kun nu hin quubsineedha‘. Eyyeen, kun isaan quubsuu dhiisuu danda’a. Haata’u malee, kun waan tokkodha. Filannoon jiru kana qabatanii gaaffii dhiyessuu itti fufuudha jenna nuti,“ jedhan. Mormii hojii dhaabuutiif qoppoofneerra barsiisonni jedhan ammoo filannoowwan duraan dhiyaatan keessaa kann jalqabaa hojiirra haa oolu kann jedhudha. Dhaabbileen barnoota olaanoo keessatti barsiisaan Digirii Maastersii qabu giddu-galeessaan miindaa harka gahu kuma 8 argata. Filannoowwan barsiisotaan qorataman keessaa tokko barsiisonni yunivarsiitii waggaa tajaajila isaaniitiin miindaa akka argatan ykn gara cinaatti akka guddata taasisa kann jedhudha. Dr. Yohaannis gara cinaatti guddachuu ilaalchisee gaaffiin ka’e hojiirra oolaa hin jiru yoo jedhan,“inni qaawwa tokkodha… gaaffiin isaa garuu karaarra jira,“ jedhaniiru. „Barsiisaan yunivarsiitii miindaa dur qabateenidha hanga ammaa jiraachaa kann jiru. Amma jiraachuuf rakkachaa jira. Kanaaf, nuti amma gaafachaa kann jirru miindaan nuu haa kennamu kann jedhudha,“ jechuun barsiisonni akka maqaan isaanii hin eeramne gaafataniifi qindeessan keessaa tokko ta’e ni dubbatu.  Qaala’iinsa jireenyaa biyyattii mudateen manni kiraa baay’ee dabalee jira. Gaaffilee barsiisonni kaasan keessaa tokko dhimma durgoo mana jireenyaati. Barsiisan mastarsii dhaabbilee olaanoo keessa hojjatu tokko  durkoon mana kiraa kaffalamuuf birrii 500 yoo ta’u barsiisaa digrii sadaffaa qabuuf ammoo birrii 800 kennama. “Yuunivarsiitiwwan kan hundaa’an naannawa magaalatti. Manni abbaa kutaa tokko yoo xiqqaate kiraan isaa birrii 2000” kan jedhuu fi maqaan isaa akka hin dhahamne kan gaafate barsiisan Yuunivarsiitiii Asoosaa, barsiisota hojii dhaabuf kan kakaase keessaa tokko kana akka ta’e dubbata. Bakki mana jireenyaa itti ijaarratan gareedhan akka kennamuuf, yuunivarsiitota gidduutti jijjiirran barsiisotaa bilisaa akka jiraatu fi inshiuraansin fayyaa fi wabii jireenyaa akka eegamuuf kanneen jedhan gaaffilee isaan kaasaniidha. Akkasumas maati fi ijoollen barsiisota yuunivarsiitii inshuraansii fayyaa akka argatan, ijoollen isaanii yuunivarsiitii gaafa seenan baasii qooddachuu (cost sharing) irraa bilisa akka ta’an ykn mootummaan akka kaffalu kan jedhus gaaffilee ka’an keessayi. Akka barsiisonni kun jedhanitti mormii hojii dhaabuu murteessuu isaanii dura gaaffileen isaanii kun deebii akka argatuuf yeroo garaa garaatti waamicha dhiyeessaniiru. Guraandhala 7, 2021 gaaffii isaanii yeroo sana kan ture Ministeera Saayinsii fi Barnootaa Olaanaa, Komishinii Sivil Sarvisii, Ministeera Maallaqaa, Mana Maree Bakka Bu’oota Uummataa, Ministeera Galiiwwanii fi Biiroo Paartii Badhaadhinaatif galchinee turre kan jedhan qindeessan kun qaamolee kanneen hunda irraa deebii gaarii argatanii akka turan dubbatu. “Haa ta’u malee waadaan nuuf galame waan harkifateef Caamsaa 30, 2022 bakka bu’oonni keenya gaaffii qabatanii gaafa dhaqan ji’a Adoolessaa bara 2022 irraa kaasee gaaffin keenya deebii akka argatu itti himamee ture,” jedhu. Kuni osoo hin ta’in dura Ministeerri Barnootaa ji’a Waxabajjii keessa dhaabbilee barnoota olaanof sirreeffama sadarkaa hojii barsiisotaa fooyyessuu (JEG) taasisee ture. Sirreeffamni taasifame kun fayidaa keenya nuuf hin kabachiisu jechuun ji’a darbe keessa qaamolee dhimmi ilaallatu hundaaf gaaffii dhiyeessanis “homtuu hin argamne” jedhu. Kanarraa ka’uun torbee itti aanu mormii hojii dhaabuu gochuuf dirqamneerra kan jedhan barsiisonni kun, gaaffin isaanii deebii hin argatu taanan hiriira nagaa gaggeessufis karoora qabaachuu himan. Gama biraan ammoo Waldaa Barsiisota Itoophiyaatti pirezidaantii kan ta’an Dr. Yohaannis mormiin hojii dhaabuu jedhame Waldaa Barsiisota Yuunivarsiitii isaan jala jiruuf ykn Waldaa Barsiisotaa biyyoolessaaf xalayaan barraa’uu qaba ture jedhu. Mormii hojii dhaabuu ni taasifama jedhame waldichi akka hin beekne fi “haalli akkasii hojmaataf illee rakkoo uuma,” jedhan Dr. Yohaannis. Mana Maree Bakka Bu’oota Uummataatti Koreen Dhaabbii Dhimmoota Misooma Humna Namaa fi Teeknoolojii Sadaasa 28, 2022 gabaasa hojii kurmaana waggaa Ministeera Barnootaa dhaggeeffatee ture. Walgahii kanarratti gaaffilee ka’an keessaa tokko ammoo dhimma barsiisota yuunivarsiititi. Deetaa Ministeera Dhaabbilee Barnoota Olaanoo kan ta’an Dr. Saamu’eel Kiflee waldaa barsiisotaa wajjin wal ta’uun hojjataa akka jiran ibsuun, “Gaaffilee ka’an dandeettii biyyaa fi uummataa yaada keessa galchuun toora tooran deebii akka argatu ni taasifna,” jedhan. Dhaabbilee federaala jalatti bulaniif adeemsi hojii wal fakkaatan akka jiraatuf Madaalli fi Sadarkaan Hojii ((Job Evaluation and Grading/JEG) sadarkaalee 22 kan qabu ta’uu ibsuun 22ffaan piroofesaroota yuunivarsiitiif kennamee barsiisota dhaabbilee olaanof sadarkaalen baheera jedhan. Haa ta’u malee hojmaanni kun muuxannoo barsiisotaa yaada keessa kan hin galchine waan ta’eef sadarkaa gargaaraa eebbifamaa fi piroofeesaraa irra jiraniin alatti sadarkaalee kaan irratti sivil sarvisii waliin mariyachuun jijjiirama akka taasisan himu. Haa ta’u garuu guddina gara dalgaatti taasifamu irratti Dr. Saamu’eel homaa hin jenne. Dirgoon mana jireenyaa barsiisotaa kan jijjiiramni irratti taasifame waggoota 10 dura ta’uu kan himan Dr. Saamu’eel akka fooyya’uuf gaaffii dhiyaate irratti mootummaan qoratee deebii akka itti kennu abdii akka qaban kaasan. Gaaffileen barsiisotaa kaan garuu yeroo giddu galeessaa, yeroo dheeraa fi “dandeettin kaffaluu biyyattii” gaafa fooyya’u deebii akka argatu himan. Gama biraan ammoo Ministirri Barnootaa Pirof. Birhaanuu Nagaa, “Yuunivarsiitonni seera fi iskeelii mindaa sivil sarvisiitin hanga hojjatanitti qarshii nuuf gaha jedhan argachuu hin danda’an” jechuun dhaabbileen barnootaa olaanon aangoo ofii isaanitiin buluu akka qaban dubbatan. Qorannoo gaggeessine jedhaniin barsiisonni yuunivarsiitii dhibbeentan 30 “kan hin barbaachifnedha” jedhan Pirof. Biraanun. Mootummaan mindaa kan dabalu yoo ta’e barsiisota qofaaf osoo hin taane hojjattoota sivil sarvisii hundaaf dabalamuu qaba, “kuni ammoo waan hin fakkaannedha” jedhan.


'Kaaba Itoophiyaatti dhukaasni erga dhaabatee tajaajila bu'uura jalqabuuf saffisaan hojjatamaa jira'

Kaaba Itoophiyaa naannolee waraanan miidhamanitti sagaleen dhukaasaa erga dhaabatee booda mootummaan tajaajilawwan bu'uuraa iddootti deebisuuf wantota barbaachisan garaa garaa saffisaan hojjataa akka jiru beeksise. Keessumaa tajaajilawwan bu'uuraa kanneen akka telekoomiifi baankii jalqabsiisuf humni ibsaa murteessadha jedhame. Burqaan Oduu Itoophiyaa akka gabaasetti, tajaajilli ibsaa sarara Humaraa kaasee hanga Shiree fi Shiraarotti fulla'u guyyoota 20 keessatti deebi'ee tajaajila ni kenna. Waraana kaaba biyyattiitti waggoota lamaan darban gaggeeffameen wiirtuwwan daddabarsa humna ibsaa irra miidhan guddaan gahaa akka tureefi amma suphaan godhamaa akka jiru Tajaajilli Oduu Itoophiyaa gabaasa isaa kanaan eereera. Tajaajilli Oduu Itoophiyaa angawaa humna Ibsaa Itoophiyaa kan ta'an Obbo Tasfayee Mangistuu waabeffachuun akka gabaasetti, sararri ibsaa Humaraa ka'ee Shiree keessa fulla'uun hanga Shiraaroo deemu fi 260km fagaatu suphaan isaa dhibeentaa 80 irra gahee kaan ammoo yeroo gabaabaa keessatti xumurame jedhame. Waliigalteen marii nagaa mootummaa Itoophiyaa fi TPLF gidduutti erga mallataa'ee booda wantoonni abdii namatti horan Tigraay fi naannolee kanaan dura waraanan miidhaman irraa dhagahamaa jiru. Qaamoleen lachuu walii galteen marii nagaa mallatteessan itti fufiinsa hojiirra akka oolu fi waraanni deebi'ee kaaba biyyattiitti akka hin kaanef gahee isaan irraa eegamu bahachaa akka jiran ibsaa jiru. Odu himaan TPLF Obbo Geetaachoo Raddaa turtii BBC Hardtalk waliin taasisaniin, TPLF fi mootummaan federaalaa waliigaltee waraana waggoota lamaaf gaggeeffamaa ture dhaabuuf jalqaba baatii Sadaasaa mallatta’e hojiirra oolchuuf hojjataa akka jiran himan. Nageenyi uummata Tigraay bifa deebi'ee yaaddoo keessa hin galleen deebii argata taanan meeshaa waraanaa baatanii deemun hidhattoota isaanii akka hin barbbaachifnee dubbatan Obbo Getaachon. Gama biraan ammoo Daandin Qilleensa Itoophiyaa gara Tigraayitti balalii idilee eegaluuf qophii xumuruu isaa BBCtti hime.  Waraanichaan dura balaliiwwan daandiin qilleensa Itoophiyaa biyya keessatti taasisuun balaliin naannoo Tigraayitti taasifamu kan dursaa ture yoo ta'u guyyaatti balaliiwwan 10 -14 gara Maqaleetti taasifamaa akka ture himan Daandii Qilleensichaatti Hojii Gaggeessaa Olaanaan Damee Daldalaa Obbo Lammaa Yaadeechaa. Gara Magaalaa Aksuumiitti ammoo guyyaatti balaliiwwan lama fi Shiree ammo guyyaatti balalii tokkootu taasifama ture jedhan.


Hoogganootni Tigraay waayee marii nagaa yeroo duraaf uummata isaaniitti maal himan?

Marii araaraa aanga'oota Tigraayifi mootummaa Itoophiyaa ilaalchisee bakka buutotni marichaa miidiyaa naannichaan uummata Tigraayiif ibsa bala'aa yeroo duraaf kennaniin ''uummata baraaruuf waraana dhaabuu feene'' jedhan. Aanga'oonni Tigraayiifi mootummaan Itoophiyaa jalqaba ji'a kanaatti Afrikaa Kibbaa magaalaa Piritooriyaatti waliigaltee waraana dhaabuu mallatteessan. Ergasiis hoogganootni waraanaa qaamolee lameenii magaalaa Naayiroobiitti raawwii waliigaltee Piriitooriyaa irratti mariyatanii walii mallatteessaniiru. Adeemsa marii nagaa kana ilaalchisee garuu hanga Dilbata kaleessaatti aanga'oonni Tigraay waayee dhukaasa dhaabuu fi marii nagaa kanaa uummata Tigraayiifi ibsa bala'aa hin laanne ture. Dhalattootni Tigraay biyya hambaa jiraataniis komii dhageessisaa turan. Tigraay bakka bu'uun marii araaraa kana irratti kan hirmaatan Janaraal Tsaadiqaan Gabratinsaa'eefi obbo Getaacheew Raddaa miidiyaa naannichaan ibsa kennaniin ''uummata Tigraay baraaruuf waraana dhaabuu feene'' jedhan. Janaraal Tsaadiqaan Gabratinsaa'ee mariin nagaa kun ulaagaa marii nagaa idila addunyaa baratamerraa kan maqe ture jedhan. Mootummaan Itoophiyaa magaalaa Maqalee to'achuun ''bu'aa marii kanaa jijjiiruuf yaalii hin milkoofne godheera'' jedhan. ''Guyyoota Piriitooriyaa turre 10 keessatti Maqalee saffisaan to'achuun, dhugaa lafa jiru jijjiiruun marii Piriitooriyaa kan gatii hin qabne gochuuf dhagaan hin gargalfamne hin turre. Waraana gaaga'aatu gaggeeffame.'' ''Erga nuti Maqalee baanee haalli jijjiiramuu akka malu hawaasni idila addunyaa anutti himaa ture. Raayyaan keenyas kana beeka ture'' kana jedhan Janaraal Tsaadiqaan, waliigalteerra kan gahame humna ittisaa jabaa raayyaa isaaniifi dhiibbaa hawaasa idila addunyaan ta'uu dubbatan. Sababa waraanni akka dhaabatu fedhaniif kan ibsan Janaarilichi ''Waraanicha uummata keenyarraa qolachuu sadarkaa hin dandeenyerra gahuuf dhiyaateera'' jedhan. Iziin gidduugaleessaas atattamatti waraanicha dhaabuuf ajaja dabarsee ture jedhan. Murtee kanaan fedhiin isaanii hunduu guutamuu baatus sababa bu'uuraa dhukaasa dhaabuu fedhaniif guuttachuu himan. ''Kan jalqabaa waraana dhaabuu feeneef uummata keenya baraaruufi, gara mariitti galuuf, deeggarsi akka seenu, tajaajiloonni bu'uraa akka itti fufuudha.'' Dhibdee jiru akka heera biyyaatti furuuf waliigalamuun ammoo bu'aa gaarii isa kan biraa argameedha jedhan Janaraal Tsaadiqaan. Marii nagaa qaamolee lamaaniin mallatteeffame keessatti gama Tigraayiin mallattoo isaanii kan kaahan obbo Getaachoo Raddaa, waliigalteen waraana dhaabuu Tigraay keessatti rakkoolee dhalataniif furmaata siyaasaa fiduuf gargaara jedhan. ''Waraanni dhaabateera jechuun buqqa'uu hedduu, dararaas hanga ta'e hambisne jechuudha. Kana gochuun mataa isaatiin waan tokko. Beelaafii hanqina qorichaan sabi keenya dhumuu malu hanga ta'es ta'u hireen furmaata iti argatu jira.'' Hunda caalaa wanti waliigaluuf murteessineef adeemsi siyaasaa amanamaan yoo gaggeeffame, ka'uumsa rakkoo kanaa guutummaatti yookaan harka caalu dhabamsiisuuf hireen jira jedhu. Janaraal Tssaadiqaan gama isaaniin waliigalteen irra gahan biyyattii rakkoo keessaa baasuuf ni gargaara jedhan. ''Itoophiyaa gaaga'ama keessa jirtuu baasuuf humna qaba. Biyyattiirra rakkoon gama dinagdee, hawaasummaafi siyaasaan qaqqabe nurrattis dhiibbaa guddaa qaba.'' Qaamolee ''Tigraay irratti qindaa'aniiru'' jedhaniin jalaa bahuufis hiree akka qabu dubbatan. ''Carraalee uumaman raakkoo jirurra caalchifnee ilaalla'' jedhu Janaraal Tsaadiqaan. Aanga'oonni Tigraay carraaleefi wantootni abdii horan akkuma jiran yaaddoonillee jira jedhu. Aanga'oonni lamaan qormaatni guddaan gidduu seentummaa humna Eertiraa fi kan naannolee ollaa ta'uu kaasaniiru. Waliigalteen Naayiroobiitti mallatteeffame humnoonni alaafi qaamoleen kan mootummaa federaalaa hin taane Tigraayii yeroo bahan humnoonni Tigraay hidhannoo akka hiikan himameera. Humnoonni Tigraay ammallee raayyaan Eertiraa ajjeechaa, nama ukkaamsuufi saamicha raawwachaa jiru jehcuun himataniiru. ''Hawaasni idila addunyaa 'The Big Elephant in the Room' jedhee an waamu humna Eertiraati. Tigraay keessattis ta'e bakka biraa sochiin godhan waliigalticha gahee fashalsuu ni qabaata. Milishaa naannoo Affaariifi humna addaa naannoo Amaaraa leenjisuuf socho'aa jiru. Nagaa Itoophiyaaf dhimma hin qabu'' jedhan.


Mootummaan hidhattoota WBO 'ajandaa siyaasaa hin qaban' jedhe waliin mariif akka hin teenye beeksise

Mootummaan Itoophiyaa hidhattoota Oromiyaa keessa sosso’aniifi waggoota muraasa darban humnoota mootummaa waliin wal lolaa jiran waliin mariif akka hin teenye beeksise. Dubbii Himaan Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Hayiluu Addunyaa gaafa Wiixataa ibsa miidiyaaleef kennaniin, hidhattooti kuni ''ajandaa siyaasaa hin qaban'' jedhan. ‘’Akka mootummaatti qaama ajaja tokko kan hin qabne, ofiifuu kan wal qoodu waliin mari’achuuf ajandaa isaatuu hin qabu. Ajandaa [hidhataan kun] siyaasaa itti qabsaa’u hin qabu,’’ jechuun himan. Ji’a tokko dura mootummaafi TPLF waraana waggaa lamaaf tureefi biyyattii gaaga’e karaa nagaan xumura itti tolchuuf waliigaltee nagaarra gahaniiru. Isa hordofee mootummaan haala walfakkaataan hidhattoota Oromiyaa keessa sosso’an waliinis ni taasisa jedhanii kan abdatan turaniiru. Murtee mootummaa mormuun ibsa kan baase WBO’n mootummaan kan marii dideef dhimma Oromiyaa irratti mari’achuun akka ‘’mo’atamuutti'' waan ilaaluufi jedhe. Dabaluunis, hanga wal amanteen dhufutti marii sirna qabu eegaluuf haasaan hunduu bakka qaami sadaffaa beekkamti idil-addunyaa qabu jirutti taasifamuu qaba jechuun ibse. Waliigaltee nagaa TPLF waliin taasisan booda yeroo jalqabaaf MM Abiy Ahimad dhihoo paarlaamaatti yeroo dhihaatanitti hidhattooti kunneen ‘ajajaa tokko hin qaban wal qoodanii ofiifuu wal waraanu’ jechuun himatanii turan. Naannoo Oromiyaa, keessumaa gama lixaatiin humnoonni hidhatan haleellaa isaan namoota nagaa irratti raawwatan yeroodhaa gara yerootti hammaachaa dhufeera. Ajjeechaa humnoota hidhataniifi maqaa sabaa dhahataniin irra-deddeebiin mudatu mootummaan dhaabsisuu hin dandeenye jedhamuunis komatama. Badii kanaaf jiraattotu humnoota ‘Faannoo’ fi ‘Shanee’ jedhanitti quba qabu. Dubbii Himaan Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Hayiluun hidhattooti kunneen lammiilee nagaa irratti xiyyeefatanii haleellaa raawwatu jechuun himatan. Himannaa kana garichi irra-deddeebbiin ni waakkata. ‘’Kaayyoo tokko kan hin qabne, kan walitti dhukaasu, jaarmiyaa isa gaggeessu kan hin qabne, garee saamicharratti bobba’edha. ‘’Nama nagaa ukkaamsee qarshii kuma dhibba, miiliyoonaan garee gaaafatudha. Shiftaa akkanaa waliin haalli [waliin] mari’attu hin jiru,’’ jechuun gaazexeessitootaaf ibsan. BBC’n jiraattotarraa akka odeeffatetti nama ukkaamsanii qarshii gaafatuun akkaan dabalaa dhufeera. Kana sodaa gara magaalotaa kan baqatan jiru. Hidhattooti ‘hireen murteeffannaa ummata Oromoo akka mirkanaa’u’ akka qabsaa’an himan kunneen himannaa kana hin fudhatan. Mootummaan waggoota muraasa darban dargaggoota qabsoo hidhannoo keessa seenaniif waamicha gochuun simataa ture. Adeemsi kuni hangam milkaa’aa akka ture garuu ifa miti. ‘’Wanti gochaa jiru dargaggoonni garee shororkeessaa kana keessa seenan akka deebi’an gochuudha. ‘’Garee ajandaa siyaasaa hin qabne waliin mari’achuun hin danda’amu. Waamichi nuti taasifne garee shororkeessaaf miti. Dargaggoota dogongoraan,’’ garee kana seenaniifidha jechuun ibsan Obbo Hayiluun. Kanneen jireenya nagaatti deebi’aniif ‘’mootummaan tumsa barbaachisu ni taasisa’’ jechuun himan. Mootummaan waggoota darban irra-deddeebiin oppireeshinii waraanaa gaggeessuus nageenyi waaraa hin dhufne jedhu jiraattonni. Qeeqxonni MM Abiy mootummaan dirree dimookiraasii waan dhiphiseef dargaggoonni qabsoo hidhannoo keessa seenuu himu. Angawooti mootummaa garuu yaada kana hin fudhatan. Hidhattooti WBO bara 2019 ture ifatti dhaaba ABO seeraan galmaa’erraa adda bahuun bosonatti hafanii lola kan gaggeessaa jiran. Walitti bu’iinsa humnoota mootummaa waliin waggoota muraasa darban itti fufeen lubbuun hedduu darbeera. Hidhattooti kun saboota bicuu naannicha keessa jiran irratti dabalatee haleellaa raawwachuun himatamu. Isaan garuu ni waakkatu. Paarlaamaan Itoophiyaa TPLF fi WBO kan seerri Shanee jedhuun tarree shororkeessaa jala galcheera. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Qindeessaan Gargaarsa Namoomaa (OCHA) ibsa tibbana baasen rakkoo nageenyaan Lixa Oromiyaatti lammiileen kuma dhibbaan lakkaa’aman buqqa’uu hime. Walitti bu’iinsa itti fufeen lakkoofsi kuni dabaluu akka danda’uufi sochi gargaarsa namoomaarratti dhiibbaa uumuu beeksise. Akkasumas, deeggarsaaf ummata dhaqqabuun rakkisaa ta’uu hime. Rakkoon nageenyaa Oromiyaa keessaa hanga waraana Kaaba biyyattii dhihoo waliigaltee nagaan raawwate xiyyeeffannoo addunyaa hin arganne jechuun komiin ni ka’a.


Humnoota Tigraay harka caalu adda waraanaa keessaa baasneerra -L/Janaraal Taaddasaa

Humnoonni Tigraay 65% adda waraanaa irraa akka fagaatan taasifamuu ajajaan humnoota Tigraay Janaraal Taaddasa Warrada himan. Kuni eega mootummaan Itoophiyaafi TPLF waraana dhaabuuf waliigaltee Afrikaa Kibbaatti raawwatanii ji’a tokko booda dhagahame. TPLF meeshaa lafa kaa’uuf waliigaltee mallatteessuus hanga humnoonni Ertiraafi Amaaraa naannichaa bahanitti hin hiikkadhu jedheera. Qondaaltonni TPLF waraanni Ertiraa waliigaltee nagaa booddees badii raawwataa jira jechuun irra-deddeebiin himataa jiru. Qondaalli waraanaa kuni Sambata kaleessaa miiidiyaa Naannoo Tigraay irratti akka ibsanitti adeemsi waraana dirree lolaa irraa fageessuu ‘haala olaanaan’ raawwatamaa jira. Akka ibsa isaaniitti, humnooti Tigraay dirree waraanaa Zaalaambassaa, Maayiqinaxaal, Higumbirdaa, Nabalat, Barii, Taklaay Abargalleefi Carcar dabalatee bahuu ibsameera. Lakkoofsaan meeqa akka ta’an hin ibsamne. Ta’us, konkolaataafi miilaan akka sosso’aniifi bakka qophaa’eef geeffamuu taasifamuu ibsan. Haa ta’u malee, humnoota Tigraay guututti sochoosuuf wanti danqaa ta’e humnootni keessaafi alaa ‘’yaaddoo’’ waan ta’aniifi jechuun isaanii dhagahameera. Humnoota keessaa humna Naannoo Amaaraafi humni ala Ertiraa jechuu isaaniiti. Bakkeewwan humnooti keessaafi alaa qabatan jedhanitti humnootu Tigraay xiqqaatanis akka tursiifaman himan. ‘’Ajajoonni waraanaa lama waligaltee raawwanne gaarii adeemaa jirra. Baay’ee deemneerra. Garuu hojiin baay’ee nu hafa. ‘’Hanga humni keessaafi alaa hin baanetti adeemsicha walxaxaa godha. Waliigaltee irratti danqaa uuma,’’ jechuun ibsan. Dhimma kana irratti wanti gama mootummaa Itoophiyaa ibsame hin jiru. Waliigalteen magaalaa Naayirobiitti waraana Itoophiyaafi ajajaa humnoota TPLF gidduu irra gahame humnoota Tigraay meeshaa hikkachiisuufi humnoota Raayyaa Itisa Biyyaa ala jiran erga tokko raawwata jedha. Torbanuma kana akkaataa waliigaltee nagaa baatii tokko dura walgahameefi humnoonni Tigraay meeshaa hiikkatan irratti mari’atu magaalaa Shireetti eegaleera. Torban darbe Ergamaan Addaa Gamtaa Afrikaa Olusegoon Obasaanjoo raawwii waliigaltee kanaa irratti gara Maqalee imaluun marii taasisaniiru. Erga waliigaltee nagaa deeggarsi namoomaa Naannoo Tigraay seenuu jalqabeera. Haa ta'u malee, hammi xiqqaa ta'u humnoonni Tigraay ibsu.Mootummaan tajaajiloota bu'uuraafi imala qilleensaa eegaluuf qophiitti akka jiru ibsuun ni yaadatama.