Ayyaana Iid al-Faxir: Gondaritti salaatni Iidaa hin adeemsifamne jedhan jiraattonni

Magaalaa Gondar torbee tokko dura walitti bu’insi bifa amantii qabu erga mudatee booda hawaasni Musliimaa salaata [sagada] Iidaaf addabaabaayitti akka hin baane jiraattonni dubbatan. Jiraattonni BBC’n haasofsiise akka jedhanitti isteediyeemiin Faasiladas kana dura salaatni Iidaa kan itti adeemsifamu yoo tahu guyyaa har’aa namni hin dhaqne. Kuni kan dhagahame Manni Maree Ulaamaa magaalichaa hawaasni Musliimaa mana jireenyasaatti ayyaana akka dabarsu ergaa erga dabarseen booda dha. Guyyaa har'aa hordoftoonni Amantii Islaamaa Ayyaana Iid al-Faxir kabajataniiru. Salaata Iidii Finfinnee irratti jeequmsi ka'ee akka ture poolisiin ibseera. Garuu, lubbuun darbe hin jiru. Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa Federaalaa ibsa baasen bakkeewwan Itoophiyaa hedduu ayyaanichi nagaan xumuramuu ibse. Rakkoo Finfinneetti qunnameef qaamolee amantii dahoo godhatanii socho'an kan yakke mootummaan, ''Mootummaan tarkaanfii finxaaleyyiirratti fudhatu cimsee itti fufa,'' jedheera. Ibsi mootummaan kanneen amantii dahoo godhatanii galma biraaf socho'an akka hin obsineefi seeratti dhiheessuf ''kutannoo cimaafi humna jabaa akka qabu,'' hime. ''Karoorri daba diinota keenya yeroo dheeraafi tumsa baandaa keessoo keenya jiraniin Itoophiyaa jeequuf yaadame tasa galma hin gahu,'' jedheera ibsa baasen. Ummannis kanneen tokkummaa isaa jeequf socho'an jedhe hubachuun akka irratti qabsaa'u dhaame. Jiraattonni Musliimaa magaalaa Gondar akka jedhanitti isteediyemii deemanii jamaadhaan salaatuun kan hafe sodaan nageeyaa gatii jiruufi. Manni maree Ulaamaa kaleessa A.L.I Ebla 23/2014 ibsa baaseen, ‘’mootummaan haala itti gaafatamummaasaa hin baanetti balaa irraa eeguun gatii barbaachiseef ayyaana Iid al-Faxir amantoonni mana mana isaanitti akka dabarsan,’’ jedhe. Manni maree kuni magaalaa Gondaritti walitti bu’insa Ebla 18 mudateen namoota lubbuun isaanii darbeef haqni akka kennamuufi kanneen qabeenyi isaanii barbadaa’eef beenyaan barbaachisu akka kennamu gaafateera. ‘’Mootummaan akka kanaan duraa salaatni Iidaa isteediyeemiitti akka kabajamu tattaaffii taasisullee hawaasni Musliimaa garuu manasaatti dabarse,’’ jechuun jiraattonni magaalaa Gondar maqaa isaanii himachuu hin feene dubbatan. Hordoftoonni amantichaa waliin tahanii addabaabaayiitti salaatuu baatanillee masjiidota naannoo isaanii jiranitti namoonni salaatan akka jiran jiraattonni dubbataniiru. Jiraataan Musliimaa ganda 18 walitti bu’insa Kibxataan booda haalli itti namoota harka keessaa qaban to’annoo jala oolfamaa ture haqa-qabeessa hin turre jechuun himatu. ‘’Qaamni walabaa qulqulleessee namoota yakka kana raawwatan gara seeraatti hin dhiyeessu taanaan ammas du’aaf of hin saaxillu jenneetu manaa hin baanu jenne,’’ jedhan. Jiraataan kuni hawaasni Musliimaa jamaadhaan bahee kan hin salaatneef gaaffiinsaa gatii hin deebineefi jedhaniiru. Mootummaa Federaalaa fi bulchiinsi Naannoo Amaaraa walitti bu’insa booda tarkaanfiiwwan fudhatamaa jiran irratti ibsa kennaniin shakkamtoonni 300 ol  humnoota nageenyaan to’annoo jala oolfamaniiru jechuun isaanii ni yaadatama. Jiraataan biraa nageenyasaaf jecha maqaansaa akka hin dhahamne gaafate, masjiidonni Azaana(waamicha salaataa) dhageessisuu erga dhaabanii guyyaan afur akka darbe dubbateera. ‘’Har’a Gondar keessa homtuu hin jiru. Sochiin baayyee hin jiru. Iida sitti hin fakkaatu,’’ jedheera. Gama biraan guyyaa har’aa Ebla 24/2014 Finfinnetti jeequmsa salaata irratti ka’een qabeenyarratti miidhaan qaqqabuu poolisiin beeksiseera. Viidiyoowwan miidyaa hawaasummaa irratti qoodamaa turan irratti akka mul’atetti namoota dhakaa darbachaa turanirratti poolisiin aara imimmaanessu dhukaasaa ture. Viidiyoowwan kallattiin darbaa turan akka agarsiisanitti qaamolee nageenyaafi gamoowwanitti namoota dhakaa darbachaa turan dhaabsisuuf namootni yaalaa turan jiru. Jalqaba torbee darbee irratti walitti bu’iinsi amantii bu’uura godhate ka’ee namoonni yoo xiqqaate 20 tahan ajjeefamuu Manni Maree Dhimmoota Islaamummaa Naannoo Amaaraa beeksisee ture. Eegasii Hoogganaan Bulchinsaafi Nageenya Naannoo Amaaraa Obbo Dassaalany Xaasaw hammi namoota ajjeefamanii 14 akka ta'eefi namoonni 100 ol madaa'uu himan. Koreen waloo nageenyaafi tikaa federaalaa ibsa A.L.I Kamisa Ebla 20/2014 baaseen naannoolee biyyattii garagaraa keessatti sababa amantiin jeequmsaafi hokkora kaasuuf qaamolee socho’an irratti tarkaanfiin fudhatamaa jira jedheera. Haaluma wal-fakkaatuun pirezidantiin Naannoo Amaaraa Yiliqaal Kaffaala(PHD), ‘’naannicha qaxanaa jeequmsaa gochuuf qaamota gocha shororkeessummaa raawwatan irratti tarkaanfii keessa hin deebi’amne fudhanna,'' jedhaniiru. Mootummaan federaalaas tahe, kan naannoo shakkamtoota to’annoo jala oolchuurra darbee gochaawwan akkanaaf obsa akka hin qabne ibsanillee taatee Gondar booda dhaabota amantaa naannolee biyyattii garagaraa keessa jiran irratti haleellaan qaqqabee ture. Manni Maree Olaanaa Dhimmoota Islaamummaa Naannoo Amaaraa, gaafa Ebla 20/2014 magaalaa Dabaarqitti masjiidonni lama akka gubatan ibseera. Waajirri lallabaa Mana Kiristaanaa Ortodoksii Hadiyyaafi Silxee immoo godina Silxee magaalaa Waraabee keessatti guyyaama sanatti bataskaana lama irratti manca’insi akka gahe ibsa baaseen himeera.


Shamarree moodeesii yeroo 100 miiccamuu danda'u oomishaa jirtu

Mikaal Maammoo hundeessituu dhaabbata Adayi dha. Adayi moodeesii al 100 miiccamuu danda’u oomisha. ''Dubartii tokkoof moodeesii qabaachuuf  dhabuun, hamma ifaa fi dukkanaati,’’ jetti Mikaal. Itoophiyaa keessatti dubartoonni harka 75 laguu isaanii erga arguu jalqabanii moodeesii ittiin qulqullina eeggatan hin argatan. Moodeesiin waan qananii miti. Jireenya dubartootaa keessatti waan bu’uuraa tahullee kana dhabuun dubartoonni ni rakkatu jetti Mikaal. Mikaal hojiinshee moodeesii oomishuu qofa miti. Hiyyuummaa laguu wajjin wal-qabatu hiikuufis ni tattaafatti. Moodeesiin kaffaltii gibiraa irraa bilisa akka tahuufi gatii madaalawaan akka dhiyaatu hojjetti. Guutummaa biyyattiitti dhiyeessiinsaa akka qaqqabu namoota socho’an keessas jirti. Dubartoonni magaala keessa jiraataniyyuu moodeesii akka salphaatti argachuuf ni rakkatu. Mikaal immoo warreen seenaa kanarra hammaatu qaban beekti. "Dhagahuufillee sitti hin tolu, baadiyyaa keessa dubartoonni laguun isaanii yeroo dhufu daaraa irra taa’u. Kuboota irra taa’u. Boollarra taa’u, takka takka laastikii afanii irra taa’u. "Dubartoonni dhiigni wayyaa isaanii akka hin tuqneef jecha huccuu gara garaa kan qaama keenyaaf gaarii hin taane fayyadamu," jetti. Mikaal kuni bu'aa rakkoo imaammataa, hiyyummaa fi ilaalcha sirrii hin taanerraa dhufaa jetti. Moodeesiin biyyatti galu akka miya qananiitti gatii ilaalamuuf gatiinsaa akka dabalu godha jechuun ibsiti. Waa'ee laguu odeessaalee biroo: Mootummaan gaaffii waggootaan booda gibira moodeesii irratti foyya’insa taasiseera. "Warreen biyya keessatti moodeesii oomishaniif mi'a alaa galfatan gibira %10 qofa kaffalanii akka galchan murteessee ture, garuu hamma yoonaa hojiirra hin oolle,’’ jetti Mikaal. Modeesiin paakkoon tokko kan qarshii 17-20 gurguramaa ture yeroo ammaa birrii 35 dhaan gurguramaa jira. Kana dubartoota hangamiitu bitachuu danda’a? Rakkoon kuni bitachuu dadhabuu qofaan hin dhaabbatu qaaniifi sodaachuunis waliin jiru. Mikaal seenaa shamarree tokkoo hin irraanfattu Finifnneedhuma keessa. Mikaaliifi waayiloonnishee moodeesii arjoomuuf gara mana barumsaa tokko deeman. Intalli tokko, ‘’seenaan koo nama baayyee ijaa barsiisuuf isinittan hima,’’ jettee gara wal-tajjiitti baate. Barattuu sadarkaa lammaffaati. Laguu ishee yeroo jalqabaaf yeroo argitu maatisheetti himte. Deebiin maatiirraa argatte garuu takka kan isheen yaaddee hin beekne ture. ‘’Saal-quunnamtii raawwatteett!’’ jechuun maatiinshee itti dheekkaman. Intalli sun yeroo seenaa ishee dubbattu boo’aa turte. Maatiin ijoollee isaaniitti waa’ee laguu itti hin himan, hin qopheessaniin. Mana barumsaa keessas mariin fayyaalessa tahe hin adeemsifamu. Moodeesii akka salphaatti hin argatan jetti. Mikaal barnoota daldalaan kan eebbifamte yoo tahu, oomisha moodeesii Adayi waggaa sadii dura dha kan isheen hundeessite. "Paadii bitanii fayyadamuun rakkoo guddaa akka tahe kanin bare ergan hojii kana keessa galeen booda dha. Rakkoon guddaa akkanaa jiraan jedhe,’’ jetti. Laga Xaafootti wayyaa ijoolee oomishti ture. Ijoolleen naannoo waan moodeesii ittiin bitatan dhabanii yeroo rakkatan argitee damee hojiishee geeddarte. "Rakkonsaa ijoolleen kunneen moodeesiin maal akka tahe hin beekan sadarkaa jedhamurra dha kan jiru,’’ jechuun dubbatti. Dubartoonni kunneen guyyaa sadii hanga torbaa sababa kanaan mana barumsaa hin deeman. Dhaabota moodeesii irra deebiin faayidaarra oolu oomishan dawwachuu jalqabde. Barataafi hojjetaa haasofsiiste. Moodeesiiwwan irra deebiin faayidaarra oolan qaamaaf akka tolanitti akka hin tolfamne hubachuu dandeesse. Akkoowwn keenyi uffata isaanii jirbiirraa hojjetameerraa baqaqasanii gatii fayyadamaniif, ‘’waan qaama isaanii miidhu hin turre,’’ jetti. Moodeesii bara keenyaaf tahu oomishuufis kutattee kaate. Samuuda fayyaaf tolan jettu qo’attee dhaabbatashee Adayi hundeessite. Itoophiyaa keessa moodeesii irra deebiin faayidarra oolu oomishuuf safarri qulqullinaa bahee taa’ee hin jiru jetti. Mikaal ogeessota fayyaafi fayyaa wal-hormaataa irratti hojjetan waliin tahuun guutummaan guutuutti moodeesii kana jirbiirraa oomishti. Moodeesiin kuni miicamee dafee aduudhaan akka gogutti hojjetama. Halluun addaa itti dabalamu hin jiraatu. Moodeesiin miya sirrii taheen yoo hojjetamuu baate infeekshinii gadameessaaf nama saaxiluu mala. Yeroo baayyee kan jedhamu dhiigni laguu miili-liitirii 10  gatii taheef Adayi illee safara sanaan hojjetame jetti. Dubartoonni yeroo laguu argan rakkoon isaan mudatu inni tokko mana fincaanii galanii itti geedaratanidha, kanaaf moodeesiin Adayi dhangala’aa  sa’atii 6-10 akka qabatutti hojjetame jechuun ibsiti. Moodeesiin miicamee irra deebiin faayidaarra oolu baayyeensaa gidduugalaan ji’a 18 hanga waggaa 3 kan turuu danda’u dha. Adayi yeroo ammaa hojjettoota dubartootaa 82 kan qabu yoo tahu, moodeesii al-100 miicamuu danda’u oomisha. Kanaanis hanga waggaa lamaatti tajaajiluu danda’aa jechuu dha jetti Mikaal. Paakkoon tokko moodeesii afur qabata, gatiinsaas birrii 140 dha. Moodeesiin tokko marsaa laguu tokkoon al-lama faayidaarra ooluu danda’a jetti Mikaal. Modeesii afur keessaa sadii kan guyyaaf faayidaarra oolan yoo tahu tokko immoo kaanirra xiqqoo kan guddatu tahee, halkaniif kan tahu dha. Inni halkanii kuni sa’atii 12f kan turu danda’u dha jetti. Moodeesii wajjiin korojoo dhangala’aa hin dabarsine xiqqoon tokko jira. ‘’Innis dubartoonni moodeesii geeddaratanii akka keessa keewwataniif yaadamee kan qophaa’e dha,’’ jetti. Adayi akka umrii fayydamtootaa madaalutti xiqqaa, gidduugaleessaafi guddaadhaan qophaa’a. Dubartoonni dahan, ga’eessonniifi dafqaan bultoonni isa guddaa filatu. Shamarran umrii dargaggummaarra jiran immoo isa xiqqoo filatu. Mootummaan gibira moodeesiirra jiru yoo kaasa kan jedhu ammalee deebii hin arganne jetti Mikaal. "Mi'a moodeesii hojjechuuf gargaaruufi moodeesii al tokkoof fayyadurraa gibirri ka’uu qaba.’’ Moodeesiin miicamee deebi’ee hojiirra ooluuf madaalli qulqullinaa akka bahuufis gaafatti. Madaalli qulqullinaa kan barbaachisu, mijataa, kan dhagala’aa afatu, miidhaa cinaa kan hin qabne akka tahuufidha. Adayi torbee tokko keessattii moodeesii dubartoota kuma shaniif gahu akka oomishu dubbatti Mikaal. Miya galteef tahu baayyee biyya alaa gatiin fiduuf yeroo baayyee danqaan na mudata jette. "Rakkoon keenyi inni guddaa dhimmi gibiraa furmaata argachuu dhabuu dha. Nuti moodeesiin buqqaatotaafi hawaasa biroof akka qaqqabu hojjenna, garuu mootummaa biraa badaa deeggarsi hin jiru,’’ jetti. "Dubartoota haa angessinu jedhanii yeroo dubbatan hiyyummaa meeshaalee qulqullina laguuf barbaachisan dhiyeessuurratti tahuus qaba,’’ jetti. Sosochiin Mikaal keessa jirtu kan ‘’Laguu argiteettaa? Mana barumsaa deemtaa?’’ jedhamu yoo tahu, xiyyeeffannoon isaa barattoota dubartootaati. Sosochiin isaanii waggaa sadii dura naannolee 10 keessatti dubartoota kuma 50 qaqqabuuf  kan kaayyeefate ture. Tasgabbii dhabuun biyyattii hojii isaanii danqus garuu hamma yoonaa dubartoota 12,000 qaqqabuu danda’aniiru. Waraanaan dura Maqalee, achii Affaar, Walloo, Dabira Birhaan, Baaleefi Finfinne keessa moodeesii raabsaniiru. Lafa buqqaatonni jiran biro deemuunis kennaniiru. Modeesii qabaachuu fi dhabuun… ifaa fi dukkana Akka Mikaal jettutti modeesii qabaachuufi dhabuun hammuma ifaa fi dukkanaati. Wayyaan isaanii gatii laguun tuqeef shamarran mana barumsaarraa hafan beekti Mikaal. Ala laguun isaanii dhufetti warra hin deemne immoo baayyee akka tahan himti. Mikaal waanti ishee gammachiisu ijoolleen dubartootaa moodeesiin yeroo isaaniif kennamu gammachuu fuula isaaniirratti argaitu dha. "Boqonnaa fuula isaaniirratti argituun gammadda. Otoo hin dhiphatiin waggaa lamaaf mana barumsaa akka deeman yeroo yaadattu si jajjabeessa. Barattoonni yeroo moodeesiin kennamuufi imimmaan isaan qaba. Amma barumsa kootti nan cima. Kan na dhaabu hin jiraatu.Yeroo jedhan dhagahuun hojiin keenyi jijjiirama fideera akka jennu nu godha,’’ jetti. "Dubartoonni baayyeen ergaa galatoomiifi eebba karaa miidiyaa hawaasaa naa ergu,kuni immoo rakkoon kuni hangam gad-fagoo akka tahe natti agarsiisa,’’ jetti Mikaal. Yeroo Mikaal fa’i moodeesii kennan ogeeyyii seeraafi fayyaa wal-hormaataa eeyyamamoo tahan barumsa akka kennan wal-tajjiin ni qophaa’a. Dubartoonni gaaffii gaafachuu fedhan mara bilisummaan akka gaafatan taha. Barsiisonni sirna koorniyaafi narsoonni barattootaaf haala kamiin deeggarsa kennuu qabu kan jedhu ni ka’a. Barattoonnis tahe buqqaattonni yeroo moodeesiin kennamuufi miirri gad-aantummaa akka itti dhagahmu hin barbaannu. Hiyyuummaa miyoota laguu hambisuuf qaama sochii taasifamuu kan taate weellistuu Tsadaniyaa Gabiramaarqoos,’’moodeesii kennuuf yeroo deemnu dubartoota achi jiraniif sirbashee keessaa kan jaalatan sirbitiifi, modeesii dhabuun mul’atni gufachuu akka hin qabne itti himna,’’ jetti Mikaal.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: TPLF maatii ijoollee waraanatti duuluu hin feene hidhaa akka jiru maatiin himan

Ji'oota 18 oliif mootummaa federaalaa waliin lola keessa kan seene TPLF maatii ijoolleen isaanii waraanatti hin seenne hidhaa akka jiru maatiin BBC'tti himan. Waraanarratti hirmaachuuf fedha waan hin qabneef kanneen maatiin isaanii jalaa hidhamuu dubbatan keessaa tokko kan ta'e dhalataan Tigraay miseensi maatii isaanii lama carraan akkanaa akka isaan qunname himaniiru. Dargaggoon maqaa naaf dhoksaa jedhe kuni ''yoo xiqqaate maatii tokko keessaa namni tokko waraanatti ergamuu qaba seerri jedhu jira,'' jechuun hime. Miseensi paartii mormituu Naannoo Tigraay jiru keessaa tokko kan ta'an Obbo Kibroom Bariheenis waan walfakkaataa isaan qunnamuu BBC'tti dubbatan. Hoogganaa hariiroo alaa dhaaba Baayitoonaa Abbaay Obbo Kibrom obboleettiin isaanii quxisuu waraana seenuuf fedhii waan hin qabneef haati isaanii kaadiroota TPLF'n hidhamuu BBC'tti himan. ''Mana keenya hundi isaanii godaansarra jiru. Obboleettiikoo ganna 18 qofatu [Tigraay] jira. Obboleettiin koo maaliif 'qabsoo hin seenne' jedhaniiti hidhani,'' jechuun dubbatan. Obbo Kibroom mucaan hin duulu yoo jedhe maatii dhukkubsate osoo hin hafiin akka hidhaman himuun, haalli itti mana murtiitti dhiyaatan osoo hin jiraatiin namootni baay'een mana barumsaa keessatti hidhamanii akka jiran himan. TPLF gama isaatiin deebii kenneen kana dura ijoolleen maaliif duula hin seenne jedhamanii hidhuun ture, amma garuu kuni dhaabbateera jechuun hime. Mootummaan himannaa kana yeroo dheeraaf humnoota Tigraay irratti dhiheessaa ture. Deeggarsi namoomaa ergamullee hidhattootu itti dhimma baha jechuun mootummaan himata. Dhalataan Tigraay BBC'n dubbise ijoolleen duula waraanaa seenuu waan didaniif bakka isaanii abbaan isaafi eessumi isaa hidhaa bu'uu hime. Dargaggoon maqaa naaf dhoksaa jedhe kuni ''yoo xiqqaate maatii tokko keessaa namni tokko waraanatti ergamuu qaba seerri jedhu jira,'' jechuun hime. Dargaggoon amma Naannoo Tigraayin ala jiru kuni waan maatii isaa qunname akkanaan hima. ''Abbaakootin ilmakee fidi jedhaniin. Waan isaanitti fiduu hin dandeenyeef ji'a tokkoof hidhani. Mucaa isaa akka fidufimmoo hiikanii turani. ''Amma haala irra jiru beekuu baadhus yeroo xumuraaf maatii bilbilaan yeroon arge abbaakoo hidhanii turan,'' jechuun ibsa. Erga waraanni Federaalaa baatii Waxabajjii waggaa darbe Tigraay gadhiisee bahe as maloonni kominikeeshinii, baankii, geejjibaafi kaan Tigraayitti adda citaniiru. Kanaanis hawaasni rakkoo cimaaf saaxilamuu ibsaa tureera. Obboleessi isaa waraana seenuuf fedhii dhabuu hima dargaggoon kuni. ''Obboleessikoo guddaadha. Yoo fedhe eeyyama abbaakoo osoo hin gaafatiin deema ture. Kan hidhan garuu abbaa kiyya,'' jechuun dubbata. Gama kaaniin, abbaa isaan ala ijoollee isaanii gara adda waraanaa waan erguu dhabaniif eessumi isaallee hidhaa seenuu hima. ''Ji'a lama dura eessumakoo intala isaa fidi jedhanii hidhanii turan. Intalli wagga 18 illee ishee hin guunne.'' ''Ijoollee gahaan [umriin] hin qabu. Kanneen mana jiran keessaa guddoon intala kana. Waan bilbilli dalagaa hin jirreef haala irra jiran hin beeku,'' jechuun BBC'tti hime. Akka dargaggoon kuni jedhutti TPLF maatii ijoollee lola keessa seenuu hin feene hidhuu eegaluu dura namoota 'karaarraa butee waraanatti galchaa ture' jechuun dubbata. ''Kan dura dirqiin fudhachuun ni ture. Kuni baay'ema isaan deemsisuu dide. Eegasii adeemsa 'maatii yoo qabne seenu [qabsootti] kan jedhu fidaniiru. Kuni Tigraayitti rakkoo ta'eera. Akka seeraatti bu'e,'' jechuun ibsa. Itti gaafatamaan Biiroo Dhimma Alaa Tigiraay pirofesar Kindeyaa Gabirehiwoot ''wantootni akkasii sadarkaa kaadirootaatti mallattoon isaa kan mul'ate tahus maatii haala kanaan hidhuun garuu hin jiru. ''Sababni isaas namootni fedha isaaniin qabsaa'u,'' jedhan. Obbo Kibroom Barihee garuu ''qabsoo deemuu fi dhiisuun filannoo dhuunfaati. Gara qabsoo hin deemne jechuun maatii hidhuun garuu waan adunyaa irratti argamee hin beeknedha,'' jedhe. ''Haatikoo Izziigi'imin Takilehaayimaanot jedhamti. Baay'ee nama gaddisiisa. Waanan hin eegnedha. ''Haadhakoo waan taateef qofa osoo hin taane ummatni Tigiraay guutuun beela'uu fi rakkinni isaa, gudeedamuun osoo hin xinnaatiin, kaadiroota koo jedhuun dararamuun ishee nama gaddisiisa,'' jedhe. Itti Gaafatamaan Dhimma Alaa Paartii Baayitooonaa Abbay dhalattootni Tigiraay hedduun kutaa biyyattii adda addaatti haqa osoo hin argatiin hidhamuu isaanii himuun, ''ammas kun Tigiraayitti irra deebi'uun isaa nama gaddisiisa,'' jedhan. Jiraataan gara biraa BBC'n dubbise, amma naannicha keessa rakkoo hedduun akka jiru himuun kanneen keessaa maatiin ijoollee isaanii duulaaf akka ergan dirqisiifamuun tokko tahuu hima. Jiraataan naannoo Tigiraay nageenya isaaf sodaachuun maqaa isaa dhahuu hin feene kun ''ijoollee keessan fidaa jedhamaa jirra. Bulchaa hin qabnu,'' jechuun BBCtti hime. Waraanni mootummaa federaalaa fi humnoota TPLF gidduutti waggaa tokkoo oliif gaggeeffame miidhaa namoomaa fi qabeenyaa guddaa geesiseera. Waraanni naannoo Tigiraayii gara Naannoo Amaaraa fi Affaaritti babal'ate kun lubbuu namoota kumaatamaa galaafateera. Hedduun ammo baqattoota tahaniiru. Miliyoonaan kan lakkaa'aman ammo beelaaf saaxilamaniiru, akkasumas bu'uuraaleen misoomaa manca'aniiru. A.L.I Bitootessa 15/2014 deeggarsi namoomaa gara Tigiraay akka galuuf mootummaan federaalaa dhukaasa dhaabuu ibsuu hordofee humnootni TPLF waraana dhaabuuf waliigalaniiru. Kanaanis, dhaabbileen deeggarsa kennan akka Sagantaa Nyaata Addunyaa fi Fannoo Diimaa deeggarsa namoomaa naannichaaf dhiyeessaa jiru.


Haleellaa Gondariin wal-qabatee shakkamtoonni 280 ta'an to'annoo jala oolfaman - Mootummaa Federaalaa

Haleellaa Naannoo Amaaraa magaalaa Gondaritti Musliimota irratti Kibxata raawwatameen wal-qabatee shakkamtoonni 280 ta'an to'annoo jala oolfamuu Koreen waloo qaamolee nageenyaa fi tikaa mootummaa Federaalaa beeksise. Walitti bu'iinsa Gondaritti iddoo awwaalchaan wal-qabatee dhalate ka'uumsa godhachuun kutaalee Itoophiyaa biroo keessatti maqaa amantaatiin jeequmsaa fi hokkora kaasuuf sochiin godhamaa jira jedha ibsi Humni Waloo kun baase. Miidiyaaleen biyya keessaa akka gabaasanitti "qaamolee fedhii humnoota farra-Itoophiyaa ta'anii raawwachuuf socho'an" kanarratti tarkaanfiin fudhatamaa jira. Haleellaa Eebla 26 magaalaa Gondaritti Musliimota irratti raawwatameen namoonni 20 yoo ajjeefaman, 150 ol madaa'uu Manni Maree Dhimmoota Islaamummaa Naannoo Amaaraa beeksisee ture. Haleellaa kanaan masjiidonni, dhaabbileen daldalaa fi manneen jireenyaa Musliimotaa hedduun gubachuus ibseera. Kanneen ajjeefaman keessaa sirni awwaalcha namoota 7 har'a [Kamisa] raawwachuu namoonni sirna awwaalchaa irratti argaman BBCtti himaniiru. Reeffi namoota kaanii maatiin mallatteessee baasu hanga dhufuutti jedhamee akka tursiifame, gariin ammoo kan eenyummaan isaanii adda hin baafamiin akka jiran jiraataan tokko ni dubbatu. Pireezidantiin mootummaan naannoo Amaaraa Dr Yiliqaal Keffeleny ibsa Kamisa kennaniin wanta Gondaritti raawwate duuka bu'uun kanneen badii raawwatan irratti tarkaanfii keessa deebii hin qabne fudhanna jedhaniiru. Mootummaan isaanii humnoota amantaa dawoo godhachuun uummata walitti buusuuf akkasumas naannicha naannoo shororkaa gochuuf socho'aniif obsa hin qabu jedheera. Humnoonni kun eenyu akka ta'an garuu ifatti wanti dubbatan hin jiru. Manneen Maree Dhimmoota Islaammummaa naannolee fi Bordiin Majiliisa Federaalaa ibsa waloo Kamisa baasaniin haleellaan Naannoo Amaaraa magaalaa Gondaritti raawwate "gocha shororkeessummaati" jedhan. Haleellaa lubbuu namaa galaafachuun, qabeenya mancaase kanas "Kiristaanota Orotodoksii fiinxaleeyyii" ta'antu raawwate jedha ibsichi. Koreen aanga'oota naannolee fi mootummaa federaalaa irraa ijaaramee, Koreen waloo qaamolee nageenyaa fi tikaa Federaalaa (የፌደራል የደህንነትና የጸጥታ የጋራ ግብረ ኃይል) humnoota ejjennoo farra-Itoophiyaa qaban jedhetti quba qabeera. Humnootii ejjennoo farra-Itoophiyaa qabu jedhaman kunneen eenyu akka ta'an ifatti himamuu baatus, walitti bu'iinsi Gondaritti mudate, qaama shira amantaalee gara garaa jidduutti walitti bu'iinsa uumuun biyyattii gara jeequmsaa fi hokkoraa galchuuti jedhee ibsichi. Namoonni 280 ta'an walitti bu'iinsa Gondar keesstti hirmaatanii fi walitti bu'iinsichi akka babal'atu godhan to'annoo jala oolfamaniirus jedhe. Kanneen kallattiin walitti bu'iinsicha keessaa qooda qaban qofa osoo hin taane, kanneen miidiyaa gara garaa fi miidyaalee hawaasaa fayyadamuun odeeffannoo sobaa fi haasaawwan jibbiinsa tamsaasan irratti tarkaanfiin ni fudhatama jedheera.


'Eenyuun dhaalchisuuf hojjetta, siilaa dhalahoo hin qabduu siin jedhu' - maatii waggaa 18 booda ilmoo argatan

Abbaan warraa fi haati warraa kun erga bulti ijaarratanii jireenya waliinii eegalanii amma waggootni 18 lakkaa’amaniiru. Waggoota 18 darbe waliin jiraatan kana keessatti garuu dhala hin godhanne. Gaa’ila isaanii keessatti dhala dhabuun garuu bultii isaanii irratti dhiibbaa cimaa osoo hin uumiin waggoota kana obsaan jiraachaa turan. Obbo Tasfaa Tolasaa fi Aadde Baanchaayyoo Asaffaa jedhamu. Kan jiraatan ammoo Godina Qeellam Wallaggaa magaalaa Dambidoollooti. Maatii ijaarratanii dhala malee waggoota 18'f erga jiraatanii booda, baatii lamaan dura daa'ima isaanii jalqabaa argatan. Maatiin kun dhiibbaa xiinsammuu fi yaadota hawaasa naannoo akkamiin obsanii waggoota 18 obsaan eegan? Obbo Tasfaa fi Aadde Baanchaayyoon imalli jireenya isaanii namoota hedduuf barumsa taha jechuun muuxxannoo fi bu’aa bahii dhala malee waggoota 18'f gaa’ila keessatti dabarsan irratti BBC waliin turtii taasisaniiru. Akka aadaa hawaasa naannootti dhiibbaan maatii, ollaa, hiriyaa fi namoota kaan irraa namarra gahu waan laayyoo akka hin taane dubbatu Obbo Tasfaan. ''Namni gaafa ati dargaggeessa yookan dargaggeettii taatu ‘maal eegda, dhaabattee hafuufii? Maaliif hin heerumtu? maaf hin fuutu?’ siin jedha. ''Gaafa fuute ammoo saffisa cimaadhaan dhala sirraa eega. Maaf hin dhalchitu? siin jedha. Gaafa mucaa tokko godhattu maaf hin dabaltu? siin jedha'' jedhu Obbo Tasfaan. Gaaffileen kunneen dhiibbaa alaa hawaasa keessa jiraatanirraa isaanirra gahaa ture tahuu himu. “Hawaasni nuti keessa jiraannu hawaasa cimaadha. Jireenya kee irratti dhiibbaa kan uumudha. Jechi namaa hedduudha. "Jecha namaa kana Waaqumatu nama dandeessisa. Amma fakkeenyaaf nuti dhala godhachuun waan ofii goonu miti Waaqayyotu namaaf kenna waan ta’eef nuti maal gochuu dandeenya?” jechuun gaafatu. Waan waggootaa 18 kana naamoonni jedhaniin yoo yaadatanis “maal kun erga dhala godhachuu hin dandeenyee, dhala namaa hin guddisuu jedhu. Akkuma nuti ofii godhachuu osoo dandeenyuu dhiisnetti kan yaadu baay'eedha," jedhan. "Jecha namaa karaa kanaan dhufu ayyaanumti Waaqaa yoo siif baay'ate malee ni cima” jedhu Obbo Tasfaan. Dhiibbaa fi yaadonni hawaasarraa dhufan kun hedduun numaaf yaaduun, ilaalcha gaariidhaan kan jedhan jiraatanis kaan ammoo hamileema keenya tuquuf kan dubbatanis jiru ture jedhu. “Yeroo ati hojiitti fiigdu namoonni tokko tokko ati maaliif hojjetta? siin jedhu. Eenyuun dhaalchisuuf hojjetta, dhalahoo hin qabduu siin jedhu. Namni kaan ammoo akkuma dhimma isaatti ilaalee warri dhoksaatti Waaqayyo siif kadhatus jiru,” jedhu. Dhiibbaa hawaasa naannootiin namarra gahuun alatti ofii isaaniitii yeroo namoota dahan gaafachuu deeman, yeroo mana amantaa deeman, yeroo ijoollee xixiqqoo argan nutti dhagahamulleen Waaqayyoma obsaan eeguutti obsinee dabarre jedhu. Aadde Baanchaayyoon gama isaaniin aadaa hawaasni keenya ati gaa’ila godhattee waggaatti, waggaa lamaatti daa’ima sirraa eegu keessatti waggaa 18 dhala malee dabarsuun ulfaataa ture jedhu. “Akka gaa’ila godhatteen hawaasni dhala sirraa eega. Gaafa ati waan isaan eegan kana guutuu dadhabdu ammoo akka waan ati beekaa osoo hin barbaadiin hafteetti si ilaalu. Maalifi? jedhanis si gaafatu“ jedhan. Dhiibbaan akkasii kun miira ‘qofaa ta’uu’ namatti uuma jedhu Aadde Baanchaayyoon. “Hawaasni inuma siif gadda. Hidhiima siif xuuxxata. Kan keemmoo yoomi? yoom deessa? siin jedhu. Inni kun ammoo miirakee si jeeqa. Ati utuu barbaadduu dhabde sababii ta’eef,” jedhu Aadde Baanchaayyoon. Guutummaa addunyaatti daa'ima godhachuu dhabuun wal-qabatee hubannoo dogoggoraatu jira. Sadarkaa addunyaatti abbaa warraa fi haati warraa miliyoona 50 ta'an rakkoo daa'ima godhachuu (infertility) akka qaban yaadama. Ameerikaa keessatti abbaa warraa fi haadha warraa saddeet keessaa tokko rakkoo daa'ima godhachuu qabu. Achittis osoo hin hafiin loogii fi ilaalchi dogoggoraa hawaasa keessa waan jiruuf kanneen rakkoo daa'ima godhachuu qaban miidhaa xiin-sammuuf saaxilamu. Jalqabarratti dhala dhabuun rakkoo dubartootaa qofa akka ta'etti fudhatamuu, kana malees wal'aansoo abbaa warraa fi haati warraa tokko daa'ima godhachuuf itti jiran osoo hin beekiin, akka waan beekaa dhala godhachuu dhiisaniitti gaaffii fi yaadni kennamuuf miidhaa xiin-sammuuf kan nama saaxilu ta'uutu himama. Obbo Tasfaa fi Aadde Baanchaayyoon iccitii obsaan turuu fi waggaa 18 booda "Waaqarraa deebii arganne" jedhan yoo ibsanis, “Anii fi abbaan warraakoo dura sammuu keenya amansiisnee jirra. Dhala dhabuun gaa’ila keenya hin jeeqne. Kuni hojii Waaqaati. Obsumaan Waaqayyoo eegne. Waaqayyoo ammoo waggaa 18 booda gaaffii keenya nuuf deebise,” jedhan. Maatiin gaa’ila keessa waggoota 18 dhiibbaa hawaasaa dandamatee dabarse kuni amma mucaa dhiiraa godhataniiru. Manni isaaniis gammachuudhaan akka guutame himu. Ollaa fi firri waa’eesaanii dhiphataa turanis isaan wajjiin gammaduulleen himan.


Ayyaana Iid al-Faxir Finfinnee: Dargaggoo daa'ima baatii 10 dabalatee maatiitti deebisan

Sagada Ayyaana Idii A.L.I Ebla 24, 2014 Finfinnee gaggeeffameerratti hookkara uumameen maatiin ijoolleerraa adda bahanii turan walitti fiduuf dargaggoonni socho'aa turan. Suuraa daa'imman isaan bira jiraniifi bilbila Fesbuukii gubbaa qooduun daa'imman 100 ol maatii waliin walitti fiduu dargaggoon kuni himaniiru. Guyyaa Wiixataa lakkoofsa maatii akkasumas daa'imman badanii argaman Fesbuukiif Tiwiitara gubbaa qoodaa turani. Daa'imman maatiirra adda bahan masjiida Tabaarak (Meksikoo Jarman Masjiid kan jedhamu), Majiida naannoo Filwuhaa argamu akkasumas buufata poolisii Dambalitti akka turan ta'eera. Poolisiin magaalaa Finfinnee sagadni Iidii osoo hin gahiin dura naannoo Muuziyeemii yaadannoo 'Qay Shibbir' jedhamutti ''namootni dhuunfaa jeequmsa kaasaniin qabeenya irra miidhaan gaheera,'' jedhe. Viidiyoon miidiyaa hawaasaa irratti qoodamaa ture poolisiin namoota dhagaa darbatanitti gaazii imimmaanessituu yeroo dhukaasu mul'ata. Dabalataan viidiyoo qoodame irratti namootni kaan warra gara humna nageenyaa fi gamootti dhagaa darbatan dhaabsisuuf yaalaa osoo jiraniis agarsiisa. Hanga yoonaa kanneen salaataaf bahaniifi humnoota nageenyaa gidduu walitti bu'iinsi akka dhalatu sababni maal akka ta'e hin beekamu. Namoonni BBC'n dubbise garuu kallattii dubartoonni sagadaa turan biratti qawwee yookiin dhukaasi imimaanessu yeroo dhukaafamu dhagahuu himaniiru. Mootummaan federaalaa ibsa baasen kanneen amantii dahoo godhachuun hookkara uumanirratti tarkaanfii fudhatu akka cimsu himeera. Muddama kanaan lubbuun nama darbe akka hin jirre akkasumas bakkeewwan kaan nagaan kabajamuu mootummaan ibseera. Dargaggoon BBC'n dubbise Anuwaar hiriyyoota isaa waliin ta'un erga rakkoon dhalate booda tokko masjiidatti geessuun daa'imman 120 - 150 maatii waliin walitti fiduu hime. ''Namoonni daandirra turan marti boo'aa turan, dubartoonni, abbootiin ni boo'u. Naannichatti dubartoonni imimmaanessituun miidhaman turani,'' jechuun haala ture ibsa. Ijoollee abbaa irraa, haadharraa adda bahan masjiida Tabaarakiifi Fil Wuhaatti erga geesse booda baay'ee isaanii maatii waliin walitti fiduu dubbateera. ''Ijoollee isaanii yeroo dhaban boo'utti ka'ani. Yeroo maatii isaanii argatan miira ture ibsuun nama rakkisa. Kuni meeshaa bade ture argachuu miti, ijoolleedha. Gammachuu maatii ibsuun nama rakisa.'' Ijoolleen ala maanguddoofi kanneen dhukkubsatan kanneen badan keessaa akka ta'an hime. Ayyaana akanatti dabarsuun ''gaddisiisaa'' ta'u himee, ''miindaa isaa namarraa osoo hin taane Uumaarraa arganna'' jechuun ibse. Dargaggoon biraa maqaa naaf dhoksaa jedhemmoo hookkara kanaan daa'imni baatii kudhanii bade buufata poolisii Dambal akka argamu dhagahuu himeera. ''Haati rifattee dubartii biraatu buufata poolisii geesse. Nama majiliisa dalagurraa odeeffadhe. Daa'imni hanga yoonaa maatii waliin wal arguu isaa hinbeeku.'' Isaan ala daa'imman waggaafi walakkaa akkasumas daa'imi ganna lamaa badanii argamuu BBC'tti himeera. Hookkara kanaan dubartoota akkasumas dubartoota ulfaa imimmaanessituun miidhaman gara hospitaala geessuuf haala mijeessaa turuu hime. ''Ijoolleen baduun isaanii nuus nu dhukkubsa jenneeti walitti fiduu kan eegalle. Maatiin ijoollee isaanii yeroo argatan gammachuun utaalaa turan,'' jedhe. Dargaggoon biraa BBC'n dubbise immoo ''anis ijoolleen koo badanii argamaniiru. Maatiin ijoollee isaanii yeroo argatan cookan turani. Maal jedhee sitti himu? Tokko tokko nu galateeffatu. ''Kaan boo'aa deemu,'' jechuun maqaa naaf dhoksaa jechuun hime. Daa'imman lakkoofsa maatii isaanii hin beekne sodaan boo'aa akka turan hime. Dargaggoonni kuni daa'immaniif bishaaniifi nyaata qopheessuun hamma maatiin walitti dhufanitti eegaa turan. Adeemsa maatii ijoollee waliin walitti fiduu keessatti hawaasa musliimaan ala hordoftoonni amantii biroos akka isaan gargaaran dargaggoonni kunneen BBC'tti himaniiru. ''Miira mucaan bade gaafa argamu jiru namni mucaa qabu ni beeka. Daa'imman maatii waliin yeroo walitti fiddu gammachuu guddaa argatta. ''Nuti kana kan goonu amantin keenya waan nu ajajuufi,'' jedhe dargaggoon hojii akkanaa hojjetaa ture.


Lola Oromiyaa: Ada'aa Bargaatti namoonni nagaa hedduun poolisiin ajjeefamuu jiraattonni himan

Naannoo Oromiyaa Godina Shawaa Lixaa Aanaa Ada'aa Bargaatti poolisoonni humna addaa Oromiyaa namoota nagaa hedduu ajjeesuu jiraattonni BBCtti himan. Akka jiraattonni naannichaa jedhanitti ajjeechaan kun Jimaata Eebla 29, 2022 kan raawwate yoo ta'u, guyyaa tokko dura jechuunis Kamisa Eebla 28 hidhattoonni miseensota poolisii ajjeesuu hordofeeti ajjeechaan kun kan raawwate. Jiraataan naannichaa BBCn dubbise tokko namootni ajjeefaman 21 ta'uu yoo himu, jiraataan biraa ammoo namootni nagaa ajjeefaman 40 ta'uu dubbata. Dubbi himaan Waraana Bilisummaa Oromoo Odaa Tarbii humnooti mootummaa namoota 46 ajjeesuu ibsuun maqaa namoota ajjeefaman jedhanii 15 tarreessuun tiwiitarii irratti maxxansanii jiru. Addi Bilisummaa Oromoo ibsa Jimaata galgala baaseen Ada'aa Bargaatti manguddoo ganna 70 dabalatee namoonni 15 ajjeefamuu himee, mootummaan ta'e jedhee Oromiyaa dirree waraanaa gochaa jira jechuun qeeqeera. Hogganaa itti-aanaan Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenyaa Oromiyaa koloneel Abbabaa Garasuu waa'ee poolisootaas ta'e namoota nagaa ajjeefamanii "hin beeku" jechuun BBCf deebii kennan. Mootummaan naannoo Oromiyaa amma dura dhimma kanarratti waan jedhe hin qabu. Haata'u malee oppireeshinii qindaa'aa iddoowwan gara garaatti adeemsifamaa jiruun hidhattoota Shanee jechuun waamurratti tarkaanfiin fudhatamaa akka jiru ibsaa jira. Akka jiraattotarraa odeeffannetti Kamisa Eebla 28, 2022 miseensota humna addaa poolisii Oromiyaa baadiyyaa Aanaa Ada'aa Bargaa keessa konkolaataa piikaappiin socho'a turan irratti hidhattoonni tasa haleellaa raawwataniiru. Haleellaa kanaan yoo xiqqaate poolisoonni 10 yoo ajjeefaman, namoonni sadi ammoo madaa'uu jiraattonni BBCtti himaniiru. Haleellaa kana hordofuun guyyaa itti aanu Jimaata Eebla 29, 2022 magaalota xixiqqoo Aanaa Ada'aa Bargaa akka Incinnii, Mugar, Reejjii fi Jimaataa jedhaman keessa muddamni akka ture himu. Boodas magaalaa xiqqoo Jimaataa jedhamtu keessatti humnoonni addaa poolisii Oromiyaa mana manarra deemuun sakatta'iinsa gochuufi namootas ajjeesuu eegalan jechuun jiraataan tokko BBCtti himeera. "Reeffi namaa mana keessa, mana duuba akkasumas karaa guddicha qarqarattillee ni mul'ata ture" jedhu jiraataan wayita ajjeechaan kun raawwatu Jimaataa turaniifi amma magaalaa Hoolataa jiran kun. Miseensonni poolisii humna addaa Oromiyaa kunneen wayita mana manarra deemuun sakatta'aa turanii fi namas ajjeesan, uummataan 'Shanee kan dhoksu isini' jechaa akka turan namootarraa dhagahuus himu jiraataan kun. Namoota ajjeesuun alatti magaalaa xiqqoo Jimaataa jedhamtu kana keessatti manneen jireenyaa hedduu gubuullee jiraattoonni himaniiru. Hogganaa itti-aanaan Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenyaa Oromiyaa koloneel Abbabaa Garasuu "sobadha, nuti hin beeknu, gabaasni akkasiis nu hin geenye" jechuun waa'ee namoota nagaas ta'e poolisoota ajjeefamanii akka quba hin qabne BBCtti himan. Hogganoota Komiishinii Poolisii Oromiyaa akkasumas bulchiinsa Godina Shawaa Lixaarraa deebii argachuuf yaaliin goone hin milkoofne. Torbee darbe haleellaa qilleensarraa Godina Shawaa Lixaa Aanaa Abunaa Gindabarat keessatti raawwatameen namoonni nagaa 25 ta'an ajjeefamuu jiraattonni BBC'tti yoo himan, bulchaan Godina Shawaa Lixaa Obbo Didhaa Guddataa garuu haleellaan qilleensarraa raawwatames ta'e, namni nagaa ajjeefame hin jiru jechuun waakkataniiru. Mootummaan Naannoo Oromiyaa oppireeshinii qindaa'aa farra riphee loltootaa godinaalee naannichaa gara garaa keessatti hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo Shanee jedhee waamu irratti labseen milkaa'ina argachaa akka jiru hima. Godina Wallaggaa Lixaa Aanaa Mana Sibuutti "sakatta'insaafi oppireeshiinii taasifameen miseensoota ABO Shanee 5 irratti tarkanfiin yoo fudhatamu 18 ammoo booji'amaniiru" jechuun OBN gabaaseera. Torbee darbe Godina Gujii Bahaatti Aanaa Gumii Eldalloo guutummaatti hidhatootarraa bilisa gochuu kan ibsee Raayyaan Ittisa Biyyaa, hidhattoota 200 ol ajjeesuu fi 100 ol ammoo madeessuu akkasumas 22 kan ta'an booji'uu beeksiseera. Hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo mootummaan Shanee jechuun waamuu fi akka haaraatti lola irratti labse gama isaaniin akkanuma iddoowwan gara garaatti injifannoo argachuu himu.


Hongee: Booranatti namoota qotiyyoo dhabuun of camaduun qotaa turaniif deeggarsi taasifamuu himame

Godina Booranaa, Aanaa Taltaleetti qonnaan bultoonni sababii hongeen qotiyyoo ittiin qotatan jalaa dhumuu hordofee walii isaanii 'camadamanii' qotaa turaniif deeggarsi taasifamu Biiroon Qonnaa Oromiyaa beeksiise. Biiroon kun itti-gaafatamaa waajira qonnaa aanichaa Obbo Galgaloo Jaldeessa eeruun akka fuula Feesbuukii isaarratti baasetti, horsiise-bultoota aanichaa 41 sababa hongeen qotiyyoon isaanii jalaa du'aniif lafa qotuufiif ibseera. Godina Booranaa Aanaa Taltalleetti viidiyoon namoonni bakka sangaa bu'anii gindii harkisuun wayita lafa qotan agarsiisuu miidiyaa hawaasaarratti qoodamaa ture ijoo dubbii ta'uuf BBC Afaan Oromoos horsiisee bultoota aanichaa dubbisee gabaasuun isaa ni yaadatama. Dabalataanis dhiyeessiin sanyiifi xaa'oo taasifamaa jiraachu himan itti-gaafatamaan waajira qonnaa aanichaa. Obbo Galgaloo Jaldeessaa itti Aanaa bulchaa Aanaa Taltaallee barana hongee mudateen horsiisee bulaan rakkoof saaxilamuu himanii, Bulchiinsi aanaa abbootii qabeenyaa waliin ta'uun namoota harka qalleeyyii ta'an deeggaraa jiraachuu dubbatan. Namoonni deeggarsaan lafti qotameef kunneenis hongee mudateen loon jalaa dhumuun qotiyyoo ittiin qotatan dhabuun alatti, deeggarsa dabalataa akka barbaadan dubbatan. Kana dura maaltu gabaafamee ture? Godina Booranaa Aanaa Taltalleetti viidiyoon namoonni bakka sangaa bu’anii gindii harkisuun wayita lafa qotan agarsiisu miidiyaa hawaasaarratti qoodamaa ture ijoo dubbii ta’eera. Taatee hin baratamne kana namoonni kaan wayita dinqisiifatan, kaan isaanii gadduu miidiyaalee hawaaasa akka Feesbuukirratti ibsaniiru. Viidiyoo sanarratti namoonni lama ykn sadii ta’anii bakka qotiyyoo bu'uun wayita gindii harkisaan mul'atu. Ofii maalirraa ka’uun namoonni bakka sangaa bu’anii gindii harkisuun lafa qotuu akka eegalan dargaggoo Aanaa Taltallee ganda Bilee Dandii qotiisa kana keessatti hirmaate Turaa Bobbaa BBC’n gaafatera. Turaan akka jedhutti viidiyoo sana karaa deematu argee, waraabee miidiyaa hawaasaarratti gadhiise. Turaan sangaa ittiin qotan dhabuurraa kan ka’e bakka sangaa bu’uun hiriyoota isaa waliin qonnaaf akka ka’e dubbate. "Sababa bonaatiin horiin lafaan qotan nurra dhumate, kanaaf nuti waliin qotuu yaalle" jedha. Turaan akka himutti hongee barana godinichatti beeyiladota hedduu obbaaseen horiin jalaa dhumaniiru. "Horii duraan ittiin qotannu sababa hongee kanatti dhabne, namoota shan shaniin wal xamadnee akka qotiyyootti qotne," jedhe. Akkaataa kanaan lafa isaanii qotachaa, kan ollaa isaaniillee qotaa akka turan hima Turaan. Namoonni waliin qotaa turre jedhu kunneen dargaggeeyyii umriin isaanii ganna 25 ta’an yoo ta’u, "jaarsa tokko callaatu nu keessa jira" jedhe. Hogganaan Waajjira Qonnaa Aanaa Taltallee Obbo Biraanuu Amaaree aanichatti namoonni akka sangaatti gindii harkisuun dhugaa ta’uu mirkaneessanii, garuu bal’inaan qonnaan bultoota danuu biratti waan raawwatame miti jedhu. "Wanni sun dhugaadha garuu akkas hin bal'atu, ijoollee maatii lamaatu akkas godhe" jedhan. Haata'u malee aanicha keessatti horiin sababa hongeetiin dhumuurraan kan ka’e qonnaan bultoonni sangoota ittiin qotan dhaban akka jiran dubbatan. Aanicha keessatti roobni roobaa waan jiruuf, waqtii midhaan facaasuuf mijatu akka ta’e itti dabalanii kaasan. "Lafti jiidhee namoonni waan ittiin qotan [sangaa] wal kadhachuun qotaa jiru," jedhan. Tiraaktarri lafaan qotan naannicha jiraatullee hawaasni tiraaktara kireessee ittiin qotuuf humna hin qaban jedhan. Aanichatti qonnaan bultoota sangaa ittiin qotan hin qabne lakkoofsi isaanii hangam akka ta’an ragaa akka hin qabne dubbataniiru. Naannichatti hanqinni dhiyeessii sanyii miidhaanii jiraachuu fi mootummaan sanyii qamadii kuntaala 1,400 qonnaan bultootaaf dhiyeesse raabsamera jedhan. Barana xaa’oon kuntaalli 1,000 ta’u qonnaan bultootaaf kan raabsame ta’uu eeruun, liqiin qonnaan bultootaaf dhiyeeffame jedhan. Obbo Biraanuu lafa heektaara hedduu qotuuf dhaabbileen mootummaafi miti-mootummaan akka deeggarsa kennaniif gaafatan.


Godina Jimmaa: ‘Qabeenyakee waanan hateef dhiifama naaf godhi' - Xalayaa hattuun nama hateef kaa’ee deeme

Hattuun qe'ee namaa hatuuf deemu karaa foddaan seenee, mi'a barbaadu fuudhee, nyaata fuudhatee nyaatee 'dhiifama' jedhee xalayaa barreesse kaa'a jettanii yaadduu? "Rabbiin tola siif ooleera, atis tola naaf ooli, qabenyakee waanan si jalaa hateef dhiifama guddaa naaf godhi!" Kun xalayaa namni hannaan shakkame nama qabeenya jalaa hateef barreessedha. Abbaan kana barreessees barataa ta'uu mala jedhamee shakkameera. Taatullee hanga yoonaa hin qabamiin jira/jirti. Taateen kun kan mudate ammoo biyya biraatti isinitti hin fakkaatiin. Naannoo Oromiyaa Godina Jimmaa Aanaa Geeraa keessattidha. Kan ta'ees akkana ture. Namni hannaan shakkameefi eenyummaansaa hanga yoonaattuu hin baramiin, erga mana nama Obbo Gaarii Tasfaayee jedhamu seeneen booda meeshaalee gara garaa hate. Wantoota hate immoo waraqaa irratti tarreessuun barreesse. Hateera jedhee kan tarreesse meeshaalee saglan keessaa sadii qofa fudhachuusaa ibsuun xalayaa irratti katabe. Dhimma kana BBC'n waajjira Abbaa Alangaa Aanaa Geeraa irraa odeeffate. Gochi kun bara darbe baatii Bitootessa keessa raawwachuu abbaan adeemsaa mana hojii abbaa alangaa Aanaa Geeraa, Obbo Tarreessaa Iddoosaa BBC'tti himaniiru. Jiraataan Obbo Gaarii jedhaman, 'hattuun manakoo seenuun meeshaalee gara garaa na jalaa fudhachuun, nyaata mana tures sooratee deemeera' jechuun waajjira poolisii aaanichaatti beeksisuu isaanii himan. Obbo Tarreessaan himannichaan walqabatee eeruu kennameen nama dhuunfaa guyyaa hannichi raawwate naannoo sanaa dallaa (mooraa) ijaaraa ture qoratamuus, homtuu waan irratti hin argamneef gadhiifameera jedhan. Haata'u malee, yakki kun erga raawwatee guyyaa tokkoon booda ammoo Obbo Gaariin meeshaaleen hatamanii turan harki caalu xalayaa hattichi ittiin dhiifama gaafatu waliin mana isaanii keessatti arguu himuun lammata gara waajjira poolisii fiduu dubbatu. Taatee akkanaa kana dura isaan qunnamee akka hin beekneefi akka baay'ee isaan dinqe himan. Meeshaalee saglan namni hannaan shakkame xalayicharratti tarreesse kanneen armaan gadiiti. Teermoomeetira (meeshaa ho'ina qaama namaa safaru) fi Isteetooskoppii (meeshaa ittiin keessoo namaa dhaggeeffatan), bilbila harkaa (moobaayilii) siimkaardii isaa waliin, eerfoonii (meeshaa ittiin dhaggeeffatan), chaarjarii lama, guwaantii harkaa kan wal'aansaa, qalamawwan, qarshii 25, akkasumas boorsaa qarshii (waaleetii) fa'idha. Ogeessi seeraa kun akka jedhanitti, Obbo Gaarii Tasfaayee waajjira galii aanichaa keessa kan hojjetan yoo ta'u, haati warraan isaanii immoo ogeettii fayyaati. Haati warraa isaanii buufata fayyaa aanichaa keessa hojjetu. Kanaaf, meeshaaleen yaalii fayyaaf tokko tokko mana keessaa ture jedhu. Akka xalayaa hattuun eenyummaansaa hin beekamnee kanarraa hubatamuutti, waan miira gaabbii jabaa keessa ta'un barreesse fakkaata jedhu Obbo Tarreessaan. ''Namni kun barataa yoo ta'u, rakkatee akka hannicha raawwate hima. Rabbii na gaafata jedhee meeshaalee olitti tarreeffaman keessaa jaha akka deebise himuun, sadii qofa: guwaantii harkaa, qalamawwanii fi qarshii 25 ammoo 'waan na barbaachisaniif hin deebisu' jechuun xalayaa dhiifamaa barreesseen ibseera.'' Akkasumas "Waanan akkamalee beela'eef nyaatas fudhadhee nyaadheera," jechuun irra-deebiin dhiifama gaafateera jedhu qabiyyee xalayichaa yoo ibsan. Akkaataa xalayicharratti ibsameen, namni kun akkataa itti mana seenees ibseera. ''Karaa borootiin [mana duuba] akka gara mooraatti seenee fi foddaa manichaa dhiibuun erga banameefiin booda gara manaatti lixuu ibsa'' jedhu. Itti fufuudhaanis, gara manaa erga seenee booda sanduuqa banuudhaan meeshaalee olitti tarreeffaman akka fudhate xalayicha irratti tarreesse. "Ija seeraatiin, yakki sadarkaa garaa garaa qaba,'' kan jedhan Obbo Tarreessaan, ''yakki itti yaadamee, karoorfamee raawwatu fi kan filannoo biraa dhabuun raawwatamu waliin tokko miti," jedhan. "Namni tokko erga yakka raawwateen booda waan raawwate amanuun gaabbee dhiifama gaafachuu fi otuma raawwachuunsaa beekamuu itti cichee yakka raawwate haaluun tokko miti. ''Gara adabbiittis yoo dhufan waldarbu" jechuun taateen kun ija seeraatiin haala itti ilaalamu BBC'tti himaniiru. "Namni hanna kana raawwate kunis haala inni keessatti hate sirriitti beekuun rakkisus, yoo xiqqaate erga hatee manatti galee guyyaa tokkoon booda gochasaatti baay'ee gaabbuusaa meeshaalee kaan deebiisuun mul'iseera. ''Kanaan dura dhimma akkasii arginee hin beeknu. Xalayaa barreeffame sanarraa, nama amantaa ykn Waaqa sodaatu ta'uunsaa tilmaamuun ni danda'ama," jedhu Obbo Tarreessaan. Gochi kun hawaasa bal'aaf ergaa guddaa kan qabudha kan jedhan Obbo Tarreessaa Iddoosaa, "Inni dursaa, yakki kamiyyuu boqonnaa sammuu waan nama dhorkuuf, yakkarraa akka of-eeggannudha. ''Kan lammataa immoo dogongorrees ta'ee haala kamiinuu yoo yakka raawwannellee gochichatti gaabbuu fi dhiifama gaafachuu akka qabnu barnoota guddaa kenna," jedhu.


Hordoftoota Amantaa Islaamaa Itoophiyaa: Ramadaana rakkoolee nam-tolcheefi uumamaatiin dabaalame darbe

Obbo Mahaammad Adan jireenyasaanii Naannoo Somaalee Magaalaa Godee erga taasisanii waggoota heddu lakkaa’aman. Maanguddoon wagga 65 kuni yaa’aa Shabaleetti dhiyeenyaan jiraataniis yaaddoo fi miidhaa hongeen naannichatti qaqqabsiise ni beeku. ‘‘Yeroo baayee Ramadaanni roobaan eegala ture. Bara kana garuu gogaadha. Loonis dhumaniiru. Galata isaa dhumarratti garuu roobeera. Hanga barbaadnu ta’u baatus rooba arganneera,’’ jedhan Obbo Mohaammad. Itoophiyaa biyyaa hawaasni Islaamaa hedduu argamutti hordoftoonni amantichaa baatii Ramadaanaa soomaafi kadhannaadhaan dabarsu. Waggoota darban lamaan sababii koronaatiin walqabatee tibbi soomaa haala baroota isaan duraatiin adda ta’een darbaniiru. Keessattuu bara jalqaba Covid-19 itti mudateetti tatamsa’ina vaayirasichaa to’achuuf jecha masjiidoota dabalatee manneen amantii kaan cufamuun ni yaadatama. Torban dhuma sooma ramadaana baranaa hawaasa Musliimaaf qormaatawwan haaraa qabate dhufee ture. Owwaalcha Gondariifi naannoosheetti hakiima aadaa beekamaa kan turan Abbaa Sheek Kamaal Laggaas raawwachuuf namoonni hedduun masijiidatti walgahanii turan. Taatee sirinicharratti mudatees Dhimmoonni Islaamaa Naannichaa haleellaa itti karoorfameetu raawwatame jechuun ibsee ture. Gondar keessatti masjiidoonni, eddoowwan daldalaafi manneen jireenyaa hordoftoota amantichaa haleellaan irratti raawwatamuu waajjirri Dhimmoota Islaamummaa Magaalichaa ibseera. Rakkinichi haaluma walfakkaatuun gara magaalaa Dabaarqittiis ce’uun lubbuun namaa darbuun masjiidooniis gubataniiru. Akkasumas Waajjirri Lallabaa Mana Kiristaanaa Ortodoksii Silxeefi Haadiyyaa akka beeksisetti Ummattoota KIbbaa, Godina Silxee, magaalaa Waraabeetti bataskaanooti lama fi gadaamiin tokkoo miidhaan irra qaqabeera. Kunis jiraattoota magaalichaa gochaa Gondariitti raawwatame balaaleefataa turaniin akka qaqqabe waajiirri Lallabaa mana amantichaa beeksiseera. Muddamni torban tokkoof itti fufees jiraattoota magaalaa Finfinnee waliin Idil al Faxiriif salaatuuf walitti qabaman bira gahee osoo hin sagadiin akka bittinnaa'an dirqeera. Gondariitti ammoo waamicha hawaasni Musliimaa ayyaanicha manuma keessatti akka dabarsuuf Manni maree Uulamaa magaalichaa taasiseen waliin osoo salaanni hin sagadamiin hafeera. Ustaaz Baduruu Huseen taatee kana itti dhiyeenyaan hordofaa turan. Isaanis dhalataniin kan guddatan magaalaa Gondariitti. Taatee Gondariitti mudatees ‘’gochaa shororkeessaa’’ hawaasa tokkoo amanta isaatiin adda baasuun miidhee jechuun himatan. ‘‘Namni sammuu qulqulluu qabu amantaa kamuu irraa balaaleefachuu qabaata. Kunis namoota miira keessa galchuun kiristaanootaafi bataskaanoota dhimmicha walin hidhata hin qabne miidhaa keessa akka hin galchineen gaafadha’’ jechuun BBCtti himan. Rakkinicha humni nageenyaa naannichaa ni fura jedhanii akka hin amanne dubbatu. Kanaafu humni federaalaa baay'inaan gara naannichaatti bobbaafamuun keessattuu namoota badii keessatti hirmaatan adda baasuufi miidhaa dhaqqabe akka adda akka baafamuuf gaafataniiru. Mootummaan federaalaafi bulchiinsi Naannoo Amaaraa akka ibsaniitti rakkoo mudateen wal qabatee shakkamtoonni 300 ol humnootii nageenyaatiin to’annoo jala oolfamuu ibsuun ni yaadatama. Tigraay magaalaa Maqaleetti kan guddate Hasan barsiisaa Yunivarsitii Maqaleeti. Hasan erga waraanni Tigraay keessatti ka’een booda haala waraanaa keessa taa’uun yeroo lammaffaaf ramadaana soome. Erga waraanni eegalee as miseensota maatii shan du’aan dhabeera. Kaan Tigraayii baqatanii, kan Tigraay keessa jiraan ammoo waan isaan keessa jiran akka hin beekne dubbata. ‘‘Silayyuu somuu barreerra. Sababiinsaa beelatu jira. Namni baay'ee rakkatee jira. Kanaafuu mirrii jiru kan ammaa kan ramadaana kana duraatiin yoo wal bira ilaalamu sooma sirrii hin fakkaanneedha,’’ jedha. Bara darbe soomni ramadaanaa wayita raayyaan Maqalee to’atee ture akka ta’e yaadachuun, yeroos daangaan sa’aatii kaa’amee waan tureef sooma booda gara masjiidaa deemuun kadhannaa taasisuu akka hin danda’amne hima. ‘‘Salaanni Tarihaawii gochaawwan tibba ramadaanaatti murteessaa jedhaman keessa tokko. Galgala bahuun waan hin danda’amneef kana gochuun hinndanda’amu ture. ''Namoota rakkatan gargaaruufis sa’aatii sanatti fayyadamna. Suni kan hindanda’amne ture. Haala kabaja ayyaanichaa dabalatee haala gaarii hin turretu ture. ''Gara baadiyyaas deemuun hin danda’amu ture,’’ jechuun haala ramadaana bara darbee yaadata Hasan. Waggaa tokkoon booda ammoo haalli itti cimee sooma qofaasaa soomaa akka ture dubbata. Magaalaa Maqaleetii bahanii deemuuf hir’inni boba’aa waan jiruuf geejjibni hin argamu. ‘‘Maqalee keeessa namoonni Lixa Tigraay irraa buqqaa’anii dhufan ni argamu. Namoonni duraan hojii qabaniifi galii gaarii argataa turan amma alatti hafaniiru. ''Kanaafu kan daabboo lama qabu tokko masjiidaatti geessuun warri hindandeenyeef akka afaxxaraniif qoodaa turan,’’ jedha. Hir'na nyaataa Tigraayi keessa jiru dandamachuufi guyyoota itti aanan 15 keessaatti nyaataa barbaachisuu raabsuuf guyyaatti midhaan meetirik toonii 4,675 galchuun akka barbaachisu UNtti Biiroon Qindeessaa Dhimmoota Namoomaa OCHAn ibseera. Haasan akka jedhuutti deeggarsi galaa jiruu jijjirama hin fidne. Kanneen balaa cimaa keessa jiraniif illeen gahaadha jedhee hin amanu jedha Hasan. ‘‘Hawaasni wali walii gargaaraa rakkachuu eegaleera’’ jechuun haala magaalaa keessa jiru ibsa. Gogiinsi waggoota 40 darban keessatti mudatee hin beeku jedhameen, baha Afriikaafi Itoophiyaa keessa qofaatti namoota miiliyoona saddeet balaa hongeetiif saaxileera. Somaaliyaatti namoonni miiliyoona jahatti siqan hongeen yoo miidhaman, lakkoofsi kunis dabaluu akka danda’u UN akeekkachiseera. Waliigalattis namoonni miiliyoona 25 ta’an sababii hongeetiin beelaaf saaxilamaniiru. Naannoo Somaaleetti hir’inni roobaa mudachuun wal qabatee nyaanni looniifi bishaan waan dhabameef yaaddoo uumaa jiraachuu jiraataan Godee Obbo Mahaammad Adam ni dubbatu. Tibba sooma ramadaanaa darbe kanattis waa’ee roobaafi haala nageenya Kaaba Itoophiyaa irratti kadhannaa taasisaa akka turan kaasu Obbo Mohaammad. Sababii barnootaafi hojiitiin kutaalee baha Itoophiyaa jiraatanii kan turan Obbo Mahaammad umuriisaaniitti haala cimaa akkanaa arganii akka hin beekne dubbatu. Pirezidaantiin Naannoo Somaalii Obbo Musxafee Mohaammad hanga baatii Eblaa qofatti loon miiliyoona tokkoo olii sababii hongeetiin du’usaanii sabaa himaa motummaatiin ibsanii ture. Hayyuun amantaa Islaamaa Ustaaz Badiruun hunda caalaa haasaawwan jibbinsaa hanga hin dhaabbanneetti yeroon dhufu sodaachisaadha jedhu. ‘‘Ani dhalataa naannichaati. Naannoo Amaaraatti kan Mooxaa dabalatee masjiidiwwan hedduun gubataniiru. Garuu ammo hanga ammaatti namni seeratti dhiyaate hin jiru. ''Kan balleesse murtee argachu qabaata. Namoota nagaa himachuun hin baasu’’ jedhan Ustaaz Badiruun. Jiraataan Maqalee Hasan gama isaatiin, namoonni beelaan du’aa jiraachuun, akkasumas akka ilaalcha isaatti dippilomaasii harkifataafi hojiiwwan nagaa buusuu turuun baay'ina namoota du’anii baay'isa jedha. Namoonni siyaasaa garaagarummaa isaanii mariin akka furanii kan gaafatan Ustaaz, ‘’mari’atanii walii galuu dadhabuufi sadarkaa waraanaarra gahuun mo’amuudha’’ jedhu. Kanaafu waraana Kaaba biyyatti jiruu dhaabuun ummataaf nagaa akka buusan aanga’oota gaafataniiru. ‘’Kan dhume ilmaan ummataati. Hunda caalaa nagaan yoo jiraatedha wanti biraa kan jiraatu. Ummataafi biyyaaf dursa kennuun marii dhugaa taasisanii ummata miidhamee nagaa haa fidan’’ jedhan. Jiraataan Goodee Obbo Mahaammad gama isaaniitiin bara dhufaa ilaalchisee abdii gaarii qabu. ’’Allaah irra yeroo kamuu waan gaarii eegna. Kan baranaa akka hindeebineefan kadhadha. Kadhannaan keenya guddaan waa’ee robaafi nagaati. Kana kadhanna,’’ jechuun ramadaanni bara dhufuu gaarii akka ta’u asumaa achi hawwu.


Siyaasa Lafaa: Waa'ee lafa Aanaa Qimbibiit naannoo Amaaraa jala gale jedhamee maal beekna?

Lafti qonnaan bultootaa heektaara 280 ta'u Naannoo Oromiyaa Godina Shawaa Kaabaa Aanaa Qimbibiit jala ture 'haala hin beekamneen' naannoo Amaaraa jalatti bulaa jira jedhe bulchiinsi Aanichaa. Barruun Addis Standard gabaasa dhimma kanarratti Eebla 4 hojjeteen booda dhimmichi miidiyaa hawaasummaa irratti ijoo dubbii ta'ee ture. Waajjirri Komunikeeshinii Aanaa Qimbibiit gabaasa Bitootessa 31, 2022 fuula feesbuukii isaarratti baaseen, yeroo ammaa kana lafa kanarra Humni Addaa Naannoo Amaaraa qubatee akka jiruufi qonnaan bultoonni "sodaa nageenyaa hamaa" akka qaban himee ture. Biiroon Lafaa Oromiyaa waa'ee lafa heektaara 280 jedhame kanaa addatti odeeffannoo akka hin qabne BBCtti himeera. Haata'u malee Aanichaa fi naannawa san fedhiin lafa babal'ifannaa akka jiru quba qabaachuufi dhimmichas hordofaa akka jiru hime. Haata'u malee hogganaan biirichaa duraanii amma Ameerikaa jiran Dr Milkeessaa Miidhagaa wayita aangoorra turan dhimmicha quba akka qaban, akkasumas waajjira paartii Badhaadhinaafi waajjira pireezidantii Oromiyaatti yeroo lama xalayaa barreessanii akka turan BBCtti himaniiru. Waajjirri Komunikeeshinii Aanaa Qimbibiit akka jedhutti lafti heektaara 280 ta'u kun qonnaan bultoota abbaa warraa 22 irraa bara 1977 "beenyaa tokko malee" fudhatame. Yeroos Giddu Galli Qonna Hoolotaa Damee Shanoo jiraattota Aanaa Qimbibiit akkasumas naannawa ishee jiraatan hoolota ammayyaa horsiifnee fayyadamoo taasifna jechuun lafa kana fudhatee Dhaabbata Nyaataa Addunyaa (FAO)f kenne. Dhaabanni kun yeroo muraasa erga hojjetee booda bu'aa qabeessa waan hin taaneef lafa kana qonnaan bultootaaf ykn bulchiinsa Aanaa Qimbibitiif osoo hin deebisiin hojjettoota isatti dhiisuun gadhiise bahe. "Lafti kun lafa qonnaan bultoota Oromoo ta'ee osoo jiru, haala hin beekamneen Mootummaa Naannoo Amaaraa jala galuudhaan achitti hordofamaa jira" jedha waajjirri kun. Qonnaan bultoonni lafti jalaa fudhatame waggoota dheeraaf lafti isaanii akka deebi'uuf ykn ammoo beenyaan akka kafalamuuf gaafatanillee deebii hin arganne. Kun kanaan osoo jiruu waggoota muraasa darban keessa Humni Addaa Naannoo Amaaraa lafa kanarra qubsiifamuun yaaddoo nageenyaa akka itti ta'e himu jiraattonni. Lafti abbaa isaaniirraa dhaalan heektarri afurii ol irraa fudhatamuu barruu Addis Standard'tti kan himan qonnaan bulaan abbaa maatii saddeetii Obbo Fiqaaduu Raggaasaa, ergasii maatiin isaanii rakkoo jabduuf saaxilamuu dubbatu. Lafa isaan hafterraa oomisha gahaa argachuu waan hin dandeenyeef, ijoollee barsiifachuuf akka rakkatan, kanaafis dabalataan yeroo adda addaa hojii humnaa fi kanneen biroo hojjechuuf dirqamuu dubbatu. "Lafti beenyaa malee nurraa fudhatame, waggaa 35'f deebii itti dhabne, yaaddoo nageenyaa nutti ta'uun jireenya keenya ulfaataa taasisaa jira" jechuun Addis Standard'tti dubbatan qonnaan bulaan kun. Bulchaan aanaa Qimbibiit Obbo Mogas Nagaash komiin qonnaan bultootaa kun dhugaa akka ta'eefi gaaffichi sadarka Godinaa, Naannoo fi Federaalaatti deebii akka argatu gochuuf hojjetaa akka jiran Waajjirri Komunikeeshinii Aanaa Qimbibiit himee ture. Hogganaan duraanii biiroo Lafaa Oromiyaa amma Ameerikaa jiran Dr Milkeessaa Miidhagaa Aanaalee Shawaa Kaabaa hedduu naannoo Amaaraan wal daangessan irratti, weerrarri lafaa cimaan adeemsifamaa akka ture dubbatu. Gabaasaalee weerara lafaa biiroo isaanii dhaqqabaa ture bu'uura godhachuun garee qorannoo lama hundeessuun aanaalee godina Shawaa Kaabaa lamatti bobbaasanii akka turan kan himan Dr Milkeessaan, argannoon qorannoo gareelee kanaa "rifaasisaa ture" jedhu. Waa'ee lafa Aanaa Qimbibiit heektaara 280 ta'u amma naannoo Amaaraa harka gale kanaa "qonnaan bultoonni Qimbibiit irra deddeebiin na dubbisanii turan" jedhu Dr Milkeessaan. Lafichi bara mootummaa ce'umsaa mootummaa federaalaaf kennamee akka ture, boodas dhaabbata biyya Tarkii tokkoof kennamee akka ture himu. Laficha yeroo gara garaa dhaabbilee adda addaaf kennaa kan ture mootummaa naannoo Oromiyaa ta'uu kan himan aanga'aan kun, laficha "Oromiyaatu seeraan hin bulchine" jedhu. "Lafichi waan seeraan hin bulchamneef jecha, lafa akkanatti taa'u waraanni [humni addaa naannoo Amaaraa] dhufee irra qubate" jedhu. Sana duras dhalattoonni saba Amaaraa seeraan alaa lafa kanarratti ijaarrataa akka turan dubbatu. "Malaammaltummaan garagaraa jiraachuu mala, afaan qabataniituma weerarsiisaa turan," jedhu. Bara 2018 hogganaa nageenyaa naannoo Amaaraa kan turan birgaader jeneraal Asaamminoo Tsiggee waraana [humna addaa naannoo Amaaraa] lafa kanarra akka qubsiise himu Dr Milkeessaan. Dhimma kanarratti yeroo lama waajjira paartii biyya bulchuu fi waajjira pireezidantii naannoo Oromiyaatti xalayaa barreessanii akka turaniifi, "sadarkaa naannootti mootummaa naannoo Amaaraa waliin dubbanna" deebii jedhu argachuu himu. Waa'ee lafa Aanaa Qimbibiit heektaara 280 amma naannoo Amaaraa jala jiru kanaa addatti Biiroon Bulchiinsa Lafa Oromiyaa odeeffannoo akka hin qabne hogganaa itti-aanaan biirichaa Obbo Gammachiis Temesgeen BBCtti himaniiru. "Lafa heektaara hamma kanaa, qonnaan bultoota akkasii irraa kan jedhu ragaa isaa guutuu hin qabnu," jedhan. Haata'u malee aanaalee godina Shawaa Kaabaa keessa rakkoon daangaa dhiibuu fi weerara lafaa jiraachuu biiroon quba akka qabu himu. "Rakkoon sun jiraachuu isaa irra geenyee agarree jirra. Fedhiin daangaa dhiibuu ykn ammoo humni finxaleessaa naannoo sana [naannoo Amaaraa] keessa socho'u daangaa dhiibee lafa qabachuu akka jiru qorannee bira geenyee jirra," jedhan. "Akka isaan deeman sanatti deemuun rakkoo waan ta'uuf, karaa nagaatiin mootummaa naannoo sanaa wajjiin mari'achuun filannoo keenya jalqabaa ta'uu qaba," ejjennoon jedhu jiraachuus himu. Kanaafis sadarkaa naannootti koreen ijaaramee hordoffii godhaa jiru jiraachuu dubbatu Obbo Gammachiis. Aanaan Qimbibiiti fi Finfinneerra fageenya kiiloomeetira 78 irratti kan argamtu magaalaan guddoo aanichaa Shanoon Godina Shawaa Kaabaa gama Bahaan Naannoo Amaaraa waliin wal dangeessu. Godina Shawaa Kaabaa Aanaalee akka Qimbibiit, Alaltuu fi godina addaa naannawa Finfinnee akka Aanaa Barraaq fi aanaalee ollaa biroo keessatti weerarri lafaa fi babal'ifannaan daangaa ifatti mul'atu akka jiru Dr Milkeessaa Miidhagaa ni dubbatu. Bulchiinsi magaalaa Shanoo ibsa fuula waajjira komunikeeshinii magaalattii irratti A.L.I Bitootessa 28, 2014 baaseen kanuma ragaa bahe. "Ijaarsi seeraan ala gama daangaan jiru babal'achaa dhufuu irraa kan ka'e, yeroo ammaa kana sadarkaa magaalaa Shanoo cinaatti magaalli biraa hundaa'uu bira gahee jira" jedha ibsi kun. Itti dabaluunis: "kaayyoon ijaarsa seeraan ala babal'isuu kun, aadaa fi seenaa magaalicha balleessuu irratti kan xiyyeeffatedha," jechuun kantibaan magaalaa Shanoo Addee Gannat Asfaawu dubbachuu ibse. Hogganaa Itti-Aanaan Biiroo Bulchiinsa Lafa Oromiyaa Obbo Gammachiis Tamasgeen sochiin weerara lafaa fi daangaa dhiibuu Aanaa Qimbibiit fi magaalaa Shanoo dabalatee Aanaalee naannoo Amaaraa waliin wal daangessan keessatti mul'atu, "ejjennoo mootummaa naannoo Amaaraati jedhee hin amanu" jedhu. Dhimma lafaa fi daangaan wal-qabatu irratti kallattiin labsiidhaan aangoon kan kennameef Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenyaa Oromiyaa ta'uu dubbatu aanga'aan kun. Haata'u malee Aanaalee fi magaalota fedhiin saamicha lafaa keessatti mul'ataa jiru keessatti 'caasaa nageenyaa fi bulchiinsaa cimaa ijaaruu' ejjennoo jedhuun mootummaan naannoo Oromiyaa hojjechaa akka jiru himu. Dabalataan mootummaa naannoo Amaaraa waliin mari'achuun karaa nagaatiin rakkinicha furuuf qindoominaan hojjetamaa akka jirullee himu. Dr Milkeessaa Miidhagaa garuu mootummaan naannoo Oromiyaa fedhii MM Abiy Ahimad raawwachuu bira darbee, dhimma weerara lafaa fi babal'ifannaa daangaa sadarkaa naannootti ajandaa kaabinee godhee furmaata itti kennuu akka hin dandeenye dubbatu. MM Abiy Ahimad ammoo 'biyya guutuu kan keenya, mandara xixiqqoof hin boo'inaa' yaada jedhu irra deddeebiin yoo dubbatan dhagaahamu jedhan. Kanaafis rakkinichi furmaata waan argatu hin fakkaatu jedhu. Obbo Gammachis Tamasgen garuu mootummaan naannoo Oromiyaa rakkoo mul'atu furuuf kutannoo akka qabuu fi hojii guddaas hojjetaa akka jiru dubbatu. "Karaa nagaatiin mootummaa naannoo sanaa waliin mari'achuuf filannoo keenya jalqabaa ta'uu qaba kan jedhudha naannoon keenya itti amanee kan jiru. Kana darbee kan deemu yoo ta'e, rakkoo kana dhaabuudhaaf gama hundaanuu qophiin isaa jira," jedhan. Yaada gama mootummaa naannoo Amaaraan jiru gabaasa kanatti dabaluuf yaaliin goone hin milkoofne.


Qabsoo siyaasa Oromoo: Dr. Taaddasaa Eebbaa (Gadaa Melbaa) akkamiin yaadatamu?

Maqaan barnootaa ittiin waamaman Dr. Taaddasaa Eebbaa ta'ulleen namoonni hedduun maqaa kanneen akka Dr. Fidoo fi Doktoree jedhaniin isaan waamu. Gadaa Meelbaa ammoo maqaa masoo isaanii kan kitaaba Ittiin maxxansiisaniidha. Dr. Taaddasaan tibbana Ameerikaa magaalaa Waashingitan DC keessatti du'aan addunyaa kanarraa boqotan. BBC'n seenaa hayyuu ogummaa hedduu qaban kanaa hiriyyoota, warra wajjiin qabsaa'anii fi namoota biroo irraa waan qorate isiniif qindeessee jira. Itti dhihaadhaa. Dr. Taaddasaan kan dhalatan Wallaggaa Lixaa naannawa Najjootti yoo ta'u barnoota isaanii kan sadarkaa duraa Magaalaa Najjootti baratan. Barnoota sadarkaa lammaffaa ammoo Jimmatti akka xumuran seenaan isaanii dhaabni ABO ibsa gaddaa boqochuu isaanii ilaalchisuun baase ni mul'isa. Digrii jalqabaa isaanii koollejjii Qonnaa Alamaayaa kan amma Yunivarsiitii Haramayaa jedhamu irraa eebbifaman. Barnoota isaanii digrii lammeessoo fi sadaffaa ammoo Yunvarsiitiiwwan biyya USA fi UK tti baratan. Ogummaan isaan baratan gosa Qaccee sanyii (Genetics) ta'ulleen boodarra garuu dhaaba siyaasaa Adda Bilisummaa Oromoo keessatti nama gita hoggansaatin tajaajilanidha. Pirofeesar Indashaaw Baqqalaa Yunvarsitii Finfinneetti Pirofeesara saayinsii 'Genetics' yoo ta'an erga bara 1970 keessaa eegalanii Dr. Taaddasaa waliin hiriyyummaa nama qabani. "Bara 1970 keessa Dr. Taaddasaan Yunivarsiitii Haramayaatti barsiisaa turan. Booda ministeera Sooramaatti qaxaraman. Yeroos isaan nama qacaraa waan turaniif anas gara pirojektii tokko kan ministeericha jala jirutti bara 1976 nafudhatan" jedhu Pirof. Indashaaw. Pirojektii qorannoo qaccee sanyiiwwan biqiltuu Itoophiyaa qorachuuf hundaa'e kana daayireektarummaan kan gaggeessan Dr. Taaddasaa turan. Dhaabbata amma Inistitiyuutii Heddummina Lubbuu Qabeeyyii Itoophiyaa (Ethiopian Biodiversity Institute) jedhamuun waamamu kana jalqaba yaada isaa maddisiisuudhaan naannoo amma Imbaasii Keeniyaa jiru kanatti kan hundeessan Dr. Taaddasaa ta'uus himu miiltoon isaanii kuni. "Bara 1977 anaa fi hiriyyaa kiyya tokko barnootaaf gara Yunivarsiitii Barmingihaaamitti ergamne. Bara 1978 yeroo nuti deebinu dhaabbata sana hundeessanii, gamoon ijaaramee waan hunda xumuranii nu eegan. ''Dhaabatichi yeroos 'Plant Genetic Resource Centre of Ethiopia' jedhamee moggaafame," jedhan. Dhiibbaa cimaa jala taa'anii hojii jajjabaa kana hojjechaa akka turan kan himan Pirofeesar Indaashaw, bara 1979 keessa mootummaan Dargii si'a lama akka hidhee tures yaadatu. Dhiibbaan siyaasaa kuni daran hammaachaa waan deemeef jechas hojii fi maatii isaanii Finfinneetti dhiisuun dhuma bara 1979 karaa Asoosaatiin gara Sudaanitti baqachuun Adda Bilisummaa Oromootti akka dabalamaniis himu. Dr. Taaddasaan dhaabbata hundeessan kana dhiisanii erga biyyaa bahaniin booda isaan bakka bu'uun daayireektara yeroo tahanii tajaajilanii akka turanilleen yaadatu Pirofeesar Indashaaw. Hayyuun kuni qorataa fi saayintistii cimaa ture kan jedhan waahilli isaanii kuni, qaccee sanyiiwwan midhaanii Itoophiyaa qorachuu, madaqsuu fi akka hin banne tiksuuf gumaachi isaanii daran olaanaa akka ture himu. Sababa siyaasaan dhiibbaa irra gahu ogummaa jaalatu kana dhiisanii akka baqatan godhus bu'uurri isaan kaa'an firii guddaa kan argamsiisedhas jedhu. "Taaddasaa biyyaa akka bahu kan godhe jibba namaati. Hojuma inni hojjetu kanaaf isa jibban. Inni baqannaan haadha warraa isaa gara waggaa 10 hidhan. ''Mucaan isaa waggaa lama kan hin caalle sababa abbaa fi haati bira hin jirreef boollatti kufee jalaa du'e. Ergasii intala tokko 'Urjii' kan jedhamtu qofa qabu ture," jedhan. Pirofeesarri Yunvarsitii Finfinnee kuni akka jedhanitti, Dr. Taaddasaan osoo saayinsii keessa turaniiru ta'ee saayintistii cimaa maqaansaanii bakka guddaa gahu taha ture jedhu. "Inni nama sammuu gaarii qabu qofa osoo hin taane nama namaaf yaadu. Nama biyyaaf yaadu. Amma waanti darbe hin deebi'uufi malee Taaddasaan osoo saayinsii keessa turee, qorata urjii taha ture. ''Nutiyyuu isa jalatti kan baranne amma ni beekamna isa dhiisii," jedhan Piroofeesar Indashaaw. Qorannoon isaan sanyii xaafii irratti bara sana taasisanis qorannoo guddaa eeramu akka ta'es dubbatan. Seenaan hundeeffamaa dhaabbata Heddummina Lubbu-qabeeyyii Itoophiyaa illee seenaan isaanii keessaa haqamee maqaa nama biraatiin akka hundeeffametti barreeffamee akka jirulleen himu. "Erga Taaddasaan dhaabbata sana hundeessee waggaa shan booda nama dhufetu dhaabbata sana hundeesse jedhameeti seenaan dhaabbata sanii kan barreeffamee jiru. ''Waan hunda kan jalqabsiise Taaddasaadha. Wanti itti dabalame hin jiru. Seenaa dhaabbata saniirraa isa haqan. Hunda keenyas achii bittinsani," jedhu waahila hojii isaanii kan turan Piroofeesar Indashaaw. Bara 1970 keessa agarsiisni Aadaa Oromoo Galma Tiyaatira Biyyaalessaatti yeroo jalqabaatiif qophaa'ee ture namoota qindeessan keessaalleen tokko turan Dr.Taaddasaan. Dr Shuggux Galataa Qondaalaa ABO fi namoota Dr. Taaddasaa itti dhiheenyaan beekan keessaa tokkodha. "Kora ABO bu'uuressuu irratti nama qooda fudhataniidha. Kora Waxabajjii 11, bara 1976 dhoksaadhaan magaalaa Finfinneetti taa'amerratti qooda fudhataniiru. ''Warri kora sanarratti hirmaate hundi miseensa koree gidduu ta'anii kan itti fufan yoo ta'u, Dr. Taaddasaanis eegasirraa qabsoo itti fufani," jedhan. Dhiibbaa Finfinneetti isaanirra gahaa tureen booda baqatanii gara dirree waraana Lixaatti akka makamanis himu. "Qabsoo hidhannoo keessatti bara dheeraa dabarsan. ABO'n bara 1988 jilli qabsaa'otaa dhihatti teessuma godhate jila taa'ee ture. Yeroos miseensa waajjira siyaasaa (Pooliit Biiroo) tahanii filataman. Sana booda Korri ABO kan Gooballees isuma raggaasise," jedhan. Dhaabicha keessatti waraanaan cinaatti hojiin isaan Birkii Dipilomaasii irratti hojjetan bu'uura cimaa kan kaa'e akka tures yaadatu. Hayyuun kuni jireenyi isaanii imala qabsoo dhaaba ABO kan agarsiisu akka ta'ee fi jireenya isaanii fi maatii isaaniilleen qabsoo kana keessatti aarsaa guddaa kan itti baasanidhas jedhan. "Haati warraa isaanii Aadde Addisaalem Gannat bara Dargii waggaa 10 oliif hidhamte. Bara 1988 keessa mana hidhaatii baate. Qabsoo kanaaf maatii guutuudhaan qabsaa'an. Seenaan Dr. Fidoo kuni seenaa qabsoo Bilisummaa Oromooti," jedhan Dr. Shuggux. Dr Taaddasaan jireenya baqaatiin kaartuum, Jarmani, boodarra hanga guyyaa lubbuun isaanii darbuutti ammoo Ameerikaa jiraachaa turan. Waggoota afuriin dura yeroo Dhaabni ABO qabsoo karaa nagaa gaggeessuuf gara biyyaatti deebi'es hojii gorsaa dhaabichaaf kennaa akka turanii fi yeroo gabaabadhaafis gara Itoophiyaa dhufanii deebi'uutu himama. Kitaabni 'Oromia' bara 1988 Kaartumitti maxxanfamee yeroo bahu maqaan barreesichaa 'Gadaa Melbaa' jedhuun alatti barootaaf barreessaan kuni eenyu akka ta'e namni hedduun hin beeku. Kitaabni kuni Afaan Oromoo fi Afaan Amaaraattis hiikamuun gabaarra oolee ture. Qabiyyeen kitaabichaas qabeenyawwan Oromiyaa, aadaa, duudhaa, cunqursaa saba kanarra gahee fi dhimmoota Oromiyaa ilaallatan hedduu bifa qindaa'een kan hammatedha. "Kitaabni kuni nama baayyee kan ija banachiiseedha. Jaalatama guddaas kan argateedha. Kitaaba sanarraa bu'aa dhuunfaa hin arganne. Erga isaan akka barreessan ifa ta'een booda kitaabicha abbummaasaa kan uummata Oromoo fi kan ABO godhani" jedhan Dr. Shuggux. Obbo Bulii Ejjetaa yeroo kitaabni kuni maxxanfamee bahu Yunvarsiitii keessatti barataa akka turan yaadatu. Kitaaba kana yeroos akka 'Kiniinii sabboonummaa'tti ilaalaa turre jechuun dubbatu. "Kitaaba sana akka addaatti ilaalla. Oromiyaan maali? Eessatti argamti? Maaal qabdi? Maal keessa dabarte? Kan jedhu sirritti nuqare. Yunivarsiitii keessatti walii qoodnee ittiin walbarsiisaa turre. Erga qabsootti makamnes uummata keenya ittiin barsiisaa turre". "Yunivarsiitii keessatti ijoollee 'Oromummaa isaanii hin beekne' kitaaba kanarraa barsiisna jechuun himu. 'Mucaa kanaaf kiniinii sana kennaamee' waliin jenna ture. Kitaabichi kiniinii Oromummaa fi sabboonummaa ittiin cimsatan ture," jedhan. Kitaabni 'Oromia' kan Dr. Taaddasaa Eebbaa bara 1988 maxxansiisan kuni yeroo Naannoon Oromiyaa jedhamu akka naannootti osoo hin hundaa'in dura kan barraa'edha. Barreessaa, qabsaa'aa fi qorataan Oromoo Dr. Taaddasaa Eebbaa dhibee isaan mudateen bakka jiraatan Waashingitan DC'tti yaalarra erga turaniin booda Caamsaa 1, bara 2022 addunyaa kanarraa du'aan boqotaan. Du'a isaanii booda namoonni itti dhiheenyaan beekaniifi kaan gadda isaanii ibsaa turani.


Walitti bu'insa Gondar booda bakkeewan biraattis dhaabbileen amantaa manca'an

Guyyoota dura magaalaa Gondaritti walitti bu'insa ka'e hordofee dhaabbilee amantaa bakkeewan birootti argaman adda addaa irra mancaatiin dhaqqabuu himame. Mana-maree Dhimma Islaamummaa Naannoo Amaaraatti Itti-Gaafatamaan damee Masjiidaafi Beekumsaa Haajii Usmaan Umar BBCtti akka himanitti, kaleessa ALItti Ebla 20 bara 2014 magaalaa Dabaarqitti masjiidotni lama gubachuun yoo xiqqaate namootni lama ajjeefamuu BBCtti himan. Haleellaa Kibxata darbe magaalaa Gondaritti Musliimota irratti raawwatameen namoonni 20 yoo ajjeefaman, 150 ol madaa'uu Manni Maree Dhimmoota Islaamummaa Naannoo Amaaraa beeksisee ture. Haleellaa kanaan masjiidonni, dhaabbileen daldalaa fi manneen jireenyaa Musliimotaa hedduun gubachuus ibseera. Gama biraan ammoo naannoo Kibbaa Godina Silxee magaalaa Waraabeetti kaleessa Eebla 20,2014 mana amantaa Kiristaanaa lama irra macaatiin akka dhaaqabe Waajjiri kutaa Lallaba Haadiyyaa fi Silxee Mana Amantaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa ibsa baaseen himeera. Mancaatii manneen amantaa irratti dabalataan qaqqabuu, namootni reebamuufi miidhaan irra gahuu ibsichi eerera. Waajjirri Kutaa Lallaba Haadiyyaafi Silxee Mana Amantaa Ortodoksii Tawaahidoo Itoophiyaa ibsa baase irratti hordoftoonni amantaa Islaamaa salaataa yommuu bahan dhaadannoo qabachuun guutuu Bataskaana Qulqulluu Ruufaa'el irraa buusuun, akkasumas meeshaaleen kadhannaaf oolan gubaniiru,'' jedhe. Dabalataan Bataskaana Qulqulluu sankuuraa Gabri'eel ''humnoota mankareeressitootaan'' guutummaa guutuu manca'uu ibsa waajjirichi baase irratti eerameera. Mana-maree Dhimma Islaamummaa Naannoo Amaaraatti Itti-Gaafatamaan damee Masjiidaafi Beekumsaa Haajii Usmaan Umar, magaalaa Dabaarqitti yoo xiqqate namonni lama ajjeefamuufi masjiidonni akka gubatan ibsan. Magaalaa Dabarqitti haleellichi kan dhaqqabe naannichatti bataskaanni gubateera odeeffannoon jedhu erga dhagahamee akka tahe Haajii Usmaan himaniiru. Sababii ka'umsa ta'uufiitu barbaadame malee rakkoon hawaasa Musiliimaatti haqatamu hin jiru,'' jedhan. Komunikeeshiniin naannoo Amaaraa, waajjira Komunikeeshinii Gondar kaabaa wabii godhachuun akka himetti, A L I kaleessa Ebla 20,2014 magaalaa Dabaarqitti kan argamtu balaa abiddaa Bataskaana Maaramii Goxiit irra gahe hordofee ''rakkoon nageenyaa salphaan mudatee ture gara tasgabbiitti deebi'eera'' jedhe. A L I Ebla 20,2014, humni nageenyaa waliinii federaalaa ibsa baaseen walitti bu'insa Gondaritti mudate keessatti kanneen hirmaataniifi hokkaricha akka itti caalu gochuu keessatti hirmaataniiru jedhamuun shakkaman 280 ol to'annoo jala ooluu ibse. Ibsichi walitti bu'insa magaalaa Gondaritti hordoftoota amantaa Kiristaanaafi Islaamaa gidduutti ka'e ka'umsa godhachuun bakkeewan biroottis amantaa dahoo godhachuun hookkara kaasuuf namoota socho'aa turan irratti tarkaanfiin fudhatamaa jira jedhe. Ibsi kun kan dhagahame pirezidaantiin naannoo Amaaraa Yiliqaal Kaffaalee [PhD] ''naannicha qaxanaa jeequmsaa gochuuf qaamolee hojii shororkeesummaa hojjetan irratti tarkaanfii keessa deebii hin qabne fudhanna'' erga jedhaniiti. Pirezidaantichi kaleessa Televizhinii naannichaa irratti ibsa kennaniin waan magaalaa Gondaritti mudate balaaleffachuun yakkamtoota seeratti dhiyeessina jedhan. MM Abiy Ahimed ammoo fuula Tiwiiterii isaanii irratti Itoophiyaa keessatti haleellaan eenyuuniyyuu balleessuuf godhamu hunda keenya irratti waan godhamudha. Warra balleessaa hojjetan balaaleffannee warra miidhaman waliin dhaabbanna malee balleesicha balleessaa biraan akka itti caalu gochuu hin qabnu'' jedhan. Haleellaa Gondaritti mudateen yoo xiqqaate namootni 20 ol ajjeefamuu Manni Maree Dhimma Islaamaa naannoo Amaaraa ibseera.


Meejar Janaraal Gabramadihiin Fiqaaduu (Waddi Naccoo) lubbuun isaanii tasa darbuun dhagahame

Lola Tigraayitti jalqabe hordofee hidhaa irra kan turan Meejar Janaraal Gabramadihiin Fiqaaduu sababii ammatti hin beekmaneen lubbuun isaanii darbeera. Maqaa qabsoo Waddii Naccoo jedhamuun kan beekaman namni waraanaa kun Ministeera Raayyaa Ittisa Biyyaa keessatti hoogganaa Olaanaa Qajeelcha saayibarii Elektironiksii Kominikeeshinii ta'un tajaajilaa turan. Qondaalli waraanaa kunis guyyaa Wiixataa A.L.I Ebla 24, 2014 sababa hanga ammaatti hin beekamneen lubbuun isaanii darbuu miseensoonni maatii, abukaatoon isaanii akkasumas Manneen Amala Sirreessaa Federaalaa BBC'f mirkanesseera. Komishiniin Manneen Amala Sirreessaa Federaalaa mana amala sirreessaa Qaallitti eegumsi cimaan taasifamuufitti gaafa Wiixata ganama sa'aatii 3:30 irratti ''haati warraafi mucaan isaanii waamsisanii osoo odeessaa jiranii tasa kufuu isaanii'' ibseera. Kana hordofee yeroosuma maatii isaanii waliin gara mana yaalaa geeffamaniis lubbuun isaanii kan darbe ta'uu Komishiniin Mana Amala Sirreessaa Federaalaa ibseera. Sababi du'a Meejar Janaraal Gabramadihin maal akka ta'e baruuf reeffi isaanii qorannoo dabalataaf gara mana yaalaa geeffamuu komishinichi beeksiseera. BBC'n haadha warraa Meejar Janaraal Gabramadihiin bilbilaan dubbisuuf yaalii kan taasise yoo ta'u, isaan dubbachuu waan hin dandeenyef obboleettiin isaanii Aadde Atsada duuti Janaraalichaa dhugaa ta'u mirkaneessaniiru. Janaraalichi mana hidhaa Qaallittii itti hidhamanii turaniitti lubbuun isaanii darbuu mirkaneessanii, sababa maaliin akka du'an akka hin beekne dubbataniiru. ''Eeyyee, har'a ganama lubbuun isaa darbe. Achuma mana hidhaa Qaallittiitti lubbuun isaa darbe,'' jechun Aadde Astadan himaniiru. Kana dura janaraalichi dhukkubsatanii akka hin beekneefi fayya qabeessa akka turan himan. Abukaatoon janaraalichaa BBC'n dubbise har'a beellama akka qabaniifi sababa ayyaanaatiin beellama borutti dabarfame eegaa akka turan himan. Dabaluunis, maamilli isaanii kun gaafa Kamisaafi Jimaata darbe yeroo isaan argan fayyaa guutuu kan qaban ta'u ibsan. Dubbii Himaan Komishinii Manneen Amala Sirreessaa Federaalaa Obbo Garramaw Ayyaaloo ''dhuguma[janaraalichi] lubbuun isaanii darbeera. Maatii dubbisaanii turan. ''Haadha warraafi mucaa isaanii waliin osoo haasa'aniiti akka tasa kan kufan. Maatiin walumaan ta'un gara mana yaalaa osoo geeffamaa jiranii lubbuun isaanii darbe,'' jechuun BBC'f himaniiru. Sababni du'a isaanii maali jedhamanii kan gaafataman Obbo Garramaw ''ragaa mana yaalaa eegaa jirra'' jechuun sababni maal akka ta'e akka hin beekne himaniiru. Qondaalli waraanaa kunis dura Kutaa Waraanaa Ag'aazii jedhamu ajajaa turan. A.L.I bara 1975 irraa eegalee qabsoo ummanni Tigraay mootummaa Dargii aangoorraa buqqisuuf taasisaa turetti kanneen dabalamani hirmaachaa turan keessaa tokko turan. Yeroo waraana Itiyoo - Ertiraa ajajaa Kutaa Waraanaa 21ffaa ta'un adda waraanaa Gamaahiloo jedhamutti duula Tsahaay Gibaat, Sambal, akkasumas Baadimma qondaaltoota waraanaa ajajan keessaa tokko akka tahan himama. Kanaan ala komaandoo Ag-aazii ta'un lola Somaaliyaatti al-Shabaab loluuf taasifame keessa qooda fudhataniiru. Erga Somaaliyaatii deebi'animmoo kutaa waraanaa Makaanaayizdii jahaffaatti hoogganaa koollejjii waraanaa Hibrat turani. Meejar Janaraal Gabramadihiin Ministirri Muummee Abiy Ahimad gara aangootti osoo hin dhufiin dura ajajaa Kutaa Waraanaa Ag'aazi jedhamu hoogganaa turan. Yeroo Raayyaa Ittisa Biyyaatti hoogganaa Qajeelcha Saayibarii Kominikeeshinii Elektironiksii ta'un tajaajilanitti qunnamtii raadiyoo Izzii Kaabaa waliin ture akka adda citu godhaniiru jedhamanii himataman. Kanaanis, dhimma isaanii mana hidhaa keessa ta'anii hordofaa turan. Waraana waggaa darbe Tigraayitti eegaleen aangawoota waraanaa biyya ganuun himataman keessaa Meejar Janaraal Gabramadihiin Fiqaaduu tokkodha. Ga'umsa waraanaa olaanaa akka qaban kan himamuuf janaraalichi Koollejii Istaaf Komaanditti hooggansaafi saayinsii waraanaan digirii jalqabaa qabu. Meejar Janaraal Gabramadihiin Fiqaadu bultii ijaarratanii abbaa ijoollee sadii turan.


Namoonni hokkora salaata Finfinneetiin shakkaman 76 to’atamuu mootummaan hime

Motummaan Federaalaa namoota 76 kanneen adda durummaan hokkoraafi jeequmsa sirna salaata Finfinnee irratti hirmaatan to’annoo jala oolchuu beeksise. Gama biraatiin ammoo bulchiinsi Magaalaa Finfinneefi naannoolee Oromiyaafi Amaaraas qaamolee amantaa dahoo godhachuun jeequmsaafi hokkora uuman hin obsinu jedhaniiru. Koreen Waloo Nageenyaafi Tasgabbii Federaalaa ibsa Ebla 2, 2022 galgala keessa baaseen, namoonniifi gareewwan kaayyoo hokkoraafi jeequmsaa qaban sagantaa Finfinnee jeeqan jedhe. Sababii ka’umsa jeequmsaa hin taanen sagantaa ayyaana salaataa irratti hokkora isaadiyoomiin alatti naannoo muuziyeemii yaadannoo wareegamtoota Fannoo diimaa biratti ka'en humnootiin nageenyaafi qabeenyaa irra miidhaan qaqqabuu hime. Kanaanis namoonni adda durummaan shakkama 76 to’annoo jala oolchuu Koreen Waloo nageenyaafi Tasgabbii beeksiseera. Miidhaa qabeenyaafi humnootii nageenyaa irra gahe jedhameen alatti hirmaattoota ayyaanichaa irra miidhaan qaqqabee akka hin jirrees himeera. Hookkara Ayyaana Idii irratti Finfinneetti dhaqqabeen maatiin ijoolleerraa adda bahuufi, qabeenyis manca'u ibsameera. Hookkara Finfinnee dura torban darbe walitti bu'iinsa bifa amantaa qabu fakkaatuun Gondaritit mudateen lubbuun namoota 20 darbu himamee ture. Eegasii manneen amantaa gara garaa akka haleellaan irratti raawwatu ka'umsa ta'eera. Tajaajila Kominikeeshinii Mootummaa Federaalaa ibsa baasen bakkeewwan Itoophiyaa hedduu ayyaanichi nagaan xumuramuu ibse. Rakkoo Finfinneetti qunnameef qaamolee amantii dahoo godhatanii socho'an kan yakke mootummaan, ''Mootummaan tarkaanfii finxaaleyyiirratti fudhatu cimsee itti fufa,'' jedheera. Hordoffiifi gamaggama humni waloo kun taasiseen irra caalaan hirmaattota ayyanichaa salaata irratti hirmaachuun gara mana isaaniitti deebi’uuf kan bahanidha jedheera. Haa ta’u malee, ‘‘Namoonni fi gareewwan tokko tokko haaloo qabachuufi dhoksaadhaan ergama dhoksaa diinota keessaa fi alaa fudhachuun wal danda’uu biyyi keenya ittiin beekamtu diiguuf,'' socho'aa turan jedhe. Dabaluunis, ''ummaticha amantaadhaan qooduufi adda baasuun biyya diiguuf, keessattuu erga yeroo dhiyootiin asi naannolee biyyattii hunda keessatti walitti bu’iinsa cimsuuf yaalii taasisaa jiru,’’ jedheera. Qaamoleen kunneenis naannolee tokko tokkootti meeshaalee qara qaban, asixaawwan mankaraaristoota biyya alaafi barreeffamoota walitti bu’iinsa kakaasan qabachuun gara qophichaa dhaquusaanii kanneen to’annoo jala oolfaman harkatti adda baasuu ibseera. Naannoon Amaaraa gama isaatiin, qaamolee amantaa dahoo godhachuun hokkoraafi jeequmsa uuman seeratti dhiyeessuuf ummanni motummaa waliin dhaabbachuu qaba jechuun waamicha taasise. Ibsa naannichi haala yeroo irratti baase kanaan, ‘‘hokkorri dahoo amantaatii tibbana naannichatti Gondariitti raawwatame kan nama qaanneessuufi kan duudhaa tokkummaafi waliin jiraachuu barootaaf ummata jidduutti ijaaramee cabseera,’’ jedhe. Kunis gochaa diinota alaafi keessaa amantaalee Islaamaafi kiristaanaa jaalalaafi tokkummaan jiraachaa ture walitti buusuun bu’aa siyaasaa argachuuf jecha kan raawwatamee akka ta’e motummaan naannichaa ni hubata jedhe. Mootummaan Naannoo Oromiyaa gama isaatiin, ibsa haala yeroo irratti baaseen, ‘‘Shira diinota keenyaa fashaleesaa badhaadhina biyya keenyaa ni dhugoomsina’’ jedhe. Finxaaleyyiin sabaafi amantaa dawoo godhatanii socho'an 'ergama humnoota alaa galmaan gahuuf yaalii isaan Magaala Finfinnee keessatti taasisan' hordoftoota amantichaaniifi sochii qindaawaa qaamolee nageenyaan fashalee jira jedheera. ‘‘Ummanni keenya ammas tokkummaafi duudhaa waliin jireenyaa gabbifatee as ga'e cimsee itti fufuun Baandota amantaafi saba dawoo godhachuun biyya keenya diiguuf socho'an secca'ee of keessaa baasuu qaba,’’ jechuun waamicha dabarse. Mootummaanis tarkaanfii olaantummaa seeraa kabachiisuu, finxaaleyyiifi shororkeessitoota ergama diinota biyyarratti fudhatu jabeessee kan itti fufu ta'uu ibseera. Ummannis mootummaa cinaa akka dhaabatu waamicha dabarseera. Bulchiinsi Magaalaa Finfinnees 'kanneen keessoo keenya jiraniifi diinonni keenya walta'un nagaa ummataa booressuuf' socho'aa jiru jechuun hime.


Nageenya Oromiyaa: Godina Shawaa Kaabaa Aanaa Warra Jaarsootti ajjeechaan akkamiin raawwate?

Godina Shawaa Kaabaa Aanaa Warra Jaarsootti jalqaba torban kanaa namoonni nagaa haala suukanneessaan ajjeefamuu akkasumas awwaallachuuf reeffa dhowwamuu jiraattonni BBC'n dubbise himan. Bulchaan Aanaa Warra Jaarsoo Obbo Ayyalaa Mangistuu, kan ajjeefaman ''kan diina waliin turan'' ta'uufi namoonni nagaa ajjeefamuu ''warra Raayyaa Ittisa Biyyaa waliin qorachaati jirra,'' jedhaniiru. Hogganaa I/Aanaan Biiroo Bulchinsaafi Nageenyaa Oromiyaa Koloneel Abbabaa Garasuu immoo dhimmicha quba akka hin qabne himan. Oppireeshinii waraanni mootummaa 'hidhattoota dhabamsiisuuf' adeemsisaa jiruun gidduutti ijoolleefi miseensi maatii isaanii ajjeefamuu jiraattonni kuni kan dubbatan. BBC'n jiraattota gaafa Kamisaa dubbise ammallee reeffa argatanii awwaallachuu akka hin dandeenyeefi gaddallee sodaan taa'aa akka jiran himan. Akeekkachiisa: Odeessa kana keessa ibsi waa'ee ajjeechaa namootaa eeraman miira keessan jeequu malu. Akka jiraattonni jedhanitti, A.L.I Ebla 25, 2014 gaafa Kibxataa ganama namoonni 18 aanicha Ganda Awwaaree Goljee, bakka Badhaadha Gabreeliitti ajjeefamani. Ajjeechaa kana dura hidhattoonni Waraana Bilisummaa Oromoo kan mootummaan ABO-Shanee jedhee waamu aanichatti 'ummata dararaa jiraachuun' gabaafamaa tureera. Jiraattonni lama BBC'n irraa odeeffate namoota 18 ajjeefaman keessa 'caasaan hidhattootaas jiru akkasumas namoonni nagaallee waliin ajjeefaman' jechuun dubbatan. Qondaalli mootummaa aanichaa BBC'n dhimma kanarratti gaafate lakkoofsi namoota ajjeefamanii hammana hin gahu jedhu. Eenyummaa namoota ajjeeffamanis ta'e baayyina isaanii BBC'n qaama walabarraa hin mirkaneeffanne. Mootummaan Naannoo Oromiyaa hidhattoota gama Lixaafi Kibba Oromiyaa sosso'aniifi badii garagaraan himataman balleessuuf oppireeshinii waraanaa eegaluu baatii dura ibsuun ni yaadatama. Ergasii bakkee adda addaatti ajjeechaan raawwachuu jiraattonni himaa jiru. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa dhimma kana quba qabaachuu BBCf ergaa barreeffamaa ergeen mirkaneesse. ''[Dhimmicha] qulqulleessuuf itti deemaa jirra,'' jedhan Komishinichatti Gorsaa Olaanaa kan tahan Obbo Imaad Abdulfattaa. Jiraattonni akka jedhanitti humnoonni nageenyaa federaalaa gaafa Wiixataa ganda isaanii dhaqan. BBC'n jiraattota kanneen wayita dubbisetti duubaan sagaleen namoota boo'anii ni dhagahama ture. Ilmi isaanii jalaa ajjeefamuu kan himan jiraataan tokkoo, gaafa Wiixataa ganama humnoonni federaalaafi milishaa ganda isaanii keessa osoo adeeman arguu sagalee gaddaan dubbatu. ''Horii yaafnee ilma kiyya walin horii bira dhaabbanna. Tilmaamaan sa'aatii 12:15 ni ta'a,'' jechuun ibsu. ''Koottaamee nuun jedhan. Seera eegneetoo achi gadi baane. Tikikkilanyaa Shanee amma arganne jedhanii mucaakoo qaban. Hoggasuma kootii shurraabii irraa baasanii harkasaa duubatti hidhan,'' jechuun himu. ''Gaafa hojjaa lammaffoo [Kibxata] nyaataa fi uffata qabanneefi dhaqne silaa seeratu isaan hidhe jennee kaampii Kaajimaa [humnootii nageenyaa bakka buufatan] gaafachuu deemne.'' Boodarra ilma isaanii dabalatee namoonni kaan gaafa Kibxataa barii sa'aatii 11:00'tti ajjeefamuu isaanii kanneen tsabala Waashaa Mikaa'elii cuphamuu deemanirraa dhagahuu dubbatu. ''Mootummaan isaan hin beekne callisanii nu jalaa fixani,'' jechuun himu seeratti osoo hin dhihaatiin ajjeefaman jechuuun. ''Reeffa nuu kennaa jennaan ofii itti dabalamuu barbaaddanii nuun jedhani,'' jechuun hanga yoonaa reeffa akka hin fudhanne himan. ''Qorri gubee, kaan allaattiin nyaatee kaan bineensi nyaataa jira. Akkam goonaree?'' jechuun gaddaa ibsu. ''Osoo reeffa argannee owwaallannee malee waan biraa maal barbaanna?'' Ilmi isaanii hidhattoota waliin hidhata qabaachuu kan gaafataman abbaan kun, 'lakkii' jechuun deebisu. ''Isaan wajjiin quba hin qabu. Ana jalaa bahee hin beeku. Ani namaan wallolee harka cabeetan anaa jecha barumsa kutaa kudhanii dhiisee waggaa tokko na gargaaruuf qonnatti deebi'e,'' jedhan. Jiraattonni gadda taa'uu dhorkamuu himan jiru. Haata'u malee jiraataan biraa ammoo ''Asirraan dhufanii, asirraan dhufanii jedhanii ofirratti baannana [rifanna] malee,'' nubiratti hin dhowwine jedhan. Nami biraa BBC'n dubbise immoo obboleessa, durbiifi ilma durbii abbaa isaanii ajjeefamuu dubbatan. Sadanuu dargaggoota umuriin isaanii 20 keessa jiran yoo ta'u kan sadaffaa 20 gadidha. Gaafa Wiixataa ''Abbaakoofi obboleessikoo batasikaanaa galu. Mucaan obboleessa abbaakoos daaqoniidha bataskaanaa gala. Obboleessikoo dursee mana seene. Abbaankoofi daaqonichi duuba jiru. ''Humnoota nageenyaas daaqonicha karumarratti qabatanii reebuu eegalan. Abbaankoo maaliif reebdu jedhee isaan gaafate. Achii isaan eenyutu isaaf dhaabbadhu siin jedhe jedhaniin. ''Eegasii abbaakoo, daaqonichaafi obboleessikoo mana jiru ala bahee ture sadan isaanii qabatanii deemani,'' jechuun dubbatu. Karaarraas, humnoonni nageenyaa fira isaanii sadaffaa fudhachuu himu. Eegasii bulee isaa ajjeechaan raawwatuu dhagahuufi firri isaanii lama bakka ajjeechaan raawwate adeemanii dhiiga arguu himan. Keessaa tokko ''Inni kun caammaa mucaakootiti beeke,'' jedhanii ilmi isaanii ajjeefamuu baruu firri isaanii itti dubbachuu BBC'tti himan. Namni kun ajjeechaa dhagahanii owwaalchaaf deemanus nageenya isaaniif sodaatanii akka ofirra deebi'an himan. Obboleessi isaanii ajjeefame Ayyaana Faasikaaf kan biyya galuufi nama hojii barbaadu ta'uu dubbatu namni maqaa naaf dhoksaa jedhan kun. ''Ajjeesanii hallayyaarraan gadi gataniiru,'' kan jedhan namni kun, akkuma maatii kaan maatiin isaaniis reeffa hanga yoonaa hin arganne jedhan. Jiraataan aannichaa BBCn dubbiseefi nageenyaaf jecha maqaasaanii dhakuu akka hin feenee himan kan biraa, namoota ajjeeffaman 18 keessaa 14 gooxiisaanii irraa ta'u himan. Qondaalli aanichaa lakkoofsi namoota ajjeeffamanii hangasii miti haa jedhan malee meeqa akka ta'an hin himne. Kominikeeshiniin Aanaa Warra Jaarsoo ajjeechaan raawwatuu guyyaa tokko dura ALI Ebla 24, 2014 (Caamsaa 2, 2022) ''Miseensoonni ABO Shanee 18 to'annoo jala oolanii jiru,'' jechuun Fesbuukii gubbaa qoodee ture. ''Nu biraa qabanii deeman. Mana sirreessaa geessan jennee biraa hafne. Ajjeesaniiti caakkaatti gadi naqanii deeman. Hin awwaalamne,'' jedhan jiraataan kuni. Kanneen ajjeefaman keessaayis ''Kanneen hojii humnaa hojjatan, kaan ammoo mana amantaa irraa tajaajila daaqoniif eebbifamanii ayyaanaaf kan dhufantu jira. Barattoonni yuunivarsitii irraa deebi'anis keessa jiru.'' Namni BBC'n dubbise kunis abbaa fi obboleessa nama ajjeefame tokkoo waliin akka jiran kan himan yoo ta'u, duubasaaniis sagaleen bo'ichaa dhagahamaa ture. Haata'u malee ''Mootummaadha ta'ee Shaneedha jechuuf waan jennee adda baasnu nu rakkisa,'' jechuun qaamni ajjeechaa kana raawwate eenyu akka tahe himuun nu rakkisa jedhan. ''Kan amma dhufe kun qaama mootummaati jedhan. ''Qaamni mootummaa nama hidhee nama sirreessee, ragaa funaanee nama adaba malee ilma namaa manaa fuudhee ajjeesee caakkaatti gadi naqaa?'' jechuun waan akkasii takkaayyuu arganii akka hin beeknu himu. Jiraataan kunis namoonni ajjeeffaman awwaalcha dhabuun alatti akka gadda hin teenye dhorkamuun namootni maatiin jalaa miidhaman mana keessa taa'uun gaddaa akka jiran himan. Bulchaan Aanaa Warra Jaarsoo Obbo Ayyalaa Mangistuu, BBC'n Kamisaa Caamsaa 5, 2022 dubbise walgahiirraa ka'anii nu dubbisuufi ''Warra Raayyaa Ittisa Biyyaa waliin qorachaati jirra,'' jedhan. ''Kan qabaman bal'aan isaanii warra diina waliin ture. Isa keessammoo maaltu jira kan jedhu adda baasnee qorachaa jirra,'' jechuun dubbatan. Ta'ulleen BBC'n jiraattota dubbise mara hidhattoota walin hariiroo qabaachuu gaafatee, hunduu hariiroo akka hin qabne himu. Yeroo dheeraaf Godina Shawaa Kaabaa aanaalee muraasatti qawwee hawaasarraa funaanuun, nama butanii qarshii gaafachuun, akkasumas badiiwwan kaan hidhattooti raawwatan jechuun jiraattonni BBC'tti himan turan. Mootummaan baatii Bitootessa keessa oppireeshinii waraanaa hidhattoota 'ABO-Shanee' fi 'finxaaleyyii Amaaraa' irratti eegaluu yoo ibsetti, bakkeewwan eeraman keessaa tokko Shawaa Kaabaadha. Gaaffii ummataan qaamni nageenyaa kan bobba'e kan jedhan bulchaan aanaa, hidhattoonni bal'inaan aanicha keessa waan sosso'aa turaniif ''kanarraa kaasee qulqulleessaa jirra'' jedhan. ''Rakkoo nageenyaatu kana fide. Bakkee rakkoon nageenyaa jirummoo yoo xiqqaate qaamni nagaas keessa miidhamuu waan danda'uuf,'' jechuun kanneen du'an jedhaman keessaa namni nagaa jiraachuu isaa akka qoratamaa jiru himan. Jiraattonni kanneen ajjeefaman 18 jedhanis, bulchaan aanaa ''18 hin gahu garuu namni ajjeefameera,'' jechuun deebisan. Kana dura hidhattootaan badiin sukkanneessaa garagaraa gahaa turuu kan himan qondaalli kun, kanneen du'an keessaa ''namoonni nagaa jiraachuu isaanii baruuf qorannoo barbaada,'' jedhan. Dhimma raawwate jedhame qaamni nageenyaa osoo dubbate natti tola kan jedhan bulchaan aanaa, ''akka hooggansa siyaasaatti nuti hojii siyaasaa hojjenna'' jechuun dubbatan. BBC'n dhimma kana hubachuuf Hogganaa Ittaanaa Biiroo Bulchinsaafi Nageenyaa Oromiyaa Koloneel Abbabaa Garasuu iyyaafatee ture. Dhimmicha ''Quba hin qabu, hin beeku,'' jechuun deebisan. Namni du'uu dhagahuu isaanii gaafatamaniis‚''hin dhageenye'' jedhan. Itti gaafatama isaanii malee wanti akkanaa raawwachuu danda'a jedhamanii gaafatamanis‚''Ani ajaja akkasii hin kenninees, hin beeku,'' jedhan. Humnoonni nageenyaa mootummaa murtee seeraa malee ajjeechaa raawwachuu (extrajudicial killings)'dhaan irra deddeebiin himatamu. Gareen mirga namoomaaf falmu Aminastii Intarnaashinaalis gabaasa Caamsaa 2020'tti baasen humnoonni mootummaa hidhattoota dhabamsiisuuf jecha ajjeechaa, hidhaa raawwachuun himate. Aangawoonni garuu himannaa kana ni balaaleeffatu. Kana dura 'qaama nama ajjeesurratti tarkaanfii walgitu fudhachuuf kallatiin kaa'ameera' jechuun qondaalli Naannoo Oromiyaa BBC'tti himanii turan. Oppireeshinii waraanaa waggoota muraasa darban gama Lixaafi Kibba Oromiyaa taasifameen gidduutti lubbuun lammiilee nagaa darbuu gabaafamaa tureera. Torbanuma darbe Godina Shawaa Lixaa Aanaa Ada'aa Bargaatti namoonni 20 ol ajjeefamuu, jiraattoni himaniis qondaaltonni ''odeeffannoo hin qabnu'' jechuun BBC'tti deebisan. Akkasumas godinichuma Aanaa Abunaa Gindabaratitti jiraattonni namoonni ajjeefamuu himaniis, qondaaloti mootummaafi hidhattoonni quba hin qabnu jechuun deebisan. Waraanni Tigraayitti eegaluu dura rakkoon nageenyaa sochii hidhattootaan walqabatee Oromiyaa keessa dhalate karaa nagaan akka furamu dhaabbileen siyaasaa gaafataa turuun ni yaadatama. Maqaa namoota jiraattonni nu jalaa ajjeefaman jedhaniis ta'e maqaa namoota dubbisne nageenya isaaniif jecha gabaasa kana keessatti ifa hin goone.


Fayyaa: Appilikeeshinii Itoophiyaa keessatti qorichoota badan barbaaduuf gargaaru

Beezaawwit haadha umriini dulloomaniifi dhibee kantaruu dhiigaan rakkatan qabdi. Nagaan akka turan qoricha Rivaarooksabaan jedhamu osoo adda hin kutiin fudhachuu qabu. Qorichi isaanii kun gara dhumuu jala yeroo gahu akkuma kana duraa salphaatti bittee debi'uuf baatus, qorichichi dhibame. Naannoo Sabaaraa Baabuur jedhamutti argamuu mala jedhaniin dhaqxee dhabde, Faannoo Diimaa yaali jennaan achis yaaltee dhabde. Kanamaas hin argamne. Dallaalota qorichaa gaafattees hin arganne. Ofii qorichichi eessa gale? Waan gootu dhabnaan fira fagoo Awustiraaliyaa jiraatu rakkisuuf dirqamuu dubbatti. Edaa qoricha biyya alaatii galchuunis salphaa miti. Kubbaaniyyoonni meeshaalee addunyaarratti ergan kan akka DHL fi Fedex qoricha biyyatti galchuuf abbaa taayitaa hordoffii qorichaa irraa xalayaa barbaadu. Kunis qormaata biraati. Guyyaan hanguma adeemu Beezaawwit ni dhiphatte. Bu'aa bayii hedduu booda namni Keeniyaarraa gara Itoophiyaa adeemtu tokko qoricha harmee isheef fuuteefii galte. Lubbuu harmee ishees oolchiteef. Barbaachi qorichaa kun mudannoo Beezaawwit qofa miti hedduun guyyuu rakkoo akkasii keessa darban jiru. Keessumaa tibba kana sharafni alaa xiqqaachaa adeemuu isaa wajjin qalabatee gosti qorichaa dhabamanii baayyachaa jira. Mootummaan dhimma kana irratti xiyyeeffannoo kennuus dallaalotni dhoksanii tursanii gatii qaalessanii gurguruu jedhama. Amma qorichi dhabamuu osoo hin taane gatii humnaa oliinuu bituuf bakka itti argamu baruun yeroo fi humna barbaada. Rakkoon kun dhaabbatni tokko marsariitii rakkoo kana furu akka banu sababa ta'e. Marsariitichi ammoo appilikeeshinii bilbilaa uumuuf ka'uumsa ta'e, Applikeeshinichi ammoo gidduugalli bilbilaan itti gaafatan akka hundaa'u sababa ta'e. Appilikeeshiniin 'Xeenaawoo' jedhamu kun bakka hoogganootni Ministeera Fayyaa argamanitti hoteela Sharaatanitti erga eebbifamee ji'ootni lakkaawamaniiru. Dhaabbata KMS Tireediing jedhamutti jalqabsiise. Abbootiin Aksiyoonaa dhalattoota Itoophiyaa, Kaanaadaa, UK fi US jiraataniidha. Namni yaada kana maddisiisaniifi hundeessaan dhaabbatichaa Dr Sisaay Abbebee ''manneen yaalaa hojjetan keessatti dhukkubsattootni deebi'anii dhufanii qoricha ani ajajeef barbaadanii dhabuu natti himu ture'' jedhan akkamiin yaada kana akka fidan BBC'tti yoo himan. Salphaatti appilikeeshiniin Dr Sisaay fa'a kalaqan kun qorichi maamilaan barbaadu eessa akka jiru akeeka. Kun ammoo applikeeshinii bilbilaa kana buufachuun hojjetama. Appilikeeshinichi akkuma appilikeeshinoota geejibaa akka Ride fi Uber fa'aan walfakkaata. Jalqaba bakka maamilaan jiru raadiyeesii meetira 500 keessatti manneen qorichaa (faarmaasiiwwan) jiran akeeka. Qorichi sun bakka jiru erga adda baasatanii gatii isaas walbira qabuu akka dandeessan haala mijeessa. Appilikeeshiniin kun gariin hojii eegaleera. Ragaalee walitti qabuus yeroo yeroon bal'ifachaa jira. Yeroo, humnaafi maallaqa maamilaa qusachuudha fedhiin keenya tokkoffaan jedhu Dr Sisaay. Dhaabbatni kun namoota bilbila ammayyaa hin qabneef ammoo gidduugala namni bilbilee odeeffannoo argatu sarara odeeffannoo itti argatu 9456 baneera. Tajaajilli ijoon appilikeeshinii kanaa qorichi kum bakka kam jira kan jedhu akeekuu ta'us tajaajilamaan tokko Hospitaala isa kamitti ispeeshaalistii kam, yeroo akkamiitti akka argachuu danda'us odeeffannoo ni kenna. Appilikeeshinii kana jalatti hakiimonni 80 ta'an ispeeshaalaayizeeshinii isaaniifi muuxannoon isaanii galmaahee jira. Lakkoofsi kun ni dabala yaadni jedhus jira. Dr Sisaay appilikeeshiniin isaanii yeroo kamittuu hospitaala dhuunfaatti nama yaalamuu danda'uuf beellama qabsiisaa akka jiru himu. Kanaanis adeemsa dadhabsiisaa namootni yaala sirrii argachuuf keessa darban hanqisuuf akka gargaaru himan. Finfinnee keessa dukkaanoonni qorichaa hedduun jiraatanis qorichootni argachuun rakkisaa ta'e hedduun jiru. Dr Sisaay dhimma kana dhaabbatni isaanii hubannoo keessa galchee, qorichoota biyya alaatii galchuuf hayyama argachuu himaniiru. Ammatti qorichoota gabaa biyya keessa dhabaman jedhamee yeroo namootni dhuunfaan gaaffii dhiyeessan biyya alaa galchuuf qophii gochuu himan. Ministeera Eegumsa Fayyaatti Daayireektarri Teeknolojii Odeeffannoo obbo Gammachiis Malkaamuu appilikeeshiniin kun rakkoo tajaajilamaan gama humnaa fi yeroon baasu qusata jedhanii ture wayita tajaajilli eebbifamee hojii eegalu. Waajirri isaanii deeggarsa barbaachisu akka godhuufis dubbataniiru. Itoophiyaa keessatti yaadni gaggaariin haaraan maddan gara caalu sababa uummatni yaada haaraaf dafee madaqaa hin taaneef hamma irraa eegamu hin bahan. Dr Sisaay hojii isaanii kanaaf wanti qormaata ta'a jedhanii yaadanis kanuma wajjin walqabata. Tajaajilli isaanii itti fufaa akka ta'uufi dhimma fayyaa wajjin walqabatu dijitaala gochuuf hubannoo gabbisuufi dhaabbileen faayidaa isaa akka beekan amansiisutti akka jiranis himaniiru. ''Jijjiirama dijitaalaa keessa seenuun adeemsa salphaa akka hin taanee barreetuma kaane, biyya keenyatti teeknoolojiin dijitaalaa reefu guddachuutti jira. Namootni amantaa irratti hin horanne. Wanti kun yeroo fudhachuu mala'' jedhan. Kanaafis dhaabbatni isaanii amma tajaajila kennu kamuufi kaffaltii gaafachaa akka hin jirre himaniiru. Dameeleen akka geejibaa fi faayinaansii Itoophiyaa keessatti dijitaalawaa jiru. Dameen fayyaa garuu ammas qaawwa hedduu qaba. Sani irratti dhimma fayyaatis waan ta'eef eeggannoo addaa barbaada. Dr Sisaay dhimma kana irratti yoo dubbatan ''namni fayyaa barbaacha dhufee dhibee dabalatee deebi'uu hin qabu'' jedhu.


Odeessa suuraa: Kabajni ayyaana Iid al-Faxirii 1443ffaa Itoophiyaatti maal fakkaata?

Sooma Ramadaanaa baatii tokkoof tureen booda, ayyaanni Iid al-Faxirii 1443ffaa addunyaa maratti kabajamaa jira. Ayyaana amantaa Islaamaa gurguddoo lamaan keessaa 'ayyanni sooma hiikaa' isa tokkodha. Ji'a soomaa qulqulluu Ramadaanaa dhuma irratti yeroo addeessi ba'u eegala. Itoophiyaattis haaluma walfakkaatuun hordoftoonni amantii Islaamaa ganama bariin gara dirreefi addababayiitti bahuun salaatuun ayyaanicha kabajaniiru. Kabaja Ayyaanaa magaalaa Finfinneetti taasifame irratti Pireezidaantiin Mana Maree Waliigalaa Dhimmoota Islaamummaa Itiyoophiyaa Muftii Hajii Umar Idiriis, tokkummaan, nagaan, misoomaafi guddinni biyyattiif daran barbaachiisaadha jechuusaanii miidiyaaleen biyya keessaa gabaasaniiru. Poolisiin Magaalaa Finfinnee Salaata Idaarratti jeequmsa mudateen qabeenyarra miidhaan gahuu ibsa baaseen himeera. Viidiyoowwan marsaalee hawaasaa irratti qoodaman akka mul'isanitti, poolisiin namoota dhagaa darbachaa turan irratti gaazii imimmaanessu wayita dhukaasu agrsiisa.