Talaalliin Covid yeroo jalqabaaf karaa Covax addunyaarratti dhiyaachuu eegale

Biyyi Gaanaa talaallii koronaavaayirasii gama sagantaa talaallii waliin gahuu Covax dhiyaatu fudhachuun biyya jalqabaa taate. Sagantaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa qindeessu kun talaalliin koronaavaayirasii biyyoota hundatti karaa haqaan raabsamuu mirkaneessuurratti hojjata. Covax talaalli Covid doozii biliyoona xumura baraa kanaatti biyyoota addunyaatti rabsuu kaayyeeffateera. Biyyoonni diinagdeen badhaadhan harki caalaan talaalli ji’oota muraasa dura kennuu kan eegalan wayita ta’u, talaallii hamma barbaadamu ol ajajachuu ykn bitachuu isaaniif qeeqamu. Talaalliin doozii 600,000 AstraZeneca fi Yunvarsiitiin Oksfoord walta’iinsaan hojjatan Roobii ganamaan magaalaa guddoo Gaanaa Akiraa qaqqabeera. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomanii fi UNICEF walta’iinsaan ibsa kennaniin ''yeroo murteessaa ta’etti qaqqabe'' jedhan. ‘’Talaalliin Covid Gaanaa gahuun yeroo murteessa kanatti weerara dhibichaa goolabuuf gargaara'' jedhan. Biyya lixa Afrikaa kan taate Gaanaan, namoota vaayirasichaan qabaman 80,700 ol galmeessite keessaa, namoonni 580 erga weerarri dhibee ka’ee asitti du’aniiru. Sababii qorannoon gaggeeffamaa ture hir’ateef lakkoofsi namoota dhibichaan miidhamanii xiqqaachutu amanama. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa fi UNICEF ‘‘dambaliin talaalliin marsaa jalqabaa kun biyyoota hiyyeeyyii fi galii giddugaleessaa qaban hedduutti babal’ataa’’ jedhan. Talaallichi daa’immaniif kan karoorfame ta’uu baatus, UNICEF rabsaa  talaallichaarratti kan hirmaate dhiyeessii talaallii irratti ogeeyyii horatee fi loojistiikii sababii qabuuf ta’uun ibsameera. Covax sagantaa Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomaanii ‘Gavi’ fi gartuu ‘Epidemic Preparedness Innovations’ jedhamu wajjin walta’iinsa uume, biyyooni hiyyeeyyiin talaallii Covid argachuurratti boodatti akka hin hafne deeggaruuf kayyeeffamedha. Sagantichi kan hundeeffameef biyyoonni dinagdeen badhaadhan, biyyoota hiyyeeyyiin talaallii akka argachuu danda’an maallaqaanis akka deeggaran yaadameeti. Sagantaa kanaan talaalliin dooziin biliyoona lama biyyoota 190tti waggaa tokko keessatti akka dhiyeessutu abdatama. Keessattuu, biyyootni hiyyeeyyii 92 akkuma biyyoota dureeyyii talaalliin akka qaqqabu mirkaneessuuf sagantaa yaadamedha. Biyyoonni Afrikaa harki caalaan sagantichaan talaalli akka argatan karoorfameera. Haatahu malee biyyoonni akka Senegaal fa'i sagantaa kanaan alatti talaallii ofiisaanii bitataniiru. Sagantaa kanaan haga ammaatti doolaarri biiliyoona 6 kan argame yoggaa tahu, karoorasaa kan bara 2021 galmaan gahuuf doolaarri Ameerikaa biilyoona 2 dabalataan barbaachisa.


Biyyoota hiyyeeyyii keessatti talaalliin Covid oomishamu biyyoonni dureeyyiin morman

Biyyoonni dureeyyiin kanneen akka UK, karoora biyyoota hiyyeyyiif talaallii koronaavaayirasii dhiyeessuuf dhiyaate dura dhababatan. Odeeffannoon iccitiidhaan lootee baate kun jalqaba saganataa BBC 'Newsnight' jedhamu bira ga'e. Talaallii Covid-19 ilaalchisuun biyyoonni hiyyeeyyiin hedduun Dhaabbata Fayyaa Addunyaa deggersa gaafataa jiru. Biyyoonni dureeyyiin garuu wiixinee karooraa biyyoota hiyyeeyyii gargaaruuf qophaa'e mormuutti ka'an. Diddaan biyyoota hiyyeeyyii kun waraqaa marii Dhaabbati Fayyaa Addunyaa qaaccesse, kan dhoksaan BBC harka gale irratti eerameera. UK, US fi Gamtaan Awurooppaa biyyoota adda durummaan didaniidha. Jaarmiyaa dawaa qixa sirrii fi haqa qabuun dhukkubsattootaan ga'u, Just Treatment jedhamu keessa kan hojjetu Diarmaid McDonald, karoorri kun biyyoonni hiyyeeyyiin of-danda'anii talaallicha biyyasaanii keessatti akka oomishan deggeruudha jedhan. UK'n ammoo karoorri kun akka ka'u dhiibbaa gochaa jirti jedhan. Dubbi himaan mootummaa UK garuu,''Weerarri addunyaa kun furmaata idil-addunyaa feesisa. Isa kana keessatti UK'n dursaa jirti. Talaalliin haqaan akka addunyaa walga'uuf hojjechaa jirti,'' jedhan. Talaalliin koronaavaayirasii biyyoota dureeyyii keessatti hojjetamuurraa kan ka'e kan baay'inaan argatan akkasumas dursa argatanis isaani. Biyyoonni harka qalleeyyiin ammoo talaallii kana qixa haqa qabeessa ta'een qooddachuu qabna jedhu. Darbees talaallii oomishamu argachuu qofa osoo hin taane biyyasaanii keessattillee akka oomishamuuf gaaffii dhiyeessaa jiru. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa mirga abbeentaa nama jalqaba talaallicha argatee kaaniif dabarsuu hin danda'u, garuummoo biyyoonni walitti dhufuun akkaataa beekumsa walirraa qooddatanirratti haala mijeessaa jira. Mariin dhaabbatichi dhimma kanarratti gaggeesse, kan biyyoonni dureeyyiin akka UK morman kun garuu, abbeentummaan talaallichaa hafee, biyyoonni kaanis dandettii talaallicha oomishuu horatanii, talaallichi hunda akka wal ga'u gochuurratti kan xiyyeeffate ture. Oomishtoonni qorichaa ammoo abbeentummaa hambisuun gara fuulduraatti talaallicha bifa sirrii fi ga'aa ta'een oomishuurratti rakkoo uuma jedhan.


Mana jireenyaa Tiraamp Filooriidaa jirutti weerarri Covid-19 mudate

Bakka manni jireenyaa mummeen Dolaandi Tiraamp itti argamu, Mar-a-Lagoon erga miseensoonni hojjattoota isaa wallakkaan Covid-19 qabamunsaanii barameen booda cufamuu midiyaan US gabaasan. Rezoortiin Filooridaa kunis erga Tiraamp aangoo irraa bu'an baatii Ammajjiitiin booda akka mana jireenyaa idileetti tajaajilaa jira. kilabiin Haroofi kutaa nyaataa 'la carte dining room' jedhamuun beekamu cufamuu ibsamus, garuu ammoo namoonni meeqa akka vaayirasichaan qabaman addatti hinhimne. Tiraamp baatii Onkololeessaa darbe koronaavaayirasiin qabamanii kan ture yoo ta'u, baatii Ammajjii keessa talaallii fudhataniiru. Tibba dhukkubsateettis, guyyoota hedduuf hospitaala ciisuun wallaansa argataa turuunsaanii ni yaadatama. Tibba sanattis doozii gadaanaa qoricha dhukkuba qaamoolee argansuu wallaanuuf tajaajilu Deeksaamytaasoon fudhachuun akka wallaanaman himamee ture. Akkasumas haatii warraa saanii Melaaniyaa Tiraamp fi mucaanshee dhiiraa Baaroonis akkuma qondaaltoota Waayita Hawuus Tiraampiitti dhiheenya qaban kan biraa hedduutti yeroo sana vaayirasichaan qabamanii turan. Waashingitan Poosti ragaa karaa ergaa iimeelii hojjattoota riizoortichaatti ergame argeera jedheen, bulchiinsi riizoortichaa ''tarkaanfiiwwan barbaachisoo ta'an hunda nan fudhadha'' jechuun beeksiiseera. Haata'u malee eddoon tajaajilawwan aaffeerraafi qophiilee biroo saaqaa turu jedhameera. Ammajjii keessa, suuraalee qophii kabaja bara haaraa faranjootaa riizoortichatti qopheeffamee ture irratti kaafamanis, keessummoonni hedduun maaskii hinuffatiin mul'achu mul'iseera. Kanaan walqabatees qophichi seera koronaavaayirasii biyyatti cabseera jedhamuun bulchiinsa naannichaa irraa akeekkachifni kennameeraaf. Gama biraatiinammoo dhaabbanni riizoortii kun baatii dhufaa keessa Koree Biyyaaleessaa Paartii Riippablikaanootaatiin qophii bashannanaa keessuummeessuuf karoorafachu isaa Niiw Yoork Taayims gabaaseera.


Koronaavaayiras: Itoophiyaarraa dabalatee imaltoonni biyyoota afurii Ingilaand seenuu dhorkaman

Mootummaan Ingilaand COVID-19 gosti haaraan gara biyyakootti seenuu mala soda jedhuun imaltoota Itoophiyaa, Omaan, Somaaliyaa fi Qaataa irraa gara biyyattii galan Jimaata Bitootessa 19 irraa kaasee akka hin seenne dhorkite. Akka gabaasni mootummaan UK jedhutti tarkaanfiin lammileen biyyoota afranirraa dhufanis ta'e namoonni biyyoota kanneen keessa qaxxaamuran akka hin seenne dhorkuu raaga Covid gosti haaraan seenuu mala yaaddoon jedhu dabaluusaa hordofeeti. Bitootessa 19, 2021 irraa kaasee lammilee Biriteeniifi Ayerlaand ykn warri mirgoota jireenyaa qabanfi warra viizaa yeroo dheeraaf turu qaban dabalatee qofaaf seenuun hayyamama jedhameera. Isaaniyyu akkuma seenaniin dhaabbata mootummaatiin mirkanaa'e keessatti guyyoota 10f adda of baasanii akka turan kan taasifamu yommuu ta'u, yeroo turtii isaaniittis guyyaa 2ffaa fi 8ffaa irratti qorannoo koronaavaayirasii taasisuu qab jechuun gabaasni kun mullisa. Itoophiyaatti weerarri koronaa ''haala sodaachisaa ta'een'' dabalaa jiraachuufi uummanni of eeggannoo gochuu dhiisuun yaaddeessaa ta'uu Ministeerri Fayyaa biyyattii tibbana ibsaa jira. Ministirri Fayyaa Dr Liyaa Taaddesee, ''Miidhaa Koronaan qaqqabsiisu haala sodaachisaarra wayita gahe kanatti akka hawaasaatti balaa gahu haala madaaluun of eeggachaa hin jirru'' jedhan. .Sababa of dagannaa guddaa hawaasa keessatti mul'atuun lakkoofsa namoota haaraa Vaayirasichaan qabaman akkaan dabaluun cinaatti, lakkoofsi namoota sababa dhibee kanaan lubbuu dhabaniillee haalaan dabaleera. Mootummaan UK biyyoota afran kana toora warra biyyashee hin seenne keessa yeroo galchitu kanatti Poorchugaaliifi Mooriishe ammoo dhorkaa kanaan dura ture jalaa baasuuf jirti. Hanga ammaatti talaalliin miliyoona 34 UK keessatti dhiyaateera garuu tarkaanfiin dhorkaa kun gosti vaayrasichaa haaraan kan akka Afrikaa Kibbaafi Biraazil keessatti argamee seenuu malu soda jedhu hir'isuudhaaf. Akka ibsa mootummaa UK kanaatti xiyyaaronni daldalaafi dhuunfaa biyyoota afranirraa dhufanis hin seenan. Xiyyaarota meeshaa fe'an imaltoota hin qabne garuu hin ilaallatu.


Covid: Hospitaalonni Biraaziil baay'ina dhukkubsattoota Covid irraa kan ka'e 'hojii dhaabuuf'

Biraaziil keessatti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii fi du'anii akkaan dabaluun sirna fayyaa biyyattii yaaddoo keessa galcheera jedha gabaasi jaarmiyaa dhimma fayyaa hawaasaa to'atu kan magaalaa guddittii Riyoo di Jeneroo keessa buufate 'Fiocruz institute'. Akka gabaasa kanaatti kutaan namoonni akkaan dhukkubsatan keessatti yaalaman (ICU) kan magaalota kutaalee biyyattii 25 keessatti argaman dhibbeentaa 80 kan caalan qabamanii jiru. Biraaziil kutaalee biyyaa 27 kan qabdu yoo ta'u, kanneen keessaa hospitaalonni kutaalee biyyaa 25 keessatti argaman yeroo ammaa heddummina dhukkubsattootaa irraa kan ka'e hojii dhaabuurra ga'aniiru. Kaleessa, Kibxata 09,03,21 biyyattii keessatti namoonni 1,972 vaayirasichaan du'aniiru, kunis lakkoofsa isa olaanaadha. Gama kaaniin kaleessuma qofa namoonni qabaman 70,000 yoo ta'an, kunimmoo lakkoofsa kanaan dura guyyaan galmaa'aa ture irratti dhibbeentaa 38 dabaluu agarsiiseera. Biraaziil keessatti hanga ammaatti namoonni miiliyoona 11 ta'an vaayirisichaan kan qabaman yoo ta'u kanneen keessaa 266,000 kan caalan du'aniiru. Biyyattiin lakkoofsa namoota du'aniin US'tti aanuun lammaffaarratti argamti, lakkoofsa namoota qabamaniin ammoo sadaffaarra jirti. Akka jaarmiyaan Fiocruz jedhamu gabaasetti, hospitaalota keessatti kutaaleen namoonni garmalee dhukkubsatan itti yaalaman (ICU) kan magaalota Riyoo di Jeneroo, Biraasiiliyaa fi Sa'oo Pooloo dabalatee kan kutaalee biyyattii 15 keessatti argaman dhibbeentaa 90 ol qabamaniiru. Hospitaalota magaalota lameen Portoo Alegre fi Kaampoo Graand keessatti lakkoofsi namoota kutaa ICU seenanii hammaa ol ta'eera. Lakkoofsi namoota akkaan dhibamanii fi du'i garmalee dabaluun sirna fayyaa biyyattii yaaddoo hamaa keessa galcheera jechuun akeekkachiise jaarmiyaan kun. Biyyattiin tarkaanfiiwwan ittisa weerara koronaavaayirasii cimsuun cinaatti talaalliis kennaa jirti. Hanga ammaatti namooni miiliyoona saddeet caalan talaallicha kan fudhatan yoo ta'u, kunis lakkoofsa uummata biyyattii keessaa dhibbeentaa afur qofadha.


Yeroo tokko qofa kan kennamu talaalliin Joonsan &Joonsan bu'a qabeessa jedhame

Ameerikaatti gareen dhimma qorichaa hordofuu fi to'atu gosti talaallii koronaavayirsaii Joonsan & Joonsan jedhamuu nageenyummaa fi bu'a qabeessummaansa kan mirkanaa'eedha jedhan. Kanaanis gosoota talaallii Ameerikaa keessatti beekamtii argate isa sadaffaa ta'eera, guyyoota muraasa keessatti iyyama argatas jedhameera. Talaalliin Joonsan & Joonsan jedhamu kun kanneen Faayizar fi Moodarnaa jedhaman waliin yoo walbira qabamu maallaqa kan qusatuu fi tempireechara baratamaa keessa kan turuu danda'uudha, kunis akka filatamu isa taasiseera. Talaalliin kun yaaliif erga hojiirra oolee booda bu'aansaa ji'a darbe keessa ifa ta'eera. Kubbaaniyyaan biyya Beeljiyem Joonsan akka ibsetti talaalliin kun namoota akkaan dhukkubsatan irratti yaalamee bu'a qabeessa ta'eera. Biyyoonni hiyyeeyyiin akkamiin talaallii Covid-19 argatu? Gamtaan Afriikaa talaallii doozii miiliyoona 400 dabalataan argadhe jedhe Bu'a qabeessummaan talaallii kanaa kan beekamtii argate, wayita Gaanaan yeroo jalqabaaf karaa sagantaa Covax talaallicha argatteeti. Gaanaan karaa sagantaa Covax talaallii Covid argachuun biyya jalqabaa taateetti. Bulchiinsi Nyaataa fi Qorichaa Ameerikaa(FDA) talaalliin Joonsan & Joonsan jedhamu kun namoota malaattoolee sasalphoo qaban irraa hanga kanneen akkaan dhukkubsataniitti wal'aanuudhaan bu'a qabeessummaansaa mirkanaa'eera jedhe. Talaalliin kun Ameerikaa, Afriikaa Kibbaa fi Biraaziil keessatti yaaliif erga kennamaa tureen booda biyyoota hundattuu bu'a walfakkaataa agarsiisuun fudhatama argateera. Haata'u malee akaakuu koronaavaayirasii haaraa Afriikaa Kibbaa fi Biraaziil keessatti tatamsa'e irratti bu'aan inni agarsiise gadi aanaa ture. Namoota vaayirasii kanaan garmalee miidhaman fayyisuurratti dhibbeentaa 85 bu'a qabeessa ta'e, namoota waliigala gosa vaayirasii kanaan qabaman fayyisuurratti ammoo walumaagalatti dhibbeentaa 66 qofa bu'a qabeessa ta'e. Namoonni gossa vaayirasii kanaan qabamanii talaallicha fudhatanii turan kan du'anis jiru, talaallicha fudhatanii guyyoota 28 booda kan dhukkubsatanii hospitaala seenanis jiru. Gareen ogeeyyii Jimaata borii walga'anii akkaataan FDA'n talaallii kanaaf iyyama kennuu danda'urratti ni mari'atu. Qondaalli Waayit Haawus tokko akka jedhanitti talaalliin kun haala addaatiin hatattamaan iyyama argachuu qaba jedhan. Yoo kun ta'e FDA'n torbeewwan itti aanan keessa yoo xiqqaate talaallii miiliyoona sadi kennuu danda'a jedhan. Jaarmiyaan talaallii kun hanga dhuma Waxabajjiitti doozii miiliyoona 100 dhiyeessuuf akkaataa waliigaleen dhuma ji'a Bitootessaatiin doozii miiliyoona 20 dhiyeessuuf karoorfateera. Biyyoota hanga ammaatti talaallii kana ajajan keessaa UK'n miiliyoona 30, Gamtaan Awurooppaa miiliyoona 200, Kaanadaa miiliyoona 38 fi biyyoonni sagantaa Covax keessatti hammataman miiliyoona 500 ajajaniiru.


Koronaavaayirasii: Itoophiyaatti weerarri Covid-19 to'annoon ala ta'uu mala jedhamee sodaatame

Itoophiyaa keessatti weerarri koronaavaayirasii akkaataa kanaan dura hin beekamneen garmalee dabalaa jiraachuudhaan yaadda'uusaa Ministeerri Fayyaa biyyattii beeksise. Ministirri Fayyaa Dr Liyaa Taaddasaa, tatamsa'inni vaayirasichaa to'annoon ala ta'uusaan dura hunduu itti gaafatamummaasaa ba'uu qaba jedhan. Kanaan dura akkaataa vaayirasichi itti ture wayita ibsan dhibba keessaa 10 gadi ta'uu himanii yeroo dhiyoo as, keessattuu torbeewwan darban keessa ammoo dhibba keessaa 17 ga'eera jedhan. ''Guyyoota 10 darban keessatti hanga Sambata darbeettii  namoonni 12,000 vaayirasicha qabamanii namoonni 149 ammoo du'aniiru.'' Lakkoofsi namoota du'anii haala duraan hin turreen dabaluu fi namoonni garmalee dhibamanii yaalii cimaa barbaadan guyyoota darban keessa kan kanaan dura ture haalaan caaluun 450 ga'uu ibsan Dr Liyaan. Sababa kanaan kutaan namoonni haalaan dhibaman itti yaalaman guutuu kan dubbatan Dr Liyaan, meeshaan namoonni garmalee dhibaman ittiin harganan (Ventilator) kan jiru hundi qabamuu fi akkasumas hanqinni oksijiinii mudachuus ibsaniiru. Tatamsa'inni vaayirasichaa haala kanaan yoo itti fufe, ''weerarichi to'annoo ala ta'uun dura itti gaafatamummaa fi of-eeggannoon sirnaan hojiirra oolfamuu qaba,'' jedhan. Itoophiyaatti erga weerarichi jalqabee as namoonni 176,618 kan qabaman yoo ta'u kanneen keessaa 2,555 du'aniiru. Dabalataan yeroo ammaa namoonni 531 ta'an akkaan dhukkubsatanii yaalamaa kan jiran yoo ta'u kunis erga weerarichi Itoophiyaa seenee lakkoofsa isa guddaadha jedhameera. Inistitiyuutiin Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaa akka jedhetti, kanneen keessaa namoonni 66 meeshaa nam-tolchee harganuuf nama gargaaru(ventilator) dhaan jiru. Inistitiyuutichi har'a akka ibsetti ventileetaroonni jiran hundi waan qabamaniif namoonni baayyee dhibaman 8 ta'an dabaree eeggachuurratti argamu. Biyyoonni addunyaa sodaa dhiiga kantarsa jedhuun talaallii Covid-19 kan AstraZeneca jedhamu kennuu dhaabanis, Itoophiyaan garuu kennuu akka itti fuftu beeksisteetti. Ministirri Fayyaa Dr Liyaa Taaddasa talaalliin kun kutaalee biyyattii garaagaraa keessatti kennamaa jiraachuu eeranii garuu hanga ammaatti rakkoon jedhame waan hin mudanneef talaallicha kennuu itti fufna jedhan. Itoophiyaan talaallii Covid-19 ittisuuf gargaaru kan AstraZeneca jedhamu kennuu kan eegalte Sambata darbe gaafa Bitootessa 13, 2021 yoo ta'u kunis waggaa tokkoffaa guyyaa weerarichi Itoophiyaa seenettidha. Biyyattii keessatti kan kennamaa jiru talaalliin AstraZeneca doozii miiliyoona 2.2 ta'u, karaa jaarmiyaa talaallicha biyyootaaf qooduuf hundaa'e, Covax jedhamuu kan argameedha. Biyyoota akka Jarmanii, Firaans, Italii, Deenmaark, Noorway fi Ispeen dabalatee biyyoonni Awurooppaa saddeet dhiiga kantarsa jechuun yeroof talaallii AstraZeneca kennuu dhaabaniiru. Ministirri Fayyaa Itoophiyaa dhimma kana ilaalchisuun waan jedhan: ''Ragaa hanga ammaatti jiruun rakkoon jedhamu talaallii AstraZeneca waliin walitti hidhata akka hin qabnee fi talaallicha akka kennamuu qabu Dhaabbati Fayyaa Addunyaa akkasumas dhaabbileen qorannoo fi to'annoo qorichaa Ingiliiz fi Awurooppaa ibsaniiru.'' UK fi biyyoota Awurooppaa keessatti namoonni miiliyoona 17 ta'an talaallii oomisha AstraZeneca ta'e kan fudhatan yoo ta'u kanneen keessaa namoonni 40 ta'an rakkoon kantarsuu dhiigaa akka isaan mudate Jaarmiyaan Oomisha Qoricha Biyya UK fi Siwiidiin ta'e AstraZeneca'n beeksiseera. Biyyoonni Awurooppaa hedduun talaallii AstraZeneca kennuu dhaabuun booda ibsa kan kenne Dhaabbati Fayyaa Addunyaa(WHO), talaalliin kun dhibee kantaruu dhiigaa fiduusaaf ragaan dhiyaate homaa hin jiru jedhe. Dr Liyaan gamasaaniin karaa inistitiyuutii fayyaa hawaasaatiin to'annoo fi hordoffiin talaallichaaf ni taasifama jedhan. Talaallicha ilaalchisee waanti haaraan yoo jiraate ammoo hawaasaaf ni ibsina jedhan. Talaalliin kanaan ogeeyyiin fayyaa, kanneen akkaan dhukkubsatanii fi jaarroleen dursa argatu kan jedhan Dr Liyaan hanga Muddee dhufuutti lammiilee biyyattii keessaa dhibbeentaa 20 talaaluuf karoorsuu himaniiru.


Siri Laankaan seera 'farra -Muslimaa' reeffi nama Covid-19n du’e akka gubamu ajaju geeddarte

Siri Laankaan ajaja falmisiisaa reeffi namoota Covidn du’e hundi akka gubamu dirqamsiisuuf baaste geeddarte. Qeeqxonni akka jedhanitti, ajajni kun gartuu hawaasa lakkoofsi isaanii biyyattii kessatti muraasa ta’erratti kan qiyyaafate ta’uu eeruun, amantii kabaja dhowwata jedhanii himataa turan. Amantii Islaamaa keessatti reeffa gubuun dhorkaadha. Mootummaan biyyattii garuu reeffa awwaaluun bishaan lafa keessaa faala jedha. Dambiin reeffa gubuu ajaju geeddaramuun kan dhaga’ame garuu Ministirri Muummee Paakistaan Imraan Khaan biyyattii erga daawwatanii boodadha. Maddeen naannichaa BBCtti akka himanitti, Siri Laankaan yaa’ii UNHCR irratti deeggarsa Paakistaan gaafatte. Korri UNHCR dhimma muslimoota biyyattii keessa jiraatanii dabalatee, sarbamiinsa mirgaa Siri Laankaa keessatti hammaate ilaalchisuun murtoo haaraa akka dabarsutu eegamaa jira. Siri Laankaan namoota mirga namoomaa sarban akka qabdee seeratti dhiyeessitu fi namoota walwaraansa ganna 26’f ture keessatti midhamaniif haqa akka kennituuf gaafatamaa turte. Wal waraansa biyyattii keessa tureen yoo xiqqaate namoonni 100,000 ajjeefamaniiru, harki caalaan namoota ajjeefamanii hawaasa lakkoofsan Siri Laankaatti muraasa ta’e Tamil jedhaman keessaa bahan. Siri Laankaan himannaa irratti dhiyaatu kana jabeessite haaluun, biyyoonni miseensota UNHCR akka murtoo irratti dabarfamu hin deeggarre gaafatti. Ajaja reeffi namoota du’anii akka gubamu biyyattiin baafte UNHCR dabalatee gartuleen mirgaaf falman biroos biyyattii qeeqaa turan. Gartuun dhaabbilee mirgaaf falman biyyattiin mirga hordoftoota amantii Kaatolikii, Islaamaa fi Budizimii kabajuu dadhabdee jedhanii qeequ. Mootummaan biyyattii garuu nama du’e awwaaluun bishaan lafa keessaa faala jechuun falma. Hoggantoonni amantii fi siyaasaammoo, biyyoonni 190 namni yoo du’e akka awwaalamu ni eeyyamu jechuun gaaffii kaaasu. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa dhimma walfalmii kaase kana gara mana murtiin akka ijibbaatan gorse, Taatullee galmeen himannaa dhimma kanarratti saaqame ibsi otoo irratti hin kennamiin haqameera. Daa’imni Muslimni guyyaa 20 tti du’e dirqiin reeffisaa akka gubatu taasifamu hordofee falmiin hawaasa biyyattii giddutti jabaatera.


Koronaavaayiras፡ Omaan Itoophiyaarraa dabalatee namoota biyyoota 10 irraa dhufan seenuu dhorkite

Omaan Itoophiyaarraa dabalatee lammileen biyyoota 10 irraa dhufan biyyashee akka hin seenneef guyyoota 15 itti aananiif dhorkite. Biyyoota 10n kanneen keessaa ammoo saddet Afrikaarraa yommuu ta'an: Sudaan, Sudaan Kibbaa, Naajeeriyaa, Taanzaaniyaa, Gahaanaa, Itoophiyaa, Giiniifi Seraa Liyoon. Biyyoonni biroo lama ammoo Biraaziliifi Lebaanosirraati. Murteen kun namoonni biyyoota birootii dhufan, garuu ammoo osoo biyyattii seenuudhaaf viizaadhaaf iyyata hin dhiyeeffatiin dura guyyoota 14 keessa biyyoota dhorkaman keessa darbanis ni ilaallata. Lammileen Omaan, dippilomaatonni, hojjetoonni fayyaafi maatiin isaanii dhorkaa kaa'ame kanarraa bilisa ta'uu biyyattiitti qaamni dhima Covid-19 hordofu beeksiseera. Dhorkaan biyyattiin keessa kun ammoo Kamisa dhufu Guraandhala 25 irraa kaasee hojiirra kan oolu ta'a. Ministeerri fayyaa Omaan jalqaba  ji'a kanaa akka jedhetti imaltoonni, keessumaa biyyoota Afrikaa Bahaa irraa ta'an namoota koronaavaayirasiin biyyattii keessatti qabaman keessaa parsantaa 18 qabatu. Biiyyoota Omaan waliin seenaafi aadaan walitti dhufeenya qabaniif murteen kun rifaasisaadha jedhameera. Biiyyoota lammileen isaanii akka Omaan hin seenneef dhorkaman keessaa Taanzaaniyaan ji'a Caamsaa  irraa kaastee nama Covid-19n qabame tokkollee jiraachuu hin beeksifne. Ji'oota dheeraaf weerara Covid-19 irraa bilisa ta'uu ishee dubbataa kan turte Taanzaaniyaan, akka tasaa torban darbe Pirezedaantiin biyyattii Joon Magufuuliin ummatasaanii Covid-19 irraa akka of eeggataniif gorsan. Biyyoonni akka Itoophiyaa, Afrikaa Kibbaafi Naajeeriyaa ammoo guyyaa guyyaan namoonni vaayirasichaan qabaman hedduun galmaa'aa jiraachuu ni gabaasu. Akka Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti Omaan biyyashee keessa namoonni koronaavaayirasiin qabaman jiraachuu qorannoo kan mirkaneeffatte yoo ta'u, isaan keessaa ammoo 1,500 kan ta'an du'aniiru. Biyya Omaan kanatti ji'a darberraa kaasee lakkoofsi namoota koronaan qabamanii suuta suutaan dabalaa jira.


Indiyaan yadannoo namoota Covdi’n du’anii interneetarratti qopheessite

Indiyaa keessatti lammilee Covid-19’n du’an yaadachuuf gartuun ogeessota fayyaafi hojjattoota hawaasaan interrneetarratti yadannoon qopheessan. Fuulli Yaadannoo kun maatiifi hiriyyoonni lammilee lubbuun isaanii darbe kana akka yaadataniif kan gargaaru ta’a. Indiyaa keessatti namootni 154,000 ta’an Covid-19’n lubbuu isaanii kan dhaban ta’us, ji’oota darban keessa lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii garuu guddaa hir’iseera. Hojjatoonni hawaasaa gargaarsa hakiimota, hojjatoota fayyaafi gazexeessitootaan marsariitii yaadannoo kana irratti ni hojjatu. Marsariitiin - nationalcovidmemorial.in – jedhamu kun dhabbata miti mootummaa Waldaa Kunuunsa Koovidiin jedhamuufi gartuu hakiimootaa Kalkataan kan hogganamudha. Marsariitii kanarratti yadannoon maxxanfamu kan eegale yoo ta’u, raggaasisuuf maatiin waraqaa ragaa du’aa ykn bilbila isaani irra seensu qabu. “Yaadannoon Covid Biyyaalessa sagantaa lammileen Indiyaa yaadannoo maatii isaanii dhibee kanaan du’an akka ol kaa’aataniif kan qophaa’eedha. Kun iddoo namni kamuu seenuu danda’udha,” jechun Dr Abhijit Choodrii ibseera. “Marsariitiin yaadannoo kun kabaja namoota dhibee kanaan du’anii bakka maatiin isaanii hin jireetti awwaalaman (reeffii isaani gubame) eeguuf kan qophaa’eedha.” Yeroo weerara kanaatti miseensonni maatii namoota dhibee kanaan du’anii awwalchaa irratti akka hin argamneef dhorkamanii ture. Loogiifi sodaan dhibee kanaa Hagayyaa keessaa kibba Indiyaatti awwaalcha hakiimaa dhibee kanaan du’ee irratti hokkora kaasee ture. Hogganaan Gaazeexaa The Hindu Grou N Ram, tola-ooltonni, dhabbileen gargaarsaafi gazexeessitoonni yaadannoo namoota “hiyyeeyyeefi rakkaatoo” walitti qabuuf ni barbaachisu jedhu. “Marsariitiin yaadannoo kun hunda kan of keessatti qabatu ta’uu qaba. Eenyuuniyyuu keessaa hambisuu hin qabnu,” jedhu Obbo Ram. Haakimni hundeessitoota yaadannoo kanaa gorsuu V Mohan, Indiyaan aadaa namoota du’an yaadachuu hin qabdu jedha. “Aadaa yaadannoo qopheessuu hin qabnu. Namoota du’an hin yaadannu,” jedha. “Miidhaa fi gaddi Covid maatilee miidhaman waliin kan waggootii dheeraaf turudha. Kun iddoo tokkichaa namootni daawwatanii deebisanii itti yaadatanidha. Kun sochii biyyaalessaa ta’uu qaba.”


Koronaavaayiras፡ Afriikaan Kibbaa talaallii Covid isa jalqabaa pirezidaantii biyyattiif kennuun eegalte

Afriikaan Kibbaa talaallii Covid-19 isa jalqabaa pirezidaantii biyyattii Siiri Raamaafoosaaf kennuun eegalte. Pirezidaant Raamaafoosaan hospitaala magaalaa Keeppitaawon keessatti ija kaameeraa miidiyaalee fuulduratti talaallii kana fudhatan. Erga talaallicha fudhatanii booda ergaa Twitter isaanirratti barreessaniin, ''talaallicha fudhachuun saffisaa, salphaa fi kan nama hin dhukkubneedha,'' jedhan. ''Ogeeyyiin fayyaa keenya weerara koronaavaayirasii ittisuu keessatti adda duree waan ta'aniif jalqabarratti talaallii kana fudhachuuf galmaa'uu qabu'' jechuunis dhaamsa dabarsan. Talaalliiwwan biyyattiin gara biyyaa galchuuf karoorfatte keessaa talaalliin Johnson and Johnson jedhamu dooziin 80,000 ta'u, Kibxata galgala gara biyyashee galuu ibsiteetti, Afriikaan Kibbaa. Ministirri Fayyaa biyyattii Ziweeluu Mikiizhee fi ogeeyyiin fayyaa biroonis namoota jalqabarratti talaallii kana fudhatan keessaati. ''Guyyaan kun nuti lammii Afriikaa Kibbaaf boqonnaa haarawa bakka nuuf bu'a. Dhumarrattis talaallichi nu bira ga'ee namoonni fudhachuu eegalaniiru,'' jedhanii, erga pirezidaant Siiriil Raamaafoosaan talaalamanii booda dubbataniiru jechuun marsariitiin 'News 24' jedhamu gabaaseera. Afriikaa keessaa weerara koronaavaayirasiin daran kan hubamte Afriikaan Kibbaa jalqaba talaallii kana kan gaafatte torbee darbe ture. Akaakuun koronaavaayirasii haaraa dhalate gosa talaallii AstraZeneca jedhamu dandamachuu danda'a sodaa jedhuun haga yoonaa osoo hin argatin turte biyyattiin. Gosi talaallii 'Johnson and Johnson' jedhamu al-tokko qofaa kan kennamuu fi kennuufis salphaa akka ta'etu hiamama.


Dubartiin Awurooppaa umuriin raagan, guyyaa dhalootasaanii 117 kabajuun dura Covid-19 qabamanii bayyanatan

Maanguddoon ganna 117 guyyaa dhalootasaanii kabajuuf guyyoonni muraasni qofti wayita hafetti koronaavaayirasin qabamaniillee du’a jalaa bahanii irraa bayyanataniiru. Dubartiin lammii Faransaay umriin raagaan kun Awurooppaatti namoota hunda caalaa umrii dheeraa jiraatan yogguu tahu, monokuseedha. Lusili Randan maanguddoon bara 1944 irraa eegalee maqaa Sistar Andiree jedhun waamaman, Amajjii 16, bara 2021 koronaavaayirasiin qabamanillee, mallattoo dhibichaa agarsiisaa hin turre. Maanguddoon umriin raagaan kun miidiyaa biyyattiitti akka himanitti vaayirasichaan qabamuu hin beekan ture. Maanguddoon kun mana jireenyasaanii Kibba Firaansaay Tohulonitti argamutti addatti fo’amanii kan turan wayita ta’u, amma guutummaatti dhibicharra bayyanataniiru. Sistar Andriin qaroo dhabeettifi wilchariidhaan deemu ture. Maanguddoon kun Kamisa dhuftu kana guyyaa dhalootasaanii 117 kabajuuf jiran. Kabaja guyyaa dhaloota kanarratti namoonni hedduun akka duriitti hin argaman, namoota muraasa qofatu wajjin kabaja. Dubbi himaan iddoo kunuunsa maanguddotaa soorama bahanii Seent Labohuri Deevid Tavela, dubartiin kun ni carroomanii jedhe. Gaazexaa Vaar Matin jedhamutti akka himetti, maanguddoon kun dhimma fayyaasaanii ilaallatu ilaachisuun gaaffii hin dhiyeessine ture. Maanguddoon kun ''sa’aatiin irbaata ykn hirriibaa tarii wayi jijjirame?'' jedhanii gaafata turan. ''Dhibicha hin sodaanne, taatullee waa’ee jiraattoota magaalichaa biroo yaaddofti,'' jedhe dubbi himan iddoo soorama maanguddotaa kun. Sistar Andiriin Guraandhala 11 bara 1904 kan dhalatan. Dubartiin kun Awurooppaatti nama umrii dheeraa jiraatan yoo ta’an, addunyaarrattu nama umriin raaganii fi jiraata jiran lammaffaadha. Maanguddoon kun vaayirasichaan qabamuun wayita sodaattaniittuu? jedhamanii gafatamaniitti, ''lakkii hin sodaanne, ani du’a hin sodaanne,'' jedhan. Maanguddoon kun midiyaa biyyattiin wayita gaafatamanitti ''As isin wajjin tahuu kootti nan gammada, garuu iddoo wayii otoon dhaqeen hawwa -bakka obboleessi koo, akkoof akaakaan koo jiran dhaquun fedha,'' jedhan.


Afrikaa Kibbaatti talaalli haaraan Covid-19 ittisuu dadhabuun yaaddoo uume

Saayintistii beekamaan Afrikaa Kibbaa tokko talaalliin koronaavaayirasii haaraan biyyatti keessatti namootarratti yaalame gar-tokkee qofarraatti milkaa’uun yaaddeessadha jedhan. Talaalliin ‘Novavax’ jedhamu UKtti namoota irratti yaalame keesssaa harka 90tti dhyaataniirratti milkaa’eera. Afrikaa Kibbaattimmoo yaaliin taasifamee %49.4 qofaatu milka’aa ture. Hogganaan koree gorsituu dhimma koronaavaayirasii Afrikaa Kibbaa Pirofeesar Saalim Abduulkarim, biyyoonni muraasni dhiyeessi talaallirratti duubatti hafuu danda'u jedhan. ''Kuni addunyaa lama uuma. Biyyootni ykn naannolee gariin yeroo madinummaa isaanii talaalliin gabbifachuun vaayirasicha to'atan kaan ammoo talaalliidhaan madinummaa isaanii gabbisuu dhabuun vaayirasicha of irraa ittisuu dadhabu.'' Afrikaa Kibbaatti gosti koronaavaayirasii caaseffamaa qacceesaa geeddarate talaalliiwwan haaraa bahan muraasa qolachuutti yk dandamachutti adeema jira. Talaallii dhiyootti  yaalameerratti talaalliin ‘Novavax’ jedhamu namootarraatti yaalame hunda keessaa %49.4 qofarratti milkaa’e. Namoota vaayirasiin HIV dhiigasaanii keessa hin jirrerratti garuu %60 milka’aadha. Pirofeesar Saalim Abduulkarim, milka’aanni dhabuun talaallichaa’ hedduu yaaddessaadha’’jedhaniiru. Itti dabaluun talaallichi vaayirasii caaseffama geeddaratu qolachuurratti bu’a qabeessa ta’uutu irra ture jedhaniiru. Pirofeesar Saalim Abduulkarim Afrikaa Kibbaatti vaayirasichi caaseffamasaa geeddarachaa adeemuun waan hin hafne, gartuun ogeeyyii dhimma talaalllirratti hojjatan, hawaaasni saayinsii otoo hin hammaanne dursaniii itti yaadu qabu jedhan. Gama saayinsiirrattii rakkoo guddaan kanatti aanee dhufaa jiru, talaallii gosa vaayirasii haaraa ittisu hojjachuu akka ta’e kaasan. Biyyoonni guddataa jiran hedduun talaallii saffisaan otoo hin argatiin hafuun durumaa yaaddoo uumeera.


Talaallii Covid: Hoogganaan kaampaanii tirgaa dabareesaa dura talaallii Covid fudhachuun dheekkamsa kaase

Hoogganaa olaanaan kaampaanii tirgaa ykn qumaaraa, inni fi haati warraasaa talaallii Covid argachuuf angawoota sobaniiru jedhamanii himataman, booda hojii gadhiise. Namni ganna 55 Rod Baker jedhamuufi haati warraasaa Ekaterina kan gannishee 32, talaallicha argachuuf gara bulchiinsa fageenyatti argamtu Yukon jedhamtutti imalan. Dhaabbanni inni hooggannu Great Canadian Gaming Corp jedhamu kun, gatiinsaa doolaara biiliyoona lamatti tilmaamama. Bulchiinsi saboonni durii keessatti heddummaatan kun, talaallii saffisaan kennuun bulchiinsota Kaanaadaa kaan caaluu ragaan ni mul'isa. Lameen kun hojjettoota hoteelaatti of fakkeessanii dhiyaatanii kan turan yoo tahu, boodarra garuu namoonni eenyummaa isaanii baran. Akkitti bira gahanis, erga jarri talaallicha fudhatanii booda kallattumaan gara buufata xiyyaaraa nu geessaa jechuusaanii ture. Taateen kun kan mudate hawaasa xiqqoo bakka Beaver Creek jedhamtutti yogguu tahu, kutaa biyyaa Ameerikaa Alaaskaa wajjin wal daangessa. Lameen kun Vaankuvar irraa gara magaalaa Waayit Hors jedhamtutti kan imalan xiyyaara dhuunfaan ture. ''Amala ofittummaa kanatti daran aareera,'' jedhan Ministirri naannichaa John Streicker jedhaman. ''Namni nama kaan dogoggorsuuf fageenya haga kanaa deema jennee tasumaa hin yaadne,'' jedhan. Kaampaaniin qumaaraa Great Canadian Gaming Corp (GCGC) ibsa BBCf egeen, erga guyyaa Dilbataa qabee Aabba Beekar kaampaanicha wajjin qunnamtii kamuu akka hin qabaanne himeera. Dabaluunis kaampaanichi ''gochaalee kaayyoofi duudhaa isaa wajjin hin deemne kamuuf obsa hinqabu,'' jedhe. Akka miidiyaaleen Kaanaadaa gabaasanitti, haati warraasaa Ekaterinan taatoo fiilmii Raashiyaatti dhalatte yogguu taatu, fiilmota kanneen akka "Fatman" fi "Chick Fight" jedhaman gubbaa hojjetteetti. Dureen saboota durii naanichaa Anjelaa Demit waan jedhanii Facebook gubbaa barreessan: ''Gochaa ofittummaa kan maanguddoo fi namoota saaxilamoo keenya balaarra buuse kanatti yaaddoo guddaatu nutti dhagahame,'' ''Nuti heddumminaan hawaasa durii (indigenous) waan taaneef, akka waan hin beeknetti nu lakkaa'uun isaanii ifadha,'' jechuunis Washington Post'tti himan. Qabeenya isaaniin walbiratti yoo madaalamu, adabbiin qarshii doolaara kumoota muraasni daran bicuudhas jedhan. Ogeettiin Janet Vander Meer jedhamtu naannichatti dhimma koronaavaayiras kan hooggantu ammoo, ''gochaan lameen kun godhan, hacuuccaa dureeyyiin saboota duriirratti taasisaa jiraniif fakkeenya biraati,'' jette. ''Maaguddoon Beaver Creek umriin jaaran kan ganna 88, kutaa jarri lameen kun turan keessa turan,'' jechuun miidiyaa Global News jedhamutti himte. ''Kun adabbiin isaa hidhaa tahuu qaba. Kan kanarraa gadii tahuu hin qabu. Guyyoota muraasa dabran keessa haalli hawaasni keenya dabarse cimaadha. Kun ajaa'ibuma natti tahe.'' Akk gaazexaan New Hamburg Independent gabaasetti, lameen kun gara buufata xiyyaaraa Beaver Creek'tti miilumaan kutan. Maaliif jennaan, jiraattonni magaalaa jiraattota 125 qabduu kun marti, gara buufatichaa geessuu didan.


Covid-19: 'Nammoota duraan Covid-19n qabamaniif talaallii tokkichi ni gaha'

Abbaan Taayitaa Fayyaa Faransaay namni duraan Covid-19n qabame talaalli idilee si’a lamaaf fudhachuu irra, tokkicha qofaa fudhachuun gahaa ta’u jedhe. Namoonni Covid-19 qabamanii irraa bayyanatan madinummaa hanga tokko waan horataniifi turtii ji’oota sadii booda talaalamu qabu jedhe. Faransaayis gorsa akkasiin wayita labsitu biya jalqabaa yoo taa'u, talaallii doozii miliyoona 2.8  dhiyeessuus Ministirri fayyaa biyyattii ibseera. Kanaafuu ‘’talaalliin al tokkichaaf kennamu kunis namoota duraan dhukkubichaan qabamaniif qooda madinummaa qaamaa saanii olaanaa cimsuu baha’’ jedhe Abbaan Taayitichaa (HAS). Gorsi kunis wayita mootummoonni biyyoota addunyaa uummatasaanii talaaluun jiruu idileettii deebisuuf wayita dhama’aa jiraniitti kan dhufedha. Amma yoonaatti Faransaayitti yoo xiqqaate namoonni miliyoona 3.4 ta'an koronaavaayirasiin qabamuun kan mirkanaa’e wayita ta’u, lakkoofsa namoota qabamanii kanaan ol ta’a jedhamee yaadama. Namoonni 81,000 ammoo sababii vaayirasichaan biyyattii keessatti du’uun, addunyaarratti biyya namoota hedduun jalaa du’e ishee 7ffaa taatetti Ffaransaay. Biyyattiin sagantaa madinummaa qaamaa cimsuu Muddee keessa kan eegalte ta’ulle, biyyoota akka Israa’el, UAE fi UK wajjin wayita wal bira madaalamtu duubatti harkifattetti. Talaalliiwwan addunyaarratti kennama jiran isaan ijoo ta’an sadan marroo lamaaf garaagarummaa torbaniitiin kennamaa jira. Haata’u malee, Ministeerri Fayyaa Faransaay qorannoowwan afur gaggeeffamuun, talaalliin marroo tokkichaa namoota koronaavaayirasiirra bayyanataniif madinummaa qaamaa dammaqsuun vaayirasichaan akka hin qabamne irraa ittisa jedheera. ‘’Namoonni vaayirasichaan qaban madinummaan isaanii vaayirasicha ni yaadata’’ jedhe qoranniichi ifa ta'e kun. Haa ta’u malee, namoota Covid-19 qabamanii turan akkaata adda baasuun danda’amu fi yoom akka ta’e adda baasu ilaalchise waan ibse hin qabu. Namoonni madinummaan qaamasaanii gadi xiqqaatu  marroo lamaaf talaalamuu akka qaban  jaarmiyaan fayyaa Firaans gorseera.


Koronaavaayiras: Saayintistonni qorannoo haaraa ka'umsi koronaa simbira halkanii ta'uu akeeku ifoomsan

Koronaavaayirasiin Sars-CoV-2 wajjin walfakkeenya qabu Eeshiyaa keessa tamsa’uu mala jedhan saayintistoonni. Vaayirasiin Sars-CoV-2 wajjin walfakkeenya qabuufi Covid-19 nama qabsiisu simbira halkanii daggala Baha Taayilaand keessa jiraattuurratti argameera. Qorattoonni vaayirasiin koronaa waliin walfakkeenya qabu kun simbirroota halkanii biyyoota Eeshiyaa hedduufi naannichatti argaman irratti akka argamuu danda’u raagan ni agarsiisa. Naannoon vaayirasiin koronaavaayirasii wajjin hidhata qabu keessatti argame lafa bali’na km 4,800 qabu dhuunfata. Iddoo vaayirasichi itti argame kun Jaappaan, Chaayinaafi Taayiland akka of keessatti hammatu bu'aa qorannoo ‘Nature Communications’irratti maxxanfame kan agarsiisu. Qorattoonni iddoon saamudni qorannoo kun fudhatame Taayilaad qofa ta’uu ibsuun, vaayirasiin qaccee Sars-CoV-2tti hidhata qabu garuu biyyoota Eeshiyaafi naannichatti argamanitti tamsa’uu eeran. Qorannoowwan duraanii Sars-CoV-2 bineensarraa ka’uu eeru, sirumayyuu otoo namatti hin darbiin simbira halkaniirraa ka’uu akeeku. Iddoon vaayirasichichi ka’e sirnaan adda bahee beekamu dhabus, gartuun qorannoo Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti hidhata qabu qorataa tureera. Qorannoon yunvarsiitii Singaappoor Lin-Fa jedhamuun durfamu Sars-CoV-2 simbirroota halkanii holqa Taayilaanditti argamu keessa jiraataniirratti tibbana vaayirasicha arguu ibse. Vaayirasichi caaseffama qaccee SARS-CoV-2 wajjin 91.5% wal fakkaata. Kana  malees, koronvaayirasii maqaa RmYN02 jedhamu simbirroota halkanii Chaayinarratti argame Sars-CoV-2 wajjin caseeffamni qacceesaatii 93.6% wal fakkaata. Qorattoonni  biyyoota Taayilaand, Singaappoor, Chaayinaa, Awustiraaliyaafi Ameerikaa farreen qaamota alagaa Simbirroota halkaniifi Pengoliini Kibba Taayilaand keessatti argamuu sakatta’aniiru. Qorattoonni kun farreen qaama alagaa weerara vaayirasichaa qolachuu akka danda’an kan akeekan wayita ta’u, vaayirasiin SARS-CoV-2 wajjin hidhata qabu biyyoota Kibba Baha Eeshiyaa keessa tamsa’uuf ragaan dabalata argamuu eera.


Ameerikaatti sababa Covid-19’n umriin jireenyaa ni hir’ise

Ameerikaatti umrii jireenya namaa waggaa walakkaa 2020tti gadi bu’eera, weerarri koronaavaayirasii immoo sababa jedhame. Umriin jireenyaa uummata waliigalaa gara waggaa 77.8tti gad-bu’eera jedhe Wiirtuun To’annoo Dhukkubaa Ameerikaa (CDC). ‘’Kuni hir’ina guddaa dha,’’ jedhan Roobart Andarsan, CDC’tti hogganaan lakkoofsa du’aa yeroo Asooshiyeetid Pireesitti dubbatan. Hawaasa saba xiqqoo jedhaman keessatti jijjiirama guddaatu jiras jedhan. Dhiiroti gurraacha tahan umriin jiraatan baayyee yoo hir’isu baatii Amajjii-Waxabajjii 2020tti umriin isaanii waggaa sadiin hir’iseera. Dhiiroti Hispaaniikis [Ispeen] akkasuma waggaa 2.4 umriin jireenya isaanii hir’ateera. Kan dubartoota Hispaaniik 1.1 qofaa ture kan hir'ise. ‘’Yeroo Waraana Addunyaa Tokkoffaa, 1940 ture gad-bu’uun umrii akkasii kan mul’ate,’’ jedhu Dr Andarsan. Sabooti lakkoofsa xiqqoo qaban ba’aa weerara kanaa baataniiru sababinsaa immoo hojii gad-aanaa irratti waan bobba’aniifi jireenya hoomaadhaan jiraachuu dirqama waan taheefi. Umriin jireenyaa hir’isuu jechuun dhiiroti Ameerikaa waggaa 75.1 jiraatu - kunis bara 2019 irraa qabee 1.2 hir’iseera. Dubartoonni garuu waggaa tokkoon irraa hir’iseeyyuu waggaa 80.5 jiraatu. Duuti koronaavaayirasii waliin wal-qabatee dhufe hir’ina waliigalaaf sababa yoo tahu harka lama sadaffaa qabata. Namoonni 490,000 tahan sababa Covid-19 du’aniiru, kunis akka addunyaatti sadarkaa tokkoffaarra jira. Xiinxaltoonni garuu lakkoofsi kuni du’a Covid isa gara jalqabaa qofa agarsiisa jedhan. Baatii jaha dhufanitti lakkoofsi kuni kanarra hammaataa tahuu mala jedhan. Lammiileen Ameerikaa gurraachi warreen adiirra harka sadii du’a kanaaf saaxilamoo dha. Umriin jireenyaa dhiirotaa waggaa sadiin yoo gad-bu’u kan dubartootaa 2.3 dha. Xiinxalli Institiiyuushinii Biruukiingisdhaan maxxanfame: ‘’Gulantaa umrii kamirrattiyyuu namooti gurraachaa Covid-19'n caalaatti du’aa jiru,'' jedha. Gama biraan dhiiroti adii umriin isaanii waggaa xiqqoon hir’ise –dubartoonni waggaa 0.8, dhiiroti 0.7. Odeeffannoon CDC ammaa kuni ragaa du’aa waggaa walakkaa 2020ti. Gabaasichi dhiibbaa Covid-19 waliigalaa 2020 hin agarsiisu. Kana malees vaayirasichi waggaa jalqabaarratti hawaasa magaalaa akka malee miidhe. ‘’Dhimmi kuni kan xiyyeeffannoon itti hin kennemne sababa namoonni ittiin miidhaman gurraachotaafi warra Hispaaniik magaala jiraatani gatii taheefi,’’ jedhe gabaasichi. Haa tahu malee lakkoofsa umrii kanaarratti Covid qofa miti kan shoora qabu. ‘’Baala sammuu namaa si’eessu fudhachuunis’’ eerameera. Umriin kunis waggaa jireenyaa isa guddaa Ameerikaa 78.9 irraa hir’atee kan argamu yoo tahu umrii jireenyaa 80 biyyoota badhaadhoo irraas ni hir’ata.


Talaallii Covid: Gamtaan Afriikaa talaallii doozii miiliyoona 400 dabalataan argadhe jedhe

Gamtaan Afriikaa talaallii Covid-19 akka argattuuf duraan waadaa galameefii ture doozii miilyoona 270 irratti dabalataan ammas doozii miiliyoona 400 argachuu ibseera. Kan ammaa kana dabalatee Ariikaan hanga ammaatti talaallii doozii miiliyoona 670 karaa garee dhimma talaallii irratti hojjetuu(AVATT) argatteetti. Dhaabbati akka addunyaatti biyyoonni hunduu karaa haqaa fi madaalawaa ta'een talaallicha akka argatan hojjetu, kan Dhaabbata Fayyaa Addunyaan hoogganamu, Covax, ammoo doozii miiliyoona 600 waadaa seeneef. Talaalliin doozii miiliyoona 400 Afriikaan amma argadhe jettu kun AstraZeneca yoo ta'u kan argames jaarmiyaa biyya Indiyaa, 'Serum Institute of India' jedhamurraati. Walumaa galatti kan Gamtaan Afriikaa argadhe jedhee fi kan Dhaabbati Fayyaa Addunyaa waadaa gale dabalatee biyyoonni Afriikaa talaallii Covid-19 doozii biiliyoona 1.27 argachuuf. Afriikaan uummatashee keessaa dhibbeentaa 60 talaalchisuuf talaallii doozii biiliyoona 1.5 ishee barbaachisa. Biyyoonni Afriikaa hedduun sababa hiyyummaatiin lammiileesaanii talaalchisuu hin eegalle yookiin hin karoorsine. Biyyoonni hiyyeeyyii ta'an akka hin gargaaramneef ammoo dhiibbaan biyyoota dureeyyii salphaa miti, jaarmiyaaleen deggersa kennan olaantummaa dureeyyotaan hojiinsaanii gufachaa jiraachuu ibsu. Afriikaa Kibbaatti ogeessi dhibee Covid-19 Saalim Abdul, ''amalli akkasii sirrii miti, sababa ga'aas hin qabu. Namni hundi yoo nagaa hin ta'in, nagaa guutuun addunyaarra hin jiraatu. Dhugaan kun hubatamuu qaba'' jedhan. Afriikaa keessatti dhiyeessii fi hojiirra oolmaan talaallii Covid-19 Bitootessa dhufu ni eegala, garuu yerosittis dhiyeessiin hundaaf walga'uu dhiisuu danda'a. Dureen Giddu-gala to'annoo Dhibee Afriikaa (CDC) Joon Nkengasong akka jedhanitti talaalliin kun baay'inaan kan raabsamuu danda'u dhuma bara kanaa fi bara itti aanutti. Biyyoonni Afriikaa hedduun Gamtaa Afriikaa jalatti talaallicha argachuuf kan eeggataa jiran yoo ta'u, kan dhuunfaan bitachaa jiranis jiru. Biyyoota Afriikaa keessaa vaayirasichaan daran kan hubamte Afriikaan Kibbaa Indiyaarraa AstraZeneca miiliyoona tokko argachuuf. Morookoon ammoo AstraZeneca doozii miiliyoona lamaa fi Chaayinaarraa ammoo talaallii 'Sinopharm' jedhamu doozii kuma 500 gara biyyashee galchuuf jetti. Biyyi uummata 94,000 qofa qabduu fi hawwata tuursitii taate Siishalsi ammoo Abu Daabii irraa talaallii Sinoparm kuma 50, Indiyaarraammoo AstraZeneca kuma 100 bilisaan argatteetti. Biyyi uummata miiliyoonaa tokkoo gadi qabdu Mooriishiyas ammoo Indiyaarraa gargaarsaan talaallii doozii kuma 100 argatteetti. Biyyi Uummata miiliyoona 100 qabdu Masriin talaallii doozii miiliyoona 100 caalu ajajjee eegaa jiraachuu ibsiteetti.


Koronaavaayiras: Talaalliin Covid-19 dhala horachuurratti dhiibba qaba jechuun hangam dhugaadha?

Talaalliin Covid-19 dhala argachuurratti dhiibba qabaachuu ragaan agarsiisu hin jiru jedha Qorannoon. Talaallin Covid-19 dubartoonni dhala akka hin godhanne miidha jechuun hamiin miidiyaalee hawaasaarra deddeebi'u 'bu'uura hin qabu' jedhan qorattoonni. Miidiyaa hawaasarratti talaalliin Pfizer dubartoota dhala dhabsiisa ykn qaamnisaanii obbaatii(placenta) akka miidhu dammaqsa jechuun kan maxxanfamu sirrii miti jedhan. Kolleejjii Kiing Landanitti pirofesarri fayyaa walhormaataa kan ta'an Luusii Chaappel, ''Karaa baayolojikaalaatiin dhala horachuurratti dhiibbaa qaqqabsiisuu danda'uusaa ragaan qabatamaan agarsiisu hin jiru jedhan. Namoonni muraasni hamii talaalliin dhala  horachuurratti yaaddoo uuma jedhu dhiyeessu. Namoonni kun talaalliin  pirootinii obbaatii tolchuuf oolu of keessaa qaba jedhu. Miidiyaalee hawaasaarratti  hamiin akkas jechuun maxxanfamu  dhara- talaallichi  pirootinii  obbaatiirraa hojjatamu fakkaatu of keessaa qaba, qaamni akka hin beekne taasisuuf  garuu wal fakkeenya hangas mara hin  ta'e hin qabu. Talaalliin pirootinii vaayrasicha qaamni akka adda baasuu danda'urratti xiyyeeffame hojjatama. Piroofesar Chaappel akka jedhanatti, pirootiniin walfakkaatan uumamaa keessatti heddutu jira, dheerinaa fi akkaata tartiiba isaaniitu adda isaan taasisa malee jedhu. Pirofeesar Chaappel, ispeeshaalistiin  fayyaa durbatii ulfaa talaalliin Covid dhala argachuurratti dhiibba yaaddeessaa fidu hin qabu jedhan. Ittaanaa ittigaafatamaan wal'aansa fayyaa Ingilaand Joonattan Vaan-Taam  dhimma kanarratti gaafatamanii wayita BBCtti himan,'' talaalliin dhala horachuu miidhuu akka danda'u dhaga'ee hin beeku''jedhan. Itti dabaluun, yaadni akkasitti dhiyaatu gatiin kan hin qabne fi haqummaa akka hin qabne  dubbatan. Yeroo ulfaatti talaallin miidhaa qaqqabsiisaa? Yeroo ulfaatti dubartoonni waa'e fayyaasaanii caalatti dhimmamu, tarii burjaajii dawaa 'thalidomide' jedhamu daa'imman kumaatamatti lakka'aman miidhee fi guddina harkaa fi miila isaaniirratti miidhaa qaqqabsisee ture quba qabaachuu malu. Haa ta'u malee, hubannoo fi haalli qorichoonni yeroo ulfaatti wal'aansaaf kennaman itti ilaalaman muxannoo duraaniirra hedduu geeddarameera, addadhas. Gorsi ogeeyyiin yeroo ulfaatti wal'aansaaf kennanille  of eeggannoo cimaa of keessa qaba. Dubartoonni ulfaa guutummaatti wayita yaaliin kilinikaa talaalli Covid gaggeeffamu  keessatti hin hammatamne. Talaalliiwwan Covid dawaa  ciccimoo kanneen akka 'thalidomide' irraa adda addummaa gudda qabaatullee, qaamoleen tajaajila fayyaa ofeggaannoo barbaachisaan hojiirra oolchurratti  hanqina qabu. Dhaabbileen tajaajila fayyaa dubartoonni ulfaa Covid dhaaf addatti saaxilamoo yoo hin taane talaalli akka fudhatan hin gorsan. Mootummaan UK talaallichi dubartoota ulfaa irratti akka hin yaalamne himeera. Kanaafuu amma odeeffannoon dabalataa kennamutti dubartoonni ulfaa talaallii hin fudhatanii jedhee ibse ture. Talaallichi akkamitti kan hojjatu? Talaalliin Covid qaamni pirootinii koronaavaayrasii  diigamaa ,kan nama hin miinefi adda ta'e hammaa xiqqaa ta'een qaamni akka tolfatu dhaamsa dabarsa. Kunis sirni madinummaa farreen qaama alagaa akka oomishu fi seelonni dhiiga adii akka vaayrasichaan lolanifi, yoo deebi'e qaama seenelle adda baasanii akka baran daddammaqsa. Talaallichi vaayirasii nama hin qabsiisu,akkasumallee odeeffannoo qaccee namaa keessatti argamuus hin miidhu. Paartikiloonni dhaamsa qaamatti dabarsaniis yeroo gabaabdutti dhaamsa dabarsanii  achumaan badu ykn dhabamu. Sababii kanaaf jecha talaallii Pfizer ofeeggannoo cimaan kuusuun kan barbaachiseef- Waanti qabiyyee dhala sanyii of keessaa qabu ofeeggannoon yoo hin taasifamneef salphaatti fayidaa dhaba. Pirofesarri qorannoo dhimma vaayirasootaa yunvarsiitii Leed Nikolaas Istoonhoaawus, talaalliin koronaa vaayrasii  fayyaa wal hormaataarratti karaaan dhiibbaa uumu akka hin jirre himaniiru.


Covid-19: Baayidan namoonni 500,000 ol du'uu ilaalchisee alaabaan gad-bu'ee akka mirmifamu ajajan

Pirezidantiin Ameerikaa Joo Baayidan yeroo biyyattiitti sababii covid-19'n namoonni 500,000 du’anitti haasaa uummataaf taasisan. Lammiileen Ameerikaa miiliyoona 28.1 vaayirasichaan qabamaniiru. Lakkoofsa vaayirasichaan qabamanis ta'e du'aniin biyyoota keessaa kan Ameerikaatti qixxaatu hin jiru. ‘’Akka uummataatti dhumni keenya suukaneessaa akkasii akka tahu hin feenu, gaddaan hadooduu diduu qabna, ‘’ jedhan. Pireezidantii fi itti-aantuu pireezidaantii, abbaa warraa fi haadha warraa isaanii waliin waayit haawus fuulduratti sirna callisaan yaadannoo taasisuufi dungoo ibsuu raawwataniiru. Ameerikaatti namoonni miiliyoona 28.1 tahan vaayirasii kanaan qabamaniiru kunis lakkoofsa guddaa addunyaa kanaati. ‘’Har’a Ameerikaanota hunda namoota du’aan dhabne akka yaadattan nan gaafadha,’’ jechuun lammiileen dhukkubicharraa akka of eegan dhaaman. Baayidan alaabaan dhaabota mootummaa federaalaarratti fannifaman hundi akka gad-bu’anii mirmirfaman ajajan. Lammiileen Ameerikaa sababa covid-19 du’an kan yeroo Waraana Addunyaa Tokkoffaa, Waraana Addunyaa Lammataa fi Waraana Veetinaam caalu jedhan. Namooti 500,071 ''du’aniiru-dhugumaan ulfaataafi kan onnee namaa cabsu,'' dha jedhan. ‘’Namoonni lammiilee Ameerikaa idilee yeroo isaaniin jedhan dhageenya, garuu dhimmi isaaniin idilee isaan godhu hin jiru, namoonni dhabne nuuf iddoo guddaa qabu. Dhaloota darbaniiru, Ameerikaatti dhalatan ykn Ameerikaatti godaanan,’’ jedhan. ‘’Baayyeen isaanii lubbuun isaanii kan darbes asumatti,’’ jechuun seenaa ofiisaanii haadha isaaniif intalasaanii balaa konkolaataan bara 1972tti dhabuufi ilmisaanii tokko kaansariin du’uu yaadatan. Haala dhukkuba kanaa to’achuurratti karaan Baayidan hordofan kan Donaald Tiraampirraa adda. Tiraamp vaayirasii balaafamaa tahe kanayyuu shakkaa kan turan yoo tahu, maaskii uffachuus oduu siyaasaa godhanii turan. Baayidan waajira galuun guyyaa tokkoon dura gaafa Amajji 19, lammiilee Ameerikaa 400,000 du’aniif sagantaa qopheessanii ture.


Pirezidaantiin Taanzaaniyaa Joon Maagufuulii talaallii Covid-19 hin feenu jedhan

Pirezidaantiin Taanzaaniyaa Joon Magufuulii, lammiileen Taanzaaniyaa talaallii Covid-19 haala nama amansiisuun hin mirkanaa'in fayyadamuuf qophii miti jedhan. Biyyisaanii talaallii kana fayyadamuu murteessuun dura qondaaltonni fayyaa biyyattii of-eeggannoo cimaa gochuu qabu jedhan. Talaalliin ragaa bu'a qabeessummaasaa mirkaneessuu tokkollee hin qabne yoo uummataaf kenname balaa fiduu danda'a jedhan Magufuuliin. ''Ministeerri Fayyaa of-eeggannoo cimaa gochuu qaba. Osoo qorannoo hin gaggeessine talaalliiwwan jedhaman kunneen fayyadamuu hin qaban. Talaalliin hunduu nu fayyaduu dhiisuu danda'u. Of-eeguu qabna. Kan talaalliin irratti shaakalamu ta'uu hin qabnu,'' jedhan. ''Talaalliiwwan balaafamoodha. Faranjoonni amma talaallii arganneerra jedhan, kan HIV/AIDS, kaansarii fi TB osoo hin argatin maaliif yoona ga'an?'' jechuun shakkii qaban ibsan qondaalli duree biyyaa ta'an kun. Pirezidaantichi shakkii qaban haala kanaan haa ibsaniyyuu malee talaalliin Covid-19 garuu akkasaan jedhan osoo hin taane, dhala namaaf akka kennamu kan eyyamame qorannoo fi yaalii hedduu keessa darbeeti. Talaalliin kun namoota kumaan lakkaa'aman irratti shaakalamee, bu'a qabeessummaa fi nageenyummaansaa erga mirkanaa'ee booda to'attoota dhimma qorichaan eyyama argatee akka gabaarra oolu ta'e. Lammiileensaanii talaallii kana fudhachuutti saffisuu dura of-eeggannoo cimsuu akka qaban kan cimsanii akeekkachiisan Magufuuliin, talaalliitti ariifachuurra kadhannaa gochuu fi dawaa aadaa fi uumamaa fayyadamuuf dursa kennaa jechuun gorsan. ''Biyyoonni hedduun uggura sochii uummataa labsaniiru. Taanzaaniyaa keessatti garuu kun karoora keenya miti. Uumaan keenya nu eega,'' jedhan. Pirezidaanti Magufuuliin biyyisaanii Covid-19 irraa walaba ta'uu erga labsanii turaniiru, ta'us garuu ergasii lakkoofsa namoota qabamanii dabalaa jiru irratti gabaasi dhiyaataa hin turre. Jaarmiyaan isaan miseensa itti ta'an Manni Amantii Kaatoolikii garuu Taanzaaniyaan gara jalqabaa weerara koronaavaayirasii to'achuu dandeessullee, booddana kana garuu facaatiin vaayirasichaa akkaan dabaleera jechuun yaaddoo qabu ibseera. Ministeerri Fayyaa biyyattiis lakkoofsa namoota qabamanii fi du'anii erga gabaasuu dhiisee bubbuleera.


'Warri jiran akka jiraataniif, warra du’an lakkaa’uu qabna' - UN

Biyyoota Afrikaa 50 ol ta'an keessaa sirna qindaawaa lakkoofsa namoota du’an galmeessu kan qabu biyyoota saddeet qofa ta'u qorannoon BBC qorattoota UNECA waliin taasise ifoomse. Kuni ammoo mootummaan gadda namootaaf beekamtii kennuu dhiisuurra darbee imaammata biyyaa baasuurratti dhiibbaa ni qabaata. Albaaniyaa fi Monaakootiin alatti biyyooti Awurooppaa garuu hundi sirna galmee namoota du’anii qabu jedha odeeffannoon Mootummota Gamtoomanirraa argame. Afrikaa keessaa garuu Masrii, Afrikaa Kibbaa, Tuuniiziyaa, Aljeeriyaa, Keep Vardee, So’aatoomee Piriinsiippee, Siisheels fi Mooriishiyas qofaatu sirna du’a namootaa galmeessu qaba. Biyyooti kaan garuu lakkoofsa du’aa galmeessanillee karaa sirnaawaa fi odeeffannoo guutuu kennuu danda’u miti. Keessumaa biyyoonni du'a galmeessanii bifa dijitaalawaa ta'een ol hin keenye ragaa isaanii sadarkaa idil-addunyaarratti faayidaarra oolchuudhaaf rakkisaa taasiseera. Odeeffannichi biyya sanaaf fayyaduu danda’a taha garuu du’a akka addunyaatti jiru shallaguuf hin oolu. Yeroo dhukkuboota kanneen akka Ebolaa fi koronaavaayirasii eenyutu, eessatti du’aa jiran kan jedhu galmeessuun maallaqaa fi leecalloo ramaduuf gargaara. Kuni du’a haadholiifi daa’immanii irrattis dhiibbaa qaba sababiinsaa daa’imman dhalachuu fi du’uun isaanii yeroo baayyee hin galmaa’in hafa. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Koomishinii Diinagdee Afrikaa (UNECA)'tti daariktarri lakkoofsa ummataa, Wiiliyaam Muhwaavaa,  kun ‘mirga eenyummaa’ namootaa irraa fudhachuu qofa osoo hin taane, maaliif akka du'anillee barnoota irraa fudhachuu dhabuudha jedhan. ‘’Warri jiran akka jiraataniif, warra du’an lakkaa’uu qabna,’’ jedhu UN’tti Fandii Lakkoofsa uummataarra kan hojjetan, Romesh Siilvaan ammoo. Yeroo baayyee duuti isaanii kan hin galmeeffamne warra hiyyeeyyiifi hawaasarraa qollifamanidha. Duuti isaanii hin beekamu jechuun sababii itti du’an furuufis waanti godhamu hin jiru jechuudha. Kan koronaavaayirasii  Immoo biyyoota tokko tokko keessatti hangam dhiibbaa gochaa akka jiru hin beekamu. Afrikaatti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin du’anii baayyee xiqqoo tahuun himamaa tureera. Garuu daataan saayintistoonni jedhan lakkoofsa namoota du’an shallaguun hin danda’amu, sababiin kanaammoo sirna galmee qindaa’e dhabuudha. Du’a Covid-19 lakkaa’uu Excess death-lakkoofsa namoota du’anii kan warra bara darbe du’an waliin dorgomsiisuun namoota du’u jedhamanii eegaman hima. Kuni galmee du’aa isa guutuudha. Kuni namoota dhukkubichaan waliigalatti du’an nutti agarsiisa. Kana malees, du’a sababa kanaan wal-qabatee dhufu agarsiisa, fakkeenyaaf kanneen akka dhiphina hospitaalaan namoota yaala dhabanii du’an, hospitaala deemuu sodaachuufi diinagdeen gadi bu’uu fa’i. Qorannoon Laanseent jedhamu akka agarsiisuutti biyyooti galii gad-aanaafi gidduugalaa qaban 118 keessatti sirni fayyaa sababa koronaavaayirasiin jeeqamuun du’a namoota miiliyoona 1 oliif sababa taheera; haadholiin 56,700 tahaniis du’aniiru. Afrikaa Kibbaafi Masriin  biyyoota sirna lakkoofsa du’a qindaa’aa qaban keessaa waan tahaniif du’a namootaa tilmaamuun bu’aasaa himuun ni danda’ama.


Kooriyaa Kibbaatti adurreefi sareef qorannoo Covid-19 gochuu eegalan

Magaalaa guddoo Kooriyaa Kibbaa Se’olitti saree fi adurreen mallattoo koronaavaayirasii yoo agarsiisan akka qorataman bulchiinsi magaalichaa ibse. Kunis kan ibsame torban muraasa dura Covid-19 yeroo duraaf adurreerratti vaayirasichi argamuu hordofuun. Saree fi adurreen nama vaayirasichaan qabame waliin tuttuqqaa qabaniifi mallattoo akka ho’ii qaamaa dabaluu fi harganuu dadhabuu yoo irratti argame ni qoratamu jedhame. Bineensonni manaa kun vaayirasichi yoo irratti mul’ate manumatti addatti fo’amuu qabaatu. Qondaalli to’annoo dhibee biyyattii Paark –Mi, Covid-19 namaafi bineeldota gidduutti tamsa’uu danda’uu ragaan agarsiisuu waan hin jirreef, iddoo tursiisa addaatti erguun barbaachisaa miti jechuusaanii Yonhap gabaaseera. Haata’u malee, namni  sareee ykn adurree guddifate Covid-19n qabamee hospitaaala yoo seene, baayyee dhukkubbiin itti hammaate ykn dulloome kunuunsuu yoo hin dandeenye, iddoo tursiisaa magaalichi qopheessetti geeffama jedhan. Kooriyaa Kibbaatti namni vaayirasichaan qabame yoo hospitaalatti wal’aansa hin feene addatti fo’amee tursiifama. Qondaallii Kooriyaa Kibbaa kun akka jedhanitti, jiraattonni magaalaa guddoo biyyattii ‘saree ykn adurreesaanii qabatanii yeroo karaa irra deeman yoo xiqqaate meetira lama nama ykn sareef adurree biroorraa fagaachuu qabu,’’ Jalqaba ji’a darbeetti ilmoo adurree mana amantaa magaalaa Kibba biyyatti keessatti argamtu Jinju jirturratti vaayirasichi argamuu tajaajilli oduu biyyattii Yonhap gabaasera. Sana booda qondaaltoonni fayyaa biyyattii dubartii tokko intala ishee durbaa wajjin bakka sagadaa kana keessa turanii fi vaayirasichi isaaniirra ilmoo adurreetti darbuun shakkame vaayirasichaan qabamuun isaanii qorannoon mirkanaa’era. Ogeeeyyiin fayyaa kanaan dura saree ykn adurreen vaayirasicha namatti dabarsuun hedduu baramaa akka hin taane kan himan yoo ta’u, adurreen garuu vaayirasicha walitti akka daddabarsitu himaniiru. Ji’a darbe keessa gorillaawwan lama Sandiyaagoo iddoo tursiisaa bineensota jiraatan koronaavaayiraasiin qabamuun mirkanaa’era. Kana malees  bineensota daggala jiraatan kanneen akka leencaa fi qeerransa iddoo tursiisa bineesota Niwuyoork fi Ispeen Baarselonaatti argamaniirratti vaayirasichi mul’achuun ni yaadatama.


Koronaavaayiras: ፡Gosti Covid haaraa torbanoota dhufan keessa Ameerikaatti babal'achuu mala jedhame

Gosti koronaavaayirasii haaraa jalqaba Yunaayitid Kingidom (UK) keessatti argameefi saffisa guddaan tatamsa'u baatiiwwan itti aanan keessa Ameerikaa keessatti akka bal'inaan tatamsa'u aanga'oonni fayyaa dubbatan. Wiirtuun To'annoofi Ittisa Dhukkuba biyyattii (CDC) akka akeekkachiisetti torbanoota itti aanan keessa gosti koronaavaayirasii haaraa kun "saffisa ol-aanaatiin" ni dabala. Akka jedhametti taanaan, yeroo ammaa kana guutummaa biyyattiitti lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii baay'ee dabaluun isaa yaaddessaa ta'ee osoo jiruu, gosti koronaavaayirasii kun ammoo yaaddoo biraa uumeera. Akeekkachiifni kun kan bahe Jimaata guyyaa afur booda aangoo pirezedaantummaa biyyattii kan fudhatan Joo Baayidan karoora bal'aa talaallii babal'isuu dandeessisu ifoomsuu  hordofeeti. Aangoo qabatanii guyyoota 100 keessatti namoota miliyoona 100 talaalchisuuf karoora qabate milkeessuuf dhiyeessa talaallichaa jajjabeessuuf bulchiifni isaanii tarkaanfiiwwan dabalataa akka fudhatu himameera. Akka karoora Joo Baayidaniitti wiirtuuwwan talaallii itti kennan gurguddoon ni hundeeffamu, ogeeyyiin fayyaa dabalataan ni qacaramu, kutaa hawaasa vaayirasichaan baay'ee miidhameef xiyyeeffannoo kennuun talaallichi hundumaaf kennama jedhameera. Odeeffannoo akka agarsiisutti hanga ammaatti Ameerikaatti talaalliiwwan miliyoona 12.2 ta'u namootaaf kennameera. Talaaliin miliyoona 30 ta'u ammoo kutaa biyyattii keessatti rabsameera. Ameerikaan biyyoota namoonni hedduun koronaavaayirasiin qabamuun mirkanaa'e keessaa ishee duraa yoo taatu, namoonni miliyoona 23.5 ol ta'an vaayirasii kanaan qabamaniiru. Isaan qabaman kana keessaas namoonni kuma 391 ta'an sababa dhibee kanaan lubbuun isaanii kan darbe yoo ta'u, du'aatii sababa Covid-19n Ameerikaan sadarkaa shanaffaarratti argamti. Yeroo miidhaa dhibeen kun geessise kutaaleen bulchiinsaa Ameerikaa keessaa Kaalifoorniyaa keessatti sadarkaa hamaarra ga'uun isaa kan himame yoo ta'u, ji'a Sadaasarra kaasee namoonni sababa koronaavaayirasiin lubbuun isaanii darbu dachaan dabaleera. Weerarri koronaavaayirasii waggaa har'aa ChaayiNaa, Wuhaanitti erga mul'atee booda, guutummaa addunyaa waliin gahee namoonni miliyoona 93 ol ta'an vaayirasii kanaan qabamaniiru. Namoonni dHIbee kanaan lubbuun isaanii darbes hanga Amajji 15, 2021 miliyoona lama darbeera.


Osoo walhammachuu, waldhungachuufi qaqqabuun hafee fayyaa keenyarraa maaltu hanqata?

Barri torbanoota muraasa dura xumurame walumaagaltti yoo ilaallu, gaarii hin turre. Walirraa nufageesse malee walitti nu hin fidne. Ofii osoo wal-hammachuun, waldhungachuufi waltuttuun oolee maaltu nutti hafa? Yaadnee beeknaa? Maaliifan harka fuudhuu dhiise jedhee kan garaan boora’e jiraa? Akkamitti ijoolleefi jaalallee keenya dhungachuu, abbaa warraafi haadha warraa keenya hammachuu yaaduu hafna? Barri 2020 bara wanti hundi itti cufamee darbedha. Covid-19 osoo hin dhufin dura, eenyutu harka fuuchuun dhorkamee wal-hammachuun ammoo lubbuu dabarsuu mala jedhee yaadee beeka? Gochaalee hawaasummaa baraman kunneen hafuun isaanii rakkoo mataasaanii qabaatuu laata? Qorattoonni, eeyyee jedhu. Waltuquun/walqaqqabuun waan salphaa miti. Ijoollee osoo jirruu jaalalaan tuqamuufi hammatamuun afaan dursinee barredha. Afaan jaalala ittiin barannu. Gara laafummaa, nama jaalachuu, uumamaaf amantii laachuu kan ittiin leenjinu, ‘mana barnootaa wal-hammachuu’ keessattidha. Turtii keessa daganneetu ta’a malee, dur dur maaf hammatamuu hafne jennee boonyeerra. Amanuu baannaan harmee keessan gaafadhaa. Akkuma harmi haadhaa guddinaaf barbaachisaa turetti, hammatamuunis akkasuma. "Namoonni walitti dhiyaachuun wal-hammachuun isaanii waan salphaa miti, akka haphee hawaasummaatti walitti numaxxanseera. Nama jaalannu waliin walitti nuhidheera, akka namaatti wanti walitti nudhiyeesu yoo jiraate waanuma kanadha’’ jedhu Deevidd Liindan. Abba Deeviid barreessaa kitaaba ‘Za Niiw Saayinsi Hiiwuman Indiviijuwaaliitii’ jedhuuti. Saayinsii wal-tuttuqqaa irratti hedduu qorataniiru. Dhimmi kun badaa hin qoratamne, waan busheessine wayiitis jedhu. Ofii namoota biro yoo tuqnu, sammuu keenya keessatti maaltu uumama? Qorannoowwan muraasni tuqamuun, hammatamuun, akkuma qorsa dhibee namarraa salphisuuf fudhatamuutti dawummaa qabu jedhu. Kuni hima akka malee jajame isinitti fakkaannaan, daaimni tokko wayita hammatamu maaltu akka itti dhaga’amu hubachuuf yaalaa. Daa’imni tokko haadha isaatiin mataansaa yoo dhidhiibamu, dha’annaan onneesaa nitasgabbaa’a. Kana kan jedhan qorattuu sammuu daa’mmanii kan ta’an Reebeekaa Islaatar dha. Qorannoowwan muraasni ammoo dhimmicha Sanaa olittis geessu. Fakkeenyaaf daa’imman ulfaatinni isaanii kan ta’uu qabuun gadi ta’anii dhalatan, harmee isaaniitiin yoo hammatamanii tuttuqaman ulfaatinnisaanii sirraachaa akka deemu irra ga’ameera. Nama tokko yeroo jalqabaaf yoo tuqnu, barruu harkaa keenyarra narvoonni jiran gara sammuu keenyaatti ergaa dabarsu. Miirri sunis qaamni keenya dhangala’aa heedduu akka omishu isa taasisa. Sammuun keenya tuttuuqaa keessa nibohaara. Keessumaa namni nutuqaa jiru sun kan amannuun yoo ta’e, aaragalfii sammuu kenna jedhu qorataan ‘evolution’ Roobin Danbar. Erga tuttuqaan hiika akkasii qabaatee, wal-tuquu hafuunoo maal gochuu mala? Tuttuqamuufi hammatamuun sammuu keenyaaf faayidaa qaba jenneerra. Nutasgabbeessa, nugammachiisa, jiriinya keenyas akka jaalannu nutaasisa. Darbee darbees dhibee keenya nurraa maqsa. Waan soba miti. Tuttuqaadhaan dhukkubni nifayyifama. Wal’aansi tuttuqqaa kan jiruufis kanumaaf ta’uu oolaa? Ammarra wal hin tuqinaa, harka wal hin fuudhinaa, wal hin dhungatinaa gaafa jedhamnu, wanti ta’e nurraa miidhamaa jira. ‘‘Dhugumatti akkas wayita jedhamne borumtaasaa dhibeen nurratti hin mul’anne ta’inna, of-wallaallee uumamuu keenya hin jibbines ta’a,’’ jedhu barreessichi Liindan. ‘‘Garuummoo hidhatni dhala namaa waliin qabnu, nutti mul’achuu baaus citeera, miiraan adda baaneerra, suutuma miidhamuu keenya osoo hin beekin miidhamneerra,’’ jedhu. Maaltu nuuf wayyaree? Akka piroofeesar Isleetar jedhaniti taanaan, kana booda vaayirasichi osoo badeellee akka duraatti namoota gidduu tuttuqaan hin jiraatu. Jaalalli namootaa harka wal-fuuchuun dagaagu bakka turetti hin deebi’ee itti hin fufu. Garuu qorataa ‘evolution’ fi ogeessa xiin-sammuu kan ta’an Roobin Danbar wanti kun isaan hin amansiisu. Wal-jaalachuufi tuttuqqaan amala dhala namaati. Amalli namoomaa ammoo haala kam keessattuu bakka dhaabbaterraa itti fufa. Barruun keenya yoo uumamu, aka tuquuf, akka dhidhiibuuf taasifameeti. Baay’inni narvootaa irra jiraniis kan mul’isan kanuma. Nuti beekuu baannus, qaamni keenya akkuma funyoo elektiriikaa wal-xaxaati. Tuttuqqaan dafee ergaa sammuu keenyatti dabarsa. Kanaafuu tuttuqqaan ala fayyaan keenya gaarii hin ta’u. Dawaan akka tuttuqaa nama jaalataniin argamu hin jiru. Akka nama yeroo dheeraa adda baanerraa hammatamuu wanti nama gammachiisu hin jiru. Nama yaadneefi irraa fagaannee turrreen hammatamnee sekondii muraasaaf turuun, akkuma mana jannata keeessa iruutti seenanii ba’uuti. "Namni tokko waa’ee keessan maal akka yaadu baruu yoo feetan, waan isinitti himu dhaga’uurra, akkamiin akka isin tuqu hubachuuf yaalaa’’ jedhu qorataan kun.


2020 keessa gochaawwan gara laafummaa afur gammachu namootatti horan

Bara Covid-19 keessatti babal'atee ture 2020 keessaa namoonni odessaalee mata dureewwan weerara vaayirasichaa, ugguraa fi dhorkaawwan imalaa dubbisaa turan. Haata'u malee midiyaalee hawaasaa biyya Indiyaa keessaa muraasni haala ture sana keessatti kan uummata bohaarsuu yaalaa turan jiraachuu gabaasaan BBC Andriiw Klaaraanse barreesseera. Isaan keessaa gochaawwan afur bara 2020 keessa namota gammachisan haa ilaallu. Indiyaan facaatii vaayirasichaa ittisuuf uggura kan labsite Bitooteessaa 25 ture. Namoonni baayyee keessattu jaarsoliin maatiifi hiriyyoota irraa adda cituun qofaa manatti hafan. Kanaafuu Kaaraan Puuriin jiraataa maanguddoon, magaalaa Kaakaa Indiyaa naannoo Haaryaanaa keessaa yoo ta'an poolisoonni Amajjii keessa mana isaanii dhaqanuu karra yoo rukutan baayyee gamadan. Maanguddoo mallattoo mormii qonnaan bultootaa ta'an Viidiiyoon booda midiyaarratti hedduminaan qodameen, Puuriin wayita gara karraatti didichaan''Ani Kaaraan Puurii, qofaa kiyyan jiraadha. Lammii biyyattii gameessa'' jedhan dhagahaman. Garuu wanti booda ta'ee baayyee kan keessa isaanii xuqee ture. Qondaaltoonni poolisii ''Bagga dhalattan'' jechuun wayita faaruu guyyaa dhalootaasaanii faarsaniifi, Puuriin dinqisiifannaan fajajanii, attamiin akka baran gaafatan. Boodas imiimaaniin ijoolleen isaanii biyya biraa waan jiraataniif qofummaan akka itti dhagahamee ture qondaaltoota poolisitti himan. Poolisoonnis ''nutis akkuma maatii keessaniiti. Kanaafu qofummaan isiniitti dhagahamu hinqabaatu'' jedhaniin. Achinis keekii guyyaa dhalootaa dhiyeessuun faaruu farsanii harka rukutaniif. Viidiiyoon isaas midiyaalee hawaasaa irratti onnee namoota baayyee tuquun qondaaltoota poolisootaaf gocha isaaniitiin kabajaafi leellifamuu argamsiiseera. Gochi kunis kan eegale wayita viidiyoon maanguddoo ijji-imimaaniin gutame instaagirama irratti maxxanfameen  booda ture. Viidiyichi maanguddoonni waggaa 80 Kaantaa Piraasaad sababii ugguraatiin daldala daandiirratti hojjatan dhaabamuutti kaameeraa irratti wayita bohan mul'isa ture. Nyaanni dandiirraatti gurguramu baayyee beekamaa ta'ulleen sababii ugguraatiin suuqiiwwan daldalaa hundi cufamuuf dirqamanii ture. Mr Piraasaadii fi haati warraa isaanii Baadaamii Deevii bara 1990 kaasee ture daldala kan kan gaggeessaa turan naannichaatti. Viidiiyoo baayinaan qoodame irrattis Mr Piraasaad nyaataa guyyaaf qopheessan argasiisan. Hanga ammaatti hangam akka argatan yoo gaafataman garuu 'baayyee xiqqoo' jechuun bo'iicha keessaa fudhan. Biloogarii Gaarava Waasaan viidiyoo kana instaagirama irraatti qoode jalqaba Onkololeessaatti. Namoonni hedduunis qodan. Dubartiin tokkoos ''baayyee qalbii kiyya cabse'' kanaafuu ummnni Delhii akka baabaa Kaa Dhaabaadoowwataniif maanguddoo kanaafi haadha warraa isaa gargaaranii nan gaafadhe jechuun Tiwitara irratti maxxansite. Gaaffiin sun dhagahamuun namoonni hedduu fi kaameeraan mana nyaataa bicuu sanatti sa'aatiiwwan muraasaa vidiiyichi qoodameen boodatti wal gahan. Tiwtirarri sunis artistoota bebeekamoo hanga namoota idileetti wal harkaa fudhame. Viidiyoon sunis amma yeroo miliyoona shanii ta'u ilaalameera. Namoonni addunyaa mara irraa maanguddoota kanneen deeggaruuf gummaata taasisan.  Haa ta'u malee Mr Piraasaan akka waan Mr Waasaan kan viidiyoo bilogarii isaarratti maxxansee maallaqa naaf ergame seeraan hinqabne jechuun himatan, malee gargaarsa hedduutu taasifameef. Bilogarichi garuu himmanicha ni haale. Mr Piraasaad himannaa poolisiitti galfatan. Booda garuu Mr Waasaan akka galateeffatan dhagahameera. Isaanis resitoraantii haaraa ittiin saaqachu danda'an dhiyeenya kana. Hakimii covid dhukkuubsattootaaf shubbiise Dr Arup Senapaati akka hakiimii covid-19tti kaaba-baha bulchiinsa Indiyaa keessa hojjachuu kan eegalan Ammajjii keessa ture. Akkuma weerrichi hospitaaloota dhiphiisuu eegaluun, hakiimoonnifii hojjattoonni fayyaa akka isaa sa'aa 24f hojjachuuf dirqaman. Yaroo tokko tokkoos dadhabbii qaamaafi sammuutiif saaxilamaa turan. Garuu Dr Senapaati haala kana ittiin ofiisaafi dhukkubsattoota Covid-19 ittiin bohaarsu addaa barbaade argate. Innis darbee darbee shubbisuun namootaafi ofiisaa bohaarsuu eegale. Kanas gochuu jaalataa dhufe. Hirriyyota isaa keessaa tokko wayita inni shubbisu viidiyoo waraabuun tiwtara irratti baaasee baatii Onkolooleessaa keessa. Viidiyichii gar malee qoodamuun namoota miliyoona 5.7 ilaalameera. Artiistiin Booliiwuud beekamaan Hrithik Boshaan gochaa hakimiin kun dhukkubsattoota isaa kofalchiisuuf taasiseen kabaja ibseera. Garuu hakimichi gonkumaa akkasiin viidiyoonsaa namoota hedduun ni ilaalama jedhamee hin yaadne ture! Snehaal Satpute erga Covid-19 irraa bayyanachuun gara manaa deebiiteen booda, simannaa taasifameef hineegne ture. Viidiiyoo midiyaalee hawaasaa irratti  gara malee qoodame irratti, obboleettiin ishee kan waggaa 23 Saalonii gammachuun mana fuldura daandiirratti shubbisaa obboleettii ishee simaataa mullatti. Snehaal kan reefu hospitaalaa baatees eshii fi miseensoota maatii kan biraa waliin ta'uun shubbisa keessatti hirmaatan. Obbooleetiin ishees warra ollaa erga miseensoonn isaanii shan covid-19 qabamaniin booda isaan qoolleeffataniif ergaa dabarsuuf jecha akka qophii shubbisaa sana raawwattee gaazexaa biyya keessaa tokkotti himte. Indiyaa keessatti wayita jalqaba weerarichi mudateetti loogiinnamoota vaayirasiin kanaan qabaman irra gahu cimaa ture.


Koronaavaayiras: 'Qabeenyi dureeyyii addunyaa 10 ida'amee baasii talaallii hunda keenyaaf ni gaha'

Qabeenyi dureeyyii addunyaa kanaa 10 osoo idaa'ame baasii talaallii koronaavaayirasiif nu barbaachisu ni gaha jedhame. Akka gabaasa dhaabbata Oksifaamitti, qabeenyi namoota 10 yeroo weerarii koronaavaayirasii hammaatetti baayyee dabaluun walumatti doolara biliyoona 500 fi biliyoona 40 ol ta'eera. Maallaqni hangas gahu namoota hunda sababii vaayirasichaan hiyyummaa hamtuu keessatti kufurraa baraaruu danda’a. Kana malees, talaallii namoota hundaaf qaqqabsiisuuf maallaqa barbaachisu kaffaluu danda’a jedheera dhaabbanni miti-mootummaa kun. Gabaasichi akka agarsiisutti, badhaadhinni dureeyyii kurnan kanaa baasii biyyoonni garee biyyoota digdamaa G20 jedhaman weerara vaayirasichaarraa bayyanachuuf baasan wajjin wal gita. Dhaabbanni gargaarsaa kun qaraxni dureeyyiin garmalee badhaadhan kun kaffalan irra deebiin akka ilaalamu waamicha dhiyeessaniiru. Gabaasni ‘Inequality Virus’ jedhu kun hoggantoonni biyyoota addunyaa fooramii dinagdee Davos jedhamuuf gama toora intarneetiin wayita walgahanitti maxxanfame. Dinagdeen biyyootaa jaarraa kana keessaatti haala kanaan dura hin turreen wayita kufaatii keessa seenetti, mootummoonni biyyoota garaagaraa wayita dinagdeen isaanii deeggaran, qooda dureeyyii saffisaan guddisuun soorummaa dabaleef. Haaluma kanaan, badhaadhinni dureeyyii Bitootessa 18, 2020 hanga Mudde 31, 2020tti doolara tiriliyoona 3.9’n dabaleera. Amma badhaadhinni isaanii kun doolara tiriliyoona 11.95 irra qaqqabeera. Maallaqni kun baasii biyyoonni dureeyyiin garee biyyoota G20 weerara dhibeerra dandamachuuf baasaniin wal gita jedha gabaasichi. Qabeenyi dureeyyii 10 Bitootessa bara 2020 irraa qabee doolara biliyoona 500 fi  biliyoona 40’n guddate keessatti, hundeessaa Amaazoon Jeef  Beezos, hundeessaa Teslaa Iloon Maskifi hundeessaa Feesbuukii Maark Zukerbarg fa’aatu keessatti argama. Gabaasichi akka jedhutti, Beezos hanga Fulbaana bara 2020tti galiin argate maallaqa jajjabeessituu ykn boonasii $105,000 hojjattoota kaampanii Amaazoon 876,000 hundasaaniif osoo qoodeyyuu, weerara vaayirasichaan dura qabeenya qaburraa gad hin bu'u jedha gabaasichi. Maallaqni kun biyyoonni hiyyeeyyiin weerara kana bayyanachuuf kan isaan baasuu barbaadaniin walgita. Oksifaam akka tilmaametti, namoonni miliyoona 500 caalan sababii weerara dhibee kanaatiin hiyyuumaa hamtuu keessa jiraatu. Kunis lakkoofsa namoota hiyyooman ganna 20 keessatti addunyaarratti hir’atee ture deebisee ol dabaleera Hojii gaggeessan Oksifaam Daanii Sirikanadarajaha BBCtti akka himanitti, qaraxa sooreyyiifi qaraxa korporeeshiinoonni kaffalan haqummaasaa ilaaluun yeroon isaa amma jedhan. Kanarraa ka’uun, UK keessatti qaraxni dureeyyiin kaffalan doolaara miliyoonatti lakka’amuun dabaluu qaba jedhan. Dureeyyii kanaan wajjiin wal bira wayita madalaamu, yeroo weerara dhibeetti UK keessatti namoonni gargaarsa maallaqa guddaa arjooman namoota beekamoo, namoota ispoortii keessatti beekamoo ta’aniifi hojii bizinasii hoggananiidha. Ji’a darbe keessaa haatii warraan duraanii Jeef Beezos, baankii nyaataafi deeggersa yeroo muddamaaf kan oolu doolaara Ameerikaa biliyoona afur gumaachite. Makenzii Iskoot, toora biloogii isheerratti lammilee Ameerikaa sababii weerara dhibeeetiin rakkatan gargaaruuf maallaqa kana gumaachuu ibsite. Hundeessaan Tiwitarii Jaak Dorsii namoonni weerara dhibichaan miidhaman akka bayyanataniif, doolaara biliyoona tokko Ebla darbe keessa gumaache, maallaqni kun galiin inni argatee keessa harka nuusa qofaadha. Biil Geetiifi haatii warraan isaa Melindaan, doolara miliyoona 300 fi miliyoona 5 talaalliiifi wal’aansaaf kan oolu karaa dhaabbata gargaarsaa gumaachuu waadaa seenanii turan. Barreessaan Harii Potar garuu namoota mana hin qabneef weerara dhibeetiin miidhamaniif doolaara miliyoona tokko gumaachite.


Indiyaan namoota miiliyoona 300 dursi kennamuuf talaaluufi

Indiyaan talaalliiwwan Bharat Biotech fi AstraZeneca Oksfardiin qophaa’uuf eeyyama kennite. Talaallii AstraZeneca Oksfardiin qophaa’uu fi Bharat Biotech kan dhaabbata biyya keessaan qophaa’uuf  abbaan taayitaa to’annoo qorichaa biyyattii eeyyama kenneera. Ministirri mummee Naareendra Moodii ‘kuni sadarkaa murteessaa dha,’ jedhan. Indiyaatti hanga har’aa namoonni miiliyoona 10.3 Covid-19n yoo qabaman, lakkoofsi kun akka addunyaatti Ameerikaatti aanuun sadarkaa lammataa dha. Namoonni 150,000 tahanis lubbuu dhabaniiru. Sanbata kaleessaa hojjettoota fayyaa 90,000 tahan akkaataa talaalliin kun kennamurratti leenjii biyyaalessaa kennuu jalqabdeetti. To’annoon Qorichaa Waliigalaa Indiyaa qopheessitoonni talaallii kanaa lameenuu odeeffannoo qorichi kun miidhaa biroo akka hin qabne agarsiisu galchaniiru jedhan. AstraZeneca inni jedhamu dhaabbata Serum Institute of India jedhamuun oomishamaa jira. Dhaabbatni kun akka addunyaatti talaallii baay'ee oomishuun beekama. Ammallee ji’a tokkotti doozii miiliyoona 50 oomishaa jira jedheera. Talaalliin Indiyaatti Covishield jedhamuun beekamu doozii lamaan garaagarummaa torbee afuriifi 12’n kennama. Teempireechara digrii seelsiyasii 2-8 gidduutti ol kaa’amuu danda’a. Kutaa hakiimoonni dhukkubsataa ilaalanittis kennamuu ni danda’a. Kunis haala salphaan rabsuuf ni dandeessisa. Talaallii akka addunyatti kennamu keessaa Indiyaan harka 60 qabatti. Hanga Waxabajjii 2021tti namoota miiliyoona 300 tahan madiina baasuuf karoorfatteetti. Hojjettoota fayyaa, hojjettoota tajaajila hatattamaa fi namoonni sababa dhukkuba cimaa qabaachuun saaxilamoo tahaniif dursi ni kennama. Sagantaan talaallii Indiyaa waggaa miiliyoona 55 gahee ture. Namoota miliyoon 390f yeroo talaalliin kun kennamu sirna elektirooniksii qindaa’een hordofama. Talalliin Pfizer  UK,US fi EU keessatti  eeyyama argate Indiyaattis tajaajila hatattamaaf eeyyama gaafachaa jira. Walumaagalatti talaalliiwwan 30 tahan Indiyaa biyya uummata biiliyoona 1.83 qabdu keessatti qophaa’aa jira.


Faransaayitti namoonni 2,500 ol ragada seeraan alaa irratti hirmaatan poolisiin walitti bu’an

Faransaayi wayita koroonaavaayirasiin hubamaa jirtu kanatti namonni 2,500 ol ta'an sagantaa dhichisaa seeraan ala irratti walitti qabamuun barame. Sagantaan mana kuusaa bakka Liroon jedhamtu kan naannoo Biriitaaniitti argamtu keessatti Kamisa eegalame, ammallee itti fufee jira. Akka poolisiin jedhutti, warreen ragada kanarratti hirmaatan keessa lammiileen UK fi Ispeen ni argamu. Hirmaattonni poolisii waliin walitti bu’anii jiru, konkolaataa tokko gubuun poolisoota saganticha dhaabsisuuf yaalanirratti meeshaalee darbachaa turan. Amma yoonaattis yoo xiqqaate poolisoonni sadii miidhamaniiru. Ibsi angaoota naannoorraa ba’e: "Poolisiin sagantichi akka dhaabbatuuf yaalii taasisus, warreen hirmaatan kan dhaga’an miti," jedha. Sagantaa kanarratti kan hirmaatan keessaa tokko maqaa Joo jedhuun of waamee yaada AFP’f kenneen, ‘‘nama muraasa qofatu dambii walirraa hiiquu kabajaa ture’’ jedha. Muraasni isaaniis konkolaataa keessa rafuun gara shubbisaatti kan deebi’an yoo ta’u, hanga Dilbataatti turuuf yaada kan qabanis jiru. Inumaa Kibxatatti osoo achi siqee kan jedhanis hin dhabamani, akka ‘Le Monde’ gabaasetti. Namni biraa tokko akka jedhetti sagantichi nyaataafi dhugaatiin guutamee ‘‘haalaan kan qindaa’edha’ jedhe. Ministirri haajaa dhimma keessaa Faransaayi Jeeraaldi Daarmaaniin Jimaata kaleessaa dhimma sagantaa kanaarratti mari’achuuf wal-ga’ii hatattamaa waamanii turan. Akka isaan jedhanitti, karaa konkolaataan itti ba’u hundi cufamee namoota 200 ol ta’aniif akeekkachiisni afaanii poolisiidhaan kennameeraaf. Faransaayitti poolisoonni kuma 100 caalanis seera uggura sa’aa cimaa biyyattiin keessatti labsame hojiirra oolchuufi warra kana cabsuun sagantaa ragadaa qopheessan adamsuuf biyyattii guutuutti bobba’anii jiru.


Dhuguma barri faranjootaa darbe baayyee badaa turee?

Barri 2020 namoota hedduuf bara rakkina hedduun itti mudateedha. Kanaafu namoonni barichaan ''kan abaarame'' jechuun waamaniiru. Haata'u malee seenaa kessatti 'kan abaaraman' jedhamu baatan illeen baroonni rakkooleen hedduun itti addunyaa mudate darbaniiru. Dursa mee waa'ee bara 2020 waan muraasa haa kaafnu. Covid-19 bara 2020 keessa namoota hedduu ajjeeseera Ragaa hanga ammaa jiruun, addunyaarratti namoonni miliyoona 89 ol ta'an vaayirasichaan qabamunsaanii kan mirkanaa'ee yoo ta'u, kanneen miliyoona 1.9 ta'an ammoo du'aniiru. Ragaa kana kan dhiyeesees Yunvarsitii Joon Hopkiinsi. Haata'u malee weerarawwan bara 2020 dura turaniin wal bira qabamee yoo ilaalamu, lakkoofsi kun gadaanaadha jedhu qorattoonni. Fakkeenyaaf namooni weerara du'a gurraacha (black death) jedhamee waamamuufi kan bara 1346 keessa addunyaa mudatee turen Awuroppaa qofatti namootni miliyoona 2.5 yoo du'an, sadarkaa addunyaatti ammoo namoota miliyoona 200 akka galaafate himama. Bara 1520tti ammoo weerarri maariiteen lammiilee Ameerikaa Kibbaa %60-90 ta'an akka fixe tilmaamama. Weerarri seenaa waggaa 100 qabu kan biraa ammoo 'Ispaanish Filu' jedhamun kan beekamudha. Dhibeen Waraana Addunyaa tokkooffaan booda loltootaan akka babal'ate himamu kunis, namoota miliyoona 50 ta'an akka ajjeese dubbatama. Kunis baayyina ummata addunyaa yeroo sanaatiin wal biratti yoo ilaalamu parsantaa shan kan ta'u jechuudha. HIV/AIDS bara 1980moota keessa ka'ee tures akkasuma namoota miliyoona 32 galaafateera. Bara 2020tti namoonni baayyeen hojii dhabdoota ta'aniiru Miidhaan diinagdee sababii weerara covid-19n qaqqabe baayyee cimaadha. Mana namoota hedduus galeera. Sababii Covid-19tiin namoonni hedduun hojii galii ittiin jiraatan argatan dhabaniiru. Haata'u malee baayyinni lakkoofsa namoota hojii dhabanii kunis kan bara Kufaatii Dinagdee Addnyaa (Great Depression) bara 1929-33 mudateen gadi jedhameera. Barri 1933 kan baayyee 'abaarame' akka ta'e himama. Fakeenyaaf, bara sana Jarman keessatti namoota sadi keessaa tokko hojii hinqabu ture. Bara 2020tti namoonni walitti dhufuu dhaaban Dhugaa sababii weerarichaatiin hedduun mana keessa akka turan ta'aniiru. Firaafi hir'iyaa akka garaatti arguun dadhabameera. Haata'u malee bara 536tti lammiileen addunyaa samii illeen argu kan itti dadhaban ture himama. Duummeessi eessaa akka dhufe hinbaramne biyyoota Awuroppaa, jidduugala Bahaafi biyyoota Eshiyaa tokko tokko haguugee ture. Kunis kan ta'e baatiiwwan 18f ture jedhan seenaan. Barri kunis ilmaan namootaatiin kan baayyee abaarame jedhamusaa akka hinollee tilmaama. Waggoota darba 2300 keessatti qorri cimaan kan mudatees bara sana ture. Midhaan barbadaa'anii ture. Hedduunis beelaaf saaxilamaniiru. Bara 2020 sochiin turistii ni danqame Barri 2020 damee tursitiitiif rakkoo cimaa hinyaadamne fide ture. Hedduunis biyyaa gara biyyaa, ykn magaalaa gara magaalaatti akka garaatti imalu hindandeenyee ture. Haata'u malee akaakuun ilmaan namaa bara 195 dura turan (Homo Sapiyans) haaluma walfakkaatuun eddoodhaa gara eddootti socha'u hindandeenye ture. Kanaaf sababiin ammoo haala qilleensaa ture. Bara sanattis qilleensi baayyee ho'u dabarraan baayyee ho'aa ture. Ilmaan namaa yeroo sanaatiis haala sanaan waggoota kuma hedduuf jiraateera. Qorattoonni tokko tokkos yeroo sanatti haalli gogiinsaa ture ilmaan namaa dachiirraa balleessuu qaqabee ture jedhu. Qorattoonni akka jedhaniitti, ilmaan namootaa badiinsa sana irraa hafu kan danda'an lafa leellistuu kutaa kibba Afriikaatti argamtu tokkootti dahachuun nyaata galaanaa argatan soorachuun ture jedhu. Barri 2020 kan gara jabummaan poolisii itti mul'ate Erga lammiin Ameerikaa gurraachi harka poolisootaatti lubbunsaa darbeen booda, Ameerikaa dabalate addunyaa guutuutti haala yeroo biraa irraa adda ta'een sagaleen gara jabummaa poolisii mormiin dhagahameera. Mormiin kunis Naayijerriyaas gahe ture. Kolombiyaafi Faransaayis akkasumas Hong Koongis tuqee ture. Haata'u malee kun kan jalqabaa hinturre. Bara 1992tti erga suuraan miseensoonni poolisi magaalaa Loos Anjalas afur lammii Ameerikaa gurraacha Roodinii Kiingi jedhamu gara jabummaan wayita reeban booda mormii cimaa kaasee ture. Sababii mormii sanaatinis namoonni 54 ajjeefamanii, qabeenyaan gara biiliyoona tokkotti tilmaamamu barbaadaa'eera. Kana hordofees magaalattiin labsii yeroo mudamaa labsite turte. Yaadannoowwan bara 2020 Barri 2020 amma xumuramuun harkasaa bara 2021tti kennateera. Baricha keessatti rakkooleen alatti taateewwan gaariin illeen mul'ataniiru. Fakkeenyaaf namoonni beekumsaafi dandeettii qabamiitti fayyadamuun wayita mana turaniitti kalaqawwan hedduu kalaqaniiru. Haakimoonni dhukkubsattoota Covid-19 isaaniif wallaansa kennuun alatti kanneen garaan hammatee wayita jajjabeessan, kaan ammoo dhukkubasaanii dagachiisuuf jecha dhukkubsattootaaf wayita shubbisan argamaniiru. Haalli itti namoonni nagaa walgaafatan, haalli walgahiin itti gaggeefamuufi barnoonni itti kennamulleen haalaan geedarameera. Akkasumas namoonni hedduunis haala garaa garaatiin namoota kaaniif gargaarsa taasisuuf wayita yaalan mul'ataniiru. Hirmaannaan dubartoonni siyaasa keessatti qaban kan bara kamu caalaa bara 2020tti akka dabale himama. Weerara Koronaavaayirasiitti haa tolutii dachiin ammoo sochiin ilmaan namootaa akka durii dhormanaan umamni bara kana bifashe deebiifachu dandeessee jirti jedhu qorattoonni eegumsa naannoo. Ilmaan namoota yeroo kam caalaa bara 2020tti harkasaanii baay'iisanii dhiqataniiru. Bara amma eegale 2021tti ammoo waan gaarii nu haadhaggeessisu.


Talaallii Covid-19: Biyyoonni hiyyeeyyiin akkamiin talaallii Koronaavaayiras argatu?

Talaalliin Covid-19 yeroo gabaabaa keessatti qaqqabuunsaa argannoon saayinsii hagam akka fooyya'aa jiru kan agarsiisuudha. Garuu fooyya'iinsi kun biyyoota hiyyeyyii fi dureeyyii walqixa keessummeessaa jiraachuun gaaffii kan namatti uumuudha. Argannoo talaallii koronaavaayirasiin walqabatee biyyoonni dureeyyiin qooda biyyoota hiyyeeyyii guurrachuu danda'u sodaan jedhu jira. Jaarmiyaan idil-addunyaa Covax jedhamu biyyoota addunyaa hundaafuu, hiyyeeyyii fi durreeyyii, talaallii kana qixa madaalawaa ta'een akka ga'u gochuuf kutatee akka ka'e ibseera. Bara 2020 Ebla keessa kan labsame sagantaan Covax, Dhaabbata Fayyaa Addunyaa fi gareewwan talaalliin akka walga'uuf quuqamanii hojjetan lamaan hoogganama. Jaarmiyaan kun argannoo irraa eegalee hanga bittaa fi gurgurtaa talaallii Covid-19'tti hojjeta, darbees akkaataa talaalliin kun biyyoota addunyaa 180 qaqqabuu danda'urratti haala mijeessuun hojjeta. Akkaataa biyyoonni addunyaa itti talaallicha argatan irratti walqixxummaan dhibuu ilaalchisuun kan dubbatan Daarektarri Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr. Teedroos Adihaanoom, talaalliin doozii miiliyoona 39 caalu biyyoota dureeyyii 49 ta'aniif yoo kennamu, biyya hiyyeettii tokkoof garuu talaallii 25 qofatu kenname. ''Miiliyoona 25 miti, 25,000 miti, 25 qofadha,'' jechuun maqaa biyyichaa utuu hin dubbatiin ibsaniiru aanga'aan kun. Covax talaallii kana Ji'a dhufurraa kaasee akka raabsuu eegalu ibsa, biyyoonni hiyyeeyyii fi galii giddu galeessaa qaban dursa argatus jedhe. Akka jaarmiyaa kanaatti dhuma bara 2021'tti talaalliin doozii biiliyoona lama caalu biyyoota addunyaaf ni qoodama. Kana keessaa biiliyoona 1.3 kan ta'u biyyoota hiyyeeyyii 92 kanneen sagantaa jaarmiyaa kanaa keessa galaniif kennama jedhe. Covax saffisaan hojjetee deebii ga'aa kennaa hin jiru komiin jiru garuu dhiyaataa jira. Miseensa boordii Dhaabbata Fayyaa Addunyaa keessaa tokko kan ta'an Dr Clemens Martin Auer, Covax dhimma talaallii Covid-19 irratti dubbatee biyyootaaf raabsuurratti daran harkifateera jedhan. Covax galmasaa bira yoo ga'ellee, dhalli namaa dandeettii vaayirasicha ofirraa ittisuu gabbifachuuf yeroo dheeraa itti fudhachuu mala. Akkka Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti weerara koronaavaayirasii dhaabsisuun kan danda'amu, yoo uummati addunyaa harki 70 dandeettii vaayirasicha ofirraa loluu gabbifateedha. Talaalliin doozii biiliyoona lama qofti waggaatti kan qoodamu yoo ta'emmoo, dhibbeentaa 70 uummata addunyaa biiliyoona 7.8 ta'uu talaaluuf waggoota hedduu fudhata jechuudha. Mootummaan UK talaallii fi to'annoo weerara koronaavaayirasiif doolaara miiliyoona 734 gumaache, kun gumaacha isa guddaa addunyaati. Raashiyaa fi US biyyoota addunyaa muraasa hanga yoonaa hin gumaachine keessa jiru, US garuu bara bulchiinsa Joo Baayidan akka gumaacha gochuutti deebite ibsiteetti. Inumaa US keessatti ammoo miseensotumti Covax kanneen dureeyyii ta'an, talaallii nama hedduuf ga'uu danda'u dhuunfaasaaniif akka olkaa'atantu komatama. Qorannoon Inistitiyuutii Fayyaa Yuuniversitii Duuk akka mul'isutti, giddu galeessa Amajjii kanaatti dureeyyonni addunyaa uummata addunyaa keessaa dhibbeentaa 16 ta'an talaallii gabaarra oole dhibbeentaa 60 bituun of harka galfataniidha. Biyyoota kaaniif-keessattuu kanneen hiyyeeyyii ta'aniif furmaati Covax qofa. Jaarmiyaan kun xumura bara 2021'tti waan kaayyeffate bira ga'uuf doolaara biiliyoona 4.6tu isa barbaachisa, garuu hanga yoonaatti doolaara biliyoona 2.4 qofa argate. Covax talaalliiwwan hojiirra oolan kanneen akka Pfizer-BioNTech fi Oxford-AstraZeneca, dhiyeessuuf kan mallatteesse yoo ta'u kanneen mirkanaa'uuf jiran hedduu waliinis walii galuu ibseera.


Koronaavaayiras: Qorichoonni du'aatii sababii Covid-19n dhufan hir'isu jedhaman lama dabalataan argaman

Yunaayitid Kingidom keessatti du'aatii sababii koronaavayirasiitiin qaqqabu afur keessaa harka tokkoon hir'isuu danda'u qorichoonni jedhaman lama argaman. Qorichoonni kunneen bifa xabbiitaadhaa kan kennaman yoo ta'u dhukkubsattoota yaaliin irratti taasifame irratti jijjiirama guddaa gargamsiisaniiru jedhu ogeessonni. Ogeessonni fayyaa dabalataanis, Yunaayitid Kingidom keessa dhiyeessi qorichoota kanaa haala gahaa ta'een waan jiruuf faayidaarra ooluu danda'a jechuun dubbataniiru. Qorichoonni kunneen maqaan isaanii toosiliizumaab (tocilizumab) fi saariilumaab (sarilumab) jedhamu. Qorichoonni kunneen Yunaayitid Kingidom keessa bal'inaan kan jiran yoo ta'an, lubbuu namoota koronaavaayirasiin dhukkubsatanii oolchuurra darbee akka dafanii dandamatan gochuufillee ni gargaaru. Kana malees, turtii dhukkubsattoonni kutaa wallaansa addaa namoonni haalaan dhukkubsatan keessa jiran hedduu gabaabsa jedhameera. Hospitaalota Yunaayitid Kingidom keessa dhukkubsattoonni koronaavaayirasii 30,000 ta'an kan jiran yoo ta'u,kun ammoo Ebla waggaa darbe waliin walbira qabamee yeroo ilaalamu %39n dabaleera. Mootummaan UK qorichoonni 'tocilizumab' fi 'sarilumab' jedhaman kunneen haala itti dhukkubsattootaaf dhiyaatan irratti omishitoota waliin walitti dhiyeenyaan hojjataa jiraachun himameera. Qorichoonni kunneen rakasa ta'u baatan illeen, (dhukkubsataan paawundtii 750 hanga 1000) ta'ulleen yoo qoricha 'dexamethasone' jedhamurratti dabalamee faayidaansaa olaanaa ta'u himuqorattoonni. Qorataa mummeen 'Imperial College London' Pirofesar Antonii Gordan akka jedhaniitti. ''Tokko tokkoo dhukkubsataa 12 qorichi kun kennameef hundi du'arraa fayyusaanii hubanneera. Kunis bu'aa olaanaadha.'' jedhan. Daarektarri Fayyaa Biyyaaleessa Inglizii Pirofesar Isitiifan Paawiis gama isaanitiin, ''Yeroo kanatti qorichi du'a namoota Covid-19n qabamanii hir'isan dhufunsaanii oduu guddaadha. Qabsoo vaayirasicha waliin taasisaa jirruuf kun guddina olaanaadha,'' jedhan. Ministirri Fayyaafi Kunuunsa Hawaasaa Maat Hankook gama isaaniin, ''UKn ammatti talaalliiwwan dhukkubsattoota koronaavaayirasiitiif ta'an adda baasuufi argachuun dursaa jirti',' jedhan. Hakimoonni dhukkubsattoota Covid wallaanaa jiranisisaan kanneen qoricha 'dexamethasone' jedhamu waliin akka kannaniif ajajamaniiru. Haata'u malee, qorichoota kanneen UKn ala gara biyyoota biraatti erguuf uggurri kaa'ameera. Bu'aan qorannoo kunis barruu Medikaal irratti kan hin maxxanfamneefi oggeessoota walfakkaataniin xinxalli kan irratti hingaggeefamneedha jedhameera.


Covid-19: MM Itaalii guddoo erga qeeqamanii booda aangoo gadi dhiisuuf

Ministirri Muummee Itaalii Giuseppe Conte weerara koronaavaayirasii to'achuurratti dadhabina agarsiisaniiru jedhamuun erga qeeqamanii booda aangoosaanii gadi dhiisuuf jedhu. Biyyattii keessatti namoonni 85,000 caalan koronaavaayirasiin du'aniiru. Torbee darbe filannoo gaggeeffameen Seeneetii keessatti sagalee deggersaa ga'aa dhabanis, garuu eyyama pirezidaantii biyyattii irraa argachuun mootummaa cimaa akka hundeessan abdataa turan. Giuseppe Conte kana raawwachuu yoo dadhaban aangoosaanii nama biraaf dabarfama, yoo kunis ta'uu baate filannoo haaraatu gaggeeffama. Ibsi kaabineen biyyattii baase akka mul'isutti Giuseppe Conte har'a walga'ii qophaa'erratti argamuun aangoo akka gadi dhiisan ni ibsu, isa booda gara pirezidaantii deemuun dhimmicha xumuru. Bara 2018 irraa eegalanii aangoorra kan jiran Ministirri Muummee Giuseppe Conte qormaati itti heddummaannaan torbee darbe dhuguma deggersa qabaachuusaanii mirkaneessuuf filannoon gaggeeffame. Filannoo sadarkaa mana maree gadi aanaatti gaggeeffame kanas sagalee caalmaa argachuu baatanillee waan aangoosaanii itti fufsiisuu isaan dandeessisu argachuun milkaa'anii keessa lufanii turan. Filannoon deggersa mirkaneessuuf gaggeeffame kun akka gaggeeffamu kan ta'e erga paartiin Ministira Muummee duraanii Maatiyoo Reenzii 'Italian Viva' qindoomina mootummaa Giuseppe Conte keessaa adda of baaseeti. Maatiyoo Reenzii paartiinsaanii gara qindoomina mootummaa Giuseppe Conte'tti kan deebi'u, yoo haaldureen isaan jedhan guutame qofa ta'uu himan. Yaadi waldhabdee qondaaltota lamaanii inni ijoon baajati diinagdee biyyattii dandamachiisuuf jedhamee Gamtaa Awurrooppaarraa kenname doolaarri biiliyoona 254 maaliif ooluu qaba kan jedhuudha.


Koronaavaayiras: Talaalliin Covid-19 Afrikaa yoom ga’a?

Qondaaltonni aardii Afrikaatti talaallii dhiyeessuuf yaalan akka jedhanitti Afrikaan talaallii Covid-19 Dhaabbata Fayyaa Addunyaan raggaasifame argachuuf ''torbanoota miti ji’oota” turuu dandeessi. Hanga ammaatti talaalliin doozii miiliyoona 900 ta’u lammiilee ardichaa biiliyoona 1.3 ta’an keessaa %30 talaalchisuu kan danda’u waadaa galameera. Ofittummaan biyyootii dureeyyii, hanqinni fandii, qajeelfamootaa fi uulaagaleen guutamuu qaban raabsa talaallii kanaa boodatti hambisaa jiru. ''Addunyaan fiixee kufaatii hamileerra jirti, gatiin isaa ammoo jireenyaa fi lubbuu biyyootii hiyeeyyiin kan kaffalamu ta’a,'' jechuun hogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr. Teedros Adihaanoom Gabrayyesuus akeekkachiisaniiru. Walqixxuummaan akka jiraatuuf waamichi taasisamu dabalaa jira. Biyyoota dureeyyii 49 ta’aniif talaalliin miiliyoona 40 ta’an, kan ramadaman yoo ta’u, biyya hiyyeetti tokkoof garuu talaalli 25 qofaatu keenname jedhu Dr. Teedros. ''Miiliyoona 25 miti, 25,000 miti, 25 qofadha,'' jechuun maqaa biyyichaa utuu hin dubbatiin ibsaniiru aanga'aan kun. Hanga ammaatti, talaalliiwwaa ijoo biyyoota lixaa ji’a lama dura Awuroppaa ga’an keessaa hanga ammaatti Afrikaa kan ga’e hin jiru. Walta'insi dhaabbilee fi rogeessotaa 'The People's Vaccine Alliance' jedhamu ''biyyootiin dureeyyi ummata addunyaa %14 qofa bakka bu’an, talaallii abdii qaban hunda keessaa walakkaa ol (%53) bitaniru'' jedha. Kana jechuun talaallii Moderna bara 2021'f qophaa’e hundasaa fi talaalli Pfizer omishamuuf karoorfame keessaa ammoo %96 bitaniiru jechuudha. Dhaabbati xiinxalaa 'Airfinity' jedhamuutti biyyoota dureeyyi kunneen keessa Kaanadaan dursiitu yoo taatu ''talaalli lammilee Kaanadaa hundaaf si’a shan kennamuu danda’u'' ajajjeetti jechuudha jedha. Ajaji talaallii isaan taasisan kun ammoo biyyootiin hiyyeeyyii utuu hin argatiin Kaanadaaf kennamuu qaba jechuudha. Afrikaa keessatti hallii kun yaadannoo bara 1990'ootaa, yeroo wal’aansi HIV/Aids ARV jedhamu US keessatti oomishame yaaddachiisa. Aardiin kun lakkoofsa namoota HIV’n hubamanii isa guddaa qabaattus wal’aansi lubbuu baraaru kun Afrikaa ga’uuf gara wagga ja’aa itti fudhate Waggaa kudhan keessatti yeroo lammileen miiliyoona 12 ta’an rakkoo Aids’n wal qabateen lubbuu isaanii dhaban US keessatti ammo lakkoofsi namoota du’anii hir’isee akka ture qorannoon Dhabbata To’annoo fi Ittisa Dhibee Afrikaa ni ibsa. Hooggantuun dhaabata gargaarsa UNAids Winii Biyanyimaa kanneen omishtoota talaallii Covid-19 wal qixxummaan talaalichi akka raabsamuuf gaafatan keessa tokodha. ''Akka isaan kasaaraniif gaafachaa jirra miti,'' jechuun BBCtti himteetti. ''Gatiin wal’aansa ARV nama tokkoof doolaara 10,000 ture wagga tokkotti gara doolaara 100tti hir’ise.'' Dhabbileen qoricha oomishaan talaallii Covid-19’fis mala wal fakkaata akka fayyadamaniifi ''bu’aa guddaa buufachuutiin akka hin durfamne'' akka barbaaddu ibsiteetti. Utuu foormulaa talaallichaa qoodaniillee bu’aa buufachuu ni danda’u jetti. Hoogganaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaas walqixxummaan akka jiraatuuf gaafataniiru. ''Utuu wa’ee walqixxummaa haasa’anii biyyoonnii fi dhaabbileen tokko tokko waligaltee offitummaan guute gaggeessu, mala Covax dagatu, gatii qaalessu akkasumas dabaree isaanii eeguu dhiisu'' jedhan. Covax dhaabbata WHO fi dhaaba 'Vaccine Alliance’n raabsamni talaalli Covid-19 addunyaa maraaf wal qixa akka ta’uuf qophaa’edha. ''Talaalliin ijoo hedduu osoo nageenyi fi ragaan ga’aalle hin kennaminiif biyyootiin gurguddoo dursanii ajajatiiru,'' jedhu hoogganaan omisha talaalli WHO dame Afrikaa. Covax maaliif kana hin goone gaaffii jedhuuf, fandii argachuun hojii isa jalqabaa akka ture himu. Hanga ammaatti biyyootii galii gadi aanaa fi giddu galeessaa 92’f fandii karoorfame doolaara biiliyoona 8 keessaa, doolaarri biiliyoon 6 walitti qabamuu isaa 'Vaccine Alliance', Gavii irraa Thabaanii Mafosaa himaniru. Dhaabbati kun hanga ammaatti biyyootii kana, kan biyyoota Afrikaa hunda of keessatti qabatuuf, tallaallii biiliyoona lama qopheessaniiru. Sana keessa miiliyoona 600 kan ta’an Afrikaafidha. Gamtaan Afrikaa (AU) miseensonni isaa liqii doolaara biiliyoona 7 akka gaafataniif haala kan mijeesse ta’uu fi kunis talaallii miiliyoona 270 argamsiisuu akka danda’u dura taa'aan Gamtaa Afrikaa (AU) pireezdaantiin Afrikaa Kibbaa Siriil Ramafoosa ibsaniiru. Fandiin kan barbaachisu talaallii bituuf qofa miti. Biyyootiin talaallii isaanii argachuun dura kutaa kuusaa talaallii qopheessuuf hojjachaa jiru. Kuusaan kun keessumaa talaallii Pfizer kan qorra 70C keessa tursamuu qabuuf barbaachisaadha. Dhaabbati 'Unicef' raabsa talaallii Covid-19 dhaabbata Covax waliin ta’uun raabsuuf jiru, hojiin kun isa kanaan dura bareerra dachaan ‘hojii guddaa’ jedha. Kun taasifamuu isaa dura garuu, biyyootiin bakka talaallii kana itti kuusaniifi kennan qopheeffachuu qabu. Beenjamiin Sikiraayber kan Unicefi’f dhabbata Covax qindeessaa jiru ''raabsa kanaaf fandii fi qophii ga’aa waan gone miti,'' jedhee akka yaadda’u ibsa. Hanqinni qophii jiraatus talaallii haaraa kana simachuu irratti Afrikaa irraa abdii akka qabu ibsa. ''Afrikaan naannolee biroo irraa muuxannoo qabdi, waggooti 10 darban keessatti talaalliiwwan hedduu simatteetti, duula talaallii irratti muuxannoo gaarii qabdi'' jedha. Ammatti haalli biyyootiin tokkoon tokkoon isaani irra jiran hin beekamu. Gaavii irraa Mafoosaan akka jedhanitti biyyootiin talaallii simachuuf qophaa’oo ta’uu isaanii ragaa agarsiisu dhiyeessaa jiru. Biyyootiin kun utuu qophaa’oo ta’aniiyyu garuu rakkoon qajeelfamaa jira. Dhabbata Covax jalatti tallaalli WHO’n raggaasifame qofaatu bitamuu danda’a. Hanga ammaatti namaaf kennamuuf WHO’n kan raggaasifamee jiru talaalli Pfizer qofaadha. Talaalli Modernaa fi Astrazenekaa raggaasisuu adeemsarra jira. Biyyootiin guddatan akka US fi EU dhabbilee WHO ‘bakka bu’uun’ talaallii raggaasisuu danda’an waan qabaniif, kanaaf ragaa barbaachisuun alatti talaallii fayyadamuu danda’u. Biyyootiin hedduu talaallii WHO’n hin raggaasifne kunneen raabsuu eegalaniiru. Siisheels, Morokoo fi Masirii talaallii Chaayinaa Sinopharm kan fayyadamaa jiran yoo ta’u, Giiniin ammoo talaalli Raashiyaa Ispuutinik V fayyadamaa jirti. Hogganaan CDC Afrikaa Joon Nikengasong talaalliwwan kana lamaan bituuf waligalteen adeemsifamaa hin jiru, garuu dhaabbatichi biyyootii oomishaan waliin ‘haasaa’ eegaleera jedhaniiru.