Shakkiin hojjettuu mootummaa aanaa Qarsaa tokkoo akkamiin dararaa daa'ima waggaa torbaa irratti qaqqabe saaxile?

Godina Jimmaatti Manni Murtii Aanaa Qarsaa dubartii daa'ima waggaa torbarraan miidhaa qaamaa hamaa qaqqabsiiste hidhaan adabe. Himatamtuun Ruudee Dayyaas ibidda feestaaliitti qabsiistee maandajaarra kaa'uun daa'imni guddisuuf ofitti fudhatte irra teessee akka gubattu taasifte. Daa'imni adaadaa isheetiin miidhaan gubaatii suukkanneessaa irratti raawwatame tunis qaamashee keessaa dhibbeentaan sadii gubaatii irra qaqqabuu ogeeyyiin fayyaa himaniiru. Himatamtuun Aadde Ruudee Dayyaas jedhamtuu godina Jimma aanaa Qarsaatti barsiiftuu Mana Barumsa Waachoo yoo taatu, daa'ima obboleessa ishee umuriinshee waggaa torba taate "nan guddisa" jechuun ture godina Wallagga Bahaa aanaa Limmuutii kan ofitti fudhatte. Haa ta'u malee Fulbaana 25, 2014 tilmaamaan halkan naannoo sa'aa 9:00 irratti aadde Ruudeen daa'ima guddisuuf of bira keesse hirriibaa akka kaatu taasifte. Sababni immoo "fincaan fincoofte na rakkiste" kan jedhu akka ta'e Abbaan Alangaa Aanaa Qarsaa Obbo Abdallaa Naasir himu. Sana boodas himatamtuun ibidda feestaaliitti qabsiisuun maandajaarra erga keesse booda, daa'imni akka irra teessu goote. Qaamni daa'imattiis iddoowwan garaagaraatti miidhaan gubaatii irratti qaqqabe. "Akka aanaa keenyaatti yakka akkanaa daa'ima irratti raawwatamee hin agarre. Yakki daa'imman irratti raawwatu yoo baay'ate reebicha. Darbee darbees humnaa ol hojjechiisuun ni mul'ata. ''Tarkaanfii gara jabeenyaa daangaa darbe akkanaa garuu nu mudatee hin beeku" jedhan Itti gaafatamtuun Waajjira Dhimma Dubartootaaf Daa'immanii aanaa Qarsaa aadde Zaynabaa Abbaagiddii. Aadde Ruudee Dayyaas daa'imni ibiddaan gubdee miidhaa irratti qaqqaberraa osoo hin fayyin hojii akka hojjettu taasisaa turte. Haaluma kanaan guyyaa tokko daa'imni miidhamte bishaan waraabdee osoo galtuu karaarratti kuftee hojjettuun dhimma dubartootaaf daa'immanii gandichaa tasa agartee maal akka taate ishee gaafatte. "Daa'imnis barsiistuu Ruudee akka ishee gubde itti himte. Ol qabdee yemmuu ilaaltu gubaatii cimaadha. Sana boodas milishaa itti waamtee (shakkamtuu) qabdee nuf fidde" jedhan Aadde Zayinabaa. "Gaafuma poolisiif jecha laattu jecha amantaati kan laatte. Ragaa bifa sanaan qindeeffannee mucaa battaluma sana buufata fayyaa yeroo geessinu gara Hospitaala Rifaraalaa Jimmaatti 'riifar' jedhamte" jedhan. Mucaan hospitaalatti yaalamaa osoo jirtuus hojiin maatiishee barbaaduu eegalame. Maatiin daa'imaa godina Wallagga Bahaa aanaa Limmuu jiraatan erga argamanii boodas miseensi maatii tokko gara Hospitaala Rifaraalaa Jimmaa dhufuun hojjettoota Waajjira Dhimma Dubartootaaf Daa'immanii walin ta'uun adeemsa yaalaa akka hordofuufi mucaas akka kunuunsu taasifame. Haa ta'u malee gidduu kanatti rakkoon biraa uumame. Daa'imni waggaa torbaa miidhaa gubaatii guddistuu isheetiin irratti qaqqabe Hospitaala Rifaraalaa Jimmaatti yaalamaa osoo jirtuu, maatiin akka ishee kunuunsaniif godina Wallagga Bahaatii waamaman hospitaalaa ishee fudhatanii badan. Kunis yakki daa'ima waggaa torbaa irratti raawwatame kun fira dhiyootiin kan raawwatame ta'uu isaatiin "yakkicha dhoksuuf" wanta godhame ta'uu akka malu shakkii qaban, itti gaafatamtuun Waajjira Dhimma Duartootaaf Daa'immanii aanaa Qarsaa Aadde Zaynabaa Abbaagiddii himu. Dhimmi kunis qaamoleen mootummaa sadarkaa sadarkaan jiran akka beekan erga godhamee booda, eessa buutee daa'imaa barbaaduun akka eegalame himu aadde Zayinabaan. "Xalayaa waajjirri poolisii asii (aanaa Qarsaa) gara waajjira poolisii aanaa Limmuutti barreesseen maatiidhumti ishee fiduu danda'aniiru" jechuunis himan. Gochaa gara jabeenyaa himatamtuu aadde Ruudee Dayyaas daa'ima waggaa torbaa irratti raawwatan ilaalchisee galmeen erga qindaa'ee booda, Mana Murtii Aanaa Qarsaatti himatni banamuu, Abbaan Alangaa Mana Hojii Abbaa Alangaa Aanaa Qarsaa Obbo Abdallaa Naasir BBCtti himaniiru. Abbaan Alangaas gochichi halkaniin raawwatamuusaa, daa'ima ofirraa ittisuu hin dandeenyerratti raawwatamuusaa, akkasumas himatamtuun yakkicha fira ofiirratti kan raawwatte ta'uunsaa akka yaada adabbii cimsutti akka qabamuuf dhiyeessuu isaanii Obbo Abdallaan himaniiru. Gama himatamtuutiin immoo gochicha raawwachuushee amanuufi gaabbuun ishee, akkasumas kuusaa yakkaa kan hinqabne ta'uunsaa akka yaada adabbii salphisutti akka qabamaniif himaniiru. Manni Murtii Aanaa Qarsaas dhimmicha erga qorateen booda, dhaddacha Sadaasa 10, 2014 ooleen himatamtuu aadde Ruudee Dayyaas irratti hidhaa waggaa sadii fi ji'a torbaa irratti murteessee jira.


Gosti Pooliyoo tokko babal'annaan Itoophiyaan duula talaallii eegalte

Bara 2017'tti biyya beekamtii Pooliyoorraa bilisa jedhu argattee turte Itoophiyaa keessatti dhibichi deebi'ee waan babal'ateef talaalliin Pooliyoo naannoo Oromiyaa keessatti kennamu eegale. Hogganaan itti-aanaan Biiroo Fayyaa Oromiyaa, Obbo Daraje Abdanna akka biyyattii lakkoofsa ijoollee dhibee Pooliyoon qabaman keessa harki hedduun Oromiyaa keessa ta'uu himuun, Jimaataa eegalee duulli talaallii Pooliyoo Oromiyaa guutuutti eegalamuu ibsaniiru. Pooliyoon waggoota lama bara 2017-2019 jiran keessatti guutummaa Itoophiyaa keessa badee akka ture kan himan hoogganaan kun bara 2019 jalqaba Oromiyaa keessatti argamuun kan beekame Godina Arsii Lixaa keessatti ta'uu himaniiru. Ergasii godina Shawaa Bahaa, Harargee, Jimmaa fi Shawaa Lixaa fa'aa keessatti babal'achuu dabalanii himaniiru. Erga bara 2019 hanga Waxabajjii bara 2021'tti guutuu biyyattii daa'imman Pooliyoon qabaman 61 argamaniiru ''isaan keessaa 40 ol Oromiyaa keessa'' jedhan. ''Kan irratti argame baayyeen isaanii ijollee ganna 15 gad jirani.'' Daa'imman amma dhibeen Pooliyoo irratti argame kanneen amma dura talaallicha fudhatanii tures kan hin fudhatiinis ni dabalata jedhaniiru. Dhibeen qaama namaa naaffisu kun gosoota sadii akka qabu kan himan obbo Darajjeen, kan Itoophiyaan irraa bilisa jedhamte 'Wild Polio' isa weeraraan tamsa'u ta'uu ibsanii, kan amma argame ''Vaccine derived Polio'' isa jedhamu akka ta'e himnaiiru. Gosti kun vaayirasii Polio laafaa bifa talaalliin afaaniin kennamu ta'ee yeroo keessa of jijjiiraa adeemudha. Qaruuraawan talaalliin Pooliyoo keessaa dhuman ka'uumsa ta'uu akka danda'an obbo Darajjeen himaniiru. Dhibeen kun guutuu biyyaatti babal'ataa waan jiruuf Onkololessa 12-15 keessatti akka biyyatti kanneen dhibeen kun irratti hin mul'anneeffillee kennamaa akka jirus dabalanii himaniiru. Maloota ittisaa dhibee kanaa keessaa inni guddaan talaallii farra Pooliyoo jabeessuu akka ta'e obbo Darajjeen himaniiru. Mallattoowwan dhibee kanaa keessaa ijoon ammoo yeroo gabaabaa keessatti harkiifi miilli namaa ajajamuu dhabuudha. Afrikaan pooliyoorraa bilisa ta'uushee qaamni walabaa Komishiiniin Ragaa Naannoo Afriikaa jedhamu ibse. Gosoota pooliyoo 'Waayild' [Wild Polio] jedhaman sadii keessaa lama kan badan yoo ta'u inni hafe Afrikaarraa baduutu ibsame. Naayijeeriyaan biyya Afriikaa yeroo dhumaaf dhukkubicharraa bilisa ta'uu ibsiteedha. Dhukkubichi yeroo ammaatti Paakistaanii fi Afgaanistaan qofa keessatti argama jedhameera. Pooliyoo yeroo baay'ee daa'imman umuriinsaanii shanii gad ta'an kan miidhu yoo ta'u, yeroo tokko tokko miidhaa sochii nama dhorku geessisa. Yoo maashaan hargansuu miidhame ammoo du'aaf nama saaxila. Talaalliin lubbuu daa'immanii ittisuu danda'u ni jira. Pooliyoon dhukkuba namarraa namatti darbu yoo ta'u bishaan faalameen daddarba. Bara 1996'tti pooliyoon guutuu Afriikaa keessatti daa'imman 75,000 ol laamshesseera. Bara sanitti Neelsan Mandeelaa sagantaa "Pooliyoo Afriikaa keessaa baasa" jedhuun ogeeyyiin fayyaa badiyyaa keessa deemanii talaallii akka kennan godhaniiru. Sagantaan kunis dhaabbilee adda addaa kan akka 'Rotary International' fa'aan kan deeggarame ture. Dhibichi mallattoolee akka ho'i qaamaa dabaluu, bowwoo, deebisuu fi isaan kaan qaba. Dabalataanis, sirna narviirraatti miidhaa geessisuun yeroo gabaabaa keessatti sochii nama dhorkuu danda'a.


Nyaata haalluu garagaraa qabu soorachuun maaliif nu fayyada?

Gosoota nyaataa haalluu sabbata waaqaa (rainbow) qaban soorachuun fayyaa sammuu cimsuu fi dhukkuba onnee akka hir'isu qorattoonni ni himu. Baay'een keenyas guyyaatti yeroo baayyee filmaata walfakkaataan nu mudata ta'a. Fakkeenyaaf maal soradhu, maali waliin? yeroo baayyees nyaata fayyaa keenyaaf bu'aa qabu jennu filanna. Haata'u malee soorata keenya guutuu sirriin yoo qorannu, wantoota qaama keenyaaf barbaachisan argachuu keenya attamiin beekna? Qorattoonnis soorata garaa garaa nyaachuun barbaachisaa ta'uu irratti waliigalu. Karaawwan kana ittiin raawwatamu keessaa tokko ammoo soorata haalluu qaban hunda soorachuun. Garuu ammoo haalluu qofti qabiyyee soorataa nu barbaachisu hunda argachuuf madaallii siriidhaa? Kana mirkaneessuuf soranni Meediteriyaanootaa kan kuduraalee, muduraalee hedduuufi cooma fayya-qabeessa kan akka zayita ejersaa qabaniifi yeroo baayyee saayintistootaan soorata fayya qabeessa jedhamuun himamudha. Sooranni kunis kan akka tasaa haalluuwwan garaagaraatiin makame miti jedhu gargaaraan piroofeesarii kilinika madaallii nyaataa Yunvarsitii Filoreens kan ta'an Firaansiin Soofiin. ''Nyaata aadaa Miditiraayinootaa nyaachuu jechuun qabiyyeewwan adda addaa fi haalluwwan hedduu soorattu jechuudha,'' jedhu. ''Haata'u malee sooranni kunneen yeroo hedduu haalluu hunda hinqabaatan. Waqtii daraaraan itti daraaruufi yeroo omishoonni kuduraaleefi muduraalee naannichatti biqilaniin murtaa'a.'' Sooranni warra Meditiraaniyaanootaa fayya-qabeessaa sababiin itti ta'an kan biraas jira jedhu qorataan kun. Hawaasni Meeditiraaniyaanootaa nyaata waaduurra, waan affeelaniif ashaakiltiiwwan qabiyyeessaanii akkuma qabataniitti soorataaf dhiyaatu jedhu, Soofiyaan. Soranni kuduraafi muduraan itti baayyatu ammoo fayyina sammuu fi onnee keenyaaf murteessaadha jedhu Diinaa Minich, Yunivarsiitii 'Western States' Portilaand irraa qorataan sirna nyaataa. Soorata haalluu hedduu sorachuun tarii balaa qabiyyee murteessoo isin barbaachisanii dhabuu hinoolcha ta'a. "Yoo haalluu sabbata Waaqaa fakkaatuu kan dhabne ta'e, bu'aa nyaanni sun nuuf qabaatu dhabne,'' jedhu Miniich. Kunis sababii nyaanni ashaakiltii umamaan qabiyyeewwan qaama keenyaaf barbaachisan kumaatama waan qabataniif. Ashaakiltiiwwan haalluu adda addaas bu'aalee adda addaa waliin dhufu. Sooratonni cuquliisnii fi diimadiin, qabiyyee 'anthocyanin' jedhamuufi kan balaa dhukkuba onnee fi dhukkuba sukkaaraa 'type two' jedhamun qabamu hir'isuu of keessaa qabu. Keessattuu sooranni ashaakiltii akka haalluu keelloo qabaatu taasisan, balaa dhukkuba onnee ni hir'isa jedha qorannoon. ''Haalluun ashaakiltii tokko tokkoos gara kutaa qaama ta'eetti darbuun achi turu danda'a,'' jedhu Miniich. ''Fakkeenyaaf, haalluu keelloon nyaata garaa garaa kanneen akka baala magariisaa fi killee keessatti argamu, duuba ija keenyaa geengoo kelloo agartuu keenya marsee jiru keessa seenuun akka agartuun keenya hin dadhabnee gargaara.'' ''Yoo haalluu soorataa kan sabbata Waaqaa fakkaatu dhabne, nyaata isaan nu tataajilu hinarganne jechuudha,'' jedhu Deenaa Miniich. Qorannoowwan muraasni ammoo soratni kuduraalee fi muduraalee qabiyyee 'flavonoids' qaban fayyina sammuu akka fooyyeessu himu. Miseensi qorannoo Tin-shin-Yeh, Hardvaard, qorannoo sirna nyaataa namoota 50,000 waggoota 20 olii hordofameen booda, kanneen nyaata qabiyyee 'flavonoids' jedhamu kana qaban baay'inaan (birtukaana, qaaraa, ija wayinii, appilii fi kkf sooratan rakkina waa dagachuu ykn dhibee dementia gadaanaatu mudata. Kanaafuu soorata akkasii kana baay'inaan soorachuun dhibee dadhabbii sammuutiin walqabatan hir'isuun ni danda'ama jedha qorannichi. Kanaafuu ammarraa eegaluun soorata akkasii nyaachuu eegaluun faayidaa qabaachu himu. Akka qorannichi jedhutti soorata haalluu garaagaraa qaban soorachuun, bu'aa fayyaaf qabaatuun alattis yeroo baayyee soorata gosa walfakkaataa nyaachuu akka dhaaban ni gargaara. ''Nyaanni baayyee walxaxaadha. Fakkeenyaaf, qorattoonni cuunfaan birtukaanaa balaa hir'ina hubannoo gadaanaan akka walqabatu adda baaseera. Haata'u malee baay'ee yoo fudhatame ammoo dhukkuba sukkaaraa gosa -2 jedhamu walqabatu,'' jedhan. Kunis sababii qabiyyee sukkaaraa isaatiin jedhameera. Haata'u malee guyyaa hunda soorata haalluu adda addaaa argachun mataansaa rakkisaa akka ta'e dubbatu qorattuun sirna nyaataa Faawundeeshinii Onnee Birtishi, Viiktoriyaa Taayilor. Miniich gama isaanitiin qabiyyee haalluu qaama keenyaaf faayidaa qaban kanneen argachuu kan dandeenyu kuduraalee fi muduraalee qofaa irraa miti jedhu. Kanneen hundeensaanii nyaatamu, mi'eessituuwwan, kanneen ijjiisaanii nyaatamu, miidhaan dheedhii fi shaayi irraas ni argama jedhu. Qorannoon gara biraa tokko ammoo namoonni soorata haalluu adda addaa qaban akka soorataniif jajjabeessuun sirna nyaataa fayya-qabeessaa akka hordofan ni gargaara jedha. ''Yoo kuduraalee walfakkaataa qofaa soorachuun itti gammaddu ta'e, kan garaa garaa yoo qabaaattan caalaa gammaddu jechudha,'' jedhu Rocheele Emblingi barattuu digrii sadaffaa Yunvarsitii Swaansee kan ta'an. "Erga soorata idilee nyaatameen booda kan hordofee dhiyaatu kan akka burtukaanaa, ija wayinii fa'i barbaachisaadha,'' jedhu Emblingi. Haata'u malee soorata haalluuwwan garaa garaa baayyinaan nyaachuun sorata hinbarbaachifne garmalee baayisuu akka hintaaneef of eegannoon kan barbaachisu ta'uu himu. Fakkeenyaaf haalluwwan soorataa umamaan alatti kanneen haalluu nam-tolcheen keekii, karameellaa fi nyaataaf haalluu kennuuf itti makaman irra of eeggachuu barbaachisaa ta'u dubbatu. Haalluu sorataatiin maddiittis, qabiyyee ykn dhandhamni nyaataa qaama keenyaaf barbaachisan hedduu haala biraatiin akka argamu qorannoon ni mul'isa. Keessattuu sooranni hadhaawaa fi ashaakiltiin dhandhama cimaa qaban, dhiibbaa dhiigaa fi baayyina sukkaara qaama keenya keessaa xiqqeessuuf kan gargaaru ta'uu ibsa qorannoon. Qorannichi akka jedhuutti ''ashaakiltiiwwan hundeesaanii nyaatamuu fi raafuu qabiyyee 'antioxidant' fi 'bioactive' jedhaman hedduminaan qaba. Kanaafuu isaan kana soorata keenya keessatti makuun fayyina keenya fooyyeessuuf ni gargaara.'' Filmaanni gara biraa ammoo qaama ashaakiltii kam akka soorannu yaaduunis gaariidha jedhu qorattoonni. ''Raafuu baala isaa kan nyaannuu yoo ta'u, kanneen akka dinnichaa ammoo hundeesaaniitu nyaatama. Kanaafuu wanti qaama keenyaaf nyaata lamaan kanarra argannuus akkasuma adda addummaa qabaata,'' jedhu. ''Haata'u malee haalluu isaanii ilaaluun fayyadamtootaaf mala salphaa ittiin filannoosaanii sirreeffatan ta'uu mala,'' jedhu Yeh.


Oggeessotni fayyaa US kalee boyyee dhala namaaf jijjiiruun milkaa'an

Ogeessotni wal’aansa baqaqsanii hodhuu US, kalee boyyee milkaa’inaan namaaf jijjiiruu danda’aniiru. Milkaa’inni kunis gara fulduraatti hanqina kutaa qaamaa gumaachamuu furuu danda’a jedhanii abdatu. Namni wal’aansa kana argate, dhukkubsataa sammuun du'e ykn abdii fayyuu hin qabnee fi gargaarsa maashiniin lubbuun isaa turfamedha. Kaleen kun kan fudhatame booyyee qacceen sanyii isaa fooyyeffamee tolfame yoo ta'u, qaamni namaa qaama ‘hin beekamne’ ykn akka qaama alagaatti lakkaa'ee akka simachuu hin didne ta'eera. Hojiin kun hanga ammaatti madaalamee hin maxxanfamne garuu sanaaf karoorri jira. Oggeessotni akka jedhanitti damee saayinsii kana keessatti kun qorannoo isa ammayyaa isa guddaadha. Kana dura yaaliin wal fakkaata bineensota biroo irratti kan taasifame ta’us, dhala namaa irratti hin yaalamne. Wal’aansa qaama jijjiiruuf booyyee fayyadamuun garuu yaada haara miti. Hidda onnee booyyee wal’aansa namaaf fayyadamuun waan baramedha. Qaamoleen booyyee ammo guddinnii fi xinneenyi  isaanii kan dhala namaa waliin kan wal simudha. Wiirtuu fayyaa Langoon, Yunivarsitii Niiw Yoork keessatti yemmuu wal’aansi kun gaggeeffamutti, oggeesotni wal’aansa baqaqsanii hodhuu, kalee booyyee kanaa hidda dhigaa namichaatti wal qabsiisuun yoo qaamni isaa ni simata ykn dida ta’e yaalani. Guyyaa lamaa fi walakkaa itti aananiif, qorannoowwan adda addaa gaggeessuun kale kana hubatanii ilaalaa turani. Qorannoo kana kan hoggane Dr Roobarti Mongaamarii akka BBCtti himeetti: “ Kalee akka kalee namaa ta’uuf jijjjiirre kana, akka hojii kaleen nama hojjatu hunda hanga danda’ammetti ni hojjaa yoo ta’eef hubachaa turre.” “Sirritti hojjate, homaa wanti wal simsiisuu died hin argamne.” Hojiin isaa kun xiqqoo waan falmii uumuu ta’uu isaa kan amanu Dr Mongamarii, ofii isaas nama wal’aansa qaama jijjirraa fudhate yoo ta’u, namoota wal’aansa akkanaa argachuuf eegaa jiraaniif qaamni dabalataa barbaadamaa akka jiru ibsaniiru. “Yaaddoon jiru naaf gala, kana jechuu barbaadu ammo, yeroo ammaatti namoota wal’aansa jijjirraa qaamaa eeggatan keessa %40 kan ta’an utuu wal’aansa hin argatiin du’u. “Booyyee akka madda nyaataa, tajaajiloota wal’aansa fayyaaf ni fayyadamne. Kun sannarra waan adda ta’edha jedhee hin yaadu,’ jedha. Kun qorannoo haaraa waan ta’eef qorannoon dabalataa ni barbaachisa, ta’us garuu “ akka ani yaadutti kun gara wiirtuulee fayyatti yoo kenname rakkoo hin uumu kan jedhu irratti hamilee nuuf kenna,” jedhan. UK irraa oggeettiin fayyaa wal’aansa kale Dr Meriyaam Kosraavii, “wal’aansi jijjirra qaamaa bineensota irraa gara dhala namaatti taasisuu waggootii dheeraaf kan qoratamaa turedha, gartuun kun qorannoo kana gara fulduraatti tarkaanfachisanii arguun ajaa’iba,” jetti. Gara namuusaan yemmuu ilaallu garuu, “Gochu waan dandeenyuuf goochu qabna jechuu miti. Gaaffi kana hawaasni bal’aan deebisuu qaba jedheen yaada,” jetti.


Taatoo waldhaansa onnee daa'immaaniif birrii miiliyoona jaha walitti qabde

Gidduugalli Waldhaansa Onnee Itoophiyaa moggaasaafi caaseeffama adda addaan waggoota 30 darbaniif hojjechaa kan ture yoo ta'u, hanqinoota qabu keessaa hanqina meeshaalee dhumeeyyii ijoo akka ta'e ambaasaaddarri fedhaan gidduugalicha tajaajiltu artiist Masarat Mabraate himte. Hanqina meeshaalee dhumeeyyii barbaachisoorraa kan ka'e daa'imman rakkoo onnee qaban kuma torba ta'an yaala argachuuf waggootaaf dabaree eeguuf dirqamaniiru. Gariin osoo dabare eeggatanii lubbuun darbaniiru. Gidduugalichi rakkoon kun hubatameefi gargaarsi akka argamuuf waggoota sadii dura Artiist Masarat Mabraatee fedhaan ambaasaaddarummaan argateera. Artiist Masarat Mabraatee, waggoota sadan darban dhimma yaala onnee irratti hubannoo uumuurraa kaasee hanga galii walitti qabuutti duulaa jirti. Masarat dhiyeenya kana Ameerikaa bulchiinsota adda addaa keessa naanna'uun doolaaraa kuma 126 walitti qabaa baate galii gooteetti. Hojii kana hojjechuu erga eegaltee hojiilee aartii ittiin beekamturraa fagaachuufi kuniis ''hawaasa gargaaruun hundaa ol xiyyeeffannoon kan kennamuuf waan ta'eef,'' jechuun BBC'tti himteetti. Hojii fiilmiifi tiyaatira akka durii kan hin hojjenneef qormaatileen amma ibsuu hin feenes waan jiraniif ta'uu dubbatte. Hojii gidduugala onnee waliin hojjechuu jalqabuun duras ''dhimmi kun lubbuu koo keessa ture,'' jetti. ''Sababa malee gara addunyaa kanaatti kan dhufe hin jiru jedheen amana,'' kan himtu Masarat, ''tokkoon tokkoon keenya namaaf ooluun hojii hiika qabu hojjetanii darbuun nurraa eegama,'' jetti. ''Amma dura hojiiwwan dubartoota, daa'imman, daa'imman daandiirra jiraatan irratti dhaabbilee miti mootummaa hojjetan waliin fedhiin ambaasaaddara ta'een hojjedha.'' ''Biyyi koo dhimma na barbaaddu kamuurratti keessumaa dhaabbilee dhala namaaf waan gaarii godhan waliin nan tajaajila,'' jetti. Gidduugala Waldhaansa Onnee Itoophiyaa waliin hojjeechuu erga eegaltee yeroo dheeraa ta'uufi sababni isaa ammoo daraaraa fi dhiphina daa'imman dhibee onnee qabaniifi maatiin isaanii keessa jiraniidha jetti. ''Dararaafi yaaddoo isaanii yeroon argu achumatti dhaabadheen waaqaafi nama fuuldura dhaabadheen waadaa gale,'' jetti. ''Qaawwi guutuu qabdu hedduun waan jiruuf hundi keenya gahee keenya bahuu qabna jedheen amana.'' Erga ambaasaaddara gidduugala onnee Itoophiyaa taatee sagantaalee hubannaa gidduugalichaa cimsan fi galii walitti qabuu hojjechaa akka turtes himteetti. Gidduugalli waldhaansa Onnee Itoophiyaa erga hundaa'ee waggoota 30 oli. Dr. Balaay Abagaaziifi namoota gaarii muraas isaan waliin turaniin hundaa'e. Hanga ammaatti gidduugala kanaan daa'imman 9,500 ta'an carraa yaala fayyaa onnee argataniiru. Waayee gidduugala kanaa wanti namni hin hubannee jettu maal akka ta'e yoo ibsitu, ''yaala onnee waliin walqabatee hanqinni meeshaalee dhumeeyyii hudhaa ta'uun hojiileen akka hin hojjetamneefi tajaajilli eegamu akka hin kennamne rakkoo guddaa ta'eera'' jetti. Rakkoo kana furuuf sagantaa galii walitti qabuu qopheessuun gidduugalichi haala dhaabbiin itti gargaaramu irratti hojjechaan jiraa jetti Artiist Masarat Mabraatee. Hospitaalota biyya alaa jiran waliinis hariiroo uumuun meeshaaleen kun akkamiin argamuu akka danda'an hojjechuun qaama hojii irratti bobbaatee akka ta'es himteetti. Masarat tibba kana Ameerikaatti duula hubannoo uumuu fi galii walitti qabuu gaggeessaa turte xumurtee deebite. Duulli kun sababa weerara Koronaan akka yaadame akka hin taane himtee, Ta'uus bulchiinsota US adda addaa keessatti caalbaasii, sagantaa hirbaataafi qophiilee garaagaraan maallaqa doolaara kuma 126 ol walitti qabuu danda'aniiru. ''Yeroo eegallu doolaara kuma 100 walitti qabna jennee ture kan kaane. Waaqayyo na gargaaree deeeggarsa lammiilee Itoophiyaa gaggaariin doolaara kuma 126 ta'u sassaabuun danda'ameera. Kuniis qarshii Itoophiyaa miiliyoona jaha jechuudha,'' jetti. ''Daa'ima tokko waldhaansisuuf qarshii kuma 100 barbaachisa kanaaf onneen daa'imman 60 cabe ni waldhaanama. Imimmaan maatii daa'imman 60 ni haxaawama.'' Deeggarsi walitti qabamaa ture herreega doolaaraa baankii Awaash keessatti dhaabbatichi banate keessatti walitti qabamaa akka tures himteetti. Yeroo ammaa daa'imman dhibee onnee qaban kuma jahaa ol galmaahanii dabaree waldhaansaa eeggachaa akkajiran kan himtu Masarat, lakkoofsi kun guyyaa guyyaan waan dabaluuf deeggarsi darbee darbee hojjetamu kun eessaanuu nu hin gahuu jetti. Fuulduratti dhaabbiidhaan deeggarsi hospitaalota biyyoota alaa jiran irraa argamuu haala danda'u irratti hojjechuuf akka kaayyoo qabdu himteetti.


Ispeen daldala saal-quunnamtii seeraan dhorkuuf dhaadatte

Ministirri muummee Ispeen Peedroo Saancheez Dilbata kaleessaa daldala saal-quunnamtii seeraan ala akka godhan kakatan. Walgahii guyyoota sadii paartii isaanii Vaaleensiyaatti taasifameen booda, Saancheez gochaan kun dubartoota ni ‘’gabroomsaa’’ jedhan. Daldalli saal-quunnamtii bara 1995tti ture seeraan akka hin adabsiifne kan tahe. Bara 2016tti immoo indastiriin saal-quunnamtii biyyattii doolaara biiliyoona 4.2tti akka tilmaamamu UN hime ture. Qorannoo bara 2009tti adeemsifameen dhiirota Ispaanish sadii keessaa tokko saal-quunnamtiidhaaf kaffaltii raawwataniiru. Haa tahu malee qorannoon biraa bara 2009’tti maxxanfame lakkoofsi kun hanga harka 39’tti ol siquu mala jedha. UN illee Ispeen wiirtuu daldala saal-quunnamtii addunyaa sadarkaa sadaffaarra jirtudha yoo jedhu, Taayilaandii fi Poortoo Rikoo qofatu ishee dursa. Yeroo ammaa kana Ispeen kanneen saal-quunnamtii qarshiin geeddaran hamma isaan addabaabaayiitti hin raawwannetti seeraan hin adabaman. Tahus daldaltoota saal-quunnamtiif maamila dhiyeessuun garuu seeraan ala. Erga bara 1995tti seeraan ala tahuunsaa hafee, indastiriin kun kan guddate yoo tahu, biyyattiittis dubartoonni 300,000 daldala kana keessa jiru. Bara 2019tti paartiin Saancheez qajeelfama filannoo isaa keessatti daldala saal-quunnamtii seeraan ala akka godhu maxxanseera, kunis dubartoota sagalee kennan hawwachuufi jedhameera. Qajeelfamni kunis daldalli saal-quunnamtii ‘’hiyyummaa hamaa dubartii kan agarsiisuufi  haleellaa saalaa dubartii isa badaa dha,’’ jedha. Haata'u malee hamma yoonaa seerri hojii irra ooluuf kaa’ame hin jiru. Deeggartoonni sirna amma jiru kanaa immoo, hojiin kun dubartootaaf madda galii tahuun jireenya isaaniin akka of danda’an godheera jedhu. Haata'u malee yeroo dhiyootiin asitti dubartoonni daldala saal-quunnamtiif daddabarfamu kan jedhuun yaaddoon jira. Poolisiin Ispeen bara 2017tti dubartoota 13,000 tarkaanfii farra namoota daddabarsuu irratti taasiseen adda baasuu danda’eera. Dubartoonni harka 80 tahanis eeyyama isaanii malee qaama sadaffaan saal-quunnamtiif saaxilamaniiru jedha poolisiin Ispeen. Odeessaalee walfakkaatan:


Qananiisaa Baqqalaa: 'Waggaa 40'tti maaraatoniif hin dulloomamu'

Atileetiin Itoophiyaa Qananiisaa Baqqalaa erga guyyaa Dilbataa dorgommii fiigiicha Maaraatonii Barliin xumureen booda ispoortii dhaabuuf karoora akka hinqabne hime. Atileetiin Waxabajjii darbe keessa waggaa 39 guute Qananiisaan, dorgommiin dura rikardii maaraatonii addunyaa kan sa'aatii lamaa, daqiiqaa tokkoo fi sakondii 39 - atileetii Keeniyaa Eluud Kipchoogeen qabame cabsuuf akka yaalu dubbatee ture. Haata'u malee daqiiqaawwan shanii oliin rikardicha hanqachuun, Guyyee Adolaa kan dorgommicha tokkoffaa bahuun xumureen booda sadaffaa bahuun xumure. Yeroo sadiif shaampiyoonaa Olompikii kan ta'e Qananiisaan ammas bara dhufaatti dorgommii magaalaa guddoo Jarman gaggeeffamuun rikardii addunyaa fooyyeessuuf karoora qabaachuu dubbata. ''Atileetoota biraa irraa odeeffannoon argadheen, umurii waggaa 40tti atileetoonni hedduun qabxii gaarii galmeessuu akka danda'aniifi maaraatoonii figuuf baayyee hin dulloomneedha,'' jedheera. ''Fayyaa guutuu yoon qabaadheefi yoon qophaa'e, Barliiniitti rikardii addunyaatiif deebi'ee fiiguun barbaada.'' Qabxiinsaa guyyaa Dilbataas jalqaba bara kanaatti Covid-19n qabamuunsaa miidhamuusaa ibsuun, baayyee dhukkubsatulleen mallattoolee cimaa akka hinqabaannefi sirriin bayyanachuus himeera. Walumaagalattis dhimmi koronaavaayirasiin mudatee dhiibbaa olaanaa qaqqabsiiseera jedheera. ''Anaaf, rakkoo guddaan sababii weerarichaatiin walqabatee leenjii gahaa dhabuudha,'' jechuun ibse. Atileetota fiigicha dheeraan beekamoo tahan keessaa tokko kan ta'e Qananiisaan, sababii Federeshenii Atileetiksii Itoophiyaatiin hinfilatamneen walqabatee Taphoota Olompiikii lamaan darban irratti osoo hin hirmaatin hafeera. Qananiisaa fi federeshinicha adeemsa filannoo dhiheenyaa irratti ijaan wal hinagarre ture. Kanaafuu fiigicha maaraatoniitiin atileetii saffisaa lammaffaa ta'ulleen filatamuu hindandeenye. Bara 2019 keessa Qananiisaan Barliiniitti rikardii Kipchoogeen qabame sekoondii lamaan hanqate. Kipchoogeen rekordicha kan cabsuu danda'e magaaluma kanatti 2018tti ture. ''Dhugaatti Olimpikii Paaris 2024tti hirmaachuun barbaada, garuu haala federeshinii Itoophiyaatiin murteessuun rakkisaadha,'' jechuun ibseera. "Ani biyya tokkittii qofaan qaba. Osoon Paariis deemuu barbaadee, ulaagaa isaanii waanan hinbeekneefu deemuun rakkisaa ta'uu danda'a,'' jedheera.


Saayinsii fayyaa: Meeshaan sammuu keessa kaa’amu dhiphina hamaa hir'isuu mala jedhame

Meeshaan elektirikaa buqqee mataa keessa kaa’amuun sammuu wajjin walitti qabsiifamu dhiphina garmalee hamaa adda baasuufi wal’aanuuf akka ooluu danda’u saayintistoonni Ameerikaa himan. Ogeeyyiin kun dhukkubsataa tokkoorratti bu’aa ‘abdachiisadha’ jedhan erga arganii booda  kana dubbatan. Dubartii umrii ganna 36 Saaraa jedhamtu meeshaan kun samuu ishee keessa waggaa tokko dura olkaa’ameef jireenya ishee deebisee gammachuun guutuu (wayyaa’u) himte. Waanti amma sanduuqa kibiriitii geessu sammuu keessa godhamuun yeroo hundumaa ‘banamee taa’uun’ ykn yeroo barbaaddetti qofaa dhaamsa dabarsitiif. Qorannoon kunis barruu ‘Nature Medicine’ jedhamurratti ibsame. Qorattoonni Yunvarsiitii Kaalifoorniyaa, Saanfiraansiiskoo dhukkubsattoota akka Saaraa dhiphina cimaa qaban biroo tarii gargaaruu akka malu abdii qabachuu himuun, garuu yaaliin dabalataan akka barbaachisu himan. Saaraan nama yeroo jalqabaatiif wal’aansa yaaliirra jiru kana argattedha. Saaraan wal’aansa dawaa farra-dhiphachuufi yaalii elektrookonvalsiiv jedhamu waggootaaf fudhattullee hin milkoofne turte. Wal’aansi baqaqsanii yaaluu cimaa ture garuu Saaraan waan itti wayyeeessu kamiyyu argachuun akka caaluuf himteetti. ‘’Wal’aansa kennaman hunda yaalee ifaadheera. Jiruun koo idilee daangeffameera. Guyyaa guyyaan miira dararamuutu natti dhaga’ama. Homaa hin hojjadhu ykn baayyee oliif gadi hin deemu,’’  jette. Wal’aansi baqaqsanii yaaluu shiboon akka itti galuuf buqqee mataa ishee xiqqeessanii uruu kan  dabalatu ture, Kunis sammuu ishee akka dammaqsuuf  gargaaruuf ture. Sanduuqni baatiiriifi dhaamsa maddisiisu qabu gogaa buqqee mataafi rifeensaa gadi lafee keessa kaa’ama. Wal’aansi kun guyyaa tokko guutuu kan fudhatuufi hadoochituun of erga wallaaltee booda dalagameef. Saaraan wayita wal’aansarraa dammaqxu gammadaa akka kaate dubbatte. Wayita meeshaan mataakoo keessa suuqame banamu jireenyi koo battaluma sana wayyoofte. Jireenyi koo deebi’ee gammachuutti deebi’e,’’ jetti. ‘’Torban muraasa keessatti yaadni of-ajjeessuu na yaachisaa ture narraa bade.’’ ‘’Wayitan dhiphachuu garmalee keessa ture, waantin arge hundi jibbisiisaa ture.’’ Waggaa tokkoo as Saaraan fayyaa gaarii qabdi, miidhan maddee sababa kan galfatteef isheerratti mul’ates hin jiru. ‘’Meeshichi dhiphachuu narraa ittiseera, eeenyummaa kootti sirriitti akkan deebi’u na gargaare deebi’e akkan jireenya koo ijaaradhuuf,’’ jette. Meeshaan kun akkamitti hojjata? Dr Kaatiriin Iskangos, saayikaatiristiifi qorattuu yoo ta’an, argannoon kun sammuu Saaraa keessatti ‘iddoo dhiphina’’ adda baasuun akka danda’amu muli’seera jedhan. ‘’Iddoo tokko adda baasne, iddoon kun‘ ventral striatum’j edhama. Iddoo  ittifufinsan miirri dhiphina ishee itti dhambamsiifame,’’ jedhan. Saayinstistoonni akka jedhanitti, qorannoon dabalataa wal’aansa kana yaalurratti gaggeeffamuu akka qabuufi namoota biroo dhiphina hamaa keessa jiran gargaaruuf akka oolu adda baasuu murteessuuf barbaachisa jedhan. Dr Iskangos dhukkubsattoota biroo lama yaalii barbaadan galmeessuufi namoota biroo sagal dabalatan simachuuf akka jiran abdii qabaachuu kaasan. Ogeettiin kun garaagarummaa dhukkubsattootarratti mul’atu hubachuuf akka isaan gargaaru kaasaniiru. ‘’Mukaa’u ishee mudate guutummaan guututti wal’aanuurra akka geenyu hin barre ture, sababni isaammoo mukaa’u cimaa ture’’jedhan. ‘’Akkasitti yoo ilaalle waa’ee kanaa heddu gammadna’’jedhan. Ogeessi niwuroosarjinii meeshaa kana buqqee mataa keessa kaa’aniif Dr Edwaard Chaang,’’tooftan akkasii gahaa ta’uu baruuf kuni gahaa miti’’jedhan. Kun  nama tokkorratti kan ta’edha, akka tooftaa wal’aansatti itti fufinsaan akka bu’aa qabaatuf  fuulduratti hojii guddaatu nu eeggata jedhan. Ogeessi Niwuroosarjinii yuunvarsiitii kolleejjii Landan UK keessatti argamu wal’aansi baqaqsanii yaaluu ciimaan akkasii  namoota dhukkuubbin itti ciimeerratti qofaa kan hojiirra oolu ta’ulle, tarkaanfii gammachiisaadha jedhaniiru.


Dr. Naahom Giruum - hakiimaa waliigalaafi barsiisaa ta'uun ragaduu isa hin dhorkine.

Dr. Naahom Giruum - hakiimaa waliigalaafi barsiisaa ta'uus yeroo itti ragaduufi shubbisu hin dhabu. Saatii namni sha'ee dhufuaatti inni shubbisuu jaallata. Barataa cimaa kan ture Dr. Naahom, barachuufi ragaduus waliin deemsisaa ture. Ragadaafi shubbisa maaliif jaallate doktorri kun? Isumarraa dhaga'aa.


'Waa'ee fayyaa sammuu ifatti dubbachuun fayyina hunda keenyaati' - Ogeessa Xiinsammuu

Yaaqabob Takilee Ameerikaa Yunvarsitii Peeniselvaniyaatti barsiisaa xiinsammuuti. Yaaqob barnoonni isaa Kilinikaal Saayikoloojii yoo tahu, hojiin isaa ammoo teeraappistiifi barsiisaa yunvarsiitiiti. Eertiraatti dhalatee kan guddate yoo tahu erga hojii kana eegalee garuu Ameerikaa jiraata. Yaaqob hojii isaa keessatti fayyaa sammuu baqattoota Afrikaa keessaayyuu kanneen Itoophiyaa fi Eertiraa irraa baqatan irratti xiyyeeffachuun hojjetta. Yaaqob baqattoota Itoophiyaa, Eertiraafi Sudaan balaa guddaa, haleellaa saalaafi kaan irra gaheef deeggarsa barbaachisaa godhaaf. Hojiin sababa koroonaavaayirasiin inumaa cimuu kan dubbatu Yaaqob dhiibbaa sammuu mudatu waliin walitti dabalamuun muddama adda addaa waan fiduuf kana salphisuuf hojii guddaa akka hojjechuu barbaachisu hime. Yeroo weerarichi jalqabe sodaa, qoollifannaa, fi kan kana fakkaatan waan turaniif addatti baqattootni Itoophiyaa fi Eertiraa deeggarsi akka isaan barbaachisaa ture dubbata. Baqattoota irratti loqoda afaanii mul'atu, garaagarummaa aadaa hawwaasa biyyichaa waliin wal fudhachuu irratti rakkoolee mudatan irratti sabab weerarichaan walirraa fagaachuu fi wal gaafachuu dhabuun sammuu irratti dhiibbaa guddaa qaba jedhan. Rakkoo kanas furuuf odeeffannoo mootummaan dabarsuufi barbaachisoo tahan biroo dhalattootni Itoophiyaa fi Eertiraa afaan isaan dubbataniin akka isaan gahu akka godhan BBCtti hime. ''Akka aadaa keenyaatti waa'ee fayyaa sammuu ifatti dubbachuun ulfaataa waan taheef warri dubbatan irra ammoo qoollifannaan waan gahuuf dhalattootni Itoophiyaafi Eertiraa eeyyamamoo tahanii gargaaramuu barbaadan hin jiran. Kun ammoo rakkinicha hin balleessu. Dhiibeen sammuu ammoo itti caalaa waan dhufuuf rakkinichi akka dachaan dabalu godha. Kanaaf ture furmaata argachuu kaniin barbaade'' jedhe Yaaqob. Yaaqob yeroo amma interneetiin jiruu namoota jijjiiraa jiru kanatti chaanelii Yuutuubii mataasaa fayyadamuun waa'ee fayyaa sammuu namaa barsiisuu eegale. Kun dhalattootni Itoophiyaafi Eertiraa qoollifannaa sodaatanis manuma isaanii taa'anii akka odeeffannoo argataniif isaan gargaara. ''Dhugumaan odeeffannoo barbaadan gadi fageenyaan asiin argachuu baatanis namootni osoo hin yaaddahiin nodeeffannoo isaan barbaachisu gurguddaa akka argatan isaan gargaara,'' jedhe Yaaqob. Yaaqob ''namootni yeroo baay'ee miira isaanii fi waan sammuu isaanii irratt dhiibbaa uumu ukkaamsanii waan qabataniif, adeemsa keessa yoo xiqqaate deeggarsi fayyaa akka isaan barbaachisu hubachuu jalqabu,'' jedhe. Yeroodhaa gara yerootti namootni waa'ee fayyaa sammuu irratti ilaalchi qaban kan sirrataa dhufe tahuu kan dubbatu Yaaqob waggaa shan dura yeroo duulli godhamu deebiin tureefi har'a jiru adda tahuu hima. Bu'a bahii keessa drbe yoo yaadatus ''waa'ee fayyaa sammuu irratti hubanno kennaa yeroon turetti namootni baay'een kaayyookoo shakku ture, inumaayyuu dhibeen sammuu jiraachuu hin amanan ture,'' jedha. Akka deeggarsa hin arganne gufuu kan itti tahaa ture ammoo hawwaasa keessaa qoollifannaan na mudata kan jedhudha. Dabalataan ''rakkoon sammuu namoota baay'eetti yeroo tahe tokko osoma hin beekamiin takkumaan kan gadi bu'u itti fakkaata ture. Haa tahu malee adeemsa keessa yeroodhaa gara yerootti dhiphinni sammuu yeroo irra dedeebiin mudatu haala gaariin deeggarsa osoo hin argatiin yoo hafu waan uumamudha,'' jedhe. Haa tahu malee osoo koroonaan hin dhufne tahee bara 2020 keessa Ameerikaa fi Kanaadaa keessa deemuun dhalattoota Itoophiyaa fi Eertiraaf dubbii akka taasisuuf gaafatamaa ture hime. ''Rakkoo sammuu yeroo jedhamu nama qullaa deemuu fi dhagaadhaan namoota ari'utu sammuu namootaatti jalqaba dhufa. Kun ammo ilaalcha dogogoraa guddaadha,'' kan jedhu Yaaqob rakkoon sammuu haalaafi bifa adda addaa qabaachuu hima. Sababa weerara koroonaavaayirasiin waggoota itti aanaan keessatti weerara dhibee sammuu waan arginu natti fakkaata kan jedhu Yaaqob kana ittisuuf dursinee wantoota gochuu qabnu fi irratti dubbachuu qabnu jedhe hima. Rakkoo fayyaa sammuu ilaalchisee wantoota hordofuu qabnu keessaa tokko : ·Dandeettii hojii, fedhii fi barbaachi qabnu xiqqaachuu ·Haalli nyaataa fi fedhiin nyaataa akka nama naasisutti jijjiiramuu [humnaa ol dabaluu yookaan hir'achuu] ·Namoota waliin wal arguuf fedhiin qabnu xiqqaachuu yookiin baduu ·Haalli hirribaa akka nama naasisuun jijjiiramuu [ sa'a dheeraa rafuu yookaan walitti aansuun osoo hin rafiin turuu]tahuu isaanii yaaqob hima. Akka Yaqqob jedhutti mallattoolee kanneen dursanii beekuun deeggarsa ariifacjhiisaa akka argataniif isaan gargaara. ''Rakkoon fayyaa dhaabbata miti kan jedhu Yaaqob rakkoon fayyaa qaamaa yeroo nu mudatu mana yaalaa deemnee akkuma yaalamnu sammuu keenyaafis yaalii wal fakkaataa gochuun barbaachisaadha jedhe. Namoota baay'eef rakkoon fayyaa sammuu rakkoo dhaabbataa isaanitti fakkaata. Dhugaan isaa garuu kana irraa kan fagaatedha. Sbabni isaa namni kamiyyuu sababa adda addaan fayyaan sammuu isaa jalaa jeeqamuu danda'a waan taheef'' jedhe. Yaaqob dhalattoota Itoophiyaa fi Eertiraa gargaaruuf hojiin eegale jalqaba irratti akka argamu himeera. Rakkoo dandeettii afaanii irra jiru irratti hojjechuunis barbaachisaa tahuu himeera.


Talaalliin busaa seena-qabeessi daa’imman Afrikaatiif kennamuu jalqabuuf

Daa’imman Afrikaa talaallii farra dhukkuba busaa fudhachuuf. Kunis dhukkuba balaafamaa kana ittisuu keessatti yeroo seena-qabeessa taheettidha jedhameera. Busaan weerara waggoota kumaaf dhala namaa gidirse yoo tahu, yeroo baayyee daa’imman ajjeesa. Yaalii jaarraa tokko booda talaallii kana argachuun ogummaa fayyaa keessatti milkaa’ina guddaa dha. Talaalliin-RTS,S jedhamu waggaa jaha dura ture akka hojjetu kan mirkanaa’e. Yaaliin dhukkubicharraa madiina baasuu Gaanaa, Keeniyaa fi Maalaawwii keessatti erga milkaa’een booda, Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO)n talaallichi biyyoota Afrikaa biyyoota Sahaaraan gadii dabalatee naannolee tamsa’ina guddaa fi gidduugaleessa qabaniif kennamuu jalqabuu qaba jedhe. Hogganaan olaanaa WHO Dr Teedroos Adhaanoom kun ‘taatee seena-qabeessadha,’ jedhan. ‘’Talaalliin busaa daa’immanii kun saayinsiif, fayyaa ijoolleefi to’annoo dhukkuba busaaf jijjiirama tarkaanfataa dha,’’ jedhan. ‘’Waggaa waggaatti lubbuu daa’imman kumaatamaan lakkaa’amanii oolchuu danda’as’’ jedhaniiru. Busaan maxxantuu qaama weeraruun seelota dhiigaa balleessuun wal-hortu dha. Dhukkubichi bookee busaa dhiiga xuuxxuunis tatamsa’a. Qoricha  maxxantuu kana ajjeesu, agoobara siree, qorichi farra  bookee busaan faa dhukkuba busaa kana hiri’isuuf gargaaraniiru. Tahus ba’aan dhukkubichaa inni guddaa Afrikaa irra jira, bara 2019 qofa ijoolleen 260,000 tahan dhukkubichaan lubbuu dhabaniiru. Qaamni keenyi sirna madiinummaa tolfachuuf irra deddeebiin dhukkubichaan qabamuu qaba, kanaafis kuni carraa akka malee dhukkubsachuu qofa hir’isa. Dr Kwame Amponsa-Achiano talaallicha bal’inaan kennuun hojjetaa waan jedhu baruuf  Gaanaatti yaalii taasisaniiru. ‘’Kuni unuuf yeroo gammachuuti talaallicha baay’inaan kennuun,tamsa’ina dhukkuba busaa gara lakkoofsa xiqqaatti fiduu dandeenya,’’ jedhan. Dr Amponsa-Achiano ofii yeroo ijoollummaa isaanii irra deddeebiin dhukkuba busaan qabamuun akka hakiima tahan isaan kakaase. ‘’Torbee torbeen mana barumsaa irraa hafuun baayyee nama dhiphisa ture,dhukkubichi  yeroo dheeraaf  nurra ture jedhan 'Lubbuu ijoollee baraaruu' Maxxantuuwwan busaa gosa 100 tahanitu jiru. Talaalliin RTS,S jedhamu isa balaafamaa taheefi Afrikaatti baay’atu kan Plasmodium falciparum jedhamu ittisuuf oola Yaaliin bara 2015tti gabaafame, talaallichi dhukkubsataa 10 keessaa afur irraa dhukkubich ittisuu danda’a, isaan keessaa warreen  haala cimaa keessa jiraniifi dhiigni haaraa gara caasaa qaama isaaniitti darbuu qabu immoo 10 keessaa sadii irratti hojjeteera. Haa tahu malee talaallichi hojjechuudhaaf doozii afuriin kennamuu ijaa qabuuf hojii irra ooluu danda’a kan jedhu shakkiin jira.  Dooziiwwan sadii jalqabaa daa’imni dhalatee baatii shanaffaa, jahaa fi torbatti kennamu qabu, inni dhumaa baatii 18tti kennama. Bu’aan qorannoo yaalii gareewwan ogeessota  WHO lamaan Roobii darbe irratti marii’atameera. Bu’aan dooziiwwan miiliyoona 2.3 irraa argame: Dr Pedro Alonso,  WHO’tti hogganaa Sagantaa Dhukkuba Busaa Addunyaati. ‘’Gama saayinsiitiin kun jijjiirama guddaa, gama fayyaa hawaasaatiin immoo milkaa’ina seena-qabeessa dha,’’ jedhan. ‘’Talaallii dhukkuba busaa waggaa 100 qorataa turre, amma lubbuu daa’imman Afrikaa oolchuu dandeenya,’’ jedhan. Talaalliin dhukkuba kanaa waggoota kana hundumaa keessatti maaliif argamuu dadhabe jettanii gaaffii kaasuu maltu. Dhukkubni busaa maxxantuu vaayirasii Covid caalaa wal-xaxaa fi balaafamtuu taateen uumama. Vaayirasii Covid fi maxxantuu kana dorgomsiisuun hamma namaafi raafuu  dorgomsiisuuti. Maxxantuun kuni namaafi bookee busaa keessatti marsaa jireenyaa wal-xaxaa tahe qabdi. Qaama keenya keessatti immoo boca gegeddaruun seelii tiruufi seelii dhiiga diimaa miidha jechuu dha.


Lammiin Ingiliiz kaleen kg 35 ulfaatu wallaansa baqaqsanii yaaluun baaheef

Namtichi jiraataa biyya Ingiliz ta'e kun kaleewwan isaa lamaan garmalee guddaa ta'usaanitiin wal qabatee akka keessaa bahan taasifamuu hakiimoonni himan. Gaheessa umuriin waggaa 54  ta'e Waaran Hiigsi waliigalatti ulfaatiin kiilograama 35 kan qaban kaleewaan isaa lama wallaansa baqaqsanii yaaluutiin akka bahan taasifameera. Namtichi kaleensaa haala hin baramneen garmalee guddaa ta'usaanitiif riikardii galmee addunyaa qabateera jedhame. Namni abbaa mucaa tokkoofi dhukkubni kalee Poolisiistik jedhamuun qabame kun, ''karaa kamiinuu yoo safaramu'' nama kalee guddaa qabu waan ta'eef riikardii galmee addunyaa akka cabsuu hakiimoonni dubbachuutu himame. Garaa garummaan hamma garaa isaarraa ''ajjaa'iba'' jedhan. Lammiin Ingiliiz Wiindisor irraa dhufe Hiigsan kaleensaa mirgaa guddichi kiiloo giraama 15 kan madaaluu yoo ta'u, dabalataan dhagala'aan kiiloo 5 ulfaatu irra ture jedhameera. Duraan addunyaarratti kalee guddaa kan qabuufi Indiyaatti wallaansa baqaqsanii wallaanuutiin kan baafamee kiiloo giraama 7.4 kan ulfaatudha. ''Hakimiin wallaansa baqaqasanii yaaluu hundumaa mirkaneessee ture. Nutis eeyyeen safartuu hundaanuu riikadiichi fooyyeessineera,'' jedheera. "Yoo dheerinnisaa safaramuutti, dhagala'aa qabate waliin yoo safaramuufi erga dhangala'aan keessaa baafameen boodas fooyyeesseera riikardiicha,'' kan jedhu namtichi kun, ''kun garuu waanan ittiin boonu miti,'' jedha. Peekedii kalee keessatti qabduuwwan dhangala'aan guutaman xixiqqoon akka umaman taasisa. Dhibbee kalee sanyiidhaan darbuu kalee nama kanaa waggoota shanii dura dachaa shan caalaan akka guddatu gochu hakimoonni dubbatan. Kaleewwan isaa gara malee guddatanis somba, garaa fi onneessaa garmalee miidhuu waan eegalaniif, wallaansi baqaqsanii yaaluu ''lubbuu oolchuu'' taasisuun barbaachisaa akka ta'e itti himamu Hiigsi beeksiseera. Erga baatii Adoleessaa keessa wallaansi taasifameefiin boodas garaa isaa irratti jijjiramni guddaan jiraachu hima. Ammattii sochii ispoortii gochuutti kan deebii'e yoo ta'u, bara dhufaa ammoo dorgommii bisikileetii irratti hirmaachuf karoora qabaachu hima. Oggeessii eerreegaa duraanii kunis guyyaa lama lamaan kalee miicisiisuun miidhaa olaanaa irraan gahuu kaaseera. ''Wallaansa kalee dhiqisiisu keessa darbuun hangami cimaa akka ta'e ibsuu hindanda'u,'' jedha. Bara ittaanuutti wallaansa kalee bakka buufachuu taasifachuuf abdataa jira.


Natsaannat Asaffaa: Dargaggoo qaroo dhabuun gundoo hodhuu isa hin dhorkine

Magaalaa Bishooftuu keessa kan jiraatu dargaggeessi ganna 28 Natsaannat Asaffaa, hanga waggaa 10 guututti qaamaa guutuufi fayya qabeessa ture. Dargaggoon kun qaro-dhabeessa, dhagahuufi dubbachuu hin danda'u garuu gundoo hodhuun jiraata. Waggoota 18 dura guyyaa tokko mana barumsaarraa gara manaatti yeroo deebi'aa jiru akka tasaa karaarratti kufe. Kufaatiin isaa guyyaa sanaa garuu jireenyasaa kallattii biraa kan qabsiise ture. Haati isaa Aadde Warqii Hayiluu turtii BBC waliin taasisaniin, mucaan isaanii kan ganna 10 ture yeroo mana barumsaatii galu karaarratti kufee yeroo waamamanii bira gahan waan ture akkanatti yaadatu. "Kufee yeroo nawaamanii bira gahu akka xannee godhee harkisaafi miillisaa kuni walitti hoollata. Oggasuma kaasnee mana yaalaa geessine. ''Xuqur Anbassaa geessinaan hin danda'u hospitaala Kooriyaa geessaa jedhan. Achi deemnee ji'a tokko turee booda narviin isaa tuqameera hin fayyu nuun jedhani," jedhu. Kufaatii guyyaa sanaatiin booda Natsaannat iji isaas arguu dhaabe, gurraanis hin dhagahu, afaaniinis dubbachuu hin danda'u. Erga miidhamni qaamaa kun irra gahee dandeettiwwan arguu, dhagahuufi dubbachuu kana dhabee amma ganni 18 lakkaahameera. Baatiiwwan jalqabaa miidhama qaamaa kanaaf saaxilame amala jeeqamuufi aarii cimaa keessa ture kan jedhan haati isaa, ergasii mana keessatti ogummaa adda addaatiin hojii waan jalqabeef tasgabbii argatuu dubbatu. Dargaggoo Natsaannat miidhama qaamaa sadii qabaatus mana keessatti hojiiwwan hedduu hojjeta. Isaan keessaa tokko gundoo hodhuudha. Dargaggoon kun gundoowwan tarii nama qaroo qabuyyuu hodhuuf itti ulfaachuu malu gosa adda addaa hodhee gurguruudhaan galii argata. "Gundoo haadha tiyyati hodhaayyu. Yeroo ija qabu sana ishee bira taa'ee ilaalaa ture, ni hodhas ture. Erga miidhaan kun irra gahee waan sun sammuu isaa keessatti hafe natti fakkaata. ''Anatu akka gundoo hodhu, isarraa birrii argatu itti hime. Ergasii gundoo hodhee gurguraa jira," jedhu haatisaa Aadde Warqiin. Dargaggeessi kun mana keessatti haadha isaa hojiilee adda addaa hojjechuudhaan gargaara. "Ganama akkuma hirribaa ka'een fuula isaa dhiqatee, ilkaan isaan qulqulleefatee kutaa isaas siree afee, babbareechata. ''Sana booda ciree isaa nyaatee xiqqoo aduu hoo'ifata. Ergasii yoon ani buddeenan tolcha ta'e [liixii] bukoo naaf bukeessa, buna naaf danfisa, buna naaf tuma, ittoos ni hojjeta, buddeenas ni tolcha," jedhan. Natsannat guyyaa isaa gara caalu gundoo hodhuudhaan kan dabarsu yoo ta'es, jallaattii qopheessuudhaan ijoolleetti gurguruunis hojii isaa guyyuu keessaa tokkodha. Dargaggoo miidhama qaamaa sadii qabu kanaan alatti ijoollee afur qabaachuu kan himan Aadde Warqiin, abbaan warraa isaanii yeroo lola Itoophiyaafi Eertiraa dirree lolaatti waan du'eef maatii kana jiraachisuun wal'aansoo cimaa akka itti ta'ee jiru himu. "Amma mucaa kiyya kana ani yoon biraa deeme qofaa ta'uu hin danda'u. Dirqama ani biruman oola. Iji isaas, gurri isaas waana hundi isaa anuma. ''Duraan baabura irran hojjedhee jiraachisaa ture. Amma erga innis dhaabbatee hojii biraa hin qabu," jedhan. Aadde Warqiin mucaan isaanii kun qaama miidhamummaa sadii qabaatulleen saammuun isaa daran cimaa waan ta'eef gargaarsaafi carraa fooyya'aa osoo argatee waan guddaa hojjechuu danda'as jedhan. "Mucaan kiyya amala qaba waan na rakkisu hin qabu. Hamma Waaqni umurii naakennetti akka inni gammadun barbaada. ''Silaa du'uun hin oolu hammasitti akka inni na jalaa hin rakkanneen barbaada. Mucaa kiyya baayyeen jaaladha. Innis baayyee na jaalata," jechuun jaalala mucaa isaaniif qaban ibsan.


Nyaata akkamiitu umurii kamitti qaama keenyaaf barbaachisa?

Akkuma umriin keenya dabalaa adeemu fedhiin, waan dursi kenninuufi barmaanni soorata keenyaas jijjiramaa adeema. Kanaanis nyaanni qaamaaf nu barbaachisuus akkasuma geeddaramaa dhufa. Yaadni nyaata fayya-qabeessa tahe kanneen ganna 25-65 gidduu jiraniif barbaachisa jedhu hundaaf ni hojjeta. Akkuma sadarkaa umrii garagaraatti ceenu, gosti soorataa madaalawaafi qaama keenyaaf barbaachisan ni jiraatu. Maal fa'i? Sadarkaa umrii garagaraan ilaalla. Yeroo tasgabbaa'aa qabaadhaa... Wayita umuriin keenya ganna 20-30 keessa jiru jireenyi garmalee ko'ommiin kan guutamedha - namni as fiiguufi achi fiiguu heddummeessa. Kanaanis nyaata fayya-qabeessa jedhaman sorachuun tarii wanta xiyyeeffannoo itti kenninu tahuu dhiisuu mala. Akka qorannoon UKtti godhame mul'isu, dubartoonni umurii kana keessa jiran hedduun isaanii, wanta guyyaatti qaamasaaniif isaan barbaachisu, kanneen akka: kaalsiyemii, foolik asiidfi ayiranii fudhachaa akka hinjirre agarsiiseera. Rukkinni yookaan ciminni lafee keenyaa haga dhuma 20'otaa keessa guddachuu itti fufa. Umurii kanatti sooranni lafee fayyaa qabaachuuf nyaannu darana murteessaadha - kunis booda jaarsummaa keessa carraa rakkoo osteoporosis jedhamuun qabamuu keenya xiqqeessa. Kaalsiyemii, vaayitaaminoonni K fi D qaama keenyaaf daran murteessaa kan tahn oggaa tahu, gama bu'aawwan loonirraa, kuduraalee magariisaafi baala qabanirraa, hanqaaquu fi gosa qurxummii 'salmon' irraa argamuu danda'a. Maal sooradhu? Nyaata kaalsiyemiin badhaadhan - hanga kaalsiyemii si barbaachisu argachuuf guyyuu: (aannan ml200, itittuu g150, baaduu g30) sorachuun sirraa eegama. Lakkii aannan naaf hin tahu jennaan, biqiltuuwwan kaalsiyemiin badhaadhan kanneen akka qoosxaa, birokolii, goommana, baaqelaafi kaan sorachuu dandeessu. Qurxummiiwwan irraas ni argama. Ashaboo baay'isuurraa of qushadhu Nyaata qabiyyee 'folic acid' ykn vitamin B9 qaban  - kanneen akka nyaata ciree 'cereals', akkasumas kuduraalee baala gurraachatti siqu qabaniifi burtukaanarraas ni argama. Shaakalli qaamaa fi ayiraniin murteessaadha. Sadarkaa jireenyaa kanatti namni fayyaa guutuu qaban hedduun of fayyaasaanii eeguu dhiisuu malu. Shaakallii qaamaas hir'isuu danda'u. Haatahu malee akkuma umriin keenya dabalaa deemu, nyaanni madaalawaafi shaakalliin qaamaa inumaawuu daran nu barbaachisa. Sooranni qabiyyee 'antioxidants' jedhamaniin badhaadhe rakkoolee fayyaa kanneen akka dhukkuba onnee, Alzaayimar, dhibee ijaa (cataracts) fi gosoota kaansarii muraasarraa nu eega. Dhugaatii alkoolii hir'isi - in dhugda taanaan ammoo daangaa itti kenni. Maal sooradhu? Nyaata Antioxidant'n badhaadhan - kuduraafi muduraaleen haalluu adda addaa qaban qabiyyee kana qabu - gosa garagaraa irraa sooradhu. Nyaata ayiraniin badhaadhan - tiruu fi foon diimaa nyaata ayiranii qaban keessaa kan filatamanidha, dafaniis qaama keenyaan walsimu. Yoo dandeesse torbanitti al lama foon diimaa nyaadhu - hanga guddaa nyaachuun sirraa hin eegamu - giraama 70 sorachuun waanta nu barbaachisu irraa arganna. Hanga faatii/cooma qaama keessaa quba qabaadhu Rakkooleen fayyaa kanneen akka kolestirooliin dabaluu, dhiibbaa dhiigaa olaanaafi dhibeen shukkaaraa gosa 2 jedhamu, garee umurii kana keessa heddumminaan mul'ata. Rakkoolee jedhaman kanneen irraa of ittisuuf, soorata cooma gadaanaa qabu sorachuun murteessaadha. Kuduraafi fuduraalee garagaraa baay'isuunis ni gorfama. Sijaaraa xuuxuufi yeroo dheeraaf callisanii taa'uun lafee keenya miidha. Kanaaf shaakala qaamaa gochuun daran murteessaadha - lafoo deemuu, yoogaa, fiigichaafi eroobiksiin ni gorfama. Guyyaatti bishaan burcuqqoo 6-8 dhugi. Yoo dandeesse shaayii biqiltoota garagaraa (herbal tea) irraa midhaaffamanis dhugi. Fayyadama kee bunaafi shaayii sirriitti ilaali. Kaafeniin bunafaa keessa jiru, kaalsiyemii qaama keenyaan walsimatu danquu danda'a. Qurxummii zayitiin badhaadhe hin soorattu taanaan, yoo dandeesse 'omega-3' oomishamee qophaa'e fayyadami. Maal sooradhu? Soorata 'Mediteraaniyaan' hordofi - gosti soorataa kun kuduraafi fuduraalee ammuma oomishan irratti kan hundaa'edha. Vaayitaaminootaafi albuuda fayyaa onnee keenyaaf barbaachisu jedhaman kan qabudha. Qorannoo ofiikee taasisuun waanta naannoo keetti jiraniifi si sadarkaa jireenya kee kana keessatti si fayyadan sooradhu. Akkuma gara oliitti jedhame hanga faatii/cooma fayyadamtu hir'isi. Akkuma dulloomaa deemnuun barbaachisummaan aannisaa qaama keenyaas hir'achaa adeema. Jireenya keenya guyyuu keessa kaalorii hedduu fudhachuun, yoo deebisnee humna baasuun hin gubnu tahe, coomni qaama keessa kuufamaa adeema. Coomni nu barbaachisa taanaan, cooma loonirraa argamu hir'isuun, cooma ocholoonii fa'i irraa argamu soorachuu dandeenya. Cooma/faatii Omega-3 - gosoota nyaataa qabiyyee omega-3 qaban fayyadami. Kunis lafeefi onneen kee fayya-qabeessa akka tahan si gargaara. Kanas irra hedduu gosoota qurxummii garagaraa irraa argatu. Dabalataanis killee, ocholooniifi talbaa fa'i irraas argachuun ni danda'ama. Vitaaminoonni murteessoodha... Akkuma umriin jaaraa deemnu jijjiiramoonni qaamaafi sammuu garagaraa nu mudata - kunis qabiyyeen nyaataa qaama keenyaaf barbaachisus akka geeddaramu godha. Qaamni keenya dandeettiin vitaaminootaafi albuudota hedduu ofitti fudhachuu/wal simsiisuu ni hir'isa. Dabalataanis, namoonni hedduu akkuma umuriin dabalaa deemu, fedhiin nyaataa isaanis hir'achaa deema. Wanti sadarkaa kanattis soorannu fayya-qabeessa taheefi qabiyyeen kan badhaadhe tahuun daran murteessaadha. Rakkooleen garaacha keessaa kanneen akka goginsaafi kaan umurii wajjin dabalaa adeemu. Kanaafis dhangalaa'aa fayyadamnu hir'isuun nurra hin jiraatu - bishaan hedduu dhuguun kanaaf gargaara. Kana malees dandeettiin foolii fuudhuu fi dhandhamuu akkasuma hir'achaa adeema. Tahus nyaata keessa ashaboo heddummeessuu irraa of qusadhu. Lakkii nyaanni dhandhama gaarii naa qabaachuu dide jennaan, ashaboo itti dabaluurra waan biraan bakka buusaa. Fakkeenyaaf mi'eessituuwwan garagaraa kanneen akka: qullubbii adii, cuunfaa loomii, acheettoo fi sanaafica faa itti daruu dandeessu. Ammallee akkuma umuriin dabalaa deemu hangi asiidii garaacha keessaa bicataa deema. Kanaanis qaamaan walsimuun ayiranii, kaalsiyemiifi vitaaminoota B6, B12 fi foolik asiidii ni hir'ata. Sababa kanaanis dhagni bututuu, dadhabbiin ni mudata, dandeettiin xiyyeeffachuus ni hir'ata. Dabalataanis carraan dhukkuba onneef saaxilamuuf qabnus haalaan dabala. Maal sooradhu? Faayibarii - Nyaatni soorattan qabiyyee faayibarii (waan akka kirrii) olaanaa qabaachuu mirkaneessaa. Fakkeenyaaf ajjaa, kuduraalee, fuduraalee, gosoota baaqelaa fi missira. Cuunfaa gosoota nyaataa kana ganama burcuqqoo tokko fudhachuun, gogiinsa garaa hir'isuu mala. Vitaamina B12 - Nyaata kee keessa kanneen qabiyyee B12n badhaadhan galchi. Fakkeenyaaf foon, qurxummii, bu'aalee loonii, fi kaan. Waa'ee hanga B12 qaama kee keessaaf ni yaaddofta taanaan, mana yaalaa deemuun hakiimota mariisisi. Vitaamin D - hangi vitaamin D muraasni gosoota nyaataa kanneen akka: killee/hanqaaquu, qurxummuu zayita qabanii keessatti argama. Kana malees vitaamin D aduu qanqaammachuun argamuu danda'a - guyyaatti yoo xiqqaate daqiiqaa 20f aduutti gadi bahuun harkaafi fuula kee aduutti kenni. Odeessa kana bbcgoodfood.com irraa arganne


Fayyaa Sammuu: Namni rakkoo fayyaa sammuu qabu 'isa maraatee huccuu gate qofaa miti' - Dr Yoonaas

'Ye a'imro hospital tarikoch' ykn Odeessaalee Hospitaala Fayyaa Sammuu' kitaaba ogeessi fayyaa sammuun ispeeshaalaayiz godhan Dr Yoonaas Laaqawu barreessanidha. Hospitaala Fayyaa Sammuu Amaanu'eel keessa kan hojjetan Dr Yoonaas muuxannoo fi mudannoo hojii akkasumas seenaalee adda addaa walitti qabuun kitaabatti jijjiiran. Waa'ee kitaaba isaanii kanaa fi walumaagalatti waa'ee fayyaa sammuu BBC waliin turtii godhaniiru. Hospitaalli Amaanu'eel hospitaala fayyaa sammuu tokkicha Itoophiyaan qabdudha. Hospitaalonni biro yaala fayyaa sammuu kennan jiraatanillee, addatti fayyaa sammuu qofa kan yaaluu fi dhukkubsattoota ciibsee kan yaalu (in-patient) hospitaala kana qofa. Waa'ee hospitaala kanaa wantoonni odeeffaman wantoota wal fakkaatoo fi dhukkubsattoota irratti loogii kan geessisan ta'uu himu Dr Yoonaas. 'Qorichi amanu'eel nama jazbeessa, hakimoonni hospitaala Amaanu'eel hojjetaniyyuu dhukkubsattoota' kanneen jedhan irraa eegalee dhukkubsattoota biratti qoosaaf jedhamanii kan himaman hedduu kaasu. Wantoonni himaman kunneen  dhugaa jiru hin mul'isan kan jedhan Dr Yoonaas, "hospitaala Amaanu'eel keessatti guyyuu hojiirratti wanti nu mudatu kufanii ka'uu namootaa, jaalala maatii, haarsaa haadholiin ijoollee isaaniif kaffalan, cichoomina, abdii fi wantoota akkanaati," jedhu. Fayyaa sammuu wayita jedhamu huccuu baafatanuu qullaa daandiirraa fiiguu qofa kan itti fakkaatu nama hedduutu jira jedhu Dr Yoonaas. "Namoota tokko tokkoof ammoo kuniyyuu gahaa miti. Huccuu baafatee qullaa osoo fiiguu, konkolaataan itti dhufee yoo jalaa gore, ni sobe dhukkubsataa miti jedhuun. Osoo dhukkubsataa ta'ee hin baqatu ture," namootni jedhan jiraachuu dubbatu. "Namootni dhukkuba akka kanaa qaban 100 keessaa lama qofa," kan jedhan ogeessi kun, "kaan uffatee hojii isaarratti kan argamu, kireeffatee kan jiraatu, dirqama hawaasummaa isaa kan bahatu garuu dhukkuba sammuu gara garaa kan qabudha," jedhu. Dhukkuba sammuu wayita jedhamu namni kan yaadu "huccuu gatanii karaatti bahuu" waan ta'eef namni dafee gara mana yaalaa hin dhufu jechuun ilaalchi dogoggoraa kun qaawwaa guddaa uumuu dubbatu. "Harka 99 dhukkubsataa sammuu huccuu isaa hin gaannetu baay'ata," jedhu. "Namni sammuu qabu hundi dhukkubsachuu danda'a," kan jedhan Dr Yoonaas, gosoota dhukkuba sammuu adda addaa agarsiisuuf seenaawwan gara garaa kitaaba isaanii keessatti akka dhiyeessan dubbatu. Qorannoo sadarkaa idil-addunyaatti godhameen namoota afur keessaa tokko dhukkuba sammuu qaba, Itoophiyaa keessattis akkanuma jedhu Dr Yoonaas. Hospitaala Amaanu'eel keessa siren 200 ol jira, akkasumas kutaaleen sammuu yaluuf tolfaman adda addaa jiraachuu himu. Hospitaalichatti namoonni saba, amantaa fi sadarkaa jireenyaa hundarraa dhufan akka yaalamanis himu. Hakimoota ykn ogeeyyii fayyaa ta'anii kanneen dhukkubni sammuu isaan mudatu akka jiranis himu. Namoonni dhukkuba sammuu akka "nama maraatee huccuu gate" qofaatti waan ilaalaniif malee gosootni dhukkuba sammuu 300 ol akka jiran dubbatu Dr Yoonaas. Dhukkuboota tokko tokko namni dhukkuba sammuu ta'uu isaaniiyyuu hin beeku kan jedhan ogeessi kun, "giinga'uu, barnoota heerreega hubachuu dadhabuu, sireerratti fincaa'uu, araada, dhiphina, saal-qunnamtii dadhabuu fi kkf marti dhukkuba sammuuti," jedhu. Namoota gara hospitaala Amaanu'eel dhufan keessaa hedduun isaanii dhukkuba isaaniirratti dabalataan araada dhugaatii alkoolii, jimaa, sijaaraa, kaanaabiis ykn kan biroo akka qaban dubbatu Dr Yoonaas. "Araadni matuma isaatiin dhukkuba sammuuti," kan jedhan ogeessi kun, wantoonni araada nama qabsiisan jedduun jiraachuu himu. Araadni matuma isaatiin dhukkuba sammuu ta'uu qofa osoo hin taane, dhukkuboota sammuu biro kakaasuu fi hammeessuu danda'a jedhu. Araada bunaarraa eegalee hanga wantoota jajjaboo araada nama qabsiisan akka dhugaatii alkoolii, sijaaraa, jimaa fi wantoota sammuu nama hadoochan lilmeen fudhataman akka heerooyin, kokeeyin fi kkf jiraachuu himu. Gara fayyaatti wayita dhufamu ammoo qorichoonni dhukkuba dandamachiisuuf, hirribaf akkasumas yaala biroof kennaman araada ta'anii hafuun, namoonni isa argatan malee socho'uu dadhabu jedhu. Araadni yeroo hedduu kan eegalu dhiibbaa hiriyaatiin, wantoonni araada nama qabsiisan kunneen salphaatti argachuun yoo danda'amedha jedhu. "Wantoonni namoonni fayyadamana to'annoo isaanin ala yoo bahu, hariiroo hawaasummaa akka hojii, itti gaafatamummaa maatii fi kaan sirnaan bahachuu dhorkuurra yoo gahu araadatti jijjiirameera jechuudha," jedhu. Namoonni dhukkuba fayyaa qaban hospitaala Amaanu'eel dhufanii erga fayyaniin booda araadatti deebi'anii jennaan dhukkubni sammuu isaanii yoo itti ka'u arguu himu ogeessi ispeeshaaliistii dhibee sammuu Dr Yoonaal Laaqawu. Duraan dhukkubsattoota gara hospitaala Amaanu'eel dhufan wantoota sammuu nama hadoochan lilmeen fudhataman akka fayyadaman hin gaafatamu ture kan jedhan Dr Yoonaas, amma garuu gaafachuu eegalamuu himu. Kanaaf sababni ammoo wantichi baramaa dhufuu fi heddummachaa jiraachuu ta'uu himu. "Dhiyeenya ogeeyyiin epidimiyoolojii hospitaala Xiqur Anbassaa qorannoo godhaniin Finfinnee keessa qofa namoonni wantoota sammuu nama hadoochu lilmeen fudhatan 4000 jiraachuu adda baafataniiru." Namoonni sammuu dhukkubsatanii yaalamanii fayyan dhaabbata hojjetanitti raga yaalaa isaanii dhiyeeffatu. Sana booda yaadota furmaataa ykn komiiwwan yoo dhiyeessan irra deddeebiin loogiin irra gaha. Yoo homaa hin dubbatan ta'e garuu osoo rakkoon isaanirra hin gahiin jireenya isaanii itti fufu jedhu. Kanaaf akka fakkeenyaatti seenaa dhukkubsataa isaanii tokkoo kaasuun himu. Dhukkubsataan kun yaalamee erga fayyee booda, ragaa yaalaa isaa barreessifatee mana hojii isaatiif dhiyeesse. Sana booda walgahii irratti yaada yoo kennu, waan itti walii hin galle yoo ibsatuu fi komii yoo dhiyeessu hogganaa isaatiin waliigaluu dhabuu akka itti hime dubbatu. Hogganaan kun raga yaala fayyaa sammuu inni dhiyeeffate eeruun afaan isa qabsiisuufi loogii irraan gahuuf yaaluu himu. Yeroo tokko dhukkuba sammuu waan qabanif qofa lafa hojiitti guddina kan dhorkaman, hojiirraa kan ari'aman jiraachuu himu. Sababa loogii fi adda fo'amuun irra gahuuf jecha dhukkubsattoonni sammuu gara mana yaalaa dhufuurraa of qusatus jedhu Dr Yoonaas. Dabalataan dhukkubni fayyaa yaalamee akka fayyu hubachuu dhabuun akkasumas hafuuraan wal qabsiisuun, namarraa namatti kan darbudha jechuun loogii fi adda baasuun akka jiru himu. Namoonni dhukkuba sammuu qaban akka hamoo ta'anii fi nama miidhaniitti yaaduun namoonni akka isaan baqatanii fi irraa fagaatanis himu. Dhugaan jiru garuu namoonni sammuu dhukkubsatan namoota kaan caalaa dacha jaha haleellaan irratti raawwatama jedhu Dr Yoonaas. Haleellaan kunis kan qaamaa, saal-qunnamtii fi kan xiin-sammuu akka ta'e dubbatu. Maatiinis namoota dhibee sammuu qaban wantoota hedduurraa adda baasanii loogii irraan gahu jedhu. Duuti firoota isaanii kan itti hin himamne, hojiirraa dhorkamanii TV ilaalaa akka oolan kan godhaman akkasumas waan hin malle jedhamanii kan arrabsaman jiraachuu himu.


Waraana Tigraay: 'Tigraayitti deeggarsi atattamaa qaqqabuu baannaan haalli 77 umamuu danda'a'

Naannoo Tigraayitti sababii hir'ina nyaataatiin namoonni baayyeen lubbuusaanii dhabuu Ittigaafatamaan waajjira eegumsa fayyaa naannichaa Dr Hagoos Gudafaay ibsan. Ittigaafatamtichi gaaffiifi deebii BBC Tigrinya waliin taasisaniin, naannichatti malli ittiin wal qunnaman waan hinjirreef hangi beela mudatee guutummaa guutuutti beekuuf rakkisaa akka taasise dubbatan. ''Odeeffannoo nu qaqqaban wayita ilaallutti hospitaaloota keessatti guyyaan namoonni 3-4 sababii hir'ina nyaataatiin du'aa jiru,'' kan jedhan Dr Hagoos, godina jidduugalaatti Tambeen, Aduwaa fi Aksuum, Zaanaa, naannoolee Kaaba lixaatti, Raayyaatti akkasumas Mahonii, Kibba bahaatiin ammoo sadarkaansaa garaa gar ta'ulleen aanaalee hedduun ''balaarratti argamu'' jechuun dubbataniiru. Naannooleen kunneen kanaan duras kan hongeen miidhaman ta'u ittigaafatamaan kun dabaluun himaniiru. Dr Hagoos haala jiru ilaaluuf naannoolee garaa garaa keessa socho'anii kan turan yoo ta'u, keessattuu haala bulchinsa godina jiddugalaa, naannoo Raayyaa akkasumas Tanbeen keessa jiru taajjabusaanii ibsaniiru. ''Haalli beelaa cimaa jira. Keessattuu daa'imman, haadhooliin hoosisaniifi ulfaa irra rakkoon mul'atu cimaadha.'' Sadarkaa hir'ina nyaataa sadarkaa addunyaatiin yoo safaramu, harka 25 gaheera. Biyyi tokko yoo parsantaa 15 irra gahe balaarra akka jirtu hubatamuun, deeggarsa nyaataa raabsuuf karoorri baafama. Amma nu biratti parsantaa 25 irra gaheera,'' jechuun dabaluun dubbataniiru. Sadarkaan beelaa aanaarraa aanaatti garaa garummaa qabaachuu kan himan Dr Hagoos, ''lakkoofsa jidduugalaatiin himaa jirra malee aanaalee tokko tokko keessatti parsantaa 30 irra gaheera. Amma deeggarsi atattamaa dhiyaachuu yoo baate gara haala bara 77tti sanatti ce'uu daneenya,'' jechuun yaaddoo qaban ibsan. Naannoo Tigraayiitti daa'imman umuriinsaanii waggaa tokkoon gadii ta'an 250,000 ol akka ta'an kan dubbatan ittigaafatamaan biiroo fayyaa kun, kan waggaa shanii gadii ammoo miliyoona tokko ta'u jedhan. ''Isaan keessaa kanneen parsantaa 60 -70 ta'an balaa beelaa irratti kan kufan yoo ta'an, ammaan tanatti daa'imman hospitaalota seenan irra caalaan kanneen beela waliin walqabachuun rakkoo isaan mudateen,'' jedhan. Keellaawwan fayyaa tajaajilawwan fayyaa adda addaa akka kennaniif irraa eegamulleen, kan raawwataa akka hinjirre kan dubbatan Dr Hagoos, namoonni beelaan miidhaman gara hospitaalotaa dhaqanis hospitaaloonni dhiyeessitii nyaataa gahaa waan hinqabneef rakkinichi caalaa rakkisaa ta'u himaniiru. ''Rakkoo cimaan ammoo hospitaalotatti nyaanni gahaa dhabamuusaati. Namoota siree qabatanii wallaanamiif nyaanni gahaan hinjiru.'' ''Dubartoonni ulfaa fi hoosisanis akkasumas rakkoo cimaa keessatti argamu. Nyaata gahaa hinargatan. Kan argatanis dursa ijoolleefi maatii isaaniif oolchu. Sababii kanaatiin ammaan kanatti dubartoonni ulfaafi hoosisan parsantaa 78 rakkoo irratti argamu.'' Dhaabbileen fayyaa Tigraayiitti argaman parsantaan 90 tajaajilaan ala ta'usaanii Dr Hagoos dabaluun himaniiru. ''Hojjattoonni fayyaa keenya 22,000 olii bittinaa'aniiru. Hojjattoonni gara 37 ta'an osoo tajaajila kennaa jiranu ajjeeffamaniiru. Tigraay Lixaa keessatti qofa ogeessonni fayyaa 78 ta'an miidhaan qaamaa irra gaheera.'' Dhaabbileen fayyaa tajaajila wallaansaa fi meeshaalee fayyaa gosa kamiitu akka hinqabne dabaluun himaniiru. ''Tigraay keessa qoricha kan jedhamu hinjiru,'' kan jedhan ittigaafatamaan biiroo fayyaa Dr Hagoos, kanneen  rakkoo onnee qabaniif, kanneen HIV fi sukkaara dhukkubsataniif yoo xinnaate baatii sadi sadiif qoricha dabalataa ni barbaachisa ture,'' jedhan. Dhibee busaa dabalatee, namoonni dhibee garaa garaatiin miidhamaa jiru,'' kan jedhan Dr Hagoos, qorichi ture dhumuun amma haala rakkisaa keessa jiraachuu ibsaniiru. Naannoon Tigraay harka finciltoota TPLFtti galuusaa hordofee, sararawwan qunnamtii kan adda kutaman yoo ta'u, tajaajilli baankii, telekomunikeshinii akkasumas ibsaan adda citeera. Ittigaafatamaan biiroo fayyaa naannichaa kun ''maallaqni callaan homtu hinjiru. Hir'inni tajaajila fayyaaf kanuma waliin kan wal qabatuudha. Amma bilisaan hojjataa jirra.'' Baatiiwwan sadan darbaniif humnootiin TPLF erga irra jireessa naannichaa to'atan irraa kaasee, daandiilee fi malli qunnamtii hundi cufamusaanitiin ummanni naannichaa parsantaa 90 ta'u balaa hir'ina nyaataaf akka saaxilame odeeffannoon dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii baase ni mul'isa. Waraanni Tigraay waggaa guutuuf torbanoonni muraasni hafee, miidhaa namoomaa olaanaa qaqqabsiisuun, dhaabbileen fayyaa hedduunis barbadaa'aniiru.


Iskootilaand qorannoo dhibee sukkaaraa haaraa kennuun biyya jalqabaa taate

Qorannoon kuni kennamuu yeroo jalqabu namoonni dhukkuba sukkaaraa ‘Type 1’ jedhamu qaban insuliinii fudhachuurraa bilisa tahuu jechuu dha. Iskootilaand qorannoo dhiigaa ‘C-peptidse’ jedhamu kana fayyadamuun biyya addunyaa jalqabaas taateetti. Qorannoon kuni qaamni namaa insuliinii hangam oomishaa akka jiru agarsiisa. Yaaliin samuudaa Tajaajila Biyyaalessaa Fayyaa naannoo Lothiyaanitti taasifame, namoonni waggootaaf insuliinii fudhachaa bahan akka dhaaban ykn hir’isan taasisa. Qorannoon kuni Sadaasa, 1 irraa qabee kennamuu eegala. Qorannichi  adeemsa  dhukkuba sukkaaraa ‘Type 1’ jedhamu sirriitti adda baasuun ni foyyessa. Namni tokko gosa dhukkuba sukkaaraa ‘Type 1 ykn Type 2’ qabaachuu isaanii adda baasa. ‘Qorannoo jireenya keenya jijjiirudhas,’’ jedhameera. Qorannnoo dhiigaa C-peptide beekuu dhaan hakiimonni namni dhukkuba sukkaaraa qabu qaama keessatti isuliinii hangam akka oomishaa jiru baruu danda’u. C-peptide hanga murtaa’een qaama keessa yoo jiraate namni suni dhibee sukkaaraa ‘Type 1’ jedhamu cirumaa akka hin qabne agarsiisa. Argannoon kuni qorannoo waggaa lamaa gorsaa dhukkuba sukkaaraa Piroofeesar Maark Istaarchan, hogganamuun ifa tahe. Pirofeesarichi akka jedhanitti, ‘’C-peptide hakiimotni dhukkuba sukkaaraa qorannoo wal’aansaa sirriii tahe akka kennaniifi sababa dhukkubichaa akka baran godha, kunimmoo dhukkubsattoonni wal’aansa  isa sirrii akka argatan taasisa.’’ ‘’C-peptide kun yeroo hunda insuliinii fudhachuurraa isaan hambisuu danda’a. Kunimmoo waan jireenya jijjiiru dha,’’ jedhan. Iskootilaand keessa namoonni 315,000 tahan dhukkuba sukkaaraa kan qaban yoo tahu. Qorannoon kuni namoota isa ‘Type 1’  jedhamuun waggoota sadan darbaniif  qabamuun isaanii mirkanaa’eef kennama. Ministarri Fayyaa Hawaasaa Maree Todd dhukkuba sukkaaraa ittisuun waan mootummaan Iskootiish dursa kenneef keessaati, namni dhukkubichaa waliin jiraatu hundi yaala fayyaa gahaa akka argatu barbaada jedhan. ‘’Dhukkubni sukkaaraa ‘Type 1’  rakkoo fayyaa addunyaa gurguddoo jedhaman keessaati. ‘’Iskootilaand qorannoo dhiigaa kana kennuun biyya jalqabaa tahuusheetiin nan boona. Namoota dhukkubichaan rakkataniifis waan gaarii dha,’’ jedhan.


Jaalala foon dheedhii qaala’insi jireenyaa dhaabuu hin dandeenye

Yonaas Girmaa daldala foonii keessa waggoota 20 ol tureera. Hojii kana abbaa isaarraa fudhatee yeroo ammaa kana mana foonii bulchaa jira. Manni foonii Yonaas bulchu kun manneen foonii Finfinnee keessatti maqaa gaarii qaban keessaa tokkoha. Wantota manni foonii kun ittiin beekamu keessaa tokko Itoophiyaa keessatti namoonni siyaasaa waliif masaanuu ta’an gamaafi gamana taa’anii fageenyatti wal ilaalaas ta’u bakka yeroo baay’ee itti dabarsan ta’uu isaati. Keessattuu manni foonii kun sirna ADWUI keessa namoonni siyaasaa 'si argee diina arge' waliin jedhan itti wal arganii nagaa Waaqaa walgaafatanii walitti qoqqoosanii nyaataa turanidha. Mana Foonii Carcar jedhama. Akka Yonaas Girmaa jedhutti  mana foonii kun, “ namoonni akka Abbay Tsahaayyee, Getaachoo Raddaa gama tokkoon warri akka Andu’alam Arraagee gama biraan” fuulaafi fuulatti wal ilaalaa bakka foon itti muratan ture. “Yeroo tokko Piroofesar Masfiniifi Getaachoo Raddaafaa yeroo nagaa walgaafatan ‘maal ta’a foon irratti akka waldandeessan osoo siyaasa irrattis waldandeessanii’ jechuun walitti qoosuu isaanii nan yaadadha,” jechuun Yonaas wanta darbe duubatti deebiyee yaadata. Ammas taanaan namoonni paartilee mormitootaas ta’e paartii bulchaa jiru kan Badhaadhinaa ,”wal ilaalu, nagaas walgaafatu , ni nyaatus,” jechuun ibsa Yonaas. Aadaan kutaalee gara garaa Itoophiyaa keessa jiran yeroo ilaalaman maaddiitti qophaa dhiyaachuun of jaallachuu ykn kakaatuu ta’uu waliin kan walqabatudha. Innumaattuu caabii tokkorratti dhiyaatanii waliin nyaachuun karaa walitti dhufeenya maatii ykn jaalalli  uumamu akka ta’e amanama. Jireenya magaalaa babal’achuu hordofee maaddii tokkotti dhiyaatanii nyaachuun barame hir’achaa dhufus foon dheedhii  qofaa of nyaachuun garuu yeroo baay’ee hin mul’atu. Finfinnee dabalatee magaalota gurguddoo Itoophiyaa keessatti  jaalalli foon dheedhii dabalaa dhufe maaddii tokkotti dacha’anii nyaachuu cimsee itti fufsiisuu isaa hojii kanarratti namoonni bobba’an ni dubbatu. Foon dheedhiin filatamaan bakka kamitti argama? “Seenaan dudduubaa sangichaas ta’e kan qote-bulaas ni qoratama,” jechuun adeemsa foon gaarii argachuudhaaf manneen foonii hordofan ibsa.“Addunyaarratti foon filatamaan jira kan jedhamu Jappaan keessa jedhama. Foon amma Finfinnee keessa jiru foona Jappaan jiruun gadi miti.  Dorgommiin qulqullina ilaalchisee jiru gatiin isaa akka baay’ee dabalu taasiseera,” jedha. Seenaa duubaa horii sanaa qorachuun kan barbaachiseef dhukkuboota akka Koosoo ittisuudhaaf jedha Yonaas. “Horiin tokko hidhaarratti yoo gabbifameefi gara alaatti yoo kan hin bane ta’e Koosoon isa hin argatu. Dhukkubni Koosoo tilmaamaan dhibba keessaa hanga 80 hir’ateera.” “Kanaan dura fooni baayyina malee qulqullina hin qabu. Abbootiin keeya horii yeroo bitan maal nyaate jedhanii hin gaafatan ture. Amma nyaata horiin sun nyaata fayyaaf kan ta’u akka ta’e qoranneetu bitna. Innumaattuu kun garaa nu gahuu didee jennaan ofii keenyaan gara horii gabbisuurra geenyeerra,” jechuun BBCtti hima. Filannoo sanyii sangaatiin kan Harariin gitu hin jiru jechuun dubbata Yonaas. Itti aansee jirruudha. Sangaa Harar foon isaa miyaawaa kan taasisu haala qilleensa isaatiifi akkaataa ittiin gabbifaman ta’uu Yonaas ni ibsa. “Qote-bulaan Haragee horii bakkaa bakkatti sochoosee osoo hin taane mana keessatti midhaaniin gabbisa. Yeroo baayyee haati warraas, abbaan warraas sangaa mataa mataa isaanii tokko tokko kan gabbisan qabu. Midhaan ijoolleesaaniitiif kennan horiisaanii sooru,” jedha Yonaas. Wanta foon dheedhii ittiin nyaatanYonaas gara hojii foon dheedhiitti yeroo seenu wanti ittiin nyaatan mixmixaa callaa akka ture yaaata. Amma garuu Awaazeen isaayyu akka addatti akka qophaa’u dubbata. “Amma amma Awaazeen mataan isaayyu daadhiitiin, daadhii jabaataa ta’eefi daadhii balasiirraa qophaa’a.  Dabalataan ammoo kutaa biyya keenyaa gara garaa keessaa qocqocaafi daaxxaan ni dhufa. Yeroo ammaa kana ammoo foon dheedhii qooccootiin jalqabeera,” kan jedhu Yonaas kun ibsituu guddiina hojichaati jedha. Gatiin foon dheedhii maaliif akkas qaala’eYonaas waggoota 20 dura yeroo hojii kanatti makamu gatiin foon kiiloo tokkoo, “birrii 12 gara birrii 13tti” deemaa jira ture. “Yeroo sanatti qaala’eera jedhamee mormii guaatu ture. Mormii baayyee guddaa. Abbaan kiyya hojicha yeroo jalqabutti foon kiiloo tokko birrii shan ture,”  jechuun yaadata Yonaas. Abbaan isaa bara Dargii keessa saantiima dabaluu isaatiin hidhamee ture.Bara A L I xumuramaa jiru 2013 keessa Ebala 24 irra kan kabajame Ayyaanni Faasikaa dura foon dheedhii gaariin finfinneetti kiiloon tokko birrii 500n gurguramaa ture. Amma kun dacha ta’eera. Namni birriin 900 hanga 1,000 kiisa isaa keessaa hin qabne foon dheedhii nyaachuu hin danda’u. Abbaan Mana Foonii Carcara Yonaas akka jedhutti  soorri sangaan nyaatu waan miyaa’eef, akkaataa ittiin sangoonni gabbifaman waan jijjiirameef gatiin foonii baay’ee qaala’eera. Sangaan tokko yeroo qote-bulaarraa erga bitameen booda ji’a shanii hanga ji’a torbaatti mana foonichaatti akka gabbifamuufi baasii hojjetaa guyyaa dabalatee sangaan tokko hanga guyyaatti hanga dhibba lamaa akka barbaadu dubbata Yonaas. Ji’atti birrii kuma ja’a jechuudha. “Boqqolloon kiiloon tokko kanaan dura birrii torbaafi saddetitti gurguramaa ture. Amma garuu birrii 30 ol ta’eera. Faagulloon talbaa kiiloon tokko birrii 700 ture. Amma garuu birrii 3500 galeera,” jeha Yonaas.Ragaan ministeera daldalaa akka agarsiisutti sangaan Harar sadarkaa tokkoffaa Finfinneetti birrii kuma 75 yoo gurgura,u sadarkaan lamaffaa ammoo birrii kuma 50 baasa. Horiin Arsii Baalee Shaashamanneerratti birrii 3,500 yoo gurguramu re’een Affaar ammoo Deeraa irratti birrii 3,800tti gurgurameera. Re’een sanyii makaa qabu Adaamaatti birrii 5,000 akka baasu ragaan ministeericharraa argame ni mul’isa. Foon dheedhiifi dhugaatii alkoolii Foon dheedhii hanga dhiyeenya kanaatti  nyaata namoonni gurguddoon nyaatan akka ta’etti ilaalamaa akka ture dubbata Yonaas. Amma garuu nyaata dubartoonni, akkasumas dargaggoonni  yeroo baay’ee nyaatan ta’eera. Dhugaatiiwwan idilee foon waliin baraman biratti, “Tekeshinoo”  dhugaatiin jedhamu foon waliin walqabatee alkooliin jedhamu uumamee hanga dhugamurra gaheera.Dhugaatiin makaa biiraa, alkoolii wayiniifi fuduraa ta’e kun keessumsiitota mana fooniirra darbee Awaash Wayintejji mataan isaa akka omisha mataa isa danda’eetti beeksisuurra gaheera. Dhiibbaan foon dheedhii fayyaa irratti qabu maal?Rakkoo fayyaa foon dheedhii nyaachuun qaqqabsiisu keessa tokko dhukkuba Koosooti. Kutaaleen baadiyyaa biyyattii keessatti rakkoon guyyaa guyyaan kan mul’atu ta’uu hordofee qoricha Koosoo fayyadamuun kan baramedha. Waggoota dhiyoo asitti garuu dhukkubni kun waan bade hanga fakkaatutti akka hir’ate hedduun ni dubbatu. Dhukkuboonni akka Koosoo, Saalmooneellaafi Antiraaks jedhaman foon dheedhii waliin walqabsiisee maqaan isaanii irra deddebiin ni ka’a. Ogeessa fayyaa beeyladaa kan ta’e Dr. Dammaqaa Wandimmaageny  akka jedhutti, sangaa sana gabbisuurraa kaasee nyaata dhiyaatuuf qulqullinni isaa eegamuu baannaan dhukkuboote kanneeniif saaxiluu akka danda’u dubbata. Erga dhiyootii manneen foonii sangaa dallaa ofii isaanii keessatti gabbisuu jalqabuu isaaniitiifi qorichawwan dhibee kana horiirraa ittisan waan kennaniif foon isaaniis fayyaalessa akka ta’u ogeessi kun ni dubbata. Foon dheedhii kan sangaa nyaachuun Itoophiyaatti kan barame yaa ta’u malee kutaa addunyaa gara garaa keessatti keessattuu foon dheedhii kan qurxummii nyaachuun baratamaadha. Foon dheedhii nyaachuun qurxummii dheedhii nyaachuu waliin yeroo ilaalamu yaaddoon fayyaa isaa xiqqaa ta’uu Dr. Dammaqaan ni dubbatu.Innumaattuu qurxummii dheedhii faalame nyaachuun dhukkuboonni uumaman kan ajjeesuu dana’an ta’uu hima. “Pirootiin foon dheedhii keessa jiru keessattuu kale irratti dhiibbaa guddaa uuma. Kanaaf, foon dheedhiin affeelamees ta’u dheedhii isaa nyaachuun fayyaaf kan gorfamu miti,” jedha Dr. Dammaqaan foon diimaa nyaachuun haala qilleensaa irrattis dhiibbaa akka qabaatu dubbata. “Foon diimaa omishuun baay’ee gati-jabeessa. Sangaa tokko gabbisuuf hanga waggaa afurii fudhatus foon argamu garuu kiiloo 200 ta’a.  Foon diimaa kiiloo tokko omishuudhaaf bishaan hanga liitira kuma 35 akka gaafatu qorannoon ni mul’isu,” jechuun ogeessi fayyaa beeyladaa kun BBCtti dubbata. Foon dheedhii re’ee yeroodhaa gara yerootti dabalaa dhufeefi isa waliin walqabatee yaaawwan ta’innaa jedhaman ilaalchisuun ogeessa kana gaafanneerra. “Re’een bakkawwan gammoojjii ta’anitti waan horsiifamaniif baala beeyladoonni biroon hin nyaatne nyaatu. Kanaaf, baalawwan kanneen keessaa kanneen qorichummaa qaban waan nyaataniif foonichi ni fayyisu yaadonni jehan ni jiru. Haata’u malee, qorannoon kana mirkaneessan hin gaggeeffamne. ”Dhukkuboota beeyladarraa namatti darban  sirriitti ittisuu dandeenyaan foon dheedhii hordofee dhibeen fayyaa mudatu hir’achuu akka danda’u ogeessi kun ni dubbata.Ogeessa fayyaa beeyladaa kan ta’e Dr, Dammaqaan ofii isaatiifuu foon dheedhii nama jaallatu. “Waggoota shaniifi ja’a foon dheedhii walitti aansee nyaadheera. Dhukkubni kana waliin qabate na mudatee hin beeku,” jechuun muuxannoo ofii isaa dubbata Dr. Dammaqaan. Haata’u malee, foon nyaachuu ilaalchisee qorannoowwan gaggeeffamaa jiran bu’aa isaarra miidhaa isaatu caala. Kanaaf fakkaata, keessattuu biyyoota gudatan keessatti namoonni gara foon adiitti caalchisuu kan filataniif. Foon adii jechuun kan lukkuufi qurxummii jechuudha. “Pirootiiniin foon diimaa keessa jiru keessattuu kaleerratti dhiibbaa guddaa fida. Foon diimaa affeelamees ta’u dheedhiin isaa fayyaaf nyaata gorfamu miti,” jedha Dr. Dammaqaan. Qalma seeraan alaa hir’isuu yoo danda’ame ammoo sangaan qalamuufi nyaataaf yeroo dhiyootu keessatti qulqullinasaa eeguun yoo danda’ame yaaddoo fayyaa hir’isuun ni danda’ama jechuun dubbata.


Waraana Tigraay: Tigraayiitti namoonni balaa beelaa keessa jiraatan maal jedhu?

Hiyiwoot Barihee haadha ijoollee sadiiti. Ijoolleeshee lamaan jalqabaa wayita guddiftutti rakkina fayyaa omtuu ishee mudatee hin beeku ture. Amma garuu intallishee sadaffaa kan umuriin waggaa tokkoofi baatii afurii, Eedan Gabratsaadiq hospitaala Ayidar magaalaa Maqalee jiru ciisuun wal'aanamaa jirti. Hiyiwootis mucaashee hospitaalatti wal'aanamaa jirtu ija keessa ilaalaa akka fayyituuf Waaqa kadhataa oolti. Eedan hopitaalaa kan galte hir'ina nyaataa olaanaa mudate irraa kan ka'e qaamnishee waan hubameefidha. Obbo Giday Marassaa Qollaa Tanbeen Aanaa Qayih Takilii, ganda baadiyyaa Indaabaanaa jedhamu jiraatu. Naannoon kunis bakkeewwan Tigraay keessatti lolli cimaan itti gaggeefame keessaa tokkodha. Waraanichi baatii Waxabajjii keessa bifa isaa akka geeddaratu kan taasisee duulli Alulaa Abbaa Naggaas kan eegale iddoodhuma kanaati. Jiraattoonni baadiyyaa hedduunis naannichatti baatiiwwan hedduudhaaf manasaanii dhiisanii jireenya isaanii garreeniifi bosona keessa godhatanii turan. Obbo Giday gara dhuma baatii Waxabajjiitti gara qee'esaaniitti deebi'anilleen, mucaan isaanii barrattuu kutaa jahaa turte baay'ee jalaa dhukkubsattee jirti. ''Gammoojjii keessa turre Waxabajii keessa yoo deebiinu, rakkina kana keessa buune. Duraan fayya qabeettii turte,'' jedhu. Jalqaba gara buufata fayyaa dhiheenyatti argamu geessulleen qoricha argachuu garuu hin dandeenye jedhan. Ittaansee hospitaala Abbii Adiitti deeggarsi taasifamaaf akka ture himu. Mucaan isaani irra jireessa kan dhukkubsatte hanqina nyaataa irraa kan ka'e yoo ta'u, rakkina onnees akka qabdu itti himame. Addee Hiwoot intalli ishee Eedan torbanootaaf deeggarsi wal'aansaa taasifamuufilleen dhukkubbiin ishee itti wayyaa'aa hin jiru. ''Dhibee hir'ina nyaataatiin dhufe ta'uu natti himan. Isaan humna qaban hundaan gargaaraa jiru, garuu ani hin beeku,'' jetti. Itti dabalunis, ''haala gaariin ijoollee keenyaa guddisaa turre. Jireenyi keenyas omaa hin jedhu ture. Amma garuu waan nyaannu hin qabnu. Mucaan keenyas sababii kanaatiin rakkoo kanaaf saaxilamte,'' jetti. ''Qoricha argachu hin dandeenye. Hospitaalaan alas barbaadaa jirra,'' kan jedhan Obbo Giday, qorichi osoo argamee ammoo bituuf maallaqa akka hin qabne dubbatu. Jiraattuu magaalaa Maqalee kan taate Hiyiwoot gama isheetiin, ''hojjannee akka hin nyaanneef hojiin hin jiru. Hunduu cufameera. Anis taa'een oola. Abbaan manaa kiyyas akkasuma taa'aa oola. Maal nyaanna?'' jechuun rakkoo walxaxaa keessa jirtu himti. Sababii waraana Tigraay kan waggaa tokko ta'e kanaatiin naannichatti miidhaawwan namoomaa hedduun qaqqabeera. Gabaasaaleen dhaabbilee mirga namoomaa idil-addunyaa akka jedhaniitti, namoonni jumlaan ajjeefamaniiru, dubartoonni ulfaa osoo hin hafiin gudeedamaniiru, manneen amantaa fi iddoowwan hambaalee seenaa barbadaa'aniiru. UN akka jedhaniitti, naannichatti namoonni miiliyoona 2.5 ol ta'an deeggarsa nyaataa yeroo atattamaa kan eeggatan yoo ta'u, kanneen walakkaa miliyoonaa ta'an ammoo beela hamaaf saaxilamaniiru. Mootummaan Itoophiyaa 'beela akka meeshaa waraanaatti fayyadame' jedhamuun himatama. Hiwoot, mucaan ishee wal’aansa fayyaa argachaa jirtuun ni fayyiti abdii jedhu qabdi. Ta’us garuu hospitaalichi, keessumaa guyyootii afran darban keessatti, hanqinni qorichaa akka isa qunname isheetti himameera. Daa’ima ishee hospitaalichatti kan wal’aansisaa jirtu Hiwoot, amma kan ishee dhiphisaa jiru kanadha. “Qorichi hin qabnu, bakkeetii bitaa jedhaniiru. Ta’us garuu dandeettisaa hin qabnu. Eessaa fidnee binna?” jetti. Hiwoot, daa’imni ishee Eedan, guyyaa tokko qoricha fudhachaa guyyaa tokko irra utaalaa, hanga ammaatti lubbuun turuushee himti. Hospitaalli Ayidar, hospitaalota naannoo Tigraay keessa jiran keessa isa guddaa yoo ta’u, hojjattoonni isaa ji’oottan afur darbaniif utuu miindaan hin kaffalamiifiin hojjachaa akka jiran BBCtti himaniiru. Hospitaalichi namoota naannichaa bakka adda addaa dhufaniif wal’aansa kennaa kan ture ta’us, yeroo ammaatti meeshaleen wal’aansaa bu’uraa akka jalaa dhuman, odeeffannoon BBC’n hojjatoota hospitaalichaa irraa argate ni eera. Dhiyeenya TVn naannichaa akka gabaasetti, wal’aansi kalee hospitaalichaan qofa kennamaa ture sababa hanqina qorichaan addaan cite jira. Sababa kanaan, dhibamtoonni dhukkuba kalee wal’aansa argachaa turan 32, torban tokko keessatti lubbuun isaani balaaf saaxilamuu danda’a jechuun gabaaseera. Dhaabbanni miti mootummaa Gartuu Hakiimotaa Daangaa Maleeyyii (MSF), dhabbilee fayyaa naannoo Tigraay keessaa jiran harka afur keessaa sadii irratti beekaa haleellaa fi saamichi gaggeeffameera jechuun Bitootessa keessa gabaasa baaseen ibsuun isaa ni yaadatama. Kanaan dura kolleejii dhuunfaa keessatti barsiisaa ta’ee kan hojjachaa ture Gabramadiin, wagga darbe keessatti hojii malee waan dabarseef, harmee, obboleetti fi obboleessa isaa dabalatee miseensota maatii isaa afur rakkachu dubbata. Jireenyi Maqalee keessa jiru qalii ta’uu isaa yoo ibsus, “qoraanillee gatii mi’aadhaan bitta,” jedha. Maallaqa baankii keesa jiru baasuun akka hin fayyadamneef baankileen tajaajila addaan waan kutaniif rakkachuu isaa ibsa. Wajjira federaalaa tokko keessa hojjachaa kan turte obboleettin isaa, miindaan erga kaffalameefii ji’oota ja’a akka ta’es dabaluun ibseera. “Harmeenkoos mana ni kireessiti ture, amma namoonni manicha kireeffatan kaffaluu waan hin dandeenyeef maallaqa kiraa manaa harkaa fuutee hin beektu,” kan jedhu Gabramadiin, wantoonni bu’uraa gatiin isaanii baayyee qaalii ta’uu isaarra darbee hin argamaniiyyuti jedha. “Ittoo zaayitaa fi barbarree malee hojjatamu nyaachuu erga jalqabnee gara ji’a lamaa ol ta’eera. Ciree nyaachuun akka waan of jajaatti ilaalama,” jedha. Yeroo hedduu guyyaatti al tokko qofa akka nyaatan hima. Dabalataanis harmee fi obboleessi isaa qoricha yeroo yeroon fudhachaa turan waan addaan kutaniif rakkoon fayyaa guddaa isaan irra ga’uun isaa akka isa yaaddessu hima. “Jireenyi keenya kun isa foyya’aa isa jedhamudha, jireenyi namoota hedduu kanarra kan hammaatedha. Namni hedduun daandii irratti harki isaa kadhaaf yeroo qophaa’uu ni agarta. Haalli jiru akkanaan yoo itti fufe, namni hedduun beelaa fi qoricha dhabuun rakkachuu danda’a,” jedha. Waraanaa fi wantoota isaan walqabataniin kan ka'e biyyattii keessatti gatiin mi’a hedduu dabalaa deemus, nannicha keessatti ammoo dacha shanii fi ja’aan dabaluun isaatu himama. Barbarreen kiloon tokko birrii 800, shiroon kiloo tokko birrii 180, xaafiin kuntaala tokko gara birrii kuma torbaa ga’eera. Akkasumas zaayitii liitira tokko gara birri 250 akka ga’ee odeeffannoon BBC’n naannicha irraa argate ni ibsa. Fithaawii Hiruuy, dargaggeessa Ameerikaa jiraatudha. Kanaan dura namoota rakkatan adda addaaf 'GoFundMe' fayyadamuun gargaarsa biyya alaarraa funaanee gargaaruun beekama ture. Ammayyuu gargaarsa akkana gochuu barbaadus, namoonni inni kanaan dura gargaaru akkasumas maatii fi firoottan isaa Aksuum keessa jiran Waxabajjii irraa eegalee haala isaan keessa jiran baruu hin dandeenye. Naannicha keessatti tajaajilli bilbilaa fi baankii erga addaan cite ji’oottan waan lakkoofsiseef “keessumaa  firoottankoo qorichi walitti fufiinsaan isaan barbaachisu haala akkamii irra akka jiran hin beeku, lubbuun haa jiraatanii haa dhiisanis sirritti hin beeku,” jechuun BBCtti himeera. Waranni naannoo Tigraayitti Onkololeessa Sadaasa 04, 2020 eegalame, amma gara naannolee ollaa Affaarii fi Amhaaraatti babal’ateera. Kanarraa kan ka’e guutummaa Kaaba Itoophiyaa keessatti namoonni miiliyoona torba ta’an gargaarsi hatattamaa akka isaan barbaachisu dhabbanni Mootummota Gamtoomanii ibseera. Dabalataanis namoonni kumaatamaan lakkaa’aman akka haaraatti qe’ee isaanirraa buqqa’aniiru. Naannoo Tigraay keessatti qofa, namoonni walakkaa miiliyoona ol ta’an beelaaf kan saaxilaman yoo ta’u, gargaarsa hatattamaa isaaniif hin qaqabne yoo ta'e rakkoon cimaan isaan qunnamuu danda’a jechuun UN Mana Maree Nageenyaaf ibsee ture. Dhabbileen tokko tokko, waraanichi eegale ji’oota muraasa booda, Tigraay keessatti beelli akka kan bara 1977 fakkaatuu uumamuu danda’a jechuun yaaddoo isaanii ibsaa turan. Baatiin Waxabajjii yeroo qonnaan bultoonni hedduun itti gara lafa qonnaasaanii deemuun qtachu qaban ture. Muraasni isaanii balaa bara itti aanu jalaa bahuuf jecha alkan keessa qotaa akka turan himama, sababii guyyaa akka hinqonnee loltootaan dhorkamaniif jecha. Mootummootni addunyaa, mootummaan Itoophiyaa dhiyeessi gargaarsaaf daandilee gutummaa guututti akka banuuf akka banuuf irra deebiin gaafachaa turan. Akka odeeffannoo Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti, Adooleessa irraa eegalee, guyyaa guyyaatti konkolaattonni fe’uumsaa 100 naannoo Tigraay akka seenaniif murteesse kan ture ta’us, hanga ammaatti garuu %10 qofatu seenuu dandeera. Pireezdaantiin US Joo Baayidan, haalli naannoo Tigraay keessa jiru hin fooyya’u taanaan, qaamoolee waldhabdeerra jiran irratti ajaja qoqqobbii kaa’uu danda’u mallatteessaniiru. Kun akkanaan osoo jiru, mootummaan Itoophiyaa qondaaltoota olaanoo Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii torba biyya keessaa akka ba’an godheera. Barreessaan Olaan UN Antoonii Gutareez akka jedhanitti, hojjattoota UN torban mootummaan Itoophiyaa ‘jidduu seenaniiru’ jechuun biyyaa ari’uun isaa adeemsa gargaarsa kennuu kan gufachiisudha jedhanii ture. Dabaluunis “rakkoo jiru furuuf amma tarkaanfiwwan nuti fudhannu, jireenya namoota hedduu irratti jijjiirama guddaa ni uuma,” jedhaniiru. Hogganan Waldaa Fannoo Diimaa Addunyaa, Piitar Mowuraar dhiyeenya BBCtti akka himanitti, sababii waraana Kaaba biyyattii keessatti gaggeeffamaa jiruutiin lakkoofsi namoota gargaarsa barbaadanii guyyaa guyyaan akka dabalu taasisaa jira jedhiiru. Akkasumas Hoggantuu itti aantuun dhaabbata gargaarsaa Ameerikaa USAID, Saaraa Chaarles, mootummaan Itoophiyaa fi humnoonni Tigraay gargaarsi namoota barbaachisu bira akka ga’aniif dhorkaa ka’amee akka kaasaniif gaafataniiru. Konkolaattonni meeshaalee gargaarsaa fe’an dhorkaa tokko malee akka darbanii fi lakkoofsi balaliinsa xiyyaara gargaarsa namoomaa akka dabaluufis gaafataniiru. Balaliinsi kun dhiyeenya addaan cituun isaa ni yaadatama. “Ji’ootaaf dhiyeessiin boba’aa, maallaqaa fi qorichaa, mootummaa Itoophiyaan dhorkamee waan tureef dhabbileen gargaarsa namoomaa kennan, gargaarsa kennan hir’isuuf dirqamaniiru. Hospitaalonnii fi dhaabbilee fayyaa qorichi jalaa dhumeera,” jedhan.


Dhalli namaa waggoota 12,300 dura tamboo fayyadamaa ture - qorannoo

Biqiltuun tamboo gubataa Utah’tti argame namoonni Ameerikaa ganamaa waggaa 12,300 dura biqiltuu kana fayyadamuu hin oolle kan jedhu agarsiise. Argannoon kuni isa kana dura dhalli namaa yeroon inni tamboo xuuxuu jalqabe jedhamurraa waggaa 9000’n achi fageesseera. Qorattoonni sanyii namaa adamoo fi funaansaan naannoo Gammoojjii Great Salt Lake jiraachaa turan biqiltuu kana hin xuuxiin hin oolle jechuun amanu. Hanga ammaa tamboon waggaa 3,300 faayidaarra ooluu kan agarsiisu ujummoo tamboon ittiin xuuxamu kan Alabaamaa keessatti argame qofa dha. Arkiyoolojistoonni sanyii tamboo baayyee xiqqoo kaampii yeroo durii gammoojjii naannoo Utah yeroo ammaa keessatti argatan. Haftee kanas iddoo ibiddi boba’utti kan argatan yoo tahu lafee fi meeshaalee aadaa dhakaa irraa hojjetamanis argataniiru. Kunneenis lafee daakiyyee, meeshaalee dhakaarraa hojjetaman fa’idha. Bu’aan qorannoo isaanii adamsitoonnii fi funaantoonni Ameerikaa ganamaa tamboo xuuxaa nyaata hojjetu ykn meeshaalee tolchaa hin oolle jedha. Biqiltuun tamboo uummattoota Ameerikaa ganamaan kan faayidaarra oole yoo tahu, waanta sammuu namaa si’eessuufi araada uumu nikotiin jedhamu qaba. Tamboon erga Awurooppaanooti jaarraa 15ffaa keessaa Ameerikaa gahaniin booda bal’inaan biqiluufi faca’uu jalqabe. ‘’Sanyii biqiltuu tamboo kana argachuun waan guddaa ture. Baayyee xiqqoo fi waggaa dheeraa turuu kan hin dandeenye ture,’’ jedhan Duke - saayintsitiin garee qorannoo Far Western Anthropological Research. ’’Kunis namoonni tamboo xuuxuun araadni akka nama qabu yeroo qonna jalqaban otoo hin taane, isa duradha kan isaan baran,‘’ kan jedhu agarsiisaa jedhan. Naannoon Great Salt Lake Desert jedhamu kan dura haroo ture amma gammoojjii dha. Tahus waggooti 12,300 dura lafa ciisaa margi irratti biqilu ture. ‘’Waa’ee aadaa bara funaansaafi adamoo waan beeknu xiqqoo dha,’’ garuummoo jedhu Duke, ’’waan nuuressa sammuu koo fagoo deemsisu garuu foddaa hawaasaa gochaa xixiqqoo akkasii irraa argannu dha,’’ jedhan.


Talaalliin dhibee busaa haaraan yoom kennamuu eegalama?

Qorattoonni fi ogeeyyiin fayyaa Dhaabbati Fayyaa Addunyaa talaalliin dhibee busaa yeroo jalqabaatiif bal’inaan tajaajilaaf akka oolu mirkaneessuu hordofuun gammachuusaanii ibsachuutti jiru. Biyyoota Sahaaraan gadiitti waggaatti daa’imman 260,000 ol, kanneen umriin isaanii waggaa shanii gadii jiran dhibee busaatin baay'inaan du’u. Dawaa kana tolchuun ganna kudhanitti lakkaa’amu gaafatullee, lubbuu namoota kuma kudhanitti lakkaa’amanii du’arraa baraara jedhe Dhaabbati Fayyaa Addunyaa-WHO. Taatullee gaaffii ijoon ka’u yoom namoonni talaalli RTS fi S talaalamu? isa jedhudha. Talaallin kun milkaa’aa ta’uun isaa waggaa jahan kana mirkanaa’era, dhibee busaan qabamuu %40 ittisuu ni danda’a, %30 busaa hamtuu hin ni ittisa. Bara 2019 irraa kaase qorattoonni sagantaa madinummaa qaama gahoomsu ykn leenjisu biyyoota akka Gaanaafi Maalawwii keessatti hojjataa turan. Daa’imman 800,000 caalan yoo xiqqaate talaallicha doozii tokko argataniiru. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa talaallichi nama miidha jedhe yaaddoo homaatu hin qabu. Dandeettiin dhibee ittisuu isaatii kan ammaa caala otoo olaanaa ta’e gaariidha ture, taatullee namoota miliyoonatti lakka’aman %40’n namoota qabaman hir’isuu danda’uun isaa lubbuu namoota hedduu baraara. Dhaabbata Fayyaa Addunyaarra Pediroo Alonsoo BBCtti akka himanitti, talaallichi lubbuu namaa baraarurratti hanga tokko gahumsa ni qaba, %30-40tti dhibichaan qabamuufi du’aati qaqqabu ni ittisa. Qondaaltoonni fayyaas karaa dhibee busaa ittiin qolatamu haaraa ta’uu hubachiisuuf fedha qabu. Busaan maxxantuu wal horuuf seelota dhiigaa keenya weeraruufi balleessu. Dhibeen kun bookee busaa dhiiga namaa xuuxxuun daddarba. Talaalliin kun maxxantuu Afrikaatti lubbuu namaa baay’inaan balleessitu Plisaamoodiyemi falciparum jedhamurratti qiyyaafate. Talaallichi maxxantuun battala bookeen nama hidditee dhiiga namaa seenu irratti qiyyaafachuun akka seelii dhiigaan hin arganne ugguree dhibicha ittisa jedhan Dr Alonsoon. Talaallichi milkaa’uuf doozii afur barbaachisa. Talaalli marsaan kan kennamu garaa garummaa ji’aan lakkaa’amuutti kennama. Dhibee busaatiin du’uuf ijoolleen namoota gaheeyyii caalaa saaxilamoo yoo ta’an carraa madinummaa cimaa horachuu hin qaban. Dawaan kun dhaabbata qoricha oomishuun beekamu guddicha GSK jedhamuutu dhiyeessuuf waadaa seene, taatullee gatii dhaabbiin murtaa’e hin qabu. Gurgurtaa isaarratti biyyootaa fi dhaabbilee deeggarsaa maallaqaa arjoomanirratti hundaa’a. ‘’Hawaasni idila addunyaa fandii maallaqan deeggarsa kennu akkaatas talaallicha argachuun danda’amurratti mariyachuu qaba’’ jedhan GSK'tti qondaalli fayyaa sadarkaa idil-addunyaa Tomaas Biruyer. Keeniyaan yeroo ammaatti maallaqa talaalliif oolu gartuu talaalli idil-addunyaa kennamurratti hojjatan kan akka Gavi fi Biil & Milindaa Geetis Faawundeeshin jedhaman irras argatti. Sagantaan yaalii akka jalqabbiitti talaalicha kennuu Keeniyaa, Gaanaafi Maalawwii keessatti itti fufeera. GSK’n qorannoo kanaaf talaalli doozii miliyoona 10 kenne keessaa nuusa kan ta’u tajaajilaaf ooleera. Dhaabbatichi waggaa tokko keessatti doozii miliyoona 15 kennuuf fedha qaba. Yoo  maallaqa arganne bara 2022 ykn jalqaba bara 2023tti namoonni bal’inaan akka argatan ni goona jedhan Aab Biruyer. Hangi lakkoofsa isaa tarii gahaa ta’uu dhiisuu mala jedhan. Xumura ganna kurnan kanaatti doozii miliyoona 100 tu waggaatti barbaachisa jetti, Ashiliy Birketti, ogeettiin sagantaa madinummaa qaama cimsurratti hojjattu. Talaalli ijoollee ganna lamaa gadiif kennuun kan yaadame waan ta’eef sagantaa talaalli biroo waliin qindeessuun kennamu danda’a waan ta’eef, bu’uuraaale misoomaa dabalataan barbaachisuu dhiisuu mala. Hawaasni akka baru gochuufi ogeeyyii fayyaa muraasa leenjisuunillee ni barbaachisa. Talaallichi Keeniyaatti wayita yaalamutti ijoolleen 200,000 ol talaalamuun, baadiyyaa fi iddoowwaan giddugaleessa biyyattirraa moggaatti argaman sagantaa waliiin gahiinsa talaalliin qaqqabuun isaa himameera.


Namoonni hedduun soorama bahuusaanii maaliif dhokfatuu?

Osoo jecha ''soorama'' jedhu intarneetii irra barbaaddanii tarii fakkiiwwan namoota rifeensa harrii makatee kushinaa keessa shubbisan, kaan ammoo ijoollee akkayoosaanii hammatanii deeman fa'i argitu ta'a. Dhugaan namoota hedduu garuu kanaan adda ta'u danda'a. Keessattu baatiiwwan jalqabaa muraasni itti soorama bahamu namoota hedduuf rakkoo miira amananii fudhachu qabaachuu mala jedhan Pirofesarri Mana Barnootaa Bizinasii Harvaard, Teressaa Amaabilen. "Yeroo baayyee cimaa ta'u danda'a,'' jedhu qorattuun tun. Pirof. Amaabilee fi waahillan isaanii waggoota afur keessatti oggeessota 120 waliin ilaalcha isaan soorama bahu irratti qaban kubbaaniyyoota US bakka garaa garaa irraa gaaffiifi deebii taasisaniiru. Jara kanneenis sadarkaa oogummaasaanii garaa garaa irratti ilaalcha isaan qaban gaafatan. Argannoon jalqabaa baayyee ifaadha. Wayita soorama bahamutti miirri gammachu jalaqaba ture battalumatti geeddarama kan jedhu ture. "Namoota baayyeedhaaf akka waan haaraatti mudataan,'' jetti. ''Namoonni baayyeen soorama karoorfachuun dhimma maallaqaa qofaa se'u. Garuu qophii xin-sammuufi walitti dhufeenyaalleen ni barbaada. "Waa'ee oogummaan keenya edilee erga xumurameen booda soorama baanee eenyu ta'u akka barbadnu itti karoorsu qaban. Namoonni qorannoo keenya keessatti akkasiin karoorsan haala jireenya ce'umsaa gaarii qabu.'' Qorannoo gaggeeffamee keessaa dhugaan tokko kan adda baafamee wayita gaaffiin namoonni sooraman bahan attamiin akka of ilaalan gaafataman ture. ''Yeroo baayyee 'ani ogeessa fayyaa soorama bahe,' ykn 'ogeessa barnootaa soorama bahe,'...jedhu. Ammalleen maqaa oogummaasaanii duraa sana eenyummaasaanii ammaa dubaa qabu,'' jetti Pirof. Amaabeleen. ''Kana nama dinqu ammoo muraasni isaanii cirumaa soorama bahuu ni haalu. Amma oogummaa sana keessa hojjataa kan jiran ta'u baatulleen oogummaa dura hojjataa turan himatu. "Maaliif akka akkas jedhan gaafatamnaanis, akka nama homaa hinfayyadneetti ilaalamu waan hin barbaadneef irraa ka'uun akkas akka jedhan dubbatu. Namni tokkos, 'akka oduu kaleessaa osoo hintaanee akka oduu harraatti ilaalamun barbaada' jedhan,'' jetti. Edmundi Filpsi walgahii eegeeree maanguddummaa irratti haasaa taasisaa turan. Filpsi Saayinsii Ekonomiksiitiin bara 2006tti badhaasa Nobeelii argatan. Wayita sanattis maanguddoo waggaa 80taa turan. Guyyoota isaanii muraasas Maadriid keessatti yunvarsitootaaf haasaa taasisuun, waraqaa qorannoo dhiyeessuu fi miidiyaalee waliin gaaffiifi deebii taasisuun dabarsan. ''Jireenya gaarii jiraachuuf hojiin murteessaadha,'' jedhu Filpsi. "Namoota baayyeef hojiin madda jireenya hiika qabuu isa guddaadha. Haatiif abbaan ijoolleesaanii guddisuun qabamu ta'a, inni garuu hanga dhumaatti kan itti fufu mit. "Namoota hundaafu hojiin wantoota haaraa baruuf gahee murteessaa qaba. Eddoon hojii ammoo lafa jijjiramootaan guutameefi bakka itti waan hojjachu dandeessuu itti hubattuufi adda baaftuudha. Inni lafa hundumti keenya muuxannoo haaraa itti argannuudha.'' Badhaafamaa Noobelii kan ta'an kan biraa Maariyoo Vaargaas yaada Filipsi kanaan waliin galu. Umuriin mana 80maa keessatti kan argaman yoo ta'u guyyaatti sa'aatii 10am - 2pm minjaalaasaanii irraa hindhabaman. ''Torbanitti guyyaa torbaaf, waggaatti baatii 12f nan hojjadha,'' jedhan BBCtti wayita dubbataniitti. "Akka waan hojii ta'eetti natti hindhagahamu. Yeroo cimaa ta'e keessa darbulleen anaaf barreessuun gammachudha. "Wantin ani godhus carraawwan jireenya sana keessatti badan osoo hintaane waan gaarii ta'e fudhachuun yaala. Yeroo boqonnaa qabaachun gaariidha.'' Umuriin sooramaa biyyoota addunyaa hedduu keessatti akka dhimma cimaatti kaafamaa jira. Hojii kee barreessuu ykn oggeessa dinagdee yoo ta'e, namoota hojii humnaa hojjatan caalaa waggoota dheeraa hojjachuu dandeessuu ta'a. Haata'u malee dhaabbiilee qacaraniifi motummaan hanga umuriin sooramaa sun guututti namoota dafani akka duriitti hojjachu dadhabaniif kan durgoofi kanfaltii sooramaa hinkanfallee ta'e hokkoorrii siviilii umamuu danda'a jechuun akeekkachisuu Deevid Biluum yunvarsitii Harvaard irraa. "Yeroo tokko tokkoos yoo umuriin itti soorama bahamu osoo ol kaafamee namoonni silaa waggaa tokko, lama, sadii ykn afur keessatti bahuuf turan battalumatti bahu hindanda'an jechuudha. Kanaafu kanfaltii sooramaa hinargata. Kun ammoo biyyoota Awurooppaa keessatti baayyee itti caala jedhu Pirof. Biluum. Namoonni hojii humnaa hojjatan akka warra hojii sammuu hojjatanitti waggaa 60 fi 70 irratti haala walfakkaatuun hojjachu hindanda'an, jedhu. ''Jara kanneeniif imaammanni soramaa walfakkaataan kan hojiirra oolfamu yoo ta'e haala walqixa ta'een isaan hintataajilu. ''Walqixxuummaa dhabuu sanatu furamu qabaata. Akka ta'u baannaan ammoo warra hojii humnaa hojjataniif hpjii sammoo hojjatan garuu kan umurii walfakkaatu irratti argaman jidduutti loogii taasifna jechuudha,'' jedhan. Biyyoota guddatan keessatti haalli kun baayyee rakkoo ta'aa jiraatulleen hanga ammaatti imaammanni bahuun furmaanni kennamuuf yaalame xuraata qofaa ta'u kaasu qorattoonni.


Fayyaa: Sudaan Kibbaa duula ittisa HIVtiif dhiirota miiliyoona 1.5 dhaqna qabuuf

Sudaan Kibbaa haaluma qaama duula ittisa HIV/ADIS biyyattii keessatti gaggeeffamaa jirutiin walqabatee dhiirota miliyoona 1.5 dhaqna qabsiisuuf akka jirtu beeksiifte. Pirojaktiin dhiiroota Sudaan Kibbaa kanneen  waggaa 15- 49 jidduutti argamu dhaqna qabsiisuu kunis kan labsame, tatamsa'ina HIV biyyattii keessaa hir'isuuf jedhameera. Qorannoon akka mul'isutti dhiironni dhaqna qabatan wayita akka tasaa dubartii vaayirasii HIVn qabaman waliin qunnamtii saalaa taasisan, kanneen dhaqna hin qabnee irraa carraan qabamuu isaanii gadaanaadha. Dhaabbanni mit-mootummaa Human Appeal Associates jedhamu walta'insa Ministeera Fayyaa biyyattii waliin taasiseen waggoota shanan dhufan keessaa namoota fedhii qaban kan barbaadu ta'a. Dhaqna qabaan dhiiraa bulchiinsa naannoolee biyyattiin qabdu 10 keessaa naannoolee sadii qofa keessatti raawwatama. Kanneen hafan keessatti dhaqna qabachuun akka wanta qaanii ta'etti ilaalama. Mootummaan HIV ittisuun walqabatee baayyinni lakkoofsa dhiirota dhaqna qabatanii xiqqaa ta'unsaa yaaddoo fayyaa ummataa cimaadhaa jechuun ibsa. ''Magaalaa guddoo biyyattii Jubaa keessatti dhaqna qabachuuf fedhii jiru baayyee olaanaadha,'' jechuun BBCtti himan Roobart Maatiiw Uku dhaabbata Human Appeal Associates irrraa. "Sanbatttan darban qofa, gaheessoota 25 dabalatee, dhiironni gara 100 ta'an dhaqna qabataniiru.'' Akka Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii - UNAids jedhuutti, Sudaan Kibbaa keessatti namoonni umuriin isaanii waggaa 15-49 jidduutti argamu keessaa harki 2.3 kan ta'an vaayirasii HIVtiin kan qabamaniidha.