'Gogaafi foon naachaa Itoophiyaa gabaa dhabe'

Itoophiyaan gara biyya alaatti erguun galii kan ittiin argataa turte keessaa tokko gogaa fi foon naachaa ture. Amma oomishni jiraatus, gabaa addunyaaf dhiyeessuun hin danda'amne jedhu itti gaafatamaa itti aanaan Waajjira Turizimii Naannoo Saboota, Sab-lammoota fi Uummattoota Kibbaa, Obbo Lammaa Massalaa. Giddu galeessi horsiisa naachaa Arbaamincitti argamu bara 1976 waajjira kana jalatti ture kan hundaa'e. ''Kaayyoon inni duraa, gosa naachaa Naayil jedhamu baraaruu ture'' kan jedhan Obbo Lammaan, adeemsa keessa garuu sanyiisaa tursiisuu qofa otoo hin taane, fooniif gogaasaa gabaa alaaf dhiyeessuuf qeeraan ammayyaa qopha'uu isaa dubbatu. Haa ta'u malee, dhiyeenya kana gogaafi foon naachaa gabaaf dhiyeessuu hin dandeenye. Gogaan 1500 barana qophaa'ee ture gabaa dhabee hafuu himan. Foon isaas gabaa dhabuusaatiin naachumti deebi'ee akka nyaatuuf kennamaafi. Gabaa alaa irraa galiin argamu baayyees ta'uu baatus waggaatti birrii miliyoona 5'tti kan dhiyaatu ni argama jedhu. Kana jechuun, giddu galeessa horsiisa kanaaf maallaqa mootummaan ramadu birrii miliyoona 8 keessaa, walakkaa ol of danda'a ture jechuudha. ''Gogaan isaa seentimeetiraan gurgurama, gogaan sadarkaan dura seentimeetirri tokko doolara 4'n gurguramaa ture" jedhu. Foon isaa erga gurguramee waan tureef gatiisaayyuu irraanfataniiru. Giddu galeessicha keessa naachii 3,000 ta'u akka jiru ogeessi giddugaleessa kanaa obbo Masarat Dammilaw himaniiru. Umuriitiin naachooti  waggaa tokkoo hanga 29 ta'an giddu galeessaa kana keessa jiraachuu himan. Qalmaaf kan oolan umurii waggaa 4-8 gidduu kan jiran yoo ta'u, amma kan umuriin isaani kana darbe daawwiif oolu. Waggoota 120 amma 150 akka jiraachuu danda'an himamus, giddugaleessaa kana keessa naachi umurii ammasii qabu hin jiru jedhan. Umuriin ammasii amma gahanittis hin eegaman. Hoolota wayita bitnu dugda jabeessine akkuma qabnu, Naachaa galma gahemmoo lapheesaa safaruun mirkaneeffama. Haaluma kanaan  bal'inni lapheesaa seentimeetira 25-50 yoo gahe, gabaaf gaheera jedhama. Kana malees umuriin isaaniis tilmaametu gabaaf qaqqaba. Qalmisaas kan qurxummii wajjin walfakkaata. Jalqaba iddoo jirutti ajjeefama, hamaa waan ta'eef garuu akka qoosaatti hin ajjefamu, gamnummaa barbaada. Mataasaa gidduu sibiila ittiin ajjeesuuf qopha'een waraanama, kana gochuu dhiifnaan hin du'us, gogaanis irraa hin bahu jedhu. Naachi bineensa daggalaa waan ta'eef miidhaa akka namarraan hin qaqqabsifne of eeggannoon ni barbaachisa. Garuu namoonni qalan warruma isaan kunuunsan waan ta'aniif miidhaan badaa hin mudatu. Du'uun isaa erga mirkaneeffamee booda gara qeeraa ykn bakka itti qalamu achuma giddugalicha keessa jiruutti geeffama. Dhiigni akka keessaa yaa'u erga taasifamee booda qalamee gogaan irraa baafama. BBC: Qaamni isaa baay'ee barbaadamu kami? Obbo Masarat: Foon laphee isaarra jiru kan 'Firiimbaa' jedhamu...namoonni hedduun isa jaalatu. BBC: Foon naachaa dhedhii ni nyaatamaa? Akkami laata dhamdhamni isaa? Obbo Masarat፡Aadaa keenyaan namni badaas dheedhiisaa hin nyaatu. Waaddii isaa kan nyaatan garuu jiru. BBC: Lammileedhuma Itoophiyaatii? Obbo Masarat:Eeyyee! Foon isaa kan qurxummii irraa baay'ee adda miti, garuu foon waan nyaatuuf coomatu itti baay'ata.Ta'us dugda isaarraa foon diimaas qaba. Lammilee biyyoota alaa dabalatee warri barbaadan gara giddu galeessichaa goranii bitatanii deemu malee iddoon itti nyaatan hin jiru jedhu Obbo Masarat. Foon isaa soogiddi itti naqamee kattanneessaa keessa yeroo dheeraa turuu akka danda'u kan himan Obbo Masarat yoo namni bitu dhibee deebi'ee naachumaaf laatama jedhan. Gabaan foonii fi gogaa naachaa qabbanaa'uun rakkoo kufaatii diinagdee waggoota muraasa dura addunyaa mudateen akka wal qabatu dubbatu Obbo Lammaan. Gabaa biyyoota alaa qorachuun fedhiin eessa akka jiru adda baasuu dadhabuunis rakkoo ta'uusaa  dubbatu. Dhiyeessiin isaanii xiqqaa waan ta'eefis, dhaabbanni gogaa muraasa giddugalichi omishu bituuf jedhee dhufu akka hin jiraanne himu. Mootummaan osoo xiyyeeffannaa kenneefi bu'aan gaariin irraa argama jedhu.


Soba: Yeroo baay'ee nama isin sobuu attamiin adda baafattu?

Walitti dhufeenya hawaasummaa keessatti xiqqoo xiqqoo sobuun, walitti dhufeenyaa akka waan cimsuutti ilaalama. Wanti namoonni dubbatan dhugaa ykn soba ta'u adda baasuun baay'ee cimaa ta'u danda'a. Garuu namoonni waan dharaa kan dubbatan yoo ta'e adda baasuuf malootni isin gargaaran ni jiru. Namni tokko itti yaadee jechaa ykn gocha isaatiin nama mooksuuf wanti raawwatu sobadha. Sobni jechaanis gochaanis ta'uu mala jechudha. Namni tokko wayita isiin waliin haasa'utti dhuguma waa'e keessan osoo homaa hin hambisiin waan hunda kan isiinitti himu isiinitti fakkaataa? Osoo waan waa'ee keessan yaadan hundaa isin fuulduratti dubbatanii, walitti dhufeenyi keessan fayya qabeessa ta'ee itti fufuu dhiisuu danda'a ta'a. Fakkeenyaaf haala uffannaa haaraa nama tokkoo yoo jibbine baay'een keenya jibba keenya ibsuuf hin yaadnu. Keessumatti qabannee fakkeessuun bira dabarraa malee. Baay'een keenya gutummaa guutuutti dhugaa dubbachuun waan gaarii fiduu caalaa hariiroo namoota waliin qabnu irratti dhiibbaa qabaata jennee waan yaadnuuf sobuu dandeenya. Kanaafuu yeroo tokko tokko itti fakkeessinee dhugaa bira darbuun walitti dhufeenya keenya akka waan cimsuutti fudhatama. Qorataan xiin-sammuu Riichaard Waayizmaan akka jedhaniitti, namoota sadii keessaa tokko guyyaatti soba cimaa kan dubbatudha. Gama biraatiin ammoo dhibba keessaa namoonni harka shan ta'an gonkumaa sobnee hin beeknu jechuu qorannoon dhiheenya bahe tokko mul'iseera. Haa ta'u malee, baay'een namootaa soba kan dubbatan ta'ullee namoonni kaan soba isaanii adda baasuu akka hin dandeenye qorannichi ni mul'isa. Qorataa Riichaard akka jedhutti "soba dubbachuu sirriitti beekna, garuu soba addaa baasuurratti haqina qabna.'' Dubbi dharaa adda baasuurratti kan dandeettii qabnu nutti fakkaata garuu miti jedha. "Fakkeenyaaf, osoo viidiyoo namoota lamaa kan dhugaa fi soba dubbatan namootatti agarsiisuun bakka dhugaa fi dharri itti dubbatamee akka addaa baasaniif gaafattanii, kan dhugaa himan harka 50 qofaadha," jedha. Kun poolisii, abbaa alangaafi abbaa seeraatiifis wal fakkaata. Gareen tokko kan bakka hundatti caalaa hubatu garuu jira, hidhamtoota. Yeroo baay'ee namoonni soba yoo dubbatan adda baasuu kan dadhabnuuf xiyyeeffannaan keenya waan mul'aturra waan ta'eefiidha. Irra caalaan sammuun keenyas waan ijaan agarruuf xiyyeeffannaa olaanaa keenna. Namoonni soba dubbatan yoo haasa'an ni wixxirfatu. Fuula isaanii irraa sobaa akka jiran dubbisuun ni danda'ama. Haa ta'u malee qorattoonni akka jedhaniitti ijaan ilaaluu qofti gahaa hin ta'u. Dubbii isaanii xiyyeeffannaan dhaggeeffachuun dhugaa ykn soba dubbataa akka jiran adda baasuun ni danda'ama. Sobdoonni waan xiqqoo qofa darbatanii callisu barbaadu. Yookan ammoo namoonni soba dubbatan yeroo tokkon deebii kennuurra yeroo dheeraa fudhachuun yaadanii dubbatu. Hasaa sanarraa of fageessuus waan barbaadaniif jecha akka 'ani', 'kan koo', 'ana' jedhanii irra deebiin dubbatu. Muraasni keenya warra kaan caalaa sobaan kan ogummaa qabnu akka ta'e beekamaadha. Kana adda baafachuufis qorataa Riichaard gareewwan lama jiduutti qormaata taasisan. Qormaanni isaan kennaniis qormaata "Q" jedhamuun kan beekamu yoo ta'u, qormaaticha xumuruufis sakandii shan qofa fudhata. Quba kee lammataa fayyadamuun adda kee irratti qubee 'Q' barreessi. Ergasii booda gaaffiin itti aanuu eegeen qubee barreessitee kan agarsiisu gara ija bitaa ammoo gara mirgaatti? Gara bitaatti kan barreessitan yoo ta'e sobaa beekamaadha jechuudha. Gara ija keessan mirgaa kan gore yoo ta'e ammoo dhugaa kan dubbattan ta'uuf ragaa qabdu jechuudha. Qorataan kun murte kanarra kan gahan sababii male miti. Qubee Q wayita adda keessan irratti barreessitan namoota adda keessan irraa dubbisaniif akka galutti eegee gara bitaatti kan barreessitan yoo ta'e, kana jechuun namootatti gaarii fakkaattanii mul'achuuf caalaa gatii kennitu waan ta'eef, soba dubbattu jechuudha. Garuu gara ija mirgaa keessaniitti garagalchitanii barreessitan yoo ta'e, addunyaa kallaattii mataa keessanitiin kan ilaaltan waan ta'eef, dhugaa qabeessa ta'uuf yaaddu jechuudha. Sobni bakka hunda jira. Addunyaa umamaa kana keessatti bineensoonni walitti fufiinsaan walsobaa waliin jiraatu. Fakkeenyaaf gosa qurxummii 'squid' jedhamu yoo fudhanne, ofiisaa miidhaa qurxummii dhiiraan irra gahurraa of eeguuf jecha qurxummii dhalaa fakkaachuun jiraata. Akkasumas kormaan handaanqqoos akka dhaltuun fiigdee dhuftuu taasisuuf jecha osoo nyaanni naannoo isaa hin jiraanne, sobaan waama. Isaan booda nyaataaf osoo hin taane quunnamtii taasisuu yaala. Simbirroon galaanaa yeroo hunda gareedhaan jireenyaa isanii guutuu waliin jiratu. Haalli kunis amantaan akka waliin jiraatan akka yaadnu nu taasisa. Saayintiistonni garuu simbirroonni akka daakkiyyee jireenya saanii waliin dabarsan kunneen osoo hin hafne akka wal sobuun 'gaa'ilaan ala' kan biraa bira akka dhaqan himu. Qorataa Riichaard akka jedhaniitti, daa'imman umurii kam irratti sobu akka eegalan baruuf qorannoowwan muraasni gaggeeffamaniiru. ''Daa'imman daree keessatti walitti erga qabdanii booda, 'waan ittiin taphachuu jaallattan of duuba kaa'a, garuu adaraa of booddee hin mil'atinaa' jettanii osoo dareedhaa baatanii, daa'imman ilaalun isaanii waan hin oolle'' jedha. Erga deebitanii akka mil'ataniifi dhiisan osoo gaafattaniis, harki shantama akka hin ilaallee isin sobu. Kanneen qorannoo keessatti hammatamanis daa'imman umuriin isaanii waggaa sadii gadii ta'u himaniiru qorataan kun. Kanaafuu ilmaan namaa umurii ijollummaatii kaasee sobu akka eegalan mullisa. ''Wayita umurii shan gutaniitti ammoo hundisaaniyyuu kan dhugaa sitti himu hin jiraatu!'' Addunyaa hawaasummaa guddaa fi walxaxaa ta'e keessa jiraachuuf sobni akkuma dhugaatti barbaachisaa akka ta'eetti ilaalama. Fakkeenyaaf jaldeessi yoo wal kan dhabe, waldhabdeen isaanii dhuma hin qabaatu. Kanaafuu mala ittiin wal mooksan yaadu. Qorannoon akka mul'isuutti namni ammayyaa malawwan kanneen cimfataa dhufeera. Kanaafuu sobuun akka mala waliin jiraachuu fi waliin itti fufuuf barbaachisaa ta'eetti fudhatama. Kanaafuu soba dubbachuun yeroo hunda dhimma hamaa ta'ee ilaalamu miti jedhu qorattoonni. Soba malee bakka amma itti argamnu irra hin geenyu ture jedhu. Kan soba dubbatu yeroo hunda akka hin sobne hima, kanaanis al tokkotti waan lama soba. Horaa Bulaa!


Ajjeechaa Kangaaroo: Dargaggeessi lammii Awustiraaliyaa ajjeechaa bineensota 20 himatame

Poolisiin Awustiraaliyaa dargaggeessa ganna 19 kan konkolaataadhaan Kangaaroo 20 ajjeesse to'annaa jala oolche. Kangaaroon ajjeeffamanis Kangaaroowwan daa'iiman yoo ta'an isaaniis gaafa Dilbaata magaalaa kibba Siidinii keessatti argaman. Poolisiin akka jedhetti ajjeechaan kun sa'aatii tokko keessatti kan raawwatamedha. Dargaggeessi kunis gaafa Kibxataa kan to'amnnoo jala kan oole yoo ta'u himannaa mirga bineensota sarbuu fi bineensota dararuu himannaan irratti banameera. Seera Niiw Saawuz Weeles'tti namni bineensota darare kamuu hidhaa waggoota shanii fi birrii 450,000 tiin adabama. Namoonni lubbuu bineensota baraara taate ta'e kana "tiraajeediidha" jedhaniiru. Isaan akka jedhanitti namoonni naannoo san jiraatan yeroo hirribaa ka'an kangaaroo ajjeeffaman naannoo jireenya isaatti arganiiiru. Kangaaroowwan sadii garaa haadha isaanii keessa baraaramanii bakka kunuunsi godhamuufiitti geefamaniiru jedhaniiru. Dragaggeessi kunis ji'a Sadaasaa mana murtiitti dhiyaata.


Maadrid festivaala waggaa waggaan kabajamuuf hoolotaan guutamte

Daandiiwwan Magaalaa guddoo Ispeen guyyaa Dilbataa miilli itti heddumaatee ture - miila namaa miti. Holootni 2,000 ol tahan festivaala waggaatti altokko kabajamuuf daandiitti bahaniiru. Magaalaan Maadirid daandii godaansaa durii, tiksituun loowwaniifi hoolota isaanii, waqtii gannaa itti godaansan irratti argamti. Festivaalli kun 'Fiesta de la Trashumancia' - Festivaala godaansa loonii jedhama. Angawoota turizimii naannichaan qophaa'a. Festivaalich ALA 1994 kan eegalame yoo tahu, duudhaa baadiyyaa naannichaaf kabaja kennuuf eegalame. Seera duriitu jira - seerri kunis tiksitoonni loon isaanii waliin magaalaa akka qaxaamuraniif eeyyamaaf. Waggaa waggaan galma magaalaatti kantiibaa magaalaafi duree tiksitootaa gidduutti sagantaan ni gaggeeffama. Sagantaa kanarrattis loon karaa kana nagaan akka qaxxaamuranif jecha kaffaltii muraasa ni kaffalu. Waliigalteen kunis bara 1418tti taasifame. Waliigalte kanaanis loowwan 1,000f magaalattii qaxxaamuraniif saantima 50 kanfalu. Ayyaana kanaaf warri hoolota kanneen tiksaa turanis uffata aadaa uffataniiru. Turistiin tokko ''Waahee ayyaana kanaa quba hinqabnu ture, garuu carra-qabeessadha,'' jechuun Reuterstti himan. Hoolonni hedduun isaanis mormasaaniirra bilbila kaawwachuun, Maadrid keessa bilbilaa oolaniiru. Festivaalichi ganama keessaa sa'aa 4:30tti kan eegale. Hoolonni kunneen gara galma magaallichaa imaluun, kanfaltiin erga kanfalamee booda, sa'aa 8:00tti deebi'aniiru. Festivaala kana kan midhaassan hoolota 2,000 qofa hinturre - re'oonni 100 tahnis turaniiru jechuun Reuters gabaaseera. Suuraaleen hundi mirgi abbeentaa isaanii kan eegamedha.


Re’oonni qabeenya miseensa paartii Aranaa ta’an 13 'hidhaman'

Gidduu kana re'oonni kan nama miseensa paartii Aranaa ta'an jedhaman hidhamuun isaanii miidiyaa hawaasummaa irratti ijoo dubbii ta'eera. Dura taa'aan paartii Aranaa Obbo Abrahaa Dastaa gaafa Roobii re'oonni 16 kan miseensa paartii isaanii ta'an Naannoo Tigraay Aanaa Qollaa Tambeen Ganda Warq Ambaa Qahaay Takilii jedhamutti hidhamuu isaanii BBC'tti himaniiru. Abbaan re'oota kanaa Obbo Zenaawwii Asmallaashidha. Re'oonni isaanii 16 akka jalaa hidhaman himun isaan keessaa sadii miliqanii gara manaa deebi'uu isaanii BBC'tti himaniiru. Obbo Abrahaan Obbo Zenaawwiin miseensa paartii Aranaafi paartichaaf qindeessaa Godina Tambeen akka ta'an himu. Kana duras Obbo Zenaawwiin hidhamanii akka turaniifi irra deddebbiin doorsisi ajjeechaa akka irra gahaa ture Obbo Abrahaan himu. Obbo Zenaawwiin re'oonni isaanii kan hidhaman isaan miseensa paartii Aranaa waan ta'anif akka ta'e himu. Akka isaan jedhanitti isa re'oonni isaanii hidhaman alatti irra deddebbiin doorsifni ajjeechaa akka irra gahaa ture gaddaan dubbatu. Re'oonni kuni gaafa Roobii guyyaa keessa sa'aatii 7:00'tti nama tokkoon oofamanii mana milishaa naannicha jiraatu tokko keessatti akka hidhaman namarraa dhagahuu isaanii Obbo Zenaawwiin himu. Obbo Abrahaanis re'oonni gara ajajaa milishaatti akka geeffaman odeeffannoon qaba jedhu. Obbo Zenaawwiin ''Reo'oonnikoo najalaa fudhatamaniiru' jechuun poolisiitti iyyata dhiheessanis, 'paartii Aranaa keessaa bahuu qabda. Kanaan ala re'oonni siif hin kennamani' jedhamaniiru jedhu Obbo Abrahaan. Obbo Zenaawwiin gama isaaniin re'oonni akka isaaniif deebi'an poolisiif iyyatanis 'Fesbuukii irratti akkuma odeessiste achumatti barbaaddadhu' akka jedhamaniifi ammatti waan godhan akka wallaalan BBC'tti himaniiru. Obbo Abrahaa akka jedhanitti taanaan miseensota paartii irratti badiin akkanaa yeroo raawwatu kuni kan duraa miti. Kana dura saawwan qabeenya nama miseensa paartii Aranaa ta'an lama qawweedhaan ajjeefamuu himu Obbo Abrahaan. Dabalataanis, miseensa paartichaa kan ta'e Kibroom jalaa bineeldonni akka jalaa hidhamanii turan himu Obbo Abrahaan. Namoonni kunneen gara poolisii yeroo iyyatanis 'Aranaa dhiisi' akka jedhaman Obbo Abrahaan himu. Badii kanaaf kan itti gaafatamu qondaaltota dhaaba Adda Bilisummaa Ummata Tigraay (ABUT) akka ta'e Obbo Abrahaan himu. ''Murteen kuni ABUT irraa akka dhufu beekna,'' jechuun qonaaltota naannicha irratti akka himata bananis himaniiru. Inispeektara gargaaraa Fissahaa Abrahaa Ajajaa poolisii Aanaa Qollaa Tambeeni. Dhimma kana irrati kan gaafanne qondaalli kuni ''yoo qaamaan dhuftani malee dubbachuu hin dandeenyu'' jedhan. Dabalataanis, dhimma kana irratti odeeffanno dabalataa argachuuf Biiroo Kominikeeshinii Naannoo Tigraayiifi Dubbii Himaa dhaaba ABUT'f bilbilluus bilbila hin kaasne.


Qurxummiin erga bishaanii bahee guyyoota 3 turu Ameerikaatti yaaddoo fide

''Gosa qurxummii hamaadha jedhame kana yoo agartan akka hin gadhiisne. Dafaa ajjeesaa lafa qorru kaa'aa. Bishaan keessaa bahus lafarra jiraachuu akka danda'u akka hin daganne.'' Kuni ergaa Waajjirri Qabeenya Uumamaa bulchiinsa Ameerikaa Joorjiyaa argamu dabarsedha. Gosni qurxummii kuni bulchiinsota Ameeerikaa 15 keessatti mul'ateera. Qurxummiin Afaan Ingiliziin ''snakehead fish (Channa argus)'' jedhamee waamamu kuni dheeraafi furdaa yoo ta'u mataan isaa batteedha. Fedhii nyaataa olaanaa kan qabu yoo ta'u gosoota bineensotaa kaanis ni miidha. Qurxummiin kuni waan itti dhufe qurxummii biraa, raachas ta'e kanneen qajiibuu fakkaatan ni nyaata. Qurxummiin kuni hanga saantimeetira 80 dheerachuu kan danda'u yoo ta'u ni hargananas. Bishaan keessaallee bahe deemuu danda'a. Kunimmoo bishaan bakka tokko jirurraa bahee bishaan gar biraa jiru akka seenu isa gargaara. Yoo qurxummiin kuni bakka tokko qubate balleessuun nama dhiba. Dhaltuun gosa qurxummii kanaa waggaatti hanqaaquu hanga 10,000 hanqaaquu ni dandeessi. Biyyi qurxummii kanaa biyya Chaayinaa, Raashiyaafi Kooriyaadha. Gara Ameerikaatti dhufuun isaa erga beekame waggoota kudhanii oli. Hanga yoonaa gosni qurxummii kanaa afur Ameerikaatti argamaniiru. Akka qondaaltonni Ameerikaa jedhanitti namootatu gosa qurxummii kanaa bitee bishaan keessa gadhiise jennaan akkana baay'atan. Lafa bishaanii bosona bulchiinsota Filooridaa, Niiw Yoork, Varjiiniyaa, Kaaliforniyaa, Maasaachuseetiifi Meerilaand keessattillee gosoonni qurxummii kuni argamaniiru. Qondaaltonni bulchiinsa Joorjiyaa torban lama dura gaafa Onkololeessa 08, 2019 namni qurxummii baasu qosa qurxummii kana arguun isaa erga beekamee booda ergaa dabarsaniiru. Waajjirri Qabeenya Ummataa bulchiinsa Filooridaa ergaa dabarseen qurxummiin kuni bishaan keessaa bahe jiraachuu akka danda'u, du'u isaaf akka ragaatti ummanni suuraa kaasuu akka qabuufi bakka argan barreessuu kan jedhan keessa jiru. ''Ergasii booda hordofuuf nu mijata,'' jedha ibsichi. Qurxummiin kuni akkamin lafarra akka jiraachuu danda'u Yunivarsiitii Biristol Yunaayitid Kingidam irraa Pirofeesar Maartiin Giinar akkanatti ibsu. ''Eeshiyaatti bakka dhoqqee qabuufi oksijinii xiqqaa qabutti riphee jiraata. Bakkeewwan akka ruuzii itti biqilu fa'i,'' jedhu Piroofesar Giinar. Jiraachuufis maloota adda addaa akka fayyadaman eeru. Hayyuun kuni akka jedhanitti gosni qurxummii kuni giilii isaanii duuba bakka qilleensa kuufatan qabu. Qurxummiin giilii isaatiin hargana, oksijiniinis achiin seenee baha. Qilleensa kuufatanis yeroo bishaan lafa jala seenan itti dhimma bahu jedhu. Bishaan keessaa bahanii harganuu danda'un isaanii immoo lafarra akka imalan isaan gargaara. Bakkeewwan lafni jiidhaa yeroo gogutti qurxummiileen kuni irra socho'un gara qaama bishaan biraatti akka deeman isaan gargaara. Garuu yeroo dheeraaf hin turani jedhu hayyuun kuni. Haa ta'u malee, gosa qurxummii kana qofaa miti kan bishaanii ala bahee harganu jedhu Pirofeesar Giinar. Oksijinii xiqqaan bishaan keessa waan turuu danda'uf qurxummii kaanirraa humna horachuun isaan hubuu danda'a jedhu hayyuun kuni.


Tuuta Arbaa Keeniyaa godaansarra jiran karaan jalaa bade

Arbi Keeniyaa shan naannawa suluula qiinxamaa biyyattii keessatti godaanaa jiran karaan jalaa badu Tajaajilli Bineensota Keeniyaa (KWS) beeksise. Sababa kanaanis, karaa irratti burjaaja'aa jiraachuutu dhagahame. Bineensota bosonaa keessaa Arbi tooftaa adda addaan kallattii baruun beekama. Gareen Arbaa kuni Kibba bakka Laayikipiyaa jedhamuuti gara Maawu jedhamutti gadi godaanuu qabu turan. Bakki ka'ani bira gahuu qaban 244km walirraa fagaata. Haa ta'u malee, dogongoruun 300km gara Lixa biyyattiitti imalanii bosona Timborowaa jedhamu keessa argamuu isaanii Tajaajilli Bineensota Keeniyaa (KWS) beeksiseera. Dhaabbatni Keeniyaa kuni dhimma kana hordofaa akka jiruufi ummannis akka of eeggatu dhaameera.


Qabeenyi bineensa bosonaa Itoophiyaa malirra jira?

Itoophiyaan biyyoota addunyaa qabeenyaa uumamaa heddu qaban 25 keessaa tokko ta'ushee, oggeeyyoon dame kanaa ni dubbatu. Dr. Asaffaa Mabiraatee barsiisaafi qorataan dame qabeenya bineensota bosoonaa Itoophiyaa BBC'tti akka himanitti, qabeenya bineensota bosonaa addunyaarra jiran keessaa akaakuun hoosistootaa 36,  simbirroota 18 fi kanneen lafarra loo'an 15 Itoohpiyaatti qofatti argamu. ''Bara 1960 keessa da'oon bineensota bosonaa badiinsa oolchuuf tajaajilan shan qofaa kan turan yoo ta'u, walakkaa jaarraan booda garuu gara 27 tti guddataniiru,'' jedhu Dr. Assaffaan. Kana malees, bineensota bosonaa kunuunsuuf bal'ina waliigala biyyattii keessaa dhibbentaa 18.4 kan ta'u paarkoota dabalatee da'oo bineensota bosonaaf kan daangeffameedha. Haa ta'u malee, qabeenyi qabeenya boosoonaa haala yaachisaa ta'een hir'achaa jira, jedhu Dr. Asaffaan. Naannoolee biyyattii da'oofi paarkiiwwan akaakuun bineensoota bosoonaa hedduun keessatti argaman  keessaa tokko Naannoo Oromiyaa ta'u ragaaleen ni mul'isu. Qabeenyi bineensa bosonaa Oromiyaa maalirra jira? ''Akaakuun bineensa bosonaa 320 biyyattii keessatti argaman keessaa %80 kan ta'an  naannoo Oromiyaa keessatti argamu. Isaan keessaas akka addunyaatti akaakuun 28 Oromiyaa keessatti qofa kan argamanidha,'' oggeessi dhaabbata bosonaafi bineensa bosonaa naannichaa. Dhaabbatichatti Daarekitara Misooma Qabeenya Bineensa Bosonaa Obbo Cammaree Zawudee akka jedhanitti, akaakuu bineensa bosoonaa naannichatti argaman keessa Gadamsa Baddaa (mountain Nyala), Qamaleen Baaleefi kan akka addunyaatti sanyiin ishee addunyaarraa baduuf jedhameefi irratti hojjetamaa jiru Jeedalli Diimaan Oromiyaatti qofa argamu. Kana malees kan akka Qorkee, borofaafi akaakuuwwan simbirroo paarkii Booranaa Oromiyaa keessatti qofa kan argamaniifi kan daawwatoota hawwatan akka ta'e dubbatu Obbo Cammareen. Naannichatti bakkawwan qabeenyi bineensota bosonaafi miidhagina uumamaa qaban 26 ta'an daangeffamuufi hojiin eegumsaafi misoomaas taasifamaa jira jedhu. Lafa waliigala Oromiyaan qabdu keessaa kan qabeenya bineessa bosonaafi paarkiiwwaniif daangeffame %1.8 kan ture amma gara %3.2 ol guddateera. Kanaaf, kunuunsi bineeensota bosonaaf taasifamuufi galiin irraa argamus waggaa waggaan dabalaa jira,  jedhu Obbo Cammareen. Paarkota haarawaa Oromiyaa keessatti hundeeffaman keessaa Paarkii Biyyoolessaa Dhaatii Walal Wallaggaa Lixaafi Qeellam Wallaggatti argamuu, Booranaafi Gaarreewwan Arsii akkasumas da'oon bineessa bosonaa Dirree Liiban kanneen dhiyeenya qabeenya misooma bosonaa kunuunsuun hawwata turiizimiif akka oolan taasifaman keessaa ta'u dubbatu, Daayirektarichi. Fakkeenyaaf, Paarkiin Dhaatii Walala akaakuu bineensota bosonaa hedduu kan qabuudha. Paarkiin kun bishaan gurguddoo, karra gafarsaa kumaatamaan lakkaa'amaniifi roobii hedduu qabuun baayyee haawwatamaa ta'u himu Obbo Cammareen. Paarkiiwwan Gaarreen Arsiis miidhagina addaa kan qabaniidha. Paarkiin Biyyoolessaa Booranaa ammoo addatti bakka daawwannaa simbiroota waan ta'eef madda turiizimii ta'aa jira jedhu. Kaayyoo hundeeffama paarkii Biyaalessaa Booranaa yeroo dubbatan Obbo Cammareen, akaakuwwan simbirroota akka addunyaatti Oromiyaa keessatti qofa argaman kunuunsuun dhalootatti dabarsuufi misoomsuuf yaadameeti jedhu. Qabeenya guddaa kana hanga barbaadame hojiirra akka hin oolleef hanqinoota lamatu jiru jedhu Obbo Cammareen. Isaanis, rakkoo bu'uuraalee misoomaafi qabeenya kana sirriitti beeksisuu dhabuuti. Maaltu eenyurraa eegama? "Waanti nurraa eegamu qabeenya kana qabeenyummaa isaa hubanne kunuunsaafi misooma barbaachisuuf gochuudha. Kunis tokkooffaa hambaa sadarkaa addunyaatti ittiin bekamnudhaa. Lammaffaa kan dhalootarraa dhalootatti darbuu danda'aniidha. Sadaffaa, madda galii guddaa ta'uun hawaas-dinagdee keessatti ga'ee guddaa qabaachuu danda'a," jechuudha. "Qabeenyi kun qabeenya hunda keenyaati. Kanaaf, hojiin kunuunsaafi misooma qabeenya kanaa deggersa qaama hundaa barbaada," kan jedhan Obbo Cammareen, gama saayinsaawaa ta'een qoratamanii adda baasuufi da'oo bineensa bosonaa ta'an yeroo ammaa kanatti giddu-gala qorannoo taasisuu barbaachisa jedhaniiru. Ogeessonni sadarkaa addunyaatti jiran caalmaatti qorannoo gaadi-fageenyaan taasisuun haala bineensonni bosonaa irra jiran sirriitti beekuun barbaachisaadha kan jedhan Daarektarichi, ga'ee mootummaan alatti abbootiin qabeenyaas karaa adda addaatiin qabeenya bineensota bosonaa kunuunsuufi misoomsu keessatti ga'ee isaanii ba'uu akka qaban dhaamaniiru.


Keeniyaatti Harree diidoon gogaa bifa warqee qabdu argamte

Mooraa kununsaa bineensotaa Masaayii Maaraa keessatti harreen diidoo bifa addaa qabdu torbee sadi dura erga argamte booda harreen diidoo googaasheerratti bifa warqee qabdu kan biraan immoo argamte. Gaafa Roobii harreen diidoo bifa warqee qabdu nama daawwachiisaa Joon Kiimpiis jedhamuun akka argamte gaazexaan Keeniyaa 'Daily Nation' gabaaseera. "Dursa anatu argeeni. Yaadannoofis maqaa abbaa kiyyaan moggaseenii jira" jechuun daawwachiisicha dubbisuun gaazexaan kun gaabaseera. Harree diidoo tanas osoo akkuma guyyaa biraa tuuristoota qabate daawwachiisaa jirutti ture kan arge. Joon akkuma argeen "ija kiyya amanuu dadhabe" jechuun miirasa ibsateera. "Harree diidoorra harree isa kaan fakkaatti ture " jechuun yaada dabalataa kaaseera Joon. Suuraan Maanee erga Tiwiitararratti gad dhiifame booda namoota hedduu ajaa'ibsiiseera. Harreen diidoo tun harree diidoo karaa Taanzaaniyaa baqatan irarratti argamte. Suuraarratti akkuma argamutti morma, luka, mataa fi eegeesheerratti kan sarara adii fi gurraacha qabdu ta'us garuu kutaan qaamashee biraa bifaan daalachadha. Daawwachiisan kun harreen diidoo tun daangaa ceetee akka gara Taanzaaniyaa hin deemne mootummaan Keeniyaa akka dhorku gaafateera. Torbee sadi dura ogeessi kaameraa Antoonii Tiir jedhamu harree diidoo tuqaa qabdu argachuun isaa kan yaadatamudha.


Namni yoom dubbachuu eegale?

Ilmaan dhala namaa kan jalqabaa kan ta'an yeroo durii bineensota biroo irraa of eeguuf jecha abiddatti gargaaramaa turan, adamoos adamsanii jiraachaa turan, uummanni kun yeroo jalqabaaf yoom haasa'uu eegalan. Akkasumas afaanota yeroo ammaa kumaatamaan addunyaa kanarratti dubbatamaa jiran duubatti deebi'uun jalqaba isaanii bira gahuun danda'amaa laata? Barreessaa fi qorataan afaanii Mikaa'el Rozen qorannoo geggeessuun xiinxala armaan gadii qindeesseera. Dhalli namaa qofti afaan bineensa kamiyyuu irraa addatti qabaachuun adda akka isa taasisu Pirofeessarri Xiinqoqaa Yuunversiitii Niwukaastil Maagii Taalermaan himaniiru. Waliin haasa'uun tirannaa keessatti ce'umsa guddaa waan ta'eef namni afaan eessaa jalqabe isa jedhu beeku barbaachisa jedhu. ''Waa'een afaanii walxaxaa ta'us, nama akka taanu waan godhe keessaa isa ijoodha jedhan pirofessarri jijjirama tirannaa fi antiroppooloojistiin Yuunversiitii Kaambiriij Roobert Foolii. Afaan erga dhalatee gartokkee waggaa miliyoona tokkoo ta'eera jedhama. Addunyaarra afaan 6,500 olitu jira. Haata'u malee, akkamitti qorattoonni afaan kamtu dura uumame isa jedhu adda baasu danda'u? Afaan dur ture Baabiloniyaa,Saaniskirit ykn Masrii durii tariii tarreessu dandeenya. Haa ta'u malee Afaan gara jalqabarratti argamuu jennee tarreessinu waggota 6,000 akkuma afaan amma jirutti uumamanii jedhu pirof.Talermaan. Maddi afaani jalqabaa waggooota kuma 50 kan ta'u jedhanis jiru. ogeeyyiin xiinqooqaa waggaa sana ol ta'uu danda'aa jedhu. ''Baay'een keenyaa waggaa walakkaa miliyoona tokkoo qaba jennee amannaa '' jedhu pirof. Taalermaan. Afaan addunyaarratti heddummante kun madda tokkicharraa dhufani jedhu Pirof.Fooliin.  ragaan dhala sanyiis uummata Afrikaa madda dhala namaa ta'uu akeeka. Ragaan haftee  lafee hortee nama du'ee yoom akka haasa'uu eegalame mala dha'iinsa kennu danda'a kan jedhan jiru. Waggoota 600,000 tti dhiyaatu kan jiraataa ture Neanderthals horteen dhala namaa jedhamu jijjirama tirannaatiin lafarraa bade naannoo Ispaayinaal koordii akka bal'atutu himama. Horteen bara durii jiraatan biroon qaamaa ispaayinaal koordii bal''aa ammasii hin qabani jedha. Haftee lafee nama du'ee qorachuun Ragaa hambaa lafee nama du'eetiin olitti qo'annoon qaccee afaan kamtu dubbatamuu eegalame isa jedhu mul'isu danda'us yaadni jedhus jira. Pirof. Taalermaan ragaa dhala sanyiii fayyadamuun beekumsa amma jiruun adda baasuun akka ulfaatu himan. Buqqee mataa sanyiii dhala namaa qorachuun afaan yoom akka eegalame nutti himuuf fayyada?  tarii Sababni gabaabaan garuu sammuu hagam guddatu qabachuutu afaan uumuu danda'a isa jedhu beekuun hin danda'amne. 'Neanderthals' hortee dhala namaaf bu'uura ta'uu danda'a jedhamu buqqee mataa hortee dhala namaa kaanirra guddaa ta'e qaba jedhan Pirof. Taalermaan. Jechi namni dubbate tarii ''hey'' kan jedhu ta'u danda'a Dhalli namaa tarii wal tumsuu fi nannoorraa nyaataa gargaraa barbaaduu haasa'aa akka ture pirof. Taalermaan kan dubbatan.


Maanguddoon waggaa 87 looniin jifatamanii ajjeefaman

Maanguddoonni wagggaa 87, Hilaarii Adaayar bakka jireenyaa isaaniitti loon mufataniitu waraanamanii du'uunsaanii dhagahame. Aaddee Hilaarii Adaayar miidhaan kun kan irra gahe loon biftisaanii makaa adii qabaniin yoo ta'u, maanguddoon kun erga jifatamanii kufanii booda ka'uuf wayita yaalanittis irra deebiin akka miidhaa irraan gahan himame. Isaan boodas gara hospitaalaatti geeffaman illee torban tokkoof osoo of hinbariin turuun du'unsaanii himameera. Saawwan maanguddoo tana miidhuun du'aaf saaxilan kunneenis guyyaa tokkoon dura haadha warraafi abbaa warraa saree isaanii waliin bashannanaa turan arii'achuun miidhaa irraan qaqqabsiisuun isaanii barameera. Abbaan qabeenyaa loon kanaas mana murtiitti kan dhiyeeffaman yoo ta'u, miidhaa saawwan kunnneen namootarraan gahaa jiran xiyyeeffannaa kennuun hordofaa akka hinturre himameera Biraayiyoonii Diilaamor wayita maanguddoon kun saawwaniin waraanaman kan arge yoo ta'u, isheenis of ittisuuf wayita sochii taasiftuutti caalaa waraanuun miidhaa irraan gahusaanii dhugaa baheera. Akkasumas Reechel Toomsan miidhaa kana guyyaa tokkoon dura, loonumti kunneen isheefi abbaa warraa ishee Kaarl irraan miidhaan qaqaabsisuu isaanii mana murtee duratti dhugaa baate jirti. Saawwaan kunneen erga miidhaa jara kana irran qaqabsiisaniin booda gara biraatti akka dabarfaman taasifamee tures jedhaniiru. Isaan booda haala ture guyyaa tokkoon booda ilaaluuf karoorfamu illeen garuu maanguddoo Hilaarii irraan miidhaa qaqqabsiisuun jedhame. Ergasiin booda garuu abbaan qabeenyaa saawwan kanaa amma waa'ee dhimmichaarratti marii cimaa taasisaa jirra jedheera. Maatii waliin marii taasisaa jiru. Hawaasa naannoo waliinis gama lafa dheedichaa ilaallatuun murte kamuu taasisuun dura akka isaan marisiisu himaniiru. Qondaalli poolisii olaanaa naannichaa saawwaan manguddoo kana irraan miidhaa akka qaqqabsiisaniif maal akka isaan kakaasee wanti beekame tokkoolleen hinjiru jedhaniiru. Haa ta'u malee balaan ajjeechaa saaawwaan kunneen maanguddoo kana irraan qaqqabsiisan kunis, loon wayita muufata hangam balaafamoo ta'usaanirratti hubannoo kan uumedha jedaniiru.


Ameerikaatti simbirri tamboo xuuxame cuuciishee wayita soortu suuraa kaafamte

Ameerikaa, qarqara bishaanii Filooriidaatti sanyii simbiraa 'skimmer' jedhamtu otoo haftee tamboo ilmooshi soortu, ogeessa suuraa bineensotaa kaasuun beekamtuun kaafamte. Ogeettiin suuraa Kaaren Maasoon ji'a darbe iddoo Tiraampaa jedhamuutti ture kan suuraa kana kaafte. Fuula Facebook isheerrattis ''Yoo tamboo xuuxxu, hafteesaa bakketti hin gatiin,'' jechuun barressite. ''Garaa nama nyaatu uumamni kosii namni gatu dandamachuuf qabsotti jiraachuu suuraa mul'isuu jedhe dhaabni UK keessa maadheeffate RSPB jedhamu. Maasoon suura biraas otoo cuuciin haftuu tamboo irraa bobeeffamte baattuu kaafte. Simbirootatti soorata fakkaachuun cuuciisaanii sooru. ''Simbirroonni hedduun waan namni gatuu keessa sooranni jira jedhani keessa barbaadu,'' jedhan dubbi himaan Royal Society for the Protection of Birds (RSPB). ''Waan nama gaddisisuu garuu cuuciisaanii haftee simbirroonni tamboo soorusaaniiti,'' jedhan. ''Uumanni ka dhalli namaa hojjatuun wal baruuf qabsootti jira, bineensota hedduutu kiyyeeffame, waan namni hojjateen du'a. Kosii namni gatuun guuboo ijaarrachusaani argina. Hafteen tamboo kosii qarqara galaanarraa argaman keessaa isaan jalqabaati jedhu kunuunsitoonni naannoo.


Sanyii jaldeessaa seera namaaf baheen Ameerikaa galte

Gosti jaldeessaa buufata bineensootaa biyya Arjantiinaatti argamu tokko keessa erga waggoota 20 turteen booda gara Ameeriikaatti fudhatamuuf murtaa'e. Jaldeessi 'Oraangutuun' jedhamtu' kunis gara buufata bineensootaa Ameerikaatti argamu akka galtuuf kan murtaa'e haala ilmaan namootaa qofa eeguuf baheen. Jaldeessi moggaasni Saandiraa jedhamu kan kennameef kunis Boonas Ayiras keessatti karaa seeraan alaatiin qabamtee turte jirti. Kanaafis, abbookaatoonni mormaaf turaniiru. Isaan boodas mormichaan waan inijifataniif gara Ameerikaa akka galtu taate. Muritichaanis, seenaa Arjantiinaa keessatti seera ilmaan namaatiif baheen jaldeessa bilisa baate kan jalqabaati. Abbookaatoota Eleen fi Liibaraatorii jedhaman kan qabdu jaldeessi tun, isaaniis murtiin kun ilmaan namaa mirga bineensootaa kabachiisuu akka qabaatan kan agarsiisuudha jechuun himaniiru. Jaldeessi kunis sanyiini ishee kan dhalattee Jarman Bahaatti kan argamu bakka jireenyaa bineensootaa keessatti yoo ta'u,bara 1995tti Boonas Ayirasiitti gurguramte turte. Haala sanaanis, waggoota dheeraaf qofaa akka jiraatu dirqisiifamushee gabaafameera. Sanyiin jaldeessaa moggaasa Saandiraa jedhu kennameef tunis, bakkeen turii bineensootaa keessa jiraataa turte bineesnoota miidhuudhaan bara 2016tti himamtamuunsaa gabaafameera. Haa ta'u malees kunuunsa bineensootaaf taasifamuuf lafa turtii ta'uun tajaajila jedhamee yaadamuun irra deeniin akka banamu taasifame. Sanyiin jaldeessaa tanaa bakka turtii Ameerikaatti keessa jiraatutti kanneen isheen walfakkaatan bineensoota 21 waliin kan jiraattu yoo ta'u, lafti bilisaan keessa sochootu qophaa'efiira. Jandeessoonni gasa Oraangutuun jedhamuun beekamanii kunneenis addunyaarratti kanneen sanyiinsaanii baduuf jiru keessatti argamu.


Bineensota bosonaa: Itoophiyaatti namoonni maaliif qocaa adamsu?

Ji'oota muraasaan as Itoophiyaa keessa qocaan gatii guddaa baasti jechuun namoonni muraasa hin jedhamne barbaachatti galaniiru. Nutis akka taajjabneefi akka odeeffanneetti qocaan gosaan adda taate Birrii miiliyoonotaan lakka'amu baasti jechuun, Itoophiyaa iddoowwan garagaraatti qocaawwan adamsanii walitti qabuun, akkasumas daddabarsaa jiraachuu hubachuu dandeenyeerra. Keessattuu gochaawwan kun Finfinnee dabalatee, gara Shaashamannee, Harargee, Affaariifi magaalaawwan Lixa Oromiyaatti akka babal'atee jiru odeeffanneerra. Itoophiyaatti qocaa dabalatee bineensota bosonaa adamsuus tahe daddabarsuu akka hin dandeenye seerri ni dhorka. Labsiin kanaaf bahe - Labsii Eegumsaa fi Itti Fayyadama Bineensota Bosonaa Lakk. 541/2007 waan jedhu. ''Ministeera yookaan qaama naannoo dalagaarraa jiru malee, namni kamuu, heeyyama adamoo hinqabu taanaan, bineensota bosonaa adamsuu hindanda'u,'' jechuun lafa kaa'a. Warri daldala kana keessa jiran waan seeraan alaa hojjechaa akka jiran waan beekaniif eenyummaa isaanii himachuu hin barbaadan. Odeeffannoo namoota garagaraarraa walitti qabneen warri oduu sobaa tamsaasan kun qocaan gati-jabeessa taate kun qocaawwan kaanirraa garmalee addadha -wantoota shantu adda godha jedhanii odeessu. Qocaan kun wantoota eeraman kanneen ni guutti taanaan, haga Birrii miiliyoona 200 gurguramti jedhu. Akka jecha namoota kaneenitti, qocaan kun maaliin adda baafamti: Waahee dhimma kanaa angawoonni dhimmichi ilaallatu 'oduudhumaan' akka dhagahaniifi hanga ammaa wanta qabatamaa tahe akka hin agarre nutti himaniiru. ''Oduun sobaa merkuuriin qocaa keessaa baha erga jedhamee booda, wanti kun adeemaa akka jiru dhageenyeerra,'' jechuun Abbaa Taayitaa Kunuunsa Bineensota Bosonaa Itoophiyaatti ogeettii turizimii ka taate Aadde Zalaalam BBCtti himteetti. Naannoo Affaar Paarkii Biyyolessaa Awaash keessa karaa seeraan alaatiin namoonni paarkicha keessaa qocaa guraa jiraachuu paarkii Awaashirraa xalayaan dhiyeenya kana akka isaan dhaqqabe nutti himaniiru. Abbaan Taayitichaas poolisii waliin tahuun hojjechuuf garaasitti akka imalus odeeffanneerra. Daddabarsas tahe daldala qocaa kan taasisaa jiran akka biyyaatti dhaabbilee galmaahanii socho'aa jiran, lama qofa akka tahan Aadde Zalaalam BBCtti himteetti. Kana malees namoonni karaa seeraan qocaa adamsuu yookaan qabuu danda'an kanneen leenjii addaa fudhataniifi muuxannoo kan qaban qofaadha jedhaniiru. Sababii kanaas enna ibsitu qocaawwan gareen jiraatu waan taheef, garee isa tokkorraa hagam fidhachuun danda'ama? Ganni isaanii kana hagam tahetu fudhatama? kan jedhufi kanneen biroonis kan muuxannoo barbaadanidha. Amma duras wantoonni akkasii irra deddeebiin biyyattii keessa yogguu mudatan argineerra. Fakkeenyaaf uffanni mootota duraanii gatii guddaa baasa jechuun yakki waliindhahuu raawwatameera. Gama kaaniinis kaawuyyaan uffata itti midhaassaniifi gabateen durii suuraa leencaa qabu 'merkurii' qabu jechuun namoonni hedduun daldala kanatti bobba'anii turan. Hedduunis yakka waliindhahuuf saaxilamaniiru. Kan ammaa kan adda isa taasisu, bineensa bosonaarratti tahuusaati. Kunis daran kan yaaddessudha. Angawoonni mootummaafi qaamoleen nageenyaa yakkoota akkasii bira kan gahan, yookaan kan tarkaanfii fudhachuu eegalan, erga yakki guddaan raawwatamee, namoonni hedduun yakkichaaf erga saaxilamanii boodadha. Addunyaa kanarra gosoonni qocaawwanii, kan bishaan keessattis jiraatan dabalatee, gosoonni 300 ol ni argamu.


Bineensota Bosonaa: Gireettaa Iyyoorii, quuqamtuu mirga umamaa

Bineensoonni dagalaa namoota caalaa kunuunfamu baatanilleen garuu gutuummaatti dagatamu hinqabaatan jetti


Jaldeessi birrii walakkaa miliyoonaa ol nyaate qoratamaa jira

Naajeeriyaatti akaakuun bineelda goorillaa jaldeessa fakkaatu maallaqa biyya Naajeeriyaa Naayiraa miliyoona torba (Dolaara 19,400) ta'u nyaachuun qorannoon irratti gaggeeffamaa jira. Daarektarrii bakka Kunuunsa Bineeldota Bosonaa Kaanoo Umar Kaashemboo, poolisiin maallaqni akkamittiin akka bade qorachaa jira jedhe. Maallaqni bakka daawwannaa giddu-galeessa eegumsa bineeldotaa kana seenuuf guyyoota shaniif sassaabame badeera jedha dubbii himaan  Poolisii Kaanoo Abdullahi Kiyawa. Maallaqa hanga kanaa baayyatu baankii kaa'uu dhiisaanii maaliif waajira akka olka'aan qorachuuf hojjattoota 10'n hidhamaniiru jechuun BBC Pijiniitti himaniiru. Hojjataan Waajira Faayinaansii  giddugaleessaa kunuunsa bineeldota kana jaldeessi waajira seenee maallaqa  hatuun liqimsuu raadiyoo naannootti himeera. Raadiyoon Kaaba Naajeriyaa Kaanoo keessatti beekamaa ta'e Freedom Radio jedhamu jalqaba torban kanaarra akka gabaasetti, maallaqani jedhame sun baduun akka mirkanaa'edha. Gaaffiifi deebii hojjetaa giddu-gala bineeldotaa sanaa tokko waliin taasisaniin jaldeessichi lo'ee waajira seenuun, maallaqa kana hatuun booda ammoo liqimseera jedhe.. Bara darbe Naajeeriyaatti aanga'aan boordii qormaata biyyaalessaa Kutaa Benu'ii jedhamtuu tokko bofti waajira seenee maallaqa qormaataaf ramaame Naayiraa miliyoona 36 nyaateera jedhanii tran. Torban mursaasa dura garuu aanga'attiin kuniifi ishee waliin kan shakkaman biroon yakka waliin dhahuu ittiin himatamanirraa bilisa ta'aniiru. Biyyuma Naajeeriyaa kanatti gosti simbirroo jombaa jedhamu garee hidhattoota biyyattii Boko Haaraamiif basaasa jedhamee to'annaa jala oolfamuun qoratamaa akka ture baatii darbe gabaafamee ture.


Aanga'oonni FIFA yakka waliin dhahuu ittiin himatamanirraa bilisa jedhaman

Pirezidantiin duraanii FIFA  Seep Bilaateriifi itti-aanaan isaa kan ture Misheel Pilaatiinii yakka waliin dhahuu ittiin himataman irraa bilisa jedhaman. Aanga'oonni dhaabbata kubbaa miilaa addunyaa hogganaa turan kunneen yakka malaammaltummaan shakkamanii mana murtiitti dhiyaatanii ture. Bilaater karaa hin malleen Pilaatiinif Firaankii Siwiiz miliyoona 2  kenneera  jedhuun ture kan himataman. Aanga'oonni kunneen maallaqa kana fudhataniiru kan jedhamu bara 2011 ture. Jarri lachanuu yakki ittiin shakkaman sirrii miti jechuun falmaniiru. Bilaater maallaqa kana kanan Pilaatiiniitiif kaffaleef tajaajila gorsaa kennaniif jedheera. Jimaata mana murtiitti kan dhiyaate Bilaater, "Dhugaadha balleessee nan beeka; himannaan kun garuu madaala kan kaasu miti," jedhe. Manni-murtii Federaalaa Siwiiz, dhimma namoota lamaanii guyyoota 11f hordofaa tureera. Manni-murtichaa dhimma lachan isaanii bitaafi mirgaan erga dhaggeeffateen booda bilisa jechuun isaan gaggesseera. Seep Bilaater abbaa qabeenyaa Siwiiz yoo ta'u, maanguddoo umuriin isaa waggaa 86 ta'edha. Maanguddoon kun bara 1975 ture kan FIFAtti makame. Pirezidantii FIFA ta'anii kun muudman ammoo bara 1998 ture. Yeroo gara garaatti mormiin irratti ka'aa turullee, Bilaater FIFA waggoota 17f hoggananiiru. Yakkawwan akka malaammaltummaan, akkaataa maallaqa itti qabataniin, gubboo fudhachuuniifi sagalee filannoo waliin dhahuutiin waggoota baayyeetiif himannaan irratti dhiyaataa tureera. Bilaater bara 2015 keessa kubbaa miilaarraa waggoota 8f akka dhorkamaniif itti murtaa'eera. Bara 2021 ammoo dhorkaan waggoota waggaa 6 akka dhorkaman dhorkaan irra kaa'ameera. Mishel Piltaaniin gaheessa umurii waggaa 66 yoo ta'u taphataa cimaa badhaasa kubbaa miilaa addunyaa guddicha Balaan Dohoor si'a sadii mo'ateera. Biyya isaa firaansi waliin Waancaa Awurooppaa kan bara 1984, Juuventuus waliin ammoo Shaampiyoonsi Liigii Awurooppaa mo'ateera. Pilaatiiniin yeroo muraasaaf garee kubbaa miilaa biyyaalessaa Firaans erga gaggeesseen booda bulchiinsa kubbaa miilaa biroo irras hojjeteera. Misheel Pilaatiiniin bara 2007 ammoo pirezidantii Waldaa Kubbaa Miilaa Awurooppaa ta'e. Bara 2015 yeroo Seep Pilaater malaammaltummaan shakkamanii yeroo hojii gadhiisuuf iyyata galfatanitti ammoo Bilaateriin bakka bu'a jedhamees shakkamaa tureera. Haata'u malee, galmee Pilaatiinii kan qorate koreen naamusaa FIFA garuu harki isaa kan Bilaater ittiin shakkame keessa jira jechuun himate. Sababa kanaan waggoota 8f akka faggaatuuf dhorkame. Boodarra garuu dhorkaan kun akka gara waggaa afuriitti gadi bu'u taasifame.


Lewaandowiskiin badhaasa taphataa cimaa FIFA bara kana injifate

Taphataan Baayeer Muuniik Roobeert Lewaandowiskiin badhaasa FIFA taphataa cimaa bara 2020 Liyooneel Meesii fi Kiristiyaanoo Ronaaldoo irra aanuun mo'ate. Taphataan sarara fuula duraa Poolaand Lewaandowiskiin bara dorgommii darbe Kilaba isaa Baayer Muuniikiif taphoota 47'n goolii 55 lakkoofsisuun liigicha akka injifatu gargaareera. Dargaggeessi ganna 32 kun bara dorgommi darbe Bundasliigaa, tapha Kilaboota addunyaa fi Chaampiyoonsi Liigiin taphataa goolii hedduu lakkoofsise ture. Lewaandowiskiin kanneen badhaasa kana baroota 10 oliif olaantummaan to'atan Liyooneel Meesii fi Kiristiyaanoo Ronaaldoo waliin kaadhimamee injifachuun isaa Kaleessa Zuurikitti ifa godhame. Lewaandowiskiin yeroo duraaf badhaasa FIFA taphataa cimaa jedhu kana injifate. Gama dubartootaan ammoo taphattuun ittisaa kilaba Maanchistar Siitii Luusii Biroonz injifatteetti. Filannoon kun bu'aa filannoo bakka buutota garee biyyaalessaa, leenjistootaa, filannoo deeggartoota gama oonlaayiniin taasifamee fi bakka buutota miidiyaa 200 oliiti. Bara dorgommii kana Lewaandowiskiin taphoota 14 kilaba isaaf taphateen gooliii 16 galcheera. ''Badhaasa akka kanaa yoo mo'attee, Meesii fi Ronaaldoo fa'a waliin walfakkaatte kun waan hin amanamnee fi anaaf hiika guddaa qabu'' jedhe. ''Bara hedduu dura nan yaadadha waan akkasii nan yaada ture. Essaayyuu kaatee dhuftu wanti murteessaan gahee amma baatudha'' jedhe taphataan kun yaada injifachuu isaa booda kenneen. Leenjisaan Liivarpuul Jaargan Kiloop kilaba isaa Livarpuuliin injifannoo Chaampiyoonsiliigiin gahuu isaaf walitti aansee si'a lammataaf leenjisaa cimaa jedhameera. Kiloop injifachuu isaatti gammaduufi namootni galateeffatu hedduu ta'uu himeera. Goolii eegaan Baayeer Muuniik Maanu'eel Nu'eer filannoo gama goolii eegdotaan taasifame injifateera. Isa wajjiin kaadhimamanii kan turan goolii eegdota Atileeetikoo Maadriid Jaan Oblaak fi kan Liivarpuul Alisaan Beekari. Nu'eer tapha 33 keessatti goolii 31 qofa keessummeessuun kubbaawwan hedduu gooliirraa qoluun kilabni isaa Bundasliigaa akka ijifatu gargaareera. Gama kaaniin gooliin taphataan sarara duraa Tootanhaam Hootisper  Son galche goolii bareedaa bara darbee ta'uun filatameera. Taphataan intarnaashinaalaa Kooriyaa Kibbaa kun goolii kana kubbaa kophaadhuma oofee taphattoota Barnileey hedduu bira darbee galche. Filannoo kanaan injifachuu isaatti gammaduus ibseera. Goolii sana akki itti galche isumayyuu dinquu fi goolii bareedaa akka ta'e ibseera. Filannoon goolii bareedaa kun bara 2009'tti kan eegale yoo ta'u maqaa taphataa sarara fuula duraa Riyaal Maadriid duraanii Ferenc Puskas jedhamuun mogga'eera. FIFAn garee cimaa  bara kanaa jedhee ijaare keessa sarara fuula duraa irratti Lewaandowiskii, Meesii fi Ronaaldoo, gidduutti Deburuyinaa, Tiyaagoo fi Kimiich, ittisarratti Deeviis, Vaandaayiik, Raamoosii fi Arloond, goolii eegaammoo Alisaniin filateera.


Mohaammad Saalaa: FIFA'n sagalee kenname lama maaliif dhiise?

Sagaleen lama dorgommii taphataa cimaa FIFA bara kanaa irratti Mohaammad Saalaaf kenname sababa mallattoo isaanii irra qubee guddaan jiruuf osoo hin lakkaa'amiin hafuu Fifan beeksise. Waldaan Kubba Miilaa FIFA leenjisaan yeroofii Shawikii Gaariib fi dursaan taphattootaa garee biyyaalessa Ahimed Elmohaammedii taphataa Liiverpuul Mohaammad Saalaa filatan jedhe. FIFAaan waraqaa filannoo sana irratti qubee guddaan waan barreessaniif hin fudhatamne jedhe. Dabalataan foormiin ykn waraqaa sana irratti mallattoowwan dirqama taa'uu qaban kan barreessaa waliigalaa Waldaa Kubbaa Miilaa Masirii hin jiru jedhe. Taphataan Baarseloonaa Liyonel Mesiin Wiixata darbe taphataa cimaa Fifaa bara dorgommii xumuramee tahuun filatame. Kiristaanoo Roonaaldoo fi taphataa Liiverpuul Virjil Vaan Daayik caaluun ture kan mo'ate. Mohaammad Saalaan ammoo sadarkaa 4ffaan xumure. Haa tahu malee sagaleen Mo Saalaaf kenname lakkaa'amuu baatus jijjirama fidu qabxii waliigalaa irratti hin qabu ture. FIFAn filannichi qaama walaba tahe 'Pricewaterhouse Coopers' (PwC] kan Iswiizerlaandi jiruun jedhamuun taajjabame jedhe. Dhimma kana irratti akka sirreessanii galchaniif Waldaa Kubba Miilaa Masirii si'a lama gaafannus yeroodhaan deebii nuuf hin kennine jedhe. Erga filannichi jalqabee waldaan kuuba miilaa Masirii jijjiirama caasaa taasiseera. Erga bu'aan filannoo ibsamee booda Mo Saalaan fuula tiwiiterii isaa irraa maqaa biyya isaa 'Egypt' ykn Masirii jedhu balleessuun taphataa kubba miilaa Liiverpuul kan jedhu qofa hanbise. ''Jaalalan Masiriif qabu akka jijjiiruuf waan barbaade yoo godhan hin milkaa'an'' jechuunis barreessera. Pirezidaantiin waldichaa Amir El-Ganiyaanii Mo Saalaa waliin haasa'uu ibsuun dogogora rakkoo bulchiinsaan uumame tahuu itti himeera jedhan. Bara darbe Saalaan sadarkaa sadaffaan kan xumure yoo tahu badhaasa alchii bareedduu bara darbee badhaasa Puskas mo'ateera.


Taphattoonni Livarpuul sadii badhaasa FIFA bara 2019'f kaadhimaman

Badhaasa taphataa cimaa Fifa bara kanaaf taphattootni Liivarpuul sadii Varjil Vaan Daayik, Sadiyoo Maanee fi Mohaammad Saalah kaadhimaman. Dabalataan, taphataan duraanii Chelsii Edan Haazardiifi Tootanhaam irraa immoo Haarii Keen kanneen badhaasichaaf morkii taasisan kessaati. Badhaasa kanaaf kilaba Waancaa Pirimiyeer Liigii Ingilizii baranaa fudhate Maanchistar Siitii irraa kan kaadhimame hin jiru. Taphattoota kudhan kaadhimaman keessatti Kiristiyaanoo Roonaaldoo fi Liyoonel Meesiin ni jiru. Kiliyaan Mibaappee fi Ayaksi irraa ammoo Juventusiif kan mallatteesse taphataan sarara ittisaa  Maatis Di Laayit akkasumas Baarseloonaa kan seene Franki Di Yoong keessatti argamu. Dubartootaan taphattoota 10 keessaa lammiileen Ingilizii Luusi Biroonze fi Eelan Waayit kaadhimamaniiru. Ramaddii taphattuu cimtuu dubartoota bara Kanaan immoo Waancaa Addunyaa dubartootaa irratti gahumsa agarsiisaniin lammiin Inglizii Fiil Neevilii fi Jilii Eelis kaadhimamaniiru. Dhihoo leenjisummaa gadidhiisuuf kan dubbatte Eelis Ameerikaan Waancaa Addunyaa akka fudhattu yoo taasistu, Neviil immoo jara Ingilizii sadarkaa 4ffaan akka xumuran gargaare. Waancaa Addunyaa dubartootaa Paarisitti qophaa'e Ameerikaan mo'achuun ishee ni yaadatama. Leenjistoota Piriimiyeer Liigii keessaa immoo leenjisaa Liivarpuul, Yargan Kiloop, leenjisaa Maanchistar Siitii Pep Gaardiyoolaafi leenjisaan Tootanhaam Moorisiyoo Pocheetinoo leenjisaa cimaa bara dorgommii darbee tahuuf wal morkatu. Abbaan badhaasa kana mo'atu Fulbaana 23 beekama.


Facebook fi hiikkaa isaa dhugaa 'meta'

Jechi maxxantuu taate ofisheetiin oduu yoo taatu yeroo hedduu hin dhageenyu, tahus jijjiirraa maqaa Facebook taasiseen ''meta'' 2021 keessa jecha taatee jirti. Ogeessi muuziqaa Nathan Dufour hiikni jecha kanaa durii maal akka taheefi bara amma jirru keessatti maal akka fakkaatu akkasiin nutti hima. Facebook maqaakoo jijjiiradheera jechuusaa hordofee, waa'ee jecha 'meta' hedduu dhageenyeerra. Afaan Ingiliizii keessa maxxantuu tahuun jechoota kanneen akka "metaphor", "metastasise" fi "metamorphosis" kan tajaajilu jechi kun, yeroo ammaa of danda'uun maqaa tahee dhaabbachuu danda'eera. Fayyadamtoota isaas gara addunyaa "metaverse"tti geessuuf waadaa seeneera. Addunyaan metaavars dhaabbata Meta, addunyaawwan dhugaa fi varchuwaala tahan kan walitti fidudha jedha. Kanaanis fayyadamtoonni onlaayiniirraa: maxxansuu, gadi sololaachisuu ykn maruu fi yaada kennuu qofaan fayyadamni isaanii otoo hin daanga'in, addunyaa dhugaa kompiyutaraan kalaqame keessa akka seenan taasisuu galmasaa godhateera. Addunyaan akkasii garuu ammallee jiru. Akkam jennaan? geemota kompiyutaraa kanneen akka Minecraft, Roblox fi Second Life taphachuun addunyaa ''metaverse'' keessa seenuun ni danda'ama. Haatahu malee gaaffiin ijoon asitti ka'u: metaverse maali? Waan gaariidhaa? kan jedhudha. Jechi yookaan maqaan metaverse jedhu yeroo duraaf kan uumame barreessaa Neil Stephenson jedhamuun 1992tti yoo tahu, asoosama isaa 'Snow Crash' jedhamu keessatti itti fayyadame. Seenaan kitaaba kanaa addunyaawwan walmaddii lama keessatti kan hundaa'e oggaa tahu - inni ijoon kan dhugaa jiru wayita tahu, addunyaan inni biraan ammoo kan onlaayinii irraafi metaverse jedhamudha. Maqaa jijjiirraa facebook duuba yaadrimeen asoosama kanarraa madde haa jiraatuu haa dhiisuu garuu ammaaf ifa miti. Meta'n dhaabbata jecha maxxantuu taate fudhacuun maqaa godhe isa jalqabaa miti - Afaan Jarmanii keessa maxxantuun 'über' jedhamtus maqaa dhaabbata guddaa taatee jirti. Jechi meta jedhu jecha Giriik μετά jedhurraa kan argame yoo tahu, hiika garagaraa qaba. ''Wajjin'', ''booda'', ''maddii'', ''dabalataan'' fi ''caalaa'' jechuun hiikama. Fakkeenyaaf jechi Afaan Ingiliizii metaphor ykn jechama jechuun Afaan Oromootti hiikamuu danda'u - achi dhufteen isaa waa tokko waan biraatti (meta) ceesisuu (phora) akka jechuuti. Kanaaf jechi dhiyeenya barame ''metaverse'' akkamiin isa durii wajjin akka walitti hidhatu hubachuu dandeenya. Kunis dhugaan tokko walmaddii adeemuu yookaan isa amma jiru waan biraatti kan ceesisu yookaan kan caalu akka jechuuti. Tarii dhaabbanni Meta maqaasaa geeddarachuuf wayita murteessu, seenaa jechichi qabu irratti hundaa'ee yookaan dhiisee ifa tahuu baatus, dhimma kana wayita kaasnu falaasamaa warra Giriik Aristootil kaasuun keenya waan oolu miti. Waa'ee hojii nama kanaa ''metaphysics'' jedhamu tari dhageessaniittu - ykn barattaniittu taha. Innis damee falaasamaa waa'ee jiraachuu - tahuu fi waan mirkana tahe qorachuurratti kan xiyyeeffatedha. Gaaffileen ciccimoo dhala namaa fi jireenyaa damee kana keessa ka'u yookaan gaafatamu. Yaadrimeen metaafiiziks falaasama warra Lixaa keessatti hanguma fudhatamummaan isaa dabalaa dhufeen, maxxantuun meta jedhamtus, akka waan caalutti, hubannoo tahetti fudhatamaa dhufe. Yaada kanarraa ka'uun jechi kun waan akka of baruu fi of beekuu wajjin walitti hidhata qabaachaa dhufeera. Jechi kun itti-fayyadama afaan Ingiliizii guyyuu keessattillee baramaa dhufeera. Namni tokko hubannoo ofiif qabu haalaan of-ibseera taanaan "that's so meta" ittiin jedhuun. Kana callaa miti, jechi kun 'meme' keessallee akka qoosaatti faayidaarra haalaan oolaa jirti. Gama indastirii bashannanaatiniis yoo fudhanne yaadrimeen kun akka akkaan hojiirra oolaa jira. Kaampaanii Meta callaa miti kan addunyaa metaavars keessa seenaa jiru - dhaabbileen kanneen akka Disney jedhamanis yaada kanatti dhimma waan bahaa jiran fakkaata. Dhaabbanni Disney dameewwan filmii yookaan addunyaawwan kanneen akka Star Wars, Marvel fi kaanis dhuunfatan, addunyaawwan kalaqaman kanneenitti hordoftoonni taa'anii qofa akka daawwatan osoo hin taane, achi keessa seenuun akka hirmaatan gochuun isaanii waan oolu miti. Dhiyeenyuma kanallee waltajjiin hordoftoota dhimma kana jaalatan walitti fidu 'New York Comic Con' daawwattoonni isaa miseensa "Metaverse Membership" jedhamu akka tahan dhiyeesseera. Gaaffiin ogeessaafi barreessaan muuziqaa Nathan Dufour dhaabbilee Meta fi kanneen metaavarsitti isin geessina jedhaniif dhiyeessu - ''meta'' wayita jettan maal jechuu keessani? Metaavarsiin addunyaafi uumama nu keessa jiru kanaaf bu'aa kan busuudhaa? Moo addunyaa kana keessa dabarree gara isa biraatti akka ceenuuf nu gaafachaa jirtu? (akka waan as jiru kanarraa baqachuun danda'amutti!). Wayita 'meta' jettan ''waliin, walfaana'' jechuu keessan moo yookis achii ol isa jiru kaastu? Gaaffileen kunniin gaaffii falaasamaa fi tekinooloojii biraatti nu geessa jedha barreessaan kun. Innis, tarkaanfiin dhala namaa waan as jirutti gammachuu dhabuun yookaan dharraa bahuu dhabuun, waan hin mul'anne faana dhawuudha kan jedhudha. Gama kaaniin garuu jecha meta jettu hidda 'Proto-Indo-European' ilaalla taanaan, 'me' yookaan ana dhimma jedhutti nu geessa. Innis ''wajjin'' yookaan ''keessa'' hiikka jedhu qaba. Dhimmichi akkas taanaan waan nu sodaachisu yookaan nu rifaasisu hin qabaatu. Maaliif jennaan uumamumaan dhalli namaa, ta'iiwwan yookaan dhimmoota tahan gidduu argamuu jaalata waan taheef. Dhalli namaa daangaa waa gochuu qabuufi yaada tekinooloojii fayyadamuun murtaa'uu dhabuu gidduu taahuu fedha. Kanaaf nutis gidduu kana keessa teenyee, addunyaa metaavarsii akkamii qabaachuu akka feenu xiinxaluu qabna. Metaavarsiiwwan keenya sochii waloo qabnu sanarraa nu fageessu yookaan ammoo walitti nu fiduun nu michoomsu kan jedhu walumaan kan ilaallu taha. Miliquu, moo wal-qunnamtii dhugaarra hundaa'e? Achi kan ce'e moo, walfaana kan tahu? Maxxantuun kun ammallee dhimma guddoo qabdi.


Poolisiin Loos Anjeles akkaawuntii sobaan fayyadamtoota basaasu akka dhaabu gaafatame

Dhaabbatni Feesbuuk Waajjirri Poolisii Loos Anjeles (LAPD), fuula sobaa banuun fayyadamtoota irratti basaasa gaggeessu akka dhaabuuf gaafate. Kunis kan ta'e, gaazexaan The Guardian, poolisiin US dhabbilee teeknoolojii waliin ta'uun, yakka furuuf jecha odeeffannoo fayyadamtootaa ilaalaa akka jiru erga gabaasee booda. Feesbuukiin akkaawontii ykn fuulaa sobaa uumuufi fayyadamuu ciminaan dhorka. "Qondaaltonni poolisii akka akkaawuntii sobaa fayyadamuun 'qorannoo interneeta irraa gaggeessan' eeyyamuu qofa osoo hin taane, LAPD'n poolisoonni akkaawuntii sobaa akka uuman godheera," jechuun itti aanaan hogganaa Feesbuukiifi barreessaan mirga namoomaa Rooy Oostin xalayaa qajeelfamoota Feesbuukii ibsan irratti barreesseera. "Fudhatamummaan qajeelfamoota kanaa LAPD irratti kan hundaa'u ta'us, qondaaltonni poolisii tajaajila keenya irratti yeroo akkaawuntii banan qajeelfamoota Feesbuukii kabajuu qabu. Dhabbaatni poolisii Feesbuukii irratti gocha akkawuuntii sobaan, nama biraa of fakkeessuu fi basaasaaf jecha odeeffannoo funaanuu hojjatu hunda dhaabuu qaba." Odeeffannoon gaalmee poolisii irraa gaffii dhabbata miti mootummaa Brennan Center of Justice jedhamun bara 2019tti argame akka mul'isutti, LAPD'n sooftiweerii to'annoo miidiyaa hawaasummaa Voyager Labs jedhamu fayyadamuun, miidiyaalee hawaasummaa shakkamtootaa fi hiriyyoota isaanii irraa odeeffannoo funaanaa tureera. Voyager Labs akka jedhutti sooftweeriin isaa odeeffannoo hedduu fayyadamuun, karooraa fi amantaa fayyadamtootaa adda baasuun akka danda'amu gochuun, yakka furuuf gargaaraa jedha. LAPD'n softiweeriin kun keessummaa sochii gartuu yakkamtoota interneeta irra jiruu, saamicha raawwatamee fi ajjeechaa adda adda irratti ragaa funaanuuf akka gargaaru erga iimeeliin barreesseen ibseera. Facebook maqaasaa 'Meta' jechuun geeddarate Feesbuukii fi Apple maaliif wal hin jaalatani? Feesbuukiin fayyadamtootaa isaa irratti basaasuu fi akkawuntii sobaa uumuun , kayyoo isaa namootni ' akka wal qunnamaniifi eenyummaa isaanii sirrii akka waliif qodaniif' uumame kan falmudha jedha. Ta'us garuu, Awustiraaliyaa irraa ogeessi nageenyaa, basaasa seera qabeessaa irratti hojjetu, Roobart Pootar, akkawuntii maqaa sobaan uumuun namoota akka roggeessota mirga namoomaa fi gazeexessitoota eenyummaa isaanii nageenyaaf jecha dhooksan ykn fayyadamtoota biyyootii to'annoo fi gulaalli inteerneeta jiru keessa jiraniif barbaachisaadha jedha. Dabalataanis Feesbuukiin dhimma, beeksisa siyaasaa nama dogoggorsanii, gowwoomsa interneetaa fi miidhaa miidiyaan hawaasummaa ijoollee irratti qabu irratti xiyyeeffachuu dhisee LAPD irratti mormii cimaa uumuun isaa nama dhiba jedha. "Feesbuukiin waltajjii hawaasa rakkoo uumanii akka, daa'imman seeraan ala daddabsuu, shororkeessummaa fi oduu sobaa Covid irratti argaman ta'uun isaa nama dhiba." "Garuu kana hunda caalaa isa LAPD'n tajaajila isaa sirritti fayyadamuu dhabuu isaa irratti xiyyeeffata," jechuun BBCtti himeera. Iftoominaa fi itti gaafatamummaa qabaachuu isaa himuus, Hagayya keessa miidiyaan hawaasummaa kun fuula hayyoota US beeksiisaa siiyaasaa qoratan dhorkeera. Feesbuukiin hojiin qorattoota kanaa nageenyaa miidiyaa isaa kan miidhudha jedhus, qorattoonni kun garuu hojiin isaanii dimookraasii eegsisuu fi iftoomina miidiyaa hawaaasummaa eegsisuuf barbaachisaadha jechuun falmaniiru.


'Facebook Itoophiyaatti oduu sobaafi ergaawwan hokkara kakaasan dhaabsisuurratti hin hojjenne'

Icciitii Facebook kan saaxilte hojjettuun duraanii dhaabbatichaa Firaansiis Hagen, Facebook Itoophiyaa dabalatee biyyoota biroo keessatti oduuwwan sobaafi ergaawwan walitti bu'insa kakaasan akka hin dhaabsisiin himte. Koree Seera Baastuu Ameerikaatiif yaadashee kan kennite Firaansiis, Itoophiyaafi Miyaanmaar keessatti walitti bu'insa ka'aniifi odeeffannoowwan karaa Facebook tatamsa'aa ture gidduu walitti dhufeenya jiraachuun mul'ateera. "Tarkaanfiin fudhatamuu baannaan gochawwan finxaalessummaa yeroo ammaa argaa jirru itti hammaachaa deemu jedheen sodaadha. Wantota nuti Itoophiyaafi Miyaanmaar argine gara sadarkaa hamaa ta'eetti kan ce'an, seenaa sodaachisaa boqonnaa jalqabaa ta'u," jetteetti. Facebook odeeffannoowwan sobaa, ergaawwan walitti bu'insawwan kakaasan, akkasumas haasawwan jibbinsaa tatamsaasuurraa dhaabsisuu akka hin dandeenye Koree kanatti himteetti. Bara 2018 keessa hokkara Miyaanmaar keessatti ka'ee tureen walqabatee haasawwan jibbinsaa akka hin tatamsaane gochuu keessatti hanqina akka agarsiise Facebook amaneera. Isaan boodas haasaawwan jibbinsaafi ergaawwan walitti bu'insa kakaasan gahumsaan dhaabsisuudhaaf waadaa galee ture. Dubartiin umuriin ishee wagga 37 taateefi duran hojjettuu Facebook turte kun Kaappitol Hiilitti dhiyaachuun yeroo yaadashee kennitu dhaabbatichi cimsee balaaleffateera. Dhaabbileen akka Facebook, fuula isaanirratti ergaawwan qama sadaffaa baasaniif itti-gaafatamummaa akka hin fudhanneef seera dhowwu keessatti keewwata 230 irratti jijjiiramni akka taasifamu Firaansiis gaafatteetti. Facebook ergaawwan maxxanfamaniif  itti-gaafatamummaa akka fudhatu taasifamuu akka qabu haasaa Koree Seenatiif taasisteen eertee jirti. Facebook itti-gaafatamaa taasisuun tatamsa'ina odeeffannoo sobaa akka dhaabsisu, darbee ammoo walitti bu'insi akka hin kaane akka dhorkus dubbatteetti. Facebook abbootii hirreefi dhaabbileen shororkeessitoota ta'aniin faayidaarra oolaa akka jirus haasaa taasiste kanaan saaxilteetti hojjettuun duraanii dhaabbataichaa. Qaamoleen kunneen akka itti fayyadmaa jiranis Facebook mataan isaayyu quba qabaachuus ibsiteetti. Fayyadamtoonni Facebook 'Like' fi 'Share' akka godhaniif, akkasumas yaada akka kennaniif barreeffamoota kakaasan fuula isaarratti akka ol bahee mul'atu taasifama jechuun dubbatte. "Ergaawwan akkasii biyya akka Itoophiyaa sabaan wal qooanii raafamaa jiran keessatti walitti bu'insa kaasisaa jiru," jechuun addeessiteetti. Odeeffannoowwan fuula isaarratti maxxanfaman fayyaalessa ta'uu akka qabanis hubachiifteetti. Facebook ergaawwan walitti bu'insa kakaasan dhorkuudhaaf hoj-maatawwan gara garaa diriirsullee rakkoo jiruun tarkaanfiin kun gahaa akka hin taaneefi ergaawwan Ingliffarraa kan hafe afaanota birootiin barreeffaman gama qulqulleessuutiin qaawwi akka jiru dubbatteetti. "Facebook fayyadamtoota akka fuula isaarra turan ergaawwan godhan waliigalatti gara fuula isaa duraatti fiduun isaa sirrii akka hin taane dubbateera. Biyyoota akka Itoophiyaa walitti bu'insi keessatti ka'an sababiiwwan barreeffamoota kanaatiiniha.  Ergaawwan kunneen madaalamuu kan qaban qabiyyee isaaniitiidha," jechuun ibsiteetti. Haasaa hojjettuun duraanii Facebook Firaansiis taasiste hordofee dhaabbatichi deebii haasawa sana gatii dhabsiisu kenneera. Dubbi himaan Facebook Andii Istoon fuula tiwiitara isaarratti akka jedhetti, Firaansiis dhaabbticha keessa kan hojjette waggoota lamaaf qofa ta;uu isaarra darbee karaan gabaasawwan kallatttiin ittiin argattu hin qabdu. "Walga'iiwwan murteewwan irratti dabarfaman irratti ammoo hirmaattee hin beektu. Dhimmoota Koree seera baastuu kanaan gaaffiin irratti ka'e ilaalchisees ittin dhiyeenyaan akka hin hojjennes dubbatteetti," jedhe dubbi himaan kun. Facebook waa'ee hojjettuun isaa duraanii dubbatte kanaan akka walii hin galles dubbi himaan dhaabbatichaa himeera.


Boordiin Feesbuukii uggura dhaabbataa Tiraampi irra buuse ammaaf akka deeggaru ibse

Uggurri Feesbuukii fi Inistaagiraam Tiraampi irra kaa'an Boordii Qorannoo Feesbuukii 'Oversight Board' jedhamuun deeggarame. Garuu uggurri dhaabbii miidiyaa hawwaasaa Tiraampi irratti darbe adabbii beekamaa Feesbuukiin oli jechuun qeeqeera. Feesbuukiin murtoo isaa irra deebiin ilaalee 'deebii madalaawaa'' nama kamirrattiyyuu hojjetu akka dabarsu ajajeera. Pirezidaantiin duraanii kun fuula Feesbuukii fi Inistaagiraamii irraa kan uggurame yeroo hookkara Kaappitol Hiil sanadha. Boordiin qorannoo Feesbuuk murtoon jalqabaa fuula feesbuukii fi Inistaagiraamii Tiraampi dhaabbataan ugguruuf darbe kan 'hin murtoofneefi ulaagaa hin guutne' jedhe. Murtoo sirriin ''qajeelfamoota dhaabbatichaa itti fufinsaan fayyadamtoota kaan irratti hojjetu fayyadamuudha,'' jedhe. Fesbuukiin ji'oota jaha keessatti deebii laachuu qaba. Ibsa miidiyaa irratti waliin kan argaman Helle Toorniing Shimidit ''deebii salphaa hin qabnu'' jechuun amante. Itti dabaluun Feesbuukiin murticha ni dinqisiifata. ''Feesbuukiin duubatti deebi'ee haala akkamiin akka qorate irratti iftoomina ibsuu qaba. Fayyadmtoota karaa wal fakkaataan tajaajili, adabbii addaa hin kenniin.'' Feesbuukiin deebii kenneen ''irra deebiin murtoo boordichaa ilaaluun murtoo ifaa fi madaalawaa tahe fudhata'' jedhe. Boordichi haala akkamiin Feesbuukiin imaammataa isaa fooyyeessuu fi miidiyaa hawwaasaa ''of eeggannoon madaalu'' fi  waan furmaata tahe jedhes himeera. Boordichi murtoo isaa torban darbe beeksisuuf jedhee kan harkifate yoo tahu deebii uummataa 9,000 qorachuuf ture. Kana gidduutti Tiraampi Tiwiitera irraas dhorkamee jira waan tahuuf marsariitii haaraa yaada isaa deeggartoota isaaf ittiin ibsu banateera. Murtoo kana irratti Tiraampi ''waan Feesbuukii, Tiwiitera fi guugil godhan guutummaatti fudhatama kan qabu miti'' jedhan. ''Yaada ofii bilisaan ibsachuun pirezidaanti Ameerikaa irraa mulqameera sababni isaas finxaalessitootni rakko qaban dhugaa sodaatu,'' jedhe, pirezidaantii tahuu isaa of himuun. ''Uummanni biyya keenyaa kana waliin hin dhaabbatu. Dhaabbileen miidiyaa malaammaltummaan qabaman gatii siyaasaa kaffaluu qabu, irra deebiin adeemsa filannoo keenya keessa akka galan hin eeyyamnu,'' jedhe. Bulchiinsi Baayiden murtoo Feesbuukii irratti deebiin kenne hin jiru. Barreesituun Waayit Haawus Jeen Pisaakii, kuni ilaalcha Baayiden tahuu himuun, ''miidiyaalee gurguddoon itti gaafatamummaa fudhachuun fayyaa fi nageenya uummataa eeguuf qabiyyee amanamoo hin taane, fi odeeffannoo sobaa uummata irraa ittisuu qabu jedhani amanu'' jette.


Facebook maqaasaa 'Meta' jechuun geeddarate

Feesbuukiin maqaasaa gara maqaa Meta jedhutti geeddaruun qaama akka haaraatti of beeksisuuti jedheera. Jaarmiyaan teeknolojii kuni maqaa geeddarachuu kora injinaroota dhaabbatichaa waggaa taa’amerratti beeksise. Maqaan haaraa waan dhaabbatichi yeroo ammaa dalagu bakka bu’a jedheera. Karoora metaverse jedhamu- addunyaa onlaayinii kan namoonni keessatti heedseetii VR jedhamu fayyadamuun taphachuu, hojjechuu fi haasa’uu isaan dandeessisuus ifa godheera. Jijjiiramni maqaa kuni kan dhufe hojjettuun duraanii sanada dhaabbatichaa saaxiluun waa’ee Feesbuukii oduun gaarii hin taane erga tamsa’een booda dha. Frances Haugen dhaabbatichi ‘’eegumsa onlaayinii namootaarra bu’aadhaaf dursa kenna'' jechuun himateetti. Bara 2015tti Google dhaabbata haadhoosaa Alphabet jedhee waamuun jijjiirama caasaa taasisus, namoota biratti garuu maqichi beekamaa tahuu hin dandeenye.


Fonqolcha Miyaanmaar: Feesbuukiin toora oduu(peejii) humna waraanaa Miyaanmaar haqe

Feesbuukiin erga namoonni lama mormii fonqolcha mootummaa irratti ajjeefamanii booda toora oduu humna waraanaa Miyaanmaar haqeera. Peejiin humna waraanaa 'Tatmadaw True News Information Team' jedhamu seera hookkara kakaasuu dhorku kan Feesbuukiin kaawwate cabseera jechuun akka haqe hime jaarmiyaan hawaasummaa kun. Peejiin kun Miyaanmaar keessatti madda oduu fi odeeffannoo isa guddichaa fi kan jalqabaati. Erga humni waraanaa biyyattii humnaan mootummaa fonqolchee aangoo qabatee, pirezidaantii fi qondaaltota kaan hidhee as mormiin uummataa adda hin citne. Hiriirtonni isa humni waraanaa filannoon dafee akka gaggeeffamu haala mijeessina jedhan didanii, hooggantuun karaa filannoo dimokiraasii aangoo qabatte Aang Saan Suu Chii fi miseensota paartii Liigii Dimokirasii Biyyaalessaa(NLD) akka gadi dhiifaman gaafachuutti cichan. Humni waraanaa filannoon bara darbe gaggeeffame bu'aansaa waliin dhahamee hatameera jechuun komachaa yoona ga'ee fonqolcha mootummaa gaggeessuu hima. Peejiin oduu feesbuukiin cufe kun waraana biyyattiitiin kan hoogganamu ta'ee, hiriirtota akeekkachiisuufi filannoon darbe sirrii ta'uu dhabuu ittiin lallabuuf kan oolu ture, akka feesbuukiin jedhutti. Hoogganaa waraanaa Min Aung Hlaing dabalatee qondaaltonni waraanaa gameeyyiin Miyaanmaar durumaanuu yakka muslimoota Rohiinjaa irratti raawwatameen walqabatee feesbuukiirraa ugguramanii jiru. Uummata Miyaanmaar miiliyoona 54 keessaa miiliyoona 22 kan ta'an feesbuukii fayyadamu.


Afgaanistaan: Facebook ergaawan Taalibaan waliin walqabatan dhorkuu beeksise

Facebook warra Taalibaan akka garee shororkeessaatti ilaaluun ergaawwan garee kana waliin hidhta qaba akka dhorku beeksiseera. Facebook ergaawwan qabiyyee warra Taalibaan leellisan, akkasumas ergaawwan garee kanaa nan dhorka jedheera. Kana ammoo akka to'ataniif jecha garee addaa ogeessota Afgaanistaan tokko hundeesseera. Ogeessota kana gargaaramuun ergaawwan qabbiyyee waa'ee Taalibaan dubbatan fuula Facebook irraa battalumatti akka balleessaniif ajajni darbeera. Taalibaan ergaawwan isaa guutummaa addunyaa qaqqabsiifachuuf waggootaaf Facebook akka sabaa-himaa tokkootti itti gargaaramaa tureera. Taalibaan caasaa mootummaa to'achuu isaa hordofee waltajjiiwwan miidiyaalee hawaasaa garee kana akkamiin keessummeessuu akka qaban irratti irra deebiin akka qoratan isaan taasisaa jira. "Akka seera Ameerikaatti Taalibaan garee shororkeessaadha. Seerri kun ammoo nutis haaluma sanaan akka ilaalluuf kan nu taasisudha. Kana waan ta'eef, ergaawwan Taalibaan waliin walqabatan kamiyyu hin dhiyeessinu," jechuun BBCtti dubbate dubbi himaan Facebook. Facebook afaanoota gurguddoo Afgaanistaan kan ta'an akka Daarii fi Paashitoon warra dubbatan hojii kanaaf jecha qacaree hojjechiisaa akka jirus himeera. Kampaniin Facebook dhorkaa kana kan hojiirra oolchu kampaaniiwwan obbolaa ta'an Instagram fi Whatsapp irratti dabalatee akka ta'es himeera. Warri Taalibaan waltajjii Whatapp ballinaan akka fayyadaman ni himama. Tarkaanfii Facebook hordofee miidiyaaleen hawaasaa dorgomtoota ta'an dhiibbaa keessa galaniiru. Dubbi himtoota Taalibaan yeroo magaalaa Kaabul to'atan ergaawwan isaanii dabarfachuudhaaf miidiyaa hawaasaa isaan ittiin ergaa isaanii dabarfatan tokko Tiwiitara. Kana ilaalchisuudhaan gaaffii BBCn dubbi himaa Tiwiitariif dhiyeesseen dhaabbanni isaa dhaabbileen jibbinsa, shororkeessummaafi hokkara gaggeessan irratti ejjenoon qabu kan sirriiqu miti jechuun dubbate. Youtube dhimma Taalibaan irratti ejjennoo akkamii akka qabu baruudhaaf  BBCn   irra deddeebiyee yaalus hin milkoofne.


'Whatsapp' hojimaata iccitii fayyadamtoota isaa eega jedhe hojiirra oolchuufi

Miidiyaan hawaasummaa maamiloota heddu qabaachuun beekamu WhatsApp, qaamoleen ergaa waliif barreessan yoo ergaan sun akka turu hin feene filannoo 'guyyaa torba booda akka badu' jedhurra kaa'uu danda'u jedha. Filannoon 'ergaa balleessuu' jedhu ergaa barreeffame gam-lachuutiiniyyuu haquuf ni gargaara. Appilikeeshiniin qabeenya Feesbuukii ta'e, WhatsApp, addunyaarratti maamiloota biliyoona lama qaba. Akka WhatsApp jedhetti, haala kanaan hojimaatasaa qindeessuun (setting), iccitii haasaa namoota lamaan gidduutti taasifamuu eeguuf faayidaa qaba. Garuummoo namni ergaa fudhatu sun, ergaa sana suuraa kaasee ykn ammoo kallattummaan gara biraatti dabarsuu yookiin ofiif ol-kaawwachuu akka danda'us himeera WhatsApp. Fayyadamtoonni WhatsApp filannoo kana xumura ji'a kanaa(Sadaasa) irraa eegaluun dhimma itti ba'uu eegalu. Yeroo baay'ee namoonni ergaa waliif barreessanii yeroo muraasa booda waan barreessan yaadachuun dhiphatu kan jedhu WhatsApp, amma garuu ergaan yoo baay'ate guyyaa torba qofa turee isa booda balleessuun waan danda'amuuf kun bilisummaa sammuu namaaf kenna jedheera. Eebla bara 2019 keessa  hoogganaan Feesbuukii Maark Zuckerberg, miidiyaalee hawaasummaa hedduu akkaataa icciitii namootaa eeganiin mijeessuuf waadaa seenanii turan. Filannoowwan ittiin iccitii eeguuf yaadaman keessaa tokko, ergaan tokko akka yeroo muraasaaf turee isa booda balleeffamuu danda'u gochuudha. Kubbaaniyyaan kun miidiyaalee hawaasummaa isaa, WhatsApp, Instgram fi Feesbuukii walitti qindeessuun, ergaa tokkorratti ergamu kaan akka beekuu fi akka dubbisu gochuun walitti makee tokko gochuuf yaada qaba. Morkataa Feesbuukii kan ta'e Snapchat durumaanuu qajeeltoo ergaa balleessuu jedhurratti kan hundaa'e ture, Feesbuukiin garuu kana hin qabu ture.


Feesbuukii fi Apple maaliif wal hin jaalatani?

Kaampaaniiwwan gurguddoo kanneen akka Kookaa-Koollaa fi Peepsii, Booyingfi Eerbaas, MaakDoonaals fi Bargar Kiing waan isaan wal-fakkeessu tokko qabu, innis wal-morkachuu isaaniiti. Kanaafi waldhabdeen Feesbuukii fi Apple illee kan qalbii nu hawwatu. Lameen isaaniiyyuu dhaabota teeknolojii gurguddoo dha. Wal-fakkeenyi isaaniis kanuma. Galiin Feesbuukii hundi beeksisarraa argama, Apple’ dhaaf garuu harka baayyee muraasa akka fayyadamu eeyyamaaf. Innis gama meeshaalee Apple fi App Store’dhaani. Kaampaaniiwwan kunneen wal hin dorgoman, hinumaa wal hin jaalatan malee. Hogganaan olaanaa waggaa dheeraaf Apple Tiim Kuuk, Feesbuukiin fayyadamtoota isaa akka oomishaatti lakkaa’a- beeksisarraa qarshii funaana - icciitii dhuunfaa isaaniif hin eeggatu jedhaa ture. Maark Zuukarbarg gama isaan immoo oomishooti Apple qaalii dha, kaayyoo dhokataa Feesbuukii qeequu immoo ni qaba jedha. Akka gabaasa Niiw Yoork Taayims baasetti yoo taheef, Apple sagantaa softiweerii uumuuf barbaachisu (developer tools) Feesbuukiin Apple irratti akka hin fayyadamne godheera. Falmii inni si’anaa immoo hariiroo isaanii ittuu hammesseera. Dubbii jabaa Jalqaba bara kanaatti Apple sirna App Tracking Transparency, kan namoonni odeeffannoo isaanii akka to’atan gargaaru ifa taasise. `Kana dura fayyadamtoonni Feesbuukii odeeffannoo isaanii kennuu kan danda’an waan dhaabbatichi akka kennan isaan gaafateeni ykn isaaniif filateeni dha. Kunimmoo Feesbuukii isa beeksisota maamila irratti xiyyeeffate hojjechuun galii guddaaa argatuuf rakkoo guddaa dha. Daldalasaa jalaa akka miidhus ifatti himeera dhaabbatichi. Apple jijjirama ifa godhe san hanga waggaa har’aatti akka turu yeroo kennee jira. Apple, Zuukarbargiin ‘’Hojiin Feesbuukii kaayyoon isaanii odeeffannoo hanga danda’amu akka sassaaban beeksiseera,’’ jedhu Apple’tti hoggantuun olaantuu Dhimma Icciitii Dhuunfaa Addunyaa Jeen Hoovaart. ‘’Icciitii dhuunfaa fayyadamtootaa eeguu dhiisuun akkuma itti fufe jira,’’ jetti. Feesbuukiinis yoo deebisu ’’Aangoo gabaa irratti qaban fayyadamuun odeeffannoo akka isaaniif tahutti sassaabuun, morkattoota isaanii odeeffannoo wal-fakkaataa akka hin fayyadamnee cirumasaa dhorku.’’ ‘’Dhimma kana dhimma icciitii dhuunfaati haa jedhaniyyuu malee garuu waa’eedhuma buufachuuti,’’ jedhe. Kunimmoo Apple’f dubbii ittuu itti jabeessa. Silaa Apple daldala isaan Feesbuukii nan caala jechuun ofiin boona. Bara 2010'tti hundeessaan Apple Istiiv Joobs Feesbuukiin waa’ee icciitii dhuunfaa akeekkachiisee ture. Bara 2018'tti hogganaan Apple ammaa Kuuk akka Feesbuukii odeeffannoo sassaabuun beeksisa gurguruu dandeenya garuu akkas gochuu hin filanne jedhe. Wiirtuu teeknolojii Ameerikaa (Silicon Valley)'tti invastara kan ta'eefi waa’ee Feesbuukii kitaaba Zucked jedhu kan barreesse Roger McNamee, hundeessaa isaa Maark Zuukarbargiis ta'e dhaabbatichuma Feesbuukii hin jaalatu. Barreessichi ’’Apple aadaa maamilotasaa aangessuu qaba,’’ jedhee ‘’Feesbuukiin garuu maamilota isaa bu’aaf itti fayyadama,’’ jechuun ibse. Haa tahu malee, Feesbuukiin dhugaa qabaa? Apple immoo olaantummaa gabaa keessatti qabu fayyadamuun morkattota isaa gad-qabuu barbaadaa? Daldalli beeksisaa Apple hamma tokko xiqqoo haa tahuyyuu malee Morgaan Istaanliin yeroo gabaabaa keessatti galiin irraa argatu akka guddatu tilmaameera. Kanaaf Feesbuukii danqee ofii itti darbee guddachuu barbaadaa? Inni kunimmoo gochaa keessummaa tahe, kan sababaan hin deeggaramne dha. Arfaasa darbe beeksisawwan karaa TV Ameerikaa darbaa turan duula Apple waa’ee icciitii dhuunfaa irratti hojjeteef fakkeenya dha. Apple siyaasa asii fi achi deemuun gabaa qofaa olaantummaan akka qabate ni himama. Yeroo ammaa kanas App Store isaa warreen appii hojjetanirratti seerota madaalawaa hin taane kaa’un adeemsa seeraa keessa darbaati jira. Gama biraanis gibira irraa eegamu hin kaffalu jedhamuun himatama, dhaabbatichi garuu ni haala. Atakaaroon dhimma iccitii fi dhugaan hojjechuu jedhu kun Zuukarbargiin ni aarsa. Waraana sobaa Waan hunda caalaa kan nama dinqu immoo wal-gaareffannaan dhaabota lameen kanaa wal-irratti kan hirkate dha. Otoo Fesbuukii, WhatsApp, Instaagiraamiin fa'i hin jiran tahee iphone hangas mara hawwataa hin tahu ture. Namoonni otoo Fesbuukii Apple irratti hin fayyadaman tahee miidiyaa hawaasaa biraa barbaacha deemu ture? Kaampaaniiwwan lameen kunneen hariiroo hojii jabaa fi fayyaalessa akka qaban ni hubatama. Garummoo miti. Ogeettiin Apple Kaarolaayiin Milaaneesii dhaabonni lameen kun addunyaa akkatti ilaalan gargari. Diinummaan isaanii kan sirnaa fi kan dhuunfaati jette. ‘’Falaasamaanis adda adduma,’’ jette. ‘’Apple Feesbuukiin maamilotasaa hin kabaju otoo jedhu iphone irra Feesbuukii maalif qabaata ykn hin haqu?’’ jechuun gaafatti. Kanatu gara dubbiii isa ijootti nu geessa. Hanga ammaa dhaabota kanatu walii mijachuu hin dandeenye. Kanaaf lolli isaanii lola sobaati-inumaayyuu hariiroon isaanii kan walii ooguuti. Waan amma Apple jedhaa jiru garuu waan sobaa irraa kan fagaate dha. Dogoggoruun gaarii miti- Apple dhimma icciitii dhuunfaa jabeessuun Feesbuukiif gaarii miti. Qajeelfamni isaa ammaa kun hidhata hawaasummaa kana ciruu mala. Kaampaaniiwwan gurguddoo jiran keessaa Apple fi Feesbuukiin waan walitti jabaatan fakkaatu. Google illee morkataa Feesbuukii beekamaa dha. Microsoft fi Google immoo Apple’n dorgomu. Dhimmi icicitii dhuunfaa garuu Feesbuukii fi Apple gidduu ibiddi qabsiisee waan dhaamu hin fakkatu. Bara 2021tti illee morkattoonni kunneen lolli isaanii kan kanaan duraa caalu mala.


WhatsApp dhiisuun nageenya bilbila keessaniif wabiidhaa?

Erga dhaabbati qabeenya Feesbuukii ta'e 'WhatsApp' appilikeeshiniin isaa vaayiresiif saaxilamaa ta'aa jiraachuu ibsee namoonni bilbilasaaniirraa balleessaa jiru. Haata'u malee ogeeyyiin dhimma teekinooloojiirra hoojjetanimmoo kun furmaata waaraa moti jechaa jiru. Ibsa WhatsApp booda biyyoota haalaan rifaatuun keessatti uumame keessaa Indiyaan tokko. Biyya kana keessatti fayyadamtoonni WhatsApp akkaan vaayirasiif saaxilamoodha. Namoonni hedduun taatee mudateef mootummaatti quba qabaa jiru. Mootummaan yakka bilbila namaa cabsanii seenuun odeeffannoo hatuu keessaa harka qaba ittiin jedhu. Dhaabbati mosaajii (software) uumu, NSO, erga hojjetee booda mootummaatti gurguraa jira jechuun komatu namoonni. Yakka jette jetteedhaan dhaabbata NSO irratti ka'u erga dhaga'ee booda WhatsApp dhaabbaticha himateera, dhaabbatichi garuu himaticha guutummaatti kuffise. Mootummaan Indiyaallee dhimma kana keessatti hin hirmaanne jechuun komii irratti ka'e ofirraa facciseera. Namoonni WhatsApp fayyadamaa turan amma gara miidiyaa hawaasummaa kanneen biroo, Telegram, ce'aa jiru. Addunyaarratti biyyoota 180 keessatti fayyadamtoota biiliyoona 1.5 fi Indiyaa keessatti fayyadamtoota miiliyoona 400 kan qabu WhatsApp dhibdeen uumame rakkoosaatiin akka hin taane ogeeyyiin dubbatu. Kanneen WhatsApp irratti ergaa namaa gidduu seenanii basaasan hubachuun baay'ee rakkisaadha. WhatsApp irratti wayita viidiyoo yookiin sagaleedhaan waliif bilbilan turee nama bira ga'a waan ta'eef yeroo turtii sanatti gidduu seenanii ergaa gara ofiitti naannessuudhaan nama basaasu jedha WhatsApp. Abbaan Seeraa damee teekinooloojii Iccitii dhuunfaa eegsisuurratti hojjetan Vinay Kesari ''bilbilli kan andirooyidiis ta'e apple wayita itti fayyadamasaa irrattidha kan rakkoon mudataa jiru'' jedhan. ''Kanaafuu bilbilli harka kee jiru vaayirasii qabaannaan daataan gara bilbilaa galu hundiyyuu balaa keessa gala jechuudha'' Ergaan karaa WhatsApp darbu qaamolee waliif barreessan gidduu qofatti waan hafuuf WhatsApp miidiyaa hawaasummaa jiran keessaa nageenyummaansaa eegamaa akka ta'e ibsaa ture. "As keessatti garuu ergaan karaa WhatsApp darbu iccitiinsaa eegamuu fi eegamuun dhabuun hin hojjetu. Vaayirasiin bilbila mobaayilaarra jiraannaan iccitiin ergaa hagam takka eegamuyyuu basaasamuun hin hafu. Kun akkaataa itti fayyadama bilbilaarratti rakkoo jiru irraa ka'a'' jedhan.


Fesbuukiin kanneen oduu sobaa Afrikaarraa Ameerikaatti facaasan cufuu eegale

Dhaabbileen kanneen akka Fesbuukiifi Tiwiitar akkaawuntiiwwan sobaa kana dura Raashiyaa waliin walitti dhufeenya qabu jedhaman cufaa jiru. Fuulawwan Fesbuukii biyyoota Afrikaa Gaanaafi Naayijeeriyaa keessatti banaman kunneen lammiilee US filannoof qophaa'an irratti kan xiyyeeffatani dha. Neetworkiiwwan kunneen kallattiin filannoofi kaadhimamtoota siyaasaa irratti xiyyeeffachuu baatanis, beeksisoota siyaasa akka gadhiisaniif gaafachuu dhaabbileen kunneen beeksisanii jiru. Akkaawuntiiwwan kunneen ''wal-dhabdee uumuu'' irratti kaayyeffatani jechuuni, Tiwiitar kan beeksise. Akkaawuntiiwwan muraasni dhaabbilee gargaarsaa Gaanaa keessa jiran fakkeessuun akka socho'an qorannoo dhaabanni Fesbuukii dhaabbata CNN waliin taasisen irra gahameera. Gareewwan Feesbuuk kunneen dhimmoota 'Seenaa gurraachotaa, faashinii, oduu namoota beekamoo, oduu US fi dhimma 'LGBTQ' fakkeessuun odeeffannoowwan sobaa namootaaf qooduu irrati kan qooda fudhatanidha. Akkaawuntiin tokko garee 'Nama Afriikaa Ameerikaa' durbiin isaa hidhaa keessatti duraa du'e fakkaachuun akka uumame CNN gabaasee jira. Gareen kunis waa'ee hammeenya poolisii odeeffannoowwan sobaa qoodanii jiru. Akkaawuntiiwwan kunneen haaraafi Afrikaa keessa kan hin jirre yoo ta'an, garee Rashiyaa oduu sobaa omishuun beekamu, 'Internet Research Agency' jedhamuun beekamu irraa akka dhufan Feesbuuk kan beeksise. Beeksisoonni qaama kanarraa dhufan kallattiin kan kuffifaman yoo ta'u, akkaawuntiiwwan Feesbuukii 49, kan Inistaagiraam 85 fi fuulota 69 kan biroo cufuu dhaabbatichi beeksiseera. Gareewwan kunneen hordoftoota 278,000 kan qaban yoo ta'u, dhibbeentaan 65 Ameerikaa keessa jiru. Tiwiitarri gama isaatiin akkaawuntiiwwan 71 hordoftoota 68,000 qabaniifi wal-dhabdee uumuuf banamani kan jedhe cufuu beeksiseera. Tajaajiloonni keenya namoota burjaajessuuf akka oolan waan hin barbaannef, akkaawuntiiwwan akkasii cufuu cimsinee itti fufna jedheera dhaabbanni Feesbuukii.


Teeknooloojii ፡ Facebook hojjettoota godaantota ta'aniif dursa kenne jechuun US himatte

Ministeerri Haqaa Ameerikaa Feesbuukiin godaantotaaf dursa kennuun lammiilee Ameerikaa miidheera jechuun himate. Akkaataa himannaa kanaatti miidiyaan hawaasummaa kun bakkeewwan duwwaa 2,600 irratti lammiilee Ameerikaa qacaruun osoo irra jiruu garuu hin qacarin hafeera. Bakkasaa namoota biyyoota biraadhaa Visa yeroof qabatanii gara Ameerikaa seenaniif carraan hojii kun kennameera jedha himati dhiyaate. Himata irratti dhiyaate kana kan waakkate Feesbuukiin garuu dhimma kanarratti ministeera haqaa waliin dubbachaa jiraachuu ibseera. Feesbuukii dabalatee dhaabbileen teeknooloojii gurguddoon sirna visa H-1B jedhamu gargaaramuun hojjettoota collee ta'an biyyoota biroodhaa fudhatanii hojjechiisuun beekamu. Himati Ministeera Haqaa US'n Kamisa kaleessaa dhiyaate akka agarsiisutti, Feesbuukiin beekaa akkaataa namoota Visa H-1B'dhaan jiraniif mijatutti carraa hojii baaseera. Ministeerichi qorannaa waggaa lamaan darbaniif taasiseen booda himata kana banuu ibsa. Himati kun kan fudhatama argatu yoo ta'e, Feesbuukiin maallaqa silaa otoo lammiileen US qacaramanii argachuu malan hunda adabamuu danda'a. Hojjetaa ministeerichaa kan ta'an Abukaatoo Eriik Diraaybaand, dhaabbileen teeknooloojii hojii akkanaa irraa akka of-qusatan akeekkachiisan. Hanga ammaatti bu'aa filannoo US erga ibsamee ji'a caale onnee guutuun kan hin fudhanne Doonaald Tiraamp, hojii harcaasanii Baayidanitti dabarsanii dhiisuuf waan yaadan fakkaata jetti xiinxaltuun BBC Samiiraa Huseen. Dhiyeenya kana Tiraamp seerota haaraa baasuu heddummeessaniiru. Waggoota arfan darban aangoorra turan keessatti dhaabbileen teeknooloojii sirna Visa H-1B fayyadamuun hojjettoota akka hin qacarre gochuuf baay'ee ifaajaa turan. Dhaabbileen teeknooloojii karaa visa kanaa hojjettoota qacaruu kan itti cichan ta'us, Tiraamp lammiilee US'f dursi yaa kennamu jechuunsaanii dhiibbaa guddaa isaanirratti uumaa ture. Himati Feesbuukiirratti banames kanuma bu'uura godhachuudhaani. Hariiroon Tiraamp dhaabbilee teeknooloojii gurguddoo waliin qaban laaffataa ture. Miidiyaaleen hawaasummaa jajjaboon akka Feesbuukii kun odeeffannoowwan sobaa akka tatamsa'an haala mijeessaniiru jedhamuun baay'ee qeeqamu. Qeeqa akkanaa kan kaasaa turan dimokiraatota qofa osoo hin taane, warri rippaabilikaanotaas qeeqaa turan. Feesbuukiin garuu himata akkanaa ni waakkata, fayyadamtoonni akka fedhasaaniitti walabummaan akka fayyadaman ni eyyamna jedha.


Akkaawuntiin Feesbuukii deeggartoota pireezidaantii Biraaziil akka cufamu ajajni darbe

Manni murtii waliigalaa Biraaziil akkaawwuntiin deeggartoota pireezidaant Jaa’iir Bolsonaaroo akka cufamuuf ajaja dabarse. Deeggartoonni pireezidaanticha abbootii murtii irratti odeeffannoo sobaa tatamsaasuun kan himataman yoo ta’u, dhaabbanni miidiyaa hawaasummaa Feesbuuk garuu bilisummaa dubbachuu namoota kan daangeessu waan ta’eef ol iyyata akka gaafatu ibseera. Manni murtichaas Feesbuukiin Koongirasiifi manni murtii waliigalaa akka cufamuuf fonqolcha mootummaa waamuuf kan gagaare ture  jedheera. Caamsaa keessa fuulli 12 akka cufamuuf kan ajajame yoo ta’u, fuulli Tiwiitaraa 16 illee akka cufamuuf mannai murtii ajaja kennee ture. Manni murtii Biraaziil oolmasaa guyyaa Jimaataatiin Feesbuukiin akkaawuntiiwwan kunneen kutaalee addunyaa kamuu keessaa tajaajila akka hin kennineef haa cufamu jedhus Feesbuukiin garuu murtee kana hin fudhu jedheera. Kanaanis manni murtichaa dhabbata Feesbuuk doolaara kuma 368 akka kaffaluuf adabeera. Yeroo sanitti akkaawuntiiwwan Feesbuuk kunneen Biraaziil keessatti qofa  tajaajilamuun akka hin danda’amneef ture kan walii galan. Dabalataanis ajaja darbe hojiirra oolchuu diduusaatiif guyyatti doolaara 19,184 akka kaffaluuf irratti murtaa’eera. Ta’us garuu adabbiin walfakkaataa Tiwiitara irratti darbuusaa yookiin darbuu dhabuusaarratti wanti beekame hin jiru. Feesbuukiin gamasaatiin murteen darbe seera idil addunyaa fi aangoo waliin kan walitti bu’udha jechuun mormeera. Dhaabbanni Feesbuukis murtee darbe irratti ol iyyata akka galchu ibseera. Namoota akkaawuntiinsaanii akka cufamuuf manni murtii ajaja dabarse keessaa hogganaa paartichaa fi pireezidaantiif namni amanaa ta’an Roobertoo Jeefarsan akkasumas namni beekamaa daldala keessatti hirmatu Lusiyaanoo Haang keessatti argamu. Feesbuukiin ji’a Adoolessa keessa akkaawuntiiwwan sobaa Feesbuukii fi Instaagiraam sobaa gaazexeessaa fi madda oduu fakkeessuun banaman heddu cufeera. Akkaawuntiiwwan kunneenis hojjattoota waajjira pireezidaant Bolsonaaroo, ijoolleesaanii Edwaardoo fi Filaaviyoo akkasumas isaan kaan waliin hidhata kan qaban ta’uusaanii ibseera.


Feesbuukiin bara haaraatti midiyaaleef kanfaltii raawwachu eegaluuf

Feesbuukiin bara haaraatti midiyaalee UK keessatti argamaniif kanfaltii raawwachu eegaluufu ta'u beeksiise. Kanaafis appiin mataasaa kan odeessaalee mullisan ni qophaa'a jedhame. Tajaajilli kunis Ameerikaatti hojiirra oleeras jedhameera. UKtti ammoo bara haaraa baatii tokkoo boodaa irraa kaasee hojiirra olfama. Feesbuukiin oduuwwan miidiyaaleen maxxansan ‘’kanneen fuula isaarra hin jirre fudhatee fayyadamuuf nan kaffala’’ jedhee dursa kan kennu garuu qabiyyee dhaabbatichi hojjeteef. Kana jechuunis tajaajiloonni oduu feesbuukuun kanfaltii akka raawwatuuf yoo barbaadan odicha isa qofaaf kan barreessan ta'u. Isaan boodas marsariitiifi gaazeexaa isaanii irratti maxxansu danda'u. Kun wal dhabdee Feesbuukii fi miidiyaalee oduu maxxansaan gidduutti qabiyyee keenya hate jedhuun waggootaaf tureen booda murtoo dhufedhas jedhame. Miidiyaaleen UK dhibbaan lakkaa’aman tajaajila amma jalqabuuf jedhu kana walii mallatteessaniiru jedhe Feesbuukiin. Miidiyaaleen kunneen kan akka Hiisti (Kosmopolitan, Ellee, Isquweer]; Gaardiyaan Miidiyaa Giruuppi, JPI Miidiyaa fi Midlaandi Niwus Asooseshin jedhaman kan hammatu yoo tahu, waliigaltichas ni mallatteessu jedhamee eegama. Oduun kun kan argamu aappii moobaayilaa irratti malee marsariitii irratti miti. Feesbuukiin erga tajaajilichi Ameerikaatti jalqabe kaasee maamiltoonni haaraan %95 tahu kan duraan isaan dubbisanii hinbeekne gara oduu tajaajiloota kanneenii dhufanii isaanii himeera. Kanaafu miidiyaalee oduu maxxansan hordoftoota isaanii Feesbuukii irratti guddifachuuf gargaara jedhame. Waliigalteen Feesbuukii fi miidiyaalee maxxansaa giduu jiru uummataaf ifa hin godhamne. Kanaaf miidiyaalee rakkoo keessa jiraniif hammam gaarii akka tahe hin baramne. Haa tahu malee miidiyaalee maxxansaa kanaan dura gara tajaajila kanaatti fiduuf yaalamee hin milkofne ture. Kanaaf haala to’annoo tajaajila oduu isaa ittiin bulchu jijjiire. Yaada xiinxala Amol Raajaan Gulaalaa Miidiyaatiin Feesbuukiin yeroo hundumaa murtoo gulaallii gaggeessuu akka hin barbaanne ibsaa ture. Dhugummaa isaa kanneen adda baasan akka ‘Full Fact’ fi kanneen waa’ee miidiyaa sanaa qoratan ammoo dhaabbilee akka ‘Upday’ kennaa ture. Oduun sun barbaachisaa tahuuf tahuu dhiisuu isaa irratti  akka hojjetan gochaa ture. Kaampaanichi namoota gara fuula isaa dhufan gara miidiyaalee odicha maxxansaniiti qajeelchaa ture.Haa tahu malee kun yeroo jalqabaaf tahuu isaati kan Feesbuukiin miidiyaalee oduicha maxxansaniif kaffaluuf kan murteesse. Waggoota kudhanii oliif kaampaanotni akka Rupert Murdook UK fi kaanis Feesbuukiin qabiyyee keenyaaf osoo hin kaffaliin fayyadamaa ture jechuun himataa turan. Akka maxxantuu ykn silmiiti jechuun komachaa turan. Murtoon ammaa kun ammoo yaada kana kan deebise fakkaata. Haa tahu malee dhiyeenyuma kana Maarki Zuukenbergi qabiyyee miidiyaaleef hin kaffallu jedhee ture. Tarkaanfii haaraan kun ammo bulchiinsa miidiyaa Biriteniif mallattoo garii yoo tahu Feesbuukiin gaazexessummaa irratti investi gochuun haala mijataa bulchiinsa miidiyaalee irratti hojjeta jedhan.


Koronaavaayiras: Feesbuukiin namoota oduu dogongraaf saaxilaman akka irratti dammaqan gochuuf

Feesbuukiin fayyadamtoota isaa qabiyyee sobaa waa'ee koroonaavaayirasii qoodaniifi daawwatan akeekkachiifni isaan ni qaqqaba jedheera. Kun ammoo odeeffannoo sirrii hin taane ittisuuf akka gargaaru himame. Sirni akeekkachiisaa Feesbuukiin baase kunis, namoota koronaavaayirasii irrattii odeeffannoo dogongoraa dubbisa, qoodan ykn ilaalaa jiran akka gara marsariitii Dhaabbatni Fayyaa Addunyaa dhaqaniif akkeekachisa. Qorannoon dalagame akka agarsiisutti Feesbuukiin keessattuu afaan Ingiliziitiin alatti odeeffannoon sirrii hin taane irratti tarkaanfii hinfudhatu jedheera. Feesbuukiin garuu qorannichi waan dhaabbanni kiyya hojjataa jiru dhugaan hin ibsine jedheera. Dhaabbati Feesbuukii magaalaa Kaaliifoorniyaatti bu'uureeffatte kun beeksiiseetti torbee dhufaa irraa kaasuun ergaa akkeekachiisaa kana jalqaba odeessaalee irratti fayyadamtootatti mul'isu eegala. Akeekkachiisni Feesbuukiin ergu kunis namoonnii akka gara marsariitii Dhaabbata Fayyaa Mootummota Gamtoomaniitti  dhaquun odeeffannoo sirri argataniif qajeelcha. Dubbii himaan Feesbuukii akka jedheetti,''akkeekachiisa kanas akka jijjirama imaammataatti hinilaalluu. Garuu waltajjii odeefannoo kanaaf filannoo dhuheessuudha malee.'' Kana malees, tarkaanfichi namoonni waa'ee vaayirasichaa irratti odeeffannoo miidhoofi sirrii hin taaneef saaxilaman akka gara odeeffannoo sirrii maddawwan aanga'oota irraa argamuutti darbaniif akka gargaaruus himeera. Qorattoonni gaggeefame tokkos fayyadamtoonni Feesbuukii miiliyoonaan lakkaa'aman odeeffannoo waa'ee Koroonaavaayirasii sirrii hin taaneef akeekkachiisa tokko malee saaxilamaniiru jedhu. Gareen qorannoo kun akka himeettis, odeeffannoon balaafamoofi soba ta'an tokko tokkoos namoota hedduun ilaalaluufi qoodamusaanii bira gaheera jedheera. Fakkeenyaaf, odeeffaannoon ''Namooti gurraachi koroonaavaayirasiin ni dandamatu'' jedhuufi kan ''Kilooraayid daayoksaayidiin vaayirasichi ni badalleessa'' jedhanii namoota hedduun ilaalamu adda baaseera jedheera. Qorattoonni dhaabbata Avaaz samuuda barreeffanoota feesbuukii waa'ee koronaavaayirasiirratti gadhiifaman sirrii hin taanee 100 ol afaan Ingiliizii, Ispaaniish, Poorchugiizii, Arabaa, Xaaliyaaniifi Fireenchii xiinxalaniiru. Argannoowwan qorannichaas: Feesbuukiin hojii isaa dhugaa adda baasuu kanas dhaabbilee isa waliin wal ta'an waliin babalisuun gara afaanota 50 olitti guddisuuf kan hojjatu ta'u himeera. Faadii Quraan Daariktarri Duula Avaaz akka jedhaniittis, ''Feesbuukiin balaa jidduugala waltajjiiwwan odeessaaleen sobaa Covid-19 ilaalchisuun irratti qoodamu keessatti argama,'' jedheera. ''Haa ta'u malees kubaaniyaan kunis namoota  waa'ee koronaavaayirasii irratti odeeffannoo sobaatiif saaxilamaniif akkeekkachiisa kennuufi odeeffannoo soba qulleessuun dhaabbata jalqabaa ni ta'a'' jedhaniiru. Bishaanii fi ashaboo Odeeffannoowwan sobaa qorattoonni kunneen adda baasan keessaa tokkoo isa, bishaan hedduu dhuguufi soogiddaafi jinjibilaan afaan lulluuqachuun vaayirasichi qaama keessaa akka bahu ni taasisa jedhu ta'u beeksisan. Odeeffannoo akkas jedhu kunis osoo garee qorattootaa Avaaziin Feesbuukiitti beeksiifamuun akka buufamee hintaasifamniin dura yeroo 31,000 ol qoodameera. Hogganaa olaanaa fi hundeessaan Feesbuukii Maark Zuukarbarg akka jedhaniitti, dhaabbatisaa Feesbuukii fi Intaagiraamii irratti fayyadamtoota biiliyoona lama tahan odeeffannoo maddeen sirrii irraa odeeffannoo akka argataniif qajeelcheera. Kanas karaa wiirtuu odeeffannoo Covid19 keenyaafi ergaawwan barsiisoo fayyadamuudhaan. Namoonni miiliyoona 350 tahanis caalaa barachuudhaaf cuqaasaniiru'' jedheera. ''Fakkeenyaafis, qabiyyeen odeeffaannoo dogongoraa maxxanfame tokko kan nama akka miidhaa qaamaa ofirratti raawwataniif kan geessisu qaba ta'e, battalumatti akka marsariitiirraa akka haqamu taasifama. Haaluma kanaanis odeeffannoo dhibba kumaatamaan lakkaa'aman haqneerra. Fakkeenyaaf, odeeffannoo ''barakiinaa dhuguun Covid-19 irraa nama fayyisaa jedhuufi fageenya ofii eeggachuun badaa faayidaa hin qabu jedhan hedduun haqamaniiru,'' jedheera. Maark ammoo ergaa akeekkachiisaa hojjechaa kan jiru yoo ta'u, fayyadamtoonni harka 95 ol tahan ilaaluu hinfeedhan jedha. Ogeettii odeessaalee dogongoraa miidiyaa hawaasummaa kan taate Emiilii Teelar,' 'tarkaanfiin Feesbuukiin amma oduuwwan sobaa ittisuuf fudhachaa jiru gaarii dha. Rakkoon oduun sobaa tatamsaasuu yeroo ammaa argaa jirru kan yeroo filannoo Ameerikaa caalaa baayyee ta'aa jira,'' jette. ''Garaagarummaan odeeffannoowwan sobaa yeroo filannoofi odeessaalee fayyaa inni guddaan, dhimma fayyaa dhimma lubbuu namootaa balaaf saaxiludha,'' jetteetti.


Feesbuuk Afriikaatti tajaajila intarneetii gatii salphaatiin dhiyeessuuf

Dhaabbanni miidiyaa hawaasaa guddaan Feesbuuk tajaajila intarneetii Afriikaa fooyyessuun sochii dinagdee ardittii guddisuu irratti gumaachuuf hojjachaa jiraachuu beeksise. Jijjiirama hidhata intarneetii irratti taasifamuunis waggoota afur dhufanitti guddina doolaara biiliyoona 60 ta’u nifida jedhame. Akka ibsa Feesbuukitti, waliin ga’iinsi intaneetii yeroo guddataa deemu, gatiin isaa baay’ee xiqqaachaa dhufa. Maallaqni Feesbuukiin Afrikaa keessatti ba’us, wiirtuuwwan odeeffannoo, sarara daddabrsa bishaan keessaa akkasumas tajaajjila waayifaayi diriirsuun lammiileen biyyoota Sahaaraadhaa gadi jiran hedduun intarneetii akka fayyadaman taasisa. Hojii daldalaa karaa intarneetiin taasifamu akkasumas hojii haaraa argachuuf iyyannoowwan dhiyaatan jajjabeessuufi nigargaara jedhameera. Amma yoonaattis biyyoota torba keessatti tajaajila waayifaayi kan eegale yoo ta’u, Yugaandaa fi Naayijeeriyaa keessattis tajaajila ‘3G’ diriirseera. Lammiileen biyyoota Sahaaraa gaditti jiraatan walakkaa ol tajaajila intarneetii kan hin arganne yoo ta’au, warri argatanis gatii hedduu qaalii ta’e kaffalu. Namoota Afriikaatti intarneetii fayyadaman keessaa daataan %20’ni aappiiwwan Feesbuuk kan ta’an Inistaagiraam fi WhatsApp fayyadamuuf kan oolu dha. Akka ibsi dhaabbata kanaa mul’isutti, Afriikaatti waggoota lamaan dura namoonni miiliyoona 139 ta’an tajaajilasaatti ni fayyadamu.


Mark Zuckerberg: Hoogganaan feesbuukii seerri cimaan qabiyyeewwan maxxanfaman to'atu akka jiraatu gaafatan

Hundeessaa fi hoogganaan Dhaabbata Feesbuukii mark Zuckerberg qabiyyeewwan miidhaa geessisan to'annoon gahee dhaabbata isaa qofa waan hintaaneef seeraa cimaan dabalataa jiraachu qaba jedhan. Dhaabbatasaanii Feesbuukii dabalatee dhaabbileen miidiyaa hawaasummaa garuu mirga yaada ofii walabaan ibsachuu lammiilee irratti murteessuu hin qabn jedhan. Hata'u malee biyyoonni addunyaa qabiyyeewwan miidhaa geessisan ittisna jechuun mirga yaada ofii ibsachuu lammilee sarbuu hin qaban jedhan, akka fakkeenyaatti Chaayinaa eeruun. Hoogganaa gameessi kun kana kan dubbatan yaa'ii nageenyaa Jarmanii magaalaa Muunik keessatti taa'amerratti. Odeeffannoo sobaa fi jibbiinsa qaban akka hin tamsaasneef dhaabbilee miidiyaa hawaasummaa dhiibbaan irratti uumamu keessaa feesbuukiin tokko. Keessattuu feesbuukiin qabiyyeewwan siyaasaa tamsaasuun burjaajii uumuusaatiin komatama. Dhaabbatichi bara 2018 imaammata qabiyyeewwan siyaasaa ittiin to'atu Ameerikaa keessatti baasee, bara itti aanummoo adunyaa maratti hojiirraa oolcheera. Akka seera haara feesbuukiitti beeksisni waa'ee siyaasaa kamiyyuu wayita feesbuukiitti ba'u enyu akka itti kaffale ni beekama. Hawaasi feesbuukii fayyadamu hunid qaama kaffalee qabiyyee siyaasaa beeksise sana barbaadee akka arguuf iyyama seerri haaraan kun. Torbee kana garuu qaama qabiyyee siyaasaaf ispoonsara ta'e hin saaxilu jechuun feesbuukiin ibseera. Qabiyyeewwan namoota siyaasaatiin maxxanfamanis hin sakatta'aman jedhe feesbuukiin, kunis walabummaan yaada ofii ibsachuu akka hin sarbineef jedha. Kanaafuu qabiyyeewwan miidhaa geessisan irratti biyyoonni seera ittiin to'atan baafachuu qabu malee dhaabileen miidiyaa hawaasummaa lammiileen akka yaada bilisaan hin ibsanne gochuu hin qaban jedhu Hoogganaan Feesbuukii Maark Zuckerberg. ''Biyyoonni seera ittiin qabiyyee miidiyaa hawaasummaa to'atan hin baafatan taanaan, nuti waan nurraa eegamu ni hojjenna. Feesbuukiin qabiyyee to'achuurratti harkifataadha jedhama. Garuu dhimmi ijoon tarkaanfiin feesbuukii sirrii fi sirrii ta'uu dhabuu osoo hin taane mirgi lammiilee maali, lammiileen walabummaa akkamii barbaadu kan jedhuudha.


Koronaavaayirasii: Facebook hojjattoota dhiphinnaaf saaxilamaniif beenyaa doolara miiliyoona 52 kaffaluufi

Feesbukiin hojjattoota qabiyyeesaa  to'atan kanneen dhiphinnaaf saaxilamaniif beenyaa doolaara Ameerikaa miiliyoona 52 kaffaluufi. Feesbuukiin maxxansaalee seera dhaabbatichaa cabsan to'achuuf humna namaatii fi 'artificial intelligence (AI)' fayyadamaa jira. Dhaabbatichi yeroo tatamsa'ina Covid-19 ittisuuf sochiin uummataa ugguramee jirutti maxxansaalee miidhaa geessisan balleessuuf itti fayyadama artificial intelligence (AI) dabaleera. Bara 2018 Ameerikaatti namoonni qabiyyee to'atanii fi qaama sadaffaadhaan qacaraman, Feesbuukiin iddoo hojii nagaa ta'e uumuu dhabuusaatiin, himannaa irratti bananii turan. Isaanis suuraalee sammuu namaa jeeqan kan akka gudeeddii fi of ajjeesuu fa'a akka argan ibsaniiru. Kunis hojjattoonni dhiphinna sammuu(PTSD)'f akka saaxilaman taasiseera. Walii galteen himannaa kana furuf mana murtii Kaalifoorniyaatti Jimaata mallattaa'eera. Walii galteen kunis to'attoota qabiyyee Kaaliifoorniyaa, Ariizoonaa, Teeksasii fi Filooriidaatti bara 2015 hamma ammatti hojjataa turaniif kan ooludha. Hojjattoonni duraa fi ammaa beenyaa doolara 1,000 akkasumas dhiphina sammuutiin qabamaniiru yoo ta'e kaffaltii dablataa argatu. Hojjattoonni 11,250 ta'an beenyaa kanarraa fayyadamu. Dhaabbatichi namoota qabiyyee Feesbuukii fi YouTube to'atan ji'a Amajjii keessa qacareera. Feesbuukiin yeroo uggura koronaavaayiras kanatti dhalli namaa qabiyyee nama jeeqanii fi miidhaa uuman akka to'atan taasisaa jira. Hojjattoonni heddu manaa hojjachaa waan jiraniif qabiyyee muraasa manaa to'achuu dhabuu danda'u jedha dhaabbatichi. To'attoonni qabiyyee manaa to'ataa hin turre, kaffalamaafii ture garuu hojjachaa hin jiran. Feesbuukiin gabaasa Kiibxata baaseen AI fayyadamuudhaan haasaa jibbiinsaa %90 ta'u adda baasuu danda'eera. AI maxxansaalee waa'ee koronaavaayiras miidhaa geessisan heddu adda baaseera. Feesbuukiin Ebla keessa akka jedhetti maxxaansaalee odeeffannoo sobaa miiliyoona 50 waa'ee weerara kanaarratti maxxanfaman irratti akeekkachiisa kenneera. Dhaabbatichi yeroo tokko tokko viidiyoowwan keessatti suuraalee miidhaa geessisan adda baasuudhaaf ni rakkata.