Koronaavaayiras: Namni Covid-19'n qabame tasa dhageettiisaa dhabe

Namni umrii waggaa 45, lammiin Biriteen koronavaayirasiin qabamee erga hospitaala seenee booda tasa gurrisaa dhagahuu dide. Doktaroonni UK haalli kun yeroo jalqabaaf akka mudate dubbatu. Kanaan dura koronaavaayirasiin miira waa dhandhamuu dhala namaa miidha kan jedhu malee, dhageettii namaarraan miidhaa ga'a kan jedhu dhagahamee hin beeku. Dandeettiin gurraan waa dhagahuu dhala namaa, darbee darbee dhibeewwan daddarboo kanneen akka qufaa (flu)tiin wayita miidhamu ni mul'ata, koronaavaayirasiin walqabatee wayita mudatu garuu kun isa jalqabaati jedhan doktaroonni. Ogeessi gurraa-funyaanii-fi-kokkee (qoonqoo) akka dubbatanitti, qorichoonni istirooyidii jedhaman yeroon yoo fudhataman balaa kana hambisuu danda'u. Namni durumaanuu dhibee asmaa qabu kun mallattoo Covid-19'n agarsiisee hopitaala Landan seene. Harganuun waan itti ulfaateef kutaa namoonni akkaan dhukkubsatan keessatti yaalaman seene. Erga koronaavaayirasii qabaachuunsaa mirkanaa'ee, meeshaa harganuuf gargaaru ventileetaraan harganuu eegale. Namni kun osoo bayyanatee ventileetara keessaa hin ba'iniyyuu qorichoota hedduu fi dhiiga nama biraa kallattiin fudhachuutu irra ture. Meeshaan ittiin harganu (ventilator) irraa baafamee, kutaa keesatti yaalamu keessaa ba'uuf torbeen tokko yeroo hafu, gurri isaa itti huursuu eegale. Yeroo xiqqoo booda gurrisaa mirgaa duude. Akkaataa qorannoo dhageettiisaarratti taasifameen, miidhaan dhageettiisaarra ga'e narviin miidhamuu waliin walqabata. Waa'ee Covid-19'n dhibamuusaa malee waan dhageettiisaa mudaterratti odeeffannoo guutuu akka hin argatin kan himan doktaroonni, nama kanaaf dawaa kennanis irraa fooyya'uu hin dandeenye. Vaayirasiin kun hawaasa adunyaa guutuu keessa faca'ee jiraachuusaatiin walqabatee, dhiibbaan inni dhageettii namaarraan ga'u yoo jiraate qorannoon bal'inaan gaggeeffamuu feesisa jedhan, gareen ogeeyyii fayyaa Yuuniversitii Kolleejjii Landan fi hospitaala dhimma fayyaa funyaan, kokkee fi gurraa. Vaayirasiin kun seelota sirna hargansuu keessatti argaman keessa seenuun, siribduuwwan ujummoo qilleensaa irra qubachuun miidhaa geessisa. Siribduuwwan kanaan walfakkaatan kutaalee gurra namaa keessaa isa giddu galeessaa keessattis ni argamu jedhu qorattoonni. Kanaafuu ogeeyyiin fayyaa wayita qorannoo Covid-19 taasisan, dhageettii nama sanaas haalaan sakatta'uu qabu jedhan.


Ministeerri Barnootaa Itoophiyaa manneen barnootaa dhuunfaa kaffaltii akka hin daballe qajeelfama dabarse

Manneetiin Barnootaa Dhuunfaa bara 2013tti gatii kaffaltii barnootaa dabaluu akka hin qabne qajeelfamni kennamuu Deetaan Ministeer  Ministeerri Barnootaa Itoophiyaa Aadde Hurriyaa Aliii himan. A.L.Itti bara 2012 keessa weerara koroonaavaayirasii irraa kan ka'e barnootni osoo hin xumuramiin addaan cituunsaa ni yaadatama. Barattootni ji'oota dheeraaf mana turan amma akka barnootatti deebi'aniif ministeerichi qophii xumuraa jiraachuu himeera. Kanaanis barattootni bakka gahan irraa gara kutaa itti aanuutti darbuun barnoota isaanii akka itti fufaniifi kanneen qormaata biyyaalessaa fudhatan ammoo qorumsa karaa interneetaa akka fudhatan murtaa'eera. Rakkoo guddaadha jedhamuun Itoophiyaatti kanneen eeramaa turan keessaa tokko qulqullina barnootaa eegsisuudha. Manneetii barnootaa mootummaan cinatti manneetiin barnootaa dhunfaan abbootii qabeenyaa biyya keessaafi biyya alaan banaman hedduun jiru. Garuu qulqullinni barnootaa kennamaa turee bakka hundattuu wal fakkaataa kan hin turreefi bara kana haala kanas furuuf akka hojjechuu eegalan minister Deetaan ministeerichaa Aadde Hurriyaa Alii himaniiru. Aadde Hurriyaan bara kana gareen manneetii barnootaa dhuunfaa hogganuufi hordofu addatti sadarkaa ministeeratti hundaa'uun hojjechaa jiraachuu himan. Kanaan dura hojiin qulqullina barnootaafi to'annoon manneetii barnootaa dhuunfaas walitti hojjetamaa waan tureef xiyeeffannoo hin arganne ture jedhan Aadde Hurriyaan. Amma daariktera mataa isaanii godhachuun sadarkaa ministeeraatti hundeeffamuun akka xiyyeeffannoon hojjetaman tahe jedhan. Kanaan dura gareen kana hordofu jiraatus bu'aa barbaadamu akka hin galmeessine hima. Itoophiyaa keessa manneetiin barnootaa dhuunfaa idil- addunyaa abbootii qabeenyaa dhunfaan saaqaman gara 21 tahan akka jiran himama. Manneetiin barnootaa kunneenis kan imaammata barnootaa biyya irraa dhufe irraatti hundaa'uun kan banamu. Aadde Hurriyaan akka jedhanitti, manni barumsichaa kan bane Faransaay irraa dhufee yoo ta'e, akkaataa imaammata barnoota Faransaayitti ulaagaa hunda guutee barnoota kennuu hordofna jechuun hubachiisan. Isaan kunneenis bakka dippilomaatotni ijoollee isaanii itti barsiifatan waan taheef irra caalaa qulqullinni isaas kan ilaalamu imaammataafi qulqullina biyya sanaa kan madaalu ta'uu eeyyama kennuun dura qulqulleessina jeddha. Ministeerri Barnootaa Itoophiyaa mirgaafi aangoo hordofuu kan qabu yoo ta'u, madaaluudhaan ulaagaa guutuunsaanii erga mirkanaa'een booda eeyyamni kennanaaf jedhan. Ammattis manneetiin barnootaa idil-addunyaa 12 ta'an Finfinnee keessaa ulaagaa ittisa koroonaavaayirasiifi qulqullinaa barnootaa guutuun barnoota eegalan jedhan Aadde Hurriyaan. Torba kan ta'an ammoo ammayyuu qophii barbaachisu waan hinrawwanneef dhorkamuu himan. Dabalataan manneetiin barnootaa lama eeyyama kan hin arganne tahuus himaniiru. Kaffaltii gama ilaaluun ammoo manneetiin barnootaa kunneen sababa koroonaavaayirasiin barumsa gahaa kennuu waan hin dandeenyeef, mariin maatiifi manneen barnoota jidduutti taasifameen %25- %50n akka hir'atu ta'uu ministirittiin himaniiru. ''Kunis sababii dinagdeen biyyaas ta'e akka maatii Covid-19n miidhameef kana raawwatne'' jedhan. Haata'u malee, manneetiin barnootaa muraasa kana diduun rakkoo uumaa turuus himaniiru. Maatiin barattootaa daballii kaffaltii yeroo yerootti manneetiin barnootaa dhunfaa taasisan irratti komii kaasaa turan jedhan. Aadde Hurriyaan kana ilaalchisee seerafi qajeelfamni jiraachuu himuun, manni barumsaa kamiyyuu barnoota eegalee seemistera irratti daballii kaffaltii taasisuu hindanda'u jedhan. Kana malees akka qajeelfamaatti bara barnootaa itti aanuuf daballii kanfaltii taasisuu yoo barbaadan, ji'a sadii dursuun maatiitti beeksisuu akka qabu himan. Kanaan maatiin yoo irratti waliigaluu baate ijoollee isaanii bakka biraatti barsiisuuf yeroo qophii isaaniif kenna jedhan. Kana dura hanqinni hedduun gama kanaanis akka ture kan himan Aadde Hurriyaan, amma gareen manneetii barnootaa dhuunfaa addatti hordofuufi qulqullina irrattis xiyyeeffachuun akka hojjetu himaniiru. Barnootni eegaluuf qophii manneen barnootaa qaban Ministeerri Barnootaa, Ministeera Fayyaa waliin tahuun hordofaa jiru. Kunis qophii barnootaaf barbaachisaaniifi fayyaa barattootaaf barsiisotaa eeguuf wantootni barbaachisan guutamuu waliin tahuun kan hordofaa jiran himan Aadde Huriiyaan. Ministeerri Barnootaa barnoota eegalsiisuuf gareedhaan qoodamuun gara naannolee biyyattii keessa jiraniitti bobba'uun daawwanaa gochaa jirus jedhan. Daree barnootaa keessatti barattotni meeqa wal irraa fagaachuun taa'uun barachuu danda'u kan jedhuufi wantoota qulqullinaaf barbaachisan guutamuu ilaalaa jiraachuu himan. Yoo kun hin guutamne barnoota eegaluu akka hindandeenye himani. Haa tahu malee manneen barnootaa dhaabbilee amantaan, tajaajila hawwasaafi dhaabbilee miti mootummaan hundaa'an kallattumaan ministeera barnootaan hogganamu jedhan Aadde Hurriyaan. Biirooleen Barnootaa naannolee qophii gaarii gochaa jiraachuu himanii akka ministera barnootaatti unka madaallii erganii kallatti kennuu himan. Haa ta'u malees manneen barnootaa unka qophaa'e irratti waan ibsame hinguutne barnootas hin eegalan jedhan.


Pirezidaantota Ameerikaa rakkoo fayyaasaanii uummata dhoksan

Miidiyaaleen Ameerikaa Tiraampi qoratamuun koroonaavaayirasiin qabamuusaa barus yeroo miidiyaa ‘Fox News’ irratti dubbachaa turan akka uummatatti hin himne gabaasaa turan. Pirezidaantichi vaayirasichaan qabamuunsaanii yoo dhagahamu kallattii garaagaraan qeeqa kaase. Garuu seenaa Ameerikaa keessatti waa’ee fayyaa pirezidaantii odeeffannoo wal dhahu kennuun kan Tiraampi isa jalqabaa miti. Pirezidaantotni Ameerikaa waa’ee fayyaa isaanii uummata jalaa yeroo dheeraaf dhoksaa turan. Bara 1813 Jeemsi Madisan miseensota kongiransiitti akka isaan waliin wal arguu hin dandeenye hime. Garuu waa’ee fayyaa isaa ilaalchisee dhukkuba mar’immaan isaarra mudates tahe qaama gubaa ji’a tokkoof isa dhukkube qabu ture ilaalchisee homaa hin himne. Bara 1893 pirezidaanti GirooverKiliivlaandi kaanserii afaanii dhukkubsatee yaalii argachaa ture. Garuu dhukkubsatee tajaajila baqaqsanii yaaluu argachuuf jedhu uummatati himuu hin barbaanne. Bakka odeeffannoon dhoksaan bahuu danda’u hospitaala deemuu jalaa miliquuf doonii hiriyaasaa tokko keessatti tajaajila baqaqsanii yaaluu hakiimonni dhuunfaasaa taasisaniif. Dhimmi baay’ee beekaman ammo kan Firaankiliin Ruuzveltidha. Ruuzvelti bara 1933 hanga 1945tti pirezidaantii Ameerikaa tahuun bulchaa turan. Pirezidaantichi meeshaalee deeggarsaa malee miila isaaniin deemuu hin dandeenye ture. Waayit Haawus odeeffannoo miilli isaa laaamsha’uu uummatarraa dhoksuuf yaalte. Pirezidaantii dargaggeessa Ameerikaa kan ture Joon F Kenediin dhukkubsachuun isaa waggoota baay’eef hin baramne ture. Dhukkuba Adisansi kan xannacha aariidhaan kaleen oltti umamuun miidhamuu irraa dhufuun kan wal qabate ture dhukkubni isaa. Pirezidaantiin dhukkubsachuun hojii yoo dadhabe maaltu taha? Dhukkubni koroonaa waan haaraa fide. Garuu waajjira pirezidaantii eeguun waan seera baaftotni karoorsanii fi hojiirra oolchanidha. Bara 1980 keessa pirezidaanti Roonaaldi Reegan itti aanaa isaa kan turan Joorji W Bush yeroo lamaaf bakka buusuun yaalamaa turan. Bara 2000 keessa pirezidaanti Joorji W Buush akkasuma itti aanaa isaa bakka buusee ture. Bara filannoo keessa dhukkubni tasaa akkasii yoo dhufe namoota muraasatu diraamaa Teedii Ruuzvelti darbuu danda’a. Teedii Ruuzvelti duula filannoo irratti osoo hirmaatuu xumura torban 1912 keessa erga rukutameen booda uummataaf dubbii daqiiqaa 84 taasiseera. Tiraampis umurii isaan yoo ilaalamu nama koroonaaf saaxilamu akka tahe himama. Amma gaaffiin deebii barbaadu yoo kana caalaa pirezidaantichi kan dhukkubsatu tahe filannoo gahaa jitu kana irratti maaltu taha kan jedhudha.


Koronaavaayiras: Qophiin Waayit Hawuusitti ture Tiraampiifi aanga'oonni kaan Covid-19n akka qabaniif sababaa?

Ergaan pirezidaantiin Ameerikaa Tiraampiifi haati warraa isaa koronaavaayirasiin qabamunsaanii mirkanaa'uu ilaalchise karaa Twitaraatiin barreessan addunyaa hunda naasisee ture. Erga Tiraampiifi haatii warraasaanii hospitaala galanii booda attamiin vaayirasichaaf saaxilamuu danda'an kan jedhuu gaaffii kaasaa jira. Qophii  'Rose Garden' kan Tiraamp irratti haala walfalmisiisaa ta'een Amii Koonii Mana Murtii Olaanaaf muuduusaa irratti labseerratti namoonni hirmaatan hundi amma gaaffii keessa galaa jiru. Akka Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) jedhuutti, mallattoon vaayirasichaa namatti beeksisuuf guyyoota shanii hanga jahaa ni fudhata. Suuraawwan qophii sanarraa fudhataman akka mul'isaniitti namoota hirmaatan keessaa maaskii kan kaawwatan muraasa qofaadha. Teessumni mataataansaa meetira lama wal irraa hin fagaannee. Harka wal fudhuufi wal hammachuus ture agariisa. Essaafi yoom akka itti darbee baramuu baatuleen, namoota qophii sanarratti hirmaatan keessaa hanga ammaatti namoonni saddeet vaayirasichaan qabamunsaanii mirkanaa'eera. Pireziidaantichaafi Giiftii dureen alatti: Mr Tiraampiifi haatii warraasaanii erga daarektarri komunikeeshinii pirezidaanii Hoppi Hiiks vaayirasichaan qabamteen booda ture kan qorataman. Isheenis qophii Rooz Gaardan sanarratti qooda hin fudhannee turte. Qajeelfamni Jidduugala Ittisaafi To'annoo Dhukkubootaa akka kaa'utti namoota maatiin alaa si bira jiraataniitti irraa miila jaha fagaachuufi harkaafi hafaan haguuggachuu qabda jedha. Miseensoonni seera tumtootaa, miseensonni maatii saaniifi hojjattoonni Waayita Hawuus qophicharra turan. Kanneen amma vaayirasichaan qabamunsaanii mirkanaa'ees teessuuma duraarra kan taa'aa turaniidha. Haala seera koronaavaayirasii Waashingitan DCtti Dhaabbilee feederaalaa kan akka Waayiti Hawuus keessa galu baatanilleen, namoota 50 ol walitti qabuun dhorkaadha. Tarii namoonni saddeettanuu kan qophii sanarratti vaayirasichaan qabaman yoo ta'e, kunis Waashingitan DC keessatti taatee tatamsa'iina hawaasaa isa guddaa ta'a jedheera Kantiibaan Mureel Bowzer wayita gaazexaa Waashingtan Poostitti dubbataniitti. Miseensi Mana Maree Magaalichaa Biruuk Pintoo gamsheetiin, ''Waayit Hawuus qophii namoonni hedduun akkasii irratti hirmaatan irratti maaskii kaawwachuu dhiisuun nama gaddisiisa,'' jettee jirti. "Kunis biyyattiif ergaa balaafamaa ta'uu qofa osoo hintaane, gama biraatiin yaaliiwwan nuti tatamsa'in vaayirasichaa hirrisuuf gochaa jirru kallattiin kan miidhuudha,'' jette. Akkasumas, qophiiwwan muraasni Waayit Hawuus keessatti guyyuuma sana gaggeeffamusaanii riipportarri CNN tokko twiitaraan barreesseera. Wayita Amii Koonee Baart haasaa taasftetti Pirezidaantichi ishaa maddii dhaabbatanii turan. Ms Baareet garuu guyyaa Jimaataa bilisa taatee jirti. Itti-aanaan pirezidaantii Maayik Peensiifi haati warraasaaniinis qoratamanii bilisa ta'aniiru. Innis Mr Tiraamp irraa xiqquma fagaatanii taa'aa turan qophicharratti. Abbaan Alangaa Waliigalaa Wiiliyaam Baar ammoo itti aanaa pirezidaantichaan sarara tokkoorra taa'aa turan. Dubbi Himaan Waajjira Haqaa Mr Baar vaayirasichaan qabamuu guyyaa Jimaataa beeksiise. Haalaa hordooffii Yunvarsitiin Joons Hopkinsi taasiseen, US keessatti namoonni miliyoona 7.3 koronaavaayirasiin qabamaniiru. Kunis addunyaarratti lakkoofsa olaanaadha. Akkasumas, biyyattiin lakkoofsa namoota vaayirasichaan lubbuusaanii dhaban olaanaa qabdi. Namoonni kuma 209 ol du'aniiru.


Haadhaafi abbaa addunyaa kanarratti al tokkicha qofaa arganna.

Dargaggoon hojii dhabeeyyiin haadhasaa dhukkubsattuu gargaaraa jiru muxannoosaa tibba Covid-19 maal himaa? daawwadhaa.


Covid-19: Tiraamp ''guyyoonni dhufan muraasni kan qormaata dhugaati'' jedhan

Pirezidaantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp haala gaarii irratti akka argaman himuun garuu 'guyyoonni muraasni dhufan yeroo qormaata dhugaa tahu' jedhan. Viidiyoo eda galgala Tiwiitera isaanii irratti maxxansaniin waa’ee fayyaa isaanii ergaa miira wal makaa qabu ibsaniiru. Hakiimni Tiraampi akka jedhanitti pirezidaantichi erga qoratamanii vaayirasii koroonaan qabamuunsaanii mirkanaa’een as fooyya’aa jiru. Tiraampi halkan lammaffaa hospitaalatti dabarsaa jiru. Dr Shiin Kolonii waa’ee fayyaa pirezidaantichaa irratti ibsa kennaniin ‘’amma guutummaatti yeroo qulqulleesinee dubbannu tahuu baatuyuu gareen isaanii abdii gaarii akka qaban’’ himaniiru. Ergaa viidiyoo daqiiqaa afurii maxxanfame irratti Tiraampi suufii karabaataa malee uffachuun yoo dubbatan dookterootaa fi narsoota hospitaala ciisanii yaalaman ‘Reed National Medikaal Center’ jedhamuu galateeffataniiru. " Miira gaariin waan natti hin dhagahamneef asan dhufe, ergan dhufee amma fooyyee gaarin qaba,’’ jedhan. Itti dabaluun ‘’ guyyoota muraasa itti aananiif qormaata dhugaa tahuu mala, guyyoota dhufan kanneen keessatti maal akka tahu ilaalla,’’ jedhan Duula na filadhaa irratti hirmaachuuf akkafedha qabanii tures himaniiru. Tiraampi filannoo pirezidaantummaa Sadaasa 3 bara 20202 gaggeeffamuuf Joy Baayiden waliin morkatu. Koroonaavaayirasiin qabamuun isaanii karaa Tiwiiterii ibsuun duulli na filadhaa isaaniis addaan cite. Dabalataan guyyaa filannoon dura abbaa seeraa haaraa akka mirkanaa’uuf gochuuf kan yaalan irrattis shakkii uumera. Haala Fayyaa Tiraampi maal beekna? Sanbata ganama Dr Koniliin pirezidaantichaaf hanga ammaatti gargaarsi oksijinii hin kennamneef, akkasumas sa’a 24 darbaniif qaama gubaa irraa bilisa turan jedhan. Akka ibsa Waayit Haawusitti pirezidaantichi guyyoota itti aananiif achuma hospitaala Walter Riid jedhamu keessa tursiifamuun yaalamu. Hakiimni kun akka jedhanitti fooyyee fayyaa isaanii irratti abdii guddaa qabu garuu yoom akka fayyanii hospitaalaa bahan irratti hin dubbanne. Dursaan Waayit Haawus Maarki Miidoo ammo fayyaa pirezidaantichaa ilaalchisee akka yaaddoo qaban himuun ammayyuu fooyyee agarsiisan hin qaban jechuun dubbatan. Miidiyaaleef akka himanitti mallattoleen fayyaa pirezidaantichaa sa'a 24 darbanii ''kan nama yaaddessu'' qaba. ''Kan sa'a 48 itti aanani ammoo baay'ee murteessaa taha,'' jedhan. Tiraampi namni ganna 74, namni furdina akka malee keessatti argamu ammoo koroonaavaayirasiif saaxilamaa akka tahetti himamam. Hanga ammaatti qorichoota akka remdesivir jedhamaniin yaalameera jedhan. Hakiimni isaan yaalu deeggarsa hargansuu oksijinii akka hin taasifneef himanis miidiyaalen Us akka gabaasanitti ammoo gara hospitaalaa geeffamuun dura pirezidaantichaaf Waayit Haawus keessatti deeggarsi hargansuuu oksijinii kennameera. Rakkoo hargansuu qabaachuunsaanii ifatti wanti barame hin jiru.


Koronaavaayirasii: Pirezidaanti Tiraampi hospitaala galan

Pirezidaantiin Ameerikaa Donaald Tiraampi erga koronaavaayirasiin qabamuunsaanii himameen booda hospitaala galaniiru. Pirezidaantichi qubaa qaamaa qabu. Vaayirasichi xiqqoo waan dadhabsiiseef malee miirrisaanii baayyee cimaadha jedhameera. Pirezidaantichi hospitaala galuun qoricha yaaliirratti argamu akka fudhataa jiran dhagahameera. Haatii warraasaanii Melaaniyaa Tiraampi isaanuma waliin vaayirasich irratti argamuun himamee ture, ammas hospitaala waliin akka jirtu ibsameera. Jimaataan booda haalli pirezidaantichi maal fakkaata? Pirezidaantichi wayita helikoptaraan Waayita Haawusii gara hospitaalaatti geeffamaniitti maaskii kana dura kaawwachuuf of qabaa turan uffatanii mullataniiru. Tiraampis hospitaala Waashingitan DC irraa bahee argamuufi Hospitaala Wiirtuu Biyyaalessaa Waraanaa kan ta'e Waaltar Riid akka ta'ees barameera. Gara helekoparicha wayita ga'anittis harkaan nagaa dhaamaniiru. Akkasumas nagaan qaba jechuun mallattoon mul'isaniiru. Ergaa karaa waraabbii viidiyootiin fuula tiwiitara isaanii irratti dabarsaniin ammoo, ''Nagaan jira jedheen yaada. Kana boodas haallisaa nagumaan deema jedheen yaada. Haati warraa kiyyas nagaadha. Waan hundumaaf isin galateeffanna'' jedhaniiru. Ijoollee Tiraampi Ivaanaa fi Eriikaa gama isaanitiin karaa tiwiitaraatiin ''Abbaa keenya cimaa, yoomuu harka kan hinkennannee, qabsaa'aa'' jechuun erga leellisaniin booda ''si jaalanna'' jechuun kabajaafi jaalala qabaniif ibsatan. Hospitaalli amma Tiraamp galan kunis bakka yeroo baayyee pirezidaantoonni Ameerikaa qorannoo wallaansa fayyaa itti taasisaniidha. Tiraampi erga gargaartuun isaanii kan waliin xiyyaaraan falmii filannootiif gara Ohaayootti balali'an koroonaavaayirasiin qabamuu ishee barameen booda ture, qoratamuun vaayirasichaan qabamunsaanii kan mirkanaa'e. Dubbi himaan Waayita Hawuus Keeyiilii Maakaananiin akka jedhaniitti, ''Tiraampi baayyee haala gaariirratti argamu. Mallattoo qufaa muraasa agarsiisuun alatti hojiirratti argamu'' jedheera. Amma gara hospitaalaa kan geeffamannis ''Of eeggannoo cimaa taasisuuf jechaafi hakiimoonni kun akka ta'uuf waan gaafataniif dha malee fayyaa saanitii'' jedhaniiru. Haa ta'u malee warri kaan ammo Tiraampi fayyaa akka hintaane tilmaamuun ni danda'ama jechaa jiru. Keessattu umuriisaaniif ulfaatina qaama isaanitiin walqabatee Tiraampi itti cimu akka danda'amu kan tilmaaman jiru. Tiraamp garuu ammalee hojiirra jiru. Hojii gara Itti aanaa isaaniitti kan ta'an Maayik Peensiitti hindabarsine.  Itti aanaan isaanii  qorannoo kan gaggeessan yoo ta'u yeroof nagaadha jedhamaniiru. Tiraampi viidiyoo Tiwitara irratti gadhiisaniin xiqqoo huqqachuun irraa mullateera. Akkuma yaadatamu falmii dhiyeenya kana dorgomaasaanii Joo Baayidan waliin taasisaniin, Joo yeroo hunda maaskii kaawwachu isaatti dubbiin tuqanii turan. Joo Baayidanis battalumaatti qorannoo gaggeessuun haadha waarraasaanii waliinu bilisa ta'u beeksisaniiru. Joo Baayidan Tiraampiifi haadha warraa isanitiif akka dafanii fayyan hawwuun 'isiniif waaqa kadhanna'' jedhaniiru. Tiraamp koronaavaayirasii akka qufaatti ilaaluun xiyyeeffannaa gahaa hinkenniineef jechuu mormitootaan baayyee qeeqamu ture. Erga Tiraampi vaayirasichaan qabamun barameen boodas qondaaltoonni Ameerikaa olaanoofi gargaartonni saanii akkasumas, seenaataroonni qorannoo taasisaa jiru Hanga ammaattisi Itti aanaan pirezidaantiifi Ministirri Haajaa Alaa vaayirasichaa akka hinaqabamiin mirkanaa'eera. Gorsaan pirezidaantii duranii Keeleyaan Konweeyi, seenaataroota riippablikaanootaa lamaa Maayik Lii fi  Toom Tiilis vaayirasichaan qabamunsaanii barameera. Akkasumas Hojii gaggeessaan dhimmoota duula Filannoo Tiraampis vaayirasichaan qabameera.


Ameerikaa: Tiraamp deeggartootasaa ilaaluuf hospitaalaa bahuun alatti mul'atan

Erga Doonaald Tiraampiifi haatii warraa saanii Covid-19n qabamunsaanii dhagahamee kaasee, haalli fayyina Doonaald Tiraamp mata-duree ijoo addunyaa ta'eera. Kanaafis sababii inni guddaan dhiibbaa dhukkubsachuun isaa filannoo dufaa irratti qabaatuudha. Imaammanni namni filannoo Ameerikaatiin mo'atu tokko hordoofuus kallattii hedduun carraa biyyoota addunyaa kan murteessuudha. Sababii kananafaa wal qabatee dhimmi fayyaa Tiraamp hedduu biratti xiyyeeffannaan kan hordofamuuf. Haata'u malee, osoo haalli fayyaa Tiraamp ilaalchisee oduuwwan garaa garaa dubbatamaa jiruu, innis ammoo konkolaataa gur'aachaan suufiifi maaskii kaawwachuun hospitaalaan ala bahee mullachuunsaa addunyaa dinqisiiseera. Hospitaalaa kan bahanis deggartoota isaa akka fayyaa ta'aniif hawwaniifi nagaa gaaffachuufi dinqisiifannaa isaa ibsuuf. Haaluma kanaanis konkolaataan inni keessa ture dallaa hospitaalichaan alatti asiifi achi wayita deedeebiitu mallate jirti. Gochaan Tiraamp kun ammoo namoota tokko tokkoo aarseera. Konkolaachiisaafi eegdoonni Tiraamp waliin turan adda of baasnii turuu qabaatu jedhameera. Sababiinsaas nama vaayirasichaan qabame waliin konkolaataa tokko keessa taa'aan isaan saaxila waan ta'eef. Hojjattoota hospitaala Tiraamp keessatti wallaanamaa jiru osoo hin hafiin gocha isaa kana qeeqaniiru. Pirof. Dr Jams Filiip, Yunvarsitii Joorji Waashingitanitti oqeessi dhukkuboota yeroo tasaa tiwiitara irratti akka barresanitti, ''konkolaataan Tiraamp rasaasaa irraa ittisa ta'a malee vaayirasii hin ittisu. Namoonni isa waliin konkolaataa keessa turan balaaf saaxilamaniiru,'' jedhaniiru. Kanaafuu, namoonni kunneen guyyoota 14 dhufaniifi adda of baasuun turan qoratamuu qabaatu jedheera. ''Lammiilee biyyattii kuma 205 ol du'aniiru. Ammas kan barbaadnu hooggansa murannooo qabudha Gaggeessaa suuraaf jecha siree irraa ka'u miti,'' hakimiin dura ta'aa bakka bu'oota mana maree dimokiraatootaa Jafariis. Tiraamp garuu osoo konkolaataa keessaa hin bu'iin harka raasuun deeggartootaatti nagaa dhaamaniiru. Tiraamp Wiixata waaree booda gutummaatti hospitaalaa bahuun gara manasaa kan Waayiit Hawusiitti deebi'uu danda'a jedhamee eegama. Haata'u malee, haalli fayyina Tiraamp wayita hospitaala turanitti maal akka fakkaatu ilaalchisee ammalleen ragaan ifa ta'e hin baramne. Mallattoo Covid-19 muraasa agarsiisuun alatti fayyaa turan ragaan jedhu sobaa akka ture mirkanaa'eera. Hakima dhuunfaasaa dabalatee akka amananitti, Tiraamp Oksijiniin kennamaaf akka ture barameera. Haalli Oksijiin isaa kan gadi bu'e ammoo yeroo lama ture. Kanaafuu, qoricha Isteroyid Dekesametazon akka fudhatu taasifameera. Namoonni qoricha akkasii akka fudhatan taasifaman ammoo kanneen haala sodaachisaa keessa galan ykn dhukkubichi lubbuuf sodaachisaadha jedhamee shakkamedha. Tiraamp qoricha kana fudhachuun midiyaatti kan ibsame baayyee turameeti. Qoricha kanaan alattis qorichoota yaaliirratti argaman akka fudhachuu danda'ulleen himameera. Tiraamp haala lubbusaatiif sodaachisu kana keessa ta'elleen hospitaala taa'uun hojiisaa hojjachaa jiraachutuu himamee ture. Tiramp erga hospitaalaa bahuun deeggartootatti nagaa dhaamanii deebi'aniin booda erga tiwitaraa bareessaniin akkas jedhanii ture. ''Amma waa'ee Covid-19 baayyee baradheera. Mana barnootaa deemeen baradhe. Kun mana barnootaa sirriidha. Mana barnootaa dabtaraafi qalama itti hin abarbaachifne. Covid-19 jechuun maal jechuu akka ta'e bareera. Kanan hubadhe ammoo nan barsiisa,'' jedhaniiru. Tiraamp hoogganaa dhimma Covid-19 irratti qoosaa turanidha. Umuriifi furdinni isaanii ammoo erga vaayirasichaan qabamee booda lubbuuf akka sodaatamu taasisee ture.


Singaappoor daa'imman hedduun akka dhalataniif maatiif maallaqa kennuuf

Koronaavaayirasiin erga bifa weeraraan addunyaa walga'ee jiruufi jireenya hawaasaa keessatti kan hin burjaajessine hin qabu. Weerara kana qolachuuf tarkaanfiiwwan uggura sochii hawaasaa fudhataman diinagdee, jireenya hawaasummaa fi xiinsammuu dhala namaarratti dhiibbaa guddaa uumeera. Kibba Baha Ardii Eeshiyaatti kan argamtu Singaappoor weerarri koronaavaayirasii dameewwan hawaasummaa biroorraatti dhiibbaa uumuun alatti lammiileenshee akka dhala hin godhanne taasisuu ibsiti. Sababa koronaavaayirasiin maallaqaa fi carraa hojii dhabuurraa kan ka'e lammiileenshee dhala godhachuurraa of qusachuu yookiin ammoo tursuun isaanii baayyee akka ishee yaaddesse himteetti biyyi kun. ''Lammiileen kiyya ijasaaniitiin ijasaanii arguu dadhabaniiru'' jechuun yaaddoo gama kanaan qabdu ibsite. Kanarraa ka'uun lammiileenshee akka dhala gootaniif maallaqa yeroo takkaatti kaffalamu maatiif kennuuf murteessiteetti. Hammeentaan maallaqa kaffalamuu garuu ifa hin taane,kaffaltii kanaan dura mootummaan daa'immaniif kaffalu akka caalu garuu ibsameera. Ministirri Muummee Itti Aanaan biyyattii Heengi Siwee Keet, ''Sababa weerara koronaavaayirasiitiin maatiin hedduun karoora daa'imman godhachuu isaanii yeroo biraatti dabarsaa akka jiran odeeffannoon nu ga'eera'' jedhan. Kaffaltiin si'eessituu kun akka kaffalamuuf kan murtaa'es kana hordofeeti. Akka qondaalli kun jedhanitti hammeentaan maallaqa kaffalamuu fi akkaan kaffaltii isaa guyyaa itti aanu keessatti ifooma. Singaappoor biyyoota addunyaa lakkoofsa daa'imman dhalatanii gadi aanaa qaban keessaa tokko. Kanas fooyyessuuf biyyattii waggoota kurnan darban keessa hojjetaa turteetti. Biyyattiin sirna kaffaltii si'eessituu maatiif kaffalaa jirtuun, hanga doolaara Ameerikaa 10,000'tti maatii dhala godhachuuf ga'umsa qabuuf ni kaffalti. Haalli kun biyyoota ollaashee waliin walbira qabamee yoo ilaalamu faallaadha. Biyyoota ollaa Singaappoor; Filippiinsi fi Indooneeshiyaa keessatti ammoo sababa uggura sochii hawaasaatiin wayita ummanni qe'eetti deebi'utti lakkoofsi dubartoota da'anii akkaan heddummaateera. Haalli kun waan Singaappoor keessatti ta'aa jirurraa baayyee fagoodha. Akka ragaa mootummaatti hanga bara 2018'tti lakkoofsi daa'imman dhalatanii waggoota saddeettan darbaniif akkaan gadi aanaa ture. Biiyyoonni Eeshiyaa hedduun lakkoofsa daa'imman dhalatanii xiqqeessuun walqabatee yeroo baayyee rakkoon isaan mudata. Weerarri koronaavaayirasii ammoo rakkoo kana daranuu hammeesse.


‘’Talaalliin Covid-19 argamuus, namoonni miliyoona lama du’uu malu’’

Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa talaalliin Covi-19 otoo hin rabsamiin dura namoonni miliyoona lamatti dhiyaatan dhibichaan du’uu malu jedhe. Dhaabbatichatti hogganaa gartuu yeroo muddamaa Dr Maayik Rayaan akka ibsanitti, hawaasni adduunyaa yoo waliif hin tumsine, lakkoofsi namoota du’aani dabaluu malaa jedhaniiru. Weerarichi babal’achuu erga jalqabee kaase namoonni miliyoona tokkotti dhiyaatan du’aaniiru, miliyoona 32 kanneen ta’animmoo  vaayirasichaan qabamaniiru. Biyyoota muraasatti weerarri vaayirasichaa hammaachaa jiraatus  Ameerikaa, Indiyaa fi Biraazil keessatti namoonni miliyoona15  vaayirasichaan dhukkubsataniiru. Biyyoota Awurooppaatti immoo, sochii namootaa ugguruuf karoorfameera. Awurooppatti lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii dabalaa dhufuun yaaddeessa akka ta’e Dr Maayik dubbataniiru. Sochii namoota ugguruun dura garuu qorannoo  cimsuudhaan, namoota dhibichaan qabaman wajjin tuttuqaa qaban addatti fo’uun  tamsa’ina vaayirasichaa ittisuutu filatamaa jedhan. Waa’ee lakkoofsa namoota du’anii maaltu jedhame? Talaallliin dhibichaa otoo hin rabsamiin dura namoonni miliyoona lama du’uu maluu jedhan. Wal’aansi dhukkubsattootaaf kennamu foyyaa’uudhaan lakkoofsi namoota du’aanii hir’achuus kaasanii, talaalliin bu’a qabeessummaan isaa mirkanaa’e argamuus namoonni du’an miliyoona lama caalan du’uu malu jedhan. Mootummoonni itti gaafatamummaa qabu bahuun lubbuu namoota  du’aarraa baraaruu akka qabanillee akeekkachiisan. Biyyoonni baay’een ofeggannoo barbaaachisaa gochuurratti argaman keessaa Ispeen Maadiriiditti sochii namoota gartokkeen daangeessuu  karoorfamee ture, garuu mormiin mudate jennaan otoo hojiitti hin hiikamiin hafeera. Faraansaaayittis hojjattootni manneen dhugaatii fi restooraantii  iddoon hojiisaanii akka hin cufamne morman, UK’n garuu tarkaanfiwwan ofeeggannoo haaraa fudhatte. Israa’el hojiiwwan daldalaa fi  balalii xiyyaararratti dambii haaraa  baafatte. Biyyi weerarri dhibichaa hunda caala hammaate Ameerikaan garuu  dhaabbilee daldalaarratti uggura buufte kaafte. Ogeessii dhibeewwan daddarboo Ameeerikaa Dr Antoonii Faawuchii  garuu biyyattiin ammayyuu weerara marsaa jalqabaa keessaayyuu hin baane jedhanii ibsan.


Koronaavaayiras: Covid-19 ittisuu keessatti maashina takkaatti waan hedduu dhimma baasu Itoophiyaatti kalqame

Waggaa darbe keessa wantoota jajjaboo addunyaa keenya mudatan keessaa tokko dhukkuba koroonaavaayirasiiti. Weerarichi dhiibbaa garaagaraa geesisaa tureera. Lakkoofsi namoota du’anii dabalaa yoo deemu lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamaniiis akkasuma dabalaa jira. Biyyoota tokko tokko keessatti ammoo weerarichi irra deebiin hammaateera. Gorsa ogeessotaa hordofuun tooftaalee ittisaa yoo fayyadaman garuu saffisni facaatii vaayirasichaa hir’achuu akka qabu dhaamamaa jira. Carraaqqiiwwan dhibee kana ittisuuf taasifaman hordofee kalaqooxtni garaagaraas mul’ataniiru. Itoophiyaatti bara 2012 darbe keessa dhukkubicha ittisuufi to’achuuf kan dandeessisan kalaqootni saddet tahan waajjira abbaa kalqaaatti galmaa’uu isaanii ogeessa dhaabbatichaa kan tahan Obbo Geetaachoo Xaafaa BBCtti himaniiru. Kalaqni kun al takkaatti hojii baay’ee waan hojjetuuf dhiphina namoota baay’ee kan hir’ise fakkaata. Soolii kophee ni qulqulleessa. Uffata osoo hin jiisiin farra ilbiisotaan ni mica. Ho’ina qaamaa ni safara. Rakkoo fayyaa nama mudate ammoo barreeffamaafi sagaleen akka gara dhaabbilee fayya deeman ajaja kenna. Kana qofa osoo hin taane adeemsa barbaachisu osoo hin eegiin callisanii darbuuf yoo jettan waan akka ulee qabuun karaa siniti cufa. Yoo ho’insi qaama keessanii kan nama fayyaa tokkoon ol tahes haaluma wal fakkaatatu isin mudata. Akkamiin yoo jettan abbaan kalaqaa Takilewald Waldeyesuusu akkamiin akka hojjetu akkasiin BBCtti himeera. Abbaan kalaqaa kun akka jedhanittis maashinichi dijitaalawaadha. Kaayyoon maashinii kanaa inni guddaan ammoo dhukkubni Covid-19 tuttuqqaan darba waan taheef isa ibsameen ol wal irraa fagaachuun tajaajila eegamu akka kennu gochuu danda’eera. Kanaan alas manattis tahe biirootti baakteriyaa ykn vaayirasii kamirrayyuu bilisa gochuuf yaadameeti. Maashinichi mallattoo koroonaavaayirasii kannen tahan keessa tokko ho’ina qaamas ni safara. Tutuqaa irra bilisa kan tahe waan ittiin harka qulqulleesanis qaba. Kana malees, kophee bakkuma dhaabatanii jiranitti qulqulleesuu danda’a. Maashinichi gorsa kennuu kan jalqabu yeroo keessa darbuuf yaaltan osoo hin taane dursee, "Harka keessan qulqulleessaa,’’ jechuun karaa iskiriinii irratti hidhamee jiruun barreeffamaafi sagaleen ergaa dabarsa. Maashiniin kun kan qophaa’e afaan Ingiliffaan akka tahe kan himu abbaan kalqaichaa Takilewald, afaanota biyya keessaan qopheesuuf yaalaa akka jirus himeera. Hojiin kalqaa kun mana jireenyaafi biiroo kamiyyuu irratti salphaatti hidhamuun hojjechuu kan danda’udha. Kanaaf jecha meeshaan kun hamma garaagaraan akka hojjetamuu akka danda’u kan himu abbaan kalqichaa, amma meeshichi hojjaa Meetira lamaafi saantimeetira 20 kan dheeratu tahee bal’inni isaa ammoo meetira tokko taha. Konkolaatotaafi namoota maashinicha keessa darban hundaa dhaabbii isaaniifi hamma isaaniis safaruu danda’a. Keemikaala farra ilbiisotaas akkuma hamma ykn hojjaa isaaniitti biifa jechuudha. Uffata osooo hin jiisin akkamiin keemikaalichi qulqulleessuu danda’a? Keemikaalonni hedduun kanaan dura beekaman yeroo biifaman kan uffata jiisan yoo tahu, kan Takilewald garuu osoo uffata hin jiisin qulqulleesuu kan danda’udha. Kana hojjechuuf maashinichi tooftaa lama fayyadama. Tokko, ho’a guddaa yoo tahu keemikaalichi yeroo uffata jiisu ho’ichi guddaan sun akka keemikaalichi bittinaa’u godha. Uffata irra kan gahus waan muraasadha. Kanaaf waan uffata jiisuus miti. Tooftaa biraan ammoo Awutomaayizeeshin [waan dhangala’aa ykn waan jajjaboo gara waan baayyee xixiqaatti’ kan jijjiirudha. Kunis meeshaa Altirasoonik Awutomaayizeshin jedhamu fayyadamuun hojjeta. Kun keemikaala farra ilbiisotaa gara hurriitti jijjiiruun qulqulleessa. Kophees yoo qulqulleessu osoo ofirraa baasuun hin barbaachisiin boolla meeshicha irratti hidhamee jiru irra qofa dhaabuun boca kophee keessanii adda baasuun karaa jalaa keemikaala itti biifuun akkuma konkolaataan bakka dhaabbatetti dhiqamtutti qulqulleessa. Ka’umsa hojii kalaqichaa Takilewald dhibeen koroonaavaayirasii adunyaa yaadesseefi lubbuu namoota hedduu balleesse dhiphina guddaa uumuu isaa irraa kan ka’e akka kalaqichatti gale dubbata. Kana qofa osoo hin taane, ‘’Vaayirasichi sibiila irra hamma kana tura, pilaastika irra hanga kana tura, jedhamuun karaan dadar buu isaa rakko tahuun isaa yeroon biiroo galuufi manatti galu akkan yaadda’u na taasiseera,’’ jedha. Harka keenya qulqulleesinuyu waan qabanne hundaafi uffata keenya irraas vaayirasichi nu hordofuu akka danda’u hima. Kalqichas kan dhugoomse maashinichi harkas, uffatas, miilas bakka tokkotti qulqulleessuun ho’ina qaaamas safaruun isaa ofitti amanamummaa isaa waan dabaleef akka tahe hima. Yaaddoo gara lafa hojii deemuu akka hir’isus himeera. Meeshaa kalaqicha ittiin hojjetes salphaatti biyya keessaa argachuu waan hin dandeenyeef akka biyya alaatti namoota waliin walii barreessee galfates himeera. Maallaqatti Birrii meeqa akka isa fudhate galmeessuu baatus,  gara Birrii 50,000 akka fixuu hin hafne himeera. Kalqa isaas akka xumureen hoggantoota mootummaafi qaamota isaan ilaallatu biroof dabarsuuf akka karoorses himeera Takilwald.


Ameerikaa: Feesbuukiifi Tiwiitariin waa'ee Covid-19 Tiraamp maxxansan haqan

Pirezidaantiin US Doonaald Tiraamp erga koronaavaayirasiin qabamanii hospitaala seenanii ba’anii as waa’ee dhibee kanaa tuffachuun dubbataa jiru. Koronaavaayirasiin lubbuu namaa galaafachuudhaan hanga qufaa ‘flu’ hin ga’u jechuun isa isaan maxxansan Feesbuukiin haqeera. Dhibamanii guyyaa sadii hospitaala erga turanii booda amma gara Waayit Haawusitti deebi’anii kan jiran Tiraamp, ’’wayita weerara flu akkuma waliin jiraachuu baranne, ammas Covid-19 waliin jiraachuu barachaa jirra, Koronaavaayirasiin nama ajjeesuudhaan hanga qufaa yookiin flu hin ga’u,’’ jedhan. Waan Tiraamp maxxansan kana Tiwiitariinis balleesseera. Odeeffannoo dogoggoraafi balaa geessisu waan ta’eef akka haqe hima dhaabbati kun. Feesbuukiinis odeeffannoo dogoggoraa waa’ee Covid-19 akka haqu, kanumarraa ka’uun kan Tiraamp maxxansanis akka balleesse qondaalli kominikeeshinii dhaabbatichaa himaniiru. Ragaan Yunvarsitii Joons Hoopkins akka mul’isutti hammeentaan du’aa sababa Covid-19’n uummamuu ammatti sirriitti beekamuu baatus garuu harka 10 fi isaa oliin akka kan qufaa ykn flu caalu eera. Pirezidaantichi dhimma kana seera miidiyaa hawaasummaa ‘’REPEAL SECTION230’’ jedhu eeruun deebii kennan. Keewwati kun akka jedhutti qabiyyee miidiyaa hawaasummaa irratti ba’uuf kan itti gaafatamuu fi ilaalu abbaa maxxanse malee miidiyaa hawaasummaa sana miti. Pirezidaantichi keewwata kan eeruun deebii yaa kennaniyyuu malee, seerri miidiyaa hawaasummaa garuu qabiyyeen balaa uumu yoo maxxanfame akka haquu fi nama maxxanses akka ugguru ni hima. Feesbuukiin kanaan yeroo lammaffaaf waan pirezidaantichi maxxansan haquusaati. Tiwiitariin ammoo irra deddeebiin maxxansa isaanii haqeera, akeekkachiisas kenneeraaf.


Ameerikaa: Tiraamp deeggarsa maallaqaa koroonaavaayirasii to’achuuf kennamu dhaaban

Pireezidantiin Ameerikaa Donaald Tiraamp marii dhimma maallaqa miidhaa Covid-19n qaqqabu hir’isuuf kennamu ammaaf dhaabuun filannoo booda akka itti deebi’an ibsan. Filannoo dhufu kanas akka mo’atan tilmaamuun maallaqa kanas boodarra akka raggaasisan himan. Gabaan jimilaa Ameerikaa ergasii kufeera. Haasaan baajataa Af-yaa’ii Naansii Peelosiifi  ministira maallaqaa waliin taasifamus Adoolessa keessa itti fufa jedhaniiru. Kaadhimamaan warra Dimookiraatii Joo Baayidan Tiraamp ‘uummata Ameerikaatti dugda laatan’ jedhan. ‘’Hin dogoggoriinaa: yoo hojii ala taasifamtan, daldalli keessan yoo cufame, manni barnootaa ijoollee keessanii cufamnaan, hawaasa keessatti namoonni hojjirraa hir’ifamu taanaan, kana kan godhu eenyuyyuu miti Tiraamp malee,’’ jedhan Baayiden. Tiraamp ofiiyyu yaala Covid-19 argachaa kan jiran yoo tahu, ‘’Af-yaa’ii Naansii Peloosii ishee maraatuufi demokiraatoti biroo maallaqa sababii Covid-19’n hojjettootaaf kennamutti taphachaa jiru,’’ jedhan. ‘’Isaan waa’een yakkaa isaan hin yaaddessu. Hojjettoota gargaaruuf fedhii hin qaban. Kana boodas waan godhan miti,’’ jedhan. Hogganaan  Seeneetii warra Riippaabilikaanii Miich Maakneel, ’’warra demookiraatii waliin haasa’uun cimaadha, waan galmaan gahuu dandeenyu irratti xiyyeeffachuu qabna,’’ jedhan. Seera tumtoonni gama lamaan jiran maallaqni miidhaa tamsa’ina weerarichaan qaqqabu hir’isuuf kennamu filannoon dura tahuu qaba jedhu. Tiraamp garuu faallaa kanaati fuula Tiwiitarii isaaniirratti barreessan. Murtoon kun yeroo tamsa’inni vaayirasichaa biyyattii keessatti bal’atee jiru kanatti darbe.


Itoophiya: Manneen barnootaa deebiisanii banuuf qophiin taasifaman maal?

Manneen barnootaa sababii Covid-19n baatiiwwan torba darbaniif cufamee ture amma akka deebiisanii eegalaniif galmeen gaggeefameera. Ofii manneen barnootaa akka banaman wayita jedhamu qophiileen taasifaman maal fa'i? Ministeera Barnootaa dubbifneerra. Ministeerri Barnootaa manneen barnootaa biyyattiitti argaman hundaaf meeshaalee ittisa Covid-19 dhiyeessuuf ta'uu BBC odeeffateera. Waajjira Ministeerichaatti Daarektarri Daarektoreetii Dhimmota Komunikeeshinii kan ta'an Harag Maamoo BBC'tti akka hianiitti, waajjirrisaanii manneen barnoota guutuu biyyaatti argamaniif maaskii, meeshaa safatuu ho'a qaamaafi kanneen qulqullinni ittiin eegamu dhiyeessuuf qopheessaa jira. Manneen barnootaa malawwan ittisa Covid-19 kana dura hojiirra olfaman hunda raawwachuuf dirqama qabaatus jedhan. Akka raga waajjiri Ministeerichaa torban darbe baaseetti, qormaanni biyyaaleessaa kutaa 8ffii ALI Sadaasa 22 fi 23 kennama. Haluma walfakkaatunis qormaanni kutaa 12 Sadaasa 28 hanga Muddee 1, bara 2-13tti akka kennamu ibsameera. Qormaannis ta'e galmeen kutaa 12 kan raawwatu karaa onlaayinitiin ta'uu kan ibsame yoo ta'u, biyyattii keessatti bakkeewwan garaa garaatti manneen barnootaa filataman waan jiraniif adda cicituun intarneetii akka hin mudannee hojiiwwan hojatamaa jiraachuu ibsan. Gama teeknolojiitiin qormaata kutaa 12 kennuurratti rakkinni nu mudata jennee hin yaadnu kan jedhan Daarektarri Daarektoreetii tun, haala konneekshinii intarneetii ilaalatuun Ministeerichi hojii hojjataa jiraachuu dubatti. Naannoolee tokko tokko keessatti barattoonni qormaata kutaa 12ffaatiif wayita qophaa'aniitti karaawwan adda addaatiin deeggarsa argataa kan turna jiraachusaanii yaadachuun, qormaatichi attamiin barattoota hunda haala walfakkaataan madaaluu danda'a gaaffiin jedhu dhiyaateefiira. Kanaafis deebii kennaniin, qormaatni wayita baafamu haala hunda hammatuutti qophaa'uu himanii, ''keessattuu haala barattoota baadiyaa jiddu gala taasifateen kan bahu ta'a'' jechuu deebiisaniiru itti gaafatamtuun kun. Barattoonni akka qophaa'aniif guyyaan 45 jiraachu kan himan ittigaafatamtuun kun, dhimmi dursaa hojii qor-qalbii barattootaa fi mana barnootaa walitti fiduuti jedhan. Haaluma kanaanis barnooti hinhaguugamiin, kanneen keessa hindeebii'amaniifi hojiiwwan bakka hafe gutuu akka hojjataman dubbatu. Haalli adeemsa baniinsa manneen barnoota bara barnootaa 2013tti marsaa sadiin kan gaggeeffamu yoo ta'u, marsaan jalqabaa manneen barnootaa aanaaleefi gandoota magaalootatti argaman akka eegalamn taasisauudha. Marsaa lammaffaatti ammo manneen barnootaa magaaloota godinaaleefi naannootti argaman hundi akka eegalan taasisuu yoo ta'u, marsaa sadaffaatti ammo manneen barnootaa Magaalaa Finfinneefi naannawa isheetti argaman hundi akka eegalaniif yaadni dhiyaachu himti ittigaafatamtuun tun. Sababii manneen barnootaa itti marsaa sadiin akka eegaan taasifamee kanas yoo dubbatan, naannoolee tatamsa'inni vaayirasii itti baayyatee mullatuutti manneen barnootaa kan saaqaman marsaa sadaffaatti jedhaniiru. Kun haaluma ragaa Ministeera Fayyaa irraa argataniin ta'u dabaluun himan. Ministeerichis osoo yaada kana hindhiyeessiin dura naannoolee hir'inaafi dhiphinni daree keessatti mul'atu bu'ee erga qorateen booda, akkasumas odeeffannoo naannooleen kennan irratti hundaa'uun bakkeewwan barattoonni walitti baayyachuun barataniitti, barnoonni shiftiin akka ta'u murtaa'u himti. Kutaa tokko keessatti barattoota 20-25 qofti akkabaratan yaadamuun shiftiin karoorfamu kan dubbatan Harag, shiftii barattoota simachuun alattis haalli kenniinsa barnootaas guyyaan qoodamuun kan kennamu ta'u himan. Barattoonni 20-25 qofti kutaa tokko keessatti akka baratamn kan karoorfamees dhaabbilee dhiheenya manneen barnootaatti argaman tokko tokko hubannoo keessa galchuun ta'ulleen dambaluun BBCtti himte ittigaafatamtuun tun. Bakka dhaabbilee biraa dhiheenya manneen barnootaatti hinargamneetti ammo dahannoo yeroo ijaaruun achi keessatti akka barataniif yaadni dhiyaachu dubbatu. Gama barsiistoota ilaallattuunis bakkeewwan hir'anni barsistootaa jirtuutti tola ooltootaafi barsiistota soorama bahaniitti fayyadamuun, tajaajila akka keennaniif yaadamu ibsaniiru. Haata'u malee manneen barnootaa tokko tokko keessatti osoo barsiistoota dabalataa hinbarbaachiifnee kanneenuma jiranii haalli itti danda'amurratti Waajirichi raga qabaachus ni himu. Barsiissaa kamiyyuu kutaa barnootaa qabachu qabu caalaa hin kennamuuf kan jedhan itti gaafatamtuun tun, bakka basiistoota jiraniin barsiisuun hin danda'amneetti tola ooltootaaf waamichi kan taasifamu ta'usaafi barsiiftoonni yeroon eebbaasaanii qaqabee ammoo atattammaan eebbifamuun gara hojiitti akka seenan ni taasifamas jedhan. Baatiiwwan turban barattoonni sababii Covid-19 barnoota irraa fagaachuun mana keessa turaniittis miidhaawwan akka heeruma umurii malee, miidhaawwan saalaa akkasumas kan qor-qalbiitiif saaxilamaa turusaanii Harag ni himu. Kanaafuu barattoonni akkasi kunneen bara barnootaa kanatti gara barnootaatti akka deebii'an tasiisuuf waajjiraalee barnoota naannoolee waliin waliigaltee irra gahamu himan. Tarii erga barnoonni eegalameen bodoa barattoonniifi barsiiftoonni mallattooleen Covid-19 irratti argame yoo jiraatan ammoo, manneen barnootaa waldaalee barsiiftootaa, waajiraalee barnootaa, dhaabbilee fayyaafi gamtaa maatii waliin kan hojjatan ta'u himan. Haalawwan kana dura Covid-19 ittisuuf raawwatamaa turan hundis hojiirra kan oolfaman ta'uu dubbattee jirti.


Ameerikaa: Doktarri dhuunfaa Pirezedant Doonaald Tiraamp eenyudhaa?

Pirezidaantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp koronaavaayirasiin qabamuu isaanii hordofee maqaan nama tokkoo qalbii ummataa hawwateera. Innis Dr. Shoon Koonilii jedhama. Ogeessi fayyaa umuriin isaa ganna 40 ta'e kun doktara dhuunfaa Pirezidaant Doonaald Tiraamp yoo ta'u, Waayit Hawusittis kabaja doktorummaa argateera. Doktarri kun Waayit Hawus keessatti kan qacarame wagggoota lamaan dura ture. Bakka doktarichi amma irra hojjechaa jiru kanaaf kan kaadhimamee ture nama waajira miseensota raayyaa duraanii Ameerikaa akka gaggeessuuf filataman Dr. Roonii Jaaksan ture. Haata'u malee, yakkawwan gara garaa irratti kaasuudhaan Dr. Jaaksan kaadhimammurraa of dhorkaniiru. Dr. Koniliin malawwan wallaansaa filannoowwan biroo fayyadamuun beekama. Dhala namaatiif qoricha qofa osoo hin taane jireenyi dhuufnaa, sirna nyaataafi haalli naanno dhiibbaa ol-aanaa waan uumaniif isaan mara ilaalcha keessa galchuudhaan wallaansa waliigalaa taasisuun beekama. Mala wallaansa waliigalaa Osteeyoopaatik jedhamuunis beekamtuu guddaa ogeessa argatedha Dr. Shoon Koonilii. Doktarummaatiin Waayit Hawus keessatti osoo hin qacaramiin kutaa wallaansa atattamaa Humna Galaanaa keessa doktarummaan tajaajileera. Itti aansuun ammoo human NATO biyya Afgaanistaan jiruuf Hospitaala NATO keessas hojjeteera. Doktar Koolilii Teniislivaaniyaatti kan dhalatan yoo ta'u, bara darbe Pirezedaant Doonaald Tiraampiif qoricha dhibee busaa fayyisu Haydirookiloorookinii fudhachuu isaanii ifa gochuu isaa hordofee dubbii ijoo miidiyaalee hedduu ta'ee ture. Doonaald Tiraamp dabalatee gaggeessonni biyyoota gara garaa Hayidirookiloorookiniin qoricha koronaavaayirasiidha jedhanillee hanga ammaa ragaan wanti mirkanaa'e hin jiru. Haata'u malee, doktarri Pirezedaant Tiraamp, Dr. Koonilii, Hayidirookiloorookiniin miidhaa maddee qabaatu caalaa faayidaa isaatu caala jedhee ture. Guyyaa kaleessaa garuu Tiraamp qoricha kana hin fudhatan jedheera.


Koronaavaayiras: Itoophiyaatti qorannoon Covid-19 reeffarrattii taasifamu dhiifamuun ibsame

Itoophiyaan qorannoo saamuda reefa namoota du'anirraa fudhachuun gaggeessaa turte dhaabuu beeksiifte. Kunis kan beeksiifame xalayaa Instityuutiin Fayyaa Hawaasa biyyattii Biiroo Fayyaa Bulchiinsa Magaalaa Finfineetiif barreesseen. Dhibee koronaavaayirasii addunyaaf yaaddoo ta'ee ture to'achuudhaaf biyyattiin yaaliiwwan garaa garaa taasisaa turuu kan eeree xalayichi, kanneen keessaa tokko qorannoo laaboraatorii saamuda reeffaa irraa fudhatemu ture jedheera. Insititiyuutiin Fayyaa Hawaasaafi Ministeer Fayyaa Itoophiyaa dhaabbilee walta'an kan biraa waliin ta'uun tatamsa'iina koronaavaayirasii ittisuuf jecha jiddugala qindeessaa Balaa Tasaa Fayyaa Hawaasaa hundeessuun hojiiwwan hojjatamaa turan keessaa saamuda reeffarraa fudhatamuun laaboraatooriitti qoratamu tokko ta'u beeksiiseera. Haata'u malee, tatamsa'inni vaayirasichaa hawaasa keessaatti parsantaa 95 ol ta'unsaafi hawaasa birattis komii olaanaa kaasaa akka ture xalayichi ni ibsa. Sababiiwwan kanaaf jecha Taask Foorsiin Biyyaaleessaa Ittisaafi To'annoo Covid-19 haala qabatamaa addunyaafi kan biyya keessaa yeroo xiyyeeffannoo keessa galchuun ammas kutaalee  hawaasaa caalaa saaxilamtoota ta'aniif addatti hojii ittisaafi qorannoo itti fuufa jedhameera. Kana malees, du'aatii kamiyyu akka waan sababii koronaavaayirasitiin mudateetti yaadamuun sirna awwaalchaa irratti of eeggannoo barbaachisaan taasifamuu akka qabaatuus akeekkachiseera. Erga namni vaayirasichaan qabame kan jalqabaa itti mirkanaa'ee baatiiwwan torban darbanii kaasee hanga har'aatti, Itoophiyaatti namoonni vaayirasichaan qabaman 73,944 kan gahee yoo ta'u, kanneen 1,177 ammoo sababiidhuma dhibee kanaatiin lubbuusaanii dhabaniiru. Biyyattiin hanga ammaatti saamuda namoota 1,260,929 irratti qorannoo laaboraatorii gaggeessuunis mirkanaa'eera.


Koronaavaayiras: Taphattoonni garee biyyaaleessaa kubbaa miilaa Itoophiyaa shan Covid-19n qabaman

Taphattoota garee kubbaa miilaa biyyaalessaa Itoophiyaa dhuma Onkoloolessaatti calallii dorgommii waancaa Afriikaatiif shaakalaaf waamaman keessaa kanneen cimoodha jedhaman shan koronaavaayirasiin qabamusaanii Itti-gaafatamaan Waajira Federeshinii Kubbaa Miilaa Itoophiyaa Obbo Baahiruu Xilaahuun BBCtti himan. Obbo Baahiruun taphichaaf taphattoonni 41 waamamusaanii yaadachuun, shana isaanii garuu sababii adda addaatiin osoo garichatti himakamiin hafuusaanii himan. Shanan sana keessaa lamaan isaanii ammatti yaaliif biyya alaatti taphataa jiru kan jedhan itti-gaafatamtichi, tokko sababii miidhaan irra gaheen garichatti osoo hin makamiin hafuu dubbatan. Osoo qorannoon Covid-19 miseensoota garee kubbaa miilaa kanaaf hin taasifamiin dura, taphattoota 18f qorannoon onneen wal qabate taasifamuuf himan. Itti-aansuunis taphattoota 36f qorannoonni Covid-19 taasifamuun shanan isaaniirratti vaayirasichi argamuu himaniiru. Akkasumas, taphattoonni kanneen vaayirasichaan qabamunsaanii mirkanaa'e waliin tutuqqaa qabu jedhaman adda baasuun hojjatamaa jiraachuus himaniiru Obbo Baahiruun. Taphatoonni vaayirasichaan qabamunsaanii mirkanaa'e kunneenis hoteela keessatti adda of baasuun akka turan taasifamuun, leenjii hojjachuun dafanii akka bayyanataniif yaalii danda'amu hunda taasisaa jiraachuu ibsan. Akkuma bu'aan qorannoo taphattoota kanneenii dhagahameettis garee keessatti naasuun uumamee kan ture yoo ta'u, oggeessoota Insitityuutii Fayyaa Biyyattiirraa dhufaniin gorsi ogummaa kennamuufiisaa dubbataniiru. Taphattoonni amma vaayirasichaan qabamunsaanii mirkanaa'ees harra gara hoteela tursiisuuf hayyama qabaniitti akka dabarfaman himaniiru. Taphatoonni kunneenis isaan ciccimoo waan ta'aniif garee irratti dhiibbaa xinsammuu qabaatulleen, 'dafanii akka bayyanachuun gareetti deebi'aniif yaalii hunda ni taasifna' jedhan. Taphatoonni guyyoota 14 dhufan keessatti deebisanii taphaaf ni qaqqabu jedhamee kan yaadamu ta'ulleen murtee garuu kan leenjiftootaati jedhan. Taphatoonni hafan garuu akka hin qabamneef tarkaanfiiwwan of eegannoo fudhataa akka jiran himan. Dorgommiin Itoophiyaan Niijar waliin taasiftu Onkoloolessa 30, 2013 ta'uu isaas itti-gaafatamaan kun dabaluun himaniiru. Haaluma walfakkatunis, walakkeessa Sadaasaa keessa liigii olaanaa, liigii tokkoofaafi liigii Pirimiyeerii dubartootaa eegaluuf Federeshinichi karoorafachuusaafi gareewwanitti himuun qophiin taasifamaa jiraachulleen ibsaniiru. Dorgommiiwwanis kan gaggeeffaman istaadiyoomii cufaa keessatti yoo ta'u, adeemsa keessa filannoowwan jiran ilaaluun haalli deegartoonni itti galan ni hayyamama jedhamee yaadamuulleen dabaluun dubbataniiru.


Koronaavaayiras: Kantiibaan torban lamaan dura Covid-19n du'an filanoo mo'atan

Biyya Romaaniyaatti kantiibaan Covid-19n du'an filannoo gaggeeffamee tureen sagalee parsantaa 64 argachuun mo'achunsaanii dhagahame. Bulchiinsa Kibba Romaaniyaatti argamtu Deeveselutti kantiibaa kan turan Iyoon Aliimaan yeroo sadaffaaf filannoo injifatan. Torban lama dura magaalaa guddoo Bukaaresitti lubbunsaan kan dabarte kantiibaan kun, maqaansaanii tarree kaadhimamtootaa keessa ture. Sababii tarreen maqaa kun du'a isaanitiin dura qophaa'eef maqaa isaa keessa haquun akka hin danda'amne aanga'oonni ni dubbatu. Sababii kanaafuu namni du'e kantiibaa taasifamuun filatamuun ibsame. Kanaafuu filannoon biraa kan gaggeeffamu ta'uu aanga'oonni Rooyitarsiitti kan himan yoo ta'u, jiraattoonni naannichaa hedduun bakka awwaalcha kantiibaa kanaa daawwachuun gadda isaanii ibsataa jiru. Jiraattoonni naannichaa walitti qabamuun bakka lafa awwaalchaatti argamusaanii viidiyoon waraabamee gadhifame muliseera. ''Kun injifannoo keeti,'' jechuun wayita dubbatu namtichi tokkoos dhagahameera. "Kantiibaan keenya dhugaa ture,'' jedheera jiraataan naanniichaa kan biraas buufata TV tti wayita dubbatetti. ''Kantiibichi jiraattoota magaalattii hunda ija wal qixa ta'een ilaala ture. Kantiibaan isa fakkaatu yoomuu hin jiraatu,'' jedhan jiraattoonni waa'ee nama kanaa wayita ibsan. Miseensa humna galaanaa duranii kan turan Iyooniin, miseensa Paartii Dimokiraatawa Soshaalisitii kan turaniifi guyyaa kaleessaa waggaa 57 akka gutan gabaafame. Aangoo isaanitiin ummataan fudhatama argachuunsaa paartii isaa biratti maqaa gaarii horatee ture. Haata'u malee, filannoo amma gaggeeffameen, paartiin naman kanaa paartii siyaasaa kan biraa, 'USR-PLUS'  jedhamuufi kan biyyattii olaantuummaan bulchaa jiruun 'PNL'n injifatameera. Biyyoonni miseensa Gamtaa Awurooppaa hedduu keessattis hiriirriiwwan mormii olaannoo sirni haqaa akka fooyya'uufi malaammatummaan akka dhaabbatuuf gaafataman gaggeefamuun wal qabatee paartichi teessuma isaa kan dhabu danda'e. Injifannoon kantiibaa kanaa kunis erga du'anii booda filannoo injifachuun kan jalqabaa miti. Kana duras bara 2008tti kantiibaan Nekulay Ivasiku jedhaman erga dhibbee tiruutiin du'anii booda Kantiibaa bulchiinsa Voyinastii taasifamuun filatamunsaanii ni yaadatama.


Addunyaa irratti lakkoofsi namoota Covid-19 du’anii miiliyoona caale

Nannoolee hedduutti tatamsa’innii yeroo dabalaa jirutti addunyaa irratti lakkoofsi namoota Covid-19’n lubbuun isaanii darbee miiliyoonaa caaluu qorattoonni ibsaniiru. Gabaasi Yunivarsitii Joons Hopkins akka agarsiisutti, wallakkaan namoota dhukkubbichaan du’anii kan US, Biraaziil fi Indiyaa keessatti mudateedha. Ameerikaan lakkofa namoota du’anii gara 205,000 qabachuun dursaa kan jirtu yoo ta’u, Biraazil keessatti ammoo namooti 141,700 fi Indiyaa keessatti namooti 95,000 ta’an dhibee kanaan du’e. Haa ta'u malee ogeessotti lakkoofsi inni sirrii kan amma ibsamee kanarra hedduu guddachuu mala jedhu. Hogganaan olaanaa UN Antoniyoo Guteeraas lakkoofsi kun ‘kan sammuu hadoochuu fi kan nama naasisudha” jedhan. “Ta’us wa’ee lubbuu namoota kana irraa xiyyeeffannoo kaasu hin qabnu,” jechuun ergaa vidiyoon dubbataniiru. “Namootni kun haadholiifi abbootii, abbaa warraa fi haadha warraa, obboleessaafi obboleetii, hiriiyyaafi waayila turani. Hameenyaa dhibee kanaan miidhaan jiru dabaleera.” Lakkoofsa kanarra kan ga’ame koronaavaayirasiin Wuhaan , Chaayinaa keessatti erga eegalee gara ji’a 10 booda. Weerarri kun erg asana gara biyyooti 188tti kan tatamsa’e yoo ta’u, namootni miiliyoona 32 ol dhibee kanaan qabamaniiru. Tatamsa’ina kana to’achuuf tarkaanfiwwaan akka sochii ugguruufi biroo dinagdee irratti dhibbaa uumaniiru. Ta’us talaallii argachuuf yaaliin godhamaa jiru kan itti fuufe jiru yoo ta’u, Dhaabbati Fayyaa Addunyaa garuu talaalliin argamun dura lakkoofsi namoota du’anii gara miiliyoona lamaatti guddachuu danda’a jechuun akeekkachiseera.


Koronaavaayirasi: Qorannoo Covid-19 saffiisaan biyyoota 133 keessatti hojiirra oolfamuuf

Meeshaan qorannoo koronaavaayirasii daqiiqaa muraasa keessatti adda baasu kunis, biyyoota galiisaanii gadi aanaa fi giddu galeessaa ta'ee keessatti faayidaa olaanaa qabaata jedhe Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa. Doolaara shan qofa kan kaffalchiisu qorannoon kun, biyyoota hiyyeeyyii ogeeyyii fayyaa fi laabraatoorii ga’aa hin qabne keessatti akka salphaatti koronaavaayirasiin nama qabu adda baasaniif ni faayida. Akkaataa walii galtee dhaabbilee meeshaa qorannoo kana oomishan waliin taasifameen, meeshaaleen qorannoo miiliyoona 120 ta’an ji’oota ja’an dhufan keessatti oomishamuu danda’u. Tarkaanfii kun weerara dhibee kanaa ittisuu keessatti qooda olaanaa gumaacha jedhan aanga’oonni olaanoon Dhaabbata Fayyaa Addunyaa. Biyyoota addunyaa hedduu keessatti qorannoon Covid-19 erga taasifamee booda hanga bu’aansaa dhufutti yeroo dheeraa waan fudhatuuf tarkaanfii ittisa dhibechaaf fudhatamu daran danqeera. Biyyoota vaayirasichi daran keessatti tatamsa’ee jiru kanneen akka Hindii fi Meeksikoo keessatti qorannoon taasifamee hatattamaan bu’aan qorannoo waan argamuu hin dandeenyeef tatamsa’ina vaayirasichaa baruuf ragaa qabatamaa argachuun rakkisaa ta’eera. Meeshaan qorannoo koronaavaayirasii haaraan kun daqiiqaa 15 hanga 30 gidduutti bu’aa qorannoo akka argamsiisuu danda’u Daarekatarri Dhaabbata Fayyaa Addunyaa Dr Teedroos Adhaanom ibsaniiru. Yeroo ammaa garuu qorannoon koronaavaayirasii erga gaggeeffamee booda bu’aasaa argachuuf sa’atii hedduu yookiin guyyoota eeguu barbaachisa. Daabbileen oomisha qorichaa ‘Aboot fi Eesdii’ jedhaman Dhaabbata Biil fi Maalindaa Geets waliin ta’uun meeshaa qorannoo Covid-19 haarawa kana miiliyoona 120 oomishuuf walii galuu Dr Teedroos himaniiru. Akkaataa walii galtee kanaan meeshaaleen qorannoo kunneen wayita oomishan dursa biyyoota Laatiin Ameerikaa vaayirasichaan daran hubaman dabalatee biyyootaa 133’f ni kennama jedhameera.


Ameerikaa: Pireezidant Tiraamp hospitaalaa bahanii Waayit Hawusitti deebi’an

Pireezidantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp yaalii Covid-19f guyyaa sadii hospitaalatti erga dabarsaniin booda haala hin eegamneen Waayit Hawusitti deebi’aniiru. Pireezidantichi Waayit Hawus fuuldura bakka hojjettootaafi gargaartonnisaanii  jiranitti maaskii ofirraa baasaniiru. Hojjettoonni manichaa baayyeen koronaavaayirasiin qabamaniiru. ‘’Amma gaariin jira!’’ ‘’Koronaavaayirasii hin sodaatiinaa, jireeanya keessan akka to’atus hin eeyyamiinaa,’’ jechuunis Tiwiitara irratti barreessaniitu turan. Ameerikaa keessatti namoonni miiliyoona 7.4 tahan Covid-19 yoo qabaman, 210,000 ammoo lubbuun darbeera. Gaaffiin ammaa fayyaan pireezidaantichaa hamaaf  isaan laataa kan jedhudha. Sanbattan irra ibsa wal-faallessutu bahaa ture. Tiraamp yoo Waayit Hawusitti deebi’an maaltu dhalte? Lammiilee Ameerikaa dhukkubicha akka hin sodaanne kan itti himan otoo hospitaala jiraniiti. ‘’Waggoota 20 darbanillee akkanatti fayyaa taheen hin beeku,’’  jedhaniitu barreessan Pirezedaant Tiraamp. ‘’Duula dorgommiittis amman deebi’a,’’ jechuunis katabaniiru. Pireezidantichi koronaavaayirasiin qabamuun duula marroo lammataa morkataa isaanii Dimookiraatii waliin taasisuuf turan geeddaraniiru. Tiraamp suufii cuquliisa uffataniitu Wiirtuu Fayyaa Wooltar Riid maaskii isaanii baafachaa kan mula’atan. Viidiyoo lammiileen Ameerikaa hojiittii akka deebi’an gorsullee waraabanii gadhiisaniiru. ‘’Koroonaavaayirasii ni injifattuu, meeshaalee gargaarsa fayyaa filatamoo tahan qaban, qorichas akkasuma,’’ jedhan. ‘’Fuulduratti ni baana, animmoo akka hogganaatti kana gochuun qaba. Balaa ni qabaata garuu ni raawwanna,’’ jedhaniiru pireezidantichi. Tiraamp, ‘’Amma fooyya’aa kooti jira, qaamni koo madiinummaa horatee ta’uu mala, hin beeku,’’ jedhan. Kana malees, talaalliin, ‘’yeroo dhiyootti’’ ni qaqqaba jedhaniiru. Wiirtuun To’annoo Dhukkubaa Ameerikaa garuu talaalliin walakkeessa waggaan dura qaqqabu  akka hin jirre dubbateera.


Pirezidaantiin Ameerikaa Donaald Tiraampiifi haatii warraasaanii Covid-19’n qabaman

Pirezidaantiin Ameerikaa Donaald Tiraampiifi haatii warraa saanii Meelaaniyaa Tiraamp Covid-19n qabaman. Erga gargaartuun isaa koronaavaayirasiin qabamuun baramee booda adda of baasuun turuun himamee ture. Haata'u malee, Tiraamp erga karaa tiwiitara isaanitiin dabarsaniin, ''Qorannoo galgala kana nuuf taasifameen Covid-19n qabmuun kiyya mirkanaa'eera,'' jedhan. Itti dabaluunis, adda of baasnee turuudhaan adeemsa dafnee bayyanachuu keenya itti fufnas jedhan. Tiraapm dorgommii pirezidaantummaa marsaa lammaffaatiif falmii isa jalqabaa dhiheenya taasisanii, haasaan isaanii mata-dure dubbii midiyaalee ta'ee ture. Maaltu mudatee? Doonaald Tiraamp gargaartuun isaanitti dhiyoo taate koroonaavaayirasiin qabamuusheetiin giifti duree US waliin adda of baasuu isaanii beeksisani. Gargaartuun isaanii Hooppi Hiiksi erga vaayirasichaan qabamuun baramee booda isaaniifi Melaaniyaa Tiraampi bu’aa qorannoo isaanii eeggachaa akka jiran Tiwiitara gubbaa barreessani. Dubartiin ganna 31 Hiiksi gargaartota Tiraampitti hedduu dhiyaatan keessaa tokko yoo taatu, falmii TV jalqaba torbee kanaarra taasifameef gara Ohaayootti isaan waliin deemtee turte. Miisis Hiiksi maaskii malee wayita xiyyaara ‘Airforce one’ irraa buutu suuraan agarsiisaa ture. Miinesootaatti wayita duula nafiladhaa geggeessaa turanitti ammoo, xiyyaara keessatti badaa itti dhiyaattee taa’aa akka turte himama. ‘‘Boqonnaa malee hojjachaa kan turte Hooppi Hiiksi, Covid-19 qabamtee jirti. Waan badaadha!,’’ jedhani Tiraamp Tiwiitar gubbaa. Dabalataanis, ‘‘Aniifi Giifti Dureen bu’aa qorannoo keenyaa eeggachaa hagasittis adda of baafnee jirra,’’ jechuun himan. Adda of baasuun isaanii falmii TV lammeessoo Onkoloolessa 15 Maayaamii Filooriidaatti taasifamuuf karoorfatame akkamiin huba kan jedhu hin baramne. Af-gaaffii Fox news waliin taasisaniin, Hooppi yeroo baay’ee akka isaan waliin dabarsitu kan himan pirezidantichi, ‘‘osuma maaskii kaawwattu qabamte, garuu waan tau walumaan agarra,’’ jedhani. Dhibeen kun haga yoonaatti namoota miiliyoona 7.2 kan qabe yoo ta’u, isaan keessaa kuma 200 kan caalan galaafateera. Tiraampi maaskii kaawwachuu kan hin jajjabeessine yoo ta’u, yeroo hedduus gargaartota isaanii waliin akkasumas wal-ga’iiwwan irratti namootaan walitti dhiyaachuun beekamu. Akka odeessi Bloomberg jedhutti ammoo, Miis Hiiksi wayita Minesootaadhaa deebi’an mallattoolee dukkubichaa agarsiisaa waan turteef adda baafamtee turte. Hooppi Hiiksi eenyudha? §  Giriinwiich Koonneektiikatitti guddatte §  Shamarrummaatti moodeela kan turte yoo ta’u, beeksisa Raalfi Looran irratti si’a tokko hirmaatteetti. §  Dhaabbata biizanasii Ayivaankaa Tiraampi hogganuufi qaama biraandii Tiraampi ta’e keessatti dubbi himtuu ta’uun hojjatteetti §  2014’tti Dhaabbata Tiraampi kan seente yoo ta’u, wagga tokko booda Tiraampi muuxannoo siyaasaa gara garee duula nafiladhaatti ishee galchan. §  Pirezidantichaan maqaa masoo ‘‘Hooppistar’’ jedhuun kan waamamtu yoo ta’u, gargaartota isaanitti dhiyoo ta’aniifi ittiin falmachuun hanga yaada isaan jijjiirsisuu ga’an keessaa tokkodha.


Koronaavaayiras: Dr. Tedroos dhibee Covid-19n kan qabaman Tiraampiif ergaa 'isin yaa maaruu' dhaaman

Dareektarri Olaanaan Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO), Dr Teediroos Adhaanom Gabaryasus pirezidaantiin Ameerikaa Donaald Tiraampiifi haatii warraasaanii Maleeniyaa Tiraamp dhibee Covid-19 irraa akka fayyina hawwaniif jedhan. Doonaald Tiraampiifi Giftii duree Meelaaniyaa Tiraamp, Covid-19 qabamunsaanii har'a ibsame. Haaluma kanaanis  ergaa Dr Teediroos karaa tiwiitaraatiin dabarsaniin, Tiraampiifi Giftii dureedhaan 'dafaa fayyaa' jedhaniinii jiru. Pirezidant Tiraamp Dhaabbata Fayyaa Addunyaa irra deedeebiin akkaataa itti weerarichaaf deebii kenneeratti qeeqaa turunsaanii ni yaadatama. Akkasumas, Tiraamp bara kanatti walitti dhufenya Ameerikaafi Dhabbannii Fayyaa Addunyaa waliin qabdu dhaabuusaanii beeksiisaniiru. Kaanaafis dhaabbatichi 'gutummaan to'annoo Chaayinaa biyya vaayirasichi yeroo jalqabaatiif irraa maddee jala' jira jechuun balaaleeffatan. Ameerikaan biyyaa qfaashee eejjansiiwwan fayyaa addunyaa Motummoota Gamtoomaniif maallaqaa olaanaa gumattuudha. Kunis biyyoonni kunuunsa fayyaa saanii akka cimsaniifi weerara akka ittisaniif kan gargaaruudha. Dr Teedroos garuu komii Tiraampi dhiyyeessu hundaafu dhaabbannii isaanii walaba jechuun falamaa turan. Haa ta'u malees, adeemsa tarkaanfii ittisa weerarichaa irratti dhaabbatichi fudhate kan xinxalan ta'u waadaa galanii ture.


Talaalliin Covid-19 yaaliirra ture adda cituun hagam yaaddessaadha?

Yaaliin talaalli koronaavaayirasii yuunivarsiitii Oksifoord kan abdiin eegamaa ture erga namni tokkoo yeroo yaalii kilinkaarra jirutti dhukkubsatee booda addan citeera. Kun waanta nama naasisu fakkaata. Dhabbatni talaallii kana Yunivarsitii Oksifoord waliin ta’uu hojjate AstraZeneca garuu kun ‘addaan kutu’  baramedha, “dhukkubni hin baramne kun” talaallichaa fudhachuu dhabuu waliin kan walqabatu fakkaata jedha. Kanaaf yaalii talaallli addaan kutuun hagam barameera, egeree taalalli Covid-19 eegamuuf maal ibsa? Wa’ee yaalii talaallii kanaa maal beekna? Talaalliin'AstraZeneca-Oxford' kun addunyaa irrattii talaalli koronaavaayirasii argachuuf dorgommii taasifamee irratti kan dursan keessaa tokkodha. Kanaaf barfannaan kamuu hamilee kan nama cabsudha. Addaan kan kutame sababa talaallichi irratti yaalamaa jiru tokko UKtti “dhukkubni cimaa talaallii fudhachuurra dhufe jedhamee shakkamu” irratti argame hospitaala seenuu isaa booda akka ta’e gabaafameera. Odeeffannoon gadi fageenyaan baramuu baatuus Stat News dhukkubsataan kun  bayyannachuu hin hafu jechuun gabaaseera. AstraZeneca ibsa  baseen: “yaalii talaallichaa kan adda kunneef qorannoo barameen of-eeggannoo goochuufi.” Gulaalaan Meedikaalaa BBc Fergas Waalshi, adeemsi kun “guyyoota” fudhachuu danda’a jedha. Yaalii talaallii addaan kutuun kan baramedhaa? Akka Waalshi jedhutti , addaan kutuun akkanaa “waan barame miti.” “Yeroo hirmaattonni hospitaala seenaanii maddi dhukkuba isaani hin baramnetti qorannoon akka addan kutamu taasifama,” jedha. Dubbi himaan Oksifoord Yunivarsitii, “yaalii bal’aa keessatti, dhukkubni uumamu danda’a ta’us garuu addattii kun qoratamuu qaba,” jedhaniiru. Dabaluunis yaaliin talaallii koronaavayirasii yeroo addan citu kun yeroo lammataa ta’uu hima. AstraZeneca fi Yunivarsitiin Oksiford tarkaanfiin kun ariitii tallaalliin kun gabaaf ba’u irratti kan rakkoo hin uumne akka ta’uu mirkaneessuufi jedhaniiru. Kibxatarra AstraZeneca dabalatee dhabbileen qoricha oomishan gurguddoon sagal talaallii Covid-19 hojjachaa jiran dursatti talaallii argachuu irratti “waliigaltee seena qabeessa”  mallatteessaniiru. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO) taalaalliwwan 180 ta’an addunyaa irratti kan yaalamaa jiran ta’us  hanga ammaatti garuu kan yaalii isaani fixan tokkollee hin jirani. Talaalliin eegumsaafi bu’a qabeessa ta’e waggaa kanatti ni rageeffama jedhee akka hin yaadne sababni isaas yaaliin isaa yeroo dheeraa waan fudhatufi jedha dhabbatni kun . Talaalliin AstraZeneca-Oxford yaalii sadarkaa tokkoffaafi lammaaffa waan xumureef, yaaliin amma addan citus  sadarkaa sadaffaatti torban dhufanitti eegaluuf kan ture waan ta’eef abdii kan qabu fakkaata. Yaaliin sadarkaa sadaffaa hirmaanna namoota hedduu waan barbaaduuf waggootii dheeraaf turuu danda’a. Pirezdaantiin US Doonaald Tiraamo talaalliin Sadaasaa 3 dura US keessatti akka argamu akka barbaadu dubbateera, ta’uus garuu  namoota tokko tokkoof yaadni isaa kun soodaa of eggannoorra siyaasaa dursuun talaallli ariifachiisa kan jedhu kaaseera.


Koroonaavaayiras: Awustiraaliyaan talaallii Covid-19 lammiilee isheef tola akka raabsitu beeksifte

Awustiraaliyaan talaalliin Covid-19 lama kan yaaliirra jiran yoo milkaaahan, talaalliiwan miiliyoona 85 ofiif qopheeffachuu beeksifte. Ministirri Muummee biyyattii Iskoot Moorisan biyyi isaanii waliigalatee bittaa talaallii Covid-19 raawwataniin talaallichi bara 2021 keessa lammiilee biyya isaaniif tolaan akka raabsamu beeksisan. Ministirri muummee kun gatiin talaalliiwwan bituuf waliigalanii kun doolaaraa Ameerikaa biiliyoona 1.24 akka ta'ullee dubbatan. Lammiileen Awustiraaliyaa miiliyoona 25 ta'an Amajjii dhufurraa talaallii kana argatu kan jedhan Moorisan, yeroo jedhametti ta'uu dhabus akka danda'u dubbatan. Dabaree talaallii Covid-19 argachuu qabamaa jiru keessatti biyyi isaanii adda duree ta'uu fi ogeeyyiin fayyaa isaanii talaallichi haa kennamu murtee jedhu yeroo dabarsanitti kennamuu akka eegalullee dubbatan. Talaalliiwwan lama biyyittiin bituuf waliigalte kun tokko achuma biyyattii keessatti Yunivarsiitii Queensland and CS keessatti kan yaalamaa jiru yogguu tahu, kan biraan ammoo UK Yunivarsiitii Oxford keessatti isa yaalirra jirudha. Dhaabbatni Koorporeeshinii Birodkaastiingii Awustiraaliyaa akka gabaasetti talaalliin dooziin miiliyoona 33.8 Oxford irraa, kan hafe miiliyoona 51 kan ta'u ammoo Yunivarsiitii Queensland irraa bitaman. Biyyattiin talaallii kanaan lammiilee ishee harka 95% biraan gahuuf karoorfatte. Ministirri Muummee Awustiraaliyaa talaalli kana biyoota ollaa isaani kan Paasifikiifi Kibba Baha Eshiyaanis gahuuf akka hojjetanillee ibsan. Biyyootni addunyaa talaalii dhibee Covid-19 dursanii argachuuf dorgomuutti kan jiran yoo ta'u, biyyootni hiyyeeyyiin maallaqa hin qabne kana keessa miidhamu yaaddoon jedhu jira. Adoolessa keessa biyyootni addunyaa 165 ta'an deeggarsa gochuun talaallichi biyyoota hiyyeyyiis akka qaqqabu waliigaluu Dhaabbatni Fayyaa Addunya (WHO) beeksiseera.


Covid-19 Itoophiyaatti - Bitootessaa hanga Hagayyaa

Itoophiyaa keessatti namni koronaavaayirasiin qabame erga mul’atee ji’a ja’a caaleera. Tibba weerarri vaayirasichaa biyya seene lakkoofsi namoota qabamanii muraasa ture, boodarra garuu akkaan dabaluu eegale. Magaalota akka Finfinnee uummata hedduu qaban keessatti ammoo facaatiin vaayirasichaa haala yaaddessaa ta’een dabaleera. Ragaan Ministeerri Fayyaa fi Inistitiyuutiin Fayyaa Hawaasaa biyyattii guyyaa guyyaan baasanirraas kanumatu hubatama. Ji’oota ja’an darban kana keessa hojiin weerara koronaavaayirasii ittisuuf hojjetame bu’aa akkamii argamsiiseera? Fuulduraafoo maaltu raawwatamuu qaba? Kanneen jedhan irratti ogeeyyii fayyaa dubbsineerra. Itoophiyaa keessatti mallattoon koronaavaayirasii kan mul’ata ALI Bitootessa 04,2012 ture. Tibba weerarri vaayirasichaa eegale lakkoofsi namoota qabamanii muraasa kan ture ta’u boodarra garuu garmalee dabaleera, yeroo ammaa waliigalatti namoonni qabaman kuma 60tti siqaniiru. Hanga ammaatti namoota qabaman 60,784 keessaa vaayirasii kanaan du’an 949 yoo du’an, 22,677 kan ta’an ammoo dandamachuu ragaan Ministeera Fayyaa fi Inistitiyuutii Fayyaa Hawaasa biyyattii ni mul’isa. Itoophiyaa keessati torbeewwan darban keessa lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii baay’ee dabaluu Dhaabbati Fayyaa Addunyaa (WHO) ibseera. Itoophiyaan dhiyeenya kana guyyaatti namoota 20,000 koronaavaayirasiif qorachuu eegaltee jirti. Biyyattiin hanga ammaatti namoota miiliyoona caalaniif qorannoo taasisuu himteetti. Magaalaa Finfinnee keessatti giddu-galaawwan namoota koronaavaayirasiin qabamanii tajaajila wal’aansa fayyaa barbaadanii simatanii kanneen tajaajilan keessaa Eekaa Kotobee fi galmi barkumee isaan ijoodha. Lakkoofsi nanoota dhibamanii, gara giddu-galaawwan kanneenii seenanii dabalaa akka jiru, hooggantoonni giddu-galoota kunneenii nutti himaniiru. Hospitaalli Eekaa dandeettii namoota 500 qofa keessummeessuu kan qabu yoo ta’u, kanneen keessa 20 kan ta’an namoota garmalee dhibamaniif kan ooluudha jedhan Meedikaala Daarektarri Hospitaalichaa Dr Naatnaa’el Bakura Tshiyoon. Hospitaalli kun namoota koronaavaayirasiin qabamanii baay’ee dhukkubsatan Hospitaala Kotobee irraa fuudhee kan tajaajilu yoo ta’u, garuu kanneen mallattoo sasalphaan irratti mul’ate giddu gala akkaadaamii ispoortii garjiitti argamutti akka adda baafamanii tursiifamaniif siren 200 ta’u qophaa’ee akka ture daarektarichi ni dubbatu. Buufati biraan namoota koronaavaayirasiin qabaman simatee wal’aansa fayyaa kennu, Giddu-galli Galma Barkumee, sireewwan 800 caalan akka qabu ragaaleen ni mul’isu. Ji’oota lamaan darban keessa namoonni daran dhukkubsatanii dhufan heddummaataniiru kan jedhan Dr Naatnaa’el, dareewwan wal’aansaa keessatti sireen dabalamuu akka qabuu fi ventileetariin dabalataa akka barbaachisu dubbatan. Torbanoota itti aanan keessas namoonni dhibee Covid-19’n qabamanii akkaan dhukkubsatan, kanneen deggersa ventileetarii barbaadan ni heddummaatu soda jedhu qabu. Obbo Haayilee Wubnah fi Dr Ababaayyoo Nugusee ogeeyyii fayyaa hawaasaati Akka ogeeyyiin kunneen jedhanitti Itoophiyaan wayita namni jalqabaa koronaavaayirasiin qabame qophiin isheen gootee fi of-eeggannoon uummataa baayyee gaarii ture. Tatamsa’ina weera vaayirasichaa to’achuuf hojiin abdachiisaan hojjetamuu kan taajjaban Obbo Haayileen, garuu manneen barnootaa iddoo vaayirasichi itti hammaatuttis ta’e bakka vaayirasichi hin geenyetti walqixa cufamuun sirrii miti ilaalcha jedhu qabu. Akka isaan jedhanitti manneen barnootaa biyyattii hunda cufanii daa’imman barnootaan ala gochuurra, suuta suuta magaalota vaayirasichi itti hammaaterraa eegalanii gara kaanitti deemuun ni danda’ama ture. Hawaasnis soda qaburraa kan ka’e of-eeggannoo gochuusaatiin tatamsa’inni vaayirasichaa to’atameera jedhan. Weerarri koronaavaayirasii haalaan tatamsa’uu kan jalqabe torbee ayyaana faasikaa ta’uu himu Obbo Haayileen. Dr Ababaayyoonis yaada kanaratti walii galanis garuu walga’iiwwan heddummaachuu, dagannaan tibba ayyaana waggaa fi dagannaan hawaasaa tatamsa’ina vaayirasichaaf gumaacheera jedhan. Ayyaanni faasikaa erga darbee booda lakkoofsi namoota koronaavaayirasiin qabamanii garmalee akka dabbles taajjabuusaanii himu. Itoophiyaan lakoofsa namoota guyyaatti koronaavaayirasiif qoratamanii guddisaa akkuma deemtuun namoota vaayirasichaan qabaman hedduu mirkaneessuunshee waan hin oolle jedhan. Itoophiyaan yeroo ammaa namoota kanneen qabamaniin tuttuqqaa qaban, kanneen shakkamanii adda baafamanii fi kanneen mallattoon irratti argame kan qorattu ta’uu kan himan ogeeyyiin kunneen hawaasa bal’aa qorachuun qormaata guddaa itti ta’a jedhan. Ibsi Biiroon Fayyaa Magaalaa Finfinee baase akka mul’isutti, lakkoofsi namoota Hagayya keessa koronaavaayirasiin qabamanii kan Adoolessa keessa qabamaniin wal bira qabamee yoo ilaalamu, 9,384  yookiin ammoo %99.6 caalmaa agarsiiseera. Akka Obbo Haayileen jedhanitti magaalaan Finfinnee weerara koronaavaayirasiin daran rukutamtus, garuu hojiin hojjetame weerara kana qolachuuf kan abdatamuudha. Dr Ababaayyon gamasaaniitiin magaalaa Finfinnees ta’e naannolee biro keessatti ittisa vaayirasichaarratti hojii gaariin tibba jalqabaa hojjetamus ammaan tana garuu bakka hundatti gadi bu’eera jedhan. Meedikaal Daarekarri Hospitaala Eekaa Dr Naatnaa’eel namoonni garmalee dhibamanii gara hospitaalasaanii dhufan heddummaachuu himanii, ‘’kanaafis sababi ijoon maal na dhibdeedhaan of-eeggannoo dhiisuudha’’ jedhan. ‘’Hawaasi dhukkubi kun akka waan isaan hin qabneetti ilaaluutu jira. Kun murtee balaa baatuudha. Erga du’anii deebi’uun hin jiru. Yaaliidhaaf du’uu wanti jedhu hin jiru’’ jedhan. Itoophiyaa keessatti yeroo as deemu keessatti ayaanota hedduutu eegamu. Bara haaraa, Filannoo Naannoo Tigraay, Irreechaa fi masqalli ayyaanota taateewwan gurguddoo eegamaniidha. Ayyaanonni uummataa kunneen facaatii vaayirasichaaf daran haala mijataa uumu. Hunda caalaa ammoo barattoonni gara mana barnootaatti deebi’aa waan jiraniif kun yaaddoo guddaadha jedhu Obbo Haayileen. Kanaafuu hawaasi ayyaana ashandaa yeroo darbe kabajamerraa muuxannoo fudhatee ayyaanasaa as adeemaa jiru haala of-eeggannoon guutameen kabajuu qabu gorsa jedhu dabarsan. Dr Ababaayyoon ammoo qaamoleen of-eeggannoo vaayirasichaarratti hawaasa gargaaran miiraa fi humna haaraan qophaa’uu qabu jedhan. Obbo Haayileen gamasaaniin yoo weerarri vaayirasichaa kan hammaataa deemu ta’e manneen barnootaa cufuu, walga’ii heddummeessuu dhiisuu fi walitti heddummaachuu hir’isuun dirqama jedhan. Wayita vaayirasichi akkaan dabalaa jirutti manneen banuun daran yaaddoo uuma kan jedhan Obbo Haayileen, Dr Ababaayyoon garuu kanaan walii hin galan. Barattootaaf of-eeggannoon barbaachisu taasifameefii barachuu qabu jedhu. Barattoonni maaskii godhachuu, qulqullina eeggachaa fi walirraa siqanii barachuun akka danda’amu kaasan Dr Ababaayyoon. Ogeeyyiin kunneen lameenuu daa’imman carraan vaayirasichaan qabamuusaanii gadi aanaa ta’us, baatanii gara maatiisaaniitti galuunii garuu ni danda’u waan ta’eef of-eeggannoon dursuu qaba jedhan. Itoophiyaa keessatti itti fayyadamni maaskii akkaan gadi aanaa ta’uu kan dubbatan Dr Ababaayyoon, kana osoo %90tti guddisnee tatamsa’ina vaayirasichaa %40-%50’tti hir’isuu dandeenya jedhan.


Koroonaavaayiras: Hogganaan fayyaa haala Afriikaan Covid-19 ittiin ittisaa jirtu leellisan

Hogganaan Gidduu-gala To’annoo Dhibeewwanii Afriikaa (CDC), hojii biyyoonni Afriikaa tamsa’ina Covid-19 xiqqeessuuf hojjatan jajan. Afrikaa keessatti Guraandhalaa irra eegalee hanga ammaatti namootni miiliyoona 1.4 ta’an dhibee kanaan kan qabaman yoo ta’u, namootni 34,000 ta’an ammoo lubbuu isaanii darbeera. Lakkoofsi kunis biyyoota kan akka Awurooppaa, Eshiyaafi Ameerikaa waliin yoo madaalamu bayyee gadaanaa ta'un alattis lakkoofsi namoota qabamanii hir’ataa jira. Dursanii tarkaanfii fudhachuun tatamsa’ina weerara kanaa hir’isuu keessatti ga’ee guddaa qaba jechuun hogganaan CDC Afrikaa Joon Nikengasoong BBCtti kan himaniiru CDC Afrikaan Ejjansii fayyaa Gamtaa Afrikaadha (AU) kan miseensoota biyyota 55ti. Ardiin uummata biiliyoona tokkoo ol qabu lakkoofsa namoota Covid-19 qabamnii addunyaa keessaa %5 qofa yoo ta’u kan du’aniif ammoo %3.6 qofadha. Ardiin Afriikaa ummanni biliyoona tokko ol keessatti argamus, kan addunyaa keessaa namoota %5 ta'u vaayirasichaan kan qabaman yoo ta'u, kan du'anis %3.6. Dr Nikengasoong akka ibsaniitti, yaadini lakkoofsi namoota dhibee kanaan qabamaniifi du’anii xiqqeefamee gabaafame jedhu ‘soba’ jedhan. “Akkumaa kutaalee addunyaa kaanii kanneen dhibee kanaan qabaman hunda argachuu dhiisuu malla…garuu ardiicha irratti namoonni daandirratti yeroo du’an ykn jumlaan awwaalaman argaa hin jirru,” jedhaniiru. Biyyootiin Afrikaa hundi yeroo namni jalqabaa dhibee kanaan qabamee gabaafamee keessee tarkanfii adda addaa fudhataniiru. Afrikaa Kibbaa dabalatee biyyooti hedduun gutummaatti sochii ugguruu yoo filatan, kanneen akka Itoophiyaa garuu tarkaanfii laafaa hordofu filataniiru. Ta’us Dr Nikengasoong, lakkoofsi xiqqaachuun isaaf “sochiin waliinii ardichaa” kan akka “qorannoo baayinaan taasisuu, duukaa dhawuun hordoffii taasisuu fi keessummaa maaskii kaawwachuu,” irrattii xiyyeefachuun sababadha jedhu. “Biyyoota hedduu keessattu, bakka ani jiraadhu Itoophiyaa dabalatee, daandii Finfinneetti yoo baatan haala  %100 jechisiisuun hundu maaskii kaawwatee agarta,” jedhaniiru. Sababoonni biroo kaa’aman maali? Ummanni Afriikaa baay’inaan dargaggoo ta’uunsaas sababa xiqqaachuu tamsa’ina kanaati, akka Dr. Inkeengaasoongiin jedhanitti. Dabalataanis, sochiiwwan ummata giddu-gala taasisan taasifamuufi muuxannoon dhibeewwan akka Iboolaa irratti namoota tuttuqqaa qaban adda baasuus gumaataniiru jedhani. "Vaayirasichi hawaasa keessa jira, tumsa hawaasaa malee karaan vaayirasii kana ittiin to’annu biraan hin jiru,’’ jedhu Dr. Inkeengaasoongiin dabalanii yoo ibsan. Akeekkachiisa tamsa’ina vaayirasichaa marroo lammaffaa ka’uu malu irratti Xiinxala Anni Sooyi Naayiroobii irraa Lakkoofsi namoota vaayirasichaan qabamanii hir’achaa jiraachuun kan mul’atu gabaasa Afriikaa Kibbaa (biyya namoota vaayirasichaan qabaman keessaa walakkaadha ol itti argaman) ilaaluunii. Biyyoonni kaan garuu akka AK’tti qorannoo hin taasifne. Hanga Kibxata darbeetti, Afriikaan kibbaa namoota miiliyoona 10 akka ardittiitti  ji’a tokko dura qoratamaniiru jedhaman keessaa, miiliyoona afurii ol qorachiisuun nidursiti. Kan addunyaan wal-bira yoo qabamu kuni lakkoofsa gadi aanaadha. Kanaafis sababa kan jedhame hanqina meeshaalee qorannoo akkuma idl-addunyaatti mudateefi Afriikaatti omishuu dhabuudha. ‘‘Milkaa’inni’’ Afriikaa akka hin odeeffamne kan gochaa jirus kanuma. Namoonni qabaman hunduu gabaafamuu baatanillee, du’aatiin hin baramneefi ibsuuf rakkisu ardittii keessatti hin mul’anne, akka ogeessota Dr. Inkeengaasoongi fa’I jedhanitti. Biyyoonni hedduun uggura isaanii laaffisaa waan jiraniif garuu, vaayirasichi marroo lammaffaaf ka’uu mala jedhamee akeekkachiifamaa jira.


Jarman: Kilabiin sababa koronaavaayirasiif jecha walirraa fageenya eegee taphate goolii 37-0n injifatame

Garee tokko irratti gooliin hanga kana baayyatu yeroo lakkaa'amu qabxii kubbaa kachoof lakkoofsifatan fakkaachuu mala. Yookaan ammoo gareen gooliin 37 tapha daqiiqaa 90 keessatti irratti lakkaa'amu dirree hin jiranii? gaaffii jedhu kaasuu danda'a. Garuu dirree jiru. Sodaa koronaavaayirasiif jecha walirraa fageenya eeggatanii taphachuuf taphattoota hir'isanii galan. Garee kubbaa miilaa Jarman sababa koronaavaayirasiif walirraa fageenya eeggachuuf taphattoota hir'isuun taphate kun kubbaa haalaan waliif kennee taphachuu waan hin dandeenyeef goolii  37-0  injifatame Gareewwan kubbaa miila biyya Jarman Ripdolf  fi SV Holdensted II  Dilbata darbe morkii tapha biyya keessaaf wayita waliin taphatan Ripdolf walirraa fageenya eeggachuun taphachuuf jecha taphattoota torba qofa hiriirsuun taphate. Sababni isaammoo taphattoonni garee SV Holdensted II tapha  sana dura  garee biraa wajjin taphatanirratti taphattoonnisaanii nama koronaavaayirasiin qabame wajjin tuttuqqaa uumuun isaanii  waan mirkanaa’eef. Kanarraa ka'uun Ripdolf taphattoota torba qofa hiriirsisee gooliiwwan 37-0n injifatameera. Gareen taphattoota Ripdolf qoratamaniiru garuu vaayirasicharraa bilisa ta’uun isaanii mirkanaa’e ture. Yaaddoo vaayirasichaaf saaximuu malla jedhu garuu hin hambisne. Gareen Ripdolf tapha kanarratti yoo hin hirmaanne Yuuroo 200  adabamu, kanaaf tapha kana hin dhiifne. Yeroo biraatti akka darbus waldaa kubbaa miilaa biyyattii gaafatanii  fudhatama hin argatiin hafan. Ripdolf nama koronaavaayirasiin qabame wajjin erga tuttuqaan uumamee guyyaan 14 darbu malee vaayirasichaaf  taphattoota saaxiluu mala jedhe. Kilabiin Holdensted garee taphattoosaa  isaan jalqabaayyuu  taphattii hin hirmaachifne, garee taphattoosaa isaan garee lammaffaa tapharratti hiriirisise. Walitti qabaan garee Ripdolf Paatrik Ristow ESPN tti akkas jedhanii dubbatan: ‘’Warri taphattoota Holdensted hin hubanne, nuti balaaf eenyumaaniyyu saaxilu hin feene,’’ jedhan. Itti -dabaluudhaan, ‘’taphattoonni koo isaan wajjjin wal’aansoo qabuu hin dhaqne, meetira lama lama, taphattoota Holdensted irraa addaan hiiqanii addaan fageenyasaanii eeggataniiru,’’ jedhan. Holdensted ofirra hin ittisu, daqiiqaa lama ykn sadii hin caalle keessatti galchiin/goolii tokkotu irratti lakkaa'ama ture jedhan. Leenjisaan Holdensted Filoriyaan Shuwatar, "sababni tapha kana nuti hin taphanneef hin jiruu," jedhanii dubbatan.


Namni koronaavaayirasiirraa fayyee lammata qabamuu danda'aa? Gaaffi kana deebisuuf haala madiinummaan qaama namaa itti dalagu hubachuun barbaachisaadha.


Shamarreen Gondar waggoota 15'f daldala saal-quunnamtiirra turte dhiibbaa Covid-19 maal jetti?

Shamarreen qaama miidhamtuu waggoota 15n darbaniif daldala- saalquunnamtii irra turte haala amma eessa jirtuu BBC'tti himte jirti. Maqaafi wantoota eenyummaa ishee adda baasan nageenya isheef jecha geeddaree jira. Seenaashee akkasiin dubbaddi. Ruhaamaan jedhama, Gondar naannoo Arbi Gabayaa jedhamuttin dhaladhe. Arbi Gabayaatti dhaladhus garuu achitti hin guddanne. Yeroo ani dhaladhe abbaan koofi haati koo wal hiikan. Abbaa koo maqaa qofaanin beeka, boodarra akka lubbuunsaa darbe dhagahe. Haati koos ani daa’ima waggaa sadii taheeni duute. Hanga umuriin koo torba guututti achuma Arbi Gabayaan akkoo koo biran ture. Boodarra adaadaan koo ani nan guddisaan jettee gara magaalaa Baahirdaar na fudhattee deemte. Baahirdaar jiraachuun gama hundaanuu fooyya’aa ture. Barnootas nan jalqabe. Kutaa tokkoffaa yeroon jiru miidhaan qaamaa narra gahe daandii jireenya kiyyaa guutummaatti jijjiire. Innis qoonqoo koo na dhukkubnaan mana hakiimiin na geessan Hakiimni lilmoo na waraane waan machaa’e natti fakkaata. Ijoollee waanan tureef sirriitti hin yaadadhu, adaadaan koo ‘suuta itti ariifatte’ yoo jettu nan yaadadha. Takkaa yoo na waraanu ‘qarxam’ jedhee lafee koo yoo argatu natti dhaghameera. Lilmoon cabee akka na keessatti hafe natti dhagahame. Isaan booda qaamini kiyya ni dhitaa'e. Baatii tokko boodas miilli koo inni tokko ni gabaabbate. Ammalleen yeroo ciisichi waan naa hin mijanneef lilmoon cabee na keesstti hafe jira jedheen amana. Ergasii dhiitahee miilli koo lafa ejjechuun na rakkise. Baatii lammataatti mana hakiimaa yoo deemnu hakiimichi hin jiru ture. Kaan Finfinnee gale jedhu, gariin immoo eessa akka dhaqeyyuu hin beekan. Sababii kanaan jireenyi kiyya gutummaan geedaramee hafe. Yeroos kutaa tokkoffaan baradhaa waan baayyeen dhabe, maatii hin qabu, kanarratti qaama koos yoon dhabu (imimmaan ishee hudhaa itti fufte). Otooma baayyee hin turiin adaadaan koos duute. Mucaa ishee waliin jiraachuu jalqabne. Isheen gaafa heerumtu garuu ani filannoon dhabe. Namni of baraaruuf kadhaa dhaabbata. Ani garuu isa hin hawwine. Kan taaksiillee akka namni naa kaffalu hin fedhu. Hiriyaa mana barumsaan qaba ture. Amma biyya Arabaa jirti. Baahirdaar jiraatti malee iddoo biraatti dhalatte, maatiis hin qabdu. Otoo michoomni keenyi hin jabaatiin akaayiin gurgura naan jetti ture. Isan gurguruun nan jiraadha yeroo naan jettu, nama baasaa jennaan natti kofalti ture. Yeroo hunda daree guyyaafattee dhufti, dura bu’aan kutaa ishee rukuta. Maaliif hirribni si daga jennaan, ‘waan baayyeetu jira,yeroo baanu sitti odeessina naan jette. Mana barumsaati yoo baanu maali inni sitti hima naan jette jedheen ishee gaafadhe. Waan akkasiifi akkanaan hojjedha naan jette. '‘Dhiira waliin nan baha, namoota baayyee waliin,’’ naan jette. Achiin nan boo’e. ‘’Ruhaamaa maatiin koo akkan kana hojjedhu hin beekan,’’ naan jette. Akkamiin? Namni si beeku yookiin barsiisaan kee yoo dhufe hoo? jennaan, ‘adda na baasuu dhiisuu danda’a’ naan jette. Ampuuliin ibsaa kutaashee  halluu diimaa akka namni sirriitti hin mul’anne taasisu dibameera. ‘Ana tahuukoo otoo hin bariin mucaan nu waliin baratu na gaafateera,’’ jette. Yeroos hojii harkaa ‘xilfiin’ hojjedha ture. Hojiin dalagu qabbanoofnaan, koottu nu bira bor nama taana naan jette. Yoo guyyaan dabarte iddoo biraa deemnee jiraanna,gaafa jiruun naa baatu immoo sin dhiisu naan jetti ture. Boodarra mana abbaa kutaa tokkoo naa kireeffatte. Siree fi miyoota bu’uuraa naa guutte. Gaafa jalqabaa namni guddaan tokko dhufe. ‘’Walgahiifan Finfinneerraa dhufe naan jedhe. ‘Maaliif gara hojii kanaatti seente?’ naan jedhe haala koo ilaalee. Itti himnaan gadde, ’mana kana meeqaan kireeffatte? naan jennaan birrii 30’n jedheen. Buluu barbaadus deemin jedheen. ‘Hojjechuuf mitii?’ naan jedhe. Hiriyaa koo waamee ishee dubbise. ’Bahi naan jette’ jedhe. Booda jireenyi kun siif hin tahu naan jedhee otoo natti hin bu’iin natti haasa’aa bule. ‘Jireenya kanaaf sodaa kee kanaan dhukkubni si qaba,’ naan jedhe. Isa hiriyyaan koo natti hin himne waa’ee HIV natti hime. Yeroo deemu bibila mana kireefadhe sanaa ittan kenne. Jalqaba qarshii kuma sadii, achii kuma lama, ammas kumaaf dhibba shan naa erge. Booda yeroon mana geeddaru nama kanaa waliin walirraa citne. Gara daldala saal-quunnamtii kaniin gale ijoollee ganna 15 taheeni. Amma umuriin koo 30 dha. Waggaa 15f hojii kana keessa dabarseera jechuu dha. Otooman hojjedhuu immoo barnoota kutaa 6-8 baradhe. Yeroo jalqabaaf saal-quunnamtii kanan raawwadhe poolisii waliini. Qarshii illee naan kaffalle ture, haa tahuudhumaaf ture kan godhe. Akkan haaraa tahe isaaf galeetu natti fakkaata. Hiriyyoota isaa waliin jooraa oolee deebi’ee dhufe, akkatti qarshii gaafatan illee hin beeku ture. Amma anaa dhiisii kaaniyyuu nan barsiisa. Buleetu akkuma abbaa manaa ‘bor nan dhufa’ naan jedhee sokke. Hiriyyaa kootti akkana na gochuu itti himnaan natti kofaltee kana booda qarshii dursiitii fudhadhu naan jette. Guyyaa jalqabaa ammallee yoon yaadu surur na godha. Guyyaa akkamiitii  jedheen yaada,ergasii maal taha otoon hin jalqabnee jedheen beeka. Garuu namni biraan yoo dhufu baraa dhufta. Keessaan baha gaafan jedhu gaaffiin biddeenaa dhufa. Qarshii argachuu shaakaluunis waliin dhufa. Amma baruurraan kan ka’e hojichaaf maatii dha.  Haa tahu malee akka hojii kanaa hojiin ulfaataa hin jiru. Waliigalanii galanii qarshii dabaleen kondomii malee goona warreen siin jedhan faa jiru. Nama qarshiin waan bitan fakkeessu. Qarshiin waan dhimma tokko ittiin raawwachiiftu dha. Qowwoomsaaf kan itti fayyadaman jiru. Isaan siin qarshiin si bituu barbaadu. Hojii garaagaraa hojjechuu nan danda’a jedheen hiriyyaa koo biratti hodhaa wayyaan baradhe. Garuu makiinaa hodhaa bitachuu hin dandeenye,qarshii kuufachuu hin dandeenye. Kiraan manaa qarshii kuma lama dha. Isan hunda dursee kaffala. Baasii baayyeetui jira. Otuma na jibbisiisuu har’a argannaan guyyaa lamaan sadan tokko nan ciisa. Kaan dhugee dhufa, kaan mirqaanee dhufa. Dubbachuufillee nama dhiba waan garaagaraa gaafatamta. Guyyaa tokko hojjedhee yoon qarshii argadhe guyya sadiif nan rafa. Yoon qarshii 300 argadhe 100 fayyadamee kaan qusachuun qaba.Garuu walitti fufinsaan hin hojjedhu. Saal-quunnamtiin abbaa warraa kee waliin illee yeroo hunda yoo tahe waan nama nuffisiisu natti fakkaata. Namni jaalatee miti hojii kanatti kan galu. Qaama miidhamtuu tahuun koo immoo dhiibbaa gara biraa dha. Kaan na waliin buluuf gaafateefaa na dhiisee deema. ‘Akka sitti hin dhagahamne’ kan naan jedhanillee jiru.Ati maaliif hojii kana hojjetta kan naan jedhanillee jiru. Hojichi na jibbisiisee,yeroo jalqabaa maraammartoo natti taanaan kobilistoonii hojjechuu jalqabeen ture. Garuu waldaan hojii kana hojjechiisu bittinfamnaan hafe. Gaaf tokko mucaan kobilistoonii na waliin hojjetu seeneetu yoo na argu maqaa Waaqaan kakatee bahe. Yeroo biraa bilbilee na  arrabse. ’Maaliif hojjetta’ naan jennaa ijaan sooreettii taheefin jedheen. Ammallee bilbilee ‘hojii sana keessaa hin baanee?’ naan jedha, ati konkolaataa lama qabda tokko naa kennitii nan baha yeroon jedhu ni kolfa. Waan baayyeetu ulfaata. Tokkommoo qaama miidhamtuu akkan tahe hin beeku. Otoon kitaaba dubbisuu gale. Kaffaltii waliigallee, kutaanis dhiphoo dha, achumaan ciifne. Achiin waa barbaadee kennuufiif jennaan,’qaama miidhamtuu dha moo?’ naan jedhe. Eeyyee jennaan,wayyaasaa uffatee ‘qarshii koo’ jedhe.Siif hin kennu yeroo koo gubdeettan jedheen. As kaniin taa’ee hojii hojjechuuf malee na qana’ee mitin jedheeni. Maal hojjechuuf teesse amma ati naan jennaan, ’goofaree kee filuuf ittan jedhe. Maaliif duraan natti hin himne poolisii waami yoo barbaadde naan jedhe. Poolisii ittan waamee qarshii koo yoon fudhe malee hin deemu naan jennaan. Buufata poolisii  dhaqne. Poolisichi ‘qarshii deebisi jechaanii jirtaa?’ jedheen ‘Eeyyee’ jedheen. ‘Amma dhuguma harkaa fudhattaa?’ jedheenii. ‘’Waraqaa eenyummaa kee natti agarsiisi,’’ jedheeni. Jaakkeettii isaa keessaa baasuuf yoo jedhu edaa kanninni dogoggoraan uffatee dhufe pijaamaa kooti (kofalti). Achii qaana’ee waan godhu dhabee qarshichas hin barbaadu jedhee dhiisee deeme. Bulee dhufee qarshii koo dhiisee jaakkeettii isaa fudhatee pijaamaa koo naa deebise. Namni dhuge sirrii hin hojjetu. Amma immoo ciraamsaa koronaan dhufe. HIV dhaaf kondomii fayyadama, waggaa torba darbe keessatti yoo xiqqaate ji’a sadii sadiin qorannoo HIV nan taasisa. Koronaan garuu ulfaataa dha. Nan hojjedha yoon jedhe dhukkubichi na qabachuu danda’a, yoon dhiisee taa’e immoo beelli na ajjeesa. Badaa tahuus baatu ammallee hojjechaaman jira. Koronaan namaafi nama walitti hin fidu. Waliin rafuuf waan akka kondomii fayyadamnu hin jiru. Warri mana nuu kireessan illee boombaa nuti itti fayyadamne dhiqaniitu fayyadamu. Isaan nama baayyee waliin wal argu waan isaan tuqan itti hin bu’inaa jechuun loogiin nurra gahaa jira. Yeroo jalqabaa afaanitti maaskii keewwachuu jalqabnaan namni tokko maal akka tahe na gaafata ture. ‘Baahirdaar jiraattaam ati’ naan jennaan waan odeeffamu hin dhageessuun jedheenii. ‘Hin barre waan biraa gochuufi mitii naan jedhe. Bishaan fideetan harka dhiqadhu, harka kee qulqulleessiin isa jedhe. Si wajjiin yoon ciisu maaskii yoo baste malee hin tahu naan jedhe. Qarshii baayyee barbaadee waanin tureef, liqaa waanin nuffeef dura tole jedhee garuu yoo ciisnu irraa galagaleen ciise. Halkan qixxee gahee yoo didde nan deema jennaan qarshii isaa itti kenneen geggeesse. Gaaf kaan inni tokko qufa’aa kutaa koo seene jennnaan irraan baqadhe. Maal barbaadde jennaan ‘na sodaatte moo’ jedhe. Qufa’aa jirtaam jennaan,haxxiffachaa bahee deeme. Hiriyyaan koos ishee bira dhaqee qufaanaan akka isa deebiste natti himte. Namichi as deebi’ee koronaan siin malee anaan na hin qabu jedhe.Maaskii yeroo hundan fayaadama. Maamiloota qaba. Sababii koronaatiin amma dhufuu dhiisaniiru. Namni baayyeen of eeguu of barbaada, of eega. Amma homaa hojjechaa hin jirru. Ji’atti qarshii 400 argannaan guddaa dha. Hiriyyota keenya keessaa tokko yoo qabaatte ishee biraa nyaannee dhugnee ooluu dandeenya. Isa itti aanuttis akkasuma. Dargaggootni naannoo illee qarshii walitti qabanii kiraa manaa nuu kaffalaniiru. Hojii biraa otoon argadhee kana keessaa nan bahan ture silaa. Waanin keewwadhu otoon qabaadhee,iqquubii galeen kanan,sanan raawwadha jedhee yaada. Iqquubii akka hin seenneef hawaasni rakkoo mataasaa keessa jira. Namoota bira hojjettuu akka hin taaneef, namni wabii naaf tahu hin jiru.


Koronaavaayiras: Talaallii Covid-19 eenyutu jalqaba argata, akkamiin?

Saayintistoonni talaallii koronaavayirasii osoma argataniillee kutaalee hawaasaa hundaan ga'uun rakkoodha. Laabraatooriiwwan qorannoo fi dhaabbileen qoricha oomishan yeroo tallallii sirrii itti argatan, yaalaiifi gara oomishuutti ce'an irratti qajeeltoowwan ittiin hoogganaman haaraa uumaa bulu. Talaalliin kun addunyaa maraaf sirriitti akka raabsamuuf tarkaanfiwwan hin dinqisiisoo ta'an fudhatamaa jiru. Ta'us garuu dorgommii talaallicha argachuu keessatti biyyootni dureeyyiin biyyoota hiyyeeyyii teellaatti gatuun, mo'achuu danda'u sodaan jedhu jira. Kanaaf eenyutu jalqaba argata, gatiin isaa hangam ta'a, yeroo rakkoo kanatti namni talaallicha hin argatiin hafu akka hin jiraanne gochuun akkamiin danda'ama? Talaallii dhibeewwan daddarbanii argatanii, yaalanii dhiyeessuun waggaa dheeraa fudhata. Erguma argamee tajaajilaaf dhiyaateellee bu'a qabeessummaa fi miidhaarraa bilisa ta'uunsaa wabii guutuu hin qabu. Dhibeewwan daddarboo keessaa hanga ammaatti kan balleessuun danda'ame - maariiyyeedha (smallpox)- kunuu waggaa 200 fudhate. Kan hafan kanneen akka pooliyoo tetaanasii, gifira, TB fi maangurro (mumps) sababa talalliin isaanii jiruuf, walumaan jiraanna. Talaalliin koronaavaayirasii yoomitti ga'uu danda'a? Taallalliin kam koronaavayirasii ittisuu danda'a kan jedhu baruuf hirmaannaa namoota hedduun yaaliin gaggeeffamaa jira! Hojiin yeroo hedduu waggaa  shanii hanga 10 fudhatu, gara ji'ootaatti gabaabfamaa jira. Oomishnis ammoo hirmaannaa investarootaafi oomishtoota hedduu kanneen qarshii doolaara biliyoona hedduu baasaniin dabalaa jira. Raashiyaan talaalliin 'Sputnik-V' jedhamu dhukkubsattoota irratti mallattoo dhibicha ittisuu waan agarsiiseef Onkolooleessa keessa kennamuu ni eegala jetti. Chaayinaan ammoo talaallii milkaa'eee qondaltota waranaaf dhiyaate qabaachuu himti. Ta'us garuu ariitii itti talaalliin lamaanuu argaman jedhame yaaddoo uumeera. Talaalliwaan akka Dhaabbata Fayyaa Addunyaattis yaalii sadarkaa sadaffarra jiranis akkanuma. Dhaabbati Fayyaa Addunyaa(WHO) akka jedhutti  talaalliin koronaaviyarasii hanga giddu galeessa bara 2021'tti kennamuu kan eegalu hin fakkaatu. Dhabbati omisha qorichaa Biriteen 'AstraZeneca' yoo talalliin hojjachaa jiru milkaa'e talaalliiwwan gara miiliyoona 100 addunyaa irratti raabsuuf walii galeera. Dhaabbileen Pfizer fi BioNTech jedhaman ammoo Onkololeessa bara kanaatti raggaasifamuu barbaadu. Kana jechuun dhuma 2020 ttti talaalliin miiliyoona 100 yoo qophaa'e dhuma 2021 tti biiliyoonni 1.3 qophaa'uu danda'a jechuudha. Yeroo ammaatti dhaabbileen qoricha oomishan 20 ta'an talaalli yaaluutti kan jiran yoo ta'u hundi isaanii waan milkaa'an miti. Yeroo hedduu yaaliwwaan talaallii %10 qofaatu milkaa'a. Ta'us garuu talaalliiwwan kana keessa tokkollee yoo milkaa'e, ariitii keessa hanqinni jiraachuun isaa kan hin oolledha. Mootummoonni talaallii uumamuu danda'u argachuuf dursanii utuu wanti mirkanaa'e hin jiraatiin miiliyoonaan argachuuf waligaltee taasiisaa jiru. Fakkeenyaaf mootummaan UK, talaalliiwwan milkaa'uu danda'uus dhiisuus malan ja'a waliin waliigaltee mallatteesseera. US ammoo Amajjii dhufu keessa talaallii milkaa'uu danda'a jettu doozii miiliyoona 300 argachuuf yaalaa jirti. Garuu biyyootni hundi waan akkanaa gochuuf dandeettii isaa hin qaban. Dhaabbileen akka 'Medicines Sans Frontiers' kan yeroo hedduu dursanii talaallii raabsan, dursanii dhabbilee qoricha oomishan waliin waliigaltee gochuun "amala talaalliin biyyoota dureeyyiin qabamuu" uuma jedhu. Kun ammoo biyyoota hiyyeeyyiif talaallichi akka hanqatu godha. Gargaartuun Daarektara Dhaabbata Fayyaa Addunyaa(WHO) Doctor Mariyaanjela Simayo " wal qixxummaan akka raabsamu gochuun hojii cimaa ta'a , biyyoota caalaa kaffaluu danda'an qofa osoo hin taanee hundi akka argatan gochuun dirqama." Dhaaabbatni Fayyaa Addunyaa gartuu deebii weerara dhibeewwaanii 'Cepi' jedhamuu fi Waldaa talaallii  tokkummaa mootummootaa 'Gavi' jedhamu waliin ta'uun wali qixxummaan akka jiraatuuf hojjaachaa jira. Hanga ammaatti biyyootni dureeyyiin 80 ta'an karoora talaallii idil addunyaa 'Covax' jedhamu, dhuma bara 2020tti raabsaafi bittaan qorichaa addunyaa wal gita akka ta'uuf doolara biiliyoona 2 walitti qabuuf mallatteessaniiru. US kan WHO keessa ba'uu barbaaddu gartuu kana keessa hin jirtu. Covax'f gumaacha taasisuun hirmaattonni kun biyyootiin hiyyeeyyii 92, Afrikaa, Eshiyaa fi Laatin Ameerikaa keessa jiranis, "hatattamaa fi wal qixxummaan" talaallii Covid-19 akka argatan gochuuf abdatu. Oomisha talaallii kanaa irratti doolaarri biiliyoona hedduu ba'aa kan jiru yoo ta'u, bittaa fi dhiyeessa irrattis dabalataan miiliyoonni hedduu waadaa galamaa jira. Gaatiin talaallii tokkoo, gosa isaa, dhaabbata oomishaafi lakkoofsa talaallii ajajamuu irratti hundaa'a. Fakkeenyaaf, dhaabbatni qoricha oomishu 'Moderna' jedhamu gatiin  talaallii isaa milkaa'uu danda'u tokkon isaa doolara 32 hanga 37 gidduu ta'uu danda'a jedhama. Dhaabbanni 'Siirum Indiyaa (SSI)', dhaabbatii talaallii jumlaan oomishuun tokkoffaa ta'e, biyyoota galii gad aanaafi giddu-galeessaa qabaniif talaallii miiliyoona 100 hiruuf yaada. Kan dhaabbata kanaa gatiin tallaallii tokkoo yoo bayyaate doolara 3 ta'a. Ta'us garuu yeroo hedduu dhukkubsattoonni talaallichaaf kan kaffalan miti. Dhaabbileen gargaarsaafi mootummoonni talaallicha dhiyeessu. Dhaabbileen qoricha oomishan talaallicha yoo hojjatanis, murteen 'eenyutu talaallicha jalqaba argata?' jedhu garuu kan isaanii miti. Raabsaan jalqabaa muraasa waan ta'uuf, du'a hir'isuufi hojjattoota fayyaa kunuunsuun dursa fudhachuu mala. Karoorri Gavi, biyyootni dureeyyiis ta'e hiyyeeyyiin, waliigaltee Covax mallatteessan, talaallii %3 uummata isaaniif ga'aa ta'u akka argatan gochuudha, kun ammoo hojjattoota fayyaaf ga'aa kan ta'uudha. Yeroo talaalliin dabalataa omishamaa deemu, namoota ganna 60 oliifi kanneen dhibee kanaaf saaaxilamoo ta'aniif dursa kennuun, raabsaan gara %20 uummataatti ol guddata. Erga hundi %20 argatee booda, tallaalliin kun saaxilamummaa biyyaafi yaaddoo Covid-19 hatattamaa irratti hundaa'uun raabsama. Biyyootni sagantaa kanarratti hirmaachuuf hanga bara kana Fulbaana 18tti mallatteessuu qabu, kaffaltii duraa ammoo hanga Onkoloolessa 9tti raawwachuu qabu. Akkaataa raabsaa irratti ammayyuu waliigalteewwan adda addaa gaggeeffamaa jiru. Gavi'n hirmaattonni sooreyyiin talaallii %10-50 uummata isaaniif talaallii gaafachuu akka danda'an hima, ta'us garuu biyyootni saganticha keessa jiran hundi talaallii %20'f ta'u hanga argatanitti biyyi kamuu isaa ol argachuu hin danda'u. Harka caalaa milkaa'ina talaallii irratti hundaa'a. WHO, UNICEFfi Medicines Sans Frontiers ammumaan sagantaalee talaallii biyyoota adduunyaa irratti eegalaniiru. Sagantaan kun wiirtuulee, 'Cold Chain' jedhamaniin, yeroo talaalliin oomishamee gara gabaatti dhiyaatutti,  kan konkolaattota firiijii qabaniifi firiijii humna ifa aduun hojjatu kan talaallii teempireechara sirrii keessa turan godhu qopheessuutti jiru. Ta'us garuu kanneen haala rakkisaa keessa jiraaniif talaallii haaraa dhiyeessuun rakkoo uumuu danda'a. Yeroo hedduu talaalliiwwan teempireechara 2C hang 8C giduutti firijii keessa tursamuu qabu. Kun biyyoota guddataniif rakkoo qabaachuu dhabus, biyyoota humna ibsaa isaanii yeroo hunda salphaa hin taaneef rakkoodha. Yeroo adduunyaan saayintistoonni ga'ee isaanii akka ba'aniif eegu kanatti qormaati hafan hedduun jiru. Koronaavaayirasii malli ittiin ittisan garuu talaalliin qofa miti, walirraa fagaachuun, qulqullina eeggachuufi kanneen biroon eegamuu qabu jedha WHO.