Haroo Limmuu

Haroo Limmuu

Aanaan Haroo Limmuu aanoolee Godina Wallagga Bahaa keessatti argaman keessaa ishee tokko dha. Aanaan Haroo Limmuu maqaa kana kan moggafatte yeroo jalqabaa aanaa Limmuu jalatti hundooftee bulaa turtee haala kana irraa ka'uun yeroo amma kana immoo bara 1998 of danda'uu dhaan maqaa kana argatteetti cittee jirti. Aanaan Haroo Limmuu Godina Wallagga Bahaa irraa kallatti dhihaatti argamti. A/H/L/ kallatti bahaan aanaa Limmuu, kallattii lixaan naannoo Beneshanguul Gumuz, kibbaan aanaa Eebantuun dangeffamtee argamti. Aanaattiin horsiisa beeyladootaa fi akkasumaas kunuunsa bineensota bosonaan ni beekanti. Kana qofa osoo hin taane haalli qillensa ishee jireenyaaf mijataa, namoonni gurguddoo, gootonni kanneen akka Abdiisaa faa achuma kessatti argamu. Aanaan Haroo Limmuu dhadhaa fi damma qulqulluu sadarkaa isaa eeggate oomishuu keessatti bakka guddaa qabdi. Lafa bal'aa qilleensi isaa badda daree oomisha midhaan dheedhii kanneen akka boqqolloo,qamadii fi akurii fi baaqelaafaa oomishuuf mijataa ta'e heddumminaan qabdi. Tulluun guddaan albuuda gati jabeeeyyii qaban kanneen akka Gaddibeenii fi saallan achi keessatti argama.


Dhiiga

Dhiiga

Dhiigni dhangala'aa qaama bineensotaa keessatti argamu kan wantoota barbaachisaa ta'an kan akka niwuutireentii fi ookisijiinii seelotaaf geessu fi akkasumas xurii yeroo meetaboolizimii ummamu seeliiraa guuree hoofu.

Bineensota lafee dugdaa qaban keessatti, dhiigni kan inni qabatu seelii dhiiga kan pilaasmaa dhiigaa kessatti qabamee jiru. Pilaasmaan, kan dhangala'aa dhiigaa keessaa 57% qabatu, irra caalaan isaa bishaan yoo ta'u(92%), dabalataan pirootiinii, giluukoosii, hormonii, ayonii albuudotaa (mineral ion), kaarbon daayi'oksaayidii fi seeloota dhiigaa mataasaanii qabata. Pirootiiniin pilaasmaa inni guddaan albumiin yoo ta'u faayidaan isaas dhiibbaa dhiigaa too'achuudha. Seelonni dhiigaa kan akka seelii dhiiga diimaa, fi seelii dhiiga adii of keessaa qaba; pilaatileetii fi luukossayitiis dabalate. Seeliin heddumminaan baayyatee dhiiga bineensota lafee dugdaa qaban keessatti argamu seelii dhiiga diimaati. Seelin dhiiga diimaa hemoogiloobiinii of kessaa qaba. Hemoogiloobiiniin pirootiinii ayirenii of keessaa qabu yoo ta'u ooksijiinii qaama keessaa deddeebisuuf tajaajila. Hemoogiloobiiniin ooksijiinii seelii isaatti qabsiisunii fi akka inni dhiiga keessatti makamu gochuun ooksijiinii qaama keessa facaasa. Karaa biraa, kaarbon daayi'oksaayidiin guutumaan guutummaatti seelin alatti pilaasmaa keessatti bulbulamee akka baayikaarboneet ayon (bicarbonate ion) socho'a.

Dhiigni bineensota lafee dugdaa qabanii bifti isaa yoo ookisijiinii qabaate diimaa ifaadha. Bineensonni tokko tokko, kan akka moloskootaa fi Kirastaashiyaan, ooksijiinii baachuuf heemoogiloobiinii odoo hin taane heemoosaayaninitti fayyadamu. Ilbiisonni fi moloskoonni tokko tokko dhiiga odoo hin taane dhangala'aa heemooliimfii jedhamu fayyadamu. Garaa garummaan isaanis heemooliimfiin sirna dhangala'aa cufamaa kessatti kan qabatame miti. Ilbiisota baayyee keessatti wanti akka dhiigaa kun molokiyuulii ooksijiinii baatu kan akka heemoogiloobiinii hin qabu sababiinsaas qaamni isaanii xiqqoo waan ta'eef qoonqoon/tiraakiyaan (trachea system) isaanii ooksijiinii dhiyeessuuf ga'aadha.

Bineensota lafee dugdaa qaban keessatti, sirna ittisaa kan seelii dhiiga adiirraatti hundaa'e qabu. Seelin dhiiga adii, qaamni dhukkubbaan akka hin qabamnee fi maxxantoota akka ofirraa ittisuuf garaara. Pilaatileetin dhiigni akka itituuf gargaara. Kunimmoo yeroo qaamni madaa'e, dhiigni baayyen akka hin dhangalaane dhorka. Aritiropoodonni, hemoolimfii kan qaban, qaama ittisaa isaanii keessaa hemoosaayitisii qabu.

Dhihigni onneedhaan dhiibbamuudhaan hidda dhiigaa hordofee qaama keessa tatamsa'a. Bineensota somba qaban keessatti, aarteroonni dhiiga ooksijiinii qabu tishuuwwaaniif yoo geessan, veenonnii ammoo kaarbon daayi'oksaayidii, kan yeroo meetaabolizimii ummamu, tishuuwwaniirraa guurani gara sombaa geessu.

Section::::Faayidaa.
Dhiigni qaama keessatti faayidaa bayyee kenna. Isaan keessaa:

Section::::Qabiyyee Dhiiga Namaa.
Ulfina qaamaa namaa keessaa dhiigni dhibbeentaa 7% ta'a, densiitiin (density) isaa kan giddu galeessaa ammoo tilmaamaan 1060kg/m, kunis densiitii bishaan qulqulluuitti (1000kg/m) baayyee dhihaata. Namni guddaan, dhiiga naannoo liitira 5 ta'u qaba (1.3 gal), kunis pilaasmaa fi seelotaa dhiigaa adda addaa of keessatti qabata. Seelonni dhiigaa kun erritirosaayitis (erythrocytes) (seelii dhiiga diimaa, SDD), luukosaayitis (leukocytes) (seelii dhiiga adii, SDA), fi tirmboosaayitis (thrombocytes) (pilaatileetota) of keessaa qaba. Baayyinaa dhiigaa keessa, seeliin dhiiga diimaa dhibbeentaa 45%, pilaatileetiin dhibbeentaa 54.3%, seeliin dhiiga adiimmoo dhibbeentaa 0.7% qabata.

Section::::Seelota.
Dhiigni maayikirooliitiriin tokko wantoota armaan gadii qabata:

Section::::Pilaasmaa.
Baayina dhiigaa keessa dhibbeentaan 55% pilaasmaa dha. Pilaasmaan dhangala'aa dhigaati, bifti isaas keello dha. Baayyinni pilaasmaa namarratti giddu galeessaan liitira 2.7-3.0 ta'a. Pilaasmaan dhangala'aa kan 92% bishaan, 8% pirootiinii pilaasmaa dhiiga, fi wantoota biraa xiqqoos of keessaa qabudha. Pilaasmaan niwuutireentii bulbulame kan akka Gulukoosii, aminoo asidii, fi faattii asidii (kan dhiiga keessatti bulbulamee ykn pirootiinii pilaasmatti qabatee) qaama keessa facaasa, akkasumas xuriiwwan akka kaarbon daayi'oksaayidii, yuuriyaa, fi laaktiik asidii fuudhee akka gatamuuf hoofa.

Qabiyyeewwan baayyee barbaachisaa ta'an kan biraa keessaa muraasni:
Jechi siiram jedhu pilaasmaa pirootiinin ittichu (kan dhiigni akka ititu godhu) keessaa baafame ibsa. Pirootiinin siiramii keessatti hafe albiyumiin fi immiyuunoogiloobuliinsi dha.

Section::::Reenjii Dhiphaa Gatii pH.
PH dhiiga qaphxii 7.35 hanga 7.45 gidduu akka turu ni too'atama, gatiin kunis dhiigni xiqqoo beezawaa ta'uu isaa agarsiisa. Dhiigni gatii PH 7.35 gadi qabu asidaawaa dha, kan 7.45 ol qabu ammoo beezaawaa dha. PHn dhiigaa, dhiibbaa gartokkee ooksijiinii (pO2), dhiibba gartokkee kaarbon daayi'oksaayidii (pCO2) fi  HCOtooftaa gara garaat homeostaticn too'atamu, kunis dhiibbaa isaanii karaa sirna argansuu fi sirna fincaanitin erguun walqixxummaa asidii-beezii dhiigaa fi argansuu too'atu. Qorannoon gaazin dhiiga aarterii keessaa kana safaruu danda'a. Dabalataanis, pilaasmaan hormonoota erga isaani tishuu adda addaatti dabarsuuf deeman of keessaa qaba.

Section::::Dhiiga Warra Lafee Dugdaa Qabanii Hoosiftoota Hin Taane.
Dhiigni namaa dhiiga hoosiftootaatiif akka fakkeenyaatti kaafamuu danda'a; gauu garaagarummaan baayyina seelii, guddina isaanii, caasaa pirootiinii, fi kkf sanyii tokkorraa sanyii biraatti gargar ta'uu danda'a. Bineeldota lafee dugdaa qaban kan hoosiftoota hin taane keessatti garuu, garaagarummaa ijoo ta'etu jira:


Baayoogaazii

Baayoogaazii

Baayoogaaziin maqaa gaazota yeroo lubbu qabeessi (orgnaic matter) bakka oksijiinin hin jirretti tortore ummanan ibsudha. Baayogaaziin meeshaalee naannoo keenyatti argaman kan akka kosiirraa oomishuun ni danda'ama. Baayogaaziin gosa anniisaa bakka buufamu (renewable energy) keesssaa tokko yoo ta'u kaarbonii xiqqoo qofa gadi lakkisa.

Baayoogaaziin kan ummamu yeroo nyaatni haala an'eroobiik ta'een bullaa'uu/daakkamu(digestion) yoo ta'u kunis baakteeriyaa ana'erobiikii ykn bukaa'uu (fermentation) meeshaalee akka bobbaa horii, kosii magaalaa, kosii magariisa, biqiltoota, fi midhaan dabalata. Baayogaazii baayyinaan mitteenii (CH) fi kaarbon daayi'oksaayidii (CO) kan qabatu yoo ta'u hayidiroojin salfaayidii(HS), fixeensaa fi silookseenii xiqqoos ni qaba.

Gaaziwwan akka mitteenii, hayidiroojinii fi kaarbon mono'oksaayidii ooksijiinii argannaan ni boba'u ykn oksaayidii uumu. Sababa kanaaf baayoogaazin akka boba'aatti tajaajila kenna; dabalataanis mana hoo'issuuf (keessaahuu biyyoota cabbii qaban keessaatti), fi nyaata bilcheessuuf gargaara. Kana malees, injiinota gaazii (gas engine) keessatti tajaajilarraa oolun eleektirikiii fi hoo'a omishuuf gargaara.

Baayoogaaziin cafaqamuu danda'a, kunis akkuma gaaziin ummama (natural gas) cafaqamee gara GUCtti(Gaazii Ummamaa Cafaqamaa) jijjiirramu, deebi'ee motorootaa deemaniif (konkolaataa) humna kennuuf tajaajilu jechuudha. Fakkeenyaaf, biyya Yunaayitid Kingidem keessatti, baayoogaazin boba'aa konkolataaf oolu keessaa 17% bakka bu'uu danda'a. Biyyoota addunyaa tokko tokko keessatti baayoogaazin deeggarsa qarshii (subsidy) argata. Baayoogaaziin qulqulleeffamee gara sadarkaa gaazii ummamaatti ol guddachuu danda'a; kunis baayoo mitteen jedhama.

Section::::Oomishuu.
Baayoogaazi kan oomishamu boolla keessatti ykn gaazii bullaa'e keessatti. Warshaa baayoogaazii maqaan jedhu daaktuu an'erobiik kan kosii qonna ykn midhaan humnaa fayyadamee baayoogaazii omishuuf kennamedha. Baayoogaaziin warshaawwan an'erobiikidhaan daakaniin ummama. Warshaawwan kun midhaan humnaa kan akka agadaa boqqoolloo ykn kosiiwwan tortoran kan akka irraa hafaa nyaataa, fi xurii manaa fudhachuu danda'u. Yeroo kana, taankerii qilleensa hin galchine keessatti biomass gara mitteenitti geeddara; kunis humna bakka buufamu kan tajaajila akka oo'aa, eleektriikii, fi tajaajilawwan kan biraa hedduu kan injiinii garaa keessatti gubu (internal combustion engine) fayyadamaniif ooluu danda'a.

Section::::Gaazii Boollaa.
Gaaziin boollaa yeroo wantoonnii jiidhaa ta'an haala ana'erobiikii ta'een tortoran ummama. Kosiin achi keessaa kun kan aguuggamee fi ulfina wantoota isa gubbaa jiraniin kan cafaqame dha. Kunimmoo kosiin sun ooksijiinii akka hin arganne godha, kun dabaree isaatin maayikiroobonni ana'eroobiikii akka achi keessa jiraataniif haala mijataa uuma. Gaaziin kun yeroo ummame yoo qooda isa kuusee qabatu qabaachuu baate, yaa'ee qilleensaatti makama. Gaaziin boollaa haala too'atamaa hin taanen gadi lakkifamu balaafamaa dha sababiinsaas yeroo boolla keessaa yaa'e ooksijiinii wajjin wal argatu dhuka'aa ta'e dhuka'uu danda'a. Dhuka'adhaaf baayinni gad aanaan 5% yoo ta'u baayyinni olaanaan ammoo mitteenii 15%.

Mitteeniin baayoogaazii keessa jiru, kaarbon daayi'oksaayidii caala dachaa 20 oliin gaazii giriin haawusii ti (green house gas). Kanaafuu, boolli baayoogaazii kan mitteenii calluma jedhee qilleensatti gadi lakkisu, oo'a adunyaatif (global warming) gumaachaa jira. Dabalataan, volatile organic compounds (VOCs) kan boolla gaazii keessaa ba'u, waarrii (smog) footookeemikaalaa uumuu keessattii ga'ee tabata.
Section::::Qabiyyee.
Wantoonnii baayoogaazii keessatti argaman mala daaktuu ana'eroobiikii gaazin sun ittiin ummamerratti hundaa'a. Gaaziin boolla keessatti oomishame mitteenii dhibbeentaa 50% qaba. Teeknooloojiin ammayyaa kosii fayyadaman baayoogaazii kan mitteenii naannoo 55%-75% qabu omishu; kunis ri'aakteroota dhanga'aa bilisaa qaban keessatti gara mitteenii 80%-90% tooftaa qulqulleessutti fayydamuun ol guddifamuu danda'a. Yeroo uummamu, baayoogaaziin hurka bishaanii of keessaa qaba. Baayinni hurkaa kan baayoogaazii keessa jiruu kun oo'a baayoogaazii kanarratti hundaa'a.

Yeroo tokko tokko, baayoogaaziin silookseenii qabaachuu danda'a.  Kunis kan ummamu yeroo wantoonnii saamunaa fi diterjentii keessaa jiran haala ana'erobiik ta'een tortoranidha. Yeroo baayoogaaziin silookseenii qabu bobeeffamu, silkenii gadi lakkisa; silkeniin kun ooksijiinii ykn albuudota gaazii boba'u kana keessa jiran wajjin ri'aaktii gochuu danda'a. Kuusaan siliikaa ykn siliikeetis qabatu ummamuu mala, akkasumas kaalshiyeemii, salfarii, ziinkii, fi foosfarasii qabaachuu danda'a. Kuusaan albuudotaa adii ta'e kun yabbina miliimeetira baayyee ta'e qabaachuu danda'a; keemikaalaa ykn haala mekaanikaalaa ta'een balleeffamuu qaba. Teknooloojiin ittiin silookseenii fi wantoota biraa baayoogaazii faalan gatii salphaadhaan ittiin balleessan ni jira.

Waan baayoogaaziitti naqamu kan ulfinaan 100 kg ta'u keessaa (ulfina jiidhaa - wet weight), jajjaboon ulfina jiidhaa keessaa 30% yoo ta'u jajjaboo bulbulla keessa jiru keessaa 90% ta'uu mala. Pirootiiniin jajjaboo bulbulli sun qabate keessaa 20% yoo ta'u, kaarbohayidireetiin 70% fi faatin 10% ta'a.

Section::::Bu'aa.
Ameerikaa Kaabaa keessatti, baayoogaazin elektrikii oomishudhaan fedhii elektrikii keessaa 3% kan ta'u dhiyeessa. Dabalataan, baayogaaziin jijjiirama qilleensa addunyaa xiqqeessuu irratti gargaaruu danda'a. Yeroo faltiin horii (kosiin horii walumaagalatti) haala an'eroobiikii ta'e keessatti kuufame, mitteenii baayyeetu uummama. Yeroo kosiin horii kuufamee jiruu fi yeroo lafa qonnaatti naqame, yeroo dinitirifiskeeshiniin geggeeffamu (denitrification process) naayitires oksaayidiinis akka dabalataatti ni uummama. Naayitires oksaayidiin (N2O) kaarbon daayi'oksaayidiin caalaa harka 320n hamaa yoo ta'u mitteenii caala harka 21n hamaa dha.

Faltii horii haala ana'eroobiikii ta'een bulleessuun gara baayoogaazii mitteenitti jijjiirun, horii miliyoonatti lakkaawwaman kan USA keessa jiran irraa elektiriikii 100 kiilowaat haawors oomishuun ni danda'ama; kunis humna mana miliyoonatti lakkaawwamu tajaajiluu danda'u dha. Gabaabumatti, faltii saani tokko guyyaatti agduu irraa elektrikii 3 kiilowaat haawors ta'u oomishuun ni danda'ama; ampuulii waatii 100 guyyaa tokko guutuu ibsuuf, elektrikii 2.4 kiilowaat haaworsii qofatu barbaachisa. Kana malees, faltii horii akka tortoru gochuurraa baayoogaaziif fayyadamnee mitteenii oomishuun, gaazii oo'a addunyaaf gumaachan meetriik toonii 99 ykn 4% hirrisuun ni danda'ama.

Section::::Hojiirra Oolmaasaa.
Baayoogaazin hojii xurii dhangala'aa lafa jala yaa'u keessatti (sewage) humna elektirikii oomishuuf ni tajaajila, akkasumas injiinii gaazii (CHP gas engine) keessattis kanumaaf ni tajaajila. Injiinii gaazii keessatti, oo'i achirraa ba'u bulleessaa baayoogaazii sana yeroo barbaachise oo'isuuf, nyaata bilcheessuuf, bishaan oo'isuuf, naannoo oo'isuuf, fi kkf ni tajaajila. Yoo cafaqame, baayoogaazin GUC (compressed natural gas) bakka bu'uudhaan konkolaataa (vehicle) keessatti tajaajiluu ni danda'a, achi keessatti internaal kombasishin injiiniif (internal combustion engine) ykn fiyuul seeliif (fuel cell) boba'aa ta'a; kana malees, tajaajila dhaabbata CHP keessati kennuu irra caalaa, kaarbon daayi'oksaayidii iddoodhaa hoofuu keessatti ni tajaajila.

Section::::Baayoogaazii Ol Guddisuu.
Baayoogaazii dheedhiin kan bulleessaan oomishame mitteenii naannoo 60% fi kaarbon daayi'oksaayidii 29% qaba, harca'aa HS of keessaa qaba; kun immoo maashiniif tajaajilarraa ooluuf qulqullina ga'aa hin qabu. HS amala waan ta'e nyaachuu waan qabuuf (corrosive), keessoo warshaalee nyaatee balleessuu danda'a.

Mitteenii baayoogaazii keessa jiru sadarka gaazii uummamaatti ol guddisuun mala baayoogaazii ol guddisuutin (biogas upgrader) ni danda'ama. Gaaziin uummama mataansaa tartiiba qulqulleessuu kana keessa darbudhaan baayoomitteenii ta'a. Yoo tamsaasaan gaazii kan naannoo jiru eeyyame, oomishaan baayoogaazii cimdaa tatamsaasa gaazii kan duraan jiru fayyadamuu danda'a. Sadarkaa ujummoodhaan ittiin tatamsaasan bira ga'uuf, gaazin qulqullina guddaa qabaachuu qaba, wanti inni of keessatti qabates sirrii ta'u qaba warri cimdaa tatamsaasa akka fudhataniif. Kaarbon daayi'oksaayidii, bishaan, hayidiroojin salfaayidii, fi waan akka dhukkee yoo jiraate keessa balleeffamuu qaba.

Malli ittiin baayoogaazii ol guddisan gurguddaa afurtu jira: miiccaa bishaanii, pressure swing adsorption, selexol adsorption, and amine gas treating.

Malli baayyinaan baayoogaazii ol guddisuun ittiin hojjatamu miiccaa bishaanii yoo ta'u kunis gaaziin dhiibbaa guddaa qabu gara tarjaa yaa'uu fi bakka itti kaarbon daayi'oksaayidii fi wantoonni biraa hin barbaaddamne bishaan gara faallaa baayoogaazitti yaa'un qulqulleeffamu dha. Mala kanaan, mitteenii 98% argachuun ni danda'ama, yeroo kanas mitteenii dhibbeentaa 2% gadi qofatu bada. Sirna baayoogaazii ol guddisuu kana hojjisiisuuf humna oomishamu keessa humna amma 3%-6% ta'utu barbaachisa.

Section::::Baayoogaazii Gara Giriidii Gaazitti Naquu.
Giriidii gaazitti naquu jechuun baayoogaazii gara giriidii mitteeniitti (giriidii gaazii uummamaatti) galchuu dha. Sirna tatamsa'ina gaazii uummamaa kana keessatti, aanniisaan badu dhibbeentaa 1% - 2% ta'a. Aanisan sirna elektrikii gurguddaa irratti badu 5% - 8% ta'a.

Gas-grid injection is the injection of biogas into the methane grid (natural gas grid). Injections includes biogas until the breakthrough of micro combined heat and power two-thirds of all the energy produced by biogas power plants was lost (the heat), using the grid to transport the gas to customers, the electricity and the heat can be used for on-site generation resulting in a reduction of losses in the transportation of energy. Typical energy losses in natural gas transmission systems range from 1% to 2%. The current energy losses on a large electrical system range from 5% to 8%.

Section::::Baayoogaazii Geejjiba Keessatti.
Yoo cafaqamee fi furdatu (concentrated) godhame, baayoogaazin konkolaataa geejjibaaf fayyaduu danda'a. Baayoogaazii cafaqamaan, biyyoota akka Iswiidin, Siwiizerlaandi fi Jarmanii keessatti ballinaan hojiirra oolaa jira. Baaburri baayoogaazin deemu, kan Biogaståget Amanda (Baabura Baayoogaazii Amanda) jedhamu, biyya Iswiidin keessatti bara 2005 kaasee hojjachaa jira. Baayoogaaziin otomoobilii hoofuf ni oola. Bara 2007tti, addunyaarratti konkolaatonni tilmaamaan 12,000 ta'an baayoogaazii fooyya'adhaan fayyadamuun kan deeman turan, keessumaayyuu Yuurooppi keessatti.

Section::::Iddoo Baayoogaaziitti Safaruu.
Baayoogaaziin gosa gaazii jiidhaa fi gaazii kondenseensu (wet gas and condensing gas) kan hurrii ykn waarrii yaa'aa gaazii keessatti qabatu dha. Hurriin kun irra caala hurka bishaanii kan bukkee ujummoorratti qabbanaa'u ykn kan yeroo gaazin yaa'u waliiti qabamu dha. Naannoon baayoogaazii keessaa bulleessitoota bishaan xuraawaa, boolla baayoogaazii, fi lafa itti loon nyaachisan (hidhaa horii kan qadaada qabu) dabalata.

Meetiroonni yaa'a altiraasoonikii (ultrasonic flow meters) meeshaalee muraasa naannoo baayoogaaziitti safaruu danda'an keessaa isaan muraasa. Meetiroonni yaa'a termaalii (thermal flow meters) nannoo baayoogaaziitti safara amansiisaa kennuu hin danda'an sababiinsaas jiidhni (moisture) dubbisa guddaa baayyee hin jijjiiramne fi yaa'a itti fufuun dabalaa deemu akka agarsiisan godha. Garuu, meetiroonni yaa'aa maasii termaalii (thermal mass flow meters) kan yaa'a baayoogaazii sirriidhaan safaruu danda'an ni jiru, gad bu'iinsa dhiibbaa xiqqoo qofas fidu. Isaan kun jijjiirama jiidhaa kan yaa'aa baayoogaazii keessatti uummamu, kan sababa jijjiirama tempireecheraa kan guyyaa fi kan waqtileen dhufuun hin dogoggoran, jiidha yaa'aa gaazii keessa jiru yaada keessa galchuun safara gaazii gogaa kennu.


Meeshaalee Niwuukilaaraa

Meeshaalee Niwuukilaaraa

Meeshaan waraanaa niwuukilaaraa dhuka'aa humna isaa ri'aakshinii niwuukilaariiraa argatu yoo ta'u kunis fishiiniii ykn walitti makaa fiyuuzyinii fi fishiinii ta'uu danda'a. Ri'aakshiniin lamaanuu dhuka'aa xiqoorraa humna guddaa uuma. Boombiin fishiinii (boombii atoomikii) kan jalqabaa yeroo dhukaafame humna hanga boombiin TNT toonii 20,000 t'au yoo dhuka'e baasu uume. Boombiin termooniwuukilaaraa (boombii hayidiroojinii) kan jalqabaa yeroo dhukaafame humna hanga boombin TNT toonii 10,000,000 t'au yoo dhuka'e baasu uume.

Meeshaan waraanaa termooniwuukilaaraa kan kg 1,100 ulfaatu yoo dhuka'e humna hanga boombiin TNT toonii miliyoona 1.2 ol ta'u yoo dhuka'e uumun qixxee uuma. Kanaafuu, meeshaaleen waraana xixiqqoon kan boombii durii hin caalle magaalaa tokko guutummaatti balleessuu danda'a; badiin kunis kan ga'u humna dhuka'aatin, ibidda uummamuu fi raadiyeeshinii ummamuun ta'a. Meeshaalen waraanaa niwuukilaaraa meeshaa jamaa balleessuu jalatti qooddama; kanaaf faayyadamni isaanii fi too'annoon isaanirratti godhamu xiyyeeffannoo walitti dhufeenya biyyoota murteessu ture.

Meeshaaleen waraanaa niwuukilaaraa Waraana Addunyaa 2ffaatti si'a lama hojiirra kan oolan yoo ta'u yeroo lamaanuu kan itti fayyadame USA dha. Gaafa Hagayya 6, 1945, boombiin niwuukilaaraa kan yuraaniyeemiirraa hojjatame kan maqaansaa "Little boy" (hiikaansaa mucaa xiqqaa jechuudha) jedhamu biyya Jaappaan magaalaa Hirooshimaarratti darbatame. Guyyaa sadi'i booddee, gaafa Hagayya 9, boombiin niwuukilaaraa kan piluutooniyeemiirraa hojjatame kan maqaansaa "Fat man" jedhamu magalaa Jaappaan kan biraa kan taate Nagaasaakirratti darbatame. Boombiwwan kun lamaansaanii tilmaamaan ummata naannoo 200,000 ta'u, bayyeensaanii ummataa nagaa kan loltuu hin taane, ajjeese. Shoorri boombiwwan kun lamaan Jaappaan akka harka kennattuuf tabatanii fi itiiksiin (ethics) fayyadama isaanii hanga harraatti beektotaa fi ummata biratti mataduree moormii ti.

Erga Hirooshimaa fi Nagaasaakin rukutamanii booda, meeshaalen waraanaa niwuukilaaraa wayita kuma lamaa ol yaalii fi agarsiisaaf dhukaafamaniiru. Addunyaarratti biyyoota muraasa qofatu meeshaa waraanaa niwuukilaaraa kana qaba ykn qabaachuuf hawwa. Biyyoonni meeshaa kana dhukaasuun isaanii beekkamee fi qabaachuu isaani ifa baasanii beeksisan USA, Tokkummaa Sooviyeetii (ammammoo Raashiyaa), Yunaayitid Kingidem, Firaansi, Chaayinaa, Indiyaa, Paakistaan, fi Kooriyaa Kaabaati. Isiraa'eel meeshaa kana qabdi jedhamee kan amanamu yoo ta'u biyyittiin garuu qabaachuu ishii ifatti hin beeksifne. Afrikaan Kibbaa, meeshaa waraanaa niwuukilaaraa kana oomishtee kan turte yoo ta'u erga sirni appaartaayidii kufee booda meeshaa kan balleessitee jirti, itti aansunis waliigaltee meeshaalen niwuukilaaraa akka hin baballanne godhu kan 'Nuclear Non-Proliferation Treaty' jedhamu keessatti miseensa taateerti. Akka Federeeshinii saayintistoota Ameerikaa tilmaametti, walumaagalatti addunyaarra bara 2012tti meeshaalen niwuukilaaraa 17,000 ta'u kan argamu yoo ta'u kana keessaa kan 4,300 ta'an waraanaaf qophii ta'anii kan taa'anidha.

Section::::Gosa.
Meeshaa waraanaa niwuukilaaraa gosa lamatu jira: kanneen humna isaanii isa guddaa ri'aakshinii fishiinii niwuukilaaraa irraa argatanii fi kanneen ri'aakshinii fishiiniitti fayyadamanii fiyuuzyinii akka jalqabu gochuun humna isaanii isa guddaa fiyuuzyiniirraa argatanii dha.

Section::::Meeshaalee Fishiinii.
Meeshaaleen waraanaa niwuukilaaraa amma jiran hundi isaanii humna isaanii amma tokko ri'aakshinii fishiinii niwuukilaaraa irraa argatu. Meeshaalen humna dhuka'aa isaanii guutumaan guutuutti ri'aakshinii fishiinii irraa argatan atoomiik boombii jedhamanii waammamu (Ingliffaan A-bombs ni jedhamu). Maqaan kun garuu dogoggorsaa dha sababiinsaaas humna isaanii isa guddaa atamiirraa odoo hin taane niyuukilasii irraa argatu.

Meeshaalee fishiinii keessatti, wantoonni fishiiniidhaaf itti fayyadaman (piluutooniyemii ykn yuraaniyemii gabbatee) yeroo omishaman 'supercritical mass' ol ta'anii hojjatamu - 'supercritical mass'n baayyina wantoota fishiinidhaaf fayyadan kan ri'aakshinii niwuukilaaraa wal qabataa (nuclear chain reaction) umuuf barbaachisu dha. Kunis qaama meeshaa fishiinii isa tokkoo isa kan biratti akka bu'u gochuun (mala rasaasaa) ykn dhuka'aa keemikaalaatti fayyadamuun meeshaan fishiinii akka inni walitti cafaqamu gochuun (mala implosion) ta'uu danda'a. Malli inni lammaffaan mala isa duraa caalaa ulfaata yoo ta'u yoo wanti fishiiniidhaaf itti fayyadamnu piluutooniyeemii ta'e, malli nuti itti fayyadamuu dandeenyu kana qofa.

Meeshaa waraanaa niwuukilaaraa hundumaa saxaxuu keessatti wanti ulfaataan, boombiin sun odoo hin dho'in dura wantoota fishiiniif itti fayyadamu sana bayyee isaa akka nyaatu (consume) gochuu dha. Humni boombiin fishiinii yoo dhuka'e ummamu gara gara yoo ta'u kunis humna TNT toonii 1n qixxaatuu hanga TNT toonii 500,000 qixxaatuu ta'uu danda'a.

Ri'aakshiniin fishiinii hundi bu'aa fishiinii uuma, kunis haftee niyuukilesii atamii kan raadiyoo'aaktiivii ta'e kan ri'aakshinii fishiinitiin addaan cabeti. Bu'aaleen fishiinii baayyeensaa garmalee raadiyoo'aaktiivii (garuu yeroo gabaabaa kan turu) ykn raadiyoo'aaktiivii giddu galeessa(garuu yeroo dheeraa kan turu) dha. Kunis yoo too'atamuu baate fallama raadiyoo'aaktiivii hamaa fiduu danda'a.

Meeshaalee waraanaa niwuukilaaraa hojjachuuf yuraaniyemii-235 fi piluutooniyemii-239 tti fayyadamu. Kan yeroo muraasa qofa itti fayyadaman ammoo yuraaniyemii-233. Neeptuuniyeem-237 fi ayissootooppiin ameerikem tokko tokko dhuka'aa niwuukilaaraa hajjachuuf hojiirra ooluu kan danda'u yoo ta'u garuu boombin albuudota kanatti fayyadamuun hojjatamee beekkamuun isaa shakkii keessa jira, sirumayyuu albuudonnni kun meeshaa niwuukilaaraa hojjachuuf tajaajiluun isaaniyyuu moormii sayiinsii ta'ee jira.

Section::::Meeshaalee Fiyuuzyinii.
Meeshaalen waraanaa niwuukilaaraa gosti biraa humna isaanii isa guddaa ri'aakshinii fiyuuzyinii irraa argatu. Meeshaalen kun walumaagalatti meeshaa termooniwuukilaaraa ykn boombii hayidiroojinii (H-bomb) jedhamu; sababiin isaan boombii hayidiroojinii jedhamiifis humni isaanii fiyuuzyinii ayissootooppii hayidiroojinii (deuterium and tritium) irratti waan hundaa'ufi. Meeshaalen kun humna baayyeesaa, yeroo tokko tokko ammoo isa guddaa, ri'aakshinii fishiinii irraa argatu. Kunis meeshaalen fiyuuzyinii ri'aakshinii fiyuuzyinii jalqabuuf waan isaan kakaasu waan barbaadaniif, ri'aakshinii kana jalqabsiisuuf fishiiniitti fayyadamu; ri'akshiniin fiyuuzyinii mataasaatin ri'aakshinii fishiinii dabalataa kakaasa.

Addunyaarraa biyyoota ja'a, isaanis USA, Raashiyaa, Yunaayitid Kingidem, Firaansi, fi Indiyaa qofatu yaalii meeshaa waraanaa termooniwuukilaaraa geggeesse (kan Indiyaa garuu mormii kaasisa). Meeshaalee termooniwuukilaaraa saxaxuunii fi oomishuun meeshaalee fishiinii oomishuu caalaa baayyee ulfaataadha. Meeshaaleen waraanaa niwuukilaaraa harra jiran hundi isaanii kan termooniwuukilaaraa ti, sabaabiinsaas irra caalaa humna waan qabaaniif (more efficient).

Boombiin termooniwuukilaaraa, humna boombii fishiiniitti fayyadamuun boba'aa fiyuuzyinii cafaquu fi hoo'isuudhaan hojjata. Kana gochuuf, saxaxa Teeler-Ulaam kan hayidiroojiin boombii gurguddaa hojjachuuf itti fayyadaman keessatti, boombii fiishiinii naannoo boba'aa fiyuuzyinii kaa'un hojjatama. Yeroo boombiin fishiinii dhuka'u, carallaan gaammaa (gamma rays) fi carallaa-eksii (X-ray) gadilakkifamu jalqaba boba'aa fiyuuzyinii walitti cafaqa (compress), itti aansun sadarkaa termooniwuukilaaraatti hoo'isa. Ri'aakshiniin fiyuuzyinii kanarraa ka'ee ummamu niyuutiroonii saffisa guddaa qaban hedduu uuma, kun immoo itti aansee meeshaalee biraa fishiinii keessa akka galu godha, kan akka yuraaniyeemii xuuxxamee. Isaan kun lamaan marsaa jechuun beekkamu; boombiin fishiinii marsaa duraa yoo ta'u, boombiin fiyuuzyinii ammoo marsaa lammataa ti. Hayidroojiin boombii gurguddaa fi kan huma meeggaa-toonii ta'u qaban biratti, humna isaanii keessaa walakaa ol fishiinii yuraaniyeemii hin gabbatin kan marsaa dhumaarraa argata.

Meeshaaleen termoniwuukilaarii harra hojiirra jiran hundi kan saxaxa "marsaa-lama" armaan olitti ibsame kanatti fayyadamuun hojjatamani. Haa ta'u malee, marsaa fiyuuzyinii dabalataa itti dabaluun ni danda'ama - marsaan inni tokko boba'aa fiyuuzyinii kan marsaa itti aanuu fi kan marsaa isa ammaarra bayyee guddaa ta'e bobeessa. Tooftaa kanaan meeshaa termooniwuukilaaraa humni isaa kan daangaa hin qabnee hojjachuun ni danda'ama; meeshaan fiishinii garuu, akka termoniwuukilaarii odoo hin taane, humni isaanii murtaa'aadha. Meeshaan niyukilaaraa inni guddaan kan dhukaafamee USSRn yoo ta'u maqaa isaas Zaar Boombaa (Tsar Bomba) jedhama. Zaar Boombaan yeroo dhukaafamu, humna yoo TNTn toonii miliyoona 50 ol ta'u dhuka'e uumu wajjin kan wal qixxaatu uume. Zaar Boombaan marsaa sadi'i qaba ture. Meeshaalen waraanaa termooniwuukilaaraa baayyeen isaanii garuu kanarra bayyee xiqqaatu, sababiinsaas misaayeliin (missile) baattamanii deemuuf guddinni isaanii fi ulfinni isaanii xiqqaachuu qaba.

Ri'aakshiniin fiyuuzyinii bu'aa ri'aakshinii fishiinii hin uumu, kanaafuu harca'aa niwuukilaarii yeroo fishiinii ummamu baayyee hin uumu. Haa ta'u malee, meeshaaleen termooniwuukilaarii hundi yoo xiqqaate fishiinii marsaa tokko waan qabaniif, fi warri olaanaan ammoo fishiinii akka marsaa dhumaatti waan qabaniif, meeshaaleen waraanaa termooniwuukilaarii harcaa'aa niyukilaaraa hanga fishiiniin qofti uumu uumuu danda'u.

Section::::Gosa Kaan.
Meeshaalen niwuukilaaraa gosti biras ni jira. Fakkeenyaaf, meeshaan fishiinii didhame dhuka'aa fishiinii kan humnasaa karaa ri'aakshinii fiyuuzyiniitin ol guddisu yoo ta'u garuu dhuka'aa fiyuuzyinii miti. Dhuka'aa didhame kana keessatti, niwuutiroonin ri'aakshinii fiyuuzyiniin uummamu, irra caalaa humna dhuka'aa fishiinii ol guddisuuf tajaajila.

Dhuka'aan tokko tokko tajaajila addaatif hojjatmau; dhuka'aan niwuutiroonii meeshaa termooniwuukilaaraa kan dhukaasa xinnaa uumu yoo ta'u garuu raadiyeeshinii niwuutiroonii guddaa uuma; meeshaalen akkasii namarraan miidhaa guddaa kan ga'an yoo ta'u buurmisooma garuu hin miidhu, harca'aa niwuukilaaraas ni xiqqeessa. Meeshaa niwuukilaaraa gosa kamiyyuu dhukaasuun raadiyeeshinii niwuutiroonii guddaa uuma. Meeshaalee niwuukilaaraa wantoota akka warqee fi koobaaltiin yoo marame dhuka'aa "salted bomb" jedhamu uuma. Dhuka'aan akkasii kun faallama raadiyeeshinii baayyee olaanaa ta'e uumuu danda'a.

Qorannoon adda addaa meeshaalee fiyuuzyinii qofaa (pure fusion bombs), meeshaalee niwuukilaaraa kan dhuka'aa fishiinii odoo hin barbaadin fiyuuzyinii qofatti fayyadamanii hojjatan, oomishuuf godhamaa ture. Meeshaalen akkasii karaa salphaa meeshaalee termooniwuukilaaraa, kan meeshaalee fishiinii malee hojjatu, oomishuuf gargaara. Meeshaalee fiyuuzyinii qofaa harca'aa niwuukilaaraa xiqqaa uuma, sababiinsaas harca'aa fishiinii waan hin qabneefi. Mootummaan USA qarshii baayyee baasee meeshaalee fiyuuzyinii qofaa qorachaa kan ture yoo ta'u garuu meehsaa kana oomishuuf hin dandeenye.

Garaa garummaan saxaxa meeshaalee niwuukilaaraa adda addaa gidduu jiru humna dhuka'aa gara garaa akka kennaniif waan hojatamanii fi guddina meeshaa niwuukilaaraa hirrisuuf jijjiirama saxaxaa godhamuuni.


Waldaa Qorannoo Oromoo

Waldaa Qorannoo Oromoo

Waldaan Qorannoo Oromoo (WQO) dhaabbata qorannoo bu'aaf hin dhaabbanne yoo ta'u hayyoota Oromoo fi miti-Oromoo ta'aniin Oromoorrattii fi waan Oromoo wajiin wal-qabaturratti qorannoo geggessuuf kan dhaabbate dha. WQO dhaabbata barnootaa kan sadarkaa addunyaa (international academic organization) qorannoo fi galmeessuu seenaa fi aadaa Oromoo irratti xiyyeeffatee kan hojjatudha. Dhaabbanni kun kan hundeeffame hayyoota beekkumsi ummata Oromoorratti jiru xiqqaachuun ykn dhabamuun isaa isaan yaaddesseeni.

Section::::Dhaabbachuu Isaa.
WQO akka dhaabaatti of danda'ee kan dhaabbate bara 1990ti. Bara kana bu'ureffamuu dhaaba kanaatif piroppoozaalin dhiyaatee kora wagga kan Tokkummaa Oromootaa Kaaba Ameerikaa (Union of Oromos in North America - UONA) irraatti mari'atame. Bara 1991tti, dhaabni kun Dr Ismaa'el Abdallaa dura bu'aasaa jalqabaa gochuun file. Dr Ismaa'el dhaaba kana hanga 1992tti kan tajaajilan yoo ta'u dhaabni kun TOKA(UONA) jalaa ba'ee dhaaba of danda'e akka ta'u gochuu keessatti ga'ee guddaa tabatan.

WQO bara 1990 of haa danda'u malee, qorannoon Oromoo kora waggaa kan Tokkummaa Oromootaa Kaaba Ameerikaa (UONA) irratti sana duralee dhiyaachaa ture. Qorannoon jalqaba waa'ee Oromoorratti sadarakaa idila addunyaarratti dhiyaate kan jalqabaa bara 1984 Dhaabbata Qorannoo Aafrikaa (African Studies Association - ASA) konfaransii wagga irratti ture; kunis magaalaa Loos Aanjelesitti godhame. Milkaa'ina konfaransii kanarratti argameen jajjabaachuun, bara 1985 kora waggaa TOKA (UONA) irratti qorannoon adda addaa waa'ee Oromoo irratti yeroo jalqabaaf dhiyaate. Haaluma kaanaan waggaa waggaadhaan hanga bara 1990tti itti fufe.

Section::::Kaayyoo Dhaaba Kanaa.
WQO kayyoowwan armaan gadii qaba:


Waaqa

Waaqa

Waaqni, akka Oromoon amanutti, kan samii fi lafa uume fi kan hundaa ol ta'e.

Section::::Maqaa.
Afaan Oromoo keessatti, Waaqni maqaa baayyee qaba. Isaanis:

Section::::Waaqeffannaa fi Ilaalcha Waaqaa.
Warri Waaqeffattootaa ilaalcha Waaqaaf qaban mammaksa kanaan ibsatu "Waaq humna malee bifa hin qabu". Waaqeffattoonni Waaqni akka waan qaama qaqqabatamu qabuutti ilaaluu hin yaalan, sababiinsaas uumamni Inni uume kana ijaan argamuu fi qaqqabatamu hundi kan Waaqa mullisan waan ta'eef. Waaqeffattoonnii fi Qaalluu ykn Qaallittii baayyee jaallatamoo dha; keessaahuu geggeessitoonni garmalee waan nama jaalataniif waan jaalalli mataansaa nama ta'ee dhufe fakkaata.


Naacha

Naacha

Naachi bineensa loo'u kan bishaani fi lafaa irra jiraatuudha.


Qeerransa

Qeerransa


Ispeen

Ispeen

Ispeen biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Aayislaandi

Aayislaandi

Aayislaandi biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Aayerlaandi

Aayerlaandi

Aayerlaandi biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Albeeniyaa

Albeeniyaa

Albeeniyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Andooraa

Andooraa

Andooraa biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Beelaarus

Beelaarus

Beelaarus biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Bulgeeriyaa

Bulgeeriyaa

Bulgeeriyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Poorchugaal

Poorchugaal

Poorchugaal biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Poolaandi

Poolaandi

Poolaandi biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Yunaayitid Kingidem

Yunaayitid Kingidem

Yunaayitid Kingidem biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Istooniyaa

Istooniyaa

Istooniyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Fiinlaandi

Fiinlaandi

Fiinlaandi biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Amantii

Amantii


Xaaliyaanii

Xaaliyaanii

Xaaliyaanii biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Firaansi

Firaansi

Firaansi biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Yuukireen

Yuukireen

Yuukireen biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Romaaniyaa

Romaaniyaa

Romaaniyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Kirooshiyaa

Kirooshiyaa

Kirooshiyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Saayippires

Saayippires

Saayippires biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Tarree Mammaaksa Oromoo

Tarree Mammaaksa Oromoo

Dhiittatan dhiittaa kutatan.
hiippoo


Oostiriyaa

Oostiriyaa

Oostiriyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Giriik

Giriik

Giriik biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Islovaakiyaa

Islovaakiyaa

Islovaakiyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Laativiyaa

Laativiyaa

Laativiyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Liikteenistaayin

Liikteenistaayin

Liikteenistaayin biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Isloveeniyaa

Isloveeniyaa

Isloveeniyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Lituheeniyaa

Lituheeniyaa

Lituheeniyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Maqedooniyaa

Maqedooniyaa

Maqedooniyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Mooltaa

Mooltaa

Mooltaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Monaakoo

Monaakoo

Monaakoo biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Moonteneegroo

Moonteneegroo

Moonteneegroo biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Neezerlaandi

Neezerlaandi

Neezerlaandi biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Saan Maariinoo

Saan Maariinoo

Saan Maariinoo biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Sarbiyaa

Sarbiyaa

Sarbiyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Siwiizerlaandi

Siwiizerlaandi

Siwiizerlaandi biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Aartii Oromoo

Aartii Oromoo

Aartiin Oromoo akkuma kan faranjootaa bara hedduu dura jalqabuutiin, dheerina umurii kan warra Awurooppaa gadii kan qabu miti. Adda addummaan Aartii faranjiifi Oromoo, kan faranjii barreeffamaan yookaan bakka bu'aa yaadaatiin dhihaachaa turuusaati. Kan Oromoo ammoo afaaniin yookaan afoolaan daddarbaa dhufuu isaati.
Oromoon saba jireenyasaa aartiin wal simsiisee jiraatudha. Aartii muuziqaa, aartii walaloo, aartii bobbocaafi aartii argaati. Qarooma sirna Gadaa irraa kaasee, meeshaalee Aadaa Oromoon itti fayyadami hedduun isaa kanneen aartiidhaan bocamanidha. Sirboota garaagaraatti maqaa baasuudhaa, Mararoo, Geerersa, Mirriga jechuun aartii walaloo guddaa saba qabudha. Shubbisa /dalaga/ irrattilee dha'aa garaagaraa 20 ol ta'u saba qabudha. Gelloo, Kumkummee, Washabaa, Ragada, Dhiichisa, Shobotee, Shaggooyyee, Gadtumee, Tirrii, Sidaamee, Hammisafi Shubbisa saba qabudha. Gama aartii Asoosamaatiin illee, Afoolota garaagaraa bifa adda addaatiin, Sheekkoo, Oduu durii, Mammaaksafi Raagamtaa jedhee qoodee qaba.
Aartii ammayyaa keessattis, Tiyaatira 1957 Mata duree 'Barumsa' Barreessaan Maammoo Mazammir
'Bara Birraan Bari'e' Haayilee Fidaa, bara 1973.
Gama Asoosamaatiin, 'Bu'aa Caafuu Beekuu' Asteer Gannoo bara 1896
Kuusaa Gadoo, Gaaddisaa Birruutiin 1983.
'Hursaa' Luba Dafaa Jamoo 1966
Godaannisa, 1984, Dhaabaa Wayyeessaa
Hawwii, 1995 Isaayyas Hordofaa
Walalootiin
Biliqa 1972= Abdii Xa'aa
Anaaniyaa= Asafaa Jaallataa
Gama Aartii bobbocaatiin,
Jaarraa hedduu dura, Siidaa Piraamedootaa, Aaksum, Laalibalaafi kkf bocuun beekama.


Fiilmii Oromoo

Fiilmii Oromoo


Nyaata aadaa Oromoo

Nyaata aadaa Oromoo

Nyaata aadaa Oromoo nyaata ummata Oromoo biratti beekkama ta'ee kan dhaloota keessa darba dhufe. Nyaatni aadaa ayyana, cidha, qophii fi yeroo adda addaa irratti ni dhiyaata. Nyaanni akka marqaa, ittoo fi qorii Oromiyaa maratti beekkamus, kan naannoo garii qofa keessa beekkamus jira.

Nyaata aadaa Oromoo "yeroo hunda nyaatamu" fi kan "waqtii" "addaa nyaatamu" jira. Nyaata yeroo hunda nyaataman kan jedhaman nyaata ummanni Oromoo gannas ta'ee bona, birraas ta'ee arfaasa nyaatu fi yeroo baayyee mana keessatti kan qophaawuudha. Fakkenyaaf, buddenaa baadudhaan ykn ittoodhan nyaachuu, akaawwii, buddena/maxinoo aannaniin/itittuun nyaachuu fi kkf. Nyaanni akka addaatti nyaatamu nyaata yeroo baayyee hin qophofne fi kan akka addaatti yeroo muraasa qofa qophaawu. Akka fakkeenyaatti, ancooteen nyaata ayyaanarratti nyaatama. Nyaanni akka cuukoo, qorii, gorsoddoma, fi kkf ammo yeroo fira dubbisuuf deeman kan firaaf/nama jaalataniif fuudhanii dhaqani dha. Nyaanni akkasii kun mana keessatti maatin akka nyaatuuf baayyee hin qophaawu.

Nyaannii aadaa Oromoo baayyeensaa dhadhaa of keessaa qaba. Kun immoo Oromoon loon waan sirriitti qabuuf, dhadhaadhaan nyaata isaa miyeessee nyaata.

Nyaata aadaa Oromoo beekkamaan keessaa:

aadaa saba guddaa

Gulaalan Mubarik gidi


Fixeensa

Fixeensa

Horii buli obbo boruu barraaqaa


Mudaammuddii

Mudaammuddii


Namummaa

Namummaa


Oromo Dictionary

Oromo Dictionary


Qoricha Oromoo

Qoricha Oromoo


Ruwaandaa

Ruwaandaa

Ruwaandaa biyya Afrikaa keessa jirtu.


Zaambiyaa

Zaambiyaa

Zaambiyaa biyya Afrikaa keessa jirtu.


Moozaambik

Moozaambik

Moozambiik biyya Afrikaa keessa jirtu.


Yugaandaa

Yugaandaa

Yugaandaa biyya Afrikaa keessa jirtu.


Buruundii

Buruundii

Buruundii biyya Afrikaa keessa jirtu.


Impaayera Itoophiyaa

Impaayera Itoophiyaa

Impayeera Itoophiya (Amaariffa: የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥተ, Mängəstä Ityop'p'ya), Abisiiniyaas nijedhamti, impaayera Eertiraa ammaa fi walakkaa gara kaabaa Itoophiya of keessatti qabatudha. Impaayerri kun tilmaamaan 1137 (ka'umsa Zaaguwee) kaasee hanga 1975 mootin fonqolchan hangoorra ari'ametti ture.


Waaqeffannaa

Waaqeffannaa

Waaqeffannaan sirna amantii Waaqa tokkichatti amanuu fi lubbu qabeessi hundi isaan uumamuu fudhachuu dha. Waaqeffannaan amantii sanyii Kuush hundaati, Oromoos dabalatee. Oromoonni waggaa kuma hedduudhaf waaqeffannaatti bulaa turan.

Section::::Ayyaana.
Akka Waaqeffannaatti, uumama hundaaf, Waaqni Ayyaana kenneeraf. Ayyaanni Waaqa fi uumama gidduutti akka riqichaatti ilaalama, akkasumas fedhii Waaqaa akka isaanitti agarsiisutti fudhatama. Ayyaantuun nama Ayyaana wajjin dubbachuu danda'uu fi amantoonni seera, duudhaa fi qabeenya Waaqaa akka eeganiif geggeessummaa kennaniidha. Waaqni uumamuu fi jiraachuu Ayyaana, lubbu-qabeessa fi lubbu-dhabeessa, wantootaa fi al-wantoota hunda too'ata, akkasumas madaallii Waaqaa fi lafaa sirreessa.

Waaqeffannaa keessatti, Waaqayyo namoota waliin kan walqunnamu karaa ayyaanaati. Dureewwan amantii akka bakka bu’oota Waaqaatti ilaalamu. Akka Waaqeffannaatti, Waaqayyo ayyaanota kana laggeen, tulluuwwanii fi mukkeen gurguddoo keessa kaa’era. Kanaaf bakkeewwan ayyaanonni jiraatan lafa eebbifamoo fi kabajamoo jedhamanii amanamu. Bakkeewwan eebbifamoon kunneen bakkatti namoonni amantii itti gaggeeffatan, wareeggatanii fi Waaqa itti kadhataniidha.

Section::::Jila.
Ayyaaneffata Oromoo keessatti, ayyaanota amantii baay'eetu jira.

Section::::Ammachiisa/Moggaasa.
"Barruu Guddaa" Moggaasaa

Ammachiisa guyyaa itti daa'ima reefu dhalatte maqaa moggaasanii fi eebbisani. Kunis maqaa moggaasaa jedhama.

Section::::Booranticha.
Boorantichi (Nabi/Booranticha) Ayyaana warri abbootii (ayyaana dhiira warra mana bahee) waggaa keessatti yeroo tokko akka amantiitti maatiin ykn balballi tokko qe’ee angafaatti walgahee kabajuudha. Guyyaa kabaja ayyaana kanaa mijuu fi dhangaan qophaahu gosa adda addaatu jira. Yeroo fi akkaataan itti kabajamu naannoo naannootti xiqqoo addummaa qabaatus jifuu fi duudhaan guutamuu qabu tokkuma.

Section::::Ateetee.
"Barruu Guddaa Ateetee"

Ateeteen ayyaana haadhaati. Ayyaana dubartii fi hormaataati. Oromoon kan dhugeeffatu, Ateeteen ayyaana sanyii fi hormaataa kan dubartiin facaafattu. Dubartiin ayyaana kana kan facaafattu ayyaanni haadha ishee, isheefis tolee akka dhala ishee qajeeluuf uumamaan Waaqa kadhatti. Ateeteen  Saddeetatti kabajamti. “Saddeettan Ateetee jedhama”. Kana jechuun  waggaa lamatti al tokko kabajamti. Birraa keessa ykn yeroo midhaan (jarmiin) alaa walitti qabamee galu, ykn Arfaasaa yeroo roobni roobee margi dagaagee loon quubse, ykn yeroo sanyiin faca’uu jalqabu ta’a. Ateeteen Loon mataa ishii qabdi. Loon Ateetee jedhamu. Dhadhaa finnan loon sanaatiin  sirna Ateetee bulfatu. “Waan hundi Faanshoo Ateeteeti” jedhu’ Ateeten ayyaana hormaataa haa taatu malee, irra jireessi Ishii bal’inaan aadaa calaqqisiisa.

Wadaajo/Wadaaja

Wadaaja jechuun firummaa, aantummaa, wal mararfachuu, walii yaaduu, walii birmachuu jechaadha. Kanas warra ykn maatii tokkotu bulfata. Guyyaa kana ayyaantuu warra dhahaa fi faaruu ayyaana kanaa beekan afeeruun Waaqa isaanii kadhachaa, faarfachaa, galateeffachaa bulu. Ayyaanni kun bakka tokko tokkotti ayyaana ” jaalaa” ni jedhama. Ji’a ji’aan ta’uu danda’a, Waggaatti ala lama ykn tokkos ta’uu ni danda’a.

Ayyaana Irreecha Malkaa fi Tulluu

Irreechi sirna aadaa Oromoo gamtaadhaan tulluu fi malkaa irratti ba’anii waaqa kadhatanii, faarfatanii fi galateeffatan. Karaa biraatiin Irreecha yemmuu jennu hiika (yaada) birootis niqaba. Kunis marga ykn coqorsa sirna ayyaaneffannaa tokkoof ykn araaraaf yoo deemamu harkatti qabatamus ni ibsa. Akkasumas hiikoo gara warra waa beeku bira deemanii namaaf himamu tokkoof kaffaluu (galchuu) ta’uu danda’a. Akkasumas Irreessa jechuun aangessuu jechuus nita’a. Ayyaanni Irreechaa waggaatti yeroo lama Birraa fi Arfaasaa kabajama.

Taaboree/Ukee

Ayyaanni kun ayyaana ijoollee dhiiraa kan ganni isaanii waggaa 16 gadii ta’an waggaatti altokko kabajani. Guyyaa ayyaana kanaa mijuu fi cunqoo qophaa’eef erga soorratanii eebbifatanii booda dirreetti waliin bahuun Qaccee dhukaasu ykn wallaansoo taphatu. Yeroo fi akkaataan ayyaanni kun bakka adda addaatti kabajamu gargari ta’uu nimala. Kanaaf qorannoo barbaachisa.

Ingiccaa/Qunnii darbaa

Ayyaani kun ayyaana ijoollee dubraati. Waggaatti yeroo tokko walitti dhufanii ayyaaneffatani. Guyyaa jala bultii ayyaana kanaa dubri ollaa waliin miidhagdee  gara lagaa ykn dirreetti bahuun gosa margaa Qunnii jedhamu buqqifatu. Yeroo dhaqaa fi galaa sirboota ykn wallee wallisan niqaban. Galgala isaa Qunnii buqqifatanii manatti galan sana battee dhahu. Inni dhahame kun Ingiccaa jedhama. Ganama isaa ingiccaa kana akkuma duraa gurmuun waliin ollaarra deemuun Ingiccaa utubaa ykn gorroo manaatti hidhu. Yeroo kana dhangaa adda addaa afeeramuun dhadhaas muudamanii eebba fudhatu. Xumurarra Galma Ayyaanaa ykn waltajjii tokkotti walgahanii gamtaan sirna ayyaana kanaa sirbaa fi wallee gara garaan kabajanii oolu.

Gannii/Qillee

Ayyaanni kun ayyaana looniin beekama. Bakka tokko tokkotti ammoo akkuma ayyaana biraatti fudhatama. Gara Maccaatti akkitti beekamuu fi Tuulama keessatti akkasumas naannoo gara kibbaa fi bahaatti adda adda ta’uu danda’a. Guyyaa ayyaana kanaa mooraa looniitti marqaa marquun itti facaafatanii hormaata isaaniif eebbisu. Akkitti waanti kun raawwatu hedduu fi bal’aadha. Guyyaa kana Qillee  fi Gugsii fardaa taphachuunis ni beekama.

Kana malees ayyaanotii guyyaa lafaa (ayyaana dachii), guyyaa sanyii (jaarii) fi kkf hedduun kan maqaa hin dhahiin godinoota Oromiyaa garaagaraa keessatti yeroo adda addaatti kan kabajaman nijiran.

Section::::Eebbifachuu.
Oromoo Waaqeffattoonni gaafa ayyaanota adda addaa kabaju Waaqa galateeffachuu fi waaqeffachuuf ni eebbisu. Kunis waqtiilee adda addaatti geggeeffama. Eebbifannaanii fi Waaqeffachuun hojii Waaqeffannaa keessaa tokko.

Eebbifannaa muraasa:

Section::::Ayyaanota Eebba.
Oromoon ayyaana eebbaa baayyee qaba. Oromoon waan jireenya isaa wajjin walqabatu hundumaa ni eebbisa. Fakkeenyaaf:

Gatiin cubbuu asuma jireenya isa ammaarratti nama ga'a, jireenya isa du'a boodderratti odoo hin taane. Waaqayyo namoota cubbuu hojjatan adabuuf sihoolin inni qopheesse hin jiru.

Section::::Cubbuu.
Oromoonni waaqeffattoonni hammeenyi fi rakkinni lafa kanarratti namarra ga'u sababa hojii yaraa namoonni hojjatanii fi murtii dogoggoraa isaan murteessanirraa kan ka'e dhufa jedhanii amanu, kana jechuun bu'aa cubbuu namoonni hojjataniiti jechuu dha.

Section::::Gimbii.
Section::::Fayyadama.
Hojiiwwan gimbii keessatti hojjataman keessaa:

Section::::Seemaa (divine law).
The Seemaa provides guidance not only on ‘religious matters,’ but addresses every aspect of life, including issues of social justice, politics, trade, international relations, family life, domestic and wild animals’ rights, ecosystem.

Seema prohibits lying, stealing, cheating, betraying, dishonesty to one’s parents and to one’s fellow human beings, drugs, alcoholism, gambling and exhibition of unethical and immoral behaviours against the prescribe social norms among others.


Saayinsii

Saayinsii

Saayinsiin (jecha Laatinii scientia jedhurraa kan dhufe, hiikaansaa "beekumsa") mala ittiin beekumsa waa'ee yuuniversii ijaaruu fi qindeessu yoo ta'u beekkumsi kunis ibsa yaalidhaan qoramuu danda'uu fi waan gara fuulduraa ta'uuf jiru dubbachuu danda'uu irratti hundaa'ee. Hiikaan kan durii garu kanatti kan dhiyaatu "saayinsii" qaama beekumsaa tokko, kan karaa namaa galuun ibsamuu danda'uu fi kan haala amansiisaa ta'een hojiirra oolchun danda'amudha. Namoonni saayinsii hojjatan saayintistii jedhamu.

Saayinsiin, ballifamee yoo ilaallame, bara ammayyaa dura ture, qarooma durii baayyee keessa ture. Garuu saayinsiin ammayyaa adeemsa isaatin adda waan ta'eef akkasumas bu'aa isaan waan milkaa'eef jecha saayinsii jedhu kan ammayyaa kun isa kanaan hiikkama. Bara ammayyaa dura, jijjiirramni guddaan kan biraa falaasamni uummamaa kan durii naannoo Giriikitti dhalachuu isaati.


Herrega

Herrega

Herregni qorannoo akka baay'ina(lakkoofsa) caasaa, iddoo/bakka fi jijjiirama geggeessa. Beektota herregaa fi falaasamaa gidduutti hiikaa fi mata dureewwan herrega irratti yaada adda addaatu jira.

y"-2


Anaatoomii

Anaatoomii

Anaatoomin(Xin-Qaama) damee Baayoloojii kan caasaa bineensotaa fi qaama isaa qoratudha; anaatoomii namaarraa adda baasuf maqaa biraa zuutoomii (zootomy) jedhamunis niwaammama. Dameesaa isa tokkoon, anaatoomin qorannaa ulfaa fi anaatoomii wal-dorgomsiisaa wajjin wal qabata, kunimmoo deebi'ee baayoloojii ivoluushunii fi filoojenii wajjin walqabata. Anaatoomin namaa saayinsii fayyaa kan bu'uura fi barbaachisaa ta'an keessaa isa tokko.

Section::::Qaama (Body).
Back  Duyda
Hip Mudhii
Bladder Afuuffa Jaw A’oo
Blood Dhiiga Kidney Kalee
Bone Lafee Knee Jilba
Brain Sammuu Liver Tiru
Elbow Ciqilee Thigh Sarbaa
Fist Tontoommi Waist Mudhii
Lung Somba
Skin Gogaa


Antiroppooloojii

Antiroppooloojii

Antiroppooloojiin ykn Ximmada qorannoo waa'ee namootaa ti, kan darbes ta'e kan ammaa ta'uu danda'aa. Qorannoon namootaa kun beekkumsa saayinsii hawaasaa fi baayooloojii, akkasumas saayinsii uummmaa fi namoommaa irratti hunda'aa.


Arkiyooloojii

Arkiyooloojii

Arkiyooloojin ykn Xin-hambaa qorannoo waan namni bara durii hojjatee ti, kunis baayyinaan wantoota aadaa fi daataa naannoo kan isaan dhiisanii deeman barbaadanii argachuun sana booda qaaccessuun raawwatama; kunis meeshaalee isaanii, ijaarrii isaanii, lubbu qabeessa achiitti argame, fi aadaa isaani dabalata.


Dinagdee

Dinagdee

Diinagdeen damee saayinsii hawaasaa kan sochii diinagdee qoratu yoo ta'u kunis, diinagdee keessatti, seerri oomisha, tatamsa'inaa, fi fayyadama mi'aa fi tajaajilaa too'atu maal akka fakkaatu kan qoratudha.


Hawaasa

Hawaasa

Hawaasni damee saayinsii kan lafa, amaloota, jiraattota, fi ta'a (phenomena) dachee qoratu dha.


Qorannoo Afaanii

Qorannoo Afaanii

Qorannoon afaanii karaa saayinsaawaa ta'een afaan qorachuu dha. Qorannoon kun waan baballaa sadi'i qabata, akkaataa afaanii, hiika afaanii, fi halqara afaani ti. Hojiin jalqabaa kan afaan ibsu kan hojjate Paaninii yoo ta'u kunis afaan Saniskiriitii qaaccesuun seerluga Ashtadhyayi jedhamu kan inni baasen ture; barri isaas DhKD 500.


Saayikoloojii

Saayikoloojii

Xinsammuun damee saayinsii kan faayidaa sammuu fi amaloota namaa qoratu dha. Kaayyoon battalaa xinsammuu namoota dhuunfaa fi gareewwan karaa seera waliigalaa baasuu fi dhimmoota addayaa qorachuun hubachuu dha. Kayyon waligalaa xinsammuu hawaasa fayyaduu dha. Damee kana keessatti, namni hojii xiinsammuu hojjatu xinsammeessaa jedhama, akkasumas saayintistii hawaasummaa, amala ykn sammuu jedhamuus danda'a. Xinsammeessitoonni shoora faayidaan sammuu amala dhuunfaa fi haawaasaa irratti qabu hubbachuuf qoratu, kana wajjin bu'uura xinsammuu fi baayoloojikaawaa kan faayidaa sammuu fi amala duuba jiru alooluu.


Falaasama

Falaasama

Falaasamni qorannoo rakkoolee bu'uuraa fi waliigalaa ti, rakkoolen kunis wantoota akka dhugaa, jireenya, beekumsa, gatii, sababaa, sammuu, fi afaani wajjin wal qabatu. Falaasamni tooftawwan biraa ittiin rakkoo akkasii furan irraa kan adda isa godhu adeemsa tooftawaa waliigalaa fi qajeelfama fudhatamaa irratti bu'uureffamuu isaa ti. Haasaa tasaa namoonni godhan keessatti, yoo ballifamu, falaasamni yaada, fi ilaalcha namoota dhuunfaa ykn garee" ta'uu danda'a. Jechi "filoosoofii" jedhu jecha durii φιλοσοφία (filosoofiyaa) jedhurraa dhufe, hiikaansaas "jaalala beekumsaa/ogummaa" jechuu dha. Jechoota "filoosofera" fi "filoosoofii" jedhu kan jalqaba fayyadame filoosoofera Giriiki durii Paayitaagoras ture.


Kemistirii

Kemistirii

Kemistirii barnoota saayinsii uumamaa jedhamanii beekaman keessaa isa tokko yoo ta'uu waa'ee caasa wantootaa,amalootaa fi qabiyyee wantootaa kan qo'atuudha.


Injineriingii

Injineriingii

Injineriingiin (jecha Laatinii ingenium, hiikaansaa "qarummaa" fi ingeniare, hiikansaa "kalaquu, tolchuu") fayyadama beekumsa saayinsii, diinagdee, hawaasummaa fi ogummaa fayyadamuun gamoo, maashinoota, meeshaalee, sirnoota, fi wantoota kalaquu, saxaxuu, ijaaruu, suphuu fi fooyyessuu irratti xiyyeeffata.


Dhugaatii

Dhugaatii

Bishaan Water


Maqaa Guyyoota

Maqaa Guyyoota


Maqaa Ji’oota

Maqaa Ji’oota

@ISkelHordofa

1. Fulbaana January

2.Onkololeessa February

3.Sadaasa March

4. Muddee April

5. Amajjii May

6. Gurraandhala June

7. Bitootessa July

8. Ebla August

9.Caamsa September

10.Waxabajjii October

11. Adooleessa November

12. Hagayya December


Abrahaam Liinken

Abrahaam Liinken

Abrahaam Liinken (12/2/1809 - 15/4/1865)


Biraazil

Biraazil

Biraazil biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.


Afrikaa Giddu Galeessaa

Afrikaa Giddu Galeessaa

Afrikaa Giddu Galeessaa biyya Afrikaa keessa jirtu.


Iqu’aatoriyaal Giinii

Iqu’aatoriyaal Giinii

Iqu’aatoriyaal Giinii biyya Afrikaa keessa jirtu.


Mooritaaniyaa

Mooritaaniyaa

Mooritaaniyaa biyya Afrikaa keessa jirtu.


Afrikaa Kibbaa

Afrikaa Kibbaa

Afrikaa Kibbaa biyya Afrikaa keessa jirtu.


Aljeeriyaa

Aljeeriyaa

Aljeeriyaa biyya Afrikaa keessa jirtu.


Angoolaa

Angoolaa

Angoolaa biyya Afrikaa keessa jirtu.


Kaameruun

Kaameruun

Kaameruun biyya Afrikaa keessa jirtu.


Morookoo

Morookoo

Morookoo ( ykn Morokooo; /məˈrɒkoʊ/; Afaan Arabaa: المغرب, seeraan Biyya Mooti Morookoo) biyya Afrikaa Kaabaa keessa jirtuudha. Morookoon kaabaan Galaana Meditiraaniyaan, dhihaan Garba Atilaantikiin, bahaan Aljeeriyaa fi kibbaan Sahaaraa Dhihaan kan dangeeffamte jirtu. Magaalaan guddoon Morookoo Kaazabilaankaadha. Bal'inni lafaa ishee 710,850 km (274,460 sq mi) yoo tahu ummata miliyoona 36 oltu keessa jira.


Namiibiyaa

Namiibiyaa

Namiibiyaa biyya Afrikaa keessa jirtu.


Kootdivo’aar

Kootdivo’aar

Kootdivo’aar biyya Afrikaa keessa jirtu.


Naayijeeriyaa

Naayijeeriyaa

Naayijeeriyaa biyya Afrikaa Dhihaa keessatti argamtuudha. Naayjeeriyaan baay'ina ummataatiin Afrikaarraa sadarkaa duraarratti argamti.


Keeppi Verdee

Keeppi Verdee

Keeppi Verdee biyya Afrikaa keessa jirtu.


Laayibeeriyaa

Laayibeeriyaa

Laayibeeriyaa biyya Afrikaa keessa jirtu.


Leesoottoo

Leesoottoo

Leesoottoo biyya Afrikaa keessa jirtu.


Liibiyaa

Liibiyaa

Liibiyaa biyya Afrikaa keessa jirtu.


Niijer

Niijer

Niijer biyya Afrikaa keessa jirtu.


Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo

Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo

Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo biyya Afrikaa keessa jirtu.


Bootiswaanaa

Bootiswaanaa

Bootiswaanaa biyya Afrikaa keessa jirtu.


Beeniin

Beeniin

Beeniin biyya Afrikaa keessa jirtu.


Maalaawii

Maalaawii

Maalaawwii biyya Afrikaa keessa jirtu.


Maalii

Maalii

Maalii biyya Afrikaa keessa jirtu.


Komoroos

Komoroos

Komoroos biyya Afrikaa keessa jirtu.


Burkinaa Faasoo

Burkinaa Faasoo

Burkinaa Faasoo biyya Afrikaa keessa jirtu.


Chaad

Chaad

Chaad biyya Afrikaa keessa jirtu.


Gaabon

Gaabon

Gaabon biyya Afrikaa keessa jirtu.


Gaambiyaa

Gaambiyaa

Gaambiyaa biyya Afrikaa keessa jirtu.


Gaanaa

Gaanaa

Gaanaa biyya Afrikaa keessa jirtu.


Giinii

Giinii

Giinii biyya Afrikaa keessa jirtu.


Giinii-Bisaa’uu

Giinii-Bisaa’uu

Giinii-Bisaa’uu biyya Afrikaa keessa jirtu.


Mooriishes

Mooriishes

Mooriishes biyya Afrikaa keessa jirtu.


Riippabiliika Koongoo

Riippabiliika Koongoo

Riippabiliika Koongoo biyya Afrikaa keessa jirtu.


Senegaal

Senegaal

Senegaal biyya Afrikaa keessa jirtu.


Seraa Liyoon

Seraa Liyoon

Seraa Liyoon biyya Afrikaa keessa jirtu.


Siishelsi

Siishelsi

Siishelsi biyya Afrikaa keessa jirtu.


Eswatini

Eswatini

Eswatini biyya Afrikaa keessa jirtu.


Sudaan Kibbaa

Sudaan Kibbaa

Sudaan Kibbaa biyya Afrikaa keessa jirtu.


Toogoo

Toogoo

Toogoo biyya Afrikaa keessa jirtu.


Tuniisiyaa

Tuniisiyaa

Tuniisiyaa biyya Afrikaa keessa jirtu.


Sahaaraa Dhihaa

Sahaaraa Dhihaa

Sahaaraa Dhihaa biyya Afrikaa keessa jirtu.


Caasluga Afaan Oromoo

Caasluga Afaan Oromoo


Jimma

Jimma

Jimma magaalaa guddaa kibba-lixa Itoophiyaa yoo ta'u Finfinneerraa km330 fagaatee argama. Jimmi, nannoo Oromiyaa keessatti godina addaa yoo ta'u godina Jimmaatin marfamee argama. Magaalaan kun loongitiyuudi fi laatitiyuudii 7°40′Ka 36°50′B irratti argamti. Filannoo bara 2007 dura, Jimmi akka godina addaatti qoodamte.


Kiristaanummaa

Kiristaanummaa

Kiristaanummaan amantii Waaqa tokko jedhurratti hundaa'e yoo ta'u buu'urrisaa jireenyaa fi lallaba Yesus kan Kakuu Haaraa keessatti barreffame.


Shawaa Kibba Lixaa

Shawaa Kibba Lixaa

Godinni Shawaa Kibba Lixaa kan argamu Oromiyaa.


Godina Gujii

Godina Gujii

Horteen Oromoo bakka Gurguddoo lamati akka qoodamuu ni beekama.Isaanis Boorana fi bareentu jedhamuu.Hortee kana keessaati Oromoon Gujii ilman Boorana jalatti argamuu.Godinichaati magaala guddoo fi teessoo Godina Gujii kan tatee magaalaa Nageellee jedhamuun beekamti.Godinni Gujii Godina Oromiyaan qabdu keessaa tokko Yoomuu ta'u, kan argamu Giddu gala kibbaa Oromiyaa Yommuu argamuu, Gara kaabatin Godina baalee fi arsii, kibbaan Godini Boorana, Bahaan Mootummaa Naannoo Sumaale fi kaaba-dhihaatin saba fi sablammoota Ummatoota kibbaati, Dhihaan Godinaa Gujii lixaatin dangeeffamuun argamti. Gujiin godinallee Gurguddoo lamatti qoodamuu: Godina Gujii bahaa (teessoon Magaala Nageelle Gujii) fi Godinaa Gujii lixaa (teessoon Magaala Bulee horaa). Godina Gujii baha kana Albuudon Bay'innaan Keessatti Argamuu. kanneen akka Warqii,tantaalem fi nikeeli fkkf ni argamuu, Keessattu Aanaa Oddoo shakkisoo Adoola =Midroc gold mine ,Magaaddo Keessatti iddoowwan Bay'innaan Warkeen(gold) bahuudha.

Godinni Gujii Iddoo(bakka) burqaa Gootota Yoomiyyuu dagatamuu hin qabnee kanneen aarsa sabaa Oromoo bal'aaf ta'aan darbaanif kanneen lubbuun jiraan hedduu qaba.Gootonni ifaa Dhaloota ta'aan Gootota Oromoo Kanneen akka:-

1.Goota Janeeral Xulaa Duubee

2.Goota Ifreemi Adoola

3.Goota Uturaa Uddoo

4.Jaal Badhaadhaa Galchuu

5.jaal Ilaalaa Kaffaala

6. jaal Gammadaa tolii

7. Jaal Guddataa Baallii

8. Jaal woddeessa Tuqaa

9. Jaal Boruu Sheekkoo fi kanneen biroos ni jiru.

Aanaaleen Godinnichaa :- Aanaa

Annaasorra
Booree
Daamaa
Girjaa
Haroo wolaabuu
Aaga Wayyuu
Adoola woyyuu
Liibaan
Magaala Nagelle
Oddoo shakkisoo
Uraaga
Waadara
Goroo Doolaa
Gumii Eldalloo
Magaala Shaakkisoo


Horroo Guduruu

Horroo Guduruu

Godinni Horroo Guduruu kan argamu Oromiyaa gara dhihaatti.


Godina Addaa Oromiyaa Naannoo Finfinne

Godina Addaa Oromiyaa Naannoo Finfinne

Godinni Godina Addaa Oromiyaa Naannoo Finfinne kan argamu Oromiyaa.


Godina Arsii Dhihaa

Godina Arsii Dhihaa

Godinni Arsii Dhihaa godinaalee Oromiyaa kessa isa tokko. Arsiin Dhihaa bara 1998 ALI godinoota sadii duraan jiran Godina Baalee , Godina Arsii fi Shawaa Bahaa irra aanoota baadiyaa 12 fi bulchiinsa magaala 3 walitti fiduudhan kan hundoofte.


Aanaa Amiinyaa

Aanaa Amiinyaa

Amiinyaan aanolee godina Arsii, naannoo Oromiyaa, Itoophiyaa keessaa isa tokko.


Arsii Nageelle

Arsii Nageelle

Arsii Nageellen aanolee godina Arsii, naannoo Oromiyaa, Itoophiyaa keessaa isa tokko.


Ajjee

Ajjee

Ajjeen aanolee godina Arsii, naannoo Oromiyaa, Itoophiyaa keessaa isa tokko.


Asako (Aanaa)

Asako (Aanaa)

Asakoon aanolee godina Arsii, naannoo Oromiyaa, Itoophiyaa keessaa isa tokko.


Sude

Sude

Suden aanolee godina Arsii, naannoo Oromiyaa, Itoophiyaa keessaa isa tokko.


Arjentiinaa

Arjentiinaa

Arjentiinaa biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.


Boliiviyaa

Boliiviyaa

Boliiviyaa biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.


Chiilii

Chiilii

Chiilii biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.


Iqqu'aador

Iqqu'aador

Iqqu'aador biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.


Peeruu

Peeruu

Peeruu biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.


Venezu’eelaa

Venezu’eelaa

Venezu’eelaan biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.


Uraaguwaay

Uraaguwaay

Uraaguwaay biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.


Meeksikoo

Meeksikoo

Mixiko rice America kaba kissa jirtu.


Afaan Arabaa

Afaan Arabaa

Arabiffi maqaa afaan kan Arabiffaa nannoo jaarraa 6ffaa keessa turerraa dhufeef kenname dha. Kunis afaan barreeffamaa fi Arabiffaa adda adda bakka adda addaatti dubbataman, Giddugala Bahaatii kaasee, Kaaba Afrikaa fi Gaanfa Afrikaa keessatti kan dubbatamu of jalatti qabata. Arabiffi maatii afaan Afiroo-Eeshiyaatikii jalatti ramadama.


Afaan Siwaahilii

Afaan Siwaahilii

Afaan Siwaahilii (akkasumas kan Kiswahili jedhamu) Afaan Bantu tti. Afaanii kunni afaan biyyotta Sahaaraa n jalla jirranitti yeroo bayee dubbatama. Swahilin afaan Ummattaa Swahilikan fixee Gallana Oceanii kabba Somaaliyaafagatte hanga danga Moozaambiik fi Tanzaaniyaa argamaniin dubbatama. Ergaa afaan adda Tanzaaniyaa kufeen bodda, Afaan Siwaahiliin akka afaan tokkoffatti ummattaa Tanzaaniyaan fudhatame, lakkofsii ummatta afaan Kiswahili akka Afaan tokkoffatti dubbatan hanga million 40 guddatte. Haa ta'u malee Siwaahiliin ummatta hanga million 100 ta'aniin dubbatamma. Biyyotta kabba Afrikaa tti fi Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo tti Siwaahiliin lingua franca ta'erra. Siwaahiliin afaan Afrikaa jirran kessa akka afaan hojjii African Union kan fayyadaman isaa qofaatti. Siwaahiliin University gugguddo adunyaa kessatti ni barsifama, akkasumas stationotta akka BBC, Voice of America fi Xinhua irratti ni dabarfama.

Tanzaaniyaa, Keeniyaa, Yugaandaa, Ruwaandaa, Buruundii, Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo, Somaaliyaa, Komoroos, Moozaambiik.

Akka Afaan tokkofatti - 40 million
Akka Afaan lammafatti - 100 million

Niger-Congo->Atlantic-Congo->Volta-Congo->Benue-Congo->Bantoid->Southern->Narrow Bantu->Central->G->Swahili

Afaan tokkoffa Tanzaaniyaa, Keeniyaa, Yugaandaan (2005 jalqabe)tti.


Gayaanaa

Gayaanaa

Gayaanaan biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.


Suriinaam

Suriinaam

Suriinaam biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.


Fireenchi Giyaanaa

Fireenchi Giyaanaa

Fireenchi Giyaanii biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.


Paraaguwaay

Paraaguwaay

Paraaguwaay biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.


Afaan Sarbiyaa

Afaan Sarbiyaa


Adaabbaa

Adaabbaa

Adaabbaan aanolee godina Arsii, naannoo Oromiyaa, Itoophiyaa keessaa isa tokko.
Adaabbaa


Aanaa Digaluu fi Xijjoo

Aanaa Digaluu fi Xijjoo

Digaluuf Xijjoon aanolee godina Arsii, naannoo Oromiyaa, Itoophiyaa keessaa isa tokko.


Boosniyaa fi Herzegoviinaa

Boosniyaa fi Herzegoviinaa

Boosniyaa fi Herzegoviinaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Hangaarii

Hangaarii

Hangaarii biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Laaksembargi

Laaksembargi

Laaksembargi biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Godaansa Oromo

Godaansa Oromo

Godaansa Oromo - Godaansa Oromoo Guddichas ni jedhama — Godaansi Oromoo baballachuu ummata Oromoo kan jaarraa 16ffaa fi 17ffaa keessa giddu galeessa Itoophiyaatii gara kaabaatti godhame dha. Godaansi kun mootummaa sanyii Salamoon kan Abisiiniyaa irratti dhiibbaa guddaa fide. Akkasumas mootummaa Adaal kan dhiheenya sana moo'amee turerrattis dhiibba guddaa fiduudhan akka dhabamtu godhe.


Mootummaa Jimmaa

Mootummaa Jimmaa

Mootummaan Jimmaa mootummaa naannoo Gibee jiran keessa tokko yoo ta'u kan hundaa'es jaarraa 19ffaa keessa. Mootummaan Jimmaa karaa dhihaa Limmuu-Inaariyaa wajjin daangaa kan qooddatu yoo ta'u, karaa bahaa Mootummaa Sidaamoo kan Jaanjaroo, fi karaa kibbaa Mootummaa Kafaarraa Laga Gojabiin addaan ba'a. Jimma waraanaan mootummoota naannoo Gibee jiran keessaa isa jabaataa dha.


Dargii

Dargii

Dargii ykn Darguu (jecha Gi'iizirraa kan dhufe yoo ta'u hiikaansaa koree jechuudha) maqaa koree qindeessaa humna waraanaa, poolisii, fi milishaa Itoophiyaa kan biyyattii bara 1974 amma 1987tti bulcheeti. Dargiin Hayilaa Sillaaseen erga angoorraa buufamee booda aango qabate. Hundaa'ee odoo hin turin, Dargiin maqaa isaa gara Koree Bulchaa Waraana Kan Yeroo (Provisional Military Administrative Council) jijjiirrate, haa ta'u malee ummata biratti maqaa Dargii jedhamuun irra beekkama. Bara 1975tti, barsiisa komunizimii fudhate; hanga 1987ttis aangorra ture. Bara 1975 fi 1987 gidduutti, Dargiin namoota kuma kudhaniitti lakkaa'aman mana murtiitti odoo hin dhiyeessin hidhee fi ajjeesse.


Dubliin

Dubliin

Dabliin magaalaa guddoo Aayerlaandi.


Mootummaa Aaksuum

Mootummaa Aaksuum

Mootummaa Aaksuum ykn Aaksuum, Impaayera Aaksumis ni jedhama, biyyaa kaaba Itoophiyaa fi Eertiraa turtee fi daldalaan beekamtuu yoo taatu kan turtes tilmaamaan 100-940 DhKB.


Faasiladas

Faasiladas

Faasiladas (1603-1667) bara 1632 hanga Onkololeessa 18 1667tti mootii Itoophiyaa ture. Faasiladas mootii sanyii Salamoon keessaa dhufe.


Naannoo Benishaangul-Gumuz

Naannoo Benishaangul-Gumuz

Mootummaa Naannoo Benishaangul-Gumuz mootummoota naannoo kan Itoophiyaa salgan keessa tokko. Magaalaa guddoon naannoo kanaa Asoosa dha.


Naannoo Gaambeellaa

Naannoo Gaambeellaa

Mootummaa Naannoo Gaambeellaa, Mootummaa Naannoo Ummatoota Gaambeellaas ni jedhama, mootummoota naannoo kan Itoophiyaa salgan keessa tokko. Magaalaa guddoon naannoo kanaa Gaambeellaa dha.


Afaan Giriik

Afaan Giriik


Dhangala'oo

Dhangala'oo

Dhangala'oon haala wantootaa afur keessaa isa tokko(isaan sadan jajjaboo, gaazii, fi pilaazmaa). Dhangala'oon haala addaa kan qabiyyee(volume) murtaa'e qabu garuu boca murta'aa hin qabne dha. Bishaan, dhangala'oo baayyinaan lafarratti argaman keessaa isa guddaadha. Akkuma gaazii, dhangala'oon yaa'uu kan danda'u yoo ta'u boca qodaa itti nammee sana fudhata. Dhangala'oo baayyeen cafaqame kan didan yoo ta'u kaan kan cafaqamanis ni jiru. Dhangala'oon akka gaazii iddoo qodaa keessaa jiru hunda bittinnaa'anii hin guutan, lafa isaan ga'u qofa qabatu. Dhangala'oon rukkina baayyee hin jijjiirramne qabu.


Wangeela

Wangeela

wangeellii wangeela gooftaa keenyaa yesusii kiristoosiidha. innii humna fayyiisuu of-keessa qaba.
wangeelli keenyaa 66 dha. tokko tokkoon waneelootaa kana waa'ee guddummaa kiristoosi duwwaa kan ibsaaniidha.


Giddaa Kiiramuu

Giddaa Kiiramuu

Aanan Giddaa Kiiramuu aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Wallagga Bahaa keessatti argama.


Ancootee (nyaata)

Ancootee (nyaata)

Ancooteen nyaata aadaa Wallaggaa yoo ta'u irra caala yeroo ayyaanaa nyaatama.


Marqaa

Marqaa

Marqaan nyaataa aadaa Oromoo yoo ta'u dhadhaadhaan ykn ittoon nyaatama.


Atamii

Atamii

Atoomiin ykn Suuddoon bu’uuraa wanti hundi irraa ijaarameedha. suddowwan ulfaatina fi guddina isaanii irratti hundaa’uun maqaa adda addaa qaban baay’eedha. Gosoonni atoomotaa adda addaa kun ruqoo keemikaalaa jedhamu . Fakkeenyaaf , warqeen gosa sibiilaa gatii guddaa qabu keessaa isa tokko.

Atoomonni(suuddowwan) ijaan hin mul’atan, baay’ee xiqqaadha, garuu guddinni isaanii inni qabatamaan cita-suddoorraa garaagarummaa qaba. Walumaagalatti atoomonni daayameetira naannoo meetira 0.1 hanga 0.5 qabaachuu danda’u.

Yeroo baay’ee atoomonni kophaa isaanii hin argamaan. irra caalaa, atoomiin tokko atoomii kan biraa wajjin walitti hidhamuun qaama molakiyuulii(kutaanga) jedhamu uuma. Fakkeenyaaf, atoomonni haayidiroojiinii lamaa fi oksijiinii tokko walitti makamuun molakiyuulii bishaanii uumu.

Atoomonni mataan isaanii ruqoolee xixiqqoo 3 irraa ijaaramaniiru. Isaanis Ruqoolee Cita-suddoo(sub-Atomic Particle) jehamuu cita-suddoo kan jedhuun elektiroonota, pirootonii fi niwutiroonii . Pirootonoonni fi niwutiroonni wiirtuu atoomii tokkoo keessatti yeroo walitti qabaman niwukilasii atoomichaa uumu. Elektiroononni ammoo niwukilasii kana bifa duumessaatiin marsu. Elektiroononni niwukilasii keessa naanna’us, humni elektiromaagneetikii akka isaan niwukilasii keessaa hin miliqneef bakka isaaniitti qabata.

Lakkoofsi pirootonoota, niwutiroonii fi elektiroonota atoomii tokko keessatti argaman hanga atoomii sanaa murteessa. Fakkeenyaaf, atoomiin tokko pirootoonii 1, niwutiroonii 0 fi elektiroonii 1 yoo qabaate haayidiroojiinii ta'a, pirootonii 16, niwutiroonii 16 fi elektiroonii 16 yoo qabaate garuu salfarii(Waalgaa) ta’a.

Atoomonni osoo walitti hin bu’in, addaan fagaatan gaazii ykn qilleensa ta’u . Faallaa kanaatiin bakka tokkotti qabamanii socho’uu yeroo danda’an wantoota jajjaboo ta’u.


Awugustuus

Awugustuus

Awugustuus dursuu romaa mooticha.


Gaazii

Gaazii

Gaazin haala wantootaa kan bu'uuraa afur keessaa tokko (isaan kaan jajjaboo, dhangala'oo fi pilaazmaa dha). Gaazii qulqulluun, atamoota dhuunfarraa (fkn gaazii luujii) kan uummame, molokiyuulii elementii kan atamii tokkorraa uummame (fkn ooksijiinii), ykn molokiyuulii kampaawondii atamoota adda addaarraa hojjatame (fkn kaarbon daayi'oksaayidii) ta'uu dnada'a. Wal makaan gaazii, akkuma qilleensaa, gaazota qulqulluu adda addaa of keessaa qabaachuu danda'a. Wanti gaazii jajjaboo fi dhangala'oorraa adda baasuu tokko fageenya guddaa paartikilii gaazii gidduu jirudha. Addaan fageenyi kun gaazin halluu maleessa ta'e namatti akka hin mullane godha. Bakka elektrikii fi giraaviitin jirutti, walii qunnamtiin paartikiloota gaazii gidduu jiru baayyee xiqqaa dha.


Laggasaa Abdii

Laggasaa Abdii

Laggasaa Abdii weellisaa Oromoo beekkamaa dha.


Julius Caesar

Julius Caesar

Julius Caesar Roomaa nama siyaasaa fi waliigala.


Panaamaa

Panaamaa

Panaamaan biyya Ameerikaa Giddu Galeessaa keessa jirtu.


Nikaraagu'aa

Nikaraagu'aa

Nikaraagu'aan biyya Ameerikaa Giddu Galeessaa keessa jirtu.


Kostaa Rikaa

Kostaa Rikaa

Kostaa Rikaan biyya Ameerikaa Giddu Galeessaa keessa jirtu.


El Salvaador

El Salvaador

El Salvaadorn biyya Ameerikaa Giddu Galeessaa keessa jirtu.


Beliiz

Beliiz

Beliiz biyya Ameerikaa Giddu Galeessaa keessa jirtu.


Ameerikaa Kibbaa

Ameerikaa Kibbaa

Ameerikaan Kibbaa ardii addunyaa keessaa tokko yoo ta'u kan argamus wantaa dhihaatti, irra caala mudhii lafaarraa gara kibbaatti.
Ameerikana Kibbaa ardii Ameerikaas jedhaman keessaa tokko yoo ta'u, kan guutumaan guutuuti Hemisphere Dhihaatti kan argamu yoo ta'u, kan baayyinaan argamu immo Hemisphere Kibbaatti. Kan dangeffame immo dhihaan Garba Paasifiik, kaaba fi bahaan immo Garba Atilaantiik, kaaba-dhihaan immo Ameerikaa Kaabaa fi Garba Karibiyaanii daangeffamee argama.

Maqaan Ameerikaa Kibbaa jedhuu kun kan kennameef bara 1507, kan maqaan kennamef namoota kaartaa kaasan kan ta'an Martin Waldseemüller fi Matthias Ringmann yoo ta'u maqaan kuni immoo kan kennameef maqaa nama Ameeriigoo Vespuuchii jedhamu irraa ka'aniiti, namichi kunis namicha yeroo duraaf lafoonni Ameerikaas kunin Isti Indiis (East Indies) akka hin taane fi addunyaa haaraa namoota Yuurooppiif hin beekkamne akka ta'e namicha ifaa godhedha.

Ameerikaa Kibbaa ballina hanga 17,840,000 isquweer kiilomeetira (6,890,000 isq mi) kan qabdu yoo taatu yookan immo parsenti fuula addunyaa kana 3.5% qabata. Akka bara 2005 baayyinni ummata isaani tilmaaman 371,000,000 caala dha. Ameerikaa Kibbaa ballina lafaan addunyaa keessaa afraffaa irratti kan argamtu yoo taatu kunis Eshiyaa (tokkoffaa), Afrikaa(lammaffaa) fi Ameerikaa Kaabaa (sadaffa) aanteti. Akkasumas bayyina ummattan addunyaa keessaa shanaffa irratti argamti, kunis Eshiyaa (tokkoffa), Afrikaa (lammaffaa), Yuurooppi (sadaffaa) fi Ameerikaa Kaabaa (Afraffaa)tti antetti.


Karibiyaan

Karibiyaan

Karibiyaanin naannoo Garba Karibiyaanii, odoloota isaa (kaan kan Garba Karibiyaaniin marfan, kaan ammoo kan Garba Karibiyaanii fi Garba Kaaba Atilaantiikiin marfaman) fi qarqara garbaa walitti qabatu. Naannoon kun kibba-baha Meeksikoo fi Ardii Ameerikaa Kaabaa, baha Ameerikaa Giddu Galeessaa fi kaaba Ameerikaa Kibbaatti argama.


Ameerikaa Giddu Galeessaa

Ameerikaa Giddu Galeessaa

Ameerikaa Giddu Galeessaa naannoo Ameerikaa Kaabaa fi Kibbaa gidduutti argamu. Ameerikaan Giddu Galeessaa biyyoota torba qaba: Beliiz, Kostaa Rikaa, El Salvaador, Honduraas, Nikaraagu'aa, fi Panaamaa dha.


Kuubaa

Kuubaa

Kuubaan biyya odolootarraa uummamte kan naannoo Karibiyaan jirtudha. Biyyi Kuubaa odola guddaa tokko, Isla de la Juventud fi odoloota xixiqqaa bayyeerraa uummamte. Magaalaan guddoo Kuubaa Havaanaa dha. Magaalaan guddinaan lammaffaa ammoo Santiago de Cuba ti.


Jamaayikaa

Jamaayikaa

Jamaayikaan biyya odolootaarraa uummamte kan Garba Karibiyaanii keessa jirtu.


Tirinidaadi fi Tobeegoo

Tirinidaadi fi Tobeegoo

Tirinidaadi fi Tobeegoon, kan maqaa guutuu Rippabiliika Tirinidaadi fi Tobeegoo jedhamuun waamamtu, biyya odoloota lamarraa uummamte kan qarqara kaabaa Ameerikaa Kibbaatti argamtu.


Heyitii

Heyitii

Heyitii, maqaa guutuu Rippabiliika Heyitii, biyya Karibiyaan keessa jirtu.


Seenti Viinsenti fi Giranadiinsi

Seenti Viinsenti fi Giranadiinsi

Seenti Viinsenti fi Giranadiinsin biyya odolootaarraa uummamte kan Antiiliis Xiqqicha keessatti argamtu.


Seenti Luushiyaa

Seenti Luushiyaa

Seenti Luushiyaan biyya odolaa kan baha Garba Karibiyaan keessa karaa Garba Atilaantiikitti aanuun argamtu. Biyyi kun qaama Antiiliis Xiqqichaati.


Baarbeedoos

Baarbeedoos

Baarbeedoos biyya odolootaa kan Antiiliis Xiqqicha keessatti argamtu. Biyyi kun dheerinaan 34km (21mi), dalgeen 23km (14mi) yoo taatu ballina 432km ta'u qabdi.


Giranaadaa

Giranaadaa

Giranaadaa biyyaa odolootaa yoo taatu Odola Giranaadaa fi odoloota xixiqqoo ja'a of keessaa qabdi. Giranaadaa Garba Karibiyaanii keessatti kibba Giranadiinsitti argamti.


Rippabiliika Dominiikaan

Rippabiliika Dominiikaan

Rippabiliiknia Dominiikaan biyya odola Hispanyoolaarratti argamtu yoo taatu qaama Antiiliis Guddicha kan naannoo Karibiyaan keessa jiru ti.


Antiiguwaa fi Baarbuudaa

Antiiguwaa fi Baarbuudaa

Antiiguwaa fi Baarbuudaa biyya odola lamarraa uummamte kan Garba Karibiyaanii fi Garba Atilaantiik giddu jirtu dha.


Bahamaas

Bahamaas

Bahamaas biyya odolaa yoo taatu Garba Atilaantikii keessaa odoloota 700 ol qabdi.


Seenti Kiitsi fi Neevis

Seenti Kiitsi fi Neevis

Seenti Kiitsi fi Neevis biyya Westi Indiis keessatti argamtuu fi sirna federaalan bultu yoo taatu odoloota lamarraa uummamte. Ardii Ameerikaa keessatti, ballinaanis ta'ee baayyina uummataatin, Seenti Kiitsi fi Neevis biyya baayyee xiqqittii dha.


Ameerikaas

Ameerikaas

Ameerikaan maqaa ardiilee Ameerikaa lamaan Ameerikaa Kaabaa fi Ameerikaa Kibbaa walitti qabatu.


Cheekiyaa

Cheekiyaa

Cheekiyaa ("Česko") / Rippabiliika Cheek ("Česká republika") biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Ambo (aanaa)

Ambo (aanaa)

Aanaan Amboo aanaalee mootummaa naannoo Oromiyaa keessaa isa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanaan kun karaa kibba-lixaa aanaa Xuqur Incinniitin, karaa dhihaa aanaa Calliyaatin, karaa kaabaa aanaa Gindabaratiin, karaa kaaba-bahaan aanaa Jalduutin, karaa bahaa aanaa Dandiitin, fi karaa kibba-bahaa godina Shawaa Kibba Lixaatin daangeffamee argama. Teessumni bulchiinsa aanaa kanaa magaalaa Amboo ti; magaalonni aana kana keessa jiran kan biroo Gorosillee fi Meexxi dha. Aanaan Amboo, aanaan Tokkee Kuttaayee fi magaalaan Amboo walitti duraan aanaa Amboo jala turan.


Ilfata

Ilfata

Aanaan Ilfataa aanoolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanan kun of danda'ee aanaa odoo hin ta'in dura aanaa Dandii jala ture.bara 1998 itti hundeefamte.


Ada’aa Bargaa

Ada’aa Bargaa

Aanan Ada’aa Bargaa aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanan Ada'aa Bargaa karaa kibaa aanaa Walmaraatin, karaa kibba-lixaa aanaa Ejereetin, karaa dhihaa aanaa Meettaa Roobitiin, fi karaa kaabaa fi bahaa Laga Mogoriin daangeffamee argama. Magaalota aanaa kana keessaa jiran kan akka Incinnii, Mogor, fi Reejjii isaan muraasa.


Ejeree

Ejeree

Aanaan Ejeree aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanaan kun karaa kibbaa Godina Shawaa Kibba Lixaatin, karaa dhihaa aanaa Dandiitin, karaa kaaba-dhihaa aanaa Jalduutin, karaa kaabaa aanaa Meettaa Roobitiiin, karaa kaaba-bahaa aanaa Ada'aa Bargaatin fi karaa bahaa aanaa Walamaraatin daangeffamee argama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Addis Aalam jedhama.

Ka'umsa Laga Awaash kan ta'e Tulluun Warqee aanaa keessatti argama. Ji'a Hagayyaa bara 2006tti, lolaan aanaa kanarraan miidhaa guddaa geessise. Aanaa kana keessaa - Sabbata, Awaasii fi Iluu dabalatee - namoota 14,790 kan miidhaman yoo ta'u 2,052 kan ta'an ammoo qe'ee isanirraa buqqa'an.


Jibaat

Jibaat

Aanaan Jibaat aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo taatu Godina Shawaa Dhihaa keessatti argamti. Aanan kun karaa kibbaa aanaa Noonnootiin, karaa kibba-lixaa Godina Shawaa Kibba Lixaatin, karaa bahaa aanaa Xuqur Incinniitin, karaa kaaba-bahaa aanaa Tokkee Kuttaayeetiin, fi karaa dhihaa aanaa Daannotiin daangeffamee argama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Shanan jedhama.


Meettaa Roobii

Meettaa Roobii

Aanan Meettaa Roobii aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Karaa kibbaa aanaa Ejereetin, karaa kibba-lixaa aanaa Jalduutin, karaa kaaba-dhihaa aanaa Gindabaratiin, karaa kaabaa laga roobiin, fi karaa bahaa aanaa Ada'aa Bargaatin daangeffamee argama.gootaa akka Garbii Bultoo,Walee Bultoo kan qabdu yoo tahu gaarreen akka Tulluu qacamaa/gaara qillisaa/ ni qabdi.Magaalaa guddaan aanaa kanaa Shinoo akkasumas magaala Aanaa keessatti argaman Magaala Qaxqaxxoo,Magaala Golaa fi laga Roobii faa keesatti argamu.


Midaa Qanyi

Midaa Qanyi

Midaa Qanyi aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanan kun duraan aanaa Calliyaa jala ture. Aanaan kun karaa bahaa aanaa Ambootin, karaa kibbaa aanaa Tokkee Kuttaayetiin, karaa kibba dhihaa fi karaa dhihaa aanaa Calliyaatin, fi karaa kaabaa Godina Horroo Guduruutin daangeffamee argama.


Noonnoo

Noonnoo

Aanaan Noonnoo aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Maqaan aanaa kanaa kan dhufee maqaa gosa Oromoo Maccaa kan naannoo sana jiraatu kan Noonnoo jedhamu irraayi. Aanan Noonnoo karaa kibba-lixaa Laga Gibeetin (kan Godina Jimmaatin addaan baasu), karaa kaab-lixaa aanaa Daannotiin, karaa kaabaa aanaa Calliyaatin, karaa kaaba-bhaa aanaa Xuqur Incinniitiin, karaa bahaa Godina Shawaa Kibba Lixaatin, fi karaa kibba-bahaa Mootummaa Naannoo Kibbaatin daangeffamee argama.


Tokkee Kuuttaayee

Tokkee Kuuttaayee

Tokkee Kuttaayee aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Aanaan kun duraan aanaa Amboo jala ture. Aanaan kun karaa bahaa aanaa Ambootiin, karaa kaabaa aanaa Midaa Qanyiin, fi karaa dhihaa aanaa Calliyaatin daangeffamee argama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Gudar yoo ta'u, magaalotni xixiqqoon akka Gooroo Soolee fi Tokkee Irreessaa ni argamu.


Gimbii (magaala)

Gimbii (magaala)

Gimbiin magaalaa Oromiyaa dhihaatti argamtu.
Bara 1983 godina taate


Jidda

Jidda

Jidda aanolee godina Shawaa Kaabaa keessaa isa tokko. Omisha midhaanii garbuu,qamadii faan beekama. Haalli qillensa ishee baddaadha. Magaalli guddittiin aannaa kanaa sirtii jedhamti. Uummanni aanaa jiddaa tokkummaa jigii fi walgaarsaan waliin jiraatu. Guyyaa kamisaa gabaa daldalaa beekkamaatu jira.

Horsiisa loonii, fardeen fi hoolotaanis jiddi beekamtuudha. Atileetii beekamaan yeroo jalqabaatif medaaliyaa maraatoonii oloompikii miila duwwaa fiigun injifate Abbabaa Biqilaan aanuma Jiddaa keessatti dhalate. Siidan atileet Abbabaa Biqilaas mana barumsaa maqaa isaatin ijaarame Mana Barumsa Sadarkaa 1ffaa Shaambal Abbabaa Biqilaa keessatti hirmaannaa uummataa fi mootummaatin hojjetamee dhaabbatee jira.

Akkuma uummata Oromoo kan biroottis jiddi sirna gumaa,gadaa,sirna fuudhaf heerumaa fikkf bifa bareedina qabuun gaggeeffata.


Bulee Horaa

Bulee Horaa

Aanan Bulee Horaa aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Gujii keessatti argama. Aanan kun duraan aanaa Haagara Maaram keessa kan ture yoo ta'u amma of danda'ee ba'e.


Taltallee (aanaa)

Taltallee (aanaa)

Aanan Taltallee aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Booranaa keessatti argama. Taltalleen Godina Booranaa gara kibba-lixaatti kan argamu yoo ta'u, karaa kibb-lixaa Keeniyaadhan, karaa lixaa fi kaabaa Laga Saganiin (aanan Taltallee laga kana qofa qaba), karaa kaaba-bahaa Yaa'a Balloodhaan, fi kibba-bahaan ammoo Dirreedhaan daangeffamee argama. Lagni Saganii aanaa Taltallee Naannoo Sabaa fi Sab-lammoota Ummattoota Kibbaarraa gargar baasa.


Yaa'a Balloo (aanaa)

Yaa'a Balloo (aanaa)

Yaa'aa Balloon aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Booranaa keessatti argama. Yaa'aa Balloon karaa kibbaa Dirreedhaan, karaa dhihaa Taltalleedhaan, karaa kaabaa ammoo Bulee Horaatin, fi karaa bahaa Areeroodhaan daangeffamee argama.


Areeroo

Areeroo

Aanaan Areeroo aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Booranaa keessatti argama. Areeroon karaa kibba-lixaa Dirreedhaan, karaa dhihaa Yaa'a Balloodhaan, karaa kaabaa Bulee Horaadhaan, karaa kaaba-bahaa Godina Gujiitin, karaa bahaa Mootummaa Naannoo Sumaaletiin, fi karaa kibbaa Moyyaaledhaan daangeffamee argama. Lagni Daawwaa, Areeroon laga kana qofa qaba, aanaa kana Oddoo Shaakkisoo fi Liibanirraa adda baasa.


Moyyaalee (aanaa)

Moyyaalee (aanaa)

Aanan Moyyaalee aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Booranaa keessatti argama. Moyyaalen kibba Godina Booranaa keessatti kan argamu yoo ta'u karaa kibbaa Keeniyaadhaan, karaa dhihaa Dirreedhaan, karaa kaaba-lixaa Areerodhaan, karaa kaabaa Laga Daawwaa kan Liibanirraa, fi karaa bahaa Mootummaa Naannoo Sumaaletiin daangeffama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Moyyaalee dha.


Jimmaa Raaree

Jimmaa Raaree

Aanan Jimmaa Raaree aanolee naannoo Oromiyaa keessa tokko yoo ta'u Godina Horroo Guduruu keessatti argama. Maqaan aanaa kanaa gosa Oromoo kan naannoo kana jiraatu Jimmaa Raaree jedhamurraa dhufe. Aanan kun karaa dhihaa Godina Shawaa lixaa Aanaa Baakkoo Tibbee fi jimmaa Gannatti gandoota baadiyyaa isaa, karaa kaabaa Guduruunfi Aanaa jimmaa Gannatii karaa bahaa fi kibbaa Laga Gudar, kan Godina Shawaa Dhihaarraa adda baasun daangeffamee argama. Teessumni bulchiinsa aanaa kanaa Waayyu dha; magaalan kan biraa kan aanaa kana keessa jiru Gooban jedhama akkasuma haalii teesuma Aanaa kanaa Garreen,Tulluu fi lafa caffee diriraa lageen baay'ee kab qabduu fi Riqicha durii nam tolchee hortee macaa gara lixaa waliin kan wal quunamsiisuu Riqicha Abbaa Gadaa/Abbaa Oromoo jedhamuu kan qabdudha.


Wancii

Wancii

Aanan Wancii aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Kibba Lixaa keessatti argama. Wanciin karaa kibba-lixaa Ammayyaan, karaa kaabaa Godina Shawaa Dhihaatin, fi karaa kibba-bahaa Walisoo fi Gooroon marfamtee argama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Cittuu dha.

Lafti ol ka'aan aanaa kana keessaa Tulluu Dandii ti; tulluun kun daangaa aanaa Dandii irratti argama. Bunni mallaqa argachuuf ni oomishama; haa ta'u malee, lafa 20 km hin calle irratti qofa dhaabbamee argama.


Bacho

Bacho

Aana Bachoo aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Kibba Lixaa keessatti argama. Aanan Bachoo karaa kibbaa Kookiriin, karaa dhihaa Walisoo fi Gooroo, karaa kaaba-lixaa Daawodhaan, karaa kaabaa Iluudhaan, fi karaa bahaa Toleedhaan daangeffamtee argamti. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Tullu Boolloo dha.


Iluu

Iluu

Aanaan Iluu aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Kibba Lixaa keessatti argama. Iluun karaa dhihaa Daawodhaan, karaa kaabaa Shawaa Dhihaatin, fi karaa bahaa Laga Awaash kan Alam Ganaa irraa adda baasun daangeffamtee argamti. Magaalonni aanaa kana keessa jiran Dabra Gannatii fi Tajii dha.

Bara Hagayya 2006tti, Iluun lolaa miidhaa guddaa geessiseen rukutame. Aanaa kana keessatti - Sabbata, Awaas, fi Ejeree dabalatee - namoonni 14,790 yoo miidhaman namoonni 2,052 ammoo qe'ee isaanirraa buqqa'an.


Sadan Sooddoo

Sadan Sooddoo

Aanan Sadan Soodoo aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Kibba Lixaa keessatti argama. Aanan kun karaa kibbaa Naannoo Sabaa fi Sab-lammoota Ummattoota Kibbaatin, karaa dhihaatin Walisoo fi Goorodhaan, karaa kaabaa Bachoon, karaa kaaba-bahaa Toleedhaan, fi karaa bahaa Qarsaa fi Qondaaltittiidhaan daangeffamee argama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Harbuu Culullee


Naannoo Somaalee

Naannoo Somaalee

Mootummaan Naannoo Sumaalee (Afaan Sumaalee: "Gobolka Soomaalida") mootummoota naannoo Itoophiyaa keessa tokko; naannoon kun fiixe baha biyyattiitti argama. Yeroo baayyee naannon Sumaalee Soomaali Galbeed ("Sumaaliyaa Dhihaa") jedhama; kunis Sumaaliyaarraa gara dhihaatti waan argamuu fi. Naannoon kun karaa dhihaa naannoo Oromiyaa, naannoo Affaarii fi Dirre Dhawaadhaan, karaa kaabaa Jibuutidhaan, karaa kaabaa, bahaa fi kibbaa Sumaaliyaadhaan, fi karaa kibba-lixaa Keeniyaadhan daangeffama.
Section::::Wabii.
SumaaleSumaale

e


Naannoo Hararii

Naannoo Hararii

Naannon Hararii naannolee Itoophiyaa salgan keessaa tokko. Naannon kun iddoo jireenyaa ummata Hararii ti. Magaalaa guddaan naannoo kana Harari. Naannon Hararii ballina lafaatin naannolee Itoophiyaa hunduma caala xiqqaa dha.


Shaggooyyee

Shaggooyyee

Shaggooyyeen sirba aadaa naannoo Harargee ta'ee kan gareen ykn nama lamaan taphatamuudha. Yeroo fuudhaa fi Heerumaa haalaan taphatama.


Iinterliinguwaa

Iinterliinguwaa

Iinterliinguwaan afaan addunyaalessaa dabalataa (AAD) (international auxiliary language (IAL)) yoo ta'u gosa Laatinii kan ammayyaa ti. Iinterliinguwaan bara 1937 fi 1951 gidduutti Dhaabbata Addunyaalessaa Afaan Dabalataatin (International Auxiliary Language Association (IALA)) uummame. Iinterliinguwaan kan uummameef seerluga salphaa fi irra jireessa qajeeltoo ta'e jechoota afaan baayyee keessatti beekkaman wajjin walitti fiduuf ture; kun immoo afaan kana baruu baayyee salphaa taasise, yoo xiqqaate namoota afaan Iinterliinguwaan jechootaa fi seerluga irraa fudhateef. Haala faallaa ta'een, afaan ummamaatiif akka ittiin lixa salphaatti tajaajila.


Murna

Murna

Baayoloojii keessatti, murni sadarkaa taaksnoomii kan mootummaa (baayoloojii) gaditti argamau yoo ta'u sadarkaa gitaa olitti argama. Mootummaan bineeldotaa tilmaamaan naannoo murna 35 qaba; mootummaan biqiltootaa murna 12 qaba.


Dhaabbata Dimookiraasummaa Ummata Oromoo

Dhaabbata Dimookiraasummaa Ummata Oromoo (DhDUO) dhaaba siyaasa Itoophiyaa ti. Dhaabni kun dhaabota siyaasaa Adda-Bilisa Baasaa Ummata Tigraay, Adda Dimokiraatawaa Ummattoota Itoophiyaa Kibbaa, fi Warraaqsa Biyyoolessaa Dimokiraatawaa Amaara wajjin tokkummaa uumun Adda Warraaqsa Dimokiraatawaa Ummattoota Itoophiyaa (ADWUI) uumma.


Gita

Gita

Baayoloojii keessatti, gitni sadarkaa taaksonoomii ti. Gitni sadarkaa taaksnoomii keessatti, murnaa fi oordarii gidduu jira.


Warra

Warra

Ramaddii Baayoloojii keessatti, warri sadarkaa taaksonoomii kan oordarii fi qaccee gidduu jiru. Warri warra-jalee (subfamily), sadarkaa qaccee gararraa jiru, lama ykn isaa olitti qooddamuu danda'u.


Qaccee (Baayoloojii)

Qaccee (Baayoloojii)

Baayoloojii keessatti, qacceen sadarkaa taaksonoomii kan ittiin orgaanizimoota ramadani. Ramaddii gurmuu kana keessatti, qacceen warratti aanee kan dhufu yoo ta'u sanyii dursee dhufa.


Sanyii (Baayoloojii)

Sanyii (Baayoloojii)

Baayoloojii keessatti, sanyiin ramaddii gurmuu kan jalqabaa ti. Sanyiin yoo hiikkamu garee oraanizimootaa guddaa kan wal-horuu fi ilmoo al-maseena (fertile) taate godhachuu danda'ani. Hiikaan kun yeroo baayyee ga'aa yoo ta'u, ulfinni sanyiin kana jedhanii hiiku rakkina sanyii jedhamee beekkama.


Orgaanizimoota

Orgaanizimoota

Baayoloojii keessatti, orgaanizimii waan lubbu qabeessa kamiyyuu yoo ta'u kunis warra lafee dugdaa qaban, ilbiisota, biqiltootaa fi baakteeriyaa dabalata. Orgaanizimoonni hundi ergaa alaa dhufuuf (stimuli) deebii kennuu, wal-horuu, guddachuu fi dagaaguu, fi of-tooachuu (homeostasis) danda'u.

Orgaanizimiin seel-qeenxee ykn kan seelii tiriliyoona baayyee qabu ta'uu danda'a; warra seelii baayyee qaban keessatti seelin gurmaa'ee tishuu fi qaama uuma. Orgaanzimoonni seelii tokkoo ol qaban seel-hedduu jedhamu.

Orgaanizimiin pirookaariyootis ykn yuukaariyootis ta'uu danda'a. Pirookaariyootisiin doomeenii lama qaba: baakteeriyaa fi arkiyaa. Orgaanizimoonni yuukaariyootis niwukilasii seelii kan membireeniin marfamee fi kutaalee seelii kan biraa kan meebireenin marfame qabu (biqiltootaa fi bineeldota keessatti maayitookondiriyaa, biqiltootaa fi algee keessatti pilastiidsi, isaan hunduu indoosimbaayootiik baakteeriyaa irraa dhufan jedhamee yaaddama). Faangasiin, bineeldonnii fi biqiltoonni mootummaa orgaanizimoota yuukaariyootis jalatti ramadamu.

ĐĤÍ%%


Seelota

Seelota

Seeliin/lubbiyyoon (jecha Laatinii "cella" jedhurraa dhufe Afaan oromoon: lubbiyyoo jedhamees ni beekkama) bu'uura caasaa, tajaajilaa fi baayoloojikaawaa lubbu qabeessa hundaa ti. Lubbiyyon bu'uura lubbu isa xiqqaa kan horuu danda'u yoo ta'u yeroo baayyee dhaga bu'uuraa jireenyaa jedhamee beekkama. Qorannoon seelii ykn lubbiyyoo baayoloojii seelii jedhamee beekkama.

Seelonni pirootoopilaasmii membireenin ykn haguugee lubbiyyoo marfame qabu, kunis baayoomolokiyuulii(citahangaa lubbaawaa) akka pirootiinii fi niwuukiliik asidii baayyee of keessaa qaba. lubbuuqabeeyyii seel-qeenxee (kan seelii tokko qofa qabu; baakteeriyaa baayyee dabalatee) ykn seel-hedduu (biqiltootaa fi bineeldota) ta'uu danda'a. Lakkoofsi seelotaa biqiltootaa fi bineeldota keessatti sanyiirraa sanyiitti gar gar yoo taa'u namoonni seelota naannoo tiriliyoona 100 ta'u qabu. Seelin biqiltootaa fi bineeldotaa baayyen mayikiroskooppii jalatti qofa mul'ata, guddinni isaas maayikiroomeetirii 1 hanga 100 ta'a.

Seelin Rooberti Huukin bara 1665 argame. Tiyoorin seelii, kan jalqaba 1839tti Jakob Schleiden fi Theodor Schwann ummame, yoo ilaalamu orgaanizimoonni hundi seelii tokkoo fi isaa ol kan qaban ta'uu, seelonni hundi seelii duraan jirurraa kan dhufan ta'uu, tajaajilli gurguddaan orgaanizimootaa seelii keessatti kan raawwatamu ta'uusaa, fi seelonni hundi odeeffannoo dhaalan darbu kan tajaajila seelii too'achuu tajaajilu kan qaban ta'uu fi odeeffannoo dhaloota seelii kan itti aanutti kan dabarsan ta'uu dubbata. Seelin lafarratti waggaa biliyoona 3.5 dura ummame jedhamee tilmaamama.


Trojany

Trojany

Trojany, Poolaandi.

Bara 2014 bayinna ummata 490 calu biyyotta.