Oromiyaa baldhoo qoqooduuf shira wayyaaneen itti turtee fi jirtu. Nutoo gochaa diinaa kana bifa kamiin hubachaa jirra?

Wayyaaneetti mataa dhukubbii guddaa kan itti ta’ee jiru keessaa, baayyina ummata Oromoo fi baldhina dachee oromiyaa ti. Wayyabummaan oromiyaa fi ummata Oromoo xiqqeessuuf jecha eega aangoo qabattee kaastee shira dhuma hin qabne oromiyaa keessatti dalagdee jirti. Haata’uuti garuu shirri TPLF kun akka isheen barbaadetti dhugoomufii tasa hin dandeenye. Qorqalbii oromiyaan baldhoodhaa fi ummati Oromoo biyyatti keessa wayyaba jedhu balleessuuf jecha heeraa fi seera ofii tumatte dahoo godhachuudhaan ummta Oromoo irratti daba dhiifama hin qabne irratti hojattee jirti. Shira wayyaaneen hojataa turtee fi ammas itti jirtu amma tokko kaasanii ilaaluun eddu gaarii dha. Shirri wayyaaneen inni guddaa fi angafti ummata Oromoo hooggana dhabsiisuu dha. ummati Oromoo kabajamaa fi guddaan kun hooggana argannaan akka murna bicuuf ajajamaa fi saamamaa yeroo hunda hin jiraanne sirnaan beeku. Kanaaf jecha adda durummaan fedhaa fi hawwii ummata Oromoo kan hoogganu dhaaba siyaasaa beekamaa fi namoota qoroo ta’an ummata Oromoo dhabsiisuun toftaa TPLF isa duraati. Kana dhugoomsuuf yeroo dheeraaf itti dhama’aa kan turte kallacha ummata Oromoo kan ta’e ABO dhabamsiisuu ykn dadhabsiiuu kan jedhu tarsiimoo guddaa qabdi. ABO sammuu ummta Oromoo keessaa haquun akka laayyotti akka hin danda’amne sirnaan waanta beekaniif jecha dhaaba kana dadhabsiisuu kan jedhu toftaa gara garaatti dhimma bahan jiru. Dhugaa dubbachuuf ABO ummata Oromoo biratti abdii fi mallattoo eenyummaa Oromoo ta’e tasa dhabamsiiuu ykn maqaa balleessuun karaa diinaatin akka hin danda’amne TPLF sirnaan hubattee jirti. Haata’uu garuu dhaaba kana diinni kan dadhabsiise irra kan ofii isaatiin of tolchetu dadhabbii guddaa itti ta’e. hoogganni ABO yeroo gara yerootti shiraa fi toftaa diinaa yaada keessa galchuun, rakkoo keessa isaa bilchinaan fala itti kennaa deemuu dadhabuun isaa, diinaaf karaa bane jira. hoogganni dursee waanta hunda xiinxalee fala yoo itti kennuu dadhabe, diinni dursee dhimma itti baha. Kan yeroo dheeraa argaa turree fi argaa jirrus kanuma. Kanaaf dadhabbina keessa dhaaba keenyaa (ABO) diina komachuu irra dadhabbina mataa keenyaa jennee of amansiisuu qabna. Dubbiin ABOn akkamitti haala diinaaf mijatu keessa isaatti dhalche kan jedhu ammaaf turfachuun, gochaan TPLF Oromoo hooggana dhabsiisuuf dhama’aa turteef garuu gumaacha kennee jira. TPLF jaalatus jibbitus sammuu Oromoo keessa ABO haquu tasa hin dandeenye. Garuu dadhabbina mataa keenyaa fi yeroon rakkoo qabsoo keessatti numudate fala itti kennaa deemuu dhabuun keenya diinaaf karaa saaqee jira. kanaaf wayyaaneen dadhabbina keenyatti dhimma bahuudhaan toftaa Oromoo hooggana dhabsiisuu jedhu amma tokko itti gargaaramtee jirti. TPLF soda guddaa kan irraa qabu ABO waan ta’eef akka rakkoo keessa isaan xaxamee yeroo dheeraa turu gochuu keessatti qooda guddaa qabdi. Garuu rakkoo ABO keessatti yeroo dheeraaf tureef maddi isaa tasa wayyaanee miti. Maddi isaa rakkoolee dhaaba mudatan bilchinaa fi beekumsaan dursanii hubachuun fala itti kennuu dadhabuu keenya ta’a. kanaaf ammoo qooda guddaa kan qaban hoogganoota ABO kan turanii fi kan ammas itti jiran ta’a. sanas ta’ee kanas hawwii fi toftaa diinni keenya barbaaduuf gumaacha guddaa taasifnee jirra. Ammas taanaan kan irraa baratamuu qabuu fi bilchinaan keessa dhaaba keenyaa ilaallee, xiinxallee, haala siyaasa addunyaa fi naannoo barree, kan kaleessaa fi kan egeree sirnaan qorannee, dadhabinnaa fi jabina keessa dhaaba keenyaa irra dibaa tokko malee adda baafannee, ilaa fi ilaameedhaan rakkoo harkaaa nuqabdutti fala ni soqna yoo ta’e, ammas haalli mijataa dha. yaadaan diina keenya caallee argamuu qabna. Waanta diinni keenya yaadu dursinee beekuun barbaachisaa dha. kana ni raawwanna taanaan shiraa fi toftaa TPLF Oromoo hooggana dhabsiisuuf dhamaatu yeroo gabaabaa keessatti irra aanna. TPLF Oromoo hooggana dhabsiisuuf kan ABO irratti xiyyeefatte akkuma jirutti ta’ee, dhaabbilee siyaasaa ABOn ala jiranis xiyyeefannnaadhuma wal fakkaatee kenniteefii jirti. Dhaabbilee maqaa Oromootiin socho’an hunda isaanii hooggana cimaa dhabsiisuu keessatti duula guddaa irratti raawwattee jirti. Kan maalaqaan keessaa bitachuu dandeesse sirnaan dhimma itti baatee jirti. Kan maalaqaa fi fayidaa gara garaan hin gowwoomne ammoo maqaa shororkeessaa jedhuun mana dhidhaatti naqxee jirti. Kaan dhoksaan ajjeestee jirti. Kuun akka baqatee biyyaa bahu taasistee jirti. Dhaabbilee siyaasaa Oromoo kamuu keessatti hoogganni qaroo fi eenyummaa saba isaa hubatu akka hin biqille of eeggannoon irratti hojattee jirti. Waggoota 22n darban kana hojiin guddaa TPLF Oromoo hooggana dhabsiisuu dha. Toftaan TPLF Oromoo hooggana dhabsiiuu jedhu kun, dhaabbilee maqaa siyaasaan socho’an duwwaa otoo hin taane, dhaabbilee hawaasaa Oromoo (civic society) gara garaa keessattis kanuma raawwachaa turte. Waldaa barsiisota, barattootaa, daldaaltotaa, hafooshaa, beektotaa Oromoo fi caasaalee dhimma Oromootti dhiheenya qaban hunda keessatti hoogganni cimaan akka hin maddine roga hundaan itti hojachaa as geesse. Dhaabilee hawaasaa Oromoo kan biyya keessa jiran duwwaa otoo hin taane, kan biyya ambaa keessatti ijaaraman illee bifuma kanaan hooggana muldhata qabu dhabsiisuu keessatti gahee guddaa taphachaa jirti. Ammas TPLF Oromoo hooggana dhabsiisuuf dhaabbilee siyaasaa fi hawaasaa Oromoo gara garaa keessatti duwwaa otoo hin taane, kan ofiif ijaarrattee fi akka projeetii mataa isheetti kan dhimma itti bahaa jirtu OPDOs imaamatuma kanaan masakaa jirti. OPDO keessatti dhalataan Oromoo dhimma Oromoof quuqama qabu akka hin biqille dursitee keessatti hojattee jirti. Akkuma ta’an ta’anii namootiin dhaaba OPDO kana keessatti biqilan yoo jiraatan yeroodhaan bakkaa kaasu. Ilmaan Oromoo quuqama sabaa qaban battalumatti bakkaa ka’u. OPDO keessatti tasgabbiin akka hin argamneef hoogganni dhaabbataa akka hin jiraanne godhu. Yoo attam baayyate OPDO keessatti namni tokko waggaa shan (5) walitti aansee bakka hooganaa tokkoo tura. Sana booda maqaa gara garaan akka bakka gadi dhiisu taasifama. Kan biraa OPDO keessatti namootiin sababaan yaadanii fi waa hubatan akka bakka argatan hin eeyyamamu. Yeroo hunda namoota Oromoo biratti kabajaa fi hulfina hin qabne, akka bakka olaanaa argatan godhama. Sababni isaa namootiin ummata biratti fudhatama hin qabnee fi eenyummaa isaaniitiif dantaa hin qabne (identity crisis) ummata irraa qoollifachuun TPLFf amanamoo ta’u. ajajaa fi fedhii TPLFf malee, Oromoof quuqama hin qaban. Kun ta’uun isaa TPLFf ilaalcha warraaqsaa ti. Ilaalchi warraaqsaa OPDO keessatti akka dagaagu barbaadamuu fi dagaagsaa jiran, ilaalcha Oromoo jibbisiisee TPLF jaalachiisuu ti. Ilaalcha Oromoo saamsisee TPLF duroomsuu ti. Ilaalcha gadaantummaa ti. Kanaaf TPLF namoota akkanaaf bakka guddaa qabdi. OPDO keessatti haalli yeroo ammaa jirus kanuma. Kun ta’uun isaa ammoo Oromoo hooggana dhabsiisuuf imaamata TPLF duruma harkaa qabduu dha. TPLF Oromoon akka hooggana qaroo hin qabaanne kan taasiftuuf wayyabummaan Oromoo akka Oromoon of irratti hin beekneef. Akkuma amma argaa jirru, parlamaa TPLF keessatti sagaleen 180n kan Oromoo ta’ee otoo jiruu, sagalee TPLF kan 32 ta’e akka barbaadetti waanta barbaade Oromoo irratti murteessa. Sirna kamuu keessatti muldhatee hin beeku. Sagaleen 180n yeroo sagalee 32n ajajamu ammam namoota of walaaloo fi saba keessaa bahan dagatan namatti muldhisa. Parlamaa TPLF keessatti kan amma OPDO sagalee qabu hin jiru. Garuu kan akka OPDO sirna TPLF keessatti waanta tokko illee murteessuu hin dandeenye OPDO dha. OPDOn ammuma saba Hararii, Beenshangul fi somalee illee dhimma naannoo isaa irratti waa murteessuu hin danda’u. Harariin mooraa dallaa tokko keessa jirtu, yeroo oromiyaa irraa gandoota kornootan lakka’aman irraa fudhatan, yeroo Somaleen oromiyaa irraa humnaan ganda fudhattu, yeroo Beenshagul Oromoo irraa ganda duwwaa otoo hin taane, aanaa irraa guuratuu fi ajjeesu, OPDOn afuura raafuu baafachuu hin dandeessu. Kun hundi akka ta’uti kan tolche TPLF. Kanaaf TPLF Oromoo hooggana dhabsiisuuf halkanii fi guyyaa hojachaa turte amma tokko itti milka’aa jirti. Kana hunda TPLF kan raawwatuuf aangoo siyaasaa, dinagdee fi tikaa ummati Oromoo na barbaachisa jedhee akka hin yaannee fi hin gaafanneef. Aangoo murteessoo kana irraa Oromoo moggeessuun TPLFf hojii guddaa dha. bittaa sirna bicuu itti fufsiisuuf TPLFf haalli kun murteessaa dha. kanaaf Oromoo hooggana dhabsiisuun bara bittaa TPLF kan dheeressuu dha. Yeroo ammaa kana TPLF gara sadarkaa lamataatti ceetee jirti. Wayyabummaa Oromoo karaa humna namaan dadhabsiisuu fi oromomaan dagatee jira jedhanii waanta yaadaniif amma gara dachee oromiyaa qoqoduutti cehanii jiru. Oromiyaan dachee baldhoodha ilaalchi jedhu adeemsa keessa akka dadhabuuf amma yoonaa kan itti hojachaa turan, yeroo ammaa gara gulantaa guddaatti ceesisanii jiru. Yeroo ammaa oromiyaa handhuura dhabamsiisuu fi oromiyaa bakka lamatti qooduuf hojii guddaa raawwachaa jiru. Oromiyaa eerga finfinnee maleeyyee taasisanii booda amma garuu, oromiyaa bahaa fi lixatti kutuuf karoora baafatanii sochii duraa jalqabanii jiru. Yeroo gabaabaa keessatti oromiyaa giddu galeessaa balleessuuf hojii guddaa fi karoora bara dheeraa baafatanii itti jiru. halluun diimaan naannoo oromiyaa irraa fudhatamanii federaa jala galuuf karoorfamii dha. Giddu galeessi qaama oromiyaa miti kan jedhu sammuu namaa keessatti uumuuf jecha shira ammeenyaan guutame dalagaa jiru. Akka karoora bara dheeraa TPLF dhoksaan qopheessee jirutti, giddu galeessa oromiyaa keessatti saba gara garaa irraa dhufee fi dhalataa naannoo isaanii qubachiisuuf karoora fixatanii jiru. Finfinnee irraa amma kilo meetira 100ti naannoo federaalaa jala akka galuu fi adeemsa keessa qubataan dhaloota naannoo kan ta’e, Oromoon akka buqa’u taasisuuf karoorfatanii jiru. Akka karoora isaaniitti waggaa 50 dhufu naannoon Amaaraa karaa Manzee jiru Adaamaa qabatee akka Finfinneetti dhaabbatu, naannoon kibbaa ammoo waliso qabatee akka finfinneetti dhaabbatu karoorfatanii jiru. Haaluma kanaan Oromoon giddu galeessaa dhaloota tokko booda ni bada jedhanii yaadanii jiru. Karoorri waggaa 5 dura oromiyaa irraa kutanii godina addaa naannoo finfinnee jedhaa turan yeroo ammaa kana guutummaatti gara federaalaatti akka galuu fi finfinnee irraa amma KM 100 magaalonni jiran maqaa guddinaa fi invesimeentii jedhuun akka adeemsa keessa fedaraala jalatti bulan karooraan itti deemaa jiru. Magaalaa Jimmaa, Adaamaa, baatuu fi Mojoon akka federaala jala galan ammumaa kaasanii irratti hojachaa jiru. Kana hunda TPLF kan raawwachaa jiru, Oromoo hooggana dhabsiisuun kan itti milkahee dha. ummata Oromoo fi oromiyaa dadhabsiisuu keessatti sirnooti nafxanyaa fi TPLF tumsa tokkoon hojachaa jiru. Kanaaf Oromoon haalli keessa jirru eddu suukaneess dha. dubbiin dubbii boruuf jedhan miti. Haalli harkaa nuqabu, haalaan jajabduu dha. atakaaroo fi siyaasa booddessaa keessaa baanee egeree keenyaaf kan ta’u yaaduun murteessaa dha. kan boru hojannu boruuf bulfannee kan ardhaa irratti xiyyeeffachuu qabna. Abjuu fi miiraan dhiibamnee wal dhiibuu keessaa baahuu qabna. Haalli amma keessa jirru yeroo Bilisummaa, Walabummaa, Birmadummaa, dimokraasummaa, itiyoophummaa jennee atakaroo wal qabnu natti hin fakkaatu. Yeroon isaa yeroo akka sabaatti dhabamuuf deemnu waan ta’eef dhimma oromummaa irratti waliin hojachuu, tumsa waliif ta’uu, kan kaleessaa irraa barannee kan boruuf waliin hojachuu, ilaa fi ilaameen wal dhagahuu qabnuu dha. mooraa qabsoo Oromoo tasgabbeessuuf hoogganni jiru bilchinaan yaaduu gaafata. Siyaasa “karaa cabeen haa yaasa” jedhu keessaa bahuun yeroon isaa amma natti fakkaata. Atakaaroon siyaasaa, mooraa qabsoo Oromoo keessaa qabbanaahuu qaba. haalli keessa jirru murnaaf, naannoof, gosaaf, ………… yeroo itti yaadnee maqaa qabsootiin kakannu natti hin fakkaatu. Hundee eenyummaa keenyaatti dadhabbina keenya irraa kan madde haala suukanneessaatu as deemaa jira. Haala fuundura keenya jiru ija banannee ilaaluun dirqamaa fi imaanaa hunda keenyarra jiru. Seenaa darbe walitti kaasaa isaan wal qoccoluun haala amma irra jirru kanaaf fala miti. Haala amma irra jirruuf fala kan ta’u, haala kaleessa keessa turre (jabinaanis ta’ee dadhabbinaan) bilchinaan xiinxallee haala amma numudateef bifa fala ta’uun kaahuu qabna. Yoo kana hin goone diinni keenya nucaala fagoo deemee jira. diinni keenya nurratti humna baayyifachaa jira. yeroo diinni nurratti humna isaa baayyisaa jiru kana keessatti mooraan qabsoo Oromoo ammoo, haala diinni dhalchaa jiru caaluu qaba. roga hundaan tokkummaa fi eenyummaa saba keenyaa jabeeffachaa deemuun hunda dursuu qaba. Ololaaf jecha dhugaa harkaa nuqabdu walitti himuu irra wal dhokasaa, wal mooksaa, fakkeessaa, inijannoo lafarra hin jirre waliif labsaa, waan hin jirre dubbachaa, amilee hin jirreen wal sosobaa deemuun waanta tokko illee bu’aa hin qabu. hadhahus haqa lafa jiru walitti himuu fi wal barsiifachaa deemuun bilchina. Yoo dhugaa walitti himne malee dhugaa hargachuu tasa hin dandeenyu. Dhibeen keenya waanta biraa ta’ee otoo jiruu fayyaalessa fakkaannee deemuun ammam akka numiidhee jiru kan darbe irraa barachuun beekumsa. Akka amma argaa jirrutti , nama lamas ta’anii sadiis ykn dhibbaa fi kumas ta’anii dhaaba siyaasaa dhaabbachuun, olala walirratti oofuun, marsaa intarneetaa dhuma hin qabne banachuun, raadiyoo maqaa gara garaa qabu garuu kan rakkoo qabsoo Oromoof fala tokko illee hin akeekne baayyifachuun, maqaa gara garaatiin qabsoo Oromoo moggaafachuu……. Kkf yeroo ammaa kennaa teknologii ta’ee jira. Kun baayyachuun ammeenya miti. Garuu fafa kan ta’ee jiru hundi isaaniituu haqa lafarra jiru wal akeekuu irra, haqa aguuguu irratti xiyyeefachuu isaanii ti. Haala kana keessaa bahuun murteessaa dha. haalli kun uumamuun isaa humna mooraa qabsoo keenyaa akka malee dadhabsiisee jira. diinaaf ammoo madda jireenyaa ta’ee jira. fafi kana caalu hin jiru. Diinni keenya akka dhaadannooti kan qabatee jiruu fi nutis gargaaraa jirru “Oromoon tasa tokko ta’uu hin danda’u, akka salphaatti walirraa fageessuun ni danda’ama” jecha jedhu dhugoomsaa jirra. Kun haqa lafa jiruu dha. tarii namootiin ykn gareen tokko tokko haqa lafa jiru kana fudhachuuf ni rakkatu ta’a. ykn rakkoo kana kan dhalche “ebelu, garee akkanaati, duri jennee turre, otoo ebelu jiraachuu baatee, ……” jedhanii quba namatti qabuu malu. Garuu abbaan rakkoo kanaa hunda keenya. Ani qulqulluudha kan jedhu tarii rakkoolee dhalataniif madda guddaa ta’ee argamuu mala. Kanaaf rakkoon kun kan hunda keenyaa eega ta’ee falli mana hunda keenyaa jira. falli isaa ammoo haqa lafa jiru kana of amansiisuu dha. rakkoon jiraachuu fi qaama rakkoo kanaa ta’uu keenya hundi keenya of amansiisuu dandeenyaan, falli mana keenya hundaa waanta burquuf yeroo gabaabaa keessatti qabsoo keenya furgaasuu dandeenya. Fala rakkoo nama dhuunfaa ykn garee biraa irraa kana eegnu ykn abbaa rakkoo nama dhuunfaa ykn garee tokko goonee kan hubannu yoo ta’e, ammas dammaqaa hin jirru. Dhuma irratti shira diinaa irra aanuu fi egeree saba keenyaa karaa sorooroo irra buusuuf falli nuti qabnu haqa lafa jiru ija banannee ilaaluu dha. haqa lafa jiru hubachuu dandeenyaan fala argachuuf salphaa dha. jabina qabnu akkuma jirutti ta’ee xiyyeeffannaan keenya dadhabbina yeroo ammaa harkaa nuqabu sirnaan hubachuu qabna. Uumama namaa ta’ee akka salphaatti dadhabina qaban fudhachuun nama rakkisa. Kun dhimma nama dhuunfaa miti. Dhimma sabaa ti. Dhimmi sabaa dhimma dhuunfaa oli. Akka sabaatti rakkoo keenya ilaaluun guddina siyaasaa ti. Dhimmi dhuunfaa fi garee dhimma sabaa keessatti olaantummaa ni qabaata taanaan, yoom iyyuu rakkoo keenya hiikkachuu hin dandeenyu. Sababni isaa dhimmi sabaa dursa argachuu irra dhimma nama dhuunfaa fi gareetu dursa argata. Dhimma dhuunfaa fi garee ammoo tokko kan biraa mo’achuun dhugoomsuuf tattafatama. Kun qabsoo Oromoof kufaatii yoo dhalchaa deeme malee tasa fala hin ta’u. kanaaf dhimma garee fi dhuunfaa keessaa baanee dhimma sabaa aanfachuun baayyee murteessaa dha. ummata Oromoo birattis kabajaa fi ulfina kan argannu yoo dhimma garee fi dhuunfaa keessaa baanee dhimma sabaa anfannee dha. dhimma sabaa kan hunda keenyaa yoo taasifanne, hundi keenya injifataa dha. kan injifatamu ilaalcha diinaa fi diina duwwaa dha. dhimma dhuunfaa fi garee yoo anfannee, maqaa qabsoon kakachaa deemna yoo ta’e, hundi keenya injifatamoo dha. kana gareenis ta’ee dhuunfaan beekuu qabna. Haala amma mooraa qabsoo Oromoo keessatti uumamee jiru kana yeroo gabaabaa keessatti gara injifannoo fi ciminaatti geeddaruuf falli nuti qabnu ilaa fi ilaameedhaan fuundura walitti dubbachuuf wal danda’uu dha. wal danda’uun bifa sadaiin raawwachuu ni dandeenya jedheen yaada. Tokkoffaan ilaalchaa fi galii siyaasaa tokko dhaabbileen, garee fi namni dhuunfaan qabu alduree tokko malee bifa ifa ta’een walitti baquu dha. inni lamataa ammoo ilaalcha siyaasaa gara garaa qabaatanii galii tokkoof dhaabbileen, garee fi namni dhuunfaan socho’aa jiru adda waloo (front) uummachuu dha. inni sadaffaan galii siyaasaa tokko qabaachuu baatanis diina waloo irratti ijjannoo fi murtee tokko qaamotiin qabaatan, tumsa waloo uummachuu dha. kana gochuun yeroo dheeraa fi alduree gara garaan wal takaalee diinaaf yeroo kennuun barbaachisaa miti. Ammuma yeroo fudhachaa deemu diinaaf humna ta’ee nuuf ammo qaama dadhabbinaa uumaa deema. Kana gochuuf murannoo fi bilchina akkasuma beekumsa siyaasaa nu gaafata. Yoo diina ta’e malee Oromoon haala kana mormuu fi maaliif gootan jedhu tasa hin jiru. Dhaamsii fi fedhiin Oromoo yeroo hunda tokkummaa dha. tokkummaa diina keenya nurraa haphisu. Tokkummaa mooraa qabsoo Oromoo daandii injifannoo qabsiisu ta’uu qaba. Camadaa Hundee camadaa@gmail.com


Yaa Saba khoo!

Biyya tee bareedduu, biyya biyaa olii Tan diinni gororuuf, guyyaa fii halkanii Irraa quba qabdaa, laata beeytaa ati Milqaayee bahaa, itittuu sakiinaa Irkata Waaccuu dhaa, bar an Weeniin baanaa Seenaa goototaa tii, nu Xirroon ni boonna Hoomachoo Dagaagaa, Gaaleeytii Bookkisaa Tarraa waaran saawwan, dirree makkanniisaa Irraanfata tahaa, hogoggoraan Qarsaa Jilboo haadha muuzaa, asaassii aalaadhaa Burqaa biyya saawaa, diroo baaduu dhadhaa Buna khee yaa Jaaja, leliftuu xuuxxoo dhaa Jimaa Illikoo hoo, sa Mojoo hoo beeytaa? Gaara Khurfaa Callee, maaltu irraa taphataa? Ka tanboof araade, Dannabaan aaggataa Oomishaa bishingaa, Fadis khoo yaa raaree Khoosum dhiisuu hintaatu, jimaan siin daraaree Tuujii fii hinquuftuu, Gurawatti hin garree Daree biyyoo bulii, qaari Aaw-wadaayittii Dhangoosha hoomachaa, garta karrarrattii Seenaa qabsoo gaaphu, siif himan dirretti Silaa imaltaawaa, ejjedhu taanittii Dadhabduus dhiqadhu, Haroo Maayaa tittii Baate hin irraanfatin, haadha jeeynotaa tii Atuu ni hamuuntaa, saabunee dinnichaa Dhaqii dhara bahi, walakkaa Kombolchaa Malkaa raafuu bu’ii, irraa fuudhi galchaa Seenaa faaruu teetii, qindeeysan walleenii Dirree Dhawaa dhaqii, dhageeyfadhu boonii Jajjabaadhaa ji’iin, bar qooda qabanii Irraanfata hin taatu, Awwaallee ni beeytaa Keeysummummaa hinyaadin, tajaajila arkattaa Xiqqaa guddaan saanii, siin marsee kholataa Dheereeysi tarkaanfii, lixi baaburattii Galma burtukhaanaa, bu’i Ererittii Khofli shamrraniin, Awwaaleef Afdamittii Goohaa weeyduu feetu, dabri Mi’eeysottii Gooticha dunfuraa, laali Asabootittii Salaammadhuu Awaash, qaari Bililettii Shir ji’ii naannawi, Gubbaa Qorichaattii Haasawiin manguddoon, odaa Hancaarittii Ahmad Taqii gaaffu, warra Galamsootii Itti fufu imaltuu, Awaash Qaxxaamurii Tuulamaa fii Maccaa, Walloo keessa marii Daawwadhu biyya tee, lammiiniis wal bari Jimmaa Abbaa Jifaar, Iluu Abbaa Booraa Hinquuftu daawwattee, bunni dachii maraa Gaafa Arsii dheeyxu, dhihanni khee deeymaa Kana hundaa kee ti, biiyti tee bal’oodha Uumaan hin yakkanne, jahan fayya qabdaa Mee if gaafadhu gaa, maa irraa agabdaa? Gootota hin dhabne, qeeyroo alaa hingalle Guuddaa bira dabree, xiqqaan tarree galee Keetumaa si cabse, arraa fii kaleellee Roorroo gabroomfataa, ulfina dadhabdee Kan itti iyyattee, naa dirmadhu jettee Dhufee si lallaaqe, qabsaawaa fakkaatee Siila aannan keetii, raasaa dhadhaa duraa Kan ati nyaachifte, irraa hidhattee garaa Xophiyaan yaammannaan, gulufe si biraa Galee ijaan gartaa, Finfinnee dhiichisaa Sii fii waahellan kee, dhiisee dirree keessaa Siin angoo barbaada, didadhu shira isaa Laga Gobeelletti, meeqa lubbuu baasee Ta Jaajaa Dagaagaa, takkaatuu dhageeysee? Waarraa quba qabdaa, jeeyna Gaara Khasee Kulana waraaboo, ka dur raqa bare Jiraa lubbuu baasuu, itti galee tarree Tusiin isaaf sodaa, Baaburatti walgarre Luugama sitti butee, raroo si godhatee Qabsaawaa fakkaatee, diinaaf si gurguree Si keessa jiraatee, maqoo sitti taa’ee Firraa haqii darbi, waararrii habeenoo Si godhatee dabraa, bar hara baafannoo Daboo shira isaa, firraa laaliif fannoo Hadoodi siif geeysee, sobaan gaadiyyamuun Jeedalloo osoo gartuu, hoolaa fitti fakkeeysuun Dhaadadhu jeeynotaan, warra siif dhaadatuun Hin sodaatin dhugaa, soba in dubbatin Ta gooteen dhaadadhu, ifiis hin bir’atin Qabsoo itti jabaadhu, siif geeyse fe’amuun Jaarraa Abbaa Gadaa Waxabajjii (June) 18, 1992


Baandiraa Habashaa fi Toophiyaa, Alaabaa Oromoo fi Garbummaa Oromoo

Tufaa Nadhabaasaa irraa |Waxabajjii 26, 2013 Habashaan alaabaa yoom irraa kaasee dhaabbachuu (j)calqabe? Toophiyaan yoom ijaaramte? Gabaabumatti:- Habashoonni alaabaa isaaniitiin “Baandiraa” jedhanii waamu. Darbanii darbanii “Sedeq Alamas(?)” ni jedhu. Maqaan baandiraa jedhu kun Afaan Laatiiniiti. Attamitti Habashaan afaan halagaa kana kan ofii godhatee dhimma itti bahuu calqabe? Hammas gabaabumatti:- Bar-dhibbee 16ffaa keessa innaa Portugaalonni nama “Grany Ahmed” jedhumu loluuf gargaarsa Habashaaf jedhanii gara Gondar dhufan sana, maqaan kun isaan wajjin dhufee Habashaa biratti baramee jedhama. Achumaan masaraa Gondar sanas ijaaranii deeman.Habashoonni garuu masaraa kana “nutu ijaaree” jedhu. Kan ofii hin qabne, kan gooftaa isaatii dhaadata jedhu mitii. Haalluu Baandiraa Habashaa: Magarisuu (Arenguwadee),Keelloo(Bicaa) fi Diimaa(Qayyi) dha. Haalluwwan kun, seenaa bataskaana isaanii wajjin hedduu waliitti hidhamee jira. Suuraan, huccuu fi akkasumas daatuun bataskaana Habashaa marti, haalluwwan kanaan caalaatti kuulamanii hojjetamu.Taabonni Habashaa innaa bahuu fi galu, huccuun haalluu baandiraa kanaan kuulame, Taabota isaanii sana irra qabamee ykn uffifamee laga bu’a, lagaa debi’ee gala. Innaa balbala bataskaanaa ol-seenee galu, hoolaan itti qalama. Qeessiin Taabota sana baatu, dhiiga hoolaa kana irraa tarkaanfatee gala. Kana waanan ijaan argeen himaa jira. Seenaan Nugusoota Habashaas seenaa bataskaana isaanii wajjin addaan waan hin baaneef, nugusoonni isaaniis baandiraadhuma kana irratti asxaa garaa garaa uumanii dhimma itti bahaa turan. Har’a dha illee kanumaan jiru. Bara Axee Minilik fi Isa Dura Yeroo duraaf, bara 1897-tti huccuun bifa sadiin kuulame, “Ye Itiyophiya Bandira” jedhamee waamamuu calqabe. Isa dura, akka kanaan gadi jiru kanattii hojjetamee, gararraan isaa diimaa ta’ee, mana bataskaanaa fi nugosoota biratti bekamuu irraa kan hafe, akka alaabaa biyyaa bilisa qabdu tookotti dhaabatee hojirra olee hin beeku. Haalluun alaabaan kanaa seenaa nugusootaa Habashaa ,warra dhalootaan Nugusa Solomon wajjin hidhannaa qabna jedhanii fi bataskaana isaanii biratii beekama. Eegga “Ye Adwaa Xoorinneetti” jedhamu irratti, niitiin Axee Minilikiin, Etegee Taayituu Buxul kan jedhamtu, dhirsa ishii dirqisiiftee Xaaliyaanota irratti duulchiftee mootee galtee booda, akkaataan taa’umsa halluu baandiraa Habashaa jijjiirame. Haalluun diimaa jalatti gadi bu’ee, magariisuun gararraatti ol-bahee, keelloon walakkumatti hafe. Asxaa Baandiraa Habashaa Bara 1897-tti, baandiraan kun attamitti haa taa’uu fi asxaan(emblem) isaa maal haa ta’uu irratti Habashoonni egga walii galanii booda, asxaan isaa fuduraan “St. George = Qiddus Giyorgis” ta’ee, duubaan ammoo Leenca Mootii Yuhudaa akka ta’u irratti walii galanii akka kana gad jirutti kaawwatan. Maalif asxaa kana filatan? Gaafa ayyaanni Goorgisii sanaa kabajamu “humna Qiddus Goorgisiitiin moonee injifannoo argatane” jedhanii waan amananiif filatan. Kana jechuun, “Amajaajota keenya moone” kan jedhu mirkaneessa jedhuu isaaniiti. (“Qidus Goorgis” kan jedhamu, dhalootaan nama Giriikii yoo ta’u, lotuu Girikii keessatti ajajaa shantamaa ture). Asxaan kun kan muldhisu, innaa “Qiddusiin” sun, farda yaabbatee amajaajota (diinota) isaa lafatti asii gadi waraanee ajjeesu mirkaneessa. Barri kun, bara Habashoonni Xaaliyaanii mohan duwwaa otoo hin taane, bara isaan ummatoota kibbaa, Oromoo dabalatee, 90% waraanan mohanii itti dhuunfatan ture. Baandiraa Axee Minilik, Lola Adowaa boda, isa fuula duraan asxaa Giyorgisii qabu. Duubaan leenca Yuhudaa qabu Amantii, jaalalaa fi marartoo “Qiddusii” Goorgisii kanaaf qaban ifatti baasuuf jecha, mana sagada Ortodoksii (Orthodox Church), Finfinnee walakkaatti, iddoo Maarama Birbirsaa jedhamutti maqaa “Qiddus” kanaan ijaaranii jiru. Itti aansaniis, siidaa Axee Minilki, innaa inni fardaa Oromoo yaabbatee Oromoo irra gulufaa jiru kan mudhisus achumatti dhaabbatan. Bara Nugusa Hayilesillaasee Yeroo duraaf, bifti baandiraa Habashaa fi akkaataan inni itti taa’uu qabu seeraan (constitutionally)mutaayee gaazexaa irratti labsamee akka bahu kan godhe Hayile Sillaasee ture. Seera Haaromsa isaa (Revised Constitution of 1955), isa bara 1955 sana keessatti seeraan ifa ta’ee jira. Innis “Nagaariti Gaaxzexaa” waggaa 15ffa (15th year), Lakk.2, (No 2), boqqonnaa (article) 124, Sadaasa (November) 4, 1955 maxxanfamee bahe keessatti argama. Akka gaazexaa kana irrati baheetti, gararraan isaa Arenguwade, walakkaan Bicaa, gajjallaan Qeyyi,ta’ee, tarree galee akka taa’u godhame. Isa dura maqaan haa beekamu malee, seeran tumamee, gaazexaa irratti labsamee jiraachuu isaa hin agarre. Baandiraan kun, sirna Nugusa Haayilesillaasee keessatti caalaatti yoo beekamu, har’a ammoo mallattoo warra “Rasteferian” ofiin jedhanii Hayilesillaaseetti amananiin uffatamaa jira. Mootonni Habashaa, hidda sanyii dhaloota isaanii, mootii Yuhudaa kan ture, Nugusa Solomoon kan jedhamutti of hidhu. Asxaan mootummaa Solomoon (emblem) leenca turee jedhama. Isaanis “ qaccee Solomoon” waan ofiin jedhaniif leencaa filatan. Haaylesillaaseen asxaa isa duraan, kan bara Minilik karaa duubaa “Goorgisii” qabaachaa ture sana irraa kaasee “Leenca”gara fuula duraatti dabarse. Leenci kun “Zewud” kan jedhamu, kan mallattoon kiristaanaa, “Masqal” irratti tolfame, mataa irra kaawwatee, (to re-certify the slogan, “ Ethiopia being an island of Christian state in the ocean of the pagans”) bandiraan ammoo eebootti diramee, gateettiitti baatee innaa gara bahaatti deemaa jiru muldhisa. Asxaan baandiraa kanaa hamma Fulbaana (September) 1974-tti Haylesillaasee wajjin taayitaa irra ture. Mo’a Anbessa ze Neged Yuhuda The Conquering Lion of the Tribe of Judah,Haile Sillasie I, Elect of God “Leenca Qaccee Yuuda, Hayilesillaasee Duraa (I), Muudamaa Waaqaa” Bara Dargii Dargiin, kan Koloneela Mangistuu Haayilemaariyaamiin hoogganamaa ture, otoo bifa haalluu baandiraa kanaa hin jijjiiriin, asxaa isaa duwwaa irraa kaase. “Zewud” isa jedhan mataa leencichaa irraa folloqse. Masqalii isa jedhamu ammoo gara qara eebootti jijjiire. Maqaa leencichaa, isa “ye Yuhudaa Anbessa” jedhamu “ Ye Itiyophiyaa Anbessa” jedheen . Baandiraa dargii, akka Haayilesillaaseen ar’ameen boodaa kan yeroof taaytaa irra ture. Bara 1985 innaa Dargiin of jijjirree “Hizbawii Democrasiawi Repuublik Ityopiyaa” (PeoplesDemocratic Republic of Ethiopia) ofiin jedhe sanas, haalluun baandirichaa hin jijjiirramne. Ol’aantummaa Habashaa qabateetuma taa’e. Maqaa asxaa, “Mo’a Anbessa Ze Negede Yuhuda” jedhu duwwaatu gara„ye Itiyophiyaa Anbesa“ jedhamutti jijjiire. Asxaa Dargiin baandiricha irra kaayee keessaa, guddisee kan muldhatu, siidaa Aksumii fi urjii guddaa tokko duwwaadha. Isaan kaan, maal akka ta’anii fi maal akka addeessan baruun nama dhiba. Baandiraa Dargii bara 1985 booda hamma Wayyaaneen jijjiirtutti kan ture. Bara Wayyaanee TPLF Bifti haalluu baandiraa Habashaa bara Wayyaanee TPLFs hin jijjiiramne. Haalluu fi taa’umsi isaa akkuma turetti taa’ee, jijjiirraa asxaa duwwaa irratti godhame. Seenaa Ol-aantummaa Habashaa fi mallattoo gooftummaa isaa har’a illee finniinsaa jira. Seera Wayyaanee keessattis, akka kanaa gadiitti tumamee jira. Article 3: The Ethiopian Flag (1) The Ethiopian flag shall consist of green at the top, yellow in the middle and red at the bottom, and shall have a national emblem at the center. The three colors shall be set horizontally in equal dimension. (2) The national emblem on the flag shall reflect the hope of the Nations, Nationalities, Peoples as well as religious communities of Ethiopia to live together in equality and unity. (3) Members of the Federation may have their respective flags and emblems and shall determine the details thereof through their respective legislatures. Akkaataan taa’umsa haalluwwaniis iddoo dur turan irraa hin siqne.Akkuma mootota duraanii, Waayyanee TPLFs asxaa isaa duwwaa jijjiire. Seerri Tumaa Wayyaanee (Constitution) inni bara 1995 s kanuma mirkaneessee kaayee jira. Baandiraa Wayyaanee Toophiyaa isa bara 1995 seeraan tumamee labsame. Wayyaaneen iddoo asxaa Dargii, urjii qara shan qabuu fi jidduu qara urjii kanaa ammoo qara biiftuu shan itti naqxee jirti. Wayyaaneen, ol-antummaa Habashaa, seenaa haalluu baandiraa kanaan irra deebitee mirkaneessiteetti. Asxaan kun, idoolojii Wayyaaneen ittiin deemaa jirtu wajjin waan deemu hin fakkaatu. Maaliif booda keessa akka filattee, “carqi newu” kan jechaa turte sana irra deebitee“qiddus new” jettee aasxaa kanas irratti dhodhoobdeef hin beeku . Ayyaana Guyyaa Baandiraa Waayaanee Wayyaaneen Waxabajii (June 5?), guyyaa baandiraan Toophiyaa itti kabajamu jechuun, bara 2008 irraa calqabdee akka itti “sagadamu” seera baastee jirti. Guyyaa kanas, keessuma mana barnootaatti ijoollee baachiftee akka faarsan dirqisiisaa jirti. Guyyaan, “Ye Baandiraa Qan” jedhmee kabajamuu calqabe kun, mootota Habashaa duraan turan biratti hin beekamu. Isaaniif baandiraan galgalaa fi ganama waan farfamuuf, seera kophaatti baasuun isaaniin hin barbaachifne ture. Wayyaaneen garuu, seera tumte bira tartee, Mallasaan eegga du’e asis, footoo isaa wajjin iddoo hundaa dhaabuudhaan biyyi akka itti hirreenfatu goosisaa jirti. Gochi kun marti, baandiraa sana kan jibbisiisu yoo ta’e malee, kan leellisiisu ta’ee argamaa hin jiru. Baandiraan Arenguwaadee, Bicha, Bayi ta’ee jiru kun, alaabaa killilootaa biraa (Tiraay irraa kan hafe kaan garbootaa,) caalee akka balali’u godhamee jira. Maaliif inni warraa biraa caalee akka balali’u godhame? Deebiin isaa garbummaa fi gooftummaa keessa waan jiruuf, achuma kesatti beedii argata jenna. Wayyaanee booda kan dhufu ammoo, asxaa attamii qabatee akka dhufu tilmaamuun ni danda’ama? Kan Minilik? kan Haayilesillaasee? Kan Dargii? Moo,kan kan biraa ta’a? Garbummaa Oromoo fi Baandiraa Toophiyaa Nafxanyoonni, eegga humna qawween Biyya Oromoo garboomfatanii booda, Toophiyaa, Toophiyawwii ofiin jedhanii, maqaa Habashaa jedhamu irraa gara “Itiyoophiya” jedhamutti of jijjiiran. Uummanni Oromoos maqaa garboomfame kanaan kiristinnaa ka’ee „Itiyophiya Itiyophiyawwi“ jedhee akka of waamamu dirqisiifame. Eegga Biyya Oromoo gutummatti garboomfatanii booda, “Ye Itiyophiyaa Baandira”, kan jedhamu akkuma kanaa olittii kaawuu yaaletti, seera isaanii keessattii tumatanii uummata Oromoo irratti fe’an. Otoo “baandiraan ol-bahaa ykn gadi-bu’aa jiruu maaliif deemta? Maaliif hin dhaabanne?” farda irraa maaliif hin buune? jedhamee Oromoo meeqatu foolisiin magalaa keessatti qabamee adabame? Ijoollee meeqatu mana barumsaatti dhaaname? reebamne? Garbummaan eegga uummata Oromoo irra dhihaa-bahatti, kibbaa-kaabatti guutummatti diriiree booda, uummata Oroomoo biratti, baandiiran kun hiikaa attamii/maaliii argate? Hiikaa bilisummaa? kan birmadummaa? kan misoomaa? kan tokkummaa? kan abbaa biyyummaa? Moo kan garbummaa, hiyyummaa, doofummaa, gadadummaa, hamlee cabsaa fi cabsummaa ti? Oromoon, Oromummaa fi Toophiyummaa addaan baasee baratee jiru, kana deebisuuf waan itti rakkatuuf hin jiru. Kan itti rakkachaa jiru, kan handhuurii isaa “imiyyee Itiyoophiyaa” irraa cituu didee itti rarra’aa jiru duwwwaa dha. Alaabaa Ummata Gadaa Oromoo Uummnanni Oromoo yoom irraa kaasee, haalluu alaabaa kanaatti fayyadamaa akka ture, hamma yoonaatti waan qulqulleeffannee of harkaa qabnu hin jiru. Kunis, gaaffii Gadaan Oromoo yoom irraa kaasee sirna bulchiisa diimookraasii uummata kanaa ta’ee hojiirraa ooluu calqabe? kan jedhu wajjin akka walbira qabnee qorachuu qabnu nu afeeraa jira. Haalluun alaabaa kanaa, falaasama, aadaa, amantii, seenaa, qabeenyaa fi ilaacha uummanni Oromoo uummaa fi uumama wajjiin qabaacha turee fi har’a illee irra jiru nuu mirkaneessa. Kan ummanni Oromoo bareedina isaatiif jedhee filate otoo hin ta’iin, kan jiruu fi jireenya ummata Oromoo keessatti ilaalcha waloon qaban waloon finiinsu ta’uu isaa nuu mirkaneessa. Si’a kana keessa, seenaan uummata Oromoo inni dhugaan kuufamee jiru, ilmaan Oromootiin barreeffamanii gadi hahaa jira.Calqaba bar-dhibbee kudha-jahaffaa keessa(1522), innaa biyyi Oromoo karaa kaabaa Portugaalonnii fi Habashoonni, karaa bahaa ammoo Turkoonni Biyya Oromoo irratti duula hamaa deemsisaa turan sana, mootummaan jiddu-galeessa Oromoo Madda Waalaabuu jira ture. Bara kana, motummaan kan Gadaa Birmajii. Abbaan Gadaa Birmajii bara sanaa Walaabuu Jiloo jedhama. Gootota maqaani isaanii Abaayyii Baabboo (Abbaa Duulaa) fi Jirmoo Horaa (Abbaa duulaa) jedhaman alaabaa kana qabachiisee akka diina biyya isaa qabachaa jiru kana irratti bobbaase, hayyuun Aadam Tiinnaa Jaarraa fi hayyuun Muusaa Haajii Aadam Saaddoo jedhaman, barroo “Seenaa Oromoo fi Madda Walaabuu” (Mudde/December 2011) jedhanii maxxansiisan keessatti ifa godhanii jiru. Heduu galatoomaa jennaan. Akkaataan taa’umsa haalluu kanaa, akka ilaacha bara sanaatti innaa ibsan: gararraan, Gurraacha; jidduun; Adii, gaggallaan; Diimaa ture. Maaliif akkasitti akka taa’es, barreessitoonni kun wabii manguddoota oolanii bulan irraa argataniin gargaaramaa, barroo isaanii keessatti seenaa abbaa biyyuummaa uummata Oromoo fi seenaa gootota Oromoo dhaloota hammaaf ifa godhaniiru. Waraanni Abbaa Duulaa Abbayyii Baabboon hoogganamu, maqaa “Booroo” jedhamu jalatti gumaaye. Kan Jirmoo Horaan hoogganamu ammoo maqaa “Barii” jedhamu jalati gurmaaye. Duulli waaraana kanaa eebba jarsoolii, yuubotaa fi dubartootaani geggeeffame. Dubartoonni siqqee (sinqee) fi bulbulaa dammaa, kan buqqee elellaanii fi calleen jifaaraman keessatti naqamee jiruu qabatanii eebba qenan. Eebba dubartoota kanaa keessaa, akka Obboo Aadamii fi Obboo Muusaan barressanitti, mee isaan kana akka fakkeenyaatti haa fudhanu: Sana booda, hooggantoonni waranaa, Abbayyii Baabboo fi Jirmoo Horaa, alaabaa kana, abbaa Gadaa Walaabuu Jiloo irraa fudhatanii ka’an. Waraanni Booroo, kan Abbayyii Baabboon hooganamu, dura ka’ee Lagaa Gannaalee cehe. Lixaa fi kaaba-lixaa (western and north western) qabatee diina irratti bobba’e. Itti aansee waraanni Barii, kan Jirmoo Horaan hooganamu, Lagaa Waabee cehee bahaa fi kaaba-bahaa (east and northeastern) qabatee bobba’e. Lamaanuu diina mancaasaa, Biyya Abbaa Gadaa Oromoo, kan Portugaalli, Habashaa fi Turkiin qabachaa jiran, bilisa baasaa, Laga Mormor (Laga Abbayyyaa) irratti walittin dhufan. Alaabaa Oromoo deebisanii achirra dhaaban.Kakuu seenan otoo hin dabsiin fiixaan baasanii, yeroo duraaf naannoo sanatti nagaan akka bu’u godhan. Ummanni Oromoo, durii kaasee sirna Gadaatiin of ijaaree birmaduummaan jiraachaa ture. Alaabaan haalluuwwan gurraacha, diimaa fi adiin jifaaramee jiru kun, seenaa eenyuummaa fi maalummaa mootummaa Gadaa Oromoo mallatteessa. Ummata Oromoo bira iyyuu taree, hundeen isaa kan uummatoonni Kuush marti wal-faana qabaachaa turan ta’uu ni mala. Otoo kun ta’ee jiru, ilmaan Habashaa fi jaleewwan isaanii, “kan dur hin ture, kan har’a Toophiyaa ittiin balleesuuf uumame“ jechuu isaanii itti fufanii jiru. Kun akkuma jirutti ta’ee, “Oromoo yemibaal hizb yellem“ jedhanii jiru miti? Biyyi “Oromiyaa” jedhamus hin jiru jedhanii irra deddeebi’anii nutti himaa jiru. Malli karaa kana tilmaamame deemsisuu dinnaan, hamma ammoo “Oromoo fi Amaarii Obbolaa dha, Goojjam keessati dhalatan” jechaa mala doofaa fi gowwaan illee fudhachuu hin dandenye baafatanii dibbee rukucchaa jiru. Baandiraan Toophiyaa Mallatto Garbummaati Baandiraan Habashaa uummata Oromoo wajjin qunnamtii attamii qaqba? jedhamnee yoo gaafatamne, deebiin keenya maal ta’uu danda’a? Deebiin keenya uummata Oromoof, mallattoogabrummaa fi garbichaa ti (symbol of slavery and colonisation) yoo ta’u,uummata Habashaaf(Toophiyaanotaaf) ammoo mallatttoo Garboomfataa fi ager Maqinaat (colonisation) jechuu iraaa kan hafe deebii biraa qabaachuu hin dandeenyu. Itti dabalee, mallattoo seenaa nugusoota Habashaa, kan Taabota afurtamii afurii fi kan diktaatorooti jechuu ni dandeenya. Baandiraan Habaasha, Biyya Abbaa Gadaa Oromoo eegga qinnyii ager godhate irraa kaasee, bullukkoo fi wandaboo uummata Oromoo irraa saamee, dabaloo fi bututtuu isaa itti uffisee taa’aa jira.Bar-dhibbee dhuma 19ffaa irraa kaasee, uummaanni Oromoo dabaloo fi bututtuu Habashaa kana uffatee deegaan jiraachaa jira. Hamma Axee Minilik dhufee, humna qawween Toophiyaa har’aa kana Oromoo irratti ijaaretti, Biyyi Toophiyaa jedhamtee waamamtu hin turre. Haa ta’u malee, uummanni „Habashaa“ jedhamuu fi biyyi isaanii „Abyssinia” jedhamtu akka turte seenaan ni beeka. Isaan garuu seenaa kana otuma beekanii wallaalaa seenaa ofii ta’aa jiru. Otoo gara mana kuusaa barroo (libraries) London, Romaa ykn Paaris dhaqanii, waa dubbisanii barachu danda’u ture. Uumama Toophiyaa ilaalchisees, maqaan Toophiyaa jedhamuu, Afaan Griikii ta’uu isaa fi ummatoota bifa guraacha qaban, warra Afrikaa keessatti argamaniif kan kenname ta’uu isaa ni haalu. Isaan “Bayibila” wajjin uumamee nuu kennamee jedhani itti sagadu. Dhugaan jiru garuu, otoo Biyya ajajaaHaamsaa Alaqaa Giyorgis itti dhjalate, boodaa kan Qiddus Giyorgis jedhame (kan isaan itti sagadan) dhaqanii gaafatanii, dhugaa jiru barachuu danda‘u ture. Rakkoon jiru ammoo, Habashoonni namoota dhugaa barbaadan otoo hin ta’iin, faallaa dhugaa dhaabachuu fi seenaa dabsuuf warra uumaman waan ta’aniif, iddoo dhugaan jiru hin dhaabatan, dhaqaniis hin dubbatan, hin gafatan. Seenaan haalluu Baandira Habashaa, seenaa Qidus Mika’el, Qidus Gabr’iel, Qidus Giyorgis, Soostuu Sillaasee, zewud, zufan, nuguse-nägest kkf ta’ee otoo jiruu, “mallattoo birmadummaa uummata Toophiyaa, isa waggaa 3000 qabu jedhanii qaani tokko malee barreessanii odeeffatu. Uummanni Oromoo fi kan Oromoo wajjin garboome hundi, akka isaan wajjin uumametti hololaa jiru. Otoo kan Oromoo ta’eera ta’e, uummanni Oromoo baandiraadhuma Habashaa kana qabatee waan mirga isaatiif hin falmineef hin jiru ture. Mirga Oromoo kan sarbe waan ta’eef, uummata Oromoo biratti laguu ta’ee jira. Alaabaa Bilisummaa Oromoo Baandiraan Habashaa, inni haalluun isa magariisuu-keelloo fi diimaa ta’e kun waan alaabaa garboomfataa ta’ef, qabsaawonni Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) innaa prograama duraa sana (1974-76) baasan, uummata Oromoo garbummaa Habashaa jalaa baasuuf alaabaa kana qabatanii bahan. Alaabaa Bilisummaa Oromoo, kan ABOn qabsoon hidhannoo ittiin calqabame Alaabaan kunis, mallattoo bilisummaa, kan uummata Oromoo garbummaa baandiraa Habashaa jalaa baasee, birmadummaa uummataa deebisee gonfachiisuuf xiyyeeffatee kan ka’e ta’uu isaa mirkaneessa. Har’a ilmaan Habashaa fi jaleewwan isaanii ija attamiin alaabaa kana ialaalaa jiru? Habashaan waan uummata Oromoof ta’u maraa “ hin ta’u” jechuu malee, ni ta’a jedhanii hin beekan. Jechuus hin danda’an. Alaabaa Oromoo beekuu dhiisuu isaanii dura iyyuu, “uummanni Oromoo”jedhamu hin jiru jedhanii jiru. Har’a illee taanaan Itiyophiyawwinnet yoo ta’e malee Oromummaan uummata Oromoof akka hin taane jaleewaan isaanii barsiisaa jiru. Namni, Oromoon akka sabaattii jiraachuu isaa haale, attamitti seenaa saba kanaa, alaabaa saba kanaa, araddaa saba kanaa baruuf fedhii qabaachuu danda’a? “ Sabni Oromoo jedhamu hin jiru”, eegga jedhani booda, biyyi “Oromiyaa” jedhamu hin jiru jechuuf waan saalfataniif hin qaban. Biyya sana egga hin beeknee, daangaa biyya sanaa baruuf waan dhama’aniifis hin qaban. Seenaan uummata Oromoo har’a injifannoo gad-hahaa jira. Seenaan warra dhugaa qabuu isaaniin awwaalaa akka jiru hubatanii, otoo of qajeelchuu danda’anii garidhaa jennaan. Nagaan fi Bilisummaa Wajjin, Tufaa Nadhabaasaa


Oromoon eenyummaa ofii dhiisee waan biraatiif dursa hin kennu

Abdii Boruutiin Waan yeroo ammaa deemaa jiru yoo hubatne, Oromummaa fi qabsoo bilisummaa Oromoorratti karaalee adda addaatiin duulli godhamaa waan jiru fakkaata. Yoon akkana jedhu, hanga har’aatitti duulli hin godhamne jechuu kiyya otuu hin taane, wanti amma mumul’achaa jiru garuu haala adda ta’een argamaa waan jiru fakkaata jechuu kooti. Karaa tokkoon seenaa hanga har’aatti dhagayamee hin beekne barreessuudhaan; Oromoo fi Amaarri (Habashaan) akka sanyii tokko ta’an nutti himu. Akka waan Habshootni Oromoo hin gabroonfatiniitti ibsu. Asirraa ka’uudhaan bu’aalee fi injifannoolee QBOn hanga har’aatti galmeessellee gaafii keessa galchuudhaan; Qubee dhiisaa; alaabaa Itoophiyaa fudhadhaatii isa jalatti hiriiraa fi kkf barreessuudhaan uummata keenya afaanfaajjessuu barbaadu. Karaa biraatiin ammoo, Oromoon tokkoo miti; waluu hin fakkaatani; bifti isaaniillee adda adda; waan saboota biroo wajjin walitti makamaniif baay’ina lakkoofsaa himatu malee, Oromoo qulqulluu kan ta’an lakkoofsi isaaniituu baay’ee xiqqaa dha jechuudhaan saba guddaa fi uummata bal’aa kana xiqqeessuuf yaalii godhu. Wanti yeroo ammaa deemaa jiru kana qofaa miti. Akkuma makmaaksi Oromoo “Kan humna qabu dhaaneeti (tumeeti) akka hin boonye dhoowwa (dhoorka)” jedhu, kan bar-dhibbee tokkoo ol nu gabroonfatani fi ammallee nu gabroonfataa jiran maaliif dubbattu? Maaliif dhugaa jiru fi seenaa dhugaa ta’e Addunyaatti himtu? Maaliif eenyummaa keessaniif dursa kennitu? Maaliif Itoophiyaadhaaf dursa hin kennine? jechuudhaan Sabboontota keenyarratti akka bokkaa abaarsa roobu. Wantin kana jedheef, dhiyoo kana TV Aaljaziiraarratti Sabboontota Oromoo sadi wajjin marii taasifame ilaalchisee waan Habshootni yookaanis tajaajiltuun isaanii barreessan hubachuurraa ka’eetani. Dhimmi fi qabiyyeen marii kanaa akkuma jirutti ta’ee; wanni diinotni QBO, marii kana keessaa cuunfanii baasani fi ajandaa godhatnii; sababa kanaan Sabboonota keenya qeeqan; kana birallee dabranii isaan abaaran, maaliif Oromummaadhaaf dursa kennituu dha. Maaliif Itoophiyaatu dursa hin jennee dha. Dhaadhannoon: “Itoophiyaan haa dursitu (Itiyoophiyaa tiqdam)” jedhu eessanuu akka isaan hin gayin waan hubatan hin fakkaatu. Itoopiyaan haa dursitu; Itoophiyaa biyya haadha teenyaa yookaan du’a (Itiyoophiyaa innaat hagaraachin wayiim moot) jechaa otuu dhaadatanuu qabsoon uummata Eertiraa cimtee Itoophiyaa isaanii morma irraa kuttee hanbifte. Ammas oftuulummaa isaanii kana dhiisanii dhugaa jiru fudhachuu yoo didan, tarii gaaf tokko qabsoon uummata Oromoos cimee handhuura Itoophiyaa biyya haadha isaanii tana muree akka keessaa darbu shakkiin hin jiru. Gara marii TV Aaljaziiraatti deebi’uudhaaf, marii achirratti godhame fi dhugaa sabaa himaa Addunyaa kanarratti ibsame caalaa kan isaan gube, waan Sabboontichi Oromoo Obboo Jawaar jedhe dha. Namni maqaan isaa Tedla Asfaw jedhamu, akka komii isaa barreessetti, qabiyyee fi kaayyoon barreeffama isaa http://ecadforum.com/2013/06/26/jawar-mohamed-is-taken-away-by-the-stream/ Obboo Jawaar qeequu qofaatti waan xiyyeeffatu natti hin fakkaatu. Kaayyoon barreeffama isaa, carraa kanatti fayyadamee, uummatoota musiliimaa jiduutti shakkiin akka uumamu taasisuufi. Barreeffama isaa keessatti, Tedla Asfaw, dhimma musiliimota Itoophiyaa otuu hin taane, maaliif dhimma “musiliimota Oromootti” hin xiyyeeffatne? jedhee Obboo Jaawaariif gaafii dhiyeessa. Oromummaa fi sochii musiliimota Itoophiyaa ilaalchisee, haasawa dhiyoo kana Obboo Jawaar godhe keessattis yoo ta’e, Obboo Jawaar hanga danda’ame kan ibsuu yaale, waayee walgargaarsa Oromummaa fi sochii musiliimota Oromoo ti malee, waayee Itoophiyummaa waan kaase natti hin fakkaatu. Musiliimota ykn uummatoota islaamaa kan yeroo ammaa sochii godhaa jiranis yoo ta’an, isaan keessaa harki caalaan (wayyabni) musiliimota Oromoo ti. Akkuma Obboo Jawaar, otuu isaanis gaafatamanii akkasuma Oromootu dursa akka jedhan waan nama mamsiisu natti hin fakkaatu. Namni tokko kan uumaadhaan argate, eenyummaa isaa dhiisee waan biraa waan himatu natti hin fakkaatu jechuu kooti. Sochii tokkorratti uummatoota biroo wajjin tumsa waliif ta’uun eenyummaa ofii akka hirraanfatan ykn dhiisan taasisa jedhanii fudhachuun rakkisaa dha jedheen yaada. Obboo Jawaar carraa argame hundatti fayyadamee; waayee uummata Oromoo fi qabsoo bilisummaa isaa hanga danda’ame ibsaa waan jiruuf Sabboonaa galata guddaa argachuu qabuu dha. Dhugaa dha, diinota QBO biratti namni akkanaa akka xiyyeeffannaa keessa galu waan nama mamsiisuu miti. Ibsa ykn gaafii fi deebii TV Aljaziiraarratti godhame keessatti, gama Obboo Jawaariin wanti xinnoo natti haphate fi quubsaa hin ta’in yoo jiraate, deebii inni gaafii “Oromoon maaliif hidhamaa jira?” jedhuuf kenne dha. Obboo Jawaar sababoota gurguddoo dhiyeesse keessaa inni tokko Oromoon kan hidhamaa jiru waan miseenummaa jaarmayaa mootummaa Wayyaanee ta’uu didaniifi kan jedhu ture. Kun sababoota baay’ee keessaa isa tokko ta’uu mala ykn danda’a. Oromoon kan hidhamaa jiru garuu warra Oromummadhaan bilchaatanii fi Wayyaanee sodaachisanii dha jedheen amana. Miseensummaa diduun akka jumlaadhaan hidhaman waan taasisu natti hin fakkaatu. Fakkeenyaaf, Obboo Baqqalaa Garbaa fi Olbaanaa Leellisaa faa yoo fudhanne, isaan kun miseenummaa didanii otuu hin taane, waan Oromummaan isaanii guddate fi mirga uummata Oromootiif dubbataniif mana hidhaatti darbaman. Kan biraa ammoo, sababni “…Afaan Oromoo waan dubbataniifi…” jedhus quubsaa miti. Dur otuu ta’ee, kun amansiisaa ta’uu danda’a. Har’a Afaan Oromoo dubbachuun qofaa waan nama hiisisu natti hin fakkaatu; sababni biraa yoo duuba jiraate malee jechuu kooti. Ibsi akkanaa kun hawaasota addunyaa waan amansiisu natti hin fakkaatu jechuun barbaade. Asirratti wanti hubatamuu qabu, Obboo Jawaar qeequuf otuu hin taane, Jawaar dhimma kana sirriitti ibsuuf beekumsa fi dandeettii akka qabu waanan itti amanuuf; garuu akkan eegetti waanan hin arginiif jecha malee, anas ta’ee abbaan fedheeyyuu bakkee sanatti; haala sana keessatti waan tokko sirriitti ibsuun rakkisaa akka ta’u naaf gala. Karaa biraatiin akka waliigalaatti yoo ilaalame garuu, yeroo gabaabaa fi dhiibbaa jiru keessatti daddaffiidhaan waayee uummata bal’aa fi qabsoo isaa ibsuun salphaa hin ta’u. Keessumaayuu ammoo, mariin akkanaa, kan sabaa-himaa Addunyaarratti yeroo duraatiif dhiyaate waan ta’eef, haala akkanaa kana keessatti dhimma tokko akka barbaadanitti ibsuun rakkisaa ta’a. Haa ta’u malee, carraa akkanaa kanatti fayyadamanii waayee uummata ofii ibsuu danda’uun calqaba gaarii fi injfannoo akka laayyootti hin ilaalamnee dha jedheen yaada. Kanaaf Sabboontotni keenya galata guddaa qabu. Gara fuulduraatti ittiqophaayamee haala gaariidhaan akka ibsamu abdiin qaba. Waayeen Oromoo dhimma laayyoo miti. Hamma danda’amu fi karaa danda’amu hundaan dhimma keenya hawaasota Addunyaatti beeksisuun barbaachisaa qofaa otuu hin taane murteessaa dhas. Kan nama dinqu, namtichi Tedla Asfaw jedhamu kun barreeffama isaa keessatti waa hundaa kan isa xibaarsisu fi qabxii guddaa godhee keessaa cuunfee kan baase, Obboo Jawaar maaliif Oromoof dursa kennaa dha. Obboo Jawaar, Sabboonaa ilma Oromoo waan ta’eef, Oromoof dursa kennaas sochii musiliimota Itoophiyaa keessatti gahee guddaa taphachuu ni danda’a. Oromoof dursa kennuun sochii sana faallessuu miti. Sabboonaan kun akka jibbamu taasisuuf yoo ta’e malee, akkanatti dubbateef; dhugaa jiru himeef; wanti inni cunqurfamtoota Itophiyaatiif hin dubbanneef sababni hin jiru. Oromoo ta’eef, ani Oromoofan dursa kenna jedheef, carraa kamtu isa jalaa bade? Namtichi kun barreeffama isaa keessatti, “…Jaalalli inni (Jawaar) Oromoodhaaf qabu, akka inni sagalee musiliimota Itoophiyaa hin taane shakkii tokko malee kabaja isaa hir’isa…” jedha, Afaan Oromootti yoon hiikuu yaalu. Gaafiilee namtichi kun deebisuu qabu: Musiliimotni Itoophiyaa, akka Jawaar Oromoo ta’e hin beekne turanii? Moo Oromoofan dursa kenna waan jedheef, takkitumaan kabjini isaaf qaban hir’ata laata? Musiliimotni sun harki caalaan isaanii Oromoo mitii? Sababa kanaan yoo Jawaar jibban ofis jibbuu hin ta’uu?…. Kan caalaa nama dinqu fi namtichi kun ija dunuuffatee olola oofuun isaa kan beekamu, waan inni xumura barreeffama isaa keessatti jedhe dha. Oromoo beekaa fi gamni waayee kanatti (waan Jawaar jedhetti) hin gammadu jechuu isaa ti. Oromoo beekaa fi gamin eenyummaa ofiitiif dursa kenna malee waan biraatiif dursa hin kennu. Kanaafuu, yaa namtichoo Oromoodhaaf hin cinqamin. Qabsoon uummata Oromoo si cinqee fi si sodaachisee yoo jiraate, filannoo lama qofaa qabda. Inni tokko dhugaa jirutti amantee fudhachuu yookaanis kan biraa karaa si baasu barbaaddachuu dha malee qabsoon akka ibiddaa boba’aa jiru kun kan dura gubee barbadeessu diinota QBO kan akka keetii kana akka ta’u shakkiin hin jiru. Waan ati barreessitu kun abjuu fi hawwii kee ta’ullee, Oromoon garuu eenyummaa ofii dhiisee waan biraatiif dursa hin kennu. Siif liqmsamus liqimsamuu baatus dhugaan jiru kana dha. Galatoomaa! Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


ABO fi Mooraa Qabsoo Oromoo Humneesuu Laalichisee Iyyannaa Gara Ummata Oromoo Maratti

Nuti miseensotni ABO Shanee Gumii nannoo USA, Canada, Kenya, South Pacific, Europe jirru fi akkasummasi Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) sababaalee armaa gadiitti tarrifaman, haala hoogganni dhabichaa yeroo ammaa keessa jiruu fi rakkina tokkomni mooraa qabsoo yaadamee lafa irra harkifamuu laalichessee ABOn rakkoo keessa jirachuu isaa abbaa qabsichaa ummata Oromoo hubachiisuun furmaatni akka soqamu iyyanna. 1. Rakkoo hoogganoota keenya qunnamee keessa: a. Jaal Abbaa Caalaa Laataa biyya Sweden dhaquun qubsumma gaafatuu, b. Jaal Bultuum Biyyoo biyya Uganda irra karaa biyya Australia ti godanaa jiraatu,fi c. Jaal Abdii Raggaasaa yeroof Shanee Gumii keessa baa’ee biyya Uganda galee jiru. 2. Rakkina yeroo ammaatti dhaaba keenya takaalanii jiraniif furmaata dhaba irra kana kaa’een hoogganottin keenya fi dhaabichii facaa’aa jira. Kunoo ammoo baalaa guudaa dhaabaa keenya irra gaa’aa jira. 3. Yeroo ibsii wal-hubannoo bara 2012 Shanee fi Qaama Cehumsaa waliin labsame nuti hundi keenya mooraan qabsoo bilisumma walii gaaluufii gammachuu keenya karaa adda addaa tiin dabarsaa ture haa taa’uu malee deebiin dhumma irra gaa’ee mooraan qabsoo waliitti qabu ottoo hin taane waaraa “Marrii” (ODF) akka bakka hin argane ture kan jedhuu lafa jala odeeffama. Haallii kun ammoo miseensoota giduttii rakkina fidee jira. Akka ilaalcha keenyaattii tokkuummaan dhugaa qabsawota Oromoo dirqii dha. 4. Akka H/D dhaabichaattii namni gaafatamaa olaanaa qabu Jaal Dawud Ibsa taa’uus kallattiin yaadachiifna. Rakkoon haalaan yaaddeessaa ta’een dhaabichii diigamaa yeroo deemaa jiruttii maal dhibdiin callisuun isaas nu ajaa’iba. 5. Akkasummasii rakkoon qabsoo keenyaa booji’e inni guudan moottumma Eretria taa’uun addaatee ummata Oromoo birattii akka beekamu qabu yaadachiifna. 5. Diinnii biyya keenya qabatee jiru ummata keenya lafa irraa dhabamsiisaa tibba jiruttii Dhaabni keenya waltajjii rakkinaa hooggona fi meseensoota taa’ee ittifufuun daddaffiin furmaata argatuu dhabuun yaadoo guuda nuti bulchee jira. 6. Yeroo ammaan tana dhabbileen Oromoo walitti dhuufani mooraa qabsoo bilisummaa jabbeessuuf tattaafataa jirantii dhaabiin keenya garuu garee offii irra darbanii laaluu hin dandanye. Kun dhaabica keessatti rakkina guudaa nutti taa’ee jira. 7. Hariiroon qabsaawotaa jidduu hafuura jaallummaa ture hafee maqaa nannootiin ija adda addaa tiin akka walii illalluu taasifamee jira. Haallii akkanaa ammoo akka hubannoo keenyaatti yaakka guuda dha. 8. Maqaa qabsoo hidhanootiin maallaqni ummata irra guuramma jiru, qabsoo bilisuummafii olluun haafee danta mataa offirra oolchuun rakkina taa’ee jira. Kanas akka ummatni keenya bekkuuf dirqama keenya taa’ee jira. Ummatni Oromoo biyya keessa fi alaa jirtaniif qabsoo bilisummaa deggertan rakkina keenya kana hubnataan akka hooggonnoota keenya irra dhibaa gootan kabaja Oromummaan isiin gaaffanna. Hooganootni keenyaas sagalee fi yaaddoo miseensotaa kana ijaa kabajaa qabuu fi qalbii jaalluummaan ilaltanii dhaabichii rakkoo keessa seenee dhoksuu osoo hn taanee ifattii marii miseensotaan akka furmaatnii waaraan argamuu irrattii hojjeettan kabajaa jaalluummaan isinittii iyyaanna. Miseensoota ABO Shanee Gumii Naannoo USA fi Canada, Naannoo Kenya Naannoo South Pacific Naanno Europe Miseensotina WBO Injifannoo Ummata Oromoof


Kaabajamtotaa ilmaan Oromoo biiyyotaa gara gara keessaa jirattan hundaaf !!!

Dhamsii keenyaa rakkoo ulfaata ilmaan Oromo biyyaa Masrii ykn Egypt mudatee jiruu qubaa qabdaniis ni hubattan jennee yadna. Akkuma beekkamuu ilmaan Oromoo akkumaa biyyota gara gara kessaa baqatanii jiratan biyya Egypt kessaas baqatanii jiruu. Yeroo amma hala umaameen rakkoo ulfataa keessaa gallee jirraa. Sababnii hiidha laga abbayyaa motumman Wayyanee hiidhaa jiruu ilaalchisee umannii biyya maqaa Itoophiyaa jeedhun nuu fixuuf halaa ulfata fi nama gaddisisuu keessaa jirra. Dhimmaa kana ilaalchisee baqaatonnii Oromoo tokkuummaan wal qabatanii hirirraa nagayaa bahanii jiruu. Hiriiraa kanas balbalaa UNHCR durattii bahanii guyyootaa 24 dandii gubbaa cisaa jiru. Kun kanaan oso jiruu yeroo amma umannii biyyaa motummaa isanii ofirraa fonqolchuf jalqabanii jiruu nutis rakkoo kana kessaa akka midhamnuu sodaa wan qabnuuf balbalaa UNHCR duraa jirraa gara demnus hin qabnuu. Kanafuu dhamsii keenyaa yaa ilmaan Oromoo bakka jirtanii akka nuf iyyitaani fi gargarsaa hatattamaa akka nu gotaan isiin gafannaa. Gargaarsa ciimaa nu barbachissaa hiriiraa kana akka male jabaannee jirraa rakkoo Oromoo addunyattii ibsuuf hangaa sadarkaa motummattii iyyaa jirraa ammaas akka addaatin irraatti xiyyeefacha jirra toofta haarawaan. Garuu wan ittiin iyyaannuu fi fandii (fund) ykn horii wan hin qabneef sosso’uu dadhabnee. Baqattonnii bay’een raakkatanii wan nyaatan dhabuun rakkinaa ulfataa keessaa jiran. Kanafuu yaa ilmaan Oromoo kan nuu gargaruu dandessaan nu cina dhaabadhaa lubbuu obollawwan keessan, dhigaa keessaanii nuu baarara isinin jennaa. Ibsaa dabalataaf fi gargarsaa nu gargaruu barbaddaniif Galatomaa


Qabsoon Oromoo Tokko… Qabsaawonni isaa garuu adda kudha tokko!

Lammii Afrikaa Kibbaati. Luuba beekamaa, qabsoo hodhooftuu gurraachi Afrikaa kibbaa cunqursaa warra adii jalaa bahuuf taasise keessatti nama qooda guddaa taphate. Dismoondi Tuuttuu. Luubni kun yeroo tokko biyya Ameerikaa keessatti walgahii guddaa tokko irratti carraa argamee haasaa taasisuu argatee ture. Haasaa dheeraa inni godhe keessaa ani barruu gabaabduu armaan gadiif dhadhaabbata naaf ta’a kanan jedhe fudheera. Barruun Tuuttuu itti seensa barruu kiyyaaf miiltoo naaf ta’aaf malee seenaa isaa barreessuuf yaadeen miti. “Nama tokootu hallayyaarraa kufee osoo qilee hin buune gidduutti muka wayiitti rarra’ee hafe. Lubbuun kokkeetti isa ejjitee gargaarsaaf akka namni isaa dhaqqabu iyyee wawwaate. Namni iyya isaa dhagahee birmannaaf isaa dhaqqabe garuu naannoo sana hin turre. Haata’uutii sagaleen adda ta’e tokko nama kanatti hin mul’anne hallayyaa sana gamaa gamanatti gogoosee gurra isaa bu’e. Sagalee Waaqaati. ‘ ani Waaqa waan hundaa uume, kan waa hundaa gochuufis humna qabu dha. Yaa mucaakoo na amantaa sin oolcha’ jedhee gaafate. Eeyyeen yaa Waaqi sin amana na ooshi jedhee bohe namni rarra’ee qilee ofii gadittti ilaalaa lubbuun isa guraaraa jirtus. Waaqnis, ‘hayyee egaa na amanta taanaan muka qabattee jirtu san gadhiisii anatu osoo ati kuftee goda hin geenye harka bal’isii siqolata’ ittiin jedhe. Namni rakkoo keessa jiru kunis maal yaa Waaqaa si argaa hin jiru akkamiinan si amanee muka lubbuu na oolchee jiru kana gadhiisee na oolchita jedhee si abdadha jedhee muka sana daranuu jabeessee qabate. Yaa Waaqaa yoo ni dandeessa taate nattu mul’adhuutii si argee sitti amanee akkan harkakeetti of gadhiisu nagargaar, kanaachii muka kanatu sirra naaf wayya jedhee namni kun sagalee kadhannaa Waaqa garaa nyaatuun kadhate. Waaqa ijaan hin argine caalaa muka ijaan argee harkaan qabatee jiruttis abdatee ciniinnatee itti rarra’e.’’ Jedha ture haasaan luuba Tuuttuu yeroo sanaa gabaabumatti. Dismoondi Tuuttuun yeroo san waan kana jedhaniifii qabu turan. Animmoo amma waa jechuufan haasaa isaanii ciqlifadhe. Qabsoon Bilisummaa Oromoo dhaalaa kallacha qabsoo Oromootaa kan ta’e, Adda Bilisummaa Oromoon gaggeeffamu, bakka kaleessa itti faca’erraa biqilee; bakka amma itti daraaree jiru dhaqqabuuf akkuma qabsoo biyya kamiiyyuu bu’aa bahii hedduu hulluuqeera. Gufuufi gufata keessa isaafi alaa isa dura kaahame hedduu bira darbeera, bakka hedduuttis darbuu hanqatee gufatee kufeera. Kufaatii mudataaannn keessattis ilmaan Oromoo qaqqaaliin gariin wareegama lubbuu kanfalanii riqicha ta’uun bara baraan yoo achiin hafan, gariin ammoo hirkatanii wal hirkisanii, daddagallfataa deebi’anii ka’uun guca dhiigni Oromoota hedduu itti dhangala’ee qabsiise bakkaan gahuuf har’allee itti eelaa jiru. Qabsoo ammaan kana nuti faana dhalootaa hordofnee itti dhufne tiksanii asiin gahuufis gootonni hedduun baddaafi gammoojjii Oromiyaa keessatti lafee itti harcasaniiru. Saba Oromoo garbummaa jalaa baasuuf gatii guddaa hanga wareegama lubbuu gaafataman qusannaa tokko malee kanfalaniiru. Hangi gatii isaan saba guddaa kana qaanii gabrummaa jalaa bituuf baasan kan yaadameen olitti ta’ullee hanga har’aatti milkiin aarsaa isaaniitti firii taasisuuf hawwame galii isaa hin dhaqqabiin rarra’ee hafeera. Gatiin dhaloonni kaleessaa baaseefi bu’aan dhaloonni har’aa gatii kaleessa kanfalame irraa argate wal madaaluu dhabuun ammoo deemsa Qabsoo Bilisummaa Oromoo kan daran hadheesseefi gufuu ammallee dhaloota har’aa dura ququphanee jiru injifannoon bira darbuuf murannoofi of kenniinsi feesisu akkan ulfaataa ta’uun isaa wal nama hin gaafachiisu. Keesmattuu ammoo kan yeroo kamiirrayyuu caalaa Oromoon lafa irratti dhalaterratti, qehee ofiirratti bullukkoo qaanii haguuggatee namummaa mulqamuun akka bineensa daggalaatti adamfamee ajjeefamaa jira. Shamarraan isaa guyyaa saafaa fuuldura isaatti ilma namaa safuu hin beekneen gudeedaman. Dargaggoon agartuu sabaafi biyyaa ta’an dachee ijoollummaan biyyee irratti daakanii dhoqqee irratti bukeessaa guddatan irratti akka akaawwii eelee gubbaa gamaa gamanatti hammacamanii rasaasa qawwee diinaan waxalamaniiru. Haati dhiiraafi dhalaa meeqa deesse, haati gootaa, osoo qabduu deessuu maseente taatee, dulluma keessa hirkoo dhabdee manni itti duufee dhimphuun karfaffuu gaachana qolatu dhabee bonaa ganna itti xuruuraa jira. Nyaatanii hamuummachuu, osoo qotanii deeguu…ajjeesanii mirga dhabuu…falmatanii gabroomuu… Lollee, lollee, dhiiga dhangalaafnee, lafee cabsinee…bilisummaa dhabne. Osoo qonnuu deegne, nyaannee maaddii nu jala jiru hamuummanne…osoo lolluu, osuma falmannuu….aarsaa baafnee gabrummaatti hafne…..gatii feesisu maraa baafnee ammallee bilisummaa dhabne. Gootaaf goota hin dhabne, beekaaf beekaan nun hanqanne, aarsaaf lubbuu hin qusanne…..duunee garuu bilisummaa hin gonfanne. Namummaa mulqamnee, kabajaa uumamaa waakkatamnee…har’as namaa gaditti ilaalamna, sabni guddaan hangana gahu, seenaan Addunyaa kanaa kan takkaa hin dhageenye, saba si’a tokkotti bishaan okkotee tokko keessaa waraabee dheebuu baasuu dandahuun gabroomee jira. Jireenya dhugummaa irra jiruu abjuu fakkaatu!! Baasiin saba Oromoo gabrummaa jalaa bituuf bahe guutee yoo dhangala’a ta’e malee hir’atee kan nama yaaddessu miti. Lakkoofsi Oromoo falmaa bilisummaaf jecha biyyeen gaditti ta’e kan lubbuun gabrummaa jalatti biyyeen ol jiru yoo caale malee sanaa gad hin ta’u. Egaa maaliree maal muudaan nu keessa jiru? Akka sabaatti osoo hunda harkaa qabnuu, hundas gochuu osoo dandeenyuu namaa gad taanee saba biraa ofirratti ilaalaa bara baraan hudduu keessa dhiitamaa ergamaa hafuun lafarrattis ta’a Waaqarratti cubbamoota nu taasisa malee mararfannoo nuuf hin argamsiisu. Waaqni saba kamuu waliin wal qixa nu uume. Saboota ollaa keenya jiran hundaan olitti ammoo eebbisee horaa baay’adhaa jedhee lafarratti nu baay’ise. Akaakileefi abaabilee keenyas warra mirgaa taasisee balas isaanii qajeelchee bal’adhaa jedhee daangaa isaanii bal’ise. Nuti garuu……. Eeyyeen nuti garuu lafa daangaa abaabileen keenya lafeefi dhiigaan bal’isanii aarsaa lubbuu itti kanfalanii sararan eeguu dadhabnee sharafsiisaa jirra. Wareegama obboloota keenyaa daangaa kalee sararamte tiksuuf kanfalamaa jiruttillee iggitii tolchuu dadhabneetu harka diinaa dhiiga wareegamtoota keenyaan laaqame irraa fuunee warra gummaa irraa deebfinee dhiiga lammii keenyaa soorataatti jirra. Cirree qulleessinee, qonnee bulleessinee, meesnee facaafannee, aramnee haammannee, dhoofnee calleessinee, guurree gumbiin geenyee, sorree qulleessinee, daaknee bukeessinee, bixxillee tolfannee…. eeyyeen hundumaa xumurree….bilichaataa eelee gubbaa jiru baafnee nyaachuu dadhabnee halagaa itti yaammanne. Salphina hiriyyaa hin qabne! Keenyuma halagaan qonxoree yogguu fal’aanaan nu sooru itti gammannee bulun, mirgi Oromoo inni xumuraa isa kana, kanaa olitti Oromoo waanti feesisu hin jiru jennee warri dhugaa bahuuf afaan guuttannee dubbachuuf arraba dheereffannus har’a Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessatti mul’achuurra daabarrees baay’achuutti jirra. Bakka geenye hundaatti lammii ofii caalaa halagaatti of maxxansuun akka waan beekaa addaa nutaasisuutti ilaaluun kennaa nuuf ta’ee jira. Kun ammoo rakkoo xiqqeenyaa ofii ofiitti boonuu dhabuufi ofitti amanuu nu hanqiseera…. Trying to identify oneself with the muscular one….this is an identity crisis and is a nation’s value failure, drifting itself from its own self. Budduuqsinee galchinee, qoqonxoraan sooramuun, kunuu warri rafnaan jechaa keenyumarratti abboomuu dadhabnee yogguu hagabnus tole jennee fudhachuu dhaloonni dhaqneeffannes saba kabajaa qabu guddaa kana keessaa dhalachuu eegalleerra. Ilma harmee isaa harma ciniine, abbaa isaa harka daaraa hammaare taasise arguunis har’a waan nama ajaa ibu miti. Oboleessi warra oboleessa isaa ajjeesetti galee qorii diinni foon obboleessa isaa ittiin soorate irraa sooratus qaama Oromoo irraa baheera. Qaaniitu xaxatee qehee Oromootti gale; wal ganuutu utubaa wiirtuu manaa ciniinee gadhiisuu dide. Beekaa Oromootu dungoo huubboo keessaa ta’e. Cobee, baqee qaama ofii dhabee saba isaa dukkana keessa jiru halagaaf dukkana saaqe. Qaroo sabaatu bakkee dhukkubu hooqee malaasuu lagatee osoo qarqara naannahee tuttuquu madaan Oromoo kulkulee hadhaa kuufatee dhikkifachuutti jira. Dhaloota hadhaa dhikkifatutti bu’ee malaasutu Oromoo keessaa dhibe! Garalaafettiin durbaa….. Madaa waliitti quba naquutu baay’ate. Ittuu wal madeessuufi wal hadheesuutu filmaata ta’e. Diina waloo injifachuu dadhabnaan aarii sanaa walirratti obbaafachuutu furmaata fakkaate. Safuutu cabe; hoodatu bakkaa dabe. Kanatu Oromoo gabrummaa jalatti sakaalee bara baraan akka hudduu keessa dhiitamaa bulu godhe. Dhiitamanii buluun, halagaaf ergamuun, dhiiga ofiitti duuluun qaanii akka hin taanetti fudhatamee, dhaloonni kana akka mirgaatti ittiin dhaadatus uumame. Gobaanaatu Goobanoota hedduu horate! Warra afaaniin guyyaa tokkummaa lallabaa, galgala tokkoyyuu adda haanxessanitu qabsoo Oromoo dhuunfatee keessatti gabbatee, itti bargaanfatee taa’e. Tokkummaa Oromootu bakkaa maqe!! Tokkummaa dhugaa kan Oromoon ittiin tokko ta’utu cabee okkole. Tokkummaa dharaa kan boru diinni yoo isa tokko sossobatee tokkorratti bobbaafatu diigamutu qabsoo Oromoo nyaachaa jira. Haasaa Dismoondi Tuuttuu keessatti akkuma namtich fiixee hallayyaa gubbaa waan arguufi qabatee jirutti amanee Waaqa sin oolcha jedhe ijaan arguu hin dandeenye amantaa irraa dhabe sanaa jirra. Oromoon ilmaafi hintala Oromtichaafi Oromtittii hafuura dhiiga Oromummaa jalatti tokkoomuu caalaa kan har’a arguufi qaqqabee ilaalu fedhii dhuunfaa yeroo ilaalee wal qooduun akka isaa tolutti tokkummaa tolfachuu filate. Qaawwa ofii walitti baneen diina isatti seenaa jiru walirraa ittisuu mannaa karaa agarsiisee walitti bobbaasuun wal ficcisiisuu dalagaa godhate. Mana isaa qaqaan nyaatee duufaa jiru waliin kabachuu irra muka wayyoo qabduufi citaa jiituu achi keessaa luqqisee halagaatti baqachuu aadeffate. Kanatu Oromoo Bilisummaa dhorkate!! Gatii Oromummaaf kennamutu xiqqaate!! Wal sobuufi wal sossobuutu diida keenya bareechee keessa keenya hoffaa hadaabolaa taasise. Kanaaf wareegama ilmaan kuma kitiliitti guduunfaa gochuu dadhabne. Sabni ilmaan tiruu tokkoo, afaan tokko dubbatu, aada tokko qabu, biyya tokkoof du’aa jiru, hiree takkittiif dhaabbatu, akka saba qomoon gargarii adda wal dhiibbachaa, adda kuma horachaa, wadaroo gabrummaa morma isaa hudhe guyyuu ofitti jabeessaa ooluun nama gaddisiisa, namas ceersa. Ergaan barruu kiyyaa hammeenya qofa tarreessee Oromoo xiqqeessuufi qabsoo isaa busheessuuf kan aggaame miti. Lafa madaa keenyaa akeekee bakka nu dhukkubu haa hooqqannu kan jedhu dhaammachuu hawween malee. Adaamii ollaa hagamsaa walitti ta’uun…. Oromoon ulee fuudhee nama dhaanee mitii osoo bakka tokkotti wal gahee wal takkaa fincaahee lolaan fincaan isaatuu diina haree galaanatti naqa ture; yogguu jedhamee dubbatamu hedduu irra deddeebi’ee dhagaheera. Eeyyeen dhugaadha. Garuu qaama afoola keenyaa godhannee afaaniin haasawuu bira haa dabarruutu kudhaama nuuf haa ta’uu jechuun fedha. Wal dhabuun uumama. Garaagarummaan jiraachuunsi dirqama. Qaama namaa tokkorrattuu yaanni sammuufi fedhiin onnee yerootti wal faallessan ni jiraata. Haata’uutii hunduu qaama tokko; adda bahanii jiraachuu hin dandahan. Gurri lamaan qaama nama tokkoorra jiraniyyuu teessumni isaanii gargar. Tokko bitaa, tokkommoo mirgaan taa’u- tasumaa wal arganii hin beekan. Lachuu garuu dalagaa takkittiif dhaabbatu. Waa dhagahuuf!! Yoo gurri tokko duudu dhiibbaan isaa gurra isa kaan birattis ni dhagahama. Dhageettii nama sanaa hir’isa. Funyaan dhaanan ijji boossi! Tokkummaan keenya hafuura! Wal agarres wal arguu baannus, wal barres wal baruu baannus kan nu tokkoomsu dhiiga Oromummaati- kan Boorantichaafi Boorantitti, hiddi handhuura keenyaa irraa cite. Kan addaan nu oofu caalaa kan waliin nu oofutu caala!! Yoo tokkummaa dhugaa tokko waan taaneef tokkoomuu qabnu kanaan tokko taane galiin tokko baaneef takkaan galma gaha. Kun hanqatee kan tokko ijaaru tokko diiga taanaan gidduu kanatu tokkotu taa’ee kan qabnu hundaa nyaata. Kan dhabne gootaafi beekaa miti. Kan dhabne wal amantaa gootaafi beekati. Qabsoon galma gahuu qabdi; Oromoonsi bilisoomuu qaba. Mana tokko ijjeeraa citaa tokko wal saamuu dhiisnee namuu bakka bakaa citaa finnee qabsoo keenya qaawwetti kabaa haa godhannu. Walii galan alaa galaniin mammaaksuma hogguu surrii keessaa nuqliilu qofa ta’ee hafuu hin qabu. Dhugaan walii gallee alaa haa gallu! Abbaan hin iyyatiin…. Qabsoon Oromoo tokko….Qabsaawonni isaa garuu adda kudha tokko!…. kana waanan jedheefan qaba. Hunda baasanii hin dubbatan. Kan siniif gale sookoofi soorgoo isaa seecca’aa baasaa. Iccitii isaa beekaa, furmaata jiruus waliin faana dhoofna. Gama kiyyaan qabxiilee armaan gadii furmaataaf akeekeen barruu kook an har’aatti guduunfaa gochuuf yaala. Ani nama, nan dogoggora. Warri muudaa kiyya argitanii na qajeelchuu hawwitan hanquu kiyyatti guutaa, wal taaneetu madaala kaafnaatii! Warrimmoo wanni an jedhe cuftuu sinitti hadhaahee siniif liqmifamuu dides, osoo ulee na doomsuuf qimqimattan hin kaasiin duratti waan jecha kiyya sinitti hadheesseefi qorsi isaa ammo maal akka ta’e na akeekaa, walumaan furmaata itti soqnaatii. Wal hadheeffannee haqaaqrii walii baasuu irra maaliif kana jetta osoo akkana jechuun siif maluu yoo waliin jenne irra gara wal mi’eeffachuutti deemnaatii! Ijji isaa bocoocoo dha jennee dugda duubaan hamachuu mannaa ijjikee cuummaa qaba haxaawwadhu jechuutu jaamuurraa nu oolcha waan ta’eef!! Rabbi milkii nu haa kennu; Deemnee haa hofkallu; Balas keenya haa ta’u, ajjeenee haa baannannu; Hamaan nu keessaa haa bahu, mirgi keenya haa ta’u; Amni hangamuu dheeratu, xurreen hangamuu jal’atu bilisoomuun waan hin oolle dha!! Komataa Sabaa.


Oromiyaaf Gaarummaa Amantalaa

Oromoon saba tokkicha. Dubbee demokraatumma yeroo hin yaadatamne kaasanii qabu. Akka seenaatt Oromiyaan amantee tokkicha qabdi turte. Amantichi dhimma finnaa keessa hin seenu. Akkasumas finnaan addatt dhimma amantee waan ta’e keessa seenuun safuu ture. Sana jechuun bakki itt waldeggeran hin turre jechuu miti. Dhaaboti Lubaa fi Qaallu aadaa fi hoodaan bakka walitt dhufan qabu. Haata’u malee yeroo nagaa haa ta’u lolaa amantalummaan (ilaalchi amantee alaa) masaka waliigalaa sabichaaf kennaa ture. Oromoon dhugaa, amantee ulfina kennuu fi adda addumaa yaadaaf wal danda’uun beekama. Dhaalmaa ofi irratt mari’achuun haala amma keessa jirru qayyabachuuf nama gargaara. Kanaaf kanneen hamaa nuu hawwanii fi gargar nu qooduu fedhaniif gurra qeensuu hin qabnu. Deemsa yeroo keessa kan nuu tolutt akka baanu mamii hin qabnu. Yoo iyyaafataa deemnuu fi naannaa keenya qeeqaan laallutt kaanu, caalaatt of baruu fi addunyaa keessa jirruu hubachuu eegaluun, nafii fi jaalala lammii keenya Oromoo, waliin biyya waloo fi kaayyoo bilisummaa tokko qabnuuf waan baafnuuf akka ofirraa qabnu qayyabachuu eegalla. Achumaan annisaan Oromummaa gadifageenyaan nuugalutt ka’a. Ammaaf, Oromiyaan biyya amantee hedduutii. Tokkummaa see eeggattee jiraachuuf amantalummaa guddifachuu malee filmaata biraa kan qabdu hin fakkaatu. Kanatt haansinee sun mal jechuu akka ta’ee fi anjaa Oromiyaaf qabaachuu danda’u ilaaluu haa yaallu.Amantalummaa yeroo jennu hala amanteen dhimma gara bulchaa, barumsa ambaa yk dhimma malbulchaa biraa ilaalu keessa hin galle jechuufi. Akkasuma finnaanis dhimma amantee ilaalu keessa galuu hin qabu jechuu dha. Gabaabaatt amanteen kan abbaa, finnaan kan walii tahuu fudhachuu jechuu dha. Sun akeeka, garagarummaa amanteen jiru utuu hin laalin, biyyattiin kan namoota finnicha jala jiranii hundaati jedhu irrati bu’uurfama. Tokko tokkoon namaa, mirga bilisummaa yaadaa, kan seexaa saa qofaan masagamu qaba jechuu dha. Yoo amanteen tokko fo’amee akka amantee finnaa ta’u godhamee, finnichi jara hafan hunda irratt dhiibbaa tolaa hin taane gochuu danda’a. Sunimmoo mirgoota nambiyyaan qabu hunda tuqa.Bara nugusa nugusoota Itiyoophiyaa, finnaa fi amanteen Tawaahidoo gargar hin jiran turan. Finnaan hirree yeroo gumaachu amanteen ilaalcha masagaa kenna ture. Kanaaf amantooti hafan baras hangam akka gadi ilaalamaniif itt cobamaa ture ni yaadatamaa. Olaantummaa amantee tokkoon amantoota biraa irratt lamuu akka roorrifamu kan barbaadu jira hin fakkaatu. Tajaajila saafi amanteen Tawaahidoon mootota waliin angoo fi qabeenya hirmataa jiraate. Nugusicha duuba amantee fi galmastaanni (church) seeraan gargar bahan jedhame. Qabeenyi saas akkuma qabeenya dhaabota biraa kan finnaa ta’e. Keessaayyuu finnaan dhimma galmastaanaa keessa galuu hin dhiisne. Muudammii fi ari’amuun matoota amantichaa sanaaf ragaa dha. Sun mirga bilisummaa yaadaa tuquu jechuu dha. mirga sana irra ejjennaan amantalummaan gar tokkoon haalame jechuu dha. Dursee Waldaa Waaqeffannaa cufee. Amma amantee Islaamaa keessa harka galfachuun mormii kanaa dura argamee hin beekne kaasee jira. Abbaan hirree eenyuunu kophaatt hin dhiisu.Itophistooti qasaawota ofiin jedhan hedduun jecha “Laaqii Kiristinaa garba awaamaa fi Islaamaa keessaa” jedhu qaabachuutt kan ka’an fakkaata. Rakkinni saanii seenaa fi demokrasii wal fudhachiisuu dadhabuu dha. Kaan ammayyuu amantee Tawaahidoo , faajjii halluu sadanii fi finnaa Habashaa ulfoo ta’uutt fudhatu. Kanaaf abboolii saanii irra ilaalcha addaa guddifachuu hin dandeenye. Habashamitii hundi wanti habashaaf “ulfoon” isaaniif mallattoo kufaatii saanii kan Habashaaan qabachuuf fudhatee itt duule ta’uu hin irraanfatani. Yeroo amma yaada dulloomaa fulduratt dhiibuun kaarra gidduu saanii jiru dhiphisuu irra kan baldhisuu ta’a. Moototi fi galmistanni qoteebulaa firoota saanii ta’an hacuucaa fi qorqaa jiraatani. Booda biyyoota kibba saanii jiran koloneeffatanii gara laafina tokko malee waliin saamaa turani. Warraaqsa 1974 duuba finnaa amantalaan uumamuun hedduu abdachiisee ture. Galmistannis miiltoo finnaa tahuun hafee gumaacha amantoota saan jiraachuutt ka’uutu himama. Duratt gumaacha amantoota biraan jiraata akka ture kan irraanfatamu miti. Rimsammi amantalummaa ammayyaa tarii biyyoota Kiristinnaa Dhihaatiin eegalame ta’a. Akka fakaatutt sana kan maddisiisee serri ayyaanaa gaaffilee guddina beekumsaa fi teknoloojiin ka’an deebisuuf hanqina qabaachuu dha. Yeroo waa’ee amantalummaa dubbannu kan nammuu beekuu qabu amantalummaan amantee dhabuu yk waqanqabnee jechuu akka hin taane. Nambiyyooti hundii fi bulchooti saanii bilisummaa yaadaa fi mirga akka fedhaniti uumaa saaniif hoo qubaa galchu qabu. Seerri finnaa faanfana malee sana kabachiisa. Sun kan danda’amu yoo finnaan addati amantee tokko hin mararfanne. Finnaa demokraatawaan amantee kamuu galmeessuu malee hayyama kennuu tahitaa hin qabu. Sana jechuun amantee finnaa kan jedhamu hin jiru, finnaanis amantee qabachuu hin danda’uu jechuu dha. Biyya amante hedduu qabu keessatt amanteen malbulchaa keessa seenuu hin qabu; garuu abba tokkootaaf amanteen kabachiifamuu qaba. Bilisummaan waldaan qixaawuun, mirga murnoota hundaa kan murnoota amantees dabalatuu. Ilmoon namaa jireenya addunyaa kanaa irratt rakkina hedduutu isaan mudata. Rakkinoota akkasiifi laguu malee waliin furmaata soquutu irra eegama. Teknoolojiin guddachuu, misa naannaa, dhibee, beela fi qilleensa hamaa irra of eeguun, oguma addunyaa kana irraa, kan akka qormaata mirkanbeekawaa gaafata. Meesharkaan amantee ayyaanawummaa jireenya abba tokkootaa gabbisuu qofaaf dhimma baasa. Jiraattota biyyichaa hundaaf kan waloo miti. Kanaaf rakkina waatattaa namootaa furuuf mala waloo hunda haammatu barbaachisa. “Dansummaan, akka amantalaatt kan madaalamu anjaa inni garagarummaa malee miseensota hawaasaa hundaf kennuuni. Amanteef garuu “dansummaan” kan madaalamu tolaa inni jireenya du’a duubaaf argamsiisuuni. Finnooti amantee akkamitt murnoota bucuu gantummaa fi adda ta’uun fixaa akka turan seenaan galmeesseera. Ogeeyyii, beekotaa fi raagoti meeqa fannoo ibidaa irratt akka gubatanii fi akka mormi irra qela’ma tures dhageenyeerra. Finnaa demokratawaa jalati garuu mirgi abba tokkootaa fi murnoota bucuu seeraan eegama. Guddinni mirkanbeekii fi dirree beekumsaa hundi ni jajjabeeffama. Amantee, saala, sanyii fi bifaan faanfanamuun hin jiratu. Hundi walqixxummaan ilaalamuu, akkasumas hojii, amantee fi barumsa barbaade hordofuuf mirga qaba. Waaqeffannaa malee amantooti Oromiyaa keessa jiran hundi kanneen walfakkaatan alaa qabu. Murnooti waldhabdee keessaaf, alaa tumsa galmeeffachuu ni yaalu ta’a. Sun taanaan balaa jireenya sabichaa dorsisu kan sabgidduu garasii fi garanatt walharkisiisuu dhuma hin qabne fiduun ni mala. Kanaaf tokko tokkoon sabboonota tokkummaa fi mo’ummaa sabichaa waan ilaalu irratt kan hojjetaniif abbawumaa fi itt gaafatama akka qaban hubachuutu irra eegama. Wanti isaan qulqullumaan afaanii baafatan akka hamaatt furamee qaawwaa hankaaksitooti keessa luuxan uumuu dandaha. Utuu yaada dheedhiin gad hin bahin waan amanteen saanii barsiisu sirritt hubatanii bilcheessuun dansa. Waa’ee seera jireenya lafaa irrat wanti raagoti jedhan jira ta’a. Qooqota Macaafa qulqulluu irra ergifachuuf (matewos 22:15-22) “Egaa mootichaaf kan fudhachuun ta’u kennaa; Waaqayyoofis kan fudhachuu isaaf ta’u kennaa! ” jedha. Haddis irraas barruu walfakaataan dhahameera (en Wikipedia.org, Islam and secularism). Yoo gaaffin tokko hariiroo kee biyya lafatt ejja ta’e ati waa’ee saa caalaatt beekta, garuu you hariiroo amanteett ejja ta’e kan kiyya ta’a.” Sun qooqta Raajicha Qulqulluuti jedhama. Namooti sana lachuu akka amantalummaa hayyamanitt fudhatan jiru. Yaadaanmaliin, amantee Baha Gidduu maddanitt kan bulan hedduun nuti obbolaa dangaan gargar nu hin baafne jechuu yaalu. Dhungaan saa garuu amantee tokko qabna jedhee kan walii hilee hin jiru. Seenaan Awuropaa fi biyyoota Arabaa kanaaf ragaadha. Arabooti Kirstinnota irra goranii biyyoota Arabaa hin rukutan turani. Awuropotis akkasuma. Hundaaf fedha saba saaniitu dura dhufaa. Sabboonummaan, hanga yoonaa sabgiddummaa buubaa koministotaa kan jireenya gaarii hojjetaa addunyaa hundaa wareegu irrayyuu haanee jira. Akeeki waloon qabnu inni bu’uuraa fedha sabummaa keenya kan naannaa tasgabii fi nagaa qabu keessa jiraachuun, madda qabeenya keenya too’annee mo’ummaa keenya irraa hamaa ittisuu dha. Sana bakkaan gahachuuf Oromummaa qofatu masagaa waloo nuu kenna. Oromiyaan biyya amantoota hedduuti jenneerra. Amanteen tokko kan biraa hin caalu. Oromoon erga qabamanii mirga saanii dhalootaaf qabsaawaa jiru. Mirgoota saanii kan mirga abba tokkee, noolaa fi malbulchaa dabalatu haalamaa jiraatani. Amanttoti saanii sadarkaa lammaffatt yk hamma hin jirreeti gadi buufamani. Qabsoo walirraa hin citneen, mootummaan Itiyoophiyaa amantee finnaati kan jedhu addati akka hin qabaanee fi finnichis amantee akka hin qabne fudhachuu dirqisiisani. Amantee kan qabu nama qofa. Sabi tokkoo nagaa qabeessaa fi tasgabbaawaa ta’uuf sun barbachisaa dha. Oromiyaa keessatt walabummaa fi bilisummaaf, akka waliin dhaabbatan kan godhu Oromummaa dha. Oromummaan ilaalcha addunyaa Oromoon bilisummaaf qabu kan Ilmoon namaa hudndi walqixxee fi eenyuu, eenyuu ol akka hin taane fudhatu. Jaalbiyyummaan qabsaawotaa Oromummaa keessaa madda. Hawaasi Oromoo akka hawasa hallee hawaasoma haa tahu, amantee, gosa yk lammoomaan murnoota adda addaa qaba. Hunda qajeeltuu, walqixxummaa fi faanfana malee bulchuuf, seerri yadcichaa amantee fi hooda murnootaa ala tahe, jiraachuu feesisa. Sanaaf falli saa amantalummaa dha. Yeroo bilisummaa keenyaaf qabsaawaa jirru fi wanti halle nuun mormaa jiru kana waa’ee murneessaa afarsuun karaarraa nu maqsuu yk nu hankaaksuu abbalu gaditt hin laalamu. Mirga hiree saba ofii ofiin murteeffannaa hojiirra olfachuu qofa osoo hin ta’in, mirgi keenya amantee fi bilisummaan yaadaa ukkaanfamaa jira. Mirga abba abbaa haa tahani kan murnootaa Oromiyaa keessaa hunda waliin hamaa irraa ittisuun nu ilaala. Mirgi nambiyyaa tokko illee yoo haalame bilisummaan sabichaa guutuu hin ta’u. Kanaaf finnaan empayeraa mirga amantee nambiyyoota keenyaa keessa seenuu waliin balaleffachuutu nurraa gaafatama. Kana sababfachuun kan dhimma tokkummaa keenyaa keessa lixanii laaquu barbaadanis ni sokkaana. Jechii saba Oromoo akka gosaatt dhiheessuu aggaamu, jecha tuffii agarsiisu, kan firummaa barbaadu akka hin taanes hundaan beekamuu qaba. Walgahiin tumsaa ummata keenya muslimotaa qabsoo irra jiruuf, Meniyapolisitt dhiheenya ta’ e kan dinqisiifamuu qabu. Haasaan dardara Oromoo Jawaar Mohammediin hasawamee akka barreessaan kun hubatutt kan hala jiru waliin deemu. Yabboo kam irratuu maalummaa Oromummaa akka dhagahamutt himuun sabboonaa carraa sana argate irra kan eegamu. Garuu nammi hundi waan hasawamee fi barreeffamu irratt furaa ofii kennuun hin hafu; yaadi abbaa hin dhorgamu. Haa ta’u malee qeeqi kamuu namichatt osoo hin ta’in qabate irratt xiyyeeffachuutu irra jiraa. Yoo sun ta’e dadhabinaa fi jabina keenya irraa wanti barruu fi walbarsiifnu ni jiraata. Qabateen kun itt baha fagoon gahan waan qabuuf wal ciiga’aa fi miira ofii alatt ilaalamuu qaba. Haasicha sararaa sararaan, tuqaa tuqaan kanatu bade, sanatu tole jennu malee dubbataa ciicachuu qofa irratt yoo darbatame nama dogoggorsa. Ol adeemaa keenya akki itt busheessinuu fi jajjabeessinu malamuu qaba. Hundi dhugummaa fi danda’ummaa waliif haa qabatu. Durfannoo fedha Oromiyaa jaallannuuf haa kenninuu. Qabsoon keenya biyya walabaa fi ummata bilisaa itt fufa. Hanga bilisummaatt harka walqabannee haa jogaanu. Ibsaa Guutama Waxabajjii 2013


Nama Hedduutti Sagantaa Dargaggootii Oromoo Ganna 50essoo Alii Birraa Sirba Itti Jalqabe Ulfeessuuf Qopheessaniif MN Yaahuutti Jira

Ganna 50essoo Ulfinna Sirba Alii Birraa Adoolessa 2, 2013, WASHINGTON, DC (VOA Afaan Oromoo) — Eeegee maqaa sirbaa itti baasan malee silaa maqaan warri baaseef, Alii Mohaammad Muusaa, sun qofan hin hamnee eegee hujiin ulfeessanii Dr. Ali Birraa ta’e. Alii Birraa gara ganna 14-15 keessa sirba jalqabe. Namuu afaanuma ufiitiin sirbaa maanif anilleen kiyyana hin sirbine jedhee itti seene jedhe. Adoo akkanuma, afaan, aadaa, ummata, seenaa, siyaasaa fi waan hedduu faarsuu deemuma deemee ganna 50 gahe. Dargaggoon Oromoo, MN,Amerikaa jiranilleen “jabaa keenna ka jiruu ulfeeffannee, ka du’ee hujii isaatiin qaabannee galata galchinaaf,” jedhanii jabaa ulfeessuutti jiran. Warra hujii tanaa keessa jiru keessaa tokkoo Dr. Sintaayyoo Badhaaneeti, Atlaantaa, Amerikaa jira. “Ali Birraa barsiisaa, qabsaawaa, Oromoo jedhee yaamaa…gaafa afaan Oromoo tuffatamee gadi qabamee …akka mataa ufiitti tahee warra Afran –Qallo waliin dabalamee…umrii isaa guutu tattafate.” Akka Dr. Sintaayyootti, “jabaa keenna yo inni lubbuu dhabe qofa faarsuu qofaa mitii adoo innii lubbuun jiruullee faarsuu wayya.” Qophiin tun waan Alii haga ammaa ummataa hojjate,jabeenna isaa faarsaniif.Seenaa isaa dubbachaa, kitaabatti barreessanii, vidiyoon qopheessanii lafa kaahuu. Hujii tana akka Dr. Sintaayyootti ijoollee gannii 20 keessa jirutti qopheessuutti jiraa…“namii ummataa ufiitif jedhee dabre kabaja argachuu qabaa addunyaalleen beekuuf dandeetti.” Qophii dargaggoon MN qopheessite tana sirbitoota Oromoo 17 caalanitti itti dhufee ummata gamamchiisa. Warrii seenaa Alii Birraa barreesse, qorate hedduulleen akkanuma dhufa. Maqaa aritistoota Oromoo ka jiranii fi du’anillee walti qabanii kaan galateeffachaa, kaan maqaa isaanii yaamanii hujii isaatiin ulfeessuuf qophiitti jiran.Guyyaan Alii Birraatii qopheessan kun Adoolessa 4, 2013 irra oola, akka Dr. Sintaayyootti MN nama hedduutti kaan ispoortii,kaan marii fi bashannana gara garaatii walti dhufa. –VOA Afaan Oromoo


OROMTICHA MOOTII SIRBAA

Sabboonaa Oromoo Alii Mahammad Muussaa Kabajamaa namaa abbaa hujii boonsaa Mee tamuma himeetin yaabo mee tam dhiisaa? Barreeffamteen-dhumtu seenaa fi faaruunsaa Xiqqon irraa himaa yaa dhiiroo dubbisaa. “Namuu afaan isaan wallisutti jiraa Sa duuba ani hoo namaa gadin jiraa? Kiyya maal taheetin guddisa kan jaraa koo malee hin wallisu du’eetuman dabraa” Jechuun lafaa ka’e jalqabuma duraa. “A.B jannee kaanaa kanumaan jalqabnaa Afaanuma keenyan katabnee dubbifnaa” Jecha gaafasii san akkamitti daganna. Gaafattii duraanii gaafa jalqabaasan Gaafa afaan keenyaan dubbachuu nu dhoorkan Yeroo dubbataniis yakkatti laalaman Garuu Alii Birraan gaafa san onnatan Afaan Oromootiin walleedhaan dhawwaaqan. Sodaa takka malee sabasaaf if kannan. Dukkana liqixii birraan nuuf ibsitee Haguuggii afaanii alagaan uffifte “Raadiyoona cabsa” jechuun kan moggaafte Cimina kankeetiin ifatti garsiifte Jara nu tuffate afaan qabachiifte. Kan sodaatee tures onnee itti goote. Inni durumarraa tokkummaadhaaf fiigaa “Waa malli nu dhibee janne bitaa mirgaa Karaa sirrii dhiifnee maaliif deemna moggaa” Kan gaafas nuuf dhaame arrallee nuuf ragaa. Hacuuccaa diinaatiin gaafa dhabne mirga Yeroo Ahmad Taqii dhangalaasan dhiiga, “Yaa Hundee bareedaa yaa fiinxee miidhagaa Azalaa jannataa meeyra bishaan lagaa” Sirba keessatti ibse gochaaf roorroo alagaa Ammallee jiraadhu dhalachuun kee bagaa! Walleen walaleeyseet dhaamsas dabarsataa “Barnootaa barnootaa ammas barnootaa… Kana tahuu qaba kaayyoon Oromootaa” Akkas jechuudhaani sabasaa gorfataa Ali Birraa keenya wahi nutti goomtaa! Shantammeessoo kee kan itti eegalte Namuu bakka jiruu wal afeerratee Iddoo jiran hundaa biyyas dabalatee Kabajaa kan keetiif bakkatti mul’atee Lafarratti hin hafne hundaan dabaalamtee An akka kiyyatti kunuu si-xiqqaate. Oromticha mootii sirbaa siitu faaruu qabaa Maqaa keetiin boonnee siit nuuf tahe abbaa Gahee kan kee baatee oomishte jajjabaa Sagalee taanteetiif diina meeqaat gaabbaa Tokko siin hin gitu gaabbeetuma dhabaa. Gochaan kee nu boonsee tanaaf si faarfannaa Nuti sabni kan kee maqaa keen dhaaddannaa Daawwitii nuuf taatee hedduu si jaalannaa Umrii dheertuu Waaqa siif kadhanna. Umrii dheertuu Rabbi siif kadhanna. Dr. Ali Birraa ilma Mahammad Muussaa Umriin tee haa taatu umrii Harraageessaa! Ammaallee jiraadhu lammii gammachiiftee Adawwiin tee shishim cilee bishaan buute! Adawwiin tee shishim cilee bishaan buute! ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ Najiib Zannuun/Marsimoonaa


Iyya Dabarsaa!!

Kabajamtoota Lammii Oromoo Bakkuma jirtanitti nagaan keenya kan Waaqa garaa gurraachaa tokkicha maqaa dhibbaa isin haaqaqqabu.Yeroo garaagaraatti barruulee ‘SIIFSIIN’ jedhamuufi kitaabota Afaan Oromoo hedduu maxxansiisaa jiraachuun keenya Oromoo biratti kan beekamedha. Ammas hojiin kun hojii akka abidda saafaa itti fufudha… Akkuma beekamu aartiin saba tokkoo sabicha bakka bu’e dubbata. Waan aartii kanaa keessaa ammoo barruu/barroon isa tokkodha. Dhimmi afaaniin dubbatamu gara barreeffamaatti yoo dhufe ammoo nuti dabarrus bakka keenya bu’ee dhaloota itti aanuuf ergaa hinbanne ta’ee jiraata. Afoolli Oromoo beekumsa hammaaramee hindhumne of keessaa qaba; waa’een Oromoos barreeffamee dhuma natti hinfakkaatu. Kabajamtoota Lammii Oromoofi Leellistoota Aadaafi Afaan keenyaa… ‘Tuullaa beekumsaa sammuu keenya keessa taa’ee dhokatee taa’u mannaa, barruu fal’aana tokko hawaasa keenya bira nuuf geesse wayya’ kan jedhu yeroo hunda natti dhaga’ama. Dhugumattuu taanaan dhaloonni keenya keessumattuu dargaggoonni keenya guddataa jiran kitaabota dubbisuufi seenaa darbe beekanii kan har’a ammoo qeequufi hubachuu barbaadu. Maarree waan barreessinee of harkaa qabnu tokko gara barreeffamaatti fiduutu nurraa eegama. Waan nu harka jirtu fuulli tokkittiin nama shantamman keenyarraa yoo walitti dhufte fuula 50 taati; kun ammoo barruu (kitaaba) tokkicha ni ta’a. Animmoo yoo isin maqaa keessan faana beekumsa isin harka jirtu kana naaf ergitan qindeessuusaafi bifa kitaabaa qabsiisuuf itti gaafatamummaa nan fudhadha. Haaluma kanaan barruun isin nuuf ergitan ulaagaa armaan gadii yoo nuuf guute nutti tola. Kabajamtoota Lammii Oromoofi Leellistoota Aadaafi Afaan keenyaa… Hojiin kun hojii nama tokkoof lamaa miti. Hojii Oromoo addunyaa gubbaarra jiru maraati. Yoo harka walqabannee hojii wallaalummaafii doofummaa barbadeessuu kanarratti waliin qabsoofne, dhaloonni bor biyya keenya kana dhaloota ammaa kanarraa fuudhee gara fuulduraatti adeemsisu dhalachuuf jira. Dhaloota bor hojii nuharkaa fuudhan guddisuu caalaa hubannaan hinjiru. Qabeenyi biyya keenyaa dhaloota guddataa jiran kanadha. Dhaloota boriif biyyaaf lammii isaaniif yaadan kana… Kabajamtoota Lammii Oromoofi Leellistoota Aadaafi Afaan keenyaa… Yeroo ammaa kanatti aadaan dubbisuu biyya keenyaa isa durii caalaa fooyyee kan argate fakkaata. Qaanqeen kaafame kun giimii bu’ee guutuu addunyaatti finiinuutu irra jiraata. Kanaan walqabatee waan barreeffamu dhabamee osoo hintaane, nama of kennee ogummaa sammuusaa keessaa qabu kana dhalootaaf arjoomutu bal’inaan argamaa hinjiru fakkaata. Namni kamuu wal’aansoo jirenyaa kan dhuunfaasaatii keesssa akka jiru wallaalameef miti. Garuu utuma hirmaannaa eenyummaa ofii keessattis qooda fudhachuun waan barbaachiseef malee… Namni kamuu ogummaa irratti muuxannoo qabu sanarratti yoo barreesse dhalootaaf bu’aa guddaadha. Dhaloonni amma ka’aa jiru kun beekumsa gama hundumaaniitiin of jabeessuuf of ijaaruutu irraa eegama. Gama saayinisiif takinooloojiin dabalatee beekumsa addunyaawaa (universal knowlede) waan ta’e kanaan guddachuutu eegama. Dhaloota kana guddisuuf ammoo ga’een qareeyyii amma jirruu (elites) isa guddaadha. Har’aaf nutu jira; bor isaantu bakka bu’aam… Kabajamtoota Lammii Oromoofi Leellistoota Aadaafi Afaan keenyaa… Barreessitoota Oromoo ka’aa jiran kana guddisuuf gorsuuf akka mijatutti waldaanakka Addunyaatti beekamtii qabu tokko hundeeffamuutu irra jiraata. Innis Waldaa Barreessitoota Addunyaawaa (International Oromo Writers Association) kan jedhu dhaabbachuu qaba. Kaayyoonsaa guddaan ammoo guddina afaaniifii Aadaa Oromoo irratti kan hojjetu ta’uu qaba. Barreeffamni barreeffamu kun Afaan Oromoo qofaan osoo hintaane, Afaan Ingiliziinis barreeffamee guutummaa addunyaa qaqqabuu qaba. Kana keessatti waa’een Oromiyaa akka addunyaatti beekamtii guddaa qabaatu gochuutu eegama… Kabajamtoota Lammii Oromoofi Leellistoota Aadaafi Afaan keenyaa… Galma ga’insa guddinaafi dagaagina ogbarruu kanaaf Oromoon hundumtuu dirqama lammummaa qaba. Kunis qooda fudhannaafi gumaacha taasisuu gaafata. Dubbisanii qeequu, dubbisuufi dubbisiisuun, fuudhanii raabsuun akka namni dubbisu taasisuun gumaacha guddaadha. Ergaan takkaa duula barbadeessa wallaalummaa kanarratti waliin akka hojjennu abdiin qaba. Bara itti aanu kanatti hawaasni Oromoo biyya keessaas taatan kan biyya ambaa jiraattan beekumsa sammuu keessan keessaa lammii keessaniif akka karaa barruutiin arjoomtan abdiin qaba. Isin eegaa jirras. Kabajamtoota Ilmaan Oromoo Biyya keessaaf alaa… Waan hinmul’atiin jiru mul’achuu; waan ifa hinba’iin ammoo ifa ba’uu qaba. kun ammoo riqaa barreeffamaatiin mul’ata. Waan haqaafi murtii dhugaa marti gola barreeffamaa keessaan sabaaf ifa ba’a. Dhimmi karaa barroo hindabarre jira natti hinfakkaatu… Ammas baay’ee jira waan mul’achuu malu Sammuu namaa keessaa kan himalaa jiru Madda wallaalummaa kan caccabsuuf jiru Dhaloonni akka xiyyaa ammas ka’aa jiru Dhalootni qubeedhaa himaammati haaraa Barreessuurra jiru kan darbeef kan har’aa Waa’ee isa darbees kalaqa sammuudha Rafiitiin hinjiru dammaquun ammadha! Iyyaa iyya dabarsaa maaloo waldammaqsaa Waa’ee saba bal’aa dammaqaa barreessaa Godaannisa darbe sana cabsaa hunkuteessaa Humna hindhabiinaa cimsaa waljabeessaa! Kabajamtoota Sabboontota Ilmaan Oromoo… Karaa barreeffamaatiin waan hedduutu dubbatamuu danda’a. Meeshaa guddichi akka ‘Newukileera ammayyaa’tti ilaalamu waan barreeffama kana. Newukilaarrillee’ meeshaa ittiin lubbuu balleessan ta’a; barreeffamni garuu kan ittiin sba ijaaran, guddisan, cimsaniifii fedhaafi hawwa aggaamame bira ittiin ga’anidha. Egaa hojii waggaa guutuuf itti dadhabne kana Talavaziinii Oromiyaa (TVO) fi VOA nugargaaranii lammiilee Oromoo Addunyaa kanaan nuuf ga’an, isa dhufu ammoo gargaarsa Waaqaan Kitaaba 100, Barreessaan 100, Kooppiin kitaabaa, 100,000 fi barruulee (oromo Magazine) kooppii 120, 000 hojiirra oolchuuf dhaloonni qubee hojii oonnachiisaafii ajaa’ibsiisaa keessa seenee jira. Mee Lammiin keenya guutummaa biyya lafaarra jiraattan marti gumaacha keessan kana gama dandeessaniin mul’isa. Milkaa’ina hojii keenya baranaa keessaa Namoota isin akka addaatti naagalateeffattan keessaa muraasan kaasuu fedha Egaa lammiikoo kun jalqaba hojiiti malee xumura miti. Dargaggoota mul’ata qabeeyyii gama barreeffamaatiin waa’ee saba isaanii dubbachuu danda’an Oromiyaan hortee jirti. Gammaduutu nurra jiraata. Bara dukkanaafii wallaalummaa labsaa hinjiraannu. Yoo jabaannee hojjenne, Oromiyaa keenya Addunyaayyuu dabarsinee Plaanet’ biraarratti arguu dandeenya. Maal dhabne. Oromootu nama barate dhabee? Maaliif hinbarreessinu? Waan barbaanneyyuu haabarannuuti muummee barnoota keenyaa kamuu Oromoof gumaacha guddaa qaba. Yoo Waan qaban of harkaa darbatanmee…. Gaaffii Amma gaaffii baay’isuunkoo gaarii mitiiti lammiikoo dogoggorakoof na ofkalchaati duula Ogbarruu bara kana jalqabne kana keessatti qooda guddaa qabaadhaa.. Galatoomaa!! Beekan Guluma Irana PhD Candidate at Addis Ababa University In Documentary Linguistics and Culture Email: beekanguluma@gmail.com misganuguluma@gmail.com Skype name: misganu.guluma Tel. 251 (0) 911074437 ————————————- The followings are attachments that came with this report: YOUNG OROMO AUTHORS IN OROMIYA BEEKAN Guluma CV


Alii Birraa, “Anis Biyyaan Qaba, Biyya Biyyaa Caaltu…”Jechaa Sagantaa Galataa fi Ulfinna Isaatiif MNtti Kopheessaniifitti Dhufe

Soraa Halakee Alii Birraatii fi Jaartii Isaa aaddee Liillii Birraa Adoolessa 6, 2013, WASHINGTON, DC (VOA Afaan Oromoo) — Haga diqqeennaa jalqabee haga hardhallee ittuma jira ,adoo akkanuma sirbuu deemuma deemee ganna 50 gahe,ammalele dhaabuu hin geennee hinuma sirbaa jedha. Afaanii, aadaa, seenaa,Oromiyaa ,siyaasaa,saba isaatii sirbaa akka namii hagii tokkoo jedhuutti ammoo lallabaa asi gahe,.Alii Mohaammad Birraa. Yaada dargaggoon Oromoo biyya alaa jiran ‘jabaa keenna adoo innii jiruullee haa faarfannuu’ jedhutti ulfinnaa fi kabaja Alii Birraatii nama hedduu biyya alaatii fi Oromiyaallee MNtti walti fide. Sagatnaan kun interneetii irraa yoosuma platlak,ustream fi waan hedduund abarsaa bahan. Guyyaan kun ka Alii fi sirbitoota Oromoo hedduullee hujii isaaniitiin itti faarsan. Dargaggoo qophii tana kopheessite keessaa tokko,Eeliyaas Ibsaati,“Qophiin baayyee nama gammachiiftuu,qophii sabboonummaa Oromoo garsiiftuu..irbaataan boodatti dhaamsaa viidiyoo biyya keessaa fi biyya gara garaati dhufe ka si jaalannaa,si kabajnaa, hayyuu keenna,barsiisaa keenyaa jedhutti dhufee baayyee nama gammachiifti.” Warra ulfinna Alii Birraatii dhufe keessaa tokko Dr.Mohaammad Hassan,Atlaantaa irraa dhufe “Alii Birraan kennaa Oromooti,” jedhe . Kaan ammoo Dr.Gammachuu Magarsaatii biyyaa dhufe.Aliin eennu jetta jennaan “kennaa-waaqii Oromoo kenne, nama waaqii Oromoo kenne,qabsaahaa,saba isaa jaalatu waan isaa dubbatanii hin fixan. Sirbii Alii akka Dr.Gammachuutti sirbuu qofaa miti lallaba,bara Oromoo mootummaa akka akkaa keessatti rakkate inni seenaan sun lallabaa dabarsa jedha.Waan Oromoon keessa jiruu fi keessa dabre lallaba. “Callanqoo kahee oggaa yaadan dhibaman jiruu afaan wallaalanii ka jedhu keessaa waraana Calanqootii fi dhuma Oromootti jira..sanaan duuba birraadhaatti biri’e jedhe sun… oggaa Afran -Qalloon dhaabatetu waan akka Oromootti dhaabbate waan argateef birraatti nu bari’e sun waaqa itiin faarfate Oromoo biraan gahe.” Alii bara waraanaatii fi bara gammachuullee akkanuma dubbata jedha Dr.Gammachuun “Calanaqoon duuba yoggaa waraani Baalee kahee Oromoon kaaniin somalee shirrixi lebaash jedhani fixanii Alii Birraan namii keenna kaan gaaratti baqdee uirraa faccisee oggaa dadhabe kaan fixan obsee yaa onnee jedhe..bara dargii Oromoo yaadaan gargar baasan ..maaltu addaan nu baase nu ilmaan haadha tokoo jedhee faarse.. Tana malleellee biyyatti deebinaan ammoo,”eegii biyyaa bahe ammoo …miila taha malee garaan keena biyyaa hin baane..kallachaa tokkummaa hundee bilisummaa… jedhee faarse.” Ganna 50essoo ulfinna Alii Birraatiif kopheessan irratti nama hedduutti dhufee dadhabbii Aliin ganna 50 afaan Oromootiin sirbee aadaa,fi Oromo itti guddiseef badhaase,sagantaan kun yoosuma interneetii irraa “LIVE” dabarsaa turan. –VOA Afaan Oromoo


Sagalee tumsa kora miseensoota ABO Ameerikaa Bitaa

Toronto fii naannoo isitti SAGALEE TUMSAA Guyyaa: July 3, 2013 Gara: Kora miseensota ABO Ameerikaa Bitaa Garamii: Koree waloo sochii ABO fii THBO naannoo Toronto itti qindeeysuuf dhaabbatte. Jaallawwan, Qindoomina sochii siyaasa Oromoo kan yaroo ammaa Toronto fii naannoo isitti dhaaboota kee- nya ABO/OLF fii THBO/ULFOn utubamee deemaa jiru bakka buunee, salaamataa jaallummaa tiifii hawwii bilisummaa tan fedhii Oromummaa tiifii jaalala bilisummaa Oromiyaa irraa burqite sagalee takkaa fii hafuura tokkoon gara keeysan hoggaa dabarsinu, gammachuu honga hin qabneetu nutti dhagayama. Nu ofkolchaa! Qunnamtii gaarii isiniin jenna ! Itti aansinee, korri keeysan kora milkii, kora humnoota bilisummaa Oromiyaatiif qabsaawan mara walitti harkisu, jaalalaafii jaallummaa jidduu itt magarsee walitti itichu, qabsaawotaa fii sabboontota Oromoo walitti urgeeysee walitti mi’eeysu, kora qabsoon bilisummaa Oromiyaa hooggana waloo tokko jalatti deebitee qindoominaa fii waaltummaan akka sossootu qooda isaa gumaachu, kora dhuma irratti murtiilee jajjabduu haala kanaa fii kan kana fakkaatan irratti da- barsee gammachuu fii nagayaan addaan ka’u akka isiniif tahu hawwiin keenya guddoo dha. Jaallawwan, Haalli qabatamaan yaroo ammaa akka sabatti keeysa dabraa jirru, gaddisiisaa tahee, haala duk- kanaawaa dha. Haala jeeqamaa dha. Sabni keenya ammallee harqoota gabrummaa jala jira. Bi- yti teenya Oromiyaan ammallee bittaaa alagaa jala jirti. Mootummaa alagaa yartuu Wayyaanee dhaan gaggeeffamtuutu hiree teenya muree murteeysaa jira. Qabeenya keenya hila tokkoon maletti saamaa saamsisaa jira. Ummata keenya roorroorfii miidhaa adda addaatiin lafa irraa duguugaa jira. Beelaa fii dhukkubaan, deegaa fii doofummaan galaafachaa jira. Mootummaa farra ilma nammaa taate tanaatu humnaan bakka saba keenyaa bu’ee addunyaa sobaa jira. Rir- moota keeysaa gargaarsifattee qabsoo bilisummaa Oromiyaa dhaamsuuf yoo dadhabe ammo ukkaamsuufii laamsheysuuf karaa tahe maraan bobbahaa jira. Ummata keenya jiilchuu fii qab- soo isaa irraa fageeysuuf, gameeyyii qabsaawotaa fii sabboontota Oromoo barbaaddee gataa jira. Kaan biyyaa arihaa jira. Kan kana irraa hafan ammo mana hidhatti guurtee lubbuu itti gu- raaraa jira. Haalli addunyaatiis, akkuma laallee garru itti haala roora’aadha. Waarooma hinqabu. Dhugaa irratti osoo hin tahin dantaa fii jabeenya irratti irkata. Isuma humna qabuutu deeggarsa isaanii qabaata. Kan humna hin qabne ammo dhiitamee jiraata. Keeysa keenya deebinee hoggaa laalluus, wanni sirraawu qabu hedduu tu mul’ata. Keeysattuu dhimma jaarmayaa tiifii hoogganaa irratti gaaffii gurguddoo tu dhihaata. Humna bilisummaa Oromiyaa itti amantu keeysaa harki guddaan ammallee jaarmayaan alatti faffaca’ee jiraata. Hammi xiqqaan jaaramees garee garee dhaan adda babahee qindoominaan alatti munyuuqata. Walitti baqee jaarmaya waliigalaa tiifii hooggana waaltawaa tokko burqisiisuu hindendeenye. Haalli kun itti fufuu hinqabu. Hatattamatti Jijjiiramuu qaba jennee amanna. Jaallawwan, Karaa biraatiin, jijjiiramaa fii geeddaramoota adda addaa kan yaroo ammaa adeemsa qabsoo bilisummaa Oromiyaa keeysatti mul’achaa jiran ifdura qabnee hoggaa laallu, fuuldurri keenya ifaafii fuulbana tahuu isaa haalli nuuf tilmaaman hedduu tu mul’ata. Fakkeenyaaf, 1. Gadi buunee ija gatiitiin yoo laalle, yoom irraahuu caalaa har’a kaayyoon bilisummaa Oromiyaa dhukkuba Toophiyummaa irraa qulqullaawaa dhufuu isiiti garra, 2. Rirmoonni keeysaa, ayyaan laallattootaa fii seera dhabloonni, gantootaa fii abdii kutat- toonni kaayyoo bilisummaa Oromiyaa dahoo godhatanii yaroo dheertuuf dhukkuba Toophiyummaa qaamaa fii sammuu qabsoo bilisummaa Oromiyaa keeysa facaasaa turan saaxil bahanii qabsoo keeysaa moggatti tufamuu isaanii ti garra, 3. Hafuurri humnootaafii qabsaawota bilisummaa Oromiyaa jidduu jiru yoom irraahuu caalaa urgaawaa, jaaraafii abdachiisaa tahaa dhufuu isaa ti hubanna, 4. Gaaffiin araaraa fii tokkummaa, qindoominaa fii waaltummaa mooraa qabsoo bilisummaa Oromiyaa keeysatti yoom irraahuu caalaa ulfina fii dhageeytii arkachaa finiinaa dhufuu isiiti garra. Yoo irratti hojjanne, haalli kun deebinee ifsirreeysuuf, hireefii dambooba gaarii nuuf laata. Waliigalatti, haala kana keeysaa injifannoon bahuuf, jaallawwan, humna murteeysaa tahuu qabna. Humna murteeysaa tahuuf ammo diinoota keenyaa olitti qophaawuu fii qabsaawuu tu nurra jira. Humna teenya, dendeeytii teenya, qabeenya keenyaa fii ogummaa teenya, muuyxan- noofii qarooma keenya mara hooggana tokko jalatti hiriirsinee qabsaawuu nu barbaachisa. Kana irratti walqabannee halkanii guyyaa haa hojjannu. Jaarmayootaa fii hoogganoota keenya garasitti haa dhiibnuu. Humna bilisummaa fii walabummaa jabeeysuu fii waalteysuun !! Qabsoo bilisummaa Oromiyaa qindeeysuu fii humneeysuun!! dhaadannoo yaroo tahuu beeynee waliin irratti haa cichinuu. Jabaadhaa haa jabaannu. Irra deebinee korri keeysan kora milkii haa tahu jenna ! Korri itti aanu kora qabsaawota maraa akka nuuf tahu abdiin teenya guddoodha ! Injifannoo ummata Oromootiif ! Oromiyaan ni bilisoomti ! Koreen sagalee tumsaa isiniif dabarsitu tuni, koree waloo sadarkaa Toronto fii naannoo isitti, sochii dhaaboota keenyaa qindeeysuuf, bakka bu’oota qaamoota ABO sadeen (ShG + QC + GQM) fii THBO/ULFO irraa dhaabbatte tahuu gammachuun isin hubachiisna. Galatoomaa. Dura taa’aa, Falmaa Sabaa 2