Obbo Battee Urgeessaafi konkolaachisaan isaanii wabiin akka ba'an manni murtii ajaje

Qondaalli ABO Battee Urgeessaafi Konkolaachisaa Wandosen Abdulqaadir wabiidhaan akka gadhiifaman manni murtii ajaje. Namoota hidhaman gaafachuuf gara magaala Buraayyuu deemanii ALI gaafa 11/07/2013 kan too'ataman qondaalli ABO Battee Urgeessaa Fi konkolaachisaan isaanii Wandosen Abdulqaadir har'a yeroo lammaffaadhaaf mana murtii Magaala Buraayyuutti dhihaataniiru. Dhadhacha har'a oole kanaanis poolisiin, namootni kunneen waajjira poolisii dhufuun hokkora kaasaniiru, diina wajjinis qunnamtii qabu jechuun qorannoo gaggeessuu mana murtiitiif ibseera jedhan abukaatoon isaanii Dr. Tokkummaa Dhaabaa. Abukaatonnis dhimma waajjira poolisiitti hokkora kaasuu jedhurratti poolisiin qorannoo taasise xumuree jira, diina wajjin qunnamtii qabu kan jedhummoo waan ifa hin taaneedha, kanaaf namoota kunneeniif mirgi wabii isaanii eegamuu qaba jechuun falmaniiru. 'Poolisiin ajaja mana murtii diduun Obbo Lammiifi Daawwit Abdataa mana hidhaatti deebise' Mohaammad Deksiisoo wabiin erga baheen booda poolisiin deebisee hidhe Manni murtichaas falmii gama lamaanii erga dhagaheen booda dhadhacha 23/07/13 ooleen Obbo Battee Urgeessaa fi obbo Wandosen Abdulqaadir  tokkoon tokkoon isaanii wabii birrii kuma shaniin  akka gadhiifaman ajajeera jedhan. Namoonni manni murtii mirga wabii fi bilisaan akka ba'an murteesse hedduunsaanii poolisiidhaan qabamanii mana hidhaatti deebifamuun baratamaa dhufeera. Gaafa eebba Yuuniversitii Jimmaa kan qabame barataa Mahammad Deeksisoo yeroo lammataaf mirgi wabii eegamuufis poolisiin mana hidhaatti deebiseera. A.L.I Guraandhala 6 bara 2013 manni murtii mirga wabii eeguufi hordofee Komiishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Mohaammad Deeksisoo hatattamaan akka gadi dhiifamu gaafachuun ibsa baasee ture. Qondaaltonni ABO Lammii Beenyaa fi Daawwit Abdataas manni murtii erga bilisaan akka ba'an ajajee booda poolisiidhaan qabamanii hidhaa buufaman. Qondaaltota kunneenirratti kun yeroo lammaffaaf raawwate. Naannoo Oromiyaatti murteen manneen murtii kabajamuu dhabuun rakkoo mul'achaa jiru ta'uu Manni Murtii Waliigalaa Oromiyaa kanaan dura BBCtti himeera. Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa naannoo Oromiyaatti murteen manneen murtii kabajamuu dhabuun akka malee yaaddessaa ta'uu ibsuun,  furmaata atattamaa barbaada jedheera.


Aanaa Mi'eessoo: Ibiddi gaara Asabootiitti guyyootaan dura qabate yaaddoo uume

Godina Harargee Lixaa Aanaa Mi'eessoo gaara Asaboot irratti ibiddi ka'e to'annoo jiraattota naannoon ol ta'ee, darbee mana amantii gaara sanarra jiruuf yaaddoo ta'aa akka jiru Waajjirri Bulchiinsaa fi Nageenyaa ibse. Hoogganaan Waajjira Bulchiinsaa fi Nageenyaa Aanaa Mi'eessoo Obbo Abdallaa Ushee balaan abiddaa guyyoota sadi dura eegale kun yaaddoo nutti ta'eera jedhan. ''Hawaasa naannoo waliin ta'uun dhaamsuuf baayyee ifaajaa turre. Yoo dhaamsineerra jennee deemnu deebi'ee ka'a. Lafti bubbee guddaa qaba. Aduunis waan jiruuf ni hammeessa.'' Abidda kana kaleessa haga tokko dhaamsanii akka turan kan himan Obbo Abdallaan, ''har'ammoo deebi'ee ka'ee humnaa ol nutti ta'ee jira. Bakki inni qabatee jirus gaara guddicha Asabooti guutummaasaa walga'uuf jira,'' jedhan. Fiixee gaara kanaa irra manni amantii ortodoksii (gadaamiin) jiraachuu kan himan Obbo Abdallaan, balaan abiddaa kun iddoo kanaafis yaaddoo guddaa ta'eera jedhan. ''Waa'een iddoo amantii ortodoksii (gadaamii) yaaddoo uumeera. Abiddi isaanitti marsee jira. Yoo mootummaan Oromiyaa fi federaalaa heelikooptaraan nuuf birmate malee humna keenyaa ol ta'eera ,'' jechuun yaaddoo qaban ibsan Obbo Abdallaan. Obbo Abdallaan yeroo ammaa abiddi kun bifa haaraa ka'ee jennaan akka garas deemanii jiran kan himan yoo ta'u, dhaamsuuf mitii achi dhaabbachuunuu rakkisaadha jedhan. Godina Harargee Lixaatti Lubni Olaanaan Tajaajila hafuuraa amantii Ortodoksii Bizuu Abuna Inxoos abidda guyyaa sadi dura ka'e kana dhaamsuuf yaalamus garuu hanga yoonaa hin dhaamne jedhan. ''Baayyee ifaajaa jirra. Jaarmiyaa keenyattis beeksifneerra, Naannoo Oromiyaas hubachiisneerra. Mana amantii keenya keessaas dargaggoota 400-500 ta'an ramaduun, bootteedhaanis bishaan fiduun dhaamsuuf ifaajaa jirra.'' Abiddi kun guyyaa sadi dura ka'uu kan dubbatan qondaalli amantii kun, Godinni Harargee Lixaa isaan cinaa dhaabbachuun abiddichi dhaamsuuf hojjechaa jiraachuu himan. ''Bishaan fe'amaa jira, dargaggoonnis nu deggeraa jiru. Bakki kun bakka amantii, bakka kabajamaati. Waggaatti yeroo lama sirni kadhannaa asitti gaggeeffama. Kanaafuu gadaamii kana qaamolee hedduutu gargaaru. Hanga Finfinneetii dhufanii gargaaru. Ammas deggersuma kanaan jirra.'' Ibiddi waggaa waggaan waqtii kana ka'uun waan barameedha kan jedhan Obbo Abdallaan, balaa amantiirratti xiyyeeffateedha kan jedhu oduu sobaa fi bu'uura hin qabneedha jedhan. Ibidda kana dhaamsuuf hawaasi naannoo osoo wal hin qoodin hirmaateera jedhan. ''Ibiddichi garasii fi garanaan karaa naannolee Somaalee fi Affaariin kan garana dhufeedha. Hawaasni naannochaa osoo amantiin walhin qoodin dhaamsuuf tumsaa jira. Ibiddichi gara gadaamiitti siqaa waan jiruuf hawaasi irratti xiyyeeffatee irraa eegaa jira.''


Waa’ee tulaa saglan Booranaa maal beektu?

"Waaqni dhala namaa waan hedduu barsiisee biraa deeme. Akkatti tulaa qotan barsiise. Iddoon wanta kana itti barsiises Dubluq jedhama" Obbo Jaatanii Diidaa. Akka waaqaa sii roobe akka haadhaa si tooye Akka abboo keetii yaame dur-gollise Akka ayyoo teetti bu'ee maddaa yooyyise "Osoo tulaan saglan hin jirree Booranni fulaa itti godaanu hin qabu ture, har'a hin gahus ture" jechuun gahee olaanaa tulaan jireenya horsiise bultoota Booranaa keessatti qabu manguddoo Borbor Bule himu. Tulaan madda bishaanii fagoo kan Booranni jaarraawwaniif bishaan keessaa waraabee loonsaa obaasaa ture dha. Godina keessattu yeroo bonaa margaaf bishaan loonif rakkoo itti ta'e Boorana keessatti oolmaa tulaa saglan Booranaa himuun ulfaataa dha. Kanaafis tulaan dhimma bishaanii qofa osoo hin taane dhimma qabiyyee aadaa heddu of keessaa qabu akka ta'e maanguddoo Borbor Bule himu. Akka aadaa Booranaatti loon bishaan tulaa dhugan umrii dheeratu, aanan qabu, dhukkubsatanii qoricha hin barbaadan. Bishaan soogidda hin qabu jedhamu bishaan tulaa loon nafa ijaaree gabbisas jedhama. "Dhagaan baatu malee bishaan hin argamttu." Tulaan lafa loon bishaan itti obaasan qofa osoo hin taane kan dhibaayyuu itti bahanii itti irreefatani dha. Akka ogeessi aadaa fi tuurizimii akkasumas qorataan aadaa Obbo Jaatanii Diidaa jedhanitti elli bishaanii haala teessuma lafaa, kallattii argamasaa, gad fageenya lafa keessaa fi kuufama bishaanii irratti hundaa'uun iddoo saditti qoodama. Adaadii, adaadii karaabaa fi tulaan gosoota elaa sadeeni. Gosoota elaa kunneen keessaas tulaan kuufama bishaanii guddaa kan qabu fi kan kuufamni kun yeroodhaa yerootti jijjiirama hin agarsiisne dha. Lafti tulaawwan saglan Booranaa itti argaman lafa kaan irraa adda dha. Tulaan iddoo biyyee diimaa, boora yookin guraachatti hin argamu. Tulaan iddo lafa biyyee adii qofatti akka argamu beektootni aadaa Booranaa himu. Kana malees dur Booranni tulaa qotuuf iddoo mukkeen akka odaa fi qoobboo itti biqilan ilaala. Lafti biyyee adii mukkeen akka odaa fi qoobbo itti biqilan lafa bishaan tulaa keessaa madduu danda'u ta'uusaaf mallattoo dha. Iddoo tanas iichima buusanii, gullantaa muranii, lafa haranii tulaa qotu. Bishaan tulaa gullantaalee biyyee fi dhagaa sadi hanga afurii ta'u qotuun argama. Akka jabana ammaa teekinooloojiin sibiilaa osoo hin babal'atiin duras Booranni dhakaa goomuutti fayyadamee dhagaa lafa keessaa cabsee tulaa qota. Tulaa saglan Booranaa Akka maanguddoo Borbor Bule fi qorataan aadaa Obbo Jaatanii Diidaa jedhanitti Boorana keessa tulaawwan umrii dheeraa lakkoofsisan sagaltu jiru. Tulaawwan kun bara kam keessa akka qotaman beekuun ulfaataa dha. Akka maanguddoo Borbor Bule jedhanitti tulaawwan saglan Booranaa baroota gadoomaa 71 durallee kan turani dha. Tulaawwan saglan kun bishaan hanga fedhe keessaa waraabamullee akka hin dhumne akkasumas yeroo bonaa bishaan haroo yeroo gogutti tulaawwan kun garuu akka hin gogne dhageenye. Dabalataanis abbaan gadaa erga baalli fudhatee hanga baallii kennu yookin yuuboomutti iddoo tulaan jiru hin qubatu. Abbaan gadaas ta'e loowwansaa bishaan tulaa hin dhugan. Yeroo godaansaallee tulaa bira darbanii ela biraatii loon obaafatu jedhama. Tulaawwan saglan Booranaa fi argamnni isaanis tulaa Dubluq aanaa Dubluq, Weeb aanaa Waacillee, Waaccillee aanaa Waaccillee, Meelbana aanaa Miyoo, Irdar aanaa Miyoo, Dhaas aanaa Dhaas, Goorilee aanaa Dhaas, Goofa yeroo ammaa naannoo Soomalee fi Layee yeroo ammaa naannoo Soomalee keessatti kan argamani dha. Tulaan boola bishaanii gadi fagoo ta'uu isaatin bishaan keessaa waraabuf humna nama baay'ee barbaada. Gad fageenya isaarratti hundaa'unis namootni hanga 14 ta'an tartiibaan dhaabbatanii waraabuu danda'u. Yeroo kanas bishaan callisee keessaa ol hin guurramau, loon faarsu, abbaa qabeenyaa loon qabu faarsu, kolfi fi taphnis qaama sirna bishaan tulaa waraabuuti. "Goobataa abbu guyyee. Goboo malichi guyye. Goboo Jimma Diimaa. Goboo bassaan dhig-diimaa. Goboo baasi dhaanii laawwe ta'i, jechuun faarfatu. Laawwe haadhaa Cakkee guntuuti ta'i" jechuun qoosaa, hamilee waliif kennaa bishaan waraabu. Akka himamsa maanguddootaatti bishaan tulaawwan saglan Booranaa tokkuma, tulaawwan kunis lafa keessaan walqabatoodha jedhama. Jaarsi maddaas nama waa'ee tulaa dubbatu, kan tulaa qochisiisu akkasumas yeroo roobaa lolaan bishaanii tulaa akka hin seennef irraa akka qabamu kan taasisu dha.


Mohaammad Deksiisoo wabiin erga baheen booda poolisiin deebisee hidhe

Manni murtii aanaa magaalaa Jimmaa dhaddacha gaafa 07/07/2013 ooleen Mohaammad Deeksisoo yeroo lammaffaadhaaf wabiidhaan akka gadhiifamuuf murteessee ture. Abukaatoon isaa Obbo Obsinaan Girmaa erga mirgi wabii eegameefiin booda poolisiin osoo hin gadhiisiin torbe lamaa oliif turuu BBC'tti himan. Haa ta'uutii har'a [Kamisa] ganama qarshii wabiidhaaf gaafatame kanfalee mana hidhaatii bahee erga namootaanis wal-argeen booda poolisiin deebisee too'annoo jala oolche jedhan. Poolisoonni Humna Addaa Oromiyaa paatirooliidhaan fudhanii deemuu isaaniitiin alatti eessa akka geessani quba akka hin qabnes himan Obbo Obsinaan. Mohaammad Deksiisoo waliin to'atamanii kan turan qondaalli qunnamtii uummataa yuunivarsitii Jimmaa Dr. Wandimmuu Laggasaa fi barsiisaa Mulugeetaa Shittee garuu ammaan dura wabiidhaan lakkifamuu isaanii himan. Mohaammad Deeksisoo Guraandhala darbe waaltajjii eebba barattoota yuunivarsiitii jimmaa irratti sagalee mormii namoota hidhamanii fi haqa Haacaaluu Hundeessaaf jedhu erga dhageesiseen booda ture kan hidhame. Mohaammad dabalatee namoonni isa waliin hidhaman lama marroo duraatiif hokkora kakaasuu fi qaama hidhatee socho'u waliin hariiroo qabaachuun shakkamuu poolisiin magaalaa jimmaa mana murtiif ibsee ture. Irra deebiin ammoo 'yakka ajjeechaan' shakkamuu isaanii poolisiin himee ture. A.L.I Guraandhala 6 bara 2013 manni murtii mirga wabii eeguufi hordofee Komiishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Mohaammad Deeksisoo hatattamaan akka gadi dhiifamu gaafachuun ibsa baasee ture. Wanti Mohaammad Deeksisoo godhe yakkaan nama gaafachiisa jedhee hin amanu jedhe komiishinichi. Dabalataan Mohaammad guyyaa to'annoo jala oolfame poolisootaan reebichi irratti raawwatamu komiishinichi himee ture. Mohaammad guyyaa eebba yunivarsiitii Jimmaa bakka pireezidantiin Mana Murtii Waligalaa Itoophiyaa Aadde Ma'aazaa Ashannaafi akkasumas pireezidantiin Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa argamanitti ture mormii isaa kan dhageessise.


Galmee Obbo Jawaarfaa keessaa namootni 16 jecha amantaafi waakkii laatan

Namoota galmee himataa Obbo Jawaar Mahaammadfaa keessatti himataman 16 jecha amantaafi waakkii laataniiru. Mana Murtii Olaanaa Federaalaa ramaddii Lidataatti dhaddachi Farra Shororkaafi yakkoota dhimma heeraa tokkoffaa himatamtoota irraa jecha amantaafi waakkii fudhachuuf har’atti beellamee kan ture yemmuu ta’u Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Hamzaa Adaana fi Obbo Shamsaddin Xahaa dhaddacha har’aa irratti hin argamne. Bakka bu’aan mana sirreessaa Qaallittii, Obbo Jawaarfaan guyyaa kaleessaa hospitaala itti yaalamaa turan Hospitaala Laandmaark keessaa bahuun gara Mana Sirreessaa Qaallittii akka seenan himaniiru. Kana malees Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaafi Obbo Hamzaa Adaana ogeeyyin fayyaa boqonnaa fudhachuu akka qaban akka itti himan bakka bu’aan mana sirreessichaa himaniiru. Abukaatoowwan gama isaaniitin Obbo Jawaarfaan mana murtiitti dhiyaachuuf fedhii qabaatanillee dadhabbiirra jiraachuusaanii fi socho’uu akka hin qabne ogeeyyii fayyaatin itti himamuusaa dubbatan. Kanaafis himatamtootni hundi erga takkaa jecha amantaafi waakkii akka kennanif beellamni gabaabaan akka kennamuf gaafatan. Haa ta’u malee abbaan alangaa gama isaaniitin “jechi amantaafi waakkii kan dhuunfaati” jechuun himatamtootni har’a mana murtiitti dhiyaatan jecha isaanii kennuu akka qaban falman. Manni murtichaas yaada abbaa alangaa fudhachuun himatamtootni har’a dhiyaatan jecha isaanii akka kennan fi Obbo Jawaar Mahaammadfaan immoo Bitootessa 13 bara 2013 jecha isaanii akka kennan ajajan. Kana manes manni murtichaa akkaataa abbaan alangaa gaafateen ragaa ogeessi fayyaa Obbo Jawaar Mahaammadfaan boqonnaa fudhachuu akka qaban ittin ajaje beellama itti aanutti akka dhiyaatu ajajeera. Jecha amantaafi waakkii himatamtootaa… Himatamtootni dhaddacha har’aa irratti jecha amantaafi waakkii kennan Obbo Guutuu Mul’isaa, Obbo Dajanee Xaafaa, Mastawaard Tamaam, Arafaat Abubakar, Amaan Qaalluu, miidiyaa OMN gama bakka bu’aa isaatin, Mallasaa Dirribsaa, Boonaa Tibilee, Ajajaa 50 Yaalamwarq Asaffaa, Saajini Olaanaa Geetu Tarrafa, Ajajaa 10 Taamiraat Huseen, Saajini Olaanaa Bashir Huseen, Saajini Itti aanaa Sabbooqaa Qaaqoo, Ajajaa 50 Kennee Duumechaa, Ajajaa 50 Daawit Abdataafi Boggaala Dirribsaati. Himatamtootni 16 kunneen gocha/yakka ittin himataman akka hin raawwanne fi balleessaas akka hin qabne mana murtiitti himan. “Himata siyaasaan himatame” kan jedhanfi miseensa Koongirasii Federaalawaa Oromoo KFO ta’uu kan himan Obbo Guutuu Mul’isaa himatni irratti hundaa’es ifa akka hin taane dubbatan. Qondaalli KFO Obbo Dajanee Xaafaa gama isaaniitin yeroon aangoo mootummaa Waxabajjii 30 ni xummurama jedhanii kakkaasuun himatamuu isaaniifi kana dubbachuun immoo yakka akka hin taane dubbatan. Heera biyyattii keewwatawwan 54 fi 58 eerun ammas yaada isaaniitti akka amanan dubbachuun “himatichi himata sobaati” jedhan. Gama biraatin siyaasa keessaa harka akka hin qabne mana murtiitti kan himan Saajini Olaanaa Bashir Huseen yeroo dargaggummaa isaaniitti balleessaa malee ji’oota sagalif mana sirreessaa fi mana murtii gidduu deddeebi’uun sirrii akka hintaane himan. Gama biraatin himatamaan saglaffaa Alamaayyo Galataa namni afaan hiiku dhabamuu isaatin beellama ittin aanu irratti Obbo Jawaar Mahaammadfaa walin jecha amantaafi waakkii akka laatu manni murtichaa ajaja laatera. Waa’ee galmee himataa Obbo Jawaarfaa namoota 24 Ji’a Waxabajjii bara 2012 keessa ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa booda kan qabaman Obbo Jawaar Mahaammad fi namootni galmee isaanii keessatti argaman kunneen biroon labsii yakka shororkeessummaa ittisuu fi to’achuuf bahe, labsii yakka telekoomii, labsii bulchiinsa fi to’annoo meeshaa waraanaa fi seera yakkaa biyyattii keewwata garaagaraa darbuun ture kan himataman. Manni Olaanaa Federaalaas himatawwan labsii bulchiinsa fi to’annoo meeshaa waraanaan walqabatan jaha akka addaan citan murteesuunsaa ni yaadatama. Obbo Dajanee Guutamaa, Dr Birhaanamasqal Abbaba fi Tsaggaayee Raggaasaa namoota biyya keessa hin jirre fi galmee Obbo Jawaar Mahaammadfaa keessatti himatamanidha.


Dhaabbata Goal: Hojjetaan dhaabbata gargaarsaa Wallagga Lixaatti akkamiin ajjeefame?

Torban kana keessa hojjetaan dhaabbata gargaarsaa biyya Ayirlaand Goal jedhamu tokko Lixa Oromiyaatti ajjeefamu dhabbatichi beeksiseera, ajjeechaa raawwates balaaleeffate. Ajjeechaan kun hidhattootaan ajjeefamuu kan ibse dhaabbatichi kanaanis lubbuun konkolaachisaa darbuu hime. Mootummaan Ayirlaandis ajjeechaa raawwateen 'guddaa rifatuu' ibsee yeroo ammaa hojiiwwan deeggarsa namoomaa Naannoo Benishaangul Gumuuz keessa taasisu dhaabuu ibseera. Mootummaan Naannoo Oromiyaa BBC'tti akka ibsetti ajjeechaan kun Godina Wallaggaa Lixaa Aanaa Boojjii Dirmajiitti raawwate. Bakkeewwan Naannoo Benishaangul gara magaalaa naannichaatti deemuuf Godina Wallagga Lixaa keessa darbuu qaban ni jiru. Dhaabbatichi ibsa baasen ajjeechaan kun Bitoteessa 24 gaafa Roobii guyyaa keessa naannoo sa'aatii 8:30tti raawwate. ''Hidhattoonni adda hin baafamne 12 Godina Wallagga Lixaa Asoosaafi Yaasoo gidduu naannoo sa'aatii 8:30 konkolaachisaafi miseensa dhaabbata Goal konkolaataa keessaa baasan. ''Hidhattoonni konkolaataa keessa waan jiru hunda erga fuudhanii booda ibidda itti qabsiisan. Achii konkolaachisaaniifi hojjetaan dhaabbatichaa bosonatti geeffaman,'' jechuun ibse. Kanneen haleellaa qaqqabsiisaniin erga gaafatamanii booda ''konkolaachisaan ajjeefame, hojjetaan immoo miliqe'' jechuun ibse. Konkolaataan gubatte kan kiraa ta'uu dhaabbatichi himeera. Dhimma kana quba qabaachuu kan gaafanne Dubbii Himaan Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Getaachoo Baalchaa ajjeechaan raawwatuu mirkaneessaniiru. ''Godina Wallaggaa Lixaa Aanaa Boojjii Dirmajiifi naannoo sana gidduutti osoo socho'anii humnootumti gajjallaa shiftummaadhaan ummata keessa wareera uuman ajjeesaniiru,'' jechuun himatan. Maaliif akka ajjeechaan raawwate odeeffannoo hin qabu kan jedhan Obbo Getaachoon, waa'ee ajjeechaa godinarraa gabaasni isaan dhaqqabuu himu. ''Makiinaa isaan qabatanii deeman keessaa fuudhamanii ajjeefamaniiru kan jedhu gabaasni iddoo sanarraa nu dhaqqabeera,'' jechuun dubbatan. Ajjeechaan kuni hoojjettoonni dhaabbatichaa Kaamashii irraa osoo ol dhufani irratti raawwatu gabaafamu ibsan. Dhaabbatichi sababa ajjeechaa kanaan, qorannoo gaggeesuufi haala nageenyaa xiinxaluuf sochiin dhaabbatichaa naannichatti taasisu yeroof dhaabbatuullee ibse. Mootummaa Ayirlaand keessatti Ministirri Deeggarsa Misooma Alaafi Diyaaspooraa Koolm Biroofi ibsa baasaniin ajjeechaa raawwaten ''guddaa rifachuu'' ibsaniiru. Ministeerri Dhimma Alaa Ayirlaand ibsa isaanii qoode irratti ''ajjeechaan kuni waggaa darbe lakkoofsa hojjettoota deeggarsa namoomaa Itoophiyaa keessa ajjeefaman torbaan gaheera,'' jedhaniiru. Torbanuma darbe kana Tigraay keessatti loltoonni wayita namoota afur konkolaataa irraa buusanii achumatti ajjeesan hojjettoonni isaa ijaan arguu dhaabbanni gargaarsaa MSF jedhamu beeksiseera. Gama Lixa Oromiyaa ajjeechaan qondaaltota mootummaa irratti xiyyeeffate irra deddeebiin raawwatamaa ture. Ebla waggaa darbe tajaajiltoonni lama dhaabbata 'Great Commission Ministry Ethiopia' jedhamuu keessa dalagaa turanifi ilmi tokko hidhattootaan ajjeefamuus gabaafame ture. Ajjeechaan akkanaan 'fooyya'e' ture jedhu Obbo Getaachoon. Gama kaaniin, sochi hidhattoota bosona keessa socho'an to'achuuf sakattaafi bobbii waraanni taasisuun gidduutti lubbuun lammiilee darbaa ture. Hidhattoonni kana dura ABO jala turanii bosonatti hafan garuu himannaa ajjeechaa garagaraa raawwatun irratti ka'u hin fudhatan. Dhaabbatichi deeggarsa namoomaa taasisuuf qorannoorra osoo jiru badiin kuni dhaqqabuu ibse. 'Konkolaatichi mallattoo dhaabbatichaa qaba. Mallattoo 'qawwee hin qabnu' jedhus ofirraa qaba.'' Dhaabbati Goal maatii konkolaachisaaf gadda isaa ibsee ''haleellaan kuni obsamuu hin qabu'' jechuun akeekkachiiseera. ''Ajjeechaan kuni rakkoo hojjettoonni dhaabbilee gargaarsaa isaan qunnamaa jiru agarsiisa. Hidhattoonni daddabarsa deeggarsa namoomaa kabajuu qabu,'' jechuun hime. Haleellaa raawwate irratti odeeffannoo walitti qabaa akka jiruufi qorannoo ajjeechaa raawwate irratti qondaaltota waliin hojjetaa akka jirullee dhaabbatichi ibseera. Obbo Getaachoo Baalchaanis poolisiin kan lubbuun bahe jiraachuu odeeffatee qorannoorra akka jiru BBC'f himaniiru. Dhaabbatni Ayirlaand GOAL jedhamu yeroo ammaa biyyoota addunyaa gara garaatti hojiiwwan deeggarsa namoomaa taasisa. Dhaabbatni kuni bara 1984 eegales Itoophiyaa keessa dalagaa jira. Akka dhaabbatichi ibsetti yeroo ammaa naannolee Itoop[hiyaa torba keessa dalagaa jira. Bara 2020 qofa dhaabbatichi lammiilee miiliyoona lamaa ol bira gargaarsa gahu ibseera.


Art. Hacaaluun badhaasa 'Grammy' irratti ogeeyyii lubbuun darban waliin yaadatame

Badhaasa Grammy 2021 irratti Art. Hacaaluu Hundeessaa ogeeyyii indaastirii muuziqaa keessatti maqaa guddaa qabaniifi bara 2020 lubbuun darban dhaabbatichi yaadate keessaa tokko ta'e. Artiist Hacaaluu Hundeessaa tarree ogeeyyii muuziqaa addunyaa beekamoo ta'an kan bara 2020 keessaa addunyaan lubbuun dhabde keessaa tokko ta'uun badhaasa Grammy bara 2021 Dilbata Ameerikaatti gaggeefamerratti yaadatame. Dhaabbati akkaadamii waraabbii Grammy, Viidiyoo maqaa ogeeyyii bara 2020 lubbuun darbanii tarreesse, ''hawaasa muuziqaa bara 2020 keessa dhabne haa yaadannu kabajas haa kenninuuf'' jedhe. Dhaabbatichi ogeeyyii tokkoon tokkoon isaanii oogummaa isaaniin waan hawaasa muuziqaa addunyaaf gumaachaniif kabaja kennas jedheera. Jaallattootniifi dinqisiifattootni Artiist Hacaaluu Hundeessa namni muuziqaa kun waltajjii addunyaa irrattii yaadatamuu isaatti gammaduun miidiyaalee hawaasaa irratti yaada isaanii qoodaa jiru. Art Haacaaluu Hundeessaa Waxabajjii 29 bara 2020 ture magaalaa Finfinnee bakka Kondominiyeemii Galaan jedhamutti rasaasaan ajjeefamee kan argame. Ajjeechaan isaa Oromiyaa keessaatti hokkora guddaa lubbuu namootaafi badiisa qabeenyaa guddaa hordofsiiseera. Ajjeechaa nama muziqaa quuqqaa saba Oromoo ibsuun keesumaa saba Oromoo biratti jaalala guddaa horate kanaan walqabatee namootni ajjeechaa isaatiin shakkaman to'atamaniiru. Torbanoota muraasa dura garuu dubartiin ajjeechaa isaan walqabatee hidhaa turte mirga wabiin akka gadhiifamtu manni Murtii murtee murteessuun dubbii ijoo ta'ee ture. Namootni gariin ajjeechaan isaa siyaasa jedhanii waan yaadaniif haqni isaa dhokateera yaada jedhu kaasaa turan. Yaadannoo Grammy kana hordofees namootni miidiyaa hawaasaarratti yaada ''Hacaaluuf haqni haa kennamu jedhu maxxansaa,'' jiru. Badhaasa Grammy bara 2021 Dilbata darbe gaggeeffame kana irratti Biyoonseen ammas mo'achuudhaan si'a 28 argachuusheetiin seenaa haaraa galmeessiteetti. Weellistuun beekamtuu kun amma seenaa Grammy kana keessatti dubartii hunda caalaa badhaafamte taateetti. Teeyilar Iswiift akkasuma badhaasa hojii artii guddaa kanarratti si'a sadii albamii waggaa mo'achuudhaan dubartii biroo seenaa dalagde taateetti. Barnaa Booy Albam Muuziqaa Filatamaa Addunyaa yoo mo'atu, Wiizkiid immoo viidiyoo muuziqaa filatamaa Biyoonsee waliin hojjeteen mo'ate. Intalli Biyoonsee Biluu jedhamtus badhaasa kana mo'atteetti. Albamii waggaa kanaa: Teeyilar Iswiift -folklore Riikordii waggaa kanaa: Biilii A'ilaash- Every thing I wanted Weelluu bara kanaa: Biyoonseefi kan biroo- I can't breath Aartiistii filatamtuu haaraa bara kanaa: Megaan Zastaaliyoon Badhaasni Grammy ogeeyyii Muuziqaa jajjeebeessuuf badhaasa maqaa guddaa sadarkaa idila addunyaatti kennamu yoo ta'u, badhaasa kana kennuun kan eegale bara 1959'tti maqaa 'Gramphone' jedhuun ture. Badhaasni kun bara baraan dameewwan muuziqaa garaagaraan kan kenname yoo ta'u, kan baranaa badhaasa 63ffaadha. Sagantaan badhaasaa bara kana Los Anjeles Kaalifoorniyaatti kan kenname yoo ta'u, dameewwan 83 kaadhimamtootni badhaafamaniiru. Sagantaa badhaasaa miiliyoononni addunyaa guutuutti hawwiin eegan kana irratti qophiilee turan keessaa tokko ogeeyyii muuziqaa maqaa guddaa bara 2020 keessa lubbuu dhaban yaadachuu ture.


Shawaa Lixaa: Bosonni Jibaat Shawaa Lixaatti argamu hektaara 1,000 ol gubate

Bosonni Jibaat Kibxata darbe eegalee ibiddaan gubachaa akka jiru jiraattotni fi angawootni mootummaa himan. Bosonni rukkataan godina Shawaa Lixaa keessatti argamu bosonni Jibaat aanaalee sadi Jibaat, Daannoo fi Liiban Jaawwii keessatti balaan ibiddaa irratti qaqqabe. Itti gaafatamaa Abbaa Taayitaa Eegumsa Naannoo, Bosonaafi Jijjiirama Qilleensaa aanaa Liiban Jaawwii kan ta'an Obbo Balaachoo Fiixaa, balaa ibiddaa Kibxata eegaleen bosonni hektaara 1,000 ol manca'uu himan. Jiraataan aanaa Liiban Jaawwii BBCn haasofsiise Obbo Taammana Asfaaw Kibxata ganama "qaama mootummaafi qaama daggala keessa jiru gidduutti dhukaasni ture" jedhan. "Dhukaasni banamee xiqqoo turee ibiddi qabate" jedhan. Sana boodas ibiddichi gama kallattii afurin bal'achaa deemuu himan. Jiraataan kun balaan ibiddaa kun osoo hin qaqqabin dura yeroo garaagaraatti bosona keessaa aarri aaraa akka ture himan. Dhaabbata Bosonaa fi Bineensa Bosonaa Oromiyaatti daayirektarri Misoomaa fi Itti Fayyadama Bosonaa kan ta'an Obbo Zawdee Gojii gama isaaniitin, "Qaama kana jennee wanti adda baafne hin jiru. Akka odeeffannoo argannetti garuu qaamni hin beekamne achi keessatti waa bilcheeffachaa yookiin adamoo seeran alaa gaggeessaa akka jirufi isarraa kan ka'e akka ta'edha," jedhan. Qaamni kun eenyu kan jedhuf "qaamumti kun eenyu kan jedhu ganaa qulqullaa'a" jedhan. Aanaa Daannootti hojjetaa Sagantaa Bulchiinsa Bosonaa Hirmaachisaa kan ta'an Obbo Naggasaa Qananiisaa "hojii dhaamsuudhaaf hojjetamaa jiru hin agarre. Guddaadha waan ta'ef haala salphaadhaanis waan dhaamu miti. Akka odeeffannoo arganetti tarii yoo xiyyaaraan ta'e malee waan humna namaatin itti deemamee yaalamuu miti," jedhan. Jiraataan aanaa Liiban Jaawwii BBCn haasofsiises bosonichi dheeraa ta'uu isaatin humna namaatin ibiddicha dhaamsuun rakkisaa akka ta'u hima. Abiddi kun Kibxata darbe kan eegale wayita ta'u, hanga Kamisa kaleessaatti sochiin dhaamsuuf taasifame tokkollee akka hin turre dubbatu namoonni achii dubbifne kunneen. Miseensootni Raayyaa Ittisaa, Poolisii Federaalaa fi Humna Addaa Oromiyaa iddichatti jiraachuu kan himan daayrektarri Misoomaafi Itti Fayyadama Bosonaa Dhaabbata Bosonaafi Bineensa Bosonaa Oromiyaa Obbo Zawdee Gojii, "hamma haalasaa qulqulleesinee galaa isinin jennutti eegaa kan jedhu ergaan nuf kennamee isa eegaa turre" jedhan. "Amma garuu mootummaa fi qaama nageenyaa walin dubbannee uummatnis ijaaramee ammaan kana gara dhaamsuutti galaa jirra" jedhan. Lafa hektaara 27,000 kan uwwisu bosonni Jibaat aanaalee godina Shawaa Lixaa afur Daannoo, Noonnoo, Jibaat fi Liiban Jaawwii keessatti argama. "Bosona yabbinnisaa sirriitti eegamee turedha. Bosonoota naannoo kana jiran keessaa tuttuqqaarraayis hamma ta'e qusatamee kan turedha" jedhan aanaa Daannootti hojjetaa Sagantaa Bulchiinsa Bosonaa Hirmaachisaa kan ta'an Obbo Naggasaa Qananiisaa. Bosonni kun heddumina lubbu-qabeeyyin kan badhaadhe yemmuu ta'u, gosoota simbirroofi beeyladoota garaagaraa qabaachuutu himama. Kana malees gosoota mukkeen akka heexoo, birbirsa, waddeessa, ejersa fi kanneen biroo of keessaa qaba. Dhaabbata Bosonaafi Bineensa Bosonaa Oromiyaarraa Obbo Zawdee Gojii, qonna babal'ifachuuf jecha ibiddi bosonatti qabsiifamuu, marga dheedichaaf ibidda qabsiifamuu, adamoo seeraan alaa, ibidda damma muruuf qabsiifamufi ibiddi bineensa adda addaa ofirraa dhorkuuf qabsiifamu sababoota ijoo balaan ibiddaa bosonarratti itti qaqqabu keessaa ta'uu himan. Kana malees bara bonni dheerate ibiddi ofiif ka'uu akka danda'us himu. Gama biraatin naannoo Oromiyaa keessatti balaawwan ibiddaa bosonawwan garaagaraa keessatti yeroo ka'an sababootni garaagaraa yeroo himaman dhagahama. Kunneen keessaa inni tokko immoo "mootummaan qaamolee hidhatan irratti tarkaanfii fudhachuuf bosonarratti ibidda qabsiisa" kan jedhudha. Dhimma kana kan gaafanne Obbo Zawdee "olola adda addaati kan ka'u. Qaamni mootummaa toora sana sirriitti eegaa waan jiruf ibidda kaasanii yeroo uummatni ibidda dhaamsu uummatatti makamanii bahuufi kan jedhu jira. Karaa biraatin immoo qaama sana achii ari'uuf ibidda qabsiisan kan jedhus jira. Haa ta'u malee wanti sirriitti qulqullaa'ee beekamu hin jiru" jedhan. Godina Horro Guduruu Wallagga keessatti balaan ibiddaa bosona Caatoo irrattii qaqqabee hirmaannaa uummataatin guyyaa tokkotti dhaame. Bosonni Paarkii Biyyaalessaa Gaarreen Arsii gaara Cilaaloo irratti gandoota 38 keessatti mudatee ture, iddoowwan baay'eedhaa dhaamus gama Boqojjiitin ammallee osoo hin dhaamin kan jirudha. "Isa sana akkaataa uummatni bahee itti dhaamsurratti mari'achaa turre" jedhan Obbo Zawdeen. Kana malees torbee darbe keessa balaan ibiddaa godinaalee Baalee fi Booranaa keessa ka'ee kan ture yemmuu ta'u, kan godinaalee lachuu to'atamaniiru. Godina Harargee Bahaa aanaa Mi'eessoottis ibiddi gaara Asaboot irratti Dilbata darbe ka'e guyyoota afur booda to'atame. Balaawwan ibiddaa bosonoota to'annoo isaanii jala jiran keessatti ka'an to'achuuf meeshaa harkaa humna namaatin tajaajilarra oolanitti akka fayyadaman kan himan Obbo Zawdee Gojii, kunis balaan qaqqabu yeroo gabaabaa keessatti akka hin to'atamnef sababa ta'uu himan. Kana malees iddoowwan haalli teessuma lafaa balaa ibiddaa hammeessutti teknoloojin akka xayyaaraa kan barbaachisu ta'uufi gama kanaan garuu hanqina qabaachuu himan. "Ibiddichi haalli yoo mijaa'eef humna namaa ol yeroon itti ta'u jira. Fakkeenyaaf teessuma lafa isaatin walqabatee Jibaat irratti baay'ee rakkachaa jirra. Akkaataa helikoptara yookin tekinoloojii ibidda ittin dhaamsanin itti dhaamuu danda'u irratti hanqina ni qabna. Akkasitti osoo deeggaramnee yeroo gabaabaa keessatti dhaamsuu dandeenya," jedhan Obbo Zawdeen. Gama kanaanis mootummaan federaalaa deeggarsa akka taasisuf gaafataniiru.


Wallagga Lixaa: MM Abiy Ahimad haleellaa hidhattootaa Baabboo Gambeel balaaleffatan

MM Abiy Ahimad ibsa Kamisa ganama baasaniin ajjeechaa lammilee nagaa irratti raawwatame ni balaaleffanna jedhan. Godina Wallagga Lixaa Aanaa Baabboo Gambeelitti haleellaa hidhattoonni raawwataniin namoonni nagaa 28 ajjeefamuu Poolisiin Oromiyaa beeksiseera. Komishinarri Komishinii Poolisii Oromiyaa Araarsaa Mardaasaa miidiyaa biyyaalessaa EBC'f akka himanitti haleellaan kun halkan sa'aatii sadiitti raawwate. ''Ummata walitti qabanii haleellaa raawwatan,'' jedhan. Kanneen du'an 16 dhiirota yoo ta'an, 12 immoo dubartoota ta'u poolisiin himeera. Dabalataan, namoonni 12 madaa'uu isaanii hime. Ajjeechaan raawwatame "haleellaa shororkeessuummaati" kan jedhe ibsi Mootummaa Naannoo Oromiyaa, wanti raawwate "gocha hammeenyaafi gara-jabinaa" jechuun ibse. MM Abiy tarkaanfiin ajjeechaa kanaaf deebii ta'u walta'iinsa humnoota mootummaa federaalaa fi naannootiin fudhatamaa jiras jedhan. Ajjeechaan kun kaleessa, Kibxata ganda aanichaa kan Bonee jedhamutti kan raawwate yoo ta'u, haleellaa kanas 'ABO - Shanee'tu raawwate jedha mootummaan. Waraanni Bilisummaa Oromoo gama isaan ibsa gama dubbi himaa isaa Odaa Tarbii marsaalee hawaasaa irratti baaseen ajjeechaa lammilee nagaa kana keessaa harka hinqabu jechuun waakkate. Abbaa ijoollee torbaa ta'uu kan himan dhalataan saba Amaaraa jiraataa ganda haleellaan kun itti raawwatee kan ta'an akka jedhanitti, haleellaan kun Kibxata galgala sa'aa 1:30 irratti eegale. Maqaan isaanii akka hin dhahamne kan gaafatan jiraataan kun dhukaasa akkuma dhagaahaniin ijoollee isaanii waliin gara bosonaatti baqatanii haleellaa kana ooluu himu. Daa'imman dubartootaa fi manguddoonni ajjeefamuu fi manneenis gubachuu himan namni kun. Jiraataan kun namoota 28 Roobii kaleessaa awwaaluu fi namoonni 18 ammoo gara hospitaala Najjoo geeffamuu BBC'tti himan. Jiraataan biraa BBCN dubbine kan bara 1977 A.L.I gara sana dhufanii jiraachuu akka eegalan himan, ijoollee isaanii afur waliin gara bosonaa baqatanii lubbuu ofii oolfachuu dubbatu. Akka namni kun jedhanitti namoonni ajjeefaman 30. Poolsiin Oromiyaa namni 28 ajjeefamee, 12 miidhamuu hime. Jiraattonni ganda Bonee BBC'n dubbise kunneen akka jedhanitti ajjeechaan kun kan raawwate erga hidhattoonni jiraattota bakka tokkotti walitti qabanii dhukaasa irratti bananiin booda. Dargaggoonni 15 kan horii tikaaf gara ganda ollaatti bahanis hidhattootaan ajjeefamuu hin oolle jedhu jiraattonni kunneen. Poolisiin Oromiyaa ajjeechaa kana hordofee tarkaanfii fudhateen hidhattoota sadi ajjeesuu himulleen, jiraattonni garuu humni addaa Oromiyaa bakkicha kan gahe Roobii erga barfatee booda ta'uu dubbatu. Ammas gara qe'ee isaaniitti deebi'uuf yaaddoo waan qabaniif bosona keessa bulaa akka jiran himu. Amma dura hidhattoonni 'rakkoon isin mudatu hin jiru, eessayyuu hin dhaqinaa nuun jedhanii turan' jedhu namni abbaa ijoollee torbaa ta'uu himan. Namoonni haleellaa kanaan ajjeefaman irra hedduun dhalattoota saba Amaaraa ta'uu miidiyaan naannoo Amaaraa dabalatee, rogeeyyiin marsaalee hawaasaa ni himu. Poolisiin Oromiyaa garuu kanneen ajjeefaman keessa dhalattoonni saba Oromoos akka jiran beeksiseera. Jiraattota akkasumas bulchiinsa aanichaarraa yaada dabalataa argachuuf yaaliin goone nuuf hin milkoofne. Mootummaan hidhattoonni haleellaa kana raawwatan hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo kan yeroo mara 'ABO-Shanee' jedhee waamu akka ta'e hima. "Tarkaanfii ol'aantummaa Seeraa kabachiisuu mootummaan ummata waliin ta'uun fudhateen humni ABO Shanee kun dadhabaa kan deeme ta'us, abdii kutannaan haleellaa suukanneessaa lammiilee nagaarratti raawwachuu itti fufeera" jedhe ibsi MNO. Waraanni Bilisummaa Oromoo kan mootummaan 'ABO-Shanee' jedhee waamu erga bara 2018 mootummaa waliin lolatti jira. Godinaalee Lixaa fi Kibba Oromiyaa hidhattoonni kunneen fi humnoonni mootummaa wal lolaa jiran keessatti yeroo gara garaa lammiilee nagaa irratti ajjeechaan raawwataa akka ture dhaabbileen mirgoota namoomaa gabaasaa turan.


Abiddi bosona gaarren Arsii fi Jibaatitti qabate maalirra jira?

Abiddi torban darbe bosona Jibaat Lixa Shawaa jirutti qabatee ture yoo to'annoo jala oolu, abiddi gaarren Arsii ammallee yaaddessaa ta'uu aanga'oonni BBC'tti himan. Kibxata darbe eegalee ibiddaan gubachaa kan ture bosonni Jibaat Sanbata xiqqaa darbe guutummaan guutuutti to'annoo jala ooluu bulchaan aanaa Liiban Jaawwii Obbo Silashii Booranaa dubbataniiru. Bosonni Jibaat aanaalee sadi aanaa Jibaat, Daannoo fi Liiban Jaawwii keessatti kan argamu yoo ta'u, balaan ibiddaa kan qabate gama aanaa Liiban Jaawwii ganda Gaamoo Walisoo jedhamu ta'uu himan. Abidda miilanaan bosonni hektaara 1,000 ol manca'uu aanga'aan eegumsa bosonaa aanaa Liiban Jaawwii ibsanii turan. Obbo Silashiin garuu miidhaan lubbu qabeeyyii fi bosonarra gahe adda baafamee hin beekamu jedhan. Odeessaalee balaa abidda bosonaa biroo: Abiddi bosonichatti qabatee ture hirmaannaa uummataa fi qaamolee nageenyaan akka dhaame himan aanga'aan kun. Ka'umsa abidda kanaa ilaalchisee hanga ammaa wanti qorannoon bira gahame hin jiru kan jedhan Obbo Silashiin, "rakkoon nageenyaa toora sana ture, haa ta'u malee wayita abiddicha dhaamsuuf bosona seenne wanti nu quunname hin turre" jedhan. Abiddi kun deebi'ee akka hin kaane hawaasni naannoo yoo mallattoo arge ariitiin akka eeruu kennuu hubannoo uumuu dubbatu Obbo Silashiin. Gama kaaniin torbee darbe abiddi bosona paarkii gaarren Arsiitti qabatee ture to'annoo jala oolfameera jechuun ulfaataadha jedhu itti gaafatamaan paarkichaa Obbo Mohaammad Tiifoo. Abiddi guddaan yeroo lammataaf torbee darbe Roobii bosona gaarren Arsiitti qabate kan gama aanaa Xiyyoon qabatee ture Sanbata darbe gara galgala to'annoo jala oolfamuu Obbo Mohaammad BBC'tti himaniiru. Haa ta'u malee Dilbata kaleessaa irra deebiin gama aanaalee Xiichoo, Digaluu fi Xiijjoo fi Diksiis jedhaman irra deebiin ka'ee ture jedhan. Abiddi kun hirmaannaa uummatan to'atamulleen, abiddi lafa keessa awwaalamee waan jiruuf haala qilleensa hamaa jiruun deebi'ee ka'uu mala yaaddoo jedhutu jira jedhan. Teessumni lafaa rakkisaa ta'uu fi haalli qilleensaa walitti ida'amuun abidda kana to'achuuf rakkisaa gochuu kan himan Obbo Mohaammad, ragaan qulqullaa'e jiraachuu baatus lafti bal'aan akka gubateefi bosonarras miidhaan cimaan gahuu himaniiru. Wayita ammaa uummata hirmaachisuun akkasumas ogeeyyii naannoo Oromiyaa fi federaalarraa dhufan waliin to'annoon godhamaa akka jiru dubbatu. "Ebalu jennee adda baasuu baannus ka'umsi namuma" jedhu ka'uumsa abidda kanaa kan gaafataman Obbo Mohaammad. "Bakka tokko tokkotti ijoollee xixiqqoodha kan qabamaa jiru, ijoollee umuriin isaanii ganna 11, 12ti kan nu qunnamaa jiru. Kaawwan garuu namoonni cimeessis keessa jiru," jedhan. Aanaa Digaluu fi Xiijjoo irratti namni ga'eessi to'annoo jala oolfamee hidhaan waggaa lamaa itti murtaa'e jira jedhu. Kaan garuu daa'imman umuriin isaanii yakkaan himachuuf hin geenyedha kan jedhan aanga'aan kun, bakka hundatti yeroo tokkotti abiddi qabachuun haala qindaa'een kan raawwatamaa jiru fakkaata jedhu. Qaamni ergama qabuu fi daa'imman kana duuba jiru jiraachuu shakkina jedhan. Torbanoota darban Oromiyaa Godinaalee gara garaa keessatti abiddi bosonatti qabatee dubbii ijoo marsaalee hawaasaa ta'ee ture. Godina Horro Guduruu Wallagga keessatti balaan ibiddaa bosona Caatoo irrattii qaqqabee hirmaannaa uummataatin guyyaa tokkotti dhaame. Kana malees balaan ibiddaa godinaalee Baalee fi Booranaa keessatti ka'ee kan ture yemmuu ta'u, kan godinaalee lachuu to'atamaniiru. Godina Harargee Bahaa aanaa Mi'eessoottis ibiddi gaara Asaboot irratti ka'e ture guyyoota afur booda to'atame. Balaawwan ibiddaa bosonoota Oromiyaa to'achuuf meeshaa harkaa humna namaatin tajaajilarra oolanitti akka fayyadaman himu daayrektarri Misoomaa fi Itti Fayyadama Bosonaa Dhaabbata Bosonaa fi Bineensa Bosonaa Oromiyaa Obbo Zawdee Gojii. Kunis balaan qaqqabu yeroo gabaabaa keessatti akka hin to'atamnef sababa ta'uu himan. Kana malees iddoowwan haalli teessuma lafaa balaa ibiddaa hammeessutti teknoloojin akka xayyaaraa kan barbaachisu ta'uufi gama kanaan garuu hanqina qabaachuu himan.


Filannoo Itoophiyaa 2021: Filannoon biyyaalessaa jahaffaan naannoo Oromiyaatti maal fakkachuuf deema?

Dhaabbileen siyaasaa naannoo Oromiyaa keessatti morkattoota ciccimoo ta'u jedhamanii eeggamaa turan lama, Addi Bilisummaa Oromoo (ABO)fi Koongirasiin Federaalawaa Oromoo (KFO)n "filannicha keessaa dhiibamneerra," jechuun filannicharratti akka hin hirmaanne labsuun saanii ni yaadatama. Haata'u malee, filannoon biyyaalessaa marsaa jahaffaa gaggeeffamuuf yeroo ji'a sadi hin guunnetu hafe. Hidhamuu angawootaafi miseensotaa akkasumas cufamuun waajjiraalee immoo sababoota ijoo paartileen kunneen dhiyeesanidha. Filannoo keessaa bahuun paartilee lamaanii filannicharra darbee fulduree biyyattiirratti dhiibbaa qabaachuu akka danda'u xinxaltootni siyaasaa himu. Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa gama isaatin, paartileen lamaan hirmaachuu dhabuusaaniitin rakkoon mudachuu danda'u ni jiraata jedhee wanti itti qophaa'ee akka hin jirre himeera. Yunivarsiitii Ambootti barsiisaa mummee barnootaa Saayinsii Siyaasaa kan ta'an Salamoon Tafarraa, sababni ijoon filannoo keessaa bahuu dhaabilee siyaasaa, ABO fi KFO, waldhabdee dhaabbilee lamaan fi dhaaba siyaasaa biyyattii bulchaa jiru gidduutti uummame ta'uu himu. Filannoo keessaa bahuun paartilee siyaasaa lamaanis waan tasa ta'e osoo hin taanee waan eegamaa ture ta'uu dubbatu. Filannicharratti hirmaachuu dhabuun paartilee lamaanis lakkoofsa namoota sagalee kennanii akka hir'isu himu. Iddoo paartileen deeggarsa bal'aa qaban filannoorratti hin hirmaannetti filannoon adeemsifamufi bu'aan argamus bakka bu'ummaa uummataa qabaachuu akka hin dandeenye himu. Kanaaf rakkoon sababa kanaan mudachuu danda'u Oromiyaa fi biyyattii bira darbee tasgabbii Gaanfa Afriikaa irratti dhiibbaa qabaachuu akka malu kan dubbatan barsiisaa Salamoon Tafarraa, "Waldhabdeen kun irra caalaatti filannoon booda kan itti fufufi nageenyafi tokkummaa biyyattif yaaddessaa kan ta'udha. Kanaaf, kuni xiyyeeffannoon ilaallamuu qaba," jedhu. Qophii filannoofi sochii paartilee siyaasaa ilaalchisee BBCn jiraattota godinaalee Oromiyaa garaagaraa haasofsiisee jira. Jiraataa godina Shawaa Kaabaa kan ta'an Obbo Haabtaamuu Yaadatee akka naannoo isaaniitti yeroo ammaatti paartii biyyattii bulchaa jiru Paartii Badhaadhinaan alatti sochiin paartilee mormituu akka hin jirre himu. Filannoo jechuun dorgommii namoota lamaa ol gidduutti adeemsifamu ta'uu kan himan jiraataan kun yeroo ammaatti garuu haalli filannoon adeemaa jiraachuusaa agarsiisu akka hin jirre dubbatan. Gama biraatin, jiraataan godina Booranaa haasofsiisne Obbo Galgaloo Waaqoo, paartileen kunneen rakkoolee isaan mudatan mootummaa walin ta'uun furuun filannicharratti hirmaachuu akka qaban himu. Filannoon "dhaabbilee deeggarsa uummataa qaban" ABO fi KFO itti hin hirmaanne fudhatama uummataa qabaachusaanii akka shakku kan hime immoo jiraataa godina Wallagga Bahaa kan ta'e dargaggoo Naatinaa'el Phaawulosdha. Filannichi hirmaachisaa akka hin taane kan himu dargaggoon kun, faayidaarra dhiibbaan filannichaa guddaa ta'uu akka malu yaadoo qabu hima. "Namoota biyya kana keessatti jijjiirama fiduu danda'u jedhee uummatni itti amanu mana hidhaa keessatti dararaa akkamitti uummata kanaan 'bahiiti filadhu' jetta? Eenyu filata? Eenyu kan dhiyaate? Mootummaan kophaasaa dhiyaachaa jira malee uummata naannoo keenyaa kan bakka bu'u paartiin filannoo kanarraa hirmaannaa qabu eenyudha?" jechuun gaafata. Kana malees, keessattuu godinaalee Wallagga afran, Ilu Abbaa Booraa fi Gujii keessatti yaaddoon nageenyaa jiraachuu kan himu dargaggoo Naatinaa'el, "Ani amma fakkeenyaaf dhaqee hiriirrarra dhaabbadhee waraqaa fudhadhee filachuudhaaf fedha hin qabu. Sababnisaas nageenya kootif nan sodaadha," jechuunis hima. Paartilee siyaasaa 47 Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa kaadhimamtoota isaanii galmeessisaniiru jechuun beeksise keessaa maqaa Oromoo jedhu kan of keessaa qabu paartii Sosochii Bilisummaa Oromoo jedhamudha. Dhaabni kun kaadhimamtoota afur /4/ galmeessisee akka jirus ragaan boordii filannoo agarsiisa. Gama biraatin paartin biyya bulchaa jiru Paartiin Badhaadhinaa aanaalee filannoo naannoo Oromiyaa keessa jiran hunda keessatti akka dorgomu eeggama. Paartiin IZEMAs naannoo Oromiyaa keessatti naannolee/aanaalee filannoo 70 irratti kaadhimamtootasaa kan galmeessise yemmuu ta'u, sababa rakkoo isa mudaten paartichi aanalee filannoo 25 keessatti kaadhimamtootasaa akka hin galmeessisne dubbi himaan paartichaa Obbo Naatnaa'el Fallaqa BBCti himaniiru. Dhimmicharrattis Boordii Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa walin mari'achaa jiraachuus himan. Kana malees,  Sosochiin Biyyaalessaa Amaaraa ABN fi Innaat Paarti kunneen naannoo Oromiyaa keessatti dorgomuuf kaadhimamtootasaanii galmeessisan keessaati. Dhimma filannoo keessaa bahuu ABO fi KFO ilaalchisee guyyoota muraasa dura BBC walin turtii kan taasisan hogganaan quunnamtii uummataafi hariiroo idil-addunyaa Paartii Badhaadhinaa Dr Biqilaa Hurrisaa, "Paartileen kunneen yoo haalli rakkisaan jiraatellee dandamatanii cichanii qabsaa'uu qabu malee haaluma salphaatti keessaa baane jedhanii murteessuun sirrii miti," jechuun dubbatan. Kana malees, dhiibbaa paartileen lamaan gama mootummaatin nurra gaheera jedhanii himatan, kan akka hidhamuu miseensotaafi cufamuu waajjiraalee  "bu'uura kan hin qabnedha" jedhan Dr Biqilaan. Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa gama isaatin ibsa gama walitti qabduu boordichaan tibbana kenneen hidhaa miseensotaa ilaalchisee kunneen ajaja mana murtii malee hidhaman akka hiikkamanif hojjechaa turuu isaaniifi gama kanaanis muraasni furmaata argachuu isaanii hime. Cufamuu waajjiraalen walqabatees iddoowwan waajjiraalen itti cufaman paartileen lamaan odeeffannoo akka laatan gaafatee, ABO fi KFOn deebii osoo hin laatin hafuu isaanis walitti qabduun boordichaa Burtukaan Miidhaksaa miidiyaaletti himaniiru. Koongirasiin Federaalawaa Oromoo A.L.I bara 2004 paartileen lama walitti makamuun hundeeffame. Paartileen kun Waraaqsa Federaalistii Dimokiraatawaa Oromoo WFDO fi Koongirasii Uummata Oromoo KUO yemmuu ta'an, paartileen lamaan namoota siyaasa gameeyyii of keessaa kan qaban turan. KFOn yeroo ammaa dura taa'ummaa Proofeessar Mararaa Guddinaatin hoogganamaa kan jiru yemmuu ta'u, Obbo Baqqalaa Garbaa immoo dura taa'aa itti-aanaa dhaabichaati. Obbo Jawaar Mahaammadfi Obbo Hamzaa Adaanaa /Booranaa/ kunneen dhiyeenya paartichatti makamanfi yeroo ammaa hidhaarra jiranidha. Gama biraatin, Addi Bilisummaa Oromoo Oromiyaa bilisoomteefi of dandeesse akka biyya rippaablikaa tokkotti hundeessuu irratti qiyyaafatee ture bara 1976 hundeeffamnisaa ifatti kan labsame. Dhaabni kun humna waraanaa mataasaa ijaarratee mootummaa dargiin lolaa erga turee booda bara 1992 mootummaa ce'umsaa Itoophiyaa keessa seene. Haata'u malee, boodarra dhiibbaadhaan mootummaa ce'umsa keessaa akka ba'e dhaabichi himata. Dhaabichi biyya keessaas haalli wayita itti cimu gara biyyoota ollaa kanneen akka Somaaliyaa fi Eertiraa, akkasumas Sudaanitti kooluu galuuf dirqamuusaa angawootni dhaabichaa kan turan himu. Miseensota gameeyyii fi dureewwan dhaabichaa gidduutti imaammata qabatanii ka'an fooyyessuu ilaalchisee waldhibdeen waan uumameef biyyoota alaattis walqoqqoodiinsi isa mudateera. Haala kanaan Hayyu Duree dhaabichaa kan turan Obbo Galaasaa Dilboo ABO Qaama Ce'umsaa jechuun moggaasanii garee isaanii hoogganuu eegalan. Miseensa gameessa kan ta'aniifi Obbo Galaasaa waliin kan turan Obbo Leencoo Lataa ammoo boodarra Paartii ADO jedhamu hundeessuun hoogganaa turan. Obbo Daawud Ibsaa ammoo ABO qabatanii gara Eertiraatti baqatan. ABOn erga bara 1992 biyyaa ba'ee waggoota soddomatti siqu booda bara 2018 qabsoo karaa nagaa gaggeessuuf biyyatti deebi'e. Jijjiirama siyaasaa biyyattii keessatti dhufeen gara biyyaa kan deebi'e ABOn Obbo Daawud Ibsaan hoogganamu erga biyyatti deebi'ee ammas dubbiin yeroo chaartaraa nutti deebi'eera jechuun komataa tureera.


'Oromiyaa keessatti haleellaa hidhattootaan kan miidhamaa jiru saba tokko qofa miti''- Obbbo Jibriil Mahammad

Yeroo dhiyoo as qaamoleen hidhatan namoota walga'ii waamanii ajjeesan oduun jedhu irra deddeebiin dhagahama. Ajjeechaa Kibxata darbe Godina Wallaggaa Lixaa Aanaa Baabboo Gambeel ganda Bonee jedhamtutti raawwateen namoonni nagaa 28 ajjeefamuu Poolisiin Oromiyaa beeksisee ture. Jiraattonni kunneen walga'ii waamamanii bakka walga'anitti ajjeefamuus ibseera poolisiin Oromiyaa. Haleellaan saba Amaaraa irratti xiyyeeffatee raawwatame jedhamu kun bifuma walfakkaatuun Bitooteesa darbes Godina Horroo Guduruu Wallaggaa Aanaa Abee Dongorootti raawwachuun lubbuun namoota 22 galaafateera. Sadaasa darbes Godina Wallaggaa Lixaa Aanaa Gullisootti walga'ii waamanii namoota 50 ol ajjeesan jedhamee ture, garuu wayita qaamoleen kunneen walga'ii waamanii namoonni walg'aiif walitti qabamanii ajjeefaman mootummaan achi jiru maal hojjeta? Kanaa fi dhimmoota nageenyaa kan naannoo Oromiyaa biroo irratti Hoogganaa Biiroo Bulchiinsaa fi Nageenyaa Oromiyaa Obbo Jibriil Mahammad waliin gaaffii deebii taasisneerra. Namonni wayita hidhattootaan walga'ii waamamanii ajjeefaman qaamni mootummaa achi jiru maal hojjeta gaaffii jedhu debisuun eegalan. ''Namoonni kunneen qaawwa uumametti fayyadamanii gocha akkanaan raawwatu. Sochii humna nageenyaa mootummaa eeggatanii dagachiisanii haleellaa raawwatu,'' jedhan Obbo Jibriil. ''Walga'ii seeraa osoo hin taane namoota ollaa tokko jiraatan dirqiidhaan walitti qabamanii tarkaanfii irratti fudhatu.'' Humni hidhatee socho'u filannoo as adeemaa jiruu fi hidha haaromsaa gufachiisuuf onnatee jiraachuu kan himan Obbo Jibriil, humni kun ammallee ni dadhabe malee hin dhabamsiifamne jedhan. Torbanoota darban keessa lakkoofsi hidhattootaa gara giddu galeessa biyyaatti socho'anii heddummaachaa jiraachuu kan hin haalle Obbo Jibriil, ''garuu lakkoofsi shanee dabalee osoo hin taane sochii isaaniitu dabale,'' jechuun dubbatan. ''Humni kun lola keessatti miseensi isaa waan jalaa hir'atee jiruuf saffisaan sochiisaa dabalatee sa'atii muraasa keessatti bakka hunda ga'uun akka waan iddoo hunda jiruutti sammuu hawaasaa qabachuu barbaada,'' jedhan. Erga Muddee darbeetii keessa ajjeechaawwan raawwatamaniif ittigaafatamtoonni garee hidhattootaa bosoona jiran ta'u Obbo Jibriil dabalatee qondaaltonni mootummaa sadarkaan jiranis kanuma jechaa turan. Haata'u malee qondaalli Waraana Bilisummaa Oromoo ammoo tibbana Al-jazeera dabalatee miidiyaalee garaagaraa irratti dhiyaachuun komii waraana isaarratti ka'u kana waakkateera. Kumsaa Dirribaa haleellaa lammiileerratti raawwataa jiruuf waraana keenya osoo hin taane qama mootummaa shakkina jedhe, kanarratti maal jettu jennee Obbo Jibriil gaafanneerra. ''Gocha suukanneessaa isaan daa'immanii fi dubartoota Oromoo, sabaa fi sab-lammoota akkasumallee waliisaaniirratti raawwatan osoo addunyaatti gadi baasnee maqaa Oromoofiyyuu gaarii miti jennee dhiisne. Badii gurguddaa akka raawwatan miseensonni isaanii harka kennatan ni dubbatu,'' jedhan. Ajjeechaa yeroo dhiyoo as Oromiyaa bakkeewwan garaagaraatti raawwatamu ilaalchisuun qondaaltonni mootummaa Amaaraa fi rogeeyyiin dhalootaan Amaara ta'an, saba Amaaraa irratti ajjeechaa xiyyeeffatee raawwatamaa jiruudha jechuun komatu. Gama kaaniin kanneen ajjeechaaan kun sabarratti kan xiyyeeffate osoo hin taane hundumatu miidhame jedhanis jiru. Kanarratti mootummaan naannoo Oromiyaa maal jedha? Obbo Jibriil akkas jedhan: ''Mootummaan naannoo Oromiyaa saba naannoosaa keessa jiruuf eegumsa godheefii akka aadaa Oromootti haammatee bulcha. Namoonni miidhaan irra ga'e Amaara qofa osoo hin taane, Oromoon, Tigreen, kaanis keessa jiru. Kanaafuu kun oduu shanee fi finxaaleyyiin biroon facaasaa jiraniidha malee dhugaa miti.'' Rakkoon akkanaa erga mudachuu jalqabee yeroo dheeraa ta'eera, haleellaa hidhattootaan raawwatamuun hawaasi nagaan wayita ajjeefamu, qaama miidhamu, qabeenyisaa barbadaa'uu fi qe'eerraa buqqa'u ni gabaafama. Garuu maaliif furmaata dhabe, rakkoon kun hanga yoomiitti itti fufa, mootummaan keessan rakkoo kana furuuf maal hojjeta? Kanarratti Obbo Jibriil akkas jedhan. ''Rakkoo nageenyaa sadarkaa kanarra ga'eef bu'uurri isaa siyaasa. Filannoo booda wayita mootummaan sirnaan lafa qabatu tarkaanfii hidhattoota kanneenirratti fudhachaa turre cimsinee itti fufna. Yeros hawaasa waliin qindoomina cimaan hojjechuun guutummaatti furra,'' jedhan. Caasaa nageenyaa mootummaa keessa qaamni hidhattoota waliin hariiroo qabuu fi waliin hojjetu jira hamii jedhuuf Obbo Jibriil, ''Caasaan nageenyaa akka waliigalaatti rakkoo hin qabu. ''Humna hidhattoota kunneenii laaffisuudhaanis kutaannoosaa agarsiiseera. Garuu namni dhuunfaa ergaa fudhatee nutti makate jiraachuu mala. Humna leenjifnu kana uummatuma keessaa walitti qabna waan ta'eef hin jiraatu jettee yaaduu hindandeessu,'' jedhan. Oromiyaa keessaa Godinaalee fi aanaaleen tokko tokko Waraana Bilisummaa Oromoo jala jiraachuu fi caasaaleen mootummaa diigamanii hidhattooti bakka qabachuu mootummaa biyya bulchu dabalatee hawaasa irraa odeessi ni dhagahama, dhuguma godinaalee to'annoo hidhattoota kunneenii jala jirantu jiruu? Kanarrattis Obbo Jibriil akkas jedhan: ''Godinni shanee jala jiru dhiisii, kan jiraachuullee danda'u hin jiru. Isaan garuu akkas jedhanii ibsachuu malu.'' Akka Obbo Jibriil jedhanitti humni isaanii qaama hidhatee Oromiyaa keessa socho'u, kan Waraana Bilisummaa Oromoo jechuun of waamu, kan mootummaan ammoo 'Shanee' jedhuun waraanuu kan jalqabe waggaa tokko dura. Garuu waraanaan furmaati waaraa dhufuu danda'aa jennee Obbo Jibriil gaafanneerra. Karaa nagaan rakkoo furuuf balballi mootummaa cufaa miti kan jedhan Obbo Jibriil, ''mootummaan jara kana biyya alaatii waamee biyya galchuu caalaa wanti fedhii karaa nagaa agarsiisu hin jiru,'' jedhan. ''Ergasaan biyya galaniis Lixa Oromiyaatti hanga isaan Godina, Aanaa, Ganda diiganii balleessan kana, walitti dhukaasuun Oromoof qaaniidha jennee karaa marii filachaa turre. ''Waggaa lamaaf kadhannee ijibbaannee dadhabnee itti dhukaasuu kan eegalle reefuu wagga tokko hin guunne. Isa boodas yoo namni karaa nagaa barbaadu jiraate mootummaan gaaffii akkasiitti balbalasaa hin cufatu.'' jedhan Obbo Jibriil.


Wallagga Lixaa: Haleellaa hidhattootaan Baabboo Gambeelitti namoonni 28 ajjeefamuu poolisiin hime

Naannoo Oromiyaa Godina Wallagga Lixaa Aanaa Baabboo Gambeelitti haleellaa hidhattoonni raawwataniin namoonni nagaa 28 ajjeefamuu Poolisiin Oromiyaa beeksise. Ajjeechaan kuni kaleessa, Kibxata, ganda aanichaa Bonee jedhamutti kan raawwate yoo ta'u haleellaa kanas qaama mootummaan 'ABO - Shanee' jedhee waamutu raawwate jechuun ibseera. Jiraattonni bakkicharraa dubbisne kanneen ajjeechaa raawwatan hidhattoota ta'u himuun kanneen ajjeefaman keessaa ijoolleefi dubartoonni akkasumas namoonni gurguddoo jiraachuu BBC'tti himan. Komishinarri Komishinii Poolisii Oromiyaa Araarsaa Mardaasaa miidiyaa biyyaalessaa EBC'f akka himanitti haleellaan kuni halkan sa'aatii sadiitti raawwate. ''Ummata walitti qabanii haleellaa raawwatan,'' jedhan. Kanneen du'an 16 dhiirota yoo ta'an, 12 immoo dubartoota ta'u poolisiin himeera. Dabalataan, namoonni 12 madaa'un isaanii beekameera. Haleellaa kana booda poolisiin bakkicha gahee haleellaa fudhateen hidhattoonni sadii ajjeefamuu EBC'n poolisii Oromiyaa waabeffachuun gabaaseera. Ajjeechaa kana booda Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ibsa baasen immoo haleellaan raawwate 'haalli nageenyaa bakkicha jiru akka hin foyyofneefi inumaa babal'achaa' deemuu agarsiisaa jedhe. Kanaanis, mootummaan federaalaa tarkaanfii fudhataa jiru cinaatti karoora hunda hammateefi nageenyaa waaraa fidu akka qopheessu gaafateera. Ajjeechaan akkanaa gama Lixa Oromiyaa yoo mudatu yeroo jalqabaaf miti. Sadaasa darbe Godina Wallagga Lixaa Aanaa Gullisootti haleellaa raawwateen lubbuun namoota 30 ol darbeera. Baatii tokko dura Godina Horroo Guduruu Wallaggaa Aanaa Abee Dongorootti raawwateen immoo lubbuun namoota 22 ol darbe. Ajjeechaa lameen irratti kanneen sabaan Amaaraa ta'an ajjeefamu qondaaltonniifi jiraattonni himanii turan. Ajjeechaawwan biroo bakkeewwan Lixa Oromiyaatti ji'oota muraasa darbaniifi hidhattoonni 'Waraana Bilisummaa Oromoo' jedhanii of waaman itti himataman irra deddebbiin raawwateera. Torban darbe gaafa Roobii hojjetaan dhaabbata deeggarsa namoomaa Goal jedhamu Godina Wallagga Lixaa Anaa Boojjii Dirmajiitti hidhattootaan ajjeefamuu naannichiifi dhaabbatichi beeksisee ture. Ajjeechaa tibbanaaf hanga yoonaa hidhattoonni deebii kennan hin qabani. Ajjeechaa kana dura raawwataa ture garuu hin raawwanne jechuun waakkataniiru. Ajjeechaan raawwatame "haleellaa shororkeessuummaati" kan jedhe ibsi Mootummaa Naannoo Oromiyaa, wanti raawwate "gocha hammeenyaafi gara-jabinaa" jechuun ibse. "Gaaga'ama lubbuu lammiilee nagaarra gaheen gaddi akka mootummaa naannootti nutti dhagahame guddaa ta'uu ibsaa, maatiiwwanii fi ollaa sababa kanaan gaddi itti seeneef jajjabina hawwina" jedhe. Ajjeechaa godinaalee Wallaggaa keessatti irra deddeebiin lammilee nagaa keessummaa ammoo dhalattoota saba Amaaraa irratti raawwatamaa tureef mootummaan hidhattoota Waraana Bilisummaa Oromoo 'ABO-Shanee' ittiin jedhu himata. Waraanni Bilisummaa Oromoo gama isaan ibsa gama dubbi himaa isaa Odaa Tarbii marsaalee hawaasaa irratti baasaa tureen ajjeechaa lammilee nagaa keessaa harka hin qabu jechuun waakkata. Hidhattoonni kunneen garee ajjeechaa hoggansaa fi lammiileerratti raawwatu bobbaasuudhaan haleellaa shororkeessummaa hedduu geessisaniiru jedha ibsi MNO. Lubbuu hoggantoota mootummaa gandaa hanga naannootti jiranii hedduus dhabamsiiseera jedhe. "Tarkaanfii ol'aantummaa Seeraa kabachiisuu mootummaan ummata waliin ta'uun fudhateen humni ABO Shanee kun dadhabaa kan deeme ta'us, abdii kutannaan haleellaa suukanneessaa lammiilee nagaarratti raawwachuu itti fufeera" jedha. Tarkaanfii hidhattoota ajjeechaa Kibxataa kana raawwatan irratti fudhatameen "muraasa isaanii dhabamsiisuun danda'ameera" jedhe ibsichi. Waraanni Bilisummaa Oromoo kan mootummaan 'ABO-Shanee' jedhee waamu erga bara 2018 mootummaa waliin lolatti jira. Godinaalee Lixaa fi Kibba Oromiyaa hidhattoonni kunneen fi humnoonni mootummaa wal lolaa jiran keessatti yeroo gara garaa lammiilee nagaa irratti ajjeechaan raawwataa akka ture dhaabbileen mirgoota namoomaa gabaasaa turan.


Humni addaa naannoo Amaaraa Oromiyaa keessatti bobbaafameeraa?

Tibba kana ibsa Addi Bilisummaa Oromoo baase dabalatee odeessaaleen miidiyaa hawaasaa humni addaa naannoo Amaaraa Oromiyaa seenuun miidhaa geessisaa jiraachuu eeru. Loltoonni Eertiraa naannoo Oromiyaa seenaniiru jechuun kanneen barreessanillee jiru. Lola naannoo Tigraay keessatti sarbama mirgoota namoomaan wal qabatee komiin kan irratti ka'u humni addaa naannoo Amaaraa fi loltoonni Eertiraa naannicha keessaa akka bahan Ameerikaan irra deddeebiin gaafataa turte. MM Abiy Ahimad Kibxata paarlaamaa irratti yoo dubbatan humna addaa naannoo Amaaraa akka humna badii fi weerartuutti ilaaluun sirrii miti jedhan. Mootummaan humna kana gara fedhetti bobbaasuuf mirga akka qabu eeruun Ameerikaan humni kun naannoo Tigraay keessaa haa bahu jechuun fudhatama hin qabu jedhan. Addi Bilisummaa Oromoo (ABO)n Wiixata darbe ibsa baaseen hidhattoonni naannoo Amaaraa maqaa seera kabachiisuu fi nagaa eegsisuu jedhuun naannoo Oromiyaa bakka adda addaatti bobbaafamuu hime. Hogganaan biiroo bulchiinsaafi nageenyaa Oromiyaa Obbo Jibriil Mohaammad dhimma kanarratti gaaffii BBCn dhiyeesseef yoo deebisan; erga yeroo dhiyoo as Oromiyaa bakka adda addaatti rakkoon nageenyaa mul'atu dabaluu himu. Rakkoo nageenyaa naannoo Oromiyaa keessatti hidhattootaanis ta'e jaarmiyaa siyaasaa gurmaa'een uumamu furuuf mootummaan naannichaa humna nageenyaa isaatti fayyadamee hojjetaa jira jedhan. ''Kanaan achi humni hidhatee bakka biraadhaa dhufe kan Oromiyaa keessa socho'u hin jiru" jedhan. Akka Obbo Jibriil jedhanitti humni addaa naannoo Amaaraa kutaalee Oromiyaa tokko tokko keessa seeneera kan jedhamu 'soba'. "Biyya sirna federaalizimiin bultu akka Itoophiyaa kana keessatti caasaan nageenyaa naannoo tokko dhimma naannoo kaanii keessa akkamiin seena?" jechuun gaafatu aanga'aan kun. "Yoo rakkoon humnaa olii jiraatellee humna nageenyaa federaalaati malee kan seenu, hidhattoota naannoo biraa miti. Kanaaf humni addaa Amaaraa naannoo Oromiyaa keessa gale hin jiru, seerri ittiin galanis hin jiru,'' jedhan. Walitti bu'iinsa tibbana naannoo Amaaraa godina Shawaa Kaabaa fi godina addaa saba Oromoo keessatti uumame hordofee loltoonni Eertiraa garasitti bobbaafamuu marsaalee hawaasaa irratti dubbatamaa ture. Suuraan waraqaa eenyummaa loltuu Eertiraa tokkoo kan lola kana keessatti ajjeefame jedhamees bal'inaan 'twitter' fi 'facebook' gubbaa qoodamaa ture. Haa ta'u malee loltuun waraqaan eenyummaa isaa qoodame kun wayita ammaa biyya Siwiidin kan jiraatuu fi hojii loltummaarra akka hin jirre, waraqaan eenyummaa isaas fuula 'facebook' isaarraa kan fuudhame ta'uu BBC'n odeeffateera. Oromiyaa keessatti rakkoo nageenyaa kan uumaa jiru humna wagga dhibba hacuucee bituusaa dhaadatuu fi ammas humnaan bituu barbaadu, humna harcaatuu TPLF fi garee siyaasa gadi aantummaa hordofuudha jedhu Obbo Jibriil. Paartileen mootummaan morkatan filannoo dhiisanii ba'uun rakkoo nageenyaa hammeessuu mala soda jedhus kaasan. ''Filannootti deemaa jirra. Paartileen dorgoman filannoo dhiisanii ba'an jiru. Isaan kunneen filannoo danquu malu. "Warrumti dorgomus bakka garaagaraatti rakkoo nageenyaa uumuun akka waan mootummaan dadhabee fakkeessuun hanqina mootummaa mul'isuu barbaadu'' jedhu. Ta'us mootummaan naannoo Oromiyaa humna nageenyaa qabutti fayyadamee rakkoo nageenyaa naannicha keessa jiru furuuf socho'aa jira jedhan.


Boordiin Filannoo Itoophiyaa dhimma ABO irratti ragaalee qoradheen murtoo kenna jedhe

Boordiin Filannoo Biyyaalessaa Itoophiyaa dhimma dhaaba Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) irrattii ''ragaalee qoradheen fuula duratti murtoo kenna'' jedhe. Ibsi Boordii Filannoo kun gartuun obbo Araarsoo Biqilaa hayyuu duree itti aanaa dhaabichaa ta'aniin hoogganamu kora sabaa gaggeessuufi hooggansa haaraa filachuu ibsee torbee tokko booda bahe. ABO waggaa lama dura jijjiirama Itoophiyaa keessatti mula'te hordofee hooggansi isaa Eertiraatii deebi'ee osoo hedduu hin turiin hooggansa isaa gidduutti waldhibdeen dhalate. Dhaabichi filannoo biyyaalessaa jahaaffaa irratti yeroo jalqabaaf hirmaachuuf Boordii Filannoo Itoophiyaarraa beekamtii argatus, dhibdeen hooggansa gidduutti dhalate giddu seentumma Boordii filannoo dirqamsiiseera. Hayyu Duree dhaabichaa obbo Daawud Ibsaa jalatti gareen taliigamuu mormu kan Hayyuu duree Itti aanaa dhaabichaa obbo Araarsoo Biqilaan dursan gidduu waldhibdee dhalate hordofee qaamoleen lachuu yeroo adda addaatti Boordichaaf xalayaa ergaa bahan. Boordichi ji'oota dura murtee maayii dabarseen dhaabichi kora sabaa yaamee rakkoo keessoo isaa furee hoogganas filatee akka dhiyaatu beeksisee ture. Boordiin Filannoo Biyyaaleessaa Itoophiyaa ibsa gabaabaa Wiixata fuula feesbuukii isaa gubbaatti maxxanseen ABO obbo Araarsoo Biqilaarraa xalayaan isa qaqqabuu ibseera. Xalayichi ''ABO Bitootessa 13 bara 2021 kora sabaa gaggeessee heera dhaabichaa fooyyeessuu, Gumii sabaa dhaabichaa filachuufi bulee isaa gaafa Bitootessa 14 ammoo Gumiin sabaa dhaabichaa hooggana olaanoo filachuu ragaalee hubachiisan'' Boordichatti galfameera jedha ibsi Boordii Filannoo Biyyaalessaa. ''Boordichi fuula duratti ragaalee kana qoratee murtoo barbaachisaa kan dabarsu ta'uu ibsa,'' jedheera. Bitootessa 13 fi 14 kora sabaa gareen obbo Araarsoo Biqilaa fa'aa gaggeessan irratti bakka buutonni Boordii Filannoo Itoophiyaa lama argamanii adeemsa filannoo hooggansaa fi sirna guutuu hordofuu bara 2019'tti dubbii himaa dhaabichaa akka ta'an gaafatamni itti kennamee kan ture obbo Qajeelaa Mardaasaa BBC'tti himanii turan. Adeemsa kora sabaa sana Boordiin filannoo tajjabuun isaa dhugaa ta'uu akka nuuf mirkaneessan dubbii himtuu Boordii filannoo aadde Soliyaanaa Shimallisitti irra deddeebiin bilbillus argachuu hin dandeenye. ABO kan obbo Daawud Ibsaan hoogganamu Kora sabaa Bitootessa 13 fi 14 gaggeeffameefii Hayyu Duree fi Itti aantota Hayyuu duree akkasumas miseensota gumii shanee haaraa filate darbees heera dhaabichaa wayyeesseen ''seeraan ala, kan ABO bakka hin buune'' jechuun ibsa baasee ture. Hoogganaan Sabqunnamtii dhaabichaa beekamtii obbo Daawuud qabu kan Sanbata darbe Buraayyuutti hidhamee obbo Battee Urgeessaa Kora Sabaa isaan ''seeraan ala, ABO bakka hin buune'' ittiin jedhan kana ilaalchisee Boordii filannoof xalayaa barreessuu isaanii ibsanii turan. Boordichi komii gama obbo Daawudiin dhiyaate ilaalchisee ibsa isaa har'aa keessatti waan jedhe hin qabu. ABO seenaa isaa keessatti yeroo jalqabaaf filannoo Biyyaalessa bara kana gaggeeffamu irratti hirmaachuuf qophaa'aa akka tureefi sababa ''hooggantootni isaa hedduu hidhamanii jiraniifi waajiraalee isaa bakka hedduutti ugguramuuniif'' filannoo keessaa bahuuf dirqamuu ibseera. Ibsa kana gareen obbo Araarsoo Biqilaa ''murtee sirrii hin taaneefi nu hin hirmaachifnedha'' jechuun Boordichi yeroo galmee kaadhimamtootaa kan dheeressuuf yoo ta'e bakka murtaahetti galmaahuun filannoorratti qooda fudhachuuf fedha qabaachuu ibsuun ni yaadatama.


Kanneen ajjeechaa Haacaaluun shakkaman keessa tokko mirga wabiin akka bahu murtaa'e

Namoota sadi ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaan himataman keessaa namni Abdii Alamaayyahu jedhamu wabii qarshii 10,000nin akka gadhiifamuu fi dhimmsaa alaa akka hordofu manni murtii murteesse. Mana Murtii Olaanaa Federaalaa Ramaddii Lidataatti dhaddachi farra shororkaafi yakkoota dhimma heeraa lammaffaa galmee himataa namoota ajjeechaa Artiist Haacaaluu Hundeessaatin himataman ilaalee jira. Manni Murtichaa dhaddacha Guraandhala 25 bara 2021 ooleen himatamaa sadaffaa kan ta'e Abdii Alamaayyahu ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa irratti hirmaachuusaa kan agarsiisu ragaan gama abbaa alangaatiin dhiyaate hin jiru jedhee ture. Sababa kanaaf seera yakkaa bara 1996 bahe keewwata 443/1 A akka ofirraa ittisu jalamurtii kennee ture. Keeyyatni kun namni kamiyyuu sababa gahaa osoo hin qabaatin yakki du'aan yookin hidhaa umrii guutuun nama adabsiisu raawwatamuusaa yookin ammoo eenyummaa nama yakka sana raawwate osoo beekuu qaama dhimmi ilaalutti osoo hin beeksisin yoo hafe adabbii birrii 1,000 hin caalle yookin hidhaa salphaa ji'a jaha hin caalle ni adabama kan jedhudha. Dhimma ragaalee ittisaa… Mana Murtiicha dhaddacha Guraandhala 25 bara 2021 oolen himatamaa tokkoffaa Xilaahun Yaamii ajjeechaa Artiist Haacaaluu Hundeessaa raawwachuusaa ragaaleen namootaa fi sanadaa abbaan alangaa dhiyeesse kan agarsiisan ta'uu himee ture. Haaluma kanaan Xilaahun Yaamii dhimmisaa labsii yakka shororkeessummaa ittisuu fi to'achuuf bahe 1176/ jalatti akka ilaallamufi akka ofirraa ittisu jala murtii kenne. Akkasumas himatamaa lammaffaa Kabbada Gammachuu immoo seera yakkaa bara 1996 bahe keewwata 540 jalatti akka ilaallamuu fi akka ofirraa ittisu jalamurtii kennee ture. Haaluma kanaan himatamtootni sadeen Xilaahun Yaamii, Kabbada Gammachuu fi Abdii Alamaayyahu Wiixata Biootessa 29 bara 2021 ragaalee ittisaa isaanii akka dhiyeeffatan manni murtichaa ajajee turullee kaleessa ragaalee ittisaa isaanii hin dhiyeessine ture. Manni Murtichaas dhaddacha kaleessa taa'en himatamtootni ragaalee ittisaa isaanii har'a Kibxata akka dhiyeeffatanif beellama qabatee ture. Himatamtootni sadeen dhaddacha Kibxataa irrattis ragaalee ittisaa isaanii kan hin dhiyeessine yemmuu ta'u yeroon gabaabbachuurraa kan ka'e ragaalee isaanii walin haalaan akka hin mari'annee fi kanaafis yeroon qophii akka kennamuuf gaafatan. Manni murtichaas himatamtootni sadeen Ebla 06 bara 2013tti ragaalee ittisaa isaanii akka dhiyeessan ajajeera. Ajjeechaa Artiist Haacaaluu Hundeessaa booda hookkara uumameen lubbuun namoota 170 ol yoo darbu qabeenyi biiliyoonaan lakkaa'amu manca'uu poolisiin ibseera. Ajjeechaa isaa hordofee namoota siyaasaa fi gaazexeessitoota dabalatee kanneen badii garaa garaan shakkamanii kumaan kan lakkaa'aman to'annoo jala oolanii turan. Shakkamtoota sadan waliin shakkamtuu afraffaa taatee dhiyaachaa kan turte dubartiin Laamroot Kamaal jedhamtu dhaddacha darberratti bilisa jedhamtee gadi dhiifamuun ishee ni yaadatama.


Korri sabaa ABO 'falmisiisaan' hayyuu duree haaraa filate, heeras fooyyesse

Dhaaba Adda Bilisummaa Oromoo keessatti waldhibdee hooggansa gidduutti dhalate hordofee gartuu lama uumamee jiru keessaa tokko Sanbata xiqqaa darbe Kora sabaa yaamee hayyuu dureefi itti-aantota hayyu duree lama filatee, heera dhaabichaas fooyyessuun goolabuu ibse. Bara 2019'tti dubbii himaa dhaabichaa ta'uun kan filataman Obbo Qajeelaa Mardaasaa BBCtti akka himanitti korri sabaa waajira muummee dhaabichaa Gullalleetti gaggeefame ''adeemsa dhaabaa guutee kan raawwatameefi milkiin kan xumurameedha''. ABOn hooggansa hayyuu duree dhaabichaa Obbo Dawuud Ibsaan bulu gama isaan ibsa Sanbata xiqqaa baaseen ''qaamni dhaaba irraa cabsate seera Kora Sabaa, heeraafi Dambiiwwan keessaa Dhaabichaa akkasumas Seera Galmeessa Boordii Filannoo Itiyoophiyaa Lakkoobsa A1162/2019 cabsee kana adeemsisuuf bu'uura seeraa ykn aangoo heeraa kamuu hin qabu,'' jedhe. Korri sabaa waamameefi murteen dabarfamees seeraan ala jechuun ibseera. Garee hayyu duree itti aanaa Obbo Araarsoo Biqilaatiinis dhaaba kana diiguuf dhaaba biyya bulchu waliin hojjechaa jiru jedha, hojii dhaabaa irraas hanga korrii gaggeefamutti ittiseera jechuun beeksisee ture. Obbo Qajeelaan ''korri kuniifi murteen darbe dhibbaan dhibbatti murtee ABOti jedhamee fudhatamuu danda'a, Koramii guuteera, Mijuu guuteera'' jedhan. Hooggansa Adda Bilisummaa Oromoo keessatti waldhibdeen ji'oota dura dhalate furmaata dhabee jennaan Boordiin Filannoo gidduu galuun furuuf yaalaa ture. Murtee ijjibaataa dabarseenis Korrii sabaa gartuulee lamaaniinuu qophaaye waamamee rakkoo hoggansaa keessa jiru dabalatee dhimmoonni keessoo akka furaman gaafatee ture. Kun kanaan osoo jiru Hooggansiifi miseensonnii isaa hedduun hidhamuufi waajiraaleen isaa hedduun cufamuurraa kana ka'e filannoo biyyaalessaarratti akka hin hirmaanne dirqamuu ABO torbee darbe ibsa baaseen beeksise. Gartuun hooggansaa Sanbata Xiqqaa darbe kora yaame ammoo murteen filannoo keessaa bahuu  isaaniin kan hin hirmaachifne fi ''murtee sirrii hin taane'' jechuun ibseera. Gartuun hooggansa ABO kan itti aanaa hayyuu duree Obbo Araarsoo Biqilaa, dubbii himaa dhaabichaa Obbo Qajeelaa Mardaasaa fi miseensota gumii sabaa biroo of keessaa qabu hayyuu duree dhaabichaa Obbo Daawud Ibsaafi kanneen hooggansa isaanii jala jiran biroon osoo hin argamiin ture Sanbata darbe kan Kora Sabaa yaame. Kayyoon Kora sabaa kanaa ''hanqinoota korri sabaa akkuma biyya galleen gaggeefame osoo hin guutiin hafe kan akka ulaagaa paartileen biyya kanaa guutachuu qaban guutuu, deemsa keessa ABO keessatti rakkoo dhalate furuu'' fi kaaniis akka jiran Obbo Qajeelan himaniiru. ABO filannoo biyyaalessaa keessaa bahuun murtee sirrii hin taane jireenya Jaarmiyaa kanaan yaaddoo keessa kan galchu waan ta'eef kora kana gaggeessuun ''Boordiin Filannoo yeroo galmee nuu dheeressee bakka murtaahettillee kaadhimamaa dhiyeessinee filannoo keessatti hirmaachuu akka dandeenyu barbaachisaadha turee,'' jedhan. Ajandaawwan korichaa keessaa inni tokko hoggana haaraa filachuu akka ture kan himan Obbo Qajeelaan bu'uuruma kanaan hayyu duree itti-aanaa kan turan Obbo Araarsoo Biqilaa hayyu duree gochuun filachuufi itti -antota hayyu duree lama filachuu dubbatan. Adeemsa kana dura ture jijjiiruun itti-aantootni hayyu duree tokkoffaafi lammaffaa jechuun filachuufi kan jalqabaa Obbo Qajeelaa Mardaasaa kan lammataa ammoo dargaggoo Birhaanuu Lammaa akka ta'anis ibsaniiru. Kanaan dabalataan kora kanarratti heerri dhaabichaa tokko tokko foyyefamuu dubbatan. Kanneen fooyyeffaman keessaa inni tokko korrii sabaa kanaan dura waggaa shan shaniin gaggeefamu akka qajeelfama Boordiin Filannoo kaaheen waggaa sadi sadiin akka gaggeefamu gochuudha. Kan lammataa ammoo turtiin hoogganootaa marroo lamaa ol akka hin dabarre gochuudha. ''Heera  haaraa wixineen isaa qophaayee sagalee guutuun darbe hayyu dureefi itti-aanaa hayyu dureen marroo lama kan caaluuf akka hin filatamne dhorka.'' Kora kanarratti jalqaba miseensota gumii sabaa filachuufi sana boodas hayyuu dureefi Itti-aantota hayyuu duree achiis miseensota gumii shanii filachuus himaniiru. ''Wanni haaraan goone Koree hoji raawwachiiftuu keessatti dubartootni lama filatamanuudha. miseensotuma dhaaba godaati ol dhufan'' jedhan. Korri kun gaggeefamee rakkoon keessoo dhaabichaa akka furamu gaafachaa kan ture Boordiin Filannoo Biyyaalessaa bakka buutota lama ergee adeemsa kora kanaa hordofaa akka ture Obbo Qajeelaan himaniiru. ''Bakka buutonni kun korrii kun mijuu guutuu, sirna filannoo hooggansaa hordofanii, hanga halkan sa'aa 8 sagaleen lakkaawamee dhumutti argamanii warra filame mirkaneeffatanii deemani,'' jedhu Obbo Qajeelaan. Boordichi dhugumatti adeemsa kora kanaa horofaa kan turuufi hubannaa irra gahe ilaalchisee yaada akka nuu kennu dubbii himtuu Boordichaa Sooliyaanaa Shimalisitti bilbillee argachuu hin dandeenye. Hayyu duree ABO Daawud Ibsaafi kanneen hooggana isaanii jala jiran korri kun akka gaggeefamu irra deddeebbiin gaaffii dhiyeessaa turre kufaa godhanii kan jedhan Obbo Qajeelaan, korrii Sanbata darbees akka hin milkoofne hedduu yaaluufi dorsifamuu isaaniillee himatan. Hooggana Obbo Daawud jalatti dubbii himaa dhaabichaa kan ta'an bbo Battee Urgeessaa torbee darbe waayee filannoon ala ta'uu irratti yoo dubbatan waajira muummee Gulallee jiru humnoonni nageenyaa marsanii eegaa jiru jedhanii ture. Obbo Qajeelaatiin akkamiin waajira Gullallee seenuu akka danda'an yoo gaafannu hojiin idilee qabbanaa'e ture malee kana duras waajira seenaa turree jedhan. ''Walgahii qofaaf miti duraanis hinuma dhaqna. Hojiitu qabbanaa'aa, waldhabdeetu ture. Walitti bu'iinsis yaalamee ture. Kanaaf eegumsatu jira malee qaama nageenyaan to'atamee ture kan jedhu jecha sirrii miti.'' ABO'n hooggana Obbo Daawud jala jiru garuu ibsa baaseen ''Komishiniin Poolisii Finfinnee gareen Dhaaba irraa cabsate kun waajjira keenya keessatti beekkamtiifi hayyama Hayyu Duree Dhaabaan ala fi tartiiba Gumiin Sabaa itti Kora Gaggeessuu cabseefi Hoggana ABO humnaan waajjira keessaa baasuun hayyamuufii aangoo seeraa tasa hin qabu ture,'' jechuun Poolisii Finfinnee komateera.


Jimma: Mohaammad Deeksisoo 'yakka ajjeechaan' shakkamuu poolisiin hime

Eebbaa barattoota Yunivarsiitii Jimmaa irratti hidhamtoonni siyaasaa akka hiikaman kan gaafate Mohaammad Deeksioo dabalatee namoonni isa waliin hidhaman lama 'yakka ajjeechaan' shakkamuu poolisiin hime. Sirna eebbaa A.L.I Guraandhala 6 bara 2013 gaggeeffame irratti nama barsiisaa Yuunivarsiitichaa ture kan waltajjii irratti sirba dhiyeesse harkaa maayikii fudhachuun 'Free Jawar Mohammed', 'Justice for Hachalu Hundessaa' akkasumas 'Free Oromo Political prisoners' jechuun erga waywaatee booda ture kan to'annoo jala oole Mohaammad Deeksisoo. Isa waliin barsiisaan yuunivarsitichaa guyyaa sana sirbaa ture Mulugeetaa Hittee akkasumas aanga'aa dhimma qunnamtii alaa yuunivarsitichaa kan ta'an Dr Wandimmuu Laggasaa yakka ajjeechaa waliin himatamaniiru. Namootni sadan guyyaa kaleessaa [Kamisa] yeroo afraffaaf mana murtiitti kan dhiyaatan yoo ta'u amma dura jeequmsa kakaasuu fi garee hidhatee socho'uu waliin hariiroo qabaachuun ture kan shakkamanii mana murtiitti dhiyaatan. A.L.I Guraandhala 6 bara 2013 manni murtii aanaa magaalaa Jimmaa gaaffii yeroo qorannoo dabalataa poolisiin dhiyeesse kuffisuun mirga wabii birrii 2000n akka gadi dhiifaman ajajee ture. Hidhamtoonni kunneen maallaqa mirga wabii kana qabsiisanillee poolisiin ajaja mana murtii kabajee gadi dhiisuu diduu abukaatoon isaanii Obsinaan Girmaa BBC'tti himeera. Mohaammad Deeksisoo dabalatee namoonni sadan duraan magaalaa Jimmaa waajjira poolisii aanaa 1ffaatti kan hidhamanii turan yoo ta'u, ajaja mana murtii kana booda waajjira poolisii aanaa 2ffaatti dabarfamanii akka haaraatti yakka haarawaan shakkamanii mana murtii dhiyaachuu hima Obsinaan. Yakki ajjeechaa hidhamtoonni kun akka haarawatti ittiin shakkaman ji'oota 4 dura magaalaa Jimmaa keessatti kan raawwatame ta'u hima Obbo Obsinaan Girmaa. Onkoloolessa 5, bara 2013 boombii magaalaa Jimmaa keessatti darbatameen  hidhataan tokko waan du'eef ajjeechaa kana keessatti hirmaannaa qabu jechuun shakkeera jechuun poolisiin mana murtiitti dhiyeesse. Mohaammad Deeksiisoo fi namoonni isa wajjin hidhaman lamaanuu sagantaa eebbaa barattootaarratti mormii dhagahame hordofuun kan to'annoo jala oolfaman. Yakka amma ittiin shakkaman Kanaan amma dura poolisiin namoota biroo to'annoo jala oolchee qorachaa akka tureefi kan gadi dhiifamanillee jiraachuu hima Obbo Obsinaan. Kaleessa [Kamisaa Bitoteessa 2] wayita mana murtiitti dhiyeesse, poolsiin yakka kana qorachuuf guyyaa dabalataa 15 akka kennamuuf kan gaafate yoo ta'u abukaatonni kun hayyamamuu akka hin qabne falmuu dubbatu. Manni murtii falmii bitaa mirgaa erga dhaggeeffatee booda, ragaan poolisiin nan dhiyeessa jedhe raga namootaa waan ta'eef, namoota kana guyyaa shan keessatti akka dhiyeessu jechuun A.L.I Bitooteessa 7 bara 2013tti  dhimmasaanii ilaaluuf beellameera jedhe Obbo Obsinaan. A.L.I Guraandhala 6 bara 2013 manni murtii mirga wabii eeguufi hordofee Komiishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Mohaammad Deeksisoo hatattamaan akka gadi dhiifamu gaafachuun ibsa baasee ture. Wanti Mohaammad Deeksisoo godhe yakkaan nama gaafachiisa jedhee hin amanu jedhe komiishinichi. Dabalataan Mohaammad guyyaa to'annoo jala oolfame poolisootaan reebichi irratti raawwatamu komiishinichi himee ture. Mohaammad guyyaa eebba yunivarsiitii Jimmaa bakka pireezidantiin Mana Murtii Waligalaa Itoophiyaa Aadde Ma'aazaa Ashannaafi akkasumas pireezidantiin Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa argamanitti ture mormii isaa kan dhageessise.


Waa'ee barsiisota Yuuniversitii Jimmaa hidhamanii maatiin maal jedhu?

Pirezidaantii Itti Aanaa Yuuniversitii Jimmaa kan turan Dr Aduulaa Baqqalaa, waahillan isaanii biroo ja'a waliin kaleessa ganama (Jimaata Ebla 02, 2021) mana jireenyaa isaanii keessaa humnoota nageenyaan qabamuu mana hidhaatti darbamuu maatiin Dr Aduulaa BBC'tti himan. Haati warraa Dr Aduulaa Aadde Birtukaan Iddiluu ganama obboroodhaan wayita hidhattoonni manasaanii marsuun balabala itti rukutan rifatanii ka'uu himaniiru, isa booda waan mudates akkanaan dubbatan. ''Kaleessa ganama obboroo sa'atii 12 jechuu daqiiqaa 10 hir'uutti dhufanii balbala nutti rukutan. Abbaa warraakoo akka barbaadanii fi manas akka sakatta'uuf dhufan nutti himan. Maaliif jennee wayita gaafannu meeshaa harkaa qabaachuudhaan shakkamtanii jirtu nuun jedhan,'' jedhan. Jalqaba poolisoonni Oromiyaa lama akka gara manasaanii dhufan kan himan Aadde Birtukaan, waraqaa seera qabeessa qabaachuusaanii gaafachuu keenyarratti atakaaroon uumamee ture jedhan. ''Fuula keessanis waanan hin beekneef waraqaa seera qabeessa mana murtii qabattanii dhuftanii maaliif hin sakattaatan jedheen gaafadhe. Waa'ee waraqaa seera qabatanii dhufuurratti Abbaa manaa koo fi poolisoota gidduutti walitti deddeebisuun tureera.'' ''Yeroo gaarii keessa hin jirru. Abbaan barbaade uffata poolisii uffatee nama saamuu danda'a. Kanaafuu waraqaan seera qabeessa ta'e dhiyaachuu qaba jenne.'' Falmii yeroo dheera boda haga waraqaan mana murtii dhufutti ala turaa jedhamuu kan himan Aadde Birtukaan, boodarra waraqaa malee humnumaan sakatta'na jedhan. ''Poolisoonni yeroo dheeraaf abbaa warraa koo wajjin ala mana keenya fuuldura erga taa'anii boda ka'i ni deemnaa wayita jedhaniin uffatan uffadha jedheen. Hin danda'amu jedhaniin. Isa boda animmoo uffata rakkoo hin qabu asumatti uffatta siifan fida jedheen geesseef. Innimmoo asitti hin uffadhu jedhe. Achiin boda olseenee balbalumarratti akka uffatu iyyamaniif.'' Jechuun uffatumallee osoo abbaan manaasaanii hin uffatin fuudhanii deemuuf akka turan himan Aadde Birtukaan. ''Erga uffatee fuula dhiqatee boda deemuuf wayita inni qophaa'u, lakkii hin deemnu mana sakattaana malee jedhaniin.'' ''Nutis waraqaa mana murtiirraa fidaa jennee itti cichine, boodarra falmiiin wayita hammaatu poolisoonnis dabalamaa dhufan.'' Humni nageenyaa wayita dabalamaa deemuu fi namoonni kaanis qabamuusaanii wayita arginu dubbiin cimaa deemaa jiraachuu barree, waraqaa mana murtii fidanis dhiisanis haa sakatta'an jennee murteessine jedhan Aadde Birtukaan. ''Isa boda bakka namoonni ollaa dhufanii taajjabanitti mana ol seenanii sakatta'anii kompiyuutaraa fi dookimantii barnootaa garaagaraa ilaalanii filaashii tokko fudhatanii deeman,'' jedhan. ''Achitti sakattaana jedhanii fudhatanii deeman. Meeshaa biraa waan argatan hin qaban. Nuti meeshaan keenya kobbee, dabtara, kitaabaa fi kompiyuutara malee waan biraa hin qabnu.'' Isa booda aanaa tokkoffaatti akka geessan natti himanii fudhatanii deeman, achitti ciree fidii gaafadhu naan jedhan. Pirezidaantii Itti Aanaa Yuuniversitii Jimmaa kan turan Obbo Aduulaan yeroo ammaa barattoota sadarkaa garaagaraa irra jiran barsiisuun tajaajilaa jiru. ''Ergasaan qabamaniis maaliif akka hidhaman nama odeeffannoo natti himu nan dhabe. Abbaa alangaa tokko argadhee wayitan gaafadhu waan beekan akka hin jirree fi ajaja gubbaa dhufe ta'uu qofa natti himan,'' jedhan Aadde Birtukaan. Guyyaa guutuu mooraa keessa teessisaa oolchanii galgalarra kutaa dhiphoo tokkotti namoota hedduu galchan kan jedhan Aadde Birtukaan,  ''weerara koronaavaayirasii akka malee dabalaa jiruuf saaxilamoodha,'' jechuun yaaddoo qaban ibsan. Dr Aduulaa wajjin walumaagalatti barsiisonni torba mooraa isaanii keessaa hidhamuu kan himan Aadde  Birtukaan Iddiluu, namoonni kunneenis barsiisaa Fayyeeraa, barsiisaa Shamsaddiin, Pirofeesar Sulxaan Sulaymaan, barsiisaa Badhaasaa Farajaa, barsiisaa Wolduu fi Dr Bilisummaa Mul'ataa jedhamu. Barsiisonni kun hunduu maaliif akka hidhaman wanti beekamu hin jiru. Dhimma hidhamuu barsiisota Yuuniversitii Jimmaa irratti akka yaada nuuf kennaniif pirezidaantii yuuniversitichaaf bilbillus bilbila hin kaasan. Hidhaan barattootaa fi barsiisota Yuuniversitii Jimmaarratti bara kana wayita raawwatu kun kan jalqabaa miti. Amma dura wayita sirna eebbaa yuuniversitichaa kan qabaman barataa Mohaammad Deeksioo fi hojjettoonni yuuniversitichaa lama ammallee hidhaa jiru. Eebbaa barattoota Yunivarsiitii Jimmaa irratti hidhamtoonni siyaasaa akka hiikaman kan gaafate Mohaammad Deeksioo dabalatee namoonni isa waliin hidhaman lama 'yakka ajjeechaan' shakkamuu poolisiin himeer ture. Sirna eebbaa A.L.I Guraandhala 6 bara 2013 gaggeeffame irratti nama barsiisaa Yuunivarsiitichaa ture kan waltajjii irratti sirba dhiyeesse harkaa maayikii fudhachuun 'Free Jawar Mohammed', 'Justice for Hachalu Hundessaa' akkasumas 'Free Oromo Political prisoners' jechuun erga waywaatee booda ture kan to'annoo jala oole Mohaammad Deeksisoo. Isa waliin barsiisaan yuunivarsitichaa guyyaa sana sirbaa ture Mulugeetaa Hittee akkasumas aanga'aa dhimma qunnamtii alaa yuunivarsitichaa kan ta'an Dr Wandimmuu Laggasaa yakka ajjeechaa waliin himatamaniiru. Barataa Mohaammad Deeksisoo wabiidhaan akka ba'u manni murtii irra deddeebiin ajajus poolisiin garuu mana hidhaatti uggureera. A.L.I Guraandhala 6 bara 2013 manni murtii mirga wabii eeguufi hordofee Komiishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Mohaammad Deeksisoo hatattamaan akka gadi dhiifamu gaafachuun ibsa baasee ture. Wanti Mohaammad Deeksisoo godhe yakkaan nama gaafachiisa jedhee hin amanu jedhe komiishinichi. Dabalataan Mohaammad guyyaa to'annoo jala oolfame poolisootaan reebichi irratti raawwatamu komiishinichi himee ture.


MM Abiy fi aanga'ootni biroon Dambi Doollootti ijaarsa daandii eegalsiisan

Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad, Itti aanaan isaaniifi Ministirri haajaa alaa obbo Dammaqaa Mokonniifi aanga'ootni mootummaa biroon magaala Dambi Doollootti argamuun ijaarsa daandii aspaaltii Dambi Doolloo-Muggii-Dollaa km 50.9 dheeratu jalqabsiisan. Daandiin kun waggaa sadii fi ji'a ja'a keessatti kan xumuramu akka ta'eefi baasiin qarshii biiliyoona 1.6 kan itti bahu akka ta'e hoji gaggeessaan abbaa taayitaa daandiiwwanii Itoophiyaa Injinar Habtaamuu Taganyi himaniiru. Piroojeektiiwwan biroon saddeetis kan itti fufan akka ta'u dubatan. Kaampaniin Chaayinaa 'China railway seventh group' akka hojjetus dubbatan. ''Hojiin kun yeroo qabameen dura xumuramee akka eebbifasaaf wal arginu nageenya eegsisuun tumsaa'' jechuunis dhaaman. MM Abiy Ahimad Lixa Oromiyaa keessatti hojii misoomaa dagatamee ture reefu eegalaa jirra jedhanii, dargaggotni nageenya eegsisuun yaada mormii yoo qabataniis karaa nagaa akka dhageessisan waltajjii bakka bu'ootni uummataa irratti argaman irratti dhaaman. Pireezidantiin naannoo Oromiyaa obbo Shimallis Abdiisaa Lixni Oromiyaas ta'e lixni biyyattii akkuma jirutti dukkana keessa ture, amma ifa baasuuf qormaata keessatti hojiilee hedduu hojjechaa jirra jedhan. ''Lixa Oromiyaarratti dukkana osoo hin ta'iin ifa caalmaatu bahuu qaba'' jedhan. MM Abiy Ahimad haasaa taasisaniin namoota naannoo sanii bahanii biyyaafii addunyaarratti beekaman akka Abdiisaa Agaa yaadatani. Namoota bebbeekamoo naannoo sanii bahan biroo akka Luba Guddinaa Tumsaa, Maartii Luutar Kiingiin gadi nama hojjete miti jechuun leellisan. ''Maartiin Luutar Kiing keenya Luba Guddinaa Tumsaati'' jedhan. Namoota qabsoo uummata Oromoo fi Itoophiyaaf aarsaa kaffalaniiif ammallee qabsaa'aa turaniifi jiran akka Baaroo Tumsaa, Leencoo Lataa, Haayilee fidaafi kaan kaasuun Itoophiyaan namoota kana yaadachuutu irra jira jedhan. ''Amma fedhiin keenya Wallagga sudaanitti baasuudha, wallaggaa Beenishaangulitti baasuu, wallagaa Gojjamitti baasuudha'' jechuun ijaarsi daandii kun kutaalee itti aanan qabaachuu himan. ''Hojiilee misoomaa akka kanaa kan hojjennu Wallaggii kanaa olitti ta'uufiin waan irra jiruuf, kana dura dagatamee waan tureefi'' jedhan. ''Xiyyeefannaa addaatiin naannoo kana misoomsuuf kan kaane waan dagatameefi jedhan.'' Qabsoon walirratti godhamu karaa nagaan ta'uu qaba jechuunis dargaggootaaf dhaamsa dhaaman. ''Daandii dhaabuun, Yunivarsiitii dhaabuun, maqaan haaraan uummata keenyaaf akka bahu gochuun nu miidha'' jedhan. Dargaggeeyyiin nageenya mirkaneessuun yaada mormii qaban ammoo karaa nagaa akka dhiyeessan gaafatan. ''Wacuun nama hin fayyisu, kan nama fayyisu waan gochuu dandeenyu hubachuun gochuudha.  Kan nurraa eegamu hojjechuudha.'' jedhan. Ministirri Muummee Itti Aanaafi Ministirri Haajaa Alaa obbo Dammaqaa Mokonniin ammoo dargaggummaa isaaniirraa eegalee hiriyyoota naannoo kanaa irraa odeeffannoo waayee naannoo kanaa odeeffachuufi amma achitti argamuu isaaniitti gammaduu dubbatan. Yunivarsiitiin akka Dambi doolloo Yunivarsiitii biyya jabaa itti ijaarru ta'uu qaba malee kan barattootni itti yaaddahan barattootni dubaraa itti butaman ta'uu hin qabuu jedhan. ''Yeroon amma caala waliin ta'uun guddachuu, misoomuufi ammayyaa'uu hin jiru. Yeroo keenya kanatti itti haa beeknuu'' jedhan. Maandhee Waraana Adda Bilisummaa Oromiyaati jedhamuun kan maqaan dhahamu Godinni Qellem Wallaggaa yeroo baayyee Qondaaltonni Mootummaa Olaanoon wayita garas imalan hin mul'atu. Ministirri Muummee Abiy Ahmad gara Wallaggaa deemuuf akka sodaa qaban Kanaan dura dubbatanii turan. Jiraattonni Godina kanaa yeroo garaagaraatti dubbisne akka himanitti loltoota mootummaa fi humnootii hidhatanii bosona keessa socho'an kan Waraana Adda Bilisummaa Oromoo jechuun of waamu gidduutti lubbuunsaanii badaa akka jiruu fi gidirfamaa akka jiran nutti himaa turan. Mootummaan akka jedhutti rakkoo nageenyaa Godina Lixa Oromiyaa keessattuu Godina Qellem Wallaggaa keessatti mudateef humna hidhatee socho'u 'ABO shanee'' ittiin jedhan komata. Lolli qaama hidhatee bosona jiruu fi mootummaa gidduutti adeemaa jiru hojii misoomaa hojjechuun hafee uummatni nagaan bahee galuu sadarkaa hin dandeenyerra gahee akka ture jiraattootni irra deddeebiin BBC'n dubbisaa turre himaa turan.


'Rakkoo osoo furmaata hin argatiin bubbuletu haala amma Oromiyaa keessa jiru dhale'-Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa

Haala naannoo Oromiyaa keessa jiruufi gahee Abbootiin Gadaa nageenyaafi tokkummaa tiksuu keessatti qaban irratti BBC waliin turtii kan taasisan Abbaan Gadaa Tuulamaafi Barreessaan Gamtaa Abbootii Gadaa Oromoo Goobana Hoolaa, rakkoon hin furamne rakkoo dabalataa dhale jedhan. "Wanti amma Oromiyaa keessatti deemaa jiru kun maddi isaa  rakkina kana dura Oromoo irratti hojjetamaa tureefi kuufamaa turetu hanga ammaa furmaata hin argatinidha. Bu'uurri rakkoo waan kana jalaa furaa deemuu dhabuudha," jedhan. Abbootiin Gadaas rakkoo kana furuu keessatti gahee keenya sirritti hin bahannes jedhu Abbaan Gadaa  kun. "Gadaatu bakka jira malee Abbootiin Gadaa bakka hin jiran. Waan kana amma duras irra deddeebi'ee dubbadheera," jedhan. "Gamtaan Abbootii Gadaa waan Sirna Gadaa irratti hojjechaatuma jirra. Kan saniin ala jirummoo Gadaan xurii hin jaalattu; jeequmsa hin jaalattu tokkummaa malee. Kana furuufimmoo karaa hariiroo mootummaa fi uummataa, rakkoon akka furamu gochuurratti hagas mara hojjechuu hin dandeenye," jedhan. Hidhamtoota nyaata lagatan akka nyaatan gaafachuufis Abbootii Gadaa keessatti garaagarummaan yaadaa waan uumameef osoo walii hin galin hafuus dubbatan. "Gaafa Kitaabni Alii Birraa eebbifamu sana Abbootiin Gadaa muraasni walgeenyee akkaataa waan kana gidduu seennu irratti yaada kaasnee mari'anne. Ciisnee uffata afneetuma kadhanna jedhee yaada kaasefiin ture. Yaanni kun fudhatama hin arganne," jedhan. Yaadni Abbaan Gadaa Tuulamaafi Barreessaan Gamtaa Abbootii Gadaa Oromoo Goobana Hoolaa kun maaliif Abbootii Gadaa biroo biratti hin fudhatamiin hafe kan jedhu gaafachuuf bilbilli dursaafi itti-aanaa Gamtaa Abbootii Gamtaaa Oromootti bilbille yeroof hin milkoofne. Dhimma uummata Oromoo kan gartuu lamatti qoodamee jiru jidduutti Abbootiin Gadaa gahee keenya baanee furmaata akka argatu gochuuf rakkannee jirras jedhan Abbaa Gadaa Goobana Hoolaa. "Uummata Oromoo kan garanaafi gamas walqoode gidduu dhaabbattee dubbachuu baayyee ulfaata. Nu uummata Oromoo bal'aatu nu faana hiriiree jira waan ta'eef gara tokko qabachuu hin dandeenyu. Kana kana rakkanne nuuf hubadhaa," jedhan. Gareen walqoodu Oromoo gidduutti akka hin jiraanneef dhamaatii guddaa goone kan jedhan Abbaan Gadaa, ammas bullukkoo hafnee alangee ciibsinee  araaraf kadhanna jedhan.


Filannoo 2021: 'Hanga gaaffiin keenya deebi'utti filannoon hin jiru'-KFO

Filannoo Itoophiyaa marsaa ja'affaa kan Caamsaa dhufu keessa gaggeeffamuuf jedhuuf galmeen kaadhimamtootaafi duulli na filadhaa ifatti eegaluu Boordiin Filannoo Biyyaalessaa beeksisee ture. Paartilee dorgommiif dhiyaatan keessaa tokko kan ta'e Kongiresiin Federaalawaa Oromoo(KFO) galmee kaadhimamtootaafi duula na filadhaa kanarratti akka hin hirmaanne ibseera. Dura taa'aan KFO Pirofeesar Mararaa Guddinaa hanga mootummaan gaaffii keenya deebisutti filannoof jennee socho'uu hin dandeenyu jedhan. ''Hooggantoonniifi miseensonni gameeyyiin paartichaa bakka hidhaa jiranitti, akkasumas waajjiraaleen hedduun bakka nu jalaa cufamanii jiranitti karaa ittiin sochoonee filannoorratti hirmaannu hin qabnu. Kanarratti boordii filannoofi mootummaaf gaaffii dhiyeessineerra. Jarri kun garuu hanga yoonaa homaayyuu nuun hin jenne,'' jedhan Pirofeesar Mararaan. Miseensonni hidhaa jiran akka hiikaman, waajjiraaleen cufaman akka saaqamaniifi dirreen siyaasaa bal'atee namuu walabummaadhaan socho'ee akka filannoorratti hirmaatu gaafannus waanti adeemaa jiru garuu bitaa nutti galeera jedhan dura taa'aan kun. Mootummaan Itoophiyaa namoota shan akka filannoo biyyaalessaa marsaa ja'affaa adda durummaan raawwachiisaniif filateera. Isaanis Aadde Birtukaan Miidhagsaa walitti qabduu boordichaa yoo ta'an, miseensonni biroo hafan afur: Obbo Wubishat Ayyalaa, Aadde Bizuuwarq Kattetee, Dr. Abarraa Dagafaa fi Obbo Fiqree Gabrahiwoot jedhamu. Namoonni kunneen mana maree bakka bu'oota uummataatti dhiyaatanii kan muudaman yoo ta'u, dhimma filannoofi rifarandamii irrattuu murteessuuf aangoon kan kennameefidha. Namoota akka filannoo raawwachiisaniif fo'aman kanneen irrratti Pirofeesar Mararaan wayita yaada kennan, ''tartiibuma maqaasaaniitu nutti ergame malee, maal akka ta'aniifi eessaa akka dhufan wanti beeknu hin jiru. Waliinis hin mari'anne. Garuu waa'ee namoota filannoo raawwachiisanii irratti gaaffii dhiyeessaa turrus deebii quubsaan nuuf hin kennamne,'' jedhan. Dhimmi biraan paartileen Oromoo lameen KFO fi ABO'n dhiyeessan waa'ee cufamuu waajjiraalee isaanuiiti. Komii paartilee kunneeniirratti yaada kan kenne Boordiin Filannoo Biyyaalessaa, paartileen kunneen waajjirri cufame jechuu malee eessatti, yoom, meeqa akka cufame hin ibsine jedheera. Kanarratti kan gaafataman Pirofeesar Mararaa Guddinaa, ''Boordiin Filannoofi mootummaan Itoophiyaa akka waajjirri nurratti cufame beeku. Bansiisuufis fedhii hin agarsiisan. Eessaa cufameefi yoom cufamee osoo hin taane fedhiidhumti isaanii gara kana hin jiru,'' jedhan. Boordiin filannoo akka jedhutti paartileen kunneen teessoo waajjiraalee cufamaniifi sababa isaa ibsuuf kaka'umsa hin qaban, Pirofeesar Mararaan garuu hundayyuu galchineerra, kaka'umsas qabna jedhan. ''Waajjirri keenya 100 ol cufameera. Maalumaafuu rakkoon kun hiikamu malee waa'ee filannoo waan goonu hin jiru.'' ''Rakkoon kun hin furamu taanaan filannaa hin qabnu. Boordii filannoos haata'u mootummaas haata'u gaafachuu itti fufna,'' jedhan. Qabsoo hidhannoo keessatti waggoota 40 caalan kan lakkoofsise Addi Bilisummaa Oromoo erga meeshaa waraanaa dhiisee karaa nagaan qabsaa'uuf waggaa lamaafi walakkaa dura biyyatti galee as rakkoo jabduun akka harkaa isa qabu irra deddeebiin ibsa. Innis akkuma KFO waajjiraaleen irratti cufamuufi miseensonni jalaa hidhamuu komata. Inumaa taateen erga inni biyya galee irratti raawwatamaa jiru aggaammii bara mootummaa ce'umsaa (chaartaraa) itti deebisaa jiraachuu hima ABOn. Hooggantoonni dhaabichaa 178, waajjirri muummeen Gullallee jiruufi waajjiraaleen godinaalee 103 ta'an jalaa cufamanii jiraachuu himan Hayyu Dureen ABO Obbo Dawud Ibsaa. Warraaqsaafi fedhii jijjiiramaa hawaasi agarsiiseen waggaa sadi dura bara 2018 aangootti kan dhufan Ministirri Muummee Abiy Ahmad, jalqaba wayita aangoo qabatan hojii ijoon isaanii dirree siyaasaa bal'isuufi filannoo haqa qabeessa gaggeessuun dimokiraasii dhugaa ijaaruu ture. Ministirri Muummee Abiy tibbanas gara Lixa Oromiyaatti imaluun wayita daandiiwwan ijaaraman eebbisiisanii kaan ammoo dhagaa bu'uuraa kaa'an ergaa hawaasaaf dabarsan keessatti waa'ee filannoos kaasaniiru. Uummanni tasgabbaa'ee kan barbaade filachuu danda'a, sanaaf haalli mijataadha jechuun dubbatan. Paartileen mormituu dirreen siyaasaa waggaa lama dura ture dhiphateera jechuun yeroo dubbatan ni dhaga'amu. Mootummaan garuu dhimma kanarratti carra dhufe itti - fayyadamuurratti rakkoon ture jechuun dubbata. Dirree siyaasaa bal'atetti fayyadamuu caalaa jeequmsa uumuun humnaan siyaasa biyya kana jijjiiruuf yaaluun carraa baname miidheeraa jechuun dubbata mootummaan gamasaatiin.


Manni murtii dhimma yaala Obbo Jawaar Mohaammadfaa irratti oliyyannoo Abbaa Alangaa Waliigalaa kuffise

Manni Murtii Waliigalaa Federaalaa dhimma yaala Obbo Jawaar Mahaammadfaa namoota afur irratti oliyyannoo Abbaan Alangaa Waliigalaa dhiyeesse kuffise. Abbaan Alangaa Waliigalaa murtee Manni Murtii Olaanaa Federaalaa damee Lidataa Obbo Jawaar Mahaammadfaan hospitaala dhuunfaa Laandmaark jedhamutti akka yaalamaniif murteesse mormuun ture Mana Murtii Waliigalaa Federaalaatti oliyyannoo kan dhiyeeffate. Manni murtichaas dhaddacha har'a oolen oliyannoo Abbaa Alangaa kufaa kan taasise yemmuu ta'u, tajaajilli yaalaa hospitaalichaan hidhamtootaaf kennamu garuu idduma Obbo Jawaar Mahaammadfaan itti jiran mana sirreessaa Qaallittii keessatti akka ta'u murteessusaa abukaatoon hidhamtootaa Obbo Milkiyaas Bulchaa BBCti himaniiru. "Ajajni kenname ogeeyyin fayyaa hospitaala Laandmaark jiran gurmaa'uun bakkuma isaan jiranitti dhaqanii yaa yaalan kan jedhudha," jedhan Obbo Milkiyaas. Haata'u malee "manni murtichaa gama tokkon oliyyannoon abbaa alangaa bu'uura seeraa tokkoyyu hin qabu jechuun murteessee gama biraatin ammoo hospitaalatti akka hin yaalamne, garuu bakkuma to'annoo jala jiranitti gurmuun hakiimootaa dhaqee akka yaalu kan jedhu kan walfaallessudha," jechuun murtee kenname irraa komii akka qaban abukaatoon kun himaniiru. "Mirgi fayyaa hin daangeeffamne kan mootummaan haala kamiinuu keessa seenuu hin dandeenyedha," kan jedhan abukaatoon hidhamtootaa Obbo Milkiyaas Bulchaa, "hospitaala ciisanii yaalun kan barbaachisu yoo ta'e, hakiimni sa'aa dheeraa kan bira turu yoo ta'e, akkasumas meeshaalen hospitaala keessaa gara mana hidhaatti socho'uu hin dandeenye yoo jiraatan irraa fayyadamuu hin danda'an. Kanaaf mirga wal'aansa fayyaa guutuu argachuu isaanii waan hin mirkaneessineef murtii mana murtiirraa komii qabna," jedhan. Komii kanas qaama mana murtichaa sadarkaa oliif iyyachuuf karoora akka qaban himaniiru. Abbaan Alangaa Waliigalaa dhimma yaalaa Obbo Jawaar Mahaammad, Obbo Baqqalaa Garbaa, Obbo Hamzaa Adaanaafi Obbo Dajanee Xaafaa ilaalchisuun ture kan Mana Murtii Waliigalaa Federaalaatti oliyyannoo dhiyeeffate. Hospitaalli 'Landmark General Hospital' jedhamu magaalaa Finfinnee naannoo Meeksiikootti kan argamudha. Gama biraatin galmee dhimma yaala Obbo Jawaar Mahaammadfaan walqabatee Manni Murtii Olaanaa Federaalaa ramaddii Lidataas dhaddacha har'a ooleen ajaja dabarseera. Ajajni manni murtichaa har'a kennes ajajawwan dhimma yaalaa Obbo Jawaar Mahaammadfaan walqabatee kennaa ture Mana Sirreessaa Qaallittiin raawwatamuu dhabuu isaanii akka ta'e abukaatoon himatamtootaa Obbo Milkiyaas himaniiru. Haaluma kanaan manni murtichaa, "komishinarri mana sirreessaa Qaallittii beellama itti aanurratti qaamaan dhiyaatee akka ibsufi itti aanaan komishinarichaa ammoo to'atamanii akka dhiyaatan kan jedhu ajajni darbeera," jedhan. Miseensa mana maree bakka bu'ootaa Ameerikaa kan ta'an Ilhaan Omaar guyyoota lama dura "haalli hidhamtoota siyaasaa Oromoo lagannaa nyaataarra jiran cimaa na yaaddesera" jechuun ibsa baasanii turan. Ameerikaatti Ambaasaaddara Itoophiyaa kan ta'an Fitsum Araggaas ibsa Ilhaan Omaarif deebii kan laatan yemmuu ta'u kunneen "lagannaa nyaataarra jiran jedhaman" nyaata nyaachuu eegaluu isaaniifi kunneen yaala barbaadanis tajaajila yaalaa argachuu isaanii himan. Haa ta'u malee deebin Ambaasaaddar Fitsum Araggaa kalattii garaagaraan komii kan kaase yemmuu ta'u, abukaatotni hidhamtootaas ibsa ambaasaaddarichaa qeeqaniiru. Gurmuu abukaatootaa Obbo Jawaar Mahaammadfaa keessaa tokko kan ta'an Obbo Milkiyaas Bulchaa, "nuti maamiltootni keenya nyaata nyaachaa akka hin jirrefi qaama isaanii keessaa qabiyyeen nyaataa kamiyyuu dhumaa akka jirufi kana boodas haala hamaarra akka jirani ragaa of harkaa kan qabnu," jedhan. Kana malees maamiltootni isaanii tokko tokko deeggarsa poolisoota mana sirreessaan gadi bahanii akka isaan haasofsiisan Obbo Milkiyaas himu. Kanaaf ibsi ambaasaaddar Fitsum laatan yaada garee qabachuu, mirga namaatif dantaa kennuu dhabuufi hawaasa addunyaa burjaajessuf laatame akka ta'e himan. "Ibsi isaan kennan fudhatama kan hin qabne jennee qofa bira hin dabarru. Gaafa olaantummaan seeraa mirkanaa'e seeratti kan isaan dhiyeessisufi isaan himachiisu ta'u beekuu qabu," jechuunis Obbo Milkiyaas Bulchaa dubbatan. ALI Ji'a Waxabajjii bara 2012 keessa ajjeechaa artiist Haacaaluu Hundeessaa booda kan qabaman Obbo Jawaar Mahaammad fi namootni galmee isaanii keessatti argaman kunneen biroon, labsii yakka shororkeessummaa ittisuu fi to'achuuf bahe, labsii burjaajii telekoomiifi seera yakkaa biyyattii keewwata garaagaraa darbuun himataman. Obbo Dajanee Guutamaa, Dr Birhaanamasqal Abbaba fi Tsaggaayee Raggaasaa namoota biyya keessa hin jirre fi galmee Obbo Jawaar Mahaammadfaa keessatti himatamanidha. Galmeen himataa Obbo Jawaar Mahaammadfaa namoota 24 Mana Murtii Olaanaa Federaalaa Damee Lidataatti dhaddacha Farra Shororkaa fi yakkoota dhimma heeraa tokkoffaattin ilaallamaa jira.