Gammachuu Magarsaa

Gammachuu Magarsaa

Gammachuu Magarsaa sabboonaa Oromoo fi antiroppoolojistii beekkaamaadha. Dr Gammachuun waa'ee seenaa fi aadaa Oromoo qoratee barruullee adda addaa fi kitaabota barreessuun rabsuu fi leenji kennuun beekkama.

Section::::Seenaasaa.
Gammachuun kan dhalatee guddate magaalaa Dambi Doollootti.

Dr Gammachuun sanyii abbaa bokkuu kan naannoo sanaa kan dhumaa kan ta'e Abbaa Bokkuu Ruudaa Kuraa irraa dhalate. Abbaan Bokkuu Ruudaa Kuraa sanyii Makkoo Biliirraa dhalata. Kanarraan kan ka'e Bokkuun sirna gadaa obboleessa Gammachuu isa angafatti kenname. Obboleessi Gammachuu beekkumsa aadaa Oromoo baayyee waan hin qabneef, Bokkuu kana dabarsee Dr Gammachuutti kenne. Kanarraan kan ka'e Dr Gammachuun bokkuun sirna gadaa na bira jira jedha, kana jechuun akka abbaa bokkuutti of ilaala. Abbaa bokkummaa isaatin Oromoo tajaajiluuf, qorannaa gurguddaa wa'ee Oromoorratti geggeessaa ture, ammas geggeessaa jira.

Gammachuun bara Dargii keessa 1979tti hidhamee ture, duutis itti murteeffamee ture. Kunis Jimmatti hojjataa mootummaa ta'ee hojjachaa wayita jirutti ture. Gargaarsa hiriyaasaa Takkaa Tulluu jedhamuun murtii du'aa kana jalaa ba'e. Kana booda hojii birroo mootummaa dhiisee yuunivarsiitii gale.

Gammachuun mana hidhaa wayita jiru, luba amantii kaatolikii Abbaa Biraana Yesus (yeroo sana Abbaa Dammiroo Suraafel jedhama) wajjin wal bare. Abbaa Biraana Yesus ammoo antiroppooloojistii fi luba kan ture Laamberti Baartelsi wajjin wal barsiise. Dr Gammachuun Baatelsi wajjin waggaa saddet hojjate. Laamberti Baartelsi yeroo kana kitaabaa waa'ee amantii Oromoo ibsu kan "Oromo religion: myths and rites of the western Oromo of Ethiopia: an attempt to understand" jedhamu barreessee maxxanse.

Baartelsis carraa iskoolarshiippii waan kenneefif Gammachuudhaan gara Keeniyaa deeme. Barnootasaa Keeniyaatti qorannoo seenaa kan Afrikaarratti xiyyeeffate godhe. Qorannoo kanarratti modeelin seena Afrikaa ittiin barreeffame hin gammachiifne ture, seenan Oromoos akkuma seenaa Afrikaa kaanii modeelii sanaan barreffame ture. Kanaafis seenan Afrikaa modeelii biraatin akka barreeffamu qaba jedhee murteesse.

Kanarraan kan ka'e Aleeksaandiroo Tiraawelsii wajjin hojjachuu jalqabe. Gammachuun Aleeksaandiroodhaf, walaloo seena baroota gadaa ibsu kan Ingiliffaan "fixed text" jedhamu guuraa ture. Daataa guuruu kana booda seenan Oromoo yeroo barreeffamu, modeelii sirna gadaatin ta'uu akka qabu murteesse.

Keeniyaa yeroo ture kanatti, USIU (United States International University Africa) galee saayinsii siyaasaa fi walqunnamtii Addunyaalessaa baratee digirii fudhate. Yuunivarsiitii kana wayita turetti, haadha manaasaa kan Lammii Keeniyaa taatee wajjinis walbarre. Haati manaasaa tun sanyummaan Eshiyaa yoo taatu waa'ee Oromoorratti qorannoo geggeessaa turte.

Kana booda Gammachuun iskoolarshiippii postgraduate sudies argate gara Kaayiroo deemun Yuunivarsiitii Ameerikaa achi jirutti barate. Achittis sosoolojidhaan postgraduate diploma fudhate. Kanarratti, qorannoo "Ethnic relations in Ethiopia" jedhu hojjate. Gorsaansaa qorannoosaa kana waan jaalateef, SOAS (School of Oriental and African Studies) akka galuuf gargaare.

Gammachuun SOAS galee maastersiisaa hojjate. Qorannoo maastersiisaa "Cosmology and classification of birds among the Oromo" kan jedhurratti hojjate. Gorsaansaa barruu kana dubbisee waan jaalateef, iskoolarshiippii warri kennaniif itti fufanii PhD akka hojjatu akka eeyyamaniif gaafate. Akkaataa kanaan iskoolarshiippii eeyyammaniifii PhD itti fufee hojjate. Barruun qorannoosaas "Knowledge, identity and colonizing structure" kan jedhu ture.

Section::::Hojii Isaanii.
Gammachuun dura ta'aa Waldaa Wal-gargaarsa Maccaa fi Tuulamaa ta'uun waggaa muraasaaf hojjataniiru. Gammachuun waggaa dheeradhaaf Yuunivarsiitii Finfinnee keessatti barsiisudhaan hojjachaa ture.


Suwiiz Kanaal

Suwiiz Kanaal

Suwiiz Kanaaliin dandii harkan midhafame gudda kan dhiha Siinaa Peniinsuulaa (Sinai Peninsula) Ijiipti kessatti argamu dha. Dheerinni isaa 163 km (101 miles) fi ballinni isaa bakka itti qalatutti 300 m (984 ft) ta'a. Daandiin kuni immo Poorti Seyid(Port Seid) Galaana Meditiraaniyaanii keessatti argamu fi Suwiiz(Suez) Galaana Diimaa keessatti argamu jiddu ce'a.


Naayil

Naayil

Naayil maqaan jedhuu kan dhufee Afaan Ijiipti irrayi. Naayil laga gara kaaba yaa'u kan Afrikaa keessatti argamu yoo ta'u addunya keessatti dheerinaan laga dhericha jedhamee beekkama. Naayil tributary (bishaan kara irratti isatti makaman yookan isaa irra gargar ba'an) lama qaba. Kunis Waayit Naayil(White Nile) (White Nile) fi Biluu Naayil(Blue Nile)dha. Haa ta'u malee, Biluu Naayil bishaan guddoo Naayil kan keessaa burquu fi biyyee badhadha kan qabu dha. Kan duraa Waayit Naayil immo dheerinaan Biluu Naayil ni caala. Waayit Naayilin African Great Lakes jiddu Afrikaa (Afrikaa Giddu galaa)tti argamu ka'a. Lagni kunis madda (burqaa) dheeraa kibba Ruwaandaa qabatte, achii ka'e gara kaabaa adeema, innis kanneen keessaa ba'uun adeema: Tanzaaniyaa, Haroo Viktooriyaa, Yugaanda fi Kibba Sudaan. Biluu Naayil immo Haroo Xaanaa Itoophiya kessatti argamu jalqabe, kibba-baha irra gara Sudaan senna. Lagi lamaan (Biluu Naayil fi Waayit Naayil) dhihoo Kaartum (magaalaaa guddoo Sudaanit) wal-qunamu.

Kutaan laga kaabatti argamu bayyinaan gammoojjii keessa adeema, kunis Sudaan gara Ijiipti adeema. Bara durii ansee qarommi Ijiipti laga kan irratti kan hundeffame ture. Ummatti bayyen Ijiipti fi annotti baayyee Ijiipti keessatti argaman (biyyotta qarqaratti argaman malee) hundinu qarqara Sulula Naayil kaaba Aswaanitti argamatti argamu. Bakki adda fi senna Ijiipti baayyeen Ijiipti Durii qarqara laga Naayil kanatti argamu.

Naayil bakki itti dhabatu River delta guddicha kan gara Galaana Meditiraaniyaaniiit jigutti dha.


Ijiipti

Ijiipti

Ijiipti biyya Arabaa kan Kaaba Afrikaatti argamtu yoo taatu Misir yookiin Gibxi jedhamtees niwaamamti. Ijiipti seenaa waggaa dheeraa kan qabdu yoo ta'u piiraamidiidhaan baayyee beekkamti.
Ijiipti biyya ardii qaxxaamurtu Kaaba Baha Afrikaa fi Lixa Eeshiyaa Galoo Galaana Siinaa irratti argamtu.
Biyya Meditiraaniyaati Kaabaan Bahaan arraba lafaa Gaazaa fi Israa'el, Bahaan arrabaa lafaa Aqaabaa fi Galaana Diimaa, Kibbaan Sudaan, Dhihaan Liibiyaa, Aqaabaa gama Yordaanos, Galaana Diimaa gama Saawud Arabiyaa, Galaana Meditiraaniyaan gama Giriik, Turkii fi Qophiroositu argama, daangaa kamiyyuu Gibxi waliin qooddachuuyyuu baatan.


Waantaa Kaabaa

Waantaa Kaabaa

Waantaa Kaabaa


Deenmaark

Deenmaark

Deenmaark biyya Yuurooppi keessa jirtu.


Daawwitee Makonnin

Daawwitee Makonnin

Daawwitee Makonnin weellisaa, sabboonaa, fi qabsaawaa Oromoo ti.


Hirphaa Gaanfuree

Hirphaa Gaanfuree

Hirphaa Gaanfuree weellisaa fi sabboonaa Oromoo yoo ta'u yeroo ammaa Ameerikaa jiraata.


Adda Bilisummaa Oromoo

Adda Bilisummaa Oromoo

Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) (; 1967 kan hundeeffame) dhaaba siyaasaa Oromoo gurguddaa keessaa tokko kan ta'ee fi kan duraati.
Section::::Hundeeffamuu.
Bara 1967tti, mootummaan Hayila Sillaasee Waldaa Wal-Gargaarsaa Maccaa fi Tuulamaa seeran dhorke, boodarras hoggantootaa fi miseensotaa dhaaba kanaa kaan hidhee kaan ammoo ajjeese. Geggeessaa waraanaa olaanaa fi hogganaa dhaaba kanaa kan ta'e Jeneraal Taaddasaa Birruus qabamee hidhame. Tarkaanfin akkasii kun kan fudhatameef sababaa Waldaa Wal-Gargaarsaa Maccaa fi Tuulamaa ummata Oromoo biratti fudhatama guddaa argatee fi Fincila Oromoo Baalee wajjin hariiroo waan qabuuf ture.

Miseensa dhaaba kanaa kan ture Huseen Soraa 1967 biyyaa baqatee Somaaliyaatti gale. Innii fi baqattoonni Oromoo biroo dhaaba Adda Bilisummaa Biyyaalessaa Itoophiyaa jedhamu hundeessun Huseen hogganaa dhaabichaa godhan. Dhaabni kun odoo hun turin gara Yamanitti ce'uun Oromoota biyya alaa jiraatan leenjisuu eegale.

Yaalin jalqaba gara Itoophiyaatti seenu Jaarraa Abbaa Gadaatin durfamee godhame garuu karaa kaaba Somaaliyaa yeroo Itoophiyaa seenuf yaalii godhan humnoonni nageenyaa Somaaliyaa isaan hordofuudhan miseensota isaani kana hidhan. Yaalin inni lammaffaa milkaa'ee finciltoonni kun Itoophiyaa seenun Tulluu Carcarirratti buufata hundeessanii qubatan. Yeroo kana, dhaabichi maqaa Itoophiyaa jedhuun odoo hin taane maqaa Oromoo jedhuun socho'uuf murteesse.

Section::::Ummamuu ABO.
Bara 1973, haallii siyaasaa Itoophiyaa jijjiiramaa jira ture, humni waraanaa Itoophiyaa mootummaa fi'uudaalii Hayila Sillaasee kuffisee aangoo qabateera. Hoggantoonni fi miseensonni WWMT warri hidhamuu jalaa ba'an karaa lafa jalaa gaazexaa dhoksaan maxxanfamu kan akka Kana Beektaa fi "The Oromo Voice Against Tyranny" jedhamutti fayyadamuun ummata kakaasuu itti fufan. Jaroonni kun dhoksaadhan kora Huseen Soraa, Elemoo Qilxuu fi hoggantoonni Oromoo biraa baayyen irratti hirmaatan qopheessan. ABO kan hundeeffamee fi sagantaan siyaasasaa barreeffame kora kanarratti ture. Hidhattoonni Tulluu Carcarirra qubatan akka gobla waraanaa dhaabichaatti hammataman, maqaan Waraana Bilisummaa Oromoo jedhus kennamef.

Waraanni Bilisummaa Oromoo kan Tulluu Carcarirra jiru hooggansa Hasan Ibraahim kan irra caala maqaa Elemoo Qilxuu jedhamuun beekkamu jala gale Bara 1974, WBO sochiisaa gaarrenirratti baballise, kunis bulchitoota naanichaa biratti sodaa guddaa uume keessatuu erga abbaa lafaa hamaa Mulaatuu Taganyi erga ajjeesanii booda. Mootummaan Waraanaa Itoophiyaa jeneraal Geetaachoo Shibashii akka finciltoota kan dhabamsiisuf erge. Fulbaana 6, 1974, Waraanni Bilisummaa Oromoo kan jalqabaa dhukaasa moortaaritiin Waraana Xirroo irratti moo'ame; Ahimad Taqii fi Elemoo Qilxuu yoo du'an loltoota WBO sadi'i qofatu lubbuun hafe.

Fincila Oromoo itti fufuu akka hin dandeenye gochuuf, Dargiin ummata magaloota naannoo WBOn itti socho'aa ture sana keessa jiraatan hidhuu fi ajjeesuu jalqabe, keessattuu magaalota Galamsoo, Baddeessaa, Machaaraa, Bookee fi Balballeetti keessatti. Waraanni riphee lolaa gabaabaa kana booda, ABOn addaan faffaca'e, hooggantoonisaa muraasni gara Edenitti deebi'uun dhaabicha deebisanii karaa qabachiisuuf yaalan garuu hin milkoofne.

Jeneraal Taaddasaa Birruu, kan mana hidhaatii ba'ee, qabsoo waraanaa Shawaa keessatti Hayiluu Raggaasaa wajjin itti fufe. Boodarra garuu lamaanuu qabamanii bara 1976 ajjeefaman, garuu WBO inni hundeesse waraana ittuma fufe, namoonni itti makamanis ajjeechaa Taaddasaa booda ni dabale.


Haacaaluu Hundeessaa

Haacaaluu Hundeessaa

Haacaaluu Hundessa (1985-2020) weellisa Oromoo, barreessaa walaloo fi yeedaloo sirbaa, sabboonaa fi qabsaawaa mirga Oromooti. Haacaaluun weellisaa Oromoo jaalatamaa yoo ta'u eenyummaa fi aadaa Oromoo guddisuurratti of kennee hojjata. Haacaaluun seenaa fi aadaa Oromoo akka beekkamu gochuuf tattaafachuu isaatin ummata biratti beekkama.

Section::::Ijoolummaa Isaa.
Haacaalun kan dhalatee guddate magaalaa Ambootti yoo ta'u barri dhalootasaas bara 1985. Maatisaaf, Haacaalun mucaa shanaffaa yoo ta'u obboloota dhiiraa ja'aa fi obboleeyyan durbaa afur qaba. Akkuma ijoollee Oromoo kamuu Haacaaluun maatisaaf loon tiksaa akka guddate dubbata. Barnootasaa hanga kutaa kudha lamaatti achuma magaalaa Ambotti barate.

Haacaalun baayyinaan maatiisaa biratti kan guddate yoo ta'u akaakayyuusaa biras jiraateera. Akaakayyuusaa waan jaalatuufis, mana barumsa dhihoo jiru dhiisee kan naannoo mana akaakayyuusaa jirutti fagoo deemee barachaa ture.

Haacaalun Looreeti Tsaggaayee Gabramadin wajjin firooma qaba.

Section::::Hidhamuusaa.
Haacaalun sababa siyaasatiin qabamee waggaa shaniif mana hidhaa Ambootti hidhamee ture. Yeroo gara Finfinnee gallees torban tokkof mana hiidhaa Ma'akkalawiitti hidhame ture.

Waggaa shan guutuu yeroo Haacaalun mana hidhaa turetti, jaalalleensaa deddeebitee isa gaafachaa turte. Kanaafis, gaafa mana hidhaatii ba'ee albamii baasu sirba "olmaan kee baayyatee, kan ati naaf gootee" jedhu isheef jecha sirbe. Jaalalleensaa kun Faantuu Damisoo jedhamti; maatin Haacaaluu baayyee kan ishii jaalatan yoo ta'u abbaan Haacaaaluu maqaa baaseefi Beektuu jedhee waama ture.

Section::::Sirbootasaa.
Haacaalun sirba kan eegale ijoollummaatti yoo ta'u kunis yeroo loon tiksaa oolu ture. Ijoollummaatti sirba ijoollen sirbitu sirbaa guddate. Erga guddateeyis wallee cimsee itti fufe.

Haacalun albamiisaa kan jalqabaa bara 2009 baase. Haacaalun albama kana kutaa 12 odoo baratuu baase. Albamii kana baasuf, Jiimata gara Finfinnee deemee Wiixata deebi'aa shaakalaa ture. Albama kana hojjatee fixuufis ji'a torba fudhate. Albamiin kun sirba kudha lama of keessa kan qabu yoo ta'u matadureensaa "Sanyii mootii" jedha. Sirboota kudha lammaan kana keessa sagal walaloo kan barreesse Haacaaluu yoo ta'u kan hafan sadan ammoo Simee Tufaatu barreesse.

Maatiin Haacaaluu keessattuu abbaansaa akka inni weellisaa ta'u hin barbaadu ture. Abbaansaa, Haacaalun baratee karaa barnootaa iddoo guddaa akka ga'u hawwa ture. Haacaalun barnoota qophaa'inaa baratee fixuyyuu walleerratti waan xiyyeeffateef barnoota olaanaa itti hin fufne. Haatii Haacaaluu garuu sirbootasaa ni jaalatti turte. albama sadaffaa osoo baasaa jiruu kan irraa wareegame goonni kun sirboota qeenxee:- maalan jira, jirra jirra, fi geerarsa illee ni qaba


Jaamboo Jootee

Jaamboo Jootee

Jaamboo Jootee wellisaa Oromooti. Jaamboon kan dhalatee fi guddate Godina Shawaa Bahaa Aanaa Loommee kessatti. Yeroo ammaa magaalaa Adaamaa keessa jiraata.


Abbabaa Abbishuu

Abbabaa Abbishuu

Abbabaa Abishuu weellisaa, qabsaawaa fi sabboonaa Oromooti. Abbabaan weellistoota Oromoo baayyee jaallataman keessaa tokko yoo ta'u sirba inni ittin jaalatamu keessaa muraasni ganneen ashamaa (sirba aadaa Jimmaa), gungumi yoona yoona, fi kkf.


Ilfinash Qannoo

Ilfinash Qannoo

Ilfinash Qannoo weellistuu, qabsooftuu fi sabboontuu Oromooti.


Kaazaakistaan

Kaazaakistaan

Kaazaakistaan biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.


Sinanaa fi Dinsho

Sinanaa fi Dinsho

Gandoota Aanaa Sinaanaa' keessatti argaman keessaa gandi Saanbituu ishee tokkoodha. Gandi Saanbituu akkuma maaqaan ishii ibsu jalqaba 'San-bituu' jecha jedhu irraa moggaafamte. Isheenis Budunoota torba(7) of keessaa qabdi yoo taatu isaan keessa Budunni Daarimuu buduna bal'aa fi akka gandaatti bakka guddaa kan qabudha.


Qunnii

Qunnii

Aanaa Qunnii aanaa odaa bultum ta ee jiraa.
<br>

Gosa biqiltuutis, kan yeroo bara haaraa ijoolleen durbaa buqqifatan.


Sirna Gadaa

Sirna Gadaa

Sirni Gadaa sirna ittiin bulmataa Oromoo ti. Gadaan jaarmiyaa umurii fi dhalootan ijaarame yoo ta'u, sirna bulchiinsaa diimokiraatawaadha. Gadaan sirna ittiin siyaasni, dinagdeenii fi hawaasummaan ummata Oromoo ittiin murteeffamu, kan miseensi sabichaa mirgaa fi dirqama isaa beekee ittiin walii galuu fi tokkummaan ittiin waliin jiraatudha. Sirni Gadaa diimookraatawaa ta’uu isaa beektoonni seenaa fi saayinsii hawaasaa hedduun mirkaneessanii jiru. Keessumattu sirni kun uummata Oromoo Gujii fi Booranaa biratti hanga ammaatti osoo hin jeeqamin jeebantummaa isaa eegatee hanga har'aatti jira.

Section::::Sadarkaa Gadaa.
Akkaataa waggaa dhalootaatiin gurmuu ykn murni ilmaan kormaa tartiibaan keessa dabran sadarkaa Gadaa jedhama. Sadarkaan Gadaa tokko waggaa saddeet qaba. Waggaa saddeet saddeettan kanaan namni Oromoo hamma gaafa dulloomee du'utti hawaasa keessatti bakkaafi qoodama dalagaa qabaata. Sadarkaaleen Gadaa ilmaan kormaa keessa dabran bakka gariitti amala addaa yoo qabaatanillee waliigalatti akka armaa gadiitti keenya.

Section::::Dabballee (Ganna 0-8).
Dabballeen sadarkaan daa’immaaniiti, da'imman umurii 0-8 qaban Dabballee jedhamu. Riifeensi mataa mucaa sadarkaa Dabballee hin haadamu, guduruu guddifata. Akkasumas Dabballeen maqaa kan argatu yeroo sadarkaa kana huluuqe, amma sanatti maqaa manaatin waamama (fakk. Jaldeessoo, Qamalee kkf.). Warri isaanii horii aannaii kan hin qabaane yoo ta’an gosatu obaasa

Section::::Gogeessa Gadaa.
Gadaan gogeessa (garee) shan kan qabu yoo ta'u isaanis shanan Gadaa Oromoo jedhamu. Gareewwan kun ganna sadeet sadeetiin aangoo wal harkaa fuudhu. Shanan Gadaa Oromoo kun bakka adda addaatti maqaa adda addaatiin beekkamuu (gabatee ilaali).

Ilmi Oromoo kamiyyuu, guyyaa itti dhalatee eegalee gogeessa shanan Gadaa keessaa tokko keessatti haammatama. Duraan dursee kan inni hammatamu, shanan Gadaa keessaa miseensa isa gaafa inni dhalatu aangoorra jirutini, kunis gogeessa abbaa isaa keessati jechuudha.

Section::::Duula Bilisummaa Sirna Gadaa Jalatti.
Keessumatti, bara 1270 (bara ka'umsa Yukuno Amlaak) irraa eegalee hanga dhumaa jaarraa 15ffaatti Oromoon dhiibbaa fi roorroo humnoota Kiristaana fi Islaamaa jala akka ture ragooleen ni ibsu. Roorroo kana ittisuurratti gootota fi hayyoota hedduutu wareegame, kanarraan kan ka'e sabni Oromoo walakaansaa manaa fi biyya abbaa ofii gadi-lakkisee waan qabu fudhatee gara kibbaa fi bahaatti godaane. Achiittis dhiibaan ittuma fufe. Kana booda Oromoon gara waggaa dhibba tokkootif roorroo kana ofirraa ittisuuf mala dhahaa ture, keessumaa bara Gadaa Gadawwoo Galgaloo 1470n keessa haala karaa lolaattin biyyaa ofii falmanii deebifachuuf akka toluutti of ijaaruun barbaachisaa akka ta’e amanee, hawaasa umuriin ijaaree, akka umurii isaatti dirqama itti kenne. Gadaan inni jalqabaa akka haaraatti waan ijaarameef "Gadaa mala haaraa baase ykn Gadaa mala-baase" jedhamee  hayyootan moggaafamee, meedhicha hidhate. Maqaan Gadaa kanaa seenaa keessatti Gadaa Melbaa (Gadaa mala-baase kan jedhurraa dhufe) jedhamee beekkama.

Section::::Bara Gadaa Melbaa (bara 1522-1530).
Gadaan Melbaa Oromoodhaf Gadaa isa jalqabaa miti; isa durayyuu ganna kuma caaluuf Oromoon Gadaan bulaa akka ture ragaan nijira. Gadaan Melbaa garuu uummata bara saddeet saddeettin qoodee namoota waggaa 8 olii fi 80 gad jiraniitti dirqama adda addaa kenne. Bara Gadaa kanaa Oromoon jalqabaaf Abbaa Duulattiin of ijaaree, akka kana duraa yeroodhuma ormi ittidhufu ofirraa ittisuu qofaa dhisee biyya ofii deebifachuuf jecha lafa diinnonnisaa (Habashoonni) irraa fudhatan dhaqee loluu jalqabe. Waraani Oromoo bara sanaa akka waraana qaroomeetti hiriiree loluu eegale. Gadaan Melbaa Baale deebifachuuf yeroo lolu mooticha Habashaa Faasil jedhamu ajjeese. Gadaan kun lola irratti cimaa akka ture Abbaan Baahireefaa raggaa bahee jira.

Section::::Bara Gadaa Muudana (bara 1531-1538).
Melbaatti aanee kan Gadaa fudhate Muudana. Bara Muudanaa kana seera jajjabaa lama tumatan.
Baalli kan Melba weeraruu jalqabe Muudannii dhufatee hamma qarqara laga Awaashitti irra qubatan. Barri Gadaa Muudanaa kun bara Muusliimonni Imaam Ahimadiin geggeefamanii kiristaanootaan waraanaa turani. Waraana diinoonni isaa lamaan godhaa jiran kana Oromoon faana bu’aa ture. Daareel Baates namichi jedhamu kana barreessee ture. Waan waaqni diinoota isaa lamaan wal waraansiseef, Gadaa kana waaqatu mirga muude jechuudhan Gadaa Muudanaa jedhee moggaase. Gadaa Muudanaatu dura laga Waabee ce’ee lafa qabate jedhe Abbaan Baahire.
Kun seenaa ummata oromoof kan xumura osoo hin taane kan jalqabati kanarra ka'un lafa babalifanna itti fufe.

Section::::Bara Gadaa Kiilolee (bara 1539-1546).
Muudanarraa Gadaa kan fudhate Kiiloleedha. Kiiloleen duula bal’isee Dawaaroo rukutuu jalqabe. Yeroo gabaaba keessati handhuura Dawaaroo gahe. Galaawudoos mooti Habashaa waana isaa kan nama Adaal Mabraq jedhamuun hoogganamu Dawarrootti bara 1545tti erge. Waraanni Adaal Mabraq harka Oromootti baqe, inniniis lbaqatee laga Awaash ce’e. Dawaaroo kan jedhamu Arsii har’aatt akeekuun ni dandayama. Galaawudoos Islaamoota mohuu dandahullee Oromoo biyaa isaaf lolu moohuu hindandeenye.

Muudanatti aanee kan baalii fudhate Gadaa kiilolee ti. Bara Gadaa Kiilolee keessa Habashoonni gargaarsa warra Poorchugaalin, Imaam Ahimadiin bara 1543 waan ajjeesaniif qalbii tokkoon Oromorratti xiyyeefatanii meeshaa ammayyaa fi human waraanaa Awuroopparraa argataniin gargaaramuudhan Oromoo irratti duulani. Mootichi Habashaa Galaawudoos Imaam Ahimadiin erga ajjeese booda, waraana guddaa nama Adaal Mabiiraq jedhanuun hoogganamu gara Oromootti bobbaase. Gadaan Kiilolee waraana Habashaa fi Faranjii meeshaa hammayyaa akka madfii hidhate kana bara 1545 ofirraa rukutee, ajajaa waraanaa ari'ee laga Awwash ceesise. Waraani habashaa hedduun harka Gadaa Kiiloleetti baqee dhume jedhe Abbaan Baahire. Humnoota Habashaa fi Faranjii meeshaa hammayyaatti gargaaramanu waan mo’eef, Gadaa dhugaa lole, kan Lole jedhamee seenaa keessati yaadatama. Jechi "kan lole" jedhu kun bara dheerina keesa "Kiilolee" jedhamuun beekkama.

Section::::Bara Gadaa Biifolee (Bar 1547-1554).
Barri Gadaa Biifolee bara mootiin Habashaa lola warra Islaamaa waliin qabu moo'atee humna isaa mara gara Oromoo qofaatti xiyyeefate ture. Mootichi Habashaa Galaawdos, Adal Mabiraq moo’amuu dhaga’ee humna isaa walitti gurmeesee waraana Porchugaal wajjin Oromoo irratti bara 1548 duula guddaa saaqe. Gadaan Biifolee diina itti dhufe qolee, rukuutee moo’uudhan ofirraa deebise. Lafa bal’aa dabalee qabachuu dadhabus, humana guddaa kana falmee moo’ee ofirraa deebisuu waan danda’eef, waanti hojjate akka gootumaa guddaati fudhatameefii maqaa Bif-oole jedhamu akka argatu ta’e. Bif-oole jechuun odoo hin dabaliin, odoo hin hirrisin akkuma jirutti, bifuma duraan jiruun eegee dabarse jechuu dha. Jechi "Bif-oole" jedhu kun bara dheeraa keessa Biifolee jedhame. Gadaan Biifolee dangaa Oromoo eegee, dirqama ofii raawwatee aangoo Gadaa Michilleetti dabarse.

Section::::Bara Michillee (Bara 1554-1562).
Miidhaan warra Abashaa fi Islaamaa karaa lamaan jabaatee waan dhufeef Gadaan Michillee seerota sadii baasee labsuudhan hojjaa irra oolchee ture, isaanis:

Fardaa fi gaachanaan jabaatee loluu kan jalqabe Gadaa Michilleetti. Michillee waraana Galawudos, Hamalmaaliin hogganamu waraanee moo’e, Faxagariin (Ererii fi Karrayyu) guutuummaatti harka Oromooti galche. Itti dabalees hooggani Islaamaa Amir Nuur mooticha Habashaa Galawudewoosin waraanee moo’un ajjeesee gammadee ayyaaneffachaa otoo jiru Michille Harariin qabate. Amir Nuur oduu kana dhaga’ee otoo inni gara Hararitti deebi’uutti jiruu Michille bakka Tulluu Haazaaloo jedhamutti haxxee hidhatee rukute. Lola kana irratti Oromoon hedduun dhumullee waraanni Amir Nuur moo’amee harka Michilleetti baqee raawwate. Abbaan Baahire akka barreesetti Gadaan 5ffaan Missillee jedhamu biyya waraanee moo’atee idda balleesee booda loon ofii fudhatee itti gale jedha. Oromoon durii biyya waraanee waan barbaade erga godhee booda gara dhufetti deebi’aa jechuu isaattii. Seenaa Oromoo keessatti kan akka Gadaa Michillee diinota, warra habashaa (kan Porchugaalin gargaarame) akkasumas Affaar (kan Turkiin gargaarame) haleelee dangaa bal’aa bilisoomse hinjiru. Michillee jechuun, bineensa bara caamsaan hammaatee yeroo haroon qooru bakka bishaan ture keessa bahu, bineensa gurraatti hanga saree xiqoo geessu, kan waraanni hin seenne, kan nama hin soodaanne, kan nama duukaa kaattee nama ciniintu, bineensa hamtuudha. Gadaan Michillee farda luka afur qabu yaabatee gaachanaan waraana of irraa qolatee waan bakka yaade ga‘eef Gadaa Michillee jedhamee moggaafame.

Section::::Gadaa Harmufaa fi Gadaa Hambisaa (Bar 1563-1570).
Gadaan Michillee daangaa bal’aa waan bilisoomseef daangaa bal’aa kana Gadaa tokkoon hoogganuun rakkisaa waan ta’eef, Gadaan duraan Boorana fi Baarentuu irraa ijaaramee hooggana tokkoon walfaana socho’aa ture bakka lamatti qooduun dirqama ta’e.

Baarentuu Gadaa Harmufaa akkasumas Boorani Gadaa Hambisaatiin akka hoogganaman godhame. Harmufni Bageemidir rukutee gosati moggaasee of jala galche, Hambisaan immo duula guddaa mooticha habashaa Minaas Oromoo irratti bobbaase jabinaan falmee, balaa dhufu danda’u hambise. Hambisni akka Harmufaa lafa bal’aa dabalee qabachuu baatuus, kan ture akka jirutti eegee dabarsuu waan danda’eef, Gadaa Harmufaa wajjin meedhicha hidhatanii baali dabarsanii Gadaa Roobaleetti kennan.

Section::::Bara Gadaa Roobalee (Bara 1571-1578).
Gadaan kun Roobalee Baarentuu fi Roobalee Booranaati. Roobaleen lachuu wal gargaarudhaan Bagamdir fi Wallootti duula guddaa bananii (keessatuu Roobalee inni Booranaa Amaaroota hallayyaa fi holqatti naquudhan) dangaa biyyaa ballisuu danda’anii turan. Wa’ee Gadaa Roobalee Abbaan Baahire akkas jedha, waggaa saddeet booda kan bakka Harmuufaa qabate Roobaleen ilma Gadaa Muudanaati, isa kan Shawaa balleessee Gojjaamin rukutee, nama aangoo cimaa qabu Azmaachi Zari Yohannis ajjeese jedhe.

Section::::Bara Gadaa Birmajii (Bara 1579-1586).
Gadaan kun Birmajii Baarentuu fi Birmajii Booranaa ti. Gadaan Birmajii Baarentuu habashaa Kaabaa akka malee muddee qabuudhan, Dambiyaa rukutee Abooli fi Baahera Nagaash yeroo ajjeesu, Gadaan Birmajii inni Booranaa maqaa Maccaa fi Tuulamaatiin ijaaramee Amaaroota bakka hundaatii ari’ee, lafa fardi isaa seenuu danda’u hundaa qabate. Amaarris gaaratti, hallayyaatti, holqatti galtee dhokatte. “Utuu gaarrii, hallayyaa fi holqi hin jiru ta’ee namni hafu hin jiru jedhe” barreessaan habashootaa Alaqaa Atsimeen.

Section::::Bara Gadaa Muul’ataa (Bara 1587-1594).
Gadaan kun Muul’ataa Baarentuu fi Muul’ataa Booranaa ti. Bara Gadaa Muul’ataa kana Walloo hedduu hinduulle. Yeroo lama qofaa Gondoritti duulee deebi’ee qubate jedhama. Muul’ataa Maccaa fi Tuulamaa garuu duulasaa itti fufee. Bifa lolaa geeddaree Amaara karaa irratti gaadee ajjeesuu jalqabe. Gaara gidduu fi saqa dhiphoo ta’an gidduutti eegee ajjeesaa, murataa ture. Bakka farda isaaf mijaa’u mara Goojjaami fi Gondor keessa gulufee, qabatee, basha’ee achi taa’e.

Barreesan yeroo sanaa Abbaa Baahire akka jedhetti, biyyi Gadaa Booranaa jalatti bule, kan hafe tokkollee hin jiru jedhe. Muul’anni baalii Gadaa Duulootti dabarsee kenne. Haala kanaan Abbootin Gadaa injiffannoo erga argatanii booda sabni Oromoo hanga sirni Nafxanyaa jaarraa 19ffaa keessa ka’uutti jaarraa lamaa ol tasgabbaa’ee Gadaa isaa kabajataa nagaadhan jiraataa ture.

Sirni Nafxanyaa kan jalqabe, Amaari Oromoo waraanuu dadhabnaan araarfachuu calqabe. Walitti makamuu (wal fuudhudhaan) uummameen kan ka’e Oromoonni Gondarii fi Goojjam keessa jiraatanu Afaani fi Amantaa ofii irraanfachuudhaan kan Amaaraa fudhatan jedhama.


Jajjaboo sabaa

Jajjaboo sabaa

Seenaa Oromoo keessatti jabaana xibbaa-xibboo jedhamee kan beekkamu bara sirni gadaa laaffatee gadaan lagatti galee,bara abbootiin gadaa aangoo irratti umurii isanii turfachuuf yaalii gochaa turan,bara Oromoon diinatti duuluu dhiisee ufii wolittii garagalee wol lolu jalqabe,
Bara beekan wallaalaa ta’e,bara wallaalan beeka ta’e,bara jaarsii ijoollee ta’e,bara ijoolleen jaarsa tate ,bara gootnii dabeessa ta’ee dabeesi goota ta’e fi bara safuun bade bara xibbaa-xibboo jedhamee beekamuun himamu.