'Oromoon jaalala bosonaaf qabuun mucaasaaf maqaa mukaa moggaasa'

Oromoon bosona waan jaallatuuf maqaa mucaasaa maqaa mukaan moggaafata, alaabaa isaarrallee akka taa'u kaawwataa, jedhu Obbo Gaddafaa Nagaraa. Obbo Gaddafaa Nagaraa, Dhaabbata Bosonaafi Bineensotaa Oromiyaatti Daarektarri Daarektoreetii Misoomaafi Itti-fayyadama Bosonaa akka jedhaniitti, dhaabbanni isaanii lafa hektaara mil. 3.4 bulcha. Bosona lafa kanarra jiru kallattiin ummata hirmaachisuun eegaafi kunuunsaa jira jedhan. Qabeenyi bosonaa duraan jiru haala yaaddessaa ta'een manca'aa waan jiruuf kaka'umsa mootummaan hojiitti galameera kan jedhan Obbo Gaddafaan, duulli magariisaa waqtii Ganaa kun itti jiramus biqiltuu dhaabanii  dhiisuu qofa osoo hin taane aadaa ganamaa Oromoon bosona kunuunsuu qaba turetti deebisuudha jedhu. "Kaayyoon duula magariisaa jalqaamee kunis biqiltuu qofaa dhaabuu qofaa osoo hin taane, sammuu irratti hojjechuun ilaalcha uummata biyya kanaa jijjiiruun akkuma dura bosona kunuunsaa ture sanatti deebisuudha'' jedhu. Duulli biqiltuu dhaabuu Ministira Muummee Dr. Abiy Ahimadiin jalqabame akka biyyaatti biqiltuu biliyoona afur dhaabuuf karoorfame keessaa biliyoonni lama Oromiyaa keessatti kan dhaabamudha akka Obbo Gaddafaan jedhanitti. Haaluma kanaan A L I Adoolessa 22, 2011 biqiltuu miliyoona 200 ol akka biyyaatti dhaabuuf karoorfamee miliyoona 350 ol dhaabuun hanga yaadameen ol milkaa'eeras jedhu. Inni guddaan ilaalcha  kunuunsa bosonaa sammuu keessaa badaa dhufe akka deebisee horatu taasisuudha kan jedhan Obbo Gaddafaan, "keessumaa ummanni Oromoo bosona wajjin qaama tokkodha jechuu dandeenya," jechuun attamiin ummatichi jaalala umamaaf qabu ibsu. "Kana kan nu jechisiisu Oromoon mucaallee yoo godhatu jaalala bosonaaf qabuun maqaa mukaatiin moggaasaa akka ture aadaa ummata keenyaa keessatti hubachuu dandeenya. Fakkeenyaaf, maqaan akka Ejersaa, Birbirsaa, Waddeessaa, Odaafi kkf jedhaman ummata Oromoo keessa jiru." Ummanni Oromoo hangam bosona akka jaallatu mullisuuf mucaasaa maqaa mukaan moggaasuu isaatiin argina kan jedhan Obbo Gaddafaan, aadaan kun yeroo dheeraatii as badaa dhufee bosonni Oromiyaa keessaa akkuma bakka kaanii manca'aa tureera jedhu. Kanaaf, duulli magariisaa itti jiramu kun biqiltuu takkaa qofaan duulanii dhaabanii dhiisuu osoo hin taane aadaan Oromoo duraanii sun akka bakkatti deebiyu gochuudhas jedhan. Obbo Gaddafaan biqiltuu dhaabuun akka bosonni misoomu taasisuudhaaf duula karaa gama mootummaatiin achii gadi taasisuurra ummanni ofii isaatiin osoo kaka'ee misoomsee caalaa walitti fufinsaa hin qabaatuu gaaffii jedhus deebisaniiru. Dur akka ammaa kana ummanni Oromoo bosona misoomsuudhaaf isa kakaasuu hin barbaachisu ture. Aadaa isaa ture waan ta'eef seera Gadaa waliin walqabatee qabeenya uumama lafa kanaa kunuunsuu keessaa bosona kunuunsuun isa guddaa ture jedhu. Sabaa, sablamoonniifi ummanni walmakee walkeessa jiraachuun erga jalqabee garuu aadaan bosona kunuunsuu xiqqachaa dhureera akka isaan jedhanitti. Sabaafi sablamoonni waliin iraachuun gaarii ta'ee garuu aadaa bosona kunuunsuurratti rakkootu jira kan jedhan Obbo Daggafaan, "aadaan itti fayyadama bosonaa addaa adda ta'eera. Ummanni tokko tokko bosona ciree itti fayyadamuu barbaada. Oromoon ammoo kunuunsuu barbaada," jechuun ibsan. Kanarraa kan ka'e, aadaa duraan qabu bosona kunuunsuu Oromoonis dagachaa dhufeera jedhan. Aadaan ummatichi bosona kunuunsuuf qabu akka jirutti ta'ee , caalaatti aadaa ummata keessa jiru dadhabaa deeme sana deebisanii dammaqsanii misoomsuuf kallattii mootummaatiinis jajjabeessuufi dadamaqsuun waldeggeras jedhan. Duulaan biqiltuu dhaabuun bara Dargii keessa akka ture kaasuun, dhaabbanni isaanii akka ka'umsaatti qabatee kan bosona kunuunsaafi itti baballisaa jiru kan bara sana turerraa ka'uunis jedhan. Duulli biqiltuu dhaabuu A L I bara 2000 yeroo Barkumee akka gaggeeffamaa ture yaadatanii, "ofumarraa baasiidhaaf ta'e malee sirriitti xiyyeeffannaan guutuun itti kennamee akka bu'uura ummataa qabaatuufi walitti fufinsaan kunuufamu hin taasifamne." Bosona malee Oromoon jiraachuu hin danda'u. Bosonni yoo jiraate qabeenyi hundumtuu ni jiraata jedhamee waan yaadamuuf jaalala bosonaafi qabeenya bosonaaf qaburraa kan ka'e alaabaa isaarrattillee mul'isa sabni Oromoo. Duula biqiltuu dhaabuu tibbana gaggeeffame kanaan Itoophiyaan guyyaa tokko keessatti biqiltuu miliyoona 350 ol dhaabuudhaan galmee haaraa akka addunyaatti qabamee ture qabachuu dandeesseetti. Duraan rikkoordii kana qabattee kan turte ammoo biyya Hindiidha. Eegumsa naannoorratti qorannoowwan hedduu kan gaggeessan Dr. Tewelde Berhaan G/Igzihaabiheer duulaan biqiltuu dhaabuun ajaja mootummaan osoo hin taane ummataan jedhu. Akka isaan jedhanitti waggoota kuma tokkoon dura ummanni Itoophiyaa aadaa biqiltuu dhaabuu qabu. "Faayidaa mukni qabu ummanni eenyumaan ol ni hubata," kan jedhan Dr. Tewelde Berhaan isaan booda muka muruun baayyataa waan dhufeef isa muran bakka buusuudhaaf yaaliin taasifame jalqabame jedhu. Yaaliin sun jajjabeeffamaa dhufee bara kana keessa bal'inaan biqiltuu dhaabuun gaggeeffamuu isaa ibsu. "Ummatichiyyu naannoo isaa ni beeka; akka naannoo isaa beekuuf itti himamee miti kan akka baru taasifamu; kunuunsi naannoo kan dhaloota ammaatti darbe ummataanidha. Kana waan ta'eefis, duris taanaan ummatichi, muka dhaabuu barbaachisuu baatus ni kunuunsa ture. Barbaachisaa ta'ee yeroo argamettis biqiltuu mukaa ni dhaaba ture. Akka lafti biyyoon irraa dhiqamee hin borqoofneef daagaa baasaa ture; kun waan haaraa miti," jedhu. Haata'u malee, waggoota dhiyoo asitti sababii 'ammayyoomuu' waliin walqabateen aadaan bosona kunuunsuu kun dadhabaa dhufeera kan jedhan Dr. Tewelde Berhaan, gara aadaa duraan turetti deebisuuf yaaliin jalqabamuu isaa dubbatu.


Wantoota ja'an badaa jiraachuusaanii dhalli namaa dagate

Hanqinni qabeenya uumamaa suuta suuta namatti dhaga'amaa deema. Dhalli namaa baay'ee kan dagatuudha. Yeroo baay'ee qabeenyi uumamaa kanneen akka bishaanii, boba'aa fi kanniisa dammaa dhumaa jiru wayita jedhamu dhageenya. Garuu qabeenyi uumamaa biroon kanneen lafarraa badaa jiran kanneen nuti badaa jiraachuusaanii hin beekne yookiin seera qabaa hin jirre hedduudha. Qabeenyi uumamaa badaa jiran kunneen hedduunsaanii jireenya dhala namaa waliin wal qabatu. Kanneen keessaa ja'an isaanii kunooti. Hanga bara 2019tti wantoonni 500,000 ta'an dacheetti marsanii orbitii isaaniirratti argamu. Kanneen keessaa 2,000 qofatu socho'uun hojjetu. Isaanis saatalaayitoota kominikeeshinii, GPS fi viidiyoowwan ittiin ilaaluuf dhimma itti baanuudha. Kanneen hafan caccabaa yookiin haftee rookeetiiwwan gara hawaatti ergamanii fi kanneen wantoonni hawaa keessa jiran waldamacuun uumamaniidha. Amma rakkoon jiru wantoonni 500,000 jedhaman kunneen kan hanga ammaatti baraman yoo ta'u kanneen hin baramin kan hawaa dhipphisaa jiran hedduudha. Wantoonni guyyuu gara hawaatti ergaman hawaa jeeqaa jiru, nuti garuu hin beeknu. Teeknooloojiin guddatee saatalaayitiiwwan gara hawaatti baay'inaan ergamuun waan gaariii ta'ee garuu hawaan dhiphachuun ammoo rakkoo biraa fidee dhufeera. Hanga ammaatti sirni ittiin wantoota hin barbaachisne hawaa keessaa qulqulleessanii fi akka hawaan hin dhiphanne to'atan hin hin jiru. Kanaafuu saatalaayitoonni tajaajila quunnamtii, GPS fi kanneen biroo kennan jeeqamuun networkiin baduun dhufuu danda'a. Osoo dacheen gammoojjii fi handaarri galaanaa hundi cirrachaan guutamee jiruu akkamiin hanqinni cirrachaa mudata jennee gaafachuu dandeenya. Cirrachi wantoota akka albuudaatti baafaman keessaa jalqabarra jira. Kan nuti fayyadamnu kan uumamaan jiru caala akka gabaasa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti. Lafarraa dhabamaa jiraachuun cirrachaa sirnakkoof yaaddoo uumaa jira. Elementoota noble gas jedhaman keessaa gaaziin akkaan salphaa ta'e hiiliyem dhiibbaa guddaa keessa jira. Yeroo tokko tokko wayita sirna bashannanaa godhannu afuuffee gara hawaatti gadi dhiisuu keenyaan homaa waan balleessine nutti fakkaachuu dhiisuu mala. Gaaziin hiiliyem kan dhumatu ta'ee lafa jalaa kan ba'uudha, kanaafuu kan waggaa kurna muraasaa qofatu kuufamee jira. Ogeeyyiin dhimma kanarratti hojjetan waggoota 30 hanga 50 itti aanan keessatti hanqinni gaazii hiiliyemii ni mudata jedhu. Gosoonni muuzii yeroo ammaa gabaarra jiran fangasii 'Panama disease' jedhamuun miidhamaa jiru. Fangasiin kun gosa muuzii amma addunyaan baay'inaan soorattu 'Cavendish' jedhamu kan hubu yoo ta'u sanyiiwwan muuzii kan biroottis dandeettii hatattamaan tatamsa'uu qaba. Muuziin kanaan duras dhibee kan biraadhaan miidhamee ture. Qorattoonni sanyii muuzii fangasii(dhibee) dandamachuu danda'u argachuuf hojiirra jiru Dacheen biyyoo addunyaaf ga'u qabaattullee akkaataan qabiinsa keenyaa garuu hedduu nama yaaddessaa. Biyyoo baqqaana dachee isa gara oliirratti argamu oomishaaf baay'ee murteessaadha. Qabiyyeen soorataa kan mi'aawuu danda'u midhaan biyyoo kanarratti yoo oomishameedha. Dhaabbati miti-mootummaa dhimma qabeenya uumamaarratti hojjetu WWF waggoota 150 darban keessatti biyyoon oomishaaf oolu walakkaadhaan hir'ateera jedhe. Kana kan fide ammoo dhiqama biyyoo, gammoojjummaa, lafa garmalee qotuu fi jijjiirama qilleensaa akka addunyaatti mudachaa jiruudha. Elementiin foosfaras jedhamu jiruu fi jireenya keenya keessatti waan idoo guddaa hin qabne fakkaatee nutti mul'achuu danda'a, garu baay'ee murteessaadha. Qaama keenyaaf albuuda akkaan barbaachisu ta'uusaatiin alatti xaa'ummaa biyyootiif hedduu fayyada. Yeroo ammaa gosi xaa'oo foosfaras kan uumamaan jiru hafee bifa ammayyaatiin qophaa'uun biyyootaaf raabsamaa jira. Kunimmoo keemikaalli itti dabalamee waan ta'eef akka isa uumamaa hin ta'u, wayita bakkaa bakkatti socho'us xaa'ummaansa irraa dhiqamuu danda'a. Haala amma irra jirruun xaa'oon uumaa foosfaras waggoota 35 booda dhabamuu eegala, kunimmoo dhala namaaf beelaaf saaxila.


Arbi Baabbilee maal irratti argamu?

Arbi dawoo Arbaa Baabbilee keessa jiran irraan miidhaan gahaa jira jedhu namoonni dawoo sana eeganiifi ogeeyyiin. A.L.I bara 1962 mooti Hayilasillaaseen hundeeffame. Arba 300 hanga 500 ta'an dawoo arbaa kana keessa jiraatu jedhamee tilmaamama. Gosti arba dawoo kana keessa jiraatu 'loxodonta africana orleans' kan jedhamu wayita ta'u Itoophiyaa qofa keessatti argama. Rakkoo guddaan dawoo arbaa Baabbilee irra gahaa jiru adamoo seeraan alaati jedhu itti gaafatamaa eegdoota dawoo arbaa Baabbilee kan ta'ane Obbo Hasan Ahmad. Dawoon kun Naannoo Oromiyaa fi Somaalee jidduutti kan argamu ta'uun isaa ammoo to'annoof rakkisaa akka ta'e himu. "Uummanni kan naannoo 4 naannoo 5'nitu ajjeese jedha, kan naannoo 5 naannoo 4'tu ajjeese jedha" jechuun hordofuuf rakkachuu himu. "Arbi tokko rasaasaan dhahamee yoo ajjeefamu warri kaan bakka sana irraa fagaatu, achi hin taa'ani," jedhu. Dabalataan uummanni seeraan alaa dawoo arbaa kana keessa qubates rakkoo uumaa jira jedhu. Kanneen dawoo kana keessa qubatan kan aanaa kamiifuu hin hogganamne, seeraan ala achi keessa qubatanii qotataa jiru, qabiyyee lafaas tokkollee itti hin qaban jedhu Obbo Hasan. Eegdonni dawoo kanaa lakkoofsaan muraasa ta'an achi keessaa baasuuf humna akka hin qabne dubbatu. "Yoo ni baasna jenne, qawwee dhibbaa oliin nutti bahu. Nuti lakkoofsi keenya xiqqashoodha, meeshaan nuti qabnus boodatti haftuudha, kanaaf nama tokkollee as keessaa baasuu hin dandeenye," jedhu. Qabnee yoo seeraaf dhiyeessinees gama mana murtiin qaawwaatu jira, bilisaan gadi dhiisu jedhu. Dawoo Arbaa kana keessa qubannaan babal'achuun wal qabatee manneen barnootaa, manneen amantaa ijaaramaa jiru. Lafa qonnaa fi cilee gubuuf jecha bosona mancaasuunis rakkoo guddaa uumaa jira. Kunis aanolee dawoo arbaa Baabbilee daangessanii jiran irraa deeggarsa dhabuudha jedhu ogeessa kunuunsa arbaa kan ta'e Obbo Gazaahany Fiqaaduu. "Dawoo arbaa Baabbilee kanaa aanaalee naannoo kana jiran akka kan ofiitti hin ilaalani. Arbi as jiru kan uummata naannoo kana jiraatuti," jedha. Inumaa aanaaleen tokko tokko sanyii filatamaa kennaniifi qonnaan bultoonni gurmaa'anii akka dawoo kana keessa qotatan taasisaa jiru jedha. Hawaasni naannichaas faayidaa silaa dawoo Arbaa kanarraa argatuu malu dhabuu irraa kan ka'e kunuunsa gahaa godhaafii akka hin jirre dubbata ogeessi kun. "Namichi tokko Keenyaa irraa dhufee hawaasa waliin qindaa'ee arba adamsee Waacaalee irraan baasee gurguraataa akka jiru odeeffannoo qabna. Maqaan isaatuu 'Mohaammad Naayiroobii' jedhama," jedha obbo Gazzaahanyi. Dawoon kun uummataan qabamee waan jiruuf arbi achi keessaa bahee midhaan namaa nyaataa, nama ajjeesa miidhaa adda addaa geesisa kan jedhu Gazzaahanyi hawaasni miidhaa isaa kana malee faayidaa isaa homaatu hin agarree komii jedhu qaba jedha. Sababa dawoon kun hin eegamneef arbi bakka tokko waan hin teenyeef turiistiin dhufee ilaalee galii argamsiisuu hin dandeenyes jedha. Abbaan Taayitaa eegumsa Bineensotaa Itoophiyaa dhaabbilee miti mootummaa akka 'Born Free' fi Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii waliin ta'uun xiyyeeffannaa kenneefi hojjetaa jira jedha Gazzaahanyi. Obbo Hasan garuu ammayyuu yaaddoo qabu. Yoo mootummaan hawaasa naannichaa waliin ta'ee sirriitti rakkoo jiru qulqulleessuu baate dhaloonni dhufu Arba Baabbilee suuraan yoo ta'e malee qaamaan dhufee arguu dhiisuu danda'a jedhu. Dawoon Arbaa Baabbilee arba qofa osoo hin taane hoosistoota 31 ol, simbirroota gosa 191fi gosoota biqiltoota kan gariin isaanii Itoophiyaa qofa keessatti argaman of keessaa qaba.


Barreeffamni qaruuraan ergame lubbuu namootaa baraare

Maatiin miseensa sadi of keessaa qabu fincaa'aa galaanaa gidduutti ugguramanii turan erga ergaan qaruuraa keessa kaa'ame laga sanarra bololi'ee namoota bira ga'ee baraaraman. Curtis Whitson, haada manaa isaa fi ilmasaa umurii waggaa 13 waliin ture daawwannaadhaaf ba'anii giddu gala Kaalifoorniyaa keessatti kan fincaa'aa bishaaniin waxabajjii darbe ugguraman. Karoorri isaanii laga Arroyo Seco jedhamu kan Kaalifoorniyaa keessatti argamu haga dhumaatti hordofuuu ture, dhumarratti garuu fincaa'aa guddaa lagichaan uumame gidduutti qabamanii ba'uu dadhaban. Wayita bakka fincaa'aa ga'an funyoo ykn haadaarratti rarra'anii ce'uun gara kaampii imaluuf ture karoorri isaanii. Garuu guyyaa sadaffaasaaniitiin maatiin kun fincaa'aa guddaa meetira 15 dheeratuun marfamanii of argan. Funyoon ykn haadi isaan abdatanis isaan bira ga'uu hin dandeenye. Lukaan deemuufis galaanni saffisa guddaadhaan waan yaa'uuf itti seenuu hin dandeenye. Kallattii arfaniin marfamanii argaman jechuudha. Bakka sana neetwoorkiin waan hin jirreef bilbiluu hin dandeenye. Isa booda Obbo Whitson karoora baasan, xalayaa barreessuu. ''Bakka finca'aa laga Arroyo Seco jedhamuutti ugguramnee jirra. Adaraa nu gargaaraa'' ergaa jedhu ture. Obbo Whitson xalayaa kana barreessanii erga qaruuraa harkaa qaban keessa kaa'anii booda bishaanirra gadi dhiisan. Qaruuraan ergaa Obbo Whitson of keesaa qabu kun naannoo meetira 400 erga galaanarra deemee booda namoota biroo akkuma isaanii daawwannaaf ba'aniin argame. Sana booda ergaan garee baraartotaa erga ga'ee booda maatiin Obbo Whitson Waxabajjii 15 halkan walakkaa bakka itti ugguramanii baafaman. Obbo Whitson carraa isaan qaban ergaan qaruuraadhaan ergan nama bira ga'ee namni isaan qaqqabuudha, utuu ergaan sun nama bira hin geenye ta'ee carraa biraa hin qaban ture.


Daa'imman Ameerikaa amantaa Moorman haleella Miksikoon ajjeefaman

Lammileen Ameerika yoo xiqqaate shan ta'an, hadhaafi daa'imman ishee afur, haleellaa hamaa hidhattoota qoricha sammuu namaa hadoochu daldalu jedhamanii shakkamaniin Kaabaa Meeksikootti ajjeefamaniiru. Namootni lubbuun darbe kun maatii LeBaron, kan hawaasaa amantaa Moorman waggooti hedduu dura Meeksikoo qubataniidha jedhameera. Viidiyoon taatee kanaa, konkolaataa gubataafi reeffa namoota jiraan gubatanii agarsiisa. Namootni hedduu biroo achi buuteen isaani hin baramne. Midiyaan biyyatti halleellaan kun eenyumaa namootaa dogoggoranii ta'uu danda'a jedha. Miiseensonni maatii LeBaron gartuun hadhoolii sadiifi ijoollee 14 qabu konkolaattotaan Bavispee, Sonora irraa gara La Mora bulchiinsa Chihuwahuwaatti imalaa akka turan dubbatu. Isaan keessaa gariin lammummaa Ameerikaafi Meeksikoo qabu jedhame amanama. Bavispee keessatti hidhattootaan tasa irratti dhukaasame. Boodarra konkolaataan rasaasa ittisuu danda'u gubaatee reeffa namoota kanaa waliin daandii cinatti argame. Gaabasooti tokko tokko reeffii namoota kaanii iddoo biraatti argamuufi warri achi buuteen isaanii dhabame garuu lubbuun jiru jedhame akka amanamu himu. Haleellaan kun gartuu qoricha sammuu namaa hadoochuu kan bulchiinsa lamaan jidduu hojjataniin gaggeefame jedhamee yaadama. Bulchiinsi Chihuwahuwaa fi Sonoraa ibsa waliin basaaniin qorannoon eegaluu isaaniifi humni eegumsi dabalataa naannichaatti bobbaafamu beeksisaniiru.


Dureen Waldaa Kiristaanaa miidhaa saalaa ijoolleetiin hidhaan adabame

Dureen Waldaa Kiristaanaa Meeksiikoo ‘La Luz del Mundo’, Naasan Jaakuyiin Giraashiyaa himannaa miidhaa saalaa daa’imaatiin hidhaan waggaa 16 fi ji’a saddeetii itti murame.  Torbee darbe ijoollee dubaraa waldaasaa miidhaa saalaa gosa lama irraan gahuu namni ganna 53 Giraashiyaa amaneera. Balleessaa isaa amanuun adabbiinsaa hidhaa umurii guutuurraa akka gabaabbatu taasisuufitu himame. Warra isa hordofan biratti dureen amantaa Giraashiyaan akka ‘ergamaatti’ ilaalama ture. Akeekkachiisa: ibsi armaan gaditti dubbistan miira isin jeequu mala. Waldaan La Luz del Mundo (Ifa addunyaa) bara 1926tti ture kan akaakayyuu Giraashiyaatiin hundaa’e.  Waldaan kun Kaalifoorniyaa lafaa uummanni sanyii Ispeen Ameerikaa Kibbaa itti baay’atan keessa yeroo dhihoon asitti babal’achuun hundee jabeeffateera. Giraashiyaan buufata xiyyaaraa Loos Anjelees irraa bara 2019tti ture kan qabame. Yeroos hordoftootasaa dubaraa lama waliin jeettii dhuunfaa keessa ture. Waldaansaas namni kun miseensota miiliyoona shan caalaaf sirna cuuphaa raawwachu himu. Lakkoofsa hordoftootasaa madda walabaa irra mirkaneessuun garuu rakkisaadha. Giraashiyaan himannaan 19 irratti dhiyaatee kan ture yoo tahu, gaafa Jimaataa garuu- dhaddachatti dhiyaachuuf guyyaan sadii gaafa hafu, himannaa lama irratti ijoollee waggaa 18 gadi  gochaa quunnamtii saalaaf dirqisiisuu amane.  Osoo hin eegamiin yakka amanuun kun himannaan akka addaan cituufi gudeeddiifi dubartoota daldaluu fa’iin akka hin himatamne gochuuf yaadeetii jedhameera.  Warri miidhaa saalaa kanaan isa himatan ammoo yakka lamaan raawwachuu amanuun ‘ergaa balaa qabu,’’ hima jedhan. Sochiil Maartiin miseensa waldichaa kan turte yoo tahu, caasaan waldichaa miidhaa saalaa ni jajjabeessa jechuun ibsa gaazexeessitootaaf kenniteen kan himte yoo tahu, jalqabuma kan isa himates isheedha.  '‘Dhaddachi osoo hin taa‘iin, ummanni waan namni kun hawaasa keessatti bakka bu’u hin dhageenye sana hubachuu qabna,‘‘ jettee adeemsa dhaddachaatti gaddus dubbatte.  '‘Namichi adabbii isa guddaa jedhamutu isaaf taha,’’ Maartiin, Giraashiyaan nama waggaa 17'f miidhaa saalaa narraan gahe dha jechuun himte.  Haa tahu malee Abbaan Alangee Waliigalaa Roob Boontaa murtiin Jimaata darbee, '‘haleellaan saalaa Kaalifoorniyaa keessatti fudhatama akka hin qabne ergaa ifaa tahe dabrseera,’’ jedhan.  ''Akka hogganaan waldaa La Luz del Mundo Naasan Joo’aakuwiin Giraashiyaan aangoosaa fayyadamuun ijoollee miidhe. Warreen isatti dhiyaatan fayyadamuun  miseensota waldichaa haleellaa saalaaf akka isaaf qopheessan  godheera. Murtoon har’a miidhaa qaqqabe hin duubatti hin deebisu, garuu dhaloota dhufu eega,’’ jedha ibsi abbaa alangaa.


Meeksikootti wanbadoonni maallaqni lootarii nuuf haa kennamu jechuun gaafatan

Meeksikoo kibbaatti oolmaan daa'immanii lootarii mo'achuu hordofee, maatiiwwan wanbadootaan doorsifamaa jirra jechuun himatan. Olmaan daa'immanii kun lootariin Peesoo miiliyoona 20 ykn doolaara Ameerikaa kuma 950tu baheef. Maallaqni eddoon olmaa daa'imman 20 ol ta'e kunis maatiin akka bulfamu murtaa'e. Haata'u malee erga oolmaan daa'immanii sun lootaricha mo'achuunsaa dhagahamee kaasee gareen hidhattootaa maatiiwwaniitti doorsiisa erguu eegalan. Hidhattoonnis maallaqa lootarii sanaan meeshaan waraanaa nuuf haa bitamu jedhu. Maatiiwwanis sababii dorsiisa kanaatiin mana jireenyaasaanii gadhiisuun baqachuufi jireenyi itti baduu himan. Biyya Meeksiikootti haleellaan garee wanbadeen qaqqabu kan haalaan babla'ate wayita tahu, gareeleen kun namoota nagaa mindeessuun bakka tokko to'achuuf lola cimaa gaggeessu. Tikkeetii peesoo 500 kan lootariin 'Plane Lottery' jedhamee beekamu kanas namni bituun, oolmaa daa'immanii fi manneen barnootaa humna maallaqaa hinqabneef bitee kennuu maqaansaa hin eeramu. Maqaan namoota lootarii kana moo'atanii 100 ifa kan taasifame Fulbaana darbe keessa ture. Kanneen carrooman keessaa tokkoo oolmaa daa'iimmanii ganda Okosiingoo keessatti argamudha. Maatiiwwan oduu kana dhagahanis jalqaba gammachuun machaa'anillee, booda keessa garuu osoo lootarichi nu bahuu baatee jechuu hin oolle. Miseensi waldaa maatii akka jedhaniitti, gare Loos Peetuls jedhamu irraa dorsiisni isaan qaqqabaa jiraachuufi garichis maallaqa lootarii sanaan bittaa meeshaa waraanaatiif oolfachuuf kan gaafate ta'uu himan. Garee hidhattootaa kunis maallaqa kanaan meeshaa waraanaa bitachuuf kan gaafatu, gareewwan mormitootaa mandara ollaa keessatti argaman irratti haleellaa raawwachuuf jedhame. Ta'us maatiiwwwan gaaffii garee kanaa diduun baaxiin oolmaa daa'immanii akka geeddaramuuf murteessan. Kana malees Peessoo miiliyoona 14 kan hafe ammoo fedhii bu'uuraalee gandasaanii ittiin guutuuf yaaduu dhagahusaatti garee kun dorsiisa isaa kan itti cimse. Bitooteessa darbe hidhattoonni maallaqa fiddu malee jechuun maanguddoo tokko rasaasaan rukutan. Kana malees sababii haleellaa garee hidhattootaa kunneen baatii darbe keessa daa'immaniifi dubartoota irraan qaqqabsiisaniin maatiiwwan 28 naannicha gadhiisuun bahaniiru. Miseensi waldaa maatii tokko qabeenyaa fi beeyladni miseensoota gandichaa irra caalaan gareedhuma kanaan jalaa saamamuu dubbatan. Dubbii himaan maatii dhimma kana qondaaltoota mootummaatti beeksisuu fi gareewwan hanga meeshaa hin hiikkanneetti gara iddoo jireenyaa isaaniitti akka hindeebine himan.


Godaansa Ijoollee: Suuraan jalqabaa buufata hidhaa bara bulchiinsa Baayiden mul'ate

Bulchiinsi Baayiden erga suuraan buufata mana hidhaa Teksaas keessaa bahe ijoolleen walitti baay'achuun lafa ciisuu agarsiisee buufata dabalataa godaantotaaf akka banu hime. Buufatni Teksaas, bakka Doonaa jedhamu mootummaan gaggeessu daangaa US fi Meksiikoo irra jirtu namoota 1,000 simatteetti. Suuraan haala akkasii agarsiisu kun erga Joy Baayiden aangoo qabatanii isa jalqabaati. Qeeqxotni ammoo godaansi seeraan alaa gara Ameerikaatti taasifamu akka malee dabaluu isaaf Baayideniin himatu. Ji'a Amajjii keessa erga aangoo qabatanii as dhorkaawwan tokko tokko namoota US seenan irratti bulchiinsa Tiraampiin darbanii ture kaasaniiru. Bulchiinsi isaanii imaammata ijoollee maatiin waliin hin jirre daangaa irratti simachuun tursiisanii maatii US keessaa ispoonsera tahaniif mijeessuu irra duubatti akka deebi'an jedhus haqeera. Wiixata darbe, barreesituun Waayit Haawus Jeen Psakii bulchiinsi Ameerikaa namoota biyya isaanii seenaniif bakka turtii guyyootaafi torbanoota dhufan keessatti dabalataan akka qopheessu himaniiru. ''Bakkeewwan ijoolleen tajaajila fayyaa argatan, meeshaalee barnootaa akkasumas tajaajila seeraa argatan,'' qopheessina jedhan. Yaada kana kan kennite erga miseensa koongireensii Teksaas, Heenerii Kuulaariin suuraan kun gadhiifameeti. Miseensi paartii Dimokiraatotaa kun suuraa ijoollee lafa firaashii haphii irra uffata halkanii gaarii hin taane uffatanii ciisan maxxanse. Suuraan torban irra kaafame kunis yeroo weerara koroonaavaayirasii kanatti yaaddoo fageenya isaanii hin eegganne jedhus kaaseera. Buufataaleen Ittisaafi To'annoo Dhukkubaa US [CDC] dhukkubichi akka hin daddabarreef namootni meetira lama wal irraa fagaachuu qabu jedha. Mr Kuulaar namootni buufaticha keessa galfaman pilaastikaan gola saddet walitti heddummachuun qoodameera. Aktivistootni ammoo namootni buufaticha keessa jiran nyaataafi saamunaa gahaa hin arganne jedhan. "Suuraaleen kunneen waanuma yeroo dheeraaf dubbataa ture agarsiisa. Bakki eegumsa daangaa kun ijoolleef bakka turtii tahuu hin dandahu,'' jette Psakiin. Erga Baayiden aangoo qabatanii Gaazexessitootni gidduugala hidhaa sana seenuun akka hin ilaalle dhorkamaniiru. Tahus Waayit Haawus akka eeyyamu ibsee ture. Abbootiin seeraa ijoollee bakka bu'anii fi seera baastotni bakkicha daawwatan haalichaan akka miidhaman himaniiru. Yeroo dhiyoon as lakkoofsi ijoollee maatii malee godaananii dabalaa jira. Mootummaan Ameerikaa Meksiikoo fi Guwaatameelaa waliin hiyyummaa fi walitti bu'insa dabalatee madda rakkichaa irratti hojjechuuf akka jedhus ibseera. Erga Joy Baayiden aangoo qabatanii as gara Kibbaan lakkoofsi godaantotaa ijoollee maatiin waliin hin jirre kanneen buufata hidhaa immigireeshinii US keessa tursiifamanii dabalatee daangaa US galanii haalaan dabalee jira. Erga ji'a Amajjiin as pirezidaantichi ijoolleen maatii isaanii waliin akka walitti makamaniif ajajaniiru. Kun ijaarsa dallaa daangaa Ameerikaa fi Meksiikoo dhaabuun sagantaalee seeraa immigireeshinii irra deebiin ilaaluufis murteesseera. Buufataaleen bara bulchiinsa Tiraampi gariin haareffamuun kaan ammoo fooyya'uun ammas tajaajilaaf oolaniiru.


El Chaappo: Ilma nama qoricha sammuu addoochuratti dhukaasni taasifame

Kaaba Meeksikootti hogganaan garee dadabarsitoota qoricha sammuu adoochuu bakka itti argamu erga beekameen booda garee humnoota nageenyaafi miseensoota garichaa jidduutti waraanni cimaan gaggeefame. Bakki namni Ovidio Guzmán López jedhamu jiru kan adda bahees sakkatta'iinsa poolisoonni taasisan kan idileetiin ture. Inni ilma El Chaappoo kan ''Drug Lord'' jedhamuun beekamuufi Ameerikaa keessatti dadabarsa qorichaatiin himamuun umuurii guutuu hidhaarraa kan jiruudha. Wal waraansi dhukaasaa kunis Kamisa wayita poolisoonni al seenuun Ovidio Guzmaan itti qaban gahaniitti. gaheessi umuriin waggaa 62 El Chaappoon mana murtii Niiw Yoork keessaatti dhiyaachuun himannaawwan 10 balleessaan irratti argameera jedhameera. Namni kunis waggoota afuriin booda man hidhaa Meksiikootii karaa lafa jala qotameetiin kan baqate bahee ture yoo ta'u, booda rra garuu to'atamuun dabarfamee Ameerikaaf kenname. El Chaappoon garee amma ilmasaatuu oggana jedhamuufi qondaaltoonni Ameerikaa akka jedhaniitti qoricha gara biyya saanii galu olaanaa kan dhiyeessuu garee Siinaalowaa jedhamu kan ogganu isaadha jedhamaa jira. Ogganaan garee qoricha dadabarsanii Ovidio Guzmán, dargaggeessa umuriin saa waggaa 20n keessatti argamu yoo ta'u, erga abbaansaa hidhameen booda garee Siinalowaa ogganuun gahee olaanaa akka qabu himama. Midiyaalee sab quunnamtii ummataa Meeksikoo akka gabaasaniitti dargaggeessi kun himannaa dadabarsa qoricha samu hadochoo walqabate himannaawwan hedduun irratti dhiyaateera. kana duras yeroo gabaabaaf poolisiin qabamee gadhiifamu himameera. Sababii wal waraansa gareewwan qoricha dadabarsaniifi miseensoota poolisii jidduutti gaggeefameenis miidhaa qaqabe ilaalchisees wan aanga'ootaan jedhame omtu jiraachu baatulleen suuraaleen magaalicha keessaa bahaa jiran garuu reeffi daandiiwwan irratti kufan mullisu.


Meeksikootti lafeen gosa arbaa bara durii 'maamazi' jedhamu argame

Lafeen gosa arba gaafaa bara durii maamazii jedhamu ykn wulii maamaz jedhaman 14 Meeksikoo kiyyoo namootni wagga 15,000 dura ijaaran keesssatti argameera. Boolli lamaan magaalaa Tultepeek keessatti argaman kiyyoo maamazii yeroo jalqabaaf argaman ta'uu aangaa'ootni ni dubbatu. Adamsitoonni bara durii ibiddaafi muka fayyadamuun bineensota kana kiyyootti ofanii jedhamee yaadama. Lafeen maamazii 800 dhiyeenya argaman kun, dhalli namaa bineensa bayyee guddaa kana akkamiin akka adamsaa ture irratti hubannoo keenya geeddaru danda'a. Dhaabatti Qorannoo Seenaafi Hambaa Biyyaleessa Meeksiko (INAH) kaaba magaalaa  Meeksikoo Siitiitti  kiyyoon dabalataa argamuu danda'a jedhu. Arkiyoolojistoonni dhalli namaa durii maamazii kan ajjeesu yoo bineensii kun ofii midhamee ykn danqame jiraate qofa jedhani amanu ture Argannoon kiyyoo namtolchee INAH'tiin taasifame garuu bineensi kun karooran adamsamuu akka hin oolle ibsa. Boolli lamaan kun gad fageenya m1.7 fi bal'ina m25 kan qabanidha. Qorannoon naannichaa ji'oota kurnan darbaniif gaggeeffamaa ture.


Balaa konkolaataa Meeksiikoo: 'Fageenya meetira 50 irrattiin of arge'

Emarsan jalqabarratti waan nagaa jiruu itti fakkaatee ture. Haata'u malee sa'aatiin booda, mormasaarratti, ciinaacha fi garaa isaarratti dhukkuubbiin itti dhagahamuu eegale. Fannoon diimaanis waajjirasaanii xiqqootti kan magaalaa bulchiinsichaa taate Tuksitilaa Gutireeziitti geesseen. Achinisi wallaansa taasisaniif. Amma mormasaatiif gargaartuu hidhaniif. ''Namoota mataansaanii rukutamuun garmalee dhiigaa turan  argeera. Namni tokko ammoo hirreensaa garmalee dacha'een arge,'' jechuun waan waan balaa sanaan booda yaadatu hima. Emarsan wiirtuu bilbilaa Gawutimaalaa keessa hojjataa kan jiru yoo ta'u, maatiisaa lubbuun baraaruusaatti gammadan waliin haasa'u hima. Garuu ilma wasiila isaa konkolaataa keessa turee baayyee yaadda'u hima. Tarii bilbilli isaa jalaa fudhatamu hin ollees jedha, sababii namoonni muraasni meeshaalee godaantootaa funaanaa turaniif jechuun haala bakka balaa sana ture hima. Bakka balaan kun itti qaqabeettis bakka namoonni warra balaa kanaan lubbusaanii dhabaniif daraaraa kaa'an dhaabbachuufi shaamaafi qaruuraa bishaan fakkeenya imala godaandootaa ibsuuf kaa'amu hima. "Taateen sun baayyee sukkaneesaa ture'' jedhan Roodolfo Kaariilfo gaheessi waggaa 64 kan bakka balaan kun itti qaqabeerraa xiqquuma fagaatanii jiraatan. ''Hundi keenyaa fiigaa gara kana dhufnee yoo qaqabnu waan sukkaneessaa ta'e agarre'' jedha sagalee gaddaafi imiimaan ijasaa guutuun. Dhugaa dubbachuuf erga bara 2010 as, kun Meeksiikoo keessatti balaa sukkaneessaa jireenya baqattootaa guyyaa tokkoo keessatti baleesseedha. Bara sana namoonni 150 balaa konkolaataatiin lubbuu dhaban. Konkolaatichis garmalee saffiisaan imlaa osoo jiruu ture qarqara riqichaa namoonni miilaan irra ce'aniitti bu'utuu gabaafame. Erga balaa sun qaqabeen booda Meeksiikoon namoota mana-dadabarsan to'achuuf garee hundeessite turte. "Hanga ofiin agartuutti waanuma narvii sibiilaa qabdu of seeta,'' jedhan Obbo Kaariiloon. Namni ijaan taatee sana argan kan biraa, Roobartoo gama isaanitiin, gochaan namoota tokko tokkoofi aanga'ootaa balaa sanaan booda ture baayyee gaarii hinturre jedhan. ''Haalli namoonni tokko tokkoo itti dubbataa turan sirriin hinturre'' jedhan. ''Poolisoon waan mudate bilbilsaanitiin waaraabuun booda miidiyaa hawaasaa irratti maxxansan. Yeroo itti maatii kiyyaaf bilbilulleen hin arganne. Ani gargaaruufan achi ture. Namni hunduu gochii kan qabaatus sanuma ture.'' Booda jiraatoota naannichaa irraa gargaarsi akka nyaataa, dhugaatii, dhiyeessitii wallaansa fayyaa Fannoo Diimaatti taasifamuu eegale. Buufata waallaansaa keessatti gareesaanii firaashiin lafarra fa'i ciisaa turan. ''Hudasaanitiifuu uffata alakaniifi nyaataa arganneefiirra, garuu fooyyeessuuu qabna'' jedhan ittigaafatamaan Fannoo Diimaa naannichaa Pskaar Korzoo. Imalli gara daangaa US geessuu gara doolaara kuma 10- kuma 12 akka baasiisu hima Emarsan. ''Konkolaataan ittiin dhufne baayyee gutuun namoonni walimarra dhaabataa turan,'' jedhan haala ture yoo yaadatu. Haala akkasi turulleen, hunduu abdii jireenya gaarii qabaachaa akka ture hima Emarsan. ''Abjuun keenya baayyee ture. Egeeree keenya, eegeeree maatiiwwan keenyaa ture.'' "Kaayyoon keenya karaadhuma ta'een isa dhugoonsuuf ture. Garuu akka carraa ta'ee akka yaannee osoo nuuf hin milkaa'iin balaa kanaan haala akkasii keessa gallee'' jedhe.


Baayidan adeemsa Tiraamp hordofuun baqattoota Meeksikootti ittisuu isaaniin akkaan qeeqaman

Pireezdantiin US Joo Baayidan baqattootaaf hanga haalli mijatutti Meksikoo keessa akka turan murteessuun imaammata bara bulchiinsa Tiraamp itti fufsiisuu isaaniitiin akkaan qeeqamaa jiru. Gareen baqattoota bakka bu'an akka jedhanitti Meksikoo keessa turuun yakkaa fi hookkara naannoo kaampiiwwaniitti kan babal'isuudha Pireezdant Baayidan kanaan imaammati baqattoonni akka Meksikoo turan ajaju kun madaala kamiinuu dhala namaaf kan hin taanedha jechuun hambisanii turan. Amma garuu imaammati kun akka itti fufee hojiirra oolu manneen murtii ajajaniiru. Mootummoonni US fi Meksikoo karoora kana keessa deebi'anii akka ilaalan mirkaneessaniiru. Pireezdantiin duraanii US Doonaald Tiraamp baqattoota karaa daangaa Meksikoo gara US dhufan ilaalchisuun imaammata 'Meksikoo yaa turan' jedhu baasanii hojiirra oolchaa turan. Imaammati kun Pirotokoolii Eegumsa Baqattootaa (Migrant Protection Protocols) kan jedhamu yoo ta'u, karoora kana jalatti baqattoonni 60,000 caalan hanga iyyannoonsaanii xumuramutti Meksikoo akka turan ajaja. Baqattoonni ji'ootaaf wayita Meksikoo keessa turan namoota qindaa'anii yakka raawwataniin dararaan irra ga'a. Akka gabaasa dhaabbata tola ooltotaa-Human Rights First-jedhamuutti yakkoonni akka ukkaamsamuu, gudeeddii, dararaa suukanneessaa fi kaan 1,500 caalan baqattoota Meksikoo keessa akka turan dirqamsiifaman irra ga'eera. Pireezdant Baayidan karoora kana akkuma aangoo qabataniin haqanii turan. Kunis imaammata balaafamaa hoogganaan duraanii godaantota irratti qabaachaa turan akka fooyyessuu ture. Waxabajjii darbe ture Qondaalli dhimma Nageenya Biyya Keessaa Alejandro Mayorkas imaammati kun haqamuu kan mirkaneessan. Hagayya keessa ammoo Abbaan Murtii Mana Murtii Federaalaa kan Tiraampiin muudaman, imaammatichi qixa sirrii hin taaneen haqame jechuun akka deebi'u hojjechuu eegalan. Bulchiinsi Joo Baayidan murteen kun akka ilaalamee sirratuuf ol-iyyachaa tureera. Dubbi Himtuun Waayit Haawus Kamisa kaleessaa ibsa kenniteen, pireezdant Baayidan waa'ee baqattoota kunneenii ilaalchisee sagantaan ture kun ''dhala namaa gatii hin taane kaffalchiisa'' ilaalcha jedhurratti cichanii jiru jette. ''Akkasumas ammoo nuti yeroo hundaa seera hordofuu fi hojiirra oolchuutti amanna,'' jette. Sagantaan kun dhimma baqattootaa ilaalchisee yaaddoo Meksikoon qabdus ilaalcha keessa galchuun, baqattoonni yoo baay'ate ji'oota ja'a caalaa akka achi hin turree fi yeroo kana keessatti iyyati isaanii akka xumuramuufitti mijatee jira. Fooyya'iinsi sagantaa kun torbee dhufurraa hojiirra kan oolu yoo ta'u, innis baqattoota gara Teksaas fi Kaalifoorniyaa seensisuun eegala jedhameera.


Waldhabdee Meeksikoo: Poolisoonni 12 torbee tokko keessatti ajjeeffaman

Torbee lama keessatti naannoo giddu-galeessa Meeksikoo 'Guanajuato'tti poolisoonni kudha lama ajjeeffaman. Poolisoota ajjeeffaman keessa tokko kan taate Maariyaa Sooniyaa Areellaanoon magaalaa Iraapuutoo keessatti abbaa warraafi ilmashee waliin ugguramtee turte. Booda ishee ajjeefamtee abbaan warraafi ilmshee gad dhiifamanis reeffishee garuu gatamee argame. Gareen yakkaa jabaan 'Cartel Jalisco Nueva Generación' jedhamu ajjeechaashee duuba akka ture himeera. Ajjeechaan Aadde Areellaanoo kan ji'oota muraasa dura hojiisheetiif badhaasa aragatte Meeksiikoo keessatti iddoo ajjeechaan qaamota nageenyaa hin baramnetti dallansuu guddaa kaaseera. Poolisiin ganna 47 taate kun manasheetii gaafa Kibxataa nama hidhateen ture kan fudhatamte. Ilmishee ganna 27fi abbaan warraashee poolisii ta'e ammoo guyyaa itti aanu gad dhiifamanis ishee garuu ajjeeffamtee reeffishee daandii baadiyyaarratti argame. Aadde Areellaanoon hirriyoota hojiisheetiin akka nama "homaa hin sodaannetti" beekamti turte. Isheenis gurgurtaa seeraan alaa qorichaafi hattoota zayitaa adamsuu keessatti gahee guddaa taphattee jirti. Poolisoota dubartoota torbe kana ajjeefaman keessaa Maariyaa Sooniyaa qofa miti. Gaafa Sanbataa namni hidhate tokko poolisoota hojiirra jiran lamarratti dhukaasa baneera. Isaan keessaa Gabriela Núñez Duarte yeroo sanitti duutus hirriyaan ishee yeroos waliin turte garuu madooftee jirti. Poolisiin dhiiraa biraas gaafa Kamisaa Iraapuutoo keessatti ajjeefameera. Daldaltoonni daldala qorichootaa sammuu namaa adoochan magaalota ollaatti gurguran hojii to'annaa poolisii kana dura dhaabbachuun isaa ni himama. Hidhattoonni Cartel Jalisco Nueva Generación haleellaa gaafa Roobii waajjira poolisii magaalaa Viillaagiraan, kan magaalaa Iraapuutoorraa fageenya kiiloo meetira 50 irratti argamturratti raawwatameefis harka keessaa qabu. Namni hidhate kun waajjira poolisii keessatti sa'aatii miseensoonni gariin oolmaasaanii xumuranii bahaniifi kanneen biroo ammoo hojiisaanii jalqabuuf ta'anitti haleellaa raawwateen poolisoonni sadi ajjeeffamanaiiru. Dabalataanis poolisoota afur ugguruunis qaamnisaanii booda argame. Poolisoonni lama biroos magaalaa Liyooniifi Seelaayaa gaafa Hagayya saddeet ajjeefamuun lakkofsi du'aa akka gara kudha lamatti ol ka'u taasiseera. Yeroon pireezidaantiin Andiras Maanuu'eel Loopeez Obrador filannoorratti dorgaman "lola sababa gurgurtaa qorichaan" dhufu nan hambisa jedhee ture. Yakkoota kanneen ittisuuf wixineesaa keessaa tokko kan ta'e humna Nageenyaa Biyyaaleessaa hundeessuu ture. Ta'us garuu muraasni humna nageenyaa kanaaf miseensa ta'anis muraasni immoo lubbuusaanii sodaaf diddaniiru. Muraasnis gara daangaa kibbatti ergamuun baqattoota gara Ameerikaa baqatan irratti hojjachaa jiru. Wixineen pireezidaantichaa ajjeechaa torbe lamaan darbe keessatti mudateen qeeqamaa jira.


Meeksikootti daddabarsitoonni qoricha sammuu hadoochanii gaazexeessituu ajjeechaan doorsisan

Namoonni garee qorichoota sammuu namaa hadoochan daddabarsu bakka buuna jedhan, gaazexeessituu TV gubbaa oduu dhiyeessitu ajjeesuuf dhaadatan. Jarri akka jedhanitti gabaasni isheen dhiyeessite kan loogii qabudha. Sodaachisi kun viidiyoon kan gadhiifame oggaa tahu, namicha garee Jalisco New Generation cartel (CJNG) bakkan bu'a jedhetu ergaa san dabarse. Namni kun Televizhiniin Milenio jedhamu gabaasa isaa keessatti, gareewwan gurmaa'anii CJNG ofirraa ittisna jedhaniif loogeera jedha. Ergaa viidiyoo kana keessatti gaazexessituu Azucena Uresti jedhamturratti doorsisni kallattiin raawwateera. ''Jechakee akka liqimsituun si taasisa, yakka dubartii ajjeesuun yoo na himatanillee,'' jechuun akeekkachiise. Gareen balaafamaa jedhamu CJNG'n, Meeksikoo keessatti haleellaawwan dhiiga hedduu dhangalaasan duuba jira jedhamee himatama. Hoogganaan garichaa Nemesio Oseguera ammoo namoota biyyattii keessatti haalaan barbaadaman keessaati. Ameerikaan gamasheetiin nama kana qabuuf odeeffannoo gargaaru nama dhiyeesseef doolaara miiliyoona 10 nan kenna jetti. Bara dabre keessa haleellaa wiirtuu dandamannaa qorichootaa kutaa biyyaa Guanajuato keessatti mudateefi lubbuu namoota 26 galaafateef CJNGn guddoo komatama. Maqaan gareen kun qabu akkas tahee otoo jiruu, viidiyoon haaraa bahe kun loogiin kan jiru miidiyaa bira jechuun garasanatti quba qaba. Namtichi viidiyoo kana gubbaa fuula haguuggatee dhiyaate kun, gareewwan ofirraa qolachuuti jedhamuun gurmaa'an kunniin, ofiisaaniiyyuu qoricha daddabarsu jedha. Xiinxaltoonni akka jedhanitti humnoonni ofirraa qolachuuf gurmaa'an kunniin keessattuu kutaalee biyyaa Michoacan hokkora kaartelotaan dhalatu kana to'achuuf gumaachaniiru jedhu. Haatahu malee gariin ammoo eegumsaafi meeshaa waraanaa argachuuf, jara kana wajjin waliigaltee uumaniiru jedhama. Biyyoota addunyaa gubbaa jiran keessaa Meeksikoon gaazexeessitootaaf biyya hamtuudha. Gaazexeessitoota naannoo keessa jiranitti haleellaan raawwatamuun kan barame oggaa tahu, akeekkachiisni ifatti akkasiin kennamuun garuu waan hin baramnedha. Televizhiniin Milenio Television fi Aadde Uresti'n garuu waa'ee viidiyoo kanaa haga ammaa hin dubbanne. Dubbihimaan pireezidantii biyyattii Jesús Ramírez Cuevas akka tiwiit godhanitti: ''Mootummaan gaazexessitootaafi miidiyaalee doorsifaman eeguuf tarkaanfii barbaachisu ni taasisa,'' jedhan.


Meeksikoo: Daddabarsiitoota qoricha sammuu hadoochuun poolisoonni 14 ajjeefaman

Walitti dhukaasa daddabarsiitoota qoricha sammuu hadoochuufi poolisoota gidduuttii Lixa Meeksikootti ta'en, poolisoonnii 14 ajjeefaman. Poolisoonnii naannoo El Aguaje jedhamutti waraqaa mana murtiirrraa shakkamtoota to'achuuf barraa'e qabatanii osoo konkolaatan deemanii haleelaman. Gareen yakkamtootaa maqaa 'the Jalisco Nueva Generación Cartel' jedhamuun beekamu, haleellaa kana raawwachuu hin oolu jedhameera. Aanga'ootni akka jedhanitti qorannoon eenyummaa namoota kanaa saaxilu qindaayee seeratti ni dhiyaatu. Naannichi walitti dhukaasa gareelee qoricha sammuu namaa hadoochu daldalanii fi nagaa eegdota gidduutti uumamuun beekama. Pireezidantiin biyyattii Andrees Maanu'eel Lopeez Obraadoora, Mudde darbe erga aangoo qabatanii as yakka qorciha sammuu hadoochu waliin walqabatu ittisuurratti hedduu xaaraniiru. Konkolaataan poolisoota kan haleelame hidhattootaa meeshaalee gurguddoo hidhataniin akka ta'eefi konkolaataan polisootaa dhakaasaan gubachuu gabaasonni himaniiru. Haleellaa kanaan Poolisoonnii 14 lubbuu dhabanii, sadii ammoo madaa'aniiru. Magaalli haleellaan kun itti raawwatame, El Aguaje, gareelee yakka qoricha sammuu hadoochuu dursan lama gidduuttis dhibdee fi dorgommii jiruunis tasgabbii dhabdi. Ergaan haleellaawan kana booda bakkichatti argame akka agarsiisuttu ajjeechaan kun kan raawwatamee garee lameen keessaa isa tokkoo (Jalisco Nueva Generación Cartel) ta'uu akeekeera. Hoogganaan garee ajjeechaa kanaan shakkamee torbee tokko dura Poolisoota naannichaan ajjeefameera. Mootummaan yakka qoricha sammuu namaa hadoochuun walqabatu hambisuuf duulaa kan jiru ta'uus, bara darbe qofa ajjeechaan 29,000 ta'u galmaaheera. Kunis seenaa biyyattii keessatti isa guddaadha. Kan bara kanaa ammoo saniyyuu caaluu malaa jedhamaa jira.


Godaansa Ameerikaa: Suuraa abbaa fi intala dhidhimanii, balaa godaansaa saaxile

Suuraan abbaa fi intalaa osoo gara Ameerikaa qaxxamuraa jiranii laga Riyoo Giraandee keessatti dhidhiman erga mul'ateen booda mootummaan El Salvaadoor uummata akeekkachiise. Suuraan reeffa isaanii qarqara laga kanaatti gadi gombifamanii akka jiranitti kaafame namoota hedduu oriisise. Daa'imni umurii baatilee 23 harkishii morma abbaatti maramee mul'ata. Kuni kan ta'e waqtii Ameerikaa fi Meeksikoon walta'uun godaansa seeraan alaa to'achuuf socho'aa jiranitti. Guyyoota muraasa darban qofa yoo xiqqaate namoonni jaha lubbuu dhabaniiru. Akeekkachiisa: Odeessi kun suuraa nama jeequ ofkeessaa qaba Godaantonni hedduun jeequmsaa fi gadadoo biyyoota akka Honduraas, Guwaatemaalaa fi El Salvaador baqachuun Ameerikaatti koolu galuu deemu. Ejjennoon Donaald Tiraamp godaansa irratti qabu, godaantonni karaa rakkisaa deemanii lubbuu isaanii badiif akka saaxilan gochaa jira jedhu warri isa qeeqan. Daangaa Ameerikaa fi Meeksikoo gidduutti bara 2018 qofa yoo xiqqaate namoonni 283 du'aniiru jedhu aanga'oonni to'annoo daangaa Ameerikaa. Falmitoonni mirga namoomaa garuu lakkoofsichi sanaa oli jedhanii mormu. Namni ganna 25, Oskaar Albeertoo Maartineez Ramireez fi intalli isaa ganna lamatti siqxu Valeeriyaan Dilbata darbe Meeksikoo irraa gara Teeksaas qaxxaamuraa osoo jiranii kan dhidhiman. Suuraan isaanii gaazexeessaa Juliyaa Le Duuk jedhamuun kaafamee Wiixata barruu Meeksikoo 'La Jornada' jedhamu irratti maxxanfame. Haati warraa isaa fi haati intalattii Taniyaa Veneesaa Avaloos akka jettutti Viizaa deeggarsa namoomaan baatii lamaaf Meeksikoo keessa jiraataa turani. Carraa qondaalota Ameerikaatti dhiyaatanii kooluu galuu dhabuu isaaniin ifatanii lagicha qaxxaamuruuf qajeelan jetti. "Jalqabarratti abbaan intala isaa fudhatee lagicha qaxxaamuruu danda'ee ture. Intala gamatti dhiisee haadha warraaf deebi'aa osoo jiru daa'imni kophaa turuu sodaattee lagatti utaalte" jechuun poolisii Meeksikootti himte. "Hin deeminaa jedhee kadhadheen ture, garuu maallaqa horachuu fi mana ijaarrachuuf hawwuun didanii qajeelan" jedhu harmeen isaa. Ministirri dhimma alaa El Salvaadoor Alekzaandiriyaa Hiil, lammileen biyyattii seeraan ala godaanuun lubbuu isaani balaaf akka hin saaxille waamicha dhiyeessan. Reeffa isaanii gara biyyaatti deebisuuf baasii barbaachisu akka danda'uu fi firoota isaaniifis deeggarsa barbaachisaa akka taasisu mootummaan himeera. Pireezidantiin Meeksikoo Andirees Manu'eel Lopeez Obraadoris namooti seeraan ala daangaa qaxxaamuruu akka dhaaban waamicha dhiyeessan, 'du'a nama gaabbisiisu' hin du'inaa jedhan. Jalqaba ji'a kanaa Ameerikaa fi Meeksikoon lakkoofsa namoota karaa seeraan alaa daangaa qaxxaamuranii gara Meeksikoo seenanii to'chuuf walii galanii turan.


El Chaappoo: Daldalaan qoricha sammuu hadoochu Meeksikoo hidhaa umurii gutuun adabame

Abbaan murtii Ameerikaa daldalaa qoricha sammuu hadoochu Joaquín 'El Chaappoo' Guzman irratti hidhaa umurii guutuufi waggaa 30 itti murteesseera. Namni ganna 62, Guuzmaan, qorichaa sammuu hadoochuu daddabarsuufi dabarsa maallaqa seeraan alaa dabalatee himaanna 10 irratti dhiyaateen yakkamaa ta'uusa manni murtii federaala Niiw Yoork Guraandhala keessa mirkaneesseera. Mana hidhaa Meeksikoo keessaa bolla qotuun bara 2015tti miliqee erga ba'ee booda, irra deebiin qabamee hidhame. Bara 2017ttis Ameerikaatti dabarfamee kenname. Hogganaa duraanii garee Sinaloa kan ture fi Ameerikatti qoricha sammuu hadoochan erguun isa dursaa akka ture qondaaltonni ni dubbatu. Roobii mana murtii 'Brooklyn'tti Guuzman, hidhaan isaa Ameerikaa keessa ture 'dararaan' wal gita akka tureefi murteen irratti murtaa'e haqa akkan hin qabne dubbateera. Hidhaan umurii guutuu murtee Guuzman irratti murta'ee keessaa isa gad aanaadha. Himannaa meeshaa waraanaa karaa seeraan alaa fayyadamuuf dabalata hidhaan waggaa 30 irratti murtaa'era. Dabalataaniis adabbiin qarshii doolara Ameerikaa biiliyoona 12.6 itti murtaa'eera. Abbootiin alangaa Guuzmaan jireenya isaa mana hidhaa Kolaraadotti 'sibiila hedduu' duuba dabarsa jedhaniiru. Abukaatoon Guuzmaan, Jefarii Lichimaan murtee kenname irratti deebisee iyyata akka galchu beeksiseera. Himannaa irratti dhiyaatan keessaa: Shamarraan ganna 13 ta'aniif qoricha sammuu hadoochu laachuun guudedaa akka ture. Namni tokko yeroo Guuzmaan nama sadii ajjeesu arguusaa ragaa itti ba'eera. Eegaasaa kan ture Isaayas Valdeez Riwoos namootni lama gartuu daldaltoota qoricha sammuu hadochuutti wan dabalamaniif Guzmaan hanga isaan 'bututanitti' isaan reebera jedheera. Sana boodas adda isaani rasaasaan rukutee erga ajjeesee booda, reeffi isaani ibiddatti akka darbatamu godheera jechuun ragaa itti ba'eera. Dabalataaniis durbii isaa magaalaati yeroo ba'uu ittin hime hafe Guuzman ajjeesisuu isaafi obboleessi hogannaa gartuu daldalaa biraa harka fuudhee waan isa hin dubbisneef isas ajjeesisuun himatameera. Bara 2009tti qabeenya doolara biiliyoona 1tti tilmaamamuun Guuzman dureessootta addunyaa keessaa sadarkaa 701rra dha jechuun Forbes beeksisee ture. Yeroo hedduu hidhaa miliqee ba'uufi dhokachuun kan beekamu 'El Chappoo' dhumaratti dhukaasa dheeraa booda magaalaa Los Mochis keessatti to'annoo jala oole. El Chaappoon nama garee kaaba Meeksikootti qorichoota sammuu hadoochan daddabarsan Sinalo'aa jedhamu gaggeessaa ture. Boodas warreen gara ameerikaatti qoriichoota kana daddabarsan keessa isa guddaa ta'e. Bara 2009'tti Guuzmaan tarree sooressoota addunyaa barruun foorbis baasu keessatti qabeenya doolaara biiliyoona tokkotti siiqu galmeessun sadarkaa 701 ffaa qabatee ture. Daddabarsa qorichoota kanaan dabalataan morkattoota laaffisuuf garee hidhattootaa ijaaruun ajjeechaawoon hibbaan lakkaawaman, buttaa fi gochoota dararaa biroo raawwachiiseera jedham. Namoota isa waliin hojjechaa turan keessaa qondaalli waraanaa tokko irratti ragaa baheera. ragaa baatotni biroon El Chaappoon namoota sadii wayita ajjeesu argineerra jechuun mana murtiit himaniiru. Pireezidantii biyyattii duraanii Eneriikee Penaaniyaatoof matta'aa doolaara miiliyoona 100 kenneeras jedhama.


Manni Murtii Ameerikaa dallaa daangaa ijaaruuf qabataniif maallaqa oolu murteesse

Preezidantiin Ameerikaa Doonaald Traamp dallaa daangaa Meeksikoo waliin qaban ijaaruuf qabataniif kan  ooluu Pentaagoon irraa doolaara biiliyoona 2.5 akka fayyadaman manni murtii olaanaa biyyattii murteesse. Manni murtii olaanaa biyyattii murtee manni murtii federaala biyyattii Kaalifoorniyaatti argamuTraamp maallaqa kana akka hin fayyadamne dhorkee ture sagalee deeggarsaa 5 fi kan mormii afuriin fashalsuun akka itti fayyadaman murteesse. Traamp bara 2016 filannoo preezidantummaa ijifatan irratti na filadhaa malee jechuun uummataaf wantoota kakatan keessaa ijaarsi dallaa daangaa kun isa ijoo ture. Dimookraatotni yaada kana hadheefatanii mormaniiru. Akka murtee kanaatti maallaqichi Kaalifoorniyaa, Arizoonaa fi Neew Meeksikootti dallaa jedhan ijaaruuf oola jedhameera. Manni murtii federaalaa Koongireesiin biyyattii maallaqichi ifatti ijaarsa dallaaf haa oolu jedhee hin hayyamne jechuun ture murtee Traampiin dallansiise dabarsee kan ture. Murtee ammaa kana booda ergaa twiitara isaaniirratti gadhiisaniin Traamp gammaduu isaanii ''injifannoo guddaa'' jechuun ibsaniiru. Akka yaada preezidant Traampitti, dallaan kun godaansa seeraan alaa kan biyyattii keessatti yakki akka dabalu fi diingadee biyyattirratti ba'aa ta'e hambisa. Dimookraatotni nageenyi daangaa cimuu kan deeggaran ta'uus, dallaa ijaaruun baasii guddaa kan baasisu akkasumas kan hin milkoofnedha jechuun mormu. Traamp naannoo daangaatti rakkoon akka hammaatu gochuun ijaarsi dallaa akka murtaa'u taasisaniiru jedhu. Jimaata darbe Ameerikaafi Guwaatimaalaan godaantota biyyoota Hunduraasiifi Elsaalvaador irraa Guwaatimaalaa qaxxaamuruun US galan iittisuuratti waliigaltee mallatteessaniiru. Akka waliigaltee kanaatti godaantootni kun kallattiin gara US'tti ce'uu isaaniin dura Guwaatimaalaa keessatti kooluugaltummaa gaafatuu qabu.


Atileetiin Keeniyaa Deevid Ruudishaan balaa xayyaaraa irraa hafe

Atileetii beekamaan Keeniyaa Deevid Ruudishaan balaa xayyaaraa isa mudate irraa hafe. Fiigicha meetira 800n abbaa rikardii addunyaa kan ta'e Deevid Ruudishaan Sanbata darbe galgala xayyaarri inni ittiin deemu kufee caccabus lubbuun hafuu miidiyaa biyya keessatti hime. Xayyaarri kufee caccabe kun Deevid Ruudishaan alatti namoota biroo shan feetee kan turte yoo ta'u kibba baha Keeniyaa bulchiinsa Kajiyaadoo keessatti kufuutu gabaafame. "Xayyaarri lafaa ka'ee daqiiqaa torba ykn saddeet hanga balali'utti waanti hunduu nagaa ture. Tasa motorri xayyaarichaa hojjachuu dhaabe," jechuun Ruudishaan gaazexaa Daily Nation tti hime. Yeroo balaan sun mudatu xayyaarichi lafa dhaagaa qabu keessatti kan kufe yoo ta'u baay'ee sodaachisaa akka ta'e dubbate Ruudishaan. Suurri xayyaara kufee caccabee akka agarsiisutti xayyarichi garagalee mul'ata.  \n\nNamoota wajjin turan keessaa tokko hospitaalatti yaalamaa kan jiru yoo ta'an warri kaan miidhamni xiqqaan irra gahee turee hospitaala seenan yaala argatanii bahaniiru. Deevid Ruudishaan garuu miidhama malee oolera.  \n\nBalaan kan isa mudate yeroo bulchiinsa Kajiyaadotti gaggeeffamaa kan ture sagantaa Olompikii Maasaayi irratti hirmaatee osoo deebi'aa jiruuyi. \n\nRuudishaan bara 2012 Olopikii Ladanitti gaggeeffame irratti fiigicha meetira 800n gahuumsa cimaa agarsiisen abbaa rikardii ta'ee jira. Amma garuu fiigicha irraa soorama kan bahe yoo ta'u leenjisaa ta'uuf karoora qaba jedhame.-


Hojjattoonni buufa xayyaaraa Keeniyaa doolaara 19,000 abbaadhaaf deebisan jajaman

Hojjattoonni buufata xayyaaraa Keeniyaa lama fi poolisiin tokko doolaara 19,000 fi meeshaalee gati jabeeyyii biroo abbaadhaaf deebisuu isaanitiif baay’ee jajamaa jiru. Qarshiin kana kan gate nama lammii UK Bensan Nikolsan jedhamu yoo ta'u daawwannaaf gara Keeniyaa dhufee ture. Korojoo qarshii fi meeshaalee gati jabeeyyii ta’an biroo kan gate bakka hawwata turizimii Keeniyaa kan ta’e Maasayi Maaraadhaa erga deebi’een booda buufata xayyaaraa magaala Naayiroobitti argamuttiidha. Hojjaattoonni buufata xayyaarichaa fi poolisiin tokko korojoo turistii kanaa meeshaalee dhorkaa ta’an kanneen akka dhootuu of keessaa yoo qabaate sakkatta’uuf fuudhanii qarshii fi meeshaalee biroo keessatti erga arganiin booda abbaa korojichaa kan ta’e Bensan qunnaman. Qarshiin shilingii Keeniyaa miliyoona lamaa fi kuma dhibba sadii oli ta'a. "Qarshichi walii galan dolaara 19,000 fi Shilingii Keeniyaa kumoota kan ta’u homtuu hin tuqamne. Kaardiiwwan koo hundinuu hin banne. “Meeshaleen gati jabeeyyin kanneen akka kennaa dirataa miidhagaa akkawoon koo naaf kennite hin tuqamne. Anaaf guyyaatu abjuu natti fakkaate,” jechuun poolisii Keeniyaa galateeffate Bensan. Qarshii guddaa kana baatee kan dhufes garee wajjin daawwannaaf dhufan baasi fi waan isaan barbaachisu raawwachuuf akka ta’e dubbate. “Garee koo hunda wajjin buufata Xayyaaraa Wilson geenye. Korojoo baay’ee qabna turre, garee sana anatu dura bu’ee gaggeessa waan ta’eef waa’ee faayinaansi fi wantoota biroo barbaachisan hunda anatu itti gaafatamummaa isaa fudhatee. “Deemsa keenyaaf kan nu barbaachisu qarshii heddu anatu harkaa qaba ture,” jechuun ibse imeelii poolisii Keeniyaa galateeffachuuf barreessen. To’ataa nageenyaa buufata xayyaarichaa kan ta’e Joosef Kaabangi, amanamummaan duudhaalee hojjattoota buufata xayyaarichaa keessaa tokko ta’uu miidiyaa biyya keessaa Citizen TV jedhamutti dubbate. Gama biraan ammoo paayileetonni daandii qilleensaa Keeniyaa diddaa hojii dhaabuu gaggeessuf guyyaa boriitti beellamachuu isaanii aangawoonni yuuniyeenii hojjattoota daandii qilleensichaa ibsan. Kaayyoon diddaa hojii dhaabuu isaanii ammoo daandin qilleensa biyyaattii soorama hojjattootatiif gahee dabalataa akka kanfalu kan jedhuudha jedhame. Waldaan Paayileetota Daandii Qilleebsa Keeniya Sanbata boruu ganama sa’aatii 12:00 irrraa kaasee paayileetonni Buufata Xayyaara Joomoo Keeniyaatti hojiirratti akka hin argamne beeksise.


Bataskaanonniifi masjiidonni Keeniyaa sagalee jeequ akka 'hir'isan' akeekkachiifaman

Bataskaanonniifi masjiidonni Keeniyaa magaala Naayiroobii keessa jiran yeroo kadhatan ykn sagadan sagalee nama jeequ akka xiqqeessan itti himame. Bulchaa magaalaa guddoo Keeniyaa, Naayiroobii kan ta'an Aab Joonsan Sakaajaa abbootii amantii wajjin wal argee mariyachuun seera sagalee waldaaleefi masjiidota keessaa bahu to'atu baasuuf akka jiru beeksise. Joonsan Sakaajaan kana kan jedhe ergaa fuula tiwitara isaa irratti barreesseni. Sababa jiraattonni halkan hirriba dhabne jedhanii irra deddeebiin iyyataa turaniif magaalaan Naayiroobii yeroo dhihoo as manni dhugaatiifi sirbaa naannoo mana jireenyatti akka hin banamne dhorkitee turte. Bifuma wal-fakkatun jiraattonni sagalee guddaan bakka waaqeffannaatii bahu nu jeeqaa jira daangaan itti haa godhamu jechuun iyyataa jiru. Bulchaan magaalaa Naayiroobii Joonsan Sakaajaa mana dhugaatiifi muuziqaa halkanii cufuun dura irra deddeebiin haasofsiisaa akka turan himan.  "Manneen dhugaatiifi muuziqaa si'uma tokkotti cufne miti. Dursinee irra deddeebiin itti dubbanne. Tole ni fudhanna jedhanii turan. Garuu kaan isaanii hojiirra oolchuu didan. Sana booda nutis tarkaanfii fudhanne," jedhe Sakaajaan. Dhimma sagalee guddaa manneen amantaa keessaa bahuu ilaalchisee bulchaan Naayiroobii yaada kenneen iddoowwan waaqeffannaa cufuun dura isaan wajjin haasaa taasisuu akka barbaadu hime. \n\nNaayirobiin magaala waldaaleen warra wangeelaa sagalee muuziqaa guddaa fayyadaman keessatti argamanidha. Guyyaa kadhataafi halkan guyyaa sagantaa waaqeffannaa qaban sagalee muuziqaa guddaa fayyadamu jedhamu.


Lammiilee Keeniyaa hojii barbaacha Taayiland deemanii garbummaatti jiraatan

Ministeerri dhimma alaa Keeniyaa lammilee biyyattii carraa hojii gaariitu jira jedhamanii faddaaltotaan gara Taayiland geeffamaan 60 ta'an balballi itti cufamee hojii garbummaa hojjatan ji'oota darban keessa Maayinamaari fi Laa'os keessaa akka gadi lakkisiisuu beeksisee ture. Kanaanis lammiilen Keeniyaa maqaa hojii gaariitu jira jedhuun faddaaltotaan gowwoomfamanii akka garas hin deemne akeekkachiisa baase. Lammiilen Keeniyaa akkasumas kanneen biyyoota garaa garaa irraa hojii kanneen akka Taayiland jiruu maqaa jedhuun sossobamanii garas erga deemanii booda kan isaan eeggatu waan biraati. Dursa osoo garas hin deemin hojiiwwan akka gurgurtaa fi qabiinsa maamilaa fa'aa hojjattu kan jedhutu itti himama. Garuu erga Taayilaand gahanii booda gara Maayinamaari fi Laa'ositti geeffamuun hojii yakka saayibarii, daldaala saal-qunnamtii fi qaama namaa hatanii gurguruu fa'aa irratti akka hirmaatan godhamu. Ministeerri Dhimma Alaa Keeniyaa, "Dargaggoon Keeniyaa tokko warshaa Chaayinaadhan gaggeeffamu kan Maayinamaaritti argamu tokko keessatti kanaan dura namoonni ogummaa yaalaa hin qabne qaama isaa waan baqaqsaniif du'eera" jechuun ibse. Dubartoonni lama waan isaan mudate icciitidhaan akkasitti dubbatan: isheen tokko dubartiin ganna 31 ogummaa bulchiinsa hoteelatin dippiloomaa qabdi; isheen lammaffaan umuriin ishee 35 yoo ta'u baruumsa sadarkaa lammaffaa xumurteetti. Lamaan isaanituu ji'aan hojiin dolaara 800 argamsiisu argame jedhanii ji'a Hagayyaa keessa gara Taayiland imalan. Osoo gara Taayilaand hin imalin dura lamaan isaanituu gaafa hojjanne deebisna jedhanii bakka bu'aa isaanii irraa dhuunfadhaan dolaara 2,000 liqeeffachuu himu. Gaafa Taayiland gahan namni namoonni isaan simatan konkolaatadhaan lafa sa'aatii dheeraa fuudhanii booda biyya ollaa Taayilaand kan taate Laa'ositti geessan. Gamoo abbaa darbii shanii tokko keessatti itti cufame. Magaala kam keessa akka jiranis baruu hin dandeenye. Boodarra hojii itti himamee dhufan osoo hin taane hojii yakkka saayibarii irratti akka hirmaataniif kan itti himame. Kunis miidiyaalee hawaasaa kanneen akka Tinder- Instagram fi Facebook irratti pirofaayilii nama hawwatu tolchuudhan lammiilee Ameerikaa irratti xiyyeeffatanii akka hojjatan itti himame. "Si irraa jaalalli isaan qaba, atis waa'ee kirpto karansii fa'aa itti himta. Sana booda irraa hatuu eegalta," jetti dubartiin ganna 31 maqaan ishee akka hin dhahamne gaafatte kun. Bakk isaan jiran kana lammiilee biyya garaa garaatu akkuma dubartoota Keeniyaa irraa dhaqanii goowwomfamee erga achii isaan waliin hojii yakkaa irratti bobba'a. Dubartoonni kun lamaanuu waan waadaa galameefii dhaqan homaayyuu hin arganne. Inumaayyuu daldala saal-qunnamtii irratti isaan bobbaasuf ykn qaamni isaanii [kaleen isaanii] fa'aa akka jalaa fudhatamu fa'aa itti dhaadatu.  \n\n"Dubartii yoo taate daldala saal-qunnamtiitif jecha daddabarsa namaatif saaxilamuu dandeessa. Yoo isa didde ammoo qaama baqaqsanii waan barbaafan fudhachatanii gurguru," jetti. "Isin qabeenya keenya waan taataniif yoo bilisa bahuu barbaaddan Shilingii Keeniyaa miliyeena 1.2 (dolaara 10,000) kaffalaa nuun jedhu," jetti itti dabaluun. Dubartoonni kun lamaan akka carraa ta'ee karaa onlaayinii dhaabbata tola ooltummaa Keeniyaa Awareness Against Human Trafficking qunnamuun UN fi mootummaan Keeniyaa gara biyyaatti akka deebi'an isaan gargaare. Bakki isaan itti hojjatan bakka warshaa fakkaatee hundaa'e fi garuu ammoo "warshaa sobaa" jechuun mootummaan Keeniyaa kan ibseedha. Bakkeewwan warshaa fakkeeffamanii hojjataman kana keessatti namoonni dirqiidhan akka hojjatan taasifamu. Paaspoortin isaanii irraa fudhatamuun harka warra yakka irratti hirmaatanii kaa'ama. Ejantiiwwan beeksisa baasan kun irra jireessi isaanii poolisiidhan kan barbaadaman ta'anis isaan ammayyuu hojii qabatamaan lafa irra hin jirre garuu ammoo nama hawwatu Taayiland keessa 'jiraa koottaa galmaa'aa' jechuun beeksisuu ittuma fufaniiru. Lammiilen Keeniyaas ittuma fufuun harka hattootaa bu'aan hin dhaabanne. Namoota baraaramanii gara manaatti deebi'an keessaa kan qaamni hir'atee kiraanchidhaan galanis jiru. Kunis bakka itti hojjatanitti reebichi gareedhan irratti waan raawwatameefi. Dhiyeenya kana Ministeerri Dhimma Alaa Keeniyaa ibsa baasen lammiilen biyyattii daddarsa namaatin sossobamanii gara Maayinamar deeman bakkeewwan hidhattoota mootummaa biyyichaa lolaniin to'atamanii jiranitti nyaata fa'aa akka hojjatan godhamaa akka jiraniidha. Dhiyeenya kana lammiilen 76 baraaramuu isaanii embasiin Keeniyaa Taayilaand jiru beeksisee ture. Namoota baraaraman kanneen keessaa10 lammiilee Yugaanda fi Burundiidha. Hojii yakka saayibarii irratti hirmaachisuuf namoonni maqaa hojii hawwataa ta'e baasun hojjatan kan isaan irratti xiyyeeffatan dargaggoota Afrikaa barataniidha. Dargaggoonni Afrikaa balaa kanaaf kan saaxilamaniif ardicha keessa carraan hojii bal'aan dhabamuu, mootummoonni dhufaa darbaa waadaa galuu malee hojii dhabdummaa hir'isuuf hojjachuu dadhabuu isaaniiti. Gabaasni Baankii Misooma Afrikaa akka ifoomsetti Afrikaa keessatti waggaatti dargaggoota miliyeena 12'tu umurii hojii hojjachuu seena. Kanneen keessaa hojii idileen dargaggoota miliyeen 3 qofaaf uumama. Dubartoota dhiyeenya baraaramanii gara biyyaa deebi'an keessaa isheen ganna 35 mana rifeensaa tokko keessatti hojii argattee jirti. Hiriyaan ishee garuu ammayyuu hojii hin arganne, liqaan isheen bakka bu'aa irraa liqeeffattee deemte ammayyuu irraa hin baane.


'Mucaan baadiyyaa' Wiiliyaam Ruutoon pirezidantii Keeniyaa ta'uun kakuu raawwatan

Wiiliyaam Samoyii Ruutoon pirezidaantii Keeniyaa shanaffaa ta’uun sirna kakuu seenuu gaggeeffameen har'a muudamaniiru. Har'a pirezidantii duraanii kan ta'an Uhuuruu Keeniyaataan sirnicha irratti argamuun heera biyyattii fi mallattoo isaanii kan tahe goraadee dabarsuun harka pirezidaanti Wiiliyaam Ruutootti kennani. Ruutoon pirezidantii biyyattii akkuma tahaniin ajajaa olaanaa humna waraanaa Keeniyaas tahan jechuudha. Sirna kana irratti Ministira Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad dabalatee hoggantootni biyyoota 20 oliifi bakka bu’ootni biyyoota garagaraa argamaniiru. Wiiliyaam Ruutoon keessummootni isaanii ergaa akka dabarsan osoo hin affeeriin dura injifannoo isaaniif Waaqa galateeffatan. ‘’Ayyaana waaqayyoon as geenye. Yeroon kun akka yeroo kaanii miti. Bakka kana dhaabbachuun Waaqayyoo teessoo isaa irra jiraachuu isaaf dhugaa bahumsadha. Mucaan baadiyyaa tokko pirezidaantii Keeniyaa tahuu isaaf Waaqayyoo jiraachuuf ragaadha.’’ Ruutoon dimokiraasii biyyattii irratti hojii guddaatu hojjetame jechuun komishinii biyyaalessaa biyyattiis galateeffatan. Keeniyaan biyyoota kaaniifis fakkeenya tahuu akka dandeessu eeruun bulchiinsi isaanii guddina dimokiraasii biyyattiif kana caalaa akka hojjetu himan. Dubartootni torba bulchitoota tahuun akka filataman himanii 29 ammoo mana maree biyyattiis filatamuun dubartoota haala gaariin hirmaachisuu dubbatan. ‘’Filannoo kana irratti kan mo’ate uummata Keeniyaati,’’ kan jedhan Ruutoon hoogganaa komishinii filannoo biyyattii (IEBC) Wafulaa Chebukaatii galateeffatan. Murtoo abbootiin seeraa mana murtii waliigalaa biyyattii dabarsanis jajaniiru. Dhaabbilee haqaa biyyattii cimsuuf akka hojjetan kan himan pirezidant Ruutoon abbootii seeraa jaha waggaa sadii dura filaman har’a sa’a booda mana murtii ol iyyannootti akka muudan ibsaniiru. Baajata mana murtiis waggaan shilingii biiliyoona sadiin waggoota shaniif akka dabalaa deeman himan. Dabalataan baajata poolisii biyyaalessaa dabaluun akka of danda'an gochuuf akka hojjetan ibsani. ''Baajataan of danda'uun isaanii akka isaan malaammaltummaa irratti qabsaa'an taasisa'' jedhan. Qaala'insa jireenyaa tasgabbeessuu fi hojii dhabdummaa irratti jabeessanii akka hojjetan waadaa galan. Pirezidaantiin Yugaandaa Yuwerii Museeveenii keesummoota argaman keessaa tokko yoo tahan, hariiroo dinagdee biyyoota Baha Afrikaaf akka hojjetan himaniiru. Itti aanaa pirezidaantii Keeniyaa ta'un kan muudaman Rigaatii Gachaguwaa immoo ‘’amma yeroon doorsifamuu darbeera’’ jedhan. Bulchiinsa Uhuuruu Keeniyaataa qeequu irratti kan xiyyeeffate dubbiin isaanii kun amma ‘'bilisummaan dhufeera’’ jedhan. Dabalataan siyaasa keessatti yakka akka ‘’meeshaa haqaatti’’ akka hin fayyadamne waadaa nuuf galteetta, jechuun waa’ee Wiiliyaam Ruutoo dubbatan. Kana dura hiriyaa Wiiliyaam Ruutoo tahuun ‘’yakkamaa’’ nama taasisa ture jedhan. Humna tikaa mootummaa kana booda namoota biizinesii fi siyaasaa adamsuun hin hafa jechuunis dubbatan. Gachaaguwaan uummanni Keeniyaa jabaatanii hojjechuun dinagdee biyyattii guddisuu qabu jedhan. Wiiliyaam Ruutoon erga biyyattiin kolonii Biriiten jalaa bilisa baatee pirezidantii shanaffaa Keeniyaa tahuun waggoota shanan dhufaniif tajaajilu.


Daa'imman Keeniyaa teekinolojiidhan biyyattii jijjiiruuf abjuu qaban

Gaazexeessaa Ismaa'el Enaash guyyaa tokko obboroon ka'ee magaala Naayiroobii keessatti kan argamu wiirtuu gabbisa teekinolojii ijoolleen itti baratan daawwachuuf deeme. Yeroo achi gahu ijoollee xixiqqoo gareen motoraa fi shiboo fayyadamuun roobootii hojjatan arga. Kutaa biraa keessaa ammoo warri kaan sooftweerii fayyadamuun maqaa isaanii kompitara irratti akkamitti barreessuu akka danda'an barataa jiru. Wiirtuun teekinolojii kun Stem Impact Centre kan jedhamuu fi magaala guddoo Keeniyaa Naayiroobii keessatti argama. Bara 2020 keessa kan hundaa'e yoo ta'u, giddu galli kun ijoolleen daa'imummaa irraa kaasanii koodingii, roobotiksii fi teekinoolojii ofii isaanitiin akka baratan gochuuf manneen barnootatiif deeggarsa dhiyeessa. Aleeks Maaguu nama ijoollummaa isaa irraa qabee fedhii teekinolojii guddaa qabuudha: "saayinsii kompitaraa Keeniyaa keessatti aadaa godhachuu" barbaadudha. Ijoolleen hundinuu baruumsa teekinolojiidhan deeggarame akka argatan gochuun guddina Keeniyaatif murteessaa akka ta'e dubbata. Mootummaan Keeniyaas yaada Aleeksi Maaguu wajjin waan walii galu fakkaata. Baruma kana ji'a Eblaa keessa mootummaan Keeniyaa sirna barnoota haaraa dandeettii koodingii fi teekinolojiiwwan garaa garaa barattoota sadarkaa tokkoffaa fi lammaffaatif hojiirra oolchuf akka jiru beeksisee ture. Keeniyaan biyoota Afrikaa keessaa biyya giddu gala tekinolojii jedhamuun beekamti. Dhaabbileen guguddoon akka Amazon fi Google wiirtuu Keeniyaa irraa qabaachuu irraa kan ka'e inumaayyuu "Silicon Savannah" jedhamuun beekamti. Aleeks akka jedhutti fedhiin inni saayinsii komitaraatif qabu ijoollummaa kaaseti. Mana baruumsatti barataa dadhabaa waan tureef abbaan isaa waan tokko akka bituuf waadaa galeef. Aleeksi duraan barbaadaa kan ture biskileetii ittiin gaara koran ture, booda irra kompitaarri akka bitamuuf gaafate. Biskileetii dhiisee kompitarri akka bitamuuf filachuun jireenya Aleeks jijjiire. Gaafa komparri bitamuuf sana halkan guuttuu hin rafne, geemii taphataa bule. Yeroo ganna 13 gahu, yuunivarsiitii seenee saayinsii kompitaraa barachuu barachuu akka qabu murteesse. Haa ta'u garuu mana baruumsatti fiiziksii waan hin dandeenyef, isa malee saayinsii kompitaraa itti fufuu akka hin dandeenye baree itti dhiise. "Fiiziksii malee yuunivarsiitii seenee saayinsii kompitaraa barachuu akka hin dandeenye waanan bareef baay'en gadde," jedha Aleeks Maaguu. Waan isa mudate irraa ka'uun daa'imummaa irraa kaasee fedhii herreega fi saayinsii kompitaraa ijoollee keessatti uumun murteessaa akka ta'e hima. Dhuma irratti saayinsii siyaasaa baratee eebbifame. Boodarra yeroo boqonnaa isaatii waa'ee elelktirooniksii barachuun akka gargaaraa pirojektiitti kampanii teknolojii Daanish Naayiroobii keessatti argamutti qacaramee hojjachuu jalqabe.  \n\nYeroo kampanii kana keessa hojjataa tureedha tekinolojii irratti ogummaa gahaa kan horate. Amma wiirtuu tekinoljii mataa isaa hundeessun manneen barnootaa koodingii, roobotiksiidhan gargaaraa jira. Kaampaaniwwan tekinolojii Keeniyaa keessa jiran baay'inaan lammiilee biyya alaatin hidhata kan qabaniidha. Giddu galli Aleekis Maaguu hundeesse, Stem Impact Centre jedhamu kun lammiilee Keeniyaatif dursa kenna. Barattoonni sadarkaa gadii irraa ka'anii beekumsa tekinolojiitiin akka guddataa deeman gargaara. Giddu gala tekinoljii inni hundeesse kun dhaabbilee tekinolojii biyya keessaa kanneen akka gabaa dijitaalaa Turkaanaa fa'aa of keessaa qaba. Dhaabbanni kun balfa gubuuudhan humna ibsaa maddisiisuf kan hojjataa jiruudha. Kan biroo ammoo dhaaabbata hubannoo nam-tolchee (AI)tin namoota dhagahuu hin dandeenye fi Naayiroobii keessa jiraataniif appilikeeshinii afaan hiiku hojjatuudha. Dhaabbileen teekinolojii kunneen muraasni isaanii giddu gala Stem Impact Centre keessa kan buufatan yoo ta'an, hojjattoonni isaanii muraasni barattoota leenjisuu fi gorsuudhan gargaaru. Isaan keessaa tokko Joonidha- nageenyaf jecha maqaan isaa kan jijjiirame. Joon dhiyeenya kan eebbifamee fi injinara. Maatin isaa Sudaan Kibbaa irraa baqatanii dhufaan buufata baqattoota Kakumaa keessatti dhalate. Joon giddu gala kana dhufuun guyyaadhan intarneetii shilingii 50 bitatee karaa onlaayinii Massachusetts Institute of Technology (MIT) baruumsa hordofaa ture. Kallattiidhan yunivarsiiticha irraa baruumsa hordofee hin beeku, waraqaa ragaa itti argates hin qabu. Garuu beekumsii fi fedhiin inni saayinsii fi herreegaf qabu akkaan dabaleera. Yeroo yuunivarsiitii seenetti digrii isaa aeronautical engineering dha barate. Amma Joon erga eebbifamee pirojektii mataa isaa qabatee giddu gala Stem Impact Centre keessatti hojjataa jira. Milkaa'ina Joon fi namoota birootti kan gammadu Aleeksi Maaguu, giddu gala teknolojii isaa yaalidhaaf gara Sudaan Kibaatti babal'isuuf akka jedhu dubbata.


Amantiin akkamiin adeemsa siyaasaa Wiiliyaam Ruutoo irratti dhiibbaa uume?

Ga'eessi umrii waggaa 55 nama siyaasaa amantii kiristaanaa warra wangeelaa keessaa ta'e Wiiliyaam Ruutoon har'a (Kibxata) kakuu seenuun hojii pireezidantummaasaa eegala. Amantiinsaa adeemsa filannoo fi hojii siyaasaa isaa keessatti qooda olaanaa gumaache, kanaaf wayita aangoo qabatu dhimma amantii gara waltajjiitti as baasuunsaa waan hafu miti. Qondaalli siyaasaa gameessi kun uummata bal'aa duratti dhimma kaasuurraa duubatti hin jedhu, ulfa baasuu fi waa'ee mirga namoota saala walfakkaataan walquunnamtii saalaa raawwatanii jabeessee morma. Yaadrimeewwan kunneen bara gadaasaa dhimma guddaa ta'anii as ba'uu danda'u. Aab Ruutoon hawaasa duratti boo'uun onneerraa kadhachuun beekama, keessatti wayita duula filannoo gaggeessaa ture. Kanarraa ka'uun namoonni 'Yasuus Itti Aanaa' jedhanii itti qoosu. Akkuma manni murtii filannocha inni mo'achuu labseen haadha manaasaa Rachel fi hooggantoota kaan waliin jilbeenfatee kadhate, waaqa galateeffate. Inumaa haadha warraasaa waliin handaara magaalaa Naayiroobii, iddoo  Karen jedhamu keessaa mana sagadaa ijaaranii qabu. Erga manni murtii mo'icha Ruutoo labsee booda dureen amantii Islaamaa tokko mooraa sana keessatti osoo sagaduu mul'ate, kun ammoo Ruutoon amantii Kiristaanaa hordofus hordoftoota amantii hundaa qixa akka tajaajilu kan mul'isuudha. Keeniyaa keessatti hawaasi amantii adda addaa hordofu waldanda'ee waliin jiraachuun beekama, pireezidantii haaraan kunis kanuma itti fufsiisuuf fedhii fi jaalala qabaachuu ibseera. Luba Mana Amantaa Warra Wangeelaa Keeniyaa- Evangelical Alliance of Kenya kan ta'an David Oginde, ''Uummanni keeniyaa uummata amantii waan ta'eef Aab Ruutoonis duudhaa kana akka kabajan ni abdanna,'' jedhan. Maatii amantii pirotestaantii hordofu keessaa kan dhalate Wiiliyaam Ruutoo, ijoollummaasaarraa lallabaa wangeelaa akka ta'etti miidiyaaleen biyya keessaa suuraasaa maxxansaa turan. Haati warraasaa yeroo baayyee bakka amantoonni walga'anitti kadhannaa gochuun beekamti, Wiiliyaam Ruutoon afuurri kadhannaashee siyaasaan akka milkaa'an ga'ee gumaachuu waltajjii garaagaraa irratti dubbatu. Uummanni Keeniyaa dhibbeentaa 85 amantii Kiristaanaa hordofa, kana keessaa kaatolikiin harka 21, pirotestaantiin harka 33, warri wangeelaa harka 20, harki 11 ammoo manneen amantii Afrikaa- African Churches hordofu. Akka qorannoo lakkoofsa uummataa bara 2019tti uummata biyyattii keessaa kanneen amantii Islaamaa hordofan harka 11. Xiinxalaan siyaasaa Machariyaa Munene BBCtti akka himetti, mo'icha Ruutoof ga'ee guddaa kan gumaache tumsa inni hordoftoota amantii gaafachaa tureedha. Xiinxalaan siyaasaa kan biraan Herman Manyora Wiiliyaam Ruutoo dureewwan amantii mo'ichasaaf ga'ee olaanaa gumaachan aangoo mootummaa olaanaarratti muuduun waan hin oolledha jedhe. Ruutoon mirga namoota saala walfakkaataan walquunnamtii saalaa raawwatanii dura dhaabbachuurratti tarkaanfii jabaa waan fudhatu fakkaata. Bara 2015 daawwannaa Ministirri Haajaa Alaa yeroo sanaa US gara Keeniyaatti taasisan dursuun, Wiiliyaam Ruutoon akkas jechuun uummata walitti qabametti dubbate: ''Uummanni Keeniyaa uummata waaqatti amanudha. Namoota saala walfakkaataa wal-quunnamtii saalaa waliin raawwataniif bakki hin jiru.'' Aab Ruutoon erga filannoo injifachuunsaa mana murtiin mirkanaa'ee booda gaaffii fi deebii CNN waliin taasise keessatti, ''waa'een namoota saala walfakkaataa uumata Keeniyaa keessatti mirga kennuufii, akka hurufa irraa gaara tolchuuti. Yoo dhimma guddaa ta'ee as ba'e ammoo murtiin kan uummata Keeniyaati,'' jedhe. Wiiliyaam Ruutoo ulfa baasuu mormuudhaanis beekamu, ejjennoosaanii kana manni amantiis ni deeggara. Heerri Keeniyaa ammoo yoo fayyaa haadhaaf yaaddoo ta'e ni iyyamama jedha. Dhimmoota kunneen lamaan irratti ejjennoo agarsiiseen hordoftoota amantii Islaamaa biraas deeggarsa qabu. Lubi Oginde akka jedhanitti, Ruutoon dureewwan amantiif aangoo kan kennu yoo ta'u, hunda qixa hirmaachisuutu irraa eegama. ''Ni deeggarraan, bakka dandeenyutti ni qajeelchina, ammoo ni kadhannaaf. Akka karaa waaqni jaallaturra deemu ni abdanna, ni kadhannaaf,'' jedhan. Xiinxalaan siyaasaa Manyora ''hooggantoota Keeniyaa hedduun maqaa amantii Kiristaanaan waa hedduu hojjechaa turan. Aangootti ba'uuf dureewwan amantiitti fayyadamu, erga aangoo qabatanii haalli ni geeddarama,'' jedhe.


Leegaasiin Giiftii Elizaabet II Afrikaatti ija biraan yoo ilaalamu

Du’a Giiftii Elizabeet II hordofee guutummaa addunyaa irraa angawoota biyyaati hanga namoota dhuunfaatti gadda itti dhagahamuu dabarsaa jiru. Biyyoota dur kolonii Biriteen turan keessaa hedduun isaanii ifatti du’a Giiftii Elizabeetitti gadduu ibsatani. Haa ta’u garuu Giiftii Elizaabet jajuun hunda biraa hin dhagahamu. Hedduun isaanii du’a ishee yoo dhagahan hammeenya bulchiinsa sirna koloniitu itti yaadatama - yakka dhalattoota biyyoota kolonii jala turan irratti dalagame, saamicha hojiilee aartii fi bobbocaa biyyoota Afrikaa Lixaa, daayimandii Afrikaa Kibbaa fi Indiyaa fi daldala garbaa fi hacuuccaa fa’aadha. Pirezidantin Afrikaa Kibbaa Raamafoosaan Giiftiin Elizaabet nama addaa fi guutummaa addunyaatti jaalalaan yaadatamtuudha yoo jedhan paartin mormituu Economic Freedom Fighters party jedhamu garuu du’a isheetif warra gaddan keessaa akka hin taane beeksise. “Bara bulchiinsa ishee waggaa 70 keessatti yakka Biriteen fi maatin ishee guutummaa addunyaa irratti raawwataniif dhiifama gaafattee hin beektu…” jechuun paartichi ibse. “Duuti ishee yeroo hamaa biyyi kunii fi Afrikaan keessa dabarte kan nu yaadachiisudha.” Miidiyaa hawaasaa irratti qeeqni baay’een deemaa ture. Giiftii Elizabeet duutee sa’aatii muraasa gidduutti pirofeesarri dhalataa Naayijeeriyaa lammii US kan ta’e Aju Anya fuula tiwiitaraa ishee irratti wanti barreessite mata duree falmii ta’eera. Ergaa ishee keessaa tokko seera tiwiitaraa cabse jechuun haqame. Lammaffaa irratti: “Warra mootii mootummaa sanyii warra koo walakkaan fixee, buqqise fi hanga ammaatti rakkoo sana keessaa bahuuf kan isaan rakkise deeggaraa ture gadi xiqqeessuu caalaa akkan gadduuf warri barbaadu yoo jiraate kan kana abjuun waa eeggatuudha,” jette. Ergaan isheen tiwiitara irratti barreessite waraana Biyaafiraan kan bara 1960’oota keessa gaggeeffame ilaallata. Waraana kanaan mootummaan Biriitish mootummaa Naayijeeriyaa gargaarun Rippaabilika Biyaafraa hundeessuf warra turan balbala itti cufuun beelaaf saaxilanii turan. Namni biraa ammoo lammiileen Naayijeeriyaa bifa kanaan hin dubbatan, “Ati aadaa fi biyya keenya akka hin taanetti ibsiteetta” jechuun Pirofeesar Aju Anya dhaf tiwiitara irratti deebii kenneef. Gaafa Giiftii Elizaabet II duutu namoonni daayimandiin Afrikaa Kibbaatii bara 1905'tti qotamee bahee gonfoo mootota Biritiish gubbaadhaa mul’atu akka deebi’uuf namoonni gaafatanis jiru. Baay’een isaanii “kan hatameedha” jechuun ibsaa turan. Diyaamandiin kun mootummaa Transivaaldhaan bitamee Maatii Mootota Biritiishif kan kenname ta’us namoonni baay’een abbaan qabeenyummaa inni dhugaan lammiilee Afrikaa Kibbaa ta’uu qaba jedhu. Namni maqaa tiwitaraa @Qban_Linx jedhu fayyadamu akka barreessetti ulee mootummaa (royal sceptre) mootonni harkatti qabatanii deeman gubbaa diyaamandiin jiru dolaara miliyeena 400 kan baasu yoo ta’u Afrika Kibbaatti baasii barattoota 75,000 mana baruumsa sadarkaa olaanaa baratanii danda'aaf. Indiyaattis bifuma wal fakkaatun duulli tiwitara irratti haashtaagii “Kohinoor” jedhuun akkuma Giiftii Elizabeet duuten eegalee ture - kunis diyaamandii baay’ee gonfoo mootonni godhatan gubbaa jiru agarsiisuufi. Qeeqxonni warri kaan ammoo Giiftiin bara mootummaa isheetti reeffa namoota osoo sirna gita bittaa warra Biritiish lolanii akka deebi’u gochuu qabdi turte jedhu. Keeniyaanonni fi lammiileen Afrikaa Kibbaa mataa gootota akka Koyitaalel Saamoyi, dhuma jaarraa 19ffatti keeniyaatti warraaqsa Naandii jedhamu kan gaggeesse fi Afrikaa Kibbaatti mootii Hinstsa kaKhawula kan bara 1835'tti ajjeeffame gaafataa jiru. Qaamni isaanii erga cicciramee booda mataan isaanii akka waancaa mo’ichaatti Landanitti geeffamee ture. Keeniyaatti ajjeechaan gara jabinaa namoota warraaqsa Maawuu Maawuu keessatti hirmaatan irratti dalagames ni yaadatama. "Lafa koo narraa fudhatan, mirga dhalootaa koo fudhatan,” jechuun Rooyitarsitti himan Giituu Waa Kahengerin. “Garuu immoo du’uu Giiftiitiif ni gaddina. Sababa isheen dhala namaa taatef, du’a namaatif ni gaddina” jedhan. Pirezidaantiin duraanii Keeniyaa Uhuuruu Keeniyaataa waa’ee Giiftii Elizaabet II, “nama ofittummaa malee tajaajilaniidha” jechuun guyyaa gaddaa afur erga labsanii booda lammiilee Keeniyaa muraasa irraa mormiin isaan mudateera. Pirezidantin duraanii Botiswaanaa Iyaan Kahaamaa gaggeessitoota Afrikaa warra legaasii Giiftii Elizaabet jajan keessayi. “Sirni kolonii wanta yaadachuu barbaannu miti, yeroo dukkanaa ture,” jedhu. “Giiftiin legaasidhuma sana dhaalte malee ishee miti kan eegale… yeroo dhuftu garuu madaa sirni kolonii qaqqabsiise sana suphuuf yaalte, nuti isinii olii miti, akka biyyaatti akka guddatan isin gargaaruu barbaanna jette,” jechuun dubbatan. Ardiin [Afrikaa] akka nama “seenaa dukkanaa’aa darbe keessaa bara gaarii fideetti” ishee ilaaluu qaba jechuun falman pirezidaantin duraanii Botsowaanaa. Namoonni hedduun yakkoota garaa garaa maqaa impaayerichaan raawwatamaniif Giiftiin Elizaabet dhiifama hin gaafanne jedhu. Haa ta'u malee, bara 1919'tti Kaaba Hindii bakka Amritsaar jedhamutti ajjeechaa jumlaa raawwateen “waan nama gaddisiisu” fi “seenaa hamaa” jechuun akka gaddite ibsitee turte. Bara 1997 bakka ajjeechan itti raawwatame kana daawwachuun dura akka gaddite ibsitee turte. Bara 1919tti jeneraalli Biritiish tokko namoota hiriira nagaaf bahan akka isaan miliquu hin dandeenyetti dhukaasni itti banamee akka ajjeefaman godhee ture. “Hawwinuus seenaa irra deebi’anii barreessuun hin danda’amu. ''Seenaan waan gaddisiisaa fi gammachiisu mataa isaa qaba, isa nama gaddisiisu irraa barannee isa nama gammachiisu cimsuu qabna,” jechuun Giiftiin Elizaabet II dubbattee turte.


Wiiliyaam Ruutoon biyyoota Afrikaaf liqiin akka hir'ifamu gaafatan

Pirezidantiin Keeniyaa haaraa filataman Wiiliyaam Ruutoon biyyoonni dureeyyiin fi dhaabbileen gurguddoon addunyaa liqii maallaqa biyyoota hiyyeeyyii Afrikaa irra deebi’anii ilaaluun akka hir’isan gaafatan. Ruutoon kana kan dubbatan Yaa’ii Waliigalaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii (UN) NiIw Yoorkii taa'amaa jiruurrattidha. Pirezidant Ruutoon, liqii tuulame kana deebisuun guddina ardii Afrikaatti quucarsaa jira jedhan. Aab Ruutoon, biyyootni Afrikaa walwaraansaa fi jijjiirama haala qilleensa baramaatiinillee caalatti hubamaa jiraachuu kaasan. ‘’Naannoon keenya keessattuu Gaanfi Afrikaa, walitti bu’iinsa hamaan goolamaa jirti. Walitti bu’iinsi kun guddina naannichaarratti miidhaa qaba,’’ jedhan. Pirezidant Ruutoon waamicha kana kan dhiyeessan wayita biyyoonni Afrikaa hedduun liqiin deebisuun itti ulfaachuusaa yaaddoo qaban ibsaa jiranitti. Bara darbe Keeniyaan liqii doolara Ameerikaa biliyoona 6.5 deebisuu ishee Ministeerri Maallaqaa biyyattii beeksisera. Maallaqni kun galii mootummaan harka walakkaa oliin caala. Biyyoonni Afrikaa hedduun liqiin biyyoota diinagdeen badhaadhanii fi dhaabbilee akka IMF fi Baankii Addunyaaf kaffalan dabalaa kan jiru yoo ta’u, ogeeyyiin dinagdee liqiin kaffalamaa jiru kun guddina dinagdee biyyoota Afrikaa danqaa jira jedhu.


'Dimokiraasiin adeemsarra waan jiruuf lammiileen Keeniyaa jaarmiyaalee keenya to'achuu qabdu'

Erga Manni Murtii Waliigalaa Keeniyaa Pireezidantii Itti Aanaa kan turan Wiiliyaam Ruutoon filannoo pireezidantummaa biyyattii mo'achuu mirkaneessuun murtee dabarsee booda, pireezidantiin aangoo dabarsaa jiran Uhuruu Keeniyaataa yaada kennaniiru. Pireezidanti Keeniyaataan erga filannoon Hagayya 9, 2022 gaggeeffamee yaada kennanii hin beekan, haasaa alana taasisanirrattis maqaa Wiiliyaam Ruutoo hin kaasne, mo'achuusaattis gammaduu hin ibsine. Aab Keeniyaataan Itti Aanaa isaanii kan ture Wiiliyaam Ruutoo ganuun morkataa isaanii Rayilaa Odingaa deeggaraa turan. Filannoon pireezidantummaa shanaffaan Wiiliyaam Ruutoo garaagarummaa xiqqoodhaan mo'atan falmii erga kaasee booda Mana Murtii Waliigalaatiin mirkanaa'eeraaf. Wiiliyaam Ruutootti aanuun lammaffaarra kan turan Rayilaa Odingaa bu'aan filannoo sirrii miti jechuun mana murtiitti iyyatanii turan, garuu iyyatisaaniis kufeera. ''Wayitan kakuu seenee aangoo qabadhe olaantummaa seeraa kabajuu fi kabachiisuuf waadaan seenee ture eeguuf jecha ajaja mana murtii qixa sirrii ta'een hojiirra oolchaan ba'e,'' jedhan Uhuruu Keeniyaataa. Aangoon bulchiinsa duraanii (kansaanii) irraa gara isa haaraatti karaa nagaa fi danqaa malee akka darbu lammiilee Keeniyaaf mirkaneessaniiru. ''Adeemsa aangoo dabarsuurra jirra. Aangoo karaa nagaa fi danqaa malee gara bulchiinsa haaraatti akka darbu nan to'adha,'' jedhan. Wiiliyaam ruutoon gamasaan, biyya tokkoomsuurratti akka hojjetan dubbatan, kan sagalee mormii kennanis bulchiinsa isaanii jalatti miidhaan tokkollee akka irra hin geenye waadaa seenan. Ji'ootaaf Uhuruu Keeniyaataa waliin dubbatanii akka hin beekne kan dubbate Ruutoon, amma garuu bilbilaan waa'ee ce'umsa aangoo akka dubbachuuf jiran ibsaniiru. Qondaaltonni lameen waggaa shan dura gargar ba'an, Uhuruu Keeniyaataa morkataa isaanii Rayilaa Odingaa deeggaruu eegalan. Uhuruu Keeniyaataa dhaamsa isaanii tasgabbaa'anii dabarsan, garuu murtee manni murtii dabarserrattis haasaa qeeqa of keessaa qabu dubbataniiru. ''Dimokiraasiin keenya hojii adeemsarra jiru waan ta'eef lammiileen keenyaa jaarmiyaalee bulchiinsa haaraaf utubaa ta'an eeguu fi kabajuu qabu. Bulchiinsa haaraa itti dhiheenyaan akka hordofan, to'atan nan dhaama. Kun hojii tokko tokkoo lammiilee Keeniyaa waan ta'eef,'' jechuun dubbatan. Qondaalli siyaasaa gameessi kun manni murtii daddaaqama tokko malee hojjechaa jiraachuusaarrattis gaaffii kaasaniiru. Bara 2017 pireezidantiin kun filannoo erga mo'atanii booda bu'aan filannoo haqamee irra deebiin ilaalamee ture. ''Uummanni dhugaaf dhaabbatee, dhugaan akka hin dabne to'achuu qaba. Osoo jal'atin deemaa jiraa? kan jedhu.'' ''Dhimma lakkoofsaatimoo adeemsa kan ilaalamuu qabu? kanneen lamaan keessaa isa kami?'' ''Jaarmiyaaleen keenya filannoo tokkorratti kan hojjetanii fi filannoo biraa irratti kan hojjetan tokko moo garaagara? Kanaafuu lammiileen Keeniyaa hundi dhaabbilee mootummaa hunda xiyyeeffannaan hordofuu qabu. waan ta'u hundatti itti gaafatamaa gochuu qabu,'' jedhan.


MM Itoophiyaa Abiy Ahmad fi hooggantoonni Afrikaa kaan sirna kakuu seenuu Ruutoof Naayiroobii galan

MM Itoophiyaa Abiy Ahimedii fi jiilli isaanii sirna kakuu galuu Wiiliyaam Ruutoo irratti argamuuf Naayiroobii galan. MM Abiy yeroo Keeniyaa galan Keeniyaatti Ambaasadara Itoophiyaa Jeneraal Baacaa Dabaleetiin simatamaniiru. Keeniyaa fi Itoophiyaan olla tahuu qofa osoo hin taane waggoota dheeraaf michuu waliiti.  Pirezidaantii Keeniyaa shanaffaa tahuun kan filataman Wiiliyaam Soomoyi Ruutoo har’a Uhuuruu Keeniyaataa harkaa baallii fudhatu. Wiiliyaam Ruutoon Yeroo istaadiyeemi ga'anitti simannaa guuddaan taasifameeraafi. Ruutoon haadha warraa isaa, giiftii duree Reechal Ruutoo waliin argameera.  Sirni dadabarsa aangoo kun istaadiyeemii Kaasaaraanitti kan gaggeefamu yoo tahu, dureewwan biyyoota 20 sirnicharrati argamu jedhamee eegama. Ammatti Pireezdaantiin Taanzaaniyaa Samiyaa Suluhuu fi Ministirii Mummee Eswatiinii Kileewopas Dilamini qophii kanaaf argamaniiru. Akkasumas Pireezdaantiin Siisheelsi Waveel Ramkalawaan, Pireezdaantiin Burundii Evaristee Nidayishimiye, Pirezdaantiin Malaawii Laazarus Chakweera fi Pireezdaantiin Ginii Bisaawu Umaaroo Sissikoo Embaaloo istaadiyeemicha seenaniiru.  Lammileen Keeniyaa istaadiyeemii wiirtuu ispoortii Kasaranii, kan namoota 60,000 qabachuu danda’u guutuun miraa gamchuun qophii sirna kakuu filatamaa pireezdaantummaa Wiiliyaam Ruutoof qophaa’aa jiru. Keesssummootni kabajaa sagantichaaf yeroo istaadiyeemichatti argamaa jiranitti weellistoonni sirbaan namoota bashannansiisa jiru. Namootni saganticha irratti argaman hedduun wayyaa halluu keelloo kan paartii Rutoo bakka bu’u uffatanii argamaniiru. Qophiichi eegaluu isaa sa’aatii hedduu dursanii lammileen kan walitti qabamaa turan yoo ta’u, namootni dhibbaan lakka’aman halkan sa’aatii 9:00 irraatti istaayimichaa seenuu eegalanii turani. Daandileen ijoo magaalaa Naayrobii cufamanii kan jiran yoo ta’u, naannaa istaadiyeemichaa fi magaalattiitti qamooleen nageenyaa hedduun bobbaafamaniiru. Miidiyaan Citezen TV viidiyoo simannaa guddaa Pirezdaant Embaaloof godhame mul’isu qoodeera: Qophii kana irratti agarsiisi akka kabaja humna warana, balalii xiyyaroota waraanaa fi sirbaa adda adda ni taasifama. Aangoon pireezdaantummaan dabarfamuu isaa mul’isuuf qophii kana irratti Pirezdaant Uhuuruu Keeniyaattan mallattoo aaangoo – goraadee fi heeraa Keeniyaa pirezdaantii haaraaf ni kennu. Kana dura filatamaa pirezdaantii haaraa Rutootiin baga gammadde jechuu irraa of qusatanii kan turan pirezdaant Keeniyaattaan, Wiixata irratti aangoo karaa nagaan dabarsuu akka fedhanii fi pirezdaantiin haaraa lammilee Keeniyaa hunda akka tajaajilu gaaffachuun dubbataniiru. Wiiliyaam Rutoon, dorgomaa deeggarsa pirezdaantii Keeniyaa qabu ture, Raayilaa Odingaa filannoo cimaa tureen mo’ateera. Torban darbe, injifannoo Rutoo mormuun himata dhiiyatee ture Manni Murtii Olaanaa Keeniyaa kuffiseera. Raayilaa Odingaan xalayaa barreesseen qophii sirna kakuu har’a Kibxata gaggeeffamu irratti akka hin argamne beeksiseera. Dabaluunis xalayaa isaa irratti, odeeffannoo dabalataa osoo hin kenniin karoora isaa itti aanu “ akkumma deemokraasii keenya jabeessaa fi cimsaa deemnuun “ ni ibsina jechuun waadaa seenaniiru. Lammileen hedduu istaadiyeemii qophiin kun itti gaggeeffamuu seenuuf utuu yaalanii walirrra ejjeechuu uumameen yoo xiqqaate namootni saddeet miidhamuu isaanii gabaafameera.  Istaadiyeemichi barii sa’aatii 11:00 irratti waan guuteef jecha poolisiin lammileen gara manaatti deebi’uun qophichaa karaa TV’n akka hordofaniif gorsaniiru. Balbala Istaadiyeemii irratti wal dhibuu guddaaa ture suuraaleen kunooti:


Qormaatawwan ijoo Pirezidantii haaraa Wiiliyaam Ruutoo eeggatan

Pirezidantii Itti-aanaan Keeniyaa Wiiliyaam Ruutoo filannoo seenaa biyyattii keessa morkii cimaan itti taasifame jedhame irra-aanuu isaanii komishiniin filannoo biyyattii ibseera. Morkataan isaanii cimaa ministirri muummee duraanii Raayilaa Odingaa garuu murtee komishinichaa mormuun akka hin fudhanne ibsaniiru. Jireenya gad-aanaa keessaa dhufuun imala dheeraa booda mataa biyyaa kan ta’an Ruutoon, ammallee wantoonni mataa dhukkubbii ta’an isaan eeggatu. Kanneen ijoo ta’an maali? Keeniyaarratti liqaan hin deebifne dolaara biiliyoona 72 ta’utu irra jira. Kuni waggaa sagal dura yeroo Uhuruun aangoo koran isa turerraa haalaan dabaleera. Ogeeyyiin rakkoon kuni biyyattiin deeggarsa Dhaabbata Maallaqa Addunyaarraa [IMF] akka hin arganne taasisuu danda’a jechuun yaaddoo ibsu. Akka Ministeer Maallaqaa Keeniyaatti, bara bajata darbe biyyattiin galii taaksiirraa argatte keessaa 57% idaa yookiin liqaa irra jiru kanfaluuf olchite. Gatiin meeshaalee bu’uuraa hawaasi fayyadamu waggoota shan darbaniif Keeniyaa keessatti dabaluutti jira. Kunis, mootummaan nyaataafi boba’aa gatii baasuun akka tasgabbeessu dirqeera. Qaala’insi jireenyaa jireenya guyyuu lammiilee Keeniyaaf qorumsa kanneen ta’an keessaati. Fakkeenyaaf gatiin daakuu boqqolloo nyaata guyyuu nyaatamuufi ugaalii jedhamu tolchuuf oolu 67%'n dabaleera. Boodarra mootummaan deeggarsa gatii gochuun gatiin isaa akka xiqqaatu dhiheessitoota waliin waliigaleera. Waraanni Raashiyaafi Yukireeniis gatiin nyaataa addunyaa akka guddatu taasiseera. Daakuun qamadii Keeniyaa 30% - 50% ta’u Raashiyaafi Yukireen irraa dhufa. Yeroo walfakkaataa waggaa dura jiru wajjiin yeroo walbira qabamu baatiiwwan afran yookiin kurmaana tokkoffaa bara 2021 keessa hammi lammiilee hojii dhabanii dabalaleera. Baatiiwwan duraa bara 2020’tti hammii namoota umrii 20 -24 jiran keessaa kan hojii dhaban 15% ture. Waggaa itti aanu 16.3%'tti ol guddate. Akka gabaasa Baankii Addunyaatti,  hammi namoota hojii barbaadan wagga waggaatti miiliyoona tokkoon dabaluus, namoonni miiliyoona 5.2 hojii argachuu dhabaniiru. Guddinni dinagdee Keeniyaa bara 2022 dhibbantaa 5.5 guddatee ture. Bara 2023- 2024 immoo 5.2%’n guddata jedhamee eegama. Hammi guddina dinagdee Keeniyaa cimaa ta’us bara 2021 7.5% isa guddaterraa garuu gadidha. Malaammaltummaan rakkoolee ijoo Keeniyaa keessaa tokkodha. Akka hoogganaa tajaajila ummataa Keeniyaa Joosef Kinyuwaatti, bajata biyyattii keessaa 1/3ffaan malaammaltummaan bada. Akka dhaabbata akkaawuntii KPMG LLP jedhamutti immoo yakka, gubboo, akkasumas caalbaasii waliin dhahuun galii biyyattii keessaa 10% dhabamsiisa. Pirezidantiin biyyattii Uhuruu Keeniyaataa kana dura mootummaa Keeniyaa jalaa guyyuu shilingiin biiliyoona lama ni saamama jedhanii turan.


Wantoota 10 filannoo Keeniyaa biyyoota Afrikaa kaanirraa adda godhan

Keeniyaan filannoo biyyaalessaa Hagayya 9,2022 geggeessiteen Wiiliyaam Ruutoo pirezidaantii shanaffaa gochuun filatteetti. Ruutoon, nama siyaasaa buleessaafi kanaan dura marsaa shaniif pirezidaantummaa dorgomee kan ture Raayilaa Odiingaa mo'ate. Odiingaan filannoo miillanaa kanaan deeggarsa pirezidaantii ammaa aangoo dhiisuuf deemuu  Uhuruu Keniyaataa qaballee ture. Filannoon kun erga sirni paartii danuu hirmaachisu hudeeffamee si'a 7ffaa, erga Komishiniin Filannoofi Dhimma Daangaawwan Walabaa (IEBC) ijaarame ammoo yeroo 3ffaaf kan gaggeeffamedha. Biyyoota Afrikaa kaaniin maaltu adda godha?  Wantoota ijoo ta’an armaan gaditti walitti qabneerra. Namni hundi filannoon kun seena Afriikaa keessatti kan iftoomina qabu ta’uu waliigaleera. Filannoo bara 2007 booda ajjeechaan namoota 1000 fi manni murtii olaanan bu’aa filannoo bara 2017 haquun akaataa filannichi geggeeffamu jijjiireera. Mufannaan kamiyyuu akka hin uumamnefi hokkari akka hin uumamne Komishinishiin Filannoo sirriitti haala mijeeseera. Komishinichi toora interneetaa guddaa (online portal) banuun namni kamuu bu’aa filannichaa kallattiin akka hordofu taasiseera. Kutaawwan bulchiinsaa (Kaawontiiwwan) 47 keessaa sagaleen buufatalee 46,000 unka 34A kan jedhamu kessatti galmaa’ee marsariitii  Komishinicharraa garagalfachuun ni dandaʼame. Namoonni bilbila tajaajila Intarneetii qabuufi kan Kompiitara qaban bu’aa filannichaa aangaa’ota komishinicharra eeguu hin qaban ture . Miidiyaleen hunduu bu’aa filannichaa marsariitii Komishinichaarraa fudhachuun gabaasaa turan. Kanaaf, namni filannoo kalatidhaan horodofaa turuun  mufannaafi hokkarri duraan argamu dhaabeera. Biyyoota Baha fi Giddu-galeessa Afriikaa jiran hunda keessaa Keeniyaan filannoorratti teknooloojii fayyadamuun maallaqa guddaa kan baaste. Biyyattiin filannootiif teknooolojii fayyadamuun kan eegalte bara 2013 irraa eegalteeti. Bara 2017 Keeniyaan meeshaa filannoo Integrated Electoral Management System (KIEMS)  45,000 Shilingii Keeniyaa  biliyoona 6.8 itti baasuun bittee fayyadamte. Filannoo bara kanaaf ammoo meeshaa kana 10,000  kan ta'u dbalataan bitteetti. Bu'aa filannoo yeroodhaan kallattiidhaan dabarsuuf buufataleen filannoo jiram 46,000 hunda keessatti ammoo tajaajila intraneetii qabdi turte. Seeraawwan filannoo garaa garaa jiraniin alatti, filannoon Keeniyaa seera torbaan ittiin hogganamu qaba. Dabalataan heerri biyyattii Komishinii filannoo dhiibbaa namoota siyaasaa yookan ajaja hogganaa biyyattii malee bilisummadhaan akka hojetu taasiseera. Kaadhimamtoonni buufatalee filannoo seenani adeemsa ilaaluuf hin dhorkaman, akkasumas namoonni kaadhimamtoota bakka bu’un adeemsa filannicha too’atan danqaa tokkoo malee buufatalee keessa turan. Seerri Keeniyaa bu’aan filannoo falmii godhate mana murtiitti oliyyannoon dhihaatus heyyama. Kanaaf, Raayilaa Odiingaa bu’aa filannichaa fudhachuu dhabuun mana murtii olaanaatti oliyyannoo dhiheeffachuuf deema.  Dubartoonni gariin gaavaranara, seenetaroota, miseensoota paarlaamaafi bakka bu’oota naannoo tahun filamaniiru. Kaawontii Meeruutti dubartiin duraan hojii mana hojechaa turte nama siyaasaa beekamaa Kiraitu Murungi jedhamu mo’achuun gaavarara taate. Shamaraan Lineet Chepkoriir jedhamtu kan umurii ganna 24 taate bakka buutuu Kaawontii Boomet ta’uun filatamteetti. Kun ammoo dubartii umurii xiqqaan paarlaamaa keessatti tajaajiltu ishee jalqabaa akka taatu godheera. Kaawuntii Naakuruu jedhamtuttis gaavarnar irra kaasee aangoo hedduu irrratti  kan filataman dubartootadha. Namoonni qaroo-dhabeeyyii ta’anis akkuma kana filannicharratti dorgomuun injifataniiru. Kun biyyoota Afrikaa biroon garaagarumaa guddaa bulchiinsa dimokiraasii irratti argiisa. Kaadhimamtoonni paartii malee dorgoman filatamaniiru. Kun filatamuun nama paartii, saalaafi uumam aosoo hin taane dandeetiirra ka’u argisiisa. Wanti biraa kan filannoo Keeniyaa biyyoota Afrikaa biroorraa adda godhu lammileen biyyattii sodaa malee oduu filannoo waliif dabarsu. Waaree booda sa’aa saddeetitti miidiyaleen bu’aa gabaasuu eegalan, namoonni hordofan salphaatti argatu. Tajaajiltoonni Komishinichaa gaazexeessitootaaf carraa kennuun gaaffii isaan qaban buufatalee filannootti kennaafii turan. Namoonni oduu dabarsuuf yookaan bu’aa filannoo qooduuf jedhanii rakkoon irra gahe hin jiran. Hojiin poolisii nagaa lammileefi qabeenyasaanii eeeguudha. Buufataalee filannoo keessatti poolisoonni sagalee paartii eeguu osoo hin taane nagaa tiksaa turan. Biyyoota gariitti garuu akka namni aangoorra jiru mo’u poolisoonni humnaan sagalee namoota kennisiisuun beekamu. Filannoo kana irratti garuu, poolisoonni rakkoo uumame karaa nagaan  tasgabbeessuufi  akka seeraatti hojiisaanii hojjachaa turan. Kaadhimamaa pirezidaantummaa kan ta’e Joorj Wajakooyaa kan duula na filadhaa isaa irratti Keeniyaa biyya maruwaanaa (baala sammuu hadochuu) goochuun dinagdee biyyattii nan foyyessa jechaa ture akkuma warraa kaanii kabaja argate. Wajakooyaan akkuma Wiiliyaam Ruutoo guyyaa filannoo mootummaan eegumsa ramadeef. Ruutoon, pirezidaant Uhuurun waldhibdee qabatus, tajaajila mootummaa hunda akkuma Raayilaa Odiingaa kan mootummaan deeggarame argateera. Keeniyaa keessatti aangoo siyaasaaf dorgomuun maallaqa guddaa gaafata. Yoo maallaqa hin qabne filatamuun waan hin yaadamnedha. Aangoo siyaasaaf dorgomuun yoo xiqqaate doolarii Ameerikaa 200,000 gaaffachuu isaa namoonni baay’een himu. Biyyoota hedduu keessatti paartiin siyaasaa murteesaadha.  Kaadhimamtoonni filatamuuf paartii qabaachuu qaban. Keeniyaa keessatti ammoo namoonni hedduun paartii malee filatamaniiru. Humna paartiin qabdu osoo hin taanee, namoonni dandeettii namaa ilaaluun filatan. Paartiin UDA jedhamtu waggaa lamaan dura ijaaramte. Garuu Pirezidaant Ruutoo dabalate miseensota parlama 100 ol argate. Bulchiinsa 290 keessaa 261tti kaadhimamtoota dhiheessateera. Paartiin Uhuruu Keniyataa Jubiliin miseensota 23 qofa argate. Biyyattiitti  paartii jalqaba kan taate  KANU ammoo 3 qofa argatte. Filannoo Keeniyaa keessatti afaan itti fayydaman bakka gara garaatti jijjiirama fidee argameera. Duula filannoo kutaalee biyyattii gara garaa keessatti gaggeeffamaa tureen filatamtoonni saboota bira deemanii na filadhaa yeroo lallaban afaanuma saba sanaa fayyadamaa turan. Raadiyooniiwwan FM gara garaas afaanota saboota biyyattii gara garaan dabarsu. Hangam afaan filannoo Keeniyaa keessatti murteessaa akka ta'e hubachuuf kan filannoo miillanaa kanaan pirezidantummaa injifatan Wiliyaam Ruutoo ilaaluun dansa. Ruutoon Kaaba Keeniyaa dabalatee wayita bakka hawaasni Oromoo jiran deemanitti afaan Oromoon nagaa gaafachuun qalbii ummataa hawwatanii turan.