Dubartoota heerumuuf waraqaa ragaa durbummaa gaafataman

Iraanitti gaa’elaan dura shamarran durbummaa qabaachuu isaaniitti maatii isaaniif iddoo guddaatu kennamaaf. Yeroo garii warri dhiiraa waraqaa ragaa durbummaa fedhu. Gochaa kana Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) mirga namoomaa dhiiba jedha. Haatahu malee bara dabre irraa eegalee namoonni hedduu mormii dhimma kanarratti taasifamutti makamaa jiru. ''Akkan si fuudhuuf ani durba jettee na gowwomsite. Namni dhugaa kana beeku kamuu si hin fuudhu.’’ Abbaan warraa Mariyaam, erga walfuudhanii booda yeroo hunda qunnamtii saalaa erga raawwatanii booda kana itti dubbate. Lakkii qunnamtii booda dhiigni mul’achuu baatus, amma dura tasumaa qunnamtii saalaa raawwadhee hin beeku jechuun itti himuu yaalte. Inni garuu abadan jedhe – amanuu waan hin dandeenyeef, waraqaa ragaa durbummaa fidi jedheen. Kun Iraan keessatti waan baramedha. Erga wal kaadhimmatan booda, dubartoonni hedduun mana yaalaa deemuun, qorannoo amma dura qunnamtii saalaa raawwachuu dhiisuu isaanii agarsiisu taasisu. Haa tahu malee WHO qorannoon dubrummaa gama saayinsiin wanti fayyadu hinjiru jedha. Waraqaa ragaa Mariyaam irratti kutaa qaamaa ishee ‘hymen’ jedhamuufi fiixee/hulaa qaama saalaa irratti argamuun "elastic" jechuun katabame. Kana jechuunis qunnamtii saalaa booda dhiigni hin mul’atu jechuudha. ‘‘Garmalee natti dhagahame. Waanin balleesse hin qabu, garuu abbaan manaakoo na arrabsaa bahe. Kana obsuu hin dandeenye, kiniinii fudhadhee of ajjeesuu yaale,’’ jetti. Arganii hospitaalatti fiiganii geessan, lubbuunis oolte. ‘‘Guyyoota dukkanaa sana tasumaa hin dagadhu. Yeroo sana keessa kg 20 hir’ise.’’ Iraanitti seenaan Mariyaam kan ishee qofaa miti. Gaa’elaan dura durbummaa qabaachuun shamarran hedduuf maatii isaanii biratti iddoo guddaatu kennamaaf. Barmaata aadaa keessatti hidda gadi fageeffatedha. Haatahu malee dhiyoon asitti haalonni jijjiiramaa jiru. Warra dhiiraas dabalatee dubartoonni hedduun biyyattii, qorannoon durbummaa dhaabbachuu qaba jechuun qabsootti jiru. Sadaasa dabre keessa warraaqsi gama onlaayiniin taasifame, ji’a tokko keessatti mallattoo 250,000tti siqu argate. Kunis Iraan keessatti dhimmi qorannoo dubrummaa uummata duratti dhiyaachuun, mormiin yoo irratti kahu yeroo jalqabaaf ture. ''Sarbama mateenyaa (privacy) fi waan kabaja namarraa mulqu,’’ jetti Neda.  Nedaan Tehraanitti barattuu ganna 17 turtetti, dubrummaashee jaalalleeshee wajjiin qunnamtii raawwatteen dhabde.   ''Nan nahe. Maatiin koo yoo dhagahan maaltu taha kan jedhutu guddoo na yaaddesse.’’ Kanaafis ‘hymen’ ishee bakkatti deebisuuf yaalii gochuuf murteessite. Akka adeemsaatti yaaliin kun seeraan ala miti – tahus garuu ilaalcha hawaasaa cimaa gama kanaan jirurraa kan kahe, hospitaalli kamuu wal’aansa kana hin gaggeessu. Nedaan kilinika dhuunfaa dhoksaan ishee wal’aanu argatte – gatiinsaa garuu akkaan qaaliidha. "Qusannaa koo hundan achirra fixe. Laappitooppii, bilbilakoo fi faaya warqee koo gurgure,’’ jetti. Kana malees yaaliirratti waanti tahe wayii mudannaan ittigaafatamummaa guutuu fudhachuuf mallatteessite. Achis narsii deessistuun wal’aansichi taasifameef – naannoo daqiiqaa 40 fudhate. Yaalii kanarraa bayyanachuuf Nedaan torbanoota hedduu itti fudhate. "Dhukkubbii cimaan qaba ture. Miila koo sosochoosuu hin danda’u ture,’’ jechuun yaadatti. Waan kana mara maatiishee jalaa dhoksuun raawwatte. "Kophummaan garmalee natti dhagahama ture. Sodaan isaan jalaa dhoksuuf qabu, dhukkubbii koo akkan obsu na gargaare.’’ Haatahu malee waan kun hundi oggaa obba’u, dhamaatiin isheen dabarsites lafatti hafe. Maaltu dhalate? jettu taanaan – ganna tokkoon booda nama ishee fuudhuu barbaadu walbarte. Garuu wayita qunnamtii raawwatanitti, dhiigni mul’achuu dide. Yaaliin isheen taasifte milkaa’aa hin turre. ''Jaalalleen koo gaa’elatti isa galchuuf isa gowwomsuun na himate. Ati sobduudha naa jechuun, na dhiisee sokke.’’ WHO’n qorannoon dubrummaaf godhamu naamusaan alaafi faayidaa saayinsaawaa tahe hinqabu jedhus, gochaan kun biyyoota hedduu keessatti raawwatama – Indoneezhiyaa, Iraaq fi Tarkiin isaan keessaati. Dhaabbanni Medikaalaa Iraan haala murtaa’oo tahe keessa qofa qorannoo akka taasisan hima – fakkeenyaaf ajaja mana murtiinifi himannaa gudeeddiin. Haa tahu malee gaaffiin waraqaa ragaa dubrummaa yeroo hedduu kan dhiyaatu, lameen walfuudhuuf karoorfatan irraati. Kanaanis yeroo hedduu haadhasaanii wajjiin tahuu, kilinikoota dhuunfaa bira deemu. Hakiimni yookaan narsiin deessistuu qorannoo kana taasisuun waraqaa raga kennu. Waraqaa kanarratti; maqaan isheefi kan abbaashee, eenyummeessaan biyyaaleessaafi yeroo garii suuraan ishees taa’uu mala. Kutaan qaamaa ‘hymen’ jedhamu sadarkaa maalirra akka jiruufi barreeffamni: ‘’Shamarreen kun durbummaa qabdi,’’ jedhus irra taa’a. Yaalii lubbuushee balleessuu taasiste waggaa afuriin booda, Mariyaam gama mana murtiin abbaa warraashee ishee rakkisu irraa gargar bahu dandeesse. \nAmma hiriyaa jaalalaa hinqabdu. ''Amma booda dhiira amanuun guddoo natti ulfaata,’’ jette. ‘’Yeroo dhiyootti nan heeruma jedhee hin yaadu.’’ Dubartoota akka ishee kuma kurnaan lakka’aman kaan wajjiin tahuun, warraaqsa intarneetarraa waraqaa raga durbummaa haambisuuf duulu mallatteessiteetti. Dhiyeenyatti jijjiiramni ni dhufa jettee akka hin yaadne kan himtu Mariyaam, garuu gaaf tokko biyyashee keessa dubartoonni mirgisaanii ni kabajama jettee abdatti. ''Nan amana gaaf tokko ni taha. Gara fuulduraatti ijoolleen dubraa tokkollee waan an keessa dabre an hin dabarre nan amana.’’ Maqaan namoota odeessa kana keessaa, eenyummaa isaanii tiksuuf jecha jijjiirameera.


'Sababiin areeda qabuuf akkan hin bareennetti takkaa yaadee hin beeku'

Isin akkuma tasaa osoo maatii keessan keessaa, haatii warraa keessan ykn obbooleettii ykn intallii keessan osoo areedi dheeraan fuulasheerratti biqilee maal gootu? Dubartii Indiyaa areeda fuulashee guddifattu tunis namootaan dinqisiifannaafi balaalleeffannaa akka irra gahu himti. Garuu isheen balaaleeffannaafi arrabsoo kamiinuu gonkumaa akka hin saalfannee (hin qaanoofne) dubbatti. Dubartii Indiyaa yeroo keessa areeda baafte muxxannoofi mudannoo ishee akkasiin BBCtti himte. Maqaanshee Shiyjaa jedhamti. ''Hareedakoo nan jaaladha,'' jetti dubartiin umuriin waggaa 35, Shiyjaan. Namoonni karaa miidiyaa hawaasaatiin suuraa ishee arganiifi kanneen qaamaan argan hundi maaliif akka areeda guddiftu yeroo baayyee gaafatamti. ''Ani kanan jechu danda'u waanan jaaladhufan. Baayyeen jaaladha,'' jetti. Dubartii maqaa tokkichaan waamamtu tunis, biyya Indiyaa aanaa Kaanuur kibba bulchiinsa Keraalaa keessa jiraatti. Akkuma dubartoota baayyee biraas, barootaaf hidhiishee gubbaatiin olitti riifeensa xiqqoo qabdi turte. Isheenis rifeensichi gonkumaa haaduuf akka hin barbaadne dubbatti.\nGaruu ammoo waggoota shaniin duras, riifeensi hidhii gubbaa isheetiin olii kuni baayyachaa dhufuun ifatti mulachu eegale. Shiyjaanis akkuma jiruutti dhiisuuf murteessite. ''Kanaan booda isa malee jiraachu yaaduu hin danda'u. Yeroo weerarri Covid-19n eegaleetti sababii fuulakoo haguuguuf jecha yeroo hunda maaskii kaawwachu jibbeen ture,'' jetti. Namoonni ishee argan hedduun akka areeddashee kana haadduuf gaafatanilleen ishee hin barbaaddu. ''Sababiin areedda qabuuf jecha akkan hin bareenneetti takkaa yaadee hin beeku ykn yaaduus hin qabu.'' Yeroo baayyee dubartoonni fuularratti riifeensa qabaachuun gaarii akka hin taaneetti tiit himamuun gatii baasani haaduu. Haata'u malee bara kana keessa dubartoonni muraasni rifeensa fuulasaanii irraa haaduu dhiisuun ilaalcha sana faallaa dhaabbataa jiru. Bara 2016 keessas gaggeessituun duula ilaalcha gaarii qaamaa (body positivity campaigner) Haarnaam Ka'uur dubartii dardara addunyaa areeda baafte ta'uun galmee addunyaa Giinas irratti galmoofte. Gaaffiifi deebii kana dura taasifteen, arrabsoo baayyee keessatti of jaalachuu baruun akkamitti akka riifeensa fuulasheerraa amantee fudhachuuf akka gargaare himte turte. Shiyjaadhaaf ammoo areeddashee guddisuun qaama eenyummaa isheeti.\n''Waanuman jaaladhuun hojjadha. Osoo lubbuu lama qabaadhee, tarii lubbuu tokkoon warra kaaniifiin jiraadha ture ta'a'' jetti. Ilaalchi akkanaa kunis waggootaaf rakkina fayyaa keessa darbuurraa kan dhufeedha. Shiyjaan yeroo jahaaf wallaansa baqaqsanii yaalamu taasifte jirti. Fakkeenyaaf, tokko harmashee keessaa dhiitoo baasuuf, tokko gadaameessa keessa dhiitoo baasuufi kkf yeroo jaha wallaanamte beekti. ''Yeroo hunda yoon wallaansa baqaqsanii yaalamu keessaa bahutti, akkan deebii'ee walllansa sana fakkaatuu hin taasifneen abdadha,'' jetti. Rakkoolee fayyaa hedduu keessa darbuun ishees, Shiyjaan akka jireenya ishee gammachisuu jiraattuuf cimina kenneef. Shiyjaan ijoolloommaatti ija laaftu akka turte dubbatti. Dubartoonni ollaashee sa'aatii 12n booda baayyee alatti ishee hin argan. Bulchiinsi Keraalaa naannoolee baayyee guddataa jiran keessaa tokko taatuulleen, ammas naanncihatti olaantummaan dhiiraa ni mul'ata. Dubartoonni qofaa jiraachuufi imaluu hin jajjabeefaman. Wayita gaa'ila dhaabbachuun gara bulchiinsa ollaa Taamiil Naaduutti dabarteetti, bilisummaa haaraa akka argattee dubbatti. ''Abbaan manaakoo hojii deemee galgala deebii'a. Kanaafu, galgala ala taa'een eega. Yeroo tokko tokkoos, yoon waa bitachu barbaade galgala keessa qofaakoo suuqii dhaquun danda'a. Eenyumti si hin xuqu. Yoon qofaakoo waan hojjachu wal jalaan baru ammoo ofitti amanamummaan koo dabalaa dhufe,'' jetti. Maatiifi hirriyyooni Shiyjaa garuu hareeda ishee irratti hin mormaniin. Intalli ishees yeroo heddu akka irra bareedu itti himti. Namoota daandii irratti itti dhufan irraa ilaalcha gosa hundaa akka dhaggeesse dubbatti. ''Namoonnis 'kan areedda biqilchu diira, garuu dubartiin attamiin biqilichitii?' jechuun natti qoosuu,'' jetti. Dhiheenya kana keessas yeroo hedduu miidiyaalee biyya keessa irratti dhiyaatte. Odeessaalee dhimma isheerratti barraa'an irratti yaada badaa facebook irratti akka barraa'e argu himti. Yeroo baayyees irriyoonni Shiyjaa yaadawwan kanneeniif cimsanii Facebook irratti deebii kennu. Isheen garuu yaadni badaan namootaa kunis gonkumaa akka ishe hin dhiphifne dubbatti. ''Yeroo tokko tokko ammoo isaanitti kolfuufan ilaalayyu.''


Waa'ee raadiyoo hangafaa Afaan Oromootiin tamsaasuu eegale kana beektuu?

Itoophiyaatti waggoota saddetamaan dura akka salphaatti raadiyoo ofii qabaatanii dhaggeefachuun haa turuutii daboodhaan bakka tokko dhaabatanii sagalee guddistuudhaan dhaggeeffachuunuu carraa namni hundi hin arganne ture. Moggaasa maqaa Xaaliyaanii, Sheentereediyoo (centre of radio) ykn giddugala raadiyoo jedhuun raadiyoon bara Xaaliyaaniin Itoophiyaa weerartee (1936-1941) turte keessa Jimmatti hundeeffame. Jidduu galli tamsaasa raadiyoo kunis, seenaa tamsaasa raadiyoo Afaan Oromoo keessatti isa dursaati, jechuun ogeessi seenaa godambaa magaalaa Jimmaa, Obbo Najiib Raayyaa BBC'tti himeera. Sheentereediyoon Aanaa Maannaa Ganda Keellaa Guddattii jedhamu kan magaalaa Jimmaarraa fageenya kiiloomeetira shanirratti argamutti kan hundeeffamee ture yoo ta'u, ijaarsi isaa bara 1936'tti jalqabuun bara 1937 booda ammoo tamsaasa jalqabuuti himama. Akka ogeessi seenaa godambaa, Obbo Najiib dubbatutti, teeknolojiin Sheentereediyoo naannoo bahumsa magaalaa Jimmaa daandii lixaan gara magaalaa Aggaarootti geessu kan magaalaa Jimmaarraa kiiloomeetira shan fagaatu irraa kan tamsa'u ture. Achiinis meeshaan sagalee simatan ykn risiivara (receiver) kan dambalii tamsaasichaa fudhachuun mana qopheessaa magaalaa Jimmaa irraa gara sagalee guddistuuwwan (Speakers) bakkeewwan sochiin namootaa itti danatu jahatti tamsa'aa ture. Magaalichatti bakkeewwan namoonni itti danatan jaha: Aweetuu Mandaraa, Qocii, Faranj-araadaa, Jireen, Mantiinaa, Shawaa-barrii fi Safara Salaam kanneen jedhamanitti jiraattonni ganama sa'aatii 2:00, guyyaa sa'aatii 6:00 fi galgala sa'aatii 12:00'tti dhaabatanii labsii fi odeeffannoo gara garaa hordofaa akka turan Obbo Najiib BBC'tti himeera. Haata'u malee, ''Bara 1941'tti Xaaliyaaniin biyya gadhiistee, buufata raadiyoo Jimmatti hundeessites dhiiste baate. Kanuma hordofuun ture mootichi Hayilasillaasee yeroo biyyatti deebi'an, kallaattiidhaan raadiyoon kun akka cufamu kan godhan,'' jedhu Obbo Najiib. Sana booda ammoo Ingliziin guutummaa buufata raadiyoo kana buqqisuun gara Sudaan, Omduramaan geessite jedhu. ''Yeroo ammaa kanas dhaabbata Raadiyoo Omduramaan (Omdurman Radio Station) jedhamuudhaan Sudaanitti tamsaasa raadiyoo biyyaalessaa kennaa jira,'' jedhu ogeessi seenaa godambaa Obbo Najiib. Kan akka hambaa seenaatti as godambaa kanatti argamu risiivara Sheentereediyoo yoo ta'u, mana qopheessaa magaalaa Jimmaa kan Xaaliyaanotaan ijaarame keessa ta'uudhaan dambaliidhaan tamsaasa raadiyoo buufata isaarraa darbu fudhatee gara sagalee guddistoota magaalaa Jimmaatti tamsaasaa turedha. Turtii waggoota shanii Xaaliyaaaniin Itoophiyaa keessa turteen, misoomni ijaarsa magaalaa, riqichaa, manneen barnootaa, sinimaa fi gamoolee bashannanaa hedduun magaalota Itoophiyaa gara garaa isaan buufatanii turanitti har'allee hambaa ta'ee hafee jira. Seenaan hambaa biyya keessaa hatamee gara Sudaanitti fudhatame kun akka biyyaatti deebi'uuf adeemsi jalqabbiirra akka jiru dubbatu, ogeessi seenaa godambaa magaalaa Jimmaa BBC'tti dubbatan kun. Sheentereediyoon afaanota gara garaa shaniin tamsaasaa akka ture himu qorattoonni seenaa. Afaanooti Sheentereediyoon ittiin tamsaasaa tures: Iswaahilii, Afaan Oromoo, Afaan Araabaa, Afaan Ingilizii fi Afaan Xaaliyaaniitiin tamsaasaa ture. Afaan Oromootiin alatti afaanootii biyya biraa kunneen attamiin akka raadiyoo kanaan itti dhimma bahan ilaalchisees yunivarsiitii Jimmaatti qorataan Aadaa Oromoo fi gargaaraan pirofeesaraa Kamiil Mohaammad BBC'tti waan himan qabu. Afaan Oromoo fi Arabaa bara bulchiinsa mootii Abbaajifaar 2ffaa magaalaa Jimmaatti akka afaan hojiitti kan dhimma itti bahamee ture jedhu qorataa Kamiil. Iswaahiliin ammoo afaan gaanfa Afrikaatti bal'inaan dubbatamuu fi afaanonni Xaaliyaanii fi Ingilizii ammoo siyaasa bara sanaatti hariiroo fi hololaa idil-addunyaatiif waan isaan gargaaraniif itti fayyadamaa turan jechuun haalaa ture kan BBCtti himan gargaaraan pirofeesaraa Kamiil Mohaammad.  ''Tamsaasni asitti bara 1937'tti eegale kunis tamsaasa raadiyoo Afaan Oromoo kan jalqabaati'' jedha Najiib Raayyaa. Xaaliyaaniin raadiyoonii kan hundeessite hundaa ol holola mootummaa isaanii ittiin dabarsuu fi babal'isuudhaaf itti fayyadamaa turan. Kanaafuu seenaa keessatti raadiyoo Afaan Oromootiin tamsaasuu eegale kan jalqabaa magaalaa Jimmaa irraa ture jedhu Obbo Najiib. Haaluma kanaan hanga bara 1941'tti kan itti fufe yoo ta'u akkuma mootiin Hayilasillaasee Ingilizii, biyya itti baqatanii turanii gara Itoophiyaatti deebi'aniin akka tamsaasnii Sheentereediyoo magaalaa Jimmaa irraa tamsa'u dhaabsisani. Kun ammoo, guddina raadiyoo Afaan Oromoo akkanni ittifufiinsa hin qabanne taasisuun, "Biyya keessatti dhorkamuun tamsaasa raadiyoo Afaan Oromoo diddaa gara garaa uumuudhaan, yaaliiwwan tamsaasa raadiyoo Afaan Oromootiin taasisuutti geesse. ''Bara 1965tti Ayyuub Abbubakar tamsaasa raadiyoo Afaan Oromoo Somaaliyaa Moqadishoo irraa tamsaasuu eegale. Sana booda ammoo 1972tti raadiyoo Harar kan jedhamu Harar irraa Afaan Oromootiin tamsaasaa ture," jechuun haala ture kan himan gargaaraan pirofeesaraa Kamiil Mohaammad. ''Bu'aa bahii hedduun booda, seenaadhuma Sheentereediyoo hordofuudhaan, bara 2010'tti ammoo raadiyoon hawaasaa yeroo jalqabaatiif Afaan Oromootiin yunivarsiitii Jimmaarraa tamsaasuu eegale'' jedha Kamiil Mohaammad. Baroota weerara Xaaliyaanii keessa kutaalee Kibba Lixa Itoophiyaattis, ijaarsa magaalota Oromiyaa kan akka Jimmaa fi Aggaaroo keessattis bu'uura guddaa kaa'aniiru. Kunimmoo ijaarsa gamoo fi riqichaan olitti guddina afaanii, fiilmii fi ogbarruu har'aatiif gumaacha mataasaa bahateera, jechuun Kamiil Mohaammad fayidaa tamsaasa raadiyoo Afaan Oromoo jalqabaBBC'tti himeera. Kanamalees, boodarra Sheentereediyoon, bakka itti Afaworq Gabrayesuus, dubbi-himaan mootummaa Xaaliyaanii bara sanaa fi barreessaan asoosama dheeraa afaan Amaaraa jalqabaa kan ta'e Xoobbiyaa jedhamu itti hidhame ta'uus seenaan ni kaasa. Bakki kun yeroo ammaa buufata waraanaa humna addaa Oromiyaa ta'uudhaan tajaajilaa jira. Magaalaan Jimmaa magaalota Itoophiyaa gamoowwan jajjaboo umrii dheeraa qaban kan kaayyoolee bulchiinsaa, daldalaa, bashannanaa fi mana nyaataaf dhugaatiitiif Xaaliyaanotaan ijaaraman hedduun keessatti argaman keessaa ishee tokko akka taates seenaan ni yaadachiisa.


Dubartiin Indiyaa 'ofitti heerumuuf' sagantaa qopheessuun falmii kaase

Biyyoota Lixaa keessatti ofitti heerumuun ykn of fuudhuun (Sologamy) waggoota dhiyoon as akkaan dabalaa dhufeera. Amma ammoo Indiyaas qaqqabeera. Dubartii lammii Indiyaa Kashamaa Biinduu Waxabajjii 11 sirna cidhaa ofitti heerumtu bulchiinsa Gujaraat mana sagadaa magaalaa Vadodaaraa jedhamu keessatti qopheessuutti jirti. Sagantaa cidhaa kanaaf wanti akka aadaa Hinduutti barbaachisu hunduu guutamee kan hanqatu abbaa warraa qofa. Dubartiin kun sirna cidhaa ishee erga raawwattee shirri shirrii caagulaaf bakka Goa jedhamu daawwatti jedhameera. Biinduun Indiyaa keessatti dubartii jalqabaa ofitti heerumaa jirtu ta'uu hin ooltu. Dubartiin ganna 24 Soshoolojii barattuufi biloogara taate kun, ''namootni baayyeen akkan namaan fudhatamuu danda'u natti himaniiru. Animmoo of fudhachuu koon itti hima,'' jetti. Biinduun ofitti heerumuu isheetiin jireenyaa ishee of jaalachuuf dabarsitee kennuu dubbatti. ''Ofitti heerumuun ykn of fuudhuun ofiif atumti akka jirtu, jireenya si guddisu fi nama gammachuu qabdu si godhuuf waadaa raawwattu.'' Itti dabaluunis ''ofitti heerumuun eenyummaa koo adda addaa, keessumaa dadhabina koo gama ilaalchaan, qaamaanis ta'e miiraan jiru kabajee fudhachuu koo agarsiisa. Gaa'illi kun gochaa of fudhachuuti. Wantin jechuu barbaade walumaagalatti ofii koo kabajee fudhachuu, qaamaa koo bareedaa hin taaneyyuu,'' jetti. Haati ishee BBC'tti yoo himan murtee mucaa isaanii fudhatanii eebba isaaniis akka kennaniif, gaafa cidha ishees hiriyyoota isaanii waliin akka irratti argaman himan. Biinduun ''haati koo yeroo hundumaa waan haaraa yaadda. Hanga si gammachiisutti nuti rakkoo hin qabnu,'' naan jedhaniiru jetti. Maatiin ishee yaada haaraa simachuuf sammuun isaanii qophaa'aa ta'uu dubbatti. Yeroo jalqabaaf namni ofitti heerumuun ykn of fuudhuun oduu haaraa ta'ee erga dhagaahame waggaa 20 ni ta'a. Yaadichi jalqaba kan dhagaahame taatoo diraamaa dheeraa Ameerikaa Sex and the City jedhu Kaarii Biraadshoowiini. Ergasii cidhi akkasii dhibbaan lakkaawwamu keessumaa ammoo dubartootaan raawwatamuun gabaafameera. Haala raajii jedhameen ammoo moodeeliin Biraaziil ganna 33 tokko ofitti heerumtee ji'a sadii booda of-hiikuun gabaasameera. Kanaan walqabatees dhaabbileen wantoota cidha kanaaf barbaachisan dhiyeessan gabaa isaanii ho'isaa jiru. Odeessaleen kanaan walqabatan hedduun garuu gurra warra Hindii hedduu hin galle. Ofitti heerumuun Biinduu dhagaahamuun dubbii ijoo ta'eera. Ogeettiin fayyaa sammuu Dr Savita Malhotra yaadni ofitti heerumuu kun xiqqooshee adda jechuun BBC'tti himan. ''Namni hunduu ofiif jaalala qaba. Nama hunda keessa jira. Gaa'illi ammoo wanta qaama lama gidduutti raawwatuudha,'' jedhu. Miidiyaa hawaasaa gubbaatti namootni gariin dubartii kana jajanii kaaniifis kaka'umsa taati yeroo jedhan, kaan ammoo yaaduma ofitti heerumuu ykn of fuudhu jedhu dhagahuu hin fedhan. Bakka namni biraan cidha sana raawwatu hin jirretti yaadumti gaa'ilaa maalii? jechuun gaafatti dubartiin tiwiitara gubbaa barreessite tokko. Namni biraan ammoo Biinduun gaafatama maatii miliqaa jirti jedha. Biinduun namoota ishee qeeqaniif deebiin qabdu ''Waanin barbaadutti heerumuun murtee kooti. Dhiira haa ta'u dubartii haa ta'u ofiikoo,'' kan jedhudha. Ofitti heerumuun sologamy akka baratamu gochuun barbaadas jetti. ''Si caala kan si jaalatu eenyu? Yoo kufte kan ol si kaasu suma.''


Manneen Barnootaa Afaan Oromoo Naannoo Amaaraa keessatti banamanii turan akkamiin cufamaa jiru?

Naannoo Amaaaraa Godina Shawaa Kaabaatti aanaan Aangoo Laalaa fi xarraa jedhamu Naannoo Oromiyaa Aanaa Qimbibiit wajjin wal daangessa. Hawaasni aanaa kana gandoota ollaa aanaa Qimbibiit jiran hedduunis kan afaan Oromoo dubbatan yoo tahan, yeroo dheeraadhaaf mirga afaan dhalootaatiin barachuu gaafachaa akka turan himu jiraattonni BBC’n dubbise. Maatiin isaa aanaa Aangoo Laalaa fi Xarraa keessa akka jiran kan himanii fi amma Magaalaa Shanoo kan jiraatan Obbo Shimallis, gandoonni aanaa naannoo Amaaraa kana jalatti hammataman kaan shira rifirandamii jalqaba bara 1990moota irratti taasifameen gara naannoo Amaaraatti hammataman jedhu. “Hawaasni gandoota hedduu gara naannoo sanaatti kan hammataman shira rifarandamii fakkaatuun gageeffameen malee, nuti Oromoodha. Lafti kaan ammoo babal’ifannaadhuma yeroo dhihoo taasifameen gara naannoo Amaaraa jalatti hammataman,” jedhu. Erga gara naannoo Amaaraa jalatti hammatamanii garuu tajaajilli mootummaas ta’e barnootaa kan argataa turan Afaan Amaaraatiin qofaa akka ta’es himu. Obbo Shimallisi fi jiraataan aanichaa biraa maqaan isaanii akka hin ibsamne BBC gaafatan akka jedhanitti, naannoo Amaaraa aanaa Aangoo Laalaa fi Xarraa kanatti manneen barnootaa afaan Oromoo akka banamaniif sababa kan ta’e gaaffii uummataa dhiibbaa uumaa dhufedha jedhu. “Waggaa afuriin dura yeroo naannoo Oromiyaa keessatti warraaqsi cimaan deemaa ture sana hawaasni aanaa kanaas afaan kanaan barachuu qabna jechuun dhiibbaa gochaa turan. "Yeroo sana naannoo Oromiyaa kan bulchaa turan Obbo Lammaa Magarsaa Obbo Gadduu waajjin dubbachuun akka manneen barnootaa kun banamuuf ta’e,” jedhan jiraattonni. Sababa kanaanis aanaa naannoo Amaaraa kana keessatti manneen barnootaa 20 tahan afaan Oromootiin akka barsiisan ta’ee hojiin jalqabame. Waajjiira Barnootaa Aanaa Qimbibititti ogeessa Qorannoo Sirna Barnootaa kan tahan Obbo Masfin Raggaasaa ammoo ogeessa gara aanaa Aangoo Laalaa fi Xarraa deemuun deeggarsa gochaa turaniidha. “Yeroo sana manneen barnootaa Afaan Oromoo 20 banuudhaaf hojjetamaa ture. Waajjira barnootaa aanaa Qimbibiit Xalayaan gaafachuun Aanichatti deddeebi’ee deeggarsa gochaan ture. Barsiisota qacaruu, kitaabaa fi kaan mijeessuu irrattin hojjechaa ture,’’ jedhan. Manneen barnootaa Afaan Oromoo aanaa Aangoo Laalaa fi Xarratti banaman keessaa tokkotti barsiistuu akka taatee fi maqaan ishee akka ibsamu kan hin barbaanne shamarreen tokkos akkas jechuun akkaataa itti achatti hojii jalqabde himti. “Ani kanan ramadame bara 2012ti. Beeksisichi naannoo Amaaraa kanatti afaan Oromootiin barsiisaan barbaadama kan jedhu argeen galmaa’e. Beeksisni kan bahe Naannoo Oromiyaa Shanootti. Achittin dorgomnee. San booda mana barumsaa irratti carraadhaan ramadamne” jetti. Barsiisonni kunneen adeemsi qacarrii isaanii naannoon Oromiyaatti raawwatus itti waamamni isaaniis ta’e mindaa kan kanfaluuf garuu naaannoo Amaaraatiin. Ogeessi barnootaa aanaa Qimbibiit Obbo Masfin yeroo sanaa kaasee hanga yeroo dhihootti qunnamtii gaarii qabna ture. Deeggarsa ogummaa hundumaa nutu kennaafi ture jedhan. Walakkeessa bara 2014 kanaa asitti garuu hariiroon isaan wajjin qaban laafaa akka dhufee fi manneen barnootaa Afaan Oromootiin barsiisaa turan akka cufamaa jiran odeeffannoo qabaachuus himan. “Ani kanin beekuu fi sirrittis deeggaraa ture manneen barnootaa Afaan Oromoo jahatu turan. Isaanis barattoota sirritti qabu. Daree tokko keessa hanga barataa 50 qabu. Hawaasni naannoos yeroos gammachuu qaba ture,” jechuun haala ture yaadatu. Deeggarsa waajjirri barnootaa aanaa Aangoo Laalaa fi Xarraa waajjira barnootaa aanaa Qimbibiit gaafatuunis kitaabilee barnootaas naannuma Oromiyaa irraa argachaa akka turanis himu. “Manneen barnootaa kun deeggarsa gahaa hin qaban. Kitaaba dhuunfaadhaanfaa warra Oromiyaa irraa ergifannee barsiisaa turre,” jetti baarsiistuun mana barumsichaa tokko. Akka jiraattonni naannoo sanaa jedhanitti, gaaffii uummaataa waggoota afuriin dura ture deebisuf aanaa naannoo Amaaraa kana keessatti manneen barnoota Afaan Oromoo banamanii hojii jalqabanii fi adeemsarra turan 20 ta’u. Isaan keessaa amma barumsa kan kennaa jiru manneen barnootaa sadi qofa yoo ta’u kaan isaanii dhaabbataniiru. Mana barumsaa cufame tokko keessatti barsiisaa kan turee fi manni barumsichaa cufamnaan gara naannoo Oromiyaatti deebi’uu kan himu barsiisaa Guutaa Tolaa (Maqaan kan jijjiirame) haala ture akkas jechuun hima. “Ani manni barumsaa sun banamee waggaattin achitti ramadamee deeme. Uummani naannoo sanaa hunduu afaan Oromootin baranna jedhanii sochii godhan. Booda kara aanaa sanaatiin barsiisota irratti dhiibbaa gochuun jalqabame.” “Uummata keessa deemaniis ‘ijoolleen keessan silaa afaan Oromoo akkanaanuu beekti baratanii maal godhu? Eessatti ittiin hojjetu? jechuun dhiibbaa uummata keessatti godhamaa ture. Uummata tuttuqan. Uummannis deemee deemee yaadicha fudhatee manni barumsaa cufamuurra gahe,” jedha. Kitaabni Afaan Oromoo waan hin jirreef ijoolleen barnoota afaan Oromoo kanaan seeraan barachaa hin jiranii kan jedhus dhiibbaa ture keessatti sababa ijoo akka ta’es eera barsiisaan kun. Barattoonni manneen barnoota kun yeroo jalqabu barumsa jalqaban amma kutaa 4ffaa gahaniiru. Manneen barnootaa Afaan Oromoo kun garuu kutaa tokkorraas barsiifamuun dhaabbateera, kutaa afuriin boodas hin jiru jedhu barsiisonni kunneen. “Walgahii yeroo nu teessisan ‘Dhimma siyaasaatiif yeroo duraa sana asitti baname malee amma dhimma keenya miti’ nuun jedhan. Kun fedhii hawaasaas miti jedhan. Nuyi yoo gaafannummoo hawaasni fedhii qaba,” jedha Guutaan. Manneen barnootaa kunneen keessatti barnoonni Afaan Oromootiin barsiifamuun akka dhaabbatuu fi kanneen kutaa 4ffaa gahanis bara dhufu kutaa tokkoffaa seenuun barumsa isaanii Amaariffaan akka baratan murteessanii jirus jedhu barsiisonni. Itti gaafatamaa itti aanaa waajjira barnootaa aanaa Aangoo LaaLaa fi Xarraa kan turanii fi dhimma manneen barnootaa kanarratti itti dhiheenyaan aanaa Qimbibiit wajjin hojjechaa kan turaan Obbo Gallee Kidaanee bilbilaan dubbisnus amma odeeffannoo kennuuf fedhii akka hin qabne himan. Dhimma kanarratti gaafachuuf Naannoo Amaaraatti Bulchaa Godina Shawaa Kaabaa kan tahan Obbo Taddasaa G/Tsaadiq argachuuf irra deddeebiin bilbillus sababa ‘walgahirran jira’ jedhuun argachu hin dandeenye. Gama naannoo Oromiyaatiinis dhimma kana kan gaafanne Hoogganaa Itti aanaan Biiroo Barnoota Oromiyaa Obbo Efreem Tasammaa, Nannoon Oromiyaa yeroo deeggarsa gaafatamu deeggarsa kennuun alati dhimma naannoo biraa keessaa seenee waan murteessu hin qabu jedhan. “Deeggarsa yoo nu gaafatan nuti deeggarsa kennuuf qophiidha. Fakkeenyaaf godina addaa Oromoo keessatti deeggarsa kitaabilee hedduu ni kennina. Kan kenninu garuu yeroo naannichi nu gaafatudha. Saniin alatti daangaa bulchiinsa naannoo biraa keessa seennee kanatu siif mala jechuu hin dandeenyu,” jedhan. Naannoo Amaaraa ollaa aanaa Qimbibiit kanatti sababa manneen barnoota afaan Oromoo banamanii turan cufamaa jiraniif barsiisonni achitti ramadamanii hojjechaa turanis hojii dhabdummaa, barattoota kutaa 4ffaa gahanis kutaa 1ffaatti deebi’uutu eeggataa jira.


Kaaba Afrikaatti dubartoonni muraasni qofti maaliif hijaaba uffatu?

Suuraan dubartoota hijaaba fi wayyaa gadi dheeraa uffatanii suura kan biroo dubartoonni Kaaba Afrikaa fi Baha Giddu galeesaa baroota 1950 fi 60 'oota keessa ka'an wayyaa gaggabaabaa uffatanii mataa isaanii osoo hin haguuggatin ka'an wal bira qabuun namoonni miidiyaa hawaasa irratti maxxansuun baramaa dhufeera. Ergaan isaas waggoota 50 darban keessatti hawaasa Arabaa keessatti jijjiirama dhufe agarsiisudha.  Warreen suura sana qoodaniif kuni biyyoonni isaanii ilaalcha ammayyummaa fi akkaataa jireenyaa warra lixaa fudhachuu dhiisuu isaaniif agarsiistudha.  Warreen 'konsarvaativ' jedhamanii fi waggoota kurnan heddu darbaniif ilaalcha naannichatti dhiibbaa uumun beekamaniif ammmoo faalladha. Isaanif hawaasni isaanii duudhaa amantii Islaamaa warra gita bittaa koloniitin jalaa sarbame iddootti deebisuudha. Morookoo irraa kaasee hanga Masriitti, sanarras darbee hanga biyyoota naannichaa kaanitti, dhimmi haala uffannaa amantii Islaamaa fuula haguuggachuu yookin hijaaba godhachuu dhimma wal falmisiisaa ture. Kuni ammoo sababni isaa guddaan siyaasni Isalaamummaa ykn Islaamizimii naannichatti suuta suuta babal'ataa dhufuu isaati. Jalqaba bara 1990 keessa biyyoota Kaaba Afrikaa kanneen akka Aljeeriyaa keessatti sochiiwwan Islaamummaa aangoo qabatanii, kaanis aangoo qabachuuf yaalanii turan. Erga aangoo irraa kaafamanii asis dhiibbaan isaan hawaasa naannichaa irratti qaban salphaa miti. Waggoota darban keessatti keessatti Kaaba Afrikaatti haalli kun gadi hir'ataa akka dhufe namoonni dubbatan hedduudha. Morookotti marsariitii Al-Ya'uumif namni barreessun beekamu El-Zaghootin akkana jechuun barreesse: "Biyyoota Arabaa keessatti hijaabni hangam akka uffatamaa jiru hubachuun nama hin rakkisu, addumatti Morookoo keessatti hijaaba uffachuun haalan gadi bu'eera..." Dubartiin miidiyaa Morookotti dubbatte tokko ammoo yeroo hijaaba ofirraa fuudhan dhiibbaa fi hiraarsa hawaasa irraa isaan irra gahu ibsiti. Kuni ta'us garuu waanti duubatti isaan deebisu akka hin jiru.\n\nTuniziyaa keessatti yeroo tokko hijaaba uffachuun mallattoo diddaa siyaasaa ture, sabani isaa mootummanni dhufaa darbaa uffannaa hijaabaa dhorkaa turan waan ta'eef. Warraaksa biyyoota Arabaa keessatti bara 2011 tti ka'e hordofee yeroo muraasaf hijaaba uffachuun hoo'ee ture, garuu ammoo takka turee gadi bu'uu eegale.\n\nMasirittis hijaaba uffachuun gadi bu'aa adeemun siyaasa wajjin walqabata jedhama. Musliim Biraazars Huud kufuu hordofee dubartoonni baay'enis hijaaba isaanii baasanii laafa kaa'uu eegalan.  \n\nDubartoonni Masirii hedduun isaanii haguuggii fuulaa erga lafa kaa'anii waggoota hedduu lakkoofiseera. Garuu hijaaba uffachuun baroota 1970 'ooota keessa irra deebin hoo'ee ture. Kunis Pirezidaantin yeroo sanaa Aniwaar Saadaat paartiin Musliim Biraazars Huud biyyattii keessatti akka socho'u eeyyamuu isaa hordfofeeti. Hanga bara 2013 tti Mohaammad Mursiin aangoo irraa kaafamuutti hijaaba uffachuun itti fufee ture.  \n\nSana booda restorantoota fi bakka bishaan itti daakan tokko tokko keessatti nama hijaaba uffatu akka hin keessummeessine ibsuun eegalame. Kunis hijaaba uffachuun amantii dhaadhessuu wajjin wal qabsiifamee waan ilaalamuuf. Ergasii asi hijaaba uffachuun baay'ee gadi bu'aa jira. Ammayyuu waa'een hijaaba uffachuu fi uffachuu dhiisuu aadaa fi siyaasa bu'uura godhachuun biyyattii keessatti dhimma wal falmisiisadha. Dhiyeenya Masiriitti namichi barattuu yuunivarsiitii tokko si jaaladhe jedhee isheen itti heerumuu dinaan waraane ajjeese ijoo dubbii ta'ee ture.  \n\nJalqaba irratti namni hundi ajjeechaa kana mormeetuma dhiise. Booda irra dubbiin gaafa ifa bahu dheekkamsa cimaa kaase. Keessumaa erga namichi beekamaan karaa foddaa TV barsiisu "fuula keessan haguuggadhaa, dinnaan carraa akka intala duutee kanatu isin mudataa" jedhee booda dheekkamsi babal'ate. Yuunivarsiitin intalli ajjeefamte itti barattu gadda ibsuuf suura isheetin barjaa hojjate irratti akka waan isheen hijaaba uffattee fakkeessee hojjate. Kunis namoota hijaaba uffachuun dirqama miti jedhan aarii dheekkamsi dabalataa akka ka'u godhe. Namichi intala sana ajjeesse adabbiin du'aa itti murtaa'us warri kaan ammoo namichi kun du'uu hin qabu jedhanii mormii kaasan. Murteen du'aa namichatti murtaa'e akka jijjiiramuuf namoonni sooreyyiin amantii dhaadhessanii fi biyya biraa jiraatan abbaa seeraa biyyattii qarshii guddaadhan sossobuu hin oolles ni jedhama. Al-Azaaritti Imaama Olaanaa kan ta'an Sheek Ahmad al-Xaayib akka jedhanitti dubartiin hijaaba uffachuu yoo dhiiste gantuu ishee hin jechisiisu, garuu abboommii Waaqaa hin eegne jedhamti. Naannichatti,fedhiin hijaaba uffachuu, keessumatti dargaggoota biratti, gadi bu'aa dhufus ilaalchi hijaaba godhachuun eenyummaa Musliima tokkootin adda bahee hin ilaalamu jedhu hidda kan fageeeffateedha. Keesummattuu Awurooppaa keessatti mootummaan kamiyyuu bakkeewwan murtaa'anitti seera hijaaba uffachuu dhorku yeroo baasu, waraana Islaamummaa irratti labsameedha jedhama.  \n\nBiyyoota lixaa keessatti waa'ee hijaaba uffachuu qeequn qofti akka jibba Islaamummaa ykn 'Islaamofoobiyaa' tti fudhatamaa jira. Garuu ammoo biyyoota hawaasni Musliimaa itti heddummatutti akka dubartoota dhiibbaa jalaa baasutti ilaalama.


Namni amantii mataa dubartii dhiira dahuu barbaaduutti mismaara rukute barbaadamuu eegale

Paakistaanitti namni amantii dubartii ulfa, dhiira dahuu barbaaddu milkeessuuf mismaara rukute barbaadamuu eegale. Dubartiin kun misaamaara saantimeetira shan dheeratu piinsaadhaan of keessaa baasuuf erga yaaltee booda gara hospitaala Peshawar deemte. Dubartiin kun jalqaba misamaara mataa isheetti rukutuu poolisiitti dubbattee booda garuu odeeffannoo namootarraa argatteen namni amantii dhiira akka deessu waadaa galeef mataa ishee keessa misamaaraan rukutuu fi gaafatamaa ta'uu himte. Poolisiin dhimmicha qorachuu kan eegale suurri qorannoo x-ray kan miidhama mataa dubartii kanaa agarsiisu miidiyaa hawaasaarra erga gadhiifamee booda. Hospitaala 'Lady Reading' keessa kan hojjetu Dr Haayider Kahaan, dubartiin kun jalqaba gara mana yaalaa yeroo dhuftu kan of beektu ta'us dhukkubbii jabaa keessa turtee'' jechuun dubbate. Dubartiin kun haadha ilmaan dubaraa sadii yoo taatu, ammaas irra deebiin durba deessi yoo ta'e abbaan warraa ishee dhiisee akka deemu dhaadachuu isaatiin tarkaanfii kana fudhachuu ishee ogeessi fayyaa himeera. ''Isheen amma ulfa ji'a sadiiti, sodaa abbaa warraa isheef jecha gara warra nama amantaa bira deemte'' jechuun hojjetaan mana yaala isheen itti yaalamtee tokko barruu biyyattii 'Dawn' jedhamutti hime. Biyyoota hiyyeeyyii Kibba Eeshiyaa jiran keessatti dhiirri maatiif qabeenya hora ilaalchi jedhu waan jiruuf namootni amantaa kadhataafi waan gariin dubartootni dhiira akka dahan gargaaru jedhama. Namootni amantaa kunniin kutaalee Paakistaan garii keessatti fudhatama guddaa qabu. Hojimaatni isaanii kunis ogummaa dhoksaa amantaa Islaamaa ta'eedha jedhamee fudhatama Gochaan kun manneen barnootaa Islaamaa hedduu keessatti dhorkameera. Poolisiin Peshaawar ibsa Kibxata baaseen, gareen addaa yakka kana qoratu hundeeffamuufi ''namni amantaa sobaan jireenya dubartoota miskiinatti tapahatuu fi waadaa sobaa dhiira deessu jedhuun mismaara sammuutti rukutu seera duratti akka dhiyaatu,'' dubbatan. Poolisiin hojjettoota hospitaalichaa erga dubbisanii booda ishiin achi buutee nama amantaa kanaa akeekuu dandeessi ilaalcha jedhuun dubartii erga mismaarri sammuu ishee keessaa bahee booda hospitaalichaa baate barbaadaa jira. Hoogganaan Poolisii Peshaawar Abbaas Ahsaan  dhiyootti nama kana ni to'annaa jedhan. Hojjettootni fayyaa hospitaala isheen keessatti waldhaanamtee dhimmicha yeroo beekan maaliif akka hin gabaasne ni qorannas jedhaniiru.


Adamoo lammiilee Naayijeeriyaa gara adurreetti geeddaramuu dandeenya jedhanii

Kibba-Lixa Naayijeeriyaa magaalaa Ibaadaanitti, dargaggeessi Gibengaa Adewooyinii jedhamu haaduu qara qabuufi sagalee guddiftuu qabatee, wayyaa gurraacha uffatee yeroo gabaa keessa deemu bara gidduu-galeessaa keessa nama falfaltuu adamsu, abbaa qorichaa, ykn immoo lallabduu magaalaa fakkaata. Akeekkachiisa: Odeessi kuni wantoota isin rifachiisan qabaachuu mala. Namoonni naannoo gabaa Gibaagii jedhamu turan ergaa kana gaafa dhagahan battalatti adda faffaca’an. ‘’Namni  falfallii ykn toshi kan akka Juujuu ykn Vuuduu jedhamu jiraachuusaaf ragaan agarsiisu doolaara 6000 ykn Naayiraa miiliyoona 2.5 argata,'' jechuun afaan Yoorubaa fi Ingiliiziin labsa. Dargaggoon ganna 24 Waaqatti hin amanne ykn ‘atheist’ tahe kuni biyya akka Naayijeeriyaa amantii jabeessitu keessatti finciluudhaan, waan namoonni Waaqa jedhanii itti amanan ni morma ykn aangoo isaa akka isaaf mirkaneessan gaafata. Naayijeeriyaatti amantiin aadaa juujuu jedhamu, babal’atee kan argamu yoo tahu gariin namootaa aadaa kana amantii Kiristiyaanaa fi Islaamaa wajjin walitti maku jedha qorannoon bara 2010 dhaabbata qorannoo ‘Pew’ jedhamuun hojjetame. Naayijeeriyaatti namoonni baayyee tolchi ykn falfalli namoota gara adurreettii geeddara, qullaa yoo deeman waan qara qaburraa nama eega, xuwwee suphee keessatti qarshii argamsiisa jedhanii amanu. Kana kan amanan namoota  barnoota ammayyaa hin arganne qofa osoo hin taane namoota barnootaan sadarkaa olaanaa qabanis dha. Dr Olaaleyee Kayodeen Yunivarsiitii Ibaadaanitti barsiisaa gameessa Amantii Ganamaa Afrikaati Qarshiin xuwwee keessatti mul’ate jedhame, ‘’hafuura baankota jiran irraa kan argame dha,’’ jechuun BBCtti himaniiru. Juud Akaanbii immoo mana barnootaa waa’ee amantii fi Waaqaa qoratu ‘Crowther’ jedhamutti barsiisuu, isaanis dhimma kanarratti mamii hin qaban. ''Dandeettii gara adurreetti of jijjiiruu, iddoo tokkotti mul’atanii baduufi deebi’anii mul’achuun amantii ganamaa Afrikaa keessatti waan tahuu danda’u dha,’’ jedhan. ''Dubbii sababaaf- bu’aan deeggaramu tahuu baatus, akkuma oduu durii fa’i jechuu dha, garuu waan argineefi dhageenyerraa  waantoonni kunneen dhugaa dha,’’ jedhan. Amantiin akka kanaa, keesumaa qaamni namaa ykn gochi falfalaa xuwwee suphee keessaa qarshii baasuu danda’a jedhu ajjeechaa qarreewwan baayyeef sababa taheera. ‘’Dargaggoonni ajjeechaa akkasii irrattii hirmaachuun baayyee nama gaddisiisa. ‘’Otoo falfalli qarshii akkasii hojjeta tahee qarshiin akka malee baay’atee diinagdee keenyarratti maaliif qaala’insi hin mudatu ture?’’ Jechuun Adewooyiin BBCtti hima Yeroo imala marsaa sadii keessaa isa lammataa taasisuuf  Ibaadaan turetti, nama aangoo falfala juujuu addabaabaayiitti agarsiiseef  qarshii Naayijeeriyaa, naayiraa miiliyoona 2.5 kennisiisuufi qophii ture.  Qarshiin kuni  fayyadamtoota Tiwiitarii irraa kan walitti qabame dha. ''Haaduun kuni namoota waan qara qabu nu keessa hin bahu jedhaniifi,’’ jedha. Warreen falfala kana raawwatan yeroo baayyee afuura hamaa akka qabanitti amanama. Falfala akkasii akkamiin tahe jedhanii gaafachuun hawaasa Naayijeeriyaa biratti safuu dha. Dhimma akkasii irratti mormii ifatti dhiyeessuun, keesumaa akka Adewooyin kana gabaatti bahanii dubbachuun, amantii xuureessuun to’annoo jala ooluu dabalatee, jumlaadhaan hanga ajjeefamuu namaan gahuu danda’a. ''Falfallii juujuu hinuma hojjeta, inni waan haasa’u hin beeku,’’ jedha daldalaan tokko uummata keessaa. Gephii isaa keessa kudhaama irratti tolchame qaba, kunis hamaa irraa akka isa eeguufi. Haa tahu malee doolaara 6000 fudhatee akkatti tolchi kuni hojjetu agarsiisuuf fedhii hin qabu. Naayijeeriyaatti falfalatti amanuun amantii Kiristiyaanaa fi Islaamaa wajjin wal hin dhiitu. Tahus abbootiin amantaa kunneenii amantii aadaa Afrikaa kana akka hafuura hamaatti kan ilaalan yoo tahu kadhannaa fi humna Waaqa isaan itti amananiin ni mo’ama jedhanii yaadu. Paastaroonni baayyee aangoo uumamaan ol tahe qabna jechuun abaarsa falfala juujuu irraa dhufe akka balleessan dubbachuun beekamtiifi qarshii guurrataniiru, imaamonni baayyees waanuma wal-fakkaataa dalagu. Haa tahu malee gaaffii Adeewooyiniin iddoo magaalawwan Oguuniifi Ibaadaanitt dhiyeesse  fudhatee namni falfala kana ifatti agarsiisuuf eeyyamamaa tahe hin jiru. Inni garuu ammallee gara kibba-baha biyyattii iddoo Oguun jedhamutti imaluuf qophaa’aa jira. Namni gariin ‘na ilaalaaf’ kana raawwata jedhanii isa haa qeeqaniyyuu malee, suuraalee  namootaa  falfalaaf jecha miilli irraa cabe, qaroon ijaa irraa bahe inni agarsiisaa deemu hinuma argu. Adewooyiniin hogganoota amantiiwwan aadaa Naayijeeriyaa falmuu barbaada. Naayijeeriyaatti qaama isaanii falfalaaf fayyadamuuf jecha namoota ajjeesuun bara 90moota babal’atee, kanaanis magaala baha biyyattiitti argamtu Oweeriitti daa’imni ganna 11 butamee ajjeefamuun booda bara 1996tti hokkorri ka’ee ture. Bara miidiyaan hawaasaa babal’ate kanatti immoo falfalaaf jecha ajjeefamuuf  nama achi buuteensaa dhabame ykn reeffi argame otoo hin gabaafamiin hin oolu. Baatii darbe dhiiroti sadii shamarree ganna 17 naannoo Oguun jedhamutti ajjeesuun muffii guddaa kaasee ture. Poolisiin qabamanii yeroo jecha isaanii kennan sana kan raawwatan kutaa qaamashee falfalaaf fayyadamuun sooressa nu taasisa jedhanii waan amananiifi. Xuwwee supheefi wayyaan diimaa isaan wajjin qabames kan fiilmiiwwan Naayijeeriyaa irratti mul’atu sana fakkaata. Biyya ollaa Naayijeeriyaa Beeniinitti Vuuduun amantii beekamtii qabu dha. Du’a shamarree sanaan booda bakka buutonni uummataa biyyattii dhimma kana paarlaamaatti erga marii’atanii ‘’ajjeechaa akkanaarratti labsii yeroo muddamaa kaa’uuf,’’ yaadaa jiru. Ministirri Odeeffannoo Naayijeeriyaa Laayaa Mohaammad fiilmiiwwan Naayijeeriyaa fi miidiyaan hawaasaa ajjeechaawwan akkanaaf sababa dha jedhu. Boordiin fiilmii ilaalee uummataaf isa dhiyaatu akka dabarsuufi, ‘’qabiyyeen falfala qarshii argachuuf taasifamu akka hin darbine,’’ barbaadu. Warreen fiilmii hojjetan garuu dhimma akka biyyaalessaatti yaadessaa taheef indastirii fiilmii(Nooliiwuud) qofaatti qeeqamuu hin qabu jedhu. Adewooyiin garuu sirni barnootaa Naayijeeriyaa falfalli juujuu akka hin hojjenne namoota amansiisuurratti ykn barsiisuurratti kufeera jedha. Dargaggeessi kuni imalli taasisaa jiru aangoo addaa qabna jechuun warreen waliin dhahan ni saaxila abdii jedhu qaba, kunis ajjeechaa sababa kanaan uumamu hambisuuf gargaara jedha. ‘’Nama sababaafi bu’aatti amanu tokkoof namni gara muuziitti geeddarama jedhanii amanuun saayinsawaa kan hin taaneefi yaaddeessaa dha, ‘’ jedha.


'Hijaabi calaqqee amantii ta'e calaqqee eenyummaa keenyaas akka ta'un fedha'- Dizaayinara Hijaabaa Hanaan Ahmad.

''Ani kanan dhaladhe maatii amantii Islaamaa fi Kiristaanaa hordofan irraati. Uffannaa hijaabaa calaqqee amantii Islaamaa ta'e kuula wayyaa eenyummaa koo calaqqisiisu irratti bocee qopheessuu kootiin, akkaataa namoonni hijaaba itti hubatan irratti jijjrrama fideera,'' jetti shamarree Hanaan Ahmad. Hanaan ijoollummaarraa hijaaba uffachaa guddatte, fedhii fi jaalalli faashiniif qabdu hijaabarratti hojiirra oolchuun milkaa'uu himte. ''Haati koo uffata aadaa kuula qabu hedduu jaal'atti. Kana argaan guddadhe waan ta'eef ogummaa faashinii qabaadhee osoon waan isheen feetu hojjedheefii jedhaan hawwaa ture. Yaada na keessa bule kanan hijaabarratti hojiirra oolche,'' jechuun waan ishee kakaase himte. Guyyaan Hijaabaa Addunyaa sadarkaa Itoophiyaatti kabajamuu eegaluun ammoo akka carraa isheef uume himte Hanaan. Dubartoonni hijaaba kan uffatan dirqamsiifamanii osoo hin taane fedhiisaaniin ta'uu hubachiisuu fi hijaaba uffachuun miira akkamii akka qabu namoota kaaniif ibsuu kaayyeffatee bara 2013 kan eegale guyyaan kun, kan bara kanaas Guraandhala 1, 2022 guyyaa Kibxataa kabajamee oola. Guyyaan Hijaabaa waggaatti yeroo tokko kabajamu kun sadarkaa Itoophiyaatti bara 2019 kabajamuu eegale. Hijaabi calaqqee Muslimaa(dubartoota) ta'uu kan himtu Hanaan, bara 2019 wayita guyyaan kun Itoophiyaatti kabajamuu eegale hijaaba kuula aadaan faayame agarsiisaaf dhiyeessuun guyyicha miidhessite. ''Yeroo baayyee hijaabi bifa gurraachaa qabu, kan nuti uffannu Sa'uudii Arabiyaarraa kan dhufeedha. Itoophiyaan biyya amantii Islaamaa jalqaba fudhatte taatee osoo jirtuu maaliif mallattoon nu ibsu irra hin jiraanne jedheen, hijaaba irratti kuula aadaa biyya keenyaa calaqqisiisuu irratti bocuu eegale,'' jetti Hanaan. Xiyyaarota Itoophiyaa fi Imireetis irra keessummeessituu taatee hojjechaa kan turte Hanaan, erga biyyatti deebitee faashinii hijaabaa yeroo jalqabaaf agarsiistee booda fudhatamummaa guddaa argatteen itti fuftee hojjechuuf hamilee argachuu himte. ''Hojii kiyya namoonni hedduun yoo jaallatan, muraasni qeeqaniiru. Warri qeeqan hijaabaa fi faashiniin waliin hin deemu jedhan. An garuu boca itti gochuun alatti danaa hijaabaa ganamaa hin geeddarre. Dimshaashumatti namoota muslima hin taane dabalatee hedduun naaf jaallataniiru,'' jechuun jalqaba wayita faashinii hijaabaa dhiyeessitu miirri namoota akkam akka ture ibsite. ''Abaayaa jiru irratti sona calaqqee keenyaa dabaluun ammayyeessee hojjechuun dogogoggora ta'ee natti hin mul'anne.'' Abayaan uffata dubartoonni muslimaa uffatan, kan qaama guutuu gubbaa hanga miilaatti haguugu yoo ta'u, hijaabni ammoo kan isaan mataasaanii ittiin haguuganiidha. Hanaan hijaaba dubartoonni uffatan irratti dabalataan uffata dhiironni muslimaa uffatanis bifa aadaan hojjechuun beekamti. Akkuma kan dubartootaa kan dhiirotaa irrattis kuula aadaa bocuun hojjetti. Biyyoota akka Ameerikaa fi kaan keessatti uffannaa hijaabaa gocha mankaraaristummaa fi shorokeessummaan walqabsiisuun ni jira, Itoophiyaatti garuu amantiirratti rakkoon akkasii hagas mara hammaataa miti jette Hanaan. ''Hawaasa amanitin walkeessa jiru waan ta'eef waliif kabajee waliin jiraachuun beekama. Agarsiisni faashinii hijaabaa dhimma kanarratti hubannoo namootaa ni dabale.  Hijaabi uffannaa dubartii tokko bareechu ta'uu hubatan. Inumaa namoonni Muslima hin taaneyyuu fudhataniiru. Agarsiisa kiyyarratti isaanis argamanii turan.'' Hanaan namoonni muslima hin taanellee hijaaba isheen bifa faashiniin qopheessite akka irraa bitatanii fi ammas akka qopheessituuf akka jajjabeessan himti. Marsaa lamaaf erga agarsiistee booda sababa weerara koronaavaayirasii agarsiisuuf akka rakkatte kan himtu Hanaan, kan baranaarratti garuu qopheessitoota guyyichaa waliin ta'uun agarsiisa faashinii hijaabaa qopheessaa jiraachuu dubbatte. Hanaan hojii faashinii hijaabaa kanaan namoota 10'f carraa hojii uumteetti, ofiisheetii yeroo ammaa namoota mudoo dhageettii qabaniif haguugduu funyaanii fi afaanii hojjetti. Meeshaalee qulqullina eeggachuuf gargaaran shamarranii fi jaarroleef hojjechaa jiraachuus himte. Erga hojii xiyyaara irra hojjechuu dhiistee magaalaa Finfinneetti deebitee booda barnoota leenjii ogummaa faashinii yeroo gabaabaaf erga fudhattee booda, hojiishee jalqabaa biyya Hindiitti bocuu himte Hanaan. ''Abaayaa irratti qixa sirrii ta'een kuula bocuun rakkisaa ture. Furmaati ture Hindii deemee maashina uffatarratti kuula bocu-embroidery machine-fayyadamuu ture. Ergan karaarra buufadhee garuu biyyuma keessattin hojjechuu itti fufe,'' jette. Yeroo dhiyoo as Itoophiyaa keessatti kuula wayyaa calaqqee aadaa saboota biyyattii ta'een bocanii huccuu faashinii qopheessuun heddummaataara. Hanaanis kuula naannolee hundaan Abaayaarratti bocuun qalbii namootaa hawwatteetti. Guyyaan hijaabaa biyyoota addunyaa 140 caalan keessatti kabajamu kun erga jalqabamee yeroo gabaabaa ta'us, hubannoo dogoggoraa hijaabarratti ture sirreessuu keessatti ga'ee olaanaa gubaacheera jette Hanaan. Dubartoonni amantiiwwan garaagaraa hordofan hijaaba uffachuun miira isaa akka dhandhaman fi hubannoo waa'ee hijaabaa kennuu kaayyeffatee bara 2013 dubartii sababa hijaaba uffattuuf miidhaan irra gaye-Nazmaa Kaan jedhamtuun kan eegale guyyaan kun, akka Itoophiyaatti Guraandhala 26 kabajamuuf jira. Odeessaalee hijaabaa kaan:


Aadaa Oromoo: Nogoba, Kormaan Qalaa fi waa'ee Karrayyuu wantoota beekuu qabdan shan

Torbanoota darban ajjeefamuu Abbaa Gadaa Karrayyuu fi tuuta isaan wal qabatee waa'een uummata Oromoo Karrayyuu marsaalee hawaasaa, akkasumas miidiyaalee idilee irratti dubbatamaa ture. Ofii waa'ee Karrayyuu hagam beektu? Wantoonni isin beekuu qabdan shan kunooti. Oromoon Karrayyuu Naannoo Oromiyaaa, Godina Shawaa Bahaa Aanaa Fantaallee keessa jiraata. Karrayyuun gama Bahaan godina Harargee Lixaan, Kibbaan godina Arsiin, Kaabaan naannoo Affarii fi Lixaan ammoo naannoo Amaaraa lafa warri Argobbaa irra qubataniin wal daangessa. Kaabaa fi Lixaan naannoo Affaarii fi Amaaraa waliin yeroo hedduu wal-dhibdeen daangaa waan jiruuf, akkasumas Bahaa fi Kibbaan ammoo paarkii Awaash fi laga Awashiin daangeffamee waan jiruuf wayita bonni dheeratu, Karrayyuun gama Kibba Lixaan gara Aanaa Boosat godaanee tikfatee deebi'a. Karrayyuun horsiisee bulaa yoo ta'u, gaalaa fi loon horsiisuun jiraata. Keessumaa gaalli aadaa fi jireenya hawaas-diinagdee Karrayyuu keessatti gatii guddaa qabdi. Magaalaan Guddittiin Aanaa Fantaallee Matahaaraan Finfinnerraa fageenya kiloometirii 187, Adaamarraa immoo kiiloomeetira 103 fagaatti. Karrayyuun Oromoo keessaa Bareentuu dha. Karrayyuu amma Aanaa Fantaallee qubatee jiruun alatti gost Karrayyuu kutaalee Oromiyaa akka Baale, Boorana, Wallo, Harargee fi iddoowwan biroo keessallee faca'ee akka jiraatu qoraattonni hidda latiinsa Oromoo hedduun barreessanii jiru. Karrayyuun ilmaan lama qaba. Isaanis Baaso fi Dullacha jedhamu. Dullachi angafa yoo ta'u Baaso ammoo maandhaa/quxisuudha. Akka afoola Karrayyuutti dhalootaan kan angafu Baaso jedhama. Karrayyuun niitii lama qaba ture jedhu jaarroliin Karrayyuu. Baaso niitii lammataarraa dhalate. Dullachi ammoo niitii qaraa ykn kan jalqabaa irraa dhalate. Baaso dursee dhalatullee, Dullachi nitii angafaa/dullattii irraa waan dhalateef angafummaan isaaf kennamte jedhu. Horteen Dullachaa Dayyuu Shanan (Dayyuu, Tootayyaa, Abaadhoo, Booddaa fi Hawaaso) fi Booxaa Sadeen (Mulaataa, Gurraachoo fi Galaan) jedhamuun bakka lamatti hiramu. Horteen Baaso ammoo Dhaasuu Sadeen fi Abrii Afran walitti makamuudhaan "Torban Iluu" jedhamanii beekamu. Aanaan Fantaallee qabeenya uumamaa kan akka haroo Nogobaa (Basaqaa) fi gaara Fantaalle kan dheerinni isaa meetira 2007 ta'e qabdi. Haroon namoonni hedduun maqaa Basaqaan beekan Karrayyuu biratti maqaa Nogoba jedhuun beekama. Hara Adii jedhamees ni waamama. Haroon kun dur Burqaa ture jedhama. Karrayyuun yeroo dheeraaf horii obaafachaa akkasumas itti irreeffachaa akka ture himama. Moggaasni Aanaa Fantaallee kan irraa argame gaarri Fantaallee Karrayyuu biratti kabaja guddaa qaba. Karrayyuun yoo Waaqa kadhatu, 'Yaa Waaqa gaara Fantaallee uumte' jedhee kadhata. Gaara kana keessa wanti ulfina qabeessii Waaqni keessa kaa'e jira jedhaniis amanu. Wayita bonni dheerate ykn rakkoon isa mudate Karrayyuun gara gaara Fantaallee dheessa. Kanarraa ka'uunis 'Baataa Biyyaa' jedhanii waamu. Bonni hammaatee citaan/margi bakka biraati yoo dhabame gaara Fantaallee irraa hin dhabamu. 'Yaa Waaqa gaara Fantaallee Uumte' jedhanii yoo kadhatan Waaqni ni rooba jedhaniis amanu. Moggaasni maqaa uummata Karrayyuu baay'ee gaara kanarraa ka'uun Fantaallee jedhamee moggaafama. Ammaan tana sababa babal'ina warshaa sukkaaraa Matahaaraa fi investimantii qonna ammayyaa gara garaa irraa fagaatus, Karrayyuun laga Awaash kan Hawaas jedhee waamuu hidhata guddaa akka qabuu fi ijoollee illee maqaa kanaan akka moggaasu himama. Oromoon Karrayyuu akkuma Oromoo kaanii sirna Gadaatiin bula. Bakkeewwan sirni Gadaa osoo adda hin citiin itti adeemsifamaa har'a gahe keessaa tokko Karrayyuudha. Karrayyuun Gadaan tokkittiidha, miseensi/tuutni Gadaa shani jedhee amana. Gadaan kan Waaqaayyootis jedha. Miseensonni Gadaa shanan Dirmajii, Meelbaa, Michillee, Halchiisa(Duuloo) fi Roobalee yoo ta'an wagga saddeet saddeetiin aangoo wal harkaa fuudhu. Ilmaan Karrayyuu lamaan Baaso fi Dullachi Gadaa waliin qabu Abbaa Gadaa garuu addatti qabu. Kana jechuun Baasos ta'e Dullachaa biratti fakkeenyaaf kan amma aangoo Gadaa harkaa qabu tuuta Michilleeti. Haata'u malee, Baaso addatti Abbaa Gadaa qaba, Dullachis addatti Abbaa Gadaa qaba jechuudha. Ta'us, Dullachi angafa waan ta'eef sirnooti gurguddoo gaafa jiraatan Abbaa Gadaa Dullachaatu gaggeessa. Abbootiin Gadaa lamaan gargar qubatu. Karrayyuun warra Gadooma harkaa qabu Doorii ykn Gabalaa jedhee waama. Dooriin Michillee kan Baasoo gara Kaaba Aanaa Fantaallee lafa Kolbaayye jedhamtu qubatee jira. Dooriin Michillee kan Dullachaa ammoo gama Lixa Aanichaatin Daangaa Aanaa Fantaallee fi Boosat lafa Kaarra jedhamtu qubate. Abbaa Gadaa/Bokkuu Kadiiroo Hawaas Boruu kan tuuta isaanii waliin Mudde 1, 2021 ajjeefaman miseensa Gadaa Michillee kan ilma angafaa Karrayyuu kan Dullachaati. Tuutni Gadaa tokko baallii/aangoo Gadaa fudhachuuf waggaan lama yoo hafu Goobaa fudhata. Tuutni Gadaa Gooba fudhate waggaa lamaaf bulchiinsa, dhiichisaa fi wantoota adda addaa shaakalaa tura. Gaafa Dhiichisuu: "Gooban Marree Marree, Yaa Waaq na magarsi" jedha. Dooriin ykn warri warri gadaa harkaa qabu ammoo: "Dooriin Marree Marree, Yaa waaq na magarsi" jedhee dhiichisa. Karrayyuun eebba adda ta'e qaba. Eebba kana kan eebbisu Abbaa Gadaa ykn tuuta Gadaa aangoo of harkaa qabu qofa. Fakkeenyaaf Gadaa Michilleetu aangoo harkaa qaba yoo ta'e, miseensi Gadaa Michillee sirnoota tokko tokko gaggeessee yoo xumuru eebba kanaan xumura. Eebba kana namni tokko yoo eebbisu, kaan tokkummaan jalaa qabu. Yeroo ebbifataan tokkummaadhaan wal harkaa fuudhuun eebbifatu. Eebba Doorii/Gabalaa/ ykn Warra Gadaa harkaa qabuu tana akka fakkeenyatti kaasun ni danda'ama: Miinya Dahi....................ziz Goduu dahi .................... ziz Huurubni Mirga ....................ziz Dirreen dannaba.................... ziz Adaboon Gooba.................... ziz Goobni geerarsa....................ziz Alaalaasi.....................ziz Alaa Gali....................ziz Dando ta'i....................ziz Sin danda'iin....................ziz Fantaalle ta'i.....................ziz Guddadhu.....................ziz Boosat ta'i....................ziz Mul'adhu....................ziz Doobbi ta'i....................ziz Diina gubi.....................Ziz Odaa tahi............................ziz Firii baasi.............................ziz Firaan booni.........................ziz Oromoo tahi..........................ziz Bal'adhu.................................ziz Fantaalle ta'i.............................ziz Mul'adhu.................................ziz Dande tahi.....,........................ziz Sin danda'in.............................ziz Itti cibri.....................................ziz Cibraa dhoosi............................ziz Qabadhu qabadhu............. Qabadhe qabadhe..., jechuun wal eebbisu. Kanaan alatti wayita rakkoon uummatatti dhufu gara warra ulfinaa/Qaalluu deemanii akka Waaqa kadhatanii fi akka isaan eebbisan gaafatu. Isaanis Waaqa kadhatuuf, ni eebbisuus. Eebba qofa osoo hin taane, abaarsillee ni jira. Karrayyuun eebbaaf malee abaarsaaf bakka guddaa hin kennu. Haata'u malee, wayita rakkoon hamtuun kan furmaata argachuu hin dandeenye biyyarra gahu warri ulfinaa/Qaalluu ni abaaru. Kunis 'Kormaan qalaa' jedhamee beekama. Wanti tokko ykn sirni biyyaaf hin tolle tokko yoo 'Kormaan qalame' ni bada jedhee amana Karrayyuun. Karrayyuun hanga waan tokko ijibbatee sadarkaa dhumaarra gahutti warra ulfinaa/Qaalluu dhaqee 'Kormaan qalaa' hin gaafatu. Gunfurri akkaata dhiironni Karrayyuu keessaahuu dargaggootni dabbasaa isaanii itti filatanidha. 'Gunfurri gaanfa dhiiraati' jedha Karrayyuun. Mallattoo bareedinaa fi kan dhiirri tokko ittiin boonu gunfura isaati. Gunfura yoo ogeessa ta'e malee namuu hin filu. Ogeessatu karaa fuulduraa fi duubaa bocee bifa itti tolcha. Yoo kan dheerate tahes ogeessumatu hamma gunfuratti bareedutti irraa gabaabsafi. Fuulduraanis kaarruu itti bananii akka ija hawwatutti bocasaa bareechu. Dhadhaa dabalatee  filaan addatti qophaa'u akkasumas meeshaaleen Gunfuraaf barbaachisan jiru. Dhiirri tokko ogeessa jala taa'ee Gunfura filachuuf daqiiqaa 30 hanga sa'aatii tokkoo fudhachuu mala. Dhiirri Gunfura filate boraatii mukarraa tolfame boraafatee ciisa. Yoo hirriiba keessa cinaacha jijjiirachuu barbaade boraatii kana gara itti ciisuu barbaadutti dabarfatee rafa. Haala kanaan gunfurri isaa hanga torbanii gahuu danda'a. Gunfurri takkaa tolfamee raawwannaan harkaan hin tuqamu, yoo hooqsisellee filaa qara tokkoon malaan hooqqatu. Duraan dhiirri Karrayyuu yeroo gaddaa ykn yoo rakkoon isa mudate malee gunfura hin haaddatu. Amma garuu ammayyooma dabalatee dhadhaan akka garaa dhabamuu fi sababoota hedduun namootni gunfura filatan xiqqaachaa jiru. Akkuma jarreen dhiiraa gunfura filatan, shamarran Karrayyuu akkaataa rifeensa bareeffatan qabu. Isaan keessaa tokko Maddoo jedhama. Maddoon bishaaniin dhahama. Filaa mukarraa tolfame irratti jala kaa'anii dhahu. Yeroo heerumaa ykn ammoo boonaafis shamarran Karrayyuu Maddoo dhahatu. Intala dubraa mana jirtu kan hin heerumiintu Maddoo dhahata. Maddi Odeessa Kanaa: Gaazexeessaa Mohaammad Fantaallee, Lalisaa Karrayyuu fi Gabaasa BBC


'Dhirsi hammaatee yoo miidhaa niitiirraan ga’e, isaatuu manaa baha malee isheen achuma jiraatti'

Gaa'eelli dhaabbata (institution) bu'uura hawaasa tokkoo kan namoonni lama karaa seeraa, aadaa fi (ykn) karaa amantaatiin ittiin dhaabbatamudha. Gaa'illi sababiiwwan adda addaatiif ijaaramu mala. Fakkeenyaafis, sababii jaalala cimdiiwwan waliif qaban, qofummaa keessaa bahuuf, fedhii maatii uummachuuf, rakkoo faayinaansiitiin, sadarkaa hawaasaa ykn waan 'amantaan gaafatu' guutuuf gaa'illi dhaabbatamu mala. Haata'u malee yeroo tokko tokkoo ammoo waliigalteen abbaa warraa fi haadha warraa jidduutti dhibee yeroon gaa'illi diigamu jira. Kanaanis wali qabate yeroo hedduu dubartoonni mana abbaa warraa saanii dhiisanii bahu. Haata'u malee aadaa Oromoo Borananaa kana ni dhorkiti jedhame. Ofii waa'ee gaa'ila diiguu aadaan Oromoo Boranaa maal jetti? Abbaan Gadaa Booranaa Kuraa Jaarsoo aadaa keessatti dhirsaa fi niitiin waldhabnaan wal-hanqatu malee dubartiin adda baatee tan nama biraa hin taatuu jedha. Kanaafis sababii yoo himan, ''sababiin isaa dubartiin tokkicha heerumte takka kan dhiirsaa qofa osoo hin taane tan gosaati'' jedhamti. Haata’u malee dhiheenya keessa namoonni aadaarraan tarkaaffachuun dhimmaa isaanii osoo jaarsoliin hin mari’atin, gama seeraatiin gaa’ela isaanii isa sirreeffamuu danda’u diiguu hima. “Amma nullee biratti dhiirsaa fi niitiin waldhabuun gaa'ila hiikuuf mana murtii wal-geessanii manni murtiis gargari kutee addaan baasee baay’etti jira.” Haata'u malee sirna Gadaa keessatti dhiirsaa fi niitiin mana murtii wal-geessuun aadaa malee ta’u gumiin gaayyoo (walgayii ol’aanaa abbootii gadaa fi ummataa) murtaa'uu kan himan Kuraa Jaarsoo, ''waan gosti hin dhaga’in mana murtii geessuun dhorkaadha'' jedha. “Aadaa Booranaa keessatti namni mana murtii nama geessee, nama nyaaphatti (diinatti) nama geesseen tokko waan ta’ef, akka nyaaphaatti ilaalama. Kanaaf akka malee dhorkama,” jedhan. “Aadaa teenya keessatti dubartoonni kabaja guddaa qabu. Kanaaf dhimmashees akka gaariitti ilaalama. Yoo dhirsi ishee hammatee, miidhaa irraan ga’e, isaatu manaa  bahaa malee isheen achuma jiraatti. Horiisaa qoodaniifii abbaa feetu walliin jiraachu dandeetti” jedhan jaarsii argaa dhageetii Aab Borbor Bulee. Dubartii hundatu mirga kana qabaa? Dubartiin erga heerumtee ilmaa fi intala deessee jennaan,  gosatti dabalamte warra taatee ('la gochee’) jedhamti aadaa Oromoo Boorana keessatti. Kanaaf jecha yoo waldhibdeen uumamtu, gosti teettee dhimmasaanii ilaaltee, waan saalphaa ta'ee araaraan xumurti. Dhimmi isaanii ulfaataa yoo ta’e ammoo, horii (qabeenyi) qoodameefii ollumashee keessa jiraatti malee gosa biraatti jijjiramuu ykn namni biraa fuudhuun hin taatu, jedhan. “Isaan wal hanqatanii horii qooddattan malee dubartiin sun ammalleen maqaa fi gosaan illeen kan dhiirsaan beekamti. Yeroo tokko tokkoos horii isaanii yoo adda hiratanilleen, walitti dhufeenya dhiirsaafi niitummaa hin kutan, kun sadarka qaba. Yeroon itti kutamu yoo dhimmisaanii jabaa ta’e qofaadha,” Jedhan Abbaan Gadaa. Jaarsii argaa dhageettii Aab Borbor Bulee, dhirsii yoo niitiin waldhabe adda bahee, dubartii biraa fuudhuu danda’a, garuu isheen heerumuu hin dandeetu jedha. Bakkuma jiraachaa turteetti hafte, ijjoollee ofii guddifti. Hata’u malee, nama jaalatte argannaan ijjoollee biraalleen godhachuu ni dandeetti. Garuu, maqaan ijiilleen sun ittiin waamaman kan nama dhalche sanaa osoo hin taane kan dhirsa duraa sana fuudhatu jedhu. “Waliin jiraachuu dhiisanis ijjoolleen isheen dubartiin erga gaa'ila hiikteen booda nama biraatiif deessuu maqaa dhirsa isa duraa waan fudhattuuf abbaan ijoollee booda nama biraa irraa dhalataniis dhirsa isa duraati. Sababiinsaas isheenuu ammalleen isaan beekkamti waan taateef,” jedhan Aab Borbor Bulee. Garuu ammoo dubartiin osoo daa'ima hin dahiin gaa’eellishee diigame, nama biraatti heerumuu ni dandeessi. Dubartiin akkasiis gursummaa jedhamuun beekamti jedhu. Hawaasa keessatti illeen akka gariin akka hin ilaalamne himu. Yeroo baayyee dubartoonni gaa'ilasaanii diigan ijoollee guddifachuuf baayyee yoo rakkatan dhagaham. Aadaa Oromoo Booranaa keessatti garuu dubartiin ijoollee ishee waliin ollumma duriitti waan haftuuf, deeggarsa gosaas waan qabduuf addatti jireenyaan hin rakkattu jedhan. Aadaa tun amma maal irra jirti? Dhiheenya kana naannoo Oromiyaa sadarkaa godina, aanaa fi gandaatti manni murtii aadaa hundeeffamuun yaadachuun, innis aadaa tana cimsee akka jajjabeessuu abdii qabachuu dubbatan Abbaan Gadaa. Manni murtii aadaa dhimmoota maatii ilaallatuu hunda - keessattuu dhimmoota gaa'elaafi maatiif xiyyeeffannoo kennee hojjeta. Kanaafu dhiirsii fi niitiin dhimma saanii mana murtiitti geeffachuu kan hambisuudha. Seera keessatti gaa’eela diiguun waan hedduu of keessaa qaba. Qoodiinsi qabeenyaa, qallabaa safaruufi beenyaan gaafatamuun nama walitti hammeessuun alattis kan yeroo fi maallaqa fudhatuudha jedhu. Aadaan garuu osoo maallaqaa hin baasineefi yeroo hin fudhatiin kan maatii walitti araarsuudha jedhan. Akkasumas aadaan haqaan qabeenya qoodee, haatii warra kabajaa fi jaalalaan hawaasa keessa akka jiraattu taasisa jedhu. “Duraan namni nama dhibuu fedhu hundi dubbii jaarsaa dhaga’u diduun seera wayya jechuun mana murtii deeman. Amma wanti akkasii hin jirtu. Aanaa keenya kan Areeroo dabalate bakka hundatti manni murtii aadaa hundaa'aa jira. “Kunis hawaasaa keessatti jijjirama baay’ee kan fidudha. Ragaa sobaa balleessee, dhugaafi aadaadhaan waldhaba kan fixudha. Dhimma mana murtii aadaatiin xumurame, manni murtii seeraa hin ilaalu, keessa hin galuus. Namni dhugaa jaarsaa fudhachu didees akkasitti hafa,” jedha Kuraa Jaarsoo. Dhimmi wal dhabdee gaa'ilaa haala addatiin seeraan ala akka ilaalamu taasifamuun bu’aa guddaa qabachuu kan himu Abbaan Gadaa Boorana Kuraa Jaarsoo, murteewwan gumii gaayyoo (walgayii ol’aanaa abbootii gadaa fi ummataa) irratti dabarfamanis amma mana murtii aadaa kanaan jabeeffama jechuun akka amanan himu.


'As keessa' moo 'kheessa' - Afaan Oromoof qubeen dachaa dabalataa ni barbaachisaa?

Odeessi 'khun' waa'ee Afaan Oromooti - kheessattuu waa'ee qubee dachaa haarayaati jedhamtu 'kh'. Maal jechuu keessan? Qubeen Afaan Oromoo amma dura nu beeknu jaha yookaan torba qofa, isa kana garuu takkaa hinagarre jechuu maltan. Dhuguma. Nutillee dhiyeenya khana agarre. Keessattuu kitaabota dhiyeenya kana kibba Oromiyaa Godina Booranaa keessatti maxxanfaman kanneen akka 'Khulleessa', 'Qunceen Mukhoo Mukhaa', 'Abbaa Liiban: Mammaassa Oromoo Booranaa' fi khaan keessatti qubeen dachaa khun hojiirra ooleera. Afaan Oromoo keessatti qubeen dachaa dabalataa ni barbaachisaa? Wanti irraa hir'atu hoo jiraachuu malaa? Yoo tahes, adeemsi isaa akkam tahuu qaba? Barreessaa fi qorataan etinoogiraafii Afandii Mutaqqii namoota qubeen dachaa 'kh' Afaanicha keessatti ni barbaachisa jedhan keeysaati. Afandiin dhimma kana ilaalchisee barruu 2017 keessa onlaayinii irratti qoreen ''Ogeeyyiin afaanii tokko tokko Oromoonni Harargee sagalee kana afaanota kanneen akka Somaalii, Hararii fi Arabaa irraa ergifatan kan jedhuun akka wal hingalle kaasa. ''Yaadni kun bu'uura hinqabu. Sababiin isaa sagaleen ''kh'' loqoda Oromoo kaan birattis ni argama,'' jechuun jechoota ergifannaan afaanota biraarraa fudhataman qofa osoo hin taane, jechoota bu'uura Afaan Oromoo qaban keessattis ni argama.'' Fakkeenyaafis jechoota kanneen akka: "khaleessa", "khannuu", "khaayuu", "khiyya", "khoottu" lafa kaa'eera. Jaarsoo Goollisaa Roobaa kitaaba 'Mammaassa Oromoo Booranaa' jedhee maxxansise irratti, barreeffama Afaanichaa keessa qubeen dachaa dabalataa barbaachisaa tahuu hima. ''Qubee dacchaa durii jaha qabani Afaan Oromoo kha nu beennu, Afaan Oromoo damee Afaan Booranaa kheessatti ammoo woma yaadde cufaa qoruuf qubee dacchaa torbeessitootti feesisa,'' jechuun fakkeenyaanis ni kaasa. ''Hima 'Warrii khukkuni namaa hin dhiigu' jedhu keessatti jecha khukhuni jedhu yoo fudhanne khu qaraatii fi kku'n jidduu keessaa akka akkaa barreeffamti, akka akka dubbattillee. Qoonqoon ta qaraa laagaatti oli birrifti, qoonqoon qubee lammeessitoo ammoo laagaa kheessaa dhooti.'' Kanumaafis qubee dachaan dabalataa akka barbaachisu lafa kaa'a. Barreessaan kitaaba 'Khulleessa Nageellee Booranaa'' Halakee Dabbasoo gamasaatiin: ''Jechi k fi kh nu biratti akkaataan qooqa isaa gargari,'' jechuun Afaan Oromoo yeroo barreeffamu akka dubbatamutti jedha. ''Sadarkaa jechaatti yoo deebine, k fi kh'n garaagarumaan hiikaa fulaan itti uuman jira. Kanaaf jecha akki itti dubbannetti, yookaan akka naannoo sanitti itti dubbatamutti. Jechichiyyuu mataan isaa naannoo biraa keessatti jecha beekamu tahuu dhabuu danda'a jechuun akka fakkeenyaatti jecha 'Khulleessa' jedhu kaasa. Aabba Halakeen yeroo Afaan Oromoo gara tokkootti fiduun waalta'utti, qorannoon bal'aafi hunda hammatte gaggeeffamuusaa shakka. ''Afaan Oromoo afaan bal'inaan dubbatamuudha. Afaan Oromoo Keeniyaa, Somaaliyaa, Taanzaaniyaa, Yugaandaa keessatti dubbatama. Afaan kun gara waaltinaa yeroo dhufu... 'Afaan Oromoo bal'aadha' jennee dubbachuu malee, Afaan kuni hundi keessoo isaanii wanti jiru irratti hojjetameeraa kan jedhu gaaffiidha.'' ''Warra qorannoo ogbarruu Afaan Oromootiif dhaamsan dabarsuu barbaadu, sadarkaan qorannoo Afaan Oromoo odoo bal'atee, cufa hirmaachise.'' Dargaggoo Jiloo Kemee gamasaatiin sirni qubee Afaan Oromoo ''kan dur bocamee lafa keeyamee jiru. Qubeen Afaan Oromoo caaseffamee guduunfamee waan lafa keeyamee jirudha,'' jechuun yaadni haaraan garuu itti hin dabalamu jechuu miti jedha. ''Iteetummoo yaadni fi kalaqi haarayi yeroo dhufe wanni nami itti hinfayyadamneef hinjiru,'' jechuun ''Garuu Oromoo biratti waliigalaan fudhatamuu qaba. Namni kun yaadasaa sababa wajjiin dhiyeessuu qaba,'' jechuun morma. Akka Naannoo Oromiyaatti qaamni dhimmi kun kallattiin isa ilaallatu jaarmiyaan ji'ootaan dura hundeeffame Inistitiyuutii Qo'annoofi Qorannoo Oromooti. Institiyuutichatti qindeessaa garee caaslugaa kan tahan kaadhimamaa Doktoraa Baqqalaa Buukkoo, dhimma qubee dachaa kanaa quba akka hinqabneefi kitaaba kanaan maxxanfames amma dura akka hin agarre dubbatan. Haatahu malee qubeen haaraa yoo filatamu seera mataasaa kan qabuufi adeemsa saayinsaawaa kan hordofudha jedhu ogeessi kun. ''Gareen tokko ka'ee akkasumaan Qubee kana uumuu hin danda'u. Saayinsiin qubee ittiin filatan jira,'' jedhu. Dabaluunis: ''Afaan jechuun walitti qabaa logaati. Naannoo gara kibbaa kunimmoo looga kibbaa warra jedhamanidha. Kunis Godinaalee Gujii, fi Booranaa dabalata,'' jechuun kun looga yookaan loqoda malee Afaan miti jedhu. Yoo barbaachisaa tahee argames Giddugala Afaanii kanatti koreen waaltinaa kanaaf dhaabbate akka jirus kaasu. Kanaaf Afaan Oromoo qubeewwanniifi caaseeffama barbachisu hunda guutuun, amma booda wanti itti dabalamu yookaan irraa hir'atu hinjiru jechuudhaa? Gaaffii kana ogeessi kun yoo deebisan: '''Selection of script' kan jedhu saayinsii mataasaa qaba. Ogeessa saayinsii xiin-qooqa afaaniitiin, ni barbaachisaa hin barbaachisu? kan jedhu qorannoon deeggaramuu qaba. Wanti barbaachisu sun haaraan uumamuufi kan hin barbaachisne yoo jiraate ammoo haquu danda'a. Aabba Halakeen Afaan Oromoo sadarkaa guddinaa isa jalqabaarra akka argamuufi qorannoon garagaraa akka adeemsifamuu malu yaada. ''Akka Oromoo tokkotti, akka nama ogbarruu Afaan Oromoo guddisuuf of kenne tokkootti, hojjettamuufiyyuu Afaan Oromoo nu hafa. Qorannoon garagaraa waayee: sadarkaa lugaa, jecha, hima, dham-jecha, bir-saga irratti wantoonni nu hafan hedduutu jira jedheen amana,'' jedha. Ji'ootaan dura kan hundeeffame Inistityuutiin Qorannoofi Qo'annoo Oromoo, aangoo dhimmoota Afaan, Aadaa, Aartiifi Seenaa Oromoo akka qajeelchuuf qaama labsiin itti kennamedha. Koree Waaltina Afaanii kanaan dura Biiroo Aadaafi Turiizimii Oromiyaa jalatti hundeeffamee waggoota 20 oliif Afaan Oromoo waaltessuurratti hojjechaa ture bifa haaraan Inistitiyuutii kana jalatti akka haaraatti ijaaramee hojiitti jira. "[Inistitiyuutichi] gara Giddu-galaa Aadaa Oromootti erga ceenee booda gareen afaan waaltessu kophaatti of danda'ee, gareen dhimma Afaan Oromoorratti qoratu bakka afuritti qoodamee caasaa mataa isaatii bocatee hojjetaa jira," jedhu Inistitiyutichatti Dursituu Garee Qormaata Galmee Jechootaa kan ta'an kaadhimamtuu PhD Mitikkee Bitawuliny. Gareen Qorannoo Afaan Oromoo afran kunneenis: Garee Afoolaafi Og-barruu, Garee Qorannoo Galmee Jechootaa, Garee Qorannoo Caas-luuga Afaan Oromoofi Garee Qormaata Waaltinaafi Moggaasa Jechootaati. Gareewwan Inistitituutiin kun ijaares qorannoo gaggeessuun bu'aa qorannoo isaanii isaanii karaa barrulee Wiirtuufi bifa kitaabaatiin maxxanfamuudhaan ummata bira  akka gahan eeruun, miidiyaaleefi ogeessonni sirna barnootaa, akkasumas dhaabbileen barnoota ol-aanoos kana keessatti qooda guaa qabaachuu ibsu Aadde Mitikkeen. Bu'aawwan qorannoo hawaasa biraan ga'uuf karaan ittiin qaamolee dhimmi isaan ilaallatu hirmachisan biroon kora Afaan Oromoo qopheessuudha.


'Waa’ee Oromiyaa callisuun gumaa goototaa gatuudha' - Taaddalaa Gammachuu

Yeroo diinni Oromiyaa bittinneessuuf waliigaletti waa’ee Oromiyaa callisuun gumaa goototaa lafatti gatuudha jedhe Artist Taaddalaa Gammachuu sirba qeenxee 'Bara Baraan' jedhu tibbana gadhiise ilaalchisuun turtii BBC waliin taasiseen. Magaalaa Finfinneetti dhalatee kan guddate Artist Taaddalaa Gammachuu, aartii Oromoo keessatti hojii kanaan dura hojjeteen jaalatamummaa guddaa horateera. Sirba mata-dureen isaa 'Bara Baraan' jedhu Amajjii 1, 2022 baaseen Oromoo fi Oromiyaa, akkasumas goototashee kaasuun faarseera. Sirba kana namoonni daawwatan ergaa isaa, sagalee fi suur-sagalee isaa, akkasumas haala itti qopha'e jaallataniiru. Taaddalaan erga sirba haaraa uummata biraan gahee gara waggoota 10 akka gaheefi hojiima muuziqaa kana keessa osoon jiruu hammana turuun kiyya ergan sirba haaraa kana gadhiisee natti beekame jedha. “Waggaa 10 sirba osoo hin baasin baduun kiyya kan natti beekame, beeksisni sirba haaraa gadhiise kanaa yeroo gadhiifamu yaada uummanni kennerraayi," jedha. Ani yeroo hunda muuziqaa waanin hojjedhuuf waanin fagaadhe natti fakkaachaa hin turre. Egaa waggaa 10 booda uummata kiyyaan walitti deebine,” jedha. Sirboota qeenxee hojjechuurraa albama hojjechuutu na gammachiisa kan jedhu Artist Taaddalaan, sirbi haaraan tibbana gadhiise garuu haalli yeroo waan na dirqamsiiseefan qeenxee gadhiise jedha. Sirba haaraa tibbana uummataan gahe kan ‘Bara Baraan’ jedhu kana walaloo isaa Yoosan Geetahun yeedaloo ammoo Geetish Maammootu hojjete. Sirbi kun Oromiyaaadhaaaf nuti dhaloonni kun jirra, osoo nuti jirruu hin sheenoftu bara baraan ergaa jedhuun jaalala Oromiyaaf qabnu kanin ittiin ibsedha jedha Taaddalaan. Yeroo kanatti waa’ee Oromiyaa weeddisuuf maaliif akka filate yoo himus, “Yoo Oromiyaan jiraatte Itoophiyaan jiraachuu dandeessi. Abbaan fedhe waan fedhe jechuu danda'a, ani garuu qooda Oromummaa kiyyaa bahuun qaba jedheen sirbe,” jedha. Oromiyaan akka seera biyyattiitti naaannoo jedhamee waamamulleen, Oromiyaan anaaf biyyadha jedha Taaddalaa Gammachuu. “Seera ittiin bulmaata biyyattiin qabdurratti naannoo jedhamee kaa’ame malee anaaf Oromiyaan biyya. Miidiyaa adda addaa irratti halkaniif guyyaa murna hedduutu akka Oromiyaan diigamtuuf hamuummata. Diinaafi murna hedduutu kana barbaada,” jedha. Gareen jibba Oromiyaa qabu diigamuu Oromiyaa irratti waliigalaniiru kan jedhu weellisaan kun, amma kan itti jiran akkaataa ittiin diigan irratti jedha. “Yeroo kun hundi ta’u teenyee ilaaluu qabna jedhee hin yaadu. Gaafa sin balleessa, yookan sin ajjeesa albee sana natti kenni gaafa siin jedhu albee ittiin si ajjeesan akka kaastee kennuuti kana ofirratti ilaaluun. Kuni cubbuudhasi.” “Gaafa kuni ta’u callisnaan haqa ilmaan Oromoo hedduun dhiiga isaanii itti lolaasanii lafee isaanii cabsaniif, goototniifi ilmaan qaqqaaliin itti wareegaman gumaa isaaanii lafatti gatuudha. Waan kana taa’anii laaluurra jedheetuman waan kanarratti sirbe,” jechuunis dubbata. Sirba qeenxee tibbana baaseefi Oromiyaafi goototashee faarsu kanarratti goototni maqaa hin dhahamne jiru jechuun namootni tokko tokko komataniiru. Yaadni namootaa akkas jedhanii komatanii hammina qaba jedhee hin yaadu jedha artistiin kun. “Namoota gootni naannoo akkasii hin kaane jedhan ani akka cubbuutti hin fudhadhu. Ilmasaanii qeequu danda'u. Anis sirreessuuf waadaa galeefiin jira. Sirreessinees jirra. Ta’ummoo ani gaafan Taaddasaa Birruu kaasu Waaqoo Guutuun keessatti arga. Gaafan Nadhii kaasu gootota Oromoo biroos isa keessattin arga. Gootni kutaa hin jiru hunduu gootota Oromiyaati,” jedha. Ani ilma naannoofi gandatti amanu osoo hin taane ilma Oromiyaati kaan jedhu Artist Taaddalaa Gaammachuu, fuuladuraaf dhimmoota akkanaa qoqodinsa uuman irratti hubannoo qaabaachuun gootni naannoo tokkoo Oromiyaa hundaaf goota ta’uu hubachuu qabna jedha. Artist Taaddaalaa Gammachuu albama haaraa hojjechaa akka jiruufi yeroo dhihoottis uummata biraan gahuuf akka jiru BBC’tti himeera.


April Fool's Day: 'Intalli keessan duuteetti, reeffashee fudhadhaa nuun jedhan'

Qoosaan daangaa qabaa? Bakki daangaa itti dabran hoo kami? Ebla bultii 1 [April 1] guyyaa gowwomsaa [April Fools' Day] jedhamee ooluun, namoonni qoosaa, 'piraankii' fi odeeffannoo sobaa waliif qoodaa, walitti himaa, wal gowwomsaa oolu. Hedduun qoosaawwan kunneenii kan miidhaa qaamaas tahe qalbii kan hin qaqqabsiisne -fakkeenyaaf qodaa shukkaarri taahu keessa ashaboon bakka buusuu fa'i wal gowwomsaa ooluun bohaaru. Gariin ammoo 'daangaa darbuun' dubbii qoosaa yookaan boohicha tahuun isaan gargar baasuun nama rakkisu walitti himuun, nama rifaasisu, miidhaallee namarraan gahu. Ogeessaafi gorsaa diinagdee kan tahe Obboo Xilaahun Girmaa Angoo mudannoo isaa kana wayita dubbatuufi barreessu aariin guutameetu. Barreeffama Facebook gubbaa qoode arginee dubbichi dhugumaa? jennee gaafanne. Xilaahun ni kakate - akkasiin nuuf qoodeera. Dhimmichi kan mudate waggoota hedduun dura tahus, ammallee kaaniif fakkeenya taha jedhee waan yaaduuf irra deddeebiin gama miidiyaa hawaasaa isaarratti ni qooda. Isinitti hin dheeressinu, dubbichatu akkasi - magaalaa Bishooftuu, bakka Qurquraa jedhamudha. Xilaahun nama mana isaaf kireessuun, affeeramee sagantaa 'galateeffannaa' waggaa waggaan gaggeeffamu irratti argame. ''Guyyaa kana maaliif kabajju?'' jedhee gaafata. Akka armaan gadiitti deebisaniif: Shamarreen obboleettii nama kanaa barnootaaf Finfinnee jiraatti. Bilbilli manaa iyyite - barrisaa bara bilbilli mobaayilii akka har'aa hunda bira jiru miti. ''Intalli balaa konkolaataa isheerra gaheen duuteetti, reeffashee Hospitaala Minilik koottaa fudhadhaa,'' jedhe sagaleen bilbila keessaa. Gadda guddaa... bo'icha... qophii owwaalchaa... iyyaafannaa... Namoonni filamanii reeffa akka fidan Finfinneetti ergaman. Ammas bilbilli manaa iyyite... ''Reeffi hospitaala Minilik hin jiru...'' Gadda dabalataa... boo'icha biraa... haati intalaa gadda hamaa keessa galan... Kana gidduutti namni ollaa tokko: ''intala bira namni bilbile jiraa garuu?'' jechuun gaafatan. Maatiinis, lakkii isheen gaafa nuu bilbiltu malee nuti bilbillee hin argannu. Kireeffattee jiraatti jedhanii deebisan. Namni kunis maatiin akka tasgabbaa'u dhaamuun, qulqulleeffachuun akka barbaachisu hubachiisan. Jaarroleen tasgabbaa'aa jedhan... maatiinis abdiin yoo jiraate jedhanii hawwan. Guyyaa ittaanutti maatiin muraasa Finfinnee kolleejii isheen itti barattu dhaqe. Ajaa'iba! Intalli duute jedhamte, akka waanti tokko hin uumamnetti, kitaabashee baattee kutaa seenuuf deemti. Obbolaan ishee waan argan amanuu dadhabanii itti maramanii hammatan. Intallis bitaa itti galee ''harmeetu boqotee?'' jettee wajjiin bo'uu jalqabde. ''Lakkii situ du'e!'' jedhaniin. Waan mudate itti himan... Gara Bishooftuu fidan... haati ishee arginaan naasuun of wallaalan... Ollaan ''Raajiidha!'' jedhe. Dhangaan owwaalchaaf qophaa'es, gara gammachuutti geeddaramee namni akkaan qiliixame. Yoona ''Gaaffii guddaa jiruuf deebisaa maaf nutti hin himtan?'' jechuu maltu - dhuguma keessani. Gaaffiin kuma baasu - ''Eenyutu gadda intala kanaa bilbilee hime?'' Nus hin beeknu, maatiinis hin beekan - tarii haga har'aas eenyu akka tahe hin beekan taha. Ergasii harmeen intala kanaa guyyicha yaadachuuf waggaa waggaan sagantaa galateeffannaa qopheessu - Waaqa 'du'arraa ishee oolcheef' galata galchu. Guyyaan akkas itti tahe akka lakkoofsa Awurooppaatti Ebla 1 yookaan April 1 ture. Ahhaa... Isa April Fools' Day isa jedhan sana - Guyyaa gowwomsaati guyyichi. Seenaa ajaa'ibaa kana kan nuuf qoode Aabba Xilaahun ''guyyichi aadaa keenya keessa waanta jiru miti,'' jedha. ''Nuti hawaasa warra adiirraa fudhachuu waan qabnu dhiisnee, waan hin taane fudhanna.'' Yeroo garagaraattis waan isaafi hiriyoota isaa mudate yaadachuun kan dubbatu Xilaahun, waanti kun walamntee hawaasa keessa jiru balleessa jedha. Waahillisaa duraanii guyyaa kanatti 'hojiirraa hari'ame' jechuun, kiraa manaallee kanfaluu akka hindandeenye itti himuun, akka isa gargaaru kadhata. ''Guyyaa guutuu dhiphachaan oole. Maallaqa galchuufi wayitan adeemu- hiriyoonni isaa natti kolfan,'' jedha. ''Gurbaan kun amma booda waan tokkon tahe jedhee otoo natti hime, akkamiinan amana?'' jechuunis gaafata. ''Yoo lakkii aadaa kana ofitti fudhachuu barbaanna jennaanillee, haala nama hin miineen tahuu qaba.... Waan kolfinee darbuu dandeenyuun, waan tolaan dabarsuu dandeenya.'' ''Aadaa ofitti simannu haala hawaasa keessa jiruun hanga danda'ame walsimsiisuu (customize gochuu) otoo dandeenye bareeda.'' Gowwomsaa guyyaa kana taasifame keessa kan hin dagatamne kan Panoraamaan bara 1957tti dalagedha. Sagantaan BBC beekamaa Panorama qopheesse irratti sababa ganna hamaan hanqina paastaa (ispaageetii) ture qonnaan bultoonni biyya Siwizarlaand furuu isaanii gabaase. Gabaasa kana irratti viidiyoo yeroo qonnaan bultoonni biyya Swizarlaand paastaa mukkeen irraa funaanan agarsiise. Daawwattonni hedduun gabaasa kanaan gowwoomanii turani. Hedduun isaanii BBC'tti bilbilanii akkamiin muka paastaa guddifanna jedhanii gaaffachuu eegalan. Gaaffii kanaaf BBC’n “paastaa qeenxee timaatima daakamaa keessa dhaabaatii abdiin eeggadhaa” jechuun deebii kenne. Gaazexeessituun BBC Afaan Oromoo Firaafolii Dhugaasaa, guyyaa namoonni itti qoosuuf itti fayyadaman kana waan ishee mudate bara dabre akkanaan qooddee turte.


'Irreecha Tulluu: Yaa Waaq Bona kana nu baas, rooba nagaa nuuf roobi'

Irreechi duudhaalee Sirna Gadaa keessaa tokko ta'ee uummanni Oromoo Waaqa kadhachuufi galatasaa galchuuf jecha tulluu fi malkaatti ba'uun kan irreeffatuudha. Arfaasaa tulluutti ba'uun roobaafi nagaa, birraa ammoo malkaa bu'uun galata galcha, Oromoon. Yeroon ammaa waqtii Arfaasaa waan ta'eef Irreechi Tulluu kabajamuu eegaleera. Dilbata darbes Godina Lixa Shawaatti kabajameera. Irreechi Arfaasaa akka Irreecha Birraa namoonni miiliyoonaan lakkaa'aman magaalaa Finfinnee fi Bishooftutti ba'uun kan kabajamu osoo hin taane, Oromoonni bakka jiranitti tulluu naannoosaaniitti ba'uun kan waaqasaanii rooba kadhataniidha jedhan Abbaan Gadaa duraanii Obbo Laggasaa Nagawoo. Obbo Laggasaa Nagawoo Irreechi akaakuu afur yoo ta'u, hunduu walitti fufee waliin marsa jedhan. ''Kan jalqabaa Ireecha manaati. Irreecha osoo hin deemiin sirna manatti raawwatamuudha. Itti aansee Irreecha malkaa, kan Birraa ji'a Fulbaanaa keessa malkaatti irreeffatamuudha. Inni sadaffaan Irreecha dirree jedhama, kunimmoo Irreecha birraatti aansuun kabajama. Kan itti aanu (Afraffaan) Irreecha Arfaasaa kabajamu, Irreecha Tulluuti. Kunimmoo kan uummanni Oromoo tulluutti ba'uun waaqasaa rooba kadhatuudha,'' jedhan. Akka Obbo Laggasaa Nagawoo jedhanitti, wayita Irreecha Arfaasaa uummanni Oromoo tulluutti ba'uun korma qalee, ''Yaa waaq Bona kana nu baasi rooba nagaa nuuf roobi, Arfaasaa rooba nagaa, Ganna oomisha nagaa fi ga'aa nuuf kenni jedhee kadhata,'' jedhan. Hayyuun seenaa Obbo Dirribii Damisee Irreessi Tulluu waqtii Arfaasaan fuula as deebifatu kan irreeffatamu ta'ee qabiyyeensaa waaqa kadhachuudha jedhan. ''Bona guutuu sa'aa namni, waaqaa lafti aduudhaan gubachaa ba'ee waqtiin Arfaasaa wayita as deebi'u roobni nagaan yeroodhaan akka roobuuf Oromoon Tulluutti ba'ee waaqasaa kadhata. Tulluun uuma raajii of keessaa qabuudha,'' jedhan. ''Waaqni tulluu kana lafaa ol godhee uume rooba akka isaaf kennuuf kadhata Oromoon. Tulluutti yoo olba'an Waaqatti waan dhiyaataniif waaqni dafee nama dhagaha jedhee dhugeeffata Oromoon,"  jechuun maalummaa Irreessa Tulluu ibsu Obbo Dirribiin. ''Waaqni tulluu kana uumte ganna kana kan nagayaa nuuf godhi, rooba nagayaa nuuf roobi, balaa lolaa nurraa qabi, kan biqile daraaree firii akka godhatu si kadhanna jechuun irreeffatu'' ''Tulluun karaa dhufaatii roobaati. Bokkaan tulluurraan duumessaa'ee dhufa. Kanaaf Oromoon Tulluutti ba'ee yaa waaq lafti babbaqaqxee, dheebottee si eegaa jirti, allaattiin oloo keessaa, qurxummiin bishaan keessaallee afaan bantee si eegaa jirtii rooba nagaa nuuf roobi jedhanii kadhatu, ni irreeffatu,'' jedhan. Obbo Laggasaan gamasaaniin wayita caamsaan biyya fixee, dacheen rooba gu'e kana silaa kadhannaan heddummaachuu male, garuu uummanni akka kanaan duraattuu waaqa kadhataa hin jiru jedhan. ''Kadhannaa waaqaa hir'isuu keenyatu kana nutti fide. Waaqni oggaa kadhatan namaaf dhagaha, argaa turre. Amma uummanni aadaa ofiituu gate. Nama qofa miti, loon, muki, lafti, bineensi uumamni hunduu waaqaa eeggata,'' jechuun irreechi tulluu laafaa jiraachuu himan.


Google Afaan Oromootiin tajaajila jalqabuuf hiikkaan jechootaa maalirra jira?

Dhaabbanni Google jalqaba bara 2022 irratti afaanota dhaabbatichi ittiin tajaajilaa kennaa jiruun alatti afaanonni 126 dabalamuuf adeemsarra akka jiran ibsa. Faanoota dabalamuuf jiran kanneen keessaa ammoo afaanonni 25 sadarkaa 'Beta version' yookan tajaajila ittiin jalqabuuf gara xumuraatti kan dhihaatanidha. Dhaabbata Google irraa kallattiidhaaan deebii argachuu baannulleen afaanonni sadarkaa 'Beta' irra gahan kanneen gara tajaajila uummataatti gadhiifamuu gahan jechootaa Afaan Inglizii hedduu kanneen hanga qubee 50 fa'a qaban hiikuu akka gaafatu oggeessoonni damee kanaa ni dubbatu. Afaan Oromoos afaanota Google irratti gara tajaajila kennuutti dhihaatanii fi sadarkaa 'Beta version' irra gahan keessatti caqafameera. Afaanota google taajaaajila ittiin jalqabuuf jiru kanaaf ulaagaan barbaachisu jechoota afaan Igilizii hedduu gara afaan Oromootti hiikuudha. Hojiin kun akka milkaa'uufi afaan Oromoo Google irratti tajaajilli Hiikkaa sadarkaa ittiin kennamu irra akka gahuuf hayyoonnii fi namoonni hedduun yeroo dhihoo asitti bifa duulaatiin jechoota afaan Oromootti hiikaa jiru. Namoota hiikaa jechootaa kanarratti hirmaachaa jiranii fi namoota biroos dadammaqsaa jiran keessaa tokko ogeessa ICT Abdiisaa Baancaati. "Amma jechoota afaan Inglizii gara afaan Oromootti hiikamaa jira. Kan hiikame ammoo mirkaneessaa jirra. Amma Afaan Oromoo afaanota bara kana keessa google hojii ittiin jalqabuuf yaade keessaatti waan eerameef inni namoota hiikanitts hamilee dabaleera," jedha. Bara 2016 yeroo dhaabbanni Google afaan Oromootiin akka tajaajila jalqaabuuf gaaffiin dhihaatetti jechoota miiliyoona tokko hiikuun akka dhiheessamu jedhamee ture jedha Abdiisaan. "Yeroo sanatti kuusaa dhaabbatichaa irratti hiikaa jechootaa kanaa olkaa'uu malee jijjiiruu fi fooyyessuun hin dandahamu ture. Siistamni isaanii akka ammaa kana fooyya'aa hin turre. Amma akkaataan itti hiikamus jechaa tokko tokkoon qofa miti." "Kan hiikamu himatu jira, gaaleetu jira, jecha guutuutu jira.jechoota walxaxop hedduutu akka hiikamuuf gaafatama. Amma kan itti hirmaatee hiikaa jiru naamootuma feesbuukii irratti odeeffannoo kan argantu itti hirmaachaa jira," jedha. Dhimma afaanii irratti dammaqinaan akka hordofuu fi Hiikaa jechootaa kanarrattis hirmaachuu kan himu dargaggoo Milkeessaa Shaafee ammoo Hiikaa jechootaa Google irratti jechoota afaan Inglizii gara afaan Oromootti hiikuu kun hanqina qulqullinaa qaba jedha. "Carraan Google uume kuni Guddina Afaan Oromootiif Carraa gaariidha. Garuu akkaataa hiikaa jechootaa amma hiikamaa jiru kanaan gaafa ilaallu hiikaan isaa rakkoo qaba. Hiikuudhaan ala filannoon ittiin mirkaneessanis jira. Hanqinoonni jiran tokko dogogora qubeeti. Akkaataa ijaarsa himaa irrattis dogogora baayyeetu mul'ata," jedha. Kanaan alattis afaan Oromoo jecha tokkoof maqaa adda addaa waan qabuuf jechoota filatanii hiikuunis haanqina biraa akka ta'e hima dargaggoon kun. Akka Furmaatattis namoonni duula hiikaa jechootaa kanarratti hirmaachuu isaaniin dura dandeettii afaanii isaanii mirkaaneeffachuu qabu jedha. "Namoonni hiikaa kanarratti yoo hirmaatan jalqaba sirritti qubeessuu nan dandahaa kan jedhu itti yaaduu qabu. Yoo hin dandeenye ta'e hiikuu dhiisuutu irra filatama. Yoo ofitti amanan qofa karaa qulqullina qabuun hiikuu qabu," jedha. Kanaan alattis jechoonni yookan himni erga hiikameen booda bakka filannoo 'Validation' yookan mirkaneessuu jedhurraatti namoota hunda osoo hin taane namoonni muraasnii fi hayyoonni afaanii qofti yoo mirkaneessan filatamaa taha jechuunis dhaama. Ogeessi ICT Abdiisaa Baancaas dogogoroonni eeraman akka mul'atan himuun hiikaan kun karaa duulaatiin namootuma feesbuukii irra jiraan dadammaqsuun kan hojjetamu malee hayyoota afaanitiin qofa waan hin taaneef rakkooleen akkasii ni mudatu jedha. Hojiin hiikkaa jechootaa kun fedhii fi hawwii afaan Oromoo afaan hojii Google ta'ee arguu irratti kan madde malee gama mootummaa fi qooda fudhattootaatiin deeggarsi jiru laafaa ta'uus ni hima Abdiisaan. Karaa Mootummaa naannoo Oromiyaatiin hiikaa jechootaa fi afaan Oromoo afaan hojii Google keessaa tokko akka ta'uuf wanti hojjetamaa jiru jiraa jennee kan gaafanne Daaayirektarri qorannoo fi qo'annoo Oromoo Obbo Dirribaa Tarrafaa, odeeffannoo gahaa akka hin qabne himan. "Nutis waanuma miidiyaa Hawaasummaa kanarratti namoonni babarreessan argine malee eenyutu hojjechaa jira, maaltu hojjetamaa jira kan jedhu hin beekne. Qaamni dhufee kana hojjechaa jirra waliin hojjenna nuun jedhes hanga ammaatti hin argine," jedhan. Haa ta'uutii Insitituutiin Qorannoo fi qo'annoo Oromoo hojii guddina afaan Oromootiif gumaacha jabaa qabaatu kana qaamolee dhimmi ilaallatu wajjin hojjetanii tumsuuf fedhii cimaa akka qaban BBC'tti himaniiru.


'Haatiikoofi abbaan manaakoo duraanii waliif jaalallee ta'uusaanii booda keessan hubadhe'

Dubartiin lammii Keeniyaa, Maartaa Isaayipaan haadha mucaa tokkoo yoo taatu, magaalaa guddoo Keeniyaa, Naayiroobii keessatti daldala ofii gaggeessiti. Dubartiin umurii waggaa 37 tunis, jireenya ishee keessattuu gama jaalalaatiin maal akka fakkaatu ibsiti. Kallattiin jireenyaa kunis gadda guddaa akka itti uume BBC Siwaahiiliitti himte. Gaa'eelashee keessatti rakkoolee hedduun kan ishee mudate yoo ta'u, kan haadhishee nama abbaa manaashee ture wajjiin walitti dhufeenya jaalalaa qabachuu baruun hunda caalaa akka ishee miidhe dubbatti. "Anii fi abbaan manaa koo seeraan gaaʼela hin godhanne ture. Haata'u malee akkuma abbaa warraafi haadha warraatti wajjiin jiraachaa turre. Akkuma guyyaan deemaa tureen, wajjiin jiraachuun ulfaata ta'aa dhufe. Sababii kanaaniis wal loluufi reebicha walirraa hin cinne narra gahaa ture. Gaa'eela kana keessaa bahuu yeroon murteessetti ammoo akkan ulfa ta'ee hubadhe." Gaa'eela kana keessa yeroo dheeraaf akka hin turiin kan himtu Maartaan, haata'u malee  waggaa lama waliin jiraachuun isaanii barumsa cimaa isheef ta'uu dubbatti. Erga gaa'eelashee dhiisteen booda sababa garaatti baattef jecha haadhashee wajjiin jiraachuu akka murteessite himti. Bara 2007 keessaa erga mucaashee deesseen booda daa'imni jalaa du'e. Yeroon sunis isheef kan dhiphinaafi gaddaa akka ture dubbatti. Haadha wajjiin jiraachaa turte bara 2013 jireenya mataa ofiishee eegaluuf hojii barbaaddattee mana biraatti godaante. Walitti dhufeenya haadhaa fi abbaa manaashee duraanii kan barte garuu bara 2020, wayita haati ishee bilbilaan dafii naa qaqqabii jechuun itti bilbilte akka ta'e himti. Kunis namni abbaa warraashee duraanii ture haadhashee reebicha irra gahaa waan tureef akka qaqqabduuf waammachuu dubbatti. "Adaadaakoo wajjiin gaafa mana haadhakoo yoo dhaqnu, namicha kanaan dura abbaa warraakoo ture ishee wajjiin argine. Maaliif haadhakoo reebaa akka ture wayita gaafannu, "'dhiirsi niitii ofi reebuun dogoggoraa?' jedhee nuu gaafate," jetti Maartaan. Guyyaan kunis dubartii kanaaf gonkumaa kan jireenya ishee keessatti irraanfatamuu hin dandeenye ta'uu himti. Haadhisheefi abbaa manaashee duraani jaalallee ta'uu baruun dabalatee, jarri kun waggoota 15 wajjiin turuu barte. Kunis yeroo isheen namicha kana wajjiin jiraachaa turte kan dabalatudha. Amma dhugaan ifa ta'eera garuu ammoo attamiin waa'ee dhimma kanaa haadhakoo waliin akkan dubbachuu danda'u rakkataan jira. Maartaanis dhuga haati ishee nama yeroo tokko abbaa warraa ishee tureefi osoo guddattefii ta'e mucaa irraa godhate waliin, walitti dhufeenya jaalalaa qabaachuu ishee fudhachuun jireenya itti fufuu barbaaddi. Maartaan akka jettuutti, yeroo isheen namticha waliin jiraataa turteetti yoo isaan wal lolan illeen takkaa haatiishee dhaqxee akka isaan hin araarsiin yaadatti. Amma garuu sababiin isaa maal akka ture ishee galuu dubbatti. ''Ammatti wanti hundumtuu sirriin naaf galuu eegaleera. Haatii kiyya wayitan gaa'ila kiyya keessatti reebamaa, sammuun kiyya dhiphataa fi wayita dubbii natti cimeetti poolisiitti iyyadheerreen dhuftee dhimma kiyya keessa galuu hin barbaaddu turte. Haata'u malee bara 2006tti gaa'ila ishee hiikuuf maddi walitti dhufeenya namtichaa fi haadhi ishee waliin qaban osoo hin taanee sababii garbiraa ta'uu danda'a jetti Maartaan. Maartaan haadha isheetiif intala tokkoottii ta'uu dubbachuun, haata'u malee haatiishee ishee ganuu hin yaadnee turte. Garuu ammoo jarreen lamaanuu namoota gurguddoo ta'anii osoo jiranuu, waa'ee kiyya dagachuun waliin jaalala keessa galan. Walitti dhufeenyi Maartaafi haadhashee duraa maal fakkaata? Maartaan wayita 1980moota keessa dhalatteetti haadhaa fi akkoo isheetiin kunuunfamaa guddatte. Boodas haatiishee hojiif gara biyya Arabaa wayita deemteetti Maartaa akkooshee biratti dhiiftee imalti. Wayita haatii Maartaa dhiisuun imalteettis isheen mucaa waggaa lamaa qofa turte. Wayita isheen waggaa 10 guuttu haatiis biyya Arabaatii deebii'uun akkoo ishee biraa fuutee mana barnootaa bultii (boarding school) galchite. Yeroon kunis kan qofummaan itti dhagahamaa tureefi baayyee cimaa ta'u dubbatti. Haatii ishee yeroo lammafaaf wayita biyya Arabaa irraa deebiitu ammoo Maartaan akka daa'ima warra hinqabneetti jiraachaa turte. Yeroo baayyees yeroo manni barnootaa cufamuuttis, keessattuu wayita mana barnootaa sadarkaa lammaffaa galtuutti mana barsiisaa ishee keessa turaa turte. Haata'u malee haalli ishee keessa dabarte kunis barnoota ishee itti fufuun akka hin xumurre ishees hin danqine. Haata'u malee jireenyi isheefi kan haadha ishee baayyee ulfaataa waan tureef lamaanuu hojii hojjataa turan. Maartaan haatishee abbaa warraashee duraanii waliin walitti dhufeenya qabaachu isheetiif dhiifama gochuuf dubbatti. Garuu akka haadhaafi ilmootti walitti dhiyaachaa hin jiran. Walittis dubbataas hin jiran.


Bunaafi ashaboo fayyadamuun fakkii kan kaastu Galiilaa Raddaa

Wanti lafarra jiran hundi gara ogummaatti geeddaramuu danda'u yaada jedhu kan qabdu ogeettiin fakkii Galiilaa Raddaa, haalluuwwan haalaan hawwatan akkasumas fakkiiwwan bunaafi soogiddaan kaastuun beekamti. Isheef oguma jechuun ''kennaa waaqaa kan wanta sammuu qofa keessa ture baasuun lubbuu itti horaniidha. Fakkiin ammoo gaddaafi gammachuu keessoo keetti dhagahamu,'' kan ittiin ibsattudha. Manasaanii keessaa ishee qofa miti kan ogummaa kanaa qabu, obboleessishee angafaa amma lubbuun hinjirres fakkii kaasa ture. Oggaa obboleessishee kaasu argaa kan guddatte Galiilaan, wayita umuriishee ganna jahatti burushii itti fakkii kaasaniin walbarte. Fakkii obboleessishee kaase keenyaan manaafi dabtara ishee gubbaatti irra deebitee kaasuun ture kan jalaqabde. Hodhaafi xilatiin haatishee midhaassanis faana ogummaa Galiilaan hordofte qajeelcheeraaf. Jaalalashee kanas wayita haadhashee hojiin gargaartus, yeroo argatuun itti fufteetti. ''Waggoota dheeraaf mana nyaataa qabna turre... daa'ima ganna 12 turee maamiltootaaf nyaata hojjechaa, biddeena tolchan ture. Kana hojjechaas maddiin, fakkiin kaasan ture.'' Hojiin fakkii jaalalaaf jecha ijoollummaatti hojjechaa turte, erga guddatte booda hojiishee idilee tahe. Akka Galiilaan jettutti, yaadota sammuushee keessa bu'ureeffaman gara fakkiitti geeddaruuf, haalluu akiriiliik, bunaafi soogiddatti dhimma baati. Norweeyitti gosa barnootaa Infoormeshin Teeknooloojii-IT barattus, fakkii garuu ofumaan of barsiifte. ''Yeroo hedduu waan natti dhagahame, waanin argeefi kakahumsa waan natti uumeen kaasa,'' kan jettu Galiilaan, bareedinnifi ciminni dubartii fakkiiwwan ishee keessatti ni mula'tu. Yeroo ammaa Swiidin kan jiraattu Galiilaa Raddaa, bara 2011 irraa eegalee biyyoota garaa garaa keessa naanna'uun, egzibishinii qopheessuun hojiishee jaalattoota aartiif beeksisaa jirti. Noorwey, Swiidin, Ameerikaa fi Beeljiyemitti Galiilaan daawwattoota fuulduratti haalluufi bunafaa fayyadamuun fakkii kaasteetti. ''Hojiikoon biyyoota garagaraa keessa jaalattoota hedduu horadheera. Kennaan kana caalu hinjiru,'' jetti. Shamarreen kun guyyaa bunaa addunyaatti dhaabbata bunaa Norweey ''Noshk Kaafalaayik'' jedhamu wajjiin tahuun, fakkishee bunaan kaastu kan dhiyeessite oggaa tahu, carraa gaarii akka isheef uume kaasti. ''Carraafi muuxannoo guddaa naa uume. Ergasii namoota hedduu wajjiin akkan hojjedhu karaa naa saaqe.'' Fakkiiwwan ishee keessaa kanisheen buna fayyadamuun kaastu, addatti namoonni akka jaalatan himti. ''Waan hin baramneefi adda taheef, kna malees jaalala namni bunaaf qabu natti fakkaata, namoonni hedduun kan bunaan kaasu ni jaalatu.'' Kan haalluu fayyadamuun kaaste keessaa; kanisheen yeroo weerara awwaannisaatti Tigraay Raayyaa keessatti, haati tokko daa'imashee duydatti baattee awwaannisa hari'aa turte fakkiin agarsiisu guddoo jaalatame. 2021tti suuraan Malcolm X kaaste akkaan jaalatame. ''Intala Malcolm X kan taate Ilyasah Shabazz abbaashee waan in kaaseef, na dinqisafattee na galateeffatte,'' jetti Galiilaan. Waraanni Tigraay kaaba Itoophiyaatti erga dhalatee booda ajjeechaa, buqqaatii fi rakkoo namoomaa hamaan mudateera kan jettu Galiilaan, fakkii matadureen isaa 'Madaa dhalootaa' (generational trauma) jedhuun dhiyeessiteetti. ''Fakkiin koo garri caalu miirakoo kan ibsanidha. Kanneen bara kana kaase keessaa 'generational trauma' kan jedhu, seenaa namoota hedduu waan taheef, fakkiin jaalatamedha,'' jetti. Galiilaan gaafa yaadni tasaa gara sammuusheetti dhufu, daddaffiin gara waan qabatamaa wiixinee tahetti (sketch) geeddaruuf bakka tasgabbii qabu filatti. ''Bakka ati hin eegneetti yadni sammuu keetti dhufuu mala. Yaada kana gara fakkiitti geeddaruuf, bakka ofii callisa qabu barbaachisa. Akka namni si jeequ, yookaan waanti tahe akka si danqu hin feetu. Yeroo akkanaa keessaa oggaa tahutti, yaadni sammuukootti dhufe turtii booda baduu waan danda'uuf, wixineesaa baasa.'' Galiilaan hanga fakkiin tokko fudhatu kana jedhanii himuun ishee rakkisa. ''Alii alii fakkiin yaadaan guutame tokko waggoota fudhachuu danda'a. Kan al tokkotti obbaafamus ni jira. Gariin ammoo guyyaa tokkottis xumuramuu dandaya. Fakkiiwwan bunaan midhaassu garuu sa'aatiiwwan gidduuttin ofirraa galcha,'' jetti. Ogeettiin kun fakkiiwwan haga ammaa kaaste keessaa, isa Wiirtuu Festulaa Hamlin Maqaleetti argamuuf kanisheen gargaarsaan maallaqa caalbaasii wajjiin kennite miira addaa isheef qaba. Haala jireenyaa Itoophiyaa keessa jiruun, namni hedduun aartiif bakka hin kennan kan jettu Galiilaan, yeroo ammaatti waraana Tigraayiin walqabatee hedduun jireenya isaanii rakkoo hamaa keessa dabarsaa jiru jetti. Kanaafis wiirtuu aartii namoonni itti fayyan banuu barbaaddi. ''Namni rakkoo hamaa keessa dabraa jira waan taheef namoota kaan wajjiin waltahuun; wiirtuu aartii (gallery) namoonni dararaa sammuu isaaniirraa itti fayyan, daa'immaniifi dargaggoonni itti bohaaran hundeessuun hawwii kooti.  Akkasumas ogeeyyii damee keessa jiraniif meeshaalee fakkiin gargaaruun barbaada.''


Qonnarraa gara aartii, aartiirraa ammoo gara qonnaa - wellisaa Ayyalaa Nugusee

Bara 1990oota gara dhumaarra sirboota aadaa, keessumaa kanneen Shawaa keessatti sirbamaniifi sirboota biroo kaaseeta tokkoon dhageettii guddaa horatee ture. Ergasii aartiin isa waamte of bira hin tursiifne. Dhiibbaa dinagdeefi hawaasummaatin baadiyyaatti deebi’ee jireenya qonnaan bulaatiin jiraachaa jira. Wellisaa Ayyalaa Nugusee, bu’aa bahii jireenyaa, dhiibbaa sirbarraa isa fageesseefi jireenya amma keessa jiru ilaalchisuun BBC waliin turtii taasiseera. Godina Shawaa Kaabaa aanaa Warra Jaarsoo ganda baadiyyaa Maliyyuu Cawaa jedhamtu keessatti dhalate. Ijoollummaa isaatti akkuma dargaggeessa Salaalee biroo iddoowwaan affeerraan sirbaa jirutti sagaleedhaan sirbaa akka guddate hima. Sirbi inni naannoo isaatti sirbu kuni waltajjiitti bahee ni mul’ata jedhees yaadee hin beeku. Baadiyyaatti jireenya qonnaan bulaa, bulti ijaarratees ilmaan horaatee jiraachaa akka ture hima. Boodarra deeggarsa obboleessa isaatiin kennaan aartii inni qabu gara kaasetta baasuutti akka dhufes hima. “Obboleessi kiyya yeroo Dargii humnaan gara waraanaa geeffame. Yeroo Dargiin kufu Finfinneetti deebi’ee mana Muuziqaa ‘Tokkummaa’ jedhamu banate. Dandeettii kiyya waan beekuuf walaloofi yeedaloo, akkasumas waan barbaachisu hunda na gargaaree kaaseeta sana baase,” jedha. Yeroo sana sirboota 13 kaaseeta tokkoon baase. Isaan keessaa sirboonni akka Darroo Roobe, Kamakkame Hoolani, Walancitiin, sirba Atileetotaafi kanneen birooti. “Darroo Roobee Daarii Habeebee  farsoo quufee daadhiin kajeele xinnumashii qor itti naagodhi. Arsii Roobee Daarii Kambaataa  farsoon keetuu daadhii fakkaataa xinnumashii qor itti naagodhi,” kan jedhufaa qaba. Kanaan alattis, sirbi atileetotaa bara 1999 kaaaseta isaa kana keessatti sirbe kanneen jaalatamaafi beekamtii ittiin argaate ture. “Egaa yaa Maammoo Waldee guraamalatoo,  yaa Abbabaa Biqilaa, yaa Abbabaa Biqilaa. Maal itti gaabbitanii maqaa keessan kaasera Qananiisaa Baqqalaa” kan jedhu ture sirbichi. Cufamuu mana muuziqaaa Tokkummaa… Manni muuziqaa Tokkummaa kan obboleessa isaa Faayyisaa Nuguseetiin baname kun yeroo sanatti sirboota hedduu Afaan Oromoo qindeessaa kan turedha. Manni muuziqaa Finfinnee naannoo Awutoobis Taraa jedhamuun beekamutti hojii aartii Oromoo guddisuuf hojjetu kun sababa muuziqaa Oromoo hojjetuuf dhiibbaan irra gahaa akka turelleen yaadata Ayyalaan. Obboleessi isaa kun damee mana muuziqaa kanaa magaala Shaashamanneetti banee turulleen boodarra lubbuun isaa yoo darbu hojiin mana muuziqichaas, imalli aartii wellisaa Ayyalaa Nugusees achumarratti dhaabbate. “Mana muuziqaa sana dhiibbaatu irra ture. Obboleessi kiyya kun boqonnaan ani bakka isaa sana bu’ee hojjechuudhaaaf yaaleen ture. Inni beekumsas muuxxannoos qaba ture. Anammoo hanga ta’e isumatu na barsiise malee muuxxannoos hin qabu. Kanaaf, booda gara cufuutti deemne,” jedha. “Yeroon sun anaafi maatii kiyyaaf yeroo rakkisaa ture. Obboleessikoo kun du’ee tibbuma sana haati kiyyas duute. Booda maatiin kiyya baadiyyaa jiranis rakkoo kana caalu keessa qooda seenan jedheen baadiyyaatti galee hojii qonnaatti deebi’e,” jedha Ayyalaan. Wellistoonni Oromoo yeroo sana manni sun akka hin cufamneef deeggarsa nuuf gochaa turanillee dhiibbaan ture waan humnaa ol ta’eef cufame jedha. “Manni muuziqaa kun hin cufamiin jedheen lafan baadiyyaadhaa qabu kontiraata kennee hojjechuuf yaaleen ture. Ani ijoollee saddeet qaba. Booda maatiin kiyya baadiyyaas qooda rakkoo keessa seenu jedheen mana muuziqaa sanas cufuun ofiikoos muuziqaa dhiisuuf dirqame,” jechuun hima. Waggoota 15 darbanis dirree aartiirraa guutumatti adda citee jireenya qonnaan bulaa baadiyyaa jiraachaa ilmaan isaa barsiifachaa jiraachuus dubbata. Fedhii aartiitti deebi’uu… Wellisaa Ayyalaa Nugusee waggoota dheeraaf dirree sirbaa irraa fagaatulleen amma nama isa gargaaru yoo argate sirboota hojjechuuf fedhiifi dandeettii akka qabu himeera. “Amma ijoollee kiyyas barsiifadheera. Gargaarsuma dhaba malee fedhiin aartii na keessa jira. Sirboota aadaa hedduu osoon hojjechuu danda’uun humna dhabaaf callisee taa’ee jira,” jedha. Wellisaan kun yeroo Dargii barnoota hanga kutaa sadaffaatti qofa kan barate ta’ulleen sirbootaaf walaloofi yeedaloo barreeffachuuf akka hin raakkannes hima.


Waggaa haaraa Chaayinaa har'a kabajamuufi seenaa duuba isaa jiru

Chaayinaan waggaa haaraa ishee har'a kabajatti. Barri haaraa hundis waan itti fakkeeffamu qaba. Kan baranaas ofitti amanamummaafi dorgomaa ta'uu kan bakka bu'u qeerransaan fakkeeffama jedhan. Mee viidiyoo kana daawwadhaa.