Hamma (hanga) yaadni Itiyoophiyaa takka jedhu sammuu keessa jirutti..

Abdii Boruutiin Mata duree kanaan barruu kana akkan qopheessu kan godhan sababoonni gara garaa jiraatani illee, sababoota lamatu akkan yaada koo barreessu na kakaasan. Inni tokko marii raadiyoonii Addis Dimts jedhamurratti dhiyoo kana namoota sadiin godhamee turee dha. Kanas kanan arge fi dhaggeeffadhe gadaa.com irratti mata duree”Jawar, Abraha and Tamagna on the future of Ethiopia on Addis Dimts Radio” jedhuun ture. http://gadaa.com/oduu/?p=5442 Inni lammataa ammoo barruu Obboo Fayyis Oromiyaa mata duree “Can we welcome the Amhara nation to the club of the colonized nations in the Horn?”http://gadaa.com/oduu/?p=5436 jedhuun dhiyeesse dha. Obboo Fayyis akkuma yeroo biraa barruu gaarii dhiyeesse. Yoo garaa qulqullinaan kan ilaalamu fi kan hojiirra ooluu danda’au ta’e, yaadni inni dhiyeesse, akka ilaalcha kiyyaatitti, yaada gaarii dha. Gaafiin inni mata duree barruu isaa godhee kaase, yoon Afaan Oromootti hiiku: “Saba Amaaraa akka saba cunqurfamaatittii ykn gabroonfatamaatittii kilabii saboota gabroonfatamaatti simachuu dandeenyaa?” kan jedhuu dha. Ani akka yaada dhuunfaatti, gaafii kanaaf deebii laman qaba; inni tokko “eeyyen simachuu ni dandeenya” kan jedhu yoo ta’u, inni biraa ammoo “lakkii hin dandeenyu” kan jedhu dha; tokko tokkoon ibsuun yaala. Duraan dursee garuu waan lama addaan baasuun barbaachisaa dha. Waayee gabroonfataa yoo dubbannu, Amaaraa akka sabaatti gabroonfataa dha jenna moo garee ykn tuuta namootaa kan saba kana keessa ba’antu gabroonfataa dhaa? Gaafii kanaaf deebii quubsaa kennuu dhaaf, seenaa saba kanaas ta’ee walumaagalatti seenaa gabrummaa Habashaa keessa seenuu fi gadifageenyaan hubachuu nama barbaachisa. Waayee kana ammoo barruu kana keessatti dhiyeessuun hin danda’amu; isaafuu barruu of danda’aa barbaachisa jechuu kooti. Waayee seenaa warra barumsa fi ogummaa seenaa qabaniif dhiisee, garuu akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, gaafii kanaaf deebii kennuun yaala. Ani akka natti fakkaatutti, garee ykn tuuta namootaa kan saba Amaaraa kana keessaa bahantu yookaanis ammoo naannoo Amaaraa tokko keessa bahntu akka gabroonfataatti saboota biroo cunqursaa fi gabroomsaa turan malee, dimshaashaan sabni Amaaraa kanaaf ittigaafatama qaba jechuun rakkisaa dha jedheen yaada. Fakkeenyaaf, saba Tigree yoo fudhanne, gochaa Wayyaaneen dalagaa jirtu kanaaf TPLF tu ittigaafatama malee, waan isaan saba Tigree keessaa dhufaniif sabni kun dimshaashumaan waan ittigaafatamuu qabu natti hin fakkaatu. Wayyaaneetu gabroonfattuu dha malee, sabni Tigree akka saba gabroonfataatti ilaalamuu hin danda’u jechuu kooti. Gabrummaa ijoolleen Tigree (Wayyaaneen) saboota biroorratti godhaa jirtu kanarraa garuu sabni isaanii bu’aa hin arganne jechuu miti; bu’aa guddaa argachaa jiru. Kanaaf, sabni Amaaraas akka saba ykn uummata tokkootti gabroonfataa dha jechuun rakkisaa ta’a. Ilaalchi sabni ykn uummanni Amaaraa saboota birootiif qaban garuu waan biraa ta’uu danda’a. Karaa biraatiin yoo ilaalame ammoo, Afaan Amaaraa akkuma dur har’as Afaan biyyoolessaa, Afaan hojii, Afaan Federaalaa (Federaala sobaa) ta’ee itti haa fayyadamamu malee, erga Wayyaaneen aangootti dhuftee kaasee sabni Amaaraas akkuma saba biroo Wayyaanee dhaan cunqurfamaa waan jiru natti fakkaata. Bara 1991 kaasee rakkoo walii ykn walfakkaataa qabna jechuu dha. Hunda caalaa kan Wayyaaneen irratti xiyyeeffattu saba ykn uummata Oromoo ta’u illee, sabni Amaaraas cunqursaa kolonii haarayaa kan Tigree kana jalaa hin baane. Dhugaa kanarratti hundeeffamee yoo ilaalame, har’a rakkoo walfakkaataa waan qabnuuf, kilabii warra cunqurfamtootaatti saba Amaaraas simachuun ni danda’ama. Kaayyoon simannaa kanaa garuu gargaarsa fi tumsa waliif taanee, diina waliin qabnu Wayyaanee kuffisuu dhaafi malee, akka saboota gabrummaa Habashaa jala turanii, seenaa walfakkaataa qabaannee ti miti. Kan ta’es ta’u, gaafii Obboo Fayyisiif “eeyyen simachuu ni dandeenya” kanan jedhu asirraa ka’ee ti. Sababni deebii “lakkii hin dandeenyu” na jechisiisu ammoo akkan waan tokko tokko kaasu na godha. Inni tokko, akkuman jalqaba barruu kanaarratti tuqee dabre, karaa marii raadiyoonii sanatti na geessa. Akkan marii raadiyoonii sanaa hubadhetti, yaadolee namoonni lamaan obboo Abraha fi obboo Tamagna akkasumas yaada ykn gaafiilee marii qopheessaan ykn keessummeessaan, obboo Ababa, kakaasan, dhugaa dubbachuu dhaaf, yaada biraa keessa nama galchu. Namoota yaada akkanaa qaban wajjin waliigaltee uumanii wajjin hojjechuun hafee, walumaanuu haasa’uun rakkisaa natti fakkaata. Yaadni isaan dhiyeessan Itiyoophiyaa takka taate ijaaruu fi yoo danda’ame sirumaa sirna Federaalaa, kanuma amma jiru kana illee, diiganii Itiyoophiyaan takka taatu deebitee akka ijaaramtu waan yaadan ykn hawwan fakkaatu. Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) akka gaafii uummata Oromootiif ijaarame fi kanaafi illee qabsaa’aa jiru sirumaa dagatanii (dhaga’uu dhaa waan barbaadan hin fakkaatan) waan uummata Oromootiif hin dhaabbanne ykn/fi deeggarsa uummaticaas hin qabne fakkeessanii, afaanfaajjii uumuu yaalan. Akkuma kanaan dura barame fi sirbuma dur beekamu sana: “Maa ka maa yiganaxxalaal?” (hiikni isaa: Eenyutu eenyurraa fottoqaa?) jedhanii siriidhaa ABOrratti waan olola ofuu barbaadan fakkaata. Haa ta’u malee, kun yaada fi ilaalcha dhuunfaa namoota achirratti dubbatanii ti. Isaan kun akkana jedhaniif namoonni biroos ykn sabni Amaaraas akkasuma jedhu jechuun rakkisaa waan ta’u natti fakkaata. Dubbiis dhiphisanii ilaaluu fakkeessa. Haa ta’u malee, yoo namoonni (Habashoonni) hunduu ilaalcha akkanaa kan qabaatan ta’e; yoo sabni Amaaraas ilaalcha akkanaa kan qabu ta’e; yoo Itiyoophiyaa takka qofaatti kan amananii fi sirna Federaalaatiin illee kan morman ta’e, akkamitti kilabii tokkotti isaan simachuun danda’amaree?Waayee kanatu deebii “lakkii hin dandeenyu” kan jedhutti na geessa. Yoo yaadni Itiyoophiyaa takka jedhu kun sammuu keessatti uumamee fi mirgi hiree murteeffannaa sabootaa kan hin kabajamne ta’e, akkamitti saboonni walaba ta’uu danda’u? Akkamitti walfaanummaan saboota walaba ta’aniis yaadamuu danda’a? Maalirratti waliigalamee, tumsa waliin ijaaruun danda’ama? Kan kaayyoo tokko qabani fi uummata tokkoof dhaabbanna jedhanuu kunoo jaarmayoonni Oromootuu waliigaltee fi tokkummaa ijaaruu dadhabanii jiru. Akkamitti diina waliin qaban kana kuffisuun danda’ama? Waayee akkanaa kanatu waa hunda gaafii keessa galcha. Warra har’a rakkoo walfakkaataa qaban wajjin tumsa ijaaruun; humna diina walii Wayyaanee kana injifatu uumuun yeroon isaa illee amma dha. Haa ta’u malee, yaada walfaallessaa fi kaayyoo walitti dhufuu hin dandeenye qabatanii tumsa waliif ta’uun baay’ee rakkisaa natti fakkaata; waanuma milkaawuu hin fakkaatu. Waayee marii raadiyoonii sanarratti ta’e keessaa otuu hin bahin, wanti biraa kanan marii sana keessatti hubadhe, yaada obboo Jawar yoo ta’u, walumaagalatti yaadni inni dhiyeesse ykn deebii inni gaafiilee dhiyaataniif kenne dhugaarratti bu’ureeffamee waan ta’eef gaarii dha; ofii kiyyaaf itti gammadee jira. Haa ta’u malee, marii isa kutaa duraarratti yaaliin inni godhe xinnoo natti haphate. Kun yaada fi ilaalcha mataa kootii ti malee obboo Jawar qeequu barbaadee ti miti. Obboo Jawar yoo yaada isaa ibsu ykn gaafii dhiyaateef deebii kennu, ani miseensa ABO ti miti; deeggaraas miti jedhee jalqabuu dhaan yaada isaa ibsuu yaale. Gaafiin kiyyas maaliif kana ta’uu dhiifte ykn maaliif deeggaruu diddaa miti. Anis taanan miseensa jaarmayaa siyaasaa tokkootuu miti; ta’ees hin beeku; garuu kaayyoo ABO nan deeggara. Miseensa jaarmayaa tokkoo ta’uun ykn deeggaruun yookaanis ammoo ta’uu fi deeggaruu dhiisuun mirga abbaa fedhee ti. Obboo Jawar otuu miseensa ABO ta’e fi waayee kanarratti gadifageenyaan ibsa kennuu kan yaalu ta’eeyyuu, siriidhaa ulfaataa fi rakkisaa ta’uu danda’a ture. Maaliif yoo jenne, inni waan miseensa ta’eef akkanatti dubbata jedhu malee, dhugaa inni dubbatu isarraa hin fhudhatan ta’a jechuu kooti. Garuu akka Oromoo tokkootti walaba ta’ee, yaaddoo fi sodaa tokko malee (sodaa fi yaaddoo yoon jedhu, warra isa wajjin mariirra jiran sana hin mufachiisu kan jedhu yoo ta’e jechuun barbaade), dhugaa jiru tokko ittisuu fi ibsa bal’aa kan jara sana amansiisuu danda’u kennuu ni danda’a jechuu dha. Akka yaada fi ilaalcha kiyyaatti, namni waayee waan tokkoo sirriitti beeku; kan waayee kana xinxaaluu danda’u; keessumaayuu namni akka obboo Jawar, kan waayee uummata Oromoo fi qabsoo bilisummaa isaa gadi fageenyaan beeku; kanaaf illee ibsa bal’aa kennuu danda’u, carraa akkanaa argatee, Habashoota wajjin yoo marii gaggeessu, waa baay’eetu irraa eegama. Ani obboo Jawar fuulaan (suuraa yoo ta’e malee) hin beeku, garuu barruulee isaa hedduu waanan dubbiseef beekumsa fi dandeettii inni qabuuf kabaja guddaan qaba. Kanan waan baay’ee isarraa eeges ykn eegus asirraa ka’eetani. Walumaagalatti, wantin jechuu barbaade, obboo Jawar, gara fuulduraatti carraa akkanaa yoo argatte, akka dhuunfaatti qofaa otuu hin taane akka nama bakkee uummata isaa bu’ee dubbatu tokkotti, dandeettii waan qabduuf, ibsa bal’aa fi quubsaa kennuu dhaan warra siin morman illee amansiisuu yaali; akka qeeqaatti hin fudhatini jechuu kooti. Marii kutaa lammaffaa keessatti, dhugaa dubbachuu dhaaf, haalli uumame haala mariif toluu miti. Marii gaarii tokko keessatti walqixxummaan namootaa eegamee; yeroo walqixxeen illee hundaafuu kennamee; namoonni achirratti hirmaatan hunduu yaada ofii dhiyeessanii; kana keessatti amananii wal amansiisuuf yaaliin godhama. Wanti marii sana keessatti ta’e ykn godhame garuu kan marii gaarii faallessu ture. Walqixxummaan hin eegamne; marii qopheessaan ykn keessummeessaan illee akka “moderator” otuu hin taane gita namoota biroo qabee; siriidhaa waan obboo Jawariin mormu of fakkeesse. Erga wal dhaggeeffachuun hin jiraannee; erga hunduu beekanii yaada keetiin mormani; erga hunduu gita tokko qaban; marii akkanaa ittifufanii xumuruun waan rakkisaa ta’uuf faayidaa tokko malee yeroo fixuu ta’a. Kanaaf, hamma xumuraatti jarattii sana amansiisuu yaaluuf itti fufuun barbaachisaa ta’u illee, haala obsa nama dhabsiisu kana keessaa of baasuuf marii sana kutanii ba’uun akka yaada kiyyaatti sirrii dha. Obboo Jawars yeroo biraa walitti deebina jedhee marii sana kutuun isaa sirrii dha; gabnummaa dhas jedheen yaada. Egaa, gara xumura barruu kiyyaatti deemuu dhaaf, uummata ykn saba fedhe haa ta’u (Amaaraas ta’ee kan biroo jechuu kooti) yoo mirga uummata Oromootiin; mirga hiree murteeffannaa isaatiin hin mormine; yoo kan kana kabajan ta’e, abba fedhee simachuu ni dandeenya. Diina waliin qabnu faashistii kanas kuffisuu dhaaf warra fedhii uummata keenyaa hin faallessine wajjin hojjechuu, wal gargaaruu fi tumsa waliin ijaaruu dhaaf illee wanti didnuuf ykn sodaannuuf hin jiru jedheen yaada. Haa ta’u malee, Itoophiyummaa sammuu keessatti qabatanii saboota walaba ta’aniif yaaduun; sana booda illee walfaanummaa saboota walaba ta’anii (union of independent nations) yaaduun waan wajjin demuu miti. Itiyoophiyaa takka taate, kan aadaa, Afaan fi yoo danda’ame amantii tokkoon jiraattu fi saboota walaba ta’an ijaaranii, walfaanummaa isaaniis uumuun yaadolee lama kan akka dugdaa fi garaa ti; yaadolee wajjin hin deemne, siriidhaa kan wal faallessannii dha jechuu kooti. Dhumarratti, jaarmayoota yookaan dhaabilee siyaasaa kan Habashootaa yoo ilaalle, dhibbarraa harki sagaltamaa ol maqaa saba Amaaraatiin otuu hin taane, maqaa Itiyoophiyaa jedhamuun ijaaraman. Kaayyoon isaaniis Itiyoophiyuma ilaalchise malee, saba Amaaraa waan kophaatti baasu natti hin fakkaatu. Sabni Amaaraa illee waan kanaan dura gabrummaa jala hin turiniif, akka Itiyoophiyaatti waan of ilaalan natti fakkaatu. Kanaaf, gaafiin ka’uu danda’u tokko: Sabni Amaaraa akka saba walaba ta’uu qabuu ykn barbaaduu tokkotti of ilaalaa; walabas of baasee sana booda walfaanummaa saboota walaba ta’anii ijaaruu barbaadaa? kan jedhu dha. Saba Oromoos ta’ee saboonni biroo, kan gabrummaa Habashaa jala turani fi ammas jiran waayee akkanaa kanarraa rakkoo waan qaban natti hin fakkaatu. Waayeen akkanaa kun kan milkaawu yoo ta’e, kun hundaafuu bu’aa fida ykn fiduu danda’a malee bu’aa dhabeessa waan ta’u miti jedheen yaada. Naannoo gaafa Afrikaa sanaaf illee nagaa fi tasgabbii buusuu danda’a jedheen amana. Haa ta’u malee, akkuma mata dureen barruu kanaa jedhu, Itiyoophiyummaa sammuu keessatti qabanii walfaanummaa saboota walaba ta’anii yaaduun baay’ee rakkisaa ta’uu danda’a. Waayee kanatti amananii wal amnsiisuu dhaafis baay’ee ciminaan irratti hojjechuu barbaachisa. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Yaamicha tokkummaatiif owwaachuu fi qabsoo hidhannoo cimsuun yoomiyyuu…

Uummanni Oromoo bar-dhibbee tokkoo ol gabrummaa Habashaa jala turani fi ammas jirani illee, gabrummaan uummanni keenya har’a bar-kurnee lama keessa jiran kun yoomiyyuu caalaa hamaa akka ta’e fi bifa biraa illee akka qabu waan nama mamsiisuu miti. Erga Wayyaaneen biyya keenya qabattee, aangootti dhuftee kaasee, jiruu fi jireenyi uummata keenyaa guyyaa dhaa guyyaatti hammaachaa deeme malee wanti jijjiirame fi fooyya’e takka illee hin jiru; kun dhugaa ragaa qabu dha. Kan biraa illee hafee, har’a diina keenya biratti maqaa’umti “Oromoo” jedhuu yakka waan ta’e fakkaata. Deeggaraa ykn miseensa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) ti jedhanii sababa hin taane uumanii, kanaan uummta keenya hidhaa, dararaa, ajjeesaa, biyyaa abbaa irraa baqachiisaa,…. jiran malee duulli Wayyaaneen uummata keenya irratti godhaa jirtu walumaagalatti duula Oromummaa irratti godhamaa jiruu dha. Wayyaaneen har’a duula gaggeessaa kan jirtu uummata keenya irratti qofaa otuu hin taane, biyya teenya Oromiyaa irrattis duula balleessaa daangaa hin qabne godhaa jirti. Karaa tokkoon biyyi teenya cicciramtee gurguramuu dhaan dhumaa jirti. Karaa biraatiin ammoo maqaa misoomaatiin biyyee fi bishaan keenya illee summii dhaan badaa jiru; sababa kanaan uummanni keenya dhukkuba hamaa dhaan qabamaa jiru; kan humnaa qayee ofiirraa buqqifame, kadhataa ta’ee karaarratti argamaa jira.Uummanni keenya kan dur beela argee hin beekne har’a beela hamaa keessa jiru. Yeroo alagaa fi diinni qabeenya irratti qabeenya (qabeenya saamichaa!!) dabalanii dureessa addunyaa kanaa ta’aa deeman, uummanni keenya garuu hiyyummaa guddaa keessatti kufanii jiru. Biyya isaanii keessatti jireenya namaa gadii jiraachaa jiru. Kan hidhaman mana hidhaa keessatti dararamaa jiru; gaafa achii ba’an hin beekan; kan achumatti hafani illee hin dhabamne. Rakkooleen uummata Oromoo kan lakkaawwamanii dhumanii miti; tarreen waayee kanaa dhuma hin qabu. Gabrummaa hamaan kana caalu jiraaree?? Egaa, uummata Oromoo keessumaayuu warri biyya alaa jirtan; xinnaatu illee kan biyya nagaa keessa jiraattan; baatanii galuun keessan kan sodaachisaa hin taane; kan nagaan raftanii bultan; kan nagaan baatanii galtan; kan sagaleen keessan dhaga’amuu danda’u; kan mirgi keessan kabajamu; iyyattani illee isiniif mirmachuun kan danda’amu; waayeen uummata keenyaa kan qawwee faashistiitiin ukkaamamanii jirani fi jireenya hamaa keessa jiran kun isin hin quuquu? Maaltu isinitti dhaga’ama? Maal yaaddu? Maal godhuu dandeenya? Maal godhuu qabna? Maaltu nurraa eegama? …. jettanii ofgaafattuu? Malli fi furmaanni rakkoolee kanaa isinitti mul’atuu? Hunda caalaa ammoo gaafiilee kana kanan dhiyeesseuu barbaadu sabboontota fi qabsaa’ota bilisummaa Oromootiifi. Keessumaayuu jaarmayoonni bilisummaa Oromootiif ijaaramne jedhan hunduu, yoo dhuguma uummata kanaaf dhaabbatan, gaafiilee kanaaf deebii kennuu qabu. Deebiin ani isaanirraa eegu garuu tokko qofaa dha. Inni kunis “Tokkummaa sabboontotaa fi qabsaa’ota Oromoo; tokkummaa ykn tumsa jaarmayoota Oromoo” yoo ta’u, kan mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti humna cimaa uumu ta’uu qaba. Kan Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) cimsee injifannoo fidu ta’uu qaba jechuu dha. Wayyaaneen humnaan qawwee dhaan biyya keenya qabattee, aangootti dhuftee, kunoo bar-kurnee lama waan barbaadde fi akka barbaadde godhaa jirti. Waaroo diimookraasii uuffattee alatti of mul’isuu dhaan keessatti garuu faashistummaa dalagaa jirti. Dubbiin kun akkuma makmaaksi Oromoo “Dadhabaan fira hin qabu, jabaan fira hin dhabu” jedhu ta’eeti malee addunyaani illee gochaa Wayyaanee kana otuu hin beekin hafteeti miti. Yoo nuuf na’an fi nuuf mararfatani illee dubbataniituma cal jedhu malee, diina hamaa kana nurraa kaasuu hin fedhani. Kana numatu injifatee ofirraa kaasuu qaba. Ormarraa wanti eegnu hin jiru. Wayyaaneen humnaan dufte tun humnumaan deebiti malee karaan biraa waan ijibbaatame natti fakkaata. Humnaan, qawwee dhaan, qabsoo hidhannootiin yoo ta’e malee Wayyaanee jilbiiffachiisuun hin danda’amu. Dhugaan kun ammoo kan har’a dhalate fi kan har’a ifa ta’ee mul’ates miti. Kana booda, tokkummaa ofii jabeessanii, humna ofii cimsanii; qabsoo hidhannoo yoomiyyuu caalaa jabeessanii; WBO Wayyaanee jilbiiffachiisu yoo uuman malee, karaan biraa kan Wayyaanee kuffisu jira ykn jiraachuu danda’a jedhanii yaaduun gowwummaa fi yeroo fixuu ta’a yoon jedhe waanan dhara dubbadhu natti hin fakkaatu. Haa ta’u malee, har’a humni Wayyaanee injifatu dhiisii kanumti sodaachisuu yeroo ammaa jiraa laata? Deebiin ani gaafii kanaaf kennu “hin jiru” kan jedhu dha. Gaafiin itti aanee ka’u ammoo, “Gara fuulduraa hoo humni Wayyaanee injifachuu danda’u uumamuu danda’aa?” kan jedhu dha. Deebiin ani gaafii kanaaf kennu garuu lama; “eeyyeen, ni danda’a” fi “lakkii, hin danda’u” kan jedhanii dha. Maaliif deebii lama akkan kenne ibsuun yaala. Yoo haalli mooraa QBO keessa jiru akkuma amma jiru kanatti kan itti fufu ta’e; yoo sabboontonni, qabsaa’onni fi jaarmayoonni illee akkuma gara gara faca’anitti kan hafan ta’e; yoo waliigalteen hin jiraanne; yoo wal kabajuun, amananii wal amansiisuun, wal obsuun hin jiraanne; yoo amantii walirraa dhabuun, wal sodaachuun, wal shakkuun itti fufe; yoo summiin gandummaa fi naanummaa kan hawaasa Oromoo keessa faca’e kun badee hawaasni kanarraa hin qulqulloofne; walumaagalatti yoo tokkummaan ilmaan Oromoo keessumaayuu kan sabboontotaa fi qabsaa’otaa hin ijaaramne, wanti hunduu kan dur caalaa laafaa fi dadhabaa waan deemuuf, humna cimaa horachuun hafee, kanumti jiruu laafaa fi badaa deema. Waayee kanatu deebii “lakkii, humni Wayyaanee injifachuu danda’u uumamu hin danda’u” jedhutti na geessa ykn akkan jedhu na godha. Karaa biraatiin ammoo, yoo kan dabre irraa barachuu dandeenye; yoo of duuba garagallee, bitaa fi mirgas ilaallee haala keessa jirru hubachuu kan dandeenyu ta’e; yoo waliin mormuu fi karaa walitti cufuu dhiifnee karaa dafee uummata keenya faashistummaa kana keessaa baasuu danda’u tokko irratti kan waliigallu ta’e; yoo harka wal qabannee, irree tokkoon diina irratti duulla kan jennu ta’e, tokkummaan yookaanis tumsi uummanni Oromoo hawwu fi abdii guddaa dhaan eegaa jiru akka ijaaramu mamiin hin jiru. Yoo tokkummaan ykn tumsi humnoota Oromoo mooraa qabsoo bilisummaa keenyaa keessatti kan ijaaramu ta’e ammoo, kun humna cimaa fi abdachiisaa uuma jechuu dha. Isa kanatu WBO cimsa. Deebii “eeyyen, humni Wayyaanee injifachuu danda’u uumamuu ni danda’a” kan na jechisiisu waayeen kanaa olitti ibse kun yoo milkaa’e qofaa dha. Tumsa alaa illee kan barbaadnu (barbaachisaa kan ta’u) dura yoo hojii manaa keenyaa xumurre booda dha. Kanaafan, kanaan dura illee barruulee kiyyaa kan gara garaa keessatti, tumsa hunda hammatu dura tokkummaan ykn tumsi mooraa QBO keessatti ijaaramuu qaba jedhe. Waayee qabsoo hidhannoo yoo dubbannu, dhugaa dubbacguu dhaaf, yeroo ammaa xinnaatu illee sochii bilisa baasaan saba Ogaadee (ONLF) agarsiisaa jiru irraa kan hafe, humni biraa kan Wayyaanee sodaachisu jiraa? Otuu akka ONLF injifannoo tokko tokko agarsiise; magaaloota tokko tokkos qabadhe jedhu, WBOnis sochii walfakkaataa godhee, bakkee’uma takka illee qabadhe kan jedhu ta’e, uummanni keenya hamilee guddaa dhaan yeroo tokko akka ka’an fi Wayyaaneetti sodaa guddaa akka uuman mamiin ykn shakkiin hin jiru. Uummanni keenya keessumaayuu dargaggoonni hogganaa bilisa baasaa cimaa fi humna abdachiisaa of biraa ykn of duubaa dhaban malee, jijjiirama tokkoof of qopheessanii jiru. Hogganummaa cimaa fi humna wabii ta’u duubaa dhaban malee, uummanni keenya kan garaan isaanii gubatee jiru kun, waa hundaafuu of qopheessanii jiru jechuu dha. Uummanni keenya kan biyya keessa jiran, kan qawwee faashistiitiin ukkaamamanii jiran, humna abdii isaaniif ta’u duubaa dhaban illee hamilee cimaa dhaan hammam Wayyaanee dhaan mormaa akka jiran; wanti biraa illee yoo hafe bakkaa carraan argametti sagalee ofiitiin dhimma ofii ibsuu akka barbaadan ykn ibsaas jiran fakkeenya tokko tokko kaasuun ni danda’ama. Akkuma beekamu uummanni keenya, kan biyya keessa jiran, hiriira ba’anii rakkoo ofii ibsachuu hin danda’an; ukkaamamanii waan jiraniif jechuu dha. Haa ta’u malee, waggaatti yeroo tokkos ta’u, sababa irreechaatiin ykn irreessaatiin yoo walitti dhufan sagalee ofiitiin dhaamsa baay’ee dabarsaa jiru. Sirbaan ykn dhiichisaan wal fakkeessanii dhugaa tokko tokko ibsachaa jiru. Mee waan dargaggoonni Oromoo jedhan tokko tokkon akka fakkeenyaatitti dhiyeessa. “Gaabii dachaa yaa gaabii dachaa, Mee nurraa galchaa, Mallasaan diqaalaa nurratti dhalchaa” “Muraa maqasii yaa muraa maqasii, Dhageessaa yaa Mallasii, Oromoon dhufaa jira ammasii” fi kana kana fakkaatu sirbuu dhaan bakkee carraa argatanitti fakkeenyaaf irreecharratti Wayyaanee humna malee hin beekne tanatti sodaa tokko malee waayee ofii himaa jiru. Uummata sodaa hin qabne, uummata abdii hin muranne!! Egaa, uummanni keenya otuu qawwee dhaan marfamanii jiranuu sodaa tokko malee sagalee ofii akkanatti dhageessisaa jiran kun, otuu hogganaa cimaa fi waraana bilisa baasaa abdachiisaa duubaa qabaatanii, akka laga guutee utaalaa yaa’uu Wayyaanee haranii deemuu akka danda’an hubadhaa!! Kanaaf, akka ONLF otuu WBOn magaalaa tokko qabadhe kan jedhu ta’e, uummanni keenya hamilee guddaa dhaan ka’anii kana duuba hiriiru jechuu dha. Carraan akkanaa kun akka argamu garuu jaarmayoonni uummata kanaaf dhaabbanna ykn bilisummaa isaatiif qabsoofna jedhan hunduu garaagarummaa isaan jidduu jiran dhiisanii; uummata keenyaaf jedhanii nagaa fi araara buusuu qabu. Kanaaf ammoo haal-dureen jiraachuu hin qabu. Yoo nagaa fi araarri bu’e booda tokkummaa fi tumsa mooraa ofii keessatti ijaaruu dha. Tokkummaa fi tumsi ijaaramu kunis kan WBO jabeessu fi haaromsu ta’uu qaba. Akkanatti qabsoon hidhannoo cimuu danda’a; akkanatti umriin Wayyaanee gabaabbachuu dandeessi; karaan biraa hin jiru. Kanaaf, yaamichi tokkummaa yoomiyyuu caalaa amma dhaga’amuu qaba. Mee ammas waanan dhaga’e, kan uummanni keenya sirbaan ibse tokkon dhiyeessa. Inni kunis waggoota sagaltamoota (1990s) keessa yoo ta’u, yeroo ABOn mootummaa ce’umsaa keessaa ba’ee, hogganoonni isaas biyya keessa ba’an sana ture. Yeroo sana dargaggoonni akkana jedhanii sirbaa turan. “Gaattiraa falaxaa yaa gaattiraa falaxaa, Dhageessaa yaa Leencoo Lataa? Mallas Zeenaawii maallaqa (qabeenya) uummataatiin taphataa!” Hubadhaa!! yeroo sana akka har’aa gabrummaan hammaachaa dhufee, biyyi teenya Oromiyaan illee gurguramuu hin jalqabne. Kan yeroo sana, jalqaba Wayyaaneen aangootti dhufte irratti akkas jedhanii sirban, har’a yeroo wanti hunduu badaa deemu kana, uummanni garaan isaanii gubate kun carraan tokko yoo argame akka ibidda boba’uu Wayyaanee gubanii balleessu jechuu dha. Gaafiin ka’an garuu “Eenyutu kanaaf isaan qopheessa? Eenyutu duuba isaanii jiratee wabii ta’a? fi k.k.f dha. Uummanni keenya sirba kanaa olii kanaan yeroo’uma sanuu akka Wayyaaneen qabeenya keenya saamaa jirtu ifatti baasanii dubbatan jechuu dha. Kana qofaa otuu hin taane, akkamitti hogganaa qabsoo isaaniitti akka iyyatan; nu dhaga’aa, nuuf koottaa, nu dhaqqabaa akka jedhan agarsiisas jechuu dha. Hogganoonni keenya kan har’aa, kan biyya alaa jiran, kan roorroo uummata keenyaa ijaan hin agarre, hoo yaamicha akkanaa dhaga’uu laata? Yoo kana kan dhaga’an ta’e, deebiin isaanirraa eegamu tokkummaa ijaaruu fi qabsoo hidhannoo yoomiyyuu caalaa cimsuu dha. Yeroo Darguun kufuuf jedhus uummanni keenya akkasuma jibba gabroonfataarraa qaban mul’isuu dhaaf sirbaan sagalee ofii dhageessisaa turan. Yeroo sana ammoo dargaggoonni akkan jedhanii sirbaa turan. “Yaa Mangistuu yaa ilma garbittiin deesse, Nurraa deem yeroon kee geesse” Dhuguma akkuma isaan jedhan, Darguun kufnaan Mangistuunis kan fudhachuu danda’u fudhatee bade. Yoo tokkummaan sabboontotaa fi qabsaa’otaa ijaaramee, humni cimaan, waraanni cimaan mooraa QBO keessatti ijaarame, kufaatiin Wayyaanee fi badiin Mallasaatis fagoo hin ta’u. Sagaleen uummata keenyaa otuu hin dhaga’amne hin hafu jechuu dha. Guyyaan gumaan ilmaan Oromoo itti baatu akka dhiyaatu ammoo yaamichi tokkummaa dhaga’amuu fi qabsoon hidhannoo yoomiyyuu caalaa cimuu qaba; yeroon isaas amma dha; sagaleen uummata keenyaa dhaga’amuu qaba. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Gadaan gadaa araaraa, waliigaltee fi tokkummaa ti – Tokkummaan hunda hammatus itti aaneee..

Abdii Boruutiin Xumura Ayyaana Irreechaa bara 2010 irratti oduu gaarii fi gammachiisaa nu dhageessisuu Isaatiif Waaqayyo/Rabbi galanni haa gahu. Tokkummaa ilmaan Oromoo ilaalchisee wanti hawwaa turres kunoo suuta suuta waan mul’achaa jiru fakkaata. Hogganoonni garee Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) lamaa -Shanee Gumii ABO fi Koree Yeroo ABO jaarmayicha deebisanii tokkoomsuuf waliigaltee irra akka ga’an dhaga’amee jira. Maanguddoota araara kana buusanis ta’ee sabboontonni Oromoo hunduu warri karaa danda’ame hundaan tokkummaan akka uumamu gahee ofii gumaachaa turani fi jiran; kan tattaaffii walirraa hin cinne godhan; galanni isaanii guddaa dha. Kun jalqaba malee xumura akka hin taane hubatamee, tokkummaan hunda hammatus akka itti aanee dhufu; kan hir’ate akka guutu; kan hafanis walitti deebi’anii akka TOKKO ta’an carraa kanaan dhaamsa koo dabarsuufiin barbaada. Mata duree barruu kanaa dhaadannoo dhaan jalqabuun kiyya, karaa tokkoon, waayeen kun baay’ee barbaachisaa fi murteessaa akka ta’e akkasumas yeroon isaa illee amma akka ta’e ykn ta’uu qabu hubachiisuuf haa ta’u malee; karaa biraatiin garuu asirratti ofqusachuu nama barbaachisa. Maaliif yoo jedhame, dhaadannoon yeroo baay’ee hojiirra otuu hin oolin waan hafuuf, abdii illee nama kutachiisuu waan maluufi. Kanaaf, dubbii kanarratti ofeeguun, hubachuu fi ofqusachuun barbaachisaa ta’a. Asirratti waan tokko kaasuun barbaada; yoon akkana jedhu garuu qeeqa ykn komii dubbachuu otuu hin taane, kan dabre irraa barachuu fi muuxannoo irraa argachuun gaarii dha jedhee waanan amanuufi. Baroota dabran keessatti, dhaadannoolee adda addaatu dhaga’amaa turan. Fakkeenyaaf, “Gadaan gadaa bilisummaa ti; gadaan gadaa jijjiiramaa ti; gadaan gadaa tokkummaa ti” jedhamee yeroo baay’ee sab-qunnamtiis ta’’ee marsaalee irratti dubbatamaa, dhaga’amaa fi argamaa turan; amma illee hin dhabamne. Haa ta’u malee, dhugaa dubbachuu dhaaf, mee wal haa gaafannu! Wanta jedhaman sana keessaa isa kamtu hojiirra oolee argame? Gadaan gadaa bilisummaa ti erga jechuu qabne waggoota hedduu dabarsinu illee, bilisummaan hawwinus achi nurraa fagaachaa deemuu malee, wanti jijjiirame jiraa? Bilisummaa fiduu dhaaf hoomtuu hin godhamne; hoomtuu hin hojjetamne; tattaaffiin hin godhamne…. jechuu kiyyaa miti. Wanti dhaadannuuf sun akka barbaadnetti hojiirra oolee mul’achuu hin dandeenye jechuun barbaade. Dhaadannoon haarayaa dhalate fi waggoota lamaan dabran keessatti irra deddeebi’ee dubbatames ykn barreeffames, “Gadaan gadaa jijjiiramaa ti” jedhus hamilee uummata Oromoo kakaasee fi abdii guddaa itti horachiisee hafe malee, akka jedhametti jijjiirama fi bu’aa tokko otuu hin fidin har’a ga’e. Egaa, kana hundaa akka fakkeenyaatitti kaasuun koo, akkuman kanaa olitti ibse, qeeqa ykn komii ibsuufii miti. Kan dabre irraa baratamee, muuxannoo gaariin irraa argatamee, gara fuulduraatiif barumsa akka ta’u; dubbachuu caalaa hojii dhaan agarsiisuun barbaachisaa akka ta’u ibsuun barbaade. Kanaafan waayee kanarratti ofqusachuu nama barbaachisa jedhe. Amma gara araara fi waliigalteetti deebi’uu dhaaf, waliigalteen mallatteeffame jedhame kun jalqaba malee xumura miti; tokkummaa hunda hammatuuf balbala bana malee hin cufus. Araara buusuu fi waliigaltee godhuun karaa tokko; tokkummaan jalqabame kun tokkummaa dhugaa, kan mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti humna cimaa uumu akka ta’u hojii dhaan agarsiisuun ammoo karaa biraa ti. Karaa kanatu ulfaataa dha; isa kanatu cimina fi garaa qulqulluu dhaan hojjechuu barbaada. Kuni akka milkaawu fi bu’aa tokko fidu ammoo hojiin isaas hundeerraa jalqabuu qaba. Nagaa fi araara bu’e kana bu’ura godhatee, jalaa hamma baddaatitti deemuu qaba. Kan uummata Oromoo amansiisu fi deebisee abdii itti horu; kan warra hafanis ofitti harkisu; kan wabii QBO ta’u fi kan diina sodaachisu; kana bira ille dabree, humna cimaa uumuu dhaan kan diina jilbiiffachiisu ta’uu qaba. Maaliif hojiin isaas hundeerraa jalqabuu qaba kanan jedhe ibsuun yaala. Akkuma beekamu fi amanamu, addaanfottoqinni ABO keessumaayuu inni bara 2008 ta’e, sabboontota fi qabsaa’ota gara gara hiruu qofaatti otuu hin hafin, hawaasa Oromoo keessatti illee rakkoo guddaa hamma kana hin jedhamne uume. Dhugaan dhokachuu hin dandeenye, summii gandummaa fi naanummaa hawaasa keessatti waan facaaseef, kan kanaan ka’e Oromoon akka obboleessa fi obboleettitti jaalalaan wajjin jiraachaa turan naannoo, ganda fi amantii dhaan akka wal qoqqoodan taasise. Diinaaf balbala fi qaawwa bane; karaa baase; qabsoo bilisummaa qancarse; qabsaa’onni diina dhiisanii akka walirratti duulan godhe; akka wal madeessan godhes. Madaan kun fayyuu dhaaf yeroo fudhatu illee, amma qorichi argameefii, dafee fayyuu qaba. Akka kun ta’u ammoo hojiin tokkummaa kun hawaasa Oromoo hundee godhatee, asirraa jalqabuu qaba. Hunda caalaa wanti dagatamuu hin qabne, waliigalteen hogganootaa murteessaa ta’u ille kun qofaan gahaa fi quubsaa miti. Araarri fi waliigalteen kun sabboontota, qabsaa’ota, miseensota fi deeggartoota, walumaagalatti hawaasa Oromoo hunda jidduutti godhamuu qaba. Kanatu utubaa tokkummaa ta’uu danda’a. Akkuma manni tokkos utubaa malee dhaabbachuu hin dandeenye, hawaasa Oromoo keessatti nagaa fi araarri bu’ee, hojiin tokkummaa asirraa yoo hin jalqabamne, tokkumman jalqabame kunis utubaa dhaba jechuu dha. Karaa biraatiinis yoo ilaalame, hojiin tokkummaa hawaasa Oromoo hundee godhatee, asirraa jalqabu kun akka hundee (fundament) mana haarayaa ijaaramu tokkoo ti. Manni tokkos hundee gaariirratti yoo hin ijaaramne, umrii dheeraa qabaachuu hin danda’u; dafee jiguu illee danda’a jechuu dha. Tokkummaanis akkanumatti ilaalamuu danda’a. Akkuma ibsa ABOn baase irratti “hundeen waliigaltee kanaa yeroo ji’a shan hin caalle keessatti walga’ii araaraa fi tokkummaa ABO waamuun …. mirkaanessuu dha” jedhame, ji’oota shanan dhufan kana keessatti yoomiyyuu caalaa ciminaan hojjechuun barbaachisaa ta’a jechuu dha. Otuu akka hawwii uummata Oromoo ta’e, waliigalteen amma godhame fi mallatteeffame kun, kan ABO garee sadeenuu (SG ABO, KY ABO fi QC ABO) tokko godhu ture. Haa ta’u garuu kun jalqaba malee xumura waan hin taaneef, tarkaanfiin kanatti aanu kan warra hafan hundaa dabalatu fi tokkummaa hunda hammatu akka ta’u abdiin kiyya guddaa dha. Gaafii yeroo ta’a yookaanis oolee bula malee tokkummaan ilmaan Oromoo keessumaayuu kan sabboontotaa, qabsaa’otaa fi jaarmayoota Oromoo akka dhufu mamiin ykn shakkiin hin jiru. Kun diinaafis ta’ee fira Oromootiif ifa ta’uu qaba. Kun akka dhufu ammoo warri har’a tokkummaa jalqaban hojii gaarii hojjetanii; kan dubbatamu hojiirra oolchuu dhaan uummata Oromootti abdii horachiisuu qabu. Fakkeenya gaarii ta’anii warra hafanis tokkummaa hunda hammatutti harkisuu danda’uu qabu. Mooraa QBO keessatti humni abdachiisaan akka uumamu ciminaan hojjechuu qabu. Yeroon walirratti duulanii humna walii dadhabsiisan dabruu qaba. Kana booda mooraa ofii cimsuu fi kan diinaa ammoo dadhabsiisu dha. Bara 2010, akka lakkoofsaatitti illee, kan adda isa godhu bara guutuu ta’uu isaa ti. Bar-kurnee lama booda, bar-kurneen tokko kan itti xumuramu fi bar-kurneen haarayaan itti aanee jalqabuu dha. Barri guutuun kun ammoo mooraa QBO keessatti illee waan guutuu akka nuuf fidu, araara fi nagaa buusuu jalqabuun seenaa Oromoo keessatti illee bakkee guddaa argata. Kan hiraanfatamuu hin dandeenye, jalqaba bara kanaarratti, yeroo miseensonni Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) tokko tokko mooraa QBO keessaa ba’anii diinatti harka kennatan sana, barri kun Oromoo dhaaf bara gaddaa ta’inaa laata? jedhee ofgaafadheen ture. Haa ta’u malee, abdii hin kutanne. Waaqayyo/Rabbi ammas galanni haa ga’u, yeroo sanas otuu baay’ee hin turin oduu gaarii dhageenye. Innis jaarmayoonni bilisabaasonni Oromoo sadi walittibaqanii jaarmayaa tokko ULFO akka ta’anii dha. Amma ammoo kunoo ABO gareen lama akka tokko ta’uuf deeman oduu caalaa gammachiisaa dhaan gadi ba’anii jiru. Kanaaf, barri kun (2010) seenaa uummata Oromoo keessatti bakkee guddaa argata. Barri 2010 seenaa keessatti bakkee ykn iddoo guddaa argachuu qofaa otuu hin taane, kan injifannoon uummata Oromoo itti jalqabu ta’uu fi kan bu’aa fidu ta’uu qaba; kan bilisummaa nutti dhiyeessu illee ta’uu qaba. Tokkummaa hunda hammatu fi humna cimaa diina injifatu uumuun yoo danda’ame ammoo, wanti bilisummaan achi nurraa fagaatuuf sababni hin jiru. Duruu gara gara faffaca’uu fi humna ofii laaffisuutu akka bilisummaan achi fagaattu godhe malee, cimina diina keenyaa qofaa miti. Diinni keenya illee kan cimu fi umrii bittaa kan dheereffatu, waan nuyi tokkummaa fi humna sodaachisaa dhabneefi.Tokkummaan hunda hammatu, kan QC ABO fi ULFO dabalatus akka itti aanee dhufu yaamichi tokkummaa uummata Oromoo dhaga’amuu qaba. Uummata dhaabbataniif kana ilaalaatii nagaa fi araara buusaa! Gara gara faca’anii hafuun, kophaa kophaa deemuun diinaaf malee isiniifis ta’ee uummata Oromootiif bu’aa hin fidu; kanuma argine fi argaa jirru dha; kan dabre irraa haa barannu. Dhumarratti, yeroon tokkummaa dhaaf owwaatanis amma waan ta’eef, yaamicha uummata keenyaa hin didinaa jechuu dhaan dhaamsa koo keessumaayuu QC ABO fi ULFOtti dabarsuun barbaada. Deebiin keessan ammoo tokkummaa hunda hammatu uumuu fi ABO cimaa TOKKO deebisanii ijaaruu akka ta’u abdiin qaba. Isa kanatu Finfinneerratti Alaabaa Oromiyaa mul’isuu danda’a. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Uummatni wal shakku fi wal hin amanne wajjin (waliin) deemee galii tokko ga’uu hin danda’u

Haala qabsoon bilisummaa Oromoo (QBO) har’a keessa jiru fi waan hawaasota Oromoo keessatti mumul’atan tokko tokko yoon hubadhu, gaafiilee adda addaatu sammuu kiyya keessatti uumamu. Gaafiilee kana keessaa tokko tokko asitti dhiyeessuu dhaaf: 1) Uummatni Oromoo dhuguma gaafii tokko irratti walii galuu? Gaafiin uummata Oromoo dhuguma gaafii bilisummaa fi abbaabiyyummaa ti jedhanii hunduu kanatti amanuu? 2) Yoo kanatti amananii fi asirratti walii galan, bilisummaa fi abbaabiyyummaa dhaban sana akkamitti argachuu dandeenya jedhanii of gaafatuu? 3) Hunduu bilisummaa barbaaduu? 4) Bilisummaan barbaadan kuni hoo akkamitti dhufa jedhanii yaaduu? 5) QBO kana keessatti maaltu gahee guddaa taphata ykn qooda guddaa gumaacha jedhanii gaafii kaasuu?…. fi kan kana fakkaatanii dha.. Kaayyoo fi qabiyyeen barruu kiyyaa mirgi ykn gaafiin uummata Oromoo maal akka ta’e; uummanni Oromoo maal akka barbaadu; maal akka godhuu qabu fi QBOtiif maaltu barbaachisaa akka ta’e, uummata keenyaf barumsa (barnoota) kennuufii miti. Waayee kana isaan caalaa beekee isaanitti himuus miti. Haa ta’u malee, waanan hubadhe tokko tokko ibsuu dhaaf jedhee gaafiilee kana asitti kaase. Oromoon akka uummataattis ta’ee akka saba tokkootti erga gabrummaa Habashaa jalatti kufee kaasee hamma har’aatitti bar-dhibbee tokkoo ol gabrummaa jala/keessa akka jiru kan seenaan ragaa ta’u waan ta’eef, kun waan waliin nama mormisiisuu miti. Seenaa fi dhugaan kun yoo hubatame ammoo, uummatni Oromoo bilisummaa akka barbaadu ykn gaafiin isaa gaafii bilisummaa akka ta’e ifa ta’a jechuu dha. Haa ta’u malee, asirratti gaafiin Oromoo gaafii bilisummaa ykn/fi abbaabiyyummaa otuu hin taane, gaafii diimookraasii ti; kanaaf yoo impaayarri Itoophiyaa diimookraatessamuu danda’e, mirgi uummata Oromoos eegamuu danda’a jedhanii warri yaada akkanaa qabani fi gaafii bilisummaatiin morman jiraachuu malu ykn danda’u yookaanis hin dhabamne. Yoon akkana jedhu ammoo diina ykn alagaa dha jechuu otuu hin taane, Oromoo ta’aniituu kan yaada akkanaa qaban hin dhabamne jechuu kiyya. Alagaa fi diinni, gaafiin Oromoo gaafii bilisummaa ti jedhanii akka hin amanne fi hin fudhanne waan nama mamsiisuu miti. Haa ta’u malee, warri gaafii bilisummaatti amananii fi warri gaafii diimookraasiitti amanan wanti waliin qaban jiraa? Gaafii kanaaf deebii gabaabaa kennuu dhaaf, akka ilaalcha kiyyaatitti jechuu kooti, eeyyen wanti waliin qaban jira jedheen yaada. Kunis diina amma nu bitaa jiru Wayyaanee faashistii kana ofirraa kuffisuu dha. QBO kana keessatti waa lama hubachuu qabna: Inni tokko har’as akkuma dur gabrummaa jala/keessa jiraachuu keenya yoo ta’u, inni lammataa ammoo galii keenya kan barbaadnu dha. Galiin hawwamu ykn barbaadamu kun, bilisummaas haa ta’u, diimookraasiis dhugaas haa ta’u, wanta argachuuf itti deemnu dha. Gabrummaa har’a keessa jirru kana keessaa baanee gara galii sanatti deemuu qabna jechuu dha; nutu itti deema malee inni nutti hin dhufu. Dhugaa kanarratti hunduu waan walii galan natti fakkaata. Haa ta’u malee, deemsa kanarratti kan rakkoo uuman galii bira ga’uu barbaadan sana fi daandii ykn karaa ittiin deemanii galii hawwame ykn barbaadame sana bira ga’anii dha. Isaan kanatu waliigaltee irratti mormii fi rakkoo uumu. Wal shakkuun kan dhalatu fi wal amanuun kan dadhabamus asirratti jechuu dha. Mee asirratti gaafii tokkon kaasa: Wal shakkuun ykn wal amanuu dadhabuun maalirraa dhufa ykn maalirraa madda? Namootni sababa adda addaatiin wal shakku ykn amantii walirraa dhabu ykn wal amanuu dadhabu. Fakkeenyaaf: Tokkoffaa, yoo wal hin beekne, waan tokko waliin hojjechuu dhaaf wal sodaatu. Eenyu eenyu akka ta’e sirriitti waan hin beekneef ykn wal hin beekneef, fedhiin ykn kaayyoon waliin qaban tokko dhuguma kan walii ta’uu fi galiin isaas tokko ta’uu irratti mamiin jiraachuu danda’a. Mamiin yoo jiraate ammoo wal shakkuu fi wal amanuu dhabuun akka uumamu godha. Lammaffaa, yoo namootni kanaan dura balleessa ykn dogoggora hojjetanii ykn dalaganii jiraatan, namoota akkanaa wajjin wal amananii waliin hojjechuu mamii keessa galcha. Asittis wal shakkuu fi wal amanuu dadhabuun akka uumaman taasisa jechuu dha. Sadaffaa, dandeettii, beekumsa, muuxannoo fi kutannoon namootaa baay’ee murteessaa dha. Namoota waan kana hundaa hin qabne yookaanis hir’ina kanaa qaban wajjin (waliin) hojjetanii waan barbaadan tokko waliin argachuun gaafii keessa waan galuuf, asirrattis wal shakkuu fi wal amanuu dadhabuun ni uumamu. Afraffaa, waayee ykn dhimma tokkoof garaa qulqullinaan yaaduu fi hojjechuu dha. Fedhii mataa ofii fi dhimma dhuunfaa dura dhimma walii tokkoof kan dursi kennamu yoo ta’e, wanti waliin barbaadan sun dafee argamuu danda’a. Namootni yoo waliin hojjetan, fedhii kana beekuun waan rakkisaa ta’uuf, asirrattis mamiin ykn shakkiin akka dhalatu godha. Yoo kuni dhalate ammoo, akka namootni wal hin amanne taasisa. Egaa, akka fakkeenyaatitti kaasuu dhaaf malee, sababootni wal shakkuu ykn/fi wal amanuu dadhabuu uuman kan asitti kennaman kana qofaa miti. Gara QBOtti deebi’uu dhaaf, uumatni Oromoo hundi isaanii illee yoo ta’uu baatan harki caalaan bilisummaa fi abbaabiyyummaa dhaban deebisanii argachuu akka barbaadanin amana. Waan waliin barbaadan kana argachuu dhaaf wanti waliigaltee isaan dhoowwu fi akka wal shakkan; akka amantii walirraa dhaban kan godhu maaliree?? Sababootni kanaa olitti akka fakkeenyaatitti dhiyaatan kun QBO keessattis mul’achuu danda’uu? Deebii gaafiilee kanaa uummata Oromootiif akkasumas dubbistoota barruu kanaatiif dhiisee; garuu wal shakkuu fi wal amanuu dadhabuun eessanuu akka nu hin geenye waan tokko tokko jechuun barbaada. Kanas barbaadnu, sanas barbaadnu, wanti nama hin mamsiifne fi dhugaan jiru, uummatni Oromoo har’a gabrummaa yoomiyyuu caalaa hamaa ta’e keessa akka jiru fi kana keessaa/jalaa’is dafee ba’uu akka qabu dha. Yoo kuni hin taane, uummata keenya irrattis ta’ee, biyya keenya Oromiyaa irratti badii guddaan hamma kana hin jedhamne fi daangaa hin qabne akka godhamu hubachuun barbaachisaa qofaa otuu hin taane, dirqama illee akka ta’e beekuu qabna. Kanaaf, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, karaa fedheen haa ta’u; tooftaa fi tarsiimoo fedheenis haa ta’u; gabrummaa hamaa kana keessaa ba’uu dhaaf, akkamitti Wayyaanee faashistii kana akka ofirraa buqqisuu dandeenyu yaaduu fi kanarrattis hojjechuun barbaachisaa ta’a. Karaan dafee gabrummaa fi faashistummaa kana keessaa nu baasu yoo argame ammoo, kanarratti waliigalanii; wal gargaaranii; tumsa waliif ta’anii; humna jabeessanii; diina nama-nyaataa kana irratti qabsoo cimsuu dha malee, wal dura dhaabbachuu fi waliin mormaatuma yeroo fixuun umurii bittaa Wayyaanee dheeressa malee, uummata Oromootiif bu’aa takka illee hin qabu. Humni, beekumsi, dandeettii fi qabeenyi hundi qabsoo bilisummaa kanarra ooluu qabu malee, waliin mormanii waa hunda gara gara facaasuun qabsoo kana akka qancarse fi uummata keenya illee akka miidhe kanuma arginee dabarre fi argaas jirru waan ta’eef, kan dabre irraa barachuu qabna. Kan dabre irraa barachuu fi muuxannoo gaarii irraa argachuun ammoo, wanti gara fuulduratti hojjetamu akka fooyya’u godha. Ilaalchi gara garaa kan fedhe haa jiraatu; galiin qabsoo kanaa akka fedhetti haa yaadamu; sagantaaleen jaarmayoota Oromoos waan fedhe haa jedhu; tooftaa fi tarsiimoon yaadamus waan fedhe haa ta’u; kuni hunduu akkuma jiranitti taa’anii; garuu dhugaan ifa ta’ee jiru fi kan mamii ykn shakkii hin qabne, uummatni Oromoo bilisummaa fi biyyi isaa Oromiyaan waan humnaan irraa fudhatamaniif; erga gabrummaa Habashaa jalatti kufee kaasee hamma har’aatitti qabsoo bilisummaa hadhaawaa godhaa kan jiru; bilisummaa fi abbaabiyyummaa dhabe sana deebisee argachuufi. Dhugaan kun firaafis ta’ee diina Oromootiif ifa ta’uu qaba. Kana jechuun ammoo kaayyoon qabsoo bilisummaa uummata keenyaa inni guddaan, gabaabumatti, bilisummaa fi abbaabiyyummaa isaa argachuu dha. Kaayyoon QBO inni guddaan erga kana ta’e ammoo, wanti asi fi achi nama jechisiisu hin jiru; kanaaf qabsaa’anii kan barbaadan sana argachuu dha. Gaafii guddaan ka’uu qabu garuu, kaayyoon kun akkamitti galii hawwame sana ga’uu danda’a? kan jedhu dha. Deebiin gaafii kanaas salphaa miti; otuu salphaa ta’e, qaata bilisummaa barbaadnu argannee turre. Ani akkan ofii kiyyaa yaadutti, otuu kaayyoon QBO hundaafuu ifa ta’ee; kanarrattis waliigalamee, waliin mormuun, wal shakkuun, wal amanuu dadhabuun hin uumamu jedheen amana. Yoo wal shakkuu fi amantii walirraa dhabuun hin jiraanne fi waliigalteen jiraatee, tokkummaan humna cimaa uumu ofiif dhufuu danda’a. Uummatni tokkummaa qabu ammoo, humna cimaa uumuu waan danda’uuf, humni kunis waan barbaadan sana akka argatan taasisa. Qbsoo bilisummaa uummata ykn saba tokkoo keessatti dhiisii, jireenya dhuunfaa keessatti illee wal shakkuu fi wal amanuu dadhabuun rakkoo dhaaf hundee uuma. “Namni lafatti wal shakku ykn wal sodaatu muka tokko waliin hin koru yookaanis laga tokko waliin hin ce’u” jedhaa mitiiree Oromoon yoo makmaaku! Waayee kana illee kaasuu hin barbaadne, garuu mee waan tokkon jechuun barbaada. Akkuma hawaasa keessatti dubbatamu fi dhaga’amus, QBO kana keessatti ilaalchi namootaa waan gara lamatti qoodame fakkaata. Ilaalcha Itoophiyaa diimookraatessuu fi Oromiyaa walaboomsuu (democratisation and decolonisation) kan jedhanii dha. Akka yaadaatitti, wanti namoonni ilaalcha adda addaa kana qaban kun waliin qaban maali yoo jedhame, Wayyaanee kuffisuu dha. Yoo Wayyaaneen kufte malee, ilaalchi lamaanuu hojiirra ooluu hin danda’an jechuu dha. Yoo dhugaan kuni amanamee hundaanuu fudhatame ammoo, maaliif dura diina walii kana kuffisuu dhaaf waliin hin hojjenne? Maaliif wal hin gargaarre? Maaliif diina dhiisanii waliin mormuu dhaan qabeenya, beekumsa dandeettii fi humna walii balleessu ykn dadhabsiisu? Asirratti gaafiilee baay’eetu ka’uu danda’u. Otuu humni cimaa fi waraanni bilisummaa abdachiisaan jiraatee; injifannoo irratti injifannoo biraa fiduu dhaan Finfinnee seenee Wayyaanee achii buqqisee darbu jiraatee, Oromiyaan akka walaboomtu mamiin ykn shakkiin waan hin jirreef, yaadni kaayyoo adda addaa illee yoo jiraate, humni kaayyoo QBO galii booddee irraa hanbisu hin jiraatu. Humni cimaan ykn waraanni bilisummaa cimaa fi abdachiisaan yeroo ammaa waan hin jirreef, namootni yaada gadii buusanii, ol baasuu dhaan, ilaalcha gara garaa akka qabaatan godha jedheen yaada. Karaa adda addaa yaaduun kaayyoo QBO ganuu waan ta’u natti hin fakkaatu. Haa ta’u malee, qabsoo kana galii dhaan ga’uuf, eenyu dhuguma garaa qulqulluu dhaan akka yaadu fi kanaafis ciminaan hojjetu addaan baasanii beekuun baay’ee rakkisaa dha. Kana beekuu dadhabuun ammoo akka shakkiin uumamu godha jechuu dha. Yaada impaayarittii diimookraatessuu jedhu keessatti wanti lama waan mul’atan fakkaatu. Gabaabumatti, tokko impaayaritti diimookraatessanii kana keessatti mirgi uummatoota hundaatuu akka eegamu fi kabajamu godhuu yoo ta’u, kuni ammoo baay’atee yoo baay’ate Afaan Ingiliziitiin “oromian autonomy” ykn “true killil federation” kan jedhaman akka mirkaana’u godha jechuu dha. Inni lammataa, yoo Wayyaaneen kufte booda haalli tolfamee, kana keessatti mirgi hiree murteeffannaa uummatootaa akka mirkaana’u taasisuu dha. Akka namootni tokko tokko jedhanitti kun qabsoon walabummaa Oromiyaa illee akka itti fufu haala tolchuu danda’a jedhanii yaadu. Warra kaayyoo isaanii walabummaa Oromiyaa galii booddee godhanii yaadan biratti kan shakkii uumus isuma kanaa olitti ibsame kana ta’uu danda’a jedheen yaada. Yaadni fi ilaalchi gara garaa kun mul’achuun diinaaf (Wayyaanee dhaaf) haala gaarii uuma. QBO cimsanii galii hawwameen akka hin geenye; yookaanis isa kana dhiisanii yaada fi ilaalcha gara garaa kana irratti akka waliin mormani fi waldadhabsiisan godhuuf Wayyaaneen carraa kanatti fayyadamtee, qabsoo kana dadhabsiisuu dhaaf halkani fi guyyaa hojjechaa jirti. Qabsoo kana keessatti wal shakkuu fi amantii walirraa dhabuun ykn wal amanuu dadhabuun Wayyaanee dhaaf lotorii guddaa dha. Uummatni wal shakku fi wal hin amanne waliin deemee galii tokko ga’uu akka hin dandeenye Wayyaaneen sirriitti beekti; addaan hirtee walirratti duulchisuuf tooftaa kanatti dhimma baati. Namoota ishii dhaaf hojjetanis mooraa QBO kana keessa galchitee akka qabsoon kun laafu gooti jechuu dha. Kanaaf, dhugaa dubbachuu dhaaf, yeroo ammaa QBO kana keessa eenyu garaa qulqulluu dhaan uummata Oromootiif akka yaadu fi hojjetu; eenyu qabsaa’aa dhugaa akka ta’e; eenyu dhimma dhuunfaa dura dhimma uummata keenyaatiif dursa akka kennu; eenyu eenyu amanuu akka danda’u; addaan baasanii beekuun baay’ee rakkisaa ta’aa jira jedheen yaada. Haala akkanaa kanatu wal shakkii uuma; wal shakkuun yoo jiraate, wal amanuunis hin danda’amu. Uummatni wal shakku fi wal hin amanne ammoo, wajjin hojjetee ykn waliin deemee galii tokko ga’uu hin danda’u. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Tokkummaan bilisa baasota Oromoo hundaa hin hammatne, tokkummaa bilisummaa fidu ta’uu hin danda’u

Namni tokko diina isaa wajjin wal’aansoo yoo godhu, diina sana injifachuu kan danda’u humna diinaa caalaa cimaa kan ta’e yoo qabaate qofaa dha. Yoo kana hin qabaanne, laayyoo’umatti injifatama jechuu dha. Kun dhugaa waliigalaa ti. Qabsoon bilisummaas akkanumatti ilaalama. Karaa biraatiin yoo ilaalame ammoo, diina injifachuu dhaaf humna qofaa otuu hin taane, tooftaa fi tarsiimoo ittiin injifachuu danda’anis nama barbaachisa. Tooftaa ykn mala fi tarsiimoo gaariin qophaa’anii yoo lafa hin kaawamne, humni cimaan jiraateef qofa diina injifachuun ni danda’ama jechuun nama rakkisa. Kanaaf, waayeen kun sadeen: humna cimaa, tooftaa fi tarsiimoon kan waliin deemanii dha; kan waliin deemanis ta’uu qabu. Haa ta’u malee, yoo humni cimaa fi abdachiisaan hin jiraanne, tooftaa fi tarsiimoo qofaa dhaan galii barbaadan tokko ga’uun rakkisaa ta’a; humni cimaan dura uumamuu qaba jechuu dha. Humni cimaan kun hoo eessaa dhufa? Akkamitti uumamuu danda’a? Gabaabumatti, humni cimaan tokkummaarraa dhufa; kanaaf tokkummaan humna jedhamee bakkee hundatti dubbatama. Dubbiin kun ammoo waanuma barameef akka laayyootitti ilaalamuu hin qabu. Humni tokkummaarraa dhufa erga jenne, tokkummaan hoo eessaa dhufa? Akkamitti ijaaramuu danda’a? Asittis gaafilee kanaaf deebii gabaabaa kennuu dhaaf, tokkummaan waliigaluurraa dhufa; yoo waliigaluun hin danda’amne, tokkoomuun ykn tokkummaa ijaaruun hin danda’amu jechuu dha. Gaafiin biraas ittuma fufa: Waliigaluun hoo akkamitti danda’ama? Asirratti xinnoo ibsa barbaachisa. Namoonni kan waliigaluu dadhaban ykn waliigaltee dhaban, yoo yaada, ilaalcha, fedhii, hawwii fi akkasumas kaayyoo adda addaa qabaatani fi kanarratti waliin mormanii dha. Haala mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti uumame yoo ilaalle fi hubanne, wanti qabsaa’ota fi jaarmayoota keenya waliigaluu isaan dhoowwe ykn dhoowwu maali? jennee gaafii kaasuun keenya hin hafu. Sababni isaas waayee asitti tarreeffaman kana keessaa isa tokko ykn lama ykn sadi yookaanis hundumaa ta’uu danda’a. Yaada, ilaalcha, fedhii ykn/fi hawwii isaanii ti moo kaayyoo isaan dhaabbataniiftu waliigaluu isaan dhoowwa?? Sababni waliigaluu isaan dhoowwu maal akka ta’e isaanumaaf dhiisuu dhaan, garuu kaayyoon isaan dhaabbataniif tokko – bilisummaa fi abbaabiyyummaa Oromoo akka ta’en yaada. Yoo kaayyoon isaan qabsaa’aniif kana hin taane, uummata Oromootiif dhaabbanna jechuunuu gaafii keessa gala jechuu dha. Yaada fi ilaalcha adda addaa qabaachuun waanuma ilmaan namootaa irraa eegamu fi argamu dha. Yoo fedhiin jiraate, yoo kaayyoo walii tokkoof dhaabbatan, garaagarummaa akkanaatiif furmaata waliin argachuun waan baay’ee rakkisaa ta’u natti hin fakkaatu. Kaayyoon dhaabbataniif, kan ganama manaa ba’aniif, kan ilmaan Oromoo kumootaan lakkaawaman wareegamaniif waa hunda dura dursa argachuu qaba; kun dirqama qabsoo bilisummaa ti. Kaayyoo kana galii hawwameen ga’uunis akkasuma dirqama hundaatuu ta’uu qaba. Warri dirqama kana hubatan ammoo, wanti waliigaluu dadhabaniif sababni hin jiru ykn jiraachuu hin qabu jedheen yaada. Kaayyoo dhaabbataniif tokkotu akka waliigalan nama godha. Yoo waliigaluun danda’ame ammoo, tokkummaan ofiif dhufuu danda’a; kanaaf, waliigaluun hundee tokkummaa ta’a jechuu dha. Waliigalan alaa galan kan jedhamus kanumaafii mitiree? QBO keessatti tokkummaan barbaachisaa akka ta’e ykn ta’u, dhugaa har’a dhalate fi beekame miti. Tokkummaan barbaachisaa akka ta’e, erga qabsoon kun jalqabamee kaasee, yeroo adda addaa keessatti, bakkee addaa addaatitti, karaa adda addaatiin himamaa ture, ammas jira, gara fuulduraattis itti fufa. Barreessaan barruu dhaan; sirbaan weellisuu dhaan; sabboontonni Oromoo karaa danda’ame hundaan yaamicha tokkummaa godhaa turan, ammas itti jiru. Kuni ammoo tokkummaan humna; humni ammoo diina injifatee bilisummaa akka fidu waan amanamuufi. Kanaaf, uummatni Oromoo qabsaa’otaaf yaamicha tokkummaa dabarsaa turan; ammas ittuma fufaa jiru. Warra yaamicha kanaaf owwaatanii, ijaarsa tokkummaatiif tattaaffii godhaa jiraniif galanni bilisummaa haa ta’u. Bara 2010 kana keessatti, jalqaba isaarratti, oduu gaddisiisaan dhaga’amu illee, tarkaanfiilee nama jajjabeensantu godhamaa jiru. Isaan kunis: tokko, jaarmayoonni bilisa baasonni sadi walittibaqanii jaarmayaa tokko ULFO ijaaruu yoo ta’u, inni biraa ammoo waliigaltee Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) garee lamaan dhiyoo kana mallatteeffamee dha. Gargaarsa Waaqayyo/Rabiitiin kan dabrerraa baratamee, karaa gaariitti waan deemuu jalqabne fakkaata. Jaarmayicha deebisanii tokkoomsuu dhaaf, waliigalteen SG ABO fi KY ABOtiin mallatteeffame kun baay’ee gammachiisaa dha; jalqaba gaarii dhas. Haa ta’u malee, kun gahaa miti. ABO jabaa tokko fi jaarmayaa bilisa baasaa cimaa TOKKO ijaaruu dhaaf, tokkummaan hunda hammatus itti fufuu qaba. Ani akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, dhugaa dubbachuu dhaaf, tokkummaan ABO garee sadeenuu SG ABO, QC ABO fi KY ABO hin hammatne, ABO cimaa tokko deebisee ijaaruu hin danda’u. Isaan kana sadeen keessaa inni tokko alatti hafnaan, ABOn tokko ta’e jedhanii dubbachuun waan danda’amu natti hin fakkaatu. Mooraa ABO keessatti dadhabbiin kan mul’ate fi qabsoo bilisummaa illee kan qancarse, yeroo addaanfottoqinni duraa bara 2001 dhalatee kaasee ti. Diina dhiisanii walirratti duuluun; humna, dandeettii, beekumsa fi qabeenya gara gara facaasanii wal dadhabsiisuun hojii guddaa kan ta’e; diinaaf carraa gaariin uumamee qabsoo bilisummaa akka laaffisu kan taasise; diina dhiisanii qawwee illee walitti garagalchuun kan mul’ate; walumaagalatti mooraan QBO rakkoolee gara garaatiin kan guutame yeroo sanaa kaasee ti jechuu dha. Addaanfottoqinni sun furmaata otuu hin argatin waan tureef ykn hafeef, kan itti aanee dhufeef karaa baase. Kanaaf, ammas isa sanaaf furmaanni argamee; araarri fi nagaan bu’ee; waliigaluun danda’amee; tokkummaa ABO garee sadeeniif yoo hin hojjetamne, ABOn deebi’ee tokko ta’uu fi cimuu hin danda’u jedheen amana. Asirratti wantin hubachiisuu barbaadu, akkuman kanaan duras yeroo baay’ee irra deddeebi’ee ibsuu yaale, ani miseensa jaarmayaa siyaasaa tokkootuu waanan hin ta’iniif, tokkotti hirkadhee, tokko deeggaree kan biraa balaaleffachuufii miti; bakkee tokkoos bu’ee dubbachuufis miti. Ani walumaagalatti jaarmayaa fedhe haa ta’u, kan bilisummaa Oromootiif qabsaa’u hundaa nan deeggara. Kan bilisummaa fi abbaabiyyummaa Oromootiif qabsaa’u hunda wajjinuu hiriiree, waan narraa eegamu; waanan danda’u; karaan danda’een gahee ykn qooda koo gumaachuu dhaaf; dirqama Oromummaa ba’uu dhaaf qophii dha. Keessumaayuu tokkummaa ilmaan Oromootiif halkani fi guyyaa hojjechuun barbaada; olaantummaa Afaan Oromootiifan carraaqa. Ergan kana jedhe booda, waayee araaraa fi tokkummaa ABOtti deebi’uu dhaaf, erga waliigalteen garee lamaanii mallatteeffame booda, VOA fi Raadiyoonii Sagalee Oromiyaa irratti gaafii fi deebii hogganoota ABO waliin godhame dhaga’een ture. VOA sagantaan Afaan Oromoo garee sadeen irraayuu bakka bu’oota haasofsiisee ture. Akkan gaafii fi deebii sanarraa hubadhetti, wanti ifa naaf hin ta’intu jira. Bakka bu’aan QC ABO Obboo Daani’eel Disaasaa akka dubbatetti, marii araaraa fi tokkummaa, kan Fulbaana 25 bara 2010 Waashingitan DCtti godhame sanatti, QC ABOn akka hin affeeramini fi akka waayee kanas quba hin qabne dha. Kuni dhugaa ta’uu isaa beekuun na rakkisu illee, yoo dhugaa ta’e garuu garee kaan affeeranii kan biraa dhiisuun sirrii natti hin fakkaatu. Kun ilaalcha dhuunfaa kiyyaa ti; QC ABOtiif dubbachuu miti. Kan biraa ammoo, kan Obboo Daani’eel dubbate, “maanguddoonni araara kana yaalaa turan fi garee lamaan (SG fi KY) waliigaltee kanaan ga’an, kan nuti filannuu miti; isaanuu tokko tokko qaama rakkoo waan ta’aniif, akka maanguddootittii dhiyaatanii jaarsummaa jiddugaleessaa ta’uu hin danda’an” jedhe. Kunis hammam dhugaa akka ta’e ani ofii kiyyaa wantin beeku hin jiru; dhugaa dha, sirrii dha ykn sirrii miti, dhara jechuus hin danda’u. Dhugaas ta’ee dhara waayee kana warra keessa beekaniif dhiisee, garuu waayee jaarsummaa ilaalchisee waan tokko tokko jechuun barbaada. Akkuma beekamu, jaarsummaan ykn manguddummaan aadaa Oromoo keessatti bakkee guddaa qaba. Namoonni lama yoo wallolan ykn jidduu isaaniitti waldhabbiin yoo uumame, isaan kana araarsuu dhaaf, maanguddoota namoota lamaaniifuu waltajjii ta’antu gara lamaanuu filatamu. Tokko filatee, kan biraa yoo hin fudhatin ykn fudhachuu hin barbaadin; kun ykn sun naaf hin ta’u jechuun mirga hundaa ti; tokko’umti maanguddoo ofiif barbaadu filatee kan biraa otuu hin fudhatin, araarri kan yaalamu yoo ta’e, kun araara buusuu waan danda’u miti. Filannoon maanguddootaa araara irratti baay’ee murteessaa dha jechuu dha. Kanaaf, yaalii araaraa gareewwan ABO kanarrattis maanguddoonni hundaafuu waltajjii ta’an, kan garee hundaanuu filataman ta’uu qabu jedheen amana. Ammas irran deebi’a, garee tokkoof dubbachuu otuu hin taane, dhugaa dubbachuu dhaaf, QC ABOn yoo dhuguma rakkoo akkanaa kan qabu ta’e, waliigaltee amma irra ga’ame kana keessaa ammaaf yoo hafe waan nama dinqu natti hin fakkaatu. Kan ta’es ta’ee, dhugaa fi dhara addaan baasuun nama rakkisu illee, wanti nama hin mamsiifne ykn hin shakkisiifne, yoo ABO gareen sadeenuu waliigaltee godhanii, jaarmayicha deebisanii tokko hin goonetti; gareen tokko alatti hafee; garee lamaan qofa ABO tokko deebifnee ijaarra jechuun waan milkaawu natti hin fakkaatu. Kanaafan ammas sagalee kiyya ol fuudhee waayee tokkummaa ABOtiif iyya. Kun karaa tokko yoo ta’u, akkamitti ABOn tokko ta’uu fi cimuu danda’u dha. Karaan biraa ammoo, waayee tokkummaa hunda hammatuu ti. Jecha kana ibsuu dhaaf, tokkummaa hunda hammatu kanan jedhu, tokkummaa ABO garee hundaa walitti deebisee ABO TOKKO godhu fi isa kanatti ammoo jaarmayoota bilisa baasota Oromoo ULFO dabalatu dha. Tokkummaa hunda hammatu = ABO garee hundaa + ULFO jechuu dha. Tokkummaan akkanaa ijaaramee, mooraa QBO keessatti humni cimaa fi abdachiisaan yoo uumame malee, humni bilisummaa fidu akka hin jiraanne hundaafuu ifa ta’uu qaba. Diina injifatanii, bilisummaa fi abbaabiyyummaa deebisanii argachuu dhaaf, tokkummaan akkanaa barbaachisaa fi murteessaa qofaa otuu hin taane, TOKKUMMAA DIRQAMAA ti. Ani akkan ofii kiyyaa yaadutti, tokkummaan dirqama ta’uu erga beekne fi hubanne; erga hawwii fi yaamichi uummata Oromoos kana ta’e, hamma abalu nu yaamutti ykn nu affeerutti eeguu otuu hin taane, ofii keenyaaf wal yaamnee, waliin haasofnee, kan dabre irraa barannee, dirqama keenya beeknee, qabsoo ganama manaa baaneef waliin cimsinee, galii hawwame sanaan ga’uuf, waliigaltee uumnee, tokkummaa barbaachisaa fi murteessaa akkanaa ijaaruun dirqama ta’a jechuu dha. Uummata Oromootiif dhaabbanna kan jedhan hunduu waayee kana akka fedhii otuu hin taane, akka dirqama qabsoo bilisummaatitti ilaaluu fi fudhachuu qabu. Kanaan malee nagaa fi tasgabbiin uumamuu hin danda’u; kanaan malee qabsoon cimuu hin danda’u; qabsoon (keessumaayuu qabsoon hidhannoo) yoo cime malee, diina injifannee, bilisummaa barbaadnu argachuu hin dandeenyu. Diinnis sodaa takka malee umrii bittaa gabrummaa nurratti dheereffata jechuu dha. Kan dabre irraa barachuun amma; yeroon tokkummaa dhugaa barbaadanis amma ta’uu qaba. Kana ijaaruu dhaaf ammoo hunduu dirqama qaban hubachuu qabu. Taa’anii wal ilaaluun dabruu qaba; olola walirratti oofuunis dhaabbachuu qaba. Tokkummaan dhugaa, kan bilisa baasota Oromoo hundaa hammatu fi mooraa QBO keessatti humna abdachiisaa uumu dha. Kan Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) haaromsu fi cimsu dha. Dhumarratti, dhaamsi ani carraa kanaan dabarsuu barbaadu, warri waliigalteerra geessanii tokkummaa ijaaruuf jalqabdan, uummata Oromootti deebiftanii abdii horuu dhaaf; akka uummatni hamilee cimaa dhaan isin duuba hiriiran godhuu dhaaf; kan dubbatame hojiirra oolchuu dhaan; jijjiirama fi bu’aan tokko akka argamu ciminaan hojjechuu qabdu. Jijjiiramni tokko yoo ifatti mul’ate ammoo, uummatni keenya akka isin wajjin hiriiran mamiin hin jiru; jijjiiramni tokko garuu mul’achuu qaba. Hojii cimaa dhaan waan tokko uummata keenyatti mul’isuu qabdu jechuu dha; yoo kuni hin argamne, garuu uummatni amantii isinirraa dhabuu danda’u; deeggarsis hir’achu danda’a. Amma hojiin keessan hundeerraa jalqabuu qaba; hundeen kun ammoo hawaasa Oromoo ti. Hogganoota jidduutti qofaa otuu hin taane, sabboontota, miseensota, deeggartoota fi hawaasa jidduutti nagaa, araarri fi waliigaluun uumamuu qaba. Warri ammaaf waliigaltee kana keessa hin jirre ammoo, dirqama tokkummaa hubattanii; yaamicha uummata keenyaatiif owwaattanii; tokkummaan hunda hammatu akka dafee ijaaramu tattaaffii akka gootan; waliin akka haasoftan; marii akka jabeessitan; isiniifis dhaamsa koo dabarsuun barbaada. Tokkummaa hunda hammatu (ABO+ULFO) qofaatu humna cimaa bilisummaa fidu uumuu danda’a. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Afaan Oromoo dur hacuuccaa diinaatu duubatti isa hanbise, har’a hoo maaltu duubatti isa hanbisa?

Abdii Boruutiin Akkuma beekamu, Afaan Oromoo bar-dhibbee tokkoo ol hacuuccaa ykn cunqursa diinaa jala waan tureef; akkasumas otuu ittiin hin barreessamin baroota dheeraa waan dabarseef, Afaan ittiin dubbatamu qofaa ta’ee akka ture kan yaadatamuu dha. Galanni qabsoo bilisummaa Oromootiif haa ta’u, kunoo bara 1991 kaasee qubee ittiin barreessamus argatee, har’a sadarkaa kanarra ga’ee jira. Injifannoo kana ammoo Oromoon hunduu ittiin boonuu qabna. Haa ta’u malee, Afaan keenya rakkoolee hamma kana hin jedhamne keessa dabree, har’a sadarkaa kanarra haa ga’u malee, bar-kurnee lamaan dabran keessatti akka Afaan tokko guddachuu qabutti guddatee jiraa? Yoo deebiin gaafii kanaa “lakkii hin guddanne” kan jedhu ta’e, gaafiileen itti aananii dhufan: Maaliif guddachuu dadhabe? Amma hoo akka guddatu maaltu godhamuu qaba? fi kan kana fakkaatanii dha. Gaafiilee asitti ka’an kanaaf deebii otuu hin barbaadin dura mee gaafii: Guddinni Afaan tokkoo akkamitti madaalama? kan jedhu haa ilaallu. Gaafiin kun salphaa fakkaatu illee, deebiin isaa kan xinxala barbaachisu fi hubannoo guddaas barbaadu dha. Karaa kanaan deebii quubsaa kennuu dhaaf ammoo ogummaa Afaanii illee nama barbaachisa. Ogummaa kana qabaachuu baadhus, akka ilaalcha, yaada fi hubannoo kiyyaatitti, gaafii kanaaf deebii gabaabaa kennuun yaala. Ulaagaaleen guddina Afaan tokkoo baay’ee ta’uu danda’an illee, inni guddaan tokko guddina hogbarruu ti. Guddinni hogbarruu guddina Afaan tokkoo agarsiisa jechuus ni danda’ama. Ulaagaan biraa ammoo, kan guddachuun Afaan tokkoo ittiin beekamu, yoo Afaan kun qulqullaa’e fi waalteffamee dha. Egaa asirraa kaanee Afaan Oromoo yoo ilaallu, Afaan keenya yeroo ammaa ulaagaalee kana guutuu ykn guutuu baachuu isaa hubanna. Akka Afaan keenya hacuuccaa guddaa jala turetti fi akka bara 1991 jijjiiramni argametti, silaa beela fi dheebuu Afaan keenya kanarraa qabnuun guddina isaatiif ciminaan hojjennee; bar-kurnee dabran kana keessatti waa hundaa guddisuutu nurra ture. Haa ta’u malee, guddisuun isaa hafee, Afaan keenya waan dagatame fakkaata. Ulaagaaleen kanaa olitti kaase yoo ilaalle, gara hogbarruutiin Afaan keenya baay’ee baay’ee duubatti hafe yoon jedhe dhara ykn dubbii raajessuu miti. Fakkeenyaaf, kitaabonni waggoota diigddamman dabran kana keessatti Afaan Oromootiin barreessaman walumaagalatti lakkoofsa isaanii illee yoo ilaalle, hammam Afaan keenya akka dagatame fi duubatti hafe ragaa ta’u. Egaa kuni maaliif ta’e jennee of gaafachuu hin qabnuu? Yoo nuyi guddina Afaan keenyaatiif tattaaffii hin goone, eenyutu nuuf guddisa jennee teenyee eegna? Afaan keenya hundee Oromummaa ti; mallattoo keenyas. Mallattoon fi eenyummaan keenya akka guddatu hin barbaadnu moo waan biraatiif dursa kennina? Dhugaa dha, wanti yeroo ammaa caalaatti itti xiyyeeffannu fi dursa kennuufii barbaadnu ykn qabnu qabsoo bilisummaa fi abbaabiyyummaa akka ta’e waan nama mamsiisuu miti. Dura kana galii dhaan geenyee, sana booda guddisuu Afaan keenyaatti deebina yaadni jedhu ka’uu danda’a ta’a. Yaadni akkanaa garuu, akka ilaalcha kiyyaatitti, dogoggora dha. Guddinni Afaan Oromoo qaama qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) akka ta’e hubachuu qabna. Maaliif qabsoo kana lamaan addaan baafnee ilaaluu barbaadna? Afaan keenya guddisaas bilisummaa dhaaf qabsaa’uus ni dandeenya jechuu dha. Bilisummaan yoo ture, guddinni Afaan keenyaas isuma wajjin turuu qaba jechuu dhaa? Akka carraa ta’ee yookaanis jabaannee ciminaan hojjennee bilisummaa fi walabummaa otuu argannee, sana booda Afaan hin guddatini fi hin waalteffaminiin hojjechuun; biyya keenya ittiin bulchuun qabsoo biraa akka ta’u hubachuu qabna. Kanaaf, guddinni Afaan keenyaa qabsoo bilisummaa wajjin wal bukkee gaggeeffamuu qaba. Mee gara hogbarruutti deebi’uu dhaaf, yoo dhugaa dubbanna jenne, kitaabota Afaan Oromootiin barreessuun hafee; yookaanis kan barreeffamani illee bitnee dubbisuun hafee, waanuma xixiqqoo illee Afaan keenyaan barreessuu fi dubbisuu dhaaf hammam fedhii qabna? Yoo barreessuu fi dubbisuuni illee kan nu rakkisu ta’e; yoo qubee Afaan Oromootti fayyadamuun kan nu dhibu ta’e, meeqa keenyatu kana barachuu dhaaf hawwii fi fedhii qabna? Babal’inni fi guddinni hogbarruu asirraa ka’aa bar! Yoo Afaan keenyaan hin barreessine fi kan barreeffames hin dubbifne, Afaan keenya ni dagatama; yoo dagatame ammoo, duubatti hafa. Wanti tokko hammuma irraa fagaachaa deeman dagatamuu bira illee dabree hirraanfatamuu illee danda’a. Dur carraa dhabnee; dhiibbaan adda addaas waan tureef, Afaan keenyaan barreessuu dadhabne. Har’a garuu waan dandeenyu, karaa dandeenyuun gahee keenya gumaachinee Afaan Oromoo akka guddatu godhuu ni dandeenya. Akkuman kanaa olitti tuqee dabre, ulaagaa lammaffaan, kan guddinni Afaanii ittin madaalamu, qulqullina fi waalteffamuu Afaanichaa ti. Karaa kanaanis Afaan Oromoo yoo ilaalle, ulaagaa kana guutuu dhaaf waa baay’eetu hafa. Karaa tokkoon Afaan keenya har’a illee bar-kurnee lama booda jechoota alagaa ofitti makuu irraa of hin qulqulleessine. Fakkeenyaaf, namootni tokko tokko akkuma ofii barbaadanitti, akkuma isaanitti toletti, jechoota Afaan Amaaraa fudhatanii isaan kana Afaan Oromootti hiikuu dhaan kanatti fayyadamaa jiru. Waayeen akkanaa kuni ammoo, jechoonni Afaan keenyaa kan qulqulluu ta’ani fi naanolee adda addaa keessatti dubbataman akka bakkee ofii hin arganne taasisa. Afaan keenya akka dogoggoraan baratamu godhas. Bakka jechoota alagaa ykn bakkee jechoota sirrii hin taanee kan ofii buusuu dhaaf ciminaan irratti hojjechuu barbaachisa. Waaltessuun Afaanii baay’ee barbaachisaa fi murteessaa dha. Waayeen kun Afaan guddachuuf jalqabarra jiru, kan akka Afaan keenyaa dhiisii, Afaan gaariitti guddate fi biyya teeknoolojii dhaan guddatan keessatti illee baay’ee barbaachisaa dha. Biyyooleen diinagdee fi teeknoolojii dhaan guddatan tokko tokko illee fooyyii barreessuu Afaanii (orthography reform) jechuu dhaan yeroo yerootti guddina Afaan isaanii too’achuu dhaan waan kanarratti hojjetu. Waaltessuun Afaan tokkoo bu’ura guddina isaa ti. Akkuma beekamu, biyyi keenya Oromiyaan bal’aa dha. Kana biratti ammoo uummatni keenya baroota dheeraa (bar-dhibbee tokkoo ol) addaan hiramanii; kutaa kutaatti qoqqoodamanii waan turaniif, Afaan tokko haa dubbatan malee, jechootni isaan itti fayyadaman naannoo dhaa naannootti; kutaa dhaa kutaatti gara gara ta’uu danda’u; waliigaltee irratti illee rakkoo fiduu danda’a. Yoo Afaan keenya waalteffamu garuu jechootni walii (common words) filatamanii kanatti waan fayyadamamuuf, barreeffama keessatti illee akka dogoggorri hin uumamne taasisu jechuu dha. Kanaaf, waaltessuun Afaan keenyaa barbaachisaa ta’a. Wanta tokko otuu hin hubachiisin kanan dabruu hin barbaadne, Afaan Oromoo kan duubatti hanbise hacuuccaa diinaa, kan dur irratti godhamaa ture qofaa otuu hin taane, diinni har’aas kan dalagaa jiru kan dur sanarraa baay’ee adda miti. Kan dur sanarraa kan adda godhu yoo jiraate, diinni har’aa Afaan keenyatti fayyadamee meeshaa godhatee nu bitaa yoo jiru, garuu Afaan kun akka hin guddanne godhaa jira. Kuni ammoo hacuuccaa bifa biraa ti. Diinni har’aa akka Afaan Oromoo guddatu barbaaduu baatu illee, warra isaaf hojjetaniif leenjii fi barumsa Afaan Oromoo kennaniifii nutti bobbaasan. Karaa biraatiin akka Afaan keenya guddatu barbaaduu baatanis akka inni dhabamus hin barbaadan jechuu dha. Kanatu diina durirraa adda isaan godha. Gaafiilee jalqaba barruu kanaarratti ka’anitti deebi’uu dhaaf, gaafii isa duraa, Afaan Oromoo maaliif guddachuu dadhabe? kan jedhuuf deebiin, akkuman kanaa olitti ibsuu yaale, guddina Afaan keenyaatiif waan ciminaan irratti hin hojjetaminiifi. Ciminaan irratti hojjechuun hafee, akka inni hin dagatamne illee yaalii baay’een hin godhamne. Kuni komii otuu hin taane, dhugaa mul’ate fi mul’achaas jiru waan ta’eefi. Haa ta’u malee, waayee waan tokkoo yoo dubbatan, rakkoolee jiran qofaa kophaatti baasanii dubbachuun faayidaa hin qabu. Rakkoolee kanaaf mala ykn furmaata barbaaduutu bu’aa fida jechuu dha. Gaafii lammaffaan jalqaba barruu kanaarratti ka’e: Amma hoo akka Afaan keenya guddatu maaltu godhamuu qaba? kan jedhu, gara mala ykn furmaata barbaadnutti nu geessa. Mala ykn furmaata kanas argachuun dirqama Oromoo hundaatuu ta’uu qaba jedheen amana. Gaafiin: Akkamitti Afaan keenya guddifnna? jedhu sammuu Oromoo hundaa keessatti deddeebi’ee ka’uu qaba. Karaan Afaan keenya ittiin guddachuu danda’u adda adda ta’u illee, inni tokko hogbarruu Afaan keenyaa babal’isuu fi guddisuu dha. Kuni ammoo kan ta’u yoo Afaan keenyaan barreessine dha. Namni hunduu barreessaa ta’uu hin danda’u ta’a yookaanis kana godhuuf dandeettiin jiraatu illee fedhiin hin jiru ta’a jechuu kooti. Haa ta’u malee, warra barreessuu barbaadani fi dandeettii kanaa illee qaban jajjabeessuun; waan isaan barreessan dubbisuun, guddina hogbarruutiif karaa baasa ykn balbala bana jechuu dha. Akkuma kitaabota Afaan biraa bitnee dubbisuu dhaaf fedhii fi hawwii qabnu, kan keenyaatiifis akkasuma caalaatti fedhii fi hawwii yoo qabaanne, kitaabotni baay’een Afaan Oromootiin akka barreeffaman taasisa. Yoo kitaabotni Afaan keenyaan barreeffaman hin gurguramne ykn hin bitamne fi hin dubbifamne, hamileen barreessaa illee hir’achuu waan danda’uuf, kan waan baay’ee barreessuu dhaaf yaada qabu fi karoorfate illee yaada ofii kana jijjiiruu dhaaf dirqama. Waayee akkanaa kanatu akka hogbarruun hin guddanne godha. Dhumarratti, dhaamsi ani carraa kanaan Oromoo hundaafuu dabarsuu barbaadu, keessumaayuu warri barumsa, beekumsa fi dandeettii qabdan waan dandeessan, karaa dandeessaniin qooda keessan gumaachuu dhaan, Afaan keenya akka hin dagatamne fi duubatti hin hafne; kana bira illee dabree akka guddatu; dirqama Oromummaa keessan akka baatani dha. Afaan Oromoo hundee Oromummaa ti; mallattoo Oromoo ti. Kanaaf, eenyummaa fi mallattoo keenya haa guddifnu; addunyaatti haa agarsiifnu; ittiinis haa guddannu. Guddinni Afaan tokko guddina saba tokko ti. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessa, garaagarummaa ilaalcha fi karaa ti moo, garaagarummaan kaayyoos jira?

Abdii Boruutiin Gaafii akka mata dureetti dhiyeesse kanaaf deebii otuu hin barbaadin dura, gaafii waliigalaa tokko kaasuun barbaachisaa dha. Innis: “Nuyi uummatni Oromoo kaleessa eessa turre, har’a eessa jirra, boru eessa ga’uu barbaadna?” kan jedhu dha. Gaafiin waliigalaa kun gaafiilee sadi of keessatti mul’isa; kophaa kophaatti baafnee yoo ilaallu, i) kaleessa eessa turre? ii) har’a eessa jirra? fi iii) boru eessa ga’uu barbaadna? kan jedhanii dha. Waayee kana ibsuu dhaaf akka natti tolu, kaleessa kanan jedhu, erga uummatni keenya gabrummaa Habashaa jalatti kufee kaasee hamma bara 1991 yoo ta’u; har’a kanan jedhu ammoo bara 1991 kaasee hamma har’aatti; boru kanan jedhu walumaagalatti, egeree keenya jechuu kooti. Gaafii isa duraa i) kaleessa eessa turre? kan jedhuuf deebiin mamii hin qabne; warra OPDO illee dabalatee, kan hunduu irratti waliigalan jedhee yaadu, gabrummaa jala akka turree dha. Gara gaafii lammaffaa ii) har’a eessa jirra kan jedhutti yoo dabarru garuu, asirratti ilaalchi adda addaa mul’ata. Warri OPDO uummatni Oromoo bilisummaa barbaadu argatee jira jedhanii guutumaa guututti akka dubbatan waan shakkii qabu natti hin fakkaatu. Oromootni biroollee, kan OPDO dhaa ala ta’an, warri yaada fi ilaalcha akkanaa qaban hin dhabamne. Haa ta’u malee, dhugaan ifa ta’ee jiru fi ragaalee ifa ta’anis qabu, uummatni Oromoo har’as akkuma kaleessaa, gabrummaa jala/keessa jiru. Gabrummaan har’a uummatni keenya keessa jiru ammoo yoomiyyuu caalaa hamaa akka ta’e ragaalee baay’ee dhiyeessuun ni danda’ama. Har’a Wayyaaneen uummata keenya hidhuu, dararuu, ajjeeftee karaarratti gatuu, biyyarraa baqachiisuu, hidhaa bara dheeraa fi umurii guutuu namoota keenya irratti murteessuu birallee dabartee; uummata keenya qayee fi lafa isaarraa buqqisaa; lafa isaa gurguraa; karaa biraatiin lagoota fi haroolee keenya summii dhaan balleessaa; walumaagalatti, uummata keenyarratti qofaa otuu hin taane, biyya keenya Oromiyaarratt illee badii guddaa dalagaa jirti. Dhugaa kanatu gabrummaa har’aa hamaa isa godha. Dhugaa kanatu akka Oromoon har’as gabrummaa jalaa hin ba’in agarsiisa. Dhugaa kanarratti hundeeffamee, deebiin gaafiilee tokkoffaa fi lammaffaa tokko’uma jechuu dha. Gabaabumatti, uummatni Oromoo har’as akkuma kaleessaa gabrummaa jala/keessa jira. Gaafii sadaffaan iii) boru eessa ga’uu barbaadna? kan jedhu, kan salphaatti deebii argatuu miti. Gaafii kanatu gaafii guddaa mata dureerratti ka’etti nu geessa. Kan ilaalcha adda addaa uumullee deebii gaafii kanaa ti jedheen yaada. Erga uummatni keenya har’as gabrummaa jala jira jennee amanne; gaafii, uummatni Oromoo maal barbaada? jedhuuf deebii gabaabaan “bilisummaa fi abbaabiyyummaa dhabe deebisee argachuu” akka ta’u waan nama mamsiisuu miti. Wanti barbaadamu sun yoo ifa ta’e booda, gaafiin itti aanee ka’u, waan barbaadnu kana akkamitti arganna ykn argachuu dandeenya? kan jedhu ta’a. Akka mala fi karaa garagaraa yaadnu nu taasisa. Maaliif yoo jedhame, bilisummaa uummata tokkoo dhiisii wanta biraatuu karaa tokko qofaa dhaan argachuun rakkisaa waan ta’uufi. Jaarmayoota fi dhaabilee siyaasaa Oromoo yeroo ammaa jiran yoo ilaalle, kan OPDOrraa hafan, kan walaba ta’anii bilisummaa Oromootiif qabsaa’an ykn hojjetan saditu jiru. Adda Bilisummaa Oromoo ABO (garee hundaa), ULFO fi OFC dha. Humnoota kana ammoo bilisabaasota fi humnoota diimookraasii jennee bakkee lamatti hiruu ni dandeenya. Bilisabaasonni kan akka ABO fi ULFO yoo ta’an, humnoota diimookraasii kanan jedhu, warra biyya keessatti socha’aa jiran kan akka OFC ti. Asirratti wanti hubatamuu qabu, humnoota diimookraasii yon jedhu, ABO fi ULFOn diimookraasiitti hin amanan jechuu kiyyaa miti. Bilisabaasota kanan jedhu, warra qabsoo hidhannootti amanani fi isa kanas gaggeessanii dha. Sagantaalee siyaasaa jaarmayoota fi dhaabilee kanaa akkuma jiranitti dhiisee, walumaagalatti, akka hubannoo kiyyaatitti, yoon isaan walbira qabee ilaalu, wanti isaan hunduu waliin qaban tokko akka ta’en yaada; innis mirga uummata Oromootiif qabsaa’uu ykn hojjechuu dha; hundi isaaniituu akka uummatni keenya gabrummaa jalaa ba’u barbaadu jechuu kooti. Asirraa kaanee kaayyoon isaanii kan walii (common objective) bilisummaa uummata Oromooti jechuus ni danda’ama. Maaliif yoo jedhame, uummata bilisa ta’etu mirga hiree ofii ofiif murteeffachuu danda’a. Erga kaayyoon isaanii tokko’uma ta’e ammoo, gaafiileen, maaliif wajjin hin hojjenne ykn maaliif wajjin hin qabsoofnne? Maaliif tokkummaa ykn tumsa hin ijaarre? jedhan ka’uu danda’u. Deebiin gaafiilee kanaa inni tokko, ilaalcha adda addaa waan qabani fi karaa gara garaa waan yaadaniif, tokkummaa ykn tumsa ijaaruun ykn wajjin hojjechuun rakkisaa ta’a, kan jedhu akka ta’un yaada. Haa ta’u malee, deebiin kun quubsaa akka hin taane waan nama mamsiisuu miti. Wanti hubatamuu qabu, qabsoo uummata bal’aa tokkoo, kan akka uummata Oromoo dhiisii, jireenyuma ilmaan namootaa keessatti illee, ilaalchi adda addaa kanuma mul’atuu dha. Ilmaan namootaa yaada adda addaa waan qabaniif; yaadni adda addaa ammoo ilaalcha adda addaa akka qabaatan waan taasisuuf, kun jiraachuun uumaa’uma dhalootaa ti. Kanaaf, ilaalchi adda addaa mul’achuun akka waan badaatti ilaalamuu hin qabu jedheen yaada. Ilaalchi gara garaa kun kaayyoo tokkorratti kan dhiibbaa godhu ykn faallessu yoo ta’e garuu, kuni galii tokkorratti rakkoo fiduu danda’a. Asirratti galiin maali, kaayyoon maali? Kaayyoon bakkee tokko ga’uuf waan yaadan ykn karoorfatan yoo ta’u, galiin garuu bakkee kaayyoon ykn karoorri itti milkaawu ykn xumuramuu dha. Akkuma kaayyoo tokko, kaayyoo yeroo gabaabaa, yeroo jiddugaleessaa fi yeroo dheeraa jedhanii baafatan ykn karoorfatan, galiin kaayyoo sanaallee akkasuma kan yeroo gabaabaa, yeroo jiddugaleessaa fi yeroo dheeraa yookaanis xumuraa ta’a jechuu dha. Jaarmayoota fi dhaabilee Oromootti deebi’uu dhaaf, erga kaayyoon isaanii tokko ta’e, akka waliin hin hojjenne; akka tokkummaa ykn tumsa hin uumne kan taasisu, galii isaan barbaadan ta’inaaree laata? Akkuman kanaa olitti tuqee dabre, sagantaaleen siyaasaa isaanii waan jedhan akkuma jirutti dhiisuu dhaan rakkoon jiru ilaalcha galii booddee ta’uu ykn ta’uu baachuu ibsuun yaala. Ibsi kiyya kun ammoo, jaarmayootaa fi dhaabilee keenyaa keessa isaanii beekee otuu hin taane; yookaanis isaaniin mari’adhee otuu hin taane, hubannoo ani hawaasa Oromoo fi QBO keessatti argadherraa madda. Oromo Federalist Congress (OFC) yoo fudhanne, tooftaaf jedhaniis haa ta’u; galii booddee illee godhataniis haa ta’u; wanti ani sirriitti beeku jiraachuu baatu illee; kan isaan barbaadan, gabaabumatti ibsuu dhaaf, impaayara Itoophiyaa keessatti mirgi uummata Oromoo eegamee; federeeshiniin naannolee dhugaa ijaaramee; sabni Oromoo saboota impaayaraa kan biroo wajjin walfaanummaa dhaan akka jiraatan godhuuf natti fakkaata. Akkan kanaan dura barruulee kiyya kan adda addaa keessatti itti fayyadame, jechi “walfaanummaa” jedhu waa lama agarsiisee ture. Inni tokko walfaanummaa saboota Itoophiyaa yoo ta’u, kan biraa ammoo, walfaanummaa saboota walaba ta’anii ykn Afaan Ingiliziitiin “union of independent nations” kan jedhamuuf ture. Inni duraa hiika “autonomy” jedhus kan mul’isu yoo ta’u, inni lammataa garuu “independent” jedhu agarsisa jechuu dha. Haa ta’u malee, akka waan tokko tokko ibsuurratti afaanfaajjii hin uumne, kana booda akka kanaa gadiitti itti fayyadamuun barbaada. Sababni jechoota kana filadheef boodarra yaada tokko tokko ibsuuf akka natti toluufi malee, jechootni kun afaanfaajjii akka uuman hin barbaadu. Jaarmayoota bilisabaasota keenya ABO fi ULFO yoon ilaalu, galii tokko ga’uuf ilaalcha adda addaa haa qabaatan malee; yookaanis ammoo tooftaa, tarsiimoo fi karaa gara garaa haa yaadan ykn yaalan malee, kaayyoon isaanii tokko’uma – bilisummaa fi abbaabiyyummaa uummata ykn saba Oromoo mirkaanessuu dha jedheen yaada; asittis sagantaaleen siyaasaa isaanii waan jedhan akkuma jirutti dhiisee jechuu kooti. Haa ta’u malee, akka yeroo tokko tokko dubbatamutti ykn barreeffamutti, ABO QC fi ULFOn kaayyoo ifa ta’e tokko fi akkasumas galii ifa ta’e tokko “walabummaa Oromiyaa” akka galii xumuraatti yoo ilaalan, warri hafan garuu tooftaa fi tarsiimoo gara garaa waan yaadaniif; kaayyoo isaaniis akka kaayyoo yeroo gabaabaa fi yeroo dheeraatti waan ilaalan fakkaatu. Asirratti yoon dogoggore hundi isaaniituu na qajeelchuu danda’u; wantin asitti barreessu yaada dhuunfaa kiyyaa waan ta’eef jechuu kooti. Kaayyoon yeroo gabaabaa kun, Wayyaanee kuffisanii, sana booda haala tolfamu keessatti mirgi hiree murteeffannaa uummata Oromoo akka mirkaanawu godhuufi jedheen yaada. Kaayyoon yeroo dheeraa ammoo, Oromiyaan yoo walaboomte booda; saboota biroo, kan akkasuma walaba ta’an ykn walabooman, wajjin (waliin) gamtaa saboota walabaa ijaaruuf akka ta’es natti fakkaata. Asirratti, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, yoo kaayyoon akkanaa kun dhuguma kan milkaawu ta’e, bu’aa uummata keenyaa qofaa dhaaf otuu hin taane; naannoo’uma gaafa Aafrikaa sana keessatti illee nagaa fi tasgabbiin akka bu’u waan taasisuuf, kana birallee dabree, guddina sabootaa fi diinagdeetiif filannoo (option) gaarii ta’uu danda’a jedheen yaada. Filannoon kanaa garuu kan uummata bal’aa Oromoo ti. ABO QC fi ULFOn kaayyoon keenya inni guddaan ykn galiin keenya inni booddee ykn xumuraa “walabummaa Oromiyaa” waan ta’eef, nuyi kaayyoo fi galii ifa ta’e qabna waan jedhan fakkaatu. ABO gareen hafanis kaayyoon keenya inni guddaanis isa’uma “walabummaa Oromiyaa” ti; kana argachuuf garuu tooftaa, tarsiimoo fi karaa gara garaa yaaluun barbaachisaa dha; diina walii Wayyaanee kuffisuu dhaaf, humnoota diimookraasii Habashaa wajjin illee hojjechuu dhaaf qophii dha waan jedhanis fakkaatu. Asirratti wanti hubatamuu qabu garuu, galiin inni booddee, akka OFC walfaanummaa saboota Itoophiyaas haa ta’u; akka ABO QC fi ULFO walabummaa Oromiyaas haa ta’u; akka ABO garee hafanii gamtaa saboota walabaas haa ta’u; kun hunduu kan milkaawuu danda’an yoo Wayyaaneen kufte qofaa dha; otuu ishiin jirtuu kana hundaa keessaa tokko’umti illee milkaawuu hin danda’u. Erga dhugaan kana ta’e ammoo, dura diina walii kana kuffisuuf maaliif wajjin hin hojjenne? Maaliif kaayyoo ganamaa, kaayyoo galgalaa, jedhanii waliin mormu? Ani akkan ofii kiyyaa yaadutti, otuu uummatni Oromoo bal’aan gaafatame fi deebii kennuu dhaaf carraa argate, guutumaa guutuutti “walabummaa Oromiyaa” waan filatan natti fakkaata; kan sana booda dhufuu danda’u akkuma jirutti dhiisee jechuu kooti. Kaayyoo guddaan kuni ammoo, kan ilmaan Oromoo kumaatamaan lakkaawaman wareegamaniifis akka ta’e, dhugaa hunduu itti amananii dha; kan seenaan illee ragaa ta’u dha. Haa ta’u malee, uummatni qawwee faashistiitiin ukkaamamee jiru kun, sagalee kana dhageessisuuf ykn hiree mirga ofii ofiif murteeffachuuf, dura bilisa ta’uu ykn bilisoomuu qaba. Kun kan ta’u ammoo yoo Wayyaaneen kufte qofaa dha; otuu ishiin jirtuu kun milkaawuu hin danda’u. Kanaaf, dura ishii hundee ishii wajjin Finfinnee keessaa buqqisanii darbuu dha; karaa biraatiin haalli gaariin uummata keenyaaf waan uumamu natti hin fakkaatu. Egaa, asirratti gaafiin biraa kan ka’uu danda’u, erga kaayyoon duraa (primary objective) yookaanis tarkaanfiin duraa Wayyaanee kuffisuu fi uummata keenya bilisoomsuu ta’e; erga kaayyoon inni guddaan (main or core objective) kan qabsaa’ota fi bilisabaasotaa “walabummaa Oromiyaa” ta’e, wanti wal nama shakkisiisu maali? kan jedhuu dha. Akkan ofii kiyyaa yaadutti ykn akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, gaafii kanaaf deebii kennuun yaala. Akkan waan tokko tokko ibsuuf tolu, anis akkuma uummata Oromoo fi qabsaa’ota hundaa, kaayyoon “walabummaa Oromiyaa dirqama” akka ta’en lafa kaawuu barbaada. Maaliif yoo jedhame, impaayarri Itoophiyaa impaayara gabrummaa fi kolonii waan taateef; uummatni ykn sabni fi biyyi gabrummaa fi kolonii jala jiran ammoo kana keessaa walaboomuu waan qabaniif; dhugaa kanarratti hundeeffamee “walabummaan biyya keenyaa-Oromiyaa” dirqama ta’a jechuu dha. Wanti walabummaa Oromiyaa booda dhufu filannoo uummata keenyaa ti. Yoo hafes nu hin miidhu; yoo danda’ame garuu hundaafuu bu’aa guddaa waan fiduuf, akkuman kanaa olitti jedhe, kuni filannoo gaarii dha. Haa ta’u malee wanti dagatamuu hin qabne, Habashoonni hammuma fedhan diimookraasiitti haa amanan; hammuma fedhan humnoota diimookraasii dhugaa haa ta’an; wanti ani dhibbarraa dhibbatti amanu, walabummaa Oromiyaa arguu dhiisii, dhaga’uu illee waan barbaadan natti hin fakkaatu. Yoo baaya’tee baay’ate, kan isaan amananii fudhachuu danda’an jedhee yaadu, federeeshinii naannolee Itoophiyaa yookaanis walfaanummaa saboota Itoophiyaa ti. Kuni dhugaa waliigalaa tokko dha jedheen amana. Karaa biraatiin ammoo, har’a impaayara Itoophiyaa kana keessa diina diina keenyaa (diina Wayyaanee??) haa ta’an malee, warri kaayyoo keenyaan morman, diinni biraas hin dhabamne. Isaan kuni ammoo, walabummaan Oromiyaa hafee, warra federeeshinii nannooleetuu hin barbaadne dha. Walumaagalatti, rakkoolee gara lamaa qabna jechuu dha. Kan ta’es ta’u diinnii amma hunduu waliin qaban (diinnii cimaan walii) Wayyaanee waan ta’eef, hundi isaaniituu akka kuni kufu barbaadu. Akkamitti tumsa waliif taanee, wal gargaarree diina kana kuffisna ykn kuffisuu dandeenya, kan jedhurratti waliigaluun garuu baay’ee rakkisaa dha. Maaliif yoo jedhame, hunduu kaayyoo ykn galii booddee adda addaa waan qabaniifi. Warra kaayyoo addaa addaa qaban wajjin hojjechuu fi tumsa waliif ta’uun ammoo baay’ee rakkisaa qofaa otuu hin taane, sirumaa waan hin danda’amne illee ta’uu mala. Humnoota akkanaa kaayyoo walii tokkoon amansiisanii, kanarratti akka waliin hojjetan godhanii, qindeessanii, humna cimaa uumanii, tumsa waliif ta’anii Wayyaanee kuffisuuf yaada qabaachuu fi yaaliis godhuun waan gaarii dha. Yoo kan milkaawu ta’e,yaada fi yaalii deeggaramuu qabu dhas jedheen yaada. Haa ta’u malee, humnoota akkanaa wajjin hojjechuun waan nama shakkisiisuuf, warra isaan wajjin hojjechuu barbadani fi hin barbadne jidduutti wal shakkuun akka uumamu taasisas. Egaa, ol baasanii, gadi buusanii yoo ilaalan, rakkooleen jiran kan lakkaawamanii dhumanii miti. Haa ta’u malee, rakkoolee kaasanii dhiisuunis faayidaa waan hin qabneef, hamma danda’ame mala ykn furmaata argachuu yaaluutu bu’aa fiduu danda’a. Mooraa QBO keessatti akka shakkiin ykn wal shakkuun hir’atu (yoo baduu baatellee jechuu kooti) maaltu godhamuu qaba? Furmaata jedhee yaadni ani asitti dhiyeessu, akka salphaa hin taane naaf gala. Haa ta’u malee, kun yaada dhuunfaa waan ta’eef, akka dhuunfaatti dhiyeessuun barbaade. Akkuman kanaa olitti irra deddeebi’ee kaase, yaadni “gamtaa saboota walabaa” akka kaayyoo walii (common objective) tokkotti fudhatamee, kanatti amananii, irratti waliigalanii, kaayyoo kanarratti hojjechuun yoo danda’ame, kuni hundaafuu bu’aa fiduu danda’a jedheen yaada. Isaanuu amananii hin fudhatan malee; otuu kaayyoo kanatti amananii fudhatani, humnootni Habashootaa illee, warri karaa danda’ame hundaan immiyyee Itoophiyaa isaani akkuma jirtutti arguu barbaadan, yaada dulloomaa fi kan yeroo wajjin hin deemne qabatanii deemuu dhiisanii; yaada hundaafuu bu’aa fidu tokkorratti humnoota biroo wajjin waliigalani, Itoophiyaa isaan halkani fi guyyaa iyyaniif tanallee bifa biraatiin ijaaruu danda’u. Kaayyoon akkanaa kun, kan hundaa walqixxummaa dhaan keessummeessu waan ta’uuf, akka naannoo gaafa Aafrikaa sana keessatti illee nagaa fi tasgabbiin bu’u godhuu danda’a jedheen amana. Kaayyoon kun, kaayyoo walii ta’ee, yoo kan hojiirra oolu ta’e, bu’aa-qabeenyi isaa baay’ee ta’uu waan danda’uuf, tokko tokko akka fakkeenyaatti dhiyeessuun barbaada. Kanaaf, ammumaa jalqabee kaayyoo yeroo dheeraa kana, kaayyoo walii godhatanii, irratti yoo hojjetame, kaayyon walii fi kan xumuraa tokko waan ifa ta’uuf, rakkooleen mooraa QBO keessa jirani illee hir’achaa deemuu danda’u jedheen yaada. Mirgi hiree murteeffannaa uummatootaa ykn sabootaa, yeroo fedhee ta’u, akkuma jirutti taa’ee; kanaafis dursi kennamu illee; garuu jaarmayoolee fi dhaabileen hunduu kaayyo ifa ta’e tokko lafa kaa’anii; kanarratti waliigaltee godhanii; ciminaan yoo irratti hojjetan, tokkoffaa, dafanii Wayyaanee kuffisuu danda’u; lammaffaa, kaayyoon walii (common objective) tokko jalqabumarraa kaasee yoo ifa ta’e, kufaatii Wayyaanee boodas akka rakkoon biraa hin uumamne taasisuu danda’a jedheen yaada. Tumsi hundaa hammatu, kan ijaaramuuf yaadamu illee kaayyoo kana kaayyoo walii godhatee yoo ijaarame, jalqabumarraa kaasee wanti hunduu waan ifa ta’uuf; karaan ittiin deemanis ifa ta’uu danda’a. Wanta waliin barbaadan tokko yoo lafa hin keenye fi ifa hin goone, wanti irratti waliin hojjetanis nama rakkisa. Isa kanatu mormii uuma; walshakkuu fi wal amanuu dadhabuun illee asirraa madda jechuu dha. Jaalatanis jibbanis kaayyoo walii tokko lafa kaa’uun kanaaf barbaachisaa ta’a. Kaayyoon biraas, walfaanummaan saboota Itoophiyaa, yoo dhuguma “oromian autonomy” kan mirkaanessu ta’e, akka yaada fi ilaalcha kiyyaatitti, kunis gaarii dha. Haa ta’u malee, yoo kaayyoon kun kaayyoo galii booddee ykn galii xumuraa ti kan jedhamu ta’e, wanti “walabummaa Oromiyaa”tii as ta’u, wanti kana bira otuu hin ga’in hafu, mooraa QBO keessatti waliigaltee waan uumu natti hin fakkaatu. Kaayyon biraa, kan walabummaa Oromiyaa hin mirkaanessine; fi kaayyoo dirqamaa kana galii isaatiin hin geenye, tokkoffaa, rakkooleen gara garaa bifa adda addaatiin akka ittifufan taasisa malee akka dhaabbatan hin godhu jechuu kooti. Lammaffaa, Impaayarittiin tun yeroo xumuraatiif sirna ishii wajjin yoo diigamte malee, furmaata nagaa fi tasgabbii xumuraa fidu (lasting solution) ishii keessatti argamsiisuun ykn argachuun mamsiisaa ta’a. Karaa biraatiin garuu yoo kaayyoon kun akka kaayyoo yeroo gabaabaatti kan ilaalamu ta’e; yoo galiin isaas galii xumuraa hin taane; yoo qabsoo walabummaa Oromiyaa itti fufuu dhaaf haalli gaariin akka uumamuuf jedhamee kan ilaalamu ta’e, tooftaa fi tarsiimoo kanarratti wanti walii hin galleef sababni waan jiru natti hin fakkaatu. Yoo uummatni bal’aan Oromoo galii kana akka galii booddee ykn xumraatti kan filatu ta’e ammoo, kanaan abbaan fedhee mormuu hin danda’u. Egaa, QBO keessa garaagarummaan kaayyoo akka hin uumamne fi diinnis kanatti fayyadamee; addaan nu hiree akka nu hin dadhabsiifne; waan waliin qabani fi galii tokkorratti waliigaltee uumuun; karaa ittin adeeman qulqulleessuu danda’a jedheen amana. Garaagarummaan ilaalchaa fi karaa jiraachuun badaa miti; kanuma jiru dhas; garaagarummaan kaayyoo kan jiraatu ykn mul’atu ta’e garuu, waayeen akkanaa kun diinaaf balbala bana ykn karaa baasa; waliin mormuu fi wal dura dhaabbachuun akka ittifufu taasisa. Walfaanummaan saboota Itoophiyaa (autonomy of Ethiopian nations in a true killi federation) furmaata gaarii ta’uu otuu danda’uu; Abdii Boruu, kan dhiyoo diisee maaliif kan fagoo akka furmaataatti yaada jedhamuu danda’a ta’a. Dubbiin kun akka makmaaksa Habashootaa “yammittilabsawu yeellaat, makkanaanab amaaraat” akka hin taane malee, hawwiin walabummaa Oromiyaa laphee uummata Oromoo keessatti magree waan lalisuuf, yeroo dheeraa fudhata ykn dhalootarra dhalootatti dabra malee, gaaf tokko mirkaana’uun isaa hin oolu. Kanaaf, ammumaa jalqabamee, kaayyoo walii, kan kaayyo kanas galii dhaan ga’u fi kana biras dabree hundaafuu bu’aa fiduu danda’u tokkorratti hojjechuun barbaachisaa ta’a jedhee, yaada kanaa olii akka furmaataatti dhiyeesse. Hawwiin kiyya inni guddaan mooraa keenya keessatti waliigalteen akka uumamu fi waliin mormuu dhiifnee; irree tokkoon akka diinarratti duulluufi. Dhumarratti, yaadni ani asitti dhiyeessu yaada dhuunfaa kiyyaa waan ta’eef, kan isaaf ta’u kan filatu uummata Oromoo bal’aa akka ta’u ifa godhuun barbaada. Haa ta’u malee, dhugaan kun akkuma jirutti taa’ee, garuu kaayyoo guddaan QBO “walabummaan Oromiyaa” kaayyoo dirqamaa akka ta’u hunduu hubachuu qabu. Waliin mormaa, karaa walitti cufaa jiraachuu fi kaayyoo hundaafuu bu’aa fiduu danda’u tokkorrattis waliigaluu dadhabuunis umurii Wayyaanee dheeressa malee, uummatoota fi sabootaaf bu’aan argamu hin jiru. Yoo haalli kuni akkuma amma jiru kanatti itti fufe ammoo, wanti hubatamuu qabu, har’a biyyi teenya Oromiyaan cicciramtee gurguramaa jirti; boru garuu namootni keenyas akkuma gabra dur gabaarratti gurguramuun isaanii waan ooluu miti. Bala fi badii nutti dhufuuf deemu ykn nutti deemaa jiru alaalatti arguu qabna. Galatoomaa. Abdii Boruu: aboruu@gmail.com