Namni dogoggoraan waggaa 38 hidhame dhumarratti bilisa jedhame

Namni Ameerikaa tokko ajjeechaa raawwate jedhamuun itti murtaa'ee gara waggoota kurna afuritti dhiyaatu erga hidhamee booda, ragaan haaraan qorannoo qaccee sanyii (DNA) balleessaa nama biraatti waan akeekeef bilisaan gadhiifame. Maurice Hastings bara 1983 Kaalifoorniyaatti ajjeechaa nama Roberta Wydermyer fi yaalii ajjeechaa biraa lama raawwateen mana hidhaa kutaa biyyattii keessatti waggoota 38 oliif dabarseera. Garuu ragaan DNA haaraan inumaa nama biraa bara 2020 mana hidhaa keessatti du'etti yakka raawwatame akeeke. Amma umuriin isaanii waggaa 69 kan ta'e  Aab Hastings, bara 1988 murtiin itti murtaa'e Onkoloolessa 20, 2022 erga haqamee booda mana hidhaatii gadhiifameera. Abbaan Seeraa Aanaa Los Anjalas  George Gascón, murtii namichatti murtaa'e kana ''adeemsa sarbama haqaa balaafamaa fi gaddisiisaa'' jechuun ibseera. "Sirni haqaa guutuu miti, ragaa haaraa murtii tokko irratti amantaa akka dhabnu nu taasisan yeroo barru saffisaan tarkaanfii fudhachuun dirqama keenya ture," jedhe ibsa kenneen. Dubartiin ajjeefamte Roberta Wydermyer, bara 1983tti duuba (kiisii) konkolaataa ishee keessaa rasaasa tokkoon mataa ishee irra rukutamtee argamte. Isa duras miidhaa saalaa irra gahee ture. Taatee kana hordofee Aab Hastings yakkoota ajjeechaa hedduun himatamuun. abbootiin alangaa adabbii du'aa irratti gaafataniiru. Himannaa jalqabaan kanneen murtee dabarsan erga walii galuu dhabanii booda marsaa lammaffaan yakka itti murteesse, bara 1988tti carraan dhiifama irraa mulqamee hidhaa umurii guutuu itti murtaa'e. Yeroo qorannoon reeffaa gaggeeffamutti sanyiin dhiiraa afaaniin fudhatamuun baramee ture. Aab Hastings yeroo qabame irraa kaasee yakka kanarraa bilisa ta'uu isaa falmachaa ture, garuu gaaffiin qorannoo DNA inni bara 2000tti dhiheesse abbaa seeraatiin fudhatame dhabe. Dhuma irratti garuu sanyiin kormaa (isparmiin) sun kansaa akka hin taane qorannoon qaccee sanyii (DNA) mirkaneesse. Ragaan DNA kun nama hidhatee nama butuun ukkaamsuun yakkamaa ta'etti akeeke, namni kun dubartii kana ajjeesee konkolaataa keessa dhoksee ture. Aab Hastings dhaddacha mana murtii Onkoloolessa 20 murtii itti murtaa'e irraa haquuf gaggeeffame hordofuun gaazexeessitootaaf akka ibsite, ''waan irratti raawwatameen abdii kutatee taa'uurra jireenyasaa hafte akka dansaatti jiraachuuf yaada qaba.'' ''Guyyaan kun akka dhufu waggoota dheeraaf kadhachaan ture,'' jechuun Asoosheetid Preesitti hime Aab Hastings. "Ani quba namatti hin qabu. Ani nama hamaa ta'ee as hin dhaabbanne, garuu jireenya koo amman qabuun gammaduudhaan jiraachuun barbaada."


Obbo Solomoon Araddaa  abbaa seeraa Mana Murtii Ijibbaataa UN ta'uun 'biyyaaf bu'aa qaba' jedhan

Ogeessi seeraa Itoophiyaa beekamaan obbo Solomoon Araddaa Mana Murtii Ijibbaataa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii keessa abbaa seeraa ta’anii akka tajaajilaniif filaman. Obbo Solomoon Araddaa Waaqtolaa Ministirri Muummee Abiy aangoo erga qabatanii booda Pireezidantii I/Aanaa Mana Murtii Waliigalaa Itoophiyaa ta'uun muudamanii ammas tajaajilaa jiru. Sagalee miseensonni Koree Yaa’ii Walii galaa UN guyyaa Kibxataa kennaniini obbo Solomoon kan filaman. \nObbo Solomoon itti-gaafatama hojii mootummaa qaban dabalataatti waggoota torba dhufaniif hojii kana kan dalagan. Turtii BBC waliin taasisaniin biyyaaf faayidaa guddaa qaba jechuun dubbatani.  \nKana dura lammiin Itoophiyaa biroo sadarkaa kanarra gahuun isaa hin beekamu. Manni Murtii kun dhimma keessoo gamtichaa ilaala kan jedhan obbo Solomoon, adeemsi muudama abbootii seeraa yeroo dheeraa akka fudhate himan. ''Abbootiin seeraa waggaa torba torbaan filatamu. Kan abbootii seeraa kana kaadhimee dhiyeessu ammoo dhaabbata Internal Justice Council jedhamuudha.'' Jaarmiyaan kun beeksisa gita hojii kanaa baasee ogeeyyiin 380 ol irratti dorgomuus dubbatan. Isaan keessaa namni 100 calalamee qormaata barreefamaaf akka dhiyaatan ta'e. Isaan kana keessaa tokkon ture. Achiis af-gaaffiif namoota 30 ta'an dhiyeessan'' jechuun adeemsa filmaataa ibsan. Hojii kana namoota dhaabbiin hojjetan namoota afur kan hojii dhaabbii hin taaneen kan hojjatan lama kaawunsilii kanatu yaa'ii waliigalaa dhaabbatichaaf dhiyeesse jedhan. ''Haaluma kanaan kan ani irratti dorgome yeroo hojii walakkaan anaafi haadha seeraa Awustiraaliyaa kan taate dhiyaannee filannoodhaan ani caalmaa argadheen muudamni kenname.'' Biyyoota 190 keessaa sagalee deeggarsaa biyyoota 97 argachuu dubbatan. dorgomtuun isaanii kan Awustiraaliyaa sagalee biyyoota 90 argachuus himan. Filannoon kun yaa'ii idilee kan US Niiwyoorkitti gaggeefame irratti raawwate. Muuxannoon ogummaa seeraan sadarkaa biyyaa fi idila addunyaatti qaban milkaahina isaanii kanaaf akka gumaaches obbo Solomoon dubbataniiru. Dhaabatni Biyyoota Gamtoomanii guutuu addunyaatti hojjettoota 100,000 ol qaba kan jedhan obbo Solomoon, wanti manni murtii kun ilaalu dhimma keessoo dhaabbatichaa mirga hojjetootaa irraa kaasee hanga dhimma qacarriifi bakka hojii mijataati jedhan. ''Namni Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii keessa hojjetu mana murtii biyya keessa hojjetuu keessatti dhadacha hin dhiyaatu'' kanaaf Manni murtii kun hundaa'ee dhimmoota hojjetootaa akka ilaalu ibsan. Manni Murtii kun Niiw Yoork, Jenevaafi Naayiroobidhaa waajira akka qabus himaniiru. Hojiin isaanii kan yeroo guutuu waan hin taaneef waggaatti ji'a tokkoo hanga ji'a shanii kan hojjetamu akka ta'es ibsaniiru. ''Hojii kana irratti muudamuun koo hojii biyya keessatti hojjedhu hojjechuu na hin dhorku.'' Gumaacha muudamni isaanii kun biyyaaf qabu yoo ibsan ogeessi biyya tokkoo dhaabbata guddaa addunyaa tokko keessatti tajaajiluuf gahumsa qaba jedhamuun ''biyyaaf wanna guddaadha jedheen yaada'' jedhan. Muuxannoo dhaabbata guddaa addunyaa keessatti horatamu biyyaaf oolchuufis hiree kenna jedhan. ''Sagaleen biyyoota guddataa jiranii kan Global South jedhamanii akka addunyaatti dhagaahamuufis gahee baha'' jedhu obbo Solomoon. Obbo Solomoon Araddaa Waaqtolaa dhalatanii kan guddatan naannoo Oromiyaa Godina Shawaa Kaabaa magaalaa Gabra Gurraachaa jedhamtu keessatti. Waggoota 25 darban ogummaa seeraan biyya keessaa fi biyya alaatti bakka adda addaa hojiirra turu dubbatu. Hojiin isaanii gara caalu kan abbaa seerummaa ta'us hojii gorsa seeraas hojjachaa turan. Gama Barnootaan digirii isaanii jalqabaa Yunivarsiitii Finfinneerraa oogummaa seeraan argatan. Digiriiwwan Maastarsii sadiis qabu. Amistardaam Yunivarsiitii irraa digirii Maastarsii seera diinagdee idila-addunyaa argataniiru. US 'tti kan argamu Harvaard Yunivarsiitii irraas akkasuma barnoota seeraan digirii lammaffaa lamaan eebbifamaniiru.


Poolisiin ajjeechaa Joorji Filooyid irratti hirmaate biraan hidhaan adabame

Poolisiin duraanii Minaayaapolis kan dugda Joorji Filooyod irra jilbeenfatee gadi qabaa ture hidhaa waggaa sadii fi walakkaan adabame. J. Aleeksaander Kuungi Onkoloolessa keessa yakka ajjeechaa sadarkaa lammaaffaan himatamee balleesseera jedhame. Joorji Filooyodiin poolisoota qaban keessaa inni nama tokko ta'uu viidiyoon nama karaarra jiruun waraabame agarsiise. Filooyid Caamsaa bara 2020 keessa harki isaa hidhamee poolisiin morma isaa irra jilbeenfachuudhaan ajjeefame. Ajjeechaan isaa akka addunyaatti mormii guddaa kan kaase yoo tahu, tarkaanfii humnaa poolisiin US keessatti fudhatus haqa qabeessa miti jedhamuun hiriirri mormii bahamaa ture. Kuungi adabbii haaraa amma irratti darbe kana isa kana dura mirga siivilii Joorji Filooyid sarbuun balleessaadha jedhame itti murtaa’e waliin hidhamee kan xumuratu taha. Eebla bara 2021 keessa poolisiin duraanii Deerik Shuufaan gara daqiiqaa sagalii kan tahuuf morma Joorji Filooyid irra jilbeenfachuun ajjeesuun yakka ajjeechaan himatamee hidhaan wagga 22 fi ji’a jahaa irratti darbeera. Akkasumas mirga siivilii Joorji Filooyid cabsuun irratti dhiyaatee ji’a Muddee bara 2021 keessa hidhaan wagga 20 irratti darbeera. Adabbii lamaanuu waluma cinatti kan xumuratu taha jechuudha. Viidiyoon waraabame kan agarsiisu poolisoonni lamaan Kuungii fi Leen jedhaman poolisii morma Filooyid irra jilbeenfate Shuufaan gargaaruun yeroo lafatti gadi isa qabaa turanidha. Poolisiin biraa Taawoo jedhamu ammoo namoota daandii irra deemuun waan kana gidduu seenuu barbaadan irraa dhowwaa ture. Shuufaan dabalatee poolisoonni kaan himata poolisiin federaalaa irratti dhiyeesseen adabamaniiru. Maatiin Joorji Filooyid yeroo boqannaa isaanii kanatti Joorji malee akka hafan itti dhagahama. Garuu abukaatoon maatii Filooyid ‘’maatii Filooyidiif haqa xiqqoo argamte gara biraati’’ jechuun adabbii darbe kana ibsan.


UKtti kana booda faaksii fayyadamuun barri waan itti darbe fakkaata

UKtti kana booda maashiniin faaksii barri irra darbeera jedhame. Faaksin waggoota dheeradhaaf UK keessatti dhaabbataadhan hojiirra oolaa ture. Haa ta’u, garuu to’ataa kominikeeshinii UK kan ta’e Ofcom faaksiin kanaan booda hojiirra akka hin oollef seera daangessu baasuuf mari’ataa akka jiru beeksise. Kana jechuun akka dirqama tajaajila idil-addunyaa (USO)tti dhiyessitoonni telekoomii tajaajila faaksii dhiyeessuf dirqama hin qabaatan jechuudha. “Dambiiwwan jiran irratti jijjiirama gochuuf yaada dhiyeessaa jirra,” jedhe Ofcom. Bara 2003, yeroo namoonni heddu tajaajila imeelii argataa hin turree fi faaksii fayyadamuun dhaamsa dabarsuun beekamaa turetti, Ofcom dirqama tajaajila idil-addunyaa (USO) lafa kaa’ee ture. Akka qaamni komunikeeshinii bara darbe irraa kaasee seera faaksii gabaa kominikeeshinii keessaa baasu hojiirra oolchuf hojjataa turuu beeksise. “Itti fayyadamni isaa xiqqaachaa dhufuu irraa kan ka’e faaksiin [seera dhiyeessii faaksii dirqisiisu] dirqama tajaajila idil-addunyaa keessaa haquun barbaachisaa ta’ee natti mul’ate,” jedhe Ofcom. Waggoota hedduuf ergaawwan faaksii miliyeena heddutu ergamaa ture. Faaksin namni tokko sarara bilbila manaa fayyadamuun ergaa waraqaa yookin suuraa nama biraatif erguuf gargaara. Waliigaltee garaa garaa, dookumentiiwwan bittaa fi gurgurtaa fi kanneen biroos yeroo gabaabaa keessatti wal jijjiiruf dhimma itti bahamaa ture. Bakka buutonni taphattootaa jijjiirraa taphattootaa raawwachuuf illee faaksitti fayyadamaa turan, amma Pirimerliigin faaksitti fayyadamaa jiraachuu baatus. Amma kilaboonni dookumentiiwwan erguuf faaksii caalaa imeelitti dhimma bahaa jiru. Bakkeewwan bulchiinsa meedikaalaa, qaamolee seera kabachiisanii fi sirna jijjiirraa abbummaa qabiyyee keessatti hojiirra oolaa jiraatus, waggoota dhiyoodhaa asi itti fayyadamni faaksii baay’ee xiqqaatera. Ragaalen akka agarsiisanitti Tajaajila Fayyaa Biyyoolessaa UK (NHS) keessa maashiniiwwan faaksii dhibbaan lakkaa’amu qofatu jira. Waa’ee maashinii faaksii ilaalchisee jijjiirama jiru Ofcom bara 2023 tti ni beeksisa jedhame.


Elzaalvaador 'shiftoota' nama dararan to'achuuf waraana 10,000 bobbaafte

Elsaalvaador shiftoota gurmaa'uun yakka garaa garaa irratti hirmaatan to'achuuf loltoonni biyyattii 10,000 ta'an magala Soyapangootti bobba'uu isaanii pirezidaant Nayi Bukele ibsan. Daandin gara magaalattiitti geessu hunduu cufaamee humni waraanaa miseensota 'shiftootaa' (gangs) sakatta'aa jiraachuu dubbatan pirezidaantichi. Namoonni magaala keessaa yoo bahanis dhaabsisuun eenyummaa isaanii sirriitti sakatta'aa jiraachutu himame. Biyyattiin oppireshinii cimaa kan gaggeessaa jirtu jalqaba bara kanaa kaasee baandawwan karaarra jiraatan namoota dararuun balaa guddaa geessisuu isaanii hordofeeti. Magaalan oppireeshiniin itti gaggeeffamu Soyaapangon magaala guddoo biyyattii San Saldavaador irraa 13 km kan faggaattu yoo ta'u namoota 290,000 keessa jiraata. Pirezidaant Nayi Bukele fuula tiwitara isaanii gubbaatti, "Bulchiinsi magaala Soyapaangoo guutummaatti marfameera. Miseensonni humna waraana fi poolisii garee shiftaa tokko tokkoon funaanaa jiru" jechuun barreessan. Uummanni nagaan homaa sodaachuu akka hin qabne himuun, "Oppireeshiniin gaggeeffamu garee shiftaa fi yakkamtoota irratti malee lammiilee nagaa irrattu miti," jedhan. Suura mootummaan gadi lakkise irraa akka mul'atutti humni waraanaa hidhannoo guutudhaan bobba'anii mul'atu. Jiraattun tokko miidiyaa AFP tti akka himanitti waraanni bobba'uun isaa waan gaarii ta'uu fi gammachuun akka simatan himan. Ji'a Bitootessaa keessa pirezidaantin Elsalvaador labsii yeroo muddama erga labsanii kaasee namoonni 'shiftoota' waliin hidhata qabu jedhaman 58,000 to'annoo jala ooluu aangawoonni dubbatan. Gareewwan mirga namaaf falman garuu qabiinsa namoota irratti komii fi gaaffii kaasaa jiru. Gareen 'shiftaa' gurmaa'e haleella uummata naga irrattu fudhateen guyya tokkotti namaoota 62 erga du'anii booda pirezidaantin biyyattii labsii kana kan labsan. Labsii yeroo hatattamaa labsame lammiilen biyyattii dhibbeentaan 75.9 deeggaruu iaanii Central american Universitin qorannoo gaggeessen mirkaneesse.


Basaasaa, pirezidaantichaa fi maallaqa soofaa keessa dhokfame

Pirezidaantiin Afrikaa Kibbaa Siiril Raamaafoosaan maallaqa guddaa sharafa biyyoota alaan jijjiiruun soofaa isaa keessa dhoksuun amma immoo himaticha jalaa bahuuf falmii jabduu gaggeessaa jiru. Paartiin isaanii ANC’n paarlaamaa keessatti akka isaan deeggaruuf duula gaggeessaa jiru. Ogeessotni seeraa isaanii ammoo himata garee ogeessota seeraa qorannoo gaggeessuun isaan saaxilan kana bisheessuuf dhama’aa jiru. Yakka malaammaltummaa guddaa teessoo pirezidaantummaa isaanii raasuu danda’udha jedhame. Namni Raamaafoosaa himate hogganaa basaasaa duraanii biyattii kan turan Artuur Fireezer jedhamu. Himata kanas qaama seera raawwachiisaniif dabarsuun, ergasuu paarlaamaan Kibxata har’aa irratti falmii gaggeessuuf darbeera. Fireezer namni Raamaafoosaatti hedduu dhiyaatu Beejaanii Chuukee, ‘’Doolaara hammisaa baay’ee tahe’’ Sa’ud Arabiyaa, Missir, Morookoo fi Ikkuwaatooriyaal giiniidhaa fide. Sana booda maallaqicha gara mana isaatti geessuun soofaa keessa erga dhokseen booda beekamtii Raamaafoosaan maallaqa callaa gara qe’ee qonna Raamaafoosaa geessuun dhoksan jedha himatichi. Raajiin kanarra caalu tokko garuu dhalate. Hattootni hojjetaa isaa tokko waliin shira hojjetan maallaqa hammi isaa gara doolaara miliyoona afurii [$4m] hanga miliyoona saddet [$8m] taha jedhame hatani. Kun Kanaan osoo jiruu mallaqi gara doolaara miliyoona 20 tahu ammoo gara lammii Afrikaa Kibbaa tokkoo, kan inni maqaa dhahuun poolisiin akka qoratu jedheetti ‘’dabarfame.’’ Namootni gariin himata Fireezer kana siree keessa ciisanii dubbisuuf gaarii taha jechuun bishaan itti naqanis Raamaafoosaatti garuu mata bo’uu gama siyaasaa fi seeraan itti dhufe taheera. Sababni isaa ammoo Baankii Gidduugaleessaa dabalatee qaamonni saddet qorannicha keessatti waan hammatamaniif. Raamaafoosaan yakka homaa hin hojjenne jechuun haalaniiru. Qorannicha kan dursan hogganaa Haqa biyyattii duraanii yoo tahan, himata kana ‘’adda baasuu’’ hin dandeenye jedhan. Raamaafoosaan ammoo ragaaleen himata Fireezer dhiyeesse keessatti hammataman odeeffannoo nama biraa irraa akkasumaan fudhatamedha’’ jedhan. Namni mallaqicha fidan jedhaman Obbo Chuukeenis akkasuma himata irratti dhiyaatu haalaniiru. Waanti Raamaafoosaan amanan bara 2020 keessa lafa qonnaa isaanii keessatti doolaarri 580,000 jalaa hatamuu isaati. Fireezer namni himata kana dhiyeesse ammo kunis qaamuma maallaqa kana dura Joohaanisbargi keessatti dhokfameeti, Raamaafoosaan taatee gara biraa himan jedhan. Maallaqni Raamaafoosaa jalaa hatame kan hogganaan lafa qonna isaa gafarsa 20 bara 2019 keessa abbaa qabeenyaa Sudaan tokkotti gurguruun maallaqa argamedha jedhan. Gareen qorannoo gaggeessu garuu ‘’shakkiin jira’’ hogganaan lafa qonnaa isaas tahe abbaan qabeenyaa Sudaan bittaa raawwate jedhame waan mirkaneessan hin qaban jedhan. ‘’Raamaafoosaan madda maallaqa sharafa alaan taa’ee jalaa hatame jedhamee irratti deebii akak kennan barbaanna, akkasumas karaatti daddabarfameef irratti himuu qabu’’ jedhan gareen ogeessota seeraa qorannicha gaggeessan. Dabalataan maallaqani hatame doolaara 580,000 qofaadhaa? Kan jedhus ilaalu. Sababni isaa namni maallaqicha hatuu yeroo qorannoo hime doolaara 800,000 jedheera. Namni qorannoo gaggeessaa ture ammo hammi maallaqaa hatame doolaara miliyoona 20 jechuun qorannoo irratti yoo dubbatu waraabameera jedhan. "Qorataan kun doolaaranis tahe Raandiidhaan yoo jedhe hammi maallaqaa dubbataa ture doolaara 580,000 kan soofaa keessa dhokfame jedhame baay’ee caala,’’ garee ogeesota seeraa. Gareen ogeesota seeraa kun ‘’dubbii hamaa’’ gara biraan hanni kun poolisii naannoottis tahe Daariktoreetii Qorannoo Yakkaaf akkuma yakka kaaniittillee gabaasa hin godhamne jedhan. Koreen Paarlaamaa pirezidaantii aangoo irraa kaasuu pirezidaantichi yakka ‘’hamaa’’ hojjechuu irratti qorannoo gaggeessuu danda’a jedhame. Akka seera biyyichaatti namni hanna maallaqaa Raandii 100,000 olii dhokse hidhaa ykn adabbii maallaqaan adabama. ‘’Namni maallaqa guddaa mana dhokfatee yoo jalaa hatame sodaa yakka daddabarsa maallaqaan himatama jedhuun hin gabaasan,’’ garee ogeessota seeraa. Raamaafoosaan yakka malaammaltummaan irra dedeebiin himatamuun qoratamaa turan.


Kantiibaan magaalaa Istaanbul 'qondaalota gowwoota' jedhan hidhaan itti murtaa'e

Manni Murtii Tarkii Kantiibaa magaalaa Istaanbul qondaaltota mootummaa ''arrabsite'' jechuun hidhaa ganna lamaa fi baatii jaha itti mure. Kantiibaa magaalaa Istaanbul Ikiriim Imamogluu, warri filannoo akka naannootti bara 2019 filatame akka haqamu taasiftan ’’gowwoota’’ jechuun himataman. Namni umrii ganna 52 Imamogluun, paartii Pirezidantii Tarkii Reseph Xayib Erdogaan irraa nama isaan morkatu injifachuun kantibaa ta’uuf gaafatani. Murtoon isaanitti murame kun garuu kantiibaas akka hin taane ykn filannoo bara dhufurratti akka hin dorgomne isaan daangeessuu mala. Imamogluun, paartii Rippaabilikaani Tarkii 'Republican People's Party' jedhamu bakka bu’anii kan dorgomaa turan yoo ta’u, filannoo Tarkiin Waxabajjii dhuftu filatturratti Pirezidant Erdoganiif qormaata ta’u jedhameetu eegama ture. Himanni qeeqa Imamogluun dhiyeessanirratti xiyyeeffatu kan baname ji’a Bitootessa 2019 darbe filannoo garaa gartee sagalee xiqqootiin injifachuun isaanii erga baramee booda ture. Paartiin Erdogaan AKP jedhamu filannichi burjaaja'eera jedhanii komii dhiyeeffannaan, Boordiin Filannoo biyyattii firiin filannichaa haqamee, filannoon akka irra deebi’amu ajaje. Imamogluun jecha ’’gowwoota’’ jedhu kanan dubbadhe warra firii filannoo isa sirrii geeddaran ibsuuf jedhan. Imamogluun jecha sana kanan dubbadhe, Ministirri dhimma biyya keessaa Tarkii Suliymaan Soylu dubbii dubbataniif deebii kennuuf jechuun himan. Imamogluun filannoo haaraa Waxabajjii bara 2019 filatame sagalee caalmaa 770,000 morkataa isaanii caalaa argachuun olaantummaa paartiin Pirezedant Erdogaann(AKP)’n ganna 25 darbe magaalicharratti gonfate goolabani. Murtoon Imamogluun irratti murame kun mana murtii olaanaa Tarkiin cimuu qaba, garuu yoo murtoon kun ragga'e Imamogluun bara dhuftu filannoo pirezedantummaa fi paarlaamaa filatamutti hin hirmaatan. Murtoo kenname booda Imamogluun ibsa kennaniin murtoo kenname fudhatama dhabsiisan. ‘’Namoonni muraasni qofti aangoo ummataa dhuunfachuu hin danda’an’’ jedhan. Deeggartoonni Imamogluu gamoo Mana Maree Istaanbul duratti walitti qabaman deeggarsa isaaniif qaban agarsiisuun, ‘’mootummaa aangoorra bu’uu qaba, dhugaa, haqaa fi seerri eegamuu qaba’’ jedhanii iyyan. Imamogluun murtoo kennamerratti akka ol iyyannoo dhiyeeffatanitu eegama.


Sanada mootummaa mana fincaaniitti gatuu fi iccitii Tiraamp kaan kitaabni haaraan saaxile

Pireezidantiin duraanii Ameerikaa intalasaa hojii irraa arii’uuf ture akkasumas sanada garaagaraa irra deddeebiin mana fincaaniitti gataa ture jedha kitaabni haaraan bahe kun. Dhimmi Tiraamp ilaallatu kanaafi kaan kitaaba gaazexeessituu Maagii Haabarmaa’n ‘Confidence Man’ jedhamu haaraa baherraa Niiw Yoork Taayims irratti Kibxata gadhiisame. Kitaabichi imala jireenyaa Tiraamp daldalaa tahuurraa hanga pireezidantii Ameerikaa tahutti jiru irratti xiyyeefata. Af-gaaffiiwaan maddeen 200 irraa guuraman qaba. Kunis af-gaaffiiwwan pireezidantii duraanii US Tiraamp ofiisaa dabalata. Tiraamp kitaab barreessituu Maagii, ‘’jette jettee fi waan barreessite qabatamaa tahuusaaf mirkanni hin jiru,’’ jechuun miidiyaa hawaasaa mataasaarratti barreesseera. Kitaabicha keessaa qabxiileen muraasa akka armaan gadiitti qinseessineerra. Walgahii ittigaafatmaa duraanii waajira pireezidantii Joon Keelii wajjin taasisteen  barreessituun kuni Tiraamp  intalasaa Ivaankaa Tiraampii fi abbaawarraashee Waayit Haawusaa keessa hojii deeggarsaa hojjetan irraa ni gadhiisu jedhee Tiwiitar irratti barreessuuf jedhee xiqqumaaf dhiisee jetti. Achii itti gaafatamaan waajiraa yeroosii Keeliim, Tiwiit gochuun dura intalasaafi abbaa warraashee akka haasa’u itti himus Tiraamp jara otoo hin dubbisiin Tiwiitii sanas otoo hin maxxansiin hafee, intallisaafi abbaan warraashee hamma dhumaatti hojjeechaa turan. Kitaabichi akka jedhutti Tiraamp abbaa warraa intalasaatti yeroo baayyee tuffiin itti dubbata. 2017tti erga haasaa uummataaf taasiseen booda,’’akka ijoollee dubbata’’ isa jedheera. Tiraamp garuu Ivaankaa fi abbaa warraashee arii’uuf yaadee akka ture haalera. '‘Kuni waan sobaati takkaa kana yaadee hin beeku,’’ jedhe. Akka Maagiin jettutti laaboraatorii qorichaa Meeksikoo boombiidhaan barbadeessuu Tiraamp irra deddeebiin kaasaniiru. Yaadni kuni gaafa ka’uu hogganaan ministeera ittisaa Maark Espeer baayyee dinqamanii turan. Yaadni kuni immoo kan dhufe Tiraamp ogeessa fayyaa hawaasaa gameessa Bireet Girooyir waliin erga haasa’aniin booda dha. Bireet Girooyir yeroo waajira hojii raawwachiiftuu  dhufan uffata danbii waarreen tajaajila fayyaa hawaasaa kennan keewwatan uffatee dhufee, warshaaleen qoricha seeraan alaa oomishan gara daangaatti akka hin fidneef hordofamuu qabu jechuun dubbate. Tiraamp immoo dogoggoraan nama kanaan waraana ittisaa keessatti hojjetu se’eeti warshaalee qoricha oomishan boombiidhaan akka barbadaa’an gaafate, sana booda Waayit Haawus Bireet Girooyir uffata danbii akka hin uffanne dhorke. Tiraamp Onkololeessa 2020 Koovid19’n qabamee yeroo haalli fayyaasaa hammaachaa deemu du’uu sodaatee ture. Yeroo tokko itti gaafatamaan itti-aanaa waajira pireezidantii Toonii Oranaatoo, haalli fayyaasaa yoo hammaachaa deeme mootummaan akka itti fufuuf sanada adeemsaa akka qopheessu gaafatee ture. Kanuma keessa garuu gargaartota isaa maaskii akka hin keewwanne dhorkaa ture. Bulchaaa Nuuw Yook Andiruu Koomoo TV irratti waa’ee vaayirasii kanaa akka hin dubbanne itti himeetu ture. ‘’Dhimma kana waan guddaa hin godhiinaa, isinitu rakkoo gochaa jira,’’ jechuunsaa kitaabicha keessatti eerameera. Filannooo 2020 Joo Baayidan mo’achuun gaafa dhugoomaa dhufu Tiraamp kantiibaa Niiw Yoorkii fi abukaatoo dhuunfaasaa Ruudii Giyuuliyaan waame. '‘Tole Ruudii kana situ raawwachiisa. Akka barbaadde godhii geeddari, ani dhimma hin qabu,’’ jechuun dubbate Tiraamp. Abukaatonni isaa kaan garuu filannoo hamma haquutti akka adeeman gaafatamuu irratti walii hin galle. '‘Abukaatonni koo gatii hin qaban,’’ jedhee dubbachuufi gorsituu Waayit Haawus Paat Sippooloon immoo yeroo baayyee akka qeequs gabaafameera. Yeroos Ab Tiraamp yaad-rimeee raga qabatamaan hin deeggaramneen amanuu waan jalqabeef  abukaatoonnisaallee akka dogoggoraa jiran amana ture. Yeroo Tiraamp hojiirra ture, qaawwii mana fincaanii waraqaa baayyeedhaan cufamee akka ture hojjettoonni Waayit Haawus yeroo booda baran. Tiraamp sanada garaagaraa mana fincaanii keessatti gataa akka tures amanu. Waraqaa sanadaa tarsaasaa ture, kunimmoo seera sanadni pireezidaantummaa kamiyyuu kan keennames tahe kan fudhatame qabeenya  Ameerikaati jedhu cabsa. Yeroon pireezidantii tokkoo yeroo dhumu Galmee Biyyaalessaa Ameerikaatti kuufama. Tiraamp sanada mootummaa mana isaatti dhokseera jedhamuun Waajira Haqaa biyyattiin qorannnoon yakkaa irratti taasifamaa jira. Walgahii simannaa pireezidantuummaasaa bara 2017n boda Tiraamp hojjettoota warra Demookiraatii sanyii garagaraa tahan keessummeessitoota se’ee waan nyaatamu naa fidaa jechaa ture jetti barreessituun kun. Pireezidantiin duraanii kuni afa-yaa’ii Naansii Peeloosii fa’I maal akka jedhe kitaabicha irratti tokko tokkoon barreefameera. Dubbii inni warreen jaalattoota saal-walfakkaataa tahanirratti dubbates kitaaba kanarratti dabalamee jira.


Namni maaliif jaalallee ykn hirriyaa gaa'ilaasaa ajjeesa?

"Barri hamaan mukarraa baala fixa namarraa haala fixa!" jedha Oromoon yoo mammaaku. Dhiheenya kana oduun ajjeechaa suukanneessaa abbaa warraatiin haadha warraa isaanii irratti gaa’elaa giddutti raawwatamu irra deddebiin dhagahamaa jira. Tarii gochaan akkasii kun miidiyaatti osoo hin bahiin hafe ta’us ykn amma dabalaa dhufee ta’us, garuu gaaffii ‘Dudhaan ykn ‘ilaafi ilaamee gaa’ila keessatti haatii warraa fi abbaan warraa ittiin wal danda’an sun amma eessa dhaqee?’ jedhu kaasaa jira. Fakkeenyaaf, Onkoloolessa 29, 2022 shakkamaan maqaansaa Tamaam Abdullaahii jedhamu Magaalaa Jimmaa ganda Ginjootti haadha warrasaa ajjeesuu himan. Yunivarsiitii Jimmaatti barsiisaa kan ta'e Tamaam haadha warraa isaa Saalihaa Muhaammad kan jedhamtu Albeen qalee ajjeesuuns odoo miliqaa jiru Magaalaa Walqixxeetti to'atamusaa Komnikeeshiinii Magaalaa Jimmaa mirkaneesse ture. Namoonni isaan beekan akka himanitti hiriyoonni kunneen erga wal fuudhan waggaa tokkoo qofa turan. Kana malees Fuulbana 11, 2022 Jarmanii magaalaa Treuchtlingen jedhamtu keessatti shakkamaan tokkoo haadha warraasaa ajjeeseerra jechuun poolisitti harka kennuu miidiyaaleen biyyatti gabaase ture. Gabaasa poolisii irratti maqaansaa tuqamu baatus, booda shakkamaan sun Artistittiin  Oromoo beekamaan Taajuu Shurrubee ta’u namoonni kaampii baqatoota inis jiraatuu keessa jiraatanii fi hawaasni Oromoo Jarmanii mirkaneesanii turan. Taajuun haadha warraasaa Hilwa jedhamtu dhihoo biyyaraa kan fidate yoo ta’u, erga wal fuudhan hanga ji’a ja’a jiraachuu namoonni isaan beekan himu. Dhiirota qofa utuu hin ta’in dubartoonni abbaa warrasaani ajjeesan akkasumas dabalaa jiru. Dhiheenya kana godina Shawaa Lixaa Aanaa Baakkoo Tibbeetti dubartiin abbaa warrashee muka tumaan dhoofte ajjeesuun dhoksitee awwaalun himatamte Manni Murtii Godina Shawaa Lixaa dhiyaattee hidhaa waggaa 18’n adabamuu gafaanee ture. Poolisin BBC’tti akka himetti, Aadde Suufanii Shantamaa abbaa warraa ishee Obbo Shuumaa Abarraa kan waggoota 11’f gaa’ilaan waliin jiraatan irratti ajjeechaa kan raawwatte baatii Fulbaanaa keessa ture. Egaan erga bara dheeraaf waliin jiraachuun abbaan warraa fi haatii warraa adeemsa keessa amala waliin akka baran kan hin taasifne ta’e maaltu furmaata ta’a? Isheenis  Fulbaana 08, 2015,“lola natti kaasnaan ofirratti rukkute” jechuun poolisiif jecha kennushee qorataan yakkaa waajjira poolisii Aanaa Baakkoo Tibbee Ittaanaa Saajinii Doshaa Wayyumaa BBC’tti himanii ture. Ofii dhiira ta’e haatii warraa, maaliif nama bara jireenyaa saanii guutuu wajjiin jirachuuf waadaa galan ajjeesuu? Dhimma kanarratti hayyoota fi oggeeyyii gaa’elaa dubbifneera. Aaddee Qabbanee Hundeessaan oggeettii waggoota 18 oliif hojii barsiisuufi dhimma gaa’ilaa irratti gorsuun dabaransiidha. Taateewwan ajjeechaa jaalalleewwan jidduutti tibbana dhagahamaa jirankanneen ilaalchisee, “Waan baay’ee gurra namaatti ulfaatuu fi aadaa keessa hin jirree kun. Oromoon gama amantaa fi aadaatiin kan araarsu qaba. Wanti fokkisaan akkanaa kunis baramaa hin turre,” jedhu. “Amma garuu wanta gurra namaatti hin tole, kan baay’ee ulfaataa ta’etu dhaga’amaa jira. Akka amantaa Islamaafi Kiristiinaatti haadhii fi abbaan warraa foon tokko; namoota lama osoo hin ta’in isaan tokkoodha’’ jedhu. Kanaaf, haatii warraa ykn abbaan warraa yoo gochaa suukkanneessaa akkana tokko saanii irraan gahan, foonsaa ykn ishee irra akka ga’etti ilaalama. Ofiin of miidhe jechuudha jechuun tokkommaan gaa’ila keessaa hangam cimaa akka ta’e ibsu Aaddee Qabbaneen. Wal kabajuufi jaalalaan dhaabbata gaa’elaa keessa nagaan waliin jiraachuu qabu ture jedhan. Yeroo oduun akkasii wayita dhaga’amuttis gaafii; namoonni kun foon takkoo hin turre? Waliin jaalachaa hin turree? Jaalalaan walitti hin heerumne? Maaliif wal ajjeesuu kan jedhutu ka’a. Dhiirsaa fi niitiin ibiddaa fi bishaan jedha jaarsii argaa dhageetti Aab Dirree Guyyoo. Isaanis wal gubaa wal dhaamsaa waliin jiraatu akka maanguddoon kun jedhaniitti. Akka Aab Dirree jedhutti, gaa’elli seera itti bulmaataa aadaa fi amantaa irraa dhufe qaba. Namoonni gariin ammoo seera sana hin hordofu akka horii walitti duuda. “Namni gaafa ga’e aadaafi amantaa tokkollee hin hordofne taanaan rakkoo akkanaaf saaxilama.” “Addunya amma keessatti namoonni seeraafi aadaa adoo hin ta’in fedhiin wal fuudha; dubartiis bifa, ganna, qabeenyaa fi barnoota isaanii ilaalanii fuudhan. Kanaan akka hamaa kana wal ajjeesa.” Akka aadaa Oromoo Booranatti haadha soddaa/amaatii isaanii ijaan ilaalumtii awwalchashee hin mul’atu. Kana kan godhaniif ulfina abbaa warraa fi haadha warraa gidduu jirtu yaadachuufiidha. “Dhiira haadha warraasaa rukutuuf yaalu tokkos haadhashee yaadate lakkisa. Amma garuu namummaa dhabuun akka bineensaattia jiraacha jiran” jedha Aab Dirreen. Kana malees, rakkoon guddoon jirtu, dargaggoonni heyyama ykn beekumsa maatiisaaniin ala murtoo jajjabdu fudhatu. Utuu sirriitti wal baruuf yeroo hin argatiin gaa’ela godhatu, jedhan. “Fudhii qoosamiti warroomma qaba, warroommi maatii qaba. Maatii malee walitti heerumnaan rakkoosaanii bakka geessan hin qaban, wal hiikuu fi wal ajjeessutti ka’an.” Gaa’elaa keessatti wantoonni namoota walitti buusan baay’een jiraachuu oggeeyyiin ni himu. Rakkoo qabeenyaa, rakkoo wal qunamtii saalaa, firoonni gidduu seenuu, wal amanuu dhabuu, hinnaaffaa fi sababa gara garaan walitti bu’uu danda’u. Rakkooleen kunneen wayita mudataniitti, ogummaafi tasgabbiif furmaata barbaachu dadhabuun miidhaa hin yaadamne akkasii hordofsiisuu danda’a. “Namoonni waldhabuun duruu jira, garuu nagaan mari’atanii rakkoo isaanii furan turan. Kanneen hiikachuu dadhaban caalaa wal loluu. Kanarra darbe immoo mana keessatti ciisicha adda baafatuu. Ittaansee ammoo gara gochaa suukkanneessa kanatti dhufu,” jedhan barsiiftuun gaa’ela Aaddee Qabbannee Hundeessa. Yeroo adda addaa namoonni yaada kana qaban lola yeroo kaasan sin ajjeessa jechun walitti dhaadatu. Kunis hin hafu boodarra, jetti. Abbootiin manaa tokko tokko, haadhotiin manaasaanii jalaa miliquuf yoo yaalan akka miidhan ykn ajjeesan itti himuun doorsiisu. Kana kan fidu tokkoffaan jaalala dhugaadhaan wal jaalachuu dadhabu ta’u dubbatti. “Osoo jaalala dhugaatiin wal jaalatanii, wal ajjeesun hafee ija hamaan wal ilaaluun hin ta’u ture. Jaalalli hin ajjeesuu, jaalalli jibba of keessaa hin qabu. Ajjeessuun jaalala osoo hin ta’in jibba irra madda.’’ Kan nama walitti hidhe wajjiin jiraachisu jaalala dhugaati jedhu oggeessonni. Jaalalti yoo jiraatu, namni waliif hoga, waliif yaadaa, waliif gadda. Kan biraa ammo, rakkoon yoo isaan mudatu ifa baasanii waliin ta’anii hiikachuu yoo dadhaban, nama isaan gorsuu danda’utti himachuu dadhabuudha. Namni rakkoo furuuf nama gargaaruu danda’u baayyetti jira; maatii, oggeesoota gaa’elaa, firoota, abbootii amantaa, jaarsolii biyyaa, abbootii Gadaa fi kanneen biroo jirus. “Dur namoonni iccitii ykn rakkoosaanii baasanii himatanii furmaata argatu. Ani xinnoo ta’e argaa kanan guddadhe, yoo jaarsoliin bahanii, gaabii adii uffatanii taa’uun namoota walitti araarsan nan yaadadha. “Har’a yoo ilaalle ammo namoonni jaarsolii biyyaatti, abbootii amantaatti, maatiisaanittu hin himatan...rakkoo utuu qabanu.” Namoonni miidiyaa hawaasaafi namoota biratti jaalala akka waliif qaban ibsuun mana keessatti ammoo jireenya adda jiraatan jiru, jetti gorsituun gaa’ilaa tun. “Iccitiisaanii gad baasuu fedhii qabachuu dhabuuf sadarka kanaan wal gahan. Yoo ofiin hiikachuu dadhaban namoota kanaan gahuu salphinna wommatuu hin qabu. Wanta onnee keessa qabdu nama biratti himnaan dhiphina isinitti dhaga’amu hir’isuu danda’a,” jetti. Kaanin, namoonni garii gaa’ela godhate hawaasan adda ba’e jiraachuu barbaada. Namni ammoo nama malee jiraachuu hin danda’u. Namoota gaa’ela godhataniif, ollaa, hiriyoota, hawaasa,fira fi uummanni biroo barbaachisadha. Hariiroo namoota kana wajjiin qabannan salphinnaan rakkosaani furachuu danda’u. Afraffaan namoonni wajjiin haasa’u dhabuu. Waaqayyoon horiirra adda godhe kan nu uumeen dandeetti haasaa’aa nuu kenne jetti Aaddee Qabbaneen. Haata’u malee namoonni garii gaa’ela keessa utuu jiranii wajjiin haasa’uun ulfaata itti ta’a. Wanta nama kaan irra hin jaalanne itti himu mannaa namoota biraaf hima, ykn qabate jiraata. Gaafa obsi dhume gochaalen gara jabbinna kunnin raawwata. “Akka haasofne waliigalu Waaqayyoon loqoda nuu kenneera, kanaaf lama ta’ani ofiin furmaata argachuun ni danda’ama, dadhabnaan ammoo filannoo baayyeetti jira.” Yeroo oduun ajjeecha kun miidiyaalee hawaasa irratti facaatu kana dubartoonni hedduun sodaa qaban ibsachaa jiru. “Jiraachuuf jecha heeruma dhiifneerra” jechuun dubartiin Samiraa Obsaa jedhamtu feesbuukii irratti yaadaa ibsate. Dubartiin biroo, “Walii Obsuun baay'ee barbaachisaadha Oromoo, yoo dadhabame Carraa baay'een osoo jiru lubbuu walii balleessanii ofiis rakkoo hamaa keessa of galchuun hin barbaachisu,” jechuun maxxansite. Dhimmi akkanaa kunin akka hin babal’dhanne jaarsii argaa dhageetti Aab Dirree Guyyoo utuu gummiin gaayoo hin geenne jaarsolii walitti waamun mar’ichaa jiraachu hima. “Kunin waan hawaasa keessa jiraachu hin male, durii hin jiru ammas baduu qaba,” jedha.


FBI mana Tiraamp sakatta'ee maal argate?

Dhaabbanni Ameerikaa yakka qoratu FBI ragaaleen mana jireenyaa Doonaald Tiraamp keessaa argaman, "sirna haqaa gufachiisuudhaaf" carraaquu Tiraamp akka akeekan ibse. Ragaaleen qe'ee Tiraamp Maaraa- Laagoo keessatti argaman kunneen icciitiiwwan biyyattti gurguddoo ta'an kan qabataniidha. Dabalataanis gaazexaawwaniifi barulleen filataman argamaniiru. Nageenya lammilee nagaa eeguudhaaf jecha ragaaleen kanneen keessaa muraasni kan filataman ta'uu ministeerri haqaa ibseera. Tiraamp gama isaatiin qorannoon kun kan gaggeeffamaa jiru "saamtota fedhii siyaasaa qabaniin" jedhe. Maaliif FBIn akka mana Tiraamp sakatta'uuf murteesse sanadoonni eeranis kan ifoomsaman yoo ta'u, sanadoota kanneen keessaa kutaawwan muraasni isaa garuu akka ifa godhaman hin hayyamamne. Ministeerri haqaa akka jedhetti, mana Tiraamp keessatti kan argaman sanadawwan icciitii dimshaahaa 11 ta'u. FBIn mana isaa sakatta'uudhaaf hayyama kan argate, "ragaawwan, meeshaalee kontorobaandii, sanadoota qabiyyee yakkaa qabaniifi sanadoota seeraan ala qabataman mana isaa keessa jiru" kan jedhu mana-murtiitti erga dhiyeesseen boodadha. Dabalataanis Tiraamp "adeemsa haqaa gufachiisuudhaaf" yaaluu isaa sanadoonni akeekan mana isaa keessa akka jiranis mana murtiif ibsameera. Waajirra Galmee Ragaa Biyaalessaa ameerikaa Guraandhala keessa sanadoota qabiyyeen isaanii icciitii ta'an kaartoonii 15 mana Tiraamp keessaa walitti qabachuu erga ibsee booda ture FBIn kan qorannoo jalqabe. Qorannoon kanaan icciitii biyyaa guddaa 25 dabalatee sanadawwan icciitii 148 ta'an argamuun isaanii ibsameera. Sanadoonni FBI argate keessaa hangi tokko hir'ifamee kan hafe yeroo ifa godhamutti akka baruun danda'ametti, sanadoota kanneen irratti suurraawan Tiraamp fi michootaa isaa irratti argamaniiru. Kun ammoo dhimmicha qorannoo yakkaa guddaa isa taasisa. Ameerikaatti pirezidaantonni duraanii yeroo aangoo gadhiisan icciitiiwwan of eeggannoon qabaman fudhatanii deemuun akka salphaatti hin ilaalamu. Sanadoota kanneen keessaa basaasa Ameerikaanotaafi biyyoota alaa waliin walqabatan keessatti argamu. Tiraamp ilaalchisuun qorannoo jalqabaman keessaa inni guddaan dhimma kana ta'uu danda'a jedhameera. Sanadoota kanneen keessaa hangi tokko lammileen biyya biraatiif ifa warra hin taasifamnedha. "Wanti baayyee yaaddessaan sanadawwan icciitii ta'an argamuu isaaniin ala sanadoota biroo waliin walitti makamuu isaaniiti," jedheera gareen qoratu kun. Tiraamp icciitii baasuu dabalatee yoo xiqqaate seera federalaa sadii cabsuun isaa ibsameera. Sanadoota fuula 38 keessaa 21 kan ta'an guutummaan guutuutti akka hin argamne haqamaniiru. Kun ammoo lammilee nagaan akka hin miidhamneef, waahellan nageenyaaf eegumsa gochuufi qorannoo gaggeeffamaa jiru akka hin gufanne gochuuf jechadha. Eenyummaan ragootii sanadicha keessatti hammataman ifa taanan rakkoon isanirra gahuu danda'a. Tiramp gama isaatiin filannoo pirezidaantummaa 2024 irratti hirmaachuuf ho'ifataa jira. Qorannicha ilaalchisuunis, miidiyaa hawaasummaa dhuunfaa isaa 'Truth Social' jedhamu irratti dheekkamuu isaa ibsateera. Abbaan seeraa manni Tiraamp akka sakkatta'amuuf hayyame Biruus Reenhart, "manni koo akka sakkatta'amuuf hayyamuun isarra hin turre.  Namichi na jibba," jechuun qeeqeera. Qorannoo itti aanu ministeerri haqaa taasisu tarii uummataafi sabaa-himaaleetiif ifa taasifamuu danda'u. Kun kan taasifamuuf qabiyyeewwan sanadawwan kanneenii mana murtiitti waan ibsamuufidha. Dabalataanis ragootiin waamamanii murtiin isaa cufaatti erga raawwatameen booda bu'aafi murteen isaa ifatti ibsama jedhamee eegama.


Poolisiin lammii US gurraacha rasaasa 46n ajjeesuu qorannoon reeffaa mirkaneesse

Torban sadii dura bulchiinsa Ohaayoo keessatti kan ajjeefame dargaggeessi umrii waggaa 25, rasaasa 46n rukutamuu qorannoon reeffa isaarratti gaggeeffame mirkaneesseera. Ogeeyyiin reeffa Jeeylaand Wookarn qoratan, dargaggeessi kun qaamasaarraa yeroo 46 rasaasaan rukutamee lubbuun darbuu ibsan. Ogeeyyiin kunneen rasaasa gurbaatti roobe keessaa kamtu akka lubbuusaa baasee fi poolisiin rasaasa meeqa akka itti dhukaase kan hin beekamne ta'uu ibsaniiru. Bu'aan qorannoo reeffaa kun erga uummanni magaalaa Akron hiriira ba'uun mufiisaa ibsachuu eegalee guyyaa lama booda ibsame. Bulchiinsi magaalattii nageenya uummata magaalattiif jecha Jimaata kaleessaa- Adoolessa 15, 2022 yeroo sochii uummataa daangessuu labsan. Torban sadii dura rasaasa hedduu poolisiin itti dhukaaseen kan du'e Wookar, onnee, sombaa fi ujummoowwan dhiigaa isaa akkaan miidhamaniiru. Aanga'oonni bulchiinsa Ohaayoo akka jedhanitti Wookar seera tiraafikaa cabse jedhamuun erga poolisiin akka dhaabbatu gaafateen booda didee deeme, poolisiinis daqiiqaa ja'aaf hordofaa ture. Osoo poolisiin ari'aanii jiruu Wookar rasaasa dhukaasee akka tures ibsan. Suuraa poolisiin gadhiise irraa akka hubatamutti Wookar fuulasaa guutummaatti haguugee konkolaataa keessa ture keessaa karaa imaltoonni taa'aniin balbala banee bu'uun, buufata konkolaataa tokko keessa dhokachuuf yaala. Wayita kanas poolisoonni dhukaasa irratti banan. Yeroo poolisoonni kallattii garaagaraan dhukaasa irratti banan Wookar meeshaa waraanaa homaatuu harkaa hin qabu ture jechuun maatiin isaa poolisii himataniiru. Waldaan Poolisoota Naannochaa garuu qaamoleen nageenyaa balaa nageenyaa yeroo sana ture jalaa uummata baraaruuf jecha akkaataa leenji'aniin tarkaanfii madaalawaa seera qabeessa ta'e fudhatan jechuun miseensotasaaf falmeera.


Weellistuu beekamtuu Shaakiiraan gibira Yuuroo mil. 14 waliin dhahuun mana murtiitti dhiyaachuuf

Weelliftuu beekamtuun addunyaa lammii Koloombiyaa taate Shaakiiraan gibira yuuroo miliyoona 14 waliin dhahuun mana murti Ispeen keessaatti dhiyaachuuf. Manni Murtii magaalaa Baarseeloonaa keessatti argamu weellistuun tun himannaawwan jaha irratti dhiyaateen akka dhiyaattu ajaja kan itti baasee yoo ta’u, haata’u malee dhaddachichi dhimmashee yoom irraa kaasee akka ilaalamu hin ibsine. Gibira waliin dhahuun himannaa kan irratti bane abbaan alangaa Ispeen, yoo Shaakiiraan balleessaan irratti argame hidhaa hanga wagga saddeetiifi maallaqa yuuroo miiliyoona 23.8'n akka adabamtu barbaada. Weelliftuu beekamtuu fi gaheettiin umrii waggaa 45 tunis, yakka omaatuu akka hin raawwannee himuun himannaa irratti dhiyaate kufiste. ‘‘Ragaa himannaa narratti dhiyaate kufisu gahaan waanan qabuuf, haqa na deeggaru akkan argadhu nan amana,’’ jechuun barruu afaan Ispeeniin maxxanfame tokkorratti ibsitee jirti. Ibsa ogeessonni seeraa dhimma Shaakiiraa hordofaa jiran baasaniin ‘‘yeroo barbaachisutti mormii isaanii dhiyeeffachuun’’ itti gaafatamummaa saanii akka bahan ibsan. Abbaan Alangaa Ispeen Shaakiiraa himachuurra karaa nagaatiin waliigaltee irra gahuuf fedhii akka qabu kan ibse ta’ulleen, isheen garuu dhimmichi mana murtiitti akka ilaalamuuf filattee jirti. Dhimmoota himmannaan irratti dhiyaate keessaa tokko bara 2013-2014tti Shaakiiraan wayita Ispeen keessa jiraatteetti, mana jireenyaa ishee bakka biraatti galmeessitee jirti kan jedhuudha. Haala seera ispeeniitti gibira kanfalchuus jecha namni tokko biyyattii keessa baatiiwwan jahaaf yoo ture, akka jiraataatti lakkaa’ama. Haata’u malee Shaakiiraan irra jireessa Ispeen keessa hin turre jechuun mormiti. Abbaan alangaa Ispeen garuu, Shaakiraan maatiin mana jireenyaa isheefi hiriyaan ishee duraanii kan ture tabataan kubbaa miilaa garee Baarseeloonaa Shiiraard Piikeen keessa jiraate bara 2012 keessa Baarseeloonaa keessaa bitachu isheef sanada agarsiisu dhiheenya ifa taasiseera. Abokaatoowwan ishee garuu, hanga bara 2014tti galiiwwan Shaakiiraa irra caalaan kan argame qophiilee muuziiqaa addunyaa garaa garaa irratti qopheessiteen yoo ta’u, sababii kanaanis yeroo ishee baay’ee Ispeeniin alatti dabarsite jechuun mormu. ‘‘Lammii Iseen sana waliin jaalala eegalee waanan tureef aanga’oonni Ispeen gibira na kanfalchiisuu barbaadanii turan. Dhimmichi ifadha. Sanas ta’e kana kan barbaadan maallaqadhuma’’ jechuun ture barree gaaffii fi deebii waliin gooteetti kan himte. Dhimma gibirashee hordoofuu fi kanfalu wayita barbaaddeetti bara 2015 booda ammo Shaakiiraan Ispeen bakka jireenyaa ishee ta’u ifa taasifte. Erga sanaan booda ammo yuuroo miiliyoona 17 ol gibira kanfaluu fi idea omaatu narra hin jiru jechuun ibsiti. Gama biraatiin ammo jaalalleen ishee duraanii tabataan kubbaa miilaa Piikeen bara 2019tti himannaa mana murti biyyaaleessaa Ispeeniin irratti banameen, himmannaa gibira maqsuu irratti dhiyaateen balleessaan irratti argamuun yuuroo miiliyoona 2.1 adabame ture. Shaakiiraa fi Peekiin waliin ijoollee wagga torbaa fi sagaliin kan qaban yoo ta’u, gaa’illisaanii waggoota 11 diigamuun bara darbe baatii Waxabajjii keessa ture ifa kan ta’e.


Namoonni sadii hiriyaasaanii ajjeessuun hidhaman garee morkataa biraan ajjeefaman

Dhiiroonni sadii ajjeechaa hiriyaa isaanitiif tokkon tokkoosaaniitti yoo xinnaate hidhaan waggaa 29 itti murtaa'ee ture garee biraadhaan ajjeeffaman. Qorannoon ajjeechaa Biil Maakkuulaa akka agarsiiseetti, namootni kunneen ajjeechaa isaan wal qabatee himataman. Rasaasni Biilin ajjeeste garuu  kaaba 'lixa Landan keessatti bara 2020'tti garee faallaa irraa kan dhukaafame akka tahe qorannoon agarsiiseera. Isaa Seed, Adeel Yusuuf fi Daani'eel Mensaah erga abbaan alangaa akka gareen mormituu isaanii deebiisanii akka itti dhukaasan osoo beekanuu dhukaasa banan jechuun mormeen booda balleessaan irratti murtaa'e. Kunis Ingilaandii fi Weelsi keessatti murtee addaa akka ta'eetti ilaalame. Obbo Maakuulaa miseensa ''garee wanbadee daandiirratti jeequmsa kaasaaniin''yoo tahu, Amajjii 16, 2020 keessa gara manneen jiraanyaa isaanii Stonebridge kan Harlesden keessatti argamu osoo deemanii dhukaasa banan. Aab McCullagh ammoo hiriyota isaa afur waliin dabaalamuun, meeshaa waraanaa lama qabachuun gara daangaa ''diinoota isaa''tti qajeele. Isaanis hiriyyaa isaanii guyyaa tokkoon dura waraanamuun ajjeeffameef garee biraa irratti halleellaa haaloo bahuuf yaadanii ture. Haata'u malee, akkuma daangaa diinoota isaanii qaqabaniin konkolaataan isaani ittiin imalaa turan bakkee hedduu irratti itti dhukaafame. Abbaan seeraa Filiippi Kaatz KC kan hidhaa itti murteesse akka jedheetti: ''Biilii Maakuulaa du'a baayyee ifa ta'en ajjeeffame. Innis nama jireenyaa Stonebridge keessatti itti dhukaafamuun ajjeeffame. ''Sadan keessan ajjeechaa Biilii Makuulaan himatamuu keessan akka hin fudhanne nan amana. ''Garuu ammoo biyya kana keessatti namni fedhiisaatiin lola meeshaa waraanaa keessatti hirmaachudhaan lubbuu sababii kanaatiin baddeef itti gaafatamaa yoo taasifame baayyee dinqisiifachuu hin qabaatu,'' jedhan. Qorattoonninis dhimmicha irratti bilbila, waraabbiiwwan CCTV fi ragaalee qorannoo reeffaa ilaalan illeen, garuu namoota Maakuulaa ajjeesuuf dhukaasa sana raawwate adda baasuu hin dandeenyee ture. Taatee garee waanbadee naannichaa keessatti ajjeechaa ''nama gaheessaa fi jaarsa beekamaa'' tokkoo hordofees, isaaf gadda isuuf jecha muuziqaan YouTube gubbaatti gadhiifame. Himatamaan gara biraa, Joorji Orjii kan umuriin waggaa 31 fi kaaba-lixa Landan keessa jiraatu, itti yaaduudhaa meeshaa waraanaa qabachuun itti murtaa'e. Hiriyaan dubartii isaa Anuu Adeelaajaa kan umuriin 29 taatees meeshaa waraanaa dhorkamaa qabachuun argamte. Poolsiin ammas namoota dhukaasa ajjeechaaf madda ta'e sana raawwatan adamsuu ittin fuda jedheera.


Hogganaan waraanaa Burkinafaasoo fonqolchaan aangoo qabate fonqolchaan buufame

Qondaalli waraanaa Burkinafaasoo hogganaa waraanaa kan ture Leetanaal Koloneel Pool-Henarii Daamibaa, kan fonqolcha gaggeessuun aangootti dhufe, fonqolchuu TV biyyattii irratti dhiyaachun labsan. Dursaa garichaa Ibraahiim Tiraa’oree, hogganaan duraanii Let. Konaleen Daamibaan finciltoota biyyatti keessa socha’an haalaan to’achu waan hin dandeenyeef aangoorraa buufamu dubbatan. Kana malees daangaalee biyyattii cufamuufi sochiileen siyaasaa kamuu yeroo muraasaa dhorkamus dabaluun himan. Gareen amma aangoorraa buufamu himamee Let. Kol. Daambiibaan hogganus, Amajjii bara darbee keessa ture bulchiinsa mootummaa ummataan filatame irratti fonqolcha gaggeessuun aangoo kan qabate. Yeroo sanatti mootummaan haleellaawwan gareewwan isilaamaatiin gaggeeffaman dhaabsiisuu hin dandeenyee jechuun fonqolcha raawwachu ibsuun isaanii ni yaadatama. Jimaata kaleessaa gara ganamaa keessa magaalaa guddoo biyyattii Waagaaduguu keessa dhukaasni cimaan erga dhagahameen booda, Let’ Kolaneel Daamniinaan ummanni akka tasgabbaa’uuf gaafatanii ture. Kaleessa galgala keessa ammo looltoonni 20 ol ta’aniif baayyeensaanii kan fuulasaanii haguuggatan hidhannoo waliin TV biyyaaleessaa irratti dhiyaachuun, ibsa hogganaa garichaatii jedhaman Tiraa’oreen mallatteeffame dubbisan. ‘‘Rakkoon cimaa dhufe waan nu mudateef Daambiibaan akka dhimmoota nageenyaa qofarratti xiyyeefatu gochuuf irra deddeebiin yaallee jirra. Garuu gochaan Daambiibaa kan nuti raawwachuuf yaadneen ala waan ta’eef amma aangoorraa buusuuf murteessineerra’’ jedheera ibsichaan. Kanaan boodas biyyattii guutuutti galgala sa’aatii 3 hanga barii 11tti dhorkaan sochii kan kaa’ame yoo ta’u, Let Kol Daambiibaan eessa akka jiran ammatti kan beekame hin jiru. Ameerikaan wanti Burkinaafaassoo keessatti ta’aa jiru ‘’baayyee akka ishee yaaddeessee’’ ibsuun,lammeeliin biyyattii keessatti argaman sochii isaanii akka xiqqeessa gorsite. Dubbii Himaan Waajjira Dhimma Alaa Ameerikaa ‘‘tasgabbiin akka bu’uufi qaamooleen hundi gochaa kamu irraa akka of qusataniif’’ waamicha taasisaniiru. Waldaan Diinagdee Biyyoota Afiirkaa Lixaa (ECOWAS) ‘‘aangoo karaa heera mootummaatiin alata ta’een qabatamu fi aangoorra irra turamu cimseen morma’’ jechuun fonqolcha biyyattii keessatti raawwatame balaaleeffateera. Burkinaafaassoontti sochiileen hidhattoota islaamaa waggoota torbaan duraa kaasee kan mul’atu yoo ta’u, Kanaan wal qabatees namoonni kumaatamaan lakkaa’aman ajjeeffamanii, kanneen miiliyoona lamatti siqan ammo qe’eefii qabeenyaa isaanii irraa buqqaafamaniiru. Biyyi Burkinaafaassoo bara 1960 erga walabummaa ishee gonfatteen booda, hanga yoonaatti fonqolchiiwwan mootummaa milkaa’an saddeeti keessatti gaggeeffameera.


Poolisiin UK maatii nama wagga 70 dura dogongoraan fannifamee ajjeefamee dhiifama gaafate

Yunaayitid Kingidamiittii lammii Somaalee dogongoraan murteen du’aa irratti darbuun ajjeefamee irratti waggaa 70 booda poolisiin maatii nama ajjeefamee dhiifama gaafate. Namtichi lammii Somaaliiyaa fi UK qabu fi maqaan isaa Maahimuud Maataan jedhamu, daldaltuu suuqii Kaaridiif keessatti argamu tokko kan taatee, Liilii Voolpoorti suuqii ishee keessatti ajjeesstee jirta jedhamuun ture bara 1952tti faniifamee kan ajjeefame. Namni kunis hojjataa galaanaa duraanii ture jedhameera. Murteen yakkaa kunis bara 1988tti mana murtee ol iyyannootti kan dhiyaate ta’ulleen, komishiniin murtee dhimma yakka sana xinxalu ni diige. Haata’u malee, amma waggaa 70 booda poolisiin kibba Weelsi murteen dogongora qabaachu amanuun dhiifama gaafate. ‘‘Murteen kun kan yeroo waliin deemu. Sanyummaa, loogii fi jibbi cimaan sirna haqa yakkaa dabalatee, hawaasa guutuu keessatti babalate ture,’’ jechuun ture itti gaafatmaan poolisii Jeeramii Voon kan dubbatan.  ‘‘Maahimud Maataan sababii himannaa hin taaneetiin, saaxilamaa dhabiinsa haqaa akka ture shakkii omaatuu hin qabaatu. Poolisiinis qaamuma kanaati,’’ jedhan. "Miidhaa fi dararama sukkaneessaa nama kana irratti waggoota 70 dura raawwatameen, maatii isaafi kanneen sababii kanaatiin miidhaman hunda, miidhaa barootaaf qaqabeef poolisii bakka bu’uun dhiifama gaafachuun sirriifi waanuma ta’u qabuudha’’ jechuun dubbatan. Haatii warraa Maahimuud Maataan, Laawuraa fi ijoolleen isaa sadii Deeviid, Omaar fi Eediin, namni dogongoraan ajjeefame kun yakka ajjeechaa kana irraa bilisa akka jedhamuuf waggoota 46’f qabsoo bara dheeraa taasisaa turan. Amma maatiinsaa hundi kan du’an yoo ta’u, yeroo ammaa wayita poolisiin dhiifama gaafachu ilaalchisee ijoollee isaa keessaa tokko kan taate, intalli isaa tokko Taaniyaa Maataan‘‘ haqni kan hir’ate’’ jechuun haalicha waamte jirti. ‘‘Namoonni kallattiidhaan dhimma Kanaan miidhaman nu waliin ta’u dhabusaaniitti dhiifamichi baayyee tureera. Lubbuun hin jiran. Waggoota kana hunda booda jechan ni gaddina jedhu dhageenyeera’’ jechuun ture Taaniyaa Maataan kan dhimmicharratti yaada kennite.


Namni Malcom X ajjeeste jedhamuun dogongoraan hidhame beenyaa doolara mil. 40 gaafate

Namichi hogganaa mirga namoomaa Malcom X ajjeesuun himatamee dogoggoraan hidhamee ture, beenyaan doolara miiliyoona 40 akka kaffalamuuf himannaa bane. Mohaammad Aziiz ajjeechaa kanaan himatame waggootii 20 mana hidhaatti erga dabaree booda bara 1985’tti mirga wabiitiin gadhiifame. Bara 2021’tti garuu abbootiin alangaa “ragaan haaraa argameera” jechuun himanni isaa akka haqamu godhan. Obbo Aziiz, namni umurii ganna 84, amma yakka murtee dabaa, mirga haqaa dhorkamuu fi amala dhabuu mootummaa jedhuun himata baneera. Loltuu humna galaanaa (Navy) kan ture Obbo Aziiz, yeroo Mr Malcom X magaalaa Niiw Yoork, Galma Odibaanitti bara 1965’tti ajjeefamaniitti yoo to’annoo jala oolfu nama umuriin ganna 26 fi abbaa ijoollee ja’aa ture. Malcom X osoo namootaaf haasaa taasisuuf qophaa’aa jiru ture namoota meeshaa hidhatan sadiin rasaasaan rukutamee kan ajjeefame. Obbo Aziiz nama Kaliil Islaam jedhamu waliin to’annoo jala oolfame. Obbo Kaliil bara 2009’tti lubbuun isaa darbuun dura, waggaa 22’f mana hidhaa turee gadhiifame. Namoonni lamaan miseensota sochii amantaa Nation of Islam jedhamu fi kan bara 1964’tti Malcom X keessaa ba’ee turan. Obbo Aziiz fi Obbo Kaliil irrattimurteen kan darbe, utuu ragaan mul’ataa hin jiraatiin, utuu abbootiin alangaan ijaan argine jechuun dhiyaatan wanta wal falleessu dubbatanii fi utuu namni sadaffaan haleellicharratti hirmaachuu isaafi jarri kun lamman yakkicha keessaa harka akka hin qabne amanuu ture. Talmaaj Haayer – kan Malcom X ajjeesuu amanee fi bakka yakkichi raawwatetti to’annoo jala oole – Obbo Aziiz fi Obbo Kaliil ajjeechaa kanarratti hin hirmaanne jechuun dhaddacha irratti amanee ture. Dhuma bara 1970’n keessa Obbo Haayer maqaa namoota afur biroo ajjeechaa kan irratti hirmaataniiru jedhu ibsuun ragaa mallatteesse ture. Abbootiin alangaa erga bakka buutota Innocence Project, dhaabbata gartuu seeraa miti mootummaa namoota dogoggoraan himataman jedhaniif falman - waliin wal arganii booda bara 2020 himatichi irra deebiin ilaaluuf bananiiru. “Mohaammad Aziiz fi Kaliil Islaam, sababa amala dogoggoraa mootummaa fi mirgi heeraa isaanii eegamuu waan dhabeef, dogoggoraan himatamnii waggootii 20 oliif hidhamanii – lamaan isaani walitti waggootii 42’f hidhamaniiru,” jechuun abukaatoon namoota lamaan bakka bu’u, Deevid Shaaniis dubbateera. “Haqi yeroo dheeraaf barfate haqa dhorkamedha. Obbo Aziiz umuriin isaa ganna 84 ta’eera, Obbo Kaliil ammo utuu maqaan isaa hin qulqullaa’iin lubbuun  isaa darbeera.” Waggaa darbe, ijoollee dubaraa Malcom X ragaan haaraa argame irratti hunda’uun qorannoon ajjeechaa isaa irra deebiin akka banamuuf gaafataniiru. Namni bara 1965’tti qoondalaa poolisii ture, du’a isaa dura xalayaa barreesseen, poolisiin Niiw Yoorkii fi FBI ajjeechaa Malcom X irratti hirmaachuu isaanii ibsuu isaa eeraniiru.


Waaraanni Miyaanmaar rogeeyyii dimokiraasii afur du'aan adabe

Waraanni Miyaanmaar waggootaa dheeraa booda yeroo jalqabaatiif rogeeyyii dimokraasii afur du'aan adabe. Miseensi mana maree duraanii Phyo Zeya Thaw, bareessaafi rogeeessi Ko Jimmy, Hla Myo Aung fi Aung Thua Zaw ''gocha shororkeessummaa raawwachuun'' himataman. Adabbiin du'aa jalqaba baatii Waxabajjii keessaa himamee ture kunis dubbii ijoo idil-addunyaa ta'ee ture. Murteen adabbii du'aa kunis fonqolcha mootummaa waraana biyyattiin bara 2021 keessa gaggeeffameen booda kan dhufeedha. Gareen juntaa kunis motummaa paartii Liigii Biyyaaleessaa Dimokiraasiifi (NLF) karaa dimokraasitiin filatamuun Aung San Suu Kyiin hogganamaa ture Guraandhala keessa aangooraa buusee. Gochaan kunis biyyattii guutuutti mormii cimaa kan kaase yoo ta'u booda garuu qabbanaa'eera. Motummaa Tokkummaa Biyyaaleessaa (NUG) Miyaanmaaris ajjeechaa kana balaaleeffateera. ''baayyee naasiisaa fi gaddiisiisaadha'' jedheera. NUGn bulchiinsa namoota warra dimokiraasii leellisan, gareewwan hidhattota sabaa irra bakka bu'an fi miseensoota NLD irraa babbahan kan hammatedha. Akkasumas hawaasni addunyaa ''gochaa ajjechaa fi gara jabiina juntaan waaraanaa'' raawwate kanaaf akka adabamuuf waamicha taasisan. Maddi oduu motummaa, Global News Light of Myanmar, namoonni arfan kunneenis sababii ''gochaawwan shororkeessummaa gara jabinaaf qajeelfama kennan, haala mijeessanii fi keessatti hiramaataniif ajjeefaman jedheera. Itti dabaluunis jarreen amma ajjeefaman kunneen Seera Farra Shororkeessummaa jalatti himataman garuu ammoo yoomiifi eessatti akka ajjeefaman homaa hin jenne. Namoota kannee irratti murteen du'aa kun kan murtaa'ee dhaddacha cufaa Amajjii darbee taa'ameen yoo ta'u dhaabbilee mirga namoomaaf morman, haqa qabeessaa fi iftoomaa hin qabu jechuun balaalleefatanii ture. Miseensoonni maatii namoota du'aan adabaman kanneenis Wiixata barii aanga'oota mana hidhaa attamiin akka ajjeechaan kun raawwate gaafachuuf gara mana sirreessaa Yangon Insein imaluu BBC Barmaan maddeen eeruun gabaaseera. Namoota ajjeeffaman keessaa haadha warraa isa tokkoo kan taatee Thazin Nyunt Aung abbaan warraa ishee ajjeefamu Rooyitarsi irraa dhagahu dubbatte. Namoota du'aan adabaman kenneen keessaayis, Phyo Zeya Thaw, gaheessa umuriin waggaa 41 yoo ta'u, miseensa mana maree NLD duraanii fi michuu duree biyyattii duraa kan Suu Kyi ture jedhama.


Iraanitti lakkoofsi mormitoota ajjeefamanii 76 ol qaqqabe -Dhaabbilee mirgaaf falman

Iraanitti ajjeefamu Mahsaa Aminii poolisiin to’atee hordofuun jeequmsa guyyoota 11’f mudateen qaamoleen nageenyaa  namoota 76 ol ajjeessan jedhan rogeeyyiin biyyattii. Jaarmiyaan mirga namoomaa Iraan biyya Noorweeyi kessa maadheffate akka jedhutti, qondaaltonni biyyattii tarkaanfii madaalawaa hin taane fi mormii mudate to’achuuf dhukaasa kallattiin mormitootarrati banan jechuun himate. Miidyaan biyyattii qaamolee nageenyaa dabalatee walumaagalattii lakkoofsi namoota du’aniii 41 ta’uu eeruun, lubbuu namoota darbeef warreen ‘’hokkoora kaasan’’ jedhu balaaleffateera. Muddama biyyattii keessatti dhalate kana horodofee namoonni 100’n lakkaa’aman yoo ta’u, gaazixeessitoonni 20’n warren hidhaman keessa jiru. Daaarektarrii dhaabbata mirga namoomaa Iraan Noorwyi keessa maadheffattee Mohaamood Amirii-Moghaddaam,’’Haalli mormitoonni itti dararaman fi kallattiin mormitootatti dhukaasni baname seera idil-addunyaatiin kan wal faallessu,’’ jedhan. Itti dabaluun akkas jedhan,’’addunyaan miga bu’uuraa lammiileen Iraan gaafatan cina goruu qaba,’’ jedhan. Waajjirri Mirga Namoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii tarkaanfii qondaaltonni Iraan fudhatanitti yaadda’uu eeruun, mirgi nageenyaan mormuu  hiriirtootaaf kabajamuu akka qabu gaafate. Mahsaa Aminii Fulbaana 17 ,2022 erga awwaalamte as hiriirri mormii magaalota Iraan 80 caalan keessatti babal’ateera. Shamarreen ganna 22 dhalattuun Kurdish taate Mahsaa Aminii,  magaalaa Kaaba-Dhiha Iraanitti argamtu Saqeez jedhamtu irraa gara magaalaa guddoo biyyattii Teheraan dhaqxee turte. Fulbaana 13, bara 2022 seeran dubartiin hijaabaan ykn uffataan rifeensa ishee akka haguuggattu ajaju cabsite jedhamuun to’atamte turte mana hidhaa geeffamte booda kufte. Sana booda gara hospitaalaa geeffamtee guyyoota sadiif of walaaltee erga turtee booda hospitaalicha keessatti duute. Poolisiin biyyattii Mahsaa Aminii rakkoo onnee tasa ishee mudateen duute jedhan. Maatiin ishee kan poolisiin jedhu fudhatama dhabsiisuun poolisotatu reebe jedheenii himatan. Du’a Mahsaa hordofee mormii jabaan poolisotaa fi seera hijaabaa balaaleffatu ka’ee ture muddama jabduu waggoota muraasaan as jaarmiyaa amantii muslimoota warra Shihaa Iraan mudate isa guddaadha. Viidiyoowwan miidyaalee hawaasarratti maxxanfaman dubartoonni haguuggi mataa yeroo guban, rifeensa isaanii namoota gidduutti yeroo muratanii fi ‘’duuti warren abbaa irreef’’ yeroo jedhan agarsiisa. Abbaan Irree isaan jedhan hogganaa biyyattii Ayaaltolaah Alii Hameeniiti.


Raayilaa Odiingaa bu'aa filannoo dura taa'aa Komishinichaan ibsame hin fudhannu jedhan

Kaadhimamaan pirezidaantii Keeniyaa Raayilaa Odiingaa, erga paartiin isaanii  Azimio La Umoja filannichi burjaaja'eera jedhee yeroo jalqabaaf ibsa kennuun bu'aa filannichaa akka hin fudhanne ibsan. Lammiileen Keeniyaa miliyoonotaan bahuun gaggeessaa isaanii filatan. Kaleessa garuu ijaarsi dimokiraasii keenyaa balaaf saaxilame ejdhan. Hojii dura taa'aa komishinii filannoo Keeniyaa Wafuulaa Chebukaatii irraa kan ka'e Keeniyaan rakkoo siyaasaa fi seeraa keessa galte jedhan Odiingaan. ''Waan kaleessa argine sobaa fi heeraa biyyattii kan faallessudha'' jedhan. Raayilaan dura taa'aa komishinii filanno Keeniyaa Wafuulaa Chebukaatii, miseensota komishinichaa bu'aa filannichaa fudhachuu didan doorsisuun himatanii bu'aa filannoo ibsame guutummaatti hin fudhhannu jedhan. ''Lakkoofsi Obbo Chebukaatiin ibsaman seera qabeessaa fi kan fudhatama qabu miti. Mana Murtii Heeraa biyyattii kuffiisuu qaba,'' jedhan. "Dhimma kam irrattiyyuu yoo sagalee guutuun irratti walii hin galamne, komishinicha sagalee caalmaa jiruun darbuu qaba,'' jedhan. Miseensota komishinii filannoo [IEBC] torba keessaa namootni afur bu'aan sagalichaa akka ibsamu irratti walii hin galle. Dura taa'aan komishinichaa Wafula Chebukaatii Wiiliyaam Saamoyi Ruutoon sagalee caalmaan pirezidaantii Keeniyaa filataman tahuu ibsan. Raayilaa Odiingaa galma bu'aan filannoo itti ibsame Bomas keessatti hin argamne. Itti aantuun dura taa'aa Komishinii Filannoo Keeniyaa [IEBC] Juuliyaanaa Chereeraa miseensota komishinichaa afur bu'aa filannoo ibsame hin fudhanne keessaa tokko. Chereeraan maaliif akka bu'aa sagalee ibsamee hin fudhanne ibsaniiru. Bu'aa filannichaa dura taa'aa komishinichaan ibsame yoo walitti idaate, waliigalli isaa %100.01 taha jechuun sababa ishee ibsite. Itti dabaluun bu'aan ibsame yaada komishineroota filannii hin ibsu, sababni isaa osoo hin ibsamiin dura ilaaluu qabna ture, garuu hunda isaa akka hin argine taheera jedhan. Bu'aan filannichaa ibsame haala kanaan yoo tahu, yoo walitti ida'amu %100.01 dhufa jechuun fudhachuu didan. Raayilaa Odiingaa %48.85 Wiiliyaam Ruutoo $ 50.49 Wahigiyaa Mawuree %0.23 Wajakoyaa Joorji %0.44 Pirezidaantiin Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataan morkataa isaa kan ture Raayilaa Odiingaa akka bakka isaan bu'uuf akka deeggaran duula filannoo irratti ibsanii ture. Erga filannoon kun gaggeeffamee bu'aa filannichaa ilaalchisee haga ammaa homaa hin dubbanne. Wiiliyaam Ruutoon Wafulaa Chebukaatii galateeffachuun lammiilee Keeniyaa hunfaad akka hojjetan ibsaniiru. Manni Murtii Ol aanaa Keeniyaa bu'aa filannichaa kan jijjiiru yoo tahe Keeniyaan ammas filannoo biraa gaggeessuf dirqamti.


Libanositti namichi baankiidhaa qarshii dirqisiisee fudhachuun 'goota' jedhame mana hidhaatii bilisaan bahe

Manni murtii Libaanos namicha namicha torbee darbe baankii ugguruun maallaqa baankidhaa qabu baasifate akka gadi lakkifamu ajajee jira. Baasam al-Sheeyiki Huseen qarshiin inni qabu baankitti waan jalaa uggurameef baasii hospitaalaa waan kaffalatu dhabnaan torbee darbe qawwee fudhatee baankii deemun humnaan doolara 35,000 baasifatee ture. Sana booda poolisiitti harka kennate. Amma immoo manni baankichaa himata irratti bane waan addaan kuteef bilisaan akka bahu abbaan murtii ajaja dabarseera. Rakkoo diinagdee Libaanos mudateen biyyattiin hanga qarshii baankidhaa baasun dana'amuu murteessitee turte. Kuni ammoo lammiilen biyyattii qarshii baankidhaa baafachuu dadhaban baay'ee aarse.  Baasam al-Sheeyiki qawwee isaa fudhatee baankii deemee dirqisiisee qarshii isaa akka baasaniif gaafate. Gochaa isaa kanatti lammiilen biyyattii heddu gammaduun "ati goota" jedhanii isa faarsan. Bara 2019 irraa kaastee Libaanos hanga qarshii baankiidhaa baasamuu murteessuu eegalte. Biyyaattin yeroo ammaa kufaatii diinagdee hamaa fi yeroo dheeraf ture keessa seentee jirti. Kanarraa kan ka'e lammiilen Libaanos 80% hiyyummaa keessa jiraatu. Nyaata fi qoricha bitachuun uummata biyyattiitti ciniinsuu ta'eera. Ejansiin Oduu Biyyattii akka gabaasetti Huseen bilisaan akka bahuuf abbaan alangaa Gaasan Kawoorii ajaja dabarseera. Manni murtii ajaja kana kan dabarse bakka buutonni Baankii Federaalaa himannaa addaan kutuu mana murtichaaf erga beeksisanii booda. Haa ta'u garuu dhimmi Huseen, namicha humnaan qarshii isaa baankii baafatee, kun abbaan alangaa qorataa yakkaa qabachuun yeroo kamittuu qorannoof banaa ta'uu akka danda'u manni murtichaa beeksise. "Amma maatii isaa wajjin taa'a, yaaddoo homaatuu hin qabu. Himanni homtiyyuu isa irra hin jiru, amma bilisa, jechuun obboleessi isaa Axiif Rooyitarsitti hime. Hagayya 12 Baasam al-Sheeyiki Huseen qarshii baankidhaa qabu baafachuu waan hin dandeenyef qawwee qabatee baankii deemun hojjattoonni baankichaa akka qarshii isaa baasaniif dirqisiisun doolara 210,000 qabu keessaa doolaara 35,000 baafate. Yerooo inni kana godhu namoonni baankin alati walitti qabamanii turani ‘ati goota’ jechuun isa jajaa turan.


'Mana murtii nan kabaja, murtee kennametti garuu walii hin gallu'- Odiingaa

Manni Murtii Keeniyaa bu'aa filannoo pireezidantummaa Keeniyaa irratti murtee bu'aa filannoo mirkaneessu dabarsuu hordofee, ''Mana Murtii ni kabajna, murtee kennameen garuu walii hin gallu'' jedhan injifatamanii iyyata kan galfatan Raayilaa Odiingaan. ''Olaantummaa seeraafi heera biyyaa ni kabajna'' kan jedhan Odiingaan, murtee darbe garuu ''cimisnee mormina'' jedhan. Pireezidantii itti aantuu Odiingaa ta'uuf dorgomaa kan turan Maartaa Karuwaa gama isaaniin ''Manni murtii murtee dabarseera. Nan kabaja bu'aa isaatti garuu walii hin galu'' jechuun tiiwitara gubbaatti maxxansan. Kaadhimamaan dhaaba Azimio La Umoja Raayilaa Odingaa ibsa barreefamaan baasan irratti abbootiin seeraa isaanii ragaalee gahaa dhiyeessanii akka turan ibsan. ''Akka carraa ta'ee abbootiin seeraa qabxiilee sagal irratti nurratti murteessa jechoota gurra guddisaniinis ragaalee keenya kuffisan'' jechuunis komii qaban dubbatan. ''Murteen kun gunkumaa sochii keenya kan dhaabu miti. Inumaa tattaaffii keenya daballee biyya keenyaatti dimookrasiin akka badhaadhu akka hojjennu godha'' jedhan. Deeggartoota isaanii galateeffatanii fuula duratti dhaabni siaanii qabsoo iftoomina, gaafatamummaa fi dimookraasiif godhan akkamiin akka itti fufan akka ibsan dubbatan. Manni Murtii bu'aan filannoo dura ta'aa Komishinii Filannoo Keeniyaan Wafulaa Chebukaatiin torban lama dura ibsame sirrii ta'uu mirkaneessuu hordofee bakka dhalootaa Wiiliyaam Ruutuu kan taate, Eldoreet dabalee bakka adda addaatti namootni gammachuu isaanii ibsataa jiru. Filannoo Hagayya 9, 2022 gaggeefameen inifachuun isaanii kan labsameef Wiiliyaam Ruutoon Fulbaana 13 pireezidantii Rippaablika Keeniyaa ta'uun waadaa galu.


Poolisoonni Gaazexessitoota Amazoon keessa badan barbaadaan qaama namaa ciccitaa argan

Poolisiin Biraaziil osoo gaazexeessaa UK Doom Filips fi ogeessa gameessa dhalataa Biraaziil ta’e Biruunoo Pereeyiraa bosona Amazoon keessa barbaadanii qaama namaa ciccite arguu ibsan. Poolisiin ''qaama namaa'' laga naannawa magaalaa 'Atalaia do Norte' jedhamuutti arguu ibsan. Lagi kun bakka bosona Amazoon keessaa fageenyarratti argamu keessatti argama, poolisiinis waan arge kanarratti qorannaa gaggeessaa jiraachuu ibseera. Namoonni lameen osoo bidiruudhaan gabaasaaf deemanii ture Dilbata darbe kana achi buuteensaanii dhabame. Akka poolisiin jedhutti dhiigni bidiruu isaan ittiin adeemaa turanii irratti argame qoratamuuf jira. Bidiruun kun kan nama qurxummii kiyyeessuu yoo ta’u, inni to’annoo seeraa jala ooleera. Gareen hawaasa ganamaa Amazoon namoonni wayita hojiirra turanitti akkaan doorsifamaa turuu himan. Bakka isaan hojjetaa turanitti hojiin seeraan ala qurxummii kiyyeessuu, albuuda baasuu, mukeen ciruu fi qoricha sammuu namaa adoochu daddabarsuu bal’inaan mul’ata. Qondaaltonni Biraaziil namoonni dhabaman kunneen qaamaan ni argamu abdii jedhu qabu, garuu hanga yoonaa hin argamin jiru. Namoonni lameen Aab Pereeyiraa- umrii waggaa 41 fi Aab Filips- umrii waggaa 57 barruu Gaardiyaan fi Washingitan Post jedhamaniif barreessu. Yeroo baayyee imalasaanii karoorsanii waan bu’aa qabu hojjechuudhaan muuxannoo qabu. Imalasaanii kanaanis yeroo dheeraa fudhachuun waan hedduu hojjechuuf karoorfatanii turan. Gaazexeessitoonni kunneen bidiruu haaraa fi boba’aa hedduu qabataniiti kan imalasaanii eegalan. Obboleettiin Doom Filips kan Landan jiraattu Sisan Filips mootummaan Biraaziil namoota kunneen xiyyeeffannaan akka barbaaduuf mootummaan UK akka dhiibbaa uumu gaafatteetti. Bidiruu nama qurxummii kiyyeessu Amarido da Costa irratti dhiigni kan argame wayita ta'u, namni kun qabamee, dhiigni kunis qoratamaa jira. Namni kun meeshaa waraanaa dhorkame seeraan ala qabachuudhaan himatame. Poolisiin akka jedhutti namoota yeroo dhumaaf gaazexeessitoota kunneen argan keessaa namni kun tokko. Dhabamuu namoota lamaa kana ilaalchisee namoonni biroo ja'as qabamanii gaafatamaniiru. Dhimma gaazexeessitoota kunneen sakatta'uuf humnoonni nageenyaa 250 ta'an ramadamaniiru. Konkolaachistoonni fi ogeeyyiin waa'ee bosona Amazoon beekan akkasumas helikooptaroonni, bidiruuwwaanii fi dirooniiwwan hedduun ramadamanii barbaadaa jiru. Mootummaan Biraaziil barbaacha namoota kunneen irratti rinciceera jedhamuun himatamaa jira.


Hundeessaan Wikileaks Juliyaan Asaanj Ameerikaatti dabarfamee kennamuuf

Murteen hundeessaa Wikileaks Juliyaan Asaanj dabarsanii Ameerikaatti kennuu Ministira Dhimma Biyya keessaa UK Piriitii Paatel’n fudhatama argate. Juliyaan Asaanj dhimma kanarratti ol-iyyannoo dhiyeeffachuuf guyyoota 14 akka qabus Waajjirri Ministeera Dhimma Biyya keessaa UK ibseera. Manneen murti dhimmi Juliyaan Asaanj dabarsanii kennuu kun ‘’mirga namoomaa isaa kan sarbu,’’ ta’uu hubatanis, garuu Ameerikaa keessattis qixa sirrii ta’een kunuunsa barbaachisu argata jechuun yaada dabarsanii kennuu deeggaran. Juliyaan Asaanj bara 2010 fi 2011 sanadoota iccitii Ameerikaa baasuun hanga yoonaa Ameerikaadhaan barbaadama. Ragaaleen iccitii miliqanii ba’uun WikiLeaks maxxanse kunneen waraana Iraaq fi Afgaanistaan waliin kanneen walqabataniidha. Lammiin Awustiraaliyaa Juliyaan Asaanj yeroo ammaa mana hidhaa magaalaa Landan keessatti argamu-Beelmaarsh keessa jira. Akka dabarfamee hin laatamneef guddoo ifaajeera. Murtee ministeerri dhimma biyya keessaa murteesse kana boodas WikiLeaks ol-iyyannoo akka gaafatu ibseera. Haati warraa Juliyaan Asaanj- Isteellaa gamasheen, ‘’Abbaan warraakoo dogoggora tokkollee hin raawwanne. Inumaa yakka raawwate tokkollee hin qabu,’’ jette. ‘’Gaazexeessaa fi barreessaadha. Hojiisaa bakkaan ga’uuf qofa ifaajaa ture.’’ Jaarmiyaan miidiyaa WikiLeaks ragaalee iccitii fi walxaxoo namootarraa iccitiin argate saaxila baasuun beekama. Asaanj bara 2019 UK keessatti daangaa mirga wabii irra ce’ee/sarbee argamuun hidhaan itti murtaa’ee ture. Yeroo sanatti Ministeerri Haqaa Ameerikaa ragaaleen iccitii WikiLeaks baase kanneen jiruu dhala namaa balaaf saaxilanii fi gochi raawwatames seera basaasaa kan faallessedha jechuun himata 17 banee ture. Gareen Abukaatoowwan Asaanj gamasaan ragaaleen iccitii maxxanfaman- kanneen waraana Iraaq fi Afgaanistaan waliin hidhata qabu jedhaman, bu’uura irraa balleessaa Ameerikaa kan saaxilanii fi dantaa uummataas kan eegsisaniidha jedhan.


Tooftaa addaa namni Awustiraaliyaa konkolaataasaa ittiin hanna oolche

Tooftaan lammiin Awustiraaliyaa tokko ittiin konkolaataansaanii akka hin hatamne taasisan hedduu biratti ijoo dubbii isaan taasise. Poolisiin biyyatii akka jedheetti, Awustiraaliyaa keessatti dubartiin tokkoos, nama naannawa biyyattii Loogaan jedhamtuufi lixa Kabiriizibaniitti jiraatu tokko jalaa konkolaataa hatuuf mana seenti. Haata’u malee osoo konkolaataa hatuuf dhaqxe kaaftee hin deemiin duras, mana namtichaa seenuun erga dhaqna dhiqaxxeen booda uffatashee geedarachuun dhimma hannaa karoorfatee manaa baate eegalte.\n\nDubartiin mana keessa osoo deddebiitu yerooshi gubdees haalli akka isheen yaaddeetti hin milkoofneef. Konkolaataa kaasuun bahuuf wayita jettuutti, abbaan qabeenyichaa, Bireendaan Miilis fi haatii warraa saanii gara manaa yoo deebii’a walitti bahan. ‘‘Fuuldura keenyatti maal ta’aa akka jiru battalumatti nuuf galee ture’’ jechuun ture Aab Miilisi jechuun dubatanii ture. Dubartiittiin karra konkolaataa cufachuun socho’uuf wayita eegaltuutti waan tokko gochu qaban jechuu sochii eegale Aab Miilisi. ‘‘Irra dedeebiin akka konkolaataa keessaa baatuufan gaafadhe. ‘Amma gara mana keenyaa deebiineera, qabamte jirta. Konkolaataa keessaa bu’i,’’ jechuun dubartii konkolaataa hatuuf dhufte irra deddebbiin gaafatulleen tole hin jenne. ‘‘Haata’u malee dubartiittiin konkolaaticha keessa bahu hin barbaadne’’\n\n‘‘Achiin ‘tole achuma keessa turuu barbaaddee? Yaadni kee akkasi yoo ta’e mala biraa qaba jedheen.’’ Aab Birendaan Miilisi hojiin isaanii konkolaataa waliin kan wal qabate yoo ta’u, kanaafu dhiheenyaatti meeshaa meeshaa gurguddaa konkolaataa irratti fe’amun (forklift) qabu ture. Kanaafu konkolaataansaanii dubartiittiin hatamte osoo hin fudhatamiin dura oolchuuf filmaanni qaban meeshaa sanaan fayyadamuudha. ‘‘Kun hundi wayita ta’utti maatiin koo dhaabbatanii ilaalaa turan. Haala kana keessatti ammo waan hin taane raawwachu hin danda’u,’’ jechuun haala ture yaadatu abbaan qabeenyaa kun. ‘‘Baayyee dheekameera. Sammuu koo keessa waan baayyeetu deddeebii’aa ture. Kanarratti ammo atattamaan waan tokko gochuun qaba. Achiinis maashinichi jiraachusaa yaadadhe. Achuma osoo jirruu maashinichaan waan tokko gochuun qaba jedhee yaade.’’ Achinis konkolaataa hatamuuf turte sana osuma dubartiittiin keessa jirtuu meechaa forklift sanaan fannisee ol kaase. Yeroo sanas konkolaataan gara fulduraatti ta’e gara duubaatti deemuu hin dandeenye. Siriiyyu qilleensa irratti rarraatee hafte, dubartiin konkolaataa hatuuf turtees akkuma keessa teesseetti naasuun ija babaasuu eegalte konkoolaataa waliin akkuma qilleensarratti fanniifamteetti. Achiin maaltu ta’e hin jettanii? Poolisoonni battalamutti qaqabuun dubartiittiifi konkolaataa silaa hatamuuf turte qilleensa irratti rara’anii argan.\nAbbaan qabeenyaas konkolaataa gara lafaatti deebiisuun dubartittii poolisiitti dabarsanii kennan. Dubatiin sunis himannaa yakka mana namaa cabsanii seenuu fi seeraan ala konkoolaataa namaatti fayyadamuuf yaaluu jedhu irratti baname. \nYeroo dhiyoottis mana murtiitti ni dhiyaatti jedhameera.


Ministirri Mummee duraanii Jaappaan rasaasaan rukutamanii lubbuun darbe

Ministirri Mummee duraanii Jaappaan Shinzoo Abee qophii duula dadammaqinsa siyaasaa magalaa Naraa keessa ture irratti rasaasaan rukutamuun booda hospitaalatti lubbuun isaanii darbeera. Obbo Shinzoo Abeen si’a lama rasaasi kan itti dhukaafame yoo ta’u, inni lammataa dugdarra waan isa rukuteef battaluma lafatti kuffan. Gabaasaaleen akka eeranitti, namni haleellaa kana raawwate to’annoo jala oolfameera. Ministirrii Mummee duraan Abeen akka sa'aatii biyyaatti naannoo 11:30tti  (02:30 GMT) ture haleellaan kun kan irratti raawwatame. Haleellaa kanaan wal qabatee shakkamaan umurii ganna 41 qaamoolee nageenyaan bakkichatti qabame. Qondaalli olaanaa Paartii Dimokraaatii Libiraa, du'a MM Shinzoo Abee mirkaneessuu isaanii miidiyaan biyyatti NHK gabaaseera. ''Sababiinsaa waan barbaade ta'uyyuu gochaan gara jabeenyaa akkasii kun kan obsaan bira darbamu miti. Nutis cimsinee balaaleeffaman'' jechuun barreessaa olaanaan Kaabineetii Hirokazu Matsuniin gaaxeetesitootatti kan himan. Viidiyoon miidiyaa hawaasummaarra jiru, kan hin mirkanoofne tokko, hojettoonni balaa daandii irratti osoo Obbo Shinzoo gargaaran mul’isa. Achiitii gara hospitaalaatti ariitiin akka geeffame gabaafameera. MM Shinzoon dhuukasa kanaan bakka lamarra madaa'e, morma isaa gara mirgaa fi gatiittii isaa bitaa duubarraani. Dhiigi hedduu waan dhangala'eef lubbuu isaa olchuuf jecha, wal'aansa jijjiirraa dhiigaa gaggeeffamaafi akka ture obboleessi isaa himeera. Yeroo haleellaan kun uumamu Obbo Shinzoon magaalaa Naaraa keessatti kadhimamaa tokkoof haasaa taasisaa turan. Namootni ijaan argan akka BBC’tti himanitti namni tokko shugguxii guddaa qabatee duuba isaa ture.  Dhukaasi inni jalqabaa utuu hin milkaa’iin hafee, inni lammataa garuud dugda Obbo Shinzoo rukuteera. Yeroos battalumaan dhiigaa lafatti kufe. Sana booda qaamoleen nageenyaa shakkamaa homaa baqachuuf hin yaalle kana to’annoo jala oolchaniiru.  Miidiyaan biyyatti NHK akka gabaasetti poolisiin shugguxii shakkamaa kana to’achuun, eenyummaa isaas adda baasaniiru. Shinzoon, MM Jaappaan yeroo dheeraaf aangorra kan ture yoo ta’u, bara 2020tti sababootii fayyaan aangoo gadhiisiira. Boodarra dhibee garaachaa ulcerative colitis jedhamuun hubamuu isaa ibseera.  Jaappaan keessatti shugguxii dhuunfaa qabaachuun dhorkaa waan ta’eef, yakkiwwan shugguxiin raawwataman baayyee muraasadha – darbeeyyu hokkorri siyaasa waanuma dhaga’amee hin beeknedha.  Bara 2014’tti Jaappaan keessatti namni shugguxiin ajjeefame ja’a qofa yoo ta’u, US keessatti 33,599 ture.  Ministirri Muummee duraanii Awustiraaliyaa Keviin Ruud fi Jaappaanitti ambaasaaddarri US Raahim Imaanu’eel haleellaa kana balaaleffachuun akka bayyaanatuuf hawwii qaban ibsaniiru.


Barreessituun kitaaba ‘akkatti abbaa warraa kee ajjeeftu’ jedhuu abbaa warraashee ajjeeftee adabamte

Dubartiin kitaaba akkatti abbaa warraa ajjeesan ibsu barreessite- ajjeechaa raawwatteef mana hidhaa bu’uuf jirti. Naansii Kiraamptan Biropii jedhamti, kitaaba dhimma jaalalaa akkatti fuulduratti yakkaa raawwatte ittiin raagde mata duree isaa "How to murder your husband" ykn ‘’Akkatti abbaa warraakee ajjeeftu’’ jedhuun barrreessite abbaa warraa ishii itti dhukaastee ajjeesu isheetiif hidhaa umrii guutuun akka adabamtu abbaan murti Oriigan itti mureera. Kiraamptan Biropii maanguddoo ganna 71 yoo taatu, ji’a darbe ajjeechaa sukanneessaa raawwachuun balleessaan itti murame. Gartuun abbootii murtii Ameerikaa dubartiin kun abbaa warraa ishee  bara 2018 rasaasaan dhahuu isheetiif  balleessaa itti muran. Yakka kana raawwachuun dura Biropiin jaalala ho’aa fi asoosamoota "Abbaa warraa dogoggoraa" fi ‘Jaalallee dogoggoraa’’ maxxansiteetti. Abbaan warraa ishee Daani’el Biropii nama soorata qoppheessuu(sheefii) fi barsiisaa Oriigan keessatti beekamu ture. Daani’el Biropii si’a lama rasaasaan dhahamee Waxabajjii bara 2018 argame. Haadha warraa namticha ajjeefame kanaatti ji’a darbe  balleessaan murame. Galmeen himannaa kun xiyyeeffannoo guddaa akka argatu kan taasise yakkaa kana  otoo hin raawwatiin waggoota muraasa dura barreeffama’akkatti abbaa warraa kee ajjeeftu’ jedhu barreessuu isheeti.  Dubartiin kun karaalee abbaa warraa ajjeesuun danda’amu qawwee, hanga aalbee fi summiin ajjeesuun akka danda’amu tarreessiteetti.  ‘’Yoo ajjeesuun bilisa na baase hanga fedhe yoo ta’ellee mana hidhaa turuu hin barbaadu,’’ jette. Abbootiin alaangaa Kiraamptan Biropii abbaa warraa ishee ajjeesuu akka fedhaa turterratti walfalmaniiru.  Garuu abbootiin alangaa barreeffamicha ilaaluu hin feene. Wayita  bakka yakkii kun raawwatametti dubartiin kun konkolaataa konkolaachisaa akka turtee fi boodarras achii bahaa akka turte viidiyoon mana murtiitti agarsiifame kan mul’isu. Poolisiin garuu meeshaa ajjeechaan kun ittiin arraawatame hi argine, taatullee gostii meeshaa waraana isheen bittee fi moodeliin isaa maal akka ta’e barameeera. Abbootiin murtii guyyoota lama hin guunneef qorannoo cimaa erga gaggeessanii booda balleessaa itti muran. Murtoon hidhaa umrii guutuu Wixata kan itti murame yoo ta’u, waggoota 25 erga hidhamtee booda carraa hidharraa hiikamuu qabdi.


Naayijeeriyaatti nama hoogganaa amantii waliin waldhabe itti duulanii ajjeesani

Magaalaa guddittii Naayijeeriyaa Abuujaa keessatti namichi tokko erga hoogganaa amantaa Islaamaa tokko waliin wal dhabee booda deeggartoonni namichaa itti yaa'anii ibidda erga itti qabsiisanii booda lubbuun isaa darbuu poolisiin ibse. Ahmad Usmaan namni ganna 30 miseensa eegumsa hawaasaa yoo ta'u namoonni itti yaa'anii ajjeesan  gara 200 akka ta’an poolisiin ibseera. Waldhabdeen kun maalirratti akka uumame ammayyuu ifa miti. Ji’a darbe, barattuun amantaa Kiristaanaa tokko maqaa Waaqaa balleessite jechuun magaalaa Sokotoo keessatti barattoonni Musliimaa daboon reebanii ibidda itti qabsiisuun ajjeesaniiru. Abuujaatti Ahmad garmalee qaamisaa gubatee erga argamee booda poolisiin gara hospitaalaatti isa geessus, sababa miidhaa irra ga’een lubbuun isaa darbeera. Gaazexessaan BBC Abuujaa Kiriis Ewookor akka jedhutti, Naayjeriyaa keessatti yakki daboon ajjeesuu dabalaa kan jiru fakkaata. Torban lama dura, Abuujaa keessatti waldhabdee daldaltootaa fi konkolaachistoota doqdoqqee gidduutti uumameen yoo xiqqaate namootni shan ajjeefamaniiru. Rogeessotni mirga namooma akka jedhanitti, yakki daboon ajjeessuu kan dabalaa jiru sababa, uummatni sirna haqaa irratti amantaa ga’aa hin qabnee fi yakkamtoonni adabbii malee hafuun isaanii waan baayyateefidha. Taateen walfakkaataa dhihoo Itoophiyaattis raawwatee ture. Naannoo Oromiyaa Godina Wallagga Bahaa Aanaa Diggaatti maanguddoon tokko osoo waraabessa yaabbatanii adeemanii argaman jechuun ajjeefamaniiru. Taateen kanaan viidiyoon dubartii kana yeroo namootni itti naanna’anii ilaalanii fi miidhaa irraan gahan miidiyaa hawaasummaa irratti bal'inaan qoodamaa ture. Dubartiin kun mana yaalaa akka gahaniin lubbuun isaanii akka darbe BBC’n odeeffateera. Boodarra akka hubatameetti dubartiin kuni rakkoo fayyaa sammuu akka qaban maatiin isaanii himaniiru.


Sudaan labsii yeroo muddamaa yeroo fonqolcha mootummaatti kaa'amee ture kaaste

Sudaanitti labsiin yeroo muddamaa yeroo fonqolchi mootummaan waraana biyyattiin gaggeeffameetti kaa'amee ture kaafamuun himame. Motummaan Waraanaa Sudaan labsicha kan kaase erga fonqolchaa mootummaa gaggeessuun baatiiwwan jahaan dura aangoo qabateen boodadha. Fonqolchi mootummaa Sudaan kan ministira muummee fi kaabinoota isaanii to'annoo jala oolcheefi mootummaa siiviilii diige biyya waggootaaf jeeqamaan dabarteef qormaata keessa galchuun ni yaadatama. Fonqolchi kunis hogganaa waraanaa biyyattii kan ta'e Jeneraal Abdal Fattaa al-Burhaaniin hogganamuun sirna bulchinsa biyyattii guutummaatti kan aangoo waraanaa jala galche ture. Manni maree Nageenyaafi ittisaa kan amma biyya bulchaa jiru akka jedhetti, murteen labsii yeroo muddamaa kaasuu kun kan taasifame erga walgahiin duree waraanaa biyyattii Janaraal Abdal Fattaah al-Burhaaniin durfame gaggeeffameen booda. Tarkaanfiin labsii yeroo muddamaa kaasuu kunis mariidhaaf haala gaarii ta'ee uumuu irratti kan xiyyeeffatedha jedheera. Haata'u malee erga fonqolchi mootummaa Onkolooleessa keessa raawwatamee kaasee mormiin mootummaa waraanaa irratti gaggeeffamu itti fufeera. Walitti bu'insa lammiilee biyyattii mormiif bahaniifi poolisoota jidduutti umameen erga yeroo sanaatii as namoonni 100 ta'an ajjeefamuutu himama. Dhiheenya kana keessas humnootiin nageenyaa namoota mormiidhaaf bahan hedduu to'achuufi hoggantoota sochii diddaa irratti xiyyeeffataa akka jiran himama.


Mozaambiikitti daa'imni 'albiinoo' qaamasaaf jecha ajjeefame

Kaaba Mozaambiikitti daa'imni dhibee gogaa addeessu 'albiinoo' qabu, kutaa qaamasaaf jecha ajjeefamuun, haala suukanneessaan qaamni mummurame. Taatee naannoo Mogolovas jedhamtu keessatti mudate kanaan, poolisiin naannichaa shakkamaa to'annoo jala oolcheera - namni kunis ajjeechaa kana raawwachuu amanuun isaas himameera. Shakkamaan ganna 22 to'annoo jala oole kun eessuma gurbaa ajjeefamee tahuu isaa dubbi himaan poolisii Naampulaa, Zakaariyaas Naakutee himaniiru. Shakkamaan kun miidiyaatti, kutaa qaamaa mucaa kanaaf maallaqa biyyattii metikaal miiliyoona 7 yookaan Birrii Itoophiyaa miiliyoona jahatti siqu waadaa seenameefi akka ture hime. Isaafi namoonni ammatti eenyuumaansaanii hin baramne kaan guyyaa Jimaataa qaama daa'ima kanaa akka kukkutanis ibsameera. Kutaaleen qaamaa daa'ima kanaa magaalaa Maputo'tti dhoksamanii kan argaman oggaa tahu, poolisiin biyyattiis shakkamtoota yakka kana keessaa qooda qaban biroo barbaadaa jira. Biyyattiitti bulchiinsota Naampulaa fi Niyaasaa jedhamanitti, uggurrifi ajjeechaan namoota albiinoo tahanii hawaasa keessatti sodaa uumeera. Dhibeen albiinoo dhukkuba yeroo gar-tokkeen yookaan ammoo guutummaan DNA keessaa seeliin bifa namaa gurraachessu yookaan halluu kennu dhibamu nama qabatudha.\n\nQaama namaa keessatti seeliin bifa namaaf kennu Melanin jedhamu akka hin oomishamne yeroo tahu dhukkuba nama qabatu yoo tahu gogaa, rifeensaa fi iji namaa bifa adii yookaan daallachaa qofa akka qabaatu taasisa.


Bahaaruu Abarraa: Ga’eessa hidhaa waggaa 20 booda digrii seeraa eegalaniin eebbifaman

Obbo Bahaaruu Abarraa ga’eessa ganna 46ti. Dhalatee kan guddate Shawaa Kaabaa Waacaaleetti. Mul’ata isaa karaa barumsaatiin qabate milkeessuuf barumsa kan jalqabe ALI bara 1976 ture. Garuu kaayyoonsaa milkaa’ee digiriidhaan kan eebbifame bara 2014’tti. Waggoota 38 booda jechuudha. Bahaaruun barnoota isaa hanga kutaa torbaatti jiru osoo adda hin kutiin haala gaariidhaan akka barate hima. Rakkoon siyaasaan walqabate mudachuun barumsa isaa irraa kan isa adda baasuu eegale bara 1983’tti.\n\n“Bara chaartaraa sana garee ABO tokkotu Muka Xurrii dhufee qophii tokko qopheessan. Gaafas nuti ijoollee turre. Mana barumsaatii baanee sagantaa sana ilaaluu deemne. "Achumaa qabanii ji’a jahaaf na hidhan. Ergan achii bahee barumsaattan deebi’e” jechuunattamiin rakkoon jalqabaa akka eegale himu Obbo Bahaaruun. Erga hidhaadhaa bahee ‘Tuttuqaa Dargii fi tuttuqaa ABO qabda’ jechuun deebisanii akka isa hidhan hima. “Uummannis yeroo sana dammaqiinsa hin qabu ture. Warri mootummaa maquma barbaadan sitti maxxansanii si dhahu. "Bakka adda addaatti na hidhan. Yeroo tokko Kaampii waraanaa keessaa, yeroo tokko ammoo mana hidhaatii miliqeen ture,” jedhu Bahaaruun. Barri 1990 garuu yeroo hidhaan yeroo dheeraa itti murame ture. ‘‘Erga naqabanii boodas Godinnii fi Federaalli himata adda addaatiin na himachuun narratti waldhabaa turan’’ jedha. “Himatawwan namoota aangoo qaban ukkaamsee gadhiise, ykn namoota hedduus deeggartoota mootummaati jechuudhaan ajjeeseera jedhu fa’i narratti banan. "Federaalli isa na hamateen bilisa jedhe. Fiicheetti ammoo umurii guutuu natti muran,” jechuun haala rakkiisaa keessa darbu yaadatu. Obbo Bahaaruun erga hidhaan umurii guutuu itti murtaa’een booda manneen hidhaa 13 keessatti daddabarfamuun akka hidhamaa ture dubbata. “Manneen hidhaa 13’ttin hidhame. Kana keessaa mana dukkanaa keessatti waggaa baayyeefan ture. "Sababa kana dura mana hidhaatii miliqeera jedhameef jecha kaateenaadhaan na hidhaa turan.  Kaateenaadhaan osoo narraa hin bahin waggaa shanii fi ji’a sadiin hidhame,” jedhu. Manneen hidhaa itti daddabarfamaa ture 13 kana keessattuu ‘‘dararaan mana hidhaatti narra hin geenye hin jiru,’’ jedha Bahaaruun. Bahaaruun erga umurii guutuun itti murtaa’een booda dhumarratti gara mana hidhaa qaallittiitti dabarfame. Barumsaaf fedhii guddaa waan qabuuf jecha gaaffiin barachuu gaafate achitti deebii argateef. Haata’uutii barumsa inni kutaa 11 gahee ture gara kutaa 9tti deebi’ee akka jaalqabu waan jedhaniif achirraa manuma hidhaa keessatti barumsa isaa barachuu jalqabe. Mana hidhaa Qaallittitti barnoonni hanga kutaa 10 qofa waan tureef jechas barumsa qophaa’inaa barachuuf gara mana hidhaa Ambootti jijjiiramuun manuma hidhaa taa’uun kutaa 11 fi 12 barate. Hidhaa keessa ta’uun qorumsa kutaa 12ffaa erga fudhateen boodas qabxii seensa yunvarsiitii waan argateef ramaddii yunvarsiitii taasifameen Bahaaruu kan qaqqabe Yunvarsiitii Arsii ture. Haata’u malee barumsa isaa kan baratu mana hidhaa taa’ee waan ta’eef deeggarsa manni amala sirreessaa taasiseefiin yunvaarsiitii Ambootti jijjiirraan taasifameefii barnootaa seeraa barachuu jalqaabe. Mana sirreessaa Ambootti balaan abiddaa mudatee ture garuu Bahaaruun barumsa isaa akka itti hin fufneef gufuu itti uumee ture. “Mana hidhaa ambootti balaan ibiddaa uumame. Shawaa Lixaattis jeequmsi uumaamee ture. Booda isatu moobaayiii galfatee kana uume jechuun lafa jalatti na hidhan. Bakki sun bakka hamaa ture. Akka ijikoo baduuf ture. Waaqumatu nagargaaretan achii keessaa nagaan baahe,” jedhu. “Barnootan Yunvarsiitii Ambootti barachuu jalqabes, barattoota waliin wal argee ijoollee jeequmsatti kakaasa waan ta’eef barachuu hin qabu jedhanii waan murteessaniif barumsa seeraa jalqabes addaanan kute,” jedhu. Egaan erga waggoota 20 booda mana Hidhaa Amboo irraa gadhiifameen booda ture barumsa isaa adda kutee ture kan Yunvarsiitii Ambootti deebi’uun kan jalqabe. Bahaaruun baarumsa bara 1976 jalqabeen bu’aa bahii hedduu dabarsuun waggoota 38 booda Digirii jalqabaa seeraan Yunvarsiitii Amboo irraa tibbana eebbifame. Jireenya waggoota 30’n darbe keessa dhuferraa ka’unis, ‘‘namni qorumsa isaa mudatuuf harka osoo hin kennin yoo jabaate, turus lafa yaade sana inuma gaha,’’ jedha Bahaaruun. “Yeroo ja’aa oli dhukaasa kan natti bananii turan. Mana hidhaa keessatti malaan na ajjeessuuf wanti hin yaalamne hin turre. "Ati yoo jabaatte waaqnillee sibira dhaabbata. Kan asiin nagahe jabina keessa kiyya jiru. Ijoolleen na ilaalanii guddatanis yaadaan nagargaaru,” jedha. Uummata keessi isaa salphaatti caccabee baduu fi waan xiqqoodhaan rifatee dhaabbatu keessaa waanin hin baaneef, waanin itti amane saanirraa duubatti hin deebi’un tures jedha. Muuxxannoo jireenya keessa darban irraa ka’unis, dhaloonni gufuu xiqqoodhaan abdii kutee akka hin hafne muuxannoo qooduu fi barumsa seeraa barateenis hawaasa haqa dhabe gargaaruuf mul’ata akka qaban himu Obbo Bahaaruun.


Akka itti Manni Murtii Olaanaa US aangoo pireezidantii qoruun egeree Ameerikaa jijjiiraa jiru

Yeroo guyyoota 10 hin caalle keessatti Ameerikaa keessatti jijjiiramoota ajaa'ibsiisoo hedduutu mul'atan. Murteewwan jajjaboon imaammata waa'ee qilleensa naannoo fi seera ulfa baasuu jijjiiran darbaniiru- garuu murteen kun pireezidantiin yookiin kongiresiin osoo hin taane Mana Murtii Olaanaatiin darbe. Manni murtii kun yeroo dhiyoo as tarkaanfiiwwan jiruu fi jireenya lammiilee Ameerikaa jijjiiran hedduu fudhateera. Aangoo kan harkaa qaban warri dimokiraatotaa Waayit Haawus fi manneen maree Kongiresii jala jiran lameen to'achuu danda'u ta'a, garuu ajandaa siyaasaa isaan hedduu raggaasisuuf sagalee ga'aa hin argatan. Murteewwan siyaasaa jajjaboo jireenya lammiilee biyyattii irratti dhiibbaa qaban kan dabarsaa jiru mana murtii olaanaadha. Inumaa kallattii Pireezidant Joo Baayidan eeganiin faallaatti yeroo murtee dabarsu mul'ateera manni murtii kun. Seera ulfa baasuu sagantaa- Roe v Wade- jedhamu jalatti adeemsifamaa ture haquun kanneen seera kana fedhaniif dallansuu fi gadadoo, kanneen waggoota 50 darbaniif mormaa ba'aniif gammachuu uume. Gama kanaan goolamni uumame soroorfamuurra inumaa kutaaleen biyyaa US martuu murtee kanaan akkaan danqamaniiru. Kutaaleen biyyaa tarkaanfii mana murtii olaanaa hojiirra oolchan akkuma jiran kanneen ulfa baasuu itti fufsiisuuf kutatanis waan jiraniif dhibdeen seera kanarratti uumame waggootaaf biyyattii jeeqaa itti fufuu mala. Seerri ulfa baasuu ajandaa guddaa haata'uyyuu malee murteewwan manni murtii olaanaa dabarse kaanis dhiibbaa guddaa uumanii jiru. Murteen manni murtii kun dabarse mootummaan US imaammata diinagdee magariisaa akka hojiitti hin hiikne danqeera. Manni murtii kun, Dhaabbati Eegumsa Naannoo US hanga seerri haaraa kongiresiidhaan ragga'e ba'utti hamma aara gubataa qilleensatti gadi lakkifamuu daangessuuf aangoo hin qabu jedha. Jijjiirama qilleensaa qolachuuf kan onnatan Pireezidant Joo Baayidan, kubbaaniyyaawwan biyyattii qilleensa naannoo faaluurraa akka of qusatan seera dandeessisu raggaasisuuf sagalee ga'u akka hin qabne hubataniiru. Karaan Manni Murtii Pireezidant Joo Baayidanitti qormaata ta'e kana qofa miti. Torbee darbe pireezidantichi seera to'annoo meeshaalee waraanaa mallatteessanii turan, kun waggaa 30 keessatti ta'ee hin beeku. Erga barattoonni 19 fi namoonni biroo lama Teeksas mana barumsaa Uvalde keessatti ajjeefamanii iyyi uummataa hammaachuun seerri to'annoo meeshaa akka ragga'u taasiseera. Manni murtii olaanaa biyyattii garuu seera pireezidantichi raggaasisaniif bakka hin laanne. Inumaa namoonni manasaaniin ala yeroo ba'an meeshaa waraanaa qabachuuf eeyyama akka argatan godheera. Murteewwan kunneen hunduu, qaamni mootummaa silaa hundarraayyuu walaba ta'ee hojjechuun irra ture, akka qaama siyaasaa tokkootti of ijaaree akka dhiyaatu isa taasiseera.


Oppireeshinii Marsabiitiin namoonni to'annoo jala oolan mana murtii dhiyaatan

Oppireeshinii Marsabiitiin namoonni torba meeshaa waraanaa seeraan alaa qabachuun himatamuun mana murtiitti dhiyaatan. Duula 'Rudisha Amani' yookaan nagaa deebisuu jedhuun mootummaan  Keeniyaa oppireeshinii addaa gaggeessaa kan jiru oggaa tahu, kanaanis namoota seera kaa'ame daddarbanii argaman jedhe to'annoo jala oolchuun mana murtiitti dhiyeessaa jira. Duula addaa poolisiin dhiyeenya magaalaa Marsabit kan argamtu bakka Ollaa Adii Huqqaa jedhamtutti gaggeesseen, meeshaalee waraanaa fi rasaasa to'annoo jala oolchuu beeksiseera. Dhaddacha guyyaa Roobii Mana Murtii Marsabiit (Marsabit Law Courts) taa'ameen, namoonni guyyaa Kibxataa meeshaa waraanaa heeyyama hinqabne qabatanii argamuun himataman torba dhiyaataniiru. Abbaan Alangaas himannaa isaa dhiyeesse keessatti jarri kun seera kaa'ame daddarbuun, meeshaalee waraanaa kanneen akka AK-47 sadii, G3 tokko, akkasumas Maashin gaan (GPMG) tokkoo fi rasaasa gosa akka akkaa 385 irratti argamuu mana murtiif dhiyeesse. Dhaddachi Afaan Ingiliziin kan adeemsifame oggaa tahu, himatamtoonnis afaan kamiin tajaajilamuu akka barbaadan eegii gaafataman duuba, Afaan Booranaa (Oromoo) akka dubbatan himanii namni afaan isaanii hiikaa ture. Abbaan Alangaas qorannoon dabalataa akka isa barbaachisu himuun, guyyaan dabalataa torban lama akka isaaf dabalamu gaafate. Kana malees meeshaalee waraanaa to'annoo jala oolan kunneen qorannoo dabalataaf jecha gara magaalaa guddittii Naayiroobiitti erguullee himan. Himatamtootaanis tokko tokkoon maqaa yaamuun torban lama gaafatame irratti diddaansa yookiin mormii akka qaban gaafatamanillee, cuftinuu diddaansa hinqabnu jechuun deebisan. Haaluma kanaan abbaan seeraa (magistrate) S. K. Arome jedhaman guyyaa dabalataa gaafatame simachuun himatamtoonni Caamsaa 24, 2020 akka gad dacha'anii dhiyaatan ajaja dabarsan. Hanga sanatti mana hidhaa magaalattii keessa akka turanis ajajni darbeera. Gama kaaniin labsii uggura sochii dhorku dira Marsabiititti kaa'ame kanneen daddarbanii argamanis qaamolee nageenyaan to'annoo jala ooluun mana murtiitti dhiyaataniiru. Mootummaan Keeniyaa rakkoo nageenyaa bulchiinsa Marsabiit keessa adeemuufi lubbuufi qabeenya hedduu galaafatu to'achuuf jecha jalqaba ji'a Caamsaa eegalee oppireeshinii addaa labsuun, daangaa sochiillee kaa'eera. Mootummaan biyyattii bulchiinsa kana keessa gosota qubatan keessaa wal jibbiinsaa fi wal hadhiisi Booranaa fi Gabraa gidduu jiru hammaachuu isaatiin duula kana gaggeessuuf murteessuu hime.


Poolisiin mana sirreessaafi sirreeffamaan US miliqan 'walitti dhufeenya addaa' qabu ture jedhame

Ameerikaa Alaabaamaatti sirreeffamaa miliqeefi qondaala akka miliquuf gargaaru shakkamte jidduu ''walitti dhufeenyi addaa'' jiraachuu qorattoonni himan. Ibsi qondaala Alaabaamaa kennaniin, dhugaan kunis sirreeffamtoota waahillan namticha miliqee, Keesi Waayit, irraa mirkanneefame. Poolisiin namticha ajjeechaan shakkamee murtee eeggataa tureefi qondaala poolisii kan taate Viikii Waayitaa adamsaa jira. Shakkamaan miliqe nama waggaa 38 yoo ta'u, qondaalli poolisii gargaaruun shakkamte ammoo dubartii waggaa 56ti. Jarri lamaanuu kan badanis osoo poolisittiin shakkamaa gara qorannoo sammuu geessaa turtetti. Haata'u malee, walitti dhufeenyi jara lamaan jidduu maal akka ta'e polisiin ifa hin gone. Guyyaa Jimaataa gaafa jarri lamaan badan qondaala poolisii kanaaf guyyaa hojii dhumaa ture. Dhiheenya kanas manashee gurguuruun yeroo baayyee bashannana irratti dabarsuu akka barbaaddu hiriiyaatti himtee turte. Amma poolisiin Aadde Waayitii erga adeemsa mana sirressaa cabsuun qofaashee fuutee baateen booda shakkamaan akka miliquuf gargaaruu shakkeera. ''Qorattoonni odeeffannoo sirreeffamtoota Jidduugala Mana Sirreessaa Kaawuntii Laawunderdaal irraa argateen qondaala poolisii Waayitiifi shakkamaa Keesii Waayitii jidduu walitti dhufeenyii addaa akka ture odeeffannoo argateera,'' jechuun ibse Ajajaan Riik Singleton ibsa Kibxata kenneen. "Walitti dhufeenyi sun amma karaa qorannoo madda walabaa keenyaafi kan biraatiin mirkanaa'eera'' jedhan. Aanga'oonni poolisiin kun sirreeffamichi akka miliquuf gargaaruu ykn humnaan sirreeffamichaan butamuu ishee qorataa jiru. Maqaan abbaa isaanii wal yoo fakkaateellee, jarri kun firummaa hin qaban jedhame. Keesii Waayit akka ''balaafamaafi hidhataatti'' ilaalamaa jira sababii qawwee qondaaltittiin qabattee turte irraa fudhachuu danda'uf. Qondaalli poolisii Kaawuntii Laawundardaale, Riik Singleton gaazexessitootatti akka dubbateetti, poolisiin kun mana hidhaatii sirreeffamaa waliin kan baate ganama keessaa gara sa'aatii 09:30. Sirreeffamaa qorannoo fayyaa sammuutiif mana murtiitti akka geessitu waahillan isheetti himtee turte. Erga isa achitti buuste boodas waan dhukkubaa jiruuf walllaanamu akka barbaaddu poolisiin kun himtee turte. Haata'u malee gara sa'aatii 5'tti konkolaataan ishee lafa jiddugala gabaatti dhaabbate argame. Sa'aa booda 9:30'tti ammoo qondaaltoonni sirreeffamichi gara mana sirreessaatti akka hin deebiine fi poolisii kanas omtuu argachuu akka hin dandeenye hubatan. Tajaajilli Maarshaalii US nama shakkamaa kana deebiisanii to'achuufi bakka Viikii Waayitii jirtu odeeffanoo kenneef badhaasa hanga $10,000 (£7,950) akka kennu beeksise. ''Kaaseey Waayit qondaala mana sirreessaafi ummataaf yaaddoo cimaa akka ta'e amanama,'' jedha ibsi Maarshaalii US Maartii Keelii kennan irratti. Qondaali poolisii Singletan akka jedhaniitti, qondaalli poolisii Viikiin waggoota 25 darbaniif qajeelcha keessa hojjataa turte. Isheen itti aantuu daarektoreetii sirreessaa fi walakkaan mijeessuu geejiba mana sirreessaa keessatti gahee qabdi turte. Ofii isheetiin sirreeffamicha mana murtiitti geessuuf murteessuun imaammata kan faalleessuudha jedha. Namni yakka cimaa akkasitiin himatame silaa poolisoota lamaan dabaalamaa tures jedhan. ''Kanan isinitti himuu danda'u hojjataan waajiricha keessaa hundi kun mudachuufi bakka isheen buute dhabamuutti nahee jira.'' Viikiin waggoota hedduuf hojjattuu beekamtuufi ''hojjatuu fakkeenya gaarii'' turte jedhe. Kanaafuu osoo dogongora hojjatee jirti hin jenneen dura ragaa qabatamaa barbaadnas jedha qondaalli poolisii kun. ''Akka inni miliquuf gargaartee? Kunis ta'uu ni danda'a. Akka kallattii qorannoo tokkootti kanas ni ilaalla. Tarii daandiirratti butamtee? Fedhii ishee malee fudhatamte? Kunis kallattii gara biraa qorannudha.'' "Sirreeffamicha waan beeknuuf, haala kamuu keessatti balaa keessa akka jirtuun yaada,'' jedhee qondaalli kun. Sirreeffamaan umuuriinsaa waggaa 38 ta'e Obboo Casey White Fulbaana 2020 ture erga nama waggaa 58 Koonee Ridgeeway jedhamu waraaneen booda himannaa ajjeechaan kan himatame, akka Tajaajila Maarshaal US jedhutti. Ejensiin seera raawwachisaa federaalaa US kun akka jedhutti, bara 2015 keessas yakkawwan garaa garaa kan akka konkolaataa hatuu, poolisoota ari'achuufi hannaan hiidhaarra ture. Namni kun wayita miliqeetti yakka ajjeechaa raawwachuu amanuudhaan murtee eeggataa jiraachuu aanga'oonni himan.


Manni murtii olaanaa Indiyaa nama MM duraanii Raajiv Gaandii ajjeessee gadhiise

Manni murtii olaanaa Indiyaa namticha ajjeechaa Ministira Mummee duraanii biyyattii Raajiv Gaandii bara 1991tti raawwatame keessaa gahee qaba jedhamuun itti murtaa'ee ture akka gadhiifamuuf ajaja kenne. Namni  maqaansaa AG Perarivalan jedhamuufi amma akka gadhiifum murtaa'ee kun waggoota 30 hidhaarra ture. Bara 1998tti adabbiin du'aa itti murtaa'ee kan ture yoo ta'u, booda garuu ni jijjirame. Namtichi kun wayita to'annoo jala oolfameetti nama waggaa 19 yoo ta'u, innis baatiirii boombii ittiin MM ajjeessuuf fayyadame qabatee ture jedhamuun himatame. Mininistirri Mummee duraanii biyyattii osoo duula na filadhaa gaggeessaa jiranii ture dubartii gocha balleessitee ofiinis baduu raawwattuun kan bulchiinsa Taamil Naadaa keessa ajjeefaman. Ajjeechaan Mr Gaandii sun irra jireessa akka mormii gochaa inni bara 1987 keessaa naga eegdoota Indiyaa  gara Sirii Laankaatti eergetti ilaalamee ture. Perarivalan ammoo deegaraa garee Bilisa Baasaa Qeerransoota Taamiil Eelam (Liberation Tigers of Tamil Eelam (LTTE)), garee rephee loltoota bulchiinsa Taamiil Siri Laankaa irrraa foxxooqsuuf lolanii ture. Gareen sun boodarra loltoota Sirii Laankaatiin bara 2009tti injifataman. Dhaddachi guyyaa Roobii abbootii seeraa sadii mana murtii olaanaa biyyattii keessatti, kutaa heera biyyattii ''dhimma kanirratti haqa guutuu raawwachuuf'' aangoo addaa kennuu caqasuudhaan, namoota ajjeechaa MM duraanii irratti murteen irratti dabarfame keessaa tokko kan ta'e Perarivalan gadhiisuuf murteesse. Kanaafis waggoota 30 ol mana hidhaa keessatti dabarsuu isaa ilaalcha keessa galchaniiru. Waggoota dheeraaf mootummaan Taamiil Naadaa keessaa kanneen ajjeechichaa irratti baleessaan irratti argame akka gadhiifamaniif gaafataa ture. Bara 2000 keessa, bulchaan naannichaa, dubartii ajeechaa kanaan himatamte kan qofaa kan taatee Nalinii murteen du'aashee bara 2014tti akka hafu taasiseera.