Qaalayinsi jireenyaa Itoophiyaa maaliif yeroo gabaabaatti furmaata hin argatu?

Qaalayinsi jireenyaa lammiilee Itoophiyaa akkaan qoraa jiru, yeroo gabaabaa keessatti wayyaa'uu akka hin dandeenye aanga'oonni mootummaa fi ogeeyyiin diinagdee himan. Tajaajilli Istaatistiksii Itoophiyaa gabaasa ji'a Bitootessaa baaseen, qaalayinsi gatii ji'a walfakkaataa bara darbee wajjin yoo madaalamu dhibbeentaa 34.7 dabaluu beeksisee ture. Qaalayinsi gatii kun wantoota nyaataaf oolan kan akka kuduraafi muduraa, miidhaan dheedhii, mi'eessituu fi wantoota akka Zayitaa, dhadhaafi buna irrattis mul'achuu ibsee ture. Jiraattotni BBC'n amma dura dubbise mindaa ji'atti argataniin jiraachuun akkaan rakkisaa ta'uu himaniiru. Torbanoota dura pireezidantiin mootummaa naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa walgahii hoogganoota naannichaa waliin taasisan irratti dhimma qaalayinsa gatii kaasanii ''ganaa itti fufa. hirmii baafadhaa ganaa itti fufa'' jechuun dubbiin dubbatan miidiyaa hawaasaa gubbaatti dubbii ijoo ta'ee ture. Gariin mootummaan rakkoo kana furuuf duula gochuuf uummata tasgabeessuu osoo qabuu akkamiin ''hirmii baafadhaa'' jedha jechuun yoo komatanis dhagaahameera. Waajirri Kominikeeshinii naannichaa haasaa guutuu Obbo Shimallis dhimma kanaan walqabatee dubbatan fuula feesbuukii isaa gubbaatti kan gadhiise yeroo ta'u, pireezidantichi maaliif qaalayinsi gatii akka itti fufa jedhan yeroo ibsan ni dhagaahama. ''Waan sadii yoo goone qofa qaalayinsa gatii to'achuu kan dandeenyu. Tokkoffaan omisha dabaluu. Halkaniifi guyyaa oomisha dabaluurratti hojjechuu qabna... lammaffaan sirna jireenyaa keenya jijjiiruu qabna. Waan nyaannu, akkaataa maallaqa itti qusannuu fi waan kaan dabalatee haalli jireenyaa keenya guutummaatti jijjiiramuu qaba...Sadaffaan ammoo isa baalagatu qonxoxuudha.'' Obbo Shimallis ''qaalayinsa jireenyaa to'achaa jirra jedhee isin sobee bahuun maal godha'' jechuun hirmaattotatti kan himan yeroo ta'u rakkoon kun rakkoo Itoophiyaa qofa osoo hin taane 'rakkoo addunyaati'' jedhan. Waraana Yukireeniifi Raashiyaan walqabatee addunyaarratti hanqinni qamadiifi daakuu mudachuu kan dubbatn aang'aan kun ''wanti irratti yaaduu qabnu akkamiin saffisaan omishnee ofii xiqqoo nyaannee kaan gurgurree maallaqa argachuu dandeenya kan jedhuudha'' jechuunis himan. Ogeeyyiin diinagdee BBC'n dubbise akkuma Obbo Shimallis jedhan qaalayinsi gatii Itoophiyaan keessa jiru yeroo gabaabaa keessatti fala argachuu danda'a jedhanii dubbachuun gowwomsuu ta'aa jedhu. Kaan ammoo mootummaan tarkaanfilee ijoo yoo fudhate dafee wayaa'uu danda'a jedhu. Kunis sababoota ijoo rakkoo kanaa adda baasuu wajjin akka walqabatu dubbatu. Oomishni qonnaa, midhaan dheedhii, kan indaastirii keesaa bahu, kuduraaf muduraan hanga dhibbeentaa 100 dabaleera kan jedhan ogeessi dinagdee Guutuu Teessoo, jireenyi biyya kanaa kan itti hin ulfaanne yoo jiraate dhibbeentaa shan hin caaluu jedhu. ''Isaaniyyuu warra malaammaltummaan durooman, warra daldala keessatti karaa qaxxaaamuraa duramoonii' jechuun rakkoon gama kanaan jiru akkaan hammaachuu himu. ''Gubbaa ministiraa kaasee hanga goda dafqaan bulaatti hanga jiraachuu dadhabanitti gaheera.'' Ogeessi kun naannoleen omishaan beekaman nagaa dhabuuniifi hariiroon biyya alaa Itoophyaa qormaata keessa jraachuun sababaoota ijoo ta'uu dubbatu. Omishniifi omishtummaan badeera kan jedhan ogeessi kun, kanaaf ammoo nageenyi dhibuun sababa isa kana biraa ta'uu dubbatu. Kan lammataa hariiroon Itoophiyaan biyyoota gurguddoo addunyaa kan gargaarsa irraa argattu waliin jiru gaarii ta'uu dhabuun deeggarsa hanqisee sharafa biyya alaa dhabsiiseera jedhu. Dhimma diinagdee Itoophiyaarratti barreessuun kan beekaman Abdulmannaan Mohaammd (PhD) gama isaaniin mootummaan sababoota qaalayinsa diinagdeeti jedhee wanti irra deddeebiin dubbatu sabab ijoo booddeetti kan dhiibe akka ta'e himu. Akka isaan jedhanitti hanqinni omishaafi daldaltootni karaa qaxxaamuraa duroomuuf jecha omishaa dhuksuun qaalessuun sababa mootummaan irra deddeebiin himu ta'uu ibsanii rakkoo inni guddaan garuu kana mitii jedhu. ''Qaalayinsa gatii amma jiruuf jalqabarratti gaafatamaan mootummaadha. Ministirri Muummee Abiy gara aangootti erga dhufanii maallaqa maxxansuun akkaan dabale. Baankonni maallaqa kana yeroo liqeessan maallaqni gabaa keessatti baayyachaa deema. Diingdeen keenya waraanaafi tasgabbii dhabuu siyaasaan yeroo dadhabetti maallaqni baayyachuun jireenya qaalesse'' jedhu. Abdulmannaan sababni qaalayinsa gatii kanaa inni guddaan maallaqni maxxanfamee diinagdee biyyattii keessa baayyachuudha jedhu. ''Mootummaan kana amanuu hin barbaadu malee qaalayinsa gatii kanaaf sababni ijoon diinagdee keessa maallaqni baayyateera. Baankonni hedduu liqeessan. Mootummaan baankii biyyaalessaatii hedduu liqeeffateera.'' Jijjiiramni bulchiinsaa Itoophiyaa keessatti yeroo dhufu mara rakkoon diinagdee mudateera kan jedhan Abdulmannaan naanolee omishaan beekamanitti tasgabbii dhabuurraa kan ka'e omishni hanqachuun qaalayinsaaf galtee ta'uu amananii mootummaan garu diinfgdee yeroo qabbanaawu maallaqa diingdee keessa socho'uu xiqqeessuu mannaa ittii dabaluun rakkinicha hammeessee jedhu. Guutuu Teessoo (PhD) ''haala amma jiru keessatti furmaata hin qabu. Inni kun jala muramee iftoominaan walitti himuutu nurra jira'' jedhu. ''Sirna siyaasaa, sirna hawaasummaafi diinagdee amma jiru keessatti baatii jahaafi sagaluu keessatti waan afuura baafachiisu hojjechuun hin danda'ama jedhanii yaaduun rakkisaadha.'' Sababa waggaa tokkoo gaditti lammiilee qaalayinsa jireenyaan rakkachaa jiran bayyanachiisuun hin danda'amuu jedhanii yaadaniif yeroo ibsan Dr Guutuun ''sababni isaa waan baayyee walxaxaadha jedhan. Obbo Shimallis Oromiyaa keessatti hanga qamadii waggaatti omishamu miiliyoona tokkoon gahuun barbaachisaa ta'uu yeroo himan, kun Lixa wallaggaa keessatti qofa osoo hojjetamee kan milkaahu ta'uu dubbataniiru. Dr Guutuun akkuma Obbo Shimallis jedhan biyya kana keessatti omishaafi omishtummaatu badee jedhanii, kun kan ta'e rakkoo siyaasaanii jedhu. ''Akkaataa amma itti qabamaa jiru kanaan innimmo waggaa tokko waggaa lama keessatti waan bakkatti deebi'u miti'' jedhu. Hariiroon biyyoota gurguddoo homisha isaanii nutti gurguranii kan keenya nurraa bitan gidduu jiru sadarkaa miidhagaarra hin jiru. Hariiroo kanaas bakkatti deebisuun ji'a tokko, jia lama, jia sadiitti bakkatti deebisuun waan danda'amu miti'' jedhu. Dr Abdulmannaan gama isaaniin mootummaan jabeenya rakkoo kanaa akka ta'utti hubatee ji'a jahaa hanga waggaa tokkoo gidduutti qaalayinsa jireenyaa gara diijitii tokkootti gadi xiqqeessuuf murannoo qabaachuutu irra jraa jedhu. ''Mootummaan qaalayinsa jireenyaa kana gara dhibbeentaa saddeetis sagalaittis gadi fiduuf murannoofi fedha qabaachuutu irra jira. Maddi rakkoo kanaa dhiyeessii wajjin kana walqabate qofa akka ta'etti yaadu taanaan rakkoon kun furmaata hin argatu. Qaalaynsi gatii kan dhufu omishni qamadii xiqqaachuu qofaan miti'' jedhu. ''Mootummaan atattamatti wanti gochuu qabu mootummaan maallaqa baankii biyyaalessaarraa liqeeffatu xiqqeessuudha. Kunimmoo dugda hidhachuu gaafata. Mootummaan piroojektoota barbaachisummaan isaanii gaaffii keessa galu itti adeemuu dhaabuu qaba. Piroojektoota barbaachisooyyuu yeroof hanga furmaatni argamutti tursiiisuu qaba.'' Dhala maallaqa baankilee keessatti qusatamuu dabaluunis fala atattamaa fiduu danda'aa jedhu ogeessi kun. Dandeettii waa bituu birrii Itoophiyaa gadi qabuun omishaalee alaa galan akkaan qaalessaa waan jiruuf inni haa dhaabatuu jedhu. Mootummaan murteewwan kana nu fudhata yoo ta'e waggaa tokko keessatti bu'aa arguu dandeenyaa jedhu.


'Deeggarsa nuti hulee ummataatiin reebamaa kenniineef haala malee itti fayyadamaniiru'- Andu'aleem Arraagee

Ittaanaa hogganaan paartii Haqa Hawaasummaa Lammiilee Itoophiyaatiif (EZEMA) Obbo Andu'aalam Arraagee hariiroo dhaaba isaaniifi dhaab biyya bulchu gidduu jirurraa gaaffii akka qaban BBC'tti dubbatan. Obbo Andu'alam gumii waliigalaa paartiin isaanii Waxabajjii dhufaa keessa gaggeeffamu irratti taayitaa hoggansaatiif dorgomuuf kaadhimummaan galmaa'aniiru. Namni siyaasaa kun qoodinsa baatiiwwan muraasa darban keessatti paartisaanii keessatti umameera jedhamuu akkasumas dorgommii amma paarticha hogganuuf taasisan ilaalchisuun BBC waliin turtii taasisaniiru. BBC: Hogganaa hundeessitoota paartii keessanii morkachuuf maaltu isin kakaase? Obbo Andu'aalem: Paartii fayya qabeessa ta'e kamuu keessatti akkuma adda addumman jiraatu, EZEMA keessas dhimmoota taaktikii ta'an irrattis adda addummaan ni jiraata. Ta'us garuu dhimmoota tarsiimoo ijoo ta'an irratti adda addummaa hin qabnu. Kanaaf keessumaa anaa fi hogganicha (Piroofessar Birhaanuu Naggaa) jidduutti yaadarratti waldhabdeewwan kan turan. Ta'us garuu kana qabadhee ummatatti ba'uu, miidiyaarra afarsuu ykn gaazexaa irratti baasuuf fedhii hin qabu ture. Paartichi paartii olaantummaa seeraan dursamu waan ta'eef, yeroo eege marii walii galaa irraatti yaadakoo falmee amansiisuuf yeroo kana eegaan ture. Kanaaf garaa garummaa yaadadha, akkan hoggansaaf dorgomu kan na taasise. BBC: Paartiin keessan yemmuu hunda'uu, paartii hoggansarra jiru waliin morkachuu irratti ga'ee guddaa qabaata jedhamee eegamaa ture. Paartiin kun hendeeffamuun booda hojiilee irraa eegamu kunneen hojjeteera jettanii ni amantuu? Obbo Andu'aalem: Walumaagalatti akka bara kanaa barri hamaa ta'e jira jedhee hin yaadu. Hamilee nama cabsuun, kan obboleessi obboleessa isaa irratti garaa jabaatu gochuu fi jibba sanyummaan bara guutedha. Hokkora siyaasaa kana keessatti, jijjirama fiduuf paartiin yaalu rakkoo akkamii keessa akka seenu timaamuun nama hin rakkisu. Akka hawaasaatti dhukkubsachaa fi bor maaltu dhufa kan jedhu wallaallee miira keessa seennee jirra. Paartiin keenya uummata tasgabbeessanii fi lammummaa Itoophiyaa ta'uu irratti walitti qabuun gara fulduraatti tarkaanfachiisuuf yaaliin inni godhe rakkisaa ture. Kana milkeessuuf yaaliin taasifame bara siyaasi sabummaa biyyatti dhuunfate keessa ta'uun isaan rakkoon nu mudateera jechuu dandeenya. Hanga yaadne ta'uu baatus, hanga dandeenyetti miirri Itoophiyummaa akka guutummatti hin badnee fi akka hin duuneef, mallattoo isaa qabannee turrus guutummatti bayyee nu milkaa'eera jedhee hin yaadu. Sababoota keessaa fi alaatiin. BBC: Komii isiniratti dhiyaatu keessaa tokko, paartii biyya bulchu ni morkataa jedhamee eegamaa kan ture paartiin keessan, mootummaa waliin bayyee wal fakkaataadha kan jedhudha. Kana irratti maal jettu? Obbo Andu'aalem: Sadarkaa uummataatti yaadotni kaafaman, paartii keessatti kanneen itti walfalminedha. Yaadni irratti wal faallessinu tokko hariiroo mootummaa waliin qabnu irrattidha. Hariiroon kun adeemsa mootummaa fi biyyaafis bu'aa buusuun adeemaa jirumoo ykn kan lamaanuu miidhudha yaadi jedhu wal nufalmisiisaa ture. Biyyattiin bulchiinsa siyaasaan goolamaa waan jirtuuf, jalqaba biyyattii tasgabbeessuu erga danda'ame boodadha, siyaasni kun kan gaggeefamuu danda'u yaada jedhu qabna turre. Erga biyyattiin tasgabbooftee filannoo dabalatee wantoota biroo adeemsisuun ni danda'ama amantaa jedhu qabna ture. Mootummaaf gargaarsa hanga tokko ta'e yoo kennine, biyyattii ni tasgabbeessa abdii jedhu qabna ture. Anaan akka dhuunfatti yoo na gaafatte mootummaan sana itti hin fayyadamne. Darbeeyyu akka doofaatti nu ilaalani. Mootunnaan akka nu gowwomsetti malee akka nuti gatii biyyaaf jennee kaffalluu akka ta'ee fi gara bal'inaan wantoota akka ilaallutti hin lakkoofne. Gama biraan ammo kun uummata biratti akka maxxantuu ta'utti fudhatame. Kanaaf gama lamaaniinuu wal hubachuu dhabuun jira. Nutis ulee uummataan reebama deeggarsa kennineef isaan "qisaaseessaniiru". Haalli jiru kanadha. BBC: Paartii keessan keessa wal falleessuu fi wal hiruun jiru kun hanga diigamuutti geessuu danda'a jettanii ni yaaddoftuu? Obbo Andu'aalam: Hanga sanaatti nu geessa jedhee hin yaadu. Kan duras yaada irratti wal ni dhabna. Ta'us garuu waldhabdee kana gara miidiyaaleetti hin baafne. Waldhabdee kana akka diddiigamuutti hin ilaallu, sana keessaa erga baanee booda hiriyyummaan keenya itti fufa. Dhimma filannoo irratti ammoo wantoota irratti miira qabaachunis ta'e rakkisaa ta'uun kan jirudha. Kan uumames kanadha. Paartichi ammoo kan seeraan hogganamu ta'uusaa kan argarsiisedha. Eenyuyyu seera fulduratti wal qixa ta'uu isaa kan itti aggarredha. Seeraa fi naamusaaan ala ta'uuf miseensonni yaalan tokko tokko jiru, dhimmi isaanii koree seeraa fi naamusaatti dhiyaateera. Bu'aan isaa maaliyyuu yoo ta'e murtee koree kanaa ni simanna. Filannoo booda biyya keenyaaf wanti fakkeenya ta'u akka jiraatu nan abdadha. Anis ta'e, Prof Birhaanuun yoo na injifate ykn yoo anis isa injifadhe kabajaan aangoo walii dabarsinee biyya keenyaaf fakkeenya ni taana jedheen yaada. BBC: Paartii kana Obbo Andu'aalem yoo hogganan, "dabummaa fi shira" siyaasaa Itoophiyaa keessatti barbaadamu isaan hanqata yaadni jedhu ni dhaga'ama. Kanaaf deebiin keessan maali? Obbo Andu'aalem: Namootni hedduun kana ni kaasu. Ani garuu ani garraamiidha jedhee hin yaadu, ani abshaala jedheen yaada. Rakkoon Itoophiyaa hedduu isaaf maddi aadaa siyaasaa keenyadha. Rakkoon tokko ammoo nama siyaasaadha jennee kan ilaallu, nama dabaan guuteefi nama biraa ganuu qaba jennee yaaduu fi darbeeyyuu wal balleessuun furmaatadha aadaa jedhu nama qabudha amanataa jedhu qabna. Aadaan kun hanga hin geeddaramnetti rakkooleen Itoophiyaa hin furamani. Ani aadaan siyaasaa kun akka geeddaramuuf, siyaasa kallatiii fi iftoominaan guute adeemsisuun sirriidha jedheen amana. Ani aadaan siyaasaa kun geeddaramuu qaba jedhee waanan amanuuf isa kanaanan itti fufa. BBC'n hogganaa paartichaa Prof Birhaanuu Naggaa waliin gaffii fi deebii akkanaa gaggeessuuf yaalee hin milkaa'iin hafeera. Yoo milkaa'ee carraan wal fakkaataa isaaniifis ni kennama. Akkasumas namootni hoggansa kanaaf dorgomuuf galmaa'an eenyu kan jedhu adda baasuu fi isaan waliinis turtii taasisuuf gaaffi nuti paartichaaf dhiyeessineen, eenyummaan dorgomtootaa koreen gulaalame akka hin dhumne ibsuun, amma ifa gochuu akka hin dandeenye EZEMA'n BBC'f ibseera.


Tediroos Adihaanom irra deebiin daarektara olaanaa WHO ta'uun filataman

Dr Tediroos Adihaanom Dhaabbata Fayyaa Addunyaa guddicha akka gaggeessaniif marsaa lammaatiif filataman. Dr. Tediroos qofaadhuma isaanii kaadhimamaa ta'uun dhiyaatanii irra deebiin filatamuun isaanii kan mirkanaa'e Kora waliigalaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa kan waggaa 75ffaa Jenevaatti gaggeeffamaa jiru irrattidha. Dr. Tediroos morkataa tokko malee qophaa isaanii kaadhimamaa ta'uun waltajjii irratti dhiyaatan irrattti biyyoota miseensa ta'an irraa deeggarsa kaadhiamuu isaaniitiif kennneniif galateeffataniiru. Dr. Tediroos waggoota shanan darban Dhaabbata Fayyaa Mootummoota Gamtoomanii hogganaa turaniiru. Yeroo kana keessa ammoo weerarri COVID-19 fi atakaaroo pirezidantii duraanii Ameerikaa Doonaald Tiraamp waliin keessa galeen barri aangoo isaanii kan qormaata qabu akka ta'u wantoota godhan keessaa kan eeramudha. Daarektarri Dhaabbata Fayyaa Addunyaa kun filatamuu isaanii hordofee ergaa dabarsaniin, "amantaa anarraa qabdaniifi abdii anarraa qabaachuu agarsiisuu keessaniif galatoomaa," jedhaniiru. Dr. Tediroos WHO ji'a Waxabajjii itti aanu irraa jalqabanii waggoota shanan itti aanan hogganuudhaaf marsaa lamaffaa isaanii eegalu. Dr. Tediroos Daarektara Olaanaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) ta'anii filatamuu isaaniitiin dura bara 2012 hanga 2016tti ministira dhimma alaa Itoophiyaa, isaan dura ammoo waggoota dheeraatiif minisira fayyaa biyyattii ta'uun tajaajilaniiru. Dr. Tediroos baroota ministira fayyaa Itoophiyaa ta'uun tajaajilaa turanitti, Itoophiyaatti tajaajilawwan bu'uuraaleen fayyaa babal'achuu isaaniitiifi du'aatiin daa'immaniifi haadhotii hir'achuun isaa dhugaa ba'ameera. Daarektarri olaanaa kun marsaa duraa  WHO yeroo hogganaa turan keessatti qormaatawwan isa mudatan keessaa, yeroo mootummaan Itoophiyaa TPLF waliin waraanatti turetti garee TPLFf ni baabsu jedhamuun aanga'oonni olaanoo Itoophiyaa irra dedddeebiin isa himataa turaniiru. Marsaa jalqabaaf kaadhimamaa ta'aii yeroo dhiyaatan biyyi isaan kaadhimte Itoophiyaan amma waraana Kaaba Itoophiyaatti dhalateen walqabatee hooggansi kun TPLF deeggaran jechuun irra deddeebiin komii irratti dhiyeessaa turte. Marroo lammataaf kaadhimamuu isaaniis mootummaan Itoophiyaa mormeera.


'Roobii abjuun maqaashee argeen Jimaata qubeelaa godhanne' - Salamoon Dibaabaa

Itoophiyaatti waqtiin kun yeroo namoonni hedduun cidha godhachuun itti walfuudhan. Gosti fuudhaa fi heerumaa, aadaan ittiin jaalallee qabatanii fi wal kaadhimatani bakkaa bakkatti, namootaa namootattis garaagarummaa kan qabudha. Namoonni hedduun ammoo hiriyummaadhaan, jaalalaan yeroo murtaa'e erga dabarsaniin booda gara bulti ijaarratanii waliin jiraachuutti cehu. Seenaan jaalalaa fi bultii ijaarrachuu cimdiiwwan lamaan seenaa isaanii BBC'f qoodan kunneenii ammoo kanarraan adda. Inumaa waan hin baratamnee fi asoosama fakkaatu. Garuu seenaa dhugaati. Maaltu ta'e? Cimdiiwwan Lamaan walfuudhanii mana ijaarrachuuf bu'uura kan ta'eef abjuudha. Abjuun halkan tokko abjootame akkamiin cimdiiwwan kunneen walfuusise? Seenaan isaanii akka isaan dubbatanitti isiniif qopheessine itti dhihaadhaa. Maqaan kiyya Solomoon Dibaabaati. Ogummaa Gaazexeessummaatin waggootaaf hojjechaan ture. Amma Magaala Finfinneetti Gulantaa Hooggansaa irrattin hojjechaa jira. Akkaataan ani bulti ittiin ijaare kan namoota biroo irraan adda. Naannoo ani dhaladhetti 'Hiikee' yookan 'Abjuu' kan jedhamudha. ALI walakkeessa bara 2011 ture hojii ooleen galgala manakoo galeen rafe. Halkan keessa abjuu tokkon arge. Bakki isaa naannoo Fantaallee kana natti fakkaata. Utuman bishaan daakaa jiruu namni wayii gateettii kiyyarra nayaabbate. Lagni ani daaku sun  bishaan isaa dabalaatuma deeme. Silaa bishaan kun dabalaa jira na nyaachufi maaf narraa hin buutu jedheen hiriyoonnikoo qarqara dhaabbatanii jiru isaaniti iyye. Hiriyoonni kiyya ammoo 'keessaa baasi, keessaa baasi Abaaboodha' naan jedhan. Gaafan Abjuu kana keessaa deebi'ee hiriibaa dammaqu halkan naannoo sa'aatii saddeetii ta'eera. Naannoo keenyatti abjuun akkanaa hiiknisaa maal akka ta'e waanin beekuuf yeroo balleessuu hin barbaanne, maal gochuu akkan qabun yaade. Moobaayilii kiyya baneen halkanuma sana Facebook koorra seenee maqaa Abaaboo jedhu kanaan soqe. Yeroon maqaa kanaan soqu Facebook kiyyarratti namoota maqaa Abaaboo jedhaman 13 naaf baase. Abaaboo ishuma jalqabarra jirtuufan waanin arge kana barreessee ergeefi. Ganamasaa isheen ergaa sana dubbistee waliin haasa'uu jalqabne. Beeki sandura eenyu akka taate, eessa akka jiraattu, akkaawuntiin sun kan dhugaa moo kan sobaa haa ta'uu waanin beeku hin turre. Gaafni sun guyyaa Roobii ture. Eessa akka jiraattu, akka hin heerumne eenyummaashii akkasumas kan kiyya haasofne. Akka carraa ta'ee isheenis hin heerumne. Namni ergaan abjuudhaan argame ergameefi kun Abaaboo Abbabaati. Isheen ammoo Magaala Naqamteetti barumsa Koolleejjii irra kan jirtu ture. Abaaboon akkamiin waan abjuudhaan arge jedhe kana amante? Ani Maqaan kiyya Abaaboo Abbabaa yoo ta'u, Solomoon wajjin kan walitti nufide ergaa abjuudhaan arge jedhee inni gaafa sana naaf barreesseeni. Ganama naannoo sa'aatii afurii ni taha Naqamteetti warra mana irraa kireefadhee jiraadhu wajjin mooraa keessatti bunni danfee osoo dhugaa jirruun Facebook kiyya bane. Yeroon banun ergaa kana arge. Waan inni naaf barreesse kana akkuma qoosaadhaaf naaf erge wayiis natti fakkaate. Achumaan ergaa waliif barreessuu jalqabne. Waan inni haasa'u dhugaa akka ta'e sirrumatti natti hime. Guyyuma sana bilbila waljijjiirrees bilbilaanis haasofnee dhugaasaa akka ta'e nahubachiisuuf yaale. Animmoo namni takkaa qaamaan na argee hin beekne akkamitti abjuudhaan na arguu dandaha kan jedhu bitaa nagale. Gaafa inni dubbicha jabeessun harmee mana naaf kireessaan sana gaafachuuf murteesse. Mana isaanii deemeen akka ana ta'e osoon itti hin himin nama wayiitu abjuu akkanaa arge jedhe hiiknisaa maali jedheen gaafadhe. Deebiin isaanii gabaabaa ture 'Walfuudhu' abjuun kun hiiknisaa kanuma' naan jedhan. Amma dubbiin kun gara dhugaa fakkaachuutti naharkaa deeme. Waan inni jedhus amanuuttin ka'e. Imala Gara Finfinne Roobii kana dubbannee Jimaata Finfinneetti nawaame. Keessi kiyya waan amaneef hin shakkine. Nama abjuudhaan narge kanan arga jedheetuman bariidhaan Naqamteerraa ka'ee Fimfinneettin qajeele. Yeroon gara Finfinnee deemu sana yaada lamatu sammuukoo keessa ture. Yoo inni dhuguma ta'e anis yaada heerumuu kana waan qabuuf natti tola, yoo inni nasobemmoo achuma gaheen mana firaa bulee deebi'a kan jedhu ture. Buufata Konkolaataa Finfinnee… Cimdiiwwan lamaan guyyaa tokkoon dura ergaa karaa Facebook waliif barreessaniin alatti qaamaan lachuu wal hin beekan. Lamaan isaanii keessayyuu miirri shakkii tureera. Bakki isaan itti walarguuf walbeellaman ammoo Buufata Konkolaataa Finfinnee (Awutoobistaraa) dha. Wanni Facebook kun silaa hin beekamu tarii nama biraa taatii laata jedhee shakkaatuman gara Awutoobistaraa deemee. Yeroon toora sana gahu naaf bilbilte. Bilbila dubbisaa ijaanimmoo nan barbaadaa ture. Akka tasaa dubartii guddoo furdoon tokko ammoo bilbila haasaa gara kiyyatti as cehaa turte. Nan bade, ishee kanaa jedheetan baayyeen rifadhe. Dubartiin sun bilbila haasaa nabira darbitee deemnaan naasuun narraa deeme. Gara keessaa Seenuuf jedheen toora karraa yoon gahun sagalee 'Sool' jedhun dhagahe. Yoon ilaalu ishuma ani facebook dhaan argedha. Nan gammade. Guyyaa sana nulachuu miira wal wallaalchisaa keessa turre. Galgala sana teenyee waan baayyee haasofne. Sanbooda nulachuu wal amanne jechuuun waan gaafasii yaadata Solomoon. Qubeelaa guyyaa lammaffaatti… Bariituusaa isheen gara Naqamteetti deebi'een uffataa fi meeshaa kiyya fudhadhee deebi'a naan jette. Mucayyoo tana keessi kiyya jaalateera. Yoo deemtee achumaan haftehoo jedheen sodaadhe. Booda qubeelaa siifgodheen deemta jedheen. Isheenis baayyee gammadde. Piyaassaa deemneen qubeelaa biteefii achuma mana Warqii sana keessattin qubatti kaa'efi. Warruma suuqichaatu harka nuuf rukutee achumatti xumurre. Kun kan ta'e Facebook dhaan walii barreessuu jalqabnee guyyaa sadaffaatti, erga qaamaan walarginee immoo guyyaa lammaffaatti jechuudha. Qubeelaa ergan godheefiin booda gara Naqamtee deebitee meeshaa fi uuffata fudhattee deebitee waliin jiraachuu jalqabne. Walbarree torban osoo hin guutin walfuunee waliin jiraachuu jalqabne jechuudha. Maatii fi hiriyoonni maal jedhan… Abaaboon qubeelaa erga godhatteen booda wanti hunduu dhugaa akka ta'e guutumatti waan amanteef bilbilumaan maatisheetti himte. Maatii kiyyatti kanin hime ergan guutuutti amaneeyi. Abbaankoo erga itti amantee haa ta'u naan jedhe. Hiriyoonikoos gaafan qubeelaa godhadhee Naqamteetti deebi'u amanuu dadhaban. Hedduun isaanii waan kun dhugaadha jedhanii hin amanne ture. Baayyee shakkan. Garuu Abjuun sun dhugaa ta'ee nuti walfunee bulti eebbifamaa qabaachuu dandeenyeerra. Cimdiiwwan Abjuun walitti fide kun amma waggoota sadii bulti keessa waliin jiraataniiru. Mucaa tokko 'Faaruu' jedhamtus godhatan. Dhaamsa… Bultiin kennaa waaqarraa namaaf kennamu yaada jedhu sana kan keenya kanarraa ka'eetin amane. Amma nuti walqorannee, walbarree, jaalala keessa waliin turree miti kan walfuune. Nama torbee tokkoon dura wal hin beeknetu torbee booda dhirsaa fii niitii ta'e jedha Solomoon. Yeroo tokko tokko waan baratame keessaa bahanii ilaaluunis gaarii natti fakkaata. Bultii keenya keessa amma yoo ilaalte namni hamma keenya gammadaan waan jiru natti hin fakkaatu. Amma anii fi isheen akka abbaa manaa fi haadha warraa mana tokko keessa waliin jiraatuu osoo hin taane akka jaalallee haaraa reefu walbareeti. Jaalalli keenya daran cimaa deeme. Ani amma dura nama bultiin of hidhuudha, nama dhiphisa, ulfaataadha jedhee yaadu ture. Amma garuu hojiidhaa bahee hamman mana galee ishee fi mucaakoo arguttan ariifadha. Abaaboonis akkas jechuun ibsiti. Murteema keenya lamaaniin torbeema tokkotti walfuunus amma bulti bareedaa jaalalaan guutame dabarsaa jirra. Namooota yeroo dheeraa fi ulaagaa baayisuutti amananiifis kunis akka jiru bulti keenyarraa kan baratamudha jechuun xumurte.


Ertiraa፡ Biyyatiin guyyaa walabummaa ishee 31ffaa haala akkamii keessa dabarsiti?

Guyyaan har'aa Caamsaa 24, Ertiraaf waggaa 31ffaa walabummaashee itti labsiteedha. Torbeewwan darban irraa kaasee lammiileen Ertiraa biyya keessaafi biyya alaatti argaman guyyicha haalawwan adda addaatiin kabajataa jiru. Addi Bilisa Baasaa Ertiraa (Shaabiyaa) kan waggoota 30'f qabsoo hidhannoo ummata Ertiraa hogganaa ture guyyaadhuma kanatti ture magaalaa guddoo biyyattii Asmaraa kan to'ate. Waggoota kanneeniin boodas Ertiraatti miirri waraanaa mul'ateera. Waraanni Ertiraan baroota dheeraaf gaggeessites kan buqqaatiiwwan hedduu hordofsiiseefi namoonni gara miiliyoonatti siqan akka biyyaa baqatan kan dirqamsiise ta'u akka sababaatti kaafama. Bilisummaan booda baqattoonni kuma dhibbaan lakka'aman gara biyyasaaniitti deebi'uu eegalanii ture. Haata'u malee, sababii tajaajila biyyaaleessaa, sarbama mirgootaa fi rakkooleen siyaasaafi hawaasummaa biraa biyyattii keessa itti fufeen hedduun biyyaa baqatu. Waggoota darban keessa daa'immaniifi dubartoota kumaatamaan lakkaa'aman dabalatee, biyyasaaniitii baqataniiru. Hedduunis osoo godaansa irra jiranuu gammoojjii fi galaanarratti haala sukkaneessaan lubbuusaanii yoo dhaban, kaan ammo miidhama qaamaatiif saaxilamaniiru. Itoophiyaa keessatti qofa baqattoonni Ertiraa kuma 200 ta'an akka argaman himama. Sudaanittis lammiileen Ertiraa bufataalee baqattootaafi magaaloota garaa garaa keessa jiraatu. Ertiraan waggoota 31 darban keessa wantoota dhabdee keessaa tokko dhabiinsa humna namaa ta'u mala jedhu xinxaltoonni. Qondaaltonni mootummaa gama isaanitiin eejansiiwwan tikaa warra lixaa fi eejansiiwwan baqattoota Mootummoota Gamtoomanii, imaammanni isaan hordofan baqannaa godaantota Ertiraa kan jajjabeessuudha jechuun himatu. Dhiheenya kanas UK'n baqattoota koolugaltummaa gaafatan gara Ruwaandaatti dabarsuuf, motummaa Ruwaandaa waliin waliigaltee mallatteessuun ni yaadatama. Ertiraanoonnis murtee kana mormaniiru. Waggoota 31 darban keessa ummanni Eertiraa waraana qabatamaa fi oduuwwan waraanaa irra bilisa kan ta'an waggoota muraasaaf qofaa ture. Eertiraan erga biyya bilisaa ta'uun hundooftee kaasee, Sudaan, Yeman, Jabuutii fi Itoophiyaa waliin waldhabdee daangaatiin waraana keessa galte jirti. Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad tarkaanifii fudhataniin Itoophiyaafi Ertiraan Adooleessaa 2018tti ''waliigaltee nagaafi jaalalaa'' waliin mallatteessan. Isaan boodas biyyoota lamaan jidduutti abdiin nageenyaa dabalee ture. Waliigaltee nageenyaa sanaan kan ka'ees MM Abiya Ahimad badhaasa Noobeelii nageenyaa badhaafamamaniiru. Yeroo sanattis, ''Waraanni Itoophiyaafi Eertiraa jidduu jiru dhumeera. Barrii nageenyaafi jaalalaa saaqameera,'' jedhamee ture. Pirezidaant Isaayaas Afawarqiin wayita MM Abiy Ahimad waliin wal arganiitti, ''Carraan waggoota 25 darban keessatti bade haala kamiinuu safaramu hin danda'u. Har'a garuu bakka jiruutti taanee hin machoofne, qabeenyaasaa guutuu deebisiifneera'' jechunsaanii ni yaadatama. MM Abiy Ahimad gamasaanitiin haasaa Asmaraatti taasisaniin, ''oduu waraanaafi waraana dhagahuun nu haa gahu'' jechuun dubbii onnee namoota hedduu xuqe taasisan. Waldhabdeen TPLF kan woggoota 30n darban keessa siyaasa Itoophiyaa olaantummaan hogganaa ture jidduutti ture cimaa dhufuun jalqaba Sadaasaa 2020 waraanni akka ka'uuf madda ta'eera. Waraana kanaanis Abiy Ahimad waliin firooma kan uummattee Eertiraan loltoota ishee waraana Itoophiyaa waliin hiriirsite turte. Waraanicha keessattis waraanni Eertiraa ajjeechaa jumlaa fi miidhaa saalaa raawwachuun Komishinii Mirga Namoomaa Itoophiyaa, Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii, Aminastii Intarnaashinaal fi Humaan Raayitis Waachiin himannaan irratti dhiyaateera. Eertiraan garuu himannaawwan kanneen hin fudhattu. Raayyaan Itoophiyaafi humnootiin Tigraayis haaluma walfakkaatuun himatamu. TPLF himannicha kuffiisuun qama walabaatiin akka qoratamu gaafateera. Ameerikaan waraana Tigraayiin walqabate Eejjansiiwwan tikaa Eertiraa fi hoggantoota akkasumas paartii biyya bulchu, dhaabbilee fi aanga'oota irra qoqqoophaa keesseetti. Waraana Tigraayiin loltoonni Eerturaa meeqa akka du'an hanga ammaatti beekamu baatulleen, gama maraanuu namoonni kumaatamaan lakkaa'ama ajjeefamuuti ibsama. Waraanni miidhaa namoomaa olaanaa qaqabsiise kunis baatiiwwan darban muraasaaf kan qabannaa'e fakkaatulleen, torbanoota dhihoon asitti garuu humnootiin falman hundumtuu qophii waraanaa haaraa yoo taasisanii fi ibsawwan yoo baasan dhagahamu. Kanaanis waraanichi irra deebiin akka hin kaaneef yaaddoo uumeera. Eertiraan waggootan jalqabaa torban walabummaa keessatti guddina diinagdee abdii kennuu agarsiisuu dandeessee turte. Haata'u malee sababii waraana Itoophiyaa waliin eegalamee tureetti, qabeenyaa waraanaan baduun alatti, daldalli biyyoota lamaan jidduu ture waan adda citeef Eertiraaan baayyee miidhamte turte. Warshaaleen yeroo sana Eertiraa keessa turan gabaan isaanii inni guddaan Kaaba Itoophiyaa waan tureef daldalli alaashee adda citeera. Warshaalenis oomishasaanii dhaaban. Waraanicha hordoofees daangaaleen biyyoota laamaanii cufamuun alatti, humni namaa hedduun waraana biyyaaleessaa irratti hirmaachuun, biyyattii keessatti rakkoon hawaasummaafi diinagdee akka cimu taasisee ture. Abbootiin qabeenyaa mana daldalaa umuriin isaanii wagga 18 hanga 40 ta'an dabalatee tajaajila loltummaa barri dheerina isaa hin daangeffamne akka deeman dirqisiifamuu isaaniitiin daldalli isaanii cufateera. Dabalataanis, siyaasa Eertiraa olaantummaan gaggeessaa kan jiru paartiin biyya bulchu dinagdee biyyatii to'achuu isaatiin, hirmaannaan abbootii qabeenyaa dhiphaa ta'uufi kan daangeffame ta'uu isaatiif hedduun isaanii biyyaa ba'aniiru. Lammileen Ertiraa hojii uumuu danda'an biyyattii gadhiisanii gara Itoophiyaa, Sudaan Kibbaa, Yugaandaa, Angoolaafi Afrikaa Kibbaatti baqachuuf dirqamaniiru. Adeemsa bulchiinsa bajataa al-idilee mootummaan deeggaru ifa ta'uu dhabuu isaa irraa kan ka'e haalonni rakkisaa dhufuu isaanii ogeeyyin diinagdee ni dubbatu. Baroota hedduuf mootummaan dhiyeessii nyaataa bu'uura ta'an to'achuudhan kuppoonii uummataaf qoodaa jira. Kana kan caalu ammoo, dhaabbileen mootummaa fi dhuunfaa heddu dhiyeessiin humna ibsaa dhabuu irraa kan ka'e kasaaraa guddaadhaf saaxilamuu isaanii Pirezidaant Isaayas ibsaniiru. Kunis dameewwan diinagdee biyyattii kan biroo irratti rakkoo dabalataa geessiseera. Eritiriyaa keessatti dameewwan diingadee ijoo kan ta'anii fi waggoota dheeradhaaf kan addaan citan dame ijaarsaa yoo ta'an, kufaatii dinagdeetif sababa akka ta'antu dubbatama. Weera koronaavaayirasii fi hongee dabalatee sababoota armaan olitti eeramaniin diinagdeen biyyattii laamsha'e jireenya ummatichaa irratti hiyyummaa, beela fi gidiraan akka baay'atu taasiseera. Pirezidaant Isaayas tarsiimoo "of-danda'uu" jedhu hordofuu irraa kan ka'e mootummaan isaanii deeggarsi namoomaa biyya alaa irraa akka hin galle godhameera. Bara 2001 hanga 2006 qofaatti dhaabbileen deeggarsa namoomaa hedduu Eeritiraa keessaa ari'amaniiru. Bara 2005 A.L.A tti dhaabbanni Ameerikaa misoomaa fi deeggarsa namoomaa irratti hojjatu USAID biyyattii keessatti akka hin hojjanne godhame. Sadaasa, 2006 tti ammoo dhaabbileen Mersii Koorpisi, Konsarni fi Akkord jedhaman eeyyamni isaanii irraa mulqamee biyyaa akka bahan godhamaniiru. Yeroo ammaa kana diinagdeen biyyattii galii diyaaspooraa irraa argamu irratti kan hirkateedha. Haa ta'u malee, sharafa biyya alaa to'atee kan jiru mootummaa biyyattii waan taheef lammiilen biyyattii heddun ni komatu. Waggoota 31 darbanitti uwwisni bu'uuraalee misoomaa dabaleera jedhamus tajaajilliwwan keessaa kanneen akka baruumsa fi fayyaa gadi adeemaa akka dhufetu ibsama. Waggoota dhiyoos asitti mootummaan dhaabbilee fayyaa fi barnootaa Waldaa Kaatolikii jalatti bulaa turan dhuunfachuu isaa hordofuun rakkoolen turan caalmatti babal'ataniiru. Gama biraatin, tajaajilli bishaani fi ibsaa al-idilee magaalatti argamu waggoota hedduuf lammiilee kan rakkisaa ture yoo ta'u, dhaabbileen fayyaa ammo rakkinichaaf saaxilamoodha. Waggoota lamaan darbanitti koronaavaayirasiin lubbuu lammiilee miliyeena 15 yoo galaafatu, rakkoo cimaas geessiseera. Eeritiriyaan yeroo jalqabaatif nama vaayirasichaan qabame kan beeksifte Sadaasa 21, 2020 ture. Kana hordofuun lammiilen hedduun hanqina nyaatatiin rakkataa osoo jiranii uggura sochii keesse. Biyyoonni hedduun lammiilee isaaniitiif talaallii koronaa vaayirasii kennanis, Eertiraan Afrikaa keessaa biyya lammiilee isheef talaallii vaayirasichaa kennuu hin jalqabneedha. Kuni ammoo lammiilee biyyattii sababa gara garaan biyyaa bahan irratti dhiibbaa cimaa geessisuu irraa kan ka'e Eertiraanonni tokko tokko gara biyyoota ollaa deemun talaallii vaayirasichaa fudhachuuf yaalu. Eertiraan fedhii ishee fi haalota dirqisiisoo ta'aniin walitti dhufeenya dippilomaasii idil-addunyaa irraa gargar baatee turteetti. Raashiyaan Yukireen weeraruu isheetin ijjannoon Eertiraan agarsiifte mata duree dubbii ta'eera. Ji'a sadaasaa keessa Manni Maree Nageenyaa Mootummoota Gamtoomanii Raashiyaan Yukireen weeraruu ishee mormee murtii yeroo dabarse Afrikaa keessaa biyyi ejjennoo UN mormite Eertiraa qofa. Eertiraan poolisiin dhimmaa alaa hordofu qajeelfama irratti kan hundaa'edha jettus, dippiloomatonni duraani fi xinxaaltonni walitti dhufeenya idil-addunyaa heddu akka jedhanitti biyyattiin hariiroon dhimmaa alaa hordoftu jijjiiramaa fi tarsiimawaadha jedhu. Baha giddu galeessatti hariirooo jijjiiramaa agarsisuu ishee akka ragaatti fudhatu. Tasgabbii dhabuu nageenya Baha Afrikaa keessaa Eertiraan qabdi himanni jedhu irra deddeebin dhiyaachaa ture. Haa ta'u malee, tasgabbii dhabuu keessoo biyyoota tokko tokko mudatu furuudhafis kaka'uumsa yeroo agarsiiftu ni mul'atti. Waggoota 15 dura humnoota Somaaliyaa addaa addaa gara tokkotti fiduudhaf dhaamatin isheen taasifte hin milkaa'in hafe. Gama birootin, Hidha Haaromsaa Guddicha Itoophiyaan ijaaraa jirtu ilaalchisee waldhabdee Sudaan, Masirii fi Itoophiyaa gidduu jiru furuuf yaalaa akka turtetu himama. Dhiyeenya kana ammoo rakkoo Sudaan hanga ammaa xumura dhabe furuudhaf kaka'uumsa haaraa akka jalqabde ibsitee jirti. Xinxaaltonni akka jedhanitti garuu Ertiraa keessatti paartilee siyaasaa yaada garaa garaa qabanii fi bulchiinsa dimokiraasii osoo hin keessummeessin Sudaan adeemsa cehuumsa gara dimokoraasitti taasiftu keessatti gaheen mootummaan Ertiraa xiqqaadha. Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii fi dhaabbileen mirga namoomaf falman heddu sarbama mirga namaa cimaadhan Eertiraa komatu. Erga akka biyyaatti walabummaa ishee gonfattee kaastee Eertiraan namoota dhuunfaa hedduu murtii seeraa malee hidhuu, dhoksuu fi ajjeesudhan hadheeffamti. Mootummaan biyyattii Waldaalee Warra Wangeelaa heddu dhorkuudhan gaggeessitoota hidheera. Kanarraa kan ka'e amantoonni hedduun baqataniiru. Mootummaan gama isaatin nageenya biyyoolessaa eegufan kana godhe jedhee falmata. Eertiraatti gabaasan Addaa Mirgoota Namoomaa Mootummoota Gamtoomanii Mahaammad Abadulsalaam haala biyyattii keessa jiru, "hanga ammaatti Eertiraan bifa dimokiraasitiin seerotaa fi dhaabbilee mirga namoomaa eegan hin qabdu" jedhuun bara darbe ibsee ture. Mahaammad Abdulsalaam akka jedhetti heerri mootummaa fi sirni haqaa bilisa ta'e jiraachuu dhabuun isaa Eertiraa keessa olaantummaa seeraa akka hin jirre agarsiistuudha. Namni ganna 76 Pirezidaant Isaayas, heerri mootummaa biyyattii bara 1997 tti bahe "osoo hin dhalatin kan du'eedha," kanaaf ammoo isa kan bakka bu'u heerri biraan akka wixineeffamu bara 2014 dubbachuun isaa ni yaadatama. Haa ta'u malee, hanga ammaatti heerri barreeffame hin jiru, adeemsi wixineessus hin eegalamne.


Itoophiyaan anniisaa hangam biyyoota ollaatti gurgurti, fedhiin biyya keessaawoo?

Waggaa 10 dura Jabuutiitti annisaa Elektiriikii gurguruu kan eegalte Itoophiyaan, waggoota 10 keessatti doolaara miiliiyoona 90 damee kanarraa galfachuu dandeesseetti. Piroojektiin dhiyeessii anniisaa kanaa kan eegale deeggarsa doolaaraa biiliyoona 95 Baankii Misoomaa Afrikaarraa argameen ture. Jabuutiitti anniisaa MW 22 dhiyeessuun gurgurtaa kan eegalte Itoophiyaan, Baha Afrikaatti qofa osoo hin taane guutuu Afrikaa keessatti gidduu-gala annisaa ta'uuf karoora waggoota 10 qopheessiteetti. Kanaan bara 2022'tti Itoophiyaan hanga annisaa maddisiistuu GWH kuma 20 kan biyyyoota ollaatti gurgurtu ammoo 7,184 akka gahu karoorfame. Ammaan tana Itoophiyaan Sudaaniifi Jabuutiitti anniisaa gurguraa kan jirtu yeroo ta'u, Keeniyaafis dhiyeessii anniisaa eegaluuf ijaarsi sarara ibsaa xumuramee, dhiyootti hojii akka eegalu eegama. Karoorri ammatti jiru gurgurtaa anniisaa irraa waggaatti doolaara miiliyoona 70 argachuudha. Daayireektarri kominikeeshinii Korporeeshinii Humna Ibsaa Itoophiyaa Obbo Mogas Mokonniin, Sudaaniifi Jabuutiif MW 100 dhiyeessaafi kaffaltiin isaas bu'uuruma waliigaltee kanaan raawwatamaa jedhan. Ji'oota sagal darbanitti kubbaaniyyaa Elektirikii Sudaaniif sa'aatiin Kiiloo Waattiin miiliyoona 774.2 ta'u kan karoorfamee turerra caalmaa dhibbeentaa afurii qabu dhiyaateera jedhan hoogganaan kun. Gara Jabuutiittis akkasuma anniisaa Sa'aatiin Kiiloo waattiin miiliyoona 427.1 ta'u kan karooraan olitti caalmaa dhibbeentaa 11 qabu dhiyaateera jedhan. Gurgurtaa ji'oota saglan kana keessatti biyyoota lamaan kana gidduutti raawwatame irraa galiin doolaara miiliyoona 67 argamuu obbo Mogas himaniiru. Bara 2013 keessa gurgurtaa anniisaa irraa galiin argame doolaarri miiliyoonni 90 yeroo ta'u, galii isa olaanaa ta'uus himaniiru. Waggaa lama dura hidhi biyyattii keessa turan bishaan gahaa hin arganne waan tureef dhiyeessii anniisaa biyyoota alaa keessumaa kan Sudaan irratti adda cituun mudatee ture. Hidhoonnni akka Qooqaa, Malkaa Waakkannaafi Gibee sadii bishaan gahaa sababa hin arganneef galiin waggaa gurgurtaa kanarraa argamu miiliyoona 60 qofa ture. Kanumaan walqabatee Sudaan kaffaltii anniisaa Itoophiyaaf hin raawwanne akka jiruufi Itoophiyaan kaffaltiin sun akka raawwatuuf Sudaanitti xalayaa barreessuun gabaafameera. Hoogganoonni Sudaan tasgabbii dhabuu biyyattii mudate akka sababaatti kaasuun ''naa obsaa, dhiyeessiin anniisaas narraa hin dhaabbatiin'' deebii jedhu kennaniiru. Kaffaltiin Sudaan Itoophiyaaf hin raawwanee kan ji'a jahaa akka ta'ullee Obbo Mogas himaniiru. Keeniyaatti anniisaa gurguruuf karoorri erga qophaayee waggootni lakkaawwamaniiru. Biyyoonni lameen dhimma kanarratti waliigaltee erga mallattesaaniis waggoonni 10 darbaniiru. Waliigalteen Ministira Bishaanii, Jallisiifi Inarjii Itoophiyaa yeroo sanii Obbo Alamaayyoo Taganuufi gita isaanii Keeniyaa gidduutti mallatteeffameen dhiyeessiin anniisaa waggaa afur booda jechuunis waggaa jahaan dura eegalama jedhame ture. Sarara humna ibsaa dhiyeessu kana Itoophiyaan waggaa darbe ijaartee kan xumurte yeroo ta'u, ijaarsi sarara kanaa gara doolaara biiliyoona 1.3 gaafata. Obbo Mogas sararri kun daangaa Itoophiyaa keessa qofa km 412 kan dheeratu yoo ta'u walumaagalatti ammoo KM kuma tokkoo ol dheerata jedhan. Baasiin piroojektii kanaa liqii baankii addunyaarraa argem doolaara miiliyoona 684 argameen hojjetame. Baankiin Misoomaa Afrikaas hojii kanaaf deeggarsa doolaara miiliyoona 350 ta'u raggaasee ture. Biyyootni lameenis bajata mataa isaaniin hojii kana milkeessuuf tumsaniiru. Gama Itoophiyaan hojiin ijaarsa barbaachisuu xumuramus gama Keeniyaan kan hin xumuramne waan ta'eef yeroo eegaluun irra ture irraa waggaa tokkoon barfateera. Fulbaana 2021 aanga'aan Keeniyaa dhimma kana mariyachuudhaaf gara Itoophiyaa imalanii waliigaltee amma duraa jabeessuun, hojii pirooketii kanaa goolabuuf waliigaluu Obbo Mogas himaniiru. Gama kaaniin Itoophiyaan tibba kana Sudaan Kibbaaf anniisaa dhiyeessuuf waliigalteerra geesseetti. Biyyoonni lameen waggoota sadan dhufan keessatti dhiyeessii anniisaa eegaluuf waliigalan. Sararri humna ibsaa kun waggaa tokkoo booda waggoota lamaaf misoomee xumuramuuf waliigalame. Waliigalteen kun hojii boqonnaa lamatti qoodame kan qabu yeroo ta'u inni jalqabaa ijaarsa sarara ibsaa km 357 dheeratu kan magaalaa Gaambeelaa ka'ee magaalaa Sudaan Kibbaa Malaakal kana gahuudha. Inni lamata ayeroo dheeraa fudhata jedhame ammoo Teeppii irraa gara Baaroo Jubaa adeemuu sarara km 700 dheeratuudha. Ijaarsi sarara kanaa erga xumuramee booda waggaa jalqabaatti Itoophiyaan annisaa Meggaa Waattii 100 Sudaan Kibbaaf dabarsiti. Hanga kanaan jalqabama malee akkuma bu'urri misoomaa annisaa Sudaan Kibbaa wayyaa'aa adeemeen hangi anniisaa dhiyaatuuf dabaluu akka danda'u Obbo Mogas himaniiru. Yeroo dheeraa keessa Itoophiyaan Somaalilaand, Ruwaandaa, Taanzaaniyaafi Burundiif anniisaa dhiyeessuuf karoora qabdi. Haata'u malee mariin godhamee bu'uurri misoomaa dhiyeessii anniisaaf oolu diriirsuun waggoota fudhataa jedhu Obbo Mogas. ''Biyyootni ollaa keenyaa fedha qabaachuu isaanii nuuf ibsaniiru'' kan jedhan Obbo Mogas, biyyootni akka Sudaan anniisaa bitachuu eegalaniis anniisaa dabalataa akka barbaadan ifa godhaniiru jedhan. Sudaan ammatti anniisaa hanga MW 200 Itoophiyaarraa argachaa kan jirtu yeroo ta'u, anniisaa dabalataa MW 1,200 akka barbaaddu ibsite. Amma MW 1,200 gara Sudaanitti erguuf akka biyyatti humni hin jiru. Kana keessummeessuu hin dandeenyu. Bu'uura misoomaa amma jiruun ammoo waan ta'uu danda'u miti. Kanaaf inni fuula duratti waan deebii argatu ta'a.'' Gurgurtaa anniisaa biyyoota alaa wajjin walqabatee inni ijoon fedhii biyya keessaa guutuu akka ta'e kan dubbatan Obbo Mogas fedha biyya keessaa guutuun yoo dadhabame guutummaatti gurgurtaa alaa dhaabuuf murteen ni fudhatamaa jedhan. Kanaafis akka fakkeenyaatti ALI bara 2011'tti hanqinni anniisaa waan mudateef Sudaaniif dhiyeessii kennamaa ture adda cituu yaadataniiru. Ejjennoon fedha biyya keessaaf dursa kennuu kun biyyoota anniisaa Itoophiyaarraa bitachuu fedha hedduu akka hin gammachiifnes dubbataniiru. Itoophiyaa keessatti uummatni miiliyoonaa hedduun lakkaawamutajaajila anniisaa elektirika amalee jiraata. Bakka tajaajilicha argatanittis adda ciccituun irra deddeebiin mudata. Magaalaaleen dabareen anniisaa argatu. Kun ta'ee osoo jiruu gabaa alaaf anniisaa gurguruun akkamiin ilaalama gaaffii jedhuuf deebii kan kennan obbo Mogas, Warshaalee dabalatee fedhiin anniisaa warra biyya keessaa osoo hin guutamiin daldalli akka hin raawwatamne dubbatu. Qajeelfama gurgurtaa anniisaa biyyoota alaa qophaaye keessatti anniisaan Itoophiyaan gurgurtu kan omishtu keessaa dhibbeentaa 10 qofa akka ta'u eeramuu himu. Hidhi Haaromsaa Itoophiyaa MW 6,000 omisha jedhame yeroo xumuramu hangi anniisaa gurguramuus ni dabalaa jedhu. ''Anniisaa guddaa omishneerra jennee wanna omishine alatti hin erginu. Fedhiin anniisaa biyya keenyaa iddoo hunda jira. Uummatni anniisaa fedhu hedduudha. Bu'uura misoomaa elektirikaa babal'isuu gaafata. Kanaaf hangi omishame hunduu hin gurguramu.'' Gurgurtaan gaggeefamu fayyadama anniisaa biyya keessa jiru hubannoo keessa galchuuni jehdu obbo Mogas. Itti fayyadamni anniisaa guddaan kan galmaahu ganama fi galgala sa'aa 12- 4 ta'uuf isaa booda akkaan akka xiqqaatus dubbataniiru. Gurgurtaan anniisaa biyya alaa amala fayyadama kanaa hubannoo keessa galchuus himaniiru.


Barruun Time MM Abiy Ahimadiifi Timniit Gabruu namoota 100 dhiibbaa uuman keessatti akkamiin filate?

Barruun beekamaa Ameerikaa Taayim [Time] jedhamu namoota bara 2022 keessa sadarkaa idil-addunyaatti dhiibbaa uumaan ykn dhageettii guddaa qaban 100 ifa godheera. Kanneen keessa Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimadiifi saayintistii kompiitaraa kan taate dhalattuun Itoophiyaa lammii Ameerikaa Timniit Gabruu (PhD) jiru. Tarree hoggantoota addunyaa dhiibbaa uuman jala Pirezidant Baayidan, Pirezidantiin Raashiyaafi Yukireen, kan Chaayinaa, akkasumas pirezidantiin dubartii jalqabaa Taanzaaniyaa, Saamiyaa Suluuhuu Hasan, keessa jiru. Gabaasi kuni bahuu hordofee Waajjirri Ministira Muummee Itoophiyaa komii ibseera. Ibsa dabalataa akka kennu barruu Taayimitti xalayaa erguun isaa barameera. Barruun wagga waggaan namoota dhiibbaa sadarkaa addunyaatti uuman filatu kun, kana duras bara 2019 MM Abiy kanneen dhiibbaa uuman keessaa tokko godhee fileera. Yeroos Fayyisaa Leellisaan MM Abiy akkuma aangootti dhufaniin hojii abdii namatti horu raawwatan eeruun barruu Time kanaaf barreesse. Waggaa darbe keessumaa waraana Kaaba Itoophiyaan walqabatee waraana mariin xumura itti tolchuu qabu jedhamuun badhaasa Nobeelii Nagaa kan fudhatan MM Abiy Ahimad qeeqamaa turan. Kanaanis, hariiroon MM Abiyyiis ta'e Itoophiyaan biyyoota Lixaa waliin qabdu hammaatee ture. Barruun kun MM Abiy Ahimad barruu kana keessa akkamiin akka file yoo ibsu, Itoophiyaafi Ertiraa gidduu nagaa buusuu isaanii hordofee badhaasa Nobeelii fudhachuu yaadachiise. Dabaluunis, lola Tigraay irratti humni waraanaa MM Abiy hirmaate badii sarbama namoomaa olaanaan itti-gaafatamoo ta'aniiru jedha. Barruu kanarratti, MM Abiy kan ibsite gaazexeessituu barruu kanaa Ariyaan Beekaridha. Beekar ''humnoonni MM Abiy miidhaa saala bu'uura godhateefi himannaan saba dhabamsiisuu (ethnic cleansing) irratti dhihaateera,'' jette. Dabaluunis, beelli miiliyoonota yaachise mudateera jechuun ibsite. Sadaasa 2020'tti humnoonni TPLF Izzii Kaabaa Raayyaa Ittisa Itoophiyaarratti haleellaa banuu hordofee waraanni eegale baatii 19 lakkoofsiseera. Waraana kana irratti qaamoleen qooda fudhatan marti mirga namoomaa cabsuun dhaabbilee mirga namoomaan himatamaniiru. Gama kaaniin, mootummaan federaalaa konkolaattonni deeggarsa namoomaa fe'an gara Tigraay akka hin seenne kan gochaa jiran humnoota Tigraayidha jechuun himata. Isaan himannaa kana hin fudhatan. Gaazexeessituun barruu Time fi waajjira isaa Afrikaaf hooggantuu olaantuu kan taate Ariyaan Beekar ji'oota muraasa dura mootummaan federalaa 'deeggarsa namoomaaf jecha lola dhaabuu' yaadachiifte. Ta'ullee, labsiin kuni gara caalu tarsiimoowaadha jechuun deeggarsi namoomaa gahes xiqqoodha jechuun ibsiti. Gabaasi kuni bahuu hordofee Pirees Seekireetariin Waajjira Ministira Muummee, Aadde Billanee Siyyuum barruu Taayimiif xalayaa komii ibsu barreessaniiru. Ergaa isaaniin wanti waa'ee Ministira Muummee Abiy Ahimad barraa'e ''beekaa maqaa balleessuufi,'' yaadameeti jedhaniiru. Dabaluunis, taateen kuni dhimma eenyummaa dhuunfaa MM Abiy irratti kan xiyyeeffatedha jechuun waa'ee waraanichaa odeessa gama tokkoon jiru qofa barruun kuni dhiheesse jedhan. Barruun kuni ''haqa dhiisee odeessa isaa maaliif addunyaatti tamsaasuu'' akka barbaade ibsa akka kennu Billaneen xalayaa erganiin gaafataniiru. Kana dura dhaabbata teknolojii guddicha Google keessa qorattuu Hubannoo nam-tolchee (AI) kan turte Timniit kanneen barana dhiibbaa uumuun filataman keessaati. Barruu kana keessa waa'ee ishee kan barreessite Giddugala UCL'tti Daarektara Kiritikaal Intarneet Inkuwaayarii kan taate Saafiyaa Nobeelidha. ''Dhaabbilee gurguddoo akka Google dura dhaabbachuun cimina gaafata,'' jechuun ishee jajje. ''Teknolojii fooyyessuuf dogongorota adda baasuuf yaaltus loogii waan saaxilteef ari'amteetti,'' jechuun Saafiyaa barruu kanarratti barreessiteetti. Timniit osoo dhaabbata Google irraa osoo hin ari'amiin dura qorannoon isheen waahila ishee waliin dalagde loogii sanyummaa Google keessa jiruufi dhiibbaa AI naannoorratti qabu saaxileera. Argannoon qorannoo kanaa garuu ogeeyyiin tekinolojii biraa dinqisiifannaa argateera. Saafiyaan barreeffama baruu Time'f barreessiteen Timniit ''nama ijoo hanqina hubannoo nam-tolchee (artificial intelligence) nutti agarsiistudha,'' jechuun ishee ibsite. Fuula namaa yookiin fakkii sosso'u arguun teknolojiin nama adda baasu Facial recognition jedhamu ilaalchisee qorannoon Timniit dalagde loogii mul'iseera. Dhalattuun Itoophiyaa kuni meeshichi dubartoota gurraachaafi magaala adda baasuu akka hin dandeenye bira geessee loogiin akka jiru saaxilte. ''Hojiin ishee loogii teknolojii keessa jiru agarsiisa. Kunis, dararaa hojjetaarra gahu hanga bu'aawwan teknolojii nama loogan gaha,'' jechuun Soofiyaan waa'ee ishee barreessite. Barruun Ameerikaa kuni namoota akka addunyaatti dhiibbaa uuman filachuuf ulaagaa tokkoorratti xiyyeeffanna jedha. Kunis, dhiibbaa dha. ''Eenyu jijjiirama fide? Eenyu guddatee mul'ate? Gama gaariis, gama badaas ta'u danda'a,'' jedha barruun kuni akkamiin namoota akka filu yeroo ibsu. Barruun Time tarree namoota dhiibbaa uuman baranaa keessatti namoota gamaa gamana dhaabatanii waraana keessa jiran filateera. Kunneenis Pirezidantii Raashiyaa Vilaadimiir Puutiniifi Pirezidantii Yukireen Volodimiir Zeleniskiidha. ''Abbaan irree Raashiyaa waraana hamaa duuba jiruufi morkataan isaanii gaggeessummaan goota kan isa taasise pirezidantiin Yukireen,'' jechuun ibsa. Kunis, namoonni lamaan tarree tokko keessa galfamuun namoonni dhiibbaa uuman gama gaarii qofaan akka hin taane ibsa jechuun hima.


Seenaa jaalalaa loltuu Itoophiyaa booji'ameefi qabsooftuu Ertiraa walitti fide

Seenaan jaalalaa dagaagee firii godhate kun diina gamaafi gamanaa dirree waraanaa irratti wal waraanaa turan gidduutti uumamedha. Obbo Maammoon Itoophiyaadhaaf, haati warraa isaa ammoo Ertiraadhaaf duulanii dirree waraanaatti bobbaafaman. Dirree waraanaa keessatti garuu jaalalli karra onnee isaanii walitti bante. Obbo Maammoon jalqaba jaalala loltoota Shaabiyaatiin, booda ammoo kan TPLF'fiin booji'aman. Obbo Maammoon bu'aa ba'iifi seenaa jaalaa isaanii dhiyeenya kana, "Aantu Be Innaat" ["አንቱ በእናት"]  mata-duree jedhuun kitaaba barreessaniiru. Kitaabicha keessatti ofii isaaanii maqaa qooddataa 'Jootee' jedhuun bakka buusuun dhiyeessan. Kitaabni Aantuu Be Innaatuu Jootee seenaa dhugaa Obbo Maammoo Afataa fi haadha warraa isaanii dhugaa kan seenessu yoo ta'u kana irratti BBC waliin turtii taasisaniiru. Obbo Maammoon Naannoo Oromiyaa, Wallagga Bahaa, Aanaa Giddaa Ayyaanaa ganda Sirbaa-Bultum jedhamtutti dhalatani. Haadha isaaniif ilma tokkicha kan ta'an Obbo Maammoon, maatiin isaanii ijoollummaa isaaniin waan adda bahaniif jireenya haadha isaaniirratti kuftee umuriin ijoollummaa isaanii yaaddoon kan guutame akka ta'u taasisuu yaadatu. Barnootaan kutaa sagal akka qaqqabaniin ammoo yaaddoo kana obbaafachuun haadha isaanii gargaaruufis jecha barnoota jaallatan addaan kutanii gara Finfinneetti godaanan. Finfinnee galanii hojii ittiin haadha isaanii gargaaran osoo barbaadanii ammoo hojiin isaan eeggate loltummaa qofa ture. Filannoo loltummaa kanas itti fayyadaman, loltuu ta'an. Bara 1975 keessa Dabre-birhaanitti leenjii loltummaa bu'uuraa ji'oota ja'aaf leenji'uun Ertiraatti ramadaman. Erga Asmaraa yeroo muraasaaf turan booda buufati isaanii Kaaren turte. Bitootessi 23, bara 1976 guyyaa Hizbaawwii Ginbaar Taagaayoch yeroo jalqabaatiif Adda waraanaa Af-abeetitti haleellaa raawwatan ture. Haleellaan sun raayyaa Itoophiyaa irratti naasuu guddaa uume. Maammoon ammo A L I Ebla 17, bara 1977 haleellaa marsaa lammaffaa meeshaa gurguddaatiin gaggeeffameen akka booji'aman yaadatama. "Ani miillakoon rukkutame, kaampiin waraanichaas ni qabame… yeroo sanatti kan du'u du'ee kan hafe booji'ame," jechuun kan yaadatan himu. Loltoota Itoophiyaa 165 booji'aman keessaa Maammoon tokko ture. Kaampiin waraanichaa akkuma loltoota Shaabiyaan to'atameen battalumatti Humni Qilleensaa Itoophiyaa haleellaa gaggeesse. Maammoon loltoonni Shaabiyaa lubbuu booji'amtootaa oolchuudhaaf akka tumsan hin dagatu. Haleellaan humna qilleensaa erga xumurameen booda afaan Tiginyaan, 'Baga lubbuun isin oolche' -  ergaa hawwii ibsachuu qabsaa'ota biraa dhaga'uu isaa ibsa. Booji'amtoonni waa'een siyaasaafi qabsoo ummata Ertiraa barnoonni isaaniif kennamuu jalqabe. Yeroo sanatti, "Dargiin siyaasa tarkaanfataa gaggeessa; lakki faashistiidha falmii jedhaman osoo hin hafiin qabsaa'ota waliin falmii bilisaatu gaggeeffamaa ture,'' jedhu. Barnootaaf jaalala guddaa kan qabu Maammoon baruufi barsiisuu cichoominaan qabatee itti fufe. Rakkoon tokko garuu tureera. Waan ittiin baratan afaan Amaaraan qophaa'e hin turre. Rakkoo kana furuudhaaf jalqabbiidhaaf kan ta'u kitaaba "Accir Magilacaa" jedhu fuula 20 qabu qopheessee maxxanfamee akka rabsamu taasifame. Booji'amtoonni yeroo jalqabaa nu ajjeesu yaaddoo jedhu waan qabu tureef barnootaaf bakka hin qaban ture. Maammoon garuu barnoota qabsaa'onni Shaabiyaa kennan sirriitti hordofuudhaan walumaa galatti kitaabota 15 barreesseera; adeemsa keessas afaan Tigirinyaa sirriitti dubbachuu danda'eera. Kitaabicha keessatti maqaa Jooteefi Galaayee jedhuun kan bakka bu'an Maammoofi qabsooftuu Hiwot Tasfaay wal baruun isaanii baroota 1982 hanga 1983 keessa jalqabe. Raayyaan Itoophiyaa kumaan lakkaa'aman booji'amtoota ta'an filannoo isaanii akka murteessan gaafatamanii Maammoon garuu Hizbaawwii Ginbaariif hiriiree loluudhaaf murteesse. Kanaaf ammoo leenjii loltummaa fudhachuun irra ture. Hiwot, Maammoon bakka Imbool jedhamutti leenjiif yeroo ramadametti kutaa 'Qusannoo" jedhutti ramadamtee turte. Hiwot dubartoota warreen  bara 1978 keessa baayyinaan loltuutti galaniifi qabsaa'ota dubartootaa 'Kamboodiyaa' jedhamuun beekamu keessaa tokko turte. Naannawaa Qaddii Amihaareetti kan argamu Gaaden jedhamuun beekamuun gara qabsootti akka makamte ibsiti. Hiwot taphaafi shubbisa jaallatti ture. Bakka muuziqaan jiruu isheen hin dhibdu ture. Amalli ishee kun ammoo akka isheen Maammoo waliin wal bartuufi hariiroo jaalalaa jireenya ishee jijjiire keessa akka galtu taasise. "Booji'amtoonni nu cinaa turan hojii qonnaa gara garaa hojjechaa turan; dabalataanis sosochiiwwaniifi shubbisawwan aadaas ni gaggeeffamu ture," jechuun haala ture yaadatti. Yeroo tokko [Kutaa Aadaa Lammata Dhalachuu] kan jedhamu garee aadaa booji'amtootaafi Jooteetiin gaggeeffamtuu irratti agarsiisa qopheessite. Maammoon gaggeessaa waltajjii ture. Namoonni naannoo sana turan hordofuudhaaf dhufan. Yeroo sanatti waltajjii osoo gaggeessaa jiruu gidduutti walaloofi ergaawwan gaggabaaboo osoo dhiyeessuu qabsooftuu fuula dura teessee qalbiidhaan hordofaa jirtu tokko hubate. Turee ammo sirba afaan Amaaraa tokko sirbuu yeroo jalqabutti, Galaayeen dhuftee "Haash" ittiin jette. [Akkas jechuun dinqisiifannaa isaaf qabdu ibsatte.] Ija keessa wal ilaalan. Jaalalli ija isaaniitiin galee guutummaa qaama isaanii keessatti lubbuu horate. Hiwoot yerotti sana wayita yaadattu, "haalli hunda isaa, jechuunis dhaabbiin isaa, akkaataa inni itti dubbatuufi sirbu na booji'e. Akkuman argeenan jaalladhe. Achumatti jaalalli ijaan na seente," jechuun ibsiti. Maammoon gama isaatiin, "Yeroo sanatti kan baay'ee na hawwateefi ani isheerraa jaalladhe hidhannoo isheefi akkaataa ittiin hidhattedha ture. ''Kan adda ta'e… ishee irraa ammoo baay'isee bareeda ture," jechuun waan yeroo gabaabduu sana keessatti ta'e hanga har'aa keessa isaa akka jiru dubbata. Isaan booda Maammoon hatee ishee ilaaluu jalqabe. Isheenis jaalalli ijaa ishee qabee waan tureef guyyaa tokko burruusa kadhachuudhaaf gara bakka inni ture deemte. Yeroo sanatti Maammoon warra kaan sooruudhaaf dabareen kan isaa ture. "Yeroo sanatti sooruudhaaf dabareen kan koo waan tureef osoon waan tokko hin dubbatiin ka'een kan isheen ana gaafatten dhiyeesseef," jechuun yaadata. "Waa'ee isaa yeroon yaadu, eessattin isa argachuu danda'a? Inni lammii Itoophiyaadha. Walitti dhufeenyi keenya akkamiin milkaa'uu danda'aa? jechuudhaan dhiphadheen abdiin kuta ture," jechuun miira jaalalaa yeroo sana qabdu yaadatti. Isaan booda Raayyaa Ummaraa waliin hiriiruudhaaf booji'amtoota murteessan 'Himbool' bakka jedhamutti leenjiin kennameefiif gara gareewwan gara garaatti ramadaman. Isaan booda Maammoon 'Hishekib' kan jedhamu giddu-galeessa Sewuraa eegduu [Abiyootii] ta'ee gaheen hojii kennameef. Turtii yeroo ta'eetiin booda Hiwot gara Halawaa Sawuraa [Abiyoot Xibbaqaa]'tti ramadamtee gara Maammoon turetti dhufte. Irra deebiin wal arguu danda'an. Haata'u malee, jaalalli isaanii suutuma suutaan ifa bahaa dhufe sun qormaatawwan kan itti heddummatan ture. "Hedduun isaanii lammii Itoophiyaa kana maaliif itti dhiyaatte? jechuun na rakkisuu jalqaban. Keessattuu yeroo gara jalqabaa namni baayyeen si hin fudhatu," jechuun qormaatawwan dabarsite dubbatti. Isheen garuu, "wantan barbaade yoon godhe maaltu isin galche? Paartiin kiyya yoo anaaf hayyamte isiiniin maaltu yaaddesse. Hundaa ol garuu nama akka koo ta'en jaalladhe. ''Eenyus haa ta'u, eessaayyu haa dhufu, amma jaallee qabsoo kiyya akka ta'ettin beeka. Nan jaalladha," jechuun akka ibsaafiif turteefi jaalalli wanta hin mo'anne akka hin qabne dubbatti. Maammoon, "guyyaa tokko aniifi isheen dahoo keessa teenyee haasa'aa turre. Hogganaan ishee barbaadee waan ishee dhabeef gara bakka turreetti dhufe. ''Guyyattii sana jaalala waliif qabnu waliif ibsinullee isarra darbee garuu wanti goone hin turre," jechuun mudannoo addaa tokko yaadata. Hordoffii jala waan tureef, carraa kana akka naamusa cabsuutti yaadanii adabbiidhaan gara bakka fagoo ta'e birootti jijjiiranii ergan. Bara 1984 Iiziin 'Wuqaawu' jedhamu waraanaan mo'amee Maammoon booji'amtoota biroo barsiisuudhaaf isheen ammoo miseensa eegumsaa taatee garee tokko keessatti akka wal argan lamaanuu ni dubbatu. "Namni hundumtuu tokko miti, kan deeggarus ni jira," kan jettu Hiwoot, Saabaa Yohaannis [maqaa masoo ishee 'Buuf'] kan jedhamtu michuun ishee tokko 'jabaadhu gara duubaatti ilaaluun sirra hin jiru' jechuun akka ishee cinaa dhaabbachaa turte yaadatti. Dhuma irrattis murteerra geesse. "Eessatti wal arganna?" yaaddoon jedhu badaa dhufee waliin jiraachuu akka danda'an fudhataafi keessoo ishee tasgabbeessaa dhufte. Walitti dhufeenyi isaanii bara 1986 ifa ta'e. Aadaa qabsoo keessatti hariiroon jaalalaa yeroo ifa ba'u akka wal kaadhimmachuutti yaadama. Hamiiwwan sadarkaa namoota dhuunfaatti dhaga'aman baduu baataniis guyyaa itti ifa godhan kaasee garuu akka kaadhimaa walii bilisa ta'anii wal gaggaafachuufi waliin yeroo dabarsuu danda'u. Maammoon Saahel yeroo turanitti, "Galaayee Galaayewwaa" jechaa yeroo sirbutti qabsaa'onni dhaggeeffatan, 'Guwal Maa'oo'tiif maqaa masoo 'Galaayee' jedhamu akka baasaniif yaadatu. 'Guwal Maa'oo' ammoo Hiwot Tasfaayidha. Kanarraa ka'uunis, kitaabicha keessatti haadha warraa isaa 'Galaayee' jechuun maqaa kennaniif. Maammoon turtii jireenya booji'amaa waggoota shaniin booda bara 1982 bilisa jedhame. Gara qabsootti makamuu fedhuu isaatiinis mirgi guutuun isaaf kenname. Bara 1988 seenaa qabsaa'aa [Hizbaawii Tigil] keessatti yeroo jalqabaatiif haati warraafi abbaan warraa 36 guyyaa tokkotti Naaqifaatti waliif kakachuun bultii ijaarratan. "Booji'amaan lammii Itoophiyaa Maammoo Afataa jedhamu tokko dubartii qabsooftuu Hiwot Tasfaay -'Guwal Maa'oo' jedhamtu lammii Ertiraa taate waliin walitti dhufuun gaa'elaaf waliif kakatan," oduun jedhu Warraaqsa Ertiraa keessatti dhimma ijoo dubbii ta'e. Maammoon waraanni Naadewu barbadaa'uufi Addi Naaqifaa erga diigamee booda bara 1988 Naaqifaa keessatti yeroo waadaa waliif galanitti wanti ture hawwataa kan turedha. Isaaf kabaja kennuuf jechas sirbi afaan Amaaraa dhiyaateera. "Nan yaadadha yeroo sanatti Al-Amiin Mohaammad Sa'id [itti-gaafatamaan waajira IGDAF kan dhiyeenya du'e] ture haasaa kan taasise," kan jettu Hiwot, gidduu isaanii yeroo jalqabaatiif lammiin Itoophiyaa tokko waadaa gaa'elaa godhachuurra gahuu dubbachuu ibsiti. Cidhi Maammoo fi Hiwot caalaa akka namatti tolu kan taasise, turtii [Caaqulaa] isaanii bakka Maammoon waggoota 12 dura itti booji'ameefi Naaqifaa irraa kiiloomeetira 65 faggaattee argamtu  'Af-aabeet' magaalaa jedhamtu keessa naanna'uun akka dabarsaniif hayyamamuu isaati. Obbo Maammoo fi Hiwot waliin ijoollee afur godhataniiru. Hiwot ''bilisummaan booda bakka haatiikoo jiraattu Gaadeen yoo deemnu, ijoolleefi abbaa warraa koo waliin ture. ''Heerumee ijoollee lama qabadheen deebi'e. Mana wayita geenyuus haadhaafi ijoollee obbooleettiikoon arge. ''Ijoolleekoo qabadhee waanan deemeef miira jiru geeddareera. Yeroo sanatti abbaankoo bakka Daqi'am Haarii jedhamu ture. 'Lammii Itoophiyaa fiddee nutti dhuftee?' jechuun xiqqoo lolee ture,'' jechuun haala ture yaadatti. ''Bilisummaan boodas Asmaraa keessatti manni nuuf kenname. Achumatti gaa'elaan waliin jiraachuu eegalle,'' kan jedhan Obbo Maammoon, barnoota ijoollummaa isaatti adda kute itti fufuuf carraa akka argatan yaadatu. Mana barnootaa sadarkaa lammaffaa Qahaas (Qadaamaawii Hayilasilleesee)'tti barnoota isaanii xumuruun qabxii yunivarsitii galchu argatan. Gaa'elli isaanis cimee jaalalli isaanis waan ho'aa adeemef, mucaan isaanii sadaffaan; Filmoon achuma Asmaraatti dhalate. Isaan booda Asmaraa keessa hin turre. Haadhasaa akka gargaaruuf bara 1995'tti gara Itoophiyaa akka deemaniif hayyamameef. Achiinis mucaan arfaffaa kan yeroo ammaa keessumeessituu balaliinsa xiyyaaraa taate Heenaan Itoophiyaatti dhalatte. Yeroo ammaa kanatti Finfinnee kan jiraataa jiran Obbo Maammoo fi Guwal Maa'oo; ilmi isaanii angafaa bultii ijaarrachuun akkayyaa waan isaan agarsiiseef baayyee gammadoo ta'uu dubbatu. Barreessaa Maammoo Afataa waa'ee kitaabichaa yoo dubbatan, ''kitaabni kun galmee onnee lammiilee Itoophiyaafi Ertiraa keessa jiraatudha,'' jedhu.


Waraana Kaaba Itoophiyaa: 'Booji'amtooti TPLF gadhiise jedhu loltoota miti' - Mootummaa Itoophiyaa

Hidhamtoonni tibbana TPLF'n gadhiifaman baay'ee maatii miseensota waraanaa yeroo waraanni bara darbe Tigraay gadhiisee bahe hidhaman malee booji'amtoota waraanaa miti jedhe mootummaan Itoophiyaa. Ibsa har'a mootummaan federaalaa baasen, dhimmicha adda baasuuf yaalii taasise jedheen humnoonni TPLF booji'amtoota gadhiisna inni jedhan humnoota waraanaa booji'aman miti jedhe. ''Garee shororkeessaan booji'amtootaadha jedhamanii gadhiifaman baay'een isaanii raayyaan ittisa biyyaa yeroo Tigraay gadhiisee bahe miseensota maatii kanneen garee shororkeessaan ukkaamfamanii hafan ta'un barameera,'' jedhe. Dabaluunis, ''bakkeewwan biyyattii garagaraarraa hojiifi jiraattota sivilii Tigraay turan ukkaamsuun kan turseedha,'' jedha ibsi Tajaajilli Kominikeeshinii Mootummaa Federaalaa Dilbata baase. Namoonni gadhiifaman jedhaman kunneen garuu haala kamiin akka dabarfaman ifa miti. Humnoonni TPLF booji'amtoota waraanaati kan jedhan kuma afur ol akka gadhiisan Kamisa, Caamsaa 19, 2022 ture kan ibsan. Ta'us, yeroo sanatti gama mootummaan waan jedhame omtuu hin jiru ture. ''Kan nagaa barbaadu fakkaatee mul'achuuf carraaqqiin taasisaa jiru keessaa tokko odeessa sobaa booji'amtoota gadhiise jedhudha,'' jechuun mootummaan TPLF balaaleeffate. Waraana Kaaba Itoophiyaatti baatiiwwan 18 dura eegaleen humnoonni federaalaa humnoota TPLF waliin waraana biyyattii hube taasisaniiru. Ammatti lolli kun kan tasgabaa'e fakaatuulee xumura hin arganne. Dhimma mootummaan har'a jedheerratti gama TPLF wanti dhagahame jiraatuu baatus gaafa Jimaataa, Caamsaa 20, 2022 TPLF ibsa baasen kanneen gadhiisuuf jedhu boji'amtoota waraanaa ta'u himunsaa ni yaadatama. Dabaluunis, baay'een isaanii Naannoo Tigraayiin ala kan qabamaniifi dhihoo kan raayyaa seenan ta'uu ibse. Akkasumas sababa murtee yoo ibsuus ''waadaa Oliseegun Obasaanjoof seenneen hidhamtoota waraanaa 4,208 hiikuuf murteessuu,'' himan. Guyyaa Kamisaa, Televijiin naannichaa TPLF jalatti bulu akka gabaasetti, miseensonni waraanaa gadhiifamu jedhan Fannoo Diimaaf ni kennamu jedhee ture. Haa ta'u malee, Dubbii Himaan Fannoo Diimaa Idil-Addunyaa ''Waldaan Fannoo Diimaa Idil-Addunyaa oppireeshinii akkanaa keessa qooda hin qabu,'' jechuun BBC'f deebisan. Ibsi TPLF booji'amtoota raayyaa ittisaa dhiifamaan nan gadhiisa jedhu kan dhagahame lolli Kaaba Itoophiyaatti tasgabbaa'e ture hammaatuu mala yaaddoon jedhu yeroo dhagahamaa jiruttidha. Mootummaan federaalaa ibsa baaseen humnoonni TPLF ''bu'aa siyaasaa argachuuf jecha diraamaa ololaa,'' dalage jechuun himate. Kanneen hojiif Tigraay turan jedhe ''uffata waraanaa raayyaa ittisaafi humnoota nageenyaa kaan uffisuun maqaa booji'amtootaan hiriirse,'' jedhe. Akka ibsa mootummaatti, yeroo TPLF Amaaraafi Affaar keessa ture ''namoota dirqiin qabee waan mirga namoomaa dhiibu irratti raawwataa turee olola isaaf booji'amtoota jechuun hawaasa biyya keessaafi idil-addunyaa waliin dhahuuf yaalaa jira,'' jedhe. ''Olola sobaan qalbii hawaasa idil addunyaa harkisuuf yaaliin taasifamu bakka hin qabu,'' kan jedhe mootummaan, humnoonni Tigraay ''booji'amtoota gadhiisne jechuun ajandaa gochuuf yaalaa jiru,'' jedhe. Ibsi mootummaa humnoonni TPLF waraanaa qophaa'aa akka jiran dhihoo ibsuu isaanii eeruun ''galaa qaban waraanatti dabarsuuf akka jiran taateen kun agarsiistuudha,'' jedhe. Mootummaan federaalaa hidhattoota ABO-Shanee jedhuun waamu qaama olola kanaati jechuun himate. Kanneen booji'amtoota jedhaman keessaa miseensonni ABO -Shanee leenji'an jiru jedhe. ''Ergama isaa ittiin raawwachiisuufi karaa odeeffannoo itti argatu gochuuf socho'aa akka jiru gama mootummaan adda bahuu,'' ibsi mootummaa hima. Akka ibsa TPLF'tti kanneen gadhiise kuma afur ol keessaa 401 dubartootadha. Kana dura qondaalonni TPLF humna waraanaa badiin shakkan seera dura akka gaafatan himanii turan. Ibsa kanaan, kanneen gadhiifaman kanaan akka hin shakkamne eeran. Kanneen gadhiifamuuf jedhaman kunneen gara caalu Tigraayii ala qabamuufi kanneen uumamaaniis ta'e lolarratti miidhama qaamaa qaban ta'uu hime. Akkasumas kanneen gaadhiisuuf jedhan yeroos ibsan keessa dubartoonni dahan akka jiran eera. Ibsa kana keessatti ''booji'amtoota waraanaa hiikuu murtaa'e'' akka hojiirra oolu hawaasi idil-addunyaa sochii akka taasisu eere. Arma dura dhimma kana irratti qaamota waraana keessa jiran waliin waliigalteen yoo jiraate wanti ibsame hin jiru. Humnoonni TPLF, ammallee dhalattoonni Tigraay ''sababa sabummaa isaaniin'' hidhaa jiran jedhaniifi miseensa waraanaa ta'an akka gadhiifaman hawaasi idil-addunyaa dhiibbaa akka godhu gaafataniiru. Dhalattooti Tigraay jalqaba waggaa kanaa labsiin yeroo muddamaa labsamuu hordofee baay'inaan hidhaa seenan labsiin kuni ka'u hordofee hiikamaa turan. Booda kana labsiin dhukaasa dhaabuu erga labsame as waraanni tasgabbaa'ee ture deebisee eegaluu mala jedhamee sodaatameera. Mootummaan Ertiraa gama Ministeera Beeksisaa A.L.I har'a Caamsaa 09/2014 ergaa dabarseen TPLF gama daangaa Ertiraafi gama Lixa Tigraayiin lola banuuf jiru jechuun ibse. Guyyoota muraasa duras Mootummaan Naannoo Amaaraa 'weerara gama TPLF banamuu mala' jedheen caasaan nageenyaa naannichaa akka qophii godhu ajaja dabarseera. Xumura torban darbees Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa (KMNI) mootummaa federaalaafi humnoota Tigraay gidduu muddamni dabalu eeruun yaaddoo ibseera. Akka komishinichaatti gabaasi walitti bu'iinsi mudatu akeekan dhagahamaniiru. Guyyoota muraasa dura humnoonni TPLF waraana Ertiraarratti haleellaa bananiiru gabaasni jedhu dhagahamee ture. TPLF kana gochuu waakkate. Humnoonni TPLF dargaggoota waraanaaf filataa jiraachuufi warra didan immoo maatii isaanii hidhaa akka jiran jiraattonni kana dura BBC'n dubbise himanii turan. Qondaaltonni dhaaba TPLF garuu kana ni waakkatu. Mootummaan Ertiraa gama Ministeera Beeksisaa A.L.I har'a Caamsaa 09/2014 ergaa dabarseen TPLF gama daangaa Ertiraafi gama Lixa Tigraayiin lola banuuf jiru jechuun ibse.


Woddeessa Yaachisii: Ilma horsiisee bulaa daldalaan milkaa'anii badhaaasa Afrikaa injifatan

Maqaan isaanii Woddeessa Yaachisii jedhamu. Dhalatanii kan guddatan Godina Gujii Aanaa Sabbaa Boruutti. Maatii Horsiisee bulaa irraa waan dhalataniif Ijoollummaan isaanii garri caalu loon tiksuudhan akka dabarsan yaadatu. "Mucaa horsiisee bulaa gaafa taatu jabbii tiksuudhaan jalqabda. Gaafa guddachaa deemtu loon tiksita. Anis kanuma keessan darbe. Barnoota barachuun guddoo rakkoo ture. ''Maatiin kiyya naaf hin heeyyamne. Abbaan kiyya akkan loon horsiisee booda isaan dhaalu barbaadu ture," jedhan. Boodarra abbaan isaanii waan heyyamaniifiif bara dargii keessa barnoota isaanii hanga kutaa 11 erga barataniin duuba gara bulti ijaarachuutti deebi'uus himan. "Mootummaan Dargii yeroo sana rakkoo ture. Achumaan barumsa dhiiseen bulti ijaarradhe. Dhiibbaa yeroo sanii karaa barumsaa irraa gara daldalaatti akkan seenuuf sababa naaf ta'es," jedhan. Obbo Woddeessi amma Finfinnee fi Gujiitti kaampaaniiwwan hedduu horatanii qabu. Albuudaa fi daldala bunaatiinis daandii milkaa'inaa qabeenya guddaa ittiin horatani. Daldalli amma dagaagee baargamatti daldalanii miiliyeenara ittiin tahan kuni garuu jalqabbiin isaaniii lukkuu daldaluudhaan akka eegale himu. "Daldala kanin jalqabe lukkuudhaani. Achirraa re'ee daldaluuttan guddadhe. Achirraa gara looniittin darbe. Soogidda fi kaan waan xixiqqaa daldalaan ture. ''Waanin hin daldalle hin qabu. Waan hojjennu sana tolchinee hojjenna," jedhan. Iccitiin milkaa'ina amma irra jiraniin isaan gahe garuu abdii kutachuu dhabuu isaanii akka ta'e amanu. "Hojii keessatti abdii kutachuun hin barbaachisu. Ammoo lafti nuti irratti dhalanne tuni lafa abdii nama kutachiistu miti. Yoo tikfanne loon nuu furdisti. Yoo facaafanne midhaan akka dansa nuu kenniti. ''Yoo lafa qonne albuuda gosa meeqa nuu kenniti. Lafa akkanaa irratti dhalatanii abdii kutachuun cubbuudha," jedhu. Oromiyaan dachee waan hundaan waaqni badhaase waan taateef yoo abaarsa yookan cubbuu qabaatan malee lafa itti abdii kutatanii taa'an mitis jechuun dubbatu. Milkaa'ina amma irra gahanii jiran yoo ibsanis: "Tika loonitirraaa ka'ee amma kaampaanii saadarkaa idil adunyaatti beekamuu fi dorgomu hundeessuurra geenyeerra. ''Kaampaaniin Mormoraa fi Guji highland coffee beekamoodha. Isaaniin alattis amma kaampaaniiwwan biroo hedduu, hoteela sadarkaa isaa eeggateefi abbaa urjii ta'e ammoo shaakisootti ijaareera," jedhu. Gujii Aanaa Sooddaatti ammoo yeroo ammaa heeyyama albuuda baasuu argachuun omisha Warqee irratti bobba'uun sadarkaa oomisha jalqabuurratti akka argaman himu. Hojii hojjetan keessatti hawaasa naannoo hirmaachisuu fi gargaaruudhaanis maqaa gaarii akka qabantu himama. Aadaan hawaasa wajjin guddachuu kun waan ummata kiyyarraa dhaale, akkaataa guddina kiyyaarraa waan maddedha jedhu Woddeessi. "Namni karra saame hongaa'ee, namni nama saame ammoo ni badhaadhe jedhama. Namni namaaf qorsa. Qofa nyaataan qofaa du'alleen jedhan. ''Waan hojjettu haawasakee waliin gaafa hojjettu niduroomta falaasama jedhu keessatti guddanne nuti. Anis isuma kanan qabatamaan hojii gubbaa oolcha," jedhan. "Osoon ummata malee qofaa kiyya hojjedheera ta'ee ani sadarkaa kanaan hin bahu. Ani ammoo waan hojjedhu hawaasa kiyya wajjin waan ta'eef hojiin kiyya bal'ataa bal'ataa deeme," jedhan. Abbaan qabeenyaa kuni tibbana Yunvarsiitii biyya Beeniin irraa Doktareetii kabajaa isaanii badhaafaman. Yunvarsiitii St. Salomon jedhamurraa Biizinas Manajimantiidhaan Doktareetii Kabajaa kan argatan Woddeessa Yaachisii badhaasa kanaaf kan gahan milkaa'ina isaan biizinasii irratti agarsiisanii fi hojii ummata fayyadu hojjetanaiin akka ta'e himan. "Badhaasa kanaaf kan na kaadhimsiise Gamtaa Barattoota Baha Afrikaati. Isaantu hojiin hawaasa wajjin hojjechaa turee fi carraa hojii ani uume kana qoratanii na dorgomsiisanii ture. Ani hamma kana odeeffannoo hin qabun ture," jedhu. "Jalqabarratti Itoophiyaa irraa ana dabalatee namoota jahatu badhaasa meedaaliyaa argatee ture. warri badhaasa kana kenne isaan booda waa'ee keenya qorannoo adeemsisanii hojii kiyya kana baran. Koreen waan kana qoratu Finfinnee dhufanii baga gammadde badhaasa biraatif kaadhimamte naan jedhan" jedhu. Korichi Magaala Finfinnee dhufuudhaan kaadhimummaadhaan kanin irratti dorgome akkan injifadhee fi Biyya Beeniin Yunvarsiitii St Solomon argamanii akka kabaja kana fudhatan itti himamuus dubbatu. Torbee Tokkoon dura gara biyya Beeniin deemuunis Doktareetii Kabajaa isaanii fudhatan. Doktarri Kabajaa Woddeessa Yaachisii hojiin isaan duudhaa keessatti guddataniif jecha hawaasa isaanii waliin guddachuuf taasisan badhaasa hamma kana argamsiisuun isaa hedduu akka isaan gammachiise dubbatan. "Baayyeen gammade. Badhaasi kuni kiyya kan dhuunfaa osoo hin taane kan ummata kiyyaa kan biyya kiyyaallee. Akka Afrikaatti Doktareetii Kabajaa kana yeroo fudhadhu biyya kiyyalleen bakka bu'eeti. ''Hawaasa kiyyaa fi biyya kiyya bakka bu'ee beekkamtii akkanaa argachuu gammada guddaatu natti dhagahame," jedhan. Dargaggoonni yeroo isaanii sirnaan fayyadamanii miira abdii kutannaa hin qabneen hojjetanii ofi isaaniis ummata isaaniif fayyaduu qabu jechuunis dhaaman.


'Liibiyaa keessatti qofa yeroo lamaafan gurgurame' - Baqataa Oromoo mana hidhaa Tiripoolii jiru

Maqaan isaa Abdii Fufaa jedhama. Dhalatee kan guddatte Godina Wallaga Lixaa Aanaa Beegiitti. Ammaan tanatti ammoo biyya Liibiyaa -Tiripoolii keessatti argama. Abdiin BBCtti akka himetti, sababii yaaddoo nageenyaatiin walqabatee bara 2016 keessa biyyaa baqachuun bahulleen ammaan tana Liibiyaatti mana hidhaa keessa jira. Sababii dararamni cimaa baqattoota Liibiyaa Tiriipooliitti argaman irra gahaa jiruuf jecha, baatii sadiif mormiisaanii dhageessisanis qaama dhimmisaa ilaallatu irraa deebii dhabuu hima. Karaan Awurooppaatti ce'an to'annoon cimuu kan himu Abdiin, faddaalaan maallaqa fudhatee erga galaanarra daqiiqaa muraasaaf imalanii booda qabamanii ni deebifamuu jedhe. Darbee darbee garuu warreen bidiruu oofan muraasni saffisaan eegdota harkaa akka miliqanii darban dubbata. Torban muraasa dura Abdiin yeroo gaaffiifi deebii BBC waliin taasisetti, baqattoota galaana Mediteraaniyaan qaxxaamuruun gara Awurooppaatti ce'uuf turan 113, bakka Zawiyaa jedhamutti bidiruun dhidhimtee lubbuu dhaban keessaa lammiilee Itoophiyaa sagal akka turan hime. Abdiin akka jedhutti, jalqaba baqattoota Oromoo 140 waliin magaalaa Tiripoolii keessa turan, adeemsa keessa lakkoofsi isaanii gara 47tti gadi hir'ate jedhe. Baqattoonni eessa akka jiran wayita ibsu akkas jedhe: ''kaan isaanii naannicha gadhiisanii badan, kan hafan galaanatti dhuman,'' jedhe. Abdiin baqattoonni lammii Itoophiyaa, Somaalee, Sudaan, Sudaan Kibbaa, Sooriyaa fi Ertiraa isa waliin baay'inaan akka Liibiyaa keessa jiran hima. Walumaagalattis nammoonni gara 500 ta'an Tiripoolii bakka Ain Zaraa jedhamuutti waliin akka argaman hima. Isaan keessaayis, lammiileen Itoophiyaa dhiiraafi dubartoonni, daa'ima baatii jahaatii kaasee hanga gaheessaa ni argamu. Lammiileen Itoophiyaa gara 140 ta'an achi akka turaniifi amma garuu kan hafan gara 41 qofa ta'u jedha. Baay'een isaanii karaa galaanaatiin gara Awurooppaatti qaxxaamuruuf osoo deemanuu du'usaanii, kaan gara biraatti isa biraa imaluu hima. Jalqabuma rakkoo siyaasaatiin lubbuusaaf yaadda'uun biyyaa bahuu kan himu Abdiin, yeroo garaa garaatti hidhaafi kanfaltii maallaqaatiif saaxilamaa jiraachuu dubbata. ''Yoo gadi baate ni hidhamta, isaaf ammoo maallaqa kanfaltee baata. Akkasumas karaan cufameera garuu faddaalaan nama gowwoomsee erga maallaqa si kanfalchiiseen booda, gara Awurooppaatti ce'uufan jettee bishaanirra daqiiqaa muraasa erga deemteen booda qabanii si deebisu,'' jechuun bu'aa bahii mudataa jiru hima. Kanaafuu baqattoonni Itoophiyaa erga bara 2018 kaasee galmaa'elleen karaa seeraatiin Liibiyaa keessaa bahuu akka hin dandeenye dubbata. Lammiileen biyya biraa isaan booda galmaa'an tokko tokko garuu dhaabbata mootummoota gamtoomaniitiin deeggarsa argachaafi gara biyya biraatti dabarfamaa jiraachuu hima. Abdiin erga bu'aa bahii hedduu keessa darbuun bara 2017tti Liibiyaa qaqqabeen booda gara Awuroppaatti qaxxaamuruuf yaalii taasisulleen ergasii achumatti danqamee jiraachuu BBCtti hime. Rakkoon kun Abdiin qofaa miti kan mudate, baqattoota Itoophiyaafi biyyoota Afrikaa shan irraa dhaqan biroo wajjiin maraammartoo kana keessatti kufuu dubbate. ''Gurguramne, maallaqa kaffallee baane, karaa galaanarra miliquuf yaallee deebinee qabamne, ammas mana hidhaa tokkorraa gara biraatti darbaa jirra, Liibiyaa keessaa bahu hin dandeenye,'' jedhe. Liibiyaa keessatti baqataan akka meeshaatti haala hin baratamneen gurguramuu fi hidhamuun baratamaa ta'uu dubbata. ''Rakkoo guddaan baqattoota mudatus daldaltootaan qabamanii gurguramuudha. Kan jalqaba si qabe osoo maallaqa sirraa hin buufannee gadi si hin dhiisu,'' jedha. Abdiin ergan biyya Liibiyaa seenee waggoota shan kan guute yoo ta'u, achuma Liibiyaa keessa ''yeroo lamaafan gurgurame,'' jedhe. Waliigalattis, dararaan Liibiyaatti baqattootarra gahu cimaadha jedha Abdii kan ijaan argeera jedhurraa kaasun. Faddaaltoonni biyyattii daa'imaa hanga nama guddaatti akka hidhaniifi gurgurtaaf dhiyeessan dubbate. Nama hiree toletu galaana keessatti dhidhimuurra hafee jalaa miliqa jedha. ''Keessattuu dubartoonni baqattoonni bakka mana hidhaatti gudeedamun ijoollee dhalanii waliin rakkataa jiraniifi kanneen sababiidhuma miidhaa irra gahuutiin hanga sammuun darbuu irra qaqqaban jiru,'' jedha. Sababii kanaatiin ''dubartoonni 'maraatanii' daa'imman baatanii magaalaa Tiriippoolii keessa deeman jiru,'' jedhe. Mana hidhaa inni keessa jirutti dubartoonni sadii daa'imman isaanii waliin hidhaman dhibee sammuutiin rakkataa akka jiran himeera. Osoo mana hidhaa sana hinseeniin dura ji'oota sadiif karaa Tiripoolii irra akka jiraataa turanillee kaaseera. Abdiin ammas gara Itoophiyaatti deebi'uu hin barbaadu. Dhaabbata Biyyoota Gamtoomaniitti Komishiniin Dhimma Baqattootaa UNHCR gara biyya birootti akka isa qubsiisu barbaada. Haata'u malee, dhaabbatichi garuu biyyattii keessaa isaan baasurratti harkifachuu dubbata.


Hidhaa Jumlaa naannoo Amaaraa tibba kanaa duuba sababni jiru maali?

Wiixata darbe aanga'onni naannoo Amaaraa ibsa kennaniin duula olaantummaa seeraa kabachiisuu gaggeefamaa jiruun namootni 4500 ol ta'an hidhamuu beeksisaniiru. Duulli kun torbandarbe keessa kan eegale yeroo ta'u, meeshaalee waraanaa harka namoota dhuunfaa jiran galmeessuu falmisiisaa ta'uus gaggeefamaa jira. Pireezidantiin naannichaa Yiliqaal Keffelee duulli kun maaliif akka barbaachise yeroo ibsan, magaalaafi baadiyyaan bakka hojiilee seeraan alaa namoota hidhatanii itti wal-horu ta'an nageenya uumataaf yaaddoo ta'aniiru jedhan. Duulli kun dura dhaabbannaan waan isa mudateef naannoo tokko tokkotti walitti bu'iinsa uumeera. Rogeeyyiin qaamoleen nageenyaa mootummaa Mooxaa, Meraawwiifi Waldiyaa keessatti ajjeechaa raawwataniiru jedhanii komatu. Hidhaan garuu ittuma fufee jira. Warra hidhaman keessaa kan maqaa guddaa qabu tokko hoogganaa humna addaa naannichaa duraanii, kan waraana Kaaba Itoophiyaa keessatti mootummaa Federaalaa waliin hidhata qabaachaa ture Birgaadiyeer Janaraal Teferraa Maammoodha. Janaraal Teferraa Adoolessa bara darbee wayita hidhattootni Tigraay naannoolee Amaaraa keessatti injifanoo argatan ture hoogganaa humna addaa naannoo Amaaraa ta'uun kan muudaman. Onkololessa bara kanaa mootummaan Federaalaa fi humnootni isa waliin hiriiran hidhattoota kanaa naannoo Amaaraa hedduu keessaa baasaanii ji'a lama booda Teferraan aangoo isaaniirraa kaafaman. San booda Janaraalichi miidiyaatti dhiyaachuun mootummaa yoo qeeqanis dhagaahamanii turan. Torban darbe keessa naanicha keessa ogeeyyiin miidiyaa 10 ta'an hidhamaniiru. Kan biroon lama mootummaa qeequun kan beekaman ammoo magaalaa Finfinnee keessatti to'atamaniiru. Kuniis duula mormitoota callisiisuu marsaa biraati yaadni jedhu kaaseera. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa hidhaa jumlaa naannoo Amaaraa keessatti adeemaa jiruufi ajaja mana murtii malee tursiifmuufi maatii waliinis akka wal-hin agarree taasifamuun sirrii mitii jedheera. Namootni qabaman gariin garam akka jiran hin beekamus jedha. Hoogganaan waajira nageenyaa Amaaraa obbo Dassaalany Xaasaw namoota hidhaman keessaa 210 kanneen yakkoota akka ajjeechaan shakkaman, 40  ol kan ta'an kan yakkaan irratti muramee mana hidhaatii miliqan, kan caasaa mootummaafi nageenyaa keessa taa'anii yakka keessatti hirmaatanis ni argamuu jedhan. Qeeqxonni naannicha keessa jiran duulli kun akka jedhamu seera-alummaa to'achuufi yakkamtoota seeratti dhiyeessuuf osoo hin taane qaama hidhatee akka ta'utti gurmaayee hin jirre, Faannoo jedhamu, of jalatti galchuufi jedhu. Faannoon gurmuu dargaggoota naannoo Amaaraa keessatti bara 2017 keessa mootummaa irratti mormii Qeerroon finiinsaa turan waliin dhaabbachuun yeroo mormii ibsatan ture kan jalqaba maqaan beekame. Waggoota MM Abiy Ahimad aangoorra jiran keessatti naannoolee dhalattootni Amaaraa akka saba xiqqootti keessa jiraatan keessatti walitti bu'iinsi hammaachuun walqabatee hidhattootni Faannoo bakka adda addaatti socho'uu eegalaniiru. Hoogganaan hidhattoota kanaa beekamaan Zemmenee Kaasee ''gurmaawuufi hidhachuun'' uummata Amaaraa balaarraa eeguuf barbaachisaa ta'uu BBC'tti himanii turan. Waraanni waliinii Kaaba Itoophiyaatti dhalate hidhattoota kana fi Mootummaa Federaalaa gidduu diina waloo tokkoof hiriiruutti walta'iinsa uumee ture. Sochiin garee kanaa gama hundaan yeroo jajjabaatu mootummaanis lola hidhattoota Tigraay waliin itti gale irra aanuuf isaan hirphaa ture. ''Wanti sagalee waraanaa callisiisu haqa qofa'' jedhu Zemmeneen. ''Sirna kaan cunqursaa kaan ammoo cunqurfamaa ta'e keessatti hidhannoon yeroo hunda dirqama'' jedhan. Hidhattootni Faannoo waraana waliinii Kaaba Itoophiyaa keessatti sarbama mirga namoomaa raawwachuun maqaan isaanii ni ka'a. Gabaasni waloon Aministii Intarnaashinaaliifi Humaan Raayits Waach yakka sanyii baleessuun qaamolee kana himataniiru. Miseensonni hidhattoota kanaa butuu dabalatee yakkoota birootiinis ni himatamu. Naannoon Amaaraa naannoo duulli olaantummaa seeraa kabachiisuu itti gaggeefamu isa takkittii miti. Ji'a darbe naannoo Oromiyaa keessatti duulli hidhattoota WBO irratti ji'a tokkoof gaggeefamaa akka ture aanga'oonni naannichaa ibsaniiru. Duulli kun humnoota Federaalaa hirmaachisee, Dirooniifi haleellaa qilleensaan kan deeggarame ture. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti mootummaa federaalaa fi hidhattoota Tigraay gidduutti ji'ootaaf gaggeefamaa ture Bitootessa darbe deeggarsa namomaaf haala mijeessuuf jecha labsiin dhukaasa dhaabuu labsamuu booda faara qabbanaa'uu agarsiisaa jira. Mootummaan Federaalaa hiree kanatti fayyadamuun keessumaa naannoo Oromiyaa fi Amaaraa keessatti sochii hidhannoo faallaa mootummaa adeemu dura dhaabbaachuutti fuula naanneffateera. Ammatti ifatti waliigaltee waraana dhaabuu mootummaa federaalaa fi hidhattoota Tigray gidduutti raawwatame hin jiru. Waliigalteen qaamolee lamaan gidduutti raawwatamu kamuu garuu keessumaa gama naannoo Amaaraan eeggannoo guddaan ilaalama. Lafti Lixa Tigraayis dubbii jabaa hordofsiisa. Naannichi ammatti humnoota Amaaraa harka jira. Duulli mootummaa federaalaa kun gara walitti bu'iinsaatti yoo adeeme, akka UN jedhutti lammiilee biyyattii miiliyoona 20 deeggarsa fedhan irratti gaaga'ama namoomaa kan biraa uuma. Lammiileen biyyattii miiliyoonaan hedduun lakkaawwaman sababa waraanafi hongeen qe'ee isaaniirraa buqqa'anii deeggarsa namoomaa fedhu.


Somaaliyaan loltoota ishee 5000 Ertiraatti leenji'an biyyatti deebisuufi

Loltoonni Somaaliyaa yoo xiqqaate 5,000 ta'an Ertiraarraa yeroo dhihootti gara biyyaa akka deebifaman Pirezidantiin Somaaliyaa dhihoo aangoorraa ka'an Mohaammad Abdullaahi Farmaajo mirkaneessaniiru. Manni Maree Mirga Namoomaa Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii baatii Guraandhalaa keessa gabaasa baaseen waraanni Somaaliyaa waraana Ertiraa waliin ta'uun lola Tigraayirratti hirmaachuu himee ture. Sanadi qabiinsa mirga namoomaa Ertiraarratti fuulleffate kuni loltoonni Somaaliyaa leenjiirra turan gara dirree waraanaa Tigraay geeffamuufi Aksumiis akka turan oddeeffannoo jedhu qabatee ture. Mootummaan Somaaliyaa garuu Eertiraa keessa loltootni Somaaliyaa homtuu hin jirani jechaa ture. Taatullee, boodarra Eertiraa keessa loltoonni jiraachuu amaneera. Haa ta'u malee, waa'ee lola Tigraay irratti hirmaachuu isaanii waan mirkaneesse hin qabu. Kana dura mootummaan Somaaliyaa himannaa loltoonni biyyattii humnoota TPLF loluurratti hirmaatan jedhu hin fudhanne. Mootummaan Itoophiyaas isa loltoonni Somaaliyaa hirmaataniiru jedhu sobadha jechuun isaa ni yaadatama. Guyyaa Wiixataa Pirezidantiin Somaaliyaa duraanii Mohaammad Abdullaahi Farmaajo Pirezidantii haaraa Hasan Sheek Mohaammadif aangoo dabarsanii kennaniiru. Sirna magaalaa guddoo biyyattii Moqaadishootti taasifameen ture Pirezidantiin duraanii Farmaajoon Ertiraatti loltoonni 5,000 leenjii fudhatan akka turan ifatti kan dubbatan. Waggoota shaniif biyyattii bulchaa kan turan Farmaajon loltoonni kunneen leenjii isaanii waggaa darbe xumuruu himan. Haa ta'u malee, haala siyaasaa Somaaliyaa keessa tureeniifi filannoorratti dhiibbaa akka hin uumne yaadda'un biyyatti deebisuu tursuu isaanii dubbatan. Baallii yeroo walii dabarsan Farmaajoon faayilii loltootaa Pirezidantii haaraa biyyattiif Hasan Sheek Mohaammudiif kennamuu mirkaneessaniiru. Kana dura biyyattii 2012 - 2017 kan bulchaniifi irra deebiin aangootti kan deebi'an pirezidantiin haara akuni loltoonni Ertiraa keessatti leenji'an biyyatti atattamaan akka deebi'an himan. Dabaluunis, ''biyyattii bilisa baasuuf hojjetu,'' jechuun dubbachuu isaanii miidiyaaleen Somaaliyaa gabaasaniiru.


Walabummaa miidiyaa; Gaazexessituun FIB 'sababa hin beekamneen' hidhamuu miidiyichi hime

Gaazexeessituun miidiyaa FIB Sabboontuu Ahimed kaleessa hojiidhaa osoo galtuu poolisiin qabamtee hidhamuu hojii gaggeessaan miidiyichaa Obbo Lammii Taayyee BBCtti himan. Gaazexeessituun kun kaleessa gara galgalaa osoo hojiidhaa galtuu qabamtee akka hidhamte himan. Qondaalli buufata poolisii Labuurraa dubbisne gaazexeesituun kuni isaan bira jiraachuu mirkaneessaniiru. Garuu eeyyama waan hin qabneef miidiyaatti dubbachuu akka hin barbaanne himan. Hidhaa kun lakkoofsa gaazexeesitoota gidduu kana Itoophiyaatti mana hidhaa galanii gara 14tti guddiseera. Obbo Lammiin waajjira poolisii magaalaa Finfinnee Labuu jiru bakka isheen itti hidhamtee jirtu dhaqanii akka gaafatani himaniiru. ''Maaliif akka hidhamte natti hin himne. Eenyu akka ishee qabes natti hin himamne jette'' jedhan. Obbo Lammiin waajjira poolisii gaafannee ''adaraa namni nu bira kaawwate malee nuti hin hiine'' jedhan. ''Akkamitti namni adaraadhaan hidhamaa? Maaliif mana murtiitti hin dhiyaanne? mirgi ishee sarbama jennee gaafanneerra,'' jedhan. ''Qaama nuuf qabaa jedheef bilbillee koottaa fudhaa jennee eegaa jirra'' nuun jedhan jechuun BBCtti himan. ''Nuu qabaa jennaan qabne malee sababa isaa nuyi hin beeknu nu jedhan.'' Waldaan Gaazexessitoota Oromiyaas fuula miidiyaa hawaasaa isaa gubbaa ergaa maxxanseen Gaazexessituu Sabbontuu ''waajjira Poolisii Magaalaa Finfinnee, Labuu naannoo addaa Muuziqaa safar jedhamuutti geeffamuun ishee Mirkaneeffannee jirra'' jedheera. Waldaan kun ''Gaazexeessituun sababa hinbeekamneen ajaja mana murtii tokko malee qabamtee hidhamte hatattamaan akka gadi lakkifamtu gaafata'' jechuun waamicha godheera. Mootummaan ogeeyyiin miidiyaa sodaa malee hojii isaanii akka hojjetan mirkaneessuuf dirqma qabaa jedheera. Obbo Lammiin waan nu gaddisiise namni gaafa qabamu maaliif akka qabame itti himuu dadhabuu isaati. ''Mirga kana baruu dhabuu isheetu nu gaddisiise'' jedhan. Sabboontuun miidiyaa FIB keessa waggaa tokkoof hojjechaa turuu kan himan Obbo Lammiin, hojjettuu cimtuu kutaa bashananaa isaanii keessaa akka taate himan. Dhimma gaazexeesituu kanaa irratti poolisiin magaalaa Finfinnee waan jedhe hin qabu. Erga Abiy Ahimed gara aangootti dhufanii walabummaa miidiyaatti abdiin horame erga waraanni Kaaba biyyattii eegalee as garuu hojiin gaazexessummaa dhiibbaa keessa galuu dhaabbileen mirga gaazexessitootaaf falman himaa turan. Kaleessa gaazexessaan barruu Fiitih Tamasgeen Dassaleny poolisiin to'atamee mana hidhaa galuu barameera. Gaazexeesitootni biro kan ONN Dassuu Duulaa fi Biqilaa Abdataas erga mana hidhaa galfamanii bubbuleera. CPJ fi RSN hidhaan gaazexeesitootaa Itoophiyaatti tahaa jiru nu yaadesseera jechuun ibsa baasaniiru. Mootummaan gaazexeesitoota hidhe kanneen hatattamaan akka gadhiisuufis gaafataniiru.


'Jalqaba yoon dhagahu waanan du'u natti fakkaatee ture'

Aaddee Gannat jiraattuu magaalaa Hawaasaafi haadha ijoollee sadiiti. Dhukkuba kaansarii gadaameessatiin qabamuu kan baran bara 2007 keessa ture. Ergasiin boodas naasuufi yaaddoo maatiifi ishee keessa dabarte akkasumas wallaansaan wal qabatee maal irrattti akka argaman akkasiin muxannoosaanii BBCtti himaniiru.


Kubbaa Miilaa Itoophiyaa: CAF isteediyeemiiwwan Itoophiyaa ''haa qotaman'' maaliif jedhee?

Gareen Waaliyaa taphawwan dirree ofii irratti taphachuu qaban erga dirree ''ormaarratti'' taphachuu eegalanii bubbulaniiru. Kanaaf sababni ammoo dirree ulaagaa sadarkaa CAF guutan hin jiran jedhamusaati. Itoophiyaan hanqina dirree hinqabdu osoo jedhamee kun dubbii harbeessuu hin ta'u. Naannooleetti istaadiyeemii yoo xinnaate namoota kuma 50 keessummeessu danda'u ijaaramaniiru. Kanaafu, CAF maaliif Itoophiyaan istaadiyeemii ''gaarii'' hin qabdu jedhe? Taatee dhiheenya keessaa haa kaafnu. Itoophiyaan Waancaa Afrikaa bara dhufaa gaggeeffamu keessatti hirmaachuuf calallii taasisuuf qophaa'aa jirti. Masrii, Maalaawiifi Giiniin ramaddii Itoophiyaa keessatti argamtu keessa jiru. Gareen Waaliyaas haala seeraatti taphasaanii jalqabaa dirreessaaniitiin alatti Maalaawwii waliin taphatu. Haata'u malee, taphni isaanii ittaanu Masrii waliin dirreesaanii irratti ta'u sagantaan CAF ni mul'isa. Ta'us taphni kun Maalaawwiitti akka gaggeeffamuuf Konfedereeshiniin Kubbaa Miilaa Afrikaa - CAF murteesseera. Pirezidantiin Waldaa Kubbaa Miilaa Maalaawwii, Waaltar Niiyaamiilaandu, ''Deeggartoonni Liivar Puul biyyakootti argamtan Moo Saalaah isiiniif dhufaa jira. ''Baga gammaddan,'' jechuun karaa toora tiwitara isaanitiin ergaa dabarsaniiru. Baayyeenis kun ''daba Masriiti'' jedhu. Biyyi Mohaammad Saalaah dirreen Itoophiyaa anaaf hin ta'u jechuun komii waan dhiyeessiteef kun ta'e kanneen jedhaniis jiru. Haata'u malee, waa'ee kubbaa miila Itoophiyaa itti dhiheenyaan kan hordofu Firewu Asiraat dhimmisaa waan biraati jedha. ''Dirreen kubbaa miilaa kan qoratame haaluma Federeeshiniin Kubbaa Miilaa Itoophiyaafi Komishiiniin Ispoortii 'dirreekoo fooyyeesseeraatii' naaf haa qoratamu jedhanii CAF gaafataniin qoratame,'' jedha. Haaluma gaaffii kanaatinIis namni qorataa CAF ta'an torbanoota muraasaan dura gara Istaadiyeemii Baahir Daariitti imaluun qulqullina dirree ilaaleera. ''Kana jechuunis Masriin dirreen naaf haa qoratamu hin jenne jechu miti'' jedha Fireewu. "Yeroodhuma walfakKaataatti Federeeshiniin Kubbaa Miilaa Masrii CAF'tti xalayaa galfatee ture. Haata'u malee, CAF ergamaa kan erge haaluma gaaffii itoophiyaatiin.'' Xalayaan Masrii ol ka'iinsa (altitude) Finfinneen irratti argamtu sodaachuun kan barraa'e malee kan dhimma dirree kaasu hinturre jedha. Ergamaan CAF dirree Baahirdaar erga sirriitti qoratanii booda aanga'oota bu'aasaa hawwiin eeggataa turaniif deebiin kenname gaarii hin turre. Qoratichis itti-gaafatamtoota biiroolee Ispoortii naannooleefi federaalaa ''maaltu hir'atee?' jechuun miiraan eeggataa turaniif ajaja kan dabarsan. ''Dirrichi haa qotamu,'' kan jedhu ture. Qorataan sunis istaadiyeemiin Baahirdaari ulaagaa CAF isa gadaanaayyuu hin guutu jedhan. ''Dhugaatti rakkoo istaadiyeemii ijaaruu hin qabnu'' jedha Fireewu. Haata'u malee, ''Istaadiyeemoti sadarkaa CAF gaafatu qabatanii hin xumuraman. Alarraa bareedanii haalli itti xumuraman garuu kan nama aarsuu ta'a.'' Sadarkaa CAF ''Minimum Standard'' jedhuun sana illeen hin guutan. Ulaagaalee CAF barbaadu hedduu keessaa muraasa isaanii akkasiin kaasa Fireewu. ''Tokkooffaan dirree taphaati. Istaadiyeemoonni baay'ee dirreensaanii wayita roobaatti bishaantu irra cisa. Baayyeen isaanis kana ittisuuf sirni dhanga'aa diriireef (drainage system) hin qaban.'' "Kanaan alatti kutaan uffannaa teessuuma maleedha. Dhimmoota ulaagaa CAF akka kufnuuf nu taasisan keessaa kun tokko.'' ''Dirreewwan baay'ee agarte yoo ta'e teessuma deeggartootaaf hojjatame hin qaban. Kun ammoo balaaf kan saaxiluudha. CAF dorgommiiwwan isaa istaadiyeemii akkasii keessatti akka ta'aniif gonkumaa hin barbaadu.'' Kana malees dirreewwan baayyeen ibsaa Halkan keessa tapha gaggeessuuf dandeessisu hin qaban jedha. ''Kana malees CAF yoo danda'ame istaadiyeemiiwwan akka baaxii qabaatan gaafata. Istaadiyeemiiwwan keenya ammoo baaxii maleeyyiidha. ''Kan biraa ammoo dhimma kutaa miidiyaa teeknooloojiiwwan guutameefidha. Kanas hin guunnu. Akkasumas kutaa wallaansaa fayyaa sadarkaasaa eegee akka qabaatu gaafata.'' Fireewu akka jedhutti ulaagaaleen gubbaatti tarreeffaman muraasni illeen osoo guutamanii taphawwan gaggeeffamaa akka fooyya'u ni yaalama ture. Haata'u malee Baahirdaariin dabalate istaadiyeemiiwwan hunduu ulaagaa gadaanaa jedhame hin guutan. ''Erga istaadiyeemii Baahirdaarii ilaaleen booda dirreen qotamee margi haa dhaabbatu jedhe. Sirni yaa'aa bishaanis akka sirreeffamuuf akeekkachiisa kenneera. ''Kutaan uffannaa istaadiyeemii Baahirdaar qulqullina qaba jennee amannu diigamee akka haaraatti ijaaramu qabaata deebii jedhu kenneera.'' Isaadiyeemiin haaraafi ni fooyya'a jedhame erga kana hinguunnee kaan hoo? jechuun gaaffii kaasa Fireewu. Federeeshiniin Kubbaa Miilaa Itoophiyaa istaadiyeemiiwwan ijaaruus ta'e bulchuun itti gaafatamummaakoo miti jedha. Barreessaa Olaanaan Federeeshinichaa, Baahiruu Xilaahuun biyya kamittuu federeshiniin kubbaa miilaa istaadiyeemii ijaaruus ta'e bulchuuf aangoo hin qabu jedhan. ''Aangoon keenya kubbaa miilaa babal'isuu malee ijaarsa bu'uuraalee misoomaa mit. Dhimmi kun kan ilaalatu motummoota naannooleefi kan federaalaati. Kana jechuun ammoo deeggarsa teekiniikaa hin kenniinu jechu miti,'' jedhan. ''Oggeessota damee kanaan beekumsa qaban motummoota waliin walitti fiduu, fi hojiiwwan dhiyeessii ekispartootaa hojii federeshinichaa ta'u danda'a.'' ''Siriiyyuu yaalii pirezidantii federeeshinichaatiin istaadiyeemiiwwan keenya osoo hin dhorkamiin bara dheeraaf kan turan,'' jedhu Obbo Baahiruun. ''Yeroo dheeraadhaaf taphawwan Baahirdaariitti gaggeessaa kan turre karaadhuma bu'aa dippilomaasii kubbaa miilaatiin. ''Obbo Isaayaas Jiraa (pirezidaantiin federeeshinichaa) haala keessa jiru CAF hubachiisaati kun ta'aa kan ture malee guutummaa guutuutti istaadiyeemiiwwan keenya dhorkuuf kan murteessan waggaa lamaan dura ture.'' Barreessaa Olaanaan kunis xalayaawwan CAF yeroo garaa garaatti ergu naannoo Amaaraafi Komishinii Ispoortiitti dhiyeessuun furmaata barbaacha hojjataa akka turan yaadatu. ''Fooyya'insa hanga tokkoo agarsiifnulleen haala CAF barbaaduun hin turre. CAF's fooyya'iinsi jiraachuu ni amana. Garuu sadarkaa kanaan tapha gaggeessuun akka hindanda'amne nutti hime.'' Adeemsa keessa fooyya'insa beeksisuufi ogeessa dhiyeessuun itti-gaafatamummaa federeeshiniiti jedhu Obbo Baahiruun. ''Fakkeenyaa, Dhaabbata Girigoorii International jedhamuufi Afriikaa keessatti istaadiyeemiiwwan 20 ol ijaare fidnee Ministeera Aadaafi Ispoortii waliin wal agarsiifneera. ''Haaromsa istaadiyeemii FInfinnee ilaaluun gatii ittiin hojjatu dhiyeesseeti deeme.'' Obbo Baahiruun Itoophiyaan dirreen ala taphachuun gatii baasaa kan jiru federeeshinicha jedhu. ''Federeeshinichi galii FIFA fi CAf ramaduufi kan deeggartoota irraa argatuun bula. Garee biyyaalessaatiif jedhame maallaqni mootummaa irraa ramadamuuf hin jiru.'' Gareen biyyaaleessaasi Maalaawwiitti aansee Masrii waliin qabu istaadiyeemiidhuma Maalaawiitti gaggeessuuf kan murteesse baasiif jecha akka ta'e himu. ''Yeroo darbe Gaanaatti tapha ilaaleera. Amma ammoo Maalaawiitti Masrii waliin taphachuu yaadneerra. Maalaawii kan filanne baasii hir'isuuf yaadneeti. ''Lammaaffaa ammoo biyyaa gara biyyaatti deddeebi''uun akka hin dadhabne yaaduun. Kun ammoo kan nama qaanessu malee kan nama boonsu miti.'' "Amma maallaqa sochoonuun waan arganneef hirmaataa jirra ta'a. Haalichi cimaa adeemnaan garuu hanga dorgommii adda kutuu gahuu dandeenya. ''Kunimmoo akka biyyaatti gaaffii baay'ee kaasa. Haata'u malee, kana hambisuuf jecha Aadaafi Ispoortii waliin hojjataa jirra.'' Fireewu yaada Barreessaa Olaanaa kana waliin waliigala. Istaadiyeemii ijaaranii xumuruufi bulchuu kan qabu motummaa federaalaa ykn biiroolee ispoortii naannooleeti malee federeeshinii miti jedha. Fakkeenyaaf, istaadiyeemiin Finfinnee qabeenya Komishinii Ispoortii Federalaati. Kan to'atus isuma. ''Ta'ulleen garuu hanga istaadiyeemii itti fayyadamu ta'eetti qulqullina isaanii eeggachuun akka ijaaramaniif dhiibbaa taasisuuf ittigaafatamummaa akka qabu nan amana.'' Istaadiyeemiiwwan keenya ulaagaa sadarkaa CAF gaafatuun gadi ta'an illeen istaadiyeemiin Finfinneefi Aday Ababa amma haroomsaafi ijaarsarratti argaman kan abdii namatti horan ta'u kaasa Fireewu. Isaadiyeemiiwwan Baahirdaariifi Dirre Dhawaa haala ulaagaa CAf guutaniin yoo xinnaate bara kana  xumuramuu akka danda'an Fireewu kaaseera. ''Haala qabatamaa jiru irraa ka'uun istaadiyeemiiwwan yeroo tokkootti xumuruun kan ulfaatu natti fakkaata,'' jechuun hima Fireewu. Tarkaanfiin amma Ministeerri Ispoortii istaadiyeemiiwwan eegalaman sadarkaa haala guutaniin akka xumuramaniif fudhataa jiru furmaata akka ta'e hima. "Inumaa yoo attam fagaate walakkeessa bara dhufuutti Waaliyaawwan yeroo dirree ofiisaanii irratti taphatan argu dandeenya ta'a.''