Keeniyaatti harroonni 'guutumaatti baduutti dhiyaachuun' yaaddoo uume

Keeniyaatti harroonni 'guutumaatti baduutti dhiyaachuun' yaaddoo uumaa akka jiru gabaafame. Baayyinni harrootaa Keeniyaa keessa jiran akka malee saffisaan hir'achaa dhufuu gabaasni gabaasni dhimma kana irratti fuulleeffate garee mirgoota beeyaladaan dhiyaate akeekeera. Dhaabbanni Africa Network for Animal Welfare (ANAW) jedhamu wiirtuu isaa Keeniyaa godhate akka agarsiisetti harroonni gara malee lakkoofsi isaanii xiqqaachaa waan dhufeef 'ciraan' isaanii lafarraa baduuf jiru sodaa jedhu uumeera. Gabaasni kun akka dhiyeessaa jirutti manneen daldalaa foon harree qalanii qopheessan afur ta'an bara 2016 keessa Keeniyaatti banamanii booda, "lakkoofsi harrootaa baayyisee guddaa ta'e guyyaa guyyaan qalamaa jiru." Gabaasichi akka tilmaametti guyyaa guyyaan harroonni 410 ta'an qalamaa jiru. Dhaabbanni ANAW jedhamu kun akka jedhutti fedhiin gogaa harrootaa Chaayinaarraa dhufaa jira. Gabaasni dhaabbanni kun amma dhiyeessa yaaddoo kanaan dura bara 2017 keessa dhiyaatee ture cimseera. Yeroo sanatti BBC'n akka gabaasetti namoonni harroonni isaanii jalaa hatamanii gabaa keessatti fedhii dabalaa dhufe geesisuuf dhiyaatu ture. Haata'u malee, hoji gaggeessaan mana qalii tokko akkas jedha: "Nuti Chaayinootatti ni gammdna sababiin isaas duraan harreerraa wanti argamaa ture hin jiru duraan. Amma agruu  namoonni hedduun harrootarraa bu'aa hedduu argaachaa jiru." ANAW akka jedhutti "hawaasni jiruu isaaniif harrootarratti hundaa'an...rakkoon waan isaan mudatuuf jiruuf abdii kutaa jiru. Gabaasichi akka agarsiisetti baayyinni harroota Keeniyaa keessa jiranii 900,000 hanag miliyoona 1.8 tti tilmaamamu.


Keeniyaan lakkoofsa manaa fi Uummataaf kenna tajaajilaa adda kutte

Keeniyaan lakkoofsa manaa fi uummataa biyyaalessaa kaleessa eegalteen nageenya uummataa tiksuuf poolisoota kuma 140 bobbaafte. Lakkaawwii kaleessa gara galgalaa eegalame kanaaf jecha kenni tajaajilaa manneen dhugaatii fi nyaataa dabalatee  dhaabbilee mootummaa fi dhuunfaa akka adda citu ajjajjee ture. Lakkaawwiin biyyattiin erga bittaa Ingiliiz jalaa baatee si'a jahaffaaf adeemsisaa jirtu kun, torbee tokkoof tura. Hojjettootni 160,000 ol ta'an hojii kanaaf qacaraman, manneen irra naannawuun lakkaawuu eegalaniiru. Gaaffileen gaafataman kan akka baasii bishaan dhugaatiif ibsaa kan hin baratamne ta'un gaaffii uumeera. Pireezidant Uhuuruu Keeniyaattaa lakkaawwiin kun sagantaalee misoomaa biyyattiin karoorfatteef galteee guddaa waan ta'uuf ragaa sirrii kennuun uummatni akka laakkawwicha gargaaru gaafatan. Filannoo dhufuuf jecha namoonni siyaasaa deeggartoota isaanii naannoo biroo bakka deeggartoota hedduu qabanitti ergaa akka jiranillee dhagaahameera. Lakkaawwii kanaaf jecha galgala sa'aa tokkoo dura namoonni gara mana isaanii akka galan gaafatmuun miidiyaa hawaasummaarratti komii guddaa kaaseera. Keeniyaan lakkaawwii kanaaf doolaara miiliyoona 180 ramadde.


Daangaa Itoophiyaafi Keeniyaatti lola dhalateen lubbuun namootaa darbe

Godina Booranaa daangaa Itoophiyaa fi Keenyaa irratti walitti bu'iinsa torbee darbe uumameen gama Itoophiyaan namoonni shan yoo ajjeefaman namoonni torba madaa'uu aanga'oonni BBC'tti himan. Walitti bu'iinsi kun aanaalee Godina Booraanaa daangaarra jiran Aanaa Dilloo fi Dirree keessatti guyyoota afran darban yeroo adda addaa uumamaa ture jedhu qondaalli Nageenyaa Aanaa Dilloo Godina Booranaa Obbo Hoqquu Barraaqoo. 'Namoonni kora nageenyaaf waamaman 11 ajjeefaman' 'Daangaatu adda nu baase malee nuyi saba tokko' Hidhattoota gosa Gabraatu daangaa ce'ee uummata gosa Booranaa haleele jedhu Obbo Hoqquun. Miidiyaan Keenyaa Capital FM jedhamu poolisii Keenyaa eeruun akka gabaasetti garuu walitti bu'iinsa kanaan gama Keenyaan namoonni 12 yoo ajjeefaman kanneen keessaa sadi daa'immani. Sababi walitti bu'iinsa kanaas Gosa Booranaa gama Itoophiyaatu daangaa ce'ee gosa Gabraa haleele jedha gabaasichi. Aanaa Dilloo lafa Tulluu Duube jedhanitti namni sadi ajjeefamanii, sadi kaan madaa'an. Ganda Arbalee fi Qaadhim jedhamtu aanaa Dilloo fi Dirree daangessitu keessattis namni lama du'ee afur kaan madaa'u himu Obbo Hoqquun. "Rakkoon kuni ni deddeebiti. Uummati mootummaatti iyyata dhaqee ijibbaate, kora nageennaa gaaf cufa yaamani, namatti hin dhuftu," jedhu. Akka Obbo Hoqquun jedhan taanaan warri daanga ce'ee haleellaa kana raawwate uummata horsiisee bulaa fi qaama nageenya kan mootummaan Keenyaa hidhachiise. Namoonni ajjeefaman gariin loon keessatti ajjeefaman, akka loon jala hin oofne dhorkuutti ajjeefaman jedhu. Lafti irratti ajjeefaman garuu Daangaa Itoophiyaa keessa jira jedhan. Haleellaa raawwatameen gama Keenyaatiin lubbuun namoota 12 akka bahe 'Capital FM' gabaaseera. Akka gabaasichaatti haleellaa tokkoon ga'eessoti Gabraa 5 ajjeefamanii sadi ammoo madaa'aniiru jedha Poolisiin. Haleellaa biraa ganda xiqqoo tokko keessatti raawwateen ammoo ga'eessota 4 fi daa'imman 3 yoo ajjeefaman namoonni 4 madaa'uu hima. Namoonni ajjeefamuun alatti loon 500 ol hatamaniiru jedha gabaasichi. Walitti bu'iinsi hawaasa Booranaa fi Gabraa maaliif furmaata dhabe? Imala koo gara Kaaba Keenyaa, Marsabiitiin waanin taajjabe Gosootni Gabraa fi Booranaa naannoo daangaa Itoophiyaa fi Keeniyaa jiraatan yeroo mara wal waraanu. Bulchiinsi Kawuntii Marsabiit ibsa haleellaa kana booda baaseen nageenyi fooyya'uu dhabuufi guyyuu namni ajjeefamuun hedduu na yaaddessaa jira jedhe. Namni ni ajjeefama, loonis ni hatamu garuu hanga yoonaa namni tokkollee gaafatame hin jiru jedha ibsi kun. Qaamni nageenyaa nagaa uummataa akka tiksauufi nagaa tasgabbii bakkatti akka deebisu hubachiiseera. Gama Keenyaan namni du'e jiraachuu quba hin qabnu kan jedhan Obbo Hoqquun uummanni ofirraa qolachuuf yoo dhukaasu namni du'uun waan hin oolle jedhan. Warra gama Itoophiyaatu as cehee haleellaa raawwate kan jedhu garuu dhara jedhu. "Ammaan dura ministeerri Nagaa biyyoota lamaanii Mooyyalee irratti kora taa'ee rakkoon gama isaanii akka jirtu bira gahee ture," jedhan. Nuyi uummanni keenyaa daangaa biyyaa akka hin qaxxaamurre qara gorsaa turre. Ammas nagaan akka bu'u hojjetaa jirra jedhan.


Fincilaan duraanii filannoo Somaaliyaa irra deebiin falataman

Fincilaan duraanii Somaaliyaa lafa badhaatuu biyyattii buufata Kismmaayyoo qabdu, Jubaalaand bulchuuf filannoo irra -aanan. Ahimad Mohaammad Islaam maqaa masoo ''Madoobee'' jedhamuun kan beekaman yoo ta'u, sagalee miseensota paarlaamaa 74 keessaa 56 argataniiru. Dubartiin isaan waliin dorgomte, Andab Mohaammad Daahir, sagalee 17'n lammaffaa xumurte. Erga gaafa Kibxataa eegumsi nageenyaa magaalaa Kismaayyootti taasifamu cimaadha. Dhaabbanni Biyyoota Gamtoomaniifi mootummaan giddugaleessaa filannoon akka achi siqu fedhu, bulchitoonni naannoo garuu hin feene. Akkuma filannoo irra-aanuun isaanii barame Maadobeen yeroosuma muudaman. Miseensonni paartilee mormituu muraasni komishiniin filannoo naannichaa walaba miti jechun qofatti filannoo biraa taasisaniiru. Akka marsariitii dhuunfaa Jowhaar jedhamutti, gareen qofaatti filannoo taasise Abdirashid Mohaammad Hidig pirezidantii Jubaalaand jechun filatan. Gaafa Roobii, Somaaliyaatti Bakka Bu'aan Addaa Biyyoota Gamtoomanii (UN), Jeemis Siwaan, adeemsa filannoo waliigalteen irratti hin taasifamneen nageenyi Kibba Somaaliyaa jeeqamuu mala jedhanii turan. Maadobeen kana dura miseensa Gamtaa Manneen Murtii Islaamaa turan. Gamtaan suni immoo bara 2006 Somaaliyaa  bulcheera. Ergasii, milishaa Raas Kaambonii jedhamu jalatti ajajaa waraanaa turan. Milishaan kuni bara 2012 gargaarsa waraana Keeniyaan harka milishoota al -Shabaab jalaa Kismaayyoo to'ateera. Qondaalli kuni namoota siyaasaa waggaa jaha dura bulchiinsa Jubaalaand hundeessan kessaa tokkodha. Isaan filataman jechuun waggaa dabalataa afur bulchu jechuudha.


Pirezidaanti Uhuruu Keeniyaataa ispoortessitootni alaabaa keenya qabatan kana booda baajata dhabuun buufata xiyyaaraa rafuu hin qaban jedhan

''Ispoortessitoota sadarkaa biyyaalessaatti horachuu qofa osoo hin taane gadi buunee hawwaasa keessattis babal'isuu qabna,'' jedhan pirezidaantiin Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataa. Pirezidaantichi yeroo garee Maarshaal Aartii biyyaalessaa Keeniyaa dorgommii maarshaal aartii adunyaa bara 2019  Kooriyaa Kibbaa, Chunguyitti gaggeeffamu irratti hirmaatan gaggeessan dubbatan. Dorgommiin Tong-Il Moo-Do jedhamu Kooriyaa kibbaa keessatti dorgommii Maarshaal aartii  baay'ee beekamaadha. Pirezidaanti Uhuruu Keeniyaataa Federeeshinii Tong-Il Moo-Do Adunyaa jedhamu kan Kooriyaa Kibbaatti beekamu irraa Qabattoo ykn saqqii gurraacha [Black Belt] digirii 8ffaa kabajaa kan Maarshaal aartii kana argataniiru. Badhaasichi pirezidaantichaaf kan kenname dura taa'aa Federeeshinii Tong-IL Moo-Do Keeniyaatiin yoo tahu kaka'umsaa fi deeggarsa itti fufaa pirezidaantichi ispoortiif godhuun akka tahes himaniiru. Dabalataan pirezidaantichi alaabaa biyyattiifi waancaawwan injifatan garee Kubba Kaachoo biyyaalessaa dhiirotaafi garee kubba saaphanaa dubrtootaa irraa fudhataniiru. Gareen kubba Kaachoo dorgommii akka Afrikaatti Bamakoo Maalitti qophaa'e irratti kan dorgoma turan yoo tahu, gareen kubba saaphanaa dubartootaa ammoo dorgommii kubba saaphanaa Afrikaa Gibtsi magaalaa Kaayirootti qophaa'e irratti hirmaataa turaniiru. Pirezidaanti Uhuruu Keeniyaataa bulchiinsi isaanii dandeettii ispoortii garaagaraa dargaggota gidduutti babal'isuufi guddisuu akka barbaadu himan. Tooftaaleen dargaggoonni dandeettii ispoortii adda addaa qaban adda bahanii karaa sirrii tahe irra guddifama qophaa'eera jedhan. Kaarikulamiin gahumsa irratti hundaa'ee qophaa'ee jiru ijoollee dandeettii ispoortii garaagaraa qaban da'imummaatti adda baasaa akka adeemuuf haala mijeessa jedhan. Kana booda gareen dorgomtootaa alaabaa biyya keenyaa qabatanii bahan kamiyyuu tikkeettii balalii dhabuun, bakka ciisichaafi baajata dhabuun buufata xiyyaaraa keessa rafuu hin qaban jedhan. Baajata gahaa tahe gareewwan sadarkaa idila adunyaatti dorgomaniifis ni ramadna jedhan. Itti dabaluun waldaalee ispoortii garaagaraa baajatni ispoortiidhaaf ramadame dhimma yaadameef qofa ooluu qaba jedhanii baajaticha qisaasessuun garuu waan irra waliif darbamu miti jechuun akeekkachiisan. Keeniyaan har'a adunyaa irratti kan beekamaa jirtu atileetiksiidhaan qofa osoo hin taane kubba kaachoo, kubba saaphanaafi daakaa bishaaniinis maqaan keenya adunyaa irratti beekamaa dhufeera jedhan. Maqaa dur ittiin beekamnu qofa miti waan haaraadhaan beekamaa jirra jedhan. Barreesituun dhimma Ispoortii Keeniyaa Amiinaa Mohaammad ispoortessitootni keenya ambaasadara tahuun biyya keenya adunyaa irratti beeksisu jette.


Paarkii 'Hell's Gate': Reeffi namoota torba Keenyaatti lolaan irra garagale hundi argame

Paarkii biyyaalessaa 'Hell's Gate' biyya Keenyaa keessatti lolaan garee turiistotaarra garagalee namoonni torba ajjeese, reeffi namoota torbanuu barbaacha guyyootaan booda argameera. Balaa kanaan turiistota lammilee Keenyaa shan, daawwachiisaa naannawa sanii tokkoo fi lammii biyya alaa tokkotu lolaan nyaatame jedhe Tajajilli Bosonaa fi Bineensa Bosonaa Keenyaa (KWS). Wayita balaan kun mudatetti gareen turiistotaa, daawwachiisaa 1 dabalatee miseensota 13 qabu paarkii magaalaa Naayiroobii irraa kallattii Kaaba-Bahaan kiiloomeetira 100 fagaatee argamu daawwachaa turan. Haadha warraa isaa dabalatee firoota isaa shan lolaan kan jalaa nyaateefi inni lubbuun biraa kan hafe Ivraaj Siing Hayer, "bishaan eessaa akka dhufe hin beekamnetu nurra garagale," jedhe. "Akkamitti akka kun ta'e hubachuun na rakkisa, bishaan akka nufudhatee hin deemne carraaqaa turre, maatiin koo garuu tokko tokkoon fudhataman," jedha. Bara 2012 bala wal fakkaataan lolaa paarkii kana keessatti mudateen namootni 7 lubbuu dhabanii turan. Balaan suukanneessaan kun irra deebi'uun isaa lammilee Keenyaa hedduu oriisise. Parkichi hojii balaan kun irra deebiin akka hin uumamne hojjechuu qabu hin hojjenne jechuun qeeqama jira. 'Hell's Gate' jechuun Karra Jahaannamaa akka jechuu yoo ta'u moggaasa kana kan argate ulaa dhiphoo tabbawwan jidduu jiru paarkicha keessatti argamurraati. Ulaan kun roobni roobnaan salphaatti balaan lolaa akka uumamu mijataadha. Teessumni lafaa paarkicha keessa jiru daran hawwataa waan ta'eef fiilmii animeeshinii 'Disney' beekamaa 'The Lion King' jedhamuuf ka'umsa ta'eera. Bara 1984 kan hundeeffame paarkichi, buufataalee aannisaa aduu irraa maddisiisan sadii of keessaa qaba.


Manni murtii namootni sadii haleellaa Gariisaa raawwachuu mirkaneesse

Haleellaa Keeniyaa Yuunvarsiitii Gaarisaatti bara 2015 raawwatee tureef namootni himataman sadii irratti murteen dabafame. Haleella Gaarriisaa kan hidhattoonni afur namoota 148 itti ajjeefaman irratti, Mohaammad Alii Akibar, Rashaad Chaarlis Bareeseroo fi Hassan Idin Hassan karoorsuun yakkicha raawwachuu isaaniitu irratti mirkanaa'e. Namoonni 148 ajjeefamanii turan keessaa irra caalli isaanii barattoota turan. Namoonni sadan kunneenis garee milishaa Al-shebaab waliin hidhata qabaachuun mirkanaa'uutu himame. Himatamaa arfaffaa kan ture Saahal Diriyee Huseen ammoo bilisaan gaggeefameera. Abbaan Alangaa Firaans Andaayi akka jedhaniitti, sadan isaanii garee Al-shebaabiif miseensa ta'usaaniif balleessaan irratti argameera,'' jechuun AFPtti himan. Abbaan murtii Firaansis Andaayi jedhaman'' namoonni sadanuu miseensonni gartuu shororkeessitoota Al-shebaab ta'uun aleellaa kana raawwatanii'' jechuun AFP tti himan. Sadan isaanii aleellaa kana qindeeessuu abbaan alangaa mirkaneeffateera, shakkii hin qabnu jechuun itti yaadani yakkaa kana raawwataniru kan  jedhurratti odeeffannoo bal'aa kennuurraa ofqusatan. Imbaasi Ameerikaa hidhattoonni Alqaayidaatti hidhata qaban bara 1988 aleeluun lubbuu namoota 200 oli galaafatetti aane,seenaa Keeniyaa keessatti aleellaa lubbuu namoota hedduu galaafate isa lammaffaadha. Xiinxaltoonni akka jedhanitti dargaggoota ol adeeman, ogeeyyiirratti ajjeechaa duuchatti raawwachuun guddina hawaas-dinagdee jeequu, akkasumas,biyyatti amantiin gargar qooduuf kan kaayyeffate ta'uu himan. Aleellaa kanarratti hidhattoonni afur kan ajjeefaman yoo ta'u, aleellaa kana namtichi adda durummaan qindeesse Mohaammad Kunoon bara 2016 Somaaliyaatti ajjefamuutu yaadatama. Haa'u malee, anga'oonni Keeniyaa odeeffannoo basaasaa aleellaan walqabatu hin qoratani, wayita aleellaan qaqqabus deebii quubsa hin kennine jedhamuun qeeqamu.


Keeniyaa: Boombii daandiirratti dhoheen poolisoonni hedduun du'an

Boombii kaleessa Keeniya daangaa Somaaleetti konkolaataa poolisootaarratti dhoyeen yoo xinnaate poolisoonni saddeet du'aniiru. Konkootichi wayita boombiicha irratti dhohuu namoota 11 fe'ee ture. Kanneen du'aaniin alattis hereen warra hafanii hin baramne. Hanga amaattis boombicha hidhuudhaaf itti gaafatamummaa kan fudhate hin jiru. Namni maqaan isaa hin eeramiin tokko AFP'tti akka himeetti, poolisoonni milishoota al-Shabaaba kanneen motummaa Somaaliyaa fi deeggartoota isaa Keeniyaa keessatti dabalatee waraanaa jiru shakkuun adamsuutti akka turan himeera. Gareen al'Qaa'idaa waliin hidhate qabu kunis waggootaaf motummaa Somaaliyaa fonqolchuuf yaalii taasisaa tureera. Riphee loltoonni kunneenis maagaalaa guddittii Somaaliiyaa, Moqaadishoo dabalatee bakkeewwan to'annoo isaanii jala turan hedduu dhabaniiru. Haa ta'u malee, qarqarawwan baadiyaa Somaalii heddu qabachuun aanga'oota gandootaa irratti waraana riphee taasisuu ittuma fufaniiru. Keeniyaan AMISOM waliin nageenya Somaaliyaa tasgabeessuuf hirmmaachu isheen walqabatee alshabaab irraa haleellaa fi ukkaamsa hedduun irratti raawwachaa jira. AMISOM humna Gamtaa Afriikaa cimaa loltoota 20,000 Somaaliyaatti erguun qaama mootummaa gargaaraa jiruudha. Gama biraan ammoo, boombii Moqaadishoo keessa dhiheenya Paarlaamaa Somaalii biratti lafa sakkata'insaatti dhohee yoo xinnaate namoota saddeeti ajjeeseera. Al-Shaabaab halleelaa kanaafi kan bira daandii gara buufata xiyyaara magaalatti geessu irratti dhohee garuu miidhaa hin geessisiin hafe raawwachu himeera.


Damee walitti dhufeenyi Itoophiyaafi Keenyaa irratti laafe

Walitti dhufeenyi Itoophiyaafi Keenyaan gama diinagdeen qaban fageenya hariiroo biyyoonni lamaan tolfatan waliin yeroo ilaalamu xiqqaa akka ta'e qondaaltonni biyyoota lamaanii himan. Walitti dhufeenyi Itoophiyaafi Keenyaa osoo biyyattiin walabummaa hin argatin dura eegale. Haa ta'u malee, waggaa 55 dura ture dhagaan bu'uuraa imbaasii Itoophiyaa kan ka'ame. Lammiileen biyyoota lamaanii yeroo biyya kaanitti imalan VISA malee akka imalan gochuun alatti waggoota dheeraaf biyyoonni lamaan dhimmoota garaa garaa irratti wal ta'umsaan hojjetaa turan. Keeniyaan keessumaa waggoota kurnan booda kanaatti lammiileen Itoophiyaa haala biyya keessaan sodaatan itti baqatu ture. Daangaa lafa dheeraa qooddachuun alatti uummanni Booranaa biyyoota lamaan keessatti argama. Nagaa tasgabbeessuuf qindoominaan kan hojjetan alatti biyyoonni lamaan Bahaa Afrikaatti dinagdee guddicha waliin horataniiru. Haa ta'u malee, walitti dhufeenyi gama diinagdeen biyyoonni kuni qaban gahaa akka hin taane Keeniyaatti Ambaasaaddara Itoophiyaa Mallas Alam dubbatu. ''Walitti hidhaminsi diinagdee biyyoota lamaani hanga uummanni fedhuufi hanga walitti dhufeenya qaban miti. ''Kanneen jalqaba biyyoota lamaan kana walitti fidan, Mootiin Haayilasillaaseefi Joomoo Keeniyaattaan, du'aa ka'ani osoo argani ammas hariiroo gaarii qabaachuu keenyatti malee dinagdeedhaan utubamuu dhabuu isatti waan gammadan miti.'' Bulchitoonni amma aangoorra jiranis bakka gahuu qabnu hin jirru yaada jedhu qabu. Gama Keeniyaas ilaalcha wal fakkaataatu jira. Ministir Di'eetaan Ministeera Dhimma Alaa Keeniyaa Abaabbuu Nuwaambaanis kanuma dubbatu. Biyyoonni lamaan pirojektoota garaa garaa waliin dalaganiin alatti dhiheenya gama diinagdeen cimsuun hojjetaa jiraachuu dubbatu. Akka fakkeenyaattis baankiin Keeniyaa keessatti beekamu ''Baankii Iquwitii'' jedhamu yeroo duraaf Itoophiyaatti waajjira isaa banateera. ''Daldalli biyyoota lamaan gidduu jiru xiqqaadha. Haa ta'u malee, har'a ganama gammachuu keessan jira. Sababni isaas baankiin Ikuwitii gabaa Itoophiyaa keessa seenuun isaa waan guddaadha. ''Ani isa kana rakkoolee taarifaan ala jiraniifi hamma diinagdeen biyyoonni wal utubuu danda'an danqee ture, akka sirraa'aa jiru natti agarsiisa,'' jedhaniiru. Walitti dhufeenya biyyoota lamaanii keessumaa gama diinagdeen jiru kana cimsuuf fooramiin biznasii qophaa'eera. Fooramii kana irrattis namoonni diinagdee 500 ol ta'an biyyoota lamaan irraa ni hirmaatu. Hoggantuun dhaabbata Turizimii Itoophiyaa Aadde Leensaa Mokonniin sagantaan kuni dinagdeedhaan biyyoota kana hidhuf faayidaa guddaa qaba jedhu. ''Dinagdee waliin ii hojjechuu danda'u. Daangaa irratti lammiileen biyyoota lamaayyuu hoteela ijaaruun, akkasumas tajaajila daawwannaa kennu waliin hojjetuu danda'u,'' jedhaniiru.


Waraana Tigraay: Manneen barnootaa 'loltootaan qabamuufi saamamuun mirga barachuu ijoollee danqe'

Naannoo Tigraayiitti lola gaggeeffamaa jiruun maddiitti manneen barnootaa loltootaan akka lafa qubannaatti fayyadamuufi saamichi raawwatamee barattoonni barumsarraa akka fagaatan taasiseera jedha Dhaabbanni Humaan Raayitis Wochi. Naannoo Tigraay keessatti erga lolli eegalee qabee haleellaafi saamicha manneen barnootaarratti raawwatame keessaa qaamooleen lolan hundi gahee qabaachuu hima Humaan Raayitis Wochi ibsa Jimaata baaseen. Dhaabbatichi ibsa kanaan mana barnootaa qophaa'ummaa Atse Yohaannis jedhamu kan magaalaa Maqaleetti argamu akka fakkeenyaatti kaasuun, manca'iinsa naannichatti manneen barnootaa irra gahe hime. Manni barnootaa kun jalqaba Sadaasa 2020 wayita magaalattiin to'atamtee qabee hanga walakkeessa Eblaatti akka lafa buufata loltootaatti fayyadamaa turan jedhe. Dhaabbatichi yaaliin mootummaa dhiheenya manneen barnootaa deebiisanii saaquuf taasise gartokkeen sababii rakkina tasgabbii, miidhaa manneen barnootaa irra qaqqabeefi yaaddoo nageenyaa barattootaafi barsiftootaatiin danqameera jedha. ''Lolli naannoo Tigraay keessatti gaggeeffamaa jiru daa'imman hedduu barnoota dhabsiisuufi gareewwan wal waraanan dhimmicha caalaa yaaddeessaa taasisan'' jetti Laatishiyaaa Baadar dhaabbatichatti daarektarri Gaanfa Afrikaa. ''Manneen barnootaa qabachuun barbadeessuun jireenya egeree dhaloota Tigraay kan hubudha. Akkasumas miidhaa hawaasni Tigraay baatiiwwan jahan darban keessa mudate irratti dabaluudha,'' jetti. Dhaabbatichi baatii Amajjii fi Caamsaa jidduutti jiraattoota, barsiiftoota, maatii, barattoota duraaniifi hojjattoota deeggarsaa 15 waliin haala manneen barnootaa irratti argaman ilaalchisuun bilbilaan dubbachuufi gabaasaalee xinxaluu kaaseera. Kana malee fakkiiwwan saataalaayitii xinxaleen manni barnootaa Atse Yoohaannis  irra miidhaan qaqabuufi konkolaatawwan loltootaa dallaa manna barnootaa keessa jiraachu mirkanneeffadhe jedha. Dhaabbatichi dabaluunis, humnootii waraanaa biyyaa jalqaba Muddee mana barnootaa Atse Yohaannis akka bufataatti qabachuun, booda kompitaroota, iskriiniiwwan plaazimaa fi nyaata fee'achuun bahu jirraattoonni natti himan jedhe. Bulchiinsi yeroo battalumaan miidhaa qaqabee suphuu barnoonni akka eegaluuf yaalulleen, loltoonni baatii Guraandhaalaa deebii'uun baatii sadii biraatiif keessa buufatan jedha ibsichi. Jiraattuun magaalaa Maqaleefi dhiheenya mana barnootaa Astee Yohaannis hojjattu tokkos yeroo baayyee dubartoonni dallaa mana barnootichaa seenuun wayita baha arguu dhugaa bahu hima. ''Dubartoonni garaa garaa wayita keessa galfaman argeera. Yeroo tokko tokkoo hanga guyyoota lamaa, sadii ykn shanii ni turu. Wayita bahanis reebamanii osoo bohanu agarra. Dubartoota kanneen maal akka mudate kan gaafatu hinjiru. Kana gochuuf haallisaa rakkiisaadha,'' jechuu ibseera. Dubartoonni jedhaman kunneen miidhaa saalquunamtii irratti raawwatamu ykn miidhaa biraa irra gahuu dhaabbatichi hin mirkanneeffannee jechuun, garuu tibba lolaatti gabaasni miidhaan saalqummantii hedduun loltoota Ertiraafi Itoophiyaatiin raawwatamuu bal'inaan jiraachuu kaasa. Ebla keessaa bulchinsii yeroo naannichaa nama tarree miidhaan qaqabeefi qabeenyaa barnootaa kana keessaa saamamee garee gargaarsaa kan dhiyeessee yoo ta'u, laaboraatorii sadii barbadaa'eefi teessuumniwwan 288 gubachuu kaasuu hima. ''Mana barnootaa kana tajaajiluuf jireenya kiyya kenne. Amma garuu dareewwan haaromsuun eegaluuf wanti hafe hoomtu hin jiru. Manni barnootichaa bara dhufuyyuu eegalu hin danda'u, sababii badiinsa irra qaqabeetiin. Wanti hundinu fudhatameera,'' jedha barsiisaan tokko. Akka gabaasichaatti, loltoonni wayita bahaniitti keenyaa ergaa jibbaafi naamusa malee farra-Tigrootaatiin guutame dhiisanii bahan. ''Keenyaan arrabsoo saba Tirgeetiin kan guutame. Kana arguufi dubbisuun baayyee nama huba'' jedhan maatii tokko. Motummaan naannoo Tigraay bakka manneen barnootaa parsanataa 25 ta'an barbadaa'aniitti barnoonni akka eegalu yaalaa jiraachu kan kaasee ibsichi, Ministeerri Barnootaa barsiiftoonni kuma 48 ta'an deeggarsa fayyaa sammuu kan barbaadan ta'u tilmaamu kaase. Dhaabbilee barnoonni itti gaggeeffamu kan biraa osoo hindhiyeessin manneen barnootaa tajaajila buufata loltootaa gochuun seera mirgoota manoomaa idil-addunyaa jalatti barattootaa mirga barnootaa kan dhowuudha jedhe dhaabbatichi. Motummaan Itoophiyaas naannichatti barattootaafi barsiiftootaaf eeguma akka taasisuuf akkasumas Labsii Manneen Barnootaa Nagaansaanii eegamee akka raggaasisuuf gaafateera dhaabbatichi.


Namoonni mootummaa Itoophiyaa fi TPLF jidduu jaarsummaa taa'an ifa taasifaman

Komishiniin Gamataa Afriikaa (AUC) miseensoota gumii olaanaan jaarsummaa mootummaa Itoophiyaa fi humnootii Tigraay jidduutti Afriikaa Kibbaatti gaggeeffamuf jiru gaggeessanii ifa taasise. Dura ta’aan Komishinichaa Mahammat Musaa Faakii, ibsa Onkolooleessa 6, 2022 baaseen akka jedheetti, miseensoonni gumii olaanaa kunis namoota Afriikaa kanneen maqaa gaarii qabaniif beekamoo kan haammatee fi itti yaadamuun marii nagaa Itoophiyaa kana qofaaf kan walitti qabamaniidha. Haaluma kanaanis, miseensoonni gumii jaarsummaa nagaa kanaa Gaanfa Afriikaatti Bakka Bu’aa olaanaa Gamataa Afriikaa fi pirezidaantii Naayijeeriyaa duraanii, Oluseeguun Obaasaanjoo dabalatee, pirezidaantii duraanii Keeniyaa, Uhuruu Keeniyaataa fi Ittaanaantuu pirezidaantii duraanii Afriikaa Kibbaa fi miseensa gumii gamtichaa, Dr Phumzile Mlaambo-Ngcuka fa’iin akka hogganamu ifa taasiseera. Gamtaan Afriikaa xalayaa affeerraa marii guyyoota muraasaan dura mootummaa Itoophiyaatiifi aanga’ootta naannoo Tigraayiif erge hordofee, mootummaan Itoophiyaa fi humnootiin TPLF waamicha marii dhiyaateef simachuu ibsuun isaanii ni yaadatama. Dura taa'aan TPLF, Dabiratsiyoon Gabramikaa’el xalayaa Komishinarii Komishinii Gamtaa Afrikaa Musaa Faakiif barreessaniin, ''Waraana kana karaa nagaan furuuf qophiidha,’’ jedhanii ture. TPLF garee marii kanarratti hirmaatu gara Afrikaa Kibbaa erguuf qophii tahuu ibsuun, dhimmooti ifa hin taane jiraaachuu kaasuun gamticharraa ibsa gaafateera. ''Mariin kuni milkaa’inaan akka jalqabuuf qaamoti biroo akka hirmaatan,’’ baruu akka fedhu ibsuun ni yaadatama. ''Taajjabdootaa akkasuma gaheen hawaasa addunyaa maali?’’ kan jedhu fa'i ture gaaffiin gareen TPLF ibsa gamtichaa itti gaafate ture. Mootummaan Itoophiyaas gama saatiin marii nagaa waraana kaabaaa Itoophiyaatti humnootii Tigraay waliin gara waggaa lamaatiif gaggeeffame karaa marii nagaatiin furuuf Gamtaa Afriikaan waamicha dhiyaateef fudhachuu beeksiseera. Komishiiniin Gamataa Afriikaas ibsa isaa ammaa kanaan kutannoo gareewwan lamaan waldhabdee jidduusaanii karaa mariitiin furuudhaaf taasisan simachuu ibseera. Komishinichi dabalunis, muxannoo bal’aa fi dandeettii hooggansaa addaa miseensoonni gumichaa qaban paartiilee lameen jidduutti marii ijaaraa fi gara waraana Kaaba Itoophiyaa mariidhaan furuutti geessuu akka qaban amantaa qabaachuu ibseera. Akkasumas qaamooleen lameen ummata Itoophiyaa hundaa fi naannoo Gaanfa Afriikaa guddichaaf jecha nagaadhaaf carraa akka kennaniif waamicha taasiseera. Mootummaan Itoophiyaa fi hunmootiin Tigraay maqaa namoota bakka isaan bu'un marii nagaa irratti hirmaatan ifa taasisuun isaanii ni yaadatama. Waaraanni kaaba Itoophiyaatti mootummaa federaalaa fi humnootii TPLF jidduutti gaggeeffamu erga eegalee waggoota lama guutuuf torbanooti kan hafe yoo ta'u badii lubbuu namoota kumaatamaa fi badiinsa qabeenyaa hedduutiif madda ta'eera. Waraanaa lammiilee miiliyoonoti qee'efii qabeenyaa isaanii irraa akka buqqaafamaniif madda ta'e kana karaa nagaatiin furuuf yaaliiwwan nagaa yeroo garaa garaatti taasifamaa turan illeen hanga ammaatti nagaa qabatamaan bu'u hin dandeenye. Mariin nagaa tibbana dahoo Gamataa Afriikaa jalatti gaggeeffamuu jiru kunis Afrii Kibbaatti Sambataa fi Dilbata ni taa'ama jedhamee eegama.

ABBUT (Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraay)


Tigraayitti gaazexeessitoonni TV naannichaa shan hidhaman

Ogeessa herreegaa tokko dabalatee gaazexeessitoonni Tigraay TV shan hidhamuu maddeen BBC himaniiru. Gaazexeessitoonni hidhaman kunneen Misgaanaa Siyyum, Haban Halafoom, Hayilamikaa’el Gassasaa, Tashoomaa Xaamallawuufi Daawwit Makonnin jedhamu. Warra hidhaman keessaa kan biroo ammoo oggeesa faayinaansii Kifloom Astbahaa akka keessatti argamu maddeen BBC’tti himaniiru. Gaazexeessitoota hidhaman keessaa arfan isaanii osoo mana murtiitti hin dhiyaatin mana keessa kan jiran yoo ta’u, tokko ammoo guyyaa 6ffaadhaaf mana hidhaa keessa jira. Hiriyyoonni gaazexeessitoota kanneenii akka jedhanitti, namoonni kunneen kan hidhaman yeroo waraanni Itoophiyaa Maqalee to’atee turetti Paartii Badhaadhinaa faana hojjataa turan jedhamuun. Abbaan alangaa magaala Maqalee VOA’tti akka himanitti, gaazexeessitoonni kunneen dhimma biraatin shakkamanii akka to’atamaniifi dhimmi isaanii qoratamaa akka jiru ibsaniiru. Ittigaafatamtuu Sab-qunnamtii Naannoo Tigraay Aadde Liyaa Kaasaa qunnamuuf yaalin BBCn godhe hin milkoofne. Gaazexeessitoota hidhaman keessaa Misgaanaa Siyyum fi Tashoomaa Xaamallawu Tigraayi TV waliin hojjataa kan turan yoo ta’u,  Haban Halafoom, Haylamikaa’el Gassasaa fi Daawwit Makonni duraanuu yaada “gamaggamaa” jedhuun hojii irraa dhaabatanii turan. Warreen hidhaman keessaa Habaan Halafoom yeroo Tigraayitti yeroo Bulchiinsi Yeroo hundaa’ee turettis torban tokko hidhamee ture. Tajaajilli TV addaan citee ture, bara 2020 ji’a Sadaasaa keessa deebi’ee gaafa eegalu waamicha hojjattootaaf dhiyaaten deebi’ee hojii eegalee ture.


Waraana Itoophiyaa: Waraanni Itoophiyaa Kamisee, kaan finciltoota TPLF jalaa baasuu mootummaan hime

Raayyaan Ittisa Biyyaa bakkawwan Amaaraafi Affaar humnoota TPLFn qabamee ture gadhiisisuuf duula jalqabeen bakkawwan dabalataa to'annoo isaa jalatti deebisee galfachuu beeksise. Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa ibsa Sambata galgala baaseen qindoominni humnoota nageenyaa Ministira Muummee Abiy Ahimadiin durfamu magaalota garagaraa TPLFn qabamee ture deebisee to'achuusaa himeera. "Duula Tokkummaa Sab-daneessummaa" jedhuun mogaafameen humni waloo ittisaafi naannoo tarkaanfii fudhateen adda waraanaa garagaraatiin magaalota baayyee to'achuu akka danda'an eereera. Haaluma kanaan adda waraanaa Gaashanaatiin magaalota Qewuziibaa, Cilaafi naannaa sana; adda waraanaa Warra Iluutiin ammoo magaalota Ajimaar, Tantaa, Dobaafi naannawaa sana, akkasumas adda waraanaa Kamiseetiin magaalota Maajatee, Cirrattii, Kamisee, Riiqqee, Waladdii, Alibukkoofi aanaa Qaalluu garri caalaan raayyaan ittisa biyyaa to'achuu danda'uusaa ibseera. Humni waloo kun bakkawwan kanneen humnoota TPLF jalaa baasee erga to'ateen booda gara magaalaa Walloo Kibbaa kan taateefi Dasettii dhiyootti kan argamtu, Kombolchaatti qajeelaa jiraachuu ibsi kun eeree jira. Magaalaan Kombolchaa wiirtuu idustirii ta'uun beekamti. Duula waraanaa Ministirri Muummee Abiy Ahimad raayyaa ittisa biyyaa hogganuudhaaf qaamaan erga gara adda waraanaatti duulanii booda duulawwan gaggeeffamaniin bakkawwan hedduun naannolee Amaarafi Affaar keessati argaman to'annoo humnoota mootummaa jalatti deebiyuun isaanii gabaafameera. Kanneen keessaa magaalaa seena-qabeettii Laaliibalaa dabalatee naannoo Affaar keessatti bakkawwan ijoofi faayidaa loltummaaf barbaachisoodha jedhaman Cifiraafi naannoo Amaaraatti ammoo Gaashanaa to'atuun danda'ameera. Gama TPLFn ammoo bakkawwan jedhaman kanneen keessaa humnoonni isaa akka ba'an kan taasifaman 'tooftaadhaafi' jedhuus qondaalli olaanaa raayyaa ittisa biyyaa Itoophiyaa Leetenaal J. Baacaa Dabaleen BBCtti akka himanitti "gareen fincilaan kun mo'atameeti." Waraanni waggaa darbe Sadaasa naannoo Tigraay keessati jalqabame kun ji'a Waxabajjii darbe gara naannolee Amaaraafi Affaaritti babal'achuun hanga ammaa kanatti gaggeeffamaa jira. Humnoonni TPLF gara naannolee Amaaraafi Affaar seenanii duula gaggeessaniin naannolee lamaan keessatti bakkawwan garagaraa qabachuun gara magaalaa Finfinneetti qajeeluuf fedhii akka qaban ibsaa turaniiru. Mgaalonni ijoo Walloo Kibbaa kan akka Daseefi Kombolchaa qabamuu isaaniin booda waraanni gara Shawaa Kaabaatti dhiyaatee kan ture yoo ta'u, torban darban keessa waraanni itti fufee gaggeeffamaa tureera. Torban darbe keessa Ministirri Muummee Abiy Ahmad gara adda waraanaa deemuun raayyaa ittisaa gaggeessuuf murteessuu isaanii hordofee bakkawwan humnoota TPLFn qabamanii turan gadhiisisuudhaaf waraanni cimee gaggeeffamaa jira. Sababa lola kanaan lammiileen miiliyoona 2 ol ta'an qe'eerraa yoo buqqa'an 400,000 ol kan ta'an immoo haala beela fakkaatu keessa jiru jedheera UN. Dhihoo UN akka beeksisetti lammiileen Naannoo Tigraay, Amaaraafi Affaar keessa gargaarsa nyaataa fedhan miiliyoona 9 ol ta'aniiru. Lolli kuni dhaabatee mariin akka furamu yaaliin taasifamaa ture ammatti hin milkoofne.


Waraana Tigraay: Viidiyoo 'marii dippiloomaatota lixaa' miliqee bahe irratti maaltu jedhame?

Viidiyoon miliqfamee baafame jedhame kan dippiloomaatonni duraanii fi ammaa Ameerikaa fi biyyoota lixaa tokko tokko lammilee Itoophiyaa bebbeekamoo fi bakka bu'aa TPLF waliin dhimma Itoophiyaarratti wayita mari'atan agarsiisu tibbana dubbii ijoo ta'eera. Miidiyaaleen biyya keessaa marii kanas dippiloomaatonni lixaa TPLF aangootti deebisuuf ykn gargaaruuf dhoksaan taasisan saaxilame jechuun gabaasaalee bal'aa irratti hojjetaniiru. Viidiyoo sa'aatii lamaa ol dheeratuu namtichi lammii Kaanadaa waraana Kaaba Itoophiyaa irratti mootummaa Itoophiyaa deeggaruun marsaalee hawaasaa irratti barreessu Jeef Piirs toora Youtube isaarratti gadi dhiise. Viidiyoo kanarratti marii godhame kan dursan waggoota dheeraaf jaarsa biyyaa ta'uun Itoophiyaa keessatti dhimma nagaa irratti hojjetaa kan turan Pirofeesar Efireem Yisaaq yoo ta'an, gama TPLF bakka bu'uun ambaasaaddar Birhaane Gabrakiristoos akkasumas lammilee fi dhalattoonni Itoophiyaa bebbeekamoon akka ogeettii diinagdee Dr Illeenii Gabramadin irratti hirmaataniiru. Somaaliyaatti ambaasaaddara Ameerikaa ammaa Donaaldi Yamamootoo dabalatee ambaasaaddaroonni duraanii fi kan amma hojiirra jiran kan biyyoota akka Biriteen, Gamtaa Awurooppaa, Finlaandi fi Ispeen marii kanarratti hirmaataniiru. Pireezidantiin duraanii Waldaa Qorannoo Oromoo (OSA) Kuulanii Jaalataa namoota marii kanarratti hirmaatan keessaa tokko. Bakka bu'aa garee Tigraay ta'uu maricharratti kan himan Ambaasaaddar Birhaane Gebrekiristoos bara 2018 erga MM Itoophiyaa Abiy Ahimad aangootti dhufanii booda akkaataa haalli siyaasaa itti jijjiirame irratti yaada isaanii dhiyeessan. Rakkoon Itoophiyaa keessaa dhibdee siyaasaatti kan jedhan ambaasaaddar Birhaanen, MM Abiy aangoo biyyattii of jalatti jabeeffachuuf faallaa sirna federaaliizimii biyyattiin ittiin bultuun aangoo mara gara jiddugaleessaatti fudhachuu ibsan. Waggoota dheeraaf Ministira deetaa Ministeeraa Haajaa Alaa Itoophiyaa akkasumas Ameerikaatti ambaasaaddara Itoophiyaa ta'uun tajaajilaa kan turan ambaasaaddar Birhaane, MM Abiy erga aangootti dhufaniin booda seeraan ala pireezidantoota naannolee jijjiiruun namoota isaaniif ajajamaniin bakka buusaa turan jechuun qeeqan. Akkamiin naannoo Somaalii fi naannoo uummattoota Kibbaatti pireezidantoonni akka jijjiiraman erga ibsanii booda, Tigraayitti wanti walfakkaataa yaalamee milkaa'uu akka hin dandeenyee fi kunis gara waraanaatti akka seenamu sababa ta'uu kaasan. Waraana Tigraay irratti labsame jedhaniin badii gahee, akkamiin yeroo gabaabaa keessatti humna ittisaa Tigraay ijaaruun akka danda'mee fi milkaa'ina waraanaa humnooti Tigraay argatan bal'inaan ibsan. Hundeeffama Adda tokkummaa humnoota federaaliistii fi konfederaaliistii Itoophiyaa fi waa'ee fedhii dhaabbilee miseensota addichaa sagalii irraas dubbataniiru. Kufaatii mootummaa MM Abiy booda hanga mariin qaamolee siyaasaa hunda hirmaachisu godhamee mootummaan cehumsaa ijaaramutti 'bulchiinsi yeroo' yeroo gabaabaaf turu akka hundaa'u dhaabbileen kun yaada qabaachuu himan. Gaaffiilee dippilomaatonni maricharratti hirmaatanirraa dhiyaateefis ambaasaaddar Birhaanen ibsa kennaniiru. Somaaliyaatti ambaasaaddara Ameerikaa ammaa Donaaldi Yamamootoo MM Abiy yaalii waraanicha karaa nagaa furuuf godhamaa jiru fudhachaa akka hin jirre eeruun, malli biraa waraanichi karaa nagaa akka xumura argatu gochuun ittiin danda'amu jiraachuu yoo gaafatan dhagaahamu. Dippiloomaatiin Ameerikaa duraanii Viikii Hadilistan ammoo 'yeroo dhiyootti gama waraanaan milkaa'ina akka argattan abdiin qaba' jechuun ambaasaaddar Birhaanetti yoo dubbatan dhagaahama. Ambaasaaddar Birhaaneen wayita deebisan, aangoon jajjabaan waraanaa fi tikaa Itoophiyaa al kallattiin harka pireezidantii Eertiraa Isaayyaas jiraachuu fi kunis gara mariitti akka hin deemamne danqaa uumuu himan. Miseensa garee gorsitoota diinagdee MM Abiy Ahimad ta'uu kan himanii fi waggoota dheeraaf dhimma diinagdee Itoophiyaa irratti hojiilee hojjetaniin kan beekaman Dr Illeenii Gabramadin, kufaatii MM Abiy booda diinagdee biyyattii haalaan miidhame akkasumas wal-shakkii fi sodaa hawaasa jidduutti uumame bakkatti deebisuuf karoorri jiraachuu ambaasaaddar Birhaane wayita gaafatan dhagahaamu. Dr Illeeniin dhiyeenya kana manni isaanii seeraan ala jalaa sakatta'amuu komachuun marsaalee hawaasaa irratti barreessanii turan. Maricha kan qopheesse dhaabbata miti mootummaa 'Peace and Development Center International (PDCI)' jedhamuufi kan pirofeesar Eefreem Yisaaqiin hogganamu yoo ta'u, maricha kan qajeelchaa turanis nama kana. Dhaabbati kun erga waraanni Kaaba Itoophiyaa eegaleen as dhimmoota gara garaa irratti marii walfakkaataa qopheessaa ture. Kaayyoon marichaa akkamiin Itoophiyaa keessatti nagaa buusuun danda'ama kan jedhu ture jedhu hirmaattota keessaa tokko Dr Illeenii Gabramadin. Hirmaannaan ani maricha irratti taasise, ta'e jedhamee akka hin malletti hubatameera jechuun tiwiitara gubbaatti kan barreessan Dr Illeeniin, mootummaa Itoophiyaa seeraan filame akka deeggaranii fi jijjiirama mootummaa bu'uura heeraa malee raawwatamu hin deeggaru jedhan. Itoophiyaaf nagaa soquun alatti yaadota maricha irratti dubbataman kamiyyuu akka hin deeggarres himan. Viidiyoon miliqee bahe jedhame kun wayita waraanni kaaba Itoophiyaa hammaatee, biyyoonni lixaa hedduun lammileen isaanii Itoophiyaa keessaa akka bahan akeekkachisaa jiranitti gadhiifame. Waraana Kaaba Itoophiyatti eegaluun ammaan tana gara jiddugaleessa biyyattiitti babal'achaa jiru kanarratti mootummaan Itoophiyaa, biyyoonni lixaa finciltoota deeggaru jechuun komataa jira. Yaadota viidiyoo miliqee bahe jedhame kana keessatti dubbatamanis komii kanaaf akka ragaatti dhiyeessaa jira. Dhaabbanni maricha qopheesse maal jedhe? Dhaabbanni mariicha qopheessee PDCI ibsa baaseen, rakkoo Itoophiyaa karaa nagaa furuuf yeroo garaagaraatti marii wal fakkaataa qopheessaa akka ture himuun viidiyoon ammaa kunis qaamuma kanaa akka tahe ibse. Gama mootummaa Itoophiyaatiin UNtti ambaasadara Itoophiyaa kan tahan Taayyee Atsqasillaasee akka hirmaataniif afeeree isaanis hirmaachuuf fedha akka qaban erga ibsanii garuu maricha irratti argamuu akka hin dandeenye ibse. PDCI ibsa isaa kana keessatti Ambasadar Taayyeef irra dedeebiin gaaffii dhiyeessinee argamuu waan hin dandeenyeef mariicha itti fufne jedhe. Bara darbes waraanni Itoophiyaa kun yeroo jalqabe amantaa adda addaa irraa namoota akka idil-adunyaatti beekamanii fi lammiilee Itoophiyaa kan hirmaachise sirni kadhannaa nagaa Itoophiyaa irratti xiyyeeffatu waldaa Abisiiniyaa Ameerikaa jirutti akka gaggeeffamuu gochuu isaa ibseera PDCI. Yeroo hundumaa nageenya Itoophiyaaf akka hojjetu ibsuun kun akka malee yoo nu jalaa hubatameef akka dhaabbata keenyaatti dhiifama gaafannas jedheera. Waraanaa kaaba Itoophiyaatti waggaa tokkoon duran eegalamee amma gara naannoolee ollaa Amaaraafi Affaariitti babalate kun karaa nagaatiin akka furamuuf dhaabbileen idil-addunyaafi ergamaan addaa Gamataa Afriikaa akkasumas ergamaan addaa Yunaayiti Isteeti kan Ganfa Afriikaa yaalii taasisaa jiraachunsaanii ni yaaatama.


'Mariin nageenyaa dhimma koo miti, hojiin koo waraanuudha' Let Jen Baacaa Dabalee

Ministeera Raayyaa Ittisa Biyyaatti qindeessaa Ol aanaa Hojii ijaarsa Raayyaa Ittisa biyyaa kan tahan Letenaal Jeneraal Baacaa Dabalaee dhimma waraana humnoota TPLF waliin godhamu irratti gaaffiif deebii addatti BBC waliin godhan irratti 'mariin nageenyaa dhimmakoo miti, hojiin koo waraanuudha jedhan. Let Jen Baacaan haal duula gaggeeffamaa jiruu, galma isaa fi MM adda waraanaatti argamuu isaaniin bu'aa argamee fi waraanicha dhaabuuf marii godhamu irratti BBC waliin turtii taasisaniiru. BBC: Torban lamaan darban keessa waraana Kaaba Itoophiyaatti jalqabe ilaalchisee jijjiiramni jira. Hanga amma waliin dubachaa jirrutti jijjirama dhufe mee nutti himaa. Let. Jen Baacaa: Loltuu Wayyaaneen ijaare Finfinnee galee Itoophiyaan diiga jechuun hanga Shawaa Kaabaatti galuun isaa ni beekama. Ofirraa ittisuudhaan dadhabsiisuun sana booda deebisnee waraanuu qajeelfama jedhuun humna kana ji'a tokko guutuuf ittisaa turre. Deebisnee waraanuuf haalota nu dandeesisan yeroo ittisaa turre kanatti qophii taasifneerra. Tibbana haleeluun tarkaanfii fudhanneerra. Tarkaanfii kanaanis diina Shawaa Kaabaa keessa ture deebisnee ariineerra. Gaashanaa, Kibba Walloo, Warra Iluu, akkasumas Bahaan ammoo Cifraa darbuun karaa guddaa irraan gara Baatiitti kan jirus akkasuma. Dassee fi Kombolchas waluma wajjin qabatamu tilmaama jedhu qabna. Kunis karooraan kan godhamedha. BBC: Bu'aan amma argame kun MM Abiy hojii isaanii idilee dhiisanii gara adda waraanaatti imaluu isaaniin wal qabataa? Let. Jen Baacaa: Eeyyee wal qabata. MM gara sana deemuun isaanii humna loltuu baay'ee dabale. Tokko isaan bulchaa biyyaati. Akkasumas baay'ee kan jaallatamanii fi kabajamaniidha. Hojjetaa jabaa, uummata kan jaallatanii fi guddaa fi xiqqaa osoo hin jedhiin kan kabajan tahuu isaanii namni haamilee qabu kamuu kan isaan hin jaallanne jiru. Loltoota keenya birattis baay'ee jaallatamoodha. Namni akkasii dirree waraanaa tahee dhiisiitii waan xiqqoosheeyyuu nan hojjedha jedhee yoo ka'u namni hunduu harkatti wal qabuun hojjeta. Dirree waraanaatti ammoo namni akkas kabajnuu fi jaallannu yeroo dhufu nimararsiifanna. Lammaffaa ammoo miira itti gaafatamummaa fi haamilee hojii dabaleera. Dandeettii gaggeessummaa fi dhiibbaa uumuu isaanii injifannoon tibbana argame akka dhufu godheera. BBC: Durumaanuu ajaja waraanaati mitii? Amma gara ada waraanaa deemuun isaanii waan haaraan maali? yaadotni jedhan ni ka'u. Isin maal jettu? Let Jen Baacaa: Waajjira taa'anii gaggeessuufi adda waraanaatti bakki dhukaasni jiru galanii gaggeessuun hanga samiif lafa kanaa garaagarummaa qaba. Minitira muummee dhiisiitii sadarkaa keenyatatttii fi anaa gadittiyyuu miseensota jiran waliin yeroo wal arginee waliin hojjennu namni dachaa baay'eetiinidha kan hojii isaa hojjetu. Kanaafuu ministirri muummmee dirree waraanaati kan galan. Waajjira miti kan jiran. Waajira isaanii taa'anis hoggananii injifannoo argamsiisaniiru. Waanuma beektanidha. Wayyaanee guyyoota 15 keessatti lafa nyaachisaniiru. Dhuguma yeroo sana waajjira taa'anii gaggeesan jiedhama malee kallattumaan ilaalaa hoggansa kennaa turan. Dirooniidhaan waan tahuu qabu ilaalaadha kan ajaja kennaa turan. BBC: Kallatiidhaan yeroo jedhamu haleellaan qilleensarraa gaafa godhamu ilaalaa turan jechuudhaa? Maal jechuudha? Let Jen. Baacaa: Waraanni yeroo gaggeeffamu iskireenii [screen[ dhaan 'Situation Room' taa'anii ilaalu. Biyya kamittuu ni godhama. Waraanni gara waajjiraatti ni tamsa'u. Achirraa ilaalu. Amma ammoo garaagarummaan isaa qamaan deeman. Qaamaan gaafa tahu ammoo waanuma hundaa argu. Miseensa loltuu tokko tokkosaanirra deemun argatuun. Waliin dubbatu, waan hojjechuu qaban itti himu. Kun ammoo haamilee kanaamf kenna. Kanaafuu duras hogganaa waraanaa turan ammas akkasuma warra jedhaniif waraanni bakka jiruu fi waajira taa'anii hogganuun hubachuu dhabuu irraa tahuu mala. BBC: Kaleessa finciltoota Tigiraay irraa ibsi kenname jira. Kunis bakkeewan naannoo Amaaraatii qabannee turre 'tarsiimof' jecha gadhiisnee baaneerra kan jedhudha. Isin ammoo warnaan gadhiispifne jettan. Let Jen Baacaa:  Maal akka jedhan eegamaree. Humna isaaniin, dandeettii isaaniin miti kan as gahan. Humnaa fi dandeettii namoota isaan erganiinidha as kan gahan. Kanaafuu gooftota isaanii gammachiisuuf maal jedhuree? Isaan  Finfinnee galuuf guyyoota osoo hin taane sa'aatii lakkaa'aa turan. Miidiyaalen tokko tokko Finfinneen marfamteetti, galuuf jedhu jedhanii gabaasaniiru. Isaan akkasii kunneen mo'amneeti jechuu hin danda'an. Gaafa waa'een marii ka'u ''mootummaan hin jiru, waraanichi dhumeera, eenyu waliin marii goona,'' jedhaniiru. Amma karaa isaan hin eegne haleellaan jabaan gaafa isaan mudatu dubbachuu kan danda'an kana qofaadha. Maarree maaliif ibsa barreefamaan baasan. Maaliif tsaadqaan ykn namootni isaanii as bahanii ibsa hin kennan? Jiraachuu isaaniiyyuu na shakkisiisa. Yookiin ammoo sana ochuus qaana'aniiti. Kan isaan qaanesse ammoo waa'ee geetaachooti. Waan kanaan biyyoota Lixaa gurguddootu isaanitti qaana'a. Jechuu kan danda'an mo'amnee miti, gadhiisnee baaneeti malee deebisnee waraanna jechuun waadaa galanidha. Haa tahu malee satalaayitiidhaan nu hordofu jechaa turan. Kanaafuu eessaa akka bahan sirriitti arguunii. Kanaafuu isaan yoo haalaniyuu gooftotni isaanii beeku. Amaara keessaa gadhiisnee baane yoo jedhan naannoo Affaar keessaaho lafa hamma kanaa akkamiin gadhiisanii bahan?Cifraa, Burqaa, Ciiftuu Affaar keessadha. Amanansi amanuu baatanis waanti tahe kanadha. BBC: Kan biraa loltoota gidduutti wantootni haasa'amaa turan jiru. Kan jalqabaa loltoota gidduu qoqqooddan jira kan jedhudha. Dhuguma qoqqooddaan mul'ateeraa? Let. Jen Baacaa: Waraanni qoqqoodame injifannoo akkanaa hin galmeessisu. Finfinnee seenuuf kiilomeetira 200 qofatu na hafa jechuun diina dhaadataa ture kan haxaayee baase raayyaa kana. Osoo qoqqoodamee kana gochuu hin danda'u ture. Duraan bara wayyaanee qoqqoodamuun tureera. Yeroo sana wayyaaneen qoqqoodaa ture malee amma wanti akkasii hin jiru. BBC፡ Miseensota raayyaa ittisaa keessa jiraniin fonqolchi mootummaa yaalameera jedhamaa ture. Kun dhuguma tureeraa? Let. Jen Baacaa: Kun gonkumaa waan hin taanedha. Hangan beekutti yaada akkasii namni qabu nu keessa hin jiru. Dhimmuma akkasiirratti qaamni ka'ee dubbatuyyuu hin jiru. Hundi keenyayyuu kan waliin guddannee fi wal beeknudha. Nuti karaa fonqolcha mootummaa osoo hin taane uummanni abbaa fedhe akka kaa'atu feena. Hojiin keenya biyya tiksuudha. Kanaafuu kun waan ta'u miti, dubbii sobaati. Anis waan jedhamaa ture dhagahaan ture. Abaluun akkasii, akka sanaa, wayyaaneerraa maallaqa fudhatee akkas gochuuf…waan hedduu wayita jedhan dhagahaan ture. BBC፡ Guyyoota dhufan gara Dasee akka imaltan nuuf himtaniittu, gara Maqalee imaluuf hoo karoora qabduu? Let. Jen Baacaa: Kun dhimma hojii waraanaati. Nuti bakka kana geenyee achitti dhaabbanna hin jennu. Haala waraanaatu murteessa. Waraanni dhimma jala murtee kana jettee dubbattu miti. Wantoota hin eegamin hedduun kann guutamedha. Kanaafuu waan fuulduratti ta'utu murteessa. Haata'u malee nuti hin dhaabbannu. Sududaan iddoowwan wayyaaneen qabatte gadi lakkisiisaa jarammoo barbadeessuu itti fufna. Maqaleemoo eessatti dhaabbanna kann jedhuuf nuti warra dhaabbatu miti. Ammaaf garuu karoorri keenya hanga kanatti waan jedhu hin qabnu. Bakka wayyaaneen seente seennee hanga balleessinutti itti fufna. BBC: Isin akka aanga'aa waraana mootummaatti durumaanuu waldhibdeen kun akka karaa nagaan furamuu fi ammas waraanni kun karaa nagaan akka hiikamuuf kutannoon isin qabdan maali? Let. Jen Baacaa: Dhimmi marii nagaa dhimma koo miti. Hojiin koo waraanuudha. Yoo fedhan karaa nagaa, yookaan mariidhaan haa xumuran. Kana warra siyaasaatu beeku. Gama kiyyaan garuu nyaapha fuuldura koo jirutu jira. Isa barbadeessi jedhameera. Bakkanni seene seeneen balleessa. Ga'e dhaabi, karaa nagaatiin xumurra dhaabi yoo naan jedhan nan dhaaba. Yoo mari'atan gaariidha, yookiin waan biraa jechuun ga'ee koo miti. Odeessaalee dabalataa:


TPLF hidhi Takazee haleelameera jedhus Humni Ibsaa Itoophiyaa garuu soba jedhe

Humni Ibsaa Itoophiyaa kan TPLF Madda Anniisaa Takazee irratti haleellaan raawwateera jechuun himate soba jechuun himannicha kuffise. Dubbi himaan TPLF Geetaachoo Raddaa Kibxata kaleessaa ture Hidhaan Humna Ibsaa Takazee haleelameera jechuun tiwiitarii isaarratti kan barreesse. ''Har'a ganama [Sadaasa 30,2021] maddi anniisaa elektirikii Takazee haleelamee jira,'' jedhee barreesse dubbi himaan kun. Humni Ibsaa Itoophiyaa garuu hidhi Takazee mootummaadhaan haleelameera jechuun oduun TPLF irraa tamsa'aa ture sobadha jechuun miidiyaa hawaasummaasarratti barreesse. Humni Ibsaa Itoophiyaa ibsa baase keessatti, ''hidhi Takazee karaa ogummaan ala ta'een kaayyoo hedameef alatti akka hojjetu kan godhamu yoo ta'e miidhaan olaanaa ta'e irra ga'uu danda'a,'' jechuun akeekkachiise. "Uummata shororkeessuufi xiyyeeffannoo addunyaa argachuuf TPLF hidhicharraa bishaan gadi lakkisuu waan danda'uuf, iddoowwan yaa'a gadiirra jirtan of-eeggadhaa,'' jechuunis dhaameera Humni Ibsaa Itoophiyaa. Bakka hidhi kun itti argamuufi kutaalee kaaba Itoophiyaa iddoowwan waraanni itti gaggeeffamaa jirutti malli quunnamtii waan hin jirreef haala qabatamaa achi jiru qulqulleessuun rakkisaadha. TPLF hidha kanarra miidhaan ga'uu wayita ibsu kan kaleessaa isa jalqabaa miti. Kanaan duras hidhichi haleelameera jechuun himatee turus, mootummaan federaalaa garuu dubbichi soba ta'uu ibsee ture. Waggaa darbe ji'ootaaf tajaajila dhaabee kan ture humni ibsaa Takazee, Bitootessa darbe hojii eegaluu isaa Humni Ibsaa Itoophiyaa ibsee ture. Maddi humna ibsaa Takazee sarara giddu gala biyyaarraa adda cituusaatiin ture hojii dhaabee kan ture. Hidhi laga Takazeerratti ijaarame hojjaansaa meetira 188 yoo ta'u, kanaanis Afrikaa keessaa dheerinaan jalqabarra ta'uutu himama. Humni Ibsaa Takazee yuunitiiwwan afur kan qabu yoo ta'u, waliigalatti anniisaa meegaawaatii 300 maddisiisa.


Waraana Tigraay: MM Abiy hidhattoonni TPLF waliin hiriiran hundi harka akka kennataniif waamicha dhiyeessan

Waraana Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiru irratti raayyaa ittisaa dursuun kan hirmaataa jiran Ajajaan Waliigalaa Humna Waraanaa Itoophiyaafi Ministirri Muummee Abiy Ahmad 'hidhattoonni TPLF waliin hiriirtan hundi karaa nagaatiin harka kennadhaa' jedhan. Adda waraanaa amma irra jiranirraa ibsa miidiyaalee biyya keessaaf kan kennan MM Abiy Ahmad, waraana gaggeeffamaa jiruun diinasaanii mo’achaa jiraachuu ibsan. ‘’Wanti guddaan diinni injifatameera. Hojiin nu hafe diina barbadeessuufi bittimsuudha,’’ jechuun kan dubbatan Ministirri Muummee Abiy, ‘’Milkaa’ina kutaa baha biyyattiitti arganne Gaashanaattis ni daballa,’’ jedhan. Kutaa Kaaba biyyattii gaara Gaashanaatti dhiyoo jirurraa ibsa kan kennan Ministirri Muummee Abiy, ‘’har’a asii karoorsinee borimmoo Gaashanaatti diina bittimsina,’’ jedhan. ‘’Haleellaan Gaashanaarratti gaggeessinu akkaan murteessaadha. Bakka diinni kisaaraa qaqqabsiiseef gatiisaa itti argatuudha. Kana raawwachuuf karoora qixeessineerra, loltoonniifi hooggansi keenyas qophiidha,’’ jedhan. Ministirri Muummee Abiy qaamoleen isaaniin lolaa jiran namoota leenjii waraanaa hin qabne hiriirsuun badii lubbuu hedduuf sababa ta’uurraa akka of qusatan dhaamaniiru. Kanaan dura dubbi himaan TPLF Geetaachoo Raddaa gamasaan turtii BBC waliin taasiseen, namoonni mootummaan dirree waraanaatti ergaa jiru kanneen muuxannoo waraanaa hin qabne waan ta’aniif garmalee dhumaa jiru jechuun ibsee ture. Ministirri Muummee Abiy garuu ammas taanaan namoonni TPLF jala deemaa jiran hunduu harka kennuun dhumaatii lubbuu hambisuu qabu jedhan. ‘’Dargaggoonni Tigraay garee gara deemu hin beekne jala deemuun lubbuunsaanii garmalee badaa jira. Akka baalaatti harca’aa jiru. Dargaggoonni kunneen injifatamuu hubatanii raayyaa ittisa biyyaa, humna addaa, milishaa fi uummatatti akka kennatan. Yoo akkas hin goone waanti samoona ta’aa ture itti fufa, akka baalaa harca’uunsaanii kan dhaabbatu miti.’’ Harmootiin Tigraayis ijoolleensaanii eessa akka jiraniifi akkamitti akka jiran hordofuu qabu jedhan Ministirri Muummee Abiy. Nuti kan feenu nagaadha kan jedhan Ministirri Muummee Abiy, garuu kan biyyatti dhufeef ammoo duubatti hin jennu jedhan. ‘’Hamileen loltootaa cimaa waan ta’eef yeroo gabaabaa keessatti adda waraanaa kana goolabnee gara adda waraanaa birotti darbina,’’ jedhan. MM Abiy Ahimed jalqaba torban darbees gara adda waraanaatti imaluun qaamaan waraanaa akka hoogganan erga ibsanii booda, miidiyaatti mul'achuun adda waraanaatti 'milkaa'aa' akka jiran himanii ture. Miidiyaa biyya keessatti wayita dubbatan kan mul'atan MM Abiy, bakka Kaasaagitaa jedhamu to'annoo TPLF jalaa bilisa baasuun booda Cifraafi Burqaa qabachuuf lolaa akka jiran dubbatan. MM Abiy Ahimed gara adda waraanaatti imaluu isaanii hordofee itti aanaan MM fi Ministirri Dhimma Alaa Dammaqaa Mokonnin hojii idilee mootummaa bakka isaanii bu'uun akka hojjetan himameera. Gamtaa Afrikaa fi UN waraanni dhaabbaachuun gareen lamaanuu mariitti waldhabee isaanii akka furaniif wayita hojjetaa jiranitti ture MM Abiy ofiin adda waraanaatti bobba'uuf qophaa'oo ta'u ibsuun kaanis isaan akka hordofaniif waamicha kan taasisan. Murteen MM Abiy kuniifi haalli waanaa itti fufees yaaliin waldhabdicha karaa nagaatiin furuuf taasifamaa turetti danqaa akka ta'uu malu kanneen araaraaf hojjataa turan yaaddoosaanii ibsan. Ergamaan Addaa US Gaanfa Afriikaa Jeefrii Feeltimaan daawwannaa torbaniin dura Itoophiyaatti taasiisaniin booda ibsa kennaniin haalli waraanaa itti fufee jiru yaalii dhimmicha karaa araaraatiin fufuuf taasifamuutti gufuu akka hintaane yaaddoo qabaachu kaasani ture.


Waraana Tigraa: Bakkawwan to'annoo mootummaa jala galanitti sa'aatiin itti socho'an daangeffame

Waraana Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiruun bakkawwan humnoota mootummaa jala galanitti sa'aatiin itti socho'uun hayyamamu daangeffamuu isaa Iiziin Labsii Yeroo Muddamaa Guutummaatti To'atu beeksise. Iiziin kun akka jedhetti, to'annoo TPLF jala turanii amma ammoo to'annoo humnoota mootummaa jala bakkeewwan galan keessatti nagaafi tasgabbiin akka jiraatu gochuuf, akkasumas nageenya ummataafi qabeenyaaf eegumsa taasisuuf jecha yeroo hin murtoofneef kan turu sa'aatiin itti socho'uun hayyamamu daangeffameera. Iiziin Labsii Yeroo Muamaa To'atu kun bakkeewwan baay'een to'annoo humnoota mootummaa jala galuu ibsuu isaa hordofee Roobii galgala Mudde 01, 2021 akka beeksisetti, bakkeewwan kanneenitti sa'aatiin sochii galgala  sa'aatii 12:00 hanga barii sa'aatii 12:00tti qofa akka ta'uuf daangeffameera. Daangeffamuu sa'aatii socho'uun hayyamamu qaamoleen nageenyaa bakkeewwan kunneen jiran hawaasaaf akka beeksisaniifi hojiirra oolmaa isaas akka horofan itti-gaafatamummaan itti kennameera. Iiziin kun itti dabaluun, bakkeewwan to'annoo mootummaa jala galan keessatti koreen waloo bulchiinsa sivilii humnoota nageenyaafi mootummaa naannichaatiin ramadamu akka hundaa'uufis ajaja dabarseera. Koreen kun badii humnoonni TPLF dhaabbilee mootummaa, qabeenya dhuunfaafi misoomaalee bu'uuraarra geessisan, akkasumas ragaaleen miidhaa namoomaafi mancaatii meeshaaleerra gahan agarsiisan akka hin badneef akka eeganiif, sirnaanis akka galmeessan, ragaawwanis akka qindeessan" akkasumas qaamoleen haqaas ragaawwan walitti qabuudhaan qaama ilaallatutti akka kennaniif  ajajameera. Labsii yeroo muddamaa kana hojiirra oolchuudhaaf qajeelfamoonni bahan barbaachisaa ta'ee argamnaan guutummaa biyyattii keessatti ykn kutaaleen biyyattii murtaa'an keessatti sa'aatii ittiin socho'uun hayyamamu daangaa'aa kaa'uuf aangoo ni qaba. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiru hammaachaa dhufuu hordofee jalqaba ji'a Sadaasaa irraa kaasee labsiin yeroo muddamaa guutummaa biyyattiitti hojiirra oolu ji'oota ja'aaf tura. Labsii yeroo muddamaa kana kan hordofuufi raawwachiisu ammoo 'Qajeelcha Iizii Labsii Yeroo Mudamaati'. Iiziin kun Itaamaajor Shuumii Waraana Waliigalaatiin kan durfamu yoo ta'u, qaamoleen gara garaa dabalachuun itti waamamni isaa ministira muummeetiif akka ta'e ibsameera. Waraanni waggaa tokkoo ol lakkoofsise kun Tigraay irra darbee gara naannolee Amaaraafi Affaaritti kan baballate yommuu ta'u, torban darberraa kaasee mootummaan bakkeewwan finciltootaan qabamanii turan gadhiisisuuf duula qindaawaa gaggeessaa jira. Magaalaa seena qabeettii Laaliibelaa, akkasumas bakkeewwan murteessoo ta'an naannoo Affaariifi Amaaraa keessatti argaman akka Cifiraafi Gaashanaa dabalatee bakkeewwan hedduu humnoonni mootummaa to'achuu isaanii Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa beeksisuun isaa ni yaadatama.


Waraana Tigraay: Humnoonni mootummaa magaalaa seena qabeettii Laalibalaa to'achuu himan

Humnoonni mootummaa Itoophiyaa magaalaa hambaa UNESCO taate Laalibalaa baatilee afur dura finciltootaan qabamtee turte deebisanii to'achuu beeksisan. Raayyaan Ittisaa magaalaa Laalibalaa fi buufata xiyyaaraa idil-addunyaa Laalibalaa guutummaatti to'ateera jedhe Ministeerri Tajaajila Komunikeeshinii Mootummaa Itoophiyaa. Roobii ganama Gaashanaa fi Shawaa Roobit dabalatee iddoowwan ijoo ta'an to'annoo raayyaa ittisaa jala galuu kan ibse ministeerichi humnoonni mootummaa gara Laalibalaa fi Waldiyaa imalaa jiru jedhee ture. Naannoo Amaaraa Godina Walloo Kaabaa keessatti kan argamtu magaalaan seena-qabeettiin Laalibalaa, magaalaa guddoo naannoo Amaaraa Baahirdaar irraa kiilomeetira 310 fagaattee argamti. Baatilee Afur dura Hagayya keessa ture humnoota tigraayiin kan to'atamte. MM Abiy Ahimad gara adda waraanaa duuluu hordofee akka haarawatti haleellaa kan eegale Raayyaan Ittisa Biyyaa guyyoota muraasa darban adda waraanaa gara garaan injifannoo gonfachaa akka jiru mootummaan himaa jira. Adda waraanaa Gaashanaa irratti raayyaan ittisa biyyaa, humni addaa Amaaraa, milishaan naannichaa fi Faannoon waliin ta'uun bakka diinni qabatee ture Arbit, Aqat, Daabboo fi magaalaa Gaashanaa to'achuu himeera. TPLF tarsiimoof jecha humnooti isaa iddoowwan qabatanii turan gadi dhiisani bahaa jiru jedhe. "Osoo gaaga'amni lubbuu hedduumminaan hin mudatin milkaa'inni argamaa jira" jedhan Roobii ganama miidiyaaleef ibsa kan kennan ministirri tajaajila komunikeeshinii Dr Laggasa Tulluu. "Adda waraanaa kanatti hidhattoonni garee fi dhuunfaan socho'an akkasumas meeshaaleen waraanaa gurguddoon loltoota mootummaan booji'amaniiru,'' jedhan. Lotoonni Itoophiyaa bakka murteessituu taate Gaashanaa to'achuun, diinni Laallibalaa, Saqoxaa, Waldiyaafi Dasee keessatti iddoowwan to'atee ture akka gadi lakkisu gochuuf daandii kan saaquudha jedhaniis turan. Karaa adda waraanaa Warra Iluu ammoo-Jaammaa Dogoloo, Warra Iluu, Gannatee, Fincooftuufi magaalaan Aqasaa tumsa Raayyaa Ittisa Biyyaa, Humna Addaafi milishaa Amaaraa, akkasumas faannootiin guutummaatti harka Raayyaa Ittisa biyyaa jala galaniiru. Shawaa Roobitis harka diinaa harkaa baatee to'annoo mootummaa jala galteetti.'' Adda waraanaa bahaan Raayyaan Ittisa Biyyaa, Humni addaafi milishaan Affaar duraanuu naannolee diinaan qabamanii turan bilisa baasaniiru kan jedhan Dr Laggaseen, ''Iddoowwan akka Asaagittaa, Burqaa Waahimaa, Ciiftuu, Dirree Roqaa, Cifraa, Alalee Sululaa jedhaman guutummaatti diina jalaa ba'uun bulchiinsa naannoo bakkasaatti deebi'eera,'' jedhan. Milkaa'ina argame keessatti ga'ee uummanni naannoo gumaacheef mootummaan galata guddaa qabas jedhan. Diinni mo'ame odeeffannoo sobaa facaasuu mala kan jedhan hoogganaan kun, uummanni odeeffannoon sobaan burjaaja'uu akka hin qabnes dhaamaniiru.


Waraana Itoophiyaa: Ameerikaan lammileen ishee Itoophiyaatii akka bahan irra deebiin akeekkachiifte

Waajirri Dhimma Alaa Ameerikaa lammileen biyyattii Itoophiyaa keessa jiran atattamaan akka bahaniif irra deebiin akeekkachiiste. Ameerikaan yeroo rakkisaa keessatti lammilee ishee Itoophiyaa keessaa baasuudhaaf xiyyaarota waraanaas ta'e kan daldalaa fayyadamuuf karoora kan hin qabne aanga'aa olaanaan Waajjira Dhimma Alaa Ameerikaa tokko eeruun Rooyitars gabaaseera. Haaluma walfakkaatuun dubbi himaan Waajjira Dhimma Alaa akeekkachiisa wal fakkaatu kennuu isaanii tajaajilli oduu Firaans eeruun Al-Arabiyaan gabaaseera. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti gaggeeffamaa jiru hammaachuu hordofee torbanoota muraasa dura mootummaan Ameerikaa lammileen isaa Itoophiyaa keessa jiran akka bahaniif hubachiisuun isaa ni yaadatama. Ameerikaatiin alatti biyyoonni biroo baay'een lammileen isaanii Itoophiyaa keessaa akka bahaniifi gara Itoophiyaatti imaluudhaaf karoora kan qaban yoo ta'e akka keessa deebiyanii ilaalaniif hubachiisaa turaniiru. Biyyoota lammilee isaanii hubachiisan keessaa UK, Siwiidin, Jarman, Sa'ud Arabiyaa, Kooriyaa Kibbaafi Raashiyaan keessatti argamu. Mootummaan Itoophiyaa garuu hubachiisa biyyoonni kunneen lammileen isaaniitiif dabarsan kan arbeeffamedha jechuun qeeqeera. Biyyootiin kunneen akeekkachiisa imalaa baasaniin gara fuula duraatti Itoophiyaa keessaa bahuun rakkisaa waan ta'uu danda'uuf, lammileen isaanii filannoowwan xiyyaara daldalaa hanga jiranitti fayyadamuun Ityoophiyaa keessaa akka bahaniif gorsaa turaniiru. Ameerikaan kanaan dura lammileen ishee akka Itoophiyaa keessaa bahan yeroo akeekkachiiftetti rakkoo maallaqaatiif namoota bahuu hin dandeenyeef liqaa mijeessuufiin akka danda'amu beeksiftee turte. "Lammileen Itoophiyaa keessaa bahuudhaaf xiyyaarota waraanaa Ameerikaa gara Itoophiyaatti balaliisuuf karoorris hin jiru. ''Bifa hedduun adda kan ta'e dhiyeenya kana Afgaanistaanitti kan gaggeessine kan fakkaatu lammileen baasuudhaaf karoorri hin jiru," jechuun aanga'aan olaanaa waajira Dhimma Alaa dubbataniiru. Aanga'aan maqaan isaanii hin eeramiin kun kana yaa jedhan malee, Jibutiitti ajajaa waraana Ameerikaa kan ta'an Meejar Janaraal Wiliyaam Zaanaa faallaa kana dubbataniiru. Barbaachisaa taanaan hojjettoota imbaasii Itoophiyaa keessa jiruu, Amerikaanotaafi lammileen biyyoota biroo Itoophiyaa keessaa baasuudhaaf, akkaumas deeggarsa taasisuudhaaf karoora baafachuudhaan qophii ta'uu isaanii dubbatanii turan. Biyyootni alaa lammilee isaanii Itoophiyaa keessaa akka bahaniif akeekkachiisuu kan jalqaban finciltoonni TPLF Walloo Kaabaa to'atanii gara Finfinneetti qajeeluudhaaf fedhii akka qaban erga beeksisaniifi mootummaan Itoophiyaa ammoo guutummaa biyyattii keessatti hojiirra kan oolu labsii yeroo muddamaa erga labseen boodadha. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti waggaa tokko dura jalqabee itti fufee jiru hammaachuun gara naannolee Amaaraafi Affaaritti kan babal'ate yoo ta'u, keessattuu ji'a Onkoloolessa irraa kaasee bakkawwan gara garaatti waraanni cimaan gaggeeffamaa jira. Kana hordofee ammoo mootummaan federaalaafi gaggeessitonni mootummoota naannolee sochii finciltootaa qolachuudhaaf ummataaf irra deddeebiin waamicha dhiyeessaniiru.


Waraana Tigraay: Labsii yeroo muddamaa mootummaan Itoophiyaa labse irratti jiraattonni maal jedhu?

Manni Marii Federeeshinii Mootummaa Itoophiyaa balaa walitti bu'insaafi muddama siyaasaa biyyattii keessatti mul’ateen walqabatee labsii yeroo muddamaa ALI Onkololeessa 23, bara 2014 irraa eegaluun guutuu biyyaatti hojiirra oolu labseera. Labsii kanaan walqabatee mirgoonni hanga yeroon labsii yeroo muddamaa xumuramuutti dhorkaman waan jiraniif lammileen biyyattii miira adda addaan kan dhimmicha ilaalan taasisa. Kana ilaalchisee jiraattonni magaalaa gara garaa keessa jiran labsii yeroo muddamaa kanarratti yaada akkamii akka qabaatan iyyaafanneerra. Jiraataan magaalaa Harar  nageenyaisaaniif maqaa isaanii hin ibsine, labsiin miilanaa kun miira lama keessa kan nu galchedha jedhu. “Lolli kaabaa deemaa jiru kun qalbii uummataa guutuutti qabatee jira. Garuu odeeffannoon karaa mootummaatiin kennamu yeroo tokko tokko haala qabatamaa lafarra jiru wajjin yeroo wal hin fudhanne ni mul’ata. Labsiin kun ammoo mirga odeeffannoo argachuu waan daangessuuf waan kallattii kaaniin jiru beekuurratti daangaa uumuu mala,” jedhan. “Labsiin kuni furmaata fida jedhee hin yaadu ani. Mootummoonni yemmuu mariin harkaa baate waan akkanaa kan labsu. Kana muuxannoo bara jireenyaa keenya keessatti arginerraa ni hubanna. Labsiin ammaa kunis isa sanarraa adda jedhee hin yaadu,” jedhan. Labsii kana labsuufi uummata gara lola kanaatti kakaasuun dura uummata ilaalcha adda addaatti qoodamee jiru kana tokkoomsuutu dursuu mala jedhu jiraataan kun. “Ummanniifi mootummaan ilaalchi amma qaban garaagara. Ummanni ilaalcha mootummaan narra taa’ee na ajjeesaa jira jedhu qaba. Ilaalcha gara lamaanii kana dura walitti araarsanii waan nutti dhufe jedhamu kana waliin dhahuun ni dandahama,” jedhan. Labsiin kuni sochii uummataa irrattillee daangaa kaa’uu waan danda’uuf,  jiruufi jireenya uummataa irratti dhiibbaa qabaachuu mala shakkii jedhus qabu. Jiraataan magaalaa Amboo nageenya isaatiif jecha maqaan isaa akka ibsamu hin barbaanne tokko ammoo, yeroo kanatti duula waliigalaatu gama lamaan uummata irratti labsamee jira jedhu. Labsiin yeroo muddamaa amma mootummaan labse kuni ammoo, sochii fi mirga lammiilee kan daangessu waan ta’eef dhiibbaan inni qabaatu laayyoo miti jedhan. “Furmaata kan fidu labsii kana osoo hin taane, osoo eenyunuu hin tuffatinii fi hin dhiibin mari’atanii nageenya fiduudha. Qaama dhimmi ilaallatu hundi itti hirmaatee, qaamni walabaa hasofsiisee mari’atamuu qaba. Yoo kana ta’e taayitaan kan paartii yookan kan nama tokkoo akka hin taane mul’isuun ni danda’ama,” jedhan. Jiraataan magaalaa Adaamaa Dr. Roobsan Margoo ammoo, labsiin yeroo muddamaa yeroo biyyattiin rakkoo keessa seente kanatti labsamuun isaa faayidaa hedduu qaba jedheen amana jedhu. “Labsiin akkanaa biyya kamittuu yeroo rakkoon mudatu ni labsama. Labsiin akkanaa miidhaafi faayidaas qabaachuu danda’a. Haala qabatamaa biyya keenyaatiin yoon ilaale ammoo faayidaan isaa olaanaadha,” jedhan. Faayidaalee labsiin yeroo muddamaa kun ni qabaata jedhan yeroo ibsanis, “labsiin kun neetworkiifi tumsa warra TPLF to’achuuf mootummaaf carraa kenna. Namni bakka bakka jirutti naannoo isaa dammaqinaan akka eegattu, akka of hin dagannes godha. Kanaan alattis daddabarsa maallaqaa fi meeshaa waraanaa to’achuufis ni gumaacha” jedhan. Ittigaafatamaa waajjiraa fi Miseensi Koree Hojii raawwachiistuu KFO Obbo Xurunaa Gamtaa gamasaaniitiin, labsiin kuni silaa yeroon itti labsamuu qabu ni barfate jedhu. “Labsiin kuni nibarfate. Amma lubbuun nama hedduu badeera, qabeenyi guddaan manca’eera, namni baayyeen mootummaa aangorra jiru kanatti mufateera. Filannoo irrattis gowwomsaatu ture. Kanaaf osoo rakkooleen kuni hin hammaatin labsamuu qaba ture,” jedhan. Kutaaleen Oromiyaa hedduun durumayyuu labsii komaand poostii jala turanii kan jedhan Obbo Xurunaan, labsiin akkasii kuni yeroo barbaachisummaa isaa irra kan darbee fi hagas mara bu’aa fida jedhee hin amanu jedhu. Ammatti biyyattiidhaaf furmaanni qaama qooda fudhattoota, kanneen qawwee kaasanii jiran dabalatee hunduu itti hirmaatee gara marii biyyoolessaatti seenuu qofatu furmaata fidas jedhan.


Waraana Tigraay: Dippilomaatonni lola Kaaba Itoophiyaa hammaachaa dhufe dhaabsisuuf hojjechaa jiru jedhame

Dippilomaatonni lola Kaaba  Itoophiyaatti hammaachaa dhufe dhaabsisuuf hojjechaa jiraachuun gabaafameera. Gorsaan Addaa Gaanfa Afrikaa mootummaa Ameerikaa Ambaasaaddar Jefirii Feltimaan Kamisa waareerra Finfinnee kan galan yoo ta'u, waraana Itoophiyaa keessatti daran hammaacha dhufeef fala barbaaduuf akka ta'e bal'inaan gabaafameera. Ambaasaddar Jefirii Feltimaan Komishinara Komishinii Gamtaa Afrikaa Muusaa Faakii waliin wal arguudhaanis mariyataniiru. Muusaa Faakii dhimmoota wayitawaa Itoophiyaafi Sudaan keessa jiru ilaalchisuun Ambaasaaddar Jefirii Feltimaan waliin mariyachuu isaanii fuula tiwiitara isaaniirratti beeksisaniiru. Aab Muusaa Faakii qaamoleen biyyaalessaafi arditti keessa jiran waliin ta'uudhaan furmaata karaa mariifi siyaasaan fiduu keessatti carraaqqii taasisuu dandeenyu ilaalchisee Feltimaan waliin dubbanneerra jedhan. Ministeerri Dhimma Alaa Ameerikaa akka jedhutti waraanichi akka malee babal'achuun sadarkaa yaaddessaa ta'erra gaheera. Pirezidaantiin Yugaandaa Yuweerii Museeveniinis walitti bu'insa mootummaa giddu-galeessaafi finciltoota TPLF fi deeggartoota isaa gidduutti deemaa jiru irratti mariyachuudhaaf gaggeessitoota biyyoota Afrikaa Bahaaf Sadaasa 16 irratti waamicha taasisuu Roohitars gabaaseera. Oduu walfakkaatuun, Pireziantiin Keeniyaa Uhuruu Keeniyaataa waraana Itoophiyaa ilaalchisuun ibsa Roobii baasaniin,"Lolli kun dhaabbachuu qaba!" jedhan. Akka Roohitarsi gabaasetti, waliin dubbatanii karaa nageenyi waaraa iittiin argamu barbaaduudhaaf meeshaa isaanii lafa kaa'anii lola akka dhaabaniif qaamolee wal waraanaa jiraniif waamicha taasisaniiru Pirezidanti Uhuruun. Mootummoonni dhimma misoomaarratti gamtooman Intergovernmental Authority on Development (IGAD) jedhamus waraanni atattamaan akka dhaabbatuuf ibsa Kamisa baaseen gaafateera. Qaamoleen wal waraanaa jiran muddama jiru ittuu hammeessuu dhiisanii garaa garummaa gidduu isaanii jiru karaa mariitiin akka furataniif cimsee gaafateera IGAD. Roobii Ministira Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad (PhD) waliin akka dubbatan kan himan Barreessaan Olaanaa Mootummoota Gamtoomanii (UN) Antooniyoo Guteereez, waraanni akka dhaabbatu marii gaggeessuuf waajirri isaanii haala mijeessuf hayyamamoo akka ta'an Roohitars gabaaseera. Humnoonni Tigraay magaalota Daseefi Kombolchaa akka to'atan kan himame yoo ta'u, kaleessa ammoo Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) waliin magaalaa Godina Addaa Saba Oromoo Kamisee to'achuu isaanii ibsaniiru. Kana ilaalchisuun mootummaan garuu wanta jedhe hin qabu. Magaalaan Kamisee magaalaa guddoo Itoophiyaa Finfinneerraa gama kaabaan kiiloomeetira 330 irratti argamti. Yaaliin dippilomaasii biyyoota gara garaa taasisaa jiran kun, US fi biyyootni alaa hedduun lammiileen isaanii gara Itoophiyaa imaluurraa akka of qusatan, kanneen achi jiranis achii bahuu akka sammuutti qabatan wayita dhaamanittidha. Mootummaan US akeekkachiisa kana baasuu hordofee hojjettootni mootummaa US kan hojii ariifachiisaarra hin jirre fedhaan Itoophiyaa gadhiisanii akka bahan hayyamni kennamuu miidiyaaleen US gabaasaniiru. Ministirri Muummee Abiy Roobii waggaa tokkoffaa Iziin Kaabaa Raayyaa Ittisa Biyyaa humnoota TPLF'n haleelame yeroo yaadatan "Itoophiyaan aarsaa keenyaan kan itti fuftu ta'uushee guyyaa itti mirkaneessinudha,'' jedhan. ''Diina kana dhiiga keenya, lafee keenyaan awwaallee Itoophiyaa boquu ol qabachiifna'' kan jedhan MM Abiy, Lammiileen Itoophiyaa fedha isaaniin raayyaa ittisa biyyaatti akka makamaniifi kaanis meeshaa waraanaafi rasaasa qabanillee osoo hin hafiin akka gumaachan gaafataniiru. Gama kaaniin humnootni TPLF fi WBO waliin ta'uun magaalota haaraa to'achaa gara Finfinneetti duulaa akka jiran himu. Manni Marii Federeeshinii Mootummaa Itoophiyaas balaa walitti bu'insaafi muddama siyaasaa biyyattii keessatti mul'ateen walqabatee labsii yeroo muddamaa A L I Onkololeessa 23, bara 2014 irraa eegaluun guutuu biyyaatti hojiirra oolu labseera.


Waraana Tigraay: Itoophiyaatti ajjeechaan caalaa osoo hin hammaatiin jaarmiyaaleen idil-addunyaa mariin olitti tarkaanfii fudhachuu qabu - HRW

Manni Maree Nageenyaa Gamtaa Afrikaafi Manni Maree Nageenyaa Mootummoota Gamtoomanii waraana Itoophiyaa keessatti deemaa jiru waliin walqabatee ajjeechaan kanarra caalaa osoo hin ammaatiin dhaabsisuudhaaf mariin olitti waan qabatamaaa ta'e gochuu qabu jedhe Huuman Raayitis Waach (HRW). Ibsa Wixata baaseen labsiin yeroo muddamaa guutummaa biyyattii keessatti hojiirra oolu mootummaan Itoophiyaa labse gaaffii tokko malee humnatti akka dhimma bahu isa taasisuu mala jechuun sodaa qabus ibseera jaarmiyaan mirgoota namoomaaf falmu kun. "Mootummaan Itoophiyaafi deeggartoonni isaa, akkasumas warri mormitootaa gochawwaniifi imaammatawwan dubbii hammeessan dhaabuun tarkaanfiiwwan atattamaa mirgoonni hawaasa maraa guutummaatti akka kabajamu taasisan fudhachuu qabu," jedhan daarektarri olaanaa HRW Keenet Rooz. "Gaggeessitoonni Afrikaa, akkasumas miseensonni Mana Maree Nageenyaa Mootummoota Gamtoomanii ajjeechaan caalu akka itti hin fufneef waliin hojjechuun tarkaanfii atattamaa fudhachuun murteessaadha. Kun hin ta'iin hafnaan garuu ummata Itoophiyaaf  hin qaqqabiin hafuu isaaniiti," jedhan daarektarri kun. Itti dabaluun, qaamoleen wal waraanaa jiran lammilee nagaaf eegumsi taasifamaa jiraachuu mirkaneeffachuu qabu; akkasumas gargaarsi namoomaa barbaachisoo ta'ani haala qaqqabuu danda'urratti hojjechuu qabu jedheera HRW. Dhiyeenya waraannichi naannoo Amaaraatti cimee itti fufuun TPLF fi humnootni waliin tokkummaa uummatan akka Warana Bilisummaa oromoo (WBO) gara Finfinneetti qajeeluu yoo ibsan, mootummaan ammoo labsii yeroo muddamaa ji'a jahaaf turu labseera. Finciltootaaf deebii kennuuf jecha dubbiin aanga'oonni mootummaa federaalaafi naannolee, akkasumas namoonni bebbeekamoon ifatti dubbatan Tigirootaafi warra "deeggaroota weerartootaati" jedhaman irratti loogiifi miidhaan akka qaqqabu kakkaasuu danda'a jechuun eera HRW ibsa isaa Sadaasa 08, 2021 kanaan. Facebook ibsa Ministirri Muummee Abiy Ahimad Onkoloolessa 31, 2021 Itoophiyaannonni hundumtuu "meeshaa qabadhaa ka'aa TPLFn awwaalaa" jechuun maxxansan akka haqes yaadachiiseera HRW. Lammileen Itoophiyaa hundi dhimma idilee isaanii yeroof tursiisanii, humnaafi meeshaa qabaniin gara adda waraanaatti akka duulaniif ture MM Abiy Ahimad kan gaafatan. Miidiyaa hawaasummaa irratti dabalatee aanga'oonni Itoophiyaa haasawaan dhiyeenya kana taasisaniin sabaan adda baasuun miidhaan akka qaqqabu gochuuf carraa banuu danda'a kan jedhe HRW, seerri addunyaa garuu akka isaan gocha akkasii kana dhaabsisan isaanirraa eega ture jedheera. Akka ibsa HRW kanatti, gaazexeessitoonni biyya alaafi hojjetoonni gargaarsaas carraa balaaf saaxilamuu keessa jiru. Maxxansa Sadaasa 4 baaseen Tajaajilli Komunikeeshinii Mootummaa warra, "dubbii sobaa afarsuun diina waliin hojjetan" jechuun  Roohitarsiin odeeffannoo hin taane tatamsaasa jechuun akeekkachiisee ture. Manni Maree Nageenyaa Gamtaa Afrikaafi Manni Maree Mootummoota Gamtoomanii dhimma Itoophiyaarratti tibbana kora taa'anii kan turan yoo ta'u, haala ittiin waraanni Kaaba Itoophiyaa kun dhaabbatee rakkoon jiru mariin fala argaturratti ejjennoo walfakkaataa calaqqisiisaniiru. Waraanni naannoo Tigraay waggaa har'aa Sadaasa 04, 2020 wayita MM Itoophiyaa Abiy Ahimad raayyaan ittisa biyyaa hmnootii naannoo Tigraay irratti tarkaanfii akka fudhatan ajajan kan eegale ture. MM Abiy tarkaanfiin kunis deebii haleellaa humnootiin naannoo Tigraay, looltoota biyyaaleessaa kan kaaba biyyatiitti buufatanii ture irratti raawwatan ta'u himan.


Waraana Tigraay: Qeesii dabalate Tigroonni hidhamaa jiraachu maddeen ibsan

Mootummaa Itoophiyaa dhalattoota Tigiraay qeesii bataskaanaatii kaasee kanneen  waajjiraalee garaa garaa keessa hojjatan finciltoota TPLF deeggartu jechuun shakkee hidhaa jiraachuu maddeen beeksisan. Poolisiin Kibxata Sadaasa 9, 2021 hojii gaggeessaa ol aanaa Anbassaa Baankii dhalataa Tigiraay tahe Daani'eel Tekestee hojjettoota baankichaa biroo shan waliin hidhee gaafasuma galgala gadhiifamuu Rooyitarsi gabaase. Gama kaaninis jiraataattoota magaalaa Finfinnee BBC dubbisee keessa tokko, ''Abbaan kiyya namni umuriin waggaa 80 fi erga soorama bahanii waggaa sadeeti ta'eera. Abbaafi haatii kiyya erga Finfinnee jiraachu eegalanii waggaa 40 ol ta'a. Dhalattoota Tigree ta'uun alatti hidhanni TPLF waliin qabnu omtu hinjiru. Garuu abbaan keenya hidhameera,'' jechuun dubbate. Jiraataan nageenyaaf jecha maqaansaa akka hineeramneef gaafaate kun, maatii isaatiif ilam shanaffaa ta'u himuun, abbaa isaa 'koottu ni barbaadamtu' jedhuun manaa erga fudhatanii torba akka guute BBC Tigrinyaatti hima. Akkasumas haga ammaatti qeesii fi kanneen isaan waliin hojjetan 37 mana amantaa Ortodoksii afur magaalaa Finfinnee keessaa hidhamuus gabaasera maddi oduu Rooyitarsi. Poolisiin biyyattii garuu himata dhalattoota Tigiraay irratti xiyyeeffachuun hidhuu jedhu soba jechuun waakkateera. Kanneen hidhaman warra finciltoota TPLF waliin hidhata qabanidha jechuun poolisiin himuu isaa Rooyitarsi gabaaseera. Labsiin yeroo muddamaa erga labsamee humnoonni nageenyaa magaalaa Finfinnee keessatti ajaja mana murtii malee manaa manarra deemuun barbaadanii dhalattoota Tigiraay hidhaa jiraachuu odeeffadhera jedhe dhaabbanni mirga namoomaaf falmu Humaan Raayitis Waach. Itti dabaluun magaalaa Fifinneetiin ala dhalattoonni Oromoos hidhamaa jiraa gabaasan qaba jedheera Humaan Raayits Waach. Sadaasa 07, 2021 Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaas ibsa baaseen labsii muddamaa hordofee hidhaan saba irratti xiyyeeffachuun gaggeeffamaa jiru na yaadessera jechun ibsa baasuunsaa ni yaadatama. Itoophiyaan labsii yeroo muddamaa akka guutuu biyyaatti labsuun namni kamuu waraqaa eenyummaa isaa qabachuun akka deemu murteessite. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa, dhalattoonni Tigiraay, jaarrolee fi haadholii ijoollee, dabalatee kanneen dhibbaan lakkaa'aman hidhamuu isaanii ibseera. Hidhaan ''daran hammaateera'' jedhe qondaalli mootummaa maqaaan isaa akka hin dhahamne gaafate jechuun itti himu Rooyitarsitti gabaase . Dubbii himaan mootummaa Itoophiyaa Laggasaa Tulluu gaafatulleen deebii akka hinarganneefi dubbii himaan poolisii federaalaa, Jeeyilaan Abdii ammoo dhimma hidhaa irratti deebii kennuuf aangoo akka hin qabne himan Rooyitarsi gabaaseera. Haata'u malee dubbii himaan poolisii magaalaa Finfinnee, Faasikaa Fantaa Jimaata darbe kan hidhaman warra ''kallattinis ta'e al-kallattiin'' TPLF deeggare tahuu himaniiru. Hojii gaggeessaan Anbassaa Baank damee biraa irra jiru tokko  poolisiin waajjira hojii gaggeessaa ol aanaa baankichaa deemuun erga ilaalanii booda dhalattootni Tigiraay baankicha keessa hojjetan gara biraa yoo jiraatan jedhee gaafachuu itti himu Rooyitarsitti gabaase. Haga ammaatti luboonni fi kanneen isaan waliin hojjetan 37 mana amantaa Ortodoksii afur magaalaa Finfinnee keessaa hidhamuus ibseera. Bataskaanni Ortodoksii Tewahaadoo Itoophiyaa hanga ammaatti dhimma kana irratti deebiin kenne hinjiru. Dubbii himaan UN konkolaachistoonni dhaabbata Sagantaa Nyaata Adunyaaf qacaramanii hojjetan 72 magaalaa guddoo naannoo Affaar Samaraa keessatti hidhamuu hime. Mootummaan Itoophiyaa dhaabbileen gargaarsaa hidhattoota TPLF hidhachiisu jechuun himataa turunsaa ni yaadatama. Waraanni Kaaba Itoophiyaatti bara darbe jalqabe kumaatama ajjeesuun namoota miliyoona lamaa ol tahan ammoo qe'ee isaanii irraa buqqiseera. Erga baatiiwwan muraasaatiin asiitii ammoo waraanichi gara naannolee ollaa Affaarii fi Amaaraatti babal'achuun buqqaatii namoota kumaatama hedduuf sababa ta'eera. Dippilomaatotni addunyaa waraanni Itoophiyaa kun karaa marii fi nagaatiin furmaata akka argatuuf hojjetaa jiru. Gamtaa Afrikaatti ergamaan addaa Gaanfa Afrikaa Olusegoon Obaasanjoo fi Ergamaa Addaa Gaanfa Afrikaa Ameerikaa Jeefrii Feeltimaan dhimma araaraa kana irratti hojjechaa akka jiran himaniiru.


'Onkoloolessa 24 loltoota osoo hin taane Itoophiyaanuu ajjeefamteetti' - MM Abiy Ahimad

Ministirri Muummee Abiy Ahimad A L I gaafa Onkoloolessa 24,  2014  kan dabaan ajjeefaman loltoota biyyattii osoo hin taane Itoophiyaanis ajjeeffamteetti jedhan. MM Abiy kana kan dubbatan sagantaa guyyaa yaadannoo wagga tokkoffaa Raayyaan Ittisa Biyyaa Izziin Kaabaa itti haleelamerrattidha. Sirna kanarratti, "Itoophiyaan aarsaa keenyan kan itti fuftu ta'uushee guyyaa itti mirkaneessinudha,'' jedhan MM Abiy. "Gaafa guyyichaa ummattoonni Itoophiyaa ajjeefamaniiru. Nuti har'a kan lubbuutiin jirru,... ijoollee Itoophiyaa 'anis loltuudha' jennu.... humnoota biyya keenya diiguudhaaf ka'an tole kan hin jenne ta'uu keenya guyyaa irra deebinee waadaa itti galludha," jedhan. Sirna mooraa Waajira muummee Ministeera Ittisaa keessatti gaggeeffame kanarratti, Itaamaajoor Shuumii Humnoota Waraanaa  Janaraal Birhaanuu Juulaa, Ittaamaajor Shuumii Itti-aanaa Ababaaw Taaddasaa, Giifti-duree Zinnaash Taayyaachoofi hooggantoota olaanoo raayyaa ittisaa argamniiru. Sirna kanarratti miseensota raayyaa ittisaa haleellaa humnoota Tigraayiin irratti raawwatameen lubbuu isaanii dhaban yaadachuun sagantaan kadhannaafi shaamaa ibsuu gaggeeffameera. MM Abiy guyyicha ilaalchisuun fuulu miidiyaa hawaasummaa isaaniirratti barreeffama qoodaniin, "bara darbe A L I Onkoloolessa 24 gootota keenya dabni irratti raawwatame seenaan gonkumaa kan isaan dagatu miti. Har'a kan dhaabbanne lafee goototaa warra nuuf jedhanii xoofoo dabaa dhuganiirra. Ijoolleen Itoophiyaa jaallatamoo kunneen, 'ani si duran dua'a' jechuun dhiiga isaanii biyyeef, foon isaanii ammoo allaattiif osoo kennuu baatanii guyyaan har'aa kun har'a hin fakkaatu ture," jedhan. Bara darbe A L I Onkoloolessa 24 waraanni jalqabe hanga ammaatti osoo xumura hin argatiin kan jiru yoo ta'u, waraanni kun naanoo Tigraay irra darbee naannolee Amaaraafi Affaar keessatti gaggeeffamaa jira.


Waraana Tigraay: Mootummaan Tigraayitti warra miidhaan saalaa irra gahe yaala akka hin arganne godheera -HRW

Dhaabbanni Human Raayitis Waach [Human Rights Watch] mootummaan Itoophiyaa dubartoota yakki gudeeddiifi miidhaan saalaa naannoo Tigiraayitti irra gahe akka yaala hin arganne godheera jedhe. Gabaasa fuula 89 qabu baase irratti erga waraanni naannichatti jalqabee dubartoota yakki gudeeddiifi miidhaa qaamaa irra gahe umuriin isaanii ganna 6 hanga 80 tahan tahe jedhamee akka yaala hin arganne godheera jedhe. Dubartootni loltoota mootummaa fi milishaan gudeedaman jedhaman ulfa adda kutuu, yaalii dhibee HIV, fiistullaa, tajaajila baqaqsanii yaaluu lafee isaanii cabee fi meeshaa qara qabuun bakka waraanaman fi kaaniif yaalamuu osoo qabanii yaala hin arganne jedhe. Mootummaa Itoophiyaadhaan shororkeessummaan kan farrajame TPLF yakkoota gudeeddii, saamichaa fi miidhaa qaamaa fi xiinsammuu ittiin himatame kana ilaalchisee hanga ammaatti waan jedhe hin qabu. Waggaa darbe ji'a Adoolessaa keessa humnootni TPLF naannoo Amaaraa magaalaa Nifaas Maawucaa irratti yeroo haleellaa bane yakka gudeeddii, saamichaa fi miidhaa qaamaa jiraattota irratti raawwachuu gabaasni Aminestii Internaashinaal agarsiise. Mirga dhala namaaf kan falmu Aminestii Internaashinaal jiraattota magaalichaa dubbise keessaa dubartoota 16 irratti humnootni TPLF yakka gudeeddii raawwataniiru. Mootummaan ji'a Waxabajjii keessa gartokkeen dhukaasa dhaabuu labsee naannoo Tigiraay keessaa bahuu isaa hordofee humnootni TPLF naannoo Amaaraa fi Affaarittis haleellaa banuun bakka baay'ee to'atanii ture. Kana irraa ka'uun yakkoota ajjeechaa, saamichaa, gudeeddii raawwataa turan jedhee mootummaan himataa turus isaan garuu waakkataa turan. Gabaasni Komiishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa fi Waajjirri Mirgoota Namoomaa UN waliin ta'uun qorannoo taasisaniin miidhamni saal-qunnamtii kan dirqiin gudeeduu dabaaltu dubartoota, dhiirota, ijoollee shamarraniifi dhiirootaa irratti raawwatame jiraachuu mirkaneesseera. Gabaasni waloo kun haleellaan saal-qunnamtii gareelee lola Kaaba Itoophiyaa keessaa harka qaban maraan raawwatanuu himeera. "Dirqisiisanii gudeeduufi haleellaawwan saalaa biroon hamilee miidhamttoota cabsuuf faayidaarra oolaniiru" jedha gabaasichi. Gareen qorannoo waloo miidhammtoota haleellaa saal-qunnamtii dubartoota 30 walin af-gaaffii taasisuufi kunneen keessaa walakkaa kan ta'an irratti gochaan dirqisiisanii gudeeduun garee (gang-rape) raawwatamuu himee ture.


Waraana Tigraay: "Ni darba" - Abdiifi gaabbii dhalattoota Tigraay

Maanguddoo umuriin waggaa 72 Abboy Takilee Kidaan magaala Finfinnee Kutaa Bulchiinsa Boolee keessa waggoota 40 ol jiraataniiru. Dhala isaanii angafaa irraan kan hafe ijoolleen qaban ja'anis Finfinneedhumatti dhalatanii guddatan. Waggoota 10 dura soorama bahanii hojii geejjibaa dhuunfaa keessa hojjetu ture. Umuriin isaanii deemaa waan dhufeef haadha warra isaanii waliin [qorrobanii] manaa gara mana sagadaatti deeddeebiyaa jiraatu. Torban darbe keessa garuu poolisoonni 10 ol mana isaanii dhufanii 'ni barbaadamta' jechuun rakkisaa akka fudhatanii deeman artistii kan ta'e ilmi isaanii BBCf ibseera. "[Loltootni sun] baayyee dheekkamanii ture kan dhufan, mana sakatta'anii wanti argatan hinturre. Meeshaa manaa diddiigan ofii keessan walitti qabaa jedhanii deeman," jechuun dubbata artistiin kun. "Magaalaan keessatti dhaladheefi biyya kiyya jedhu keessatti giifii akka kanaa nan arga jedhee yaadee hin beeku." Waraana Kaaba Itoophiyaatti jalqabamee amma waggaa tokko lakkoofsiseen namoonni miliyoona 7 ol ta'an gargaarsi akka isaan barbaachisuufi kanneen kuma 400 ol ta'an ammoo haala beela hamaa fakkaatu keessa akka jiran odeeffannoon Mootummoonni Gamtoomanii ni mul'isa. Walitti bu'insi kun naannoo Tigraay keessaa bahee gara naannolee Amaaraafi Affaaritti babal'achuu isaa hordofee humnoonni Tigraay magaalota Walloo Kibbaa keessatti argaman, Daseefi Kombolchaa yeroo to'atanitti mootummaan Itoophiyaa labsii ji'a ja'aaf turu guutummaa biyyaatti hojiirra oolu labse. Labsii yeroo muddamaa kun lammileen waraqaa eenyummaa qabatanii akka socho'aniifi humnootii nageenyaatiin yeroo gaafatamanittis akka dhiyeessan kan dirqisiisu yommuu ta'u, labsichi keessumaa dhalattoota Tigraay Finfinnee keessa jiraatan hidhaafi rakkoof saaxilaa akka jiru namoonni BBCn dubbise ni ibsu. Itti-gaafatamaan dubbi himaa Poolisii Magaalaa Finfinnee Komaandar Faasikaaw Fantaa, "tarkaanfii mootummaan fudhataa jiruun kanneen hidhaman dhalattoota Tigraay qofaa miti, garuu irra caalaan ammo isaanidha," jechuun BBCf ibsaniiru. Maatii isaanii dabalatee hojjetoonni isaa 12, akkasumas kokolaachistoonni Sagantaa Nyaata Addunyaa waliin hojjetan 72 akka jalaa hidhaman Mootummoonni Gamtoomanii ibsuun isaa ni yaadatama. Konkolaachistootni hidhamanii turan hiikamuu isaanii Mootummoonni Gamtoomanii Jimaata kaleessaa ibse. Hidhamuu hojjetoota Dhaabbatichaa ilaalchisee dubbi himaan Ministeera Dhimma Alaa Ambaasaaddar Diinaa Muftii ibsa kennaniin, hojjettoonni kunneen qajeelfama labsii yeroo mudamaa cabsuun akka hidhaman ibsaniiru. Dargaggeessi Finfinneetti dhalatee guddate biraa BBCn dubbise: Waggoota 10 oliif Poolisii Federaalaa kan tajaajilteefi barsiistuu Kollejjii Poolisii Federaalaa kan turte Adaadaan isaa *Tigistii akka fudhatamte ibsa. "Ji'a lama dura isheeniifi dhalattoonni Tigraay biroo 'leenjiif isin barbaadna' jedhanii fudhatanii guyyoota 20f wiirtu leenjii Sandaafaatti argamu isaan galchan. Achii baasanii ammoo gara Xollaayitti isaan geessan," jedha. Tigistiin digiriidhaan eebbifamanii poolisiitti kanneen makaman keessaa tokko yoo taatu, dubartii gaa'ela qabduufi haadha ijoollee lamaati. Ijoolleenshee umuriin isaanii wagga 7 fi 4 ta'an 'haadha keenya' jechuun boo'aa jiru," jedha. Waraanni Tigraay kun erga jalqabameen booda dhalattoonni Tigraay humna ittisaa, poolisii federaalaafi tika keessa hojjechaa turan akka dhaabaan taasifamuun baay'een isaanii manneen hidhaa akka jiran BBCtti himaniiru. Tokko tokkoon isaanii ammoo 'TPLF waliin hariiroo qabu' jedhamuun himanni kan irratti baname yoo ta'u, manni murtii waraanaa kanneen murtaa'anirratti hidhaa murteesseera. Hospitaala mootummaa keessa doktora baqaqsanii wal'aanuu onnee ta'ee kan tajaajilu obboleessa isaa poolisoonni hidhataniifi namoonni tikaa sivilii uffatan bakka hojiisaa dhufanii akka fudhatan namni sodaa nageenyaaf maqaasaa himuu hin dandeenye tokko ni dubbata. "Obboleessi isaa kun sababa eenyummaa isaarraan kan hafe balleessaa tokkollee hin qabu," jedhee amana namni kun. "Junticha waliin hariiroo akka qabdu shakkineerra," jechuun rakkisaa jalqaba Garjii tursiisanii booda ammoo buufata Poolisii Laga Haar akka geessan dubbata. "Si'a takkaa qofadha kan dubbisne," kan jedhu obboleessa doktora hidhamee kanaa, poolisiin itti dhiyeenyaan waan hordofuuf "nagaa kooti" jechuun alatti  waa'ee wanta uumamee dubbachuu akka hin dandeenye ibseera. Namni obboleessi isaa jalaa qabameefi artistiin abbaan isaa jalaa hidhames hiiksisuudhaaf maallaqa kan barbaadan akka jiran, kaffalanii ammoo kan hiikaman, akkasumas maallaqa olaanaa namoota gaafatama nakka beeku ibseera. Itti-gaafatamaan Poolisii Finfinnee Komaandar Faasikaaw Fantaa  kana waliin walqabsiisuun dorsisuudhaan, akkasumas namoota hidhaman hiiksisuudhaaf maallaqa fudhachuudhaaf miseensonni poolisii yaalan shan to'annoo jala oolfamanii qorannoon irratti taasifamaa jiraachuu dubbataniiru. Gochi akkasii kun namoota dhuunfaa muraasaan kan raawwatamu waan ta'eef miseensota poolisii waliigalaa kan bakka bu'u waan hin taaneefi wanti akkasii, "akka yakka qarmattiitti hin ilaallu. Akka biyya ganuutti lakkaa'ama," jedhaniiru. Dhalattoonni Tigraay tokko tokko dhalattoota saba sanaa ta'uusaaniillee maatiiwwan hin beekne ijoolleesaanii waliin jumlaadhaan hidhamuufi rakkachuu isaanii olloonni isaanii ni ibsu. Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa ibsa baaseen hidhaan magaalattii keessatti gaggeeffamaa jiru haadhotiifi daa'imman akka dabalatuufi eenyummaa bu'uura kan godhate akka fakkaatu eereera. Namoonni BBCn dubbise akka jedhanitti maatii isaanii hidhaman keessaa hanga ammaa namni mana murtiitti dhiyaate akka hin jirre dubbatu. Manneen hidhaa waan guutaniif namoonni baay'een mooraa maneen barnootaafi man-kuusawwan keessa haala rakkisaa keessatti akka argaman namoonni ijaan argan ibsaniiru. Namoonni baay'een maatiiwwan isaanii eessatti akka hidhaman kan hin beekne yoo ta'an, tokko tokko gara naannoo Affaar, Awaash Arbaafi gara Sandaafaa geeffamuu isaanii dubbataniiru. Komaandar Faasikaaw hanga ammaatti Finfinnee keessatti namoonni meeqa akka hidhaman odeeffannoo akka hin qabne kan ibsan yoo ta'u namoonni tokko tokko guyyoota muraasaan booda gadhiifamuusaanii ibsaniiru. Komishiniin Mirgoota Namoomaa namoonni dhibba torbaa ol ta'an akka hidhaman kan ibse yoo ta'u, Mootummoonni Gamtoomani ammoo yoo xiqqaate namoota kuma tokko akka ta'an himeera. Hidhaan kun magaalaa Finfinnee keessatti qofaa akka hin taane odeeffannoon bakkawwan gara garaatii dhufan kan mul'isan yoo ta'u, jalqaba torban kanaarra Komihsinarri Olaanaa Komisinii Mirga Namoomaa Mootummoota Gamtoomanii hidhaan kun akka isaan yaaddesse ibsa kennan irratti bakkawwan gara garaatti kan raawwatamaa jiru ta'uu eereera. Dubbi himaan Komishinarichaa Liiz Tiroosel hidhaan dhalattoota Tigraay irratti xiyyeeffate dabaluun isaa dhaabbaticha akka yaaddessefi hidhaan kunis Finfinneetti, Gondaritti, Baahir Daarittiifi bakkawwan birootti labsii yeroo muddamaa hordofee poolisiin sakatta'insa taasisuufi namoota baay'ee ammoo hidhaa jira jedheera. Miseensa poolisii federaalaa kan turte amma hidhamte magaalaa Adwaatti kan dhalatte yoo ta'u, abbaa daa'ima tokkoo kan ta'e doktorichi garuu Finfinneetti dhalatee akka guddate firoonni isaa ni dubbatu. "Yeroo dheeraadhaaf magaalaadhuma kana keessa jiraanne, dhugaadha, Tigraay keessaas maatiiwwan qabna. Tgiroota akka taanes ni beekna, olloonni keenyas ni beeku. Eenyummaa keenya dhokfannee hin jiraanne. Wanti akkasii ni dhufa jennees yaadnee hin beeknu," jedhu. Dabalataan, "erga waraanni kun jalqabee wagga tokko kanatti wantonni Tigirootaafi Tigraay ilalchisuun dubbataman namatti hin tolan. Hiriyyoota kiyya dhiyoorraa wanti anarra gahe hin jiru. Haata'u malee, maatiiwwan hedduu rakkoon irra gahe nan qaba," jechuudhaan miira fokkisaa itti dhaga'amu ibsa. Maatiiwwan namoota hidhamanii BBCn dubbise harki caalaan haalli rakkisaan kun, "akkuma ta'etti ni darba" abdii jedhu qabu.


Waraana Tigraay: US dippilomaasiin waraana Itoophiyaa akka dhaabu 'abdiin qaba' jette

Isteet Sakireetaariin US Antooniyoo Bilinkan waraana Itoophiyaa keessatti gaggeeffamaa jiru dhaabsisuuf dippilomaasiin ni hojjeta jedheen abdachaa jira jedhe. Bilinkan  Gaanfa Afrikaatti Ergamaa Addaa Gamtaa Afrikaa kan ta'e Pirezidantii Duraabnii Naajeeriyaa Oluseguun Obasaanjoo, akkasumas Ergamaa Addaa US Jefirii Feltmaan waliin dubbachaan jira jechuun ibseera. "Hojii barbaachisaa Pireziant Oluseguun Obasaanjoo itti jirurraan kan ka'e - carraaqqii nutis taasisuu jirrurraan kan ka'eefi kanneen biroon hojjechaa jiranirraan - foddaan of-duubatti deebiifi kana ammoo gara bakka foyyaa'aatti sisksuun ni jira," jedhe gaafa Roobii. Bilinkan itti dabaluun Ministira Dhimma Alaafi Ministira Muummee Ittaanaa Dammaqaa Mokonnon waliin dubbachuu himuun, barbaachisummaa "waa'ee haal-duree tokko malee dhukaasa dhaabuu mariyachuurratti  dhimmamee itti deemamuu akka qaburratti" gadi jabeessinee haasofneerra jedhe. Jechoonni qaamolee wal waraanaa jiran lamaanirraa dhufaa jiran dubbii kan hammeessan waan ta'eef sabaafi saba gidduutti hokkara akka hin kaasneef yaaddoo qabullee ibsateera Bilinkan. Waliigalteen dhukaasa dhaabuu ammoo gargaarsi namoomaa warra barbaachisuuf akka qaqqabu gochuun boodarrallee "gara marii furmaata siyaasaa caalaa waaraa ta'etti geessa jedheen abdadha jedheera. Carraaqqiin kun finciltoonni TPLF gara magaalaa guddoo biyyattii dhiibaa dhufuu tibba kana taasisan hordofeeti. Mootummaan jiraattonni magaalaa Finfinnee akka naannoo isaanii eeggataniif gaafachaa tureera. Kora guyyoota dura Manni Maree Nageenyaa Mootummoota Gamtoomanii dhimma Itoophiyaarratti taa'erratti ammoo Gamtaan Afrikaa (AU) fi US waraana Itoohiyaatti deemaa jirutti xumura gochuuf yeroon jirtu xiqqoodha jechuun dubbatanii turan. Dippilomaatonni lola Kaaba  Itoophiyaatti hammaachaa dhufe dhaabsisuuf erga dhiyeenya kanaatii harka harkaan hojjechaa jiraachuun gabaafameera.


Waraana Tigraay: Namootni nagaa fi loltoonni waraana dheessan Shanootti ittifamanii of duuba deebifaman

Naannoo Oromiyaa Godina Shawaa Kaabaatti kan argamu aanaan Qimbibiit Naannoo Amaaraa godina Shawaa kaabaatiin waldaangessa. Shanoon ammoo magaala guddoo aanichaa yoo taatu, tibbana wiirtuu namoonni lola Kaaba Itoophiyaa baqachuun keessa qaxxaaamuranii Finfinnee seenuuf filatan ta'eera. Torbee darbe gara dhumaarra lolli hidhattoota TPLF fi humnoota mootummaa gidduutti maagala Dasseefi naannawasheetti tureen namootni hedduun konkolaataadhaan gara maagaala Finfinneetti baqachuuf yeroo yaalan magaala Shanootti ittifamaniiru. Bulchaan aanaa Qimbibiit Obbo Mogos Nagaash BBCtti akka himanitti dhuma torbee darbee irraa kaasuun aanichi namoota lolicha baqatanii dhufaniifi loltoota Raayyaa Ittisaa lolicha baqatan hedduun kara aanaa isaanii dhufanii akka turan yaadatu. Loltoonni dirree lolaatii baqatanii dhufan Raayyaa Ittisa Biyyaatiin hiikkachiifamanii kanneen yaala barbaadan gara mana yaalaa, kaan ammoo gara naannoo Amaaraattii akka deebifamanis himu. Baay'yina uummata lola baqachuun gara magaala isaanii dhufan yoo himanis, "Lakkoofsi isaanii daran baay'eedha. Maatiin tokko hanga nama shanii qabateeti kan godaane. Nama dhiisii konkolaataan gaafas garana dhufeyyu daran hedduu ture," jedhan. Namootni lola baqatanii dhufan kunneenis qindoomina qaamolee nageenya naannoo sanaa kan naannoo Oromiyaafi federaalaatiin gara iddoo dhufaniitti akka deebi'an ta'uus himan. "Namootni kunneen amma gara naannoo Amaaraatti deebifamaniiru. Tarii magaala Dassee yookan Dabrabirhaan qubatanii jiru taha. Ammaaf garuu gara naannoo Amaaraatti deebifamaniiru," jedhan. Naannoo Amaaraa irraa gara Finfinneetti lakkoofsi namoota baqachuu barbaadanii daran olaanaa waan ta'eef daangaa naannoo Oromiyaa aanaa Qimbibiititti sakatta'insi cimaan akka jiru namootni ijaan argan BBCtti himaniiru. Bulchaan aanaa Qimbibiit Obbo Mogos akka jedhanitti ammoo yeroo ammaa qaamolee nageenyaa naannoo Oromiyaatiin namoonni seeran ala gara magaalaa Finfinneetti akka hin godaanneef daangaa naannolee lamaanii irratti hordoffiin taasifamaa jira jedhan. "Amma magaalli Shanoo tasgabiitti deebiteerti. Daangaa irratti sakatta'insa cimaatu jira. Gara magaala Finfinneetti darbee kan deemuu dandahu nama waraqaa eenyummaa magaala Finfinnee qabu qofadha. Saniin ala kan jiru gara bakka dhufeetti deebifama," jedhan. Daandii aspaaltii guddaa naannoo Oromiyaa keessa darbee naannoo Amaaraafi Finfinnee walqunnamsiisu kanarratti sakatta'insi jiraatus namootni muraasniifi loltoonni miliqan miilaan karaa gandoota baadiyyaa darbuuf akka yaalanilleen himan. "Namoota karaa biraatiin miilaan darbuuf yaalan, akkasumas loltoota miliqanii lafoo deeman milishaan bakka hundaa eegumsarra waan jiruuf ni too'ata. Jiraattota akkasitti qabaman gara bakka dhufaniitti deebi'u, loltoota yoo ta'an ammoo Raayyaa Ittisa Biyyaatti dabarfamu," jedhan. Aanaan Qimbibiit daangaa naannolee lamaanii irratti kan argamtu waan ta'eef fedhiin lafa bal'ifannaaa kan keessatti mul'atuufi dhiibbaawwan adda addaa kan qabdudha jedhu qondaallii aanichaa kun. "Gama naannoo Amaaraatiin naannoo daangaatti ijaarsa seeran alaa haala saffisaafi yaaddessaa ta'een ijaaraamaa jira. Kun gara magaalota hundeessuutti deemee booda dhiibbaa guddaa nurraanis gaha jennee yaaddofna. "Gama kaaniin investimanitiiwwan gurguddaatu naannoo daangaa kanatti ijaaramaa jira. Saffisni investimantiiwwan gurguddaa naannoo daangaa jiru kun gara naannoo Oromiyaatiin laafaadha. Kun deemee deemee dhiibbaa guddaa naannoo daangaa kanatti fida kan jedhu sodaa guddaatu jira," jedhan. Mootummaan naannoo Oromiyaa haala nageenyaa, qabiinsa lafaa, akkasumas hojiilee invastimantii naannoo lafa daangaa irra jiru kanatti haala adda ta'een akka itti xyyeefachuu qabus gaafatan Obbo Mogos. Lolli Kaaba Itoophiyaatti humnoota TPLF fi humnoota mootummaa  gidduutti deemaa jiru erga eegalee waggaan tokko lakkaahameera. Lolli kun yeroo jalqabamutti ji'oota muraasa keessatti akka goolabamu himamee turulleen hanguma oolee buluun gara naannolee Amaaraafi Affaarittis babal'achuun guutuu biyyattiif yaaddoo ta'aa dhufeera. Mootummaan Itoophiyaas kana horofuun labsiin yeroo muddamaa Kibxata 02, 2021 irraa kaasee guutummaa biyyattiitti hojiirra oolu, ji'a ja'aaf turu labseera.


Waraana Tigiraay: Finciltoonni TPLF naannoo Amaaraatti yakka gudeeddii raawwachuu Amnastii Intarnaashinaal hime

Waggaa darbe ji'a Adoolessaa keessa humnoonni TPLF naannoo Amaaraa magaalaa Nifaas Maawucaa irratti yeroo haleellaa banan yakka dirqamaan gudeeduu, saamichaafi miidhaa qaamaa jiraattota irratti raawwachuu gabaasni Aminestii Internaashinaal agarsiise. Mirga dhala namaaf kan falmu Aminestii Internaashinaal, jiraattota magaalichaa dubbise keessaa dubartoota 16 irratti humnoonni TPLF yakka gudeeddii raawwataniiru. Dubartoonni kunneen akka jedhanitti, hidhattoonni TPLF meeshaa waraanaa isaanitti qabuun akka isaan gudeedan, saamichaa akka irratti raawwatanii fi miidhaa qaamaa irraan gahan himan. Dubartoota Aminestiin dubise yakki gudeeddii irratti raawwate 16 keessaa 14 kan tahan irratti yakki gudeeddii gareedhaan irratti raawwate. Akkasumas, finciltoonni TPLF dhaabbilee fayyaa magaalicha jiran saamuun isa, kaan ammoo mancaasuus ibseera. Waraanni naannoo Tigiraayitti gaggeeffamaa ture gara naannolee ollaa akka Amaaraatti yeroo bababl'ataa dhufee ture hidhattoonni kunneen magaalaa Nifaas Mawucaa kan galan. Naannoo Amaaraa Godina Kibba Gondaritti kan argamtu Nifaas Mawucaan humnoonni TPLF to'atanii kan turan Adoolessa 06 hanga 15/2013tti guyyoota kudhaniif ture. Qondaalli naannichaa tokko Aminestii Internaashinaalitti akka himanitti hidhattoonni TPLF guyyoota magaala Nifaas Mawucaa turanitti dubartoota 70 ol irratti yakka gudeeddii raawwataniiru. ''Ragaaleen namoota gudeedaman irraa dhageenye gochaan TPLF kan nama qaanessu, yakka waraanaafi yakkoota namoomaa irratti raawwatan biroo waliin kan wal gitudha. Gochaan isaanii safuu yookaan mirga namoomaa kan cabsedha,'' jechuun Aminestii Internaashinaalitti barreessaa ol aanaa kan tahan Agines Kaalaamaardi himan. Dabalataan hidhattoota TPLF miidhaa saalaafi fedha fooniin alatti mirga namoomaafi seerota idil-adunyaa biroo dhiisuun yakka hojjetan irratti tarkaanfiin akka fudhatamu gaafateera. Hojjetuun wajjira dhimma dubartootaa, daa'immanii fi dargaggootaa Aminestiin dubbise yeroo jedhame keessatti dubartoota 71 tahan irratti yakki gudeeddii humnoota TPLF'n raawwatamuu himan. Ministeerri Haqaa ammoo lakkoofsi dubartoota gudeedamanii 73 tahuu hime. Dubartootni miidhaa kana irraa ooluun yaada isaanii dhaabbata mirga namoomaa kanatti himan gudeeddiin kan jalqabe akkuma hidhattootni TPLF magaalicha galuu jalqabanittidha. Dubartootni gudeedaman yakka kana kan irratti raawwate humnoota TPLF tahuu kan baran loqoda dubbii isaanii fi arraba sabummaa irratti xiyyeeffate isaan dubbataa turanii fi ifatti humnoota TPLF tahuu isaanii himuu isaanii irraa tahuu himan. Finciltoonni kunneen yakka gudeeddii dabalata sabummaa isaanii irratti xiyyeeffachuun arrabsoo kabaja namaa tuqani raawwachaa turan. Inumaa bakka tokkotti ammoo yakka gudeeddii humnootni federaalaa dubartoota Tigiraay irratti raawwatan ijaa bahachuuf akka tahe dubbataa turan jedhan. Aminestii Internaashinaaliifi dhaabbilee mirga namoomaa biroo humnoota waraanaa mootummaafi milishootaan naannoo Tigiraay keessatti yakki gudeeddii bal'aan raawwatamaa akka ture kan agarsiisu gabaasa tokko baasuun isaanii ni yaadatama. Humnoonni TPLF magaalaa Nifaas mawucaatti yakka gudeedii, dubbii arrabsoo nama salphisaniifi miidhaa qaamaan dabalata saamichafi qabeenya isaaniis mancaasuu gabaasni Aminestii kun ni eera. Dubartoonni yakki gudeeddii irratti raawwate akkasumas humnoota TPLF'n qabeenyi isaanii akka jalaa fudhatame dhaabbata kanatti himaniiru. Nyaata, faaya adda addaa, maallaqaa fi moobaayila harkaa akka jalaa fudhatan himaniiru. Dubartoota 16 yakki gudeeddii irratti raawwatame sababa yakka irratti raawwatameen miidhaan qaamaa fi xiinsammuu akka irra gahes himaniiru. Buufataaleen fayyaa naannicha jiranis saamamuu fi manca'uu isaanii irraa kan ka'e dubartootni kunneen yaala argachuun akka isaan rakkise Aminestiin himeera.