''ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਗਾਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਡੰਗ ਦਾ ਕਿੱਲੋ ਦੁੱਧ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਗ ਵੀ ਤੋੜ ਕੇ ਲਿਆਉਦੇ ਹਾਂ। ਬੇਡਰ ਹੋ ਕੇ ਪੱਠੇ ਵੀ ਖੇਤੋਂ ਲਿਆਉਦੇ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਪਾਲਦੇ ਹਾਂ।"

ਇਹ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਲਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦਲਿਤ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਨਿੱਕੀ ਕੌਰ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ।

ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਾਂ-ਮੱਝ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਵੈਮਾਨ ਦਾ ਸੁਆਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਾਂ ਰੱਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਵੈਮਾਣ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ।

ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ 'ਚ ਮੋਹਰੀ ਔਰਤਾਂ

ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੁਲਾਰਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਔਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਵੈਮਾਣ ਕਾਰਨ ਆਈਆਂ ਤੰਗੀਆਂ, ਸਵੈਮਾਣ ਕਾਰਨ ਕੀਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।

ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਲੜਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬਣਾਂ

45 ਸਾਲਾਂ ਹਰਬੰਸ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ ਤਬਕੇ ਨੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਬੋਲੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਹਰਬੰਸ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਜੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜਾਹ ਗਜ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਇਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਰਬੰਸ ਕੌਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਘੇ ਉੱਤੇ ਖ... ਅਧਿਕਤਮ 4000 ਅੱਖਰਾਂ ਲਈ ਲੇਖ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ:
ੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਹਰਬੰਸ ਕੌਰ ਮੁਤਾਬਕ, "ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਪੰਚਾਇਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਇਸੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਬੀਜਦੇ ਹਾਂ। ਅੱਧੇ ਵਿੱਘੇ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਪੱਠੇ ਬੀਜਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਅੱਧੇ ਵਿੱਘੇ ਵਿੱਚ ਕਣਕ-ਝੋਨਾ ਬੀਜਦੇ ਹਾਂ।ਖਾਣ ਜੋਗੀ ਕਣਕ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੂੜੀ ਵੀ ਘਰ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।"

ਹਰਬੰਸ ਕੌਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕਤਾ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਇੱਕ ਵਿੱਘੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਦੀ ਜ਼ਾਮਨੀ ਭਰੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਕਿੱਲੋ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਸਵੈਮਾਣ ਖੁੱਸਣ ਜਾਂ ਬਹਾਲ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਨਿੱਕੀ ਕੌਰ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 

ਨਿੱਕੀ ਕੌਰ ਦਾ ਪਤੀ ਦਿਹਾੜੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿੱਕੀ ਕੌਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਜੋਂ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਸਮੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਲਈ ਹਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹੱਡਬੀਤੀ

ਨਿੱਕੀ ਵੀ ਹਰਬੰਸ ਕੌਰ ਵਾਂਗ ਪੰਚਾਇਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿੱਘੇ ਉੱਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਿੱਕੀ ਕੌਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਥਣਾਂ ਨੂੰ ਪੰਚਾਇਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਹੱਥੋਂ ਜ਼ਲੀਲ ਵੀ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।

ਹੱਥੋਪਾਈ ਵੀ ਹੋਈ, ਥਾਣਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵੀ ਕੱਟਣੇ ਪਏ। ਹਾਲੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿੱਕਤਾਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਮਜ਼ਦੂਰ ਔਰਤਾਂ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ ਹਨ।

ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, "ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬੋਲੀ ਦੇਣ ਗਏ ਤਾਂ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਰੋਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਲਈ ਅੜੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਗੰਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢੀਆਂ।ਬੰਦੇ ਥੋੜੇ ਝਿਪਦੇ ਸੀ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਹੱਥ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਬੰਦੇ ਵੀ ਹੌਸਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ।

ਉਹ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, "ਬੋਲੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਾਡੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਇੱਕ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਟਰੈਕਟਰ ਨਾਲ ਵਾਹੁਣ ਆ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਫੜ ਕੇ ਕੁੱਟਿਆ। ਟਰੈਕਟਰ ਉਸ ਦਾ ਥਾਣੇ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਉਹੀ ਬੰਦੇ ਸਾਸਰੀਕਾਲ ਬੁਲਾ ਕੇ ਲੰਘਦੇ ਆ। ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਝਿਪ ਗਏ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਵੀ ਇਹ ਹੁਣ ਚੇਤੰਨ ਹੋ ਗਏ।"

ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਔਰਤ ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਕੁੱਝ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਬੋਲੀ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਬੋਲੀ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਥੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਮੰਗਿਆਂ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਰੋਟੀ ਇੱਕ ਆ...