ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸੱਦਾਮ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਇਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਕੱਲਾ ਆਦਮੀ ਹੈ। ਦੁਕਾਨ ਹੀ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਸੀ. ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਦੁਕਾਨ ਸੜੀ ਹੈ, ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਇਧਰ-ਉਧਰ ਸਿਰ ਫੜ ਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।"

ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੋਲਕਾਤਾ ਤੋਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇਅ ਨੰਬਰ-19 (ਸਾਲ 2010 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਗ੍ਰਾਂਡ ਟ੍ਰੰਕ ਰੋਡ ਜਾਂ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇਅ ਨੰਬਰ 2 ਸੀ।) ਪਰ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕਰੀਬ 200 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੁਰਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੜਕ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਮੁੜਦਿਆਂ ਹੀ ਰਾਣੀਗੰਜ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਭਗਵਾ(ਸੰਤਰੀ) ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਸੜਕ ਰਾਣੀਗੰਜ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਸੜਕ ਸਜਾਉਣ ਲਈ ਲਾਏ ਗਏ ਝੰਡਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਣਾਅ 'ਚ ਡੁੱਬਿਆ ਸ਼ਹਿਰ 

ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਾਧਾਰਨ ਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ। 

ਘਰਾਂ, ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਭਗਵਾ ਝੰਡੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁਣ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

ਰਾਮਨੌਮੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਇੱਥੇ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਦਾਗ਼ ਦੇ ਗਿਆ। ਜਲੂਸ ਕੱਢਣ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਬੋਲ-ਕਬੋਲ ਅੱਗਜ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸੁਲਗ ਗਿਆ ਹੈ। 

26 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਹੋਏ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਸੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਪੰਡਿਤ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।

ਸੱਦਾਮ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵੀ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੀ ਵੱਧ ਚਿੰਤਾ ਹੈ।

ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਰਾਣੀਗੰਜ ਦੇ ਹੱਟਿਆ ਬਾਜ਼ਾਰ 'ਚ ਸੜੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸੱਦਾਮ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਦੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਲੈ ਗਏ। 

ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ ਮਦਦ...

ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਦੁਕਾਨ ਹੱਟਿਆ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਸੀ। 

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਕਾਨ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਮਾਲ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਸੜੇ ਹੋਏ ਫਰਨੀਚਰ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਪਲਾਸਟਰ ਅਤੇ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਈਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। 

ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਸਭ ਕੁਝ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹਨ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਖੜੇ ਹੋਣ 'ਚ 6-7 ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਏ ਜਾਣਗੇ। ਕੌਣ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ ਸਾਡੀ, ਸਰਕਾਰ ਦੇਵੇਗੀ ਪੈਸਾ? ਮਜ਼ਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮਜ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਦੁਕਾਨ ਵਾਲਾ ਫਸ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਦੰਗਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਪਰ ਸਾਡੀਆਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਸੜ ਗਈਆਂ।"

ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਆਪਣੀ ਗਾਥਾ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਨਦੀਮ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 100 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣੀ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਦੁਕਾਨ ਵੀ ਦੰਗਿਆ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਗਈ।

ਨਦੀਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਪੂਰੀ ਦੁਕਾਨ ਸੜ ਗਈ ਹੈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ, ਸਭ... \n\nਉਪਰੋਕਤ ਲੇਖ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਸਿਰਲੇਖ ਦਿਓ।
ਸੱਦਾਮ ਨੇ ਵਿਨੋਦ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ'