25 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਬੌਡੀਗਾਰਡ ਹੀਂਜ਼ ਲਿੰਗੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ''ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰਾਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚਾਂਸਲਰੀ ਦੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਅੱਗ ਲਾ ਦੇਵੀਂ। ਮੇਰੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੀ ਪਛਾਣ ਸਕੇ। 

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸ ਜਾਵੀਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਦੀ, ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਹਰ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵਰਤਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰੀਂ ਤੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦੇਵੀਂ। 

''ਸਿਰਫ਼ ਅੰਟਨ ਗਰਾਫ਼ ਦੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਮਹੀਨ ਦੇ ਤੈਲ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਤੂੰ ਨਾ ਛੂਹੀਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਡਰਾਇਵਰ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਰਲਿਨ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ।''

ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਟਲਰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ 50 ਫੁੱਟ ਹੇਠਾਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਬੰਕਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਤੇ ਸੌਂਦੇ ਸੀ। 

ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਚਹੇਤੀ ਕੁੱਤੀ ਬਲਾਂਡੀ ਨੂੰ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਚਾਂਸਲਰੀ ਦੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਜਿੱਥੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬੰਬਾਂ ਨਾਲ ਢਹੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਮਲਬੇ ਪਏ ਹੁੰਦੇ।

ਕੌਣ-ਕੌਣ ਸੀ ਹਿਟਲਰ ਕੋਲ?

ਹਿਟਲਰ ਸਵੇਰੇ 5 ਜਾਂ 6 ਵਜੇ ਸੌਣ ਜਾਂਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਉੱਠਦੇ। ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਸਕੱਤਰ ਤਰਾਊਦੀ ਜੂੰਗਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸ ਬੰਕਰ ਵਿੱਚ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀ।

ਬੀਬੀਸੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ''ਆਖ਼ਰ... ਅਧਿਕਤਮ 4000 ਅੱਖਰਾਂ ਲਈ ਲੇਖ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ:
ੀ 10 ਦਿਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬੁਰੇ ਸੁਫ਼ਨੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਬੰਕਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਬੈਠੇ ਸੀ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਸਾਡੇ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੇ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ, ਬੰਬਾਂ ਅਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸਾਫ਼ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਸੀ।''

ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਈਵਾ ਬਰਾਊ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ

ਹਿਟਲਰ ਬੰਕਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਏਗਾ ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਬਰਲਿਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਗੇ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈ ਲੈਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।''

''ਜਦੋਂ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ 1945 ਨੂੰ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਬਰਲਿਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਈਵਾ ਬਰਾਊਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲੀ, ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗੀ...ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਾਂਗੀ।''

ਬਦਲ ਗਏ ਸੀ ਹਿਟਲਰ

ਉਸੇ ਦੌਰਾਨ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਮੰਤਰੀ ਅਲਬਰਟ ਸਪੀਅਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਕਰ ਆਏ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਪੀਅਰ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਬਦਲਾਅ ਆ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ।

''ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼  ਤਰਸ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ ਹਿੱਲਣ ਲੱਗਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਢੇ ਝੁੱਕ ਗਏ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਗੰਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਬਹੁਤ ਨਰਮ ਸੀ।'' 

''ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾਈ ਲੈਣ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਮਿਲ ਰਹੇ ਸੀ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਹੋਵੇ ਜਿਹੜੀ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਸਕੇ।''

ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਵਰਨਣ 'ਦਿ ਲਾਈਫ਼ ਐਂਡ ਡੈਥ ਆਫ਼ ਅਡੋਲਫ਼ ਹਿਟਲਰ' ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਬਰਟ ਪੈਨ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। 

ਪੈਨ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ''ਹਿਟਲਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਜ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਝੁਰੜੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸੀ ਤੇ ਹੱਥ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਬਣ ਲੱਗੇ ਸੀ।''

''ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਂਦੇ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਬੁੱਢੇ ਗਿੱਦ ਵਾਂਗ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜਖੜਾਂਦੀ ਚਾਲ।''

''ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਬੰਬ ਵਿਸਫੋਟ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਨੂੰ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਚੱਲਦੇ ਤੇ ਰੁੱਕ ਕੇ ਕਿਸੇ ਮੇਜ਼ ਦਾ ਕੋਨਾ ਫੜ ਲੈਂਦੇ। ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅੰਦਰ ਉਹ ਦੱਸ ਸਾਲ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ ਸੀ।''

ਬੰਕਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ...