...ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ।"

ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਬੀਜੇਪੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਨ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਤਾਮਿਰੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਬੀਜੇਪੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਜੇ ਤਕ ਇਕ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਵਿਸਥਾਪਤ ਕਲੋਨੀ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਹੋਵੇ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਵਿਸਥਾਪਤ ਪਰਿਵਾਰ ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 60 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। "

ਡਾ. ਤਾਮਿਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੂੰ ਮਕਾਨ, ਖੇਤ, ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਬਗੀਚੇ ਸਭ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ... ਬਾਕੀ ਲੇਖ ਲਿਖੋ:
ੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 370 ਦੇ ਹੱਟ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਪਰਤਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਖੋਹ ਲਈ ਗਈ ਹੈ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਕ ਸਟੇਟ ਸਬਜੇਕਟ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਡੋਮੀਸਾਈਲ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਲੈਣ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ ਚੱਕਰ ਕੱਟਣੇ ਪੈਣੇ ਹਨ।"

ਵਿਸਥਾਪਤ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਰਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਰੈਨਾ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਅਸੀਂ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ 370 ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।"

ਪਰ ਰੈਨਾ ਡੋਮੀਸਾਈਲ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ "ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਾਂ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।"

ਰਵਿੰਦਰ ਰੈਨਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, "ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਪਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਵੀ ਚਿੰਤਤ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।"

10 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਰੁਬਨ ਜੀ ਸਪਰੂ

‘ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾਡੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸੁਣਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ’

10 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਰੁਬਨ ਜੀ ਸਪਰੂ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਪਿਛਲੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਲਏ ਗਏ ਫੈਸਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਨੌਜਵਾਨ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸੁਣਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਪਰੂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ "ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਉਹ ਸਖਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ ਹਨ। "

ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੰਮੂ ਵਿਚ 'ਘਰ ਵਾਪਸੀ'ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਦੁਹਰਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸਪਰੂ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਤਿਨਕਾ-ਤਿਨਕਾ ਜੋੜ ਕੇ ਜੰਮੂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਜੰਮੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਪਨਾਹ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ 1990 ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਤੋਂ ਉਜਾੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 2010 ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ...