ਸਮੱਗਰੀ: ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਯਾਦਾਂ ਪਾਸ਼ ਦੇ ਦੋਸਤ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸੰਧੂ ਨੇ ਆਪਣੀ 2015 ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਪੁਸਤਕ 'ਇੱਕ ਪਾਸ਼ ਇਹ ਵੀ...' ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੇ ਛਾਪੀ ਹੈ।

ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕ 'ਪਾਸ਼' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਸਤੰਬਰ 1950 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜਿਵੇਂ 'ਲੋਹ-ਕਥਾ', 'ਉਡਦੇ ਬਾਜ਼ਾਂ ਮਗਰ', 'ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ'। ਪਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸੰਧੂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਸਨ।  

ਅਸੀਂ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਛਾਪੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। 

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ:

ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼

ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਕਾਲ-ਕੋਠੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਪਾਸ਼ ਮਸੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪਥਰਾਅ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਇੱਕ ਪਲ ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ।

ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, "ਜਿਹੜੀ 'ਚੱਕੀ' ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਮਸੀਂ ਛੋਟੇ ਗੁਸਲਖਾਨ ਜਿੱਡੀ ਸੀ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੀਮਿੰਟ ਦਾ ਥੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜੀਹਦੇ ਉੱਤੇ ਸੌਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦੋ ਕੰਬਲ ਦਿੰਦੇ ਸੀ। ਇੱਕ ਉਤੇ ਲੈਣ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਹੇਠਾਂ ਵਿਛੌਣ ਨੂੰ। ਕੰਬਲ ਅੰਤਾਂ ਦੇ ਮੁਸ਼ਕੇ ਹੋਏ, ਸਲ੍ਹਾਭੇ ਜਿਹੇ।

ਸਾਰੀ ਕੋਠੜੀ ਹੀ ਸਲ੍ਹਾਭੀ ਹੁੰਦੀ ਆ। ਸੁੱਤਿਆਂ ਪਿਆਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਜਦੋਂ ਖਟਮਲ ਆ ਲੜਦੇ, ਕਦੇ ਕੰਨ 'ਤੇ ਕਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ। ਖਟਮਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਗਲੀਜ਼ ਜਿਹੀ ਕੀੜੀ ਹੁੰਦੀ ਆ, ਜਿਥੇ ਲੜਦੀ ਉਥੋਂ ਈ ਚਮੜੀ ਲਾਲੋ-ਲਾਲ। ਖੁਰਕ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਈ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਜੇ ਭੋਰਾ ਵੱਧ ਖੁਰਕ ਲਿਆ ਤਾਂ ਊਂ ਧੱਫੜ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਸੀ।

ਪਾਸ਼ ਖਾਸ ਤਰਕੀਬ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਸੀ

ਪਥਰਾਏ ਚੇਹਰੇ ਦੇ ਸੁਰਖ ਬੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੀ ਸਿਗਰਟ ਵਿੱਚ-ਵਿਚਕਾਰ ਬੁੱਝ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੇਲੇ ਦੋ-ਦੋ ਰੋਟੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਸੀ। 

ਰੋਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਰਕ ਇੰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਰੋਟੀ ਵੀ ਖਾਣੀ ਔਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਵਾਸਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਝੱਜਰੀ (ਗਾਗਰ) ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਸੀ। ਏਸੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ 'ਜੰਗਲ ਪਾਣੀ' ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਧੌਣੇ ਨੇ। ਹਾਜਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। 

ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਖੂੰਜੇ ਸੀਮਿੰਟ ਦਾ ਤੰਦੂਰ ਜਿਹਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ। ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੱਜਰੀ ਰੱਖਣੀ ਹੁੰਦੀ ਆ। ਝੱਜਰੀ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਉਤਾਰ ਕੇ, ਤੰਦੂਰ ਉੱਪਰ ਕੁਰਸੀ ਵਾਂਗ ਬੈਠ ਕੇ ਹਾਜਤ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਆ। 

ਜੇ ਝੱਜਰੀ ਨਾਲ ਤੰਦੂਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਨਈਂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਥੱਲਿਓਂ ਕੀੜੇ ਮਕੌੜੇ ਉਤਾਂਹ ਚੜ੍ਹ ਆਉਂਦੇ ਸੀ। ਤੰਦੂਰ ਜਿਹੇ ਚੋਂ' ਗੰਦ ਨੂੰ ਕਦੋਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਇਹ ਉਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸਿਉਂ ਜਾਲੀ ਵਾਲੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਤਾਕੀ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵੇਲੇ ਜਮਾਂਦਾਰ ਦੇ ਝਾੜੂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ...\nਪਿਛਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:
"ਪਾਸ਼ ਹੱਸਦੇ ਵੀ ਸੀ, ਰੋਂਦੇ ਵੀ ਸੀ, ਰੁੱਸਦੇ ਵੀ ਸੀ, ਲੜਦੇ ਵੀ ਸੀ, ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਮੰਨਦੇ ਸੀ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵੀ ਕੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਝੂਟੇ ਵੀ ਲਏ।''