...ਾਂ ਦੇ ਸਨ।

ਉਹ ਜੂਰਿਕ ਪੋਲੀਟੇਨਿਕ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟਨਰ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮਿਲੇਵਾ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਇਸਾਕਸਨ ਮੁਤਾਬਕ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਤੋਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਿਲੇਵਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਸਗੋਂ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, ''ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ ਮੇਰਾ ਅਜਿਹਾ ਸੋਗ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵਾਂ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਾੜੀ ਕਿਸਮਤ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਨਹੀਂ ... ਬਾਕੀ ਲੇਖ ਲਿਖੋ:
ਅਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾ ਸਰਬੀਆ ਤੱਕ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵੀ ਤਲਾਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਕੁਝ ਠੋਸ ਹਾਸਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।

ਇੱਕ ਮਾਹਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ''ਉਸ ਬਾਰੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਕਾਰਲੇਟ ਬੁਖ਼ਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬਚੀ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।''

ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਬੀਮਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਮੌਤ ਸਾਲ 1955 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਧੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਨੋਬੇਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ

ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਪੇਪਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਸਾਲ 1986 ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਜਦੋਂ ਮਿਲੇਵਾ ਨੂੰ ਲਿਖੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਹੱਬਤੀ ਚਿੱਠੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ।

ਜਦੋਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਬਰਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ, ਮਿਲੇਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ 1903 ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। 

1904 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਬੇਟੇ ਹੰਸ ਐਲਬਰਟ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰ 1910 ਵਿੱਚ ਐਡੁਅਰਡ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਰਿਵਾਰ ਜੂਰਿਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

ਇਸਾਕਸਨ ਮੁਤਾਬਕ ਹੰਸ ਐਲਬਰਟ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ, ''ਜਦੋਂ ਸਾਡੀ ਮਾਂ ਘਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੀ ਹੁੰਦੀ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਛੱਡਕੇ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਸਾਡੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਾਇਲਨ ਵਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।''

ਐਡੁਅਰਡ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਬਚਪਨ ਔਖਿਆਈਆਂ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਐਡੁਅਰਡ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਿਸਤਰ 'ਤੇ ਹੀ ਸਨ।

1917 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਐਡੁਅਰਡ ਦੇ ਫ਼ੇਫੜੇ ਫ਼ੁਲ ਗਏ ਤਾਂ ਆਈਨਸਾਟਈਨ ਨੇ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਲਿਖੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਿਹਤ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਐਡੁਅਰਡ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿਆਨੋ ਵਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨਸ਼ਾਸਤਰ 'ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਗੰਭੀਰ ਬਹਿਸਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।

ਬਰਨ ਦੇ ਇਸ ਘਰ 'ਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ, ਮਿਲੇਵਾ ਅਤੇ ਹੰਸ ਐਲਬਰਟ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਇਹ ਮਿਊਜ਼ਿਮ ਹੈ

ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਟਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਹਿਮ ਗੱਲਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ ਖਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਜਦੋਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਸਨ।

ਹਾਲਾਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਏ ਜਦੋਂ...