ਪਰ ਲਗਭਗ 51 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਫਲਸਤੀਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇਸ਼ ਜੌਰਡਨ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਲੜਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨੀ ਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ ਸੀ।

ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਵੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ:

ਇਹ ਗੱਲ 1970 'ਚ 16 ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਉਸ ਯੁੱਧ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 'ਬਲੈਕ ਸਤੰਬਰ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਚੇਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਈਆਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਜੌਰਡਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੂੰ ਇਸ ਯੁੱਧ ਲਈ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਫੌਜੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਜ਼ਿਯਾ-ਉਲ-ਹਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਜੌਰਡਨ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤਣ 'ਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ।

ਜ਼ਿਯਾ-ਉਲ-ਹਕ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੌਰਡਨ 'ਚ ਕੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸਨ?

ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ 1967 ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੌਰਡਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਤਣਾਅ ਭਰੀ ਸੀ। ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਸੀਰੀਆ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੌਰਡਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਯੇਰੋਸ਼ਲਮ, ਗਜ਼ਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ਵਰਗੇ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਹੱਥ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਸੀ।

ਅਜਿਹੇ 'ਚ ਫਲਸਤੀਨੀ 'ਫ਼ਿਦਾਯੀਨ' ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਖ਼ੇਤਰਾਂ 'ਚ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਰਜ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਸ... ਅਧਿਕਤਮ 4000 ਅੱਖਰਾਂ ਲਈ ਲੇਖ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ:
ਰਹੱਦੀ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸਫ਼ਲ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਰੀਆ ਅਤੇ ਇਰਾਕ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵੀ ਮਿਲਣ ਲੱਗਿਆ।

ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਜੌਰਡਨ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਦੋਸਤ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਜ਼ਿਯਾ-ਉਲ-ਹਕ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਓਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਦੂਤਾਵਾਸ 'ਚ ਡਿਫੈਂਸ ਅਟੈਚੇ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਲੇਖਕ ਤੇ ਰਿਸਰਚਰ ਤਾਰਿਕ ਅਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦਿ ਡਾਇਲ' 'ਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਯਾ-ਉਲ-ਹਕ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਵਾਪਸ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੌਰਡਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਹਾਲ ਹੀ 'ਚ ਛੇ-ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸੀਆਈਏ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬ੍ਰੂਸ ਰਿਡਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਵ੍ਹਾਟ ਵੀ ਵੌਨ' 'ਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਯਾ-ਉਲ-ਹਕ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜੌਰਡਨ ਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਜੌਰਡਨ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਫੌਜੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਜੌਰਡਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਾਪਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭੇਜਣ।

ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਐਂਡਰਾਇਡ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਇੰਝ ਲੈ ਕੇ ਆਓ:

ਪਰ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਜ਼ਿਯਾ-ਉਲ-ਹਕ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੌਰਡਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀਆਈਏ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜੈਕ ਓਕੋਨੇਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਊਂਸਲ' 'ਚ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਜੈਕ ਓਕੋਨੇਲ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਦੋ ਸਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਸਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ''ਸਾਲ 1970 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸੀਰੀਆਈ ਫੌਜ, ਜੌਰਡਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਟੈਂਕ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਜੌਰਡਨ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਮਦਦ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੀਆਂ ਫਿਕਰਾਂ ਵੱਧ ਗਈਆਂ।''

ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਆਪਣੇ 'ਦੋਸਤ' ਜ਼ਿਯਾ-ਉਲ-ਹਕ ਨੂੰ ਸੀਰੀਆਈ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।

ਜੈਕ ਓਕੋਨੇਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਜ਼ਿਯਾ-ਉਲ-ਹਕ ਨੂੰ ਜੌਰਡਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ''ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹਨ।''

ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ

ਬ੍ਰੂਸ ਰਿਡੇਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਚੌਥੇ ਚੈਪਟਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਜ਼ਿਯਾ-ਉਲ-ਹਕ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੂੰ ਸੀਰੀਆਈ ਫੌਜ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੌਰਡਨ ਦੀ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ''ਇਹੀ ਉਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜੌਰਡਨ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ 'ਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਇਆ।''

'ਬਲੈਕ ਸਤੰਬਰ' ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਯਾ-ਉਲ-ਹਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਗਵਾਹੀ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰਿੰਸ ਹਸਨ ਬਿਨ ਤਲਾਲ ਨੇ ਬ੍ਰੂਸ ਰਿਡੇਲ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ...