ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਗਣਿਤ ਵਿਦਵਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਇਬਰ ਮੂਸਾ ਅਲ ਖ਼ਵਾਰਿਜਮੀ ਦਾ ਬੁੱਤ

ਅੱਜ ਚਾਹੇ ਹੀ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ ਪਰ ਇੱਕ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਬਗ਼ਦਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬੌਧਿਕ ਪਾਵਰਹਾਊਸ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ।

ਖ਼ਾਸਕਰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਧਾਂਕ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਆਮ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਬੀ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ:

ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਹਾਰੂਨ ਅਲ-ਰਾਸ਼ਿਦ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਤਕਰੀਬਨ 30 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਹ ਇੱਕ ਸਰਵਜਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

'ਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ' ਨਾਮ ਤੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਬਗ਼ਦਾਦ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। 

ਦਰਅਸਲ ਬਗ਼ਦਾਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੌਧਿਕ ਜਗਿਆਸਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬੂਹੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਯਹੂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸਾਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਨ।

ਇਸ ਦਾ ਆਰਕਾਈਵ ਆਪਣੇ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਹੀ ਵੱਡਾ ਸੀ ਜਿੰਨਾ ਅੱਜ ਲੰਡਨ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਜਾਂ ਪੈਰਿਸ ਦਾ ਬਿਬਲਿਊਥੇਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਕਾਈਵ (Bibliothèque Nationale) ਦਾ  ਹੈ।

ਗਿਆਨ ਦਾਘਰ

ਗਣਿਤ ਦੀ ਧਾਰਾ ਮੋੜਨ ਵਾਲਾ ਕੇਂਦਰ

ਬੈਤ ਅਲ ਹਿਕਮਾ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਘਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਊਮੈਨਿਟੀਜ਼ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਇੱਥੇ ਗਣਿਤ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਔਸ਼ਧੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਰਸਾਇਣ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਭੂਗੋਲ, ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੀਮਿਆਗਿਰੀ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।

ਗਿਆਨ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਅਕਸ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਲਪਨਾਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ (ਤੁਸੀਂ ਗੇਮ ਆਫ਼ ਥਰੋਨ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਿਲਿਆਂ ਜਾਂ ਫ਼ਿਰ ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚਲੇ ਹੌਕਵਾਰਟਸ ਦੀ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਰਗੇ ਕਿਸੇ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।)

ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਤੈਅ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੁਨਰ ਜਾਗਰਣ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੇ ਗਣਿਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਹਾ ਹੀ ਮੌੜ ਦਿੱਤਾ।

ਸਾਲ 1258 ਵਿੱਚ ਮੰਗੋਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਬਗ਼ਦਾਦ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਨੇ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। (ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਦਜਲਾ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਖਰੜੇ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਕਿ ਇਸਦਾ ਪਾਣੀ ਸਿਆਹੀ ਕਾਰਨ ਕਾਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ।)

ਪਰ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਖੋਜੀ ਗਈ ਅਮੂਰਤ ਗਣਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸਲਾਮੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਬਲਕਿ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੇ ਅਪਣਾਇਆ।

ਗਿਆਨ ਦੇ ਘਰ... \n\nਉਪਰੋਕਤ ਲੇਖ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਸਿਰਲੇਖ ਦਿਓ।
ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਗੁੰਮ ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਆਧੁਨਿਕ ਗਣਿਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ