ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਰਫ਼ਿਊ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਵੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਮਾਰਚ 2020 ਤੋਂ ਕਰਫ਼ਿਊ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਲੌਕਡਾਊਨ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ:

ਇਹ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਸ਼ੱਟ-ਡਾਊਨ, ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਡਰ ਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬੀਬੀਸੀ ਨੇ 12 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਸ਼ਮੀਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਪਤਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਸ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸਨਾ ਇਰਸ਼ਦ ਮੱਟੂ, ਉਮਰ 26 ਸਾਲ  

ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਤੌਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਕੰਮ ਰਹੀ ਸਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ''ਸਾਡੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।''

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ''ਅਸੀਂ ਲੰਘੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੌਕਡਾਊਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਪਰ, ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਇੱਕ ਡਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਬਦਲ ਗਏ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਇਜਾਦ ਕੀਤੇ।''

ਮੱਟੂ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦਾ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਰਵੱਈਆ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ''ਹੁਣ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਤਰ ਦੱਸਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"

"ਜੇ ਮੈਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਪਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਡਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੰਮ ਦੇ ਬਾਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਝੂਠ ਵੀ ਬੋਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਲਤਾਫ਼ ਹੁਸੈਨ, ਉਮਰ 55 ਸਾਲ 

ਸਰਕਾਰ ਦੇ 5 ਅਗਸਤ 2019 ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਲਤਾਫ਼ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਸੀ।

17 ਸਾਲ ਦੇ ਉਸੈਬ ਅਲਤਾਫ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਸਤਾ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਲ੍ਹ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਡੁੱਬ ਕੇ ਮਰ ਗਏ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਇਸ ਇਲਜ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸੈਬ ਦੀ ਮੌਤ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੰਨੀ ਨਹੀਂ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਿਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਉਸੈਬ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਲਤਾਫ਼ ਹੁਸੈਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ''ਉਹ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖੇਡਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕਫ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਪੁਲਿਸ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਰਹੇ ਕਿ ਉਸਦਾ ਕਤਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।"

"ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਗਵਾਹ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਕੇਸ ਫ਼ਾਈਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਗਏ, ਪਰ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਸੁਣਵਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।"

ਮੁਨੀਫ਼ਾ... \n\nਉਪਰੋਕਤ ਲੇਖ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਸਿਰਲੇਖ ਦਿਓ।
ਕਸ਼ਮੀਰ: ਧਾਰਾ 370 ਮੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 12 ਮਹੀਨੇ ਦੀਆਂ 12 ਕਹਾਣੀਆਂ, 'ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ'