Nội dung: Đô đốc Togo trên chiến hạm Misaka trong trận Tsushima năm 1903

Trong bốn nguyên nhân thành công kể trên, dân Việt có thể tự hào sở hữu hai thành tố: Khả năng học tập rồi áp dụng kỹ thuật Tây phương và bản sắc ái quốc cùng tính hiếu kỳ du nhập những đổi mới.

Còn kỷ luật? Kỷ luật hay không là do kỷ cương nhà nước. Muốn một dân tộc kỷ luật thì nhà nước phải kỷ luật. Muốn một dân tộc hùng cường thì nhà nước phải có hùng khí.

Yếu kém quyết tâm và yếu kém kỷ cương ở thượng tầng quốc gia Việt Nam là nguyên nhân chính làm chậm phát triển quốc gia này.

Tự cường hay khước từ ý tưởng?

Tể tướng Otto von Bismarck trong những ngày cực thịnh của Đế chế Phổ đã rao giảng đức tin:

“Ngoại giao là vũ khí mạnh nhất của quân đội, trong điều kiện quân đội đó phải có thực lực để tiếng nói ngoại giao có trọng lượng, trường hợp quân đội chưa đủ mạnh, thế chiến lược của địa lý phải được khai thác để phủ dụ các tham vọng bằng chính sức mạnh của các tham vọng đối phương.”

Bismarck, bậc thầy của các hiệp ước, đã đi vào lịch sử Đức ở vị thế của một tể tướng giỏi nhất.

Đế quốc Phổ là một nền Quân chủ tuyệt đối. Nhật Bản dưới triều Minh Trị cũng là một nền Quân chủ tuyệt đối. Nhật Bản đã sao chép hiến chương quân chủ Phổ mà không phải hiến chương quân chủ Anh.

Các thủ tướng Nhật từ Hirobumi Ito, Kiyotaka Kuroda đến Aritomo Yamagata đã theo sát Bismarck. Vấn đề an ninh đặt ra tức khắc: phải có tấm khiên chắn trước khi lưỡi kiếm samurai được hiện đại hóa có thể vung lên lần nữa.

Đế quốc Anh coi sự lớn mạnh của Phổ là mối lo đã không muốn nhìn thấy hải quân Nga khống chế Thái Bình dương.

Hải quân Anh đủ sức hủy diệt riêng hải quân Phổ, Pháp, Nga, nhưng không đủ sức vừa phân chia ở Thái Bình dương và Đại Tây dương, vừa đương đầu với liên hiệp các hải quân đế quốc.

Nhật Bản trở thành một đối trọng cần thiết ở Viễn Đông. Liên minh với Nhật Bản có nghĩa hãm đường lan ra biển lớn của hải quân Nga từ căn cứ Vladivostok.

Vừa kiềm chế hải quân Pháp đã vào Đại Nam, vừa giảm ảnh hưởng của Tây Ban Nha từ Phi Luật Tân và cắm mốc đồng minh Anh... \ nNội dung trước đó có thể được tóm tắt như sau:
Các sử gia liệt kê bốn nguyên nhân thành công của Nhật Bản là: Quyết tâm canh tân từ thượng tầng; Chiến lược thích ứng; Khả năng tiếp thu và vận dụng kỹ thuật Tây phương và Bản sắc ái quốc, kỷ luật và tính hiếu kỳ của dân tộc Nhật làm điểm tựa cho Minh Trị.