Cuộc chiến Việt - Trung 1979 xuất phát từ nhiều yếu tố

 Hai lãnh đạo này có nhiều điểm chung. Họ đều là dân cách mạng Cộng sản trung kiên. Cả hai có kinh nghiệm chính trị và quân sự phức tạp mặc dù Lê Duẩn thích ở tiền tuyến trong khi họ Đặng lại chuộng thuật cai trị đằng sau cánh gà. Cả hai đều có ý chí mạnh và vừa trải qua những biến động lớn - cuộc chiến Việt Nam, và với Đặng là Cách mạng Văn hóa. Cả hai cũng được ghi công cho những đột phá mới đây: với Lê Duẩn là sự thất bại của miền Nam Việt Nam và một Việt Nam thống nhất; với Đặng, khai triển cải cách và đưa Trung Quốc ra với thế giới. Cả hai lãnh đạo cũng đối diện vấn đề tương tự, đặc biệt là phát triển kinh tế và hòa nhập chính trị sau thời gian dài xung đột.

Sự tương đồng của hai lãnh đạo và hai đất nước đặt ra khả năng lẽ ra họ có thể là đồng minh gần gũi trong năm 1979. Nhưng sau những thập niên làm "đồng chí, anh em", thì đến năm 1979, mối quan hệ gặp rắc rối nghiêm trọng. 

Suy sụp trong quan hệ

Nhiều yếu tố đã dẫn đến  ... Tiếp tục bài viết cho tối đa 4000 ký tự khác:
sự suy sụp trong quan hệ song phương: tranh chấp lãnh thổ ở đất liền và Biển Đông, sự đối xử với người Hoa ở Việt Nam, Việt Nam xâm lấn Campuchia và làm đồng minh với Liên Xô, Trung Quốc từ chối cấp thêm viện trợ, và "ba lần phản bội" của Trung Quốc. 

Các yếu tố này không phải là quan trọng như nhau. Tranh chấp lãnh thổ và sự đối xử với Hoa kiều là vấn đề lịch sử, còn các vấn đề khác mang tính chất gần đây và thúc bách hơn. 

Các vấn đề lịch sử, mang tầm quan trọng thứ yếu trong trường hợp này, đã ngủ yên khi hai nước thân thiện với nhau, và được làm sống dậy khi các vấn đề gần đây khiến hai chính phủ xoay sang đối địch. Khi đã được dựng dậy, chúng làm các vấn đề gần trở nên căng thẳng hơn, khiến hai bên khó đạt được thỏa hiệp.

Sự tồn tại của các vấn đề này không có nghĩa chiến tranh là tất yếu. Quyết định gây chiến là do Đặng Tiểu Bình và các đồng minh gần gũi trong chính phủ Trung Quốc đưa ra. Mặc dù toàn bộ các tranh chấp giữa hai chính phủ cũng đóng vai trò khiến Đặng khai chiến, nhưng việc Việt Nam xâm lấn Campuchia có vẻ là chấc xúc tác cuối cùng. Trong các cuộc gặp lãnh đạo nước ngoài như Lý Quang Diệu và Jimmy Carter cuối 1978 và đầu 1979, Đặng lập lờ nhưng liên tục trình bày ý tưởng rằng Trung Quốc sẽ có cuộc chiến trừng phạt vì Việt Nam đánh Campuchia.

Cuộc chiến 1979 hoàn tất vòng luân hồi yêu - ghét trong lịch sử quan hệ Việt - Trung: tình yêu giữa hai dân tộc trong thời đại Hồ Chí Minh và Mao Trạch Đông bỗng chốc chuyển thành sự thù ghét trong thời Lê Duẩn - Đặng.

Thật thú vị khi suy tư và tự hỏi liệu lịch sử có diễn ra khác đi nếu Hồ và Mao vẫn nắm quyền trong năm 1979. Liệu ông Hồ có đồng ý cho Lê Duẩn từ bỏ chính sách trung lập trong tranh chấp Xô - Trung? Liệu ông Hồ có đồng ý với chính sách mới với người Hoa ở Việt Nam và quyết định xâm lấn Campuchia? Liệu Mao có đồng ý chính sách ngừng viện trợ cho Việt Nam, sẽ dùng cuộc chiến trừng phạt như cách phản ứng Việt Nam xâm lấn Campuchia? 

Cần thấy rằng trong trận chiến chửi mắng nhau hồi cuối thập niên 1970 và 1980, Việt Nam không chỉ công...