Padraic Kenney

Gửi cho BBC Tiếng Việt từ Đại học Indiana, Hoa Kỳ



Giáo hoàng John Paul II ôm hôn Lech Walesa ngày 11/6/1987 khi thăm Gdansk, nơi khai sinh Công đoàn Đoàn kết

Đoàn kết, tên gọi của tổ chức công đoàn Ba Lan mà sau đó trở thành lực lượng chống chế độ Cộng sản lớn nhất thế giới, bắt đầu là một lý tưởng, một lời kêu gọi phẩm chất hy sinh vì nhau.

Tên gọi này nói lên cuộc đấu tranh tìm kiếm sự đoàn kết trong phe đối lập không chỉ ở Ba Lan mà cả Đông Âu.

Nhưng giống như mọi lý tưởng, nó chỉ đôi khi mới mô tả đúng thực tế, và đôi khi giá trị mà từ này gợi lên không hẳn đúng là cái phe đối lập cần.

Không xã hội nào có cuộc kháng cự Chủ nghĩa Cộng sản liên tục như người Ba Lan – nhưng lý tưởng đoàn kết có thật cần cho cuộc đấu tranh ấy? Bài viết này sẽ xem xét lại các bài học của Công đoàn Đoàn kết vượt khỏi cuộc đấu tranh đã sản sinh ra nó.

Lịch sử đối kháng

Hay nhất là chọn câu chuyện đối lập chống Cộng sản ở Đông Âu vào thời điểm khi phe đối lập thôi không còn cố cải  ... Tiếp tục bài viết cho tối đa 4000 ký tự khác:
tổ hệ thống.

Tại Ba Lan, thời điểm đó là những năm 1968-1970. Trước thời khắc đó, thật khó hình dung một lựa chọn khác, dù bạn là người ủng hộ hay phản đối chế độ. Nhiều trí thức là đảng viên, hoặc xuất thân trong môi trường gần với Đảng, và thấy chủ nghĩa cộng sản đang giúp hiện đại hóa một đất nước chia rẽ sắc tộc và chủ yếu làm nông nghiệp. Còn xã hội thành thị, nay đã công nghiệp hóa, đã quen với Sự Bình ổn Nhỏ của thập niên 1960.

Khi bất mãn xuất hiện, không phải lúc nào họ cũng đi chung với nhau. Công nhân giận dữ vì khoảng cách giữa lời hứa của chế độ và thiếu thốn triền miên, trong khi trí thức đòi tự do ngôn luận và tôn trọng truyền thống dân tộc. Các cuộc đình công, biểu tình, tuần hành, kháng thư, thư ngỏ, báo chí chui, nghệ thuật phản kháng – những hình thức này xuất hiện ở Ba Lan trong thập niên 1970, thường là trong các nhóm chẳng có gì chung với nhau.

Trong hồi ký, Jacek Kuron, sau này là thành viên Công đoàn Đoàn kết và rồi là Bộ trưởng Lao động trong chính phủ hậu Cộng sản đầu tiên, nhớ lại khoảnh khắc khi các xu hướng chia lìa này đến với nhau. Tại một buổi ăn tối của giới trí thức Warsaw, ngay sau khi lãnh đạo Cộng sản loan báo đợt tăng giá mới tháng Sáu 1976, ông đặt ra hai câu hỏi cho các vị khách: liệu công nhân có tiếp tục đình công như những lần tăng giá trước? và nếu nó xảy ra, trí thức cần làm gì?

Jacek Kuron cùng các trí thức lần đầu tiên giúp đỡ công nhân năm 1976

Công nhân quả thực đình công, còn Kuron và những trí thức khác lần đầu tiên đi giúp đỡ họ. Họ thành lập Ủy ban Bảo vệ Công nhân (KOR), quyên tiền cho đời sống và trợ giúp pháp lý cho công nhân. Bằng cách này, KOR xây dựng quan hệ với công nhân và khuyến khích họ thành lập các công đoàn chui. Như Kuron kể lại, công nhân đừng nên phóng hỏa các cơ quan nhà nước – như năm 1970 và 1976, khi người đình công đốt trụ sở Đảng ở nhiều thành phố - mà hãy nên thành lập ủy ban của riêng mình.

Bốn năm sau, khi một đợt tăng giá lại gây sốc cho xã hội Ba Lan, và các cuộc đình công nổ ra khắp nước, giới trí thức thủ đô Warsaw và...