संयुक्त राष्ट्र संघटनेच्या माहितीनुसार, 2018च्या शेवटी वय वर्ष 65 झालेल्या लोकांची संख्या ही 5 वर्षं असलेल्या मुलांपेक्षा जास्त झाली आहे.

जगात 65 वर्षं वय असलेले लोक 70.5 कोटी आहेत तर तर 0-4 वर्षं वय असलेल्या मुलांची संख्या 68.0 कोटी आहे. 

जनरेशन गॅप वाढतोय

सध्याचा ट्रेंड पाहता 2050पर्यंत वृद्ध आणि लहान मुलांच्या संख्येतली दरी वाढणार आहे. प्रत्येक मुलामागे (0-4 वर्षं) दोन वृद्ध (65 वर्षांपेक्षा मोठे) असतील, असा अंदाज आहे. 

लोकसंख्येचे अभ्यासक अनेक दशकांपासून याचा अभ्यास करत आहेत. या आकडेवारीतून एक गोष्ट स्पष्ट होते की लोकांचं आयुर्मान वाढलंय आणि नवीन मुलं जन्माला येण्याचं प्रमाण त्याच गतीनं वाढलेलं नाही. 

पण याचा काही परिणाम होईल का? 

"येत्या काळात कमी मुलं आणि 65 वर्षं वय असेलेले लोक जास्त असल्यानं समाजबांधणीत अडचणी येतील," असं वॉशिंगटन विद्यापीठातले लोकसंख्या विषयाचे अभ्यासक ख्रिस्तोफर मरे सांगतात.

जगातल्या जवळजवळ निम्म्या देशांत लहान मुलांची संख्या कमी होणार आहे. त्यामुळे लोकसंख्येचा समतोल राखणं अवघड जाईल. "नातवंडांपेक्षा आजीआजोबा जास्त झाल्यानं सामाजिक, आर्थिक समस्यांचा तुम्... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
ही फक्त विचारच करू शकता," असं मरे म्हणतात. 

जागतिक बँकेच्या आकडेवारी सांगते की 1960मध्ये जगभरातला जन्मदर एका महिलेमागे 5 मुलं असा होता. सुमारे 60 वर्षांनंतर तो दर कमी होता होता आता दर महिलेमागे 2.4 वर आला आहे. 

आर्थिक प्रगतीमुळे गेल्या काही वर्षांत जीवनमान सुधारला आहे. 1960 पर्यंत लोकांचं सरासरी आयुर्मान 52 वर्षं होतं, जे 2017मध्ये 72 वर्षं झालं आहे. 

लोकांचं आयुष्य वाढल्यानं पेन्शन, आरोग्य सेवा या सगळ्याच गोष्टींवर ताण वाढत आहे.

वयोवृद्ध लोकसंख्या

विकसित देशांमध्ये सगळ्यांत जास्त वृद्ध लोक राहत आहे. आर्थिक सुबत्तेमुळे लोक अधिक काळ जगतात तसंच या देशांमध्ये महिला तुलनेनं उशिरा मुलं जन्माला घालतात, कुटुंब नियोजनासारख्या संकल्पना अंगीकारतात. त्यामुळे या देशांमधला जन्मदर कमी झाला आहे.

जपानमध्ये लोकांचं आयुर्मान जवळजवळ 84 वर्षं आहे. 2018मध्ये या देशात 65 वर्षांवरील लोकसंख्या ही एकूण लोकसंख्येच्या 27 टक्के होती. 

अशा प्रकारामुळं जपान सरकारने निवृत्तीचं वय 65 वरून 70 वर्षं केलं आहे. ही योजना राबवल्यामुळे जपानी लोक आता जगात सगळ्यात उशिरा निवृत्त होणारे आहेत.

लोकसंख्येच्या असमतोलामुळं विकसनशील देशांनाही अडचणी निर्माण होत आहेत. चीनमध्ये वृद्धांची संख्या जपानपेक्षा कमी आहेत. पण त्यांच्या 'एक मूल' योजनेमुळं देशातला जन्मदर 1.6 वर आला आहे.

5 वर्षांपेक्षा कमी वय असलेल्या मुलांची संख्या एकूण लोकसंख्येच्या केवळ 6 टक्के आहे. 

मुलांची संख्या विरुद्ध राहणीमानाचा दर्जा

आफ्रिकन देश हे संख्या विरुद्ध दर्जा, यांच्यातील द्वंद्वाचं सगळ्यात उत्तम उदाहरण आहेत. प्रजननक्षमतेच्या बाबतीत हे देश वरच्या क्रमांकांवर येतात.

उदाहरणार्थ, नायजर या देशात 2017 मध्ये 7.2 प्रति महिला इतका जन्मदर होता. मात्र याच देशांमध्ये बालकांचा मृत्युदरही जास्त आहे. जसं की, नायजरमध्ये दर 1,000 मुलांमागे 85 बालक दगावतात.

रिप्लेसमेंट रेट

एका लोकसंख्या जागी पूर्णपणे दुसरी लोकसंख्या येईल, अशा जन्मदराला 'रिप्लेसमेंट रेट' म्हणतात. जागतिक सरासरी पाहता 2.1 हा जादुई आकडा मानला जातो. पण संयुक्त राष्ट्रांच्या नुकत्याच जाहीर झालेल्या आकडेवारीनुसार जगातल्या फक्त 113, म्हणजे अर्ध्यापेक्षा थोड्या अधिक देशांमध्ये हा दर आहे. 

संशोधकांच्या मते, ज्या देशांमध्ये मृत्युदर मोठ्या प्रमाणात आहे, त्या देशांमध्ये प्रजननदर 2.3 इतका हवा. सध्याच्या घडीला फक्त 99 देशांत हा दर...