तर आंतरराष्ट्रीय प्रसारमाध्यमांना आणि मुत्सद्द्यांना त्यांच्या मुद्द्यांमध्ये नवे विचार आणि ताजेपणा दिसला. 

मात्र शुक्रवारी रात्री लंडनमध्ये तिथले खासदार आणि नामवंत लोकांच्या एका संमेलनात ज्या पद्धतीने त्यांनी 1984मधल्या नरसंहारावर टिप्पणी केली, त्यावर गंभीर प्रश्न उपस्थित झाले आहे. 

1984 साली तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या खुनानंतर घडलेल्या हिंसाचारांच्या घटनांमध्ये अनेक लोकांचा जीव गेला होता. घडलं ते दु:खद होतं, हे राहुल गांधींनी मान्य केलं, पण आपल्या पक्षाचा ते जोरदार बचाव करताना दिसले. 

1984च्या दंगलीत काँग्रेसच्या स्थानिक नेत्यांचा अजिबात हात नव्हता, ही बाब कुणीही मान्य करणार नाही.

त्यावेळची प्रत्यक्ष परिस्थिती 

राहुल गांधींचा हा दावा म्हणजे गुजरातच्या 2002 दंगलींमध्ये भाजपच्या लोकांचा काहीही हात नव्हता, असा दावा भाजपनं करण्यासारखं आहे. अशा दाव्यांना लोक गांभीर्याने घेत नाहीत. मग दंगली काय हवा, पाणी आणि झाडांनी घडवून आणल्या होत्या?

1984च्या दंगली झाल्या तेव्हा मी दिल्लीत राहायचो. आम्ही त्या वेळची परिस्थिती फक्त बघितलीच नव्हती तर त्यावर लिहिलंसुद्धा होतं.

तेव्हा मी ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
पत्रकारितेची सुरुवातच केली होती, पण कोणत्याही वर्तमानपत्रात मी काम करत नव्हतो. त्या दंगली फक्त काँग्रेसच्याच लोकांनी घडवल्या होत्या, असं मात्र अजिबात नाही. त्यात स्थानिक पातळीवर कथित हिंदुत्ववादी आणि त्याबरोबरच काही समाजकंटक धुडगूस घालण्यात रस्त्यांवर उतरले होते. 

गरीब वर्गातल्या उपद्रवी तरुणांना दंगलीत लुटालूट करण्यासाठी जमवण्यात आलं होतं. यासाठी जास्त प्रयत्नही करावे लागले नसतील. उलट इशारा मिळताच लुटालूट करणारे लगेच गोळा झाले असतील. 

त्यावेळी मी दिल्लीतील विकासपुरी भागातल्या A ब्लॉकमध्ये भाड्याच्या एका खोलीत राहायचो. माझे घरमालक दिसायला सभ्य होते मात्र प्रत्यक्षात ते तसे नव्हते. त्यांची बायको त्यांच्यापेक्षा चांगली होती, ही गोष्ट दंगलीच्या वेळीच मला समजली. 

घरमालकाचं कुटुंब तळमजल्यावर राहायचं आणि बाजूच्या खोलीत मी रहायचो. आमच्या घराच्या बाजूला जे घर होतं, त्याच्या तळमजल्यावर एक शीख व्यक्ती आपल्या कुटुंबाबरोबर राहात होती, साधारण 30-35 वर्ष वयाची. पहिल्या मजल्यावर कुणी चौहान म्हणून राहायचे. 

आजूबाजूच्या टिळक नगर, उत्तम नगर, पश्चिम विहार या भागात दंगली सुरू झाल्या आहेत, अशा बातम्या आम्हाला मिळत होत्या. या परिसरातील दुकानं लगोलग बंद होत होती. 

काही वेळानंतर तिथे जमाव दाखल झाला. मी स्वत: त्या जमावाकडे पाहिलं. त्या जमावात कोणत्याही लोकप्रिय पक्षाचा नेता नव्हता.

पण एक गोष्ट स्पष्ट होती, की तो जमाव असाच निरुद्देश तिथे आला नव्हता. त्यामागे कुणाची तरी योजना होतीच. "खून का बदला खून से लेंगे" अशा घोषणा ते देत होते. या घोषणा कुठून आल्या?

यादरम्यान जे तांडव सुरू होतं, ते थांबवण्यासाठी कुठल्याही सुरक्षादलाचे सैनिक आसपास दिसत नव्हते. 

जमावात लपलेले सत्ताधीश

दिल्लीच्या इतर भागातील लोकांनी तिथल्या स्थानिक नेत्यांना जमावाला भडकवताना पाहिलं होतं. त्याबाबतीत People Union of Civil Liberties (PUCL)ने अनेक तथ्यांसकट एक मोठा अहवालही पुस्तिकेच्या रूपात छापला होता.

माझ्या गल्लीत दंगलखोरांनी सरदारजींच्या घरावर निशाणा साधला होता. या घरात इतर लोकही राहतात, अशी विनंती लोकांनी केली म्हणून हे घर कसंबसं वाचलं. पण सरदारजींचा ट्रक काही त्यातून वाचला नाही. जमावाने तो पेटवला.

माझ्या खोलीत बसलेल्या सरदारजींच्या पत्नी ढसाढसा रडत होत्या. तरी आम्ही काही करू शकलो नाही. गुजरातच्या कुख्यात दंगलीतही अशाच असंख्य कुटुंबांनी आपल्या शेजारी...