सामग्री: लोबॉटमी ही विसाव्या शतकातील एक सर्वाधिक कुख्यात शस्त्रक्रिया म्हणून ओळखली गेली, असं क्लेअरे प्रेन्टिस लिहितात. पण या शस्त्रक्रियेचं सुधारित रूप एकदा उपयोगात आणून पाहिलेले चेताशल्यविशारद हेन्री मार्श म्हणतात की, डॉक्टरांची विभागणी नायक व खलनायक अशी करणं चुकीचं आहे.

आज हे अविश्वसनीय वाटतं, पण एकेकाळी लोबॉटमीला चमत्कारसदृश स्थान प्राप्त झालं होतं. डॉक्टर व प्रसारमाध्यमं या शस्त्रक्रियेचं वर्णन 'दातदुखीवरील उपचारापेक्षा सोपी' असं करत असत.

1940 च्या आरंभापासून 1970 च्या अखेरपर्यंत युनायटेड किंगडममध्ये 20 हजारांहून अधिक लोबॉटमी शस्त्रक्रिया पार पडल्या. विशेषतः छिन्नमनस्कता, गंभीर नैराश्य व ऑब्सेसिव्ह कम्पल्सिव्ह डिसऑर्डर (ओसीडी) यांच्या रुग्णांवर ही शस्त्रक्रिया पार पाडली जात असे. पण काही वेळा शिक्षणात अडचणी येणाऱ्या किंवा आक्रमकता नियंत्रणात ठेवण्यात अडचणी येणाऱ्या लोकांवरदेखील ही शस्त्रक्रिया केली जात असे.

लोबॉटमीनंतर थोड्याच लोकांच्या मानसिक लक्षणांमध्ये सुधारणा होत असे, काहींची मती गुंग होऊन जात असे, त्यांना संवाद साधणं शक्य व्हायचं नाही, स्वतःहून चालणं अथवा खाणंही शक्य व्हायचं नाही. या शस्त्रक्रियेचे नकारात्मक परिणाम तिच्या लाभदायकतेपेक्षा खूप जास्त आहे, हे कित्येक वर्षांनी वैद्यकीय क्षेत्राच्या लक्षात आलं. 1950च्या दशकात विकसित झालेली या संबंधीची औषधं अधिक परिणामकारक व अधिक सुरक्षित होती.

1949 साली लोबोटॉमीचं प्रात्यक्षिक दाखवताना डॉ. वॉल्टर फ्रिमन

लोबॉटमी शस्त्रक्रिया करणाऱ्या डॉक्टरांची पात्रं रंगवताना लेखकांनी व चित्रपटदिग्दर्शकांनी गडद छटांचाच वापर केलेला आहे. 'वन फ्ल्यू ओव्हर द कुकूज् नेस्ट', नेटफ्लिक्सची 'रॅचेड' ते 'सडनली लास्ट समर' इथपर्यंतच्या विविध कलाकृतींमध्ये असे डॉक्टर परपीडेमध्ये आनंद घेणारे आणि असुरक्षित घटकांमधील रुग्णांचा बळी घेणारे व लोकांना संवेदनाहीन करून सोडणारे दाखवले आहेत.

पण सत्य याहून गुंतागुंतीचं आहे. लोबॉटमी करणारे डॉक्टर बहुतेकदा प्रगतिशील सुधारकांपैकी होते. आपल्या रुग्णांचं जीवन सुधारण्याची त्यांची इच्छा होती.

प्रातिनिधिक चित्र

गंभीर मानसिक आजाराने ग्रासलेल्या लोकांसाठी 1940 च्या दशकात परिणामकारक उपचार नव्हते. डॉक्टरांनी इन्सुलीन शॉक थेरपी व इलेक्ट्रो-कॉन्व्हल्सिव्ह थेरपी यांचे प्रयोग करून पाहिले, पण त्यांना मर्यादितच यश मिळालं. मनोरुग्णालयं रुग्णांनी भरू लागली,...\nमागील सामग्री खालीलप्रमाणे सारांशित केली जाऊ शकते:
एके काळी गंभीर मानसिक आजार असलेल्या लोकांना मेंदूतील काही जोडण्या कापण्याच्या शस्रक्रियेला सामोरं जावं लागत असे. अशा प्रकारच्या शस्त्रक्रियेला 'लोबॉटमी' (पूर्वललाटखंड विच्छेदन) असं म्हणतात.