शीर्षक: नामशेष होण्याच्या वाटेवर असलेल्या सारस पक्ष्यांना असं दिलं गेलं जीवदान\nवरील काल्पनिक लेखाचे शीर्षक दिल्यास, लेखाची कल्पना करा.\n
सारस पक्षी

 पण गेल्या काही वर्षांमध्ये मोठ्या प्रयत्नांनंतर महाराष्ट्रातल्या गोंदिया आणि मध्य प्रदेशातील बालाघाट जिल्ह्यामध्ये सारस पक्ष्यांच्या संख्येत वाढ झाली आहे.

भारतामध्ये सारस पक्षी साधारणतः उत्तर भारतामध्ये आढळतो. परंतु मध्य भारतामध्ये बालाघाट, गोंदिया आणि भंडारा इथं त्याचं अस्तित्व टिकून राहिलं आहे. 

गोंदिया जिल्ह्यात वन खात्याने आणि बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटीने 2004 साली केलेल्या सर्वेक्षणामध्ये केवळ 4 सारस पक्षी शिल्लक राहिल्याचे गोंदियातील सेवा संस्थेचे सावन बहेकार सांगतात. 

मात्र आता वन खाते, जिल्हा प्रशासन, सामाजिक संस्था आणि शेतकऱ्यांच्या मदतीने ही संख्या 42 वर गेली असून शेजारच्या बालाघाट जिल्ह्यामध्ये ती संख्या 52 वर गेली आहे, असं बहेकार यांनी बीबीसी मराठीशी बोलताना सांगितलं.

सारस पक्षी कसा असतो?

सारस हा एक उंच पक्षी आहे. नर सारस सुमारे 4.5 ते 5 फुटांचा तर मादी 3.5 फुटांपर्यंत असते. 

सारस पक्षी नेहमी जोडीनेच राहातात. चंद्रपूर जिल्ह्यामध्ये एक सारस असल्याची नोंद आहे. मात्र त्याला जोडीदार नसल्यामुळे तेथे संख्या वाढणे कठिण असल्याचे सावन बहेकार यांनी बीबीसी मराठीला सांगितले. 

सारस पक्षी पाणथळ जागेजवळ आढळतो

सारस पक्षी हा धान्य, किडे खाऊन जगतो. त्यातही किडे, अळ्या खाण्यावर भर असतो. त्यामुळे त्याला शेतातला 'नॅचरल पेस्ट कंट्रोलर' असं म्हटलं जातं. सारस शेतामध्ये असणं शेत उत्तम स्थितीत असल्याचा संकेत मानला जातो.

गोंदियामध्ये सारस पक्ष्यांची संख्या वाढण्यासाठी काय केले गेले?

सारस पक्षी महाराष्ट्रातून पूर्ण नामशेष होतील अशी स्थिती निर्माण झाली होती. परंतु एकत्रित प्रयत्नांमुळे ही स्थिती बदलण्यात गोंदियाच्या लोकांना यश आलं. सारसचा अधिवास असणाऱ्या गोंदिया, भंडारा, बालाघाट या प्रदेशाला 'सारसस्केप' असं नाव देण्यात आलं. 

सारस पक्षी आपलं घरटं एखाद्या पाणथळ जागेजवळ किंवा भरपूर पाण साचत असलेल्या शेतामध्ये तयार करतो. या घरट्याचा पसारा साधारणतः 10 फुटांपर्यंत असू शकतो.

आजूबाजूचं गवत वापरून जमिनीवरच हे घरटं तयार होतं. सारस पक्ष्याची जोडी वर्षभरात एकदाच तेही मॉन्सूनच्या काळामध्ये घरटं बांधते. एका वर्षात केवळ एक किंवा दोनच अंडी ही जोडी देते.

जर शेतामधली किंवा पाणथळ जागांजवळची परिस्थिती सुरक्षित वाटली नाही तर सारस पक्ष्याची जोडी घरटंच बांधत नाही. त्यामुळे त्यांच्यासाठी सुरक्षित वाटेल अशी स्थिती तयार...