डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी 26 फेब्रुवारी 1955ला बीबीसी रेडिओला दिलेल्या या प्रदीर्घ मुलाखतीत महात्मा गांधी यांच्या भूमिकेबाबत परखड मतं व्यक्त केलं होती. ही मुलाखत ऐकण्यासाठी इथं क्लिक करा  आणि हीच मुलाखत शब्दरुपात खाली वाचा.

मुलाखतकार: त्यांनी [गांधींनी] दृष्टिकोनामध्ये मूलभूत बदल घडवला, असं तुम्हाला वाटत नाही?

आंबेडकर: अजिबातच नाही. किंबहुना, त्यांनी कायम दुतोंडीपणा केला. त्यांनी दोन नियतकालिकं चालवली : इंग्रजीमधून 'हरीजन', त्याआधी 'यंग इंडिया' आणि गुजरातमध्ये आणखी एक 'दीनबंधू' का अशाच कोणत्यातरी नावाचं पत्र त्यांनी चालवलं होतं. ही दोन वर्तमानपत्रं तुम्ही वाचलीत, तर श्री. गांधी लोकांना कसं फसवत होते, ते तुमच्या लक्षात येईल. इंग्रजी वर्तमानपत्रात त्यांनी जातिव्यवस्था आणि अस्पृश्यतेचा विरोधक असल्याचा आणि लोकशाहीवादी असल्याचा पवित्रा घेतला. पण तुम्ही त्यांचं गुजराती नियतकालिक वाचलंत, तर त्यांच्यातील सनातनी माणूस आपल्याला दिसतो. जातिव्यवस्था, वर्णाश्रमधर्म आणि सर्व युगांमध्ये भारताला जखडून ठेवलेल्या सनातनी तत्त्वांचं समर्थन ते या गुजराती पत्रातून करत होते. 

खरंतर, 'हरीजन'मधून गांधींनी... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
केलेली विधानं आणि गुजराती वर्तमानपत्रामधून त्यांनी केलेली विधानं, यांचा तुलनात्मक अभ्यास करून कोणीतरी गांधींचं चरित्र लिहायला हवं. त्यांच्या या वर्तमानपत्रीय लेखनाचे सात खंड आहेत. पाश्चात्त्य जगामध्ये केवळ इंग्रजी पेपर वाचला जातो, तिथे आपली प्रतिष्ठा जपण्यासाठी गांधींनी इंग्रजी पेपरमधून लोकशाही आदर्शांचं समर्थन करत असल्याची भूमिका घेतली. पण देशी भाषेतील वर्तमानपत्रात ते लोकांशी प्रत्यक्षात काय बोलत होते, तेही आपण बघायला हवं. त्याचा कोणी संदर्भही देताना दिसत नाही. त्यांची सर्व चरित्रं 'हरीजन' आणि 'यंग इंडिया'ला आधारभूत मानून लिहिलेली आहेत, त्यात गांधींच्या गुजराती लेखनाचा संदर्भ घेतलेला नाही.

मुलाखतकार: मग अनुसूचीत जाती आणि रचनांसाठी देवाप्रमाणे वागण्यामागे त्यांचा नक्की कोणता हेतू होता.

आंबेडकर: त्यांना केवळ [अस्पृश्यता निर्मूलन करायचं होतं, पण] हे पाहा, अनुसूचीत जातीबाबत दोन मुद्दे आहेत. एक तर, अस्पृश्यतेचं उच्चाटन करावं, असं आम्हाला वाटतंच. पण त्याचसोबत आम्ही इतर वर्गांच्या पातळीला यावं यासाठी आम्हाला समान संधीही मिळायला हवी, केवळ अस्पृश्यता पुसून टाकल्याने हे होणार नाही. गेली दोन हजार वर्षं आपण अस्पृश्यता टिकवून ठेवली आहे, कोणालाही त्याची काहीच फिकीर वाटत नाही, हे लक्षात घ्या, कोणालाही त्याबद्दल फिकीर वाटलेली नाही. हां, काही अकार्यक्षमता उद्भवतात, त्या अतिशय हानिकारक आहेत- उदाहरणार्थ, लोकांना पाणी घेता येत नाही, लोकांना जमीन पिकवता येत नाही आणि उपजीविका कमवता येत नाही. पण त्याहून महत्त्वाच्याही काही बाबी आहेत- या देशात त्यांना समान दर्जा असायला हवा आणि त्यांनाही उच्च पदं भूषवण्याची संधी मिळायला हवी, जेणेकरून त्यांची प्रतिष्ठा वाढेल, एवढंच नव्हे तर त्यांना स्वतःच्या लोकांचं संरक्षण करण्यासाठी आवश्यक सामरिक स्थानही यातून मिळेल, असं मी म्हणत होतो. तर, गांधींनी त्याला पूर्ण विरोध केला, अगदी पूर्ण विरोध केला.

डॉ. आंबेडकर यांचं 1955 मधलं विधान - 'गांधीजी दुटप्पी होते'

मुलाखतकार: मंदिरप्रवेशासारख्या गोष्टींवर ते समाधान मानत होते.

आंबेडकर: त्यांचं सगळं काही फक्त मंदिरप्रवेशासाठी चाललं होतं. खरंतर आता कोणालाही त्या हिंदू मंदिरांची फिकीर नाही. मंदिरात जाऊन काहीही उपयोग नाही, या वस्तुस्थितीची अस्पृश्यांना आता जाणीव झालेली आहे. ते मंदिरात गेले किंवा नाही गेले, तरी त्यांना अस्पृश्यांच्याच वसाहतींमध्ये राहावं...