"हो...थोडासाच... "

"मग का घेतो आपण व्हॅक्सिन? मला आवडत नाही... टोचलेलं..."  

सहा वर्षाच्या मुलाचा हा प्रश्न, सगळ्यांनाच पडणारा आहे. आपल्या घरातही मुलांना असे प्रश्न पडत असतीलच, त्यामुळे या प्रश्नांची उत्तरं सोप्या शब्दात देण्याचा प्रयत्न करत आहे. 

संसर्ग म्हणजे काय? 

रक्तात दोन प्रकारच्या सेल/ पेशी असतात. लाल पेशी आणि पांढऱ्या पेशी. यातल्या पांढऱ्या पेशी म्हणजे आपल्या शरीराची संरक्षक सेना. 

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मावळ्यांप्रमाणे सर्व गनिमी कावे आत्मसात केलेली अत्यंत हुशार संघटना! या सेनेतले काही मावळे शरीराच्या सर्व भागांमध्ये दबा धरून बसलेले असतात त्यांना "अॅंटिजेन प्रेझेंटिंग सेल्स" (अॅंटिबॉडीज निर्माण करण्यासाठी रक्ताला उत्तेजित करणारं द्रव्य असणाऱ्या पेशी)  म्हणतात. 

संपूर्ण शरीराला  स्किन/ त्वचेची तटबंदी असते. जंतू (बॅक्टेरिया/ व्हायरस/ आणखी कोणताही) चुकून जर या भिंतीला भेदून आत गेलाच तर या मावळ्यांच्या नजरेतून तो सुटू शकत नाही. यांचा पहिला हेतू त्याला पकडणं हाच आहे. पेशी जंतुला पकडून मारून टाकतात आणि थेट सेनापतीकडे घेऊन जातात. 

प्रत्येक भागातून येणाऱ्या या शिपायांसाठी... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
निरनिराळी ठाणी/ छावण्या लावलेल्या असतात या म्हणजे आपल्या "lymph nodes"  यांना लसिका गाठी असं म्हटलं जातं. 

(ताप, घसादुखी असताना गळ्याकडे गाठी येतात त्याच!) इथे जंतू घेऊन आलेल्या शिपायांना "टी सेल" नावाचे सेनापती भेटतात. आणलेल्या कैद्याची या तपासणी करतात. 

तो धोकादायक आहे का? त्याच्याकडे कोणत्या प्रकारची शक्ती आहे?काय शस्त्र आहेत? अशी त्याची कसून झडती घेतली जाते. आणि या सगळ्याची इथंभूत माहिती सेनेला दिली जाते. 

"टी सेल" च्या सेनेमध्ये "बी सेल" नावाचा विशिष्ट शिपाई असतो त्याच्याकडे निरनिराळी शस्त्र तीही प्रत्येक शत्रूला अनुरूप अगदी "कस्टमाइज्ड" बनवून द्यायचं कसब असतं. त्याच्या या शक्तीचा उपयोग करून ही शस्त्र म्हणजेच " IgM, IgG, IgA, IgE आणि IgD" या पाच प्रकारच्या "अॅंटिबॉडिज" (ज्या टेस्ट  करून लॅब मध्ये मोजल्या जातात त्याच!). 

या पाच प्रकारच्या शस्त्रांची अगदी विशिष्ट कामं आहेत. समोरच्या शत्रूच्या हातात जर तलवार असेल तर आपल्या हातात, ढाल असावी लागते, तिथं वाघनखं कामाची नाहीत !! बी सेल ही शस्त्र मोठ्या प्रमाणात  तयार करून ठेवते. तिचं अजून एक महत्वाचं काम म्हणजे आलेल्या शत्रूला चांगलं आठवणीत साठवून ठेवणं. 

सगळ्या शिपायांना सतत जागरूक ठेवायला शत्रूचे फोटो काढून गावभर "वॉन्टेड" ची पोस्टर लावल्यासारखंच! पुढच्या वेळी जर तोच शत्रू पुन्हा आला तर त्याची धडगत नाही! या 'टी सेल' आणि 'बी सेल' मिळून बाकीच्या अगदी पुढच्या आघाडीवर लढणाऱ्या सैन्याला म्हणजेच "phagocyte" (शरीरात प्रवेश करणार्‍या सूक्ष्मजंतूंचा नाश करणारी रक्तातील एक प्रकारची पांढरी पेशी) या जंतूला अगदी अक्षरशः खाऊन टाकणाऱ्या पेशींनाही नियुक्त करतात. कोणत्याही प्रकारच्या जंतूंच्या अशा प्रकारच्या भेटीला इन्फेक्शन-संसर्ग म्हणतात. 

प्रतिकारशक्ती म्हणजे काय? 

वर सांगितलेली सर्व प्रक्रिया आपल्या शरीरात सतत चालू असते कारण सतत आपण कोणत्या ना कोणत्या जंतूला एक्सपोज (जंतूच्या संपर्कात येतो)  होतच असतो. ही शक्ती आपल्याला जन्मजात आपल्या आई वडिलांकडून देणगी मिळालेली असते. पण ती जन्मतः अगदी "naive" म्हणजे बाळबोध असते. 

जसजसे आपण मोठे होत जातो आणि जास्तीत जास्त जंतूंना एक्सपोज होत जातो तसतशा या पेशी तयार होत जातात. आणि ही लढवय्यी सेना मोठी आणि बलाढ्य होत राहते.

आईच्या शरीरात तिच्या जन्मापासून तयार झालेली ही सेना, काही शस्त्र नुक्त्या जन्म झालेल्या बाळाला उधार देते....