समाजाने बाळगलेली नीतिमत्ता जोवर कवी गोंडस हळव्या शब्दांच्या फुलोऱ्यात नजाकतीने मांडतो, समाजाच्या भावना आणि सुप्त अहंकाराला हुळहुळं करतो, तोवर तो समाजाच्या लेखी प्रतिभेचा लखलखता तारा ठरतो.

पण त्याचं नख लागताच त्याला ठेचायला वा त्याचा बंदोबस्त करायला समाज कमी करत नाही.

अर्थात सगळा समाज असा नसतो. किंबहुना समाज एकसंध नसतोच. ज्यांच्या हातात संस्कृतीच्या नाड्या आहेत, असा समाजातला स्वयंघोषित ठेकेदार वर्ग असे निर्णय घेतो.

ज्ञानेश्वर-तुकारामापासून ही परंपरा चालत आली आहे ती थेट आताच्या काळातल्या वसंत दत्तात्रय गुर्जर, विष्णू सूर्या वाघ, दिनकर मनवर या कवींपर्यंत. त्यात आता गोव्यातले कोंकणी कवी निलबा खांडेकर यांचीही गणना करायला हरकत नाही.

तीन वर्षांपूर्वी गोव्यातच जी परिस्थिती विष्णू सूर्या वाघ यांच्या 'सुदिरसुक्त' या कोंकणी कवितासंग्रहाच्या बाबतीत उद्भवली होती, काहिशी तशीच ती निलबा खांडेकर यांच्या 'द वर्ड्स' या साहित्य अकादमी विजेत्या काव्यसंग्रहावर ओढवलेली आहे.

गोवा कोंकणी अकादमी या गोवा राज्य सरकारच्या छत्राखाली चालणाऱ्या संस्थेने दोन वर्षांपूर्वी कोंकणी साहित्याला उत्तेजन मिळावं म्हणून कोंकणी लेखक-कवींच्या पुस्तक खरेदीची योजना आखली व त्यासाठी एक उपसमिती नेमली.

'प्रकाशन पालव योजना' असं या योजनेचं नाव. या योजनेमुळे दर्जेदार साहित्याचा प्रसार होईल आणि त्याच्या विक्रीला चालना मिळेल, असा यामागचा हेतू. 

या समितीने या योजनेअंतर्गत 64 पुस्तकांची निवड केली, ज्यात निलबा खांडेकर यांच्या 'द वर्डस' या काव्यसंग्रहाचा समावेश होता. पण कालांतराने अकादमीच्या उपसमितीच्या असं लक्षात आलं की, या काव्यसंग्रहातल्या 'गॅंगरेप' या कवितेतले 'थान' (स्तन) आणि 'योनी' हे शब्द "भयंकर अश्लील आणि आक्षेपार्ह" आहेत.

असे शब्द असलेल्या कवितेचं पुस्तक आपण मुलांच्या हातात कसं द्यायचं? त्यांच्यावर कोणते संस्कार होतील? स्त्रियांच्या अवयवांचे असे उल्लेख करणं हे तर स्त्रियांसाठी केवळ अपमानास्पद आहे, असं पुस्तक निषेधार्हच नव्हे तर त्याज्य आहे.

अकादमीच्या तत्कालीन अध्यक्ष स्नेहा मोरजकर यांनी तर बाहेरच्या अनेक लोकांचा या कवितेवर आक्षेप असल्याचं पत्र दाखवलं. बराच खल झाला. समितीतल्या फक्त भूषण भावे यांनी अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा मुद्दा उपस्थित केला आणि राजू नायक यांनी म्हटलं की, किमान अकादमीच्या वाचनालयासाठी तरी मोजक्या प्रती घ्याव्यात.

पण या... \n\nवरील लेखासाठी मला एक चांगले शीर्षक द्या.
Freedom of Expression: 'कविता नव्हे तर शब्दांवर आक्षेप घेणारे स्वत:च्याच अभिव्यक्तीची कबर खणतायत'