महाराष्ट्रात गेले अडीचशे ते तीनशे वर्षे गणपती उत्सव साजरा होत आहे. अगदी छोट्या खेड्यातही गौरी-गणपती बसवत असल्याच्या व मिरवणुकीने विसर्जन करत असल्याच्या विश्वसनीय नोंदी आहेत.

बाळाजी बाजीराव अर्थात नानासाहेब पेशवे शनिवार वाड्यात मोठ्या थाटाने हा उत्सव साजरा करू लागले. त्याचे अनुकरण सरदार व इतर श्रीमंत  मोठ्या लोकांनीही केले. पुढे इंग्रजी राज्य सुरू झाले. सरदारांकडे व सामान्य लोकांकडे उत्सव सुरूच होता.

दुसरे बाजीराव ब्रह्मावर्त अर्थात बिठूर येथे गेले. तेथे ही ते मोठ्या थाटामाटाने उत्सव साजरा करीत.

1893 साली पुण्यात सार्वजनिकरीत्या उत्सव साजरा करण्यात आला. केसरी अर्थात लोकमान्य टिळकांनी यास पाठिंबा दिल्याने दुसऱ्याच वर्षी सार्वजनिकरीत्या 100 ठिकाणी गणेशोत्सव साजरा झाला. यात स्वतः टिळकांनीही गणपती बसवला.

सार्वजनिक असो वा घरातला कितीही संकटे आली तरी गणेशोत्सवाची परंपरा अखंडित राहिली आहे. घरात एखादी व्यक्ती ऐन उत्सवाच्या तोंडावर गेली तरी गणपती बसविला जातो व सुतक असल्याने पुरोहित अथवा इतर कोणाकडून पूजा केली गेल्याची उदाहरणेही ऐकवयास मिळतात.

पुण्यातील जगविख्यात गणेशोत्सवावर 1897 साली आलेली... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
प्लेगची भीषण साथ, त्यानंतर पहिले महायुद्ध व त्यामुळे खडतर झालेले आयुष्य, 1997 सालची फ्ल्यूची साथ अशी संकटे आली परंतु उत्सवात खंड पडला नाही. तो उतरोत्तर वाढतच राहिला.

आजच्या पार्श्वभूमीवर, अशीच एके वर्षी कठीण काळ आला होता त्याची आठवण होते. ते वर्ष होते 1942.

तसे पुण्याचे वातावरण नेहमी शांत असते. परंतु त्या वर्षी कायदेभंग चळवळीमुळे ते कमालीचे अस्थिर झाले होते. परिस्थिती अत्यंत स्फोटक होती. सभा, मिरवणुका, झेंडावंदन, जाळपोळ, तोडफोड आदी मिळेल त्या मार्गाने ब्रिटींशांविरुद्ध संताप व्यक्त करण्यात येत होता.

शक्य त्या गोष्टींवर बंदी आणून ब्रिटीश ही चळवळ दडपण्याचे प्रयत्न करत होते. चळवळीत भाग घेणाऱ्यांवर कठोर कारवाई करण्यात येत होती. या चळवळीत महिला व महविद्यालयीन युवती ही मागे नव्हत्या.

जोगेश्वरीसमोर झेंडा लावला म्हणून दोन महिलांना प्रदीर्घ कारावासाची शिक्षा देण्यात आली. तरीही महिलांचा सहभाग कमी झाला नाही. विरोधाचे वातावरणात इतके तुफान होते की समाज बेभान झाला होता.

13 ऑगस्ट 1942 ला एका समूहाने मंडईची पोलीस चौकी जाळली व त्यामागील तोफ लक्ष्मी रस्त्यावर आणून टाकली. यानंतर ही चौक्या जाळणे तोडफोड करणे हे सत्र सुरू राहिले. अल्पावधीत रस्त्यावरचे 800 दिवे फोडण्यात आले.

यामुळे ब्रिटिशांनी सभा, मिरवणुकांवर बंदी या लहानसहान उपायांवर न थांबता पुण्यात सात दिवसांकरिता सकाळी साडेसहा ते संध्याकाळी सातपर्यंत संचारबंदी जाहीर केल. पुढे ही संचारबंदी चौदा दिवसापर्यंत वाढविण्यात आली. हे आंदोलन दडपून टाकण्यास पुण्यात 10 चिलखती रणगाडे आणण्यात आले. आप्पा बळवंत चौक, विश्रामबाग वाडा, आनंदाश्रम, जोगेश्वरी, सेवासदन, कॉंग्रेस हाउस, स. प. महाविद्यालय या ठिकाणी या गाड्यांवर बसविलेल्या माशिगनमधून जमावावर गोळीबार ही करण्यात आला.

ऑगस्ट महिन्यात घडलेल्या या घटनानंतर वातावरण काहीसे निवळले व गणेशोत्सव आला त्या काळात मेळे, कीर्तन, शारीरिक कसरती, गायन वादन हे गणेशोत्सवाचे प्रमुख भाग होते. मेळ्यांमध्ये निरनिराळी गाणी समूहाने म्हटली जात असत. ही गाणी आधी मंजुरीसाठी पाठवावी, तसेच सर्व कार्यक्रमांची आगाऊ परवानगी घ्यावी, असा हुकुम ब्रिटिशांनी काढला. नंतर ऐन उत्सवाच्या काळात सर्व  कार्यकर्मांवर बंदी घातली.

या सर्वांवर कळस म्हणजे 23 सप्टेंबर रोजी असणाऱ्या अनंत चतुर्दशीच्या मिरवणुकीवर बंदी घालण्यात आली. प्रत्येक गणपती मंडळाने पोलीस  सांगतील त्या वाटेने व...