सामग्री: इथली एक स्त्री आज या जगात नसली तरी इथल्या कथांमधून, गाण्यांमधून, कवनांमधून जिवंत आहे. जगासाठी ती दरोडेखोर, डाकू होती. मात्र, इथल्या लोकांसाठी मदतीला धावून येणारी 'देवमाणूस' होती.  

'खालच्या जातीतल्या' त्या स्त्रीने इथे दबदबा असणाऱ्या ठाकूरांना आव्हान दिलं होतं. याच गावात तिचा जन्म झाला. दरोडेखोर होऊन तिने ठाकूरांचा सूड घेतला. या सर्वांचं वर्णन इथल्या लोकगीतांमध्ये आढळतं. लग्नकार्य, सण-उत्सवात तिच्या शौर्याच्या गाथा गाण्याच्या रुपात गायल्या जातात. 

तीन राज्यांमध्ये पसरलेला चंबळ परिसर

चंबळची ही विशाल ओसाड भूमी देशाच्या तीन राज्यांमध्ये पसरली आहे. राजस्थान, मध्यप्रदेश आणि उत्तर प्रदेश.

एकविसाव्या शतकात इथेही विकासकामं झाली. रस्ते बांधले गेले. मात्र, त्यामुळे परिसराचा कायापालट झाला म्हणायचं तर तसं काहीही घडलेलं नाही. इथली समाजाची घडी अजूनही तशीच आहे. 

दुसरंच जग

दूर वाहणाऱ्या नदीच्या प्रवाहावर नजर टाकली तर ती सर्वकाही गिळंकृत करण्यासाठी सरसावलेल्या अजगरासारखी वाटते. इथे येऊन वेगळ्याच जगात आल्याचा भास होतो. 

जिथे जिथे 'खालच्या जातीतल्या' स्त्रीवर 'वरच्या जातीतल्या' पुरूषाकडून बलात्कार झाल्याची बातमी येते, तेव्हा फूलनदेवीची आठवण झाल्याशिवाय राहत नाही. 

फूलनप्रमाणे शस्त्र उचलण्याचा इशारा

उत्तर प्रदेशातल्या हाथरसमधल्या बलात्काराच्या घटनेचं उदाहरण घेता येईल. हाथरसमध्ये 19 वर्षांच्या एका दलित मुलीवर गावातल्या ठाकूरांकडून कथित बलात्कार करण्यात आला. त्यात तिचा मृत्यू झाला. 

या घटनेचा निषेध करणाऱ्या अनेकांनी अत्याचार पीडित एखादी दलित मुलगी फूलनदेवीसारखं शस्त्रही उचलू शकते, असा इशारा दिला होता. 

त्या घटनेविरोधात निघालेल्या मोर्चात, "आम्हाला न्याय मिळाला नाही तर आम्हाला फूलनदेवीप्रमाणे शस्त्रही उचलता येतं", अशा घोषणा दिल्या गेल्या. 

हाथरस प्रकरणात यूपी पोलिसांनी रात्रीच्या अंधारात कुटुंबाच्या उपस्थितीशिवायच पीडितेवर अंत्यसंस्कार केले.

मात्र, हाथरस प्रकरणानंतर #dalitlivesmatter हा हॅशटॅग आणि सोशल मीडियावर संताप व्यक्त करून सगळेच पुढे निघून गेले. दुसऱ्या बातमीच्या शोधात. 

आणि इकडे हाथरसमध्ये पीडित कुटुंबीयांची अजूनही सीबीआयकडून चौकशी सुरू आहे आणि आरोपी गजाआड आहेत. पीडित कुटुंबाच्या घराबाहेर CRPF चे जवान तैनात आहे. मात्र, सीबीआय अहवाल कधी सादर करणार, याची माहिती कुणालाच नाही. 

1980च्या दशकाच्या सुरुवातीला फूलन...\nमागील सामग्री खालीलप्रमाणे सारांशित केली जाऊ शकते:
या संपूर्ण परिसरात एक विचित्र साधेपणा आहे. संध्याकाळी चंबळ नदीकाठी उभे राहिलात की हा साधेपणा अंगावर येतो. या ओसाड परिसराला भेदत जाते ती चंबळ नदी.