विसाव्या शतकात त्याची मोड-तोड झाली होती. आता अनेक वर्षांच्या दुरुस्तीनंतर हा हमाम नव्याने उभारण्यात आला आहे. 

जेरुसलेमच्या गल्ल्यांच्या मागे लपलेला हा हमामचा पुन्हा सुरू करण्यात आला आहे. 

हे सार्वजनिक स्नानगृह 1970च्या दशकापासूनच बंद पडलं आणि अगदी मोडकळीला आलं होतं. 

14व्या शतकात बांधलेला अल-एन हमाम, त्याच्या वर बांधलेला खान टंकीज प्लाझा आणि जवळचाच अल-शिफा हमाम या सर्वांची मोठ्या प्रमाणावर दुरुस्ती करण्यात आली आहे. 

अल-एन हमामला याचवर्षी पूर्णपणे सुरू करण्यात आलं आहे. इथे येणारे पाहुणे इथे स्टीम बाथ घेऊ शकतात. शिवाय स्पाच्या इतर सुविधांचाही आनंद लुटता येतो. 

या सम हा

इ. स. 1336च्या आसपास हा हमाम बांधण्यात आला. आजूबाजूच्या अल-अक्सा मशीद आणि कुबत्तुल सखरह (डोम ऑफ द रॉक) या ठिकाणी प्रार्थनेच्या आधी ज्यांना वजू (नमाज पठणाआधी हात-पाय धुणे) करायचा असायचा, त्या मुस्लीम बांधवांसाठी हा हमाम बांधण्यात आला होता. 

व्यापारी आणि स्थानिक रहिवाशीदेखील इथे स्नान करायचे. जवळपास एका शतकापूर्वी इथल्या घरांमध्ये पाईपद्वारे पाणी पोहोचवण्याची सोय आली. त्यानंतर या हमाममध्ये स्नान करायला येणाऱ्यांची संख... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
्या घटू लागली. 

विसाव्या शतकाच्या मध्यात असे स्नानगृह हद्दपार झाले. 

जेरुसलेममधल्या काही हॉटेल्सनी त्यांच्या स्पा कॉम्प्लेक्समध्ये आधुनिक स्नानगृह उभारली आहेत. त्याव्यतिरिक्त पुन्हा सुरू करण्यात आलेला अल-एन हमाम हा एकमेव हम्माम सध्या अस्तित्वात आहे. 

जवळचा अल-शिफा हमाम आता आर्ट गॅलरी आणि इव्हेंट स्पेस म्हणून वापरला जातो. 

अल-कुद्स विद्यापीठातल्या सेंटर फॉर येरुशलेम स्टडीजचे डायरेक्टर अमन बशीर म्हणतात, "हा हमाम म्हणूनच पुन्हा नव्याने सुरू करणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे. सांस्कृतिक वारशांचं जतन करण्याची हीच योग्य पद्धत आहे."

इथली डागडुजी करणं आणि ते पुन्हा वापरात येण्यायोग्य बनवण्यामध्ये या सेंटरचा वाटा महत्त्वाचा आहे. 

भेटीगाठीचं ठिकाण

रिसेप्शन रुममध्ये लाकडाच्या जाळ्या आणि लाल, पांढऱ्या आणि काळ्या रंगाची बनावट हम्मामच्या मूळ शैलीची आठवण करून देतात. 

डागडुजी करताना या वास्तूचं डिझाईन बदलण्यात आलं नाही. मात्र, उजेडासाठी नव्याने लाइटिंग करण्यात आलं आणि शॉवरही नवे बसवण्यात आले आहेत. 

हा हमाम पहिला पाऊस आणि डोंगरांमधल्या झऱ्यांच्या पाण्यावर चालायचा. पावसाचं पाणी गोळा करण्यासाठी मोठे हौद बनवण्यात आले होते. 

डोंगऱ्यातल्या झऱ्यांचं पाणी या हमाममध्ये आणण्यासाठी शहराच्या बाहेरून इथपर्यंत चर खणण्यात आले होते. मात्र, आता इथल्या शॉवर आणि कारंज्यांमध्ये पाईपद्वारे पाणी पुरवलं जातं. 

पाहुणे इथे विश्रांती करू शकतात आणि स्पा करण्याआधी लोकांच्या भेटीगाठी घेऊ शकतात. इथे खास कार्यक्रमही करता येतात. 

बशीर सांगतात, "भूतकाळात या हम्मामने महत्त्वाची सामाजिक भूमिका बजावली होती. तीच भूमिका पुन्हा जिवंत करण्याचा आमचा प्रयत्न आहे. जुन्या शहरात यासाठी जागा नाही."

ओळखीची वास्तूरचना

अल-एन हमाममध्ये वेगवेगळ्या आकाराचे घुमट आहेत. त्यांना छिद्रं आहेत. या छिद्रांच्या निळ्या आणि पिवळ्या काचांमधून उजेड आत येतो. 

दमास्कस शहरातल्या (सीरियाची राजधानी) स्नानगृहात होते, अगदी तसेच हे घुमट आहेत. सीरियाच्याच राजदरबारातले मिस्त्री आणि कलाकार यांनी जेरुसलेममध्ये येऊन हे घुमट बांधले असावे, असं जेरुसलेममधल्या हिब्रू विद्यापीठातले पुरातत्व शास्त्रज्ञ तौफिक डाडली यांना वाटतं. 

दुरुस्ती करताना खोदकामादरम्यान एका तिसऱ्या स्नानगृहाचाही शोध लागला. हा तिसरा हमाम ज्यू धर्मियांच्या ओहेल यित्जाक या प्रार्थनास्थळाखाली आहे. 

हा तिसरा हमाम सध्या सामान्य...