... चोप्रा म्हणाले की मी तर पाहतोय की सर्वांत जास्त काम हाच तरुण करतोय. त्याच वेळी बी. आर. चोप्रांनी मला 120 रुपये महिन्याचा पगार देऊ केला आणि चोप्रा कुटुंबाशी माझं नातं बांधलं गेलं." 

निवडक पण दर्जेदार काम

खय्याम यांनी अनेक संगीतकारांच्या तुलनेत कमी काम केलं, पण जे काही केलं ते दर्जेदार आणि अफलातून होतं. 

एक संगीतप्रेमी म्हणून जेव्हाही मी त्यांचं गाणं ऐकते तर मी स्तब्ध होऊन जाते. ती गाणी ऐकून असं वाटतं की कोणी तरी तुमच्या जखमा भरून काढतंय किंवा कोणी तरी हळूवार तुम्हाला थोपटतंय. 

मग ते अखेरच्या... उर्वरित लेख लिहा:
सगळं होऊन गेलं."

'उमराव जान'साठी खय्याम आणि आशा भोसले या दोघांनाही राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला.

आपल्या 88व्या वाढदिवसानिमित्ता बीबीसीला दिलेल्या मुलाखतीत ते म्हणाले की , उमराव जानला संगीत देण्यापूर्वी ते खूप घाबरले होते कारण काही दिवस अगोदरच पाकिजा चित्रपट आला होता आणि त्याचे संगीत एक मैलाचा दगड ठरले होते.

चित्रपटांना संगीत देताना सोबतच्या कलाकारांसोबत असे अनेक किस्से खय्याम यांच्यासोबत घडले. ते कसंही करून आपल्या गायकांचं मन वळवून घेत पण आपल्या गाण्याच्या चालीबाबत ते अगदी ठाम असंत.  

इतिहासात डोकावून जर खय्याम यांच्या चित्रपट कारकीर्दीविषयी बोलायचं तर त्यांची कारकीर्द सुरू झाली 1947 मध्ये 'हिर रांझा' या चित्रपटापासून. त्यानंतर त्यांनी रोमियो जूलियट चित्रपटाला संगीत दिलं आणि गाणंही गायलं. 

1950 मध्ये त्यांनी बीवी या चित्रपटाला संगीत दिलं. त्यातील मोहम्मद रफी यांनी गायलेल्या 'अकेले में वो घबराते तो होंगे' या गाण्यामुळे खय्याम यांच्या नावाची चर्चा सुरू झाली. 

1953 मध्ये आलेल्या फुटपाथ चित्रपटाने खय्याम यांना यांना ओळख मिळाली. 

1958 में 'फिर सुबह होगी' मध्ये त्यांनी मुकेशसोबत 'वो सुबह कभी तो आयेगी' हे तयार केलं. 1961 मध्ये त्यांनी 'शोला और शबनम' मध्ये रफीसोबत 'जाने क्या ढूँढती रहती हैं ये आँखें मुझमें' हे गाणं आणलं. तर 1966 मध्ये त्यांनी 'आखिरी खत' चित्रपटातून लतासोबत 'बहारों मेरा जीवन भी सवारो' हे लोकप्रिय गाणं आणलं.     

ख़य्याम यांनी 70 आणि 80 च्या दशकात कभी-कभी, त्रिशूल, खानदान, नूरी, थोडी सी बेवफाई, दर्द, आहिस्ता आहिस्ता, दिल-ए-नादान, बाजार, रजिया सुल्तान यासारख्या एकासरस एक चित्रपटांना अजोड संगीत दिलं. हा त्यांच्या कारकिर्दीचा सुवर्णकाळ होता. 

खय्याम यांची प्रेमकहाणी

खय्याम यांच्या जीवनप्रवासात त्यांच्या पत्नी जगजीत कौर यांची विशेष भूमिका राहिली. ते स्वत: सार्वजनिक कार्यक्रमातही या गोष्टीचा उल्लेख करायला विसरत नसत. जगतीत कौर स्वत: एक उत्तम गायिका राहिलेल्या आहेत.

निवडक हिंदी चित्रपटांमध्ये त्यांनी उत्तम गाणी गायली आहेत. 'बाजार'मधील 'देख लो हमको जी भरके' किंवा 'उमराव जान'मधील 'काहे को बयाहे बिदेस'ही गाणी त्यांनी गायली. 

श्रीमंत शीख कुटुंबातून आलेल्या जगजीत कौर यांनी खय्याम यांच्याशी तेव्हा लग्न केलं जेव्हा ते आपल्या करिअरमध्ये संघर्ष करत होते. म्हणतात ना धर्म आणि पैसा दोन प्रेमींमध्ये अडथळा बनू...