जंगलात कॉफीच्या जवळपास 100 प्रकारच्या प्रजाती आढळतात. त्यापैकी केवळ दोन प्रकारची कॉफी आपण पेय म्हणून वापरतो. 

लागवडीखालील कॉफीच्या पिकासाठी जंगली कॉफी टिकणे गरजेचे आहे आणि त्यामुळेच सध्याची परिस्थिती गंभीर असल्याचे शास्त्रज्ञांचे म्हणणे आहे. 

जगात पाचपैकी एक वनस्पती धोक्यात आहे आणि 60% ही संख्या "खूपच जास्त" आहे. 

क्यूच्या रॉयल बॉटोनिक गार्डनचे डॉ. अॅरॉन डेव्हिस म्हणतात, "जंगली कॉफी नसती तर आज आपण जी कॉफी पितो ती मिळाली नसती."

"कॉफी लागवडीचा इतिहास बघितला तर कॉफीची पैदास करण्यासाठी जंगली कॉफीचाच वापर करण्यात आलेला आहे."

यासंदर्भात 'Science Advances' या मासिकात एक संशोधन छापून आलेले आहे. त्यानुसार दीर्घकालीन जागतिक कॉफी उत्पादनासाठी 'महत्त्वाच्या' असलेल्या कॉफीसह जंगली कॉफीच्या संवर्धनासाठी करण्यात आलेले उपाय 'अपुरे' पडत आहेत. 

आज माहिती असलेल्या जंगली कॉफीपैकी 75 प्रकारच्या प्रजाती नामशेष होण्याचा धोका आहे. तर 35 प्रकारच्या कॉफींना धोका नाही. उर्वरित 14 प्रजातींबाबत अजून पुरेशी माहिती मिळालेली नाही. 

याशिवाय, 28% जंगली कॉफीचे उत्पादन मळ्यांमध्ये होत नाही आणि केवळ निम्म्या जाती ब... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
ियाण्यांच्या बँकेत संरक्षित ठेवल्या जातात. 

ग्लोबल चेंज बायोलॉजीने केलेल्या दुसऱ्या एका अध्ययनात असे आढळले आहे की वातावरण बदल लक्षात घेता IUCN रेड यादीच्या नामांकनानुसार जंगली अरॅबिका जातीची कॉफीदेखील लोप पावण्याच्या मार्गावर आहे. 

केवळ वातावरण बदलामुळे या कॉफीचे उत्पन्न 50% घटण्याचा धोका असल्याचे या अभ्यासात आढळले आहे. 

कॉफीच्या लागवडीसाठी कॉफी अरॅबिकाच्या बियाण्यांचा वापर होतो.  

इथियोपियाला अरॅबिया कॉफीचे माहेरघर मानले जाते. तेथील वर्षावनात ही कॉफी नैसर्गिकरित्या वाढते. 

आदिस अबाबमधील इन्वॉरमेंट अँड कॉफी फॉरेस्ट फोरमचे डॉ. तॅडेसे वोल्डेमारियम गोले सांगतात, "अरॅबिका कॉफीचे महत्त्व लक्षात घेता जंगलात या कॉफीला उद्भवलेला धोक्याचा अभ्यास करण्यासाठी आपण सर्वतोपरी प्रयत्न करायला हवे."

जंगली कॉफी आणि तिचे महत्त्व 

जगात कॉफीचे अनेक प्रकार आहेत. मात्र कॉफीप्रेमींपैकी फारच थोड्यांना माहिती असेल की हे सर्व प्रकार कॉफिया अरॅबिका आणि कॉफिया रोबस्ट या कॉफीच्या केवळ दोनच जातींपासून तयार होतात. 

खरेतर या दोन जातींशिवाय जंगलात नैसर्गिकरित्या वाढणाऱ्या कॉफीच्या तब्बल 122 जाती आहेत. 

या जंगली कॉफींपैकी बऱ्याचशा चवीला चांगल्या नसतात. मात्र वातावरण बदल आणि कॉफीच्या रोपावर पडणाऱ्या किडीपासून रक्षण करून भविष्यात संवर्धन करता येईल असे जीन्स या जंगली कॉफींमध्ये मिळू शकतात. 

कॉफी पिकाचे भविष्य टिकवायचे असेल तर आपल्याला या जंगली कॉफीचाच आधार घ्यावा लागणार आहे, असे तज्ज्ञांचे मत आहे. 

डॉ. डेव्हिस म्हणतात, "त्या जंगली स्रोतांची आपल्याला सतत गरज पडणार आहे."

नामशेष होण्याच्या निकषावर कॉफीची इतर वनस्पतींशी तुलना

जगातील पाचपैकी एक वनस्पती नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहे. कॉफीविषयी सांगायचे तर 60% कॉफी नामशेष होण्याची भीती आहे. 

50% जंगली चहा आणि आंबा विलुप्त होण्याच्या मार्गावर आहे तर 6% हेझलनट आणि 9% पिस्ता नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहे. 

जंगली कॉफी कुठे आढळते?

आफ्रिकेच्या घनदाट जंगलात आणि मॅडागास्करच्या बेटावर मोठ्या प्रमाणावर जंगली कॉफी आढळते. याशिवाय भारत, श्रीलंका आणि ऑस्ट्रेलियाच्या काही भागात जंगली कॉफी आढळते. 

कॉफीचे कुठले प्रकार पेय म्हणून वापरतात?

जगात दोन जातींच्या कॉफीचा सर्वात जास्त वापर होतो. अरॅबिका (कॉफिया अरॅबिका) आणि रोबस्टा (कॉफिया कॅनेफोरा)

आणखी एका जातीच्या कॉफीची लागवड केली जाते. लिबेरिका (कॉफी...