या अशा प्रस्तावनेनं गोष्ट सुरू होते. यातल्या 'आम्ही'मध्ये सहभागी असतात ते, लालमोहन गांगुली, तपेश मित्तीर आणि फेलूदा ही सत्यजित रे यांनी निर्माण केलेली तीन पात्रं! या तीनही पात्रांनी बंगालमध्ये गेल्या तीन-चार दशकांपासून धुमाकूळ घातला आहे. 

चित्रपट दिग्दर्शक म्हणून सत्यजित रे जगविख्यात होते, हे सगळ्यांनाच माहीत असतं. त्यांची अपु ट्रायॉलॉजी, शोनार किल्ला असे चित्रपटही आवर्जून पाहिलेले असतात.

पण याच 'शोनार किल्ला'मधल्या फेलूदाला केंद्रस्थानी ठेवून सत्यजित रे यांनी एक-दोन नाही तर तब्बल 30 दीर्घकथा लिहिल्या आहेत. किशोरवयीन मुलांसाठी लिहिलेल्या या कथा बंगालमध्ये आबालवृद्धांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय आहेत. आपल्या मराठीत भा. रा. भागवत यांनी जसा फास्टर फेणे लिहिला आहे, तसाच हा फेलूदा!

या 30 कथांपैकी सर्वांत पहिली कथा होती ती, बादशाहची अंगठी या नावाची लखनऊमध्ये घडणारी कथा!

फेलूदाचं वेगळेपण!

सत्यजित रे यांच्या लेखनाचं वैशिष्ट्य इथं प्रकर्षानं जाणवतं. त्यांनी या कथा लिहिल्या आहेत त्या किशोरवयीन मुलांना डोळ्यासमोर ठेवून! त्यामुळे त्यांनी केवळ रंजकपर कथा न लिहिता त्यात काहीतरी नवीन देण्याचा प्रयत्न केला आहे.

फेलूदा कोलकातामध्ये राहत असला, तरी या कथा फक्त कोलकातामध्येच घडत नाहीत. सत्यजित रे वाचकांना बनारस, काठमांडू, सिमला, दार्जिलिंग, अजंठा-वेरूळ, मुंबई, लखनऊ, हरिद्वार-ऋषिकेश, बंगालमधली जंगलं, तराईचा प्रदेश, राजस्थान असं देशभरातच नाही, तर हाँगकाँग आणि लंडनमध्येही फिरवतात. 

या प्रत्येक शहरातील प्रेक्षणीय स्थळं, त्या शहराचा इतिहास, महत्त्वाचे रस्ते, खाद्यसंस्कृती अशा सगळ्याची सैर सत्यजित रे घडवतात. 

उदाहरणादाखल बोलायचं, तर वर उल्लेख केलेल्या कथेच्या सुरुवातीलाच रे आपल्याला बंगालमधल्या 'जात्रा' या नाटक कंपन्यांच्या प्रकाराबद्दल माहिती देतात. 

राजस्थानमध्ये प्रवास करताना राजस्थानी पद्धतीची मिठाई, मुंबईतल्या एका कथेत चौपाटीचं वर्णन, पुरीमधला समुद्रकिनारा, बनारसचे घाट अशा गोष्टी अगदी सहजपणे या कथांमध्ये येतात.

या कथा आपल्याला फेलूदाचा लहान भाऊ तपेश सांगतो. किंबहुना तपेशनेच या कथा फेलूदाच्या प्रकाशकांसाठी लिहिल्या आहेत, असं रे यांनी भासवलं आहे. त्यामुळे कथेत 'मी', 'आम्ही' असे शब्द येतात. परिणामी कथा वाचताना फेलूदा, तपेश आणि लालमोहनबाबू यांच्याबरोबर आपणही त्या साहसात सामील आहोत, असं वाटत राहतं.

साहस आणि थरार

फेलूदा आपल्या... \n\nवरील लेखासाठी मला एक चांगले शीर्षक द्या.
सौमित्र चॅटर्जी: 'फास्टर फेणे'चा बंगाली भाऊ 'फेलूदा'