गांधी @ 150: काश्मीर, गोरक्षण आणि मॉब लिंचिंगवर काय होते गांधीजींचे विचार?\nगांधीजींना भारत म्हणजे इथले सर्व धर्मपंथांचे, सर्व प्रदेशातले, सर्व भाषिक आणि सर्व जातीचे लोक अभिप्रेत होते. समानता, बंधुत्व आणि मानवीय प्रतिष्ठेच्या कल्पनेने भारलेल्या स्त्री-पुरुष आणि अगदी लहान मुलांनीही या राष्ट्र उभारणीत हातभार लावायचा होता. यातूनच धर्मनिरपेक्ष भारत घडवायचा होता. संपूर्ण जगासाठी हा एक आदर्श ठरला असता. 

मात्र आज या आघाड्यांवर भारत कुठे आहे? आज गांधीजी असते आणि त्यांनी देशाची परीक्षा घेतली असती तर आपल्याला किती गुण मिळाले असते? भारताने स्वतःच स्वतःला किती गुण दिले असते? हे काही प्रश्न आहेत.

खरं तर सगळ्या जगासमोरच आज अनेक समस्या आ वासून उभ्या आहेत. मात्र त्या सर्व व्यापक समस्यांचा एकजुटीने सामना करण्याऐवजी भारतीय समाजातले काही घटक आज स्वतःच भारतासाठी समस्या निर्माण करत आहेत. 

वरवर पाहता या समस्या राजकीय, आर्थिक आणि सामाजिक स्वरूपाच्या वाटत असतील. मात्र वास्तवात त्या वैचारिक आणि अस्तित्ववादी संकटाचं रूप घेत आहेत. 

काश्मिरमध्ये सर्व शांत आहे. भारतीय समाजाला ही जबरदस्तीनं लादलेली शांतताच खरी वाटू लागली आहे. पूर्वी इथले पत्रकार म्हणायचे, की परिस्थिती नियंत्रणात, मात्र तणाव आहे. पण 'तणावपूर्ण' म्हटल्यानं ब्रँडिंग नीट होत नाही, असं सत्ताधाऱ्यांना वाटू लागलं. त्यामुळे त्यांनी सरळ सांगितलं की परिस्थिती पूर्णपणे 'नियंत्रणा'त आहे असंच म्हणा. काश्मिरी लोकांना बळाचा वापर करून तात्पुरतं का होईना नियंत्रणात ठेवलं आहे. उर्वरित देशातील जनतेवर प्रसारमाध्यमांचं नियंत्रण आहे. 

अशा परिस्थिती गांधी असते तर त्यांनी काय केलं असतं, कुणास ठाऊक. मात्र गांधीजी काश्मीरला गेले होते. इंग्रज किंवा काश्मीरच्या राजाशी कागदी करार करून विलीनीकरण होऊ शकतं, अशी भावना जेव्हा काश्मिरी जनतेच्या मनात होती, तेव्हा गांधीजी काश्मीरला गेले होते.  . 

काश्मीर म्हणजे तिथली जनता.

राज्य-व्यवस्थेला अशाच पद्धतीने विचार करण्याची सवय असते. ही एक दूरगामी चूक ठरेल, हे गांधींच्या लक्षात आलं होतं. त्यामुळेच त्यांनी म्हटलं होतं, की काश्मीर म्हणजे केवळ तिथला भूभाग किंवा तिथला राजा नाही. काश्मीर म्हणजे तिथली जनता.

ज्या गांधींनी देशातल्या जनतेला सोबत घेऊन शक्तिशाली ब्रिटिश राजवटीला हादरा दिला, त्यांना लोकांच्या भावनांचा आदर ठेवणं आणि त्यांची मनं जिंकणं हे अधिक आवश्यक वाटलं. 

आपल्या ऐतिहासिक काश्मीर यात्रेच्या दोन दिवसांपूर्वी 29 जुलै 1947ला...\n\ntl;dr:
महात्मा गांधींनी स्वतंत्र आणि स्वावलंबी भारताचं स्वप्न पाहिलं होतं. हे स्वप्न कुठल्या सैद्धांतिक किंवा तात्त्विक आधारावर पाहिलं नव्हतं. ते एखाद्या व्यावहारिक योजनेसारखं होतं.