दिवाळी अंक मुखपृष्ठ

महाराष्ट्राला सांस्कृतिक आणि साहित्यिक परंपरा आहे आणि दिवाळी अंक ही त्यातलीच एक समृद्ध करणारी अनुभूती आहे. मौज, दीपावली, माहेर, हंस, अक्षर असे अनेक दिवाळी अंक अनेकांनी आपल्या पुस्तक खजिन्यात जपून ठेवलेले असतील. 

दिवाळीच्या निमित्ताने आज आपण या दिवाळी अंक परंपरेला थोडासा उजाळा देणार आहोत. पण, फ्लॅशबॅकमध्ये जाऊन... म्हणजे ही परंपरा सुरू झाली... 1909मध्ये, त्या काळात आपण जाणार आहोत. 

पहिल्या दिवाळी अंकाचा मान जातो मनोरंजन वार्षिकाकडे. काशिनाथ रघुनाथ मित्र यांनी मुंबईतून प्रकाशित केलेला हा अंक आहे. या पहिल्या दिवाळी अंकातल्या काही रंजक गोष्टी इथे मांडत आहोत.

1) जाहिराती 

1900चं हे दशक आहे. म्हणजे ब्रँड हा शब्द लोकांना ठाऊकही नव्हता. पण तरीसुद्धा 207 पानांच्या या अंकात तब्बल 129 जाहिराती आहेत. पहिलं पानच मुळी जाहिरातीचं आहे. 

जाहिरातीही कसल्या, तर स्वदेशी साखर, नवीन शिलाई मशीन, सर्व तापांवरचे ज्वरबिंदू औषध, शाईचे नाही तर देशी शाईचे कारखानदार(स्वदेशी वस्तूंचा नारा तेव्हापासून होता). 

एक जाहिरात रासायनिक प्रक्रियेनं शुद्ध केलेल्या तेलाची आहे. हल्ली घाणीच्या तेलाच्या... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
जाहिराती दिसू लागल्या असताना त्या वेळी नवीन असलेल्या रासायनिक प्रक्रियेचा वापर करून शुद्ध केलेल्या तेलाची जाहिरात विशेष वाटते. 

एक जाहिरात आहे ती नाटकी सामान विक्रेत्यांची. त्यांचं नाव आहे 'प्रिन्स ऑफ वेल्स हेअर सलून'. आणि जाहिरात काहीशी अशी आहे, 

दिवाळी अंकातील जाहीराती

स्त्री व राजे पार्टीचे टोप व पट्ट्या, 

ऋषींचे जटांचे टोप व दाढ्या, 

रजपूत, मारवाडी दाढ्या, 

हाताने हजामत करण्यासाठी सेफ्टी

वगैरे सामान मिळण्याचे ठिकाण.

बरं या सलूनमध्ये विदेशी अत्तरं आणि साबण मिळतात. इथं स्वदेशीची भानगड नाही. 

पुण्याच्या सोमवार पेठेत एक गृहस्थ आप्पासाहेब घोरपडे मॅट्रिमोनिअल ब्युरो चालवत होते आणि त्यांनीही 'फक्त लग्न होणाऱ्या मुलं आणि मुलीं'ची जाहिरात दिली आहे. 

जाहिरातीतील मजकूर आज वाचला तर थोडासा विनोदी वाटतो. कारण, भाषा सरळ पण, बाळबोध आणि मजकूर शब्दबंबाळ आहे. पण, तेव्हा दिवाळी अंक हे जाहिरातींवर चालत होते. 

जाहिरातींमुळे ते स्वस्तात काढणं प्रकाशकांना शक्य होतं होतं. मराठी साहित्याचे अभ्यासक शशिकांत सावंत यांच्याशी याविषयी बोलणं झालं. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, दिवाळी अंक म्हणजे मराठी साहित्यातील एक चळवळ आहेत. 

अगदी सुरुवातीपासून 3000 ते 5000 असा त्यांचा खप होता. एक अंक अनेक जण वाचत असत. या हिशोबाने दिवाळी अंकांचा वाचकवर्ग लाखांमध्ये होता, असं शशिकांत सावंत म्हणाले.

ही चळवळ सुरु रहावी यासाठी जाहिरातदारांनी जाहिराती दिलेल्या असत, असंही सावंत म्हणतात.

या जाहिरातींमध्ये ब्रँडिंग हा प्रकार नव्हता. कारण, ती संकल्पनाच पुढे आली नव्हती. पहिली ब्रँडिंग केलेली जाहिरात पिअर्स साबणाची होती. जी युरोपात 1910मध्ये आली. भारतात त्यानंतर काही दशकांनी आली. 

2) महिलांना महत्त्व

महिलांना शिक्षण देण्याच्या बाबतीत महाराष्ट्र पुढारलेलाच होता. पहिली मुलींची शाळा ज्योतिबा फुले यांनी इथंच सुरु केली. त्यामुळे मनोरंजन अंकालाही महिलांचं स्थान महत्त्वाचं वाटत होतं यात शंका नाही. प्रत्येक पानावर तळटीप असावी अशी दोन वाक्यं आहेत. 

काही ठिकाणी म्हटलं आहे, की पतीने पत्नीला, पित्याने कन्येला, बंधूने भगिनीला अगत्याने मनोरंजन वाचावयास सांगावं. एके ठिकाणी नेपोलियनचे विचार उद्धृत केले आहेत, राष्ट्राची उन्नती व्हावी अशी इच्छा असल्यास स्त्रियांना सुशिक्षित करा. त्यांच्या हाती मनोरंजन द्या. 

अनुक्रमणिकेवर एक नजर टाकली तर महिलांविषयीचे लेखन आहे...