जुन्या सोव्हियत संघराज्यातला हा सगळ्यांत लांबचा प्रदेश आहे. या भागात पर्यटक अगदी क्वचितच दिसतात. अझरबैजान देश आणि त्याचं हे नखचिवन राज्य या दोन्हीच्या मध्ये 80-130 किलोमीटरचा आर्मेनियाचा पट्टा आहे जो या राज्याला आपल्या देशापासून अलग करतो. 

हा जगातला सगळ्यांत मोठा भूवेष्टीत प्रदेश आहे आणि इथली लोकसंख्या आहे अंदाजे साडेचार लाख. 

या प्रदेशाचं क्षेत्रफळ बालीइतकं आहे. इथे जुन्या सोव्हिएत काळातल्या इमारती आहेत. सोन्याने मढवलेल्या घुमटांच्या मशिदी आहेत आणि लोखंडाचा गंज असतो ना, तशा लालसर रंगाचे डोंगर आहेत. डोंगरावर बनवलेल्या एका मध्ययुगीन किल्ल्याला लोनली प्लॅनेटने 'युरेशियाचं माचूपिचू' असं म्हटलं होतं. नखचिवनमध्ये प्रेषित नोहा यांना दफन केलेलं आहे.

स्वच्छ राजधानी 

नखचिवनची राजधानी अतिशय स्वच्छ आहे. इथे दर आठवड्याला सरकारी कर्मचारी झाडं लावतात आणि सफाई करतात. 

सोव्हिएत युनियनचे तुकडे झाले तेव्हा सगळ्यात आधी इथे स्वातंत्र्याची घोषणा केली होती. पंधरा दिवसांनी या देश अझरबैजानमध्ये समाविष्ट झाला. अझरबैजानची राजधानी बाकूइथून विमानाने नखचिवन सिटीमध्ये पोहोचेपर्यंत मला याविषयी काहीही माहिती नव्... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
हतं. 

बाहेरील जगासाठी अनोळखी दुनिया 

नखचिवनची सीमा नाटोचा सदस्य देश तुर्कस्थानला लागून आहे. हा देश इराणलाही लागून आहे त्यामुळे हा प्रदेश सोव्हिएत संघाचा भाग असूनही सोव्हिएत संघाच्या नागरिकांना इथे पोहचणं सहजासहजी शक्य नव्हतं. 

सोव्हिएत संघातून बाहेर पडून 30 वर्षांनीही रशियन भाषा बोलणारे काय किंवा इतर देशांमधले नागरिक काय, सगळ्यांसाठी ही एक अनोळखी जागा आहे. 

अझरबैजानचा व्हीसा असेल तर कोणीही व्यक्ती इथे पोहचू शकते. तशी पर्यटकांसाठी ही जागा सुरक्षित आहे पण तरीही परदेशी व्यक्ती दिसल्या की इथले अधिकारी सतर्क होतात. मी आलो तेव्हा विमानतळावर अधिकाऱ्यांकडे बोट दाखवून सांगितलं, "ते कदाचित तुझ्याचविषयी बोलत आहेत."

नखचिवनच्या स्वच्छ विमानतळावरून बाहेर आल्यानंतर मी टॅक्सी पकडली आणि इथलं दुसरं मोठं शहर असणाऱ्या ऑडुबर्डच्या दिशेने निघालो. 

चकचकीत मर्सिडीज चालवणारे मिर्झा इब्राहिमोव गाईडचं कामही करतात. शहरातल्या आरशासारख्या लख्ख रस्त्यांवरून जाताना त्यांनी म्हटलं की, "तुम्हाला इथे कचऱ्याचा लवलेशही दिसणार नाही." 

रस्त्यातल्या एका अष्टकोनी मिनाराने माझं लक्ष वेधलं. इस्लामिक शैलीत बनलेल्या या मिनारावर संगमरवरी टाईल्स लावल्या आहेत. इब्राहिमोवने सांगितलं की स्थानिक लोकांच्या मनात या जागेचं विशेष स्थान आहे. याला नोहाचा मकबरा म्हणतात आणि स्थानिक लोकांची श्रद्धा आहे की प्रेषित नोहा यांना या जागी दफन केलं आहे. ही जागा त्या पाच जागांपैकी एक आहे जिथे प्रेषित नोहा यांचं दफन झालंय असं समजतात. 

काही तज्ज्ञांच्या मते नखचिवन हा शब्द दोन अर्मेनियन शब्दांपासून तयार झाला आहे, ज्यांचा अर्थ होतो 'वंशजांची जागा'. 

स्थानिक कथा 

काहींच्या मते नखचिवन हा शब्द जुन्या फारसीच्या दोन शब्दांपासून बनला आहे, नख (नोहा) आणि चिवन (स्थान) ज्याचा अर्थ होतो 'नोहा यांचं ठिकाण'. 

इथल्या लोककथांनुसार जेव्हा जग बुडवणाऱ्या प्रलयाचं पाणी ओसरलं तेव्हा नोहा यांनी आपली नाव इथल्या इलेंडाग पर्वतावर थांबवली. त्यांच्या खूणा अजूनही पर्वताच्या शिखरावर दिसतात. नखचिवनचे अनेक लोक तुम्हाला सांगतील की नोहा आणि त्यांच्या अनुयायांनी आपलं नंतरचं जीवन तिथेच व्यतीत केलं आणि नखचिवनचे लोक त्यांचेच वंशज आहेत. 

गेल्या 7500 वर्षांत इथल्या लोकांवर पर्शियन, ऑटोमन आणि रशियन साम्राज्यांनी राज्य केलेलं आहे. 

आर्मेनियाशी युद्ध 

1988 मध्ये सोव्हिएत संघाची ताकद कमी होत होती तेव्हा...