सामग्री: हा कॉक्स बाजार हल्ली रोहिंग्या निर्वासितांमुळे जगभर चर्चेत आहे.

बस आधी फेनी सदरला थांबली. तिथून एका मिनी बसने आम्ही चौमुहानी स्टेशनला गेलो. काही आवश्यक बदल वगळता हे स्टेशन अजूनही तसंच आहे जसं जुन्या छायाचित्रांमध्ये दिसतं तसंच. 

चौमुहानीहून नौखालीला जाणारी पॅसेंजर ट्रेन यायला अजून एक तास होता. 

आजपासून सात दशकांपूर्वी, जेव्हा दिल्लीत सत्ता हस्तांतरणाच्या कवायती सुरू होत्या तेव्हा हिंदू-मुस्लीम दंगली पेटल्या असताना महात्मा गांधींनी 7 नोव्हेंबर 1946ला इथला दौरा केला होता. 

त्यावेळी महात्मा गांधी दिल्लीहून पंधराशे किलोमीटर दूर धार्मिक दंगलीच्या आगीत होरपळणाऱ्या पूर्व आणि पश्चिम बंगालमध्ये शांतता प्रस्थापित करण्याच्या कामात गढून गेले होते.

चौमुहानी स्टेशनच्या बाहेर त्यांनी हिंदू आणि मुस्लिमांची एक सभाही घेतली होती. 

नौखालीचे रहिवासी

महात्मा गांधींनी इथे सभा घेतली असली तरी त्यांची कोणतीच खूण स्टेशनवर दिसत नाही.

स्टेशनवर त्यांचा पुतळा नाही की कुठे त्यांच्याविषयी माहितीही नाही.

मात्र इथल्या तरुणांना आणि जुन्या-जाणत्या लोकांना गांधीजी नौखालीत आल्याचं माहीत आहे.

प्लॅटफॉर्मच्या बाकड्यावर एकत्र बसलेले शेख नजरुल अहमद आणि प्रमोद दास भुइया कमलपूर गावचे आहेत. 

नजरूल सांगतात,  "गांधी कमलपूर गावात आले होते. त्यावेळी दंगलीमध्ये गावातले अनेक ठार झाले होते."

प्रमोद दास भुइयांनाही सगळं आठवतं, "गांधींच्या येण्याने कमलपूरच्या गावकऱ्यांना खूप हिंमत मिळाली. ते दोन दिवस इथे होते. त्यांच्या बोलण्याचा परिणाम झाला आणि हिंसा कमी झाली. त्यामुळेच आमचं कुटुंब गाव सोडून गेलं नाही."

प्रशांतो मुजुमदार याच चौमुहानी स्टेशनवर असिस्टंट बुकिंग क्लार्क आहेत.

ते सांगतात, "नौखालीच्या तरुण पिढीला इतिहासात काय घडलं, याच्याशी देणंघणं नाही. त्यांचं अधिक लक्ष हे रोजगाराकडे आहे."

"एक-दोन घटना सोडल्या तर इथे हिंदूंना कुठलाच त्रास नाही."

नौखालीतील गांधी आश्रम

आम्ही साठे आठ वाजता ट्रेनमध्ये बसलो आणि नऊला ट्रेन सोनाईमुरी रेल्वे स्टेशनवर पोहोचली. जायग बाजारमधील गांधी आश्रम इथून 20 किलोमीटर अंतरावर आहे. 

जवळपास अर्धा तासानंतर आम्ही गांधी आश्रमात पोहोचल्यावर शंकर विकास पॉल यांच्याशी भेट झाली. ते गांधी आश्रम ट्रस्टचे मुख्य प्रशासकीय अधिकारी आहेत. 

पॉल सांगतात, "हा गांधी आश्रम 1946पूर्वी घोष विला नावाने ओळखला जाई. नौखालीतील दंगलीनंतर महात्मा...\nमागील सामग्री खालीलप्रमाणे सारांशित केली जाऊ शकते:
देशाची स्वातंत्र्याची लढाई अगदी शेवटच्या टप्प्यात असताना भारतभर अनेक ठिकाणी हिंदू-मुस्लीम दंगली पेटल्या होत्या. यात प्रामुख्याने आठवते ती नौखालीची दंगल. भारत-पाकिस्तान फाळणीचा इतिहास नौखालीच्या उल्लेखाशिवाय पूर्ण होऊच शकत नाही. सध्या बांगलादेशात असलेल्या चितगाव प्रांतातील या जिल्ह्यातला माझा प्रवास सुरू झाला कॉक्स बाजार भागातून.