बॉलीवूड चित्रपटातल्या गाण्याचं दृश्य.

बॉलीवूडमध्ये महिलांचं चित्रण कसं होतं याविषयी चर्चा सुरू होते किंवा डोळ्यापुढे ही अशीच दृश्य डोळ्यासमोर तरळतात. 

पण हे केवळ बॉलीवूडला लागू नाही. भारतातील बहुतेक सगळ्या चित्रपट उद्योगांमध्ये नायिकांचं अस्तित्व शोभेची बाहुली म्हणूनच प्रामुख्याने असतं. नायक अर्थात हिरो असेल तर झळकण्यात तो आघाडीवर असतोच. नायिकेचं प्रमुख काम म्हणजे हिरोला आवडतं तसं जगणं आणि त्याची स्तुती करणं हेच असतं. हिरोची चमकोगिरीची वेळ आली की बाजूला व्हायचं. हे असंच चालत आलं आहे असं मात्र नाही. 

हॉलीवूड इंडस्ट्रीमधील जुन्या काळातल्या झुंजार संघर्षवादी नायिकांप्रमाणे बॉलीवूडमध्येही ठाम आणि स्वतंत्र भूमिका घेणाऱ्या नायिका होत्या. सिनेमा इंडस्ट्रीची ती सुरुवातीची वर्षं होती. सामाजिकदृष्ट्या प्रतिबंध असणाऱ्या जात आणि वर्ग अशा विषयांवर बेतलेले चित्रपट त्या काळाचं वैशिष्ट्य होतं. 

1950च्या दशकात सामाजिकदृष्ट्या संवेदनशील काळात गोष्टी हळूहळू बदलल्या. 1960च्या दशकात प्रबोधन या ऐवजी मनोरंजन हा सिनेमा निर्मित्तीचं प्रमुख उद्दिष्ट झालं. पुरुष कलाकार चित्रपटाच्या केंद्रस्थानी असत. सगळी संर... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
चना पुरुष केंद्रित झाली. यामुळे महिला कलाकार जवळपास दुय्यम ठरू लागल्या. 

बॉलीवूड चित्रपटातल्या कुटुंबाचं प्रातिनिधिक दृश्य म्हणजे आई मुलाला गाजर हलवा भरवते आहे. बहीण भावाला राखी बांधते आहे. अडीअडचणीच्या काळात काळात भाऊ रक्षण करेल अशी खात्री बहिणीला असते. नवऱ्याला प्रदीर्घ आर्युमान लाभावं म्हणून बायका उपास करत असत. 

रास्कल चित्रपटात कंगना राणावत.

नव्वदीच्या दशकाच्या मध्यात करण जोहर दिग्दर्शित कुछ कुछ होता है चित्रपट प्रदर्शित झाला. नव्या बॉलीवूड संरचनेच्या शिल्पकारांमध्ये करणचा समावेश होतो. चित्रपटाचा नायक शाहरुख खानला त्याचं प्रेम गवसतं. 

प्रसिद्ध अभिनेत्री काजोल या चित्रपटाची नायिका होती. काजोल टॉमबॉय अर्थात पुरुषी अवतारात दाखवण्यात आली होती. ती बास्केटबॉल खेळत असे. केसांचा बॉबकट ठेवत असे. मात्र तिची ही प्रतिमा आकर्षक भासत नाही असं ठरवण्यात आलं. काजोल मादक शिफॉनची साडी लेवून पडद्यावर अवतरते. साडीतच बास्केटबॉल खेळते आणि जिंकते. काजोलचं हे रूपच आकर्षक आहे असं कोणी ठरवलं?

चित्रपटाला तुफान प्रतिसाद मिळाला. आधुनिक बॉलीवूडच्या रोमान्सचं प्रतीक म्हणून हा चित्रपट ओळखला जाऊ लागला. 

सेन्सॉर बोर्डाशी लढा दिल्यानंतर लिपस्टिक अंडर माय बुरखा चित्रपट प्रदर्शनाचा मार्ग मोकळा झाला.

टॉमबॉय प्रतिमेतल्या काजोलला मागे ढकलून साडीतल्या काजोलला पुढे रेटण्याची चूक केल्याचं दिग्दर्शक करण जोहर आता मान्य करतात. लाजाळूसारखी राहणाऱ्या आणि साडी नेसलेल्या स्त्रीला मनाजोगता जोडीदार मिळतो असा पायंडा या सिनेमाने पाडला होता. 

द्वयर्थक सूचक संवाद अगदीच सहज उच्चारले जातात. आजूबाजूला आक्षेपार्ह असं काही बोललं जातंय हे अनेकदा आपल्या लक्षातही येत नाही. स्त्रियांची तुलना चकाचक गाड्यांशी केली जाते. 

महिला कलाकारांनी पांढरे पारदर्शक कपडे परिधान करून धबधब्याखाली ओलंचिंब होणं आता ट्रेंडिंग नसतं. मात्र आजही त्यांचे तसे कपडे खपू शकतात. नायिकांच्या शरीराचा वेध घेणारा कॅमेरा, द्वयर्थक संवाद हे आजही बॉलीवूडमधल्या मुख्य प्रवाहातील सिनेमांची ओळख आहे. 

पाहा व्हीडिओ: 'भारतात लैंगिक शोषणावर बोलण्यासाठी मी टू कॅम्पेनसारखा प्लॅटफॉर्म हवा' - कल्की केकलां

भारतीय समाजात खोलवर रुजलेली पुरुषसत्ताक पद्धत, लिंगभेदातून आलेलं पुरुषी वर्चस्व चित्रपटातून दिसतं असा दावा केला जाऊ शकतो आणि तो खरा आहे. 

हॉलीवूडमधलं बडं प्रस्थ असलेल्या हार्वी वाईनस्टीन यांचा खरा चेहरा...