विनोबा भावे

पुढं गांधीजींशी पत्रव्यवहार करून त्यांना अहमदाबादच्या कोचरब आश्रमात भेटायला गेले. जगापासून दूर हिमालयात राहून साधना करण्यापेक्षा संसारात राहून अनासक्त वृत्तीची साधना करण्याचा सल्ला त्यांना गांधींनी दिला. तिथून गांधींचे सहकारी-अनुयायी म्हणून त्यांचा प्रवास सुरू झाला. 

हा प्रवास जेवढा गांधींच्या समवेत होता तेवढाच तो समांतरही होता. सूतकताई असो किंवा आहारशास्त्र, शेती असो किंवा ग्रामस्वच्छता गांधींनी मांडलेल्या प्रत्येक कल्पनेची प्रयोगशाळा विनोबा होते. गांधी भारतीय संस्कृती आणि हिंदू धर्माचे एक प्रतिभावान भाष्यकार होते, विनोबा या दोन्हीचे व्यासंगी अभ्यासक होते. 

महात्मा गांधी

संस्कृत आणि उर्दूसहित अनेक भारतीय भाषांवर आणि फ्रेंचसहित इतर अनेक युरोपीय भाषांवर त्यांचे प्रभुत्व होतं. स्वाभाविकपणे महात्मा गांधींच्या हत्येनंतर विनोबा भावे यांच्याकडे गांधीवादी चळवळीच्या नेत्यांनी मार्गदर्शक म्हणून पाहिलं. 

त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली ज्या प्रकारे गांधीवादी चळवळीचा विकास झाला त्यातून स्वतंत्र भारतात एक स्वायत्त नागरी समाज विकसित व्हावा ही दृष्टी प्रकर्षानं दिसून येते. 

राज्यसंस्थेला... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
सर्वेसर्वा होऊ देऊ नका

पंडित नेहरू यांच्या नेतृत्वाखाली भारतात एक धर्मनिरपेक्ष-इहवादी आणि सार्वभौम राज्यसंस्था उभारत होती. देशाच्या आर्थिक विकासासाठी मिश्र अर्थव्यवस्थेची चौकट स्वीकारण्यात आली होती. 

विकासवादी राज्यसंस्था कधी औद्योगिकीकरणाला प्रोत्साहन देण्याच्या निमित्तानं, कधी आर्थिक विषमता दूर करण्यासाठी तर कधी समाजाला सामंतवादी मानसिकतेतून बाहेर काढून आधुनिक बनविण्याच्या उद्देशानं समाजजीवनात हस्तक्षेप करणार हे गृहीत होतं. 

भारतीय समाजाला गतानुगतिकमानसिकतेतून बाहेर काढण्यासाठी जसं ते आवश्यक होतं. तसंच भारतातील राज्य-बांधणीच्या प्रक्रीयेसाठीही ते आवश्यक होतं. राज्यसंस्थेच्या अधिकारात यामुळे प्रचंड वाढ होत होती. ही राज्यसंस्था सर्वंकष होऊ नये हा विनोबांचा प्रयत्न होता. 

1953 मध्ये बिहारमध्ये भरलेल्या सर्वोदय समाजाच्या दुसऱ्या अधिवेशनातील भाषणात सर्वोदयी कार्यकर्त्यांना त्यांनी राज्यसंस्थेशी फटकून न राहण्याचं आणि राज्यसंस्थेवर अवलंबूनही न रहाण्याचे आवाहन केलं होतं. 

राज्यसंस्था आपले काम करत रहाते, व्यवस्थेला मदत लागल्यास ती नक्की करावी, मात्र राज्यसंस्था करणारच आहे म्हणून आपण गाफील, आळशी किंवा परावलंबी बनू नये हा विचार त्यांनी कार्यकर्त्यांना दिला. 

भूदान चळवळ का सुरू केली?

जमीनीचं समान पुनर्वाटप करण्याचं काम राज्यसंस्थेकडे सोपवलं तर ती अधिकाधिक सत्ताशाली, संघटीत आणि हिंस्त्र होत जाते हा सर्व साम्यवादी राष्ट्रातला अनुभव होता. त्या पार्श्वभूमीवर विनोबांनी जमिनीच्या पुनर्वाटपासाठी भूदानाची कल्पना मांडली. 

महिला भाताच्या शेतीत काम करताना

लोकांनी स्वेच्छेनं आपल्याकडील जास्तीची जमीन भूमिहीनांसाठी द्यावी असं आवाहन केलं आणि अक्षरशः चमत्कार वाटावा अशाप्रकारे देशभरातून जवळपास अठ्ठेचाळीस लाख एकर जमीन लोकांनी स्वयंप्रेरणेनं दान केली. त्यासाठी कम्युनिटी लीडरशिपचा 1958सालचा पहिला मॅगसेसे अवार्ड त्यांना देण्यात आला.

ग्रामदान काय होते?

पुढे विनोबांनी ग्रामदानाच्या कल्पनेतून लोकशाही स्थानिक पातळीवर राबवण्याचा विचार प्रत्यक्षात आणून दाखवला. ग्रामदानी गावातील जमीन कोणाही एका व्यक्तीच्या खाजगी मालकीची नसते. प्रत्येक कुटुंबाला शेतीसाठी आवश्यक तेवढी जमीन मिळते. 

त्याच्या श्रमाच्या प्रमाणात आणि गरजेनुसार मोबदला मिळतो. गावाचा कारभार लोकांच्या सहभागातून होतो. गावात सरकारी ग्रामपंचायत नसते. विनोबांच्या आवाहनाला प्रतिसाद...