...ा पाचव्या खंडात पृष्ठ 77 वर येते. विवेकानंद म्हणाले, 'या देशात एक काळ असा होता, की गोमांस भक्षण केल्याशिवाय ब्राम्हण हा ब्राह्मण होऊ शकत नव्हता. वेदांत तर असं सांगितलं आहे, 'राजा किंवा मार मोठा संन्यासी घरी आला तर, गाय बैलांच्या मांसाचं रूचकर भोजन त्यांना द्यावं.' 

स्त्री मुक्तीचा प्रश्‍न

स्त्री प्रश्‍नाबाबत विवेकानंदांनी अशीच भेदक मतं मांडलीत. संमतीवयाच्या कायद्याची चर्चा सुरू असताना 1895 मध्ये आपला मित्र राखाल (म्हणजे नंतरचे बम्हानंद) यांना पत्र पाठवून त्यांनी सांगितले, "ही बालविवाहाची प्रथा... उर्वरित लेख लिहा:
श्‍वराच्या मंदिरात शरीर विक्रय करणाऱ्या स्त्रियांना प्रवेश दिला जात नाही, असं ऐकतो. हे पूर्णपणे चुकीचं आहे. शरीर विक्रय करणाऱ्या स्त्री ही आपली सर्वात अधिक पददलित बहीण आहे. तिचं शारीरिक, मानसिक, आर्थिक शोषण होत आहे. मंदिराची सर्वाधिक गरज तिला आहे. दक्षिणेश्‍वराचं मंदिर शरीर विक्रय करणाऱ्या स्त्रियांसाठी उघडं पाहिजे."

स्त्रीमुक्तीचा विचार मांडणाऱ्या स्वामी विवेकानंद यांनी भगिनी निवेदितांना लिहिलेल्या पत्रात भारतातील स्त्रियांचे प्रश्न समजून घेण्याविषयी लिहिलं.

आरक्षणाचे समर्थक विवेकानंद

विवेकानंदांनी आरक्षणाबाबत आपली भेदक आणि आजही दाहक वाटतील अशी मतं नोंदवली आहेत. कुंभकोणमला ब्राह्मण तरुणांच्या सभेत भाषण करताना ते म्हणाले, "ब्रम्हवृंदहो, तुमच्या आणि माझ्या जातीची मृत्यूघंटा वाजवायला मी इथे उभा आहे. आपण जर सुखानं मेलो नाही, तर आपण कुजू. तसे होऊ नये, म्हणून आपण सांगितलं पाहिजे, 'आम्ही उच्चवर्णीय आहोत. अर्थार्जनाची एकही नोकरी आम्ही करणार नाही. त्या आम्ही दलितांसाठी मोकळ्या ठेवतो आहे'." 

मात्र विवेकानंद केवळ शंभर टक्के आरक्षण मागून थांबत नाहीत. ते म्हणतात, "आपण त्यांना अनेक शतके शिक्षण दिलेलं नाही. त्यामुळे आपल्याला एक शिक्षक लागत असेल, तर त्यांना सात शिक्षक लागतील. त्यांच्यासाठी सातपट अधिक चांगल्या शिक्षणाची आपणाला सोय करावी लागेल." 

आणि या विषयावर राखालला पत्र पाठवून त्यांनी सांगितले, "काहीजण म्हणतात, निसर्गातच समता नाही, तर ती आणण्याचा प्रयत्न तुम्ही का करता?' त्यांना आपण सांगितलं पाहिजे, 'निसर्गात समता नसेल, तर ती निर्माण करायला निसर्गानं आम्हाला जन्माला घातलं आहे. आता मला वाटतं की, दलितांसाठी सातपट नव्हे, तर दहापट अधिक चांगल्या शिक्षणाची सोय आपणाला करावी लागेल!"

मात्र हे सांगणारे विवेकानंद ब्राह्मण ब्राह्मणेत्तर वाद खेळत नाहीत. 

'आपले महाप्रतापी पूर्वज तामीळ' या लेखात ते म्हणतात, "आज मद्रास प्रांतात ब्राह्मण द्वेषाची जी लाट आली आहे, ती थांबली पाहिजे. जीवनाच्या सर्व क्षेत्रात नेतृत्व देत आज ब्राह्मण तरुण उभे आहेत. याचे कारण ते ब्राह्मण आहेत. हे नव्हे तर, त्यांना अनेक शतके शिक्षण मिळाले हे आहे. आपण ब्राह्मण- ब्राह्मणेतर वाद खेळत नाही. आपणाला ब्राह्मणांना दलित आणि दलितांना ब्राह्मण बनवावयाचे नाही, आपण जातीअंताची लढाई लढतोय."

'हिंदू-मुस्लीम समन्वय हवा'

या देशाचा अभ्युदय करावयाचा असेल, तर "हिंदू-मुसलमान...