पंडिता रमाबाईंना स्त्रियांची अनेक बाबतीत होणारी कुचंबणा जाणवत होती. त्यांचे प्रश्न समजत होते. स्त्री प्रश्नांविषयी अतिशय कळकळ असणाऱ्या रमाबाईंनी आपले कार्यक्षेत्र निश्चित केले. स्त्रियांची बाजू हिरीरने मांडताना त्यांच्या शब्दाला कधी धार चढायची तर कधी त्या मृदुपणे बोलायच्या. 

तो काळा 18व्या शतकातला होता. पुण्या-मंबईत होणाऱ्या आपल्या बिनबोभाटी सभांचे त्यांनी आर्य महिला समाज असं नामकरण केलं. अनाथ, दुर्दैवी, विकलांग, विधवा अशा स्त्रियांची सेवा करून त्यांना स्वावलंबी जीवन जगता यावं यासाठी कार्य करण्याचा आपला निश्चय पं. रमाबाईंनी पुणे, मुंबई आणि अहमदाबादमधल्या पुढाऱ्यांना आणि धनवान लोकांना कळवला, पण अशा कार्याची समाजाला काही गरज आहे का, हा विचारच त्याकाळी काहींना पटला नाही. 

त्यांनी विधवागृह सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. त्यासाठी रमाबाई अमेरिकेत फंड जमा करीत आहेत अशी बातमी 'ज्ञानोदय' (29-09-1887) मध्ये छापून आली. ती वाचून पुणेवैभवकार म्हणतात, "आम्हा लोकांत निराश्रित विधवा आधी सापडायच्या नाहीत आणि सापडल्या तर त्या अशा गृहात यायच्या नाहीत." कारण घरोघरी विधवा म्हणजे फुकटच्या मोलकणी, स्वयंपाकिणी... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
इतपतच त्यांना किंमत होती. 

लोकांचा असा प्रतिकूल प्रतिसाद असला तरीही रमाबाई मुळीच मागे हटल्या नाहीत. स्त्री डॉक्टर होण्यासाठी वैद्यकीय शिक्षण घेण्याच्या निमित्तानं मधल्या काळात त्यांना परदेशगमनाची संधी मिळाली.

याबाबत, 'नेपोलियननं रशियावर स्वारी करण्यात जेवढं नैतिक धैर्य दाखवलं त्यापेक्षा रमाबाईंना इंग्लंडला जाताना अधिक नैतिक धैर्य दाखवावं लागलं,' असं जर्मन पंडित मॅक्समुलर यांनी म्हटलं आहे. 

परदेशप्रवास हा तेव्हाही खर्चिक होताच. पण इच्छा तेथे मार्ग म्हणतात त्याप्रमाणे पुस्तकं लिहून त्याच्या विक्रीतून प्रवासाचा खर्च भागवण्याचा मार्ग त्यांना ट्रान्सलेटरच्या हुद्द्यावर असलेल्या दादोबा पांडुरंगांमुळे सापडला.

तिथं गेल्यावर तिथल्या स्त्रियांना मराठी-संस्कृतच्या शिकवणीतून त्यांचा अर्थार्जनाचा प्रश्न त्यांनी सोडवला. मात्र झेलमकाठच्या थंडीत एका कानाला बहिरेपण आल्यामुळे दुर्दैवानं रमाबाईंना वैद्यकीय शिक्षण घेता आलं नाही. 

शारदा सदनाची स्थापना

रमाबाईंनी शारदासदन या संस्थेची स्थापना 11 मार्च 1889रोजी मुंबईत विल्सन कॉलेजजवळ 169, गिरगाव चौपाटी जवळच्या एका भाड्याच्या घरात केली. त्यासाठी त्यांना अमेरिकेतून रमाबाई असोसिएशननं दहा वर्षं आर्थिक मदत पुरवली.

सुरुवातीला शारदा सदनात 18 विधवा होत्या. मुंबईपेक्षा पुण्याची हवा चांगली, शिवाय तिथं स्वस्ताई आहे, असा विचार करून रमाबाईंनी शारदासदन 1890च्या नोव्हेंबरात पुण्यात आगाखानांच्या बंगल्यात हलवलं.

नंतर 42 हजार रुपये खर्चून बांधलेल्या इमारतीचं 26 जुलै 1892 रोजी डॉ. आत्माराम पाडुरंग यांच्या हस्ते उद्धाटन होऊन शारदा सदन आपल्या मालकीच्या इमारतीत स्थिरावलं. 

शारदा सदन या संस्थेची स्थापना रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर साडेपाच वर्षांनी केली. ख्रिस्ती संस्थेला हिंदू देवतेचं नाव दिल्यावरून ख्रिस्ती लोकांची नाराजी बाईंनी ओढवून घेतली. 

खरं तर, संस्थेत पहिली जी मुलगी दाखल झाली होती तिचं नाव होते शारदा गद्रे. तिचंच नाव रमाबाईंनी संस्थेला दिलं होतं. ही शारदा गद्रे बालविधवा नव्हती तर पुनर्विवाहित आईची मुलगी होती. 

पुण्यात एका तरुण विधवा स्त्रीनं अनेक विधवा आणि परित्यक्ता स्त्रियांसाठी आश्रम काढावा, त्यांना सुखात ठेवावं, फुले माळू द्यावीत, हसूखेळू द्यावं, हे स्थानिकांच्या पचनी पडणारं नव्हतं. 

त्यामुळे त्यांनी रमाबाईंवर रमाबाई नावाची राक्षसीण, मुलींचा छळ करते, बाटवते, असे...