दादाभाई नौरोजी (1825-1917) ब्रिटनच्या हाऊस ऑफ कॉमन्समध्ये निवडून येणारे पहिले आशियाई नेते होते. पण त्यांची ओळख एवढीच नाही. महात्मा गांधी यांच्याआधीचे ते देशातील प्रमुख नेते होते. जगभरात त्यांना जातीयवाद आणि साम्राज्यवादाविरोधात लढणारे नेते, म्हणूनही मान होता. 

आज जगभरात विविध संकटांनी डोकं वर काढलेलं असताना नौरोजींच्या कार्याचं स्मरण करणं आवश्यक आहे.  आपल्या प्रगतिशील राजकीय इच्छाशक्तीमुळे दादाभाईंचं आयुष्य इतिहासातल्या काळ्या पर्वातही  आशेचा किरण होता. 

मुलींच्या शिक्षणावर भर 

दादाभाईंचा जन्म मुंबईतल्या एका गरीब कुटुंबात झाला. फ्री-पब्लिक स्कूलिंग योजनेअंतर्गत त्यांचं शिक्षण झालं. लोकांची सेवा करणं हेच सार्वजनिक शिक्षणाच्या ऋणातून मुक्त होण्याचा मार्ग आहे, असं त्यांना वाटायचं.

लहान वयातच प्रागैतिक विचारांनी त्यांना आकर्षित केलं. 1840 मध्ये दादाभाईंनी मुलींसाठी शाळा उघडली. कर्मठ पारंपरिक विचारसरणीच्या पुरुषांनी त्यांच्यावर जोरदार टीका केली. स्वत:ची भूमिका योग्य पद्धतीने मांडण्याची त्यांच्याकडे हातोटी होती. काळाच्या पुढचा विचार करणारं द्रष्टेपण त्यांच्या अंगी होतं. 

पाच वर्षातच मुं... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
बईतली ही मुलींची शाळा विद्यार्थ्यांनी गजबजली. यामुळे दादाभाईंच्या विचारांना प्रोत्साहनच मिळालं. त्यांनी लैंगिक समानतेचा मुद्दा मांडला. महिलांना या जगात खुलेपणाने जगण्याचा, आपल्या विचारानुसार कृती करण्याचा, अधिकार आणि कर्तव्यं निभावण्याचा समान अधिकार आहे, असं दादाभाईंनी त्यावेळी म्हटलं होतं.

दादाभाईंच्या प्रयत्नामुळेच मुलींच्या/महिलांच्या शिक्षणाप्रति देशातील लोकांचा असलेला दृष्टिकोन बदलला.

ब्रिटन साम्राज्याच्या विचारांना आव्हान

1855 मध्ये दादाभाई पहिल्यांदा ब्रिटनला गेले. तिथली प्रगती पाहून ते अवाक झाले. आपला देश इतका मागास आणि गरीब का, असा विचार त्यांच्या मनात आला. 

ब्रिटनच्या आर्थिक प्रगतीमागे वसाहतवाद असल्याचं त्यांच्या लक्षात आलं. पुढची दोन दशकं त्यांनी यासंदर्भात आर्थिक विश्लेषण केलं. वसाहतींच्या माध्यमातून आर्थिक प्रगती, या विचाराला त्यांनी आव्हान दिलं. त्यांनी आपल्या अभ्यासातून ब्रिटिश विचारसरणी परिस्थितीच्या उलट विचार करत असल्याचं सिद्ध केलं.

त्यांच्या मते ब्रिटिश सरकार "भारतीयांचं शोषण करून" त्यांना मृत्यूच्या दिशेने लोटत आहे. दादाभाईंच्या या भूमिकेमुळे अनेक ब्रिटिशांनी त्यांच्यावर देशद्रोही आणि निष्ठाहीन असल्याचा आरोप केला. ब्रिटनच्या वसाहती देशांमध्ये राहिलेला एखादा माणूस अशी भूमिका कशी घेऊ शकतो, याचं त्यांना आश्चर्य वाटलं.

साम्राज्यावादाविरोधात विचार असणाऱ्या ब्रिटनमधील लोकांना दादाभाईंच्या विचारांनी बळच मिळालं. साम्राज्यवादामुळे वसाहती देशांमधील "पैसा कसा बाहेर गेला" यासंदर्भात दादाभाईंनी केलेलं लिखाण युरोपीयन विचारवंत तसंच अमेरिकेतील प्रगतिशील नेते विल्यम जेनिंग्ज ब्रायन तसंच कार्ल मार्क्स यांच्यापर्यंतही पोहोचलं. 

ब्रिटनच्या संसदेपर्यंत 

भारतात असलेली गरिबी हीच दादाभाईंच्या ब्रिटनच्या संसदेत प्रवेश करण्यामागची महत्त्वाकांक्षा होती. ब्रिटनच्याच एका वसाहतीतून आल्यामुळे त्यांना ब्रिटनच्या संसदीय निवडणुकीत उभं राहण्याचा अधिकार होता, मात्र त्यासाठी त्यांना ब्रिटनमध्ये वास्तव्य करणं क्रमप्राप्त होतं. 

आयर्लंडच्या राष्ट्रवादी विचारांच्या धर्तीवर दादाभाईंना असं वाटायचं की ब्रिटनच्या वेस्टमिन्स्टर हॉलच्या माध्यमातून भारताने राजकीय परिवर्तनाची मागणी करावी. 

भारतात अशी व्यवस्था आणि विचार नव्हता. त्यामुळे त्यांनी मग 1886 मध्ये होलबोर्न इथून आपल्या राजकीय मोहिमेला सुरुवात केली. मात्र त्यांना...