एखादी भाषा लयाला का जाते? 780 भाषांच्या रक्षणकर्त्याचं विश्लेषण\nभाषांचा अभ्यास हा डॉ. गणेश देवी यांच्या अभ्यासाचा विषय.

देवी यांच्या संशोधनामुळे असंख्य देशी भाषा अस्तित्वासाठी संघर्ष करत असल्याचं स्पष्ट झालं. नामशेष होत जाणाऱ्या या भाषांच्या दस्तावेज संवर्धनाचं काम त्यांनी हाती घेतलं. आजच्या घडीला देवी यांना भाषाप्रभू म्हटल्यास वावगं ठरणार नाही. 

हिमाचल प्रदेश राज्यात बोलल्या जाणाऱ्या 16 भाषा त्यांनी शोधून काढल्या. या भाषांमध्ये बर्फासाठी 200 प्रतिशब्द आहेत. भूतलावर अवतरलेला चंद्र अशा आशयाचे अलंकारिक शब्द बर्फासाठी योजले जातात. 

राजस्थानात सातत्याने एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी मार्गक्रमणा करणारी मंडळी शुष्क वातावरणाचं वर्णन करण्यासाठी विविध शब्दांचा वापर करतात. यांचा उपयोग करताना माणूस आणि प्राणी भिन्न पद्धतीने ओसाड आणि वैराण वातावरणाला सामोरे जातात अशाही संकल्पनेचा वापर होतो. 

इंग्रजांनी गुन्हेगारी जमाती म्हणून बदनाम केलेल्या प्रजातींची मंडळी गुप्त स्वरुपाची भाषा बोलतात. भटक्या समाजाच्या या व्यक्तींना गाव नाही. राहण्याचं विशिष्ट ठिकाण नसलेली ही मंडळी आता दिल्लीत असतात. त्यांच्या समाजाला लागलेला बट्टा आजही कायम आहे. 

महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्यावर देशाची आर्थिक राजधानी मुंबईपासून अवघ्या काही तासांवर असलेल्या गावांमध्ये कालबाह्य ठरलेली पोर्तुगीज भाषा बोलली जाते. 

भारताचा अविभाज्य भाग असलेल्या मात्र मुख्य भूमीपासून विलग असलेल्या अंदमान आणि निकोबार बेटांवर करेन भाषा बोलली जाते. ऐतिहासिक वारसा लाभलेली ही भाषा प्रत्यक्षात म्यानमारची आहे. गुजरातमधल्या काही गावांमध्ये चक्क जपानी भाषा बोलली जाते. भारतात तब्बल 125 विदेशी भाषा मातृभाषा म्हणून अस्तित्वात आहेत. 

डॉ. देवी यांनी भाषाशास्त्राचं औपचारिक शिक्षण घेतलेलं नाही. मात्र त्यांचा अभ्यास दांडगा आहे आणि निग्रह ठाम आहे. गुजरात राज्यातील विद्यापीठात इंग्रजी विषयाचे प्राध्यापक म्हणून त्यांनी 16 वर्ष काम केलं. त्यानंतर त्यांनी जवळच्या आदिवासी क्षेत्रात काम करण्याचा निर्णय घेतला. 

स्थानिक आदिवासींच्या मदतीने ते काम करतात. पतपुरवठ्यासाठी पाठपुरावा, बियाणं पेढी तसंच आरोग्यविषयक प्रकल्पांमध्ये ते काम करतात. विशेष म्हणजे आदिवासींच्या अकरा भाषांमध्ये ते नियतकालिकं प्रसिद्ध करतात. 

लोकशाही जिवंत राखण्यासाठी भाषा टिकवणं आवश्यक आहे.

भारताच्या भाषा 

- 1961च्या जनगणनेनुसार भारतात 1, 652 भाषा अस्तित्वात होत्या. 

- द पीपल...\n\ntl;dr:
भारतीय भाषांचे उद्गाते गणेश देवी पेशाने इंग्रजी प्राध्यापक, पण देवी यांना भारतीय भाषा खुणावत होत्या. या प्रेरणेतून भाषांचा अभ्यास करायला सुरुवात केली आणि यातून उलगडल्या थक्क करणाऱ्या काही गोष्टी. तब्बल 780 भाषांचा हा अभ्यास मैलाचा दगड ठरला.