कोरोना संसर्गाच्या जोडीने आर्थिक मंदीचा सामना जगाला करावा लागतोय. आणि त्याचाच आणखी एक परिणाम म्हणून कालचा असाधारण दिवस उगवला, जेव्हा अमेरिकन बाजारात कच्च्या तेलाच्या किमती शून्य डॉलर प्रती बॅरलच्याही खाली गेल्या. म्हणजे एक बॅरल तेलासाठी तेल उत्पादक कंपनी तुम्हाला उलट पैसे देणार. तुम्हाला तेलही फुकट मिळणार, वर पैसे मिळणार. 

आजतागायत जागतिक स्तरावर असं घडलेलं नाही. तेलाच्या किंमती या अर्थव्यवस्थेची तब्येत कशी आहे त्याचा एक मापदंड आहे. आणि त्या शून्याखाली जाणं म्हणजे अर्थव्यवस्था व्हेंटिलेटरवर असल्यांचं निर्देशक असणं असा आपला समज झाला असणं स्वाभाविक आहे. 

कालच्या घटनेचा नेमका अर्थ काय? जगभरात त्याचे आणखी काय पडसाद उमटणार आहेत? भारतावर याचा काय परिणाम होईल? आणि एकंदरीतच कोरोना उद्रेक आणि लॉकडाऊनची परिस्थिती भारताने योग्य पद्धतीने हाताळली आहे का?

याविषयी बीबीसी मराठीने ज्येष्ठ पत्रकार आणि 'लोकसत्ता' दैनिकाचे मुख्य संपादक गिरीश कुबेर यांच्याशी चर्चा केली. त्या मुलाखतीचा हा विस्तृत अंश.

प्रश्न - सर, सगळ्यात आधी तेलाच्या गडगडलेल्या किंमती गडगडण्या मागे नेमकं काय कारण आहे? जागतिक इतिहासातील... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
एक असाधारण घटना म्हणून याकडे बघितलं जातंय. काल नेमकं काय घडलं आम्हाला सोप्या शब्दात सांगा?

गिरीश कुबेर - मला वाटतं तेलाच्या इतिहासात पहिल्यांदा असा प्रकार घडला असावा. आणि तसा तो घडण्यासाठी या क्षणाला तीन महत्त्वाची कारणं आहेत. एक म्हणजे मागच्या महिन्यात जेव्हा तेल उत्पादन करणाऱ्या म्हणजे ओपेक (OPEC - Organisation of Oil Producing Countries) देशांची एक बैठक झाली, तेव्हा सर्वानुमते एक निर्णय झाला तेलाचं उत्पादन कमी करण्याचा. दिवसाला दहा लाख बॅरल तेल उत्पादन कमी करण्याचा हा निर्णय होता. म्हणजे तेवढं तेल बाजारातच कमी आलं असतं. पण, झालं असं की, हे उद्दिष्ट ठेवून सुद्धा एकाही देशानं त्याप्रमाणे आपल्या उत्पन्नात घट केली नाही. 

यामुळे झालं असं की, एका बाजूला मागणीच नाहीए. बाजारात असलेलं तेल खरेदी करणारं कुणी नाहीए. पण, त्याचवेळी उत्पादन मात्र होतंय, हा दुसरा मुद्दा. 

आणि तिसरं महत्त्वाचं कारण म्हणजे अशावेळी तेल साठवून ठेवण्याची जी एक व्यवस्था असते, किंवा असायला हवी ती अपुरी प़डली. सध्याच्या घडीला जगाची तेल साठवण्याची क्षमता साधारण 1.6 बिलियन म्हणजे 160 कोटी बॅरल तेल जगात सगळीकडे साठवता येतं. 

पण, आता असा विचित्र योगायोग निर्माण झालेला आहे, ज्याला तिहेरी दुर्दैवी दैवयोग म्हणता येईल. इथं मागणी नाही, पुरवठा जास्त आहे आणि तेलाची साठवण क्षमता पण संपली. अशी अवस्था आहे की, 160 कोटी बॅरल तेल साठवून ठेवलेलं आहे. तरी सुद्धा तेल बाजारात येतंय. अशावेळी जे घडेल तेच तेलाच्या किंमतीबाबतीत घडलं. किंमती शून्याखाली गेल्या. 

तेलाचा व्यवहार जागतिक स्तरावर तीन पातळ्यांवर होतो. एक आहे NYX म्हणजे न्यूयॉर्कचं स्टॉक एक्सचेंज आणि कमोडिटी एक्सचेंज, दुसरा ब्रेंट क्रूड नावाने ओळखला जाणारा घटक. आणि तिसरा टेक्सास इन्सट्रूमेंट या नावाने ओळखला जातो. हे टेक्सास इन्सट्रूमेंट हेच तेल जगात दर्जात सगळ्यात चांगलं मानलं जातं. आणि त्याला 'स्वीट क्रूड' असंही म्हटलं जातं. 

या तेल घटकाची पुरवठा जास्त आणि मागणी नाही अशा परिस्थितीमुळे दर शून्याच्या खाली गेले आहेत. इतर घटकांचे आणि इतर एक्सचेंजमध्ये दर शून्याच्या खाली गेलेले नाहीत. ते 5 ते 10 डॉलर प्रती बॅरलच्या आसपास आहेत. पण, एका क्रूड तेलाचे भाव शून्याखाली गेले ही घटनाही ऐतिहासिकच मानायला हवी. 

प्रश्न - पुढचा स्वाभाविक प्रश्न मनात येतो, क्रूड तेलातली ही घसरण अशी किती दिवस चालू शकेल? जागतिक स्तरावर...