...या. 

तरुणींचा सहभाग

23 वर्षांच्या सामाजिक कार्यकर्त्या नेहा भारती अनेक निदर्शनांमध्ये सहभागी झाल्या आहेत. अण्णा आंदोलनापासून अनेक आंदोलनांमध्ये आपल्या सहकारी मैत्रिणींसोबत भाग घेतल्याचं त्या सांगतात. 

शिक्षण आणि करिअरवर फोकस करणाऱ्या तरुणींचा या आंदोलनांमधल्या सहभागाविषयी त्या म्हणतात, "शिक्षण आणि करिअर आपल्या ठिकाणी आहे. मात्र, एखाद्या मुद्द्यावरून मोठ्या संख्येने लोक प्रभावित होत असेल त्यावेळी तुम्ही गप्प बसू शकत नाही. आपणही त्यात सहभाग नोंदवायला हवा, असं आपल्याला वाटू लागतं. निदर्शनांमध्ये... उर्वरित लेख लिहा:
एक वेगळंच रूप दिसतं. 

गीता श्री म्हणतात, "आज तुम्ही स्त्रियांवर सहज निर्बंध लादू शकत नाही. येणाऱ्या काळात प्रत्येक मुद्द्यावर स्वतःचं मत, समज आणि पसंती असणाऱ्या अधिक आक्रमक स्त्रिया तयार होत आहेत. आंदोलनांमध्ये स्त्रियांचा सहभाग आणखी वाढेल आणि त्या नेतृत्वही करतील."

त्या म्हणतात, "पूर्वी स्त्रियांविषयी समाज फार मोठी स्वप्न बघत नव्हता. मात्र, आज समाज, कुटुंब आणि स्त्रियांची स्वप्न बदलली आहेत. मुलींच्या महत्त्वाकांक्षा वाढल्या आहेत. आई-वडिलांनाही मुलींची प्रगती बघायची आहे. लोकांनी आज हे स्वीकारलं आहे. मग त्यामागे जागरुकता कारण असो किंवा आर्थिक गरज. हाच विचार यापुढे अधिक बळकट होईल."

आंदोलनांमध्ये स्त्रियांचा वाढत्या सहभागाचे सामाजिक आणि राजकीय परिणामही दिसतील, असं कविता कृष्णन यांना वाटतं. 

त्या म्हणतात, "संघर्ष न करता पितृसत्ता संपवता येणार नाही. लढणाऱ्या स्त्रीला बघून ताकद मिळते. अधिक लढण्याची इच्छा होते. सोबतच महिलांसाठी नेतृत्त्वाचा मार्गही खुला होतो."

स्त्रियांचा वापर?

आंदोलनांमध्ये सहभागी होणाऱ्या स्त्रियांना जाणीवपूर्वक आंदोलनाचा चेहरा बनवलं जात असल्याचे आरोपही होतात. कारण पोलीस सहसा महिलांवर कठोर कारवाई करत नाही आणि मीडियाही त्यांना विशेष महत्त्व देतो. 

कविता कृष्णन यांना हे आरोप अजिबात मान्य नाही.

त्या म्हणतात, "यावरून ते स्त्रियांना किती कमी लेखतात, हेच दिसतं. स्त्रियांवर पोलिसी कारवाई होते. महिलांनाही अटक होते. त्यांनाही लाठ्या-काठ्या खाव्या लागतात. त्या महिलांशी बोलल्यावरच तुम्हाला कळेल की त्यांना मुद्दा कळला आहे की नाही. कुणीतरी सांगितलं म्हणून कुणी इतके दिवस आंदोलनात ठाण मांडून बसेल का? त्या स्वयंप्रेरणेने सहभागी होतात."

महिला आंदोलक

तर पूर्वीही असं घडल्याचं गीता श्री म्हणतात. राजकीय पक्षांनी असं अनेकदा केलंय. मात्र, आपण इथे का आलोय, याची त्यांना पूर्ण कल्पना असते. त्यांना मुद्दा मान्य नसेल तर त्या पोलिसांच्या लाठ्या का खातील? हा वापराचा मुद्दा नाही. स्त्रियांच्या सहभागाशिवाय कुठलंही आंदोलन यशस्वी होऊ शकत नाही, याची पुरुषांनाही पूर्ण कल्पना आहे. 

ही बाब सकारात्मक असल्याचं गीता श्री यांना वाटतं. बाहेर पडण्यासाठीचं कारण कुठलंही असलं तरी उंबरठ्याबाहेर पडल्यावर त्यांची शक्ती जगाला दिसली आहे. स्त्रियांनाही स्वतःच्या सामर्थ्याची जाणीव झाली आहे. त्या केवळ चुल फुंकत नाही तर सरकारची झोपही फुंकून...