कोरोना: 'शहरात भूकेने किंवा लाचारीने मरण्यापेक्षा गावात जाऊन मरू'\nरस्त्यात अनेक दानशूर भेटतात, जेवणाची पाकिट हातात सरकवतात, ज्या श्रमिकांनी आपल्या बळावर महानगरं उभी केली, देशाची अर्थव्यवस्था सावरली त्यांना दोन वेळेच्या जेवणासाठी दुसऱ्यांवर अवलंबून राहावं लागतंय. हात पसरताना सन्मान पणाला लागतो, पण मिटीमिटी डोळ्यांनी पाहाणाऱ्या उपाशी पोरांकडे पाहून अपमान गिळावा लागतो.

"गाव में जायेंगे, खेती कर के खायेंगे, पर शहर में रहे तो भूके मरेंगे, या शरम से," बसच्या लायनीत उभ्या असणाऱ्या पन्नाशीच्या गृहस्थांनी सांगितलं. इतके लोक दिसलेत, बोललेत, की सगळी नावं लिहायला जागा कमी पडेल. सगळ्यांचं एकच म्हणणं, आम्ही आता काय करायचं?

गेल्या कित्येक दिवसांपासून देशातला श्रमिक रस्त्यावर आहे, कोणी चेन्नई ते गोंदिया प्रवास करतोय, कोणती लेक हरियाणाहून बिहारपर्यंत बापाला सायकलवर आणतेय, कोणते बाबा पायाला हातभर जखम घेऊन पायी चालताहेत, कोणती पिटुकली पाय दुखले तर पेनकिलर घ्यायच्या तयारीत आहे आणि असेच शेकडो लोक दिसले आम्हाला आमच्या जवळपास 800 किलोमीटरच्या प्रवासात.

आधीचे दोन आठवडे रोजच मुंबई-आग्रा हायवेवरून येणारे श्रमिक पाहात होते, त्यातले कित्येक पायीच असायचे. नंतर गाड्यांची संख्या वाढली, सरकारने ट्रेन चालवल्या, बस सुरू केल्या पण त्या पुरेशा नव्हत्याच, मग जीवनावश्यक गोष्टी वाहाणारे ट्रक माणसांनी भरून वाहायला लागले.

लॉकडाऊनचे निर्बंध शहरात शिथिल व्हायला लागले, आणि हायवे जाम व्हायला लागला. दिवस जात होते, माणसांचे लोंढे कमी व्हायचं नावच घेत नव्हते. तेव्हा ठरवलं, या लोकांसोबत प्रवास करायचा. जितका शक्य होईल तितका. खरं सांगायचं तर या लोकांसारखा प्रवास करण्याची हिंमत, ताकद आणि दानत काहीही नव्हती, पण ज्यांना आपण सतत मजूर, श्रमिक म्हणतोय, त्यांच्या लोढ्यांची वर्णनं करतोय तीही माणसं आहेत आणि त्यांच्या माणूसपणाच्या गोष्टी शक्य तितक्या समोर आणाव्या वाटलं.









श्रमिकांसाठी पॅकेज घोषित करताना केंद्रीय अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन म्हणल्या होत्या, 'खरंतर या लोकांना पंतप्रधानांनी आवाहन केलं होतं, आहात तिथेच राहा, पण (हे लोक) भावनावश झाले.'

कशाला निघतायेत मजूर, शहरांवर संकट आलं म्हणून गावांकडे धावत सुटलेत हे असं म्हणणारे अनेक लोक आहेत. यातल्या अनेक गोष्टी तुम्हीही सोशल मीडियावर ऐकल्या-वाचल्या असतील. पण दोन मिनिटं थांबवून विचारलं का निघालात बाबानो असं सगळं काही पणाला लावून?

कसारा घाटात भेटले मोहम्मद कासीम, त्यांना...\n\ntl;dr:
राबणाऱ्या हातांचे श्रमिक जेव्हा देश कापत जाणाऱ्या महामार्गांवरून पायी निघातात तेव्हा लक्षात येतो 'आत्मनिर्भर' या शब्दाचा अर्थ. कोणता राग नाही, कुणाविषयी तक्रार नाही, आपलं दुःख आपल्यापाशी ठेवत पोराबाळांना काखोटीला मारत निघतात हजारो किलोमीटर. कधी पायी, कधी जनावरांसारखे ठासून भरलेले ट्रकमध्ये तर कधी विनातक्रार उभे राहातात तासनतास बसच्या रांगेत.