हो, आता बदलत्या काळामध्ये खाणी खोदून सोनं किंवा इतर मौल्यवान धातू मिळवण्याऐवजी एक नवा उपाय केला जाण्याची शक्यता आहे. तो म्हणजे रिसायकलिंग.

तुमच्या आजूबाजूला घरातच असलेली इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे रिसायकल करुन ते मिळवले जातील. कारण हजारो टनांचे दगड बाजूला करुन, भलीमोठी लांबलचक आणि वेळखाऊ, खर्चिक प्रक्रिया करुन धातू मिळवण्यापेक्षा रिसायकलिंगमधून धातू मिळवणं कमी वेळेत, कमी खर्चात होणार आहे.

वेस्ट इलेक्ट्रिकल अँड इलेक्ट्रॉनिक फोरमचे (WEEF) प्रोजेक्ट मॅनेजर जेम्स हॉर्न याबद्दल अधिक माहिती सांगतात. 

त्यांच्या मते आता ग्राहकांना आपल्याकडच्या वस्तूंचं रिसायकलिंग योग्य पद्धतीनं आणि कमी खर्चात कसं करायचं हे समजलं आहे. त्यामुळे 'अर्बन मायनिंग' म्हणजेच शहरांमध्येच रिसायकलिंग करुन धातू मिळवणं हा एक सोपा मार्ग होऊ शकेल.

याचं तुम्हाला पटू शकेल असं एक उदाहरण पाहू. टोकियोमध्ये होणाऱ्या ऑलम्पिकमधील 5000 सुवर्ण, रौप्य, कांस्य पदकं तयार करण्यासाठी 60 लाख फोन आणि 7.2 कोटी टन इलेक्ट्रॉनिक्स कचऱ्याचं रिसायकलिंग केलं गेलं. त्यातून मिळालेल्या धातूमधून ही पदकं तयार करण्यात आली होती. 

अशा मौल्यवान धातूंचे जगभरात ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
काहीच ठिकाणी आहेत. ते खोदून काढून, त्यावर मोठी ऊर्जा खर्च करुन वापरण्यापेक्षा अर्बन मायनिंग हा शाश्वत भविष्यासाठी उपयोगी ठरेल.  

जमिनीखाली असलेले मौल्यवान धातूंचे दुर्मिळ साठे मर्यादित आहे. गेली अनेक दशके आपण भरपूर प्रमाणात खनन केल्यामुळे हे साठे झपाट्याने संपत चालले आहेत. 

युरोपियन लोकांप्रमाणे धातूचा वापर सर्व जगातल्या लोकांनी करायचा विचार केला तर आपल्याला आतासारख्या आणखी 2.8 पृथ्वींची गरज लागेल. तर अमेरिकेतल्या लोकांसारखी जीवनशैली सर्वांनी स्वीकारली तर 5 पृथ्वींमध्ये असेल इतकी साधनसंपत्ती लागेल.

या धातूंच्या खाणकामामुळे पर्यावरणाचं मोठं नुकसान होतं. संयुक्त राष्ट्राच्या ग्लोबल रिसोर्स पाहणीनुसार एकूण कार्बन उत्सर्जनापैकी 40 टक्के आणि एकूण जैवविविधता नष्ट होण्यातलं 10 टक्के प्रमाण फक्त या खाणकामामुळे होतं.

गेल्या 50 वर्षांमध्ये हे खाणकाम तिपटीने वाढलं आहे. अनेक धातू सापडणं कठीण झालंय, तर कित्येक धातू महाग झाले. पर्यावरणाची हानी त्याहून जास्त आहे.

हॉर्न म्हणतात, "अर्बन माईनमध्ये फक्त इलेक्ट्रॉनिक  उत्पादनांचा समावेश होतो असं नाही, तर त्यात गोदाम, दुकाने, उद्योग, घरात वापरल्या जाणाऱ्या उपकरणांचा समावेश होतो. 

जी उपकरणं दीर्घकाळ वापरलेली नाहीत किंवा वापरण्यास योग्य राहिलेली नाहीत अशा सर्व उपकरणांचा वापर करता येतो."

त्यामुळे पारंपरिक खाणकाम बंद होण्याइतपत धातू जमिनीवरच उपलब्ध आहेत का?  याचा विचार करायला हवा.

त्यासाठी 'इ-वेस्ट'कडे लक्ष दिलं पाहिजे. आपल्या आजूबाजूला पडलेले जुने फोन, लॅपटॉप्स, स्वयंपाकघरातल्या वस्तू, टीव्ही आणि इतर उपकरणांमध्ये सोनं, चांदी, तांबं, पॅलेडियमसारखे मौल्यवान धातू वापरलेले असतात. त्यांचा वापर नवी इलेक्ट्रॉनिक उपकरणं तयार करण्यासाठी करता येतो.

जगभरात दरवर्षी 5 कोटी टन इतक्या वजनाचा इ-कचरा तयार होतो. त्यातून 6000 आयफेल टॉवर तयार केले जाऊ शकतात आणि या कचऱ्यात प्रत्येकवर्षी 3 ते 4 टक्क्यांची वाढ होत आहे. 

आशियामध्ये सर्वात जास्त इ-कचरा तयार होतो. आशियात 1.82 कोटी टन इ-कचरा तयार होतो. अमेरिकेत 1.13 कोटी टन, अफ्रिकेत 22 लाख टन, ऑस्ट्रेलिया खंडात 7 लाख टन इ-कचरा तयार होतो. 

युरोप खंडात 1.23 कोटी टन इ-कचरा तयार होतो. त्यामध्ये 3 लाख 30 हजार टन तांबं आणि 31 टन सोनं सापडू शकतं. सध्याच्या उपकरणांपेक्षा पूर्वीच्या उपकरणांमध्ये जास्त प्रमाणात धातू असत. ते सगळे रिसायकल केले तर युरोपातील...