ज्येष्ठ साहित्यिक पु. ल. देशपांडे एकदा साहित्य संमेलनाबद्दल फार मार्मिक बोलले होते. ते म्हणाले होते, "संमेलन म्हणजे गावात दर आठवड्यात भरणारा आठवडी बाजार! तसा विचार केला तर त्या आठवडी बाजाराचा सामानाची आणि वस्तूंची खरेदी-विक्री करण्यापलीकडे काय उपयोग असतो? पण आठवडी बाजारात लोक येतात. भाजी, धान्य, वस्तूंची खरेदी-विक्री करतात. तंबाखू हातावर चोळता चोळता, बिडी पितापिता गप्पा मारतात, बायका भाजी, आरसे फण्या घेताघेता सुखदु:ख सांगतात. मनोरंजन, सुखदुःखाची देवाणघेवाण अशा अंगाने आठवडी बाजाराकडे बघावं. साहित्य संमेलनाचही तसंच आहे."  

मराठी भाषेबद्दल आस्था आणि प्रेम असणारी एक व्यक्ती म्हणून माझ्या मनातल्या साहित्य संमेलनाबद्दल मला काही लिहावंसं वाटतं. डिसेंबर 2017मध्ये मी दिल्ली येथे होणाऱ्या 'जश्न ए रेख्ता' या महोत्सवाला गेले होते. उर्दू भाषा आणि साहित्य प्रसाराचं काम हा महोत्सव करतो. 

या महोत्सवात येणाऱ्या तरुण मुलांचं आणि हिंदू धर्मीयांचं प्रमाण पाहता, हा महोत्सव भारत जोडोचं काम करतो आहे, असं म्हटल्यास अतिशयोक्ती होणार नाही. 

हा महोत्सव पाहून काही कल्पना सुचल्या. माझ्या कल्पनेतल्या साहित्य संम... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
ेलनात प्रत्येक विषयामध्ये सौंदर्याचा(aesthetics) विचार केलेला असेल. उदाहरणार्थ, ज्या परिसरात वा मैदानावर संमेलन भरतं तिथली स्वच्छता, तिथलं सौंदर्य. 

आपलं संमेलन लग्न मंडपासारखं

'रेख्ता'ला मी गेले होते. त्यासाठी मेजर ध्यानचंद नॅशनल स्टेडियम फार सुंदर सजवलं होतं. मैदानातल्या झाडांवर सुरेख घंटा टांगल्या होत्या. जांभळा, केशरी आणि गुलाबी रंगांचे कापड लावलेले बाक बसण्यासाठी होते. पुस्तकांचे, जेवणाचे, स्टॉल्स हे गव्हाळी रंगाच्या आणि पोताच्या कापडाने सजवले होते. जेवणासाठी बसायला गडद रंगाचे शिसमचे बाक ठेवले होते. ते सौंदर्यात भर घालत होते. ठिकठिकाणी शायरांची शायरी कॅलिग्राफी स्वरूपात लावली होती. त्यांचे फोटोही होते. 

आपलं संमेलन जत्रा किंवा लग्न मंडपासारखं असतं. परिसराचं सौंदर्य हा विचार मराठी साहित्य संमेलनात व्हावा, असं मला वाटतं. 

साहित्य संमेलनाचा विस्तार 

मला साहित्य संमेलनाचा विस्तार अपेक्षित आहे. त्यासाठी केवळ साहित्यिकच नाही तर विविध कलांमधील लोकांना साहित्य संमेलनात बोलवायला हवे. 

त्याने विषयांमध्ये विविधता आणि नावीन्य येईल. उदाहरणार्थ - नैराश्य या मानसिक आजारावर मराठी साहित्यात ज्या काही कथा, कादंबऱ्या, कविता असतील, त्या त्या लेखक, कवींना बोलवायचे. (उदा. अच्युत गोडबोले, मनकल्लोळ) त्यांच्याशी गप्पांचा, मुलाखतीचा अनौपचारिक कार्यक्रम करायचा. 

डिसेंबर 2017 मधील दिल्लीतील 'जश्न ए रेख्ता' महोत्सव.

एखाद्या आनंद नाडकर्णींसारख्या मानसोपचार तज्ज्ञाला बोलवायच, त्यांचं चर्चासत्र ठेवायचं आणि 'कासव' या नैराश्यावर भाष्य करणाऱ्या चित्रपटाचे दिग्दर्शक सुमित्रा भावे आणि सुनील सुकथनकर तसेच संगीतकार यांना बोलावून त्यांचा चित्रपट, पटकथा, संगीत असा प्रवास आणि विचार समजून घ्यायचा. 

बोलीभाषा हे आपलं फार मोठं वैभव आहे. बोलीभाषेचं सौंदर्य आणि ताकद दाखवायला बहिणाबाई चौधरी हे एकच नाव पुरेसं आहे. महाराष्ट्रात 47 आदिवासी जमाती आहेत. त्यांच्या स्वतंत्र बोलीभाषा आहेत. अहिराणी, कोकणी, झाडीबोली इत्यादी बोलीभाषांमधले लेखक, कवी यांना साहित्य संमेलनात बोलवायला हवं. त्या त्या भाषांचं सौंदर्य समजून घेण्यासाठी कार्यक्रम व्हावेत. 

रमेश इंगळे उत्रादकर यांच्या वैदर्भीय भाषेतील 'निशाणी डावा अंगठा' या पुस्तकानं काय इतिहास घडवला तो सांगणे नलगे. साहित्य संमेलनाचा विस्तार वाढवायचा असेल तर ते लोकांपर्यत पोहोचलं पाहिजे, लोक जोडले जायला हवे असतील...