"या घटनेविषयी मी बरंच लिखाण केलं आहे. मात्र, त्या दिवशी तिथे असताना माझ्या भावना काय होत्या, हे मला अजूनही नीटसं मांडता आलेलं नाही."

"मला तर जीवानीशी ठार मारण्याचाही प्रयत्न करण्यात आला होता. मी कशीबशी कारच्या डिक्कीत लपून तिथून निघाले." 

"या खटल्यातला मी 19 वा साक्षीदार होतो आणि माझी साक्ष 7-8 वर्षांपूर्वी नोंदवण्यात आली."

6 डिसेंबर 1992 रोजी बाबरी मशीद विध्वंसाचे साक्षीदार असणाऱ्या पत्रकारांच्या या काही प्रतिक्रिया.

सांकेतिक कारसेवेसाठी 6 डिसेंबर 1992 हा दिवस निश्चित करण्यात आला होता. 

मात्र, आदल्या दिवशी म्हणजे 5 डिसेंबर रोजी गीता जयंती होती. या दिवशी कारसेवेची रंगीत तालीम ठेवण्यात आली होती. 

ही कारसेवा म्हणजे एक प्रतिकात्मक पूजा होती. यात शरयू नदीतल्या वाळू आणि पाण्याने प्रस्तावित मंदिराची जागा धुण्याचा कार्यक्रम ठेवण्यात आला होता. 

या तारखेपर्यंत 1 लाखांहूनही अधिक कारसेवक अयोध्येत दाखल झाले होते. यात महिलांचंही प्रमाण मोठं होतं.

सर्वोच्च न्यायालयाने केवळ शांततेच्या मार्गाने कारसेवा करण्याला परवानगी दिली होती. यात लोकांनी एकत्र येऊन भजन म्हणणे, पूजा करणे, याला परवानगी होती.... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
भाजपचे दिवंगत नेते अटल बिहारी वाजपेयी यांनी एक दिवस आधी लखनऊमध्ये घेतलेल्या रॅलीत सर्वोच्च न्यायालयाच्या आज्ञेचं पूर्णपणे पालन करण्यात येईल, असं म्हटलं होतं.

मात्र, या भाषणात ते हेदेखील म्हणाले होते की, "खोदकामानंतर तिथे जे टोकदार दगड निघाले आहेत त्यावर कुणी बसू शकत नाही. त्यामुळे जमीन सपाट करावी लागेल. बसण्याजोगी करावी लागेल. यज्ञ होईल."

त्यावेळी अयोध्येतलं वातावरण कसं होतं?

बीबीसीसाठी या घटनेचं वार्तांकन करण्यासाठी गेलेले पत्रकार रामदत्त त्रिपाठी सांगतात की अयोध्येतलं वातावरण काही दिवसांपासूनच चिघळत होतं. 

ते सांगतात, "30 नोव्हेंबरपासूनच वातावरण तापू लागलं होतं. कारसेवकांनी मजारींचीही नासधूस केली होती. बाबरी मशिदीच्या मागेच मुस्लीम लोकवस्तीही आहे. कब्रिस्तान आणि मशिदीही आहेत. बाहेरून आलेले कारसेवक बरेच आक्रमक होते. या लोकांच्या राहण्याची व्यवस्था मशिदीजवळच करण्यात आली होती."

नेते मंडळी वेगवेगळी वक्तव्यं करत असल्याने उपस्थित कारसेवकांमध्ये संभ्रमाची अवस्था होती. काही नेते सांकेतिक पूजा करायचं म्हणत होते तर काही इशाऱ्यांमध्ये वेगळंच काहीतरी सांगत होते. 

फक्त वाळूने पूजा करून काही होणार नाही. काहीतर मोठं घडायला हवं, अशी काही कारसेवकांचीही इच्छा होती. 

रामदत्त त्रिपाठी यांनी सांगितलं, "मी आणि बीबीसीचे पत्रकार मार्क टुली 6 डिसेंबर रोजी कारसेवकपूरममध्ये पोहोचलो तेव्हा अशोक सिंघल (विश्व हिंदू परिषदेचे नेते) यांना घेराव घालत काही कारसेवक हुज्जत घालत होते. शिवीगाळ सुरू होती. काही कारसेवक म्हणत होते की तुम्ही नेतागिरी करत आहात. हे आंदोलन तुम्हाला राजकीय अंगाने चालवायचं आहे. आम्ही तर मशीद पाडूच."

दुसरीकडे 'मरकज' या वृत्तपत्रासाठी कारसेवा कव्हर करायला गेलेले पत्रकार हिसाम सिद्दिकी यांनी सांगितलं की ते लखनऊच्या कारसेवकांना भेटले तेव्हा परिस्थिती सामान्य वाटत होती. हलकं-फुलकं वातावरण होतं. केवळ सांकेतिक पूजा असल्याचं त्या कारसेवकांचं म्हणणं होतं.

6 डिसेंबरच्या सकाळी काय घडलं?

अयोध्या-फैजाबादहून प्रकाशित होणाऱ्या 'जनमोर्चा' वृत्तपत्रात बऱ्याच काळापासून या वादाचं वार्तांकन सुरू होतं. 

या वृत्तपत्राच्या पत्रकार सुमन गुप्ता फैजाबादहून अयोध्येसाठी रवाना झाल्या तेव्हा त्यांना दिसलं की, "रस्त्यात ठिकठिकाणी कॅम्प उभारले होते. मोठ्या संख्येने लोक पायीच निघाले होते. काही जण कार थांबून लिफ्ट घेत होते. कारसेवक सामान्य...