प्रसंग एक: साल 2008 -  ती अत्यंत घाबऱ्याघुबऱ्या अवस्थेत आपल्या मैत्रिणीला बोलावते. गंभीर चेहेऱ्याने त्या दोघींचं काहीतरी बोलणं होतं. पहिली मैत्रीण अगदी रडकुंडीला आलेली. तर दुसरी तिला धीर देतेय. 

आतापर्यंत बाकींच्याची लक्षात ही गोष्ट आलेली. जवळपास कुजबुज सुरू झाली आहे. दुसरी मैत्रीण घाईघाईने आपल्या जागेवर जाते. पर्समधून काहीतरी काढते, जवळच्या हातरुमालात गुंडाळते आणि पहिल्या मैत्रिणीला देते. 

पहिली मैत्रिण अक्षरशः धावत प्रसाधानगृह गाठते. तेव्हाही तिच्या चेहेऱ्यावर मेल्याहून मेल्यासारखे भाव असतात. असणारच, भर ऑफिसमध्ये तिची पाळी सुरू झालेली असते ना!

#पाळीविषयीबोलूया या बीबीसी मराठीच्या विशेष लेखमालिकेतला हा लेख आहे. पाळीविषयीचे समज-गैरसमज यावर चर्चा घडवणं, पाळीदरम्यानच्या आरोग्य समस्यांचा वेध घेणं, हा या लेखमालेचा उद्देश आहे.

प्रसंग दोन :साल 2018 "आज माझा काम करायचा मूड नाहीये कारण माझी पाळी सुरू आहे", ती आपल्या पुरुष सहकाऱ्याला (जो तिचा बॉस असतो अर्थात) सांगते. 

हे ऐकून तिचा दुसरा पुरुष सहकारी दर महिन्याला पाळी येणं जसं कटकटीचं काम आहे तसंच दररोज दाढी करणं (!) ही वैतागवाणं आहे असं का... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
हीसं पुटपुटतो. पुढचे पाच मिनिटं मग त्याला कोणी बोलूच देत नाही. 

एव्हाना इतर सहकारीही चर्चेत सहभागी होतात. मग पुरुषांना पाळी येऊ शकते का याची शास्त्रीय कारणं शोधली जातात. इतर प्राण्यांना पाळी येते का? किती महिन्यातून एकदा, माणूस आणि प्राणी यांच्यातला फरक आणि अनादि अनंत मुद्दे मांडले जातात. 

साधारण 10 वर्षांच्या फरकाने महिलांच्या कार्यालयांमध्ये घडलेले हे प्रसंग. दोन मैत्रिणींमधली अपराधी भावनेनं केलेली कुजबूज ते पुरुष-महिला अशा सगळ्या सहकाऱ्यांमध्ये झालेली खुली चर्चा. विषय अर्थात पाळी. 

पाळीविषयी मोकळेपणानं गप्पा होणं हा आश्वस्त करणारा बदल आहे. पण मग त्याच्याही पुढे जाऊन अजून एका महत्त्वाच्या विषयावर खुलेपणाने चर्चा का होऊ नये?  पाळी म्हणजे सॅनिटरी नॅपकिन असं काहीसं समीकरण रूढ होऊ घातलंय.

सरकार स्वस्तात सॅनिटरी नॅपकिन द्यायच्या घोषणा करतंय. सेलिब्रिटी हातात पॅड घेऊन फोटो काढत आहेत आणि गल्लोगल्ली स्वस्तात पॅड बनवणारे छोटे उद्योग उभे राहात आहेत. 

पाळीचा, स्पष्टच सांगायचं तर पाळीत वापरलेल्या पॅडचा पर्यावरणावर, कचरा वेचकांच्या आरोग्यावर वाईट परिणाम होतो. 

मग पाळीत वापरायला बाजारात मिळणारे पॅड्स वगळता दुसरे काहीच पर्याय नाहीत का? नक्कीच आहेत. 

सॅनिटरी नॅपकिनला 5 प्रमुख पर्याय

1. मेन्स्ट्रुअल कप    

हा कप सिलिकॉन किंवा लेटेक्स रबरापासून बनवलेला असतो. सॅनिटरी नॅपकिन पाळीतला रक्तप्रवाह शोषून घेतात, पण हा कप मात्र पाळीचा रक्तप्रवाह जमा करतो. त्यामुळे कप धुवून त्याचा पुनर्वापरही सहज शक्य असतो.

पाळीच्या वेळी हा कप अशाप्रकारे योनीमध्ये बसवावा लागतो की त्यात पाळीचा रक्तप्रवाह जमा होईल. 

सीमा परदेशी-खंडाळे यांना सॅनिटरी नॅपकिन्सचा कचरा ही एक भयानक समस्या वाटते. त्या सॅनिटरी पॅड वापरण्याऐवजी इतर एको-फ्रेंडली पर्याय वापरण्यासाठी जनजागृती करतात.

"हे कप वापरायला अगदी सोपे आहेत आणि अनेक वर्षं वापरता येतात," सीमा माहिती देतात.

अनेक वर्षं सॅनिटरी पॅड वापरल्यानंतर भुसावळच्या रेश्मा पंडित आता कप वापरतात. "मी आता दुसरं काही वापरायचा विचार करूच शकत नाही. पॅड वापरल्यामुळे येणारे रॅश, डाग लागण्याची भीती, यातलं काही आता  नाही," असं व्यवसायाने डॉक्टर असणाऱ्या रेश्मा सांगतात.

जितक्या महिलांनी मेन्स्ट्रुअल कप वापरले आहेत, बहुतेक जणींना ते अतिशय सोईस्कर वाटतात.

2. टॅम्पॉन 

पाश्चात्य देशांमध्ये प्रचलित असलेला हा प्रकार भारतात...