कम्युनिस्ट चळवळ

आत्तापर्यंतच्या या प्रवासामध्ये पाच महत्त्वाचे टप्पे येऊन गेले. भारतीय राजकारणाच्या संदर्भात यावर टाकलेला दृष्टिक्षेप:

1. भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाची ताश्कंदमध्ये स्थापना आणि काँग्रेससोबतचे संबंध

भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाची सुरुवात १७ ऑक्टोबर १९२० रोजी ताश्कंद (त्या वेळी सोव्हिएत संघाचा भाग असलेला हा प्रदेश आता उझबेकिस्तानमध्ये आहे) इथं झाली.

सोव्हिएत संघामध्ये बोल्शेव्हिक क्रांती यशस्वी झाली आणि जगभरातील देश परस्परांशी राजकीय आणि आर्थिक संबंध वाढवण्यासाठी प्रयत्नशील होते, त्या काळात भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाची स्थापना झाली होती.

या पक्षाच्या स्थापनेमध्ये मानवेंद्रनाथ (एम. एन.) रॉय यांनी मोलाची भूमिका निभावली.

एम. एन. रॉय, त्यांच्या पत्नी एलन ट्रेन्ट रॉय, अबानी मुखर्जी, रोझा फिटिंगॉफ, मोहम्मद अली, मोहम्मद शफ़ीफ, एम.पी.बी.टी. आचार्य यांनी सोव्हिएत संघातील ताश्कंदमध्ये भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाच्या स्थापनेची घोषणा केली.

यांपैकी एम. एन. रॉय अमेरिकेहून आलेले साम्यवादी (कम्युनिस्ट) होते, तर अबानी मुखर्जी यांच्या पत्नी रोझा फिटिंगॉफ रशियन साम्यवादी होत्या.

तुर्कस्तानात खिलाफत... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
लागू करण्यासाठी भारतात सुरू असलेल्या खिलाफत चळवळीच्या बाजूने समर्थन मिळवण्यासाठी मोहम्मद अली आणि मोहम्मद शफ़ीफ रशियाला आले होते.

या काळात महात्मा गांधींनीही खिलाफत चळवळीला पाठिंबा दिला होता. त्या वेळी खिलाफत चळवळीचे अनेक कार्यकर्ते भारतदौऱ्यावर येत असत. काही जण तर रेशीम मार्गावरून पायी भारतात आले होते.

हे लोक तुर्कस्तानात ब्रिटिश वसाहतीला विरोध करत होते. एका अर्थी हा जागतिक उलथापालथीचा काळ होता. याच दरम्यान ब्रिटनमधील कम्युनिस्ट पक्षानेही स्वतःच्या सरकारचा विरोध करत भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीला पाठिंबा देण्याचा निर्णय घेतला.

कम्युनिस्ट चळवळ

भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाची स्थापना करण्यापूर्वी एम. एन. रॉय मॅक्सिकोमध्ये कम्युनिस्ट पक्षाची (समाजवादी कामगार पक्ष) स्थापना करून आले होते, यावरून या उलथापालथींच्या जागतिक स्वरूपाचा अंदाज यावा.

ब्रिटिश सत्तेविरोधात संघर्ष करणारे देशभरातील विविध समूह या पक्षाकडे आकर्षित झाले. विशेष म्हणजे अमेरिकेत कार्यरत असलेल्या गदर पक्षाच्या सदस्यांवरही याचा बराच प्रभाव पडल्याचं दिसतं.

याच काळात खिलाफत चळवळीमध्ये सहभागी झालेले तरुण मोठ्या संख्येने कम्युनिस्ट पक्षामध्ये सामील होऊ लागले. या व्यतिरिक्त एम.एन. रॉय देशभरातील विविध समूहांना पक्षाशी जोडून घेण्यासाठी काम करत होते. परंतु, पक्षाकडे कोणताही ठोस कार्यक्रम नव्हता.

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या धोरणांना पाठिंबा देऊन काँग्रेसच्या लोकांसोबत काम करण्याचा निर्णय तत्कालीन साम्यवाद्यांनी घेतला.

सुरुवातीच्या काळात मुख्यत्वे शहरी भागांमधील औद्योगिक क्षेत्रांमध्ये कम्युनिस्ट पक्षाचं काम होतं. मद्रासमधील साम्यवादी नेते सिंगारावेलु चेट्टियार यांनी १९९२ साली गयामध्ये आयोजित करण्यात आलेल्या अखिल भारतीय काँग्रेस अधिवेशनामध्ये संपूर्ण स्वराज्याची घोषणा केली, त्यामुळे ते प्रकाशात आले होते.

निर्बंध आणि कटकारस्थानाची प्रकरणं

आज आपण निर्बंध आणि कटकारस्थानांबद्दल बोलतो तेव्हा इंदिरा गांधींनी जाहीर केलेल्या आणीबाणीची आठवण होतो. पण ब्रिटिश सत्ताकाळामध्ये साम्यवाद्यांवर लादण्यात आलेले निर्बंध त्याहून जास्त भयंकर होते.

इंग्रजांच्या काळातही साम्यवाद्यांवर कट रचल्याचे आरोप करण्यात आले होते.

पेशावर, कानपूर आणि मेरठ इथल्या कटांची प्रकरणं यामध्ये प्रामुख्याने येतात. कम्युनिस्टांच्या सर्व प्रमुख नेत्यांना कानपूर कटाच्या प्रकरणामध्ये अडकवण्यात आलं होतं....