डॉक सारांशित करण्यासाठी: महेश जगताप

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकराचं मूळ गाव अंबडवेपासून अवघ्या 10 किलोमीटरवर असलेल्या चिंचाळी या आदिवासी पाड्यात तो राहातो. रत्नागिरी जिल्ह्यातल्या मंडणगड या दुर्गम तालुक्यात ही गावं येतात.

महेशचं लग्न झालं आहे आणि त्याला एक वर्षांची मुलगी सुद्धा आहे. मोलमजुरी करून स्वतःचं आणि कुटुंबाचं पोट तो भरतो.  

"बाबासाहेबांनी गरिबांसाठी खूप काही केलं, पण कातकऱ्यांच्या वाट्याला काहीच आलं नाही," महेशनं त्यांच्या भावनांना पुढे वाट करून दिली.

निवडणुकांच्या निमित्तानं मी सध्या वेगवेगळ्या भागात फिरत आहे. मंडणगड तालुक्यातल्या काही आदिवासी वाड्या आणि गावांमध्ये फिरल्यावर असे काही महेश मला भेटले.

जेमतेम शिक्षण झालेलं, स्वतःची जमीन नाही आणि रोजगाराचं मोठं साधन नाही, परिणामी मोलमजुरी आणि पडेल ते काम करणं हे ओघानंच त्यांच्या वाट्याला आलेलं.

या तालुक्यातल्या बऱ्याचशा वनजमिनी या खासगी मालकीच्या असल्यानं इथला बहुतांश आदिवासी हा भूमिहिन असल्याचं स्थानिक आदिवासी नेते दीपक पवार यांनी सांगितलं.

मंडणगडमध्ये निसर्ग संपन्नता आणि जगलं मुबलक प्रमाणात आहेत.

हक्काची वनजमीन नसल्यानं आदिवासी समाज जंगलातून वस्तू गोळा करून त्या विकण्याचा जो पारंपरिक व्यवसाय राज्याच्या इतर भागांमध्ये करतो, तो मात्र इथं त्यांना करता येत नाही.

'लोकशाही म्हणजे काय?'

"खासगी जमिनी असल्यानं अनेकदा मालक आदिवासींना जंगली वस्तू गोळा करण्यापासून रोखतात," असं दीपक पवार सांगतात.

महेशच्या चिंचाळी वाडीत 30 घरं आहेत. त्यातली अनेक घरं ही कुडाची किंवा मातीची आहेत.

"स्वतःची जमीन नसल्यानं घरकुल योजनेसाठी जमीन दाखवता येत नाही आणि त्यामुळे घर बांधून मिळत नाही," अशी खंत महेशनं व्यक्त केली.

घर आणि रेशनकार्ड मिळवण्यासाठी त्याची किती खटपट सुरू आहे, हे त्याच्या बायकोनं लागलीच आणून दाखवलेल्या कागदपत्रावरून दिसून आलं.

सरकारी ऑफिसात जाऊन अधिकाऱ्यांशी बोलताना भीती वाटते, असंही तो सांगतो. 

लोकशाही बद्दल जेव्हा मी त्याला विचारलं तेव्हा मात्र त्यानं त्याबद्दल त्याला फारसं काही कळत नसल्याचं सांगितलं.

"लोकशाही.... म्हणजे एवढं नेमकं नाय माहिती लोकशाही म्हणजे काय," असं उत्तर त्यानं दिल्यावर शाळेत हे शिकवलं असेल ना मास्तरांनी असं विचारलं, त्यानंतर मात्र तो विचारात पडला.

पण जेव्हा मी त्याला निवडणुका आणि त्याची प्रक्रिया आणि लोकांचे हक्क याबद्दल सांगू लागलो. त्यावेळी मात्र त्यानं त्याच्या...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:
"लोकशाही.... म्हणजे एवढं नेमकं नाय माहिती लोकशाही म्हणजे काय," हे शब्द आहेत 19 वर्षांच्या कातकरी या आदिवासी समाजातल्या महेश जगतापचे.