शीर्षक: विद्यार्थ्यांना कॉपी का करावी लागते? मुलांवर एवढा ताण कशाचा?\nवरील काल्पनिक लेखाचे शीर्षक दिल्यास, लेखाची कल्पना करा.\n
मुलांच्या मनाचा असा कडेलोट का होतोय? याची चर्चा आता सुरू झाली आहे. अर्थात असं काहीतरी धक्कादायक, अघटीत घडल्याशिवाय संबंधित प्रश्नांकडे समाजाचं लक्षच जात नाही. चर्चाविश्व ढवळून निघत नाही, याचंच वैषम्य वाटतं.

पालकांच्या असंख्य आशा आणि अपेक्षांचं ओझं घेऊन मुलं शाळा-महाविद्यालयांत येतात. मुलांच्या पाठीवरच्या दप्तराचं ओझं उघड्या डोळ्यांना दिसतं. त्याचं वजन मोजता येतं. पण मन-मेंदूवरचं ओझ, दडपण कितीतरी पटींनी जास्त असलं तरी ते काही दिसत नाही, म्हणून त्याकडे दुर्लक्ष होते.

शाळा-महाविद्यालयांमधला अभ्यास प्रत्यक्ष जगण्यापासून तुटलेला असतो. तो इतका निरस आणि कंटाळवाणा असतो की त्यासाठी बुद्धी, कौशल्य आणि अंगभूत क्षमता यांचा अतिशय कमीत कमी वापर करायला लागतो. शिकणं म्हणजे समृद्ध होणं, उन्नत होणं असे काही नसतं. या प्रक्रियेला मुले कंटाळतात. त्यात 'मूल्यमापन म्हणजे केवळ लेखी परीक्षा!' असा इथला खाक्या आहे.

काही सांस्कृतिक समूहातील मुलांकडे लिहून व्यक्त होण्याच्या कौशल्यांचा पिढीजात अभाव आहे/असतो. (याचा अर्थ ही मुलं काहीच शिकायच्या लायकीची नसतात, असं नव्हे! परीक्षा आणि इथली विशिष्ट व्यवस्था मात्र लेबल लावत असा गिल्ट पुष्कळ मुलांना देते.)

दोष कुणात - विद्यार्थ्याचा की शिक्षणपद्धतीचा?

नववी-दहावीपासून पुढच्या परीक्षांतले प्रश्नं विशिष्ट साच्याचे असतात. अनेकदा तर ते केवळ स्मरणावर आधारित असतात. आधी म्हटल्याप्रमाणे ज्या मुलांकडे पाठांतराला पूरक 'सांस्कृतिक भांडवल' नसतं, त्या मुलांचं यात मरण होतं. घोकंपट्टी किंवा पाठांतर अपरिहार्य बनतं. या गोष्टी आपसूकच मन-मेंदूवरचा ताण वाढवतात. मुलांना त्रासाच्या खाईत ढकलतात.

शैक्षणिक मानसशास्त्र सांगतं की "प्रत्येक मूल वेगळं असतं, युनिक असतं. मूल स्वत:च्या गतीने शिकतं."

आपल्याकडे 'सर्वांसाठी शिक्षण' याचा विचार करताना आम्ही मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वातील वैविध्य नाकारलं आहे! एखाद्या घटकाविषयी वर्गात एकदा 'लेक्चर' दिलं जातं. त्यातल्या आशयाचं मुलांना आकलन व्हावं, असं शाळा-महाविद्यालयांचं भन्नाट गृहीतक असतं. पुढे जाताना मुलांना किती समजलेलं आहे, याची खात्री करून घेतली जात नाही.

दहावीनंतरचा अभ्यासक्रम भयंकर बोजड आहे. विषयाच्या संकल्पना स्पष्ट झालेल्या नसताना, विषयाचं आकलन नसताना, त्यांचा अभ्यास स्वत: कसा करायचा आणि करड्या शिस्तीच्या वातावरणात लेखी परीक्षा द्यायची! मुलांवर काय बितत असेल? याची कल्पनाच...