...ाली. 1998मध्ये स्थानिक भाषेत लिहिलेल्या नियतकालिकाच्या 700 प्रती घेऊन डॉ. देवी आदिवासी भागात गेले. 

फक्त 10 रुपये देऊ शकणारी कोणीही व्यक्ती हे पुस्तक घेऊ शकते असं त्यांनी सांगितलं. दिवसाच्या शेवटी एकही पुस्तक शिल्लक राहिलं नव्हतं. 

जेव्हा त्यांनी पैशाची थैली पाहिली तेव्हा त्यात जीर्ण, शीर्ण, कळकट नोटा आणि नाणी होती. आदिवासी मंडळी देवाणघेवाणीसाठी ज्याचा वापर करतात ते सगळं त्या थैलीत होतं. 

डॉ. देवी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी देशातल्या असंख्य भाषांचा अभ्यास केला आहे.

'आदिवासी मंडळींसाठी हे अनोख... उर्वरित लेख लिहा:
ं प्रतीक आहे असं डॉ. देवींनी सांगितलं. 

1961च्या जनगणनेनुसार 1652 भाषांची नोंद करण्यात आली होती. 2011 मध्ये डॉ. देवी यांच्या प्रकल्पाने महत्त्वपूर्ण टप्पा गाठला. भारतात केवळ 780 भाषाच शिल्लक राहिल्याचं स्पष्ट झालं.

भाषा लयाला का जाते?

संघटनेचं सर्वेक्षण आणि तपशीलवार अभ्यास मांडणाऱ्या 100 पुस्तकांपैकी 39 पुस्तकं याआधीच प्रकाशित झाली आहेत. 35,000 पानांचा मजकूर प्रकाशनासाठी तय्यार आहे. 

डॉ. देवी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी भाषांसंदर्भात मोठा दस्ताऐवज तयार केला आहे.

तुटपुंजा राजाश्रय अर्थात सरकारी पाठिंबा, विशिष्ट भाषा बोलणाऱ्या व्यक्तींची कमी होणारी संख्या, स्थानिक भाषेत मिळणारं निकृष्ट दर्जाचं प्राथमिक शिक्षण तसंच जातीजमातींचं त्यांच्या मूळगावाहून होणारं स्थलांतर अशा विविध गोष्टींमुळे भाषा लयाला जाते. 

भाषा नष्ट होणं ही सांस्कृतिक हानी आहे. भाषा लुप्त होण्यानं दंतकथा, खेळ, संगीत, खाण्यापिण्याच्या पद्धती असं सगळंच रसातळाला जातं. 

भाषिक लोकशाही

सत्ताधारी भाजप पक्षाचा संपूर्ण देशात हिंदी भाषा प्रमाण करण्याचा हट्ट भाषांच्या वैविध्याला थेट खीळ बसवणारा आहे, असं गणेश देवी सांगतात.

'वर्चस्ववादी राजकारणाच्या काळात वेगवान स्पंदनं असणारी शहरं भाषिक वैविध्याला कसे सामोरे जातात हे पाहणं रंजक आहे. भाषा मृत्यूपंथाला लागली की मला फार वाईट वाटतं. भाषा लुप्त होणं म्हणजे भात किंवा माशाच्या प्रजाती नाहीसं होण्यासारखं आहे. हे नुकसान गहिरं आहे', असं डॉ. देवी सांगतात. 

धारवाडमधल्या घरी डॉ. गणेश देवी.

आपल्या अनेक भाषा काटेकोरपणे टिकल्या आहेत. म्हणूनच आपली लोकशाही भाषिक स्वरुपाची आहे. लोकशाही जिवंत राखण्यासाठी भाषा टिकणं अत्यावश्यक आहे असं डॉ. देवी आवर्जून नमूद करतात.

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)