त्यांच्या डोक्यात विचारांचं सत्र सुरू होतं. भारताच्या बॅंकिंग क्षेत्राची परिस्थिती नाजूक असल्याची त्यांना पूर्ण कल्पना होती. लाखो कोटी रुपयांच्या बुडित कर्जाच्या ओझ्याखाली हे क्षेत्र दबलं असून विविध स्तरांवर बॅंकिंग क्षेत्रासमोर अनेक अडचणींचे डोंगर उभे आहेत. याचं सावट एकेकाळी अग्रगण्य असलेल्या बीएसएनलवर देखील पडल्याचं दिसत होतं त्याच वेळी बीएसएनलमध्ये असलेल्या 1.7 लाख कर्मचाऱ्यांचे पगार कसे काढावेत हा विचार त्यांच्या मनात घोंगावत होता. 

फेब्रुवारी महिन्यात कर्मचाऱ्यांना पगार देण्यात 15 दिवसांचा विलंब झाल्याच्या बातम्या मोठ्या मोठ्या मथळ्यांखाली प्रसारित झाल्या होत्या.  

या बातम्या अशाच सुरू राहिल्या तर बँकांकडून कर्ज मिळणं अधिक अवघड होईल, याची अनुपम श्रीवास्तव यांना पूरेपूर कल्पना होती. 

जूनमध्ये निवृत्त झालेले अनुपम श्रीवास्तव सांगतात, "निधी कसा उभारायचा? हे मोठं आव्हान होतं."

अखेर निधी मिळाल्यानंतर कंपनीने मार्चमध्ये आपल्या कर्मचाऱ्यांना पगार दिला. 

बीएसएनलची मोबाईल सेवा ऑक्टोबर 2002 मध्ये लॉंच झाली. पुढच्या अगदी दीड-दोन वर्षांत ही भारतातली क्रमांक एकची मोबाईल सेवा देणारी कंपनी ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
झाली. मात्र, आता या कंपनीवर 20 हजार कोटी रुपयांचं कर्ज आहे. 

बीएसएनएलच्या फ्री इनकमिंग, फ्री रोमिंग यासारख्या योजनांमुळेच मोबाईल सेवेचे दर घटल्याची आठवण अधिकारी करून देतात. 

असं असलं तर खाजगी टेलिकॉम ऑपरेटर्सवर असलेल्या कर्जाच्या तुलनेत बीएसएनएलवर असलेले कर्ज 'चिल्लर' असल्याचा दावा हे अधिकारी करतात. 

काही बीएसएनएल बंद करण्याचा सल्ला देतात तर काही याचं खाजगीकरण करायचा. 

बीएसएनएलच्या माजी अधिकाऱ्यांशी चर्चा केल्यानंतर एक असं चित्र उभं राहतं जणू बीएसएनएलमध्ये असलेली अंतर्गत आव्हानं, सरकारी नियंत्रण आणि कामामध्ये होणारा कथित सरकारी हस्तक्षेप यामुळे कंपनीची ही अवस्था झाली आहे. 

कंपनीच्या जवळपास 1.7 लाख कर्मचाऱ्यांचं सरासरी वय 55 वर्षं आहे आणि एका वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार, "यातले 80% कर्मचारी बीएसएनएलवर ओझं आहेत. कारण त्यांना तंत्रज्ञानाविषयी फारशी माहिती नाही आणि नवीन तंत्रज्ञान शिकण्याची त्यांची इच्छाही नाही. याचा परिणाम तरुण कर्मचाऱ्यांच्या मनोधैर्यावर होतो."

बीएसएनएल कर्मचारी संघटनेनी मात्र हे आरोप फेटाळले आहेत. 

बीएसएनएल आपल्या उत्पन्नातला 70% वाटा कर्मचाऱ्यांच्या वेतनावर खर्च करते. खाजगी टेलिकॉम ऑपरेटर्समध्ये ही टक्केवारी 3 ते 5 टक्क्यांपर्यंत आहे. 

एका अधिकाऱ्याच्या म्हणण्यानुसार बीएसएनल प्रत्येक ग्राहकाकडून 30 रुपये कमावते. तर खाजगी ऑपरेटर्स 60 रुपयांपर्यंत कमावतात. याचं एक कारण म्हणजे बीएसएनएलचे बहुतांश ग्राहक अल्प उत्पन्न गटातले आहेत. 

केंद्रीय माहिती तंत्रज्ञान मंत्री रविशंकर प्रसाद यांनी राज्यसभेत बीएसएनएलसाठी आर्थिक पॅकेज देण्यासंबंधीचं वक्तव्य केलं होतं. मात्र, तरीही कंपनीच्या भविष्याबाबत बरंच काही बोललं जातंय. 

अशा सर्व परिस्थितीत एक प्रश्न पडतो तो म्हणजे कधीकाळी नंबर वन असणारी ही कंपनी रसातळाला गेली तरी कशी?

बीएसएनएलची सुरुवात

19 ऑक्टोबर 2002 साली तत्कालीन पंतप्रधान अटल बिहारी वाजपेयी यांनी लखनौमधून बीएसएनएलच्या मोबाईल सेवेची सुरुवात केली. 

दुसऱ्या दिवशी बीएसएनएलने जोधपूरमध्ये मोबाईल सेवा सुरू केली. तिथे अनुपम श्रीवास्तव बीएसएनएलचे जनरल मॅनेजर होते. 

श्रीवास्तव सांगतात, "आम्हाला बीएसएनएलचे सिम्स (सिम कार्ड्स) मिळायचे तेव्हा आम्ही पोलीस आणि प्रशासनातल्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना सुरक्षा पुरवण्याची मागणी करायचो. त्याकाळी या सिमसाठी तीन-चार किलोमीटरच्या रांगा लागायच्या."

अनुपम...