... प्रवाहात आणण्याचा सोपस्कार करणं हे आहे. 

संघ मुसलमान किंवा ख्रिश्चनांना कसे संस्कार देतो किंवा कसं संस्कारित करतो, हे फक्त तेच जाणतात. गेल्या चार वर्षांत ज्या पद्धतीनं त्यांच्यावर संस्कार केला जात आहे, त्याच पद्धतीनं इथून पुढेही सुरू राहिला तर राहुल गांधी यांचा इशारा खरा ठरेल आणि भारत पूर्णतः बदलून जाईल.

ब्रदरहूड आणि संघ यांच्यात समानतेचा आणखी एक धागा म्हणजे पश्चिमेकडे जन्माला आलेल्या विचारांबद्दल घृणा हे एक आहे.

ब्रदरहूडनुसार पाश्चात्त्य विचार मुसलमानांना भ्रष्ट करणारे आहेत. संघसुद्धा शुद्ध... उर्वरित लेख लिहा:
ंघाबद्दल विशेष आपत्ती नव्हती. 

5 डिसेंबर 1947ला लखनौहून इंदिरा गांधी यांनी संघाच्या वाढत्या प्रभावाबद्दल नेहरूंना पत्र लिहून सावध केलं होतं. ज्यात त्यांनी संघाच्या एका रॅलीबद्दल विस्तारानं वर्णन केलं आहे. त्या जर्मनीतील 'ब्राऊन शर्ट'च्या लोकप्रियतेचा उल्लेख तिथे करताना म्हणतात, "जर्मनीचा हल्लीचा इतिहास आपल्या इतका जवळ आहे की एका क्षणासाठी तो विसरणं कठीण आहे. मग, भारतासाठी हेच भाग्य आपण आमंत्रित करतो आहोत काय?"

पुढे त्या लिहितात, "काँग्रेसच्या संघटनेत आधीच अशा लोकांचा शिरकाव झालेला आहे. अनेक काँग्रेसी नेते अशा प्रवृत्तींचं समर्थन करताना दिसतात. हीच परिस्थिती मोठ्या हुद्द्यावरील सरकारी अधिकाऱ्यांची आहे."

राहुल यांच्या निशाण्यावर भाजपऐवजी संघ का?

1949ला इंदिरा यांचं लखनऊहूनच लिहिलेलं दुसरं एक पत्र काँग्रेसला संघाच्या मानसिकतेपासून सावध करतं. त्या लिहितात, "मी असं ऐकलं आहे की टंडन त्या प्रत्येक शहराचं नाव बदलू पाहत आहेत, ज्याच्यामागे 'बाद' हा शब्द आहे. त्यांना त्याऐवजी 'नगर' हा शब्द ठेवायचा आहे. अशा प्रकारच्या गोष्टी वाढत राहिल्या तर मला वाटतं मी स्वतःला 'जोहरा बेगम' किंवा दुसऱ्या अशा एखाद्या नावानं हाक मारण्यास सुरू करीन."

पण त्यानंतर स्वतः इंदिरा गांधींमधली ही दृढता कमी होऊ लागली. त्या हिंदू प्रतीकांवरून आपलं काम निभावू लागल्या. त्यामुळे नेहरू आणि सुरुवातीच्या काळातल्या इंदिरा यांच्यानंतर राहुल पहिले असे नेते आहेत जे संघाला भारतासाठी धोका मानतात.

राहुल असं करून हे सुद्धा दाखवून देत आहेत की, ते सत्तेची नव्हे तर विचारांची लढाई लढत आहेत. ते प्रत्येक ठिकाणी भाजपऐवजी प्रथम संघावर हल्ला करतात. असं करून त्यांना जणू संघ हीच एक राजकीय संघटना आहे, हे सिद्ध करायचं आहे. 

स्वतःला या पातळीवर पाहणं संघाला पसंत नाही, कारण ते स्वतःला राजकारणापेक्षा वरचढ मानतात. उलट संघ स्वतःला अनेक राजकीय संघटनांमध्ये रक्ताप्रमाणे प्रवाहित असल्याचं मानतात.

राहुल गांधी यांनी असंही सांगितलं की, संघ भारतातील प्रत्येक मोठ्या संस्थेवर ताबा मिळवू पाहत आहे. ही गोष्ट महत्त्वाची आहे, कारण भारतातल्या प्रत्येक संस्थेवर एका संघटनेच्या पातळीवर एका विचाराचा अंमल आला तर लोकसत्तेची भावनाच गळून पडेल. असं झाल्यानं त्याचा समाजावर काय परिणाम होईल, याचा अजून कुणी विचार केलेला नाही.

फक्त संघ आणि ब्रदरहूड नव्हे तर कम्युनिस्ट पक्षांना पण असंच दुसऱ्या...