उषा यांना 1984 सालच्या ऑलिम्पिकमध्ये चौथ्या स्थानावर समाधान मानावं लागलं. पण आजही भारतात अॅथलेटिक्स म्हटलं, की त्यांचंच नाव घेतलं जातं. 

भारताच्या महानतम खेळाडूंपैकी एक असलेल्या उषा यांनी केवळ खेळाडूंच्या पिढ्यां-पिढ्यांना प्रेरणाच दिली नाही, तर अनेक युवा खेळाडूंची कारकीर्द घडवण्यात महत्त्वाचा वाटाही उचलला आहे.  

त्यांचा प्रवास, ऑलिम्पिकमध्ये त्या ज्या अडथळ्यांच्या शर्यतीत धावल्या, तसाच अडचणींनी भरलेला होता. "1980च्या दशकातली परिस्थिती वेगळी होती. मी खेळण्यास सुरुवात केली तेव्हा ऑलिंपिक गाठेन असं वाटलंही नव्हतं." उषा त्यावेळेच्या आठवणींमध्ये घेऊन जातात. 

पय्योळीमध्ये उषा यांच्या कारकीर्दीची सुरूवात

पिलावुळकंडी तेक्केपारांबिळ उषा यांचा जन्म त्यांच्या पूर्वजांच्या गावी, पय्योळीमध्ये झाला. केरळात कोळिकोड (कोझिकोड) जवळ समुद्रकिनारी हे गाव वसलं आहे. त्यामुळंच पुढे उषा यांना 'पय्योळी एक्सप्रेस' म्हणून ओळखलं जाऊ लागलं. 

उषा चौथीत होत्या, तेव्हा त्यांनी धावण्यास सुरूवात केली. शाळेतल्या क्रीडा शिक्षकांनी छोट्या उषाला जिल्हास्तरावरच्या विजेतीसोबत धावण्यास सांगितलं, जी त्याच शाळेत शिकत होती.... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
उषा ती शर्यत जिंकली आणि मग धावण्याच्या स्पर्धांत भाग घेऊ लागली. पुढच्या काही वर्षांत जिल्हास्तरावर शाळेसाठी पदकं जिंकत राहिली.  

पण उषा यांच्या कारकीर्दीची खरी सुरूवात त्या तेरा वर्षांची असताना झाली, जेव्हा त्यांना केरळ सरकारनं सुरू केलेल्या मुलींसाठीच्या क्रीडा विभागात प्रवेश मिळाला. 

"माझे एक काका त्या शाळेत शिक्षक होते आणि त्यामुळे आई-वडिलांकडून खेळण्याची परवानगी मिळवणं थोडं सोपं गेलं."

उषा यांच्या कुटुंबियांनी त्यांना फक्त पाठिंबाच दिला नाही, तर सरावासाठी प्रोत्साहनही दिलं. "माझे वडील माझ्यासोबत मैदानात यायचे. ते एक काठी हातात घेऊन मैदानाच्या मधोमध बसायचे. कारण सकाळी सकाळी मी जेव्हा जॉगिंग करायचे, तेव्हा तिथे कुत्रे भटकत असायचे."

छोटी उषा कधी कधी रेल्वे रूळांशेजारच्या एका पायवाटेवरून धावायची आणि तिथून जाणाऱ्या ट्रेनसोबत स्पर्धा करायची. तिला समुद्रकिनारी वाळूतही धावायला आवडायचं.  

"मला समुद्रकिनारी सराव करणं आवडायचं. तिथे बरेच प्रयोगही करता यायचे आणि कसलं बंधन नसायचं. तुम्ही उतारावर धावू शकता, टेकडीवर धावू शकता."

सुरुवातीला लोकांना कुतूहल वाटायचं. "1978-79चा काळ आणि मी शॉर्ट्स घालून धावायचे. खूप सारे लोक समुद्रकिनारी जमा व्हायचे मला धावताना पाहायला..."

पुढे पुढे बघ्यांची ती गर्दीही तिला मदत करू लागली आणि प्रोत्साहन देऊ लागली.  

"मला पोहता येत नसे, त्यामुळे मी आधी पाण्यात जायलाही घाबरायचे. आसपासचे लोक आणि लहान मुलांना पोहता यायचं. ते माझ्या संरक्षणासाठी किनाऱ्यावर थांबू लागले."    

दिशा देणारा प्रशिक्षक 

उषा यांना राज्याच्या क्रीडा उपक्रमात प्रवेश मिळाला, पण तिथं फारशा सुविधा नव्हत्या. "तिथं सुमारे चाळीस खेळाडू राहायचे. आम्हा सर्वांना मिळून दोन-तीनच बाथरूम होते. अनेक अडचणी असतानाही आम्हाला कडक शिस्त पाळावी लागायची. माझा दिवस पहाटे पाचला सुरू व्हायचा आणि सरावासोबतच आम्ही शाळेतलं नेहमीचं शिक्षणही घेत होतो." 

त्याच क्रीडा विभागाच्या शाळेत उषा नावाजलेले प्रशिक्षक ओ. एम. नांबियार यांना पहिल्यांदा भेटल्या. हा त्यांच्या कारकीर्दीला कलाटणी देणारा क्षण ठरला. नांबियार यांनी उषामधली गुणवत्ता हेरली, तिला आणखी चांगली कामगिरी करण्यासाठी प्रोत्साहन दिलं आणि मुख्य म्हणजे तिच्यातल्या धावपटूला अधिक आक्रमक बनवलं.  

प्रशिक्षक ओ. एम. नांबियार यांच्यासोबत पी टी उषा

"नांबियार सर सगळ्या खेळाडूंना वर्तुळाकारात उभं...