माझं गाव विदर्भातल्या बुलडाणा जिल्ह्यातल्या देऊळगाव राजा तालुक्यात येतं. दिवाळीचा टाईम होता. एका दुकानात मी उभा होतो. माझ्यापुढे एक शेतकरी उभा होता. 

बराच वेळ ताटकळत उभा राहिल्यांनंतर, 'शेठ आपलं पाहा लवकर,' असं तो शेतकरी दुकानदाराला म्हणाला.

त्यावर शेठ चिडला आणि म्हणाला, "लेका! वाट पाहून राहिला तर उपकार करून राहिला का? आमच्याकडून उधार नेता तेव्हा नाही का उशीर होत? घरी जाऊन कोणते कांदे निसायचे?"

शेठचं हे वाक्य ऐकून शेतकरी अजून मागे सरकला. मी त्या शेतकऱ्याच्या मागेच उभा होतो. 

माझ्या शेजारीच गॉगल लावून एक पोरगं उभं होतं, त्याच्या एका हातात थैली होती. पुढचे 10 सेकंद शांततेत गेले आणि मग त्यानं बोलायला सुरुवात केली.

"शेठ, जरा व्यवस्थित बोला की माझ्या बापाशी. आता नगदीमध्ये किराणा माल नेतोय. तुम्ही आम्हाला उधारीत सामान देता, फुकटात नाही. जितकं देता त्याच्यापेक्षा कितीतरी अधिक पटीनं कमावलंय तुम्ही शेतकऱ्याच्या जीवावर. जरा अदबीनं बोला."

हे ऐकून शेठ नरमला, त्याचे डोळेच चमकले. शेतकऱ्याकडे पाहून शेठ म्हणाला, "अरे! हा तुझा पोरगा आहे का? बाळा तुझ्या बापाचे आणि आमचे जुने संबंध आहेत, जुना व्यवहा... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
र आहे आमचा. आम्ही असंच बोलत असतो."

यानंतर शेतकरी बापानं पोराला नमतं घ्यायला सांगितलं आणि ते बाप-लेक तिथून निघून गेले. 

पण, मला हा प्रसंग शेतकऱ्यांच्या पुढच्या पीढीची चुणूक दाखवून देणारा वाटतो - शेतकरी बापाला अपमान गिळून गप्प बसायची सवय लागली असली, तरी पोरगं मात्र गप्प बसणार नाही. 

दुष्टचक्र

शेतकऱ्यांच्या यापूर्वीच्या पिढ्यांनी शेतीसाठी त्यांच्या जमिनी गहाण ठेवल्या. पण त्यावेळेस त्यांना हे कळालं नाही की, त्यांनी फक्त जमिनीच नाही, तर जमिनींसोबतच स्वत:चा स्वाभिमान आणि अस्तित्वही गहाण ठेवलं होतं. 

माझा बाप जेव्हा बँकेत कर्जासाठी चकरा मारायचा, तेव्हा त्याला चपरासीसुद्धा विचारायचा नाही. 10 टक्के कमिशन दिलं तर बापाच्या कर्जाची फाईल मंजूर व्हायची, त्याला बँकेबाहेरील चहाच्या टपरीवर चहा पाजला जायचा. त्याचे पैसेही माझाच बाप द्यायचा.

काय भावना असतील, तेव्हा बापाच्या मनात असा विचार जरी आला की अंगावर काटा येतो. 'बकरा खुद चल के आया कटने को,' अशी ही रीत. 

दुसरा पर्याय असायचा सावकरी कर्जाचा. आजही गावागावांमध्ये 20 टक्के व्याजानं सावकार लोक सर्रास पैसे देतात. आता सावकारीचं स्वरूप तेवढं बदलत चाललंय.

खासगी फायनान्स कंपन्या आता 'आधुनिक सावकार' म्हणून समोर आल्यात. या कंपन्यांनी शेतकऱ्यांच्या जमिनी घशात घालायला सुरुवात केलीय. पूर्वी हे काम गावातले सावकार करायचे, आता तेच काम या फायनान्स कंपन्या करत आहेत. 

जमिनी गहाण ठेवून कर्ज मिळत नसेल, तर शेवटी घरातल्या लेकी-बाळीच्या अंगावरील सोनं तारण ठेवून कर्ज काढलं जायचं. हा तिसरा आणि शेवटचा पर्याय असायचा. 

सुरेखा आहेर शेती करून कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करत आहेत.

हे तिन्ही पर्याय वापरून शेती कसली जायची. आजही ती तशीच कसली जातेय. दुष्काळ, नापिकी, अतिवृष्टी, शेतीविरोधी कायदे, यासारख्या कारणांमुळे शेतकरी कायम तोट्यात राहिले आहेत.

कधीच शेतीचे कायदे शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचले नाहीत. त्यांना शेतीचं अर्थशास्त्र समजून सांगण्यात आलं नाही. यामुळे शेतकऱ्यांच्या आतापर्यंतच्या पीढ्या उधारीच्या जगण्यात अडकल्या आणि याच चक्रानं त्यांचा स्वाभिमान हिरावून घेतला. 

पण आपल्या पुढच्या पीढीनं यात अडकू नये, म्हणून शेतकरी माय-बापांनी उरल्या-सुरल्या जमिनी विकून अथवा गहाण ठेवून पोराबाळांना शिकवायला सुरुवात केली. तुम्ही कोणत्याही शेतकऱ्याच्या पोराला विचारा, तो बापासारखं शेतकरी व्हायचं म्हणून कधीच सांगणार नाही. कारण...