हुबेहूब माणसांसारखे दिसणारे, वागणारे, त्यांच्यासारख्या भावना असणारे रोबो अनेकदा सिनेमात दाखवले आहेत. 1980 साली आलेल्या जॉनी 5 पासून ते आताच्या अव्हेंजर्स: द एज ऑफ अल्ट्रॉन पर्यंत अनेक रोबो माणसांसारखेच होते. 

पण खरंच असं होऊ शकतं का? आणि अशा रोबोंची आपल्याला किती गरज आहे? 

डॉ. बेन गोअर्टजेल यांनी एक आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स सॉफ्टवेअर तयार केलं होतं. याच सॉफ्टवेअरवर आधारित सोफिया नावाचा एक रोबो तयार केला गेला. ती अगदी खऱ्याखुऱ्या बाईसारखी दिसते. हाँगकाँगच्या हॅन्सन रोबोटिक्स या कंपनीने ही रोबो तयार केली आहे. 

गोअर्टजेल यांना वाटतं की रोबोट माणसांसारखे दिसायला हवेत. म्हणजे माणसांच्या मनात रोबोटविषयी जो संशय आहे तो दूर होईल. बीबीसीशी बोलताना त्यांनी सांगितलं की, "येणाऱ्या काळात बनणारे रोबोट हे माणसांसारखेच असतील. कारण लोकांना असे रोबोट आवडतात."

त्यांना वाटतं की माणसांसारख्या दिसणाऱ्या रोबोटला लोक चांगल्या प्रकारे आदेश देऊ शकतील, इतकंच नाही त्यांच्याबद्दल आपल्या गर्लफ्रेंडशी गप्पाही मारू शकतील. 

"मला वाटतं की सॉफ्टबॅक प्रकारचे पेपर रोबो दिसायला अगदीच वाईट असतात. पण सोफिया तुमच्या डोळ्या... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
त डोळे घालून पाहील आणि तुमच्या चेहऱ्यावर असणारे हावभाव प्रतिबिंबित करू शकेल. एखाद्या रोबोच्या छातीवर असणाऱ्या मॉनिटरकडे बघण्यापेक्षा तिच्या डोळ्यात बघणं हा एकदम वेगळा अनुभव असेल."

आतापर्यंत 20 नवीन सोफिया रोबो बनवण्यात आले असून यापैकी 6 रोबोचा जगभरात वापर होत आहे. या रोबोचा वापर भाषणं द्यायला आणि तांत्रिक प्रशिक्षण देण्यासाठी करण्यात येत आहे.

अनेक कंपन्यांनी ग्राहकांना आकर्षित करण्याच्या उद्देश्याने सोफियाचा वापर करण्यासाठी हॅन्सन रोबॉटिक्सशी संपर्क साधलेला आहे. पण एक गोष्ट मात्र स्पष्ट आहे की सोफिया असो वा पेपररोबोसारखा मानवसदृश्य रोबो असो. पण असे रोबो तयार करणं अजूनही खूप खर्चिक आहे. खुद्द डॉ. गोअर्टजेल देखील ही गोष्ट नाकारत नाहीत. 

पण अनेक रोबोटिस्ट (रोबॉटिक सायंटिस्ट) याच्याशी सहमत नाहीत. 

रोबोट विद्रोह करू शकतात का?

इंट्यूशन रोबोटिक्सचे सहसंस्थापक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी डॉ. स्क्युलर हे रोबो माणसाप्रमाणे दिसण्याच्या किंवा बोलण्याच्या विरोधात आहेत. 

त्यांची कंपनी एलिक्यू नावाचा लहानसा सोशल रोबो बनवते. या रोबोचं उद्दिष्टं आहे ज्येष्ठांचं एकटेपण दूर करणं. हा रोबोट बोलू शकतो आणि प्रश्नांची उत्तरंही देऊ शकतो.  

त्यांचं असं म्हणणं आहे की एलिक्यू वापरणाऱ्यांना याची आठवण करून द्यावी लागते की हे एक यंत्र आहे, खरी व्यक्ती नाही. आणि असं करणं त्रासदायक असल्याचं ते सांगतात.

रोबोटिस्ट मसाहिरो मोरी यांचं असं म्हणणं आहे की रोबो जितके जास्त मनुष्यसदृश होतील तितकं जास्त आपल्याला त्यांच्यापासून घाबरून रहावं लागेल आणि तितके ते अधिक विद्रोही होतील.

रोबोंनी नैतिकदृष्ट्या माणसासारखं वागण्याची अपेक्षा करणं चूक असल्याचं ते म्हणतात. 

रोबोंना असतील कायदेशीर अधिकार?

एका टप्प्यावर आल्यावर माणसाच्या हे लक्षात येईल की हे रोबो आहेत आणि यातलं काहीच खरं नाही, त्यावेळी स्वतःला फसवल्यासारखं त्यांना वाटेल.

ते म्हणतात, "तुम्हाला फसवणं आणि तुम्हाला जे हवंय ते देणं यामध्ये काही संबंध असल्याचं मला वाटत नाही."

"एलिक्यू हा एक प्रेमळ मित्र आहे. आमच्या संशोधनावरून आम्ही हे नक्कीच सांगू शकतो की तो एक सकारात्मक आपुलकीची भावना देऊ शकतो आणि एकटेपणा घालवू शकतो ते ही माणूस असल्याचं ढोंग न करता."

कार्नेगी मेलन विद्यापीठाच्या रोबोटिक्स इन्स्टिट्यूटचे एक संशोधन प्रोफेसर डॉ. रीड सिमन्स याला दुजोरा देतात.

"अगदी मानवी व्यवहार करण्यापेक्षा...