सामग्री: मानवी मेंदूत साठवल्या जाणाऱ्या स्मृती आणि रात्रीची झोप यांच्यात काय संबंध आहे, याचा अभ्यास संशोधक करत आहेत. संशोधक जॅक टॅमिनेन यांच्यानुसार शेवटच्या क्षणापर्यंत अभ्यास करत बसणं चुकीचं आहे. ते युनायडेट किंगडमच्या रॉयल हॉलोवे युनिर्व्हसिटीत मानसशास्त्राचे प्राध्यापक आहेत.  

झोप आणि स्मृती ही सांगड विशेषतः भाषेच्या अभ्यासासंदर्भात कशी असते, याबद्दल टम्मिनेन यांचा सखोल अभ्यास आहे. विद्यार्थ्यांना झोप किती, कशी आणि कुठे मदत करू शकते, ही संकल्पना ते मांडतात.

स्लीप लर्निंग, म्हणजे एखादी भाषा शिकायची असेल तर झोपताना त्याचं रेकॉर्डिंग कानाजवळ लावून ठेवलं की अबोधपणे मेंदूवर त्याचा ठसा उमटतो आणि जागे झाल्यावर विद्यार्थी लॅटिन बोलू शकतात, असा एक समज आहे. पण हा समज चुकीचा आहे.

पण त्यामुळे झोपेचा आपल्या स्मृतीशी संबंध नाही, असं नाही. मेंदूत माहिती साठवण्यासाठी झोप अत्यावश्यक आहे आणि टॅमिनेन यांसह इतर काहींनी केलेल्या संशोधनात हे सिद्ध झालं आहे. 

टॅमिनेन यांच्या सध्या सुरू असणाऱ्या संशोधनात सहभागींना नवीन शब्द सांगण्यात आले. त्यानंतर त्यांना रात्रभर जागं ठेवण्यात आलं. त्यानंतर टॅमिनेन यांनी या शब्दांची स्मृती काही रात्रींनंतर किती राहते आणि त्याच्या आठवड्याभरानंतर किती राहते, याची तुलना केली. 

काही रात्री पुरेशी झोप घेतल्यानंतर सहभागींचा मिळालेला प्रतिसाद आणि कंट्रोल ग्रुपमधल्या रात्रभर न झोपलेल्या सहभागींचा यात लक्षणीय बदल दिसून आला. 

ते म्हणतात की, "या भाषा-शब्द शिकण्याच्या प्रयोगाचा केंद्रबिंदू झोप हा होता. आपण झोपलेले असताना अर्थातच अभ्यास करत नसतो. तरीही आपल्या मेंदूचा अभ्यास चालूच असतो. एका अर्थी आपल्यावतीनं तो काम करत असतो. अर्थात या काळात पुरेशी झोप मिळाली तर त्याचा योग्य तो परिणाम साध्य होतो." 

झोपलेल्याच्या मेंदूत दडलंय काय?

आम्ही टॅमिनेन यांच्या स्लीप लॅब क्रमांक 1 मध्ये गेलो. फारसं सामान नसलेल्या एखाद्या खोलीसारखा ती दिसते आहे. त्यात एक बेड, रंगीत रग, कागदी फुलपाखराची फ्रेम आहे. बेडच्या वरच्या बाजूला छोटेखानी EEG मशीन ठेवलेलं आहे.

सहभागींच्या मेंदूंच्या अॅक्टिव्हिटी टिपण्यासाठी डोक्यावर इलेक्ट्रोडस् लावलेले आहेत. केवळ मेंदूचे विभिन्न भागच नव्हे तर चेहऱ्याचे स्नायू आणि डोळ्यांच्या हालचाली टिपल्या जातात. 

या कंट्रोल रूममधल्या हॉलमध्ये संशोधकांना प्रत्येक सहभागींच्या मेंदूच्या प्रतिमांचं निरीक्षण करता...\nमागील सामग्री खालीलप्रमाणे सारांशित केली जाऊ शकते:
जसजशी परीक्षेची तारीख जवळ येते, तसतसा अभ्यासाचा ताण आणि तो पूर्ण करण्यासाठी विद्यार्थ्यांचं जागरण वाढू लागतं. अगदी पेपरच्या आदल्या रात्री उशिरापर्यंत अनेक विद्यार्थी रट्टा मारत बसतात. आदल्या दिवशी केलेला अभ्यास लक्षात राहतो, त्याचा फायदा होतो, असा समज यामागे असतो. पण हे कितपत खरंय?