सामग्री: मराठी साहित्यात दुर्गा भागवतांच्या नावाला एक विशिष्ट वलय आहे. त्यांचं ललित लेखन असो वा संशोधकीय लिखाण दोन्ही प्रकारांना वाचक आणि समीक्षकांनी भरपूर दाद दिली. पण दुर्गाबाई म्हटलं तर एक गोष्ट प्रकर्षाने आठवते ती म्हणजे त्यांनी आणीबाणीला केलेला विरोध. 

आणीबाणीचा त्यांनी 'निषेध' केला आणि तो देखील तत्कालीन परराष्ट्र मंत्री यशवंतराव चव्हाण यांच्या उपस्थितीमध्ये. कराड इथं साहित्य संमेलनात नेमकं काय घडलं होतं ज्याची आठवण आजही साहित्यिक वर्तुळात काढली जाते? 

'ऐसपैस गप्पा: दुर्गाबाईंशी# या पुस्तकाच्या लेखिका प्रतिभा रानडे सांगतात की, कराडच्या साहित्य संमेलनात काय झालं याचा सविस्तर वृत्तांत दुर्गाबाईंनी मला सांगितला होता. तसंच ही गोष्ट मला त्यावेळी तिथं उपस्थित असलेल्या लोकांनी देखील सांगितली आहे. आणीबाणी म्हणून 1975ला साहित्य संमेलनाच्या निवडणुका झाल्याच नाहीत. मग साहित्य संमेलनच भरवायचं की नाही याची चर्चा सुरू झाली. जर साहित्य संमेलन झालं नाही तरी वेगळाच संदेश जाऊ शकतो म्हणून साहित्यिकांनी ते घ्यायचं ठरवलं. पण अध्यक्ष कोण राहील? शेवटी सर्वांनी एकमताने दुर्गा भागवत यांची निवड अध्यक्ष म्हणून केली आणि त्या अध्यक्ष बनल्या."  

दुर्गाबाईंनी आणीबाणीचा निषेध केला आणि तो देखील तत्कालीन परराष्ट्र मंत्री यशवंतराव चव्हाण यांच्या उपस्थितीमध्ये.

26 जून 1975 ला आणीबाणी जाहीर झाली होती आणि साहित्य संमेलन डिसेंबर 1975मध्ये होतं. संमेलनाच्या आधी काय झालं याबाबत दुर्गा भागवत यांनी त्यांच्या आठवले तसे या पुस्तकात सविस्तर सांगितले आहे.

त्या सांगतात, "आणीबाणीचे कार्य संपले तेव्हा आणीबाणी उठवण्यात यावी असं एक पत्रक साहित्यिकांतर्फे इंदिरा गांधी यांना देण्यात येणार होतं. त्या पत्रावर अंदाजे 200 साहित्यिकांनी सह्या केल्या होत्या. हे पत्र यशवंतराव चव्हाण यांना द्यावं असं ठरलं. आणीबाणी उठावी असं आम्हाला वाटत होतं, पण ती शासनाला विनंती करून नव्हे." 

या निवेदनावर दुर्गाबाईंनी सही करून ते यशवंतरावांच्या हाती द्यावे अशी सूचना त्यांना साहित्य समितीतल्या लोकांनी केली.

पण त्यावर दुर्गाबाई म्हणाल्या, "हे पत्र माझ्या मांडवात माझ्या हातून अगर कुणा प्रतिनिधीच्या हातून कुणालाही दिलं जाणार नाही. तुम्ही मांडवाबाहेर त्याची जी पाठवणी असेल ती करा."

आणि त्यांनी त्यांचा शब्द पाळला. आणीबाणीविरोधातला ठराव देखील मांडण्यात आला होता.

"खरी चिंता दुर्गाबाईंना...\nमागील सामग्री खालीलप्रमाणे सारांशित केली जाऊ शकते:
"लेखनावर एकदा बंधन आलं की लेखन मरतं. लेखन मेलं की विचार मरतात आणि विचार मेले की संस्कृती धोक्यात येते नि विकृतीला आरंभ होतो," असं म्हणणाऱ्या दुर्गा भागवतांचा आज जन्मदिन.