नाइट शिफ्टमध्ये काम करणाऱ्यांचं दुःख केवळ नाइट शिफ्टमध्ये काम करणाऱ्यांनाच कळू शकतं, असं बऱ्याचदा कानावर पडतं. पोलीस दल असो वा वैद्यकीय क्षेत्र असो की, कॉल सेंटरमध्ये काम करणारे कर्मचारी असोत या क्षेत्रातील बहुतेकांच्या वाट्याला नाइट शिफ्ट हमखास येते. त्यात जर 'रिलिव्हर' आला नाही तर त्या कर्मचाऱ्यांची स्थिती काय होते याबद्दल विचारूच नका. 

ट्रेसी लोस्कर या अलास्कामध्ये नर्सचं काम करतात. त्यांची शिफ्ट 16 तासांची असते. आठवड्यामध्ये त्यांना चार वेळा या शिफ्टमध्ये काम करावं लागतं. आणि असं काम त्या गेल्या 17 वर्षांपासून करत आहेत. 

"सुट्टीनंतर पहिल्या दिवशी मी कामावर जाते, तेव्हा मी जगज्जेती आहे असं मला वाटतं आणि आठवड्याच्या चौथ्या दिवशी मला वाटतं की आता बस्सं झालं. हे सगळं सोडून कुठं तरी निघून जावं," ट्रेसी सांगतात.

"मला रात्रीचं वातावरण आवडतं. सर्व काही शांत असतं. रस्त्यावर ट्रॅफिक नसतं, गजबजलेली दुकानं नसतात आणि काम अतिशय शांतपणे करता येतं," असं ट्रेसी म्हणतात.

"पण नाइट शिफ्टचे दुष्परिणाम देखील आहेत. रात्रीचं काम केल्यावर तुमची निरीक्षण क्षमता आणि आकलन क्षमता कमी होते असं जाणवतं. परिस्... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
थितीला प्रतिसाद देण्याची जी आपली क्षमता आहे ती जर कमी झाली तर? त्याने कामावर दुष्परिणाम होऊ शकतो," असं त्या म्हणतात. 

जगभरात लक्षावधी लोक नाइट शिफ्टमध्ये काम करतात. औद्योगिक देशांमध्ये अंदाजे 7-15 टक्के लोक रात्रीच्या वेळी काम करतात असं प्रिन्सटन युनिवर्सिटीनं केलेल्या सर्व्हेमध्ये म्हटलं आहे. 

जैविक घड्याळ (बायोलॉजिकल क्लॉक) बिघडल्यामुळं कर्करोगाचा धोका उत्पन्न होऊ शकतो, असा इशारा जागतिक आरोग्य संघटनेनं देऊनही रात्रपाळीमध्ये काम करणाऱ्यांची संख्या काही कमी होताना दिसत नाही. 

नाइट शिफ्टची प्रथा सुरू तरी केव्हा झाली? 

"थॉमस अल्वा एडिसननं विजेच्या दिव्याचा शोध लावला आणि मानवानं काळोखावर विजय मिळवला. पण सगळ्यांची 'झोप उडाली'. पहिला बळी गेला तो बिचाऱ्या झोपेचा," असं ऑक्सफर्डचे प्राध्यापक रसेल फॉस्टर म्हणतात. 

बायलॉजिकल क्लॉक म्हणजे काय? 

बायलॉजिकल क्लॉक हा शब्द आपल्याला नेहमी ऐकू येतो. पण या शब्दाचा नेमका अर्थ काय याचं उत्तर दिलं आहे ते फॉस्टर यांनी. ते म्हणतात, "आपल्या शरीरात खूप साऱ्या जैव-रासायनिक प्रक्रिया होत असतात. एका प्रक्रियेवर दुसरी प्रक्रिया अवलंबून असते."

जैविक घड्याळाचं काम नैसर्गिकरित्या सुरू असतं. त्यासाठी आपल्याला काही करावं लागत नाही. 

निसर्गानं आपल्या शरीराची जडणघडण अशी बनवली आहे की सर्वकाही आपोआपचं सुरळीत राहतं. त्यासाठी आपल्याला काही प्रयत्न करावे लागत नाहीत. पण खरा प्रश्न तेव्हाच निर्माण होतो जेव्हा यातील नियमितपणा जातो. 

फॉस्टर सांगतात, "गंमत अशी आहे की आपलं अंतर्गत जैविक घड्याळ हे बाह्य जगावर अवंलबून असतं. याचं कारण आहे दिवस आणि रात्रीचं चक्र."

अनादी काळापासून मनुष्य प्राणी हा रात्री झोपत आला आहे आणि दिवसा काम करत आला आहे. प्रकाशाच्या संपर्कात आल्यामुळं जैविक घड्याळावर परिणाम होतो. 

रात्रीच्या वेळी काम करणाऱ्यांचा प्रकाशाशी संपर्क कमी येतो. रात्री काम करून सकाळी घरी परतताना त्यांना लख्ख उजेडातून जावं लागतं. यामुळं बायलॉजिकल क्लॉकवर परिणाम होतो. 

तुम्ही रोज नाइट शिफ्ट करता की नाही हा प्रश्न नाही. काही आठवड्यांनंतर जरी तुम्ही नाइट शिफ्ट केलीत आणि लख्ख उजेड पडल्यानंतर घरी जाणार असाल तर तुम्हाला त्रास होणारचं. 

नाइट शिफ्टमुळं शरीरावर काय परिणाम होतो? 

फॉस्टर समजावून सांगतात, "तुमच्या शरीरात काही असे हार्मोन्स असतात, त्यांमुळं तुमचा 'स्ट्रेस अॅक्सिस' काम करू लागतो. ज्यावेळी प्रचंड...