सामग्री: पुष्पाबाई... त्यांना अनेकजण 'बाई'च म्हणत. अजूनही म्हणतात, ते त्यांच्या शिक्षकी पेशामुळे. पुढे बाई हे बिरुद अधिक गडद होत गेलं आणि स्थिरावत गेलं ते त्यांच्या विचारप्रवर्तक आणि मार्गदर्शक वृत्तीमुळे. 

मुंबईतील दादरच्या रुईया कॉलेजमध्ये पुष्पाबाईंनी मराठी विभागात अनेक वर्ष अध्यापन केलं. पण इंग्रजीसह इतर भाषांतरित फ्रेंच आणि साऊथ अमेरिकन साहित्याचा त्यांचा व्यासंग कायम राहिला.

बाई केवळ वर्गांच्या चार भिंतीत आणि अभ्यासक्रमातील पुस्तकातलं शिकवत राहिल्या का? यावर त्यांचे अनेक विद्यार्थी भरभरुन बोलतात. 

त्यांच्या विद्यार्थिनी असलेल्या आकाशवाणीच्या माजी अधिकारी मेधा कुलकर्णी सांगतात, "कॉलेजच्या वर्षांमध्ये परीक्षेत उत्तम मार्क्स मिळवण्यापलिकडचं आयुष्यभर सोबत राहिल असं संचित बाईंनी दिलं. मला आठवतंय, बाई 'संगीत शारदा' नाटक शिकवत होत्या. तेव्हा त्यांनी स्त्रियांसोबत होणारा लिंगभेदभावाचा इतिहास उलगडून सांगणं असो की मराठी वाङमय त्याच्या सामाजिक चौकटीसह शिकवणं असो.. हे बाईंनी केलं."

मेधा कुलकर्णी यांनी 'लढे आणि तिढे, चिकित्सक गप्पा... पुष्पाबाईंशी' हे मुलाखतीवर आधारित पुस्तक लिहिलंय. त्यात बाईंचं चिकित्सक व्यक्तिमत्व उलगडायला मदत होते.

सुती साडी, साधं राहणीमान स्वीकारण्यामागे पुष्पाबाईंच्या घरातले गांधीवादी संस्कार कारणीभूत ठरले. पण त्या स्वतःला कधी गांधीवादी म्हणवून घेत नसत. सरकार कुटुंबात जन्म झालेल्या बाईंचे आजोबा प्रार्थना समाजाचे कट्टर कार्यकर्ते होते. 

देवधर्माला प्रखर विरोध आणि दुसरीकडे देव-धर्म पाळणं त्यामुळे वाद-प्रतिवाद असं घरातलं वातावरण. तर त्यांचे वडील प्रभाकर सरकार आणि सुनंदा सरकार पुस्तकवेडे होते. इतके की सणासुदीला एकवेळ कपडे नसले तरी चालतील पण पुस्तक द्यायची पद्धत होती, असं बाई सांगत.

स्वातंत्र्यपूर्व काळातून पुढे स्वतंत्र भारतात वेगवेगळ्या राजकीय, सामाजिक मुशीतून साहित्य, कला-संस्कृती आकार घेत होती. तोपर्यंत मुंबईतल्या सांस्कृतिक विश्वाबाहेर त्यांचा परिचय झाला नव्हता.

प्राध्यापक म्हणून रुईया कॉलेजमध्ये रुजू झाल्या होत्या. प्राध्यापक आणि दूरदर्शनचे माजी वृत्तनिवेदक अनंत भावे यांच्याशी त्यांनी विवाह केला. या दांपत्याने जाणीवपूर्वक आपल्या आयुष्यात सुती कपड्यांचा पुरस्कार केला.

विद्यार्थी चळवळीच्या निमित्ताने त्या मराठवाडा आणि नंदूरबारशी जोडल्या गेल्या.  मराठवाड्यात नाट्यचळवळीला प्रोत्साहन देण्यासाठी...\nमागील सामग्री खालीलप्रमाणे सारांशित केली जाऊ शकते:
ज्येष्ठ लोकशाहीवादी कार्यकर्त्या, कृतीशील विचारवंत, समीक्षक आणि निर्भिड वक्त्या डॉ. पुष्पा भावे यांचं वयाच्या 81व्या वर्षी निधन झालं. आणीबाणीनंतरच्या राजकीय जाणीवांचा जागर आपल्या विचार आणि कृतीतून करणाऱ्या पुष्पाताईंनी महाराष्ट्रातल्या शोषणाविरोधातल्या आंदोलनात आणि मानवतावादी लढ्यांमध्ये हिरीरीने भाग घेतला, प्रसंगी नेतृत्वही केलं. त्यांचं योगदान सांगणारा हा लेख.