इंग्लंडचे माजी पंतप्रधान विन्स्टन चर्चिल.

दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान कठीण कालखंडात इंग्लंडला नाझींच्या जर्मनीवर विजय मिळवून देण्यात चर्चिल यांच्या नेतृत्त्वाची भूमिका निर्णायक ठरली होती. 

2002 मध्ये इंग्लंडमध्ये घेण्यात आलेल्या सर्वेक्षणानुसार सर्वश्रेष्ठ ब्रिटिश म्हणून चर्चिल यांनी साहित्यिक शेक्सपीअर, समाजशास्त्रज्ज्ञ चार्ल्स डार्विन आणि अभियंते ब्रुनेल यांना मागे टाकलं. 

मात्र 70 वर्षांच्या कारकीर्दीत चर्चिल यांच्या आयुष्यात अनेक वादग्रस्त  घडल्या. 

चर्चिल यांचं व्यक्तिमत्व गुंतागुंतीचं होतं. त्यांच्या आयुष्याला विरोधाभासी किनार होती आणि त्याचवेळी समकालीनांच्या तुलनेत त्यांचं व्यक्तिमत्व भव्य भासतं असं चर्चिल अर्काइव्ह सेंटरचे संचालक अॅलन पॅकवूड यांनी सांगितलं. 

बंगाल दुष्काळ

ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली असणाऱ्या भारतात 1943 साली बंगालच्या उत्तरपूर्व प्रांतात भयंकर दुष्काळ पडला होता. जपाननं म्यानमारचं अधिग्रहण केल्याच्या पार्श्वभूमीवर हा दुष्काळ पडला होता. 

या जीवघेण्या दुष्काळात तीन दशलक्ष नागरिकांनी प्राण गमावले. या दुष्काळाच्या वेळी चर्चिल यांनी अवलंबलेलं धोरण टीकेचं लक्ष्य ठर... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
लं होतं. 

भारताची गव्हाची मागणी चर्चिल यांनी फेटाळून लावली. मात्र त्याचवेळी तांदुळाच्या निर्यातीवर आम्ही कसा भर दिला हे चर्चिल ठसवत राहिले असं 'चर्चिल सिक्रेट वॉर' पुस्तकाच्या लेखिका मधुश्री मुखर्जी यांनी सांगितलं. 

बंगाल दुष्काळाचं प्रातिनिधिक छायाचित्र.

"सुटका करण्यात आलेल्या युरोपियन नागरिकांसाठी मोठ्या प्रमाणावर गव्हाचा साठा करण्यात यावा अशी मागणी युद्धविषयक कॅबिनेटनं केली होती. भारतातले नागरिक दुष्काळानं होरपळून निघत असताना 1,70,000 किलो ऑस्ट्रेलियन गहू भारताला न देता युरोपीयन समुदायाच्या भविष्यासाठी साठवणूक म्हणून जमा करण्यात आला," 2010 मध्ये प्रकाशित झालेल्या या पुस्तकाच्या अनावरणप्रसंगी मुखर्जी यांनी ही माहिती दिली होती. 

चर्चिल यांनी या दुष्काळाचं खापर भारतीयांवरच फोडलं होतं. भारताची लोकसंख्या सश्यांप्रमाणे भसाभस वाढते आहे, अशी खोचक टिप्पणीही चर्चिल यांनी केली होती. 

"चर्चिल यांच्या कारकीर्दीला लागलेल्या मोठ्या कलंकांपैकी हा एक कलंक आहे. दुष्काळाच्या प्रश्नाचं गांभीर्य चर्चिल यांना पटवून देणं कठीण होतं. युरोपात जर्मनीशी सुरू असलेल्या लढाईदरम्यान भारतातल्या दुष्काळाचा प्रश्न तीव्र झाला होता. चर्चिल यांना हा प्रश्न अडथळा वाटला. म्हणूनच या प्रश्नाकडे लक्ष देऊन युद्धविषयक गोष्टींना बाजूला सारावं असं त्यांना वाटलं नाही," असं 'चर्चिल एम्पायर'चे लेखक टोये यांनी सांगितलं. 

"'चर्चिल द्रष्टे आहेत आणि त्यांना भविष्याची जाण आहे असं म्हटलं जातं असे," असं 'चर्चिल: द एन्ड ऑफ ग्लोरी' पुस्तकाचे लेखक जॉन चार्मले यांनी सांगितलं.

"मात्र बंगाल दुष्काळाच्या वेळी चर्चिल यांचं धोरण फसलं. दुष्काळाचं संकट भयंकर होतं आणि त्याकडे जागतिक महायुद्धाच्या संदर्भात पाहणं आवश्यक होते," असं पॅकवूड यांनी स्पष्ट केलं. 

जागतिक स्तरावर सुरू असलेल्या युद्धात चर्चिल यांचा सहभाग होता. अशावेळी प्राधान्यक्रम आणि मागणी यांच्यात समतोल राखणं अवघड असतं. परिस्थिती सातत्यानं बदलून गुंतागुंतीची होत होती. आणि प्रत्येकवेळी चर्चिल यांची भूमिका अचूकच असेल असं नाही. 

'गांधी अँड चर्चिल' या पुस्तकाचे लेखक हरमन यांच्या मते चर्चिल यांच्याविना दुष्काळाचं संकट अधिक गहिरं झालं असतं. दुष्काळाची व्याप्ती लक्षात आल्यानंतर चर्चिल आणि त्यांच्या नेतृत्वाखालील कॅबिनेटनं युद्ध सुरू असताना देखील दुष्काळाची झळ पोहोचणाऱ्या प्रत्येकाला मदत मिळेल याची काळजी घेतली....