YouTube पोस्ट समाप्त, 1

"38व्या वर्षी जर भारतामध्ये पी.एचडी धारकाला नोकरी मिळत नसेल, तर देशाचं आणि राज्याचं भविष्य काय आहे, हे प्रश्नचिन्ह तर आहेच." 

अगदी नेमक्या शब्दांत चंद्रकांत गजभारे बेरोजगारीच्या परिणामांविषयी बोलतात. नांदेडमध्ये राहणारे गजभारे जवळपास पंधरा वर्षांपासून स्थिर नोकरीच्या शोधात आहेत. त्यांनी समाजशास्त्र विषयात एम.ए. केलं होतं आणि मग दोनदा प्राध्यापकीसाठीची नेट परीक्षाही दिली. 

सध्या ते पी.एच.डीच्या अखेरच्या टप्प्यात आहेत. पण अजूनही त्यांना पुरेसा पगार देईल अशी कायमस्वरुपी नोकरी मिळालेली नाही. 

चंद्रकांत सध्या नांदेडमध्येच सकाळी अध्यापनाचं काम करतात, पण त्यातून पुरेसं उत्पन्न मिळत नाही, म्हणून त्यांनी वेगळ्या पर्यायांचाही विचार केला. बाहेरच्या शहरांतही नोकरीचा शोध घेतला, पण तुटपुंज्या पगारात तिथं राहणं परवडणारं नाही, म्हणून अखेर हॉटेलमध्ये पडेल ते काम केलं, तर आता ते रोज दुपारच्या वेळेत शहरात रिक्षा चालवतात. 

"आमच्यासारख्या लोकांचा जगण्याचा एकमेव आधार म्हणजे शिक्षण हाच आहे. त्या प्रकारचं शिक्षण घेतलं, पण शिक्षणाशी संबंधित काम मिळत नाही. मग दुसऱ्या शहरात जाऊन खाजग... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
ी कंपनीत किंवा हॉटेलमध्ये काम करण्यापेक्षा आपल्या शहरात करावं म्हणून हा पर्याय निवडला." 

सायली भरड मुलींना नोकरी शोधताना भेडसावणाऱ्या समस्यांविषयी सांगते.

उच्चशिक्षणानंतरही नोकरी किंवा उद्योगासाठी झगडावं लागणारे चंद्रकांत गजभारे हे एकटेच नाहीत. नांदेडच्या युवकांशी बोलल्यावर, इथे बेरोजगारीचा प्रश्न किती मोठा आहे आणि त्याचं स्वरूप कसं वेगवेगळं आहे हे समोर येतं. 

सरकारी नोकरीकडे तरुणांचा कल

नांदेडमध्ये शिक्षणासाठी येणारे बहुतांश तरुण आसपासच्या ग्रामीण भागातून येतात. त्यातील अनेकांचा कल स्थिर सरकारी नोकरीकडे दिसून येतो. त्यासाठी काही वर्ष वाट पाहण्याचीही त्यांची तयारी आहे.   

"खासगी क्षेत्रात गेलं, तर पहिल्यांदा विचारतात, तुमच्याकडे अनुभव आहे का? तिथेसुद्धा अनुभव नसल्याने नोकरीसाठी प्राधान्य मिळत नाही." पंकजकुमार सोनकांबळी आपण सरकारी नोकरीसाठी का प्रयत्न करतो आहोत याचं उत्तर देतात. 

कॉम्प्युटर सायन्समधली पदवी, स्टेनोग्राफर आणि इलेक्ट्रिशियन म्हणून घेतलेलं ट्रेनिंग पुरेसं नसल्याचं ते सांगतात. 

"आम्हाला आताच्या काळातच पदवी घेताना C, C++, Oracle यां संगणकाच्या भाषांचं ट्रेनिंग दिलं आहे. पण या भाषा केव्हाच कालबाह्य झाल्या आहेत. नोकरी मागायला गेलं, तर सध्या चलतीत असलेल्या अँड्रॉईड, जावाविषयी ट्रेनिंग घेतलंय का म्हणून विचारतात. माझी आर्थिक परिस्थिती बरी नसल्यानं मी बाहेरून ते शिक्षण घेऊ शकलो नाही."

BCA पदवी घेतल्या भूषण कांबळे यांनाही असाच अनुभव आला आहे. त्यांनी शिक्षण व्यवस्थेवरही प्रश्नचिन्ह उभं केलं आहे. "हे अद्ययावत ज्ञान आम्हाला पदवी घेतानाच मिळालं असतं, तर नोकरीच्या बाजारात आम्हाला किंमत मिळाली असती. बाहेरून वेगळं प्रशिक्षण घेणं सर्वांनाच परवडत नाही," 

अद्यावत शिक्षण न मिळाल्यामुळे आम्हाला नोकरीच्या बाजारात किंमत नाही असं भूषण काळे म्हणतात.

शिक्षण आणि सरकारी नोकरीत संविधानानं आरक्षण दिलं असलं तरी त्याचा फायदा होत नाही, असंही भूषण नमूद करतात. "रिझर्वेशनमुळे नोकरी असा गोड गैरसमज आहे, पण ते नाहीये तसं. आरक्षण असलं तरी मेहनत करावी लागतेच. दारिद्र्य निर्मूलनाचा कार्यक्रम आणि आरक्षण हे वेगवेगळे मुद्दे आहेत."

उच्चशिक्षित मुलींसमोरची समस्या आणखीनंच वेगळी आहे. आजही अनेक ठिकाणी मुलींना नोकरी करताना बंधनं येतात असं सायली भरडला वाटतं. ती सध्या शासकीय नोकरीसाठी परिक्षांची तयारी करते आहे. 

"गाव सोडून दुसरीकडे...