सुनंदा मांदळे: जेमतेम शिक्षण, पदरात मुलगी, हक्काच्या जमिनीसाठी एकटीनं लढा देणारी 'स्कूटीवाली बाई'\nसुनंदा मांदळे

पुण्याकडून राजगुरूनगर गेल्यावर एक फाटा फुटतो आणि तुम्ही पाबळच्या रस्त्याला लागता. तिथून पुढे लोणी आणि आणखी 5-6 किलोमीटर पुढे गेलं की लहानसं गाव संविदणे. पावसाळ्यामुळे हिरवंगार झालेलं आणि टुमदार. 

त्या गावात शिरताना आम्हाला सुनंदा मांदळे दिसल्या. आपली गाडी स्टॅण्डला लावून कोणा व्यक्तीला काहीतरी लिहून देत होत्या. काहीतरी सरकारी काम असावं नक्कीच. आम्हाला पाहाताच हात हलवला आणि त्यांच्या मागे येण्याची खूण केली. थोडं पुढे गेल्यावर सुनंदाताईंचं घर आणि मागच्या बाजूला जमीन. 

ही आणि दुसऱ्या भागात असणाऱ्या जमिनीसाठी त्यांनी जवळपास 18 वर्षं लढा दिला. तो अजूनही चालूच आहे. पण सुनंदाताईंचं ऐकाल तर 'एकटी बाई सगळ्यांना पुरून उरली' हेच या लढ्याचं फलित, याचं यश. 

सुनंदा यांचं लग्न 16-17 व्या वर्षींच झालं. पण लवकरच त्यांना सासरी त्रास व्हायला लागला. तिथे राहाणं मुश्कील झालं त्यामुळे त्या माहेरी परत आल्या. "माझ्या सासऱ्यांची माझ्यावर वाईट नजर होती, माझ्या नवऱ्याला माझी पर्वा नव्हती. तिथे जगता येत नव्हतं मला," त्या सांगतात. 

सुनंदा माहेरी परतल्या तेव्हा त्यांच्या पोटात दीड महिन्याचं बाळ वाढत होतं. या बाळाला एकटीने वाढवायचा निर्णय त्यांनी घेतला. त्या आईसोबत इतरांच्या शेतात मजुरी करायला जाऊ लागल्या. यासगळ्यांत त्यांना आधार होता त्यांच्या वडिलांचा. पण 2005 साली हा आधार पण तुटला. त्यांच्या वडिलांचं निधन झालं. 

"पदरात मुलगी, घरात एक सख्खी आणि एक सावत्र अशा दोन आया आणि वयाने खूप लहान असणारा भाऊ. मला कळतंच नव्हतं काय करावं, कुठे जावं. असं वाटलं आता आपलं सगळं संपलं," सुनंदा त्या कठीण दिवसांविषयी सांगतात. 

आपल्या हक्काच्या जमिनीसाठी कायदेशीर लढाई लढणाऱ्या सुनंदा मांदळे

वडिलांच्या मृत्यूचं दुःख कमी होतं की का त्यांच्यासमोर आणखी एक संकट उभं राहिलं. "माझ्या वडिलांच्या वाटणीची जमीन चुलत्यांच्या नावे लागली होती. वडिलांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या दहाव्याच्या दिवशीच चुलत भावांनी माझ्याशी भांडण उकरून काढलं आणि आमची जमीन द्यायला नकार दिला. आमची जमीन गेली असती तर आम्हाला जगायला काही मार्गच उरला नसता. मला अजूनही त्या लोकांचे शब्द आठवतात, ते म्हणाले होते... तुझी जमीन आहे ना, मग कायद्याने घेऊन दाखव," सुनंदा यांच्या डोळ्यापुढे भूतकाळ स्पष्ट उभा राहिलेला दिसतो. 

या घटनेनंतर सुनंदा कोलमडून पडल्या. 'कायदा' या शब्दानेच इतक्या घाबरल्या...\n\ntl;dr:
शहाण्या माणसाने कोर्टाची पायरी चढू नये म्हणतात, पण शहाण्या बाईचं काय? मुळातच कोर्टकज्जे हे बायकांचं काम नाही, असं आजही समजलं जातं. मग जवळपास 18 वर्षांपूर्वी एकट्या बाईने, कोणाचाही आधार नसताना, शालेय शिक्षण नसताना आपल्या हक्काची जमीन झगडून परत मिळवायचं ठरवलं तेव्हा तिला कोणकोणत्या दिव्यांमधून जावं लागलं असेल? ही त्याचीच कहाणी.