...ंचा भर असे. त्यामुळेच ते कुणाचीही भीड न बाळगता राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय विषयांवर आपलं मत प्रदर्शित करत असत.

त्याचं एक उदाहरण म्हणजे भारतानं अमेरिकेसोबत अणुकरार करून आपलं सार्वभौमत्व गहाण ठेवण्याच्या 50 वर्षंआधी ते ठामपणे म्हणाले होते, 'फक्त आधुनिक दिसावं म्हणून अणुऊर्जेवर पैसे उधळणं हे भारतासारख्या गरीब देशाला न परवडण्यासारखं आहे.' त्याऐवजी भारतानं ऊर्जेचा दुसरा पर्याय म्हणून सौरऊर्जेवर भर द्यावा अशी भूमिका ते सातत्यानं मांडत होते. 

नाणेशास्त्रातलं निराळं कार्य

कोसंबी यांना 'प्रबोधनकालीन व... उर्वरित लेख लिहा:
ल्या परिस्थितीच्या परिप्रेक्ष्यातून समजून घ्यायला हवं असं ते म्हणत. 

ते म्हणत, समाजातल्या महान कवींनी फक्त महत्त्वपूर्ण वर्गाची स्थिती आणि आकांक्षा काय आहेत ते व्यक्त करू नये तर कलाकाराने आपल्या वर्गाचं बंधन तोडून पूर्णपणे व्यक्त व्हावं.

संस्कृत आणि साहित्यावर त्यांची जी वक्तव्य प्रक्षोभक म्हणून गाजली ती वर्गसंघर्षाशी संबंधित होती. याचं उदाहरण म्हणून आपण त्यांनी भातृहारी आणि विद्याकार यांच्या कार्यासंदर्भात जी विधानं केली आहेत ती पाहू शकतो. 

ज्या प्रमाणे त्यांनी नाणेशास्त्र आणि साहित्याच्या विश्लेषणाचं महत्त्व पटवून दिलं. त्याचप्रमाणे त्यांना भारतीय इतिहासाच्या पुनर्मांडणीसाठी पुरातत्त्व विभागाचं महत्त्वदेखील पटलं होतं. त्यांनी या क्षेत्रात देखील महत्त्वपूर्ण योगदान दिलं. 

पुणे जिल्ह्यातल्या पुरातत्त्वीय वैशिष्ट्य असलेल्या पाषाणांचा त्यांनी अभ्यास केला. त्याच बरोबर त्यांनी पुरातत्त्वीय वैशिष्ट्य असलेल्या छोट्या दगडांचा संग्रह केला.

त्यांच्या निरीक्षणाच्या आधारावर त्यांनी प्राचीन काळातील राहणीमान, दक्षिण आणि मध्य भारतातील प्रागैतिहासिक काळातील संबंध याची निरीक्षण मांडली. 

त्यांनी केलेल्या प्रयत्नांमुळेच प्राचीन काळातील व्यापारी रस्ते, कुडा येथील बौद्धकालीन गुहा आणि पुरातन शिलालेख सापडले. त्यांनी आपल्या पुस्तकात त्याबाबतची निरीक्षणं मांडली आहेत. 

त्यांनी पुरातत्त्वांचा अभ्यास पन्नास वर्षांपूर्वी केला होता. त्यामुळे साहजिकच त्यांचे काही निष्कर्ष आता कालबाह्य, सदोष आणि आता मान्य करता न येण्याजोगे वाटत आहेत. 

त्यांनी ऐतिहासिक भौतिकवादाचं ज्ञान आणि आंतरशाखीय विद्याभ्यासाची सांगड घातली. त्यांनी भारतीय इतिहास आणि संस्कृतीचा विविध अंगांनी अभ्यास करून संशोधन केलं. 1940 नंतर त्यांनी शंभरहून अधिक संशोधनात्मक लेख लिहिले. 

पारंपरिक इतिहास लेखनाला छेद

त्यांच्या या लेखांचा संग्रह भारतीय इतिहासाचा अभ्यास (1956), पुराणकथा आणि वास्तव (1962), प्राचीन भारतातील संस्कृती आणि नागरी जीवन (1965) या तीन पुस्तकात आहे. 

त्यांची शैली परिणामकारक होती, कधीकधी ती बोचरी देखील होती. त्या काळात इतिहासलेखन प्रामुख्यानं वसाहतवादी मानसिकतेमध्ये आणि भूतकाळातील राष्ट्रवादी उदात्तीकरणाच्या साच्यात अडकलेलं होतं. 

त्यांचं कार्य हे दोन्ही बाजूंकडे झुकणारं नव्हतं. त्यांच्या कार्यामुळं भारतीय इतिहासलेखनातला साचलेपणा दूर झाला आणि ते प्रवाही...