...ऱ्यांवरचा दबाव वाढत होता. 

फाळणीनंतर दोन्ही देशातल्या अनेक स्त्रिया गायब झाल्या.

'टॉर्न फ्रॉम द रुट्स: अ पार्टिशन मेमॉयर' या पुस्तकात कमल पटेल यांनी त्यावेळच्या स्त्रियांच्या अवस्थेचं वर्णन केलं आहे. फळांच्या अदलाबदलीप्रमाणे महिलांची अदलाबदली होते असं त्यांनी या ऑपरेशनचं वर्णन केलं आहे.

या पुस्तकाच्या प्रकाशक रितू मेनन यांनीही भूमिका मांडली. कमला पटेल यांनी सुटका करून आणलेल्या स्त्रियांना निर्वासितांच्या छावणीतून पळून जाण्यात मदत केली. 

जेणेकरून या स्त्रिया ज्या ठिकाणहून सुटका झाली आहे तिथे ... उर्वरित लेख लिहा:
ी कमल पटेल तातडीने निघाल्या. मात्र तोपर्यंत तिकडचं चित्र पूर्णत: बदललं होतं. इस्मतचं बोलणं आणि कपडे दोन्ही बदललं होतं. 

इस्मत हात उंचावून रोखून म्हणाली, या स्त्रियांनीच मला पाकिस्तानला येऊ दिलं नाही. मी वारंवार विनंती केल्यावरही मला इकडे येऊ दिलं गेलं नाही. 

जीतूचं नाव ऐकताच तिचा तिळपापड झाला. त्या गद्दार माणसाचं मी तोंडही पाहू इच्छित नाही. माझ्यात ताकद असती तर त्याचे तुकडे तुकडे केले करून कुत्र्यांना खायला दिले असते. 

पाकिस्तानाला परतल्यानंतर इस्मतचं वागणं आणि कपडेही बदलले.

इस्मतचं बोलणं जीतूच्या कानावर पोहोचलं आणि तो तातडीने लाहोरला पोहोचला. इस्मतवर आईवडिलांचा दबाव आहे. मी बरोबर असतो तर ती असं बोललंच नसती असं जीतू म्हणाला. 

जीतू तिथे पोहोचेपर्यंत इस्मतचे घरचे तिथून गायब झाले होते. 

लाहोरमध्ये जीवाला धोका असूनही जीतूने इस्मतला शोधण्याचे सगळे प्रयत्न केले. 

कमला पटेल यांनी त्याला अनेकदा समजावलं. फाळणीचा हिंसाचार शमला नव्हता. 

जीतू म्हणाला, 'माझं आयुष्य बरबाद झालं आहे. मी मेलो तरी काय फरक पडणार आहे? '.

जीतूचं आयु्ष्य उद्ध्वस्त झालं

प्रचंड पैसा खर्च झाला. जीतूला क्षयरोग झाला. 

पाच वर्षानंतर कमला पटेल यांनी जीतूला शेवटचं पाहिलं तेव्हा तो अगदी कृश झाला होता. चेहरा पिवळा पडला होता. तो अगदी एकटा पडला होता. 

हे वाचलंत का? 

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम,  यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)