लेखनाचं वळण कायमचं बदलून टाकणारं स्वस्तातलं 'बॉल-पेन'\nगिम्बेल्स डिपार्टमेन्ट स्टोअरच्या न्यूयॉर्क शाखेने 29 ऑक्टोबर 1945 रोजी एक नवीन उत्पादन बाजारात आणलं. त्याच धर्तीवर नंतर अब्जावधी उत्पादनं निर्माण झाली.

गिम्बेल्सने पहिल्यांदाच नवीन प्रकारचं शाईचं पेन विक्रीला ठेवलं. या पेनाच्या रचनेकरिता काही दशकं खर्च झाली होती. 'रेनॉल्ड्स इंटरनॅशनल पेन कंपनी'ने तयार केलेल्या या पेनांमुळे फाउंटन पेन वापरणाऱ्यांची गैरसोय दूर होणार होती- शाई गळणं, डाग पडणं, अशा अडचणी संपुष्टात येणार होत्या.

या नवीन बॉल-पॉइंट पेनांमध्ये विशेष घट्ट प्रकारची शाई वापरण्यात आली होती, ती सुकायचीही लवकर आणि तिचे डागही पडायचे नाहीत. अत्यंत कळीचा ठरलेला निबजवळचा फिरता छोटासा बॉल- आणि गुरुत्वशक्ती, यामुळे शाई सतत व स्थिरपणे बाहेर येणं शक्य झालं आणि कागदावर शाईचे भरीव डागही उमटायचे नाहीत.

असं हे नवीन बॉल-पेन वापरताना स्वच्छ राहायचं आणि त्याचा वापर सोयीस्करही होता. पण ते स्वस्त मात्र नव्हतं.

रेनॉल्ड्सच्या या बॉल-पेनाची किंमत 12.50 डॉलर इतकी होती- 2020 सालच्या चलनामध्ये त्याचा हिशेब केला तर 180 डॉलरांहून अधिक होईल. आज आपण एकगठ्ठा पेन विकत घ्यायला गेलो, तर इतक्याच रकमेत एक हजारांहून अधिक बॉल-पेन मिळतील.

अमेरिकेत विक्री झालेलं हे पहिलं बॉल-पेन असलं, तरी हे काही पहिलंवहिलं बॉल-पॉइंट पेन नव्हतं. अमेरिकेतलं पेन तयार करणाऱ्या कंपनीचे अध्यक्ष व्यावसायिक कामासाठी दक्षिण अमेरिकेला गेले असताना, त्यांना अशा प्रकारचं एक पेन तिथे दिसलं होतं. 

पण त्यात केलेल्या बदलांमुळे पूर्ण सामर्थ्यानिशी हे पेन वापरात येणं शक्य झालं. अर्थातच प्लास्टिकचा वाढता वापर आणि विपुल उत्पादनासाठी आवश्यक पायाभूत सुविधा यांसारख्या बाह्य घटकांचा उदयही बॉल-पेनांच्या या क्रांतिकारी डिझाइनला पूरक ठरला.

मोठी झेप आणि मग परत शांतता

बॉल-पेनाच्या निर्मितीचं श्रेय सर्वसाधारणतः हंगेरियन-अर्जेन्टिनियन शोधक लास्लो बायरो यांना दिलं जातं. आधुनिक बॉल-पॉइंट पेनांना सामावून घेणारा शब्दही त्यांच्याच नावावरून आलेला आहे. पण वास्तविक या पेनांचा उदय याहून बराच आधी झाला.

जॉन जे. लाऊड या अमेरिकी व्यक्तीने 1888 साली बॉल-पेनाचं पहिलं पेटंट घेतलं होतं. अमेरिकन वकील असलेले लाऊड अशा प्रकारच्या शोधांमध्ये अधूनमधून रस घेत असत. कागदासोबतच लाकूड आणि चामडं यांसारख्या खडबडीत सामग्रीवरही लिहू शकेल असं शाईचं पेन त्यांना हवं होतं. खोबणीत बसेल असा फिरता छोटा पोलादी बॉल शोधून...\n\ntl;dr:
पूर्वी फाउंटन पेन वैशिष्ट्यपूर्ण ढंगासाठी ओळखले जात, पण ते हाताळायला अवघड आणि वापरायला गैरसोयीचे होते. त्यांची जागा घेण्यासाठी अवतरलेले बॉल-पेन म्हणजे विलक्षण प्रतिभाशक्तीचा नमुना होता. शिवाय, विपुल उत्पादनाच्या युगाशी त्यांची अचूक सांगड बसली.