भारत आणि पाकिस्तानमधल्या विद्यार्थ्यांना एकमेकांच्या संस्कृतीची ओळख व्हावी म्हणून हा उपक्रम दिल्लीच्या Routes2Roots संस्थेने 2010 साली सुरू केला.

वर्षभरापूर्वीच त्यांची ओळख झाली होती. ऋषिकेश इकडे मुंबईत अनुयोग विद्यालयात शिकत होता तर समिउल्ला तिकडे लाहोर ग्रामर स्कूलमध्ये.

शाळेत शिकत असताना दोघंही पत्रांच्या माध्यमातून एकमेकांना ओळखू लागले. आणि नववीत शिकणाऱ्या ऋषिकेशला सीमेपलीकडे 'पेन फ्रेंड' मिळाला. त्यांच्या पत्रांमधल्या एक-एक शब्दामधून, त्यातल्या भावनांमधून इकडच्या शाळकरी मुलाच्या मनातला 'पाकिस्तान' आणि सीमेपलीकडच्या मुलाच्या मनातला 'भारत' नव्याने आकार घेत होता.

पाकिस्तानात वडापाव?

पहिलं पत्र ऋषिकेशने लिहिलं. पत्रातून त्याने स्वत:ची ओळख करून दिली. मग समिउल्लाचं उत्तर आलं. त्यानेही स्वत:ची ओळख, घरी कोण कोण असतं, याविषयी लिहिलं. खाणं, सण, खेळ, छंद अशा वेगवेगळ्या विषयांवर लिहीत मैत्रीचा सिलसिला सुरू झाला.

पत्रांतून ऋषिकेश गेटवे ऑफ इंडिया, मंदिर आणि मुंबईबद्दल फोटोसह माहिती शेअर केली जायची. विचारलेल्या प्रश्नांना उत्तर देत तिकडून पुढचं पत्र यायचं 'डिअर फ्रेंड...'. त्यात लाहोर किल्ल... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
ा, बादशाही मशिदीबद्दल लिहिलेलं असायचं. फैज अहमद फैजची ओळखही त्याने ऋषिकेशला पत्रातून करून दिली. 

'पाकिस्तानात वडापाव मिळतो का?' इथपासून 'तुमचासुद्धा राष्ट्रीय खेळ हॉकीच आहे?' असे प्रश्न पत्रातून विचारले गेले.

2016 साली पत्रांची ही देवाण-घेवाण सुरू झाली आणि 2017 साली ठरलं की ऋषिकेश आपल्या डिअर फ्रेंडला प्रत्यक्षात भेटणार. लाहोरला जायची संधी चालून आली. मित्राला भेटण्याची उत्सुकता तर होतीच पण ऋषिकेशला खुणावत होतं ते त्या पत्रांमधून भेटलेलं लाहोर शहर. तिथली संस्कृती, तिथल्या ऐतिहासिक वास्तू. 

शाळेतल्या मुलांनी आपल्या पेन फ्रेंड्सना लिहिलेली पोस्टकार्ड्स

चौथ्या पत्रात समिउल्लाने विचारलं की, "तू मला मुंबईहून काय भेट आणशील?"

ऋषिकेशने त्याच्या बाबांना विचारलं की काय नेऊ?. त्यांनी पठाणी सूट भेट देऊ सुचवलं. आणि लागलीच जवळच्या अब्बास टेलरकडून दोन पठाणी सूट शिवून घेण्यात आले. एक समिउल्लासाठी आणि दुसरा ऋषिकेशसाठी. 

लाहोरला जायची इच्छा तर होती, त्यासाठी आधी पासपोर्ट आणि मग व्हिसाचे सोपस्कारही पार पाडावे लागणार होते. सगळं सुरळित झालं. तिकिटंही काढली गेली. पण अचानक ठरलेला प्लॅन रद्द करावा लागला.

आपल्या मित्राला भेटण्याचं आणि पत्रातून कळलेला पाकिस्तान बघण्याचं ऋषिकेशचं स्वप्न अर्धवटच राहिलं.

पत्र लिहिण्याच्या उपक्रमातील अनुयोग शाळेचे विद्यार्थी

ऋषिकेशसारख्या अनुयोग शाळेतल्या जवळपास 212 मुला-मुलींनी सीमेपलीकडच्या आपल्या 'पेन फ्रेंड्स'ना पत्रं लिहिली. अशी जवळपास वर्षभरात हजारच्या आसपास पत्रांची देवाणघेवाण झाली.

त्यांना पत्रांमधून भेटलेला पाकिस्तान हा फाळणी आणि इतिहासाच्या पुस्तकातून दिसणाऱ्या पाकिस्तानपेक्षा वेगळा देश दिसला. ते शक्य झालं 'Exchange For Change' या उपक्रमामुळे.

या उपक्रमाविषयी अनुयोग शाळेतल्या शिक्षिका मनिषा घेवडे सांगतात- "दोन्ही देशांमध्ये हिंदी चांगली कळत असली तरी पत्र लिहिण्याची भाषा इंग्रजी निवडावी लागली, कारण इकडे देवनागरी आणि तिकडे उर्दू लिपी आहे. पण ही पत्र लिहिणं त्यांच्यासाठी सोपं नव्हतं. आम्ही शिक्षक त्यांना विचार करायला मदत करायचो, पण प्रश्न मुलांचेच असायचे. आणि तेच स्वत: उत्साहात पत्र लिहायचे, पुढच्या पत्राची वाटही पाहायचे."

पत्रातून ओळख झाल्यावर उपक्रमातला पुढचा टप्पा होता प्रत्यक्ष भेटीचा. 'पेन फ्रेंड' झालेल्या काही मुलां-मुलींनी लाहोरला जाण्याची  तयारी केली. पण त्यांचे पालक तयार होत...