सोलापूर जिल्ह्यातील करमाळा तालुक्यात राहणाऱ्या स्वाती (नाव बदललं आहे) या 13 वर्षाच्या निरागस मुलीचे हे शब्द. ग्रामीण भागातील हे भीषण वास्तव नजरेआड करता येणार नाही.

महाराष्ट्रातील 17 जिल्ह्यांमध्ये बालविवाह मोठ्या संख्येने होताना दिसतात. कोरोनाच्या संकटात तर ही परिस्थिती भयावह झाली आहे. 

कोरोना लॉकडाऊन, ग्रामीण भागीतील कोलमडलेली अर्थव्यवस्था आणि शाळा बंद असल्यामुळे 13 ते 17 वर्षं वयोगटातील मुलींच्या बाल विवाहांची संख्या राज्यात प्रचंड वाढली आहे.

या समस्येचा आढावा घेण्यासाठी स्वतःचा बाल विवाह रोखून आयुष्यात पुन्हा उभं राहणाऱ्या मुलींशी बीबीसी मराठीने संवाद साधला.

'मी कोणताही गुन्हा केला नाही'

स्वातीप्रमाणेच सोलापूरच्या बॅकवर्ड क्लास गर्ल्स हॉस्टेलमध्ये राहणाऱ्या रियाची (बदललेलं नाव) जिद्द वाखाणण्याजोगी आहे. 15 व्या वर्षी जबरदस्तीने लग्न झालं. स्वत:च्या पायावर उभं रहाण्यासाठी नवऱ्याचं घर सोडलं. कुटुंबीयांनी, नातेवाईकांनी हालकून दिलं. पण, तिने धीर सोडला नाही. 

रिया म्हणते, "मी काही गुन्हा केला नव्हता. शिकण्यासाठी मी बाहेर पडले. लोकांच्या नजरेत हा गुन्हा असेल. पण, आता आत्मविश्वास वाढल... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
ा आहे. मी काहीतरी झाले. आता मी माझा अनुभव इतर मुलींना सांगते. खचून जायचं नाही. घर सोडताना मी विचार केला नाही. कोणाकडे मदत मागितली नाही. लोकांसमोर हात पसरले नाहीत." 

हॉस्टेलमध्ये रिया कथक शिकली. योगा शिकली. एवढंच नाही तर चांगल्या मार्कांनी 10 वी पास झाली. 

"माझं शिक्षण कर्नाटकात झालं. महाराष्ट्र माझ्यासाठी परदेशासारखा होता. लोकं, भाषा, रितीरिवाज वेगळे होतं. पण, जिद्द हरली नाही. मराठीतून शिकले. 10 वी नंतर नर्सिंगचा कोर्स केला. हेल्थ असिस्टंट बनले. मला माझ्या पायावर उभं रहायचं आहे. आता मी मागे वळून पहाणार नाही," असं ती पुढे म्हणते. 

रियाला घडवण्यात मोलाची भूमिका बजावली बॅकवर्ड क्लास गल्स हॉस्टेलने. या हॉस्टेलच्या अधीक्षिका सुहासिनी कुलकर्णी म्हणतात, "सतत रडणारी, जगावर त्रागा करणारी, सर्व वाईट असं समजणारी, चेहऱ्यावर हसू नसणारी ही मुलगी स्वत:च्या हिमतीने बदलली आहे. आता ती स्वावलंबी आहे. मोठं होण्याचं तिचं स्वप्न आहे. तिच्यात शिकण्याची अफाट जिद्द आहे. गेल्या 2 वर्षात तिच्यात खूप बदल झाला आहे." 

बाल विवाहाचे अनेक प्रयत्न  

या समस्येबाबात बीबीसी मराठीशी बोलताना महिला बालकल्याण विभागाच्या सहाय्यक आयुक्त मनिषा बिरारिस म्हणाल्या, "लॉकडाऊनच्या काळात किती बालविवाह झाले हे सांगता येणार नाही. पण मोठ्या संख्येने थांबवण्यात आले. मुलींना अजूनही समाजात ओझं मानलं जातं. लॉकडाऊनमध्येही मुलगी ओझं होते. घरात खाणारी तोंड जास्त, मुलीचं लग्न केलं तर एक तोंड कमी होईल या उद्देशानेही बाल विवाह करण्याचे प्रयत्न झाले."  

महाराष्टात  बाल विवाहामुळे हजारो मुलींचं आयुष्य उद्धस्त होत आहे. सरकारी आकडेवारीनुसार, राज्यात मार्च 2020 ते जुलै 2020 या काळात 215 बालविवाह थांबवण्यात यश आलं. पण प्रत्यक्षात संख्या खूप जास्त असण्याची शक्यता आहे. 

ज्या मुलींचा बाल विवाह थांबवण्यात आला, त्यांच्याशी बोलताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली. 10 वी नंतरच्या शिक्षणासाठी गाव सोडावं लागतं. गरीबीमुळे शिक्षण घेण्याची ऐपत नसते. त्यामुळे कुटुंबीय, समाज यांच्या दबावाखाली या मुली लग्नाच्या बेडीत बांधल्या जातात. या मुलींमध्ये शिकण्याची, मोठं होण्याची जिद्द आहे आणि योग्य मार्ग मिळाला तर स्वत:च्या पायावर उभं रहाण्याची हिंमत सुद्धा. 

'आता मागे वळून पाहणार नाही'

सोलापूरच्या बाल सुधारगृहात सुरक्षित असलेल्या स्मिताचं (नाव बदललेलं) अवघ्या 16 व्या वर्षी जबरदस्तीने लग्न...