डॉ. पांडुरंग वामन काणे.

संस्कृत, धर्मशास्त्र, भारतीय विद्या (म्हणजे इंडोलॉजी), हिंदू तसंच मुस्लीम कायदा, याबरोबरच फ्रेंच आणि जर्मन भाषेचा अभ्यास असलेल्या पां. वा. काणे यांचा जन्म 7 मे 1880 मध्ये चिपळूणमधल्या पेढे परशुराम इथं झाला. दापोलीत शालेय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी मुंबईचा रस्ता धरला.

'हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र' या आपल्या ग्रंथासाठी काणेंना अनेक सन्मान मिळाले. पण फक्त एक अभ्यासक म्हणून त्यांची ओळख मर्यादित नव्हती. चिपळूणच्या सरकारी शाळेपासून ते भारतरत्न पुरस्कारापर्यंतच्या डॉ. काणेंच्या प्रवासावर एक नजर टाकूया.

1) शिक्षणक्षेत्रात भरीव कामगिरी

M.Aनंतर काणेंनी कायद्याकडे वळत LLMसुद्धा पूर्ण केलं. स्वतः उच्चशिक्षित असलेल्या काणेंनी शिक्षक म्हणूनही मोठं काम केलं. रत्नागिरीच्या सरकारी शाळेपासून सुरूवात करत डॉ. काणेंनी शिकवण्यासाठी मुंबई गाठली. मुंबईत सरकारी शाळेत शिक्षक म्हणून काम केल्यानंतर काही काळात त्यांनी एल्फिन्स्टन आणि विल्सन यांसारख्या महाविद्यालयांमध्ये प्राध्यापक म्हणून काम केलं. 

डॉ. काणेंना महामहोपाध्याय ही पदवी ब्रिटिश सरकारने दिली.

शैक्षणिक जीवनात भाऊ दाजी पारितोषिक, दक्षिणा फेलोशिप, झाला वेदान्त पारितोषिक, मंडलिक सुवर्णपदक यांसारखे अनेक सन्मान त्यांनी मिळवले.

मुंबईच्याच गव्हर्नमेंट लॉ कॉलेजमध्ये सुद्धा त्यांनी शिकवलं होतं. भारतातल्या सर्वांत जुन्या विद्यापीठांपैकी एक अशा मुंबई विद्यापीठाच्या उपकुलगुरूपदाचाही कार्यभार त्यांनी 1947 ते 1949दरम्यान सांभाळला.

2) वकिली आणि संशोधन

"शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर काणेंनी मुंबईतच वकिली सुरू केली. मुंबईत असताना काणे गिरगावात राहत असत. ट्रामनं प्रवास करण्याचा तो काळ होता. ते कोर्टात वकिली करत आणि एशियाटिक सोसायटीच्या लायब्ररीत आपला इतर अभ्यास करत असत," त्यांच्या कार्याबद्दल बोलताना संस्कृतचे अभ्यासक डॉ. गणेश उमाकांत थिटे यांनी सांगितलं.

डॉ. काणेंनी एशियाटिक सोसायटीत संशोधनाचं काम केलं.

'हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र' हा काणेंनी लिहिलेला ग्रंथ आजही प्राचीन भारतीय कायदेव्यवस्था आणि नियमावलीबाबत प्रमाण मानला जातो. 

"कायदा या अर्थानं 'धर्म' हा शब्द इथे आलेला आहे. प्राचीन तसंच मध्ययुगीन भारतात धार्मिक आणि नागरी कायदेव्यवस्था कशी होती याबाबतचा ज्ञानकोषच एकप्रकारे डॉ. काणेंनी तयार केला होता. आजही या विषयाच्या अभ्यासासाठी या ग्रंथाला... \n\nवरील लेखासाठी मला एक चांगले शीर्षक द्या.
पां. वा. काणे : महाराष्ट्राच्या दुसरे 'भारतरत्न' मानकरी विस्मृतीत गेलेत का?