प्रातिनिधक फोटो

झालं असं की अमेरिकेच्या वेस्ट टेक्सास इंटरमिडिएट या कमोडिटी बाजारात कच्च्या तेलाच्या किंमती चक्क शून्याच्याही खाली उतरल्या. त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे बाजार सुरू झाल्या झाल्या पहिल्या अर्ध्या तासात त्या किंमती 95 टक्क्यांनी घसरून 15 डॉलरवरून थेट 2 डॉलर इतक्या कोसळल्या आणि पुढच्या अर्ध्या तासात ही घसरण 300 टक्क्यांपर्यंत पोहोचली. दुसरीकडे, कच्च्या तेलाच्या किंमती पोहोचल्या उणे 37 डॉलर पर्यंत. 

अख्ख्या जगाची अर्थव्यवस्था तेलाच्या गणितावर अवलंबून असल्यामुळे हा खूपच मोठा धक्का संपूर्ण जगासाठीच होता.

या घटनेचा थेट अर्थ असा की, तेल उत्पादक कंपन्या ट्रेडर्स आणि तेल प्रक्रिया उद्योजकांना सांगतायत की, तुम्ही आमच्याकडून तेल घेऊन जा. त्याचे पैसे आम्हाला नकोत. उलट ते घेऊन जाण्यासाठी आम्ही तुम्हाला पैसे देतो. तेलही घ्या आणि वर पैसे घ्या. हे म्हणजे बँकेत पैसे ठेवून वर ते सुरक्षित ठेवल्याबद्दल बँकेलाच आपण पैसे दिल्यासारखं झालं. 

2018 मध्ये आंतराष्ट्रीय बाजारात याच तेलाच्या किंमती 107 डॉलर प्रती बॅरल पोहोचलेल्या आपण बघितल्या. आता दीड वर्षांत जगातील एका बाजारपेठेत त्या शून्याच्याही ख... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
ाली गेल्याने फक्त तज्ज्ञांचेच नाही तर सर्वसामान्यांचंही लक्ष या घटनेकडे गेलं असणार. म्हणूनच या घटनेला अर्थक्षेत्रात 'असाधारण घटना' म्हणजे इंग्रजीत फेनोमेना असं म्हटलं जातं.

आता हे पाहणं महत्त्वाचं आहे की, तेलाच्या किंमती नेमक्या का घसरल्या? त्या आणखी किती काळ घसरलेल्या राहतील? जगावर या घटनेचे नेमके काय परिणाम होणार आहेत? आणि महत्त्वाचं म्हणजे भारताला या घटनेचा फायदा होणार की तोटा? 

तेलाच्या किंमती का घसरल्या?

यातल्या पहिल्या प्रश्नाकडे येऊया. कच्च्या तेलाचा साठा हा जमिनीखाली असतो. तिथून ड्रिलिंग पद्धतीने तो बाहेर काढला जातो. बाहेर काढलेलं हे कच्चं तेल मग शुद्धीकरण आणि इतर प्रक्रिया करून इंधन या स्वरुपात वापरलं जाऊ शकतं. हे इंधन विमानांसाठी लागणारं इंधन, पेट्रोल, डिझेल, केरोसिन अशा अनेक प्रकारचं असतं. या प्रक्रिया उद्योगांना तेल विकेपर्यंत ते बॅरल किंवा पाईपमध्ये साठवलं जातं.

जमिनीखालून तेल काढल्यानंतर ते अशाप्रकारच्या इंधन प्रक्रिया करणाऱ्या उद्योगांना विकलं जातं. शिवाय या बाजारात काही ट्रेडर्स म्हणजे गुंतवणूकदारही आहेत, जे नफ्यासाठी कमोडिटी म्हणून व्यवहार करतात. 

सध्या झालंय असं की, जागतिक स्तरावर उद्योगधंदे लॉकडाऊनमध्ये बंद असल्यामुळे तिथे इंधनाची मागणी खूपच कमी आहे. अनेक ठिकाणी तेल प्रक्रिया उद्योगही लॉकडाऊनमध्ये बंद आहेत. 

विमानं आणि गाड्याही रस्त्यांवर नाहीत. त्यामुळे पेट्रोल, डिझेललाही जवळ जवळ शून्य मागणी आहे. अशावेळी बाजारातील इंधनाची मागणी नगण्य झालीय. 

कच्च्या तेलाचं उत्पादन मात्र सुरू आहे. हे तेल साठवण्यासाठी तेल उत्पादन कंपन्यांना बॅरल आणि पाईपही कमी पडत आहेत.

अतिरिक्त तेलाचा साठा करणं शक्य नाही. तेल उत्पादन तर वाढलंय आणि बाजारात मागणी जवळ जवळ शून्य अशा दुष्टचक्रात जगभरातील तेल उद्योग सापडला आहे. त्यातूनच अमेरिकेत कालचा प्रकार घडून आला.

तिथल्या टेक्सास प्रांतात तेलाचे साठे मोठ्या प्रमाणावर असल्यामुळे तिथे तेल उत्पादन आणि त्यांचे व्यवहार मोठ्या प्रमाणात होतात. म्हणूनच वेस्ट टेक्सास इंटरमिडिएट (WTI) हे तिथल्या तेलाचा व्यवहार करणारी एक मोठी बाजारपेठ आहे. WTI या तेलाच्या एक्सचेंजला जागतिक स्तरावर महत्त्व आहे. याच एक्सचेंजमध्ये सोमवारी तेलाच्या किमती शून्याखाली उतरल्या आहेत.

अर्थविश्लेषक आशुतोष वखरे यांनी ताज्या परिस्थितीवर आणखी थोडा प्रकाश टाकला. ते म्हणतात, "तेलाला मागणी नाही आणि ती...