मुंबईतील वृद्ध दाम्पत्य इरावती आणि नारायण लवाटे यांनी इच्छामरणाची मागणी केली आहे.

नारायण (87) आणि त्यांची पत्नी इरावती (77) हे वृद्ध जोडपं अनेक वर्षांपासून इच्छामरणाची मागणी करत आहे. प्रकृती ठणठणीत असतानाच एकमेकांसोबतच मरण यावं, असं दोघांना वाटतं.

मुंबईच्या गिरगावामधल्या एका चाळीत राहणाऱ्या या दांपत्याकडे पाहिलं तर त्यांना मरावंसं का वाटतं, असा प्रश्न पडल्याशिवाय राहत नाही. कारण जगणं असो वा मरण, दोन्हीविषयी ते हसऱ्या चेहऱ्यानं बोलतात.

नारायण हे एस. टी. महामंडळात अकाऊंट्स विभागात तर इरावती मुंबईच्या प्रसिद्ध आर्यन हायस्कूलमध्ये शिक्षिका म्हणून काम करायच्या. 

दोघांना कुणीही वारसदार नाही, आणि वयाच्या या टप्प्यावरही दोघं कुणावर अवलंबून नाहीत.

अंथरुणाला खिळण्याआधी सन्मानानं मरता यावं म्हणून इरावती आणि नारायण लवाटे यांना इच्छामरण हवं आहे.

निवृत्तीनंतरही नारायण त्यांच्या कामगार युनियनची कामं करतात आणि त्यासाठी रोज मुंबई सेंट्रलला असलेल्या ऑफिसातही जातात. त्यांना वाचनाची आणि फोटोग्राफीचीही आवड आहे.

सन्मानानं मरता यावं म्हणून

इरावती यांच्या गुडघ्यावर शस्त्रक्रिया झाली आहे. पण आजही घराच्... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
या सगळ्या जबाबदाफऱ्या त्या स्वतः सांभाळतात. आता वार्धक्यानं अंथरुणाला खिळण्याआधी सन्मानानं मरता यावं, अशी त्यांची मागणी आहे.

पण भारतात इच्छामरणाचा कायदाच नाही. त्यामुळं इच्छामरणाची परवानगी मिळावी आणि त्यासाठी कायदा केला जावा, म्हणून नारायण गेली तीस वर्षं सातत्यानं पाठपुरावा करत आहेत. विविध संस्था, लोकप्रतिनिधींना त्यांनी पत्र पाठवून ही मागणी सातत्यानं केली आहे. 

स्वित्झर्लंड किंवा नेदरलँडमध्ये जावं आणि तिथं जाऊन इच्छामरण घ्यावं, यासाठीही त्यांनी प्रयत्न केले आहेत. 

इच्छामरण वादाचा मुद्दा

भारतात प्रयोपवेशन, संथारा, समाधी अशा धार्मिक संकल्पना आहेत. पण इच्छामरणाच्या या किंवा अन्य कुठल्याही प्रकाराला कायदेशीर मान्यता नाही.

जगभरातल्या बहुतांश देशांमध्ये इच्छामरण बेकायदेशीर मानलं जातं. केवळ नेदरलँड्स आणि स्वित्झर्लंडसारख्या काही मोजक्या देशांतच कडक अटींचं पालन केलं असेल तर दयामरणाची परवानगी मिळू शकते.

अरुणा शानबाग यांना दयामरण मिळावं, या मागणीची याचिका पिंकी विराणी यांनी न्यायालयात दाखल केली होती. ती या संदर्भातील महत्त्वाची याचिका ठरली.

अॅडव्होकेट अमित कारखानीस यांनी इच्छामरण (Active किंवा Aggressive Euthanasia) आणि दयामरण (Passive Euthanasia), या दोन्ही संकल्पनांमधला फरक स्पष्ट केला आहे.

"एखाद्या व्यक्तीची मरणाची इच्छा आहे, म्हणून त्या व्यक्तीला मृत्यू देणं, यालाच इच्छामरण असं म्हटलं जातं. तर वेदना सहन होत नसलेल्या रुग्णावरील उपचार दयेपोटी थांबवणं किंवा अशा रुग्णाला मृत्यूची परवानगी देणं, याला दयामरण म्हणतात." 

अरुणा शानभाग यांना दयामरण मिळावा यासाठी पिंकी विराणी यांनी याचिका दाखल केली होती. या याचिकेवर सर्वोच्च न्यायालयानं इच्छामरण आणि दयामरण हे दोन प्रकार विचारात घेतले होते. 

"भारतात इच्छामरण बेकायदेशीर असल्याचं आणि कुणालाही स्वतःचं आयुष्य संपवण्याचा अधिकार नसल्याचं सर्वोच्च न्यायालयानं स्पष्ट केलं होतं," असं ते म्हणाले. 

गेल्या वर्षी केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयानं दयामरणाविषयी विधेयकावर देशभरातल्या लोकांची मतं मागवली होती. "पण इच्छामरण आणि दयामरण या संकल्पनांविषयी भारतीय संसद आणि समाजात अजूनही चर्चा होण्याची गरज आहे," असं अॅड. कारखानीस सांगतात. 

वैद्यकीय बाजूकाय?

वैद्यकीय क्षेत्रात तर अनेकांचा इच्छामरणाच्या संकल्पनेला विरोध आहे. "दयामरणासंदर्भातही कायदा करणं आणि प्रत्यक्षात त्याची अंमलबजावणी करणं, या...