शीर्षक: ओठांवर आल्यासारखा वाटणारा शब्द आठवत का नाही?\nवरील काल्पनिक लेखाचे शीर्षक दिल्यास, लेखाची कल्पना करा.\n
शब्द आठवेनासे का होतात?

तुम्हाला कोणाचं नाव आठवताना अडचण आली आहे का? बहुधा आपल्याला त्या व्यक्तीचा चेहराही मनात दिसत असतो, आणि कोणी मित्रमैत्रिणीने ते नाव सुचवलं, तर आपल्याला तात्काळ लक्षात येतं. नावांच्या बाबतीत असं अनेकदा घडत असलं, तरी हे कोणत्याही शब्दाला लागू होईल. आपल्याला ती संकल्पना आठवत नसते असं नाही, पण त्यासाठीची शब्दखूण आपल्याला सापडत नाही.

योग्य शब्द न आठवणं, ही बोधात्मक अडचण मध्यमवयीनांमध्ये व वृद्धांमध्ये सर्रास आढळते. अगदी अत्यंत परिचित शब्द व ओळखीच्या व्यक्तींची नावं यांबाबतही अचानक विसर पडणं शक्य असतं. विशेषनामं व वस्तूंची नावं, हे सर्वांत त्रासदायक शब्द असल्याचं संशोधकांना अभ्यासान्ती आढळलं आहे. 

शब्दाचा विसर पडलेली ही अवस्था एखादा क्षणभर, किंवा काही मिनिटं किंवा काही तासांपर्यंत लांबू शकते आणि अनेकदा यामुळे माणूस संतापून थकतो. किंबहुना, वृद्धापकाळातील कटकटींबाबत विचारणा केली असता, शब्द न आठवण्याची समस्या वृद्ध व्यक्ती अनेकदा नमूद करतात.

आपण शोधत असलेला शब्द आपल्याला माहीत आहे, अशी संबंधित व्यक्तीला खात्री असते. तो शब्द अगदी तिच्या ओठांवर असल्यासारखं वाटतं, पण काही कारणामुळे तिला तो उच्चारता येत नाही, किमान त्या क्षणी तरी तो तिच्या तोंडातून बाहेर पडत नाही. मानसशास्त्रज्ञ अशा अनुभवांना इंग्रजीत 'टिप-ऑफ-द-टंग' (जिभेच्या टोकावर आलेलं असूनही न आठवणं) अर्थात 'टीओटी' असं संबोधतात. पण ही खरंच वाटते तितकी गोंधळाची अवस्था असते का?

ओठांवर असल्यासारखा वाटणारा शब्द तोंडातून बाहेर फुटत नाही, ही स्थिती कशी व का उद्भवते, याचा अभ्यास करताना मानसशास्त्रज्ञांना काही आव्हानांना सामोरं जावं लागतं. 

या गमतीशीर परिस्थितीची साधर्म्य अवकाशातल्या सुपरनोव्हाशी आहे असं सांगितलं जातं. सुपरनोव्हा म्हणजे असा तारा जो स्फोट होण्याआधी प्रचंड चमकदार होतो आणि मग त्याचा स्फोट होतो. 

सुपरनोव्हाचा अभ्यास करणाऱ्या अंतराळ वैज्ञानिकांप्रमाणेच मानसशास्त्रज्ञांना हे माहीत असतं की, ओठांवर आलेला शब्द बाहेर न फुटणारी स्थिती कधीतरी उद्भवेल, पण असं कधी होईल याचा अंदाज कोणालाच नसतो. या अनिश्चिततेमुळे या गोष्टींचा अभ्यास दोन भिन्न मार्गांनी केला जातो. नैसर्गिक पद्धतींद्वारे आणि शब्द शोधण्यात अडचणी येतील अशी परिस्थिती मुद्दामहून तयार केली जाते. 

वयामुळे शब्द आठवत नाहीत असं होतं का?

अशी स्थिती किती वेळा उद्भवते आणि त्यांचं निवारण...