2000 सालचा ऑगस्ट महिना. कारगिल युद्ध संपून जवळपास एक वर्ष झालं होतं. भारतीय वायुदलाने संरक्षण मंत्रालयाकडे 126 मिराज 2000 II लढाऊ विमानांची गरज असल्याचं सांगितलं. 

कारण? 

एक म्हणजे, आपल्याकडे लढाऊ विमानं खूप कमी होती. आणि दुसरं याहूनही अधिक महत्त्वाचं कारण म्हणजे, भारतीय वायुदलाला वाटायचं की मिराज उत्तम दर्जाचं लढाऊ आणि मल्टीरोल फायटर जेट आहे. 

तीन वर्षांनंतर म्हणजे जानेवारी 2004च्या जवळपास मंत्रालयाने हा प्रस्ताव थंड बस्त्यात टाकला. 

2004च्या या कहाणीवर नंतर परत येऊ.

आता 29 जुलै 2020 विषयी बोलूया. 29 जुलै रोजी फ्रान्समध्ये तयार करण्यात आलेल्या 36 रफाल जेट्स खरेदी करारातली 5 लढाऊ विमानं भारतात दाखल झाली. 

या दिवशी दिलेल्या बोलताना संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह म्हणाले, "या विमानांचं आगमन आपल्या सैन्याच्या इतिहासात एका नव्या युगाची सुरुवात आहे. मल्टिरोल एअरक्राफ्ट असणारी ही विमानं भारतीय वायुदलाच्या क्षमतेत क्रांतिकारी बदल घडवून आणतील."

ते पुढे म्हणाले, "रफाल जेट्स खरेदी केवळ यामुळे शक्य झाली, कारण पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी फ्रान्ससोबत दोन्ही देशांमध्ये थेट करार करण्याचा एक योग्य... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
निर्णय घेतला होता. यापूर्वी या विमानांची खरेदी दीर्घकाळ पडून होती."

मात्र, राजनाथ सिंह यांच्या या वक्तव्यात अनेक प्रश्नांची उत्तरं मिळत नाहीत. 

यातला महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे, ही 36 लढाऊ विमानं दोन दशकांपूर्वीच्या 136 लढाऊ विमानांची कमतरता कशी काय दूर करू शकतात? ही कमतरता कधी पूर्ण होऊ शकेल?

संख्या महत्त्वाची

डिसेंबर 1998 ते डिसेंबर 2001 या काळात वायुदल प्रमुख राहिलेले एअर चीफ मार्शल ए. वाय. टिपणीस सांगतात, "दोन स्कॉड्रन मोठी गोष्ट असल्याचं आपल्याला वाटू शकतं. मात्र आपली लांबलचक सीमारेषा बघता हे काहीच नाही. मला वाटतं की आपल्याकडे रफालचे कमीत कमी 4 ते 5 स्कॉड्रन असायला हवे."

ज्या लोकांना वाटतं की रफाल चीनकडे असलेल्या कुठल्याही शस्त्रास्त्र किंवा उपकरणांपेक्षा मोठं आहे, त्यांच्यासाठी टिपणीस सांगतात, "चीनकडे कदाचित इतकी उत्तम दर्जाची लढाऊ विमानं नसतील. मात्र त्यांच्याकडे संख्या आहे आणि ती महत्त्वाची आहे. शेवटी विमान एक प्लॅटफॉर्म आहे, ज्यात शस्त्रास्त्र असतात."

नाव उघड न करण्याच्या अटीवर एका माजी वायुदल प्रमुखांनी सांगितलं, "वायुदलाच्या लढाऊ विमानांची संख्या झपाट्याने कमी होत 40 स्कॉड्रनवरून 30 स्कॉड्रनवर आली आहे. प्रत्येक स्कॉड्रनमध्ये 18 लढाऊ विमानं असतात. शत्रूराष्ट्र आक्रमक पद्धतीने आपली क्षमता वाढवत असताना आपण हे कसं होऊ देऊ शकतो? मिग 21 रिटायर होतील. त्यानंतर मिग 27 रिटायर होतील. त्यानंतर पाळी जॅग्वार विमानांची येईल. त्या तुलनेत वायुदलाकडे नवीन विमानं आलेली नाहीत."

ही सोपी गोष्ट नक्की पाहा - 

स्कॉड्रनची संख्या कमी होत असली तरी रफालसारखी अद्ययावत लढाऊ विमानं येत असताना काळजी करण्याचं कारण आहे का?

ते सांगतात, "जास्त विमानं आणि अधिक ताकदीची विमानं एखाद्या डेटेरंटप्रमाणे, अवरोधकाप्रमाणे असतात. भारत संघर्ष टाळू इच्छितो. मात्र, आपला डेटरंस किंवा सैन्याची ताकद कमी होत राहिली तर अशा परिस्थितीत एक दिवस आपले विरोधक संघर्ष निर्माण करून गोष्टी आपल्या बाजूने वळवण्यास प्रवृत्त होऊ शकतात. सोप्या शब्दात सांगायचं तर आपल्याला युद्धाचा सामना करावा लागू शकतो."

केवळ लढाऊ विमानांची संख्या कमी होते आहे, असं समजणं चूक असल्याचं ते सांगतात. 

एअर-टू-एअर रिफ्युलर्स आणि एअरबॉर्न अर्ली वॉर्निंग अँड कंट्रोल प्लेन हेदेखील खूप कमी असल्याचं त्यांनी सांगितलं. ते म्हणतात, "गेल्या 10-15 वर्षांपासून यांच्या खरेदीचे प्रयत्न सुरू...