मंदिरं तोडून बाबरी मशीद बांधली गेली होती का? ती मंदिरांच्या अवशेषांवर मशीद बांधली गेली होती का? अशाच काही प्रश्नांची उत्तरं सर्वोच्च न्यायालयानं अयोध्या प्रकरणावर निर्णय देताना दिली होती.

"बाबरी मशीद मीर बाकीने बनवली होती. ती वास्तू काळ्या रंगाच्या स्तंभांवर उभी होती. खाली सापडलेला भाग पाडला गेला होता, असं पुरातत्त्व विभागाने म्हटलं नव्हतं," असं सुप्रीम कोर्टाने हा निकाल देताना तेव्हा स्पष्ट केलं होतं. 

"पुरातत्त्व विभाग एक विश्वासार्ह संस्था आहे, त्यांच्या  निरीक्षणांकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही," असंही कोर्टाने पुढे म्हटलं आहे. 

भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण म्हणजेच 'आर्कियालॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया'चे तेव्हाचे महासंचालक बी. बी. लाल यांनी पहिल्यांदा राम जन्मभूमी आणि बाबरी मशिदीच्या वादग्रस्त जमिनीची पुरातत्त्व विभागातर्फे पाहणी केली होती. तेव्हा त्या पथकात के. के. मोहम्मद हेदेखील होते.

ही गोष्ट आहे 1976-77ची. मोहम्मद यांनी अलीगढ मुस्लिम विश्वविद्यापीठातून (AMU) इतिहास या विषयात पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण करून 'स्कूल ऑफ आर्कियॉलॉजी'मध्ये शिकायला सुरुवात केली होती. 

एक विद्यार्थी म्हणून... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
ते या पाहणीमध्ये सहभागी झाले होते. 

ज्या जागेची पुरातत्त्व विभागातर्फे पाहणी करण्यात आली होती तिथून 'प्राचीन मंदिरांचे' अवशेष मिळाले होते, असं म्हणत काही वर्षांनी के. के. मोहम्मद यांनी सगळ्यांनाच धक्का दिला होता.

हिंदू मंदिराचे अवशेष?

हे अवशेष हिंदू मंदिराचे आहेत, असं ठामपणे म्हणणं कठीण असल्याचं अनेक जाणकारांचं म्हणणं आहे. इथे जैन किंवा बौद्ध मंदिर असण्याची शक्यताही फेटाळली जाऊ शकत नाही, असं काही पुरातत्त्व शास्त्रज्ञ म्हणतात. 

त्यापूर्वी बी. बी. लाल यांनीही आपल्या अहवालात ही गोष्ट नमूद केली होती. पण के. के. मोहम्मद यांच्या या वक्तव्याने सगळ्या वादाला एक नवीन वळण मिळालं. कारण एकतर ते मुसलमान होते आणि दुसरी गोष्ट म्हणजे त्यांनी अलीगढ मुस्लिम विद्यापीठातून इतिहास विषयात पदवी घेतलेली होती.  

सत्तरच्या दशकाच्या अखेरीस करण्यात आलेल्या पाहणीवर के. के. मोहम्मद आजही ठाम आहेत. 

पहिली पाहणी सत्तच्या दशकात झालेली असली तर 2003मध्ये जी पाहणी झाली, त्यामध्येही भारतीय पुरातत्त्व खात्यात काम करणारे तीन मुसलमान सहभागी झाले होते, असं मोहम्मद यांचं म्हणणं आहे. 

के. के. मोहम्मद हे काही वर्षांपूर्वीच भारतीय पुरातत्त्व खात्याच्या उत्तर भारत विभागाच्या संचालक पदावरून निवृत्त झाले असून सध्या ते केरळ मधल्या कोळीकोडमध्ये राहतात.

उत्खननात मिळालेली काही शिल्पं

मंदिराची निर्मिती करण्यासाठी ही जमीन हिंदू पक्षकारांकडे सोपण्याची एक चांगली संधी बाबरी मशीद अॅक्शन कमिटीकडे होती, असं के. के. मोहम्मद यांनी बीबीसीशी फोनवरून बोलताना सांगितलं. 

दोनदा झालेल्या पुरातत्त्व पाहण्याचं विश्लेषण करताना के. के. मोहम्मद म्हणतात, की वादग्रस्त ठिकाणी जी लांब भिंत आणि जे घुमटासारखं बांधकाम आढळलेलं आहे ते इस्लामिक पद्धतीचं नाही. यामध्ये मूर्ती असल्याने हे इस्लामिक प्रार्थनास्थळाचे अवशेष असण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही. ASI या जागेची पाहणी करत असताना सापडलेल्या 'मगर कालीन' मूर्तीच्या अवशेषांचा उल्लेखही ते करतात. 

याशिवाय मातीच्या अनेक मूर्ती आणि इतर गोष्टींचे अवशेष या पाहणीत आढळल्याचंही ते सांगतात. दिल्लीमध्ये कुतुबमिनार जवळ असणाऱ्या मशिदीत असणाऱ्या शिलालेखांशी साधर्म्य असणारे शिलालेख या खोदकामादरम्यान सापडले असून हे 10व्या शतकातले शिलालेख असल्याचा दावा के. के. मोहम्मद करतात. 

पुरातत्त्व विभागाच्या या मंदीर-मशीद वादाशी निगडीत दोन्ही पाहणींविषयी अनेक...