काकू गेली त्याच्या दुसऱ्या दिवशी तिने दिलेल्या शेक्सपियरच्या पुस्तकाच्या पहिल्या पानावर तिने लिहिलेल्या सुंदर ओळी आठवल्या, त्या ओळी अशा होत्या,

"तुझ्यासाठी लिखित शब्दांचे मोल किती आहे हे मला माहिती आहे. म्हणूनच हीच माझी तुला भेट आहे."

नेहमीप्रमाणे तुझ्यावर लोभ आहेच, 

जॅकी अँटी.

मी आतून हाललो, चटकन लॅपटॉप उघडला आणि नकळतपणे काकूचे फेसबुक पेज ओपन केले. तिचे काही फोटो बघून, तिच्या विनोदी, थट्टेखोर पोस्ट वाचून, त्या वाचताना तिच्या खास बाल्टीमोर खिंकाळणाऱ्या काहीशा उद्धट, कोडग्या शैलीत ती कशी बोलली असेल याची कल्पना करून मला थोडे बरे वाटेल असे वाटले होते. 

तिच्या फेसबुकपेजवर सगळ्यात वर, एक व्हिडीओ होता - दोन हत्ती पाण्यात खेळतानाचा तो व्हीडिओ माझ्या चुलत भावाने पोस्ट केला होता. माझ्या काकूला हत्ती खूप आवडत. तिच्या घरभर हत्तीचे शोपीस हजारोंच्या संख्येने सजवलेले होते. त्याच्याखाली काकूच्या माजी विद्यार्थ्यांनी तिला दिलेली श्रद्धांजली तसेच तिच्या नणंदेने लिहिलेला मृत्यूलेखही होता.

डिजिटल अवकाशात आपले अस्तित्त्व कायम

मी वरच्या दिशेने स्क्रोल केले. फेसबुकवरील माहिती अनुसार, जॅकी काकूने 'फ्र... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
ॉस्टबर्ग स्टेट युनिव्हर्सिटी'तून इंग्रजीचे शिक्षण घेतले, ती बाल्टिमोर सिटी शाळेतली इंग्रजी विभागाची माजी प्रमुख होती आणि बाल्टिमोर, मेरीलँडमध्ये ती राहते. राहते ? मी विचार केला.

ती तर आता कुठेच राहत नाही, ती तर कायमची गेली.

पण जर तुम्ही फेसबुकचे तिचे प्रोफाइल पाहिले आणि स्क्रोल करून खाली आला नाहीत, तिच्यावरचा मृत्यूलेख वाचला नाहीत तर तिच्या जाण्याविषयी तुम्हाला कळणारही नाही.  याचाच अर्थ ती आहे....इथे या फेसबुकवर तिचे अस्तित्व अजून आहे.

रात्रभर मी विचार करत होतो, मी आणि माझे कुटुंब काकू गेली तेव्हा तिच्या सोबतच होतो, अनेक मशीन्स, वायर यांनी तिला घेरले होते आणि अचानक तिला जाताना पाहिले..  

ह्या प्रसंगाचे निरीक्षण करणे हा एक विचित्र अनुभव होता. ती तिकडेच होती, तुमचे जिच्यावर जिवापाड प्रेम होते- तिच्याशी तुम्ही बोलत असता, तिचा हात कुरवाळत असता, तुमच्यासाठी तिने खूप काही केले म्हणून तिचे आभार मानत असता, त्याचवेळी समोरच्या मशिनमधल्या नागमोडी रेषा हळूहळू कमी-कमी होताना दिसत असतात, अखेर त्यांची एकच सरळ रेष तयार होते- आणि एकाएकी काकू नाहीशी होते.

आणि त्याचवेळी आणखी एका मशिनमध्ये ती जिवंत असल्यासारखे वाटते. दूर कुठेतरी एका काँप्युटरच्या सर्व्हरमध्ये तिचे विचार, तिच्या आठवणी आणि तिचे नातेसंबंध सारे काही पूर्वीसारखेच आहे...तसेच आहे.

फेसबुक ही एक डिजिटल स्मशानभूमी होते आहे

डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या माध्यमात, कुणी मृत्यूनंतरही आपले शारीरिक अस्तित्व कायम ठेवू शकत नाही हे अगदी उघड आहे, तरी एका अर्थाने ते अस्तित्व असते. तुम्ही जिवंत असल्याचा आभास, प्रोफाइलमुळे येत असतो. तुमची व्हर्च्युअल छबी लोक अनुभवत असतात आणि भविष्यातही ती अनुभवू शकतात.

डिजिटल अवकाशात आपले अस्तित्व कायम असल्यामुळे आपण ज्या पद्धतीने मृत्यूकडे पाहतो त्यात बदल होतो आहे का? आपण गेल्यावर आपल्या पश्चात शोक करत असलेल्या आपल्या प्रियजनांसाठी याचा अर्थ काय आहे?

फेसबुकवरील अशा मृत व्यक्तींच्या संख्येत वेगाने वाढ होते आहे. फेसबुक लाँच झाल्याच्या आठच वर्षांत, म्हणजे 2012 सालापर्यंत, मृत्यू झालेल्या फेसबुक खातेदारांची संख्या 30 दशलक्ष झाली आहे. तेव्हापासून या संख्येत वाढच होते आहे. दिवसाला 8 हजार युजर्स मृत्यूमुखी पडत असल्याचा दावाही एका अंदाजात करण्यात आला आहे.

येत्या काळात एक क्षण असा येईल की फेसबुकवर अशा मृत युजर्सची संख्या जिवंत असलेल्या युजर्सपेक्षाही अधिक...