जहाज

विशेषतः मुंबईसारख्या महानगरांत दाटीवाटीनं वस्ती आहे आणि अनेक औद्योगिक वसाहती तसंच वेगवेगळ्या आस्थापना आहेत. तिथे एखादं असं संकट ओढवलं तर नुकसानही मोठ्या प्रमाणात होईल, असं जाणकार सांगतात. 

काही आठवड्यांपूर्वी विशाखापट्टणममध्ये झालेल्या वायुगळतीनंतरही हे प्रश्न उभे राहिले होते. मुंबईला अशा औद्योगिक संकटाचा किती धोका आहे आणि त्याला सामोरं जाणारी यंत्रणा इथे आहे का? याचा आढावा घेण्याचा आम्ही प्रयत्न केला. 

मुंबईला कुठल्या आपत्तींचा धोका आहे? 

मुंबईत होणाऱ्या दुर्घटनांची आकडेवारीच या शहराला असलेला धोका दर्शवण्यासाठी पुरेशी आहे. इथं गेल्या काही वर्षांत जवळपास दरवर्षी पावसाळ्यात एकदातरी पूरस्थिती ओढवते. समुद्राची वाढती पातळी आणि वादळी वाऱ्यांचा धोका तसंच भूकंपाचा धोका याविषयी आधीही वेळोवेळी तज्ज्ञांनी लिहिलं आहे. 

पण या नैसर्गिक आपत्तींसोबतच मानवनिर्मित आपत्ती आणि मानवी प्रभावामुळे ओढवणाऱ्या आपत्तींची संख्याही वाढली आहे. मुंबईला पंचवीसहून अधिक आपत्तींपासून धोका संभवतो.  

प्रातिनिधिक छायाचित्र

अग्निशमन विभागानं जानेवारीत दिलेल्या माहितीनुसार, 2019 या एका वर्षात मुंबईत आगीच्या 97 घ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
टना समोर आल्या होत्या. त्यातल्या पंधरा घटना या मोठ्या आगीच्या होत्या. 'शहराची वाढलेली लोकसंख्या आणि त्यामुळे निर्माण झालेली जागेची कमतरता' या गोष्टी अशा घटनांना कारणीभूत ठरत असल्याचं तेव्हा अग्निशमन दलानं म्हटलं होतं. 

पण केवळ आगीचं संकटच नाही, तर मुंबई परिसरात गेल्या काही वर्षांत औद्योगिक दुर्घटनाही घडल्या आहेत. 2005 साली ओएनजीसीमध्ये लागलेली आग,  डोंबिवलीच्या औद्योगिक वसाहतीत रासायनिक कंपनीला आग लागून झालेला स्फोट, चेंबूरच्या बीपीसीएलमध्ये लागलेली आग, गेल्या वर्षी उरणमध्ये लागलेली आग, तारापूर आणि बोईसरमध्ये झालेल्या दुर्घटना ही उदाहरणं पुरेशी ठरावीत. 

बैरूतमधल्या मोठ्या आपत्तीच्या तुलनेत या केवळ छोट्या दुर्घटना आहेत. पण मुंबई परिसरातल्या औद्योगिक क्षेत्रांच्या अग्नि सुरक्षिततेवर त्यांनी प्रश्नचिन्ह निर्माण केलं आहे. खरंतर मुंबई याआधी बैरूतसारख्याच संकटाला सामोरी गेली आहे आणि त्यातून या शहरानं धडाही घेतला आहे. 

1944 सालचा मुंबई बंदरातला स्फोट 

76 वर्षांपूर्वी, 14 एप्रिल 1944 रोजी, मुंबईवर बैरूतसारखंच संकट ओढवलं होतं. दुसऱ्या महायुद्धाचा तो काळ. तेव्हा मुंबईच्या बंदरात एस. एस. फोर्ट स्टाइकिन नावाचं जहाज आलं होतं आणि या जहाजावर सोनं, कापूस आणि तेलाची हजारो पिंप भरली होती. त्याशिवाय या जहाजात तेराशे टन स्फोटकंही भरली होती. 

माल उतरवण्याचं काम सुरू होतं, तेव्हा जहाजाच्या एका भागातून धूर येऊ लागला आणि आग पसरली. काही वेळानं स्फोट होऊन जहाजाचे दोन तुकडे झाले. तो स्फोट एवढा मोठा होता की आसपासची दहा-बारा जहाजं नष्ट झाली. मुंबई बंदराचा तीनशे एकरांचा भागच नाही, तर आसपास जवळपास दोन किलोमीटरपर्यंतच्या परिसराचं नुकसान झालं.

त्या स्फोटात नेमकं किती नुकसान झालं, याची गणती नाही. पण त्या काळातील वृत्तपत्रांनी केलेल्या वर्णनानुसार आठशे ते तेराशे जणांचा मृत्यू झाला तर ऐंशीहून अधिकजण बेघर झाले. बंदरातील धान्यसाठा आणि अन्य मालाचंही नुकसान झालं. त्या स्फोटात उडालेला जहाजाच्या प्रॉपेलरचा एक तुकडा पाच किलोमीटर दूर सेंट झेवियर्स स्कूलच्या आवारात आजही पाहायला मिळतो. 

त्या स्फोटानंतर मुंबई बंदरात तीन दिवसांपर्यंत आग जळत होती. ती विझवताना अग्निशमन दलाच्या 66 जवानांचा मृत्यू झाला होता. त्यांच्या स्मरणार्थ मुंबईत दर वर्षी चौदा एप्रिल हा दिवस फायरफायटर्स डे म्हणून साजरा केला जातो. 

पण त्या दिवसानंतर एवढी मोठी आपत्ती मुंबईवर ओढवलेली...