मंटो यांचं साहित्य वाचण्यात युवा पिढीला स्वारस्य आहे.

जवळपास एक तप मुंबईत राहिल्यानंतर 1948च्या जानेवारी महिन्यात मंटो लाहोरला रवाना झाले. आपल्या लिखाणातून त्यांनी 1930-40 या कालखंडातील मुंबई जिवंत केली. "मी एक चालती-फिरती मुंबईच आहे," ते म्हणायचे.

अशा या मंटोची मुंबई नुकतीच एका विशेष 'मंटोवॉक' नावाच्या पदयात्रेतून रफीक बगदादी यांनी आजच्या तुरुण पिढीपुढे उलगडली. ज्येष्ठ पत्रकार, चित्रपटांचे अभ्यासक आणि स्वतःला मुंबईप्रेमी म्हणवणारे बगदादी सांगतात, "मंटो यांचं जीवन गुरू दत्त यांच्या 'प्यासा' सिनेमासारखं आहे. ते हयात असताना त्यांचं महत्त्व कुणी समजू शकलं नाही आणि जेव्हा त्यांनी जगाचा निरोप घेतला, तेव्हा सगळे त्यांच्या कामाची प्रशंसा करत होते." 

रफीक बगदादी यांनी आयोजित केलेली सफर मुंबईतल्या ग्रांट रोड स्टेशन बाहेरच्या मरवान अँड कंपनी हॉटेलपासून सुरू होते. कॅनवे हाऊस, जिन्ना हॉल, ज्योती स्टुडिओ, अल्फ्रेड टॉकीज, कामाठीपुरा अशी मुंबईची विविध रूपं पाहून ही सफर अरब गल्लीत संपते. हे सगळे रस्ते, या वास्तू यांचं मंटोच्या जीवनात मोलाचं स्थान आहे. दोन अडीच तासांच्या या सफरीत साधारण 30 जण सहभागी... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
झाले होते. यामध्ये तरुणच जास्त होते. 

मंटो यांच्या गोष्टी 

नव्या पिढीला मंटो यांच्याविषयी कुतूहल आहे. त्यासंदर्भात बगदादी सांगतात, "जुनी पिढी मंटो यांचं साहित्य वाचायची नाही. प्रतिबंध असल्यासारखं त्यांनी मंटोंचं साहित्य वाळीत टाकलं होतं. त्यावेळी समाजाचे कायदेकानून वेगळे होते. आता शिक्षणव्यवस्था बदलली आहे. मंटो यांचा लिखाणामागचा विचार आजची पिढी अधिक चांगल्या पद्धतीने समजू शकते."

रफीक बगदादी यांनी 'मंटो वॉक'चं आयोजन केलं होतं.

'मंटोवॉक'मागची भूमिका बगदादी उलगडून सांगतात. "लोकांना शहराची नस कळावी, त्याचा इतिहास जाणून घ्यावा, असं आम्हाला वाटतं."

मुंबई शहराचे विविध कंगोरे बगदादी समजावून सांगतात. "स्वातंत्र्यपूर्व काळात केनेडी ब्रिजचा परिसर सेक्स वर्कर्ससाठी प्रसिद्ध होता. त्याठिकाणी चीन, जपान, रशिया, युक्रेन अशा विविध देशांतून सेक्स वर्कर मुंबईत यायच्या. त्यावेळी केनेडी ब्रिजवर रात्रीच्या वेळी उभं राहून ग्राहकांची प्रतीक्षा करायच्या." 

मंटो यांचा पहिला चित्रपट

1934-1935 मध्ये मंटो मुंबईत आले. सुरुवातीला ते अल्फ्रेड टॉकीजसमोरच्या अरब गल्लीतल्या छोट्याशा घरात आठ महिने राहिले. तिथे खूप ढेकूण होते. याबाबत त्यांच्या आईला कळलं तेव्हा त्यांच्या डोळ्यात पाणी आलं.

ढेकुणांचा सामना केल्यानंतर मंटो भायखळ्याला स्थलांतरित झाले. केनेडी ब्रिजच्या जवळच ज्योती स्टुडिओ होता. तिथेच मंटोंचं कार्यालय होतं. तिथेच त्यांनी 'किसान कन्या' चित्रपटाचं लेखन केलं.   

ज्योती स्टुडिओमध्येच 'आलमआरा' चित्रपटाचं चित्रीकरण झालं होतं. स्टुडिओपासून रेल्वेमार्ग जवळ असल्याने चित्रीकरणात वेळोवेळी व्यत्यय यायचा. म्हणून या स्टुडिओत रात्री 2 ते 4 या वेळेत चित्रीकरण व्हायचं. 

ज्योती स्टुडिओबाबत मंटो यांच्या गोष्टींमध्ये वर्णन आहे.

1931 मध्ये मॅजेस्टिक सिनेमासारख्या मुंबईतल्या मोठ्य़ा चित्रपटगृहात 'किसान कन्या' प्रदर्शित झाला. तिथे तो आठ आठवडे चालला. चित्रपटाने 42,000 रुपयांची कमाई केली. त्यावेळी प्रेक्षक नाण्यांच्या रूपात पैसे द्यायचे. असे हे 42,000 रुपये एका थैलीत भरण्यात आले. 

मंटो यांच्या गोष्टींमध्ये जिन्ना हॉल, काँग्रेस हॉल, बॉम्बे संगीत कलाकार मंडळ (जिथे वारांगनांचा नाचगाण्याचा कार्यक्रम चालायचा) यांचा उल्लेख आहे. आता या आठवणी धुसर झाल्या आहेत. जिन्ना हॉलमध्ये आता छोटेखानी कार्यक्रम होतात. 

युवा पिढीला मंटो यांच्याविषयी आकर्षण का?...