कोल्हापूरचा शाही दसरा आणि त्याचं महत्वं

शारदीय नवरात्री नंतर दशमीला येणारा सण म्हणजे दसरा. छत्रपती घराण्यांचा परंपरागत असलेला हा सण प्राचीन काळापासून साजरा केला जातो. पूर्वी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दक्षिण दिग्विजयाच्या मोहिमेची सुरूवात विजयादशमीच्या मुहूर्तावर केली होती. 

पावसाळ्यात असलेली शेतीची कामं उरकून पूर्वी सैन्य आपल्या प्रदेशाची सीमा ओलांडून मोहिमेवर जायचं. मोहिमेवर लागणाऱ्या साहित्याची तयारी करून सज्ज व्हायचं. त्यामुळे खंडेनवमीच्या दिवशी शस्त्रपूजन केलं जातं  आणि दशमीला विजय साजरा करण्यासाठी सीमोलंल्घन केलं जात असे.

त्यानंतरच्या काळात या सणाला प्रतिकात्मक स्वरूप मिळालं. त्यात गावाची सीमा ओलांडून आपट्याची पानं म्हणजे सोनं लुटण्याचा कार्यक्रम व्हायचा. संस्थान काळात सीमोलंल्घनासाठी मिरवणूक काढली जायची. ही मिरवणूक गावाच्या बाहेर गेल्यानंतर सोनं लुटण्यासाठी लोक गर्दी करायचे.

देशात म्हैसूर आणि कोल्हापूर संस्थानचा शाही दसरा लक्षवेधी 

 कोल्हापूर संस्थानाचे मुख्यस्थान 1788 पर्यंत पन्हाळगडावर होते. त्यावेळी हा सण गडावर साजरा केला जायचा. त्यानंतरच्या काळात शिवाजी महाराजांनी ही गाद... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
ी कोल्हापूरमध्ये आणली. तेव्हापासून हा सण करवीरनगरीत साजरा केला जाऊ लागला. 

त्यावेळी कोटातून बाहेर येऊन म्हणजे तटबंदीच्या बाहेर येऊन गावाच्या बाहेर गंजीमाळ इथं हा सण साजरा व्हायचा. त्यानंतर नवीन राजवाडा बांधला गेला. राजर्षी शाहू महाराज नव्या राजवाड्यात राहायला गेल्यानंतर हा दसरा सण चौफाळा माळ इथं साजरा केला जाऊ लागला. त्यावरुनच या परिसराला दसरा चौक असे नाव पडलं. 

राजर्षी शाहू महाराजांच्या काळात जुना राजवाडा ते दसरा चौक अशी भव्य मिरवणूक निघायची. या मिरवणुकीत छत्रपती घराण्याकडून सरदार, जहागीरदार यांना आमंत्रण दिलं जायचं. ही सगळी मंडळी आपल्या लवाजम्यासह या मिरवणुकीत सहभागी व्हायची. 

यात सर्वोत्तम घोडे, उंट, शिकारखान्यातील वाघ, चित्ते यासह लष्करी दल, पायदळ सहभागी व्हायचं. छत्रपती घराण्याचं पारंपरिक वाद्य 'पी ढबाक' वाजवलं जायचं. हत्तीवर राजघराण्याचं निशाण आणि जरिपटका असायचा. पारंपरिक वेषात सैन्य सहभागी व्हायचे. अशी भव्य स्वरुपातील मिरवणूक पाहायला आजूबाजूच्या गावातून खूप लोक यायचे.

पुढे संस्थानकाळातील लवाजम्याचं स्वरुप बदलत गेलं, पण या मिरवणुकीचा थाट आजही कायम आहे. 

जर्मनीतून मागवण्यात आलेली मेबॅक कार

1936 मध्ये राजाराम महाराजांनी जर्मनीतून मेबॅक कार मागवली होती. या गाडीचं वैशिष्ट्य म्हणजे देशभरात असलेल्या 4 कारपैकी ही एक कार आजही छत्रपती घराण्यात चालू अवस्थेत आहे. 

या गाडीच्या समोर करवीर संस्थानचा भगवा ध्वज आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांना तुळजाभवानी तलवार देतानाचा तांब्याचा लोगो आहे. राजाराम महाराजांनी  ही गाडी घरात वापरण्यासाठी मागवलेली होती. पुढे 1986 पासून याच गाडीतून छत्रपती घराण्यातील मंडळी दसरा चौकात येतात. वर्षभरात एकदाच कोल्हापूरकरांना ही गाडी पाहण्याची संधी असते. 

दसरा चौकात छत्रपती घराण्यातील राजे-महाराजे यांच्या हस्ते पंरपरेनुसार शमीपूजन केलं जातं.  त्यानंतर तोफेचा आवाज झाल्यानंतरच आपट्याची पाने लुटण्याचा म्हणजे सोनं लुटण्याचा कार्यक्रम होतो. या सोहळ्यासाठी दसरा चौकात हजारो नागरिक उपस्थित असतात.

प्लेगच्या साथीमुळे रद्द झाला होता सोहळा

कोल्हापूरमध्ये 1899 ते 1900 च्या दरम्यान प्लेगची साथ आली होती. त्यावेळी प्लेग हा संसर्गजन्य आजार असल्याने त्याचा फैलाव रोखण्यासाठी राजर्षी शाहू महाराजांनी जाहीरनामा प्रसिद्ध केला होता. त्यानुसार लोकांना स्थानत्याग म्हणजे राहती घरं सोडून जाण्याचा आदेश दिला होता....