अटकेचा किल्ला आणि शेजारी काबूल नदी.

'अटकेपार झेंडे लावणं' हा मराठा इतिहासातला पराक्रमाचा मापदंड झाला. पण आज 260 वर्षांनंतर या पराक्रमाचं महत्त्व समजून घेताना त्याआधीचा घटनाक्रम समजून घेणं गरजेचं ठरतं.

सन 1757मध्ये तत्कालीन हिंदुस्तानात महत्त्वाच्या घडामोडी घडल्या. प्लासीच्या लढाईनंतर इंग्रज इथे जम बसवत होते, मराठा सत्तेनं संपूर्ण भारतात दबदबा निर्माण केला होता. अफगाणिस्तानातल्या अहमदशाह अब्दालीनं दिल्लीच्या सत्तेवर चाल करून बराच मोठा भाग लुटला होता आणि काही काळातच मराठ्यांनी आक्रमकांना दिल्लीबाहेर हुसकावलं होतं. 

अब्दालीनं अफगाणिस्तानात परत जाताना लाहोरवर आपला मुलगा तैमूर खान याला सुभेदार पदावर नेमलं. 1758च्या पूर्वार्धात मराठ्यांच्या उत्तरेतल्या मोहिमांचं कार्यक्षेत्र वाढणार हे निश्चितच होतं. पंजाबमधला सरदार अदिना बेग यानं अब्दालीच्या मुलाला सहाय्य करण्याचं नाकारलं आणि मराठ्यांना पंजाबवर स्वारी करण्यासाठी निमंत्रण दिलं.

अहमदशाह अब्दाली

1758चा मार्च महिना उजाडला, कडाक्याचा हिवाळा ओसरला असला तरी हवेतला गारवा अजूनही कायम होता. 1757च्या उत्तरार्धापासून उत्तर भारतात असलेली मराठा फौज आ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
ता सतलज नदीच्या किनारी येऊन धडकली. पंजाबातले शीख सैनिक आणि मोगल सरदार अदिना बेग यांची सैन्यंही त्यांना येऊन मिळाली. सर्वांचं लक्ष्य एकच होतं- अफगाणिस्तानातून आलेल्या अब्दालीनं बळकावलेला प्रदेश परत जिंकून घेणं.

दिवस होता 21 मार्चचा. चंदीगढजवळ असणाऱ्या सरहिंदच्या किल्ल्याला शीख आणि अदिना बेगच्या सैनिकांनी दोन आठवडे वेढा दिलेलाच होता. मराठा सैनिक आल्यावर अंतिम चढाई झाली आणि सरहिंदचा किल्ला पडला. पंजाबात आपल्याविरुद्ध कारवाया होत असलेल्या पाहून अब्दालीचा सेनापती जहान खान चालून येऊ लागला. पण स्वतः अब्दाली अफगाणिस्तानातली अंतर्गत बंडाळी शमवण्यात व्यग्र होता. मराठा-मुगल-शीख अशा तिहेरी ताकदीसमोर आपला निभाव लागणार नाही, हे लक्षात घेऊन जहान खाननं माघार घ्यायला सुरुवात केली. 

सरहिंदकडून मराठे लाहोरकडे गेले. अफगाण सैन्य आधीच लाहोर सोडून पळालं होतं. त्यांनी मागे टाकलेली शस्त्रास्त्रं, इतर सामानसुमान या सैनिकांच्या हाती पडलं. 19 एप्रिलला मराठ्यांनी उरलासुरला प्रतिकार मोडून काढला आणि लाहोर जिंकलं. (सरहिंद ते लाहोर हे सुमारे 217 किलोमीटरचं अंतर आहे) रघुनाथरावांच्या नेतृत्वाखालची मराठा फौज अजूनही समाधानी नव्हती. इथून पुढे 9 दिवसांत मराठ्यांनी 'अटक' गाठलं आणि जिंकलं.

तुकोजी होळकर आणि साबाजी शिंदे या दोन वीरांच्या पलटणी शत्रूवर चालून गेल्या आणि पुढे पेशावरपर्यंत पोचल्या. मराठ्यांनी पेशावरही जिंकलं. मराठा साम्राज्याची ध्वजा अटकेपार नेली. अतुल्य पराक्रमाची उपमा म्हणून मराठी भाषेत असलेली 'अटकेपार झेंडे लावले' ही म्हण इथेच जन्माला आली.

मराठा साम्राज्याचं सत्ताकेंद्र असलेलं पुणं आता खूप मागे पडलं होतं. अफगाण आक्रमक अब्दाली आणि त्याने नेमलेल्या सरदारांना मागे रेटण्याचा उद्देश साध्य झाला होता. पण उत्तर मोहिमेतलं एक महत्त्वाचं उद्दिष्ट अजूनही हुलकावण्या देत होतं. ते म्हणजे खंडणी! 

1757 मध्ये अब्दालीने उत्तरेत प्रचंड लूट केली त्यामुळे मराठ्यांना मिळणाऱ्या चौथाईत घट येणं कठीणच होतं. त्यात मराठा मुलुखापासून इतक्या दूर पंजाबात बस्तान बसवणं मराठ्यांच्या प्राथमिकतांमध्ये बसत नव्हतं. त्यामुळे अदिना बेगला लाहोरची आणि अब्दालीचा बंडखोर पुतण्या अब्दुर रहीम खान याला पेशावरची जबाबदारी देऊन रघुनाथराव परत पुण्याकडे निघाले.

अटकचा किल्ला.

सप्टेंबर 1758च्या सुमारास जेव्हा राघोबा पुण्यात पोहोचले तेव्हाच अदिना बेगचा मृत्यू झाला. एव्हाना पंजाबात...