स्वामी विवेकानंद यांचं मूळ नाव नरेंद्रनाथ दत्त.

समाजवादी माणूस झापडबंद नसतो. भोवतालच्या सम्स्यांना तो निर्भयपणे आणि मोकळ्या मनानं भिडतो. गोहत्या बंदी, स्त्री-पुरुष समानता, आरक्षण, हिंदू मुस्लीम प्रश्‍न यांची विवेकानंदांनी भेदक मांडणी केली आहे. 

विवेकानंद हे परिवर्तनाच्या चळवळीतले अग्रदूत असलेले समाजवादी आहेत. सर्वधर्म परिषदेनंतर केवळ एक वर्षानं आपला सर्वांत जवळचा शिष्य अळसिंगा पेरूमल यांना पत्र पाठवून त्यांनी कळवलं, "मी साधू नाही, मी संत नाही. मी गरीब आहे. मला गरीबांच्याबद्दल प्रेम वाटतं आणि दारिद्र्य, अज्ञान यांच्या गाळात रुतून राहिलेल्या वीस कोटी भारतीयांच्या मुक्तीचा मार्ग मी शोधतो आहे."

हे काम कठीण आहे याची त्यांना जाणीव आहे. 

20 जून 1894 रोजी हरीदास बिहारीलाल देसाई यांना पत्र पाठवून त्यांनी कळविलं, "हे माझे अभागी भाऊ खेड्यात झोपडीत राहतात आणि हिंदू, मुसलमान, ख्रिश्‍चन या तीनही राजवटीत ते भयानकपणे चिरडले गेले आहेत. त्यामुळे आपण माणूस आहोत, हेच ते विसरून गेलेत. त्यांना त्यांच्या मनुष्यत्वाची जाणीव करून देण्यापासून आपणाला सुरवात करावी लागेल."

नुसतं स्वातंत्र्य मिळवून काही फायदा ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
नाही, याची त्यांना दाहक जाणीव आहे. 

17 नोव्हेंबर 1894 रोजी आपल्या शिष्यांना पाठविलेल्या पत्रात ते म्हणाले, "इंग्रजांनी आपल्याला राज्य दिलं आणि ते निघून गेले तर ज्यांच्या हातात राज्य येईल, ते इतरांना गुलामासारखे वापरतील." 

आणि म्हणून स्वातंत्र्याची नवी रचना शोधताना त्यांनी 1 नोव्हेंबर 1896 च्या पत्रात मेरी हेल यांना सांगितलं, "मी समाजवादी आहे."

समाजवादी माणूस झापडबंद नसतो. भोवतालच्या समस्यांना तो निर्भयपणे आणि मोकळ्या मनाने भिडतो. गोहत्या बंदी, स्त्री-पुरुष समानता, आरक्षण, हिंदू मुसलमान प्रश्‍न यांची विवेकानंदांनी भेदक मांडणी केली आहे आणि त्याचवेळी या देशाच्या नवनिर्माणाचा एक वेगळा मार्ग ते शोधताहेत. 

हे सारंच दर्शन विलक्षण आहे.

स्वामी विवेकानंद यांनी गोरक्षकांना खडे बोल सुनावले होते, याविषयीचा उल्लेख विवेकानंद ग्रंथावलीत आहे.

गोहत्येविषयी विवेकानंदांचे विचार

गोहत्या बंदीची धग आज भारतभर सर्वत्र जाणवते आहे. 

प्रखर हिंदूत्ववादी विनायक दामोदर सावरकर म्हणाले होते, "गाय हा एक उपयुक्त पशू आहे. ती माता नव्हे, देवता तर नव्हेच नव्हे. एक समर्थ राष्ट्र उभं करायचं असेल, तर भाकड गाय अवश्य कापा."

पण आज अनेकजण हे सोयीस्करपणे विसरून गेलेत.

मात्र विवेकानंदांनी या प्रश्‍नाची सजग मांडणी केली आहे. विवेकानंद ग्रंथावलीच्या तिसर्‍या खंडात पृष्ठ सातवर विवेकानंदांच्या एका शिष्यानं दिलेला अनुभव असा आहे - विवेकानंदांना भेटायला काही गोरक्षक आले. विवेकानंदांनी त्यांना गायींना विसरून त्यांनी जमवलेले सर्व पैसे मध्यप्रदेशात आज माणसं भूकेनं तडफडून मरताहेत, तिकडे पाठवायला सांगितलं. 

ती सनातनी मंडळी म्हणाली, "स्वामी, आमचे धर्मग्रंथ सांगतात, ती माणसं मरताहेत, कारण त्यांनी गेल्या जन्मात पाप केलं होतं."

विवेकानंद त्यांना म्हणाले, "मग कसायाच्या हातात जाणार्‍या गायीबद्दलही तिनं गेल्या जन्मात पाप केलं होतं, असं समजून गप्प का बसत नाही?' 

ती सनातनी मंडळी म्हणाली, 'स्वामी, गाय ही आमची आई आहे आणि आई कितीही वाईट असली, तरी तिचं रक्षण करावयास हवं.' 

विवेकानंद त्यांना उपहासाने म्हणाले, 'आता निघा. आज मला तुमचे आईवडील समजले. हेच आईवडील बरोबर घेऊन हिंडणार्‍या या देशाचं मला नवनिर्माण करायचंय, याची दाहक जाणीव झाली.' 

याबाबत विवेकानंदांनी मालमदुरा येथे केलेल्या भाषणात जे सांगितलं, ते विवेकानंद ग्रंथावलीच्या पाचव्या खंडात पृष्ठ 77 वर येते. विवेकानंद...