ही मोहीम शाहिस्तेखानाची शास्ता करण्याची नव्हती, तर लाल महालातून दादोजी कोंडदेव यांचा पुतळा हटवण्याची होती. जेम्स लेन यांच्या वादग्रस्त पुस्तकानंतर संभाजी ब्रिगेडने आक्रमक पवित्रा घेत हा पुतळा हटवण्याची मागणी केली होती. 

या विषयावरून राज्यात 2010 मध्ये वादंग माजला होता आणि अखेर पुणे महापालिकेने हा पुतळा हटवण्याचा ठराव मंजूर करत ही कारवाई रातोरात केली.

कोण होते दादोजी कोंडदेव?

दादोजी कोंडदेव कोण होते, याबाबत इतिहासकारांमध्ये दोन टोकाची मतं आहेत. पण दोन्ही पक्षांना मान्य असलेलं असं दादोजी कोंडदेव यांचं ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्वही आहे.

शहाजी राजे निजामशहाकडून आदिलशाहीत गेले, तेव्हा कर्नाटकात जाताना त्यांनी पुण्याची व्यवस्था दादोजी कोंडदेव यांच्याकडे सोपवली, याबाबत दोन्ही पक्षांमध्ये एकमत आहे.

"दादोजी कोंडदेव यांचा ऐतिहासिक उल्लेख टाळणं चुकीचं आहे. ती इतिहासाशी प्रतारणा होईल. पण त्याचबरोबर त्यांना शिवाजी महाराजांचे गुरू म्हणणंही ऐतिहासिकदृष्ट्या असत्य आहे," असं इतिहास तज्ज्ञ जयसिंग पवार सांगतात. 

दादोजी कोंडदेव

याबाबत पुणे विद्यापीठातील इतिहासाचे प्राध्यापक राजा दीक्षित यांना विचारलं अस... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
ता ते म्हणतात की दादोजी कोंडदेव गुरू होते की नाही, याबाबत पुरावा नाही. पण शिवाजी महाराज पुण्यात आल्यानंतर इथली घडी व्यवस्थित बसवण्यासाठी त्यांना दादोजी कोंडदेव यांची मदत झाली, यात दुमत होऊ शकत नाही.

मुंबईतील SNDT महिला विद्यापीठातील इतिहास विभागाच्या प्रमुख प्राध्यापिका डॉ. वर्षा शिरगांवकर यांनी त्या काळच्या सामाजिक परिस्थितीकडे लक्ष वेधतात. "त्या वेळी कोणत्याही कार्यासाठी ब्राह्मण पंडितांची मान्यता असणं म्हणजे धर्माची मान्यता असणं, असं मानायचे. राज्यसत्तेला धर्मसत्तेची मान्यता मिळवणं हे भारतातच नाही तर जगभरात सगळीकडे होत होतं. त्यातूनच दादोजी कोंडदेव यांना हे स्थान देण्यात आलं असावं."

तत्कालीन ऐतिहासिक कागदपत्रांनुसार दादोजी कोंडदेव हे शहाजी राजेंच्या विश्वासातले आणि कर्तबगार होते, याबद्दल दोन्ही गटांमध्ये एकमत आहे. 

गुरू हा उल्लेख कधी?

दादोजी कोंडदेव हे शिवाजी महाराजांचे गुरू होते, हा उल्लेख साधारणपणे शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर 100-125 वर्षांनी लिहिलेल्या बखरींमध्ये आढळत असल्याचं इतिहासकार सांगतात.

"उत्तरकालीन बखरकारांनी शिवाजी महाराजांच्या जडणघडणीत दादोजी कोंडदेवांचं गुरू म्हणून चित्रण करताना दादोजींना अवास्तव महत्त्व दिलं आहे. ते या (सभासद) बखरीत नाही. शिवाजी महाराजांना दादोजींबद्दल आदर असणार, पण यांचे संबंध मालक-सेवक (चाकर) आहेत, हे सभासदाच्या लक्षात आहे," असं सभासद बखरीचे संपादक दत्ता भगत नमूद करतात.

"दादोजी कोंडदेव हे शिवाजी महाराजांचे गुरू आहेत, असा कोणताही उल्लेख शिवाजी महाराजांच्या समकालीन ऐतिहासिक साधनांमध्ये आढळत नाही. हा उल्लेख उत्तर पेशवाईत आणि त्यानंतर लिहिल्या गेलेल्या बखरींमध्ये प्रामुख्याने येतो," असं जयसिंग पवार सांगतात.

त्यानंतर 'राजा शिवछत्रपती' या ग्रंथात बाबासाहेब पुरंदरे यांनी दादोजी कोंडदेव शिवाजी महाराजांचे मार्गदर्शक असल्याचं म्हणत शिवाजी महाराजांनी अनेक गोष्टींबाबतचे धडे दादोजींकडून घेतले असल्याचं लिहिलं आहे. पुरंदरेच नाही, तर शेजवलकरांसारख्या इतिहासकारांसह स्वत: जयसिंग पवार यांनीही 40 वर्षांपूर्वी लिहिलेल्या एका पुस्तकात दादोजी कोंडदेव हे शिवाजी महाराजांचे गुरू असल्याचं लिहिलं होतं, असं ते कबूल करतात.

त्यातूनच इयत्ता चौथीच्या इतिहासाच्या क्रमिक पाठ्यपुस्तकातही हाच मजकूर अनेक वर्षं शिकवला गेला होता. त्याबद्दल 2003-04 पर्यंत फारशी कुणी हरकत घेतली नव्हती. 

लाल...