"गेल्या वर्षीपर्यंत माझ्या मुलींच्या शाळेची फी, आठवड्याचा भाजीपाला, दवाखाना, असं सगळं दुधाच्या पैशातून भागायचं. हातात कायम खेळता पैसा राहायचा. आता मात्र गाईंच्या चाऱ्यापाण्याचा खर्चही भागत नाही," असं औरंगाबादमधल्या लाखगंगा गावचे राजेंद्र तुरकणे सांगतात.

तुरकणे गेल्या अनेक वर्षांपासून दुधाचा व्यवसाय करत आले आहेत. आज त्यांच्याकडे पाच गाई आहेत. 

"पहाटे 4 वाजल्यापासून दुपारपर्यंत गाईंच्या गोठ्यात राबावं लागतं. दुपारी कामासाठी बाहेर गेलं तर सायंकाळी धावत पळत घरी यावं लागतं. मग शेतातून चारा आणणं, गाई धुणं, त्यांच्या धारा काढणं, असं सगळं काम करता करता रात्रीचे दहा वाजतात," ते सांगतात.

दूध डेअरी

नुकतंच, दुधाला योग्य दर मिळत नसल्यानं औरंगाबाद जिल्ह्यातील लाखगंगा गावातील ग्रामसभेनं सरकारला फुकट दूध देण्याचा निर्णय घेतला होता. तसंच परभणी, सांगली, सातारा, कोल्हापूर आणि सोलापुरातल्या दूध उत्पादकांनीही फुकट दूध वाटण्याचा इशारा दिला होता.

गेल्या वर्षी शेतकऱ्यांच्या आंदोलनानंतर सरकारने 3.5 फॅट आणि 8.5 SNF इतक्या गुणवत्तेच्या दुधाला प्रतिलीटर 27 रुपये भाव द्यावा, असं परिपत्रक काढलं होतं. असं असतान... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
ाही आज शेतकऱ्याच्या दुधाला केवळ 17 ते 19 रुपये दर दिला मिळतोय.

आम्हा शेतकऱ्यांकडून कमी भावात दूध घेण्यापेक्षा आम्ही ते फुकटच वाटलं तर काय वाईट आहे? असा पवित्रा घेत महाराष्ट्र राज्य किसान सभेनं आंदोलन सुरू केलं होतं.

औरंगाबादमधल्या लाखगंगा गावच्या ग्रामसभेत 3 मे ते 9 मे पर्यंत फुकट दूध वाटण्याचा निर्णय पारीत केला.

शेतमालाला हमीभाव मिळावा म्हणून तो बाजारात न विकण्याची भूमिका अहमदनगर जिल्ह्यातील पुणतांब्याच्या शेतकऱ्यांनी गेल्या वर्षी घेत महाराष्ट्रात चळवळ उभी केली होती. तशीच चळवळ दूध व्यावसायिकांना न्याय मिळाण्यासाठी लाखगंगा गावातील ग्रामस्थांनी उभी केली आहे.

याबाबत 21 एप्रिल रोजी ग्रामसभा घेत 3 ते 9 मे पर्यंत फुकट दूध वाटण्याचा निर्णय लाखगंगा गावच्या ग्रामस्थांनी घेतला. 

"आज (3 मे) कमी भाव देणाऱ्या सहकारी आणि खासगी डेअरी आणि दूध संकलकांना दूध न देता गरजू आणि गरीब जनतेला फुकट दूध वाटप करण्यात आलं. या आंदोलनानंतर दूध उत्पादक शेतकरी येत्या काही दिवसांत आणखी मोठ्या प्रमाणात आंदोलन करणार आहेत," अशी माहिती लाखगंगा गावचे सरपंच दिगंबर तुरकणे यांनी दिली.

कुठे किती दूध उत्पादन?

पश्चिम महाराष्ट्राच्या तुलनेत मराठवाडा तसा दूध उत्पादनात मागे आहे. नापिकी, दुष्काळ, चारा टंचाई अशी अनेक कारणं यामागे आहेत.

पण या अनेक संकटांवर मात करत औरंगाबाद जिल्ह्यातील वैजापूर आणि कन्नड तालुक्यातला काही पट्टा आज दूध उत्पादनात अग्रेसर आहे. 

दुग्ध व्यवसायाला आधुनिकतेची जोड देत आज स्थानिक शेतकऱ्यांनी दूध उत्पादन हा मुख्य व्यवसाय स्वीकारला आहे. यापैकीच वैजापूर पासून 25 किमी वर असलेलं लाखगंगा हे गाव. 

सरकारनं निर्धारित केलेला भाव दिला नाही तर भाजप आमदार आणि प्रशासनाला फुकट दूध वाटण्याचा इशारा दुग्ध उत्पादन करणाऱ्या शेतकऱ्यांनी दिला आहे.

गावांतील बहुतेक कुटुंबांचा उदरनिर्वाह दुधातून मिळणाऱ्या पैशावर होतो. इथली 128 कुटुंबं 626 गाईंच्या दूध विक्रीतून आपलं पोट भरतात, असं सरपंचांनी सांगितलं.

एकट्या लाखगंगा गावातून 4,500 लिटर दूध पाच संकलन केंद्रांद्वारे दररोज एकत्र केलं जातं. तर संपूर्ण वैजापूर तालुक्यात 20 ते 25 हजार लिटर दूध उत्पादन दररोज होतं. 

पाणी टंचाई असताना चारा आणि पशू संवर्धनाचा खर्च शेतकऱ्यांनी पदरच्या पैशातून केला. आता मात्र दुधाचे भाव कोसळल्याने अनेकांनी आपली दुभती जनावरं विकायला काढली आहेत. तर काही कर्जाच्या बोजाखाली सापडले...