श्रीनगर शहराच्या बाहेर दाल लेकजवळ एका छोट्याशा कॉटेजमध्ये जनसंघाच्या संस्थापकाला ठेवण्यात आलं होतं. या कॉटेजमध्ये 10 बाय 12 ची एक खोली त्यांना देण्यात आली होती आणि तिथेच ते नजरकैदेत राहणार होते. 

चोप्रा म्हणाले, "का नाही मिळणार? तुमच्यासोबत एक गार्ड पाठवू. तळ्याच्या काठाने फेरफटका मारून परत येत जा." इतकं बोलून ते तिथून निघून गेले. 

दुसऱ्या दिवशी मुखर्जी सकाळी उठल्यावर फिरायला बाहेर पडले तेव्हा तिथे असणाऱ्या सुरक्षा अधिकाऱ्याने म्हटलं की "जोपर्यंत लेखी परवानगी माझ्या हाती पडणार नाही तोपर्यंत मी तुम्हाला फिरायला बाहेर जाऊ शकत नाही." लेखी परवानगी येण्यासाठी काही दिवस गेले. 19 जून 1953च्या दिवशी परवानगी मिळाली, पण मुखर्जी यांना तेव्हा चालता देखील येत नव्हतं. चार दिवसानंतर त्यांचे प्राण गेले. 

मुखर्जी ज्या शहरात जात असत तिथं त्यांच्या स्वागतासाठी शेकडो रोज जमत असत. पण कलकत्त्यात जन्मलेल्या या नेत्याजवळ मृत्युसमयी श्रीनगरमध्ये त्याचा एकही आप्त नव्हता, अशी खंत जनसंघाचे नेते आणि त्यांचे चरित्रकार बलराज मधोक यांनी व्यक्त केली आहे.

काश्मीरचा विशेष दर्जा रद्द होणं हे त्यांचं ध्येय होतं आणि त्... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
या ध्येयासाठी त्यांनी प्राणाची आहुती दिली, असं श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांच्या वेबसाइटवर लिहिलं आहे.

जम्मू काश्मीरला विशेषाधिकार देणारं कलम 370 हटवण्यात आल्यानंतर भाजपच्या माजी मुख्यमंत्री वसुंधरा राजे यांनी म्हटलं की आज श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांचं स्वप्न पूर्ण झालं. 

370 कलमाची चर्चा सोमवारी राज्यसभेत सुरू होती. तेव्हा खासदार स्वपन दासगुप्ता म्हणाले, "370 कलम हटवल्याचा एक भारतीय आणि एक बंगाली व्यक्ती म्हणून मला विशेष आनंद होत आहे." 

"370 कलम हटवण्याची देशात पहिल्यांदा मागणी ही दक्षिण कोलकातामधून निवडून गेलेल्या खासदारानेच केली होती. श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांनी काश्मीर भारतात यावं यासाठी जंग जंग पछाडलं होतं," अशी आठवण त्यांनी सभागृहाला करून दिली. 

कलम 370 रद्द केल्यानंतर श्यामाप्रसाद मुखर्जींना ही खरी अर्थाने श्रद्धांजली ठरल्याची भावना अनेक भाजप नेत्यांनी व्यक्त केली. सोशल मीडिया असो वा इलेक्ट्रॉनिक माध्यमं सर्व ठिकाणी श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांच्याबाबत चर्चा होताना दिसत आहे. पण श्यामाप्रसाद मुखर्जी कोण होते आणि काश्मीर प्रश्नाशी त्यांचा काय नातं होतं? 

श्यामाप्रसाद विरुद्ध जवाहरलाल

 भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यापासून मुखर्जी हे काश्मीरला मिळालेल्या स्वतंत्र दर्जाच्या विरोधात होते. त्यावरून त्यांच्यात आणि तत्कालीन पंतप्रधान पं. जवाहरलाल नेहरू आणि जम्मू-काश्मीरचे मुख्यमंत्री शेख अब्दुल्ला यांच्यात नेहमी संघर्ष होत असे. 

'एक देश में दो विधान, दोन प्रधान और दो निशान नहीं चलेंगे' असा नारा त्यांनी दिला होता. 

म्हणजे एका देशातच दोन राज्यघटना, दोन पंतप्रधान आणि दोन ध्वज चालणार नाहीत, अशी त्यांची भूमिका होती. कलम 370 रद्द होण्यासाठी ते वारंवार काश्मीर आणि दिल्लीला जात असत. 

19 मे 1953ला त्यांना नजरकैदेत ठेवण्यात आलं होतं. त्यानंतर त्यांची प्रकृती ढासळली आणि 23 जूनला त्यांचा मृत्यू झाला. भारतीय जनता पक्ष आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाने हा दिवस 'बलिदान दिन' म्हणून जाहीर केला आहे. 

तरुण वयातच बनले कुलगुरू

श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांचा जन्म 6 जुलै 1901 रोजी कलकत्त्यातील एका संपन्न घरात झाला होता. त्यांचे वडील आशुतोष मुखर्जी हे कलकत्ता उच्च न्यायालयात न्यायाधीश होते. श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांना अभ्यासात आवड आणि गती होती. महाविद्यालयीन जीवनापासूनच त्यांना बंगाली साहित्य आणि इंग्रजी साहित्याची विशेष ओढ होती. 

कलकत्ता...