सकाळ-संध्याकाळ शाहू-फुले-आंबेडकरांचा जप करणाऱ्या, सावित्रीची आरती ओवाळणाऱ्या या राज्यातली ही परिस्थिती चिंताजनक म्हणायला हवी. पण अधिक खोलात जाऊन विचार केला तर, ही चिंता करण्याच्याही पलिकडे आम्ही गेलो आहोत. तेवढा निबरपणा आम्ही अंगी बाणवून घेतला आहे! 

महापुरुष किंवा क्रांतिकारक महिलांना पुतळ्यात कधी कोंडायचं, हारतुऱ्यांवर त्यांची बोळवण कशी करायची हे आम्हाला नेमकं कळतं. म्हणूनच महिला मुख्यमंत्री वगैरे प्रतीकात्मक गोष्ट करायलाही आम्ही धजावत नाही!

16 वेळा महिला मुख्यमंत्री

स्वतंत्र भारतात आजवर 16 वेळा महिला मुख्यमंत्री झाल्या आहेत. सुचेता कृपलानी या उत्तर प्रदेश आणि देशातल्या पहिल्या महिला मुख्यमंत्री. ऑक्टोबर 1963पासून मार्च 1967पर्यंत त्या देशातल्या सगळ्यांत मोठ्या राज्याच्या मुख्यमंत्री होत्या. म्हणजे देशात पहिल्या महिला मुख्यमंत्री स्थानापन्न व्हायला स्वातंत्र्याची पहिली १६ वर्षं जावी लागली.

राजकारणातल्या महिलांच्या सहभागाबद्दल महात्मा गांधी आग्रही असूनही असं का घडलं हे तपासलं पाहीजे. गांधीजींचा हा आग्रह रणनीती म्हणून होता की महिलांना समान हक्क मिळावेत म्हणून होता, यात या प्रश्नाचं ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
उत्तर आहे. महिलांविषयी आदर बाळगणं आणि महिलांना हक्काचा वाटा देणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. स्वातंत्र्योत्तर काळातल्या काँग्रेसच्या राजकारणात महिलांना संघटनेत किंवा सत्तेत हक्काचा हा वाटा कधी मिळाला नाही, याला ही पार्श्वभूमी आहे. नेहरूंच्या स्त्री स्वातंत्र्याच्या कल्पना आधुनिक असल्या तरी काँग्रेस पक्षावर त्यांचा फारसा परिणाम झालेला दिसत नाही. काँग्रेसची सत्ता आणि संघटना प्रामुख्याने पुरुषसत्ताकच राहिली. पुढे सर्वच राजकीय पक्षांनी याचंच अनुकरण केलं.

सुचेता कृपलानींनंतर तब्बल नऊ वर्षांनी, 1972मध्ये नंदिनी सत्पथी ओरिसाच्या मुख्यमंत्री झाल्या. तेव्हा इंदिरा गांधींची राजवट होती. एकीकडे इंदिराजींची तुलना दुर्गेशी होत होती, तर दुसरीकडे 'मंत्रिमंडळातला एकमेव पुरुष' असं त्यांचं वर्णन होत होतं. भारतीय राजकारणातल्या पुरुषांच्या मानसिकतेवर यातून प्रकाश पडतो. इंदिरा गांधीनाही सुरुवातीच्या काळात 'गुंगी गुडिया' ठरवून मोडीत काढायचे उद्योग डॉ .लोहियांनी केलेच होते! अशा परिस्थितीत राजकारणातल्या महिलांना कसं प्रोत्साहन मिळणार हा प्रश्नच होता. 

ज्या 16 महिला आजवर मुख्यमंत्री झाल्या त्यापैकी बहुतेक जणींच्या डोक्यावर पूर्वजांचा, वडिलांचा किंवा नवऱ्याचा आशीर्वाद होता हे नाकारून चालणार नाही. शशिकला काकोडकर, अन्वरा तैमूर, जानकी रामचंद्रन, जयललिता, राबडीदेवी, शीला दीक्षित, वसुंधरा राजे, मेहबुबा मुफ्ती यांची नावं या पंक्तीत घेता येतील. 

याला अपवाद मायावती, उमा भारती, सुषमा स्वराज आणि ममता बॅनर्जी यांचा. त्यातही चौकट मोडून ठसा उमटवण्याचा प्रयत्न जयललिता, ममता आणि मायावती यांनी केला. पण एरवी पुरुषी अंहकाराची चौकट अभेद्य राहिली. गंमत म्हणजे केरळमध्ये मातृसत्ताक पध्दती असूनही आजवर महिला मुख्यमंत्री झालेली नाही.

महाराष्ट्रात महिलांना संधी नाही?

या सगळ्या पार्श्वभूमीवर महाराष्ट्रातल्या राजकारणाकडे पाहिलं पाहिजे. महाराष्ट्र राज्यनिर्मितीपासून इथे काँग्रेसचा प्रभाव राहिला आहे. यशवंतराव चव्हाण आणि शरद पवार हे या परिवाराचे दिग्गज नेते. पण या नेत्यांच्या बरोबरीची एकही महिला नेता गेल्या ५७ वर्षात राज्यात घडली नाही. नाही म्हणायला प्रेमलाताई चव्हाण, प्रतिभा पाटील किंवा प्रभा राव या पक्षाच्या वरिष्ठ नेत्या म्हणून वावरल्या, पण त्यांच्या स्वतंत्र व्यक्तिमत्वाची ग्वाही पक्ष कार्यकर्तेही देऊ शकणार नाहीत. 

शरद पवारांनी सगळ्या देशाआधी राज्यात महिला...