...ानंतर डॉ. हाफकिन आग्र्याला गेले. तिथून उत्तर भारतातल्या वेगवेगळ्या छावण्यांमध्ये फिरून त्यांनी जवळपास 10 हजार जवानांना लस टोचली. हा प्रयोग यशस्वी ठरला आणि संपूर्ण भारतातून त्यांना बोलावणं येऊ लागलं. 

बंगालमध्ये कॉलराने पुन्हा डोकं वर काढलं. तेव्हा त्यांना बंगालमधून बोलावणं आलं. त्यांनी आसाममधल्या चहाच्या मळ्यातल्या मजुरांना आणि गयाच्या तुरुंगातल्या कैद्यांनाही लस दिली. अल्पावधीतच त्यांनी जवळजवळ 42 हजार लोकांना कॉलराच्या लसीची इंजेक्शन्स दिली. ही जगातली पहिली मोठ्या प्रमाणावरील व्हॅक्सीन ट्रायल ... उर्वरित लेख लिहा:
ाचवणं, हेदेखील मोठं यश आहे. 

साथीच्या रोगांमुळे हजारो जणांचा जीव गेला होता.

डॉ. हाफकिन यांनी पुढची काही वर्ष या व्हॅक्सीचे देशभर प्रयोग केले. मात्र, त्याचदरम्यान पंजाबमधल्या मुल्कोवाल गावात एक अशी घटना घडली जी वैद्यकशास्त्राच्या इतिहासात मुल्कोवाल डिझास्टर म्हणून ओळखली जाते. 

30 ऑक्टोबर 1902 रोजी गावातल्या 107 लोकांना ही लस देण्यात आली. काही दिवसांनंतर यातल्या 19 जणांमध्ये टिटॅनसची लक्षणं दिसली आणि लवकरच त्या सर्वांचा मृत्यू झाला. याचा आरोप डॉ. हापकिन यांच्यावर ठेवण्यात आला आणि त्यांना बडतर्फ करण्यात आलं. या बातमीची जगभर चर्चा झाली. ब्रिटनच्या हाऊस ऑफ कॉमन्समध्येही हा मुद्दा उपस्थित करण्यात आला. 

हताश झालेले डॉ. हाफकिन पॅरिसला परतले आणि तिथून पत्रव्यवहाराच्या माध्यमातून आपली बाजू मांडत राहिले. पुढे तपासात आढळलं की त्यांची काहीच चूक नव्हती. त्यांच्या एका सहकाऱ्यांनी लसीच्या बाटलीवर अस्वच्छ झाकण लावल्याने हा सगळा प्रकार घडला होता. 

यानंतर डॉ. हाफकिन भारतात परतले. मात्र, त्यांना कोलकात्याच्या बायोलॉजिकल प्रयोगशाळेच्या संचालकपदी नियुक्त करण्यात आलं. या प्रयोगशाळेत लसीवर संशोधन आणि लस उत्पादन यासाठीची व्यवस्था नव्हती. कदाचित मुल्कोवालच्या आरोपांनी त्यांचा पिच्छा सोडला नव्हता. 

डॉ. हाफकिन यांचं प्रेरणादायी कार्य

असं सांगतात की याच काळात जैन धर्मातल्या अहिंसावादाचा त्यांच्यावर प्रभाव पडला आणि त्यांनी पक्षी आणि प्राण्यांचा वापर पूर्णपणे बंद केला. 

सुप्रसिद्ध बॅक्टिरियॉलॉजिस्ट डॉ. विलियम बलोच यांनी आपल्या आत्मकथेत लिहिलं आहे की कोलकात्यातल्या आपल्या अखेरच्या दिवसांमध्ये डॉ. हाफकिन काहीसे चिडचिडे झाले होते. 

याविषयीचा एक किस्सा सांगितला जातो. कोलकात्यातल्या प्रयोगशाळेत डॉ. हाफकिन यांचा एक सहकारी एकप्रकारच्या जंताचं डिसेक्शन करत होता. प्रयोगासाठी म्हणून जंताला मारल्यामुळे डॉ. हाफकिन त्या सहकाऱ्यावर खूप चिडले होते. 

अशा स्वभावामुळेच 1915 साली अवघ्या 55 व्या वर्षी त्यांना निवृत्त करण्यात आलं. निवृत्तीनंतर ते लगेच युरोपात परतले. तीन वर्षांनंतर भारतात स्पॅनिश फ्लूची साथ आली आणि भारताला पुन्हा एकदा डॉ. हाफकिन यांची आठवण आली. मात्र, यावेळी डॉ. हाफकिन उपलब्ध नव्हते. विज्ञानापासून दूर आता ते ज्यु धर्माच्या शिकवणीचं पालन करत आयुष्य जगण्याचा प्रयत्न करत होते. यावर त्यांनी एक लेखही लिहिला होता - Plea of Orthodoxy...