25 एप्रिलाच त्याने आपला अंगरक्षक हींज लिंगेला बोलवून म्हटलं की, "मी स्वतःला गोळी मारली की तू माझ्या मृत शरीराला चॅन्सलरी बागेत घेऊन जा आणि आग लावून टाक. माझ्या मृत्यूनंतर कोणी मला ना मला पाहिलं पाहिजे, ना माझी ओळख पटली पाहिजे. यानंतर तू माझ्या खोलीत परत जा, माझा गणवेश, माझे कागद, ती हरेक गोष्ट जी मी वापरली आहे ती जमा करून बाहेर आणून सगळ्याला आग लावून टाक. फक्त अंटन ग्राफने काढलेल्या फ्रेडरिक ग्रेट यांच्या तैलचित्राला हात लावू नकोस. ते माझा ड्रायव्हर माझ्या मृत्यूनंतर सुरक्षितरित्या बर्लिनच्या बाहेर घेऊन जाईल." 

आपल्या आयुष्याच्या अखेरच्या काळात हिटलर जमिनीच्या 50 फुट खाली बनलेल्या बंकरमध्ये राहात होता. फक्त आपली लाडकी कुत्री ब्लाँडीला फिरवायला कधीकधी चॅन्सलरी बागेत जायचा तेव्हा चारी बाजूला बाँम्बमुळे उद्धवस्त झालेल्या इमारतींचे अवशेष पडलेले असायचे. 

कोण कोण होतं हिटलरबरोबर? 

हिटलर सकाळी पाच किंवा सहा वाजता झोपायला जायचा आणि दुपारी झोपून उठायचा. हिटलरची स्वीय सहायक त्राउदी जुंगा शेवटच्या क्षणांपर्यंत हिटलरबरोबर त्या बंकरमध्ये होती. 

बीबीसीशी बोलताना तिने एकदा सांगितलं होतं, "शेवटचे ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
दहा दिवस आमच्यासाठी एका दुःस्वप्नासारखे होते. आम्ही बंकरमध्ये लपून बसलो होतो आणि रशियन सैन्य आमच्या जवळ येत होतं. आम्ही त्यांच्या गोळीबाराचा, बॉम्बचा, तोफांचा आवाज सहज ऐकू शकत होतो. हिटलर बंकरमध्ये बसून वाट पाहात होते की कोणी येऊन त्यांचा जीव वाचवेल. पण एक गोष्ट त्यांनी आधीच स्पष्ट केली होती जर लढाईत ते जिंकले नाहीत तर ते बर्लिन कधी सोडणार नाहीत आणि स्वतःच्याच हाताने स्वतःला गोळी मारून घेतील, त्यामुळे आम्हाला माहिती होतं की काय होणार आहे." 

"जेव्हा 22 एप्रिल 1945 साली हिटलरने आम्हा सगळ्यांना सांगितलं की तुमची इच्छा असेल तर तुम्ही बर्लिन सोडून जाऊ शकता तेव्हा त्यांची प्रेयसी इव्हा ब्राऊन सगळ्यात आधी म्हणाली, 'तुम्हाला माहितेय मी तुम्हाला सोडून जाणार नाही. मी इथेच राहीन.'  आणि माझ्या तोंडातूनही हेच शब्द निघाले." 

बदलला होता हिटलर 

त्याकाळात हिटलरचे युद्ध उत्पादन मंत्री अल्बर्ट स्पीयर त्याला भेटायला आणि त्याचा निरोप घ्यायला बंकरमध्ये आले होते. नंतर स्पीयरने आपल्या आठवणींमध्ये सांगितलं की हिटलरचं व्यक्तिमत्व खूप बदललं होतं. 

"आपल्या अखेरच्या दिवसात हिटलरची अवस्था अशी झाली होती की त्यांची फक्त कीव केली जाऊ शकत होती. त्यांचं संपूर्ण शरीर थरथरत होतं, आणि त्यांचं खांदे वाकले होते. त्यांचे कपडे घाणेरडे होते आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे त्यांचा प्रतिसाद अतिशय थंड होता. मी त्यांच्या निरोप घ्यायला आलो होतो. मला माहिती होतं की ही आमची शेवटची भेट आहे, पण माझ्या हृदयाला भावेल असं काहीही ते बोलले नाहीत."  

हिटरलच्या त्याकाळातल्या अवस्थेचं वर्णन 'द लाईफ अँड डेथ ऑफ अॅडोल्फ हिटलर' लिहिणारे रॉबर्ट पेन यांनीही केलं आहे. ते लिहितात, "हिटलरचा पूर्ण चेहरा सुजला होता आणि त्यावर असंख्य सुरकुत्या पडल्या होत्या. त्यांच्या डोळ्यातली आयुष्याची ज्योत विझत चालली होती. कधी कधी त्यांचा उजवा हात खूप थरथरायला लागायचा, आणि त्याचं थरथरणं थांबवण्यासाठी ते आपल्या डाव्या हाताने तो हात गच्च पकडायचे. ज्या प्रकारे त्यांच्या खांद्यामध्ये ते आपली मान तुकवायचे त्यावरून वाटायचं की एखादं म्हातारं गिधाड बसलंय. त्यांच्या व्यक्तिमत्वातली सगळ्यात लक्षात ठेवण्यासारखी गोष्ट म्हणजे एखाद्या दारूड्या माणसासारखं अडखडळत चालायचे ते. हे कदाचित एखाद्या स्फोटात त्यांच्या कानाच्या पडद्याला झालेल्या दुखापतीमुळे होत असावं. ते थोडं चालायचे आणि थांबून आधारासाठी एखाद्या...