पण या दोन्ही पिकांच्या यशामुळे त्यांच्या अवतीभोवती एक चक्रव्यूह बनलं आहे. आता इच्छा असूनसुद्धा शेतकरी यामधून बाहेर पडू शकत नाहीत.

दिल्लीच्या सीमेवर आंदोलनास बसलेलेल शेतकरीही त्याबाबत बोलताना दिसतात. पण दबक्या आवाजातच.

तीन चेहरे, तीन पिकं, तिन्ही गोष्टींचं दुःख वेगळं

दिल्लीत गेल्या 20 दिवसांपासून कडाक्याच्या थंडीत आंदोलनाला बसलेले मेजर सिंह कसैल. सिंघु बॉर्डरवर आमची भेट झाली. ते तरनतारन गावावरून आले होते. 

बोलता बोलता ते म्हणाले, "तांदूळ आणि गव्हाच्या पिकांशिवाय इतर पिकं घेण्याचा प्रयत्न आम्ही बऱ्याचवेळा केला. एकदा सुर्यफूल लावलं. बाजारात एक लीटर तेलाचा भाव 100 रुपये होता, त्यावेळी आमच्या पिकाला 1 हजार रुपये प्रतिक्विंटल असा भाव मिळाला. मोहरीचं पीकही घेतलं. त्यावेळी मोहरीच्या तेलाची किंमत 150 रुपये लीटर होती. आम्हाला एक क्विंटलसाठी 2 हजार रुपये मिळाले. एक क्विंटल पिकातून 45 लीटर तेल निघतं. म्हणजेच बाजारात याची किंमत 6500 रुपये होती. आम्हाला मिळाले अर्ध्यापेक्षा कमी. म्हणजे आमच्या मेहनतीचं दुसरंच कुणीतरी खातं. आम्ही पीक घेऊन फसतो."

मेजर सिंह कसैल आजही गहू, धान यांच्याशिवाय इतर पीक घ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
ेण्यास तयार आहेत. त्यांच्या शेतातली पाण्याची पातळी खूप खालावली आहे. सध्या तरनतारनमध्ये पाणी 80 फूट खाली गेलं आहे. या समस्येला तोंड देण्यासाठी त्यांनी शेतात सुर्यफूल लावण्याचा निर्णय घेतला. पण योग्य दर मिळत नसल्यामुळे ते गहू आणि तांदूळ यांचंच पीक पुन्हा घेत आहेत.

मेजर सिंह कसैल यांच्यासारखंच दुःख हरयाणाच्या भिवानी जिल्ह्यातून आलेल्या राजबीर खलिफा यांचंही आहे. 

मेजर सिंह कसैल यांच्यासोबत सुरू असलेली चर्चा ऐकून भिवानी यांनी त्यांचं दुःखही आम्हाला सांगितलं. 

ते म्हणाले, "यावेळी मी गाजर लावलं होतं. पण बाजार समितीत मला 5 ते 7 रुपयेच दर मिळाला. त्याच बाजार समितीत मोठ्या शेतकऱ्यांना 20 रुपये पर्यंत दर मिळाला."

ही चर्चा सुरेंद्र सिंह लक्ष देऊन ऐकत होते. त्यांनी त्यांचं दुःख वेगळ्या पद्धतीने समजावलं. ते म्हणतात, "इतर पिकं घेतली तर त्याचे पैसे मिळण्यास अनेक महिने लागतात. गहू आणि मोहरीचं पीक अडत व्यापारी लगेच खरेदी करून पैसे लगेच देतात. अर्ध्या रात्रीही त्यांच्याकडे गेलं तरी ते मदत करतात. मी स्वतः गाजराचं पीक घेण्याचा प्रयत्न केला होता. पण बाजारात भाव मिळाला नाही. दर कोण ठरवतो, कसं ठरवतो याबाबत आम्हाला काहीच माहिती नाही. 

मेजर सिंह कसैल असोत किंवा राजबीर खलिफा किंवा सुरेंद्र सिंह....हे तीन फक्त चेहरे आहेत. यांची आणि पंजाब-हरयाणातील इतर शेतकऱ्यांची कहाणी एकसारखीच आहे. 

मेजर सिंह कसैल, राजबीर खलिफा आणि सुरेंद्र सिंह

गहू, धान यांचं पीक घेण्याशिवाय त्यांच्याकडे पर्याय नाही. इतर पिकांना योग्य भाव मिळत नाही. तसंच त्याबाबत त्यांच्याकडे पुरेशी माहितीही नाही. 

2015-2016 मध्ये झालेल्या कृषी गणनेनुसार, भारतातील 86 टक्के शेतकरी अल्पभूधारक किंवा 2 हेक्टरपेक्षाही कमी जमीन असेलेले आहेत. 

त्यामुळेच वर्षानुवर्षे गहू, धान यांच्यासारखी पारंपारिक पीकं ते लावतात. त्यांना कोणतीच जोखीम पत्करायची नाही. शेतीच्या या पारंपारिक पद्धतीला मोनोकल्चर असं म्हटलं जातं.

पंजाबमध्ये गहू-तांदूळ यांचीच शेती जास्त का?

पंजाबमध्ये 1970-71 मध्ये तांदळाची शेती 3.9 लाख हेक्टरमध्ये होत होती. 2018-19 मध्ये ती 31 लाख हेक्टर क्षेत्रफळात होऊ लागली. म्हणजेच 50 वर्षांत आठपट वाढ.

त्याचप्रमाणे 1970-71 दरम्यान गहू 22.99 लाख हेक्टर जमिनीत घेतला जायचा. 2018-19 मध्ये हे क्षेत्रफळ वाढून 35.20 लाख हेक्टर जागेत गहू पिकवला जातो. याचा अर्थ 50 वर्षांत दीडपट वाढ. 

हे आकडे...