जगभरात करण्यात येत असलेल्या वेगवेगळ्या अभ्यासातून असं आढळून येतं की पौगंडावस्थेत घेतलेली भरपूर, गाढ आणि शांत झोप ही वर्तमान आणि भविष्यात व्यक्तीच्या उत्तम मानसिक आरोग्यासाठी गरजेची आहे. 

झोपेची कमतरता किंवा गाढ झोप न येणे, हे कुमारावस्थेतील नैराश्याचं अगदी सामान्य लक्षण आहे. तुम्हाला कितीही झोप आली असेल, पण कसली तरी चिंता लागून असेल तर तुम्ही झोपूच शकणार नाही, हे स्वाभाविक आहे. अगदी प्रौढांच्या बाबतीतही असंच घडतं. नैराश्यग्रस्त असलेल्या 92% लोकांना झोपेचा त्रास असतो. 

याहूनही अधिक महत्त्वाचं हे की अनेकांना झोपेचा त्रास हा नैराश्यापूर्वीच सुरू झालेला असतो आणि त्यामुळे भविष्यात मानसिक आरोग्याशी संबंधित आजारांचा धोका वाढू शकतो. 

या सर्वांचा अर्थ असा लावायचा का की किशोरवयीन मुलांची झोप गांभीर्याने घेण्याचा विषय आहे? आणि यामुळे भविष्यात नैराश्याचा धोका कमी होऊ शकतो का?

युनिव्हर्सिटी ऑफ ससेक्समधले मानसशास्त्रज्ञ फेद ऑर्केड यांनी 15 ते 24 वयोगटातल्या मुला-मुलींच्या डेटाचा अभ्यास केला. 2020 साली हा अभ्यास प्रकाशित करण्यात आला आहे. या अभ्यासात असं आढळून आलं की 15 वर्ष वयाच्या किशोरवयीन मुला... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
-मुलींना ज्यांना नैराश्य किंवा ताण नाही मात्र त्यांची झोप नीट नाही, अशांना त्यांच्याच वयाच्या गाढ आणि पुरेशी झोप घेणाऱ्या इतर मुला-मुलींच्या तुलनेत वयाच्या 17, 21 किंवा 24 व्या वर्षी नैराश्य किंवा ताणाचा त्रास होण्याची शक्यता अधिक आहे. 

प्रौढांमध्येदेखील पुरेशी झोप न येणं हे भविष्यातील नैराश्याचं प्रारंभिक लक्षण असू शकतं. आणखी एक संशोधन झालं आहे. यात वेगवेगळ्या 34 अभ्यासांचं एकत्रित विश्लेषण करण्यात आलं. यात तब्बल दीड लाख लोकांचा 3 महिने ते 34 वर्षांपर्यंतच्या अभ्यासाचा डेटा होता. या एकत्रित विश्लेषणात असं आढळलं की ज्यांना झोपेचा त्रास आहे त्यांना भविष्यात नैराश्याचा आजार जडण्याची शक्यता दुप्पट असते. 

पुरेशी झोप मिळाली नाही तर त्याचा आपल्यावर नकारात्मक परिणाम होत असतो. यामुळे आपण कुटुंब, मित्र यापासून एकटे राहू लागतो, अलिप्तता वाढते, उत्साह मावळतो, चिडचिड वाढते. या सर्व गोष्टी व्यक्तीच्या नातेसंबंधावर वाईट परिणाम करतात आणि यामुळे नैराश्य येण्याचं धोका मोठ्या प्रमाणावर वाढतो. 

या व्यतिरिक्त काही बायोलॉजिकल घटकांचाही विचार करायला हवा. झोपेच्या कमतरतेमुळे शरीराचा दाह (इन्फ्लमेशन) वाढतो. याचाही मानसिक आरोग्याच्या अडचणीत हातभार लागत असतो. 

संशोधक आता झोपेच्या समस्या आणि मानसिक अनारोग्य यांच्यात थेट संबंध आहे का, याचा शोध घेत आहेत. हा संबंध केवळ नैराश्यापुरता नाही, असं ऑक्सफोर्ड विद्यापीठातील प्रसिद्ध न्युरोसायंटिस्ट रसेल फॉस्टर यांना आढळून आलं आहे. बायपोलर डिसॉर्डर किंवा स्किझोफेर्निया झालेल्यांमध्ये झोपेच्या समस्या अगदी सामान्य आहेत. काही जणांमध्ये झोपेचं चक्र इतकं बिघडलेलं असतं की ते रात्रभर टक्क जागे असतात आणि दिवसा गाढ झोपतात. 

रसेल फॉस्टर यांचे सहकारी आणि क्लिनिकल सायकोलॉजिस्ट डॅनिअल फ्रीमन मानसिक आरोग्य उपचारांमध्ये झोपेच्या समस्येकडे सर्वात जास्त लक्ष देण्याची गरज व्यक्त करतात. कारण झोप न येणं, हे एखाद्या विशिष्ट आजाराचं मुख्य लक्षण नसलं तरी वेगवेगळ्या रोगनिदानांमध्ये हे लक्षण आढळून येतं आणि फ्रीमन यांच्या मते बरेचदा या लक्षणाकडे दुर्लक्ष होतं. 

मानसिक आरोग्याच्या समस्यांमुळे झोपेच्या समस्या उद्भवत असल्या तरी अपुऱ्या झोपेमुळेसुद्धा अडचणी वाढतात. एक रात्र जरी नीट झोप झाली नाही तर दुसऱ्या दिवशी मूड खराब असतो, चिडचिड होते. इतकंच नाही तर विचार करण्याच्या क्षमतेवर नकारात्मक परिणाम होत असतो....