...ुनियोजितपणे कार्यान्वित करू शकू."

कोव्हिड-19 संसर्गातून 'रुग्णांना बरं करण्याच्या' आपल्या जुन्या दाव्याचा पुनरुच्चार पतंजलीने केला नाही. आता पतंजलीचं म्हणणं आहे 95 कोरोनाग्रस्तांवर त्यांच्या स्वेच्छेने ट्रायल घेण्यात आली. यातल्या 45 जणांना पतंजलीची औषधं देण्यात आली, तर 50 रुग्णांना प्लेसिबो देण्यात आलं. 

"ही आयुर्वेदिक औषधांची कोव्हिड-19 पॉझिटिव्ह रुग्णांवर करण्यात आलेली पहिली क्लिनिकल कंट्रोल ट्रायल होती आणि आता आम्ही या औषधांच्या मल्टिसेंट्रिक क्लिनिकल ट्रायलच्या दिशेने अग्रेसर आहोत."

पतंजल... उर्वरित लेख लिहा:
औषधांना कोरोना विषाणूमुळे होणाऱ्या आजारावरील 'आयुर्वेदिक उपचार' असल्याचं सांगून लॉन्च का करण्यात आलं?

पतंजली वेबसाईटने CTRI वेबसाईटवर नोंदणी केलेल्या आपल्या फॉर्ममध्ये लिहून दिलं होतं की क्लिनिकल ट्रायलचा कालावधी दोन महिन्यांचा असेल. 

तिसरा प्रश्न, त्या परिस्थितीवर आहे ज्यात कोरोनाग्रस्तांवर उपचार करण्यात आले. पतंजलीचं म्हणणं आहे की सर्वच्या सर्व 95 ट्रायल जयपूरच्या नॅशनल इन्स्टिट्युट ऑफ मेडिकल सायंस अँड रिसर्चच्या देखरेखीखाली झाल्या. 

ICMRच्या CTRI वेबसाईटवर नोंदणी करताना पतंजली आयुर्वेदने म्हटलं होतं की ते आपल्या क्लिनिकल ट्रायलमध्ये कोरोनाच्या 'मॉडरेटली सिम्प्टोमॅटिक' रुग्णांचा समावेश करतील. मात्र, तसं झालं नाही. 

'कोरोनील' औषधाच्या ट्रायलशी संबंधित एका डॉक्टरने नाव न सांगण्याच्या अटीवर बीबीसी हिंदीला सांगितलं, "ट्रायलमध्ये समावेश करण्यात आलेल्या रुग्णांचं वय 35-45 होतं आणि यापैकी बरेचसे रुग्ण असिम्प्टोमॅटिक म्हणजेच लक्षणं नसणारे होते किंवा त्यांना अत्यंत सौम्य स्वरुपाची लक्षणं होती."

पतंजलीने ट्रायलविषयी माहिती का दिली नाही?

एक गोष्ट आणखी लक्षात घेतली पाहिजे की ट्रायलमध्ये त्या रुग्णांचा समावेश नव्हता ज्यांना मधुमेह किंवा उच्च रक्तदाबासारखा त्रास होता. 

हे यासाठी महत्त्वाचं आहे कारण जागतिक आरोग्य संघटनेसह जगभरातल्या दिग्गज वैद्यकीयतज्ज्ञांचं म्हणणं आहे की हे दोन्ही किंवा यापैकी एक त्रास असेल तरी तो कोरोनाग्रस्तासाठी घातक ठरू शकतो. 

या प्रश्नाचंही उत्तर मिळू शकलं नाही की ज्या रुग्णांवर पतंजलीने क्लिनिकल ट्रायल केल्या ते रुग्ण आधी कुठली औषधं घेत होते का? हे यासाठी महत्त्वाचं आहे कारण आयसीएमआरने (ICMR) कोरोनाग्रस्तांसाठीच्या औषधांची यादी दिली आहे.  

तज्ज्ञांचं म्हणणं आहे की आयुर्वेदिक औषधांच्या आधी हे रुग्ण इतर कुठली अॅलोपिथिक औषधं घेत असतील तर कोणत्या औषधांचा परिणाम झाला, हे कसं कळणार. 

सुप्रसिद्ध सार्वजनिक आरोग्य तज्ज्ञ दिनेश ठाकूर यांनीही पतंजलीच्या क्लिनिकल ट्रायलवर प्रश्न उपस्थित केले आहेत. ते विचारतात, "इतक्या कमी रुग्णांवर केलेल्या क्लिनिकल ट्रायलच्या आधारावर तुम्ही कोरोनावरील उपचाराचा दावा कसा काय करू शकता?"

सरतेशेवटी सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न असा उपस्थित होतो की पतंजली रिसर्च इन्स्टिट्युटने CTRI वेबसाईटवर मे महिन्यात नोंदणी केली होती आणि कोरोनाग्रस्तांवर क्लिनिकल ट्रायल सुरू होत्या तर मग...