...र तुम्हाला या घराची कल्पना करता येईल. म्हणजे जुन्या वडीलोपार्जित घराच्या शेजारीच बांधलेलं अधुनिक घर आणि लोकांचा सतत राबता, असं ते चित्र असतं. 

इथे मात्र थोडं चित्र वेगळं होतं. लोकांची फारशी वर्दळ नव्हती आणि आवाजही नव्हता. नाही म्हणायला थोडा पक्ष्यांचा चिवचिवाट असेल... तेवढाच काय तो आवाज. 

आम्ही थोडं पुढे आल्याचं पाहून पाढरा शर्ट आणि साधी पँट घातलेले 70 वर्षांचे एक इसम पुढे आले. त्यांनी दोन्ही मुठी बंद करून आंगठे नखांच्या दिशेनं छातीला टेकवले आणि आम्हाला नमस्कार केला. पण तोंडातून एक शब्दही काढल... उर्वरित लेख लिहा:
िसत होतं. पण त्यांचा मुलगा मात्र सतत आम्हाला बाहेर जायचं आहे आणि त्याची तयारी करायची आहे, असंच पालुपद लावून बसला होता.

"A/C भारत सरकारचे दस्तावेज फार मोठे आहेत, ते दहा-पंधरा मिनिटं किंवा एका तासात समजावून सांगता येणार नाहीत. त्यासाठी तीन दिवस लागतात," असं रविंद्र कुंवर सिंह सांगू लागले.

आमच्या संमेलनांमध्ये आम्ही तीन दिवस तेच समजावून सांगतो, असं त्यांनी सांगत गुजरातमधल्या राजपिपलामध्ये उद्यापासून एक संमेलन असल्याचं सांगितलं. 

मी संमेलनाला येऊ का, असं त्यांना विचारताच त्यांनी होकार दिला. पण मला फक्त एक दिवसच येणं शक्य होईल, असं मी त्यांना सांगितलं.   

त्यावर "हे विश्वशांती संमेलन आहे आणि तिथं सर्वांना येण्याची परवानगी आहे," असं उत्तर त्यांनी दिलं.

A/C भारत सरकार समुदायाचं वणी (नाशिक) येथे झालेले संमेलन.

आमची ही चर्चा सुरू असतानाच आदिवासी समुदायातली काही माणसं त्यांना भेटण्यासाठी आली. चपला काढून तीसुद्धा ओटीवर बसली होती. सत्ता गेलेले संस्थानिक अजूनही ग्रामीण भागात जसा दरबार भरवतात, तसं चित्र आता तिथं उभं राहीलं होतं. 

रविंद्र कुंवर सिंह यांनी आमच्या प्रश्नांना उत्तर देण्यापेक्षा शांत बसणं पसंत केलं, तेव्हा त्यांना आलेल्या आदिवासी मंडळींशी बोलायचं असल्याचं आमच्या लक्षात आलं. त्यावेळी तुमचा वाडा पाहू शकतो का, असं मी त्यांना विचारलं. 

त्यावर त्यांनी लगेचच होकार दिला, त्यांच्या मुलाला आम्हाला त्यांचा 'रसोडाही (म्हणजे स्वयंपाकघर) दाखव' असं त्यांनी सांगितलं. पण इथं काही पाहण्यासारखं नाही, असं म्हणून त्यांनी ते टाळण्याचा प्रयत्न केला. पण मी मात्र तोपर्यंत उठून चालण्यास सुरुवात केल्यानं त्यांचा नाइलाज झाला. 

आम्ही पुढच्या दिशेने गेलो तर दोन गाड्या कव्हरमध्ये झाकलेल्या दिसल्या. एक महिंद्रा मॅराझो आणि दुसरी कॉन्टेसा. एका गाडीवर लालदिवा असल्याचं कळत होतं.  

सकाळी 9 वाजता जेवण

मी भटारखान्यात डोकावून पाहिलं. उघड्या पडवीसारख्या त्या मोठ्या खोलीत मोठमोठ्या भाड्यांमध्ये अन्न शिजत होतं. साधारण 100 माणसं जेवतील एवढं ते अन्न असावं. 

'A/C भारत सरकार'च्या कन्सिलेशन समितीचे सदस्य

त्यांनी आम्हाला जेवण्याचा आग्रह केला. तेव्हा सकाळचे 9 वाजले होते. त्यांचा अपमान होऊ नये म्हणून मी थोडं खाण्याचं मान्य केलं. जेवण वाढणारी मंडळीसुद्धा कमालीची शातं होती. त्यांच्या तोंडून एक शब्द सुद्धा फुटत नव्हता. 

वाढायाला येणारा प्रत्येज जण...