...रतात काहीजण सांगण्याचा प्रयत्न करत आहेत. 

आरिफ़ मोहम्मद ख़ान

या समितीचा निर्णय काय असेल, ते माहीत नाही पण भारतात आज ज्या विचारसरणीचं सरकार आहे ते फैज यांनी ही कविता लिहीली त्यावेळच्या पाकिस्तानातल्या सरकारइतकंच उजव्या विचारसरणीचं असल्याचे संकेत अशा प्रकारची चौकशी समिती स्थापन करण्यातून मिळतात. 

फक्त कवी फैजच नाहीत तर प्रसिद्ध इतिहासकार प्राध्यापक इरफान हबीबदेखील सध्या चर्चेत आहेत. 

कालपर्यंत इरफान हबीब यांना विरोध करणारेही आज त्यांचे चाहते झाले आहेत. 

नेमकं काय घडलं?

केरळच्या कुन्नूर विद्य... उर्वरित लेख लिहा:
ुंगातही डांबण्यात आलं होतं. 

भारतामध्ये सध्या सुरू असणाऱ्या सरकारविरोधी आंदोलनांमध्ये काही जण ही कविता म्हणत आहेत, किंवा या कवितेच्या ओळी असणारी पोस्टर्स आणि बॅनर्स पहायला मिळत आहेत. 

सत्तेचा दरबार आणि जनतेचा दरबार असे एकूण दोनच दरबार असतात, असं हबीब जालिब यांचं म्हणणं होतं. ते स्वतःला अभिमानाने 'अवामी शायर' म्हणजे लोककवी म्हणवत. 

नामवर सिंह यांनी पाश यांना शापित कवी म्हणणं अगदी योग्य होतं. कारण सत्तेचा विरोध करणारा प्रत्येक कवी, लेखक आणि कलाकार खरंतर शापितच असतो. 

फैज यांची नज्म - हम देखेंगे

हम देखेंगे

लाज़िम है कि हम भी देखेंगे

वो दिन कि (क़यामत का) जिसका वादा है

जो लोह-ए-अज़ल (विधि के विधान) में लिखा है

जब ज़ुल्म-ओ-सितम के कोह-ए-गरां (बड़े पहाड़) 

रुई की तरह उड़ जाएँगे

हम महकूमों (शासितों) के पाँव तले

ये धरती धड़-धड़ धड़केगी

और अहल-ए-हकम (सत्ताधीश) के सर ऊपर

जब बिजली कड़-कड़ कड़केगी

जब अर्ज-ए-ख़ुदा के काबे से सब बुत (मूर्ति यहां सत्ता का प्रतीक) उठवाए जाएँगे

हम अहल-ए-सफ़ा (साफ़-सुथरे लोग) मरदूद-ए-हरम (प्रवेश से वंचित लोग)

मसनद पे बिठाए जाएँगे 

सब ताज उछाले जाएँगे

सब तख़्त गिराए जाएँगे

बस नाम रहेगा अल्लाह का

जो ग़ायब भी है हाज़िर भी

जो मंज़र (दृश्य) भी है नाज़िर (दर्शक) भी 

उट्ठेगा अन-अल-हक़ (मैं सत्य हूं) का नारा

जो मैं भी हूँ और तुम भी हो

और राज करेगी ख़ल्क़-ए-ख़ुदा (आम जनता)

जो मैं भी हूँ और तुम भी हो

फैज यांची मुलगी म्हणते...

फैज अहमद फैज यांची नज्म - 'हम देखेंगे' ही हिंदू विरोधी आहे वा नाही हे तपासण्यासाठी आयआयटी कानपूरने समिती स्थापन केली. या नज्मला हिंदू विरोधी म्हणणं हास्यास्पद असल्याचं फैज यांच्या मुलीने म्हटलंय. 

जे लोकांना म्हणायचं होतं तेच आपले वडील लिहायचे असं चित्रकार आणि सामाजिक कार्यकर्त्या सलीमा हाश्मी यांनी म्हटल्याचं इंडियन एक्स्प्रेसने म्हटलंय. 

त्यांनी म्हटलंय, "फैज अहमद फैज यांच्या 'हम देखेंगे'ला हिंदू विरोधी म्हणणं दुःखद नाही तर हास्यास्पद आहे. या कवितेतून देण्यात आलेल्या संदेशाची एक समिती तपासणी करणं हे दुःखद नाही. उलट त्यांची उर्दू शायरी आणि त्याच्या रुपकांमध्ये रस निर्माण होईल अशा दुसऱ्या दृष्टीकोनातून याकडे पहायला हवं. फैज यांच्या ताकदीला कमी लेखू नका."

सर्जनशील लोक हे 'हुकुमशहांचे नैसर्गिक शत्रू' असतात, असं सलीमा हाशमी यांनी म्हटलंय. 

या कवितेच्या...