डॉक सारांशित करण्यासाठी: औरंगजेब

आजोबा गफूर खान आणि वडील रमजान खान यांची परंपरा पुढे चालवत डॉ. फिरोज खान नावाच्या या संस्कृत विद्वानाने लहानपणापासूनच संस्कृतचा अभ्यास केला. आपले आजोबा संस्कृतमधली भजनं गायला लागल्यावर शेकडो लोक भक्तिभावाने डोलायला लागत, असं एका वृत्तपत्राशी बोलताना फिरोज यांनी म्हटलंय. 

फिरोज यांचे वडील रमजान खान हे अनेकदा जयपूरच्या बागरू गावातल्या गोशाळेत प्रवचन करत. जयपूरच्या राष्ट्रीय संस्कृत संस्थेत येण्यापूर्वी फिरोज यांनी बागरूमधल्या ज्या संस्कृत पाठशाळेत शिक्षण घेतलं, ती शाळा अगदी एका मशीदीला लागून आहे. आणि आजही तिथे अनेक मुस्लिम विद्यार्थी शिक्षण घेतात. भारताची एकात्मता अशाच उदाहरणांतून दिसते.

तसंही कोणताही धार्मिक पंथ वा संप्रदाय अस्तित्त्वात येण्याआधी भाषा अस्तित्त्वात आल्या होत्या. पण कालागणिक अनेक भाषा काही समुदायांची ओळख म्हणून रूढ झाल्या, हे कटू सत्य आहे. 

विविध संप्रदायांचा विकास ज्या क्षेत्रात झाला आणि या धर्मांचे प्रचारक किंवा महत्त्वाचे मानले जाणारे लोक जी भाषा वापरायचे, त्याच भाषांमध्ये धर्मग्रंथ लिहीण्यात आले आणि म्हणूनच या भाषा समुदायांची सांस्कृतिक ओळख झाल्या, हे यामागचं एक कारण असू शकतं. 

समाजाची भाषा

म्हणूनच अरबी - फारसीला इस्लामशी जोडलं जातं. याच प्रकारे पाली आणि प्राकृत या भाषा बौद्ध आणि जैन धर्माची ओळख बनल्या. आणि गुरुमुखीमध्ये लिहिण्यात येणारी पंजाबी भाषा शीख समुदायाशी जोडण्यात आली. पण याचा दोष ना भाषांना देता येईल वा आपल्या पूर्वजांना. 

पण त्यांच्या नावावर धर्म चालवणाऱ्या आणि या एकाच भाषेशी या धर्माचा संबंध रूढ करणाऱ्या नंतरच्या पिढीच्या अनुयायांची ही चूक असल्याचं म्हटलं जाऊ शकतं. 

भारतामधल्या भाषांच्या विकासाबद्दल बोलायचं झालं तर आज आपण ज्या हिंदी भाषेमध्ये बोलतो, तिचा विकास ज्या बोलीतून झाला आहे त्यामध्ये संस्कृतसोबतच अरबी आणि फारसी भाषांचंही योगदान आहे. मुसलमान शासकांसोबत अमीर खुसरो, सुफी कवी आणि संतांनीदेखील धर्मावर आधारित हा भाषाभेद कधीही स्वीकारला नाही. 

यासाठी काही अपवाद नक्कीच असतील. पण सुरुवातीला सगळ्यांनीच अगदी खुल्या मनाने सगळ्या भाषा शिकल्या आणि स्वीकारल्या होत्या. अनेक धर्मग्रंथांचेही एका भाषेतून दुसऱ्या भाषेत अनुवाद झाले. 

'संस्कृति के चार अध्याय' या प्रसिद्ध पुस्तकात रामधारी सिंह ऊर्फ 'दिनकर' यांनी ताजक शास्त्रांमध्ये वर्णन केलेल्या श्लोकांची काही रंजक उदाहरणं दिली...\nडॉक सारख्याच भाषेत सारांश:
बनारस हिंदू विद्यापीठामध्ये एका संस्कृत प्राध्यापकाच्या नियुक्तीवरून निदर्शनं झाल्याच्या बातम्या येत आहेत. हे प्राध्यापक मुसलमान असल्याने त्यांच्या नियुक्तीला विरोध होत असल्याचं सांगण्यात येतंय.