राजापूर प्रकल्पाविरोधात आंदोलन करताना गावकरी

साहजिकच, याचा अर्थ असाही होता की निसर्गाचा विचार करून विकासावर भर दिला जाईल. जगभरातील लोकांना चांगल्या, स्वच्छ वातावरणाची गरज असते. आजवरचा अनुभव पाहता सरकारच्या किंवा उद्योगक्षेत्राच्या जाणिवांपेक्षा लोकांनी टाकलेल्या दबावामुळंच वातावरणाचं रक्षण आणि संवर्धन मदत झाली आहे. 

जपानमध्ये काय घडलं?

साठ वर्षांपूर्वी जपानच्या 'मिनामाटा बे'मध्ये पाऱ्याचं प्रदूषण समोर आल्यावर लोकांनी टाकलेल्या दबावामुळं नंतर तिथं प्रदूषणविरोधी कडक कायदा तयार करण्यात आला. 

त्याचा परिणाम म्हणजे ऑटोमोबाईल उद्योगांना वाहनांतून उत्सर्जन कसं कमीत कमी होईल याची काळजी घेणं भाग पडलं. त्यामुळं जपानी गाड्या आणखी Fuel efficient बनल्या. 

मग काही वर्षांनी तेलाच्या किंमती अचानक वाढल्या आणि जगभरात Fuel efficient गाड्यांची मागणी वाढली. तेव्हा जपानी कारनिर्मात्यांना वाहनांच्या जागतिक बाजारपेठेत सिंहाचा वाटा मिळवणं शक्य झालं. 

ज्येष्ठ पर्यावरणतज्ज्ञ माधव गाडगीळ

म्हणजेच, पर्यावरणपूरक जन-आंदोलनानं धन-आंदोलनावर मात केली आणि टोयोटा, होंडा, सुझुकी, यामाहासारख्या कंपन्यांच्या यशात तसंच ... आणखी 4000 वर्णांसाठी लेख सुरू ठेवा:
जपानच्या आर्थिक संपन्नतेत महत्त्वाची भूमिका बजावली. 

'अच्छे दिन' येतील हे वचन अशाच अनुभवांच्या आधारे दिलं असेल, असं मला कळकळीनं वाटलं होतं.

जन आंदोलनावर मात

पण आपल्या पंतप्रधानांना 'बोले तैसा चाले' प्रमाणे वागावसं असं वाटत नसावं. किमान तसं दिसत तरी नाही. धन आंदोलनानं जन आंदोलनावर मात केली आहे. तर, विकास हा अधिक निसर्गविरोधी आणि लोकांच्या विरोधातील मार्गावरून जाताना दिसतो आहे. 

सध्या राजापूर रिफायनरीवरून सुरू असलेला वाद हे याच दुर्दैवी वास्तवाचं प्रतीक आहे. 

वास्तवाकडेही पाठ

सध्या देशभरात सगळीकडे विकासाची तुलना किंवा मोजमाप एका मर्यादित आणि चुकीच्या मापदंडाच्या आधारे, वाढत्या Gross Domestic Productच्या आधारे केलं जातं. 

पण नोबेल विजेते अर्थतज्ज्ञ जोसेफ स्टिगलिट्झ यांनी म्हटल्याप्रमाणे, स्वाभाविकपणे जीडीपी हेच विकासाचं एकमेव आणि सर्वोत्तम मोजमाप असू शकत नाही. एखाद्या देशाच्या विकासाची मोजणी ही मानवनिर्मित, नैसर्गिक, मानवी आणि सामाजिक अशा चार मुख्य घटकांच्या रुपातील भांडवलाच्या वृद्धीवर अवलंबून असावी, असं त्यांनी म्हटलं आहे. 

जीडीपीचा वृद्धिदर फारतर मानवनिर्मित घटकांमधला बदल दाखवू शकतो, पण त्यात नैसर्गिक, मानवी आणि सामाजिक घटकांकडे दुर्लक्ष होतं. रोजगारविरहीत आर्थिक वृद्धीनं ग्रामीण भागात असंतोषाला वाढ देण्याच्या मार्गावर आपण चाललो आहोत या वास्तवाकडेही पाठ फिरवली जाते आहे.

ज्या कोकणात रिफायनरी उभारण्याचा प्रस्ताव आहे, तो प्रदेश या दुर्लक्षित भांडवलाच्या बाबतीत देशातल्या सर्वात संपन्न प्रदेशांपैकी एक आहे.  

जैवविविधता

विषुववृत्तीय वनांनी झाकलेलं कोकण जगातल्या जैवविविधतेनं नटलेल्या प्रमुख प्रदेशांपैकी एक आहे. वेगवेगळी धान्य, मिरी आणि वेलचीच्या प्रजाती, आंबा, फणस, कोकम आणि इतर अनेक वनस्पती अशा जैवविविधतेसाठी कोकण प्रसिद्ध आहे. 

सरकारनं राजापूर प्रकल्पाबद्दल संदिग्धता ठेवलेली आहे, असं स्थानिकांचं म्हणणं आहे.

कोकणातील खाड्या आणि समुद्रतटांना तिवरांच्या वनांची किनार लाभली असून ही वनं मासेमारीसाठी जगातील संपन्न प्रदेशांपैकी एक आहेत. जगप्रसिद्ध हापूस आंब्याच्या बागा ही कोकणवासियांसाठी अभिमानाची गोष्ट आहे. 

भारतातील साक्षरता आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या सर्वात संपन्न प्रदेशांत कोकणाचा समावेश होतो. लोकमान्य टिळक, बाबासाहेब आंबेडकर, विनोबा भावे अशा कोकणच्या सुपुत्रांनी देशातील सामाजिक आणि मानवी घटकांच्या वृद्धीसाठी...