सामग्री: 31 ऑक्टोबर ला इंदिरा गांधींची हत्या झाली आणि त्याच्या दुसऱ्या दिवशी दिल्ली आणि देशाच्या काही भागात शिखांच्या विरोधात दंगली भडकल्या. 

काही वर्षांपूर्वी या दंगलींवर दृष्टिक्षेप टाकणारं When A Tree Shook Delhi नावाचं एक पुस्तक प्रकाशित झालं होतं. 

या पुस्तकात दंगलीची भीषणता, त्यात झालेली पडझड आणि आप्तस्वकीयांचं दु:ख आणि राजकारण्यांबरोबर पोलिसांची संगनमत अशा अनेक गोष्टींचं तपशीलवार वर्णन आहे. 

"जेव्हा इंदिरा गांधींची हत्या झाली तेव्हा आपल्या देशात काही दंगली झाल्या होत्या. आम्हाला माहिती आहे की जनतेच्या मनात किती रोष होता. काही दिवस असं वाटलं की संपूर्ण भारत हलतोय. एखादा मोठा वृक्ष उन्मळून पडला तर जमीन थोडी हादरतेच."

हे शब्द होते तत्कालीन पंतप्रधान आणि इंदिरा गांधींचे उत्तराधिकारी राजीव गांधी यांचे. बोट क्लबमध्ये जमलेल्या लोकांसमोर त्यांनी हे वक्तव्य केलं होतं. 

जे हजारो शीख बेघर आणि अनाथ झाले त्यांच्याबाबत राजीव गांधींनी चकार शब्दही उच्चारला नाही. उलट हे वक्तव्य म्हणजे त्यांच्या जखमेवर मीठ चोळल्यासारखं होतं. 

वादग्रस्त वक्तव्य

या हत्या योग्य आहेत असं या वक्तव्यातून संदेश गेला. या वक्तव्यामुळे त्या काळी मोठी खळबळ माजली होती. या वक्तव्याबद्दल सारवासारव करताना आजही पक्षाला बरेच कष्ट घ्यावे लागतात. 

काँग्रेस पक्षाचे नेते सलमान खुर्शीद म्हणतात, "हे वक्तव्य कोणत्या उद्देशाने केलं आहे हे त्या व्यक्तीलाच विचारावं लागेल. समजणारे काहीही समजतात. त्या वाक्याचा काय संदर्भ आहे, त्यांच्या मनात काय आहे हे त्या व्यक्तीवर अवलंबून असतं."

खुर्शीद म्हणतात, "मी राजीव गांधींना ओळखत होतो. ते अत्यंत संवेदनशील आणि उदार मनाचे होते. असं वक्तव्य करण्यामागे त्यांचा वेगळा काही उद्देश होता असं मला वाटत नाही."

ते म्हणतात, "ज्या लोकांना या वाक्यावर आक्षेप आहे त्यांना राजीव गांधींनी आजही स्पष्टीकरण दिलं असतं. ते म्हणाले असते की त्यांनाही असं काही म्हणायचं नव्हतं. त्यांच्या मनात असं काही नव्हतं मीसुद्धा माझ्या आईला गमावलं आहे आणि आईला गमावल्याचं दु:ख मला माहिती आहे."

सुरुवातीचा घटनाक्रम

इंदिरा गांधीच्या हत्येची बातमी कळताच तत्कालीन राष्ट्रपती ग्यानी झैलसिंग उत्तर येमेनचा दौरा अर्धवट सोडून दिल्लीला आले. तेव्हा या दंगलीला सुरुवात झाली होती. 

जेव्हा झैलसिंग इंदिरा गांधीचं दर्शन घेण्यासाठी दिल्ली विमानतळावरून AIIMS जायला निघाले तेव्हा...\nमागील सामग्री खालीलप्रमाणे सारांशित केली जाऊ शकते:
1984ला उसळलेल्या शीख विरोधी दंगलीच्या प्रकरणात काँग्रेसचे नेते आणि माजी खासदार सज्जन कुमार यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावण्यात आली आहे. स्वतंत्र भारताच्या इतिहासातील भीषण दंगलींपैकी एक असं या दंगलींचं वर्णन केलं जातं. 34 वर्षांनंतर आजही या दंगलीच्या कटू स्मृती जाग्या आहेत. 31 ऑक्टोबर 1984ला इंदिरा गांधींची हत्या झाल्यानंतर 2 दिवस दिल्लीत आणि आसपासच्या परिसरात काय घडलं याचा हा लेखाजोखा.