કવિ નર્મદે ઉપર્યુક્ત વાત તેમની આત્મકથા 'મારી હકીકત'માં કરી છે.

નર્મદે લખેલી આત્મકથા 'મારી હકીકત' એ ગુજરાતી સાહિત્યની પહેલી આત્મકથા માનવામાં આવે છે.

અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસ પુસ્તકમાં રમેશ ત્રિવેદી લખે છે, ભણીને આગળ શું કરવું એ અંગે કવિ નર્મદના મનમાં ગડમથલ ચાલતી હતી કે, 'ભણવું, કમાવું, બૈરી કરવી એ સૌ આનંદને માટે છે, ને મને જ્યારે પદો બનાવવાથી આનંદ થાય છે ત્યારે હું તો એ જ કામ કરીશ, ને શેર જુવાર તો મળી રહેશે.'

કવિ નર્મદને ગુજરાતી સાહિત્યમાં 'અર્વાચીનોમાં આદ્ય' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

બાળપણ અને કલમના ખોળે 

વિશ્વનાથ ભટ્ટના પુસ્તક 'વીર કવિ નર્મદ'નું મુખપૃષ્ઠ

કવિ નર્મદનો જન્મ 24 ઓગસ્ટ, 1833માં થયો અને અવસાન 25 ફેબ્રુઆરી, 1886એ થયું હતું.

પોતાના બાળપણ અને જન્મ વિશે વાત કરતાં આત્મકથામાં તેઓ લખે છે, "પ્રસવવેળા મારી માને ઘણું દુઃખ થયું હતું. હું જન્મ્યો ત્યારે મારું માથું ઘણું જ લાંબું હતું, તેથી ચ્હેરો વિચિત્ર દેખાતો હતો. (હમણાં તો માથું ઘણું જ ન્હાનું ગોળમટોળ જેવું છે.) છ મહિનામાં હું ઘુંટડિયાં તાણતો થયો."

"જન્મ્યા પછી દશેક મહિને હું ને મારી મા, માના કાકા દુલ્લભરામ સાથે મુંબઈ મ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
ારા બાપ પાસે ગયાં. બીજા વરસને આરંભે મને બોલતાં આવડ્યું પણ બે વરસ સુધી અન્ન ન ખાતાં દૂધ અને ચાટણાંથી શરીરનું બંધારણ રહ્યું."

કવિ નર્મદ સુરતના રાંદેરમાં શિક્ષક તરીકે કામ કરીને આર્થિક નિર્વાહ ચલાવતા હતા. તેઓએ શિક્ષકની નોકરી છોડીને કલમને સહારે જીવન જીવવાનું નક્કી કર્યું હતું.

આત્મકથામાં તેઓ લખે છે, "મારું મન કવિતા તરફ લાગેલું તેથી તમને સ્કૂલમાં છોકરાઓ સાથે માથું ફોડવું દુરસ્ત ન લાગ્યું.'

'સાડા દસથી તે પાંચ લગી કાહુ કાહુ થાય' એ કવિતા જે રસપ્રવેશમાં છે તે મેં મારા સ્નેહી સ્કૂલના આસિસ્ટન્ટ માસ્તરોને દેખાડ્યું. તેઓએ કહ્યું કે વાત તો ખરી જ છે. નિશાળનાં કામમાં દિલ ન લાગ્યાથી મેં મારા બાપને પૂછ્યા વિનાં જ નવેમ્બરની 23મીએ સ્કૂલની નોકરી છોડી દીધી."

નર્મદે નોકરી છોડી એ તેમના પિતાને ગમ્યું નહોતું.

"મેં ઘેર આવીને કલમની સામું જોઈ આંખમાં તેને ઝળઝળિયાં સાથે અરજ કરીને કે 'હવે હું તારે ખોળે છઊં' કોઈ પણ રીતેની પેદાશની ગોઠવણ ન કરેલી તેથી મારા બાપ મનમાં તો બહુ દાઝ્યા પણ પછી મને કહ્યું કે 'ભાઈ, ઉતાવળ કરવાની શી જરૂર હતી' મેં વિચાર કીધો કે કવિતા તરફ મારું મન છે- નીતિ ભક્તિ તરફ મારું મન છે ને બીજા કોઈ ઉદ્યોગથી મારું મન માનતું નથી, માટે હરદાસનું કામ કરું કે જેથી પેટને પણ મળે ને મારો લખવા ભણવાનો ઉદ્યોગ કાયમ રહે- ગુજરાતીમાં કથા કરનાર કોઈ હરદાસ છે નહીં ને મારી વાણી સારી છે. માટે સંસ્કૃત અભ્યાસ વધારીને ગુજરાતીમાં આખ્યાનો બનાવી એ ઉદ્યોગે રહું."

પરંપરા સામે બળવો

વડોદરાની એમ.એસ. યુનિવર્સિટીમાં ગુજરાતી ભાષા-ભવનમાં અધ્યાપક ભરત મહેતાએ નર્મદની આત્મકથા 'મારી હકીકત' પર વિવેચનાત્મક લેખ લખ્યો છે.

તેમાં તેઓ લખે છે, "એ જમાનામાં વિદેશગમન પર નાત દ્વારા પ્રતિબંધ હતો. મહીપતરામ નીલકંઠ ઇંગ્લૅન્ડ જવાની તૈયારી કરતા હતા ત્યારે નાતમાં ખટપટ શરૂ થઈ. નાતે એક લખાણ તૈયાર કર્યું. તેમાં બધાની સહીઓ ઉઘરાવાતી હતી."

"એ સહીઓ ઉઘરાવનારા નર્મદ પાસે આવ્યા ત્યારે નર્મદે સુણાવી દીધેલું કે- 'એ દસ્તાવેજ પર હમે સહી કરી શકતા નથી.' નાતથી અલગ પડી નર્મદ મહીપતરામને ઇંગ્લૅન્ડ જવામાં સાથ આપવાના ભાગરૂપ વિજ્ઞપ્તિ કરતું ચોપાનિયું પણ છપાવે છે. મહીપતરામ ઇંગ્લૅન્ડથી પાછા આવ્યા ત્યારે એમને સત્કારવા નર્મદા સામો બંદર પર પણ ગયો હતો."

નર્મદે ડાંડિયોના પત્રકારત્વ દ્વારા ઘણા બધા ભ્રષ્ટાચારના કિસ્સાઓને પ્રકાશમાં લાવવા કોશિશ કરેલી.

ભરત મહેતા લખે છે કે "પરંતુ તેની એ કોશિશ 'સનસનાટી' ફેલાવવા માટે જ...