અસ્પૃશ્યતાનાબૂદીને પોતાનું જીવનકાર્ય ગણનારા, તેના માટે ભારે વિરોધ વેઠનારા અને અસ્પૃશ્યતાના પ્રશ્નને રાષ્ટ્રીય મંચ પર લાવનારા ગાંધીજી વર્ણવ્યવસ્થાનો બચાવ કેમ કરતા હતા?  

શું તેમના આ વિચારોના આધારે તેમને 'કાસ્ટિસ્ટ', જ્ઞાતિભેદમાં માનનારા, તેને ટેકો આપનારા કહી શકાય?

વર્ણવ્યવસ્થા : ગાંધીજીનો દૃષ્ટિકોણ 

વર્ણવ્યવસ્થા વિશેના ગાંધીજીના ખ્યાલ ટૂંકમાં આ રીતે મૂકી શકાય : વર્ણધર્મ એટલે શ્રમના વિભાજનની વ્યવસ્થા. 

દરેકે કમાવા માટે પોતાના પૂર્વજનો વ્યવસાય કરવો. બીજો વ્યવસાય શોધવામાં સમય ન બગાડવો. 

એ રીતે બચતા સમયમાં આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ માટે પ્રવૃત્તિ કરવી. 

પોતાની મૂળભૂત વૃત્તિ પૂર્વજોના વ્યવસાય સિવાયની હોય, તો જીવનનિર્વાહ પૂરતું પૂર્વજોના વ્યવસાયમાંથી કમાવું અને પોતાની જે વૃત્તિ હોય તે ક્ષેત્રમાં સેવા આપવી. 

બધા વ્યવસાયોનું મહત્ત્વ સરખું હોય. કોઈ ઊંચો કે નીચો ન હોય. 

તેમણે લખ્યું હતું, 'આ (વર્ણધર્મના) નિયમને શોધીને અને જ્ઞાનપૂર્વક એનું પાલન કરીને હિંદુધર્મે માનવજાતિની ભારે સેવા કરી છે.' (નવજીવન, ૨૭-૧૧-૧૯૨૭, પૃ.૧૧૬) 

આ જ લેખમાં તેમણે લખ્યું હતું, 'વર્ણધર્મની આ કલ્પનામાં કોઈ એકબીજાથી ચઢિયાતું ન... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
થી...હા, એટલું અવશ્ય કબૂલ કરવું જોઈએ કે હિંદુધર્મના વિકાસક્રમમાં કોઈક કાળે એમાં ભ્રષ્ટાચાર દાખલ થયો, અને ઊંચનીચપણાના સડાએ પેસીને એને બગાડી નાખ્યો.' 

એક સવાલના જવાબમાં ગાંધીજીએ એમ પણ લખ્યું હતું, 'હું અવશ્ય કહું કે બ્રાહ્મણવર્ણ એ બીજા વર્ણોની પરાકાષ્ઠા છે. એનો અર્થ ચડિયાતી સેવાની શક્તિ છે, ચડિયાતો દરજ્જો નથી. ચડિયાતો દરજ્જો ધારણ કરવામાં આવે એ ક્ષણે જ એ પગ નીચે કચડવાને લાયક બને છે.' ('વર્ણાશ્રમ', સંપાદકઃ વનમાળા દેસાઈ, પૃ. ૧૪)

વર્ણધર્મનો ગાંધીજીનો આદર્શ

ગાંધીજીએ તેમની કલ્પનાના આદર્શ વર્ણધર્મનું ચિત્ર આ શબ્દોમાં આપ્યું હતું : 'વર્ણધર્મમાં અથવા કહો કે હિંદુ ધર્મમાં હું અસ્પૃશ્યતાને સ્થાન નથી જોતો. એ વર્ગો બીજા સૌની સાથે શૂદ્રવર્ગમાં ભળી જશે.'

'આ શૂદ્રવર્ગમાંથી પાવન થઈને ધીમેધીમે બીજા ત્રણ વર્ણો ઉદભવશે. એમના ધંધાઓ વિવિધ છતાં દરજ્જો સમાન હશે.'

'બ્રાહ્મણો બહુ થોડા હશે. ક્ષત્રિય વર્ગ એથીયે નાનો હશે, અને તે આજની જેમ ભાડુતી સિપાઈ અથવા નિરંકુશ રાજ્યકર્તા નહીં હોય, પણ રાષ્ટ્રના સાચા રક્ષક અને હવાલદાર હશે, અને એની સેવામાં જાનની કુરબાની કરશે.'

'સૌથી નાનો વર્ગ શુદ્રોનો હશે. કારણ સુવ્યવસ્થિત સમાજમાં મનુષ્ય ભાઈબહેનો પાસેથી ઓછામાં ઓછી મજૂરી લેવામાં આવશે.'

'મોટામાં મોટી સંખ્યા વૈશ્યોની હશે. એ વર્ણમાં તમામ ધંધાઓનો ખેડૂતો, વેપારીઓ, કારીગરો વગેરે સૌનો સમાવેશ થશે.'

આ કલ્પના 'મનોરાજ્ય' જેવી લાગે તો પણ, 'પોતાનાં મનોરાજ્યનો સમાજને હાથે સ્વીકાર ન થાય તો એ તેમાં રહેવાની અને વિહરવાની વ્યક્તિઓને છૂટ છે. દરેક સુધારાની શરૂઆત વ્યક્તિથી જ થયેલી છે.' એવી સ્પષ્ટતા તેમણે કરી હતી. (નવજીવન, ૨૭-૧૧-૧૯૨૭, પૃ.૧૧૭)

વ્યાપક માન્યતા એવી હતી કે અસ્પૃશ્યતાના મૂળમાં વર્ણવ્યવસ્થા છે અને વર્ણવ્યવસ્થા જશે તો જ અસ્પૃશ્યતા જશે. 

ગાંધીજી માનતા હતા કે 'અસ્પૃશ્યતા જશે તે જ ક્ષણે ખુદ જ્ઞાતિપ્રથા શુદ્ધ થશે, એટલે કે મારા સ્વપ્ન પ્રમાણે તે સાચા વર્ણાશ્રમમાં-એકબીજાના પૂરક અને કોઈ ઊંચ નહીં કે કોઈ નીચ નહીં... એવા ચાર વિભાગમાં પરિણમશે.' (વર્ણાશ્રમ, પૃ.૩૧)  

તેમની એવી તૈયારી હતી કે 'જો અસ્પૃશ્યતા દૂર કરતાં વર્ણાશ્રમનો લોપ થઈ જાય તો હું એક પણ આંસુ પાડવાનો નથી.'(વર્ણાશ્રમ, પૃ.૧૪) 

પરંતુ તેમને પાકી ખાતરી હતી કે અસ્પૃશ્યતા નાબૂદ કરવા વર્ણવ્યવસ્થાનો નાશ કરવાની જરૂર નથી. 

નિકટના સાથીદાર-કુટુંબી મથુરાદાસ ત્રિકમજી સાથેની ચર્ચામાં ગાંધીજીએ એમ પણ કહ્યું હતું કે 'વર્ણધર્મની...