હિંગનો ઉપયોગ આખા ભારતમાં મોટા પાયે થાય છે. જોકે ઘણા લોકોને હિંગની ગંધ પસંદ નથી હોતી, પણ તેને પાચકના રૂપમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે.

આને સામાન્ય રીતે સૂર્યપ્રકાશથી દૂર ઍર-ટાઇટ બૉક્સમાં રાખવામાં આવે છે. અચાનક હિંગની ચર્ચા એટલે શરૂ થઈ કે હિમાચલ પ્રદેશમાં હિંગની ખેતી શરૂ થઈ છે.

કાઉન્સિલ ફૉર સાયન્ટિફિટ ઍન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ રિસર્ચ (સીએસઆઈઆર)નું કહેવું છે કે પહેલી વાર ભારતમાં હિંગની ખેતી શરૂ થઈ રહી છે.

સીએસઆઈઆરે પાલમપુરસ્થિત ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ હિમાલયન બાયોરિસોર્સ ટેકનોલૉજી (આઈએચબીટી)એ સોમવારે ખેતી શરૂ થવાની જાહેરાત કરી છે.

હિમાલચના લાહોલ સ્પીતિ ક્ષેત્રમાં હિંગની ખેતી શરૂ કરાઈ છે. સીએસઆઈઆરના ડાયરેક્ટર શેખર માંદેનો દાવો છે કે ભારતમાં પહેલી વાર હિંગની ખેતી કરાઈ રહી છે.

શું ભારતમાં ખરેખર હિંગની ખેતી કરવા મુશ્કેલ કામ છે? જો ભારતમાં હિંગની ખેતી થતી નથી તો એ ક્યાંથી આવે છે અને આટલા મોટા  પાયે ભારતમાં તેનો ઉપયોગ કેમ કરાઈ રહ્યો છે.

ભારતમાં હિંગ ક્યાંથી આવે છે?

ભારતમાં હિંગ થતી નથી પણ ભારતમાં તેનો મોટા પાયે ઉપયોગ થાય છે. એક અનુમાન અનુસાર દુનિયામાં પેદા થતી હિંગનો 40 ટકા વપરાશ ભારતમાં થાય છે.

ભારતમાં ઉપયોગમ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
ાં લેવાતી હિંગ ઈરાન, અફઘાનિસ્તાન અને ઉઝબેકિસ્તાન જેવા દેશોમાંથી આવે છે. કેટલાક વેપારીઓ તેને કઝાખસ્તાનથી પણ મંગાવે છે. અફઘાનિસ્તાનથી આવતી હિંગની સૌથી વધુ માગ છે.

સીએસઆઈઆર અનુસાર ભારતમાં દર વર્ષે 1,200 ટન હિંગ આ દેશોમાં 600 કરોડ રૂપિયા ખર્ચીને આયાત કરવામાં આવે છે. એટલે જો ભારતમાં હિંગની ખેતીને સફળતા મળે તો હિંગની આયાતમાં ઘટાડો થશે અને તેની કિંમત પણ ઓછી થશે. જોકે હિંગનું ઉત્પાદન એટલું સરળ નથી.

હિંગ આટલી મોંઘી કેમ?

હિંગનો છોડ ગાજર અને મૂળાના છોડની શ્રેણીમાં આવે છે. ઠંડા અને સૂકા વાતાવરણમાં તેનું ઉત્પાદન સૌથી સારું થાય છે.

આખી દુનિયામાં હિંગના અંદાજે 130 પ્રકાર છે. તેમાંના કેટલાક પ્રકાર પંજાબ, કાશ્મીર, લદ્દાખ અને હિમાચલ પ્રદેશમાં ઉગાડવામાં આવે છે, પરંતુ તેનો મુખ્ય પ્રકાર ફેરુલા ઍસાફોઇટીડા ભારતમાં થતો નથી.

સીએસઆઈઆર જે બીજની મદદથી હિંગની ખેતી કરી રહી છે એ ઈરાનથી મંગાવ્યું છે. 

દિલ્હીસ્થિત નેશનલ બ્યૂર ઑફ પ્લાન્ટ જેનેટિક રિસોર્સિસ (આઈસીએઆર-એનબીપીજીઆર)એ ઈરાનથી હિંગના નવ પ્રકાર મંગાવ્યા છે. આઈસીએઆર-એનબીપીજીઆરે એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ત્રણ વર્ષમાં પહેલી વાર હિંગના આ બીજને ભારતમાં લાવવામાં આવ્યું છે.

જોકે છોડ ઉગાડવાનો એ અર્થ નથી કે એ તરત હિંગ પેદા કરશે. બીજ રોપ્યાં બાદ ચારથી પાંચ વર્ષ ઊપજમાં લાગશે. 

એક છોડમાંથી અંદાજે અડધો કિલો હિંગ નીકળે છે અને તેમાં અંદાજે ચાર વર્ષ લાગે છે. આથી હિંગની કિંમત આટલી વધુ હોય છે.

હિંગની કિંમત એ બાબત પર નિર્ભર કરે છે કે તેને કેવી રીતે પેદા કરવામાં આવે છે. ભારતમાં શુદ્ધ હિંગની કિંમત હાલમાં અંદાજે 35થી 40 હજાર રૂપિયા છે. 

એટલા માટે સીએસઆઈઆરના વિજ્ઞાનિકોને લાગે છે કે હિંગની ખેતી સફળ રહી તો તેનાથી ખેડૂતોને વધુ ફાયદો થશે.

હિંગનું ઉત્પાદન કેવી રીતે થાય છે?

હિંગ ફેરુલા ઍસાફોઇટીડાના જડમૂળમાંથી નીકળતા રસમાંથી તૈયાર થાય છે, જોકે આ એટલું સરળ નથી. એક વાર મૂળમાંથી રસ કાઢવામાં આવે પછી હિંગ બનવાની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે.

સ્પાઇસેસ બોર્ડની વેબસાઇટ અનુસાર બે પ્રકારની હિંગ હોય છે- કાબુલી સફેદ અને હિંગ લાલ. સફેદ હિંગ પાણીમાં ભળી જાય છે, જ્યારે લાલ કે કાળી હિંગ તેલમાં ભળી જાય છે.

કાચી હિંગની બહુ તીખી ગંધ આવે છે, એટલા માટે તેને ખાવાલાયક માનવામાં આવતી નથી. ખાવાલાયક બનાવવા માટે તેને ગુંદ અને સ્ટાર્ચને મેળવીને નાના-નાના ટુકડામાં તૈયાર કરવામાં આવે છે.

વેપારીઓનું કહેવું છે કે હિંગની કિંમત એ બાબત નિર્ભર કરે છે...