તેમાંનો પહેલો પુરુષ તો એક કિશોર હતો. એનું નામ હતું રાજન. અસલમાં રાજન હતો જ નહીં. એ કિશોરી અમૃતાએ મનોમન સર્જેલો કાલ્પનિક છોકરો હતો. 

ઘરમાં માતા નહોતાં (એ વહેલાં મૃત્યુ પામેલાં), પિતા એકદમ સાધુ જેવા હતા અને પોતાની ધૂનમાં ડૂબેલા રહેતા. આવામાં, એકલતાના ઇલાજ રૂપે કિશોરી અમૃતાએ મનોમન એક ફ્રેન્ડ બૉય (ઓકે, બૉયફ્રેન્ડ)ની કલ્પના કરી. 

એ સાથીને તેમણે નામ આપ્યું, રાજન. અમૃતાના હૃદયમાં રાજન સતત સળવળતો રહેતો. અમૃતા એની સાથે મનોમન વાતો કરતાં, એને સંબોધીને કશુંક લખતાં પણ ખરાં.

જીવનના આરંભિક તબક્કામાં રાજન પ્રત્યે તીવ્ર અનુરાગ અનુભવનાર અમૃતાએ જીવનના અંતિમ તબક્કામાં જે બે પુરુષો પ્રત્યે ઉત્કટ લાગણી અનુભવી એ બેમાંના એક પુરુષ હતા આચાર્ય રજનીશ (ઓશો) અને બીજા હતા સિદ્ધપુરુષ મનાતા સાંઈ કાકા. 

અલબત્ત, આ બન્ને પુરુષો પ્રત્યેના સ્નેહના કેન્દ્રમાં આદર હતો. તેમના પ્રત્યેનું અમૃતાનું આકર્ષણ આધ્યાત્મિક તરસમાંથી જન્મ્યું હતું.

તો, રાજન સાથેનો સંબંધ કાલ્પનિક હતો, જ્યારે રજનીશ તથા સાંઈ કાકા સાથેનો સંબંધ આધ્યાત્મિક હતો. આ સિવાય, અમૃતાના જીવનમાં ચાર પુરુષોએ સ્થાન મેળવ્યું.

પ્રથમ પુરુષઃ પતિ પ્રીતમસિંહ ક્વાત્રા 

લા... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
હોરમાં ઉછરેલાં અમૃતા પ્રીતમને ફક્ત 16 જ વર્ષની ઉંમરે લાહોરના એક પ્રતિષ્ઠિત પરિવારના યુવક પ્રીતમસિંઘ ક્વાત્રા સાથે પરણાવી દેવામાં આવ્યાં. 

અમૃતા અતિ રોમેન્ટિક કવયિત્રી હતાં, પરંતુ પતિ પ્રીતમસિંઘ એક સીધાસાદા બિન-રોમેન્ટિક પુરુષ હતા. 

આવામાં, લગ્નના નવમા વર્ષે 25 વર્ષનાં અમૃતાની મુલાકાત 23 વર્ષના અત્યંત પ્રભાવશાળી શાયર સાહિર લુધિયાનવી સાથે થઈ અને અમૃતાના હૃદયમાં પ્રીતની આગ સળગી. ઘરમાં પતિ પ્રીતમ હતા, પણ દિલમાં પ્રીતમ તરીકે સાહિરની સ્થાપના થઈ. આગ બન્ને પક્ષે લાગી.

અમૃતા ગભરુ નહોતાં. સાહિર પ્રત્યેનો પ્રેમ છૂપાવી રાખવાની એમણે ઝાઝી માથાકૂટો નહોતી કરી. પતિ પ્રીતમસિંઘને અમૃતાની સાહિર પ્રત્યેની લાગણી વિશે જાણ થઈ ચૂકી હતી, છતાં બન્ને અલગ ન થયાં. 

લાહોરમાં પણ અલગ ન થયાં અને ભાગલા પછી બન્ને દિલ્હી આવ્યાં ત્યારે પણ પતિ-પત્ની અને બે સંતાનો સાથે જ રહ્યાં. કુલ પચ્ચીસ વર્ષ સુધી બેય હાલકડોલક લગ્નનૈયામાં સાથે સફર કરતાં રહ્યાં.

છેવટે 1960માં અમૃતા પતિથી છૂટાં થયાં. એ વખતે તેઓ દિલ્હીના પટેલ નગરમાં રહેતાં હતાં. ઘર અમૃતાના નામે હતું એટલે પતિએ ઘર છોડ્યું.

બન્ને છૂટાં પડ્યાં એના લગભગ દોઢેક દાયકા બાદ પતિએ છૂટાછેડા માગ્યા. અમૃતાએ આપી દીધા. સંતાનોના કબ્જા વિશે કોઈ ઝઘડા નહીં, ભરણપોષણની માથાકૂટો નહીં. બધું શાંતિથી પત્યું. 

એ બન્ને વચ્ચે જેમ ધબકતો પ્રેમ નહોતો, એમ ભારોભાર ધિક્કાર પણ નહોતો. 

માજદા અસદને આપેલી એક મુલાકાતમાં અમૃતાએ કહ્યું, 'એ (પતિ પ્રીતમસિંઘ) ક્યારેય મારી પ્રગતિમાં અડચણરૂપ નહોતા બન્યા. મારા પતિએ જીવનમાં ક્યારેય મારા માટે મુશ્કેલી નહોતી પેદા કરી." 

"એમની પીઠ પાછળ પણ હું એમનો આદર કરું છું. ક્યારેક ક્યારેક અમે એકમેકને મળીએ પણ છીએ. અમે બન્ને એકમેકનું ભલું ઇચ્છીએ છીએ. દીકરા-દીકરીનાં લગ્નમાં પણ એ હાજર રહેલા.'

જીવનના અંતિમ તબક્કે એકલાઅટૂલા પ્રીતમસિંઘ બહુ માંદા પડ્યા ત્યારે દીકરાએ મમ્મી અમૃતાને પૂછ્યું, પાપાને ઘરે લઈ આવીએ? અમૃતાએ તરત હા પાડી. 

અલબત્ત, ઘરમાં અમૃતાના નવા સાથી ઇમરોઝ પણ હતા (ઇમરોઝની વાત પછી કરીશું). છતાં, પ્રીતમસિંઘને પ્રેમથી ઘરે લાવવામાં આવ્યા. અમૃતાએ ભૂતપૂર્વ પતિની સેવાચાકરી કરી. અમૃતા-ઇમરોઝના એ ઘરમાં જ પ્રીતમસિંઘે છેલ્લા શ્વાસ લીધા. 

દ્વિતીય પુરુષઃ સજ્જાદ હૈદર

અમૃતા પ્રીતમ

હવે વાત કરીએ અમૃતાના જીવનમાં આવેલા બીજા પુરુષની. એમનું નામ હતું સજ્જાદ હૈદર. ભાગલા પહેલાં અમૃતા હજુ લાહોરમાં હતાં ત્યારથી જ બેયની ગાઢ...