શિલાજિત મધ્ય એશિયાના પર્વતોમાંથી મળે છે

"મેં તરત જ ડોલ ભરીને પાણી મારી પર રેડી દીધું અને દોડીને ડૉક્ટર પાસે પહોંચ્યો. મેં કહ્યું કે મેં એક કપ શિલાજિત પીધી છે. એટલું કહીને હું બેભાન થઈ ગયો."

"ચાર કલાક પછી હું હોશમાં આવ્યો. ડૉક્ટરે મને જોરથી થપ્પડ મારી અને કહ્યું કે બીજી વાર આવી ભૂલ કરતો નહીં."

હુંઝા ખીણના અલીઆબાદ ગામના રહેવાસી કરીમુદ્દીનની આ વાત છે.

1980થી પિતા સાથે શિલાજિત બનાવવાનો ધંધો તેઓ કરે છે. તેમના ઘરની છત પર શિલાજિત સુકાઈ રહી હતી ત્યાં તેમની સાથે અમારી વાતચીત થઈ હતી.

શિલાજિત શું છે અને કેવી રીતે બને છે?

પહાડોમાંથી શિલાજિત એકઠી કરવામાં આવે છે

શિલાજિત મધ્ય એશિયાના પર્વતોમાંથી મળે છે. પાકિસ્તાનમાં મોટા ભાગે ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનના પહાડોમાંથી શિલાજિત એકઠી કરવામાં આવે છે.

કરીમુદ્દીન સમજાવે છે કે પર્વતમાં બનેલી ગુફાઓમાં વર્ષો સુધી ધાતુઓ અને છોડના ઘટકો એકબીજામાં ભળી જાય તેમાંથી શિલાજિત બને છે. 

અમુક વર્ષો સુધી તે આ રીતે તૈયાર થાય તે પછી તેને બહાર કાઢવામાં આવે છે.

જોકે શિલાજિત શોધવાનું કામ ધારીએ તેટલું સરળ નથી. ગગનચુંબી પહાડોની વચ્ચે ખતરનાક અને મુશ્કેલ રસ્તાઓ પરથી પસાર થઈને ગુફાઓ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
સુધી પહોંચવું પડે છે.

કરીમુદ્દીનના કારીગરો સૂરજ નીકળે તે પહેલાં જ શિલાજિત શોધવા માટે પર્વતો તરફ નીકળી જાય છે. શિલાજિતની શોધમાં ઘણી વાર દિવસો નીકળી જાય છે.

શિલાજિત તૈયાર થાય તે પહેલાં બે મહત્ત્વના તબક્કા હોય છે.

1. ગગનચુંબી પહાડોમાંથી શિલાજિતની શોધ

2. શિલાજિત લાવ્યા પછી તેને સાફ કરીને તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા

શિલાજિતની શોધ

ચારથી પાંચ લોકો ભેગા મળીને શિલાજિત શોધવા નીકળે છે

પહાડોની ટોચ પર જઈને શિલાજિતને શોધવાની રીત તમે જુઓ અને તમારા રૂવાડાં ઊભાં ન થઈ જાય તો તમારી હિંમતને દાદ દેવી પડે.

કેટલાક કલાકોનો પ્રવાસ કરીને હું પહાડોની ટોચ પર પહોંચ્યો ત્યારે મારી પણ આવી જ હાલત હતી.

ઉપરથી બરફથી છવાયેલાં શિખરો દેખાય, સાથે જ શિખરો વચ્ચે વસેલી હુંઝા ખીણના નયનરમ્ય દૃશ્યથી આંખો ભરાઈ જાય.

હુંઝા ખીણની આસપાસના પર્વતોમાંથી શિલાજિત શોધી લાવવાનું કામ કરનારા અહીંના ખૂણેખૂણાથી પરિચિત હોય છે.

છેલ્લાં 15 વર્ષથી આ કામ કરી રહેલા ગાઝી કરીમ કહે છે કે "શિલાજિત માટે ક્યારેક થોડા કલાકોથી માંડીને કેટલાય દિવસો સુધીની રખડપટ્ટી કરવી પડે."

પહાડોમાંથી કાચું શિલાજિત લાવીને તેને શહેરોના દુકાનદારોને વેચી દેવામાં આવે છે. દુકાનદારો તેને ખાસ પદ્ધતિથી સાફ કરીને શિલાજિત તૈયાર કરે છે અને ગ્રાહકોને વેચે છે.

સામાન્ય રીતે ચારથી પાંચ લોકો ભેગા મળીને શિલાજિત શોધવા નીકળે છે. તેમાંથી એકનું કામ ચા અને ખાવાનું બનાવવાનું હોય છે.

બાકીના લોકો ખડક પર દોરડાને ચુસ્ત રીતે બાંધે છે અને લટકાવે છે. તે પછી એક વ્યક્તિ શિલાજિત મળવાની શક્યતા હોય તે ગુફાની અંદર દોરડાના સહારે ઊતરે છે.

ગાઝી સમજાવે છે કે "અમે દૂરબીનની ગુફાઓની અંદર જોઈએ છીએ, જેથી શિલાજિત છે કે નહિ તેની ખબર પડે. નજીક ગયા પછી તેની ચોક્કસ પ્રકારની ગંધથી અમને ખબર પડી જાય."

વાતચીત કરવાની સાથે ગાઝીએ કુશળતા સાથે 90 અંશના ખૂણે ટોચ પરથી નીચે ઊતરવાનું શરૂ કર્યું.

નીચે ગુફાની અંદર ગયા પછી થોડી વાર પછી ગાઝીએ સાથીઓને જોરથી બૂમ મારીને કહ્યું કે શિલાજિત મળી ગઈ છે.

ગાઝી સમગ્ર પ્રક્રિયા સમજાવતા કહે છે, "માણસ નીચે ગુફામાં ઊતરે ત્યાં બેસવાની જગ્યા હોય છે. શિલાજિત કાઢીને તેને ગુણમાં ભરવામાં આવે છે."

"પહેલા ગુણને ઉપર ખેંચી લેવામાં આવે છે. બાદમાં અમે પોતે પણ તે દોરડાના સહારે ઉપર આવી જઈએ છીએ."

સમગ્ર કામગીરી લગભગ અડધો કલાકમાં પૂરી થઈ ગઈ.

કામના જોખમ વિશે તેઓ કહે કે "જો દોરડું બાંધતી વખતે ગાંઠ બરાબર ના લાગી હોય કે સેફ્ટી બેલ્ટ...