સામગ્રી: માસુમા આહુજા આ મામલે લખે છે કે આ કેદીઓ મજૂર તરીકે કામ કરે છે, ફેકટરીમાં કામ કરે છે. કેટલાક ડ્રાઇવર તેમજ યોગા ટીચર તરીકે પણ કામ કરે છે.

રામચંદ સ્કૂલ બસ ચલાવે છે. તો તેમનાં પત્ની સુજ્ઞા કપડાંની ફૅક્ટરીમાં કામ કરે છે.

થોડા સમય પહેલાં ભારે ગરમી વચ્ચે મેં તેમના એક ઓરડાવાળા ઘરમાં ચા પીધી હતી. 

ઘરની દિવાલો પીળા રંગે રંગાયેલી હતી અને માથે પતરાની છત હતી. 

ઘરમાં ફ્રીઝ, ટીવી જેવી વસ્તુઓ પણ હતી. એક ખુણામાં ટિફિન લટકતું હતું. દીવાલો પર ભગવાનની તસવીરો લટકાવેલી હતી. 

એ ઘરના દરવાજામાંથી દૂર દોડતાં વાહનો અને ઊંચીઊંચી ઇમારતો જોઈ શકાય છે. 

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

રામચંદ અને સુજ્ઞા એકલું જીવન વિતાવતાં હતાં. 

તેમના પાડોશીઓએ તેમનાં લગ્ન કરાવ્યાં હતાં કે જેથી સુગ્નાની એકલતાનો અંત આવે અને રામચંદનું પણ કોઈ ધ્યાન રાખે. 

તેમનાં જીવનમાં બધું જ સામાન્ય હતું. બસ એક વસ્તુ અસામાન્ય હતી. બન્નેને હત્યાના આરોપસર કેદની સજા મળી છે અને હવે તેઓ જેલમાં રહે છે. 

તેમનું ઘર હવે સાંગાનેરની ખુલી જેલ છે. 

આ જેલમાં કોઈ દિવાલ નથી, કોઈ પ્રતિબંધ નથી. તેમાં કોઈ સુરક્ષાકર્મીઓ નથી. અહીં કેદીઓને બહાર જવાની પરવાનગી આપવામાં આવે છે. 

તેમને ગામમાં જઈને કામ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત પણ કરાય છે. 

આ જેલ વર્ષ 1950થી ખોલવામાં આવી છે. અહીં 450 કેદીઓ રહે છે. રાજસ્થાનમાં આવી 30 જેલ છે. 

હું(માસુમા) સ્મિતા ચક્રવર્તી સાથે સાંગાનેર ગઈ હતી. સ્મિતા ચક્રવર્તી એ જ મહિલા છે કે જેમણે ભારતભરમાં ખુલ્લી જેલ બનાવવા માટે અભિયાન શરૂ કર્યું હતું. 

તેમણે ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેસ દાખલ કર્યો હતો જ્યારબાદ કોર્ટે રાજ્યોમાં આ પ્રકારની જગ્યાઓ ઊભી કરવા સૂચવ્યું હતું. 

તેઓ હાલ રાજસ્થાનના 'કમિશનર ઑફ પ્રિઝન'ના પદ પર છે. હાલ જ તેમનાં કાર્યો માટે પુરસ્કારથી સન્માનિત પણ કરવામાં આવ્યાં હતાં. 

સ્મિતા ચક્રવર્તીનાં કાર્યને બળ મળી રહ્યું છે. ગત વર્ષે ભારતમાં ચાર નવી ખુલ્લી જેલનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. 

જ્યારે સ્મિતા ચક્રવર્તી સાથે હું સાંગાનેર પહોંચી, તો જોયું કે સ્મિતા નવાં કાર્યો વિશે કેદીઓને માહિતી આપતાં હતાં. તેઓ મારી પાસે આવ્યાં અને વાત શરૂ કરી. 

આ જેલમાં કોઈ સુરક્ષાકર્મી નથી એટલે કોઈ પણ તેમાં પ્રવેશ મેળવી શકે છે. જોકે, આ જેલમાં મારાં જેવા મુલાકાતીઓ ભાગ્યે જ જોવાં મળે છે. 

હું જેલના મેદાનની સામે આવેલી બાળકોની નર્સરીમાં બેઠી હતી જ્યાં મારી મુલાકાત કેટલાક પુરુષ અને મહિલા કેદીઓ...\nઅગાઉની સામગ્રીનો સારાંશ નીચે મુજબ કરી શકાય છે:
રાજસ્થાનના જયપુર સ્થિત સાંગાનેરની એક જેલમાં કેદીઓને રહેવા માટે છત તો મળે છે, પણ પૈસા કે ભોજન મળતું નથી. તેનો મતલબ એ કરી શકાય કે અહીંના કેદીઓને જીવન વિતાવવા માટે કામની શોધમાં નીકળવું પડે છે.