સામગ્રી: જેને ઇતિહાસે તો કિનારે છોડી દીધી, પરંતુ હુસૈન એક શાળાના બાળકની જેમ પોતાની પાસે રાખીને ચાલતા હતા. 

એક વખત રશિયન લેખક વ્લાદીમિર નોબોર્કૉફે એક મહાન કલાકારના લક્ષણ જણાવતા એક વાત કહી હતી. 

તેમણે કહ્યું કે તેઓ એ માણસ જેવા છે જે મકાનના નવમાં માળેથી પડતી વખતે અચાનક બીજા માળે એક દુકાનનું બૉર્ડ જોઈને વિચારે છે કે 'અરે, આના લખાણમાં તો ભૂલ છે.' એ હતા મકબૂલ ફિદા હુસૈન.

'ઑહ માય ગૉડ. એમ એફ હુસૈન'

કામના પ્રસાદ પ્રખ્યાત લેખક છે. તેઓ હુસૈનને અંગત રીતે જાણતા હતા. તેમની પહેલી મુલાકાત રસ્તા પર થઈ હતી.

કામનાએ જણાવ્યું, ''મેં ભારતીનગરના ચોક પાસે એક માણસને કાળા કલરની કારને ધક્કા મારતા જોયા." 

"તેઓ કારમાં એકલા હતા અને તેમની કાર સ્ટાર્ટ થતી નહોતી. મેં મારી કાર તેમની મદદ કરવાના ઇરાદા સાથે તેમની પાસે ઊભી રાખી." 

"મેં જેવું જ તેમની સામે જોયું તો મારા મોઢામાંથી તરત જ નીકળ્યું કે ઑહ માય ગૉડ. એમ એફ હુસૈન.''

ત્યારબાદ તેમની હુસૈન સાથે ફરી મુલાકાત ઍરપૉર્ટે પર થઈ અને ધીમે ધીમે તેઓ સાથે મિત્રતા બંધાઈ ગઈ.

હુસૈન પોતાના જમાનાના કદાચ સૌથી મોંઘા પેઇન્ટર હતા, પરંતુ તેમની દરિયાદિલીના અનેક કિસ્સાઓ પ્રખ્યાત છે.

જ્યારે હુસૈન શરત હારી ગયા...

સુનીતા કુમાર એક પ્રખ્યાત ચિત્રકાર છે અને એક જમાનામાં મધર ટેરેસાનાં પ્રવક્તા રહી ચૂક્યાં છે. 

તેમના પતિ નરેશ કુમાર ભારતીય ડેવિસ કપ ટીમના સુકાની રહી ચૂક્યા છે.

સુનીતા જણાવે છે, ''મારી હુસૈન સાથે પ્રથમ મુલાકાત દિલ્હીની એક પાર્ટીમાં થઈ હતી." 

"મેં તેમને બીજા દિવસે યોજાનારા ડેવિસ કપનો ફાઇનલ મુકાબલો જોવા માટે આમંત્રિત કર્યા હતા. જેમાં હુસૈને માલ એન્ડરસનના જીતવા પર શરત લગાવી હતી.''

''મેં વિજય અમૃતરાજના જીતવા પર શરત લગાવી. નક્કી એ થયું કે જે હારે તે પોતાના હાથથી બનાવેલું પેઇન્ટિંગ એકબીજાને આપશે." 

"વિજય અમૃતરાજ મેચ જીતી ગયા. પરંતુ શરત પૂર્ણ કરવાની હુસૈનને કહેવાની મારી હિંમત ના થઈ.''

"અમે લોકો ઑબરોય હોટલમાં ઊતર્યા હતા. જ્યારે અમે બહાર નીકળી રહ્યાં હતાં ત્યારે હોટલમાંથી જાણ થઈ કે હુસૈન સાહેબ મારા માટે પૅકેટ છોડી ગયા છે." 

"મેં વિચાર્યું કે કદાચ મેચ બતાવવા બદલ આભાર કહેવા પત્ર લખ્યો હશે."

સુનીતાએ આગળ જણાવ્યું, ''જ્યારે મેં પૅકેટ ખોલ્યું, તો તેમાં દોડતા ઘોડાનું પેઇન્ટિંગ જોઈને હું અચંબામાં પડી ગઈ હતી." 

"પેઇન્ટિંગના કલર ત્યારે પણ ભીના હતા, કેમ કે ઑઇલ પેઇન્ટ જલ્દી સૂકાતા નથી. હુસૈને આખી રાત મહેનત કરી મારા માટે...\nઅગાઉની સામગ્રીનો સારાંશ નીચે મુજબ કરી શકાય છે:
હુસૈનના જીવન પર નજર કરીએ તો જે વાત આંખ સામે તરી આવે છે તે કોઈ ભારી ભરખમ વિરાટ સત્ય નહીં, પરંતુ નાની નગણ્ય અને નિર્દોષ વસ્તુઓ છે.