ડી એન ઝાના હાલમાં પ્રકાશિત પુસ્તક 'અગેઇન્સ્ટ ધ ગ્રેન : નોટ્સ ઑન આઇડેન્ટિટી, ઇન્ટોલરન્સ ઍન્ડ હિસ્ટ્રી'માં પ્રાચીન ભારતમાં અસહિષ્ણુતા સહિતના એ વિવિધ મુદ્દાઓ પર પ્રકાશ ફેંકવામાં આવ્યો છે, જેનો સામનો આજનું ભારત રાજકીય, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક સ્તરે કરી રહ્યું છે. 

બીબીસીનાં ભારતીય ભાષાઓનાં તંત્રી રૂપા ઝાએ આ પુસ્તક અને દેશની વર્તમાન સ્થિતિ સાથે જોડાયેલા અનેક સવાલ પ્રોફેસર ડી એન ઝાને પૂછ્યા હતા. પ્રોફેસર ઝાએ તેના જવાબ ઈ-મેઇલ મારફત મોકલ્યા હતા. 

ભારતનો સુવર્ણ યુગ

સવાલઃ હિંદુત્વના વિચારકો પ્રાચીન ભારતને સુવર્ણ યુગ ગણાવે છે, જેમાં સામાજિક સદભાવ હતો. બીજી તરફ મધ્યકાલીન ભારતને તેઓ આતંકનો દોર ગણાવે છે, જેમાં મુસ્લિમ શાસકોએ હિંદુઓ પર બહુ જુલમ કર્યા હતા. ઐતિહાસિક પુરાવા આ વિશે શું કહે છે?

પ્રોફેસર ડી એન ઝા: ઐતિહાસિક પુરાવાઓ જણાવે છે કે ભારતીય ઇતિહાસમાં કોઈ સુવર્ણ યુગ ન હતો. પ્રાચીન કાળને આપણે સામાજિક સદભાવ અને સંપન્નતાનો દૌર ગણી ન શકીએ. પ્રાચીન ભારતમાં જ્ઞાતિ વ્યવસ્થા બહુ ચુસ્ત હોવાના પૂરતા પુરાવા છે. 

બિન-બ્રાહ્મણો પર તેમને સામાજિક, કાયદાકીય તથા આર્થિક રીતે પંગુ બનાવતા અનેક નિયંત્રણો લાદવામાં આવતાં હતાં. 

ખાસ કરીને શુદ્ર કે અછૂત લોકો તેના શિકાર હતા. એ કારણે પ્રાચીન ભારતીય સમાજમાં ઘણી તંગદિલી રહેતી હતી. 

આજે અંબાણી અને અદાણી છે તેમ એ સમયમાં પણ ઊંચી જ્ઞાતિના લોકો, સામંતો અને જમીનદારો સંપન્ન તથા ખુશ હતા, પણ જોતા આવ્યા છીએ કે આવા લોકો માટે તો હંમેશા સુવર્ણ યુગ હોય છે. 

પ્રાચીન ભારતમાં સુવર્ણ યુગ હોવાનો વિચાર ઓગણીસમી સદીના અંતિમ ભાગમાં ઉપજ્યો હતો. 

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

વીસમી સદીની શરૂઆતમાં ઇતિહાસકારો એવું કહેવા લાગ્યા હતા કે ગુપ્ત રાજવંશે રાષ્ટ્રવાદને પુનર્જીવિત કર્યો હતો. ગુપ્ત શાસકોના કાળને સુવર્ણ યુગ કહેવામાં આવે છે.

અલબત, ડી ડી કોસાંબીના શબ્દોમાં કહીએ તો ગુપ્ત રાજવંશે રાષ્ટ્રવાદને પુનર્જીવિત કર્યો ન હતો પરંતુ રાષ્ટ્રવાદે ગુપ્ત રાજવંશને ફરી શક્તિ આપી હતી.

હકીકત એ છે કે સામાજિક સદભાવ અને સંપન્નતાવાળા સુવર્ણ યુગની કલ્પનાનો ઇતિહાસકારોએ માત્ર ભારતમાં જ નહીં, દુનિયાભરમાં દુરુપયોગ કર્યો છે. 

મધ્યકાલીન મુસ્લિમ શાસકોના આતંક અને જુલમી શાસનની વાત કરીએ તો મુસ્લિમ શાસકોને દાનવોના સ્વરૂપમાં પ્રસ્તુત કરવાનો દોર પણ ઓગણીસમી સદીની આખરથી જ શરૂ થયો હતો.

એ સમયના કેટલાક સામાજિક સુધારકો અને બીજા મહત્ત્વના લોકોએ મુસલમાનોની ઇમેજને... \n\nમને ઉપરના લેખ માટે સારું શીર્ષક આપો.
શું પ્રાચીન ભારતના હિંદુ ખરેખર સહિષ્ણુ હતા?