વર્ષ 1927માં ભગતસિંહની પહેલી વખત ધરપકડ થઈ ત્યારની તસવીર

ભગત સિંહનો જન્મ લયાલપુર જિલ્લાના બંગા ગામમાં થયો હતો. જે આજે પાકિસ્તાનમાં છે. 

'શહીદ-એ-આઝમ'નું બિરુદ જેમને મળ્યું હતું એ ભગતસિંહને ફાંસી થઈ એના બીજા દિવસે 24 માર્ચે ઝવેરચંદ મેઘાણીએ અંજલિ આપતી કવિતા 'ફૂલમાળ' લખી હતી.

આ કવિતામાં મેઘાણી ભગતસિંહ માટે 'તરસ્યોયે નો'તો રક્તનો' લખે છે.

જે ભગતસિંહ અને તેમના સાથીઓએ સૅન્ડર્સનો વધ કર્યો હતો અને ઍસેમ્બલીમાં બૉમ્બ ફેંક્યો હતો, એ ભગતસિંહ માટે મેઘાણી કેમ આવું લખે છે?

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

ફાંસી નહીં ફૂલની માળા

"વીરા ! એ તો ફાંસી રે નહિ, ફૂલમાળ;

પે'રીને પળ્યો પોંખણે હો…જી"

1931માં ફાંસી થઈ એ વખતે જ ઝવેરચંદ મેઘાણી આ પંક્તિઓ 'ફૂલમાળ' કવિતામાં લખી હતી. આ કવિતા થકી મેઘાણીએ ભગતસિંહને અંજલિ આપી છે.

એમ એસ યુનિવર્સિટીના ગુજરાતી વિભાગના પ્રોફેસર ભરત મહેતા કહે છે, "મેઘાણીએ આ કવિતા એ સમયે 'ફૂલછાબ'ના તંત્રીલેખ તરીકે લખી હતી. એ દિવસે મેઘાણીએ ગદ્યમાં તંત્રીલેખ ન લખ્યો, આ કવિતા લખી."

તેઓ કહે છે, "ભગતસિંહના ફાંસીને 'ફૂલમાળ' ફૂલની માળાનું પ્રતીક આપે છે. એના દ્વારા મેઘાણી સૂચવે છે કે આપણે આવા ક્રાંતિકારીઓની શહાદતે રડવાના બદલે શહાદતની ઉજવણી કરવી જોઈએ."

મેઘાણીએ ભગતસિંહના સાથી જતીન્દ્રનાથ દાસને પણ અંજલિ આપી હતી. ભગતસિંહ સાથે જેલમાં કરેલી ભૂખ હડતાલ બાદ તેમનું મૃત્યુ થયું હતું.

તેમને અંજલિ આપતા મેઘાણીએ 'વીર જતીન્દ્રનાં સંભારણાં' કવિતા લખી હતી. અંજલિ આપતા લખે છે -

"વેગડી જાઓ રે અશ્રુની વાદળી!

વીરનાં તેજને નવ રહો આવરી

નીરખવા દો મુને લાખ નયનો કરી,

આહુતિ-જ્વાલ એ બાલની અણઠરી"

ઍસેમ્બલી બૉમ્બ કાંડ અને સૅન્ડર્સની હત્યા

ઍસેમ્બલી બૉમ્બકાંડમાં લાહોર સીઆઈડીએ આ બૉમ્બ જપ્ત કર્યો હતો.

ભગતસિંહ અને તેમના સાથીઓને સશસ્ત્ર ક્રાંતિકારી ગણવામાં આવતા હતા, તેઓ પોતાનો બિનસમાધાનકારી પરંપરાના ક્રાંતિકારી કહેતા હતા.

1928માં સાઇમન કમિશનના વિરોધમાં યોજાયેલા પ્રદર્શનમાં ભગતસિંહ પણ હતા. બ્રિટિશ પોલીસે તેમના પર લાઠીઓ વરસાવી હતી, જેમાં ઘાયલ થયેલા લાલા લજપતરાયનું 17 નવેમ્બર 1928 ના દિવસે મૃત્યુ થયું હતું.

લાલા લજપતરાયની હત્યાનો બદલો લેવા માટે 17 ડિસેમ્બરે સૅન્ડર્સની આયોજનપૂર્વક હત્યા કરાઈ હતી.

ભગતસિંહ અને તેમના સાથી બટુકેશ્વર દત્તે 8 એપ્રિલ 1929ના દિવસે ઍસેમ્બલીમાં બૉમ્બ ફેંક્યો હતો.

આ ઘટના વખતે પત્રિકામાં વૈલિયાનું વિધાન ટાંકે છે, "બહેરાઓને સંભળાવવા... \n\nમને ઉપરના લેખ માટે સારું શીર્ષક આપો.
ભગતસિંહ માટે જ્યારે ઝવેરચંદ મેઘાણીએ કવિતા લખી