સારાંશ માટે દસ્તાવેજ: પોતાના માતાપિતા સાથે બેસેલા લિયાકતે (જમણી તરફ) રમખાણમાં પોતાનો એક પગ ગુમાવ્યો

હવે એ હત્યાઓના કેસ પાછા ખેંચીને તેમની પાસેથી ન્યાયની છેલ્લી આશા પણ છીનવવામાં આવી રહી છે. 

દલિતો અને મુસલમાનો સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ વિશેની બીબીસીની વિશેષ શ્રેણી માટે અમે મુઝફ્ફરનગર અને શામલીના કોમી હુલ્લડપીડિતોના પરિવારોને મળવા પહોંચ્યા ત્યારે એમના પરિવારજનોની હત્યાના આરોપીઓ વિરુદ્ધના કેસ પાછા ખેંચવામાં આવી રહ્યા હતા. 

ઉત્તર પ્રદેશના શામલી જિલ્લાના લિસાડ અને લખ બાવડી ગામના વિસ્થાપિત મુસલમાનોના હૃદયમાં 'પોતાના ઘર'નો વિચાર આજે પણ ભૂતકાળની દર્દનાક સ્મૃતિઓમાં કેદ છે. 

મુઝફ્ફરનગરમાં કોમી હુલ્લડ વખતે હિંસાના કેન્દ્રમાં રહેલાં આ ગામોમાં સૌથી વધુ લોકોની હત્યા થઈ હતી. 

કોમી હુલ્લડ પછી મોટી સંખ્યામાં અહીંથી દેશના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં પલાયન કરી ગયેલા મુસલમાનોએ આજુબાજુના નવા વિસ્તારોમાં રહેવાનું તો શરૂ કરી દીધું છે, પણ વડીલોના પ્રેમ અને બાળકોના ખિલખિલાટથી ગુંજતા 'ઘર'નો વિચાર આજે પણ તેમના હૈયામાં દટાયેલી એક 'પુરાણી સ્મૃતિ' છે.

શમશાદ અને મુન્નીની પીડા

મુન્ની અને શમશાદે (પતિ-પત્ની) રમખાણમાં પોતાના માતાપિતા ગુમાવ્યા

આવો જ એક પરિવાર છે કાંધલામાં રહેતા શમશાદ અને મુન્નીનો. કોમી હુલ્લડ પહેલાં લિસાડ ગામમાં રહેતા શમશાદના અમ્મી જરીફન તેમના કાળા-સફેદ ઘોડાઓ તથા ભેંસોને બહુ પ્રેમ કરતા હતા. 

50 વર્ષનાં મુન્ની જણાવે છે કે તેમનાં સાસુ જરીફન અને સસરા હાજી નબ્બૂને તેમનાં પાળેલાં પ્રાણીઓ પ્રત્યે એટલી લાગણી હતી કે કોમી હુલ્લડ વખતે એ પ્રાણીઓને કારણે તેમણે ઘર છોડીને જવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો. 

લિસાડમાં કોમી હુલ્લડ શરૂ થયાના ચાર દિવસ પછી જરીફનનો કપાયેલો મૃતદેહ એક નહેરમાંથી મળી આવ્યો હતો. 

હાજી નબ્બૂની હત્યાના સાક્ષીઓ મોજૂદ છે, પણ આજ સુધી હાજી નબ્બૂનો મૃતદેહ મળ્યો નથી. 

માતાપિતાની હત્યાના વળતર પેટે મળેલા નાણાંમાંથી કાંધલામાં બનાવેલા પોતાના નવા ઘરમાં માથું ઝુકાવીને બેઠેલા શમશાદ ઉદાસીની તસવીર જેવા લાગે છે. 

ઈંટના ભઠ્ઠામાં કામ કરતા હોવાથી તેમનો ચહેરો કાળો પડી ગયો છે. 

રમખાણમાં જીવ ગુમાવનાર વકીલાની ચાર વહુઓ કાંધલાના જડાના વિસ્તારમાં રહે છે. વકીલાનો પરિવાર તેમની હત્યાનો કેસ પરત લેવા તૈયાર નથી

ગળામાં લટકતા ગમછા વડે પરસેવો અને આંસુ એકસાથે લૂંછતાં શમશાદ કહે છે, "2013ની સાતમી સપ્ટેમ્બરની રાત હતી. સાંજથી ગામમાં અફવા ફેલાવવામાં આવતી હતી." 

"જાટ લોકો કહી રહ્યા હતા કે...\nદસ્તાવેજની સમાન ભાષામાં સારાંશ:
પોતાના પરિવારજનોની દર્દનાક હત્યાઓની સ્મૃતિ આજે પણ તાજા જખમની માફક પોતાના હૈયામાં લઈને જીવી રહેલા કોમી હુલ્લડપીડિતોને એ સમજાતું નથી કે તેમના પરિવારજનોની હત્યા શા માટે કરવામાં આવી હતી?