સામગ્રી: મને જંગે આઝાદીની મજા ખબર છે,

બલૂચીઓ પરના જુલ્મની કસોટી ખબર છે,

મને જિંદગીભર પાકિસ્તાનમાં જીવવાની દુવા ના દો,

મને પાકિસ્તાનમાં સાંઠ વર્ષ જીવ્યાની સજા ખબર છે.

પાકિસ્તાનની રચનાનાં 72 વર્ષ પછી આજેય તેના સૌથી મોટા પ્રાંત બલૂચિસ્તાનને સૌથી વધુ તંગદિલીગ્રસ્ત વિસ્તાર માનવામાં આવે છે.

બલૂચિસ્તાનની કથા બળવાખોરી, હિંસા અને માનવાધિકારના ભંગની કથા છે.

જાણીતા પત્રકાર નવીદ હુસૈન કહે છે, "બલૂચિસ્તાન કોમી અને વિભાજનવાદી હિંસાની એવી કડાઈ છે, જે ગમે ત્યારે ઊકળી ઊઠશે."

આખરે બલૂચિસ્તાનમાં અલગતાવાદનું કારણ શું છે અને તેની શરૂઆત ક્યાંથી થઈ હતી?

'ધ બલૂચિસ્તાન કોનનડ્રમ'ના લેખક અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર સમિતિના સભ્ય તથા કૅબિનેટ સચિવાલયમાં કામ કરી ચૂકેલા તિલક દેવેશર કહે છે, "તેની શરૂઆત 1948માં થઈ હતી. મોટા ભાગની બલૂચી પ્રજા માને છે કે તેમને પરાણે પાકિસ્તાનમાં ભેળવી દેવાયા તે ગેરકાનૂની હતું."

"બ્રિટિશ જતા રહ્યા તે પછી બલૂચીઓએ સ્વતંત્રતાની જાહેરાત કરી દીધી હતી. પાકિસ્તાને તે વાત સ્વીકારી પણ લીધી હતી. પણ પછી ફરી ગયું.

બલૂચિસ્તાનના બંધારણમાં સંસદનાં બે ગૃહોની દરખાસ્ત હતી. કલાત (બલૂચિસ્તાન)ના ખાને તે બંને ગૃહો પર શું કરવું તેનો નિર્ણય છોડી દીધો હતો."

"બંને ગૃહોએ પોતાના દેશનો પાકિસ્તાનમાં વિલય કરવાની વાતને નકારી કાઢી. માર્ચ 1948માં પાકિસ્તાની સેના આવી અને ખાનનું અપહરણ કરીને કરાચી લઈ ગઈ. કરાચીમાં તેમના પર દબાણ કરીને પાકિસ્તાન સાથે વિલયના દસ્તાવેજ પર સહી કરાવી લેવામાં આવી."

ગિલગિટ બાલ્ટિસ્તાનના નાગરિકોની તસવીર

નેપાલની જેમ કલાત પણ સ્વતંત્ર હતું

રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર બોર્ડના સભ્ય અને કૅબિનેટ સચિવાલયમાં વિશેષ સચિવ રહેલાં તિલક દેવેશરનું પુસ્તક 'ધ બલોચિસ્તાન કોનનડ્રમ'

બલૂચિસ્તાન પહેલાં કલાતના નામે જાણીતું હતું. ઐતિહાસિક રીતે કલાતનો કાયદેસર દરજ્જો ભારતનાં બીજા રજવાડાંથી અલગ હતો.

ભારત સરકાર અને બલૂચિસ્તાન વચ્ચે 1876માં સંધિ થઈ હતી તેના આધારે બ્રિટિશરોએ બલૂચિસ્તાનને સ્વતંત્ર રાષ્ટ્રનો દરજ્જો આપ્યો હતો.

1877માં બલૂચિસ્તાનના શાસક ખુદાદાદ ખાન સ્વાયત્ત રાજકુમાર હતા, જેના પર બ્રિટનનો કોઈ અધિકાર નહોતો.

560 રજવાડાંને 'એ' વર્ગની યાદીમાં રાખવામાં આવ્યાં હતાં, જ્યારે નેપાળ, ભૂટાન અને સિક્કિમની સાથે બલૂચિસ્તાનને પણ 'બી' વર્ગની યાદીમાં રાખવામાં આવ્યું હતું.

મજાની વાત એ છે કે 1946માં બલૂચિસ્તાનના ખાંએ સમદ ખાંને સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરવા માટે...\nઅગાઉની સામગ્રીનો સારાંશ નીચે મુજબ કરી શકાય છે:
પાકિસ્તાનના એક ક્રાંતિકારી અને સ્થાપિત હિતવિરોધી કવિ હબીબ જાલિબે લખ્યું હતું...