...મંજૂર નથી."

ગાંધીએ કહ્યું, "આ તો મારી આત્મા વિરુદ્ધ હશે કે હું કોઈ ધર્મવિશેષ કે સંપ્રદાયવિશેષનું પ્રતિનિધિ બનીને કરાર કરું. એ ભૂમિકામાં હું કોઈ સાથે વાતચીત કરવા તૈયાર નથી."

ત્યાંથી પરત ફર્યા બાદ ગાંધીએ ક્યારેય ઝીણા સાથે વાત કરી ન હતી. 

પુણે કરાર બાદ જ્યારે દરેકે પીછેહઠ કરી ત્યારે એકલા ગાંધી જ હતા કે જેઓ ઉપવાસ અને ઉંમરથી નબળી પોતાની કાયા સમેટીને દેશવ્યાપી હરિજન યાત્રા પર નીકળી પડ્યા હતા.

તેમણે કહ્યું હતું કે "હું તો પોતાને એ કરાર સાથે બાંધેલો માનું છું, એ કારણે જ હું શાંત કેવી રીતે બેસી શકું ... બાકીનો લેખ લખો:
્ય છે."

પછી તેઓ એ પરિણામ પર પહોંચ્યા, "પોત-પોતાના ઇશ્વરને સર્વોચ્ચ પ્રતિષ્ઠિત કરવાના દ્વંદે તો કોહરામ મચાવીને રાખ્યો છે. 

"મનુષ્યને મારીનેસ અપમાનિત કરીને, તેને હિનતાના અંતિમ કિનારા સુધી પહોંચાડીને જે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે, તે બધું ઇશ્વરના નામે જ તો થાય છે."

દુનિયાને ગાંધીની જરૂર

એ માટે જ ગાંધીએ એક અલગ જ સત્ય સાર આપણી સામે ઉપસ્થિત કર્યો કે 'ઇશ્વર જ સત્ય છે'. એમ નહીં કે, 'સત્ય જ ઇશ્વર છે.'

"ધર્મ નહીં, ગ્રંથ નહીં, માન્યતાઓ- પરંપરાઓ નહીં, સ્વામી-ગુરુ-મહંત-મહાત્મા નહીં, સત્ય અને માત્ર સત્ય!"

સત્યની શોધ, સત્યની ઓળખ, સત્યને લોક-સંભવ બનાવવાની સાધના કરવી અને પછી સત્યને લોકમાનસમાં પ્રતિષ્ઠિત કરવું- એ છે ગાંધીનો ધર્મ. 

એ થયો દુનિયાનો ધર્મ, માનવતાનો ધર્મ.

એવા ગાંધીની આજે દુનિયામાં જેટલી જરૂર છે, તેવી કદાચ અગાઉ ક્યારેય ન હતી. 

(લેખમાં વ્યક્ત કરવામાં આવેલા વિચાર લેખકના અંગત વિચાર છે, બીબીસીના નહીં. )

તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો