સારાંશ માટે દસ્તાવેજ: આ પત્ર અલ્લામા ઇકબાલે ઈમિલી ઈમાં વિગેનાસ્ટને નામે લખ્યો હતો... 

"મારી બહુ ઇચ્છા છે કે હું આપની સાથે ફરી વાત કરી શકું અને આપને નિહાળી શકું, પરંતુ હું નથી જાણતો કે શું કરું."

"જે વ્યક્તિ આપની સાથે મિત્રતા કરી ચૂકી હોય તેના માટે તમારા વગર જીવવું શક્ય નથી. જે કંઈ પણ મેં લખ્યું છે એ માટે મને મહેરબાની કરીને મને માફ કરી દો." 

જર્મન ભાષામાં લખાયેલા અલ્લામા ઇકબાલના અનેક પત્રોમાંના આ એક પત્રમાં તેમની લાગણી વ્યક્ત થઈ છે. 

ઈમા સાથે ઇકબાલની મુલાકાત નીકર નદીને કિનારે હર્યા-ભર્યા મનમોહક હાઇડલબર્ગ શહેરમાં થઇ હતી. 

એક તો મોસમ પણ કંઈક એવી હતી અને ઉપરથી ઇકબાલનું યૌવન અને વળી સૌમ્ય અને સુંદર ઈમા.  

એક હિન્દુસ્તાની શાયરનું દિલ તેમના પર ઓવારી ગયું એમાં કોઈ આશ્ચર્યની વાત નથી, એવું ના થાત તો આશ્ચર્યની વાત ગણાત. 

ઇકબાલની એ નજમ

હાઇલબર્ડ

ઇકબાલની નજમ, 'એક શામ' (હાઇડલબર્ગમાં નીકર નદીને કિનારે)થી તેમનાં અહેસાસનું ઠેકાણું મળે છે. 

"ખામોશ હૈ ચાંદની કમર (ચાંદો) કી 

શાખે હૈં ખામોશ (ચૂપ) હર શઝર (વૃક્ષ) કી 

વાદી (ઘાટી) કે નવા ફરોશ (બોલવાવાળો) ખામોશ 

કુહસાર (પહાડનો સિલસિલો) કે સબ્ઝ પોશ (હરિયાળી) ખામોશ 

ફિતરત (પ્રકૃતિ) બેહોશ હો ગઈ હૈ 

આગોશ (ખોળો) મેં શબ (રાત) કે સો ગઈ હૈ 

કુછ ઐસા સુકૂત ક ફૂસૂં (ખામોશીનું આકર્ષણ) હૈ 

નીકર કા ખરામ ભી સુકૂં હૈ 

ઐ દિલ! તું ભી ખામોશ હો જા 

આગોશ મેં ગમ કો લે કે સો જા..." 

ઈમાના નામે અલ્લામાનો પત્ર   

ઇકબાલનું પ્રથમ પુસ્તક અલ્લામા

ઇકબાલના હૃદયમાં ઈમાનું શું સ્થાન હતું અને તેમનો ઈમા સાથે કેવો સંબંધ હતો તેનો અંદાજ આ પત્રથી લગાવી શકાય છે. 

"મહેરબાની કરીને પોતાના આ દોસ્તને ભૂલતા નહીં, જે તમને સદાય પોતાના દિલમાં રાખે છે અને તમને ભૂલી શકતો નથી." 

"હાઇડલબર્ગમાં મારું રોકાઈ જવું એક સુંદર સપનું લાગે છે અને હું આ સપનું દોહરાવવા ઇચ્છું છું. શું એ શક્ય છે? તમે સારી રીતે જાણો છો." 

આપણે પાઠ્યપુસ્તકો અને જંયતી કે પુણ્યતિથિ ઉપર અપાતાં ભાષણોમાં જોતા આવ્યાં છીએ તે પરંપરાગત અવધારણાઓથી અલગ જ ઇકબાલની છબી આપણને આ પત્રો થકી જોવા મળે છે. 

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

આ પત્રોમાં અલ્લામા ઇકબાલ 'હકીમુલ ઉમ્મત' (રાષ્ટ્રના ઉદ્ધારક) અને 'મુફક્કિર-એ-પાકિસ્તાન' (પાકિસ્તાનના ચિંતક) ઓછા અને ઇશ્કની લાગણીઓથી તરબતર યુવાન વધુ દેખાય છે. 

21 જાન્યુઆરી 1908ના દિવસે ઈકબાલે લંડનથી ઈમાના નામે એક પત્રમાં લખ્યું, "મને એમ હતું કે તમે મારી સાથે...\nદસ્તાવેજની સમાન ભાષામાં સારાંશ:
"હું વધુ લખી કે કહી નથી શકતો, તમે કલ્પના કરી શકો છો કે મારા દિલમાં શું છે..."