આ ફોરમમાં ભારતની સરકારી બૅન્કો અને કર્મચારીઓના નવ સંગઠન સામેલ છે. સરકાર દ્વારા આઈ.ડી.બી.આઈ. સિવાયની બે બૅન્કોનું ખાનગીકરણ કરવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો છે. આ કર્મચારી સંગઠનો તેનો વિરોધ કરી રહ્યા છે.

કર્મચારી સંગઠનોનું કહેવું છે કે દેશના અર્થતંત્રને પાટા ઉપર લાવવા માટે સરકારી બૅન્કોને સબળ કરવાની જરૂરિયાત છે ત્યારે સરકારે ખાનગીકરણનો તદ્દન ઉલ્ટો માર્ગ પકડ્યો છે.

બજેટ દરમિયાન નાણાં મંત્રી નિર્મલા સીતારમણે જાહેરાત કરી હતી કે ચાલુ નાણાંકીય વર્ષ દરમિયાન બે સરકારી બૅન્ક તથા એક જનરલ ઇન્સ્યૉરન્સ કંપનીનું ખાનગીકરણ કરાશે.

આ સિવાય ગત બજેટભાષણમાં સીતારમણે જીવન વીમા નિગમનું ખાનગીકરણ કરવાની જાહેરાત કરી હતી. આ સિવાય આઈ.ડી.બી.આઈ. (ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ડેવલપમેન્ટ બૅન્ક)ના ખાનગીકરણની કામગીરી હાથ ધરવામાં આવી છે.

ખાનગીકરણની વાત 'ખાનગી'

સરકારે બે બૅન્કોનાં ખાનગીકરણની વાત કહી છે. પરંતુ કઈ-કઈ બૅન્કોને સંપૂર્ણપણે વેંચી દેવાશે અથવા તો કેટલો હિસ્સો વેંચાશે તેના અંગે સરકારે હજુ સ્પષ્ટતા નથી કરી.

આ યાદીમાં ચાર બૅન્કના નામ ચર્ચાઈ રહ્યા છે. જેમાં સેન્ટ્રલ બૅન્ક ઑફ ઇન્ડિયા, ઇન્ડિયન ઑવરસિઝ બૅન્ક, બૅન્ક ઑફ મહારાષ્ટ્ર તથા બૅન્... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
ક ઑફ ઇન્ડિયાનો સમાવેશ થાય છે.

આ નામની ઔપચારિક રીતે પુષ્ટિ કરવામાં નથી આવી. આ બૅન્કો સાથે જોડાયેલા લગભગ એક લાખ 30 હજાર કર્મચારી પોતાના ભાવિ અંગે ચિંતિત છે.

આ સિવાય અન્ય સરકારી બૅન્કોના કર્મચારીઓમાં પણ ખાનગીકરણ મુદ્દે ચિંતા પ્રવર્તી રહી છે.

રાષ્ટ્રીયકરણ અને ખાનગીકરણ

વર્ષ 1969માં ઇન્દિરા ગાંધીની સરકારે 14 બૅન્કોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કર્યું હતું. આ બૅન્કો ઉપર આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે દેશના તમામ ક્ષેત્રોનો વિકાસ થાય તે માટેની સામાજિક જવાબદારી બૅન્કોએ નિભાવી નથી અને બૅન્કો તેમના શેઠની કઠપૂતળી બની ગઈ છે. આ સાથે જ બૅન્કોના રાષ્ટ્રીયકરણનો માર્ગ મોકળો થયો.

આ પહેલાં  1955માં સરકારે સ્ટેટ બૅન્ક ઑફ ઇન્ડિયાને પોતાને આધીન લીધી હતી. 1980માં મોરારજી દેસાઈની જનતા પાર્ટી સરકારે પણ છ ખાનગી બૅન્કોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કર્યું હતું.

રાષ્ટ્રીયકરણના 52 વર્ષ બાદ સરકાર આ પૈડું ફરીથી ઉલ્ટી દિશામાં ફેરવી રહી છે. 1991ના આર્થિક સુધાર બાદથી જ વારંવાર કહેવાયું છે કે 'સરકારનું કામ વેપાર કરવાનું નથી.'

પ્રધાન મંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ તાજેતરમાં જ ભારપૂર્વક આ વાતનો પુનર્રોચ્ચાર કર્યો હતો. સ્પષ્ટ છે કે સરકાર તમામ ક્ષેત્રોમાં મોટાપાયે ખાનગીકરણ અથવા તો ભાગીદારી વેચવાની કામગીરી ઉપર મોટાપાયે કામગીરી કરવા માગે છે.

સરકાર એટલે સુધી કહી ચૂકી છે કે તે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રો (સ્ટ્રૅટજિક સૅક્ટર)ની કંપનીઓની માલિકી પોતાની પાસે રાખવા માટે બહુ તત્પર નથી.

નોટ, વોટ અને ખોટ

સરકારી બૅન્કોની મોટી સમસ્યા છે કે ગત તમામ સરકારોએ જનતાને આકર્ષવા કે વોટ મેળવવા માટે એવી જાહેરાતો કરતી હતી કે જેનો બોજ સરકારી બૅન્કો ઉપર પડતો. દેવું માફ કરવાની યોજના તેનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ છે.

આ પછી જ્યારે સરકારી બૅન્કોની સ્થિતિ કથળે, ત્યારે સરકાર તેમાં મૂડી નાખીને તેને બેઠી કરતી. રાષ્ટ્રીયકરણ પછી તમામ પ્રકારના સુધાર તથા અનેક વખત સરકાર દ્વારા મૂડીમાં વૃદ્ધિ કરવા છતાં પણ સરકારી બૅન્કોની સમસ્યા સંપૂર્ણપણે નાબૂદ નથી થઈ.

ખાનગી તથા વિદેશી બૅન્કોની સરખામણીમાં ડિપૉઝિટ તથા ક્રૅડિટના મામલે તેઓ પાછળ જ રહેવા પામે છે. આ સિવાય ડૂબી ગયેલી લૉન તથા બોજા હેઠળની લૉનની બાબતમાં ખાનગી અને વિદેશી બૅન્કો કરતાં આગળ જણાય છે.

ગત ત્રણ વર્ષ દરમિયાન સરકારે સરકારી બૅન્કોમાં દોઢ લાખ કરોડની મૂડી ઉમેરી છે. આ સિવાય એક લાખ કરોડથી વધુની રકમ બૅન્ક રિકૅપિટલાઇઝેશન બૉન્ડ દ્વારા પણ આપવામાં આવી છે.

સરકારી બૅન્કોની...