મુંબઈના કચ્છી વેપારી પરિવારમાં જન્મેલા વનરાજ ગ્રાન્ટ રોડની ન્યૂ એરા સ્કૂલમાં ભણેલા

એ જ કારણ હતું કે શ્યામ બેનેગલની 'અંકુર', 'નિશાંત', 'મંથન', 'ભૂમિકા', 'જુનૂન', 'કલિયુગ', કુંદન શાહની 'જાને ભી દો યારો', અપર્ણા સેનની '36 ચૌરંઘી લેન', પ્રકાશ શાહની 'હીપ હીપ હુર્રે', સઈદ મિર્ઝાની 'મોહન જોશી હાજીર હો', કુમાર સહાનીની 'તરંગ', વિધુ વિનોદ ચોપરાની 'ખામોશ', વિજયા મહેતાની 'પેસ્તનજી' જેવી ફિલ્મો અને ગોવિંદ નિહલાનીની 'તમસ', શ્યામ બેનેગલની 'ભારત એક ખોજ' અને કુંદન શાહની 'વાગલે કી દુનિયા' જેવી ટેલિવિઝન શ્રેણીઓમાં તેમનું યાદગાર સંગીત હતું, જેને ભારત 'ન્યૂ વૅવ' સંગીત કહે છે.

દોસ્તના ઘરે પિયાનો જોયો અને રસ પડ્યો

વનરાજ ભાટિયાનો વૅસ્ટર્ન સંગીત સાથે પરિચય અજીબ રીતે થયો હતો.

મુંબઈના કચ્છી વેપારી પરિવારમાં જન્મેલા વનરાજ ગ્રાન્ટ રોડની ન્યૂ ઍરા સ્કૂલમાં ભણેલા. ત્યાં ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતનો માહોલ હતો.

તે વખતે દ્વિતીય મહાયુદ્ધમાં જાપાને સિંગાપોર પર ચઢાઈ કરી હતી, અને એમાં ઘણા ચાઇનીઝ લોકો ભાગીને મુંબઈ આવી ગયા હતા. તેમાં એક મિસ યેઓહ નામનાં સંગીત શિક્ષક હતાં.

ભાટિયાની સ્કૂલમાં કુલકર્ણી નામના સંગીત શિક્ષકનું અવસા... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
ન થયેલું હતું, તેમની ખાલી જગ્યામાં આ મિસ યેઓહ ગોઠવાઈ ગયાં.

ભાટિયાને તેમની પાસેથી વૅસ્ટર્ન સંગીતનો પરિચય થયો હતો. એ સિવાય દેવધર સ્કૂલ ઑફ મ્યુઝિકમાં તેમણે બે વર્ષ ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતની તાલીમ લીધી હતી. 

તેમણે જહાંગીર રેડીમની નામના પારસી દોસ્તના ઘરે પિયાનો જોયો હતો. એમાંથી તેમને પિયાનોમાં રસ પડ્યો હતો.

માનિક ભગત નામના બાળકોના એક ડૉક્ટર પાસે એ ચાર વર્ષ સુધી પિયાનો શીખ્યા હતા. 

એમાં ને એમાં તેમને વૅસ્ટર્ન સંગીત વિશે ઘણું શીખવા મળ્યું. પાછળથી એ યુકે અભ્યાસ માટે ગયા, પછી વૅસ્ટર્ન શાસ્ત્રીય સંગીતકારોનો વિધિવત અભ્યાસ થયો.

વૅસ્ટર્ન સંગીત શીખવા વિલાયત ગયા

સિલ્ક સાડીની જાહેરખબર માટે તેમણે પહેલી વાર સંગીત કમ્પોઝ કર્યું હતું

નૅપિયન્સી રોડ પરના તેમના નિવાસ્થાને 7મી મેના રોજ, 93 વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું, ત્યારે તે વિશાળ એકલવાયા ફ્લેટમાં પિયાનો તેમના સંગાથમાં હતો. 

વનરાજના પિતા કાપડના વેપારી હતા એટલે કોઈને સંગીતમાં રસ નહીં. કચ્છી માણસ ધંધો કરે, એવું પારિવારિક જ્ઞાન તેમને પણ મળેલું. 

વૅસ્ટર્ન સંગીતનું ભણવા ઇંગ્લૅન્ડ જવા માટે તેમણે સ્કૉલરશિપ મેળવી ત્યારે આખી ભાટિયા જ્ઞાતિને એમાં બેવકૂફી લાગેલી.

પરિવાર તેમના સંગીતના શોખમાં ઘી હોમવાને બદલે, તેમનો પિયાનો બાળી નાખવાના પક્ષમાં હતો. 

પિતા એ બાબતમાં થોડા ઘણા નરમ હતા, તો બાકીના પરિવારે પિતાનેય લીધા, "તમે આને પરદેશ જવા દો છો, પણ એ ચોપાટી પર ચણા વેચવાનો છે."

પિતાએ શરત મૂકી હતી- છ મહિના માટે હું ખર્ચો કાઢીશ. એ પછી જો સ્કૉલરશિપ ના મળી તો પાછા આવવું પડશે. 

વનરાજને ત્રણ મહિનાની સ્કૉલરશિપ મળી, પણ પછી બીજી અને ત્રીજી અને ચોથી સ્કૉલરશિપ મેળવતા ગયા.

છેલ્લે એવું થયું કે 20મી સદીની સંગીતની બે મહાન સંસ્થાઓ, ઇંગ્લૅન્ડની રૉયલ એકૅડેમી ઑફ મ્યુઝિક અને ફ્રાન્સમાં નાદિયા બૌલેન્ગરની પેરિસ કન્ઝર્વેટરીમાં ભણવા માટે તેમને સ્કૉલરશિપ મળી. તેમની સંગીતની સૂઝ અને પ્રતિભાની એ કમાલ હતી. 

'પેરિસ મારા માટે બેસ્ટ હતું', એવું તેમણે એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું હતું. નાદિયા બૌલેન્ગર વૅસ્ટર્ન સંગીતનાં સૌથી ઉત્તમ શિક્ષક હતાં.

તેમણે વનરાજ ભાટિયાને અનોખો પાઠ ભણાવ્યો હતો, "અત્યાર સુધી મેં તારા હાથ-પગ બાંધી રાખ્યા છે, આંખો અને મોઢું બંધ રાખ્યું છે. હવે તું કશુંક બોલે, તો તારો બેડો પાર થયો કહેવાય."

થઈ જ ગયો. વનરાજ ભાટિયા મુંબઈ પાછા આવ્યા, અને તેમનું સંગીત તેમના વતી બોલવા લાગ્યું. ચોપાટી પર ચણા વેચવાનો સમય ના...