સારાંશ માટે દસ્તાવેજ: પ્રથમ, જ્ઞાતિપ્રથા હિન્દુ ધર્મ પ્રમાણે ચાર સ્તરમાં વહેંચાયેલી છે, જેમાં પ્રથમ બ્રાહ્મણ અને ત્યારબાદ ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્ર વર્ણ આવે છે અને પાંચમો અસ્પૃશ્ય વર્ગ (જે ચાતુર્વર્ણ્યની પણ બહાર ગણાય છે અને ગંદકી સાફ કરવાનું કામ જેમના માથે નંખાયું છે). 

બીજું, વર્ણવ્યવસ્થા શાસ્ત્રોક્ત છે (ખાસ કરીને હિન્દુ પરંપરાનો આધાર જેના પરથી લેવાયો છે તે મનુસ્મૃતિ આધારિત છે), હજારો વર્ષ જૂની પરંપરા છે, અને લગ્ન, વ્યવસાય અને રહેણાંક જેવી જીવનની મૂળભૂત બધી બાબતોને તે સ્પર્શે છે. 

ત્રીજું, હવે જ્ઞાતિ આધારિત ભેદભાવ ગેરકાયદે છે અને તેના બદલે હવે જ્ઞાતિલક્ષી સહાયકારક યોજનાઓ (હકારાત્મક પક્ષપાત) ચાલે છે.

આ પ્રકારની ચર્ચા એક સર્વસાધારણ સમજણ રજૂ કરે છે, પરંતુ સમસ્યા એ છે કે આવી સમજણને વિવેચનાત્મક અભ્યાસો સાથે નવેસરથી સમજવાના પ્રયાસો થતા નથી. 

આ પ્રકારની ચર્ચા (જેનો ઉલ્લેખ બીબીસીના સમજૂતી આપતા આ અંગ્રેજી લેખમાં પણ કરવામાં આવેલો છે સર્વસાધારણ સમજણ રજૂ કરે છે.

જાતિને અધિકૃત બનાવવાની કહાણી

પ્રથમ બે બાબતો કદાચ 200 વર્ષ પહેલાં 19મી સદીનો આરંભ થયો હતો તે વખતે પણ લખવામાં આવી હોય તેમ બને. 

તે વખતે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના સત્તાધીશો ભારતીય સમાજ વિશેની આવી 'વાસ્તવિકતા'ને ઘડવામાં લાગ્યા હતા.

ધ ટ્રૂથ અબાઉટ અસઃ ધ પૉલિટિક્સ ઑફ ઇન્ફર્મૅશન ફ્રૉમ મનુ ટુ મોદી (The Truth About Us: The Politics of Information from Manu to Modi) એવા મારા નવા પુસ્તકમાં મેં બ્રિટિશરોની ભૂમિકા દર્શાવી છે.

આજે ભારતમાં જ્ઞાતિઓ અને ધાર્મિક આધારે ઊભા થયેલા સામાજિક વર્ગીકરણને આપણે જે રીતે સમજીએ તે સામ્રાજ્ય વખતે ઊભાં થયાં હતાં. 

તે વખતે માહિતી મેળવવાના સ્રોતો સરળતાથી ઉપલબ્ધ નહોતા અને માહિતીની બાબતમાં સામ્રાજ્યવાદી શાસકોની પકડ સંપૂર્ણ હતી.

તેનો પ્રારંભ 19 સદીની શરૂઆતમાં થયો હતો, જ્યારે મનુસ્મૃતિ જેવા બ્રાહ્મણ-સંસ્કૃત શાસ્ત્રને ધર્મશાસ્ત્રનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો.

જ્ઞાતિપ્રથાનાં મૂળ ઋગ્વેદમાં છે તેવી વાત પણ કદાચ પાછળથી, તેનું અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર કર્યા પછી ઉમેરવામાં આવી હોય તેવી શક્યતા ઘણી વધારે છે. 

19મી સદીના મધ્યમાં વસતીગણતરી દ્વારા જ્ઞાતિપ્રથાને બંધારણીય સ્થાન આપવામાં આવ્યું. સરળતા અને અનુકૂળતા ખાતર આવું કરવામાં આવ્યું હતું. 

બ્રિટિશ સામ્રાજ્યે ભારતમાં સ્થાપિત ધર્મોની - હિન્દુ, શીખ, જૈન વગેરેની સ્વીકૃત યાદી તૈયાર કરી. 

ભારતીય શાસ્ત્રોને પ્રમાણભૂત ગણીને તેના 'વાંચન'...\nદસ્તાવેજની સમાન ભાષામાં સારાંશ:
ભારતની જ્ઞાતિપ્રથાને જાણવા માટે તમે ગૂગલમાં સર્ચ કરશો તો તેમાં અનેક વેબસાઇટ્સ આવશે, જેમાં જુદાજુદા પ્રમાણમાં મુખ્ય ત્રણ પ્રચલિત બાબતો પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હશે.