સામગ્રી: તેમની માગણીઓમાંની એક મુખ્ય સરકારી નોકરીઓમાં અનામત માટેની હતી. 

પ્રથમ દૃષ્ટિએ આ આંદોલનો કોઈ ચોક્કસ કોમ કે વર્ગ દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યાં હોય તેવી છાપ ઊભી થાય છે અને મોટા ભાગે આપણે એને એ જ રીતે આ આંદોલનોને જોઈએ છીએ. 

આ લેખમાં પ્રશ્નના મૂળ સુધી જવાનો અને આ માગણી કેટલી ઊંડી છે તેને ચકાસવાનો એક તટસ્થ પ્રયત્ન કર્યો છે.

પ્રથમ દૃષ્ટિએ કોઈ કોમ કે વર્ગનું આંદોલન લાગતા આ પ્રશ્નના મૂળમાં ખેડૂતની બગડતી જતી આર્થિક સ્થિતિ અને બેહાલી છે. 

કૃષિમાંથી થતી આવક ઘટતી ચાલી છે અને તેની સામે જેને આપણે Agri Input એટલે કે ખેડૂતને ખેતી માટે જરૂરી બિયારણ, ખાતર, જંતુનાશકો, મજૂરી વિગેરેની વધતી જતી કિંમતો અને બીજી બાજુ પ્રમાણમાં એના ઉત્પાદનના પોષણક્ષમ ભાવો ન મળવાની ખરી સ્થિતિ કારણભૂત છે. 

જાણે કે આ ઓછું હોય તેમ ખાસ જેની ચર્ચા નથી થતી એવો ગંભીર પ્રશ્ન કૃષિની જમીનના નાના નાના ટુકડા થઈ રહ્યા છે તે છે. 

અંગ્રેજીમાં જેને Fragmentation of Agriculture Land કહે છે તેને પરિણામે ખેડૂતને ઉપલબ્ધ માથાદીઠ કૃષિલાયક જમીન ઘટતી અને ઘટતી જઈ રહી છે. 

જમીનનું આ માથાદીઠ ઉપલબ્ધ Land Parcel એટલે કે ટુકડો ક્યારેક તો બે કે ત્રણ ટુકડામાં વિભાજિત હોય, ત્યારે આ સરેરાશ ક્ષેત્રફળ પણ સાચો અંદાજ આપતું નથી.

નવાઈની વાત તો એ છે કે ખેડૂત અને ખેતીના મૂળમાં મરણતોલ ફટકો મારી રહેલી આ બાબત અંગે હજુ સુધી કોઈ મોટી ચર્ચા પણ ઊભી થઈ નથી. 

ભૂમિ અધિગ્રહણ કાયદો એટલે કે Land Acquisition Actમાં સુધારા બાબતે પાર્લામેન્ટમાં આટલી મોટી ચર્ચા થઈ, પણ Fragmentation of Agriculture Landનો મુદ્દો તો જાણે હજુ સુધી સપાટી પર જ આવ્યો નથી.

2010-2011ના ઍગ્રિકલ્ચર સેન્સસ પ્રમાણે જોઈએ તો આ ટુકડાકરણની પ્રક્રિયાને કારણે 1970-71માં Marginal Farmer એટલે કે સીમાંત ખેડૂતની ટકાવારી 70 ટકા હતી તે ચિંતાજનક રીતે 2010-11માં વધીને 85 ટકાને આંબી છે. 

એ કરતાં પણ વધુ ગંભીર બાબત તો એ છે કે 2010-11માં 67 ટકા ખેડૂતો પાસે તો ઉપલબ્ધ જમીનની સરેરાશ માત્ર 0.39 હેક્ટર એટલે કે 3900 ચોરસવાર છે. 

આ સાઈઝના અથવા આથી મોટા પ્લોટમાં તો આપણા ધનકુબેરો બંગલા બાંધે છે!

અત્યારે આખા દેશની માથાદીઠ કૃષિલાગત ખેડૂતને ઉપલબ્ધ જમીનની સરેરાશ 1.1 હેક્ટર એટલે કે 2.75 એકર છે.

Indian Council of Agriculture Research (ICAR) દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા "વિઝન 2030" અહેવાલ મુજબ, આ સરેરાશ 0.3 હેક્ટર એટલે કે 3000 ચોરસમિટર જેટલી નીચી ઊતરી જશે. 

આમ...\nઅગાઉની સામગ્રીનો સારાંશ નીચે મુજબ કરી શકાય છે:
છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી પ્રમાણમાં જેને સુખી વર્ગ ગણી શકાય એવી કોમ, જેવી કે હરિયાણામાં જાટ, ગુજરાતમાં પાટીદાર, રાજસ્થાનમાં ગુર્જર અને હવે છેલ્લે છેલ્લે મહારાષ્ટ્રમાં મરાઠા સડકો પર ઊતરી આવ્યા.