તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

અસહકારની અનોખી લડત

૧૯૧૯માં પંજાબમાં જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડ અને લશ્કરી કાયદા અંતર્ગત ઘણા અત્યાચાર થયા હતા.

કોંગ્રેસની માગણી છતાં અંગ્રેજ સરકારે જવાબદાર અધિકારીઓ સામે યોગ્ય પગલાં લીધાં નહીં.

ઉપરાંત ભારતીય મુસ્લિમો માટે ખિલાફતનો પ્રશ્ન પણ સળગતો હતો.

તેના વિરોધમાં ગાંધીજીએ વ્યક્તિગત અસહકાર શરૂ કર્યો અને સપ્ટેમ્બર, ૧૯૨૦ના કલકત્તા અધિવેશનમાં કોંગ્રેસે અસહકારનો કાર્યક્રમ અપનાવ્યો.

લડત સરખી રીતે ચાલે તો એક વરસમાં સ્વરાજ મળે એવી તીવ્ર અપેક્ષા ગાંધીજીએ વ્યક્ત કરી. શાળાકૉલેજો અને ચૂંટણીઓનો પણ બહિષ્કાર શરૂ થયો.  

અભૂતપૂર્વ એવી અહિંસક લડતમાં, અત્યાર લગી અંગ્રેજ સરકારથી ડરતા હજારો લોકો જેલમાં ગયા. આખા દેશના માહોલમાં જાણે વીજળીનો સંચાર થયો. 

અસહકારની લડતના ભાગરૂપે બારડોલીમાં કરવેરા નહીં ભરવાની લડત ચાલુ થવાની હતી, પરંતુ ૫ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૨૨ના રોજ સમાચાર આવ્યા કે સંયુક્ત પ્રાંતના (હાલના ઉત્તર પ્રદેશના) ગોરખપુર જિલ્લાના ચૌરીચૌરા ગામે હિંસાની ઘટના બની. 

ખેડૂતોના ઉશ્કેરાયેલા ટોળાએ પોલીસચોકી સળગાવી દીધી અને હેરાનગતિ કરનાર પોલીસોની હત્યા કરી નાખી. 

ગાંધીજીની આરંભિક પ્રતિક્રિયા

ચૌરીચૌરાના ખબર આવ્યા, એ સાથે જ ગાંધીજીએ લડતમોકૂફી જાહેર કરી ન હતી. 

આ બનાવ પછી પ્રગટ થયેલા 'નવજીવન'ના અંકમાં ગાંધીજીએ 'ગોરખપૂરનો ગુન્હો' એવા મથાળા હેઠળ નોંધ લખી હતી.

ત્યારે બનાવની પૂરી વિગતો પણ આવી ન હતી. છતાં ગાંધીજીએ લખ્યું હતું, 'મારે સારૂ ને પ્રત્યેક સમજુ અસહકારીને સારૂ આ નીચું જોવડાવનારનો બનાવ બન્યો છે. બીજા ખબરો પણ એવા છે કે શાંતિને વિશે તે આપણને શંકિત કરે છે.' (નવજીવન, 12 ફેબ્રુઆરી, 1922, પૃ.188) 

આમ, પહેલી પ્રતિક્રિયામાં પણ ગાંધીજીએ એવો ઈશારો મૂક્યો છે કે સવાલ ફક્ત ગોરખપુરના બનાવનો નથી. બીજા સમાચારોનો પણ મુદ્દો છે. 

નોંધના અંતે તેમણે લખ્યું હતું, 'આ સંગ્રામ નવા પ્રકારનો છે...આ લડત વેર વધારવાની નથી, પણ વેર મટાડવાની છે...ગોરખપુર જીલ્લાના લોકોના પાપને સારૂ હું તો સૌથી મોટો જવાબદાર છું. પણ દરે શુદ્ધ અસહકારી પણ જવાબદાર છે'.

'તેનું સૂતક આપણે બધાયે પાળવું જોઈશે, પણ વધારે વિચાર તો વધારે ખબર પડ્યે જ થઈ શકે. ઇશ્વર હિંદુસ્તાનની ને અસહકારીઓની લાજ રાખો.'

લડતમોકુફીનો નિર્ણય અને ઉપવાસ

વધુ વિગતો મળતાં ગાંધીજીએ બે નિર્ણય લીધાઃ લડત પાછી ખેંચવી અને પ્રાયશ્ચિત તરીકે પાંચ દિવસના ઉપવાસ કરવા. 16 ફેબ્રુઆરી, 1922ની તારીખ ધરાવતા... \n\nમને ઉપરના લેખ માટે સારું શીર્ષક આપો.
ફક્ત ચૌરીચૌરાની હિંસાને કારણે ગાંધીજીએ અસહકારની લડત મોકૂફ રાખી?