સામગ્રી: પઠાણોના લશ્કરની સંખ્યા 8,000થી 14,000 વચ્ચેની હતી. સંત્રીને અંદર બોલાવી લેવાયો અને સૈનિકોના નેતા હવલદાર ઈશેર સિંહે સિગ્નલ મૅન ગુરમુખ સિંહને આદેશ આપ્યો કે નજીકમાં આવેલા ફૉર્ટ લૉકહાર્ટમાં રહેલા અંગ્રેજ ઑફિસરોને તરત માહિતી પહોંચાડવી અને તેમને પૂછવું કે તેમના તરફથી શું આદેશ છે. 

કર્નલ હૉટને હુકમ આપ્યો, "હોલ્ડ યૉર પોઝીશન." આ રીતે કિલ્લામાંથી ના હટવાનો આદેશ અપાયો હતો. એક કલાકમાં કિલ્લાને ત્રણેય બાજુથી ઘેરી લેવાયો. ઔરકઝઈ હુમલાખોરોમાંથી એક સૈનિક હાથમાં સફેદ ઝંડો લઈને કિલ્લાની તરફ આગળ વધ્યો. 

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

કિલ્લા પાસે આવીને તેણે બૂમ પાડીને કહ્યું, "તમારી સામે અમારો કોઈ ઝઘડો નથી. અમારી લડાઈ અંગ્રેજો સામે છે. તમારી સંખ્યા ઓછી છે, માર્યા જશો. અમારી સામે હથિયાર હેઠા મૂકી દો. અમે તમારો ખ્યાલ રાખીશું અને અહીંથી તમને સુરક્ષિત જવા દઈશું."

બાદમાં બ્રિટિશ ફૌઝના મેજર જનરલ જેમ્સ લન્ટે આ લડાઈનું વર્ણન કરતા લખ્યું હતું, "ઈશેર સિંહે પુશ્તો ભાષામાં જ સામો જવાબ આપ્યો. તેણે કડક ભાષામાં જ નહિ, ગાળો ભાંડીને જવાબ આપ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે આ ભૂમિ અંગ્રેજોની નહીં, મહારાજા રણજીત સિંહની છે. અમે અમારા છેલ્લા શ્વાસ સુધી તેનું રક્ષણ કરીશું."

'બોલે સો નિહાલ, સત શ્રી અકાલ'ના નારાથી સારાગઢી કિલ્લો ગુંજી ઉઠ્યો હતો.

શા માટે થઈ હતી સારાગઢીની લડાઈ

પાકિસ્તાનના ઉત્તર-પશ્ચિમના સરહદી જિલ્લા કોહાટમાં આશરે 6000 ફૂટની ઊંચાઈએ સારાગઢીનો કિલ્લો આવેલો છે.

આ એવો ઈલાકો છે કે જ્યાં વસવાટ કરતા લોકો પર અત્યાર સુધી કોઈ પણ સરકાર અંકુશ રાખી શકી નથી.

અંગ્રેજોએ 1880માં અહીં ત્રણ ચોકી બનાવી હતી, જેનો સ્થાનિક ઔરકઝઈ કબીલાએ ભારે વિરોધ કર્યો હતો. તેના કારણે અંગ્રેજોએ ચોકીઓ ખાલી કરી દેવી પડી હતી. 

1891માં અંગ્રેજોએ અહીં ફરી અભિયાન ચલાવ્યું હતું. રબિયા ખેલ સાથે સમજૂતિ થઈ અને તેમને ગુલિસ્તાં, લૉકહાર્ટ અને સારાગઢીમાં ત્રણ નાના કિલ્લા બનાવવાની મંજૂરી અપાઇ. 

જોકે સ્થાનિક ઔરકઝઈ લોકોને આ વાત પસંદ પડી નહોતી. તેઓ કિલ્લાઓ પર વારંવાર હુમલો કરતા હતા, જેથી અંગ્રેજો ત્યાંથી ભાગી જાય. 

3 સપ્ટેમ્બર, 1897ના રોજ પઠાણોના મોટા લશ્કરે આ ત્રણ કિલ્લાને ઘેરવાની કોશિશ કરી હતી, પણ કર્નલ હૉટને ગમે તેમ કરીને સ્થિતિ સંભાળી હતી.  

પરંતુ 12 સપ્ટેમ્બરે ઔરકઝઈ લોકોએ ગુલિસ્તાં, લૉકહાર્ટ અને સારાગઢી ત્રણેય કિલ્લાને ઘેરી લીધા બાકીના બંને કિલ્લાને સારાગઢીથી અલગ પાડી દીધા.

'ફાયરિંગ...\nઅગાઉની સામગ્રીનો સારાંશ નીચે મુજબ કરી શકાય છે:
12 સપ્ટેમ્બર 1897ની સવારે આઠ વાગ્યે સારાગઢી કિલ્લાના સંત્રીએ અંદર દોડી જઈને ખબર આપી હતી કે હજારો પઠાણોનું લશ્કર ઝંડા અને નેજા લઈને ઉત્તર દિશામાંથી કિલ્લા તરફ આગળ વધી રહ્યા છે.