હૈદરાબાદ રાજ્યના સાતમા શાસક મીર ઉસ્માન અલીએ 37 વર્ષ સુધી શાસન કર્યું હતું

તેનો વિસ્તાર બ્રિટન અને સ્કોટલૅન્ડના સંયુક્ત વિસ્તાર કરતાં પણ વધારે હતો અને વસતી (એક કરોડ 60 લાખ) યુરોપના ઘણા દેશો કરતાં વધારે હતી.

વિશેષ દરજ્જાના કારણે જ તેને આઝાદી પછી ભારતમાં સામેલ થવા અથવા ન થવા માટે ત્રણ મહિનાનો વધારાનો સમય અપાયો હતો.

તે સમયે ભારતના ગૃહસચિવ રહેલા એચ વીઆર આયંગરે એક ઇન્ટરવ્યૂમાં જણાવ્યું હતું, "સરદાર પટેલનું પહેલાંથી માનવું હતું કે ભારતના હૃદયમાં એક એવા ક્ષેત્ર હૈદરાબાદનું હોવું, જેની નિષ્ઠા દેશની સરહદોની બહાર હોય, એ ભારતની સુરક્ષા માટે બહુ મોટું જોખમ હતું."

નહેરુ મેમોરિયલ લાઇબ્રેરીમાં રાખેલા આ ઇન્ટવ્યૂમાં આયંગર ત્યાં સુધી કહે છે કે પટેલની હૃદયપૂર્વકની ઇચ્છા હતી કે નિઝામનું અસ્તિત્વ જ ખતમ થઈ જાય.

જોકે નહેરુ અને માઉન્ટબેટનના કારણે સરદાર પટેલ પોતાની આ ઇચ્છા પૂરી કરી શક્યા ન હતા.

નહેરુ પટેલને હંમેશાં યાદ અપાવતાં રહ્યા કે હૈદરાબાદમાં મોટી સંખ્યામાં મુસ્લિમ લઘુમતી રહે છે. નિઝામથી છુટકારો મેળવ્યા પછી તેની જે અસર થશે તેને નિયંત્રણમાં રાખવી ભારત માટે મુશ્કેલ હશે.

માઉન્ટબેટનની માન્યતા હતી કે તેઓ નહેરુની મદદથી નિઝામને સંભાળી શકે છે. પરંતુ પટેલે તેનો વિરોધ કરતાં કહ્યું કે, "તમારો મુકાબલો એક શિયાળ સાથે છે. મને નિઝામ પર બિલકુલ ભરોસો નથી. મારું માનવું છે કે નિઝામ દગો જ કરશે."

પટેલની નજરમાં તે સમયનું હૈદરાબાદ 'ભારતના પેટમાં કૅન્સર' સમાન હતું, જેને કોઈ પણ રીતે સહન કરી શકાય નહીં.

સૈન્ય મોકલવા અંગે પટેલ અને નહેરુ વચ્ચે મતભેદ

શરૂઆતમાં નહેરુ હૈદરાબાદમાં સૈન્ય મોકલવાના પક્ષમા નહોતા. સરદાર પટેલનું જીવનચરિત્ર લખનાર રાજમોહન ગાંધી લખે છે, "નહેરુ માનતા હતા કે હૈદરાબાદમાં સૈન્ય મોકલવાથી કાશ્મીરમાં ભારતીય સૈન્યની કાર્યવાહીને નુકસાન થશે."

એજી નુરાની પોતાના પુસ્તક 'ધ ડિસ્ટ્રક્શન ઑફ હૈદરાબાદ'માં લખે છે, "હૈદરાબાદના પ્રશ્ને કૅબિનેટ બેઠક બોલાવવામાં આવી, જેમાં નહેરુ અને પટેલ બંને હાજર હતા."

"નહેરુ સૈદ્ધાંતિક રીતે સૈન્ય કાર્યવાહીની વિરુદ્ધ ન હતા. પરંતુ તેઓ તેનો ઉપયોગ અંતિમ વિકલ્પ તરીકે કરવા માગતા હતા. બીજી તરફ પટેલ માટે સૈન્ય કાર્યવાહી પહેલો વિકલ્પ હતો. તેમની પાસે વાતચીત કરવાની ધીરજ ન હતી."

"નહેરુ નિઝામની નીતિઓની વિરુદ્ધ હતા, પરંતુ વ્યક્તિગત રીતે તેમની સામે તેમનો કોઈ વિરોધ ન હતો. તેઓ હૈદરાબાદની સંસ્કૃતિના પ્રશંસક હતા, જેનું તેમનાં મિત્ર... \n\nમને ઉપરના લેખ માટે સારું શીર્ષક આપો.
સરદાર પટેલે જ્યારે હૈદરાબાદને ભારતમાં ભેળવ્યું - વિવેચના