વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને અબુધાબીના ક્રાઉન પ્રિન્સને મંદિરનો પ્લાન દેખાડી રહેલા મંદિર સમિતિના સભ્યો

નરેન્દ્ર મોદીએ આ મંદિરનો શિલાન્યાસ કર્યો એટલે મીડિયાએ તેને પહેલું હિંદુ મંદિર ગણાવ્યું છે, પણ તેને હિંદુ મંદિર કહેવું યોગ્ય છે?

ગુજરાત યુનિવર્સિટીના સમાજ વિજ્ઞાનના પ્રોફેસર ગૌરાંગ જાની કહે છે, "હું માનું છું કે તેને હિંદુ મંદિર કહેવું યોગ્ય નથી.

"સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયના લોકો હિંદુ જ છે, પણ સવાલ એ છે કે જેમને આપણે હિંદુ કહીએ છીએ તેમનાં પ્રતીક શું છે, તેમનો સંદેશ શું છે?

"સ્વામીનારાયણ પંથ ગુજરાતનો એક પ્રાદેશિક સંપ્રદાય છે. એ પોતાના સંપ્રદાયની આભા તથા ગૌરવ સાથે હંમેશા રહ્યો છે. એ આભામાં સંપ્રદાય પોતાનું કામ કરતો રહ્યો છે.

"તેને હિંદુ સાથે જોડવાનું પહેલી નજરે યોગ્ય લાગતું નથી, પણ ઊંડાણથી વિચારીએ તો સમજાય છે કે સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયમાં તેમના સંત જ સર્વોપરી હોય છે.

"સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયના આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે થયેલા વિકાસનું મુખ્ય કારણ એનઆરઆઈ ગુજરાતીઓ છે.

"સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયને રાજકારણ સાથે સીધો સંબંધ છે. થોડા મહિના પહેલાં પ્રમુખ સ્વામીનું નિધન થયું ત્યારે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દિલ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
્હીથી ગુજરાત તેમને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા આવ્યા હતા.

"દેશના દરેક રાજકીય પક્ષને આ સંપ્રદાય ગમે છે, કારણ કે તેમની પાસે બહુ બધા પૈસા છે.

"હિંદુ ધર્મના વૈવિધ્ય અને પરંપરાનું પ્રતિબિંબ અહીં કોઈ પણ સ્વરૂપમાં જોવા મળતું નથી. આ સંપ્રદાયને આપણે હિંદુ ધર્મ સાથે સીધો જોડી શકીએ નહીં."

કોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાય?

સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયની એક સભાનું દૃશ્ય

વિદેશમાં સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાય તેનું પોતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે કે હિંદુ ધર્મનું?

ગૌરાંગ જાની કહે છે, "એ પ્રાદેશિક સંપ્રદાયની આભા સાથે જ છે, હિંદુ ધર્મના વૈવિધ્ય અને તેની પરંપરા સાથે નહીં.

"હિંદુસ્તાનમાં અત્યારે જે પ્રકારનું રાજકારણ ચાલે છે તેમાં રાષ્ટ્રીય કે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રભાવ પાથરવા માટે આવા સંપ્રદાયનો સહારો જ લેવામાં આવતો હોય છે.

"ગુજરાતમાં આવા અનેક સંપ્રદાય છે, પણ તેમની પાસે પૈસા નથી એટલે તેઓ કોઈ રાજકીય પક્ષની નજીક નથી.

"મને લાગે છે કે સ્વામીનારાયણ મંદિર એક ખાસ સંપ્રદાયનું મંદિર છે કે હિંદુ મંદિર એ વિશે ચર્ચા કરવાની જરૂર છે."

ગૌરાંગ જાની ઉમેરે છે, "સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયના લોકોએ પાછલા કેટલાક દાયકામાં ખુદને ઇશ્વર બનાવી લીધા છે.

"ખુદને ઇશ્વર બનાવી લેવાની આ પ્રવૃત્તિ હિંદુ ધર્મની કઈ પરંપરા અનુસારની છે તેની ચર્ચા કરવાની જરૂર છે.

"સ્વામીનારાયણ મંદિરમાં હિંદુ દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ હોય છે, પરંતુ તેમના વિચાર અને રીતરિવાજ હિંદુ પરંપરાથી અલગ છે.

"સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયના જે નિયમો છે તેમાં અનેક જ્ઞાતિઓને સામેલ કરી શકાય તેમ નથી.

"ભારતીય જનતા પક્ષને સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાય સાથે ગાઢ સંબંધ છે અને અબુધાબીમાંનું મંદિરનો એ સ્વરૂપમાં પ્રચાર કરવો એ સંબંધનો જ એક હિસ્સો છે."

દિલ્હીમાંનાં અક્ષરધામ મંદિરના જનસંપર્ક અધિકારી જે.એમ. દવેના જણાવ્યા અનુસાર, "સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાય હિંદુ ધર્મનો જ એક હિસ્સો છે. 

"આવું જ હોય તો સ્વામીનારાયણ મંદિરમાં હિંદુ દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ સહજાનંદ સ્વામીની મૂર્તિની સરખામણીએ નાની કેમ હોય છે?"

જે.એમ. દવે કહે છે, "અમારો અલગ સંપ્રદાય છે અને તેમાં અમારા ઇષ્ટદેવ સ્વામીનારાયણ છે. તેથી તેમની મૂર્તિ મધ્યમાં હોય છે.

"ઘણાં મંદિરોમાં દેવી-દેવતાઓનો નાના આકારની હોય છે, પણ જે દેવી કે દેવતાનું મંદિર હોય છે તેની મૂર્તિ મધ્યમાં અને મોટી હોય છે.

"દરેક સંપ્રદાયના પોતાના ઇષ્ટદેવતા હોય છે અને અમારા ઇષ્ટદેવતા સ્વામીનારાયણ છે."

વિદેશમાંનાં...