શાળા, વિદ્યાર્થી અને શિક્ષક એ ત્રણેય શિક્ષણ વ્યવસ્થાના મહત્ત્વપૂર્ણ પાયા જેવા છે. શિક્ષકદિવસની ઉજવણી ગુજરાતની અનેક શાળાઓમાં થઈ હશે પરંતુ પાયાનો પ્રશ્નોનું શું?  

નિષ્ણાતોના મત મુજબ ગુજરાતની મોટા ભાગની પ્રાથમિક શાળાઓમાં તમામ પ્રકારની ભૌતિક સુવિધાઓ છે. શિક્ષકોને ઑનલાઇન તાલીમ પણ આપવામાં આવે છે પરંતુ વ્યવસ્થામાં કંઈક ખામી છે જેનાથી શિક્ષક અને બાળકો બંને મૂંઝાય છે. 

ભૌતિક સુવિધાઓની વાત બરાબર છે પરંતુ શિક્ષણની ઘટતી જતી ગુણવતાનો પ્રશ્ન ગુજરાત સામે ઊભો છે. 

ગુજરાત : શિક્ષણની કથળતી ગુણવત્તા અને પડકારો

શિક્ષકોને ભણાવવા સિવાયનાં કામો કેમ? 

ગુજરાતની સરકારી અનુદાન મેળવતી અને ખાનગી સહિત કેટલીક સ્કૂલોમાં પૂરતી સંખ્યામાં શિક્ષકો જ નથી.

એ સિવાય શિક્ષકોની તાલીમ, નીતિ, ભણાવવાની સિવાયની જવાબદારી, પગાર ધોરણ અને વિદ્યાસહાયક જેવા કેટલાય પ્રશ્નો છે.

અર્થશાસ્ત્રી ડૉ. નેહા શાહ કહે છે, "પ્રથમનો જે રિપોર્ટ દસ વર્ષથી આવે છે તેમાં રાજ્યમાં પ્રાથમિક શિક્ષણમાં મોટી ખામીઓ દેખાઈ આવે છે."

"જેમાંથી એવાં તારણો નીકળે છે કે સાતમા ધોરણમાં ભણતાં બાળકોને વાંચતા-લખતા કે ગણતાં ન આવડે તો એવું સમજવું પડે કે પ્રાથમિક શાળામા... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
ં શિક્ષકો બાળકો સુધી પહોંચતા નથી કાં તો શિક્ષકો ધ્યાન આપી રહ્યા નથી અથવા શિક્ષકોને બાળકોને ભણાવતાં આવડતું નથી."  

તેઓ કહે છે, "એ હકીકત છે કે પ્રાથમિક શાળાઓએ જે લક્ષ્ય હાંસલ કરવાનું છે તે ગુજરાતની સરકારી શાળાઓ કરી શકતી નથી."

શિક્ષણની ગુણવત્તા જાળવી રાખવામાં તાલીમ પામેલા શિક્ષકોની મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા હોય છે. 

ગુજરાત રાજ્ય પ્રાથમિક શિક્ષક સંઘના કાર્યાધ્યક્ષ રણજીત પરમાર કહે છે, "રાજ્ય સરકાર ગુણવત્તાલક્ષી શિક્ષણની વાત કરે છે અને શિક્ષકો પણ એ દિશામાં ચાલવા માગે છે પણ વર્ગખંડ સિવાયનાં કામોમાં શિક્ષકો વ્યસ્ત રહે છે." 

તેઓ કહે છે, "અમારી માગ છે કે શિક્ષકોને વર્ગખંડમાં રહેવા દે, એ સિવાયનાં કામ જે શિક્ષકોને આપવામાં ન આવે. 10-15 પ્રકારની કામગીરી શિક્ષકોએ ઑનલાઇન કરવાની હોય છે."

"એકમ કસોટી, વીકલી કસોટી અને બાળકોની હાજરી જેવી કેટલીક કામગીરી ઑનલાઇન કરવાની હોય છે. જેમકે આધાર કાર્ડ, ચૂંટણી કાર્ડમાં ફેરફાર જેવાં કામ ગુજરાતના 60 ટકા શિક્ષકોને સોપવામાં આવે છે." 

ખાનગી શાળાઓની વાત કરીએ તો એક મીડિયા અહેવાલ પ્રમાણે ગુજરાત સરકારે માન્યું હતું કે ગુજરાતમાં સરકારી સહાય ન મેળવતી સ્કૂલોમાં 8,000 જેટલા શિક્ષકો પોતાના કામ માટે યોગ્ય લાયકાત ધરાવતા નથી. 

ભણતર કરતાં શિક્ષકો પર અન્ય ભાર વધારે 

ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના એક અહેવાલ મુજબ 2016માં ગુજરાત સરકારે વિધાનસભામાં રજૂ કરેલા આંકડા મુજબ 13,140 પદ ખાલી હતાં. 

શિક્ષકોની ભરતી પર રણજીત પરમારનું કહેવું છે, "વિદ્યાર્થી-શિક્ષક રેશિયો મુજબ 120 બાળકો સુધી પાંચ શિક્ષકો આપવામાં આવે છે. જોકે, સ્કૂલે આવતા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા 200 સુધી પહોંચે તો પણ વધુ શિક્ષકો આપવામાં આવતા નથી." 

રણજીત પરમાર કહે છે, "વડા પ્રધાન ગુજરાતના છે અને સમગ્ર દેશમાં ગુજરાત અગ્રેસર રહે એ અમે ઇચ્છીએ કે બિનજરૂરી કામગીરી જો શિક્ષકોને આપવામાં ન આવે તો તેઓ ભણાવવા પર વધારે ધ્યાન આપી શકે." 

શિક્ષણવિદ અને અર્થશાસ્ત્રી રોહિત શુક્લા કહે છે, "ગુજરાતમાં શિક્ષણની ગુણવત્તા ખરાબ થવાનું એક કારણ છે પૂરતા પ્રમાણમાં શિક્ષકોની ભરતી ન થવી. અથવા બાંધ્યા પગારે તેમને અમુક નિશ્ચિત કામોમાં રાખવામાં આવે છે." 

તેઓ કહે છે, "બાળકોને સારું શિક્ષણ આપે એવી અપેક્ષા શિક્ષકો પાસે રાખવાની જગ્યાએ કેટલાંય કામ શિક્ષકો ઉપર મૂકી દેવામાં આવે છે." 

"જેમ કે મેલેરિયા નાબૂદી, મતદાર યાદીનું કામ હોય, ખેલ મહાકુંભમાં બાળકોને લઈ જવાનું કામ શિક્ષકો કરે છે. ખરેખર તો શિક્ષકોનું...