પરંતુ આ બંને પાકની સફળતાએ તેની સામે એવો ચક્રવ્યૂહ બનાવ્યો છે કે તે ઇચ્છે તો પણ બહાર ન નીકળી શકે.

દિલ્હીની તમામ સરહદો પર ગત અઠવાડિયાથી ખેડૂતો પણ આની વાત કરતા રહ્યા છે, પરંતુ ધીમા અવાજે. 

ત્રણ ચહેરા, ત્રણ પાક, ત્રણેયનું દર્દ અલગ 

મેજરસિંહ કસૈલ, રાજબીર ખલીફા અને સુરેન્દ્ર સિંહ

દિલ્હીમાં ગત 20 દિવસથી આકરી ઠંડીમાં તરનતારનથી આવેલા મેજરસિંહ કસૈલ બેસેલા છે. સિંઘુ બૉર્ડર પર તેમની સાથે અમારી મુલાકાત થઈ.

વાતવાતમાં તેમણે કહ્યું, "ડાંગર અને ઘઉં સિવાય બીજા પાક ઉગાડવાના ઘણા પ્રયાસ કર્યા. એક વખત સૂરજમુખી લગાવ્યાં. બજારમાં એક લિટર તેલની કિંમત જ્યારે 100 રૂપિયા હતી, ત્યારે અમારો પાક એક હજાર રૂપિયા ક્વિન્ટલમાં વેચાયો હતો. જ્યારે સરસવની ખેતી કરી તો બજારમાં એક લિટર સરસવના તેલની કિંમત 150 રૂપિયા હતી અને એક ક્વિન્ટલની કિંમત અમને બે હજાર રૂપિયા મળી. એક ક્વિન્ટલમાંથી 45 કિલો તેલ નીકળે છે. એટલે બજારમાં જેની કિંમત 6500 રૂપિયા હતી, અમારા ખિસ્સામાં અડધાના પણ અડધા આવ્યા. અમારી મહેનતની કિંમત કોઈ બીજું ખાય અને બીજો પાક ઉગાડીને અમે ફસાઈ જઈએ છીએ."

મેજરસિંહ કસૈલ આજે પણ ઘઉં, ડાંગર સિવાય બીજો પાક ઉગાડવા તૈયાર છે.

તેમના ખેતરમાં ભૂગર્ભના પાણીનું સ્તર ઘણું નીચું ચાલી ગયું છે. આજે તરનતારનમાં પાણી 80 ફૂટ નીચે મળે છે. આ સમસ્યા સામે લડવા માટે તેમણે ખેતરમાં સૂરજમુખી ઉગાડવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. 

પરંતુ જ્યારે પાકના ભાવ યોગ્ય ન મળ્યા તો તેમણે પોતાના પાક પર પસ્તાવો થયો. હવે તે ફરીથી ઘઉં અને ડાંગરની ખેતી કરી રહ્યા છે. 

પંજાબમાં પાક ઉત્પાદન

મેજરસિંહ કસૈલના જેવું જ દર્દ હરિયાણાના ભિવાની જિલ્લામાંથી આવેલા રાજબીર ખલીફાનું છે. 

મેજરસિંહ કસૈલ સાથે અમારી વાતચીત ચાલી રહી હતી તો પોતે જ પોતાનું દુ:ખ વ્યક્ત કરવા લાગ્યા.

તેમણે કહ્યું, "આ વખતે મેં ગાજર ઉગાડ્યાં. પરંતુ મને મંડીમાં કિંમત 5થી 7 રૂપિયા મળી. તે જ મંડીમાં મોટા ખેડૂતોને 20 રૂપિયાની કિંમત મળી."

સુરેન્દ્ર સિંહ અમારી વાતચીતને ધ્યાનથી સાંભળી રહ્યા હતા. તેમણે પોતાના દરદને અલગ રીતે સમજાવ્યું.

તેઓ કહે છે, "કોઈ બીજો પાક ઉગાડો તો તે પાક મળવામાં મહિનાઓ લાગી જાય છે. ઘઉં અને સરસિયાના પૈસા તરત જ મળી જાય છે. અડધી રાતે તેની પાસે જાવ અથવા પછી પાકની સિઝનમાં વચ્ચે તે હંમેશાં મદદ માટે તૈયાર રહે છે. મેં પોતે ગાજર ઉગાડવાના પ્રયત્ન કર્યા. બજારમાં ભાવ ન મળ્યા. કોણ દર નક્કી કરે છે, કેવી રીતે ભાવ નક્કી થાય છે તેની કોઈ... \n\nમને ઉપરના લેખ માટે સારું શીર્ષક આપો.
ખેડૂત આંદોલન : પંજાબની ખેતી ઘઉં, ડાંગર અને MSPથી આબાદ થઈ કે બરબાદ?