...એમણે એ બધું ત્યાં સજાવીને રાખ્યું છે. 

'ફક્ત મારી ફિલ્ડ માર્શલની બેટન મેં હજી આપી નથી! ફિલ્ડ માર્શલની તલવાર અને બેટન બે જ મેં રાખ્યા છે.'

અમે પારસી એક બહુ નાની જાતિ છીએ-નેવું હજાર જેટલા હોઈશું. ટકાનો હિસાબ ગણવામાં પણ ફાવે નહીં એટલા. પણ કેવા કેવા માણસો પેદા થયા છે. 

ડૉક્ટર ભાભા... ડૉક્ટર શેઠના... ઝૂબીન મહેતા... હિંદુસ્તાન એક મહાન દેશ છે. 

કોઈ દેશે આટલી નાની લઘુમતીના સભ્યને પ્રથમ સૈનિક બનાવ્યો ન હોત. આ દેશ હિંદુ દેશ છે. એમા અચકાવાનું શું છે? હિંદુસ્તાન કહીએ તો ખોટું શું છે?

લડાઈમાં મરેલા સૈનિ... બાકીનો લેખ લખો:
ાષ્ટ્રે શ્રેષ્ઠતમ બહુમાન આપીને નવાજ્યા એ હજી ગઈકાલનો જ ઇતિહાસ છે. 

તમને ગવર્નરશિપ કે વિદેશમાં દૂત બનવાની ઑફર આપવામાં આવી હતી કે નહીં એ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં  ફિલ્ડ માર્શલે કહ્યું, મારા હોદ્દાની એ એક તકલીફ છે. 

ફિલ્ડ માર્શલ થયા પછી નીચે ઉતરાતું નથી. કરીઅપ્પા ઑસ્ટ્રેલિયા ગયા હતા, ચૌધરી કેનેડામાં હતા.

ભૂતપૂર્વ સેનાપતિ શ્રીનગેશ આસામના ગવર્નર બન્યા હતા. 

'મારી ઇચ્છા કોઈ લાટસાહબ કે ઍમ્બૅસૅડર બનવાની ન હતી. આફટર ઑલ, આ દેશમાં 21 લાટસાહેબો બેઠા છે અને 120 એલચીઓ વિદેશમાં ફરે છે, પણ ફિલ્ડ માર્શલ એક જ છે!'

રિટાયર થવું બહુ જરૂરી પણ હોય છે અને સાથે સાથે એનો ભય પણ હોય છે. અમારી પાસે બહુ પૈસા ભેગા થતા નથી. 

4500 રૂપિયા મળતા હોય અને એકાએક 1200નું પેશન્ટ આવે એટલે બધું ફરીથી ઍડજસ્ટ કરવું પડે. 

પેટમાં વાગી હતી નવ ગોળીઓ

જૂની સત્તા, સગવડો ચાલી જાય. જે સુવિધાઓ પહેલાં પ્રાપ્ત થતી હોય અને ન મળે.

આવક ઓછી થઈ જાય એને ખર્ચ વિશે સંચિત થઈ જવું પડે. મેં કોઈ દિવસ સત્તા માટે ખોટી ખેવના રાખી નથી.

હું સૈનિક હતો અને મેં મારી ફરજ બજાવી છે એનો એક સંપૂર્ણ સંતોષ મારી પાસે છે.

સુખી પ્રેમાળ પરિવાર છે, અને કદાચ ભવિષ્યમાં પૈસાની જરૂર પડી જાય એ માટે મારા કરતાં પૈસાદાર છોકરીને પરણ્યો હતો! 

માણેકશાની રમૂજ ગંભીરમાં ક્ષણોને માનવીય બનાવી શકે છે... મારે પણ મારી નિષ્ફળતા-નિરાશાઓ હતી, સફળતાઓ હતી. કોને નથી હોતી? 

ગદ્ધા પચીસીમાં હતો ત્યારે બર્મામાં સીટાંગ નદીના પુલના રક્ષણ વખતે એક જપાનીઝે...'એમ્ટીડ ઑલ હીઝ નાઇન બુલેટ્સ ઇન માય સ્ટમક!' 

પછી ટી શર્ટ ઊંચું કરીને માણેકશાએ એમનું પેટ બતાવ્યું-ઑપરેશનો કરીને કાઢેલી નવ ગોળીઓના લાઇનસર ઊંડા ડાઘ જોઈને અમારાથી સ્તબ્ધ થઈ જવાયું. 

જો એકાદ બુલેટ પણ કરોડરજ્જુના મહત્ત્વના હિસ્સા પર વાગી હોત તો પેરેલિસિસ થઈ જાત...અને 'ધેટ વૉઝ, આઈ ટેલ યુ, ફેબ્રુઆરી નાઇન્ટીન-ફોર્ટી-ટુ!' પછી હસવું-વેલ, જીવતા રહેવાનું કોઈ કારણ ન હતું પણ... 

માણેકશાએ તદ્દન અનૌપચારિકતાથી ટી-શર્ટ નીચું કરી દીધું, અને એ જખ્મો માટે ફૌજનો મિલિટરી ક્રોસ એનાયત થયો હતો એ જખમો ઢાંકી દીધા. 

જો અમે રિટાયર નહીં થઈએ તો જવાન માણસોને ચાન્સ કેવી રીતે મળશે? 'ધે આર જસ્ટ ઍઝ ગુડ ઇફ નૉટ બેટર!'

અને નિવૃતિની વાત પરથી પરિવારની વાત આવી. હું પંજાબનો છું, મારી પત્ની 'શી ઈઝ અ બોમ્બે ગર્લ.' અમે ચાર ભાઈઓ અને બે બહેનો છીએ. મુંબઈમાં મારાં સગાં રહે છે. 

મારી બન્ને પુત્રીઓ શેરી અને માયા...