શીર્ષક: મહાગુજરાત: જ્યારે અમદાવાદમાં સતત 226 દિવસ ચાલ્યો ખાંભી માટેનો સત્યાગ્રહ\nકાલ્પનિક લેખનું ઉપરનું શીર્ષક જોતાં, લેખની કલ્પના કરો.\n
ઈજાગ્રસ્ત આંદોલનકારી

“સવારથી વાતાવરણમાં ભારે અજંપો હતો. અમદાવાદમાં ઠેર-ઠેર હથિયારધારી પોલીસ બંદોબસ્ત અને એસ.આર.પી.ના થાણા તેમજ નાકાબંધી થઈ ચૂકી હતી.”

“હું પોતાના ઘરેથી નીકળીને મણિલાલ મૅન્શન પહોંચ્યો. ત્યાં ચાર પૈડાંની લારીમાં સ્મારક માટેની તૈયાર ખાંભીઓ ગોઠવેલી જ હતી. હજારોની જનમેદની પણ ત્યાં ઉપસ્થિત હતી.”

‘લે કે રહેંગે મહાગુજરાત’ પુસ્તકમાં બ્રહ્મકુમાર ભટ્ટ આ વાત લખે છે.   

આ ખાંભીઓ હતી 8 ઑગસ્ટ, 1956ના રોજ પોલીસે કરેલાં અંધાધૂધ ગોળીબારમાં મૃત્યુ પામેલા વિદ્યાર્થીઓની અને ત્યારબાદ ફાટી નીકળેલાં તોફાનોમાં પોલીસની ગોળીથી મૃત્યુ પામેલા લોકોની. 

ગોળી એક જુવાનની ખોપરીને પાર કરી ગઈ

ત્રણ દરવાજા પાસે મહિલાઓ

6 ઑગસ્ટ, 1956ના દિવસે દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્યની ઘોષણા કરાઈ હતી. ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો ન મળતાં પ્રજાને આંચકો લાગ્યો.

આથી 7 ઑગસ્ટ, 1956ના રોજ કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ કૉંગ્રેસના મંત્રી ઠાકોરભાઈ દેસાઈને મળ્યા. તેમણે સંતોષકારક જવાબ ન આપતાં વિદ્યાર્થીઓએ હડતાળનું એલાન આપ્યું. 

અમદાવાદના એલિસબ્રિજ વિસ્તારમાંથી જંગી સરઘસ નીકળ્યું અને 'લે કે રહેંગે મહાગુજરાત'નો નારો બુલંદ બન્યો.

8 ઑગસ્ટ, 1956ના રોજ અમદાવાદમાં ભદ્ર ખાતે કૉંગ્રેસભવનની બહાર વિદ્યાર્થીઓએ દેખાવો કરી રહ્યા હતા ત્યારે પોલીસે અંધાધૂંધ ગોળીબાર કર્યો અને એમાં પાંચ વિદ્યાર્થીઓનાં મૃત્યુ થયાં.

ઉમાશંકર જોશી સંસ્કૃતિ સામયિકના 1956ના સપ્ટેમ્બર માસના અંકમાં આ ઘટના અંગે લખે છે, "8મીએ વિદ્યાર્થીઓનાં ટોળાં, એક પછી એક, કૉંગ્રેસહાઉસ પર જવા માંડ્યાં અને નવા નિર્ણય અંગે વિરોધ પ્રગટ કરવા લાગ્યાં.” 

“...પથ્થરમારો શરૂ થયો; કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા તે સ્થળે આવી પહોંચેલી પોલીસને હાથે ગોળીબાર થતાં એક જુવાનની ખોપરી ઊડી ગઈ અને બીજા મરણ થયાં. હિંસા-પ્રતિહિંસાનું દુષ્ચક્ર આ કમનસીબ પ્રસંગ પછી મોટા પાયા ઉપર શરૂ થયું."

મહાગુજરાત આંદોલનની ચળવળમાં કુલ 24 યુવાનોનાં મૃત્યુ થયાં. 8 ઑગસ્ટને મહાગુજરાત આંદોલનના નેતાઓ શહીદ દિવસ તરીકે ઉજવતા હતા.

બે વર્ષથી ભદ્ર પાસેના કૉંગ્રેસભવનના ચાર રસ્તે શહીદ સ્મારક બનાવવાની વાતો ચાલી રહી હતી. પરંતુ અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશન ત્યાં બનાવવા તૈયાર ન હતું.

ઉમાશંકર જોશી 1958ના સંસ્કૃતિ સામયિકના સપ્ટેમ્બર માસના અંકમાં લખે છે, "જનતા પરિષદે, અમદાવાદ મ્યુનિ. કૉર્પોરેશનમાં પહેલેથી સ્મારક અંગેના પોતાના અભિપ્રાયનું વર્ચસ્વ હતું તે છતાં કૉર્પોરેશને સ્મારક માટે રજા...