શીર્ષક: BHU સંસ્કૃત વિવાદ : 'રાજકારણ ભાષાને પોતાનું હથિયાર બનાવી તેને ક્રૂર અને ખોખલી બનાવી દે છે.'\nકાલ્પનિક લેખનું ઉપરનું શીર્ષક જોતાં, લેખની કલ્પના કરો.\n
સંસ્કૃત ભણાવતાં એક અધ્યાપક (પ્રતીકાત્મક તસવીર)

સૌનો સમાવેશ કરતી એ સંસ્કૃતિના પ્રતિનિધિ ફિરોઝ છે જેની સાથે આપણા સમાજના તાણાવાણા જોડાયેલા છે અને જેના પર હાલનાં વર્ષોમાં સતત પ્રહાર થતા રહ્યા છે.

સંસ્કૃતમાં 'કૂપમંડૂકતા' આ માટે યોગ્ય શબ્દ છે, જેના કારણે વ્યાકરણ અને સાહિત્યની દૃષ્ટિએ આ મહાન ભાષા એકીકરણ, સંકીર્ણતા અને સાંપ્રદાયિકતાનો શિકાર બની છે.

આપણે એ ભૂલી ગયા કે સંસ્કૃતને વૈશ્વિક સ્તરે જેના લીધે સન્માન મળ્યું એ લોકો માત્ર હિંદુ કે બ્રાહ્મણ નહોતા, પરંતુ જર્મન, અંગ્રેજ અને મુસ્લિમ વિદ્વાન હતા. તેમણે ઘણી ભાષાઓ વચ્ચે પ્રત્યાયન અને સંવાદનો પુલ બાંધ્યો હતો.

તાલમેલ વધારતી ભાષાઓ

વર્ષ 1953-54માં મોહમ્મદ મુસ્તફા ખાન 'મદ્દાહ'એ એક ઉર્દૂ-હિંદી શબ્દકોશનું સંપાદન કર્યું હતું, જેનું પ્રકાશન ઉત્તર પ્રદેશ હિંદી સંસ્થાએ કર્યું હતું.

સાત દાયકા બાદ પણ ઉર્દૂ-હિંદીમાં આનાથી વધુ સારો શબ્દકોશ બન્યો નથી.

મદ્દાહ પાલિ, સંસ્કૃત, અરબી, ફારસી, તુર્કી અને હિંદીના જાણકાર હતા અને આ બધી ભાષાઓના શબ્દકોશ તૈયાર કરી ચૂક્યા છે.

તેમના એક હિંદુ મિત્રે આગ્રહ કર્યો કે હિંદી-ઉર્દૂના કોશ બાદ તેઓએ ઉર્દૂ-હિંદીનો કોશ પણ તૈયાર કરવો જોઈએ, કેમ કે 'ઉર્દૂ સાહિત્ય ખૂબ ઝડપથી હિંદીમાં લિપિબદ્ધ થઈ રહ્યું છે.'

ઉલ્લેખનીય છે કે મદ્દાહનો આ કોશ ડૉ. સંપૂર્ણાનંદને સમર્પિત છે જેઓ રાજનેતા હોવા ઉપરાંત સંસ્કૃતના વિદ્વાન હતા અને તેમના નામે બનારસમાં સંપૂર્ણાનંદ સંસ્કૃત વિદ્યાપીઠ બની છે.

આ માત્ર એક ઉદાહરણ છે. વાસ્તવમાં આપણા દેશમાં ભાષા અને વિદ્વતાના ક્ષેત્રમાં સંસ્કૃત, ફારસી, હિંદી, ઉર્દૂના તાલમેલ અને પ્રત્યાયનની લાંબી પરંપરા છે જેના લીધે સુસંગતતાના વિકાસમાં મદદ મળી.

મુઘલના દોરમાં દારા શિકોહે ઉપનિષદોનો કરેલો અનુવાદ એકતાનો મહત્ત્વનો પડાવ હતો.

આઝાદી મળ્યા બાદ પણ બે કે ત્રણ ભાષાના જાણકાર હોય એવા લોકો દૂરના ગામમાંથી મળી આવતા હતા. જેમ કે મારા પિતા સંસ્કૃત, ઉર્દૂ અને હિંદીના સારા જાણકાર હતા.

તેમણે 'સત્યનારાયણ કી કથા'નો ગઢવાલીમાં છંદબદ્ધ અનુવાદ કર્યો હતો અને તેઓ પોતાની રોજનીશી ઉર્દૂમાં લખતા હતા.

સાહિત્યમાં હિંદી-ઉર્દૂની ઘનિષ્ઠતાનો લાંબો ઇતિહાસ છે.

પ્રેમચંદ, રતનનાથ, સરશાર, વ્રજનારાયણ ચકબસ્ત, ફિરાક ગોરખપુરી, કૃષ્ણ ચંદર, રાજેન્દ્રસિંહ બેદી અને ઉપેન્દ્રનાથ અશ્ક જેવા મોટા લેખકોએ ઉર્દૂમાં લખ્યું, પરંતુ એ સવાલ ક્યારેય ન ઊઠ્યો કે તેઓ ઉર્દૂમાં શા માટે લખે છે.

એ સમયે હિંદી અને...