જ્યારે ઔરંગઝેબે ભાઈ દારા શિકોહનું માથું કાપી પિતા શાહજહાં સામે રજૂ કર્યું\nશાહજહાંના દરબારનું કાલ્પનિક ચિત્ર

મોગલ ઇતિહાસનાં પાનાં ફેરવીએ તો ખબર પડશે કે શાહજહાંએ તેમના બે ભાઈઓ ખુસરો તથા શહરયારની હત્યાના આદેશ આપ્યા હતા. એટલું જ નહીં, પણ 1628માં રાજગાદી સંભાળ્યા બાદ પોતાના બે ભત્રીજા તથા પિતરાઈઓની હત્યા પણ કરાવી હતી. 

શાહજહાંના પિતા જહાંગીર પણ તેમના નાનાભાઈ દાન્યાલના મોત માટે જવાબદાર હતા.

એ પરંપરા શાહજહાં પછી પણ ચાલુ રહી હતી અને તેમના પુત્ર ઔરંગઝેબે તેમના મોટાભાઈ દારા શિકોહનો શિરચ્છેદ કરાવીને ભારતના સિંહાસન પર કબજો જમાવ્યો હતો. 

શાહજહાંના સૌથી પ્રિય અને મોટા દીકરા દારા શિકોહનું વ્યક્તિત્વ કેવું હતું?

આ સવાલ મેં તાજેતરમાં પ્રકાશિત પુસ્તક 'દારા શિકોહ - ધ મેન હૂ વૂડ બી કિંગ'ના લેખક અવિક ચંદાને પૂછ્યો હતો. 

અવિકે કહ્યું હતું, "દારા શિકોહનું વ્યક્તિત્વ બહુઆયામી અને જટિલ હતું. એક તરફ તેઓ અત્યંત ઉષ્માસભર વ્યક્તિ, વિચારક, પ્રતિભાશાળી કવિ, અભ્યાસુ, ઉચ્ચ કોટીના ધર્મશાસ્ત્રી અને સૂફી તથા લલિત કળાઓનું જ્ઞાન ધરાવતા રાજકુમાર હતા."

"પણ બીજી તરફ વહીવટ અને લશ્કરી બાબતોમાં તેમને જરાય રસ ન હતો. તેમનો સ્વભાવ શંકાશીલ હતો અને તેઓ લોકોને પારખવાની મર્યાદિત ક્ષમતા ધરાવતા હતા."

શાહજહાંએ લશ્કરી કાર્યવાહીથી રાખ્યા દૂર

શાહજહાંને દારા એટલા પ્રિય હતા કે તેમણે તેમને લશ્કરી કાર્યવાહીથી હંમેશાં દૂર રાખ્યા હતા અને પોતાના દરબારમાં નજરની સામે જ રાખ્યા હતા.

અવિક ચંદાએ કહ્યું હતું, "ઔરંગઝેબ એ સમયે માત્ર સોળેક વર્ષના હતા, પણ તેમને લશ્કરી કાર્યવાહીમાં મોકલવા સામે શાહજહાંને કોઈ વાંધો ન હતો. તેમણે દક્ષિણમાં એક મોટી લશ્કરી કાર્યવાહીનું નેતૃત્વ કર્યું હતું."

"એવી જ રીતે મુરાદ બખ્શને ગુજરાત અને શાહશુજાને બંગાળ તરફ મોકલવામાં આવ્યા હતા. જોકે, તેમના સૌથી પ્રિય પુત્ર દારા શિકોહ શાહજહાંના દરબારમાં જ રહેતા હતા."

"શાહજહાં દારા શિકોહને પોતાની નજરથી દૂર થવા દેતા નહોતા. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે દારા શિકોહને યુદ્ધ કે રાજકારણ બેમાંથી કોઈનો અનુભવ ન મળ્યો."

"શાહજહાં દારાને પોતાના ઉત્તરાધિકારી બનાવવા એટલા તત્પર હતા કે તેમણે એ માટે તેમના દરબારમાં ખાસ આયોજન કર્યું હતું. તેમણે દારા શિકોહને પોતાની પાસે રાજસિંહાસન પર બેસાડ્યા હતા અને તેમને 'શાહે બુલંદ ઇકબાલ'નો ખિતાબ આપ્યો હતો તથા જાહેરાત કરી હતી કે તેમના પછી દારા શિકોહ જ હિંદુસ્તાનની ગાદી પર બિરાજશે."

રાજકુમાર હોવાને નાતે દારા શિકોહને શાહી ખજાનામાંથી બે લાખ રૂપિયા આપવામાં આવ્યા હતા....\n\ntl;dr:
મોગલ શાસન સંદર્ભે એક ફારસી કહેવતની બોલબાલા રહી છેઃ 'યા તખ્ત યા તાબૂત.' આ કહેવતનો અર્થ છે યા તો સિંહાસન અથવા તો કબર.