પ્રથમ મહિલા ફોટોગ્રાફર હોમાય વ્યારાવાલાને 'કબાડીવાલા' કેમ કહેતાં?\nહોમાય પાસે કોઈ મિસ્ત્રીની પાસે પણ ન હોય એવી ટૂલકિટ હતી

ફોટોગ્રાફી તો તેમણે છેક 1970 માં મૂકી દીધી હતી, અને ત્યાર પછી છેક 2012 માં તેમનું દેહાવસાન થયેલું. 

છેલ્લાં દસેક વર્ષ મારે તેમની સાથે અંગત પરિચય રહ્યો એ દરમિયાન તેમના વ્યક્તિત્ત્વનાં અનેક પાસાંઓને નિકટથી નિહાળવાનું બન્યું. 

હોમાય ન્યૂઝ ફોટોગ્રાફીના ક્ષેત્રમાં તેમના પતિ માણેકશા વ્યારાવાલા થકી પ્રવેશ્યાં હતાં, અને આ ક્ષેત્ર ત્યારે માત્ર પુરુષોનો એકાધિકાર કહી શકાય એવું હતું. 1942માં તેઓ મુંબઈથી દિલ્હી આવ્યાં. 

અહીં તેમને દેશના ઇતિહાસની અનેક મહત્ત્વની ઘટનાઓ કેમેરામાં ઝડપવાનું બન્યું. રાષ્ટ્રીય કક્ષાના નેતાઓ સાથે પરિચય કેળવાયો. એ આખું અલાયદું પ્રકરણ છે. 

ધાર્યું હોત તો શેષ જીવન વ્યતિત કરવા માટે આધારરૂપ કહી શકાય એવો ખરા અર્થમાં ભવ્ય ભૂતકાળ હતો, પણ તેઓ હંમેશાં વર્તમાનમાં જ જીવ્યાં. 

હોમાયે અનેક શોખોને તેમણે વિકસાવ્યા. ખરેખર તો તેમનો મુખ્ય શોખ સર્જકતાનો હતો. તેઓ જે કંઈ પણ કરે તેમાં તેમની સર્જકતા નીખરી આવતી. ચાહે તે કોઈ વાનગી બનાવવાની હોય કે પોતાના ઉપયોગની કોઈ ચીજ બનાવવાની હોય. 

દિલ્હીની એક આઇસક્રીમની દુકાનમાં દરોડો પડ્યો અને બનનાં જથ્થાબંધ પેકેટ પકડાયાના સમાચાર તેમણે છાપામાં વાંચ્યાં, ત્યારે તેમને કુતૂહલ થયું. 

તેને વશ થઈને હોમાયે ઘરબનાવટના આઇસક્રીમમાં બન ઉમેરવાનો અખતરો કર્યો, અને પાણીના સ્ફટિક વિનાનો આઇસક્રીમ બનાવ્યો. તેઓ સર્જકતાને ગમે ત્યાંથી 'સૂંઘી' લેતાં. 

એક વખત હોમાયે મને પૂછ્યું, 'ડેન્‍સિટી મીટર ક્યાં મળે?' મને બહુ નવાઈ લાગી. મારાથી પૂછાઈ ગયું, 'તમારે એની શી જરૂર પડી?' તેમણે કહ્યું, 'હું એક પ્રયોગ કરી રહી છું, એના માટે મારે જોઇશે કદાચ.' 

મેં તપાસ કરી, પણ મને પહેલી વારમાં એ મેળવવામાં સફળતા ન મળી. એ વાત પણ ભૂલાઈ ગઈ. ઘણા મહિનાઓ વીત્યા. 

એક વાર અમે તેમને ત્યાં ગયાં તો કહે, 'એક ચીજ તમને ટેસ્ટ કરાવવાની છે. તમને વાંધો ન હોય તો!' મેં કહ્યું, 'અમને શો વાંધો?' 

તેમણે કહ્યું, 'આંબળામાંથી મેં વાઈન બનાવ્યો છે. આ તો તમને વાઈન માટે એવું કંઈ હોય તો......' મને ત્યારે ખબર પડી કે ડેન્‍સિટી મીટર તેમને આ 'પ્રયોગ' માટે જોઇતું હતું. 

હોમાય પાસે કોઈ મિસ્ત્રીની પાસે પણ ન હોય એવી ટૂલકિટ હતી. કરવત, વિવિધ સાઇઝનાં પાનાં, સ્ક્રૂ, ખીલીઓ, નટ, જાતજાતના તાર અને બીજી કેટકેટલી ચીજો! આ બધું તેઓ કુશળતાથી વાપરી જાણતાં. 

આ કારણે મિત્રોમાં તેઓ 'કબાડીવાલા' તરીકે જાણીતાં બનેલાં. કોઈ...\n\ntl;dr:
હોમાય વ્યારાવાલાની આજે 104મી જન્મ જયંતી છે. ઓળખ ભારતની સહુ પ્રથમ મહિલા ન્યૂઝ ફોટોગ્રાફર તરીકે આપી શકાય, પણ તેમને એ એકમાત્ર ઓળખમાં સીમિત કરવાં તેમના વ્યક્તિત્ત્વને અન્યાય કરવા બરાબર છે.