જે કંપનીઓ કોઈ દેશના શૅરબજારમાં લિસ્ટેડ ન હોય એવી અને એક અબજ ડોલર કરતાં વધારે મૂલ્યની સ્ટાર્ટઅપ કંપનીઓને 'યુનિકોર્ન' કંપનીઓ કહેવામાં આવે છે.

એલીન લીએ 2013માં સૌપ્રથમવાર 'યુનિકોર્ન' શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો ત્યારે તેમનો ઇશારો એક અબજ ડૉલરની કંપની સર્જવામાં આડે આવતી મુશ્કેલીઓ તરફ હતો.

એલીન લીએ મેળવેલી જાણકારી અનુસાર 2003થી 2013 દરમિયાન અમેરિકામાં માત્ર 39 કંપનીઓ યુનિકોર્નનો દરજ્જો મેળવી શકી હતી.

સીબી ઇનસાઇટ્સના આંકડા મુજબ આજે વિશ્વભરમાં 418 યુનિકોર્ન કંપનીઓ છે. તેમાંથી 18 ભારતની છે.

આમ અમેરિકા, ચીન, અને બ્રિટન પછી ભારત એવો ચોથો દેશ છે, જ્યાં સૌથી વધુ યુનિકોર્ન કંપનીઓનું સર્જન થયું છે.

વિશ્વની 418 પૈકીની એક ચતુર્થાંશ કંપનીઓએ આ વર્ષે જ યુનિકોર્નનો દરજ્જો મેળવ્યો છે. તેમાં પણ પાંચ ભારતીય કંપનીઓ છે.

સફળતાની નવી શૈલી

ભારતમાં 18 યુનિકોર્ન કંપનીઓ છે.

પાછલી પેઢીના લોકોમાં કૉર્પોરેટ કૅરિયર પરત્વે અને એ પહેલાં લોકોમાં સરકારી નોકરી પરત્વે જે આકર્ષણ હતું એવું જ આકર્ષણ ભારતમાં આજકાલ સ્ટાર્ટઅપ શરૂ કરવા માટે જોવા મળી રહ્યું છે. 

એક સફળ સ્ટાર્ટઅપ ચલાવવાથી સંપતિ ઉપરાંત આગવી ઓળખની સાથે શક્તિ મળે છે અને વ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
્યક્તિનો પ્રભાવ પણ વધે છે. 

ભારતમાં યુનિકોર્ન કંપનીઓના ઝૂંડનું નેતૃત્વ 10 અબજ ડોલરથી વધારે મૂલ્યની બે ડેકાકોર્ન કંપનીઓ કરે છે. 

એ બે પૈકીની વન97 કૉમ્યુનિકેશન્સ નામની કંપની પેટીએમ બ્રાન્ડનેમ સાથે ડિજિટલ વોલેટ ચલાવે છે, જ્યારે બીજી કંપની છે સસ્તી હોટલની એગ્રીગેટર ઓયો રૂમ્સ.

આ કંપની વિશ્વના 18 દેશોનાં 800થી વધુ શહેરોમાં કાર્યરત છે.

આવી અન્ય જાણીતી કંપનીઓમાં ટૅક્સી એગ્રીગેટર ઓલા કેબ્ઝ, ભોજનની ડિલિવરી તથા રેસ્ટોરાંનું રેટિંગ કરતી ઝોમેટો અને ઓનલાઇન લર્નિંગ ઍપ બાયજુઝનો સમાવેશ થાય છે.

ભારતની મોટાભાગની યુનિકોર્ન કંપનીઓ સીધી ગ્રાહકો સાથે જોડાયેલી છે અને ઇન્ટરનેટ પર આધારિત છે.

જોકે, તેમાં કેટલીક અપવાદરૂપ કંપનીઓ પણ છે, જેમ કે સોલર અને વિન્ડ ઍનર્જીના ક્ષેત્રમાં કાર્યરત રીન્યુ પાવર.

આ કંપનીમાં ગોલ્ડમૅન સેક્સ અને અબુધાબી ઇન્વેસ્ટમૅન્ટ ઑથૉરિટી જેવી કંપનીઓએ રોકાણ કર્યું છે.

ડિલિવરી (Delivery) 2019માં યુનિકોર્નનો દરજ્જો પ્રાપ્ત કરનારી પહેલી ભારતીય કંપની છે. આ કંપની પાર્સલ લાવવા-લઈ જવાનું કામ કરે છે.

શું છે બિઝનેસ મૉડલ?

ભારતની ભૂતપૂર્વ અગ્રણી યુનિકોર્ન અને મુખ્ય ઈ-કૉમર્સ કંપની ફ્લિપકાર્ટને વોલમાર્ટે 2018માં 16 અબજ ડૉલરમાં હસ્તગત કરી હતી, જે આ ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો સોદો હતો.

આ સોદામાંથી મળેલાં નાણાંનો મહત્તમ હિસ્સો મુખ્ય રોકાણકારોને ફાળે ગયો હતો.

એ રોકાણકારોમાં જાપાનની સૉફ્ટ બૅન્ક અને અમેરિકન કંપનીઓ - ટાઇગર ગ્લોબલ મૅનેજમૅન્ટ તથા એક્સેલ પાર્ટનર્સનો સમાવેશ થાય છે.

આ કંપનીઓ ઉપરાંત ચીનના અલીબાબા જૂથ અને સક્વોયા કૅપિટલ જેવી અન્ય કંપનીઓએ પણ અનેક ભારતીય યુનિકોર્નમાં રોકાણ કર્યું છે.

કયા ભારતીય સ્ટાર્ટઅપમાં રોકાણ કરવું તેનો નિર્ણય આ મોટી કંપનીઓએ ક્યા આધારે કર્યો હતો.

તેનો ઉલ્લેખ અમે અજય શાહ અને અવિરુપ બોઝ સાથે મળીને લખેલા એક પેપરમાં કર્યો છે.

રોકાણકારો પાસેથી મળેલાં નાણાંને આધારે ડિસ્કાઉન્ટ આપતી અને પોતાનો ખર્ચ કાઢતી કંપનીઓનું બિઝનેસ મૉડલ ક્યાં સુધી વ્યવહારુ રહેશે એ બાબતે પણ પેપરમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું.

રોચક વાત એ છે કે ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે ફન્ડિંગનો મોટો હિસ્સો ભલે વિદેશી સ્રોતો પાસેથી આવતો હોય પણ એ કારણે તેમને કંપનીના મામલાઓ તથા વ્યૂહરચના પર પોતાનું નિયંત્રણ રાખવામાં મદદ મળે છે.

તેની પાછળનો આઇડિયા એવો છે કે જ્યાં સુધી કંપનીના સ્થાપકો ભારતીયો હોય છે, ત્યાં સુધી કંપની ભારતીય માલિકીની રહે છે અને એ રીતે તેઓ ભારતીય...