મૂકનાયકની શરૂઆત 31 જાન્યુઆરી, 1920ના રોજ, આજથી એક સદી પહેલાં થઈ હતી. એક સદીમાં ઘણું બદલાઈ ગયું, પણ આ સ્થિતિ બદલાઈ હોય તેમ લાગતું નથી.

આંબેડકર અને મીડિયા એક સાથે આગળ વધતા રહ્યા હતા. તેમણે ઘણાં અખબારો - પ્રકાશનો શરૂ કર્યાં, સંપાદન કર્યું, ચલાવ્યાં અને સલાહકાર તરીકે મદદ કરતા રહ્યા.

સાથે જ તેમના વિશે અખબારો લખતા રહ્યા હતા. તેમના જમાનામાં આંબેડકર કદાચ સૌથી વધુ પ્રવાસ કરનારા અને સામાજિક ચળવળ ચલાવનારા હતા અને આ કામ તેઓ એકલે હાથે ચલાવતા રહ્યા હતા.

કૉંગ્રેસથી વિપરીત સામાજિક અને આર્થિક સહયોગ વિના આંબેડકરની ચળવળ ગરીબ વર્ગની ચળવળ બની રહી હતી. તેના કારણે તેમનો ટેકેદાર વર્ગ અધિકારોથી વંચિત રહી ગયેલો વેઠ કરનારો વર્ગ જ હતો.

ભાગ્યે જ કોઈ આર્થિક સ્રોત હતા. બહારની કશી મદદ વિના પોતાના ખભા પર જ આંબેડકરે આંદોલન ચલાવવું પડ્યું હતું. આ બાબત અખબારોનું ધ્યાન ખેંચનારી હતી.

આંબેડકરનાં કાર્યોની નોંધ સ્થાનિક તથા આંતરરાષ્ટ્રીય અખબારોમાં લેવાતી રહી હતી.

પ્રાદેશિક પત્રકારત્વમાં આંબેડકરની હાજરી અને તેમનું સંપાદનકાર્ય આપણે જાણીએ છીએ, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય અખબારીજગતમાં તેમને મળેલા કવરેજ વિશે આપણે અજાણ છીએ.

લંડનનું ધ ટાઇમ્સ, ઑસ્ટ્રેલિયાનું ડેઇલી મર્ક્યુરી, ન્યૂયૉર્ક ટાઇમ્સ, ન્યૂયોર્ક ઍમસ્ટરડેમ ન્યૂઝ, બાલ્ટિમોર આફ્રો અમેરિકન, ધ નૉરફોક જર્નલ વગેરે પ્રતિષ્ઠિત અખબારોને આંબેડકરની અસ્પૃશ્યતાવિરોધી ઝુંબેશ અને ગાંધીજી સામેની તેમની લડતમાં રસ પડતો રહ્યો હતો.

બંધારણનો મુસદ્દો તૈયાર કરવામાં તેમની ભૂમિકા, સંસદમાં તેમનાં પ્રવચનો, નહેરુ સરકારમાંથી તેમનું રાજીનામું વગેરે ઘટનાઓની વિદેશી અખબારોમાં ઝીણવટપૂર્વક નોંધ લેવાઈ હતી.

મારા આગામી પુસ્તક 'આંબેડકર ઇન બ્લૅક અમેરિકા' માટે મેં સંશોધન કર્યું ત્યારે મને આંતરરાષ્ટ્રીય અખબારોમાં આંબેડકરનાં કાર્યોની વ્યાપક નોંધ મળી આવી છે.

દેશમાં પણ પોતાનાં સામાજિક આંદોલનોને આગળ વધારવા આંબેડકરે પ્રકાશનોનો સહારો લીધો હતો.

તેમણે સૌપ્રથમ મરાઠીમાં 'મૂકનાયક' નામનું પ્રકાશન પ્રાદેશિક ગૌરવની છાંટ સાથે શરૂ કર્યું હતું. બહિષ્કૃત ભારત માટે જ્ઞાનેશ્વરનાં પદો માર્ગદર્શન બન્યાં હતાં, તે રીતે તુકારામનાં પદો મૂકનાયક માટે માર્ગદર્શક બન્યાં હતાં.

પ્રકાશનના માધ્યમથી આંબેડકરે ભારતના અસ્પૃશ્યોના અધિકારની આલબેલ પોકારી હતી.

તેમણે મૂકનાયકના પ્રથમ 12 અંકોનું તંત્રી તરીકે સંપાદન કર્યું હતું અને બાદમાં તેની જવાબદારી પાંડુરંગ ભાટકર અને ત્યાર બાદ ડી.... \n\nમને ઉપરના લેખ માટે સારું શીર્ષક આપો.
આંબેડકરે સ્થાપેલું એ અખબાર જે 'મૂક' દલિતોનો અવાજ બન્યું