ચીન માટે કેમ મહત્ત્વપૂર્ણ બની ગયું પાકિસ્તાન?

સમાજવાદી ક્રાંતિ બાદ ચીનના ગણતંત્રને માન્યતા આપવામાં પાકિસ્તાન સૌપ્રથમ મુસ્લિમ દેશ અને સમગ્ર વિશ્વનો ત્રીજો દેશ હતો. પાકિસ્તાને 4 જાન્યુઆરી, 1950ના રોજ ચીનને માન્યતાની જાહેરાત કરી દીધી હતી.

ત્યાર પછીના વર્ષે 21 મે 1951ના દિવસે પાકિસ્તાને ચીન સાથે રાજદ્વારી સંબંધ સ્થાપ્યા અને મેજર જનરલ આગા મોહમ્મદ રઝાને ચીન ખાતેના રાજદૂત તરીકે નિયુક્ત કર્યા.

પાકિસ્તાન અને ચીનના સંબંધો વિશે એક બ્રિટિશ પત્રકાર એન્ડ્ર્યુ સ્મોલે પોતાના પુસ્તક “ધ ચાઇના પાકિસ્તાન એક્સ-એશિયાઝ ન્યૂ જિયો પોલિટિક્સ”માં લખ્યું છે કે “ચીનના સર્વેસર્વા માઓત્સે તુંગે પાકિસ્તાની રાજદૂતના પદભાર ગ્રહણના દસ્તાવેજો સ્વીકારતી વખતે કોઈ ખાસ ઉમળકો દેખાડ્યો ન હતો.”

“હું બ્રિટન, આયર્લૅન્ડ અને બ્રિટિશ ઉપનિવેશના દેશો તરફથી આ દસ્તાવેજો સ્વીકારતા ઘણો આનંદ અનુભવી રહ્યો છું.” ચૅરમૅન માઓત્સે તુંગના આ નિવેદનમાં એ વાતનો ઉલ્લેખ પણ ન હતો કે તે રાજદૂત પાકિસ્તાનનું પ્રતિનિધિત્વ કરી રહ્યા હતા.

પાકિસ્તાનનો ઉલ્લેખ પણ નહોતો થયો તે ઘટનાનો ઉલ્લેખ ત્યાર પછી ભારતીય રાજદૂતે વિશેષ રીતે કર્યો હતો. ત્યાં સુધી પાકિસ્તાન... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
બ્રિટનનું સંસ્થાન હતું. એટલે કે બંધારણીય દૃષ્ટિએ તે બ્રિટનના અધિકારક્ષેત્રમાં આવતું હતું. 

પ્રાથમિકતાની દૃષ્ટિએ એક સમયે ભારતનું મહત્ત્વ વધુ હતું

પાકિસ્તાન અને ચીન વચ્ચે ગાઢ મિત્રતા કેમ?

તે સમયે પાકિસ્તાન ભૌગોલિક દૃષ્ટીએ ચીન માટે ઘણું મહત્ત્વનું હતું. તે ઐતિહાસિક સિલ્ક રૂટના માર્ગ પર આવતું હતું અને ત્યાં સુધી અમેરિકાનું વ્યૂહાત્મક મિત્ર પણ બન્યું ન હતું. પરંતુ તે સમયે ચીન માટે ભારતનું મહત્ત્વ ઘણું વધારે હતું.

ચીન અને ભારત વચ્ચે શરૂઆતથી જ મિત્રતા જામવા લાગી હતી. બંને દેશો વચ્ચે સાંસ્કૃતિક અને વ્યાપારી પ્રતિનિધિમંડળોની આવ-જા શરૂ થઈ ગઈ હતી. આવી પૃષ્ઠભૂમિમાં જ્યારે ચીનના પ્રથમ વડા પ્રધાન ચાઉ એન લાઇએ પાકિસ્તાનનો પ્રવાસ કર્યો ત્યારે ત્યાં તેમની ઘણી પ્રશંસા કરવામાં આવી. 1956માં ચાઉ એન લાઇની મુલાકાતની સાથે ચીન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સંબંધોના નવા યુગની શરૂઆત થઈ. આમ છતાં બંને દેશો વચ્ચે ‘ગાઢ મિત્રતા’ જામશે તેવી કોઈને ધારણા ન હતી.

ચીનમાં પાકિસ્તાનના તત્કાલિન રાજદૂત સુલ્તાનુદ્દીન અહમદ અને વડા પ્રધાન ચાઉ એન લાઇ વચ્ચે થયેલી મુલાકાત પરથી આ વાતનો પુરાવો મળે છે. તેમાં તેઓ પાકિસ્તાનને કાશ્મીર અંગે કોઈ પણ સૈન્ય કાર્યવાહી ન કરવાની સલાહ આપે છે.

ચાઉ એન લાઇ સાથે સુલ્તાનુદ્દીન અહમદની વાતચીતની વિગતો વુડરો વિલ્સન સેન્ટરના આર્કાઇવ્ઝમાં હાજર છે.

તે મુજબ વડા પ્રધાન ચાઉ એન લાઇએ પાકિસ્તાની રાજદૂતને વારંવાર એ જણાવવાનો પ્રયાસ કર્યો કે ચીન અને શ્રીલંકાને એ વાતની ખાસ ચિંતા છે કે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સૈન્ય ટક્કર થઈ શકે છે. તેના કારણે સમગ્ર ક્ષેત્રના વિકાસ અને સમૃદ્ધિ પર માઠી અસર પડશે. તેમણે કહ્યું કે પાકિસ્તાને યુદ્ધ ટાળવું જોઈએ અને પરસ્પર મંત્રણા દ્વારા કાશ્મીર વિવાદનો ઉકેલ લાવવા પ્રયાસ કરવો જોઈએ.

તેમણે પાકિસ્તાની રાજદૂતને એ સમજાવવાની પણ કોશિશ કરી કે જો લડાઈ થશે તો સંયુક્ત રાષ્ટ્રનો હસ્તક્ષેપ વધશે અને તેનાથી પાકિસ્તાનને ફાયદો નહીં થાય.

તેની સાથે સાથે અમેરિકાની દખલગીરી પણ વધી જશે જેની નજર પહેલેથી આ ક્ષેત્ર ઉપર છે. પરંતુ આ બેઠકમાં પાકિસ્તાની રાજદૂતે ભારતવિરોધી વાતો ચાલુ રાખી અને તેઓ ભારત તરફથી પેદા થતા ખતરાની વાતો કરતા રહ્યા. ચીની નેતા તેમને ધીરજ રાખવાની સલાહ આપતા રહ્યા.

'પાકિસ્તાન અમારું ઇઝરાયલ છે'

ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીમાં ‘પાકિસ્તાનમાં ચાઇનીઝ મામલે સંશોધન પ્રબંધ’ અંગે પીએચડી કરનારા ડો. નિલોફર મેહંદી જણાવે છે કે, ચીની નેતાઓનો ઇતિહાસ...