પરંતુ કોઈ ગુજરાતી પુસ્તક પર અશ્લીલતાનાં કારણસર, માફામાફી કે કોર્ટ બહાર સમાધાનની કોઈ પેરવી વિના, પૂરા કદનો મુકદ્દમો ચાલ્યો હોય અને કેસનો ચુકાદો કૃતિની તરફેણમાં આવ્યો હોય એવો નોંધપાત્ર અને લગભગ ભૂલાયેલો દાખલો એટલે ૧૯૫૪માં પ્રકાશિત પુસ્તક 'સ્ત્રી'.

ઇટાલીના વિખ્યાત નવલકથાકાર આલ્બર્ટો મોરેવિઆની નવલકથા 'વુમન ઑફ રોમ'નો ગુજરાતી અનુવાદ રવાણી પ્રકાશન ગૃહ દ્વારા બે ભાગમાં, 'સ્ત્રી' શીર્ષક સાથે પ્રગટ થયો.

અનુવાદ જયાબહેન ઠાકોરે કર્યો હતો.  નવલકથાનું મુખ્ય કથાવસ્તુ એક કિશોરીની પીડા રજૂ કરતું હતું. 

બીજી કોઈ પણ છોકરીની જેમ ઘરગૃહસ્થી ઇચ્છતી એ કિશોરીને બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી ન છૂટકે દેહવ્યાપારના વ્યવસાયમાં સંકળાવું પડ્યું. 

તેની માનસિકતા અને મનોભાવ આ કૃતિમાં ઝીલાયા છે. આ કથાવસ્તુ અને ખાસ તો કેટલાંક વર્ણન કલાત્મકને બદલે ગલગલિયાં પ્રેરનાર બની શકે એવાં હતાં. 

આ હકીકત પ્રત્યે સભાન એવા પ્રકાશકોએ તેના અનુવાદનું કામ એમ. એ. થયેલાં ૩૦ વર્ષનાં જયાબહેન ઠાકોરને સોંપ્યું.  

જયાબહેને આ કામ પૂરી ચીવટથી અને તેમાં બિલકુલ છીછરાપણું ન પ્રવેશે એ રીતે પૂરું કર્યું. 

પરંતુ જેને આ વિષય જ અસહ્ય લાગતો હોય એવા રૂઢિચુસ્તોનું શું?

પુસ્તકના બંને ભાગ પ્રગટ થયા પછી તેમાંથી કેટલાક ચુનંદા ફકરા ટાંકીને એક પ્રાથમિક શિક્ષકે મુંબઈ રાજ્યના મુખ્ય મંત્રી મોરારજીભાઈ દેસાઈને ફરિયાદ કરી. (ત્યારે ગુજરાત અલગ થયું ન હતું.) 

સાત્ત્વિકતા અને ઘણી વાર તેના નામે આત્યંતિકતા માટે જાણીતા મોરારજીભાઈએ ઝાઝી તપાસ કર્યા વિના અમદાવાદાના કલેક્ટર લલિતચંદ્ર દલાલને પુસ્તક સામે અદાલતી કાર્યવાહીનો આદેશ આપી દીધો. 

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

કહ્યાગરા કલેક્ટરની જેમ અદાલતમાં પહોંચી જવાને બદલે લલિતચંદ્ર દલાલે જયાબહેનને બોલાવ્યાં અને કહ્યું કે પુસ્તકમાંથી અમુક ફકરા-વાક્યો કાઢી નાખો તો વાત અહીંથી જ અટકી જાય. 

પરંતુ જયાબહેન માન્યાં નહીં. તેમણે લલિતચંદ્રને કથિત વાંધાજનક એવા ફકરા અને વાક્યોનો સંદર્ભ સમજાવ્યો. 

ત્યાર પછી કલેક્ટરે કાર્યવાહી આગળ વધારી નહીં, પરંતુ મહાગુજરાત આંદોલન વખતે તેમની બદલી થઈ.

ત્યાર પછી મુંબઈ સરકારે વડોદરાની અદાલતમા 'સ્ત્રી' સામે કેસ માંડ્યો. 

વ્યક્તિગત રીતે અનુવાદિકા જયાબહેન ઠાકોર, પ્રકાશક તારાચંદ રવાણી, પહેલો ભાગ છાપનાર કિશનસિંહ ચાવડા (વડોદરા) અને બીજો ભાગ છાપનાર નવભારત પ્રેસ (અમદાવાદ) સામે.

આ કેસ લાગણીદુભાવ અને અભિવ્યક્તિ-સ્વાતંત્ર્યની વર્તમાન ચર્ચામાં પણ મિસાલરૂપ બને... \n\nમને ઉપરના લેખ માટે સારું શીર્ષક આપો.
એ ભૂલાયેલો દાખલો, કેવી રીતે 'સ્ત્રી' પુસ્તકે અશ્લીલતાનો કેસ જીત્યો