શીર્ષક: છોટુ કહે છે, 'સાહેબ, હું રમવા જાઉં તો કામે કોણ આવે? ખાવાનું ક્યાંથી આવે?'\nકાલ્પનિક લેખનું ઉપરનું શીર્ષક જોતાં, લેખની કલ્પના કરો.\n
તે આપણી આજુબાજુ ઘરમાં ચાની લારીએ કે અન્ય કોઈ નાનામોટાં છૂટક કામ કરતો જોવા મળી જાય છે. 

તેનું નામ હોવા છતાંય સમાજ તેને 'છોટુ'ના નામથી જ ઓળખે છે. 

 12 જૂન 'આંતરરાષ્ટ્રીય બાળ મજૂરી વિરોધી દિવસ'એ પ્રકાશના આ શબ્દો આપણને વિચારવા પર મજબૂર કરે એવા છે.

આ એ જ 'છોટુ' છે, કે જેને તમે પણ કદાચ ચાની લારીએ ચા આપતો કે ખાણીપીણીની લારી પર વાસણ સાફ કરતો જોયો હશે અથવા દરરોજ જોતા હશો.

આ છોટુ વડોદરાની મધ્યમાં ભીડભાડ ધરાવતા વિસ્તારમાં ઈંડાંની લારી પર વાસણ ધોવાનું અને ટેબલ સાફ કરવાનું કામ કરે છે. 

12 વર્ષનો પ્રકાશ તેના ઘર પાસેની સરકારી સ્કૂલમાં પાંચમાં ધોરણમાં ભણે છે.

તેમના પિતા ટ્રક ડ્રાઇવર છે. પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ સારી ન હોવાથી તે લારી પર કામ કરે છે. જ્યારે બધાં બાળકો રમતા હોય છે, ત્યારે છોટુ લારી પર આવી જાય છે. 

પાંચથી છ કલાક સુધી કામ કર્યા બાદ 110 રૂપિયા લઈને તે ઘરે પરત આવે છે.

તેમની ઉંમર 14 વર્ષ કરતાં ઓછી હોવાથી તે કાયદાની દ્રષ્ટીએ 'બાળમજૂર' ગણાય. છોટુને તો એ પણ ખબર નથી કે એ જે કામ કરે છે તેને બાળ મજૂરી કહેવાય કે નહીં.

આ અંગે તેને પૂછ્યું તો ટેબલ સાફ કરતાં તેણે જવાબ આપ્યો, "એ મને ખબર નથી. અહીં કામ કરવું ખોટું હોય, તો પણ મારે 110 રૂપિયા માટે કરવું પડશે."

છોટુના સવાલ

પ્રતીકાત્મક તસવીર

વિશ્વ બાળ મજૂરી વિરોધી દિવસે આ છોટુ, સરકારને અને સમાજને આ સવાલ પૂછે છે.

1. મારા પપ્પા કહે છે કે આપણે બધાં કામ નહીં કરીએ તો ખાવાનું ક્યાંથી આવશે? 

"મારા પપ્પા કલાકો સુધી ટ્રક ચલાવે છે, ઘણાં દિવસો સુધી ઘરે પણ નથી આવતા. મારા મમ્મી પણ ઘરે-ઘરે કામ કરવા જાય છે, જો હું કામ નહીં કરું તો એમને કદાચ વધારે કામ કરવું પડશે.

"મારો નાનો ભાઈ પણ છે, એ મારી જ સ્કૂલમાં ભણે છે. જો હું કામ નહીં કરું તો કદાચ ભાઈને પણ કામ કરવું પડશે, જે મને નહીં ગમે. કેમકે પછી એ પણ રમવા નહીં જઈ શકે, તેને પણ મારી જેમ રમવું બહું જ ગમે છે."

2. મારે પણ રોજ દોસ્તો સાથે રમવા જવું છે, પણ ખબર નહીં ક્યારે રમવા મળશે?

"ઘણી વખત હું કામે આવવા માટે સાંજે ઘરેથી નીકળતો હોઉં ત્યારે મારા દોસ્તો, મારો ભાઈ બધાં રમતા હોય છે. તેઓ મને પણ રમવા માટે બોલાવે છે, પણ હું રમવા જાઉં તો કામે કોણ આવે?

ત્યારે મને કામે આવવાનું બિલકુલ મન નથી થતું. હા, ક્યારેક નિશાળમાં રજા હોય તો સવારે રમવા મળે છે. એટલે જ રજાની હું રાહ જોઉં છું.

પ્રતીકાત્મક તસવીર

3. સરકાર કેમ અમારો વિચાર નથી કરતી?

"સરકાર શું છે એ મને બહુ...