યુનેસ્કોએ કુંભ મેળાને વૈશ્વિક સાંસ્કૃતિક ધરોહર ઘોષિત કર્યો છે તો સરકારને લાગ્યું કે આના કરતાં ઉત્તમ બ્રાન્ડિંગનું બીજું કોઈ માધ્યમ હોઈ શકે નહીં. અહીં નિમંત્રણ વગર લાખો લોકો પહોંચી જાય છે. 

ચૂંટણીના વર્ષમાં આવેલા આ કુંભ મેળાને કેન્દ્ર અને પ્રદેશની સરકાર કોઈ મેગા ઇવેન્ટથી ઓછું સમજી રહી નથી. 

એ જ કારણ છે કે પહેલાંના કુંભમેળા કરતાં આ કુંભમેળો વધારે બજેટ ધરાવે છે. 

મત્સ્ય પુરાણ સાથે સંબંધ

મત્સ્ય પુરાણ વર્ણિત સમુદ્ર મંથનની કથા અનુસાર અમૃત કળશને મેળવવા માટે રાક્ષસો અને દેવતાઓ વચ્ચે 12 વર્ષ સુધી સંઘર્ષ ચાલ્યો. 

આ જ સંઘર્ષમાં ભારતનાં ચાર સ્થળો પર અમૃતના છાટા ઉડ્યા હતા. 

આ જ ચાર સ્થળો એટલે કે પ્રયાગરાજ (અલાહાબાદ), હરિદ્વાર, નાસિક અને ઉજ્જૈન. અહીં નદીઓના કિનારે દર 12 વર્ષે કુંભમેળાનું આયોજન થાય છે. 

જ્યોતિષ માને છે કે કુંભના આયોજનમાં ગુરુ ગ્રહની સ્થિતિ ખૂબ મહત્ત્વ ધરાવે છે. 

જ્યારે આ ગ્રહ મેષ રાશિમાં હોય છે પ્રયાગમાં પૂર્ણ કુંભ અને જ્યારે વૃશ્ચિક રાશિમાં હોય છે તો અર્ધ કુંભ. આ આધારે આ અર્ધ કુંભ છે.

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

કુંભનું લેખિતમાં પ્રમાણ

મહત્ત્વપૂર્ણ વાત એ છે કે અર્ધ કુંભ અને કલ્પવાસની પરંપરા માત્ર પ્રયાગ અને હરિદ્વારમાં જ છે. 

ઇતિહાસકારોનું માનવામાં આવે તો કુંભમેળાનું પહેલું વિવરણ મુઘલકાળના 1665માં લખવામાં આવેલા ગેઝેટ ખુલાસાતુ-ત-તારીખમાં મળે છે. 

કેટલાક ઇતિહાસકારો આ તથ્યને વિવાદીત ગણાવે છે. તેઓ પુરાણો અને વેદોનો હવાલો આપી કુંભ મેળાને સદીઓ જૂનો ગણાવવાનું ચૂકતા નથી. 

પુરાણ વિશેષજ્ઞોનું માનવામાં આવે તો પુરાણોમાં કુંભ શબ્દ તો છે પણ કુંભ મેળાનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી.

ઇતિહાસકારો એ પણ માને છે કે 19મી શતાબ્દીમાં 12 વર્ષમાં મળતા ધર્માચાર્યોને જ્યારે લાગ્યું કે તેમણે વચ્ચે પણ એક વખત એકઠું થવું જોઈએ. એટલે છ વર્ષે અર્ધ કુંભની પરંપરાનો ઉમેરો કરાયો. 

આ દરેક માન્યતાને કિનારે રાખી ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે એ આદેશ આપ્યો છે કે અર્ધ કુંભને કુંભ અને પૂર્ણ કુંભને મહાકુંભ કહેવામાં આવે. 

એ વાત અલગ છે કે ગત દિવસોમાં સંગમ તટ પર પોતાના સંબોધનમાં વડા પ્રધાને આ મેળાને અર્ધ કુંભ જ કહ્યો હતો.

કુંભમાં અખાડાનું મહત્ત્વ

પ્રયાગરાજના સંગમ તટ પર કુંભમેળો શરૂ થઈ ગયો છે.  નાગા બાવાઓને મેળાનું મુખ્ય આકર્ષણ માનવામાં આવે છે. 

હાલ તમામ અખાડાના સાધુઓએ કુંભ મેળામાં પહોંચી પોત પોતાની શિબિરોમાં પોતાનું સ્થાન જમાવી દીધું છે.  

સાધુ, સંતો અને... \n\nમને ઉપરના લેખ માટે સારું શીર્ષક આપો.
કુંભમાં આજે પ્રથમ શાહી સ્નાન : ક્યારે થઈ હતી કુંભની શરૂઆત, શું કહે છે ઇતિહાસ?