રજની વ્યાસ લીખિત પુસ્તક, ‘ગુજરાતનો સાંસ્કૃતિક વારસો’માં થયેલી એક નોંધ અનુસાર મેધાવી વિદ્ધાન, સંસ્કૃતના પ્રખર પંડિત, પહેલા ગુજરાતી ઉદ્દામવાદી શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માનો જન્મ 4 ઑક્ટોબર 1857ના રોજ કચ્છ-માંડવીના એક ગરીબ કુટુંબમાં થયો હતો. 

ડૉ. ગણેશી લાલ વર્મા લીખિત પુસ્તક ‘શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા ધ અનનૉન પેટ્રિઅટ’માં થયેલી નોંધ અનુસાર તેમનો જન્મ એક ભણસાલી કુટુંબમાં થયો હતો. જે મોટા ભાગે એક ખેતી કરતી કે વેપારી જાતિ તરીકે ઓળખાતી હતી.

વિષ્ણુ પંડ્યા લીખિત પુસ્તક કલમના સિપાહીમાં થયેલ નોંધ અનુસાર શ્યામજીના પિતા ‘ભૂલા ભણસાલી’ તરીકે ઓળખાતા. તેઓ માંડવીથી વિદેશમીં જતી કાપડની ગાંસડીઓ બાંધવાનું કામ કરતા, પછીથી એ ઉદ્યોગ પડી ભાંગતાં તેમણે મુંબઈ જઈ મજૂર મુકાદમ તરીકે કામ કર્યું.

શ્યામજીનાં માતા શ્યામજી દસ વર્ષના હતા ત્યારે જ મૃત્યુ પામ્યાં અને પિતા મુંબઈમાં હોઈ તેમનું બાળપણ મોસાળમાં તેમનાં નાની પાસે વીત્યું. 

તેમણે ભૂજમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ અને હાઇસ્કૂલ સુધીનો અભ્યાસ કર્યો. ભૂજમાં મ્યુનિસિપલ દીવાના અજવાળે એમનો અભ્યાસ ચાલતો. 

એક દિવસ, મૂળ માંડવીના પરંતુ મુંબઈ સ્થાયી થયેલા મથુરદાસ લવજી ભાટિયાની નજર આ બુદ્ધિમાન કિશોર પર પડી.  

તેમણે શ્યામજીને મુંબઈમાં અભ્યાસની સગવડ કરી આપી અને એ રીતે શ્યામજીએ મુંબઈની વિલ્સન હાઇસ્કૂલમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. વિલ્સન હાઇસ્કૂલ ઉપરાંત શ્યામજીએ અહીં શાસ્ત્રી વિશ્વનાથની પાઠશાળમાં સંસ્કૃતનું અધ્યયન પણ કર્યું. ગોકુળદાસ પારેખ શિષ્યવૃત્તિ મેળવીને એલ્ફિન્સ્ટન હાઇસ્કૂલમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. 

આ વર્ષોમાં શ્યામજીના જીવનને વળાંક આપતી બે ઘટનાઓ બની. દરેક વર્ષે અભ્યાસમાં પ્રથમ વર્ગ મેળવીને શિષ્યવૃત્તિ પ્રાપ્ત કરનાર શ્યામજીનો વર્ષ 1874માં  સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી સાથે મેળાપ થયો.  એક વર્ષ પછી વર્ષ 1875માં તેમણે મુંબઈમાં આર્યસમાજની સ્થાપના કરી. દયાનંદ સરસ્વતીએ શ્યામજીને ભગવાં ન પહેરાવ્યાં પરંતુ સંસ્કૃત અને સંસ્કૃતિના જ્ઞાનપ્રચાર માટે વિદેશ જવાની પ્રેરણા આપી.

એ જ વર્ષે, વર્ષ 1875માં મુંબઈના ધનિક વેપારી શેઠ છબીલદાસ લલ્લુભાઈનાં તેર વર્ષનાં પુત્રી સાથે શ્યામીજીનાં લગ્ન થયાં.

વર્ષ 1876માં તેમની ઇચ્છા અને મહત્ત્વાકાંક્ષા મેટ્રિક્યુલેશનની પરીક્ષા પ્રથમ વર્ગમાં પસાર કરવાની હતી પણ આંખો બગડતાં પરીક્ષામાં બેસી ન શક્યા. 

આ બનાવથી હતાશ થયા વિના અભ્યાસ ચાલુ રાખ્યો. આ જ દિવસોમાં ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર મોનિયર વિલિયમ્સ મુંબઈ આવેલા. શ્યામજીએ... \n\nમને ઉપરના લેખ માટે સારું શીર્ષક આપો.
શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા : એ ગુજરાતી જેમણે સાવરકરને ‘ક્રાંતિકારી’ બનાવ્યા