ભાવનગરના દીવાન પ્રભાશંકર પટ્ટણીને જ્યારે રંજાડાયેલા ખેડૂતે બંગડી ભેટ કરી\nસર પ્રભાશંકર પટ્ટણી

પ્રભાશંકર પટ્ટણીએ ભાવનગર રાજ્યનું દીવાનપદ સંભાળ્યા પછી ભાવનગરમાં બંદર વિકાસથી માંડીને તે વખતની બ્રિટિશ સરકાર સામે લડીને રેલવે લાઇન જેવી માળખાકીય સવલતોનો વિકાસ કરવામાં મોટો ફાળો આપ્યો. 

દીવાનપદની ગરિમાને સાચા અર્થમાં શોભાવનાર સર પ્રભાશંકર પટ્ટણીનું નામ આવે એટલે પહેલાં જ તેમના દ્વારા લખાયેલ કાવ્ય "ઉઘાડી રાખજો બારી" અવશ્ય યાદ આવે. 

તેમણે એ કાવ્યમાં દુનિયાના દુ:ખી, દરદી અને માર્ગ ભૂલેલાઓ માટે વિસામો બનવાની અને ગરીબો તથા વંચિતોનો અવાજ તમારા સુધી પહોચે તે માટે કાન ઉઘાડા રાખવાની વાત કરી હતી. આવા દયાળુ, કાબેલ અને કુશળ વહીવટકર્તા સર પ્રભાશંકર પટ્ટણી ભાવનગરના દીવાન હતા. 

પ્રભાશંકર પટ્ટણીનો જન્મ 1862માં મોરબી ખાતે થયો હતો. તેઓ પ્રશ્નોરા નાગર બ્રાહ્મણ હતા. તેમણે રાજકોટમાં સગા સંબંધીઓને ત્યાં રહી પ્રાથમિક અભ્યાસ કર્યો હતો જ્યાં તેમની મૈત્રી ગાંધીજી સાથે થઈ હતી જે જીવન પર્યંત ટકી રહી. તેમણે મેટ્રિકમાં ઉત્તીર્ણ થઈ મુંબઈ મેડિકલ કૉલેજમાં ઍડમિશન લીધું પરંતુ નાદુરસ્ત તબિયતને લીધે મેડિકલનો અભ્યાસ વચમાં જ પડતો મૂકી 1886માં માણાવદર પાછા ફર્યા અને નોકરીની શોધમાં લાગી ગયા.

આ દરમિયાનમાં તેમના લગ્ન સૌરાષ્ટ્રના વૈદ્ય ઝંડુ ભટ્ટના ભાઈ મણિભાઈની દીકરી સાથે થયાં. પરંતુ તેમનું ગૃહસ્થ જીવન લાંબુ ન ચાલ્યું. થોડા વખતમાં જ તેમનાં પત્નીનું મૃત્યુ થયું. ત્યારબાદ બીજું લગ્ન મોરબી ખાતે રહેતા ઝંડુ ભટ્ટના બીજા ભાઈ વિઠ્ઠલનાથનાં પુત્રી રમાબહેન સાથે થયું જે સુખમય રહ્યું. 

તેમણે મોરબી, દેવગઢબારિયા અને ધારવાડ એમ ત્રણ સ્થળોએ શિક્ષક તરીકે નોકરી કરી અને ત્યાર બાદ રાજકોટની રાજકુમાર કૉલેજમાં શિક્ષકની નોકરી સ્વીકારી. આ સમય દરમિયાન તેમને કવિ કાન્ત, બી .કે. ઠાકોર જેવા મિત્રો મળ્યા. 

તેમની સાથેની મૈત્રીને પરિણામે પ્રભાશંકર પટ્ટણી સારા લેખક અને કવિ બન્યા. આ ઉપરાંત તે સમયે ભાવનગરના રાજકુંવર ભાવસિંહજીના શિક્ષક તેમજ ટ્યુટર તરીકે નિમાયા. 

ભાવસિંહજીએ પ્રભાશંકરને રોકી લીધા

1919માં જેમનું અવસાન થયું તે ભાવનગરના મહારાજા સર ભાવસિંહજી તખતસિંહજી બાવસિંહજી

તખતસિંહજી મહારાજનું અવસાન થતાં પ્રભાશંકર તેમના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી રાજકુંવર ભાવસિંહજીને મળવા ગયા. જ્યારે તેઓ રાજકુંવર ભાવસિંહની રજા લઈ રહ્યા હતા તે સમયે એક તાર આવ્યો. તાર વાંચીને ભાવસિંહનો ગુસ્સો આસમાને ચઢી ગયો. 

રાજકુંવરને આમ ગુસ્સે જોઈ પ્રભાશંકરે સહજતાથી પ્રશ્ન કર્યો, 'શું થયું? આપ અચાનક તાર...\n\ntl;dr:
દીવાન એટલે રાજા પછીનું બીજું મહત્ત્વનું સ્થાન ભોગવતું પદ. તેને વજીર, પ્રધાન પણ કહેવામાં આવે છે. દીવાન તરીકે મોટા ભાગે ગુજરાતમાં નાગર બ્રાહ્મણોની જાહોજલાલી રહી છે. રાજ્ય કારભાર સંભાળવામાં અને પોતાના રાજ્યમાં સારા કામો કરી એક દીવાન રાજા જેટલું જ માન પામી શકે છે તેનો દાખલો એટલે પ્રભાશંકર પટ્ટણી.