સામગ્રી: ગુજરાતી ભાષાની કાવ્યસૃષ્ટિમાં એમનાં કાવ્યો દ્વારા એક મોટો વળાંક ઊભો થયેલો અને આધુનિક યુગનો આરંભ થયેલો. 

નગરચેતનાનો, નગરસંસ્કૃતિનો મહિમા કરતાં એમનાં કાવ્યોમાં કાવ્ય-સૌદર્ય સાથે સાથે નરી માનવતા પણ સહઉપસ્થિત છે. 

એમના પ્રિય કવિ વર્જિલના રોમન સંસ્કૃતિના મહાકાવ્ય 'ઈનીડ'ની જેમ તેમના સાહિત્ય અને વિચારોમાં પણ વિશ્વનાગરિકત્વનો અનેરો ઉઘાડ થયેલો જોવા મળે છે. 

આવા શબ્દો પહેલી વખત પ્રયોજ્યા

આપણાં સાહિત્યમાં આધુનિકતાનો આરંભ આ કવિનાં કાવ્યો દ્વારા રચાતો જોવા મળે છે. મહાનગર મુંબઈના સંદર્ભે એક ગીત રચના પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહ છંદોલય (1947)માં આમ છે: 

'ચલ મન મુંબઈનગરી, 

જોવા પુચ્છ વિનાની મગરી!

જ્યાં માનવ સૌ ચિત્રો જેવાં,

..... 

સિમેન્ટ, ક્રોંકરેટ, કાચ, શિલા

તાર, બોલ્ટ, રિવેટ, સ્ક્રૂ, ખીલાં; 

ઇન્દ્રજાલની ભૂલવે લીલા

એવી આ શું હોય સ્વર્ગની સામગ્રી!' 

ગુજરાતી કવિતામાં પહેલી વાર આવા શબ્દો પ્રયોજાયેલા જોવા મળ્યા. બદલાતા યુગને નિર્દેશતી આ છંદોબદ્ધ રચનાઓ, પરંપરા સાથેસાથે નવી ચેતનાને પણ જોડે છે. 

એક રીતે ગુજરાતી કાવ્યસૃષ્ટિમાં કવિએ આગવો અવાજ રચી, નવી ચેતનાને સ્પંદિત કરી છે. એ ચેતના, શબ્દોએ સમાજજીવનને પણ પ્રભાવિત કરેલું. 

આજીવન અધ્યયન અને અધ્યાપન કરતા આ અંગ્રેજીના આ અધ્યાપકને સાંભળવા એક અહોભાગ્ય લેખાતું. 

એમનાં વિદ્વતાપૂર્ણ વ્યાખ્યાનોએ સાહિત્ય-સમાજને જાણે એક મોંઘેરી વિરાસત આપી. 

તેમાં એક તરફ મીરાં અને મધ્યકાલીન કવિઓનો સઘન પરિચય પ્રાપ્ત થયો અને બીજી તરફ ફ્રેંચ કવિ બોદલેર અને અંગ્રેજ કવિ ટી.એસ. એલિયેટ જેવા કવિઓનો જીવન અને કવનનો આસ્વાદ્ય મળતો રહ્યો.  

તેથી ગુજરાતી સાહિત્ય ન્યાલ થતું રહ્યું. વિશ્વનાં મહાકાવ્યોનો અભ્યાસપૂર્ણ પ્રવેશ પણ સાહિત્યરસિકોને તેમણે જ કરાવેલો. 

ગુજરાતી સાહિત્યમાં યુરોપિયન અને પશ્ચિમના સાહિત્યનો ઉત્કટ પરિચય પણ તેમના જીવનનું મોટું કાર્ય લેખાય છે. 

સ્વાધ્યાયલોક (1997) ગ્રંથશ્રેણીના આઠ ભાગ સાહિત્યપ્રેમીઓ માટે અણમોલ મૂડી લેખાય છે. પણ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર તેમના હ્રદયમાં હંમેશાં રમમાણ રહેતા.

ટાગોરનો પ્રભાવ

ગીતાંજલિ વાંચવા બંગાળી શીખેલા, તેમણે 'રવીન્દ્ર ભવન' નામે અનૌપચારિક સંસ્થામાં આજ સુધી રવીન્દ્ર સાહિત્ય નિરંતર ગૂંજતુ રાખ્યું છે.  

ગુજરાતી સહિત્યનો આખો એક કાળખંડ 'રાજેન્દ્ર અને નિરંજન' યુગથી ઓળખાય છે. તેમનાં કાવ્યોમાં સામાજિક સંદર્ભ એક વ્યાપક યુગચેતના રૂપે વ્યક્ત થાય છે. 

નગરકવિતાનું સંવેદનસભર વિશ્વ તેમના અન્ય...\nઅગાઉની સામગ્રીનો સારાંશ નીચે મુજબ કરી શકાય છે:
ગુજરાતી ભાષા-સાહિત્ય અને સમાજની એક વિશિષ્ટ ઓળખ એટલે નિરંજન ભગત. એમના મૌખિક કે લેખિત શબ્દો અને વિચારો દરેક સાહિત્યસેવીઓ માટે એક મૂડી રૂપ છે.