...્યાં લોકમાન્ય ટિળકે અજિતસિંહને 'ખેડૂતના રાજા' તરીકે ઓળખાવીને એક તાજ આપ્યો હતો, જે આજે પણ બંગાના ભગતસિંહ સંગ્રહાલયની પ્રદર્શનમાં જોઈ શકાય છે. 

સુરતથી પાછા ફરીને અજિતસિંહે પંજાબમાં 'ટિકળઆશ્રમ'ની સ્થાપના કરી, જે તેમના વિચારોને ફેલાવતું હતું.

તેમના બળવાખોર વિચારોને લીધે બ્રિટિશ સરકાર અજિતસિંહ સામે કેટલીક મોટી કાર્યવાહી કરવાની યોજના બનાવી રહી હતી. જેને ધ્યાનમાં રાખીને ઑગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર 1909માં અજીતસિંહ સૂફી અંબાપ્રસાદ સાથે કરાચીથી જહાજમાં બેસીને ઈરાન પહોંચી ગયા. 

અહીં તેમણે મિર્ઝા હસનખાન નામ ધારણ કર... બાકીનો લેખ લખો:
મંત્રી  હતા અને ઇકબાલ શાયદાઈ તેના ઉપપ્રમુખ હતા.

38 વર્ષના દેશનિકાલ બાદ લાહોર આવતી વખતે યશ, કુલતાર સિંહ, માતા હરનામ કૌર, કિશન સિંહ અને વરિંદર

વિશ્વયુદ્ધના અંતે, તેમની તબિયત નબળી હોવા છતાં તેમને જર્મન જેલમાં કેદ કરવામાં આવ્યા હતા અને તેમને મુક્ત કરાવવા વચગાળાના વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુને દખલ કરવી પડી હતી. 

મુક્ત થયા બાદ બે મહિના બ્રિટનમાં રહીને તેમણે સ્વાસ્થ્ય પર ધ્યાન આપ્યું અને 7 માર્ચ, 1947ના રોજ તેઓ 38 વર્ષ પછી ભારત પાછા ફર્યા.

દિલ્હીમાં તેઓ વડા પ્રધાન નહેરુના અંગત મહેમાન હતા અને 9 એપ્રિલે તેઓ લાહોર પહોંચ્યા ત્યારે તેમનું મોટું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું હતું.

તબિયત નબળી હોવાને કારણે તેઓ ગામમાં જઈ શક્યા નહીં અને સ્વાસ્થ્યલાભ માટે જુલાઈ 1947માં તેમને ડૅલહાઉસી જવું પડ્યું. 

તે જ સમયે 14-15 ઑગસ્ટ 1947ના રોજ ભારતમાં બ્રિટિશ શાસનના અંત પછી, વડા પ્રધાન નહેરુનું ભાષણ સાંભળીને સવારે લગભગ 3.30 વાગ્યે 'જય હિન્દ' કહીને કાયમ માટે તેમણે પોતાની આંખો મીંચી લીધી.

તેમનું સ્મારક ડૅલહાઉસીમાં જ પાંજપુલા ખાતે બનાવવામાં આવ્યું છે. જ્યાં હજારો લોકો તેમને શ્રદ્ધાંજલિ આપે છે. 

દેશભક્તિની આ અગ્નિની જ્યોત આઝાદીની તાજી હવાથી બુઝાઈ હતી.

પંજોલ- ડલહોઝીમાં અજિતસિંહ મૅમોરીયલ પાસે લેખક

(ચમન લાલ ભારતીય ભાષા કેન્દ્ર, જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટી, નવી દિલ્હીના નિવૃત્ત પ્રાધ્યાપક તથા ભગતસિંહ આર્કાઇવ્સ અને રિસૉર્સ સેન્ટરના માનદ્ સલાહકાર છે.)

તમે અમનેફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો