...ોતા. ટિકિટ મેળવવામાં તેમને સુવિધા એવા માટે થઈ ગઈ હશે કે તેઓ દલિત હતા અને એક વાર ધારાસભ્ય પણ રહી ચૂક્યા હતા. રામવિલાસજી તરફ ધ્યાન ગયું 77ની ચૂંટણીમાં, જ્યારે લોકોએ એ જાણવામાં રસ દાખ્યવ્યો કે આ રેકૉર્ડ કોણે બનાવ્યો."

અરવિંદ મોહન જણાવે છે કે એ બાદ રામવિલાસ પાસવાને સંસદના મંચનો સારી રાતે ઉપયોગ કર્યો હતો. 

તેઓ જણાવે છે, "સૌથી વધુ સવાલ પૂછનારા નેતાઓમાં તેમની ગણના થતી હતી. તેઓ બહુ ભણેલા-ગણેલા હતા. દરેક મુદ્દા પર સવાલ પૂછતા હતા એથી તેમની છબિ ઝડપથી બદલી અને એ બાદ જે નવયુવાની નેતાગીરી ઊભરી, તેમાં તેઓ સા... બાકીનો લેખ લખો:
દલિતો મામલે આંદોલનો ન કર્યાં પરંતુ આ વિશે તેમની ઉપયોગીતા ઘણી રહી અને તેઓ દલિતોને બંધારણ અને કાનૂનમાં અપાયેલા અધિકારો પર કોઈ આંચ ન આવે તે માટે પ્રખર રીતે બોલતા હતા.

અરવિંદ માને છે,"જે કાનૂન બની ચૂક્યા છે તેને ચાલુ રાખવાનું પણ દલિત રાજનીતિનું મહત્ત્વનું કામ છે. પાસવાન જેવાની હાજરી આ કામ સુનિશ્ચિત કરતી રહી. એવું ન થયું કે તેઓ આને લઈને લડ્યા અથવા સરકાર છોડી દીધી. પણ જ્યારે તક આવી તેઓ બોલતા રહ્યા."

તેઓ પાસવાનને દલિતોમાં સૌથી સફળ નેતા માનતા કહે છે,"બીએસપી ઝડપથી આગળ વધી અને તેનાથી દલિતોના જીવનને પણ ફર્ક પડ્યો. પરંતુ પછી તે ભ્રષ્ટાચારના માયાજાળમાં ફસાઈ ગઈ અને તેમણે જાતિય વૈમનસ્યતાને વધાર્યું. પણ પાસવાનની રાજનીતિમાં આવું ક્યારેય નહોતું."

પાસવાન સૌથી પહેલા વીપી.સિંહ સરકારમાં શ્રમ મંત્રી બન્યા. ત્યાર બાદ તેમણે અલગ-અલગ સરકારોમાં રેલ, સંચાર, ખદાણ, રસાયણ અને ઉર્વરક, ગ્રાહક તથા ખાદ્ય જેવા મંત્રાલયોની જવાબદારી સંભાળી.

બિહારમાં રેલમંત્રી હતા ત્યારે તેમણે પોતાના સંસદીય ક્ષેત્ર હાજીપુરમાં રેલવેનું ક્ષેત્રીય કાર્યાલય ખોલાવ્યું.

પટનાસ્થિત વરિષ્ઠ પત્રકાર મણિકાંત ઠાકુર જણાવે છે કે તેમાં તેમનું મોટું યોગદાન હતુ અને અધિકારીઓને કઈ રીતે દબાણ કરીને કામ કરાવી શકાય તે તેમની ખૂબી હતી.

તેઓ કહે છે,"રામ વિલાસ પાસવાન કહે છે કે વિકાસ સંબંધિત કોઈ પણ વાત કહેવા પર નૌકશાહ કોઈકને કોઈ અડચણ ઊભી કરતી હતી, તો અમે રસ્તો કાઢ્યો કે અમે તેમને આ જણાવીશું જ નહીં કે આ કામ થશે કે નહીં. વળી અમે તેમને કહેતા કે આ કામ થશે અને તમારે માર્ગ કાઢવાનો જ છે. અમને તર્ક નથી જોઈતો. જ્યારે અમે આ માર્ગ અપનાવ્યો તો અમે કામ કરાવી શક્યા."

અરવિંદ મોહન પણ પાસવાનના કામ કરવાની પદ્ધતિથી મામલે કહે છે કે બિહારમાં જેપી આંદોલન બાદ ઉભરેલા ત્રણ યુવા રાજનેતાઓમાં લાલૂ યાદવ અને નીતિશ કુમારની જેમ જ રામ વિલાસ પાસવાનને પણ પ્રદેશ સંભાળવાની તક મળતે તો શાયદ તસવીર કંઈક અલગ હોત.

તેઓ કહે છે, "જો તેમને પણ તક મળી હોત, તો કદાચ બિહારનો રંગરૂપ અલગ હોત. કેમ કે રેલમંત્રી હતા ત્યારે તેમણે બિહારના લોકો માટે જે કામ કર્યા તે ભલે આદર્શ ન હોય પરંતુ તે દર્શાવે છે કે તેમણ કેટલીક તત્પરતા સાથે કામગીરી કરી છે."

જોકે, મણિકાંત ઠાકુરએ એ પણ ધ્યાન પર લાવે છે કે પાસવાન રેલમંત્રી હતા ત્યારે તેમના પર પણ આરોપ લાગ્યા હતા.

તેઓ કહે છે,"એવું નથી થયું કે કોઈ કૌભાંડની વાત સામે ન આવી હોય, પરંતુ જનસામાન્ય વચ્ચે એ વાતો ઉઠી હતી...