"1931થી લઈને આજ સુધી કાશ્મીરીઓ સરહદ પર શહીદ થઈ રહ્યા છે. જે અંદર રહે છે તે પણ શહીદ થાય છે અને તેઓ માત્ર આઝાદીના હેતુસર બલિદાન આપી રહ્યા છે."

બીબીસી સાથે વાત કરતી વ્યક્તિ જમ્મુ-કાશ્મીરના એવા વિસ્તારમાં રહે છે, જ્યાંથી બહુ વાતો બહાર આવતી નથી. આ કાશ્મીરનો એ ભાગ છે જેનું પ્રશાસન પાકિસ્તાનના હાથમાં છે. એ વિસ્તારમાં સામાન્ય ભારતીયોમાં પાકિસ્તાને પચાવી પાડેલા કાશ્મીર તરીકે ઓળખાય છે.

પરિસ્થિતિ પર અફસોસ કરતી આ વ્યક્તિની વિનંતિ પર અમે તેમનું નામ લખી રહ્યા નથી. 

તેઓ વર્ષ 1990માં ભારત પ્રશાસિત કાશ્મીરથી પાકિસ્તાન પ્રશાસિત કાશ્મીરમાં જતા રહ્યા હતા.

તેઓ કહે છે કે ભારત પ્રશાસિત કાશ્મીરમાં રહેલાં તેમના સંબંધીઓની સુરક્ષાની ચિંતાને કારણે તેઓ પોતાનું નામ જાહેર કરવા માગતા નથી. 

તેઓ ત્યાં 'શાંતિથી રહેતાં હોવાનો' દાવો તો કરે છે પણ તેમની વાતમાં પીડા વર્તાઈ આવે છે.

પાકિસ્તાન પ્રશાસિત કાશ્મીર

ભારત પ્રશાસિત કાશ્મીરમાંથી ત્યાં ગયેલા રઝિયાના મનમાં પણ આવો અફસોસ છે. અમે તેમનું મૂળ નામ જાહેર કરી શકતા નથી. 

તેઓ કહે છે, "શાંતિ છે પણ મુશ્કેલીઓ પણ વધારે છે. ત્યાં (ભારત પ્રશાસિત કાશ્મીર)માં જવાનું મન તો બહુ થાય છે. પણ કઈ રીતે જવું. જ્યાં સુધી કાશ્મીરનો કોઈ નિર્ણય ન થાય ત્યાં સુધી કઈ રીતે જવું?"

"અહીં અમે સોનું પણ જમતાં હોઈએ (એટલે કે ગમે તેટલી અમીરી હોય) પણ અમારા વતનનું દુઃખ જરૂર છે. અમે વિચારીએ છીએ કે અમારી કબર પણ હોય તો અમારા વતનમાં હોય. વધુ તો હું આપને શું કહું."

જોકે, રઝિયા પણ પાકિસ્તાન પ્રશાસિત કાશ્મીરની સ્થિતિ વિશે બોલતાં ખચકાય છે. 

પણ રુહાના ખાનને આવી કોઈ તકલીફ નથી. તેઓ વિદ્યાર્થી છે. અમે તેમનું પણ અસલ નામ જાહેર કરી રહ્યા. 

તેઓ કહે છે, "જીવીએ તો છીએ છીએ પણ બહુ મુશ્કેલ સ્થિતિમાં. પાકિસ્તાન સરકાર અમને જે ઍલાઉન્સ આપે છે તેમાં અમારો ગુજારો બહુ મુશ્કેલથી થાય છે અથવા તો કહો કે થઈ જ નથી શકતો."

જમ્મુ અને કાશ્મીર

ભારતનું વિભાજન થયું અને પાકિસ્તાનના અલગ દેશ બન્યો તે પહેલાં જમ્મુ કાશ્મીરમાં ડોગરા રાજ્ય હતું અને તેના રાજા હરિસિંહ હતા. 

ઑગસ્ટ 1947માં પાકિસ્તાન બન્યું અને તેના બે મહિના પછી લગભગ 2.06 લાખ વર્ગ કિલોમિટરમાં ફેલાયેલું જમ્મુ-કાશ્મીરનું રાજ્ય પણ વહેંચાઈ ગયું.

ત્યાર બાદ 72 વર્ષોમાં એટલે કે આજ સુધીમાં દુનિયા ઘણી બદલાઈ ગઈ છે. 

જમ્મુ-કાશ્મીરની સરહદોમાં પણ પરિવર્તન આવ્યું છે. પરંતુ ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં કાશ્મીર મુદ્દે ભારત અને... \n\nમને ઉપરના લેખ માટે સારું શીર્ષક આપો.
'ભારતને આઝાદી મળી. પાકિસ્તાનને આઝાદી મળી. વચ્ચે અમે કાશ્મીરીઓ ફસાઈ ગયા.'