સારાંશ માટે દસ્તાવેજ: દેશમાં ચૂંટણીઓનો માહોલ હતો, રાજીવનો કૉંગ્રેસ પક્ષ વિપક્ષમાં હતો અને માનવામાં આવતું હતું કે તે સત્તામાં પરત ફરી શકે છે.  

રાજીવ ગાંધીને પુષ્કરથી ખાસ લગાવ હતો. એ દિવસોમાં રાજસ્થાનમાં રાજીવની નજીક રહેલા એક નેતાએ જણાવ્યું કે તેઓ પહેલીવાર પુષ્કર 1983માં આવ્યા હતા જ્યારે તેઓ કૉંગ્રેસના મહાસચિવ હતા. 

તેમણે કહ્યું, "વડા પ્રધાન બન્યા બાદ પણ તેઓ 1989માં પુષ્કર આવ્યા અને બ્રહ્મા મંદિરમાં પૂજા-અર્ચના કરી હતી. "

પરંતુ, 2 મે, 1991ની તેમની પુષ્કર યાત્રાના માત્ર 19 દિવસ બાદ તામિલનાડુમાં રાજીવ ગાંધી એક બૉમ્બ બ્લાસ્ટના શિકાર બન્યા. 

તેમના મૃત્યુના એક સપ્તાહ બાદ તેમનાં અસ્થિઓનું પુષ્કરમાં જ વિસર્જન કરવામાં આવ્યું, જે સમયે રાજેશ પાયલટ અને અશોક ગહેલોત જેવા નેતાઓ હાજર હતા. 

પરિવારના પૂરોહિત દીનાનાથ કૌલે આની જાણકારી આપતાં કહ્યું, "આ નેતાઓ ત્રણ સપ્તાહ પહેલાં જ રાજીવજી સાથે અહીં હાજર હતા."

"રાજીવ ત્રણ વખત પુષ્કર આવ્યા હતા અને તેમના મૃત્યુના સમાચાર મળ્યા બાદ શહેર અનેક દિવસો સુધી આઘાતમાં રહ્યું હતું." 

મોતીલાલ નહેરુએ પણ કરી હતી પૂજા 

જયપુરના ગોંવિંદ મંદિરમાં પૂજા કરતા રાહુલ ગાંધી

જોકે, રાજીવ પહેલાં તેમના ભાઈ સંજય ગાંધી અને ભાભી મેનકા ગાંધી પણ પુષ્કર આવીને બ્રહ્મા મંદિરમાં પૂજા કરી ચૂક્યાં હતાં. 

વાસ્તવમાં, સંજય ગાંધી 1980ના માર્ચ મહિનાની 21 તારીખના રોજ પુષ્કર આવ્યા હતા પરંતુ તેમના બે મહિના બાદ જ એક વિમાન દુર્ઘટનામાં તેમનું મૃત્યું થઈ ગયું હતું. 

સંજય ગાંધીના મૃત્યુ બાદ લગભગ ચાર વર્ષો બાદ મેનકા ગાંધી પુષ્કર પહોંચ્યાં હતાં અને તેમણે નહેરુ-ગાંધી પરિવારના રીતિરિવાજ મુજબ પૂજા કરી હતી. 

નહેરુ-ગાંધી પરિવારનો લાંબો ઇતિહાસ રાજસ્થાનના પુષ્કરની વચ્ચે આવેલી ઝીલના કિનારા સાથે પણ જોડાયેલો છે. 

વર્ષ 1921 એટલે કે લગભગ 100 વર્ષો પહેલાં મોતીલાલ નહેરુ પુષ્કર આવ્યા હતા. 

એ સમયે પુરોહિતોના એક પરાશર પરિવારે તેમના માટે અહીં મશહૂર બ્રહ્મા મંદિરમાં પૂજા કરી હતી. 

મોતીલાલ નહેરુએ પૂજા દરિમાયાન પોતાને 'કૌલ' ગોત્રના લખતાં આ પુરોહિત પરિવારને 'કૌલ'ની ઉપાધિ આપી હતી. 

મોતિલાલે પુરોહિત પરિવારને કહ્યું કે હવે તેઓ એમના પરિવારના પુરોહિત બની ગયા છે એટલે તેમની અટક કૌલ કરી નાખે. 

ચાર પેઢીઓથી પુષ્કરમાં રહેતા આ પરાશર પરિવારના લોકો તે સમયથી પોતાની અટક કૌલ લખવા લાગ્યા છે. 

15 વર્ષો પછી આવ્યા રાહુલ ગાંધી

ઇન્દિરા ગાંધી જ્યારે પુષ્કર દર્શન કરવા આવ્યાં હતાં ત્યારે...\nદસ્તાવેજની સમાન ભાષામાં સારાંશ:
વાત 2 મે 1991ની છે. ધોમ તડકામાં ભારતના પૂર્વ વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધીએ ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન પુષ્કરના બ્રહ્મા મંદિરમાં આવીને સંકલ્પ લીધો હતો.