સામગ્રી: રિઝર્વ બૅન્ક દ્વારા તાજેતરમાં જાહેર કરવામાં આવેલા વર્ષ 2019-2020ના રિપોર્ટ્સ અનુસાર ગુજરાતમાં કૃષિક્ષેત્રમાં કાર્ય કરતા કામદારને સરેરાશ દૈનિક વેતન 208 રૂપિયા જ્યારે બિન-કૃષિ ક્ષેત્રમાં સરેરાશ વેતન રૂપિયા 233 અને કન્સ્ટ્રક્શન (બાંધકામ) ક્ષેત્રમાં સરેરાશ વેતન 268 રૂપિયા મળે છે. 

સૌથી અગત્યની વાત એ છે કે ગુજરાતમાં ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં કૃષિ ક્ષેત્રમાં જોતરાયેલા કામદારોને ચૂકવાયેલું સરેરાશ વેતન રાષ્ટ્રીય સરેરાશ વેતન 286 રૂપિયા કરતા પણ ઓછું છે. જ્યારે બાંધકામના ક્ષેત્ર મામલે તે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ 341 રૂપિયા કરતા પણ ઓછું છે.

બિન-કૃષિ અને બાંધકામ ક્ષેત્રના કામદારોને સરેરાશ વેતન ચૂકવણી મામલે ત્રિપુરા-મેઘાલય પણ ગુજરાતથી આગળ છે.

આ મામલે કેરળ સૌથી મોખરે છે. તેમણે કૃષિ કામદારોને 700 રૂપિયા જ્યારે બાંધકામ ક્ષેત્રના મજૂરોને 839 રૂપિયાનું સરેરાશ વેતન ચૂકવ્યું. તેના પછી જમ્મુ-કાશ્મીરનો ક્રમ છે. જેમાં કૃષિ કામદારોને 453 રૂપિયા અને બાંધકામ ક્ષેત્રના કામદારોને 458 રૂપિયાનું સરેરાશ વેતન ચૂકવાયું.

એનો અર્થ એ છે કે દૈનિક ધોરણે મળતા વેતનનો દર ગુજરાતમાં અન્ય રાજ્યોની સરખામણીએ ઘણો ઓછો છે. 

'ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા'ના અહેવાલ અનુસાર રાજ્યમાં 1.5 કરોડ કામદાર બિનસંગઠીત ક્ષેત્રમાં કામ કરે છે, જેમાંથી મોટાભાગના કૃષિ ક્ષેત્રમાં જોતરાયેલા છે. જ્યારે 38 લાખ કામદાર સંગઠીત ક્ષેત્રમાં કામ કરે છે. 

શ્રમ પુરવઠો વધુ

આથી સવાલ એ છે કે ગુજરાતમાં ગ્રામીણ ક્ષેત્રમાં કામદારોને સરેરાશ વેતન રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા પણ ઓછું કેમ મળે છે? અને અન્ય રાજ્યોની સરખામણીએ તે કેમ ઓછું છે?

આ વિશે બીબીસીએ જાણવાની કોશિશ કરી. જેમાં બીબીસીએ કૃષિ અર્થવ્યવસ્થાના જાણકાર અર્થશાસ્ત્રી સાથે વાતચીત કરી.

આ મામલે બીબીસીએ વાય. કે. અલઘ સાથે વાતચીત કરી. તેઓ ભૂતકાળમાં કેન્દ્ર સરકારમાં પ્લાનિંગ અને પ્રોગ્રામ અમલીકરણ મંત્રી તથા વિજ્ઞાન અને તકનિકી મંત્રી તરીકે પણ સેવા આપી ચૂક્યા છે. 

તેમણે બીબીસી સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું કે ગુજરાતમાં વર્કફૉર્સ સારા પ્રમાણમાં છે. એટલે વધુ કામ અને ઓછા મહેનતાણાની સ્થિતિ સર્જાય છે.

કેન્દ્ર સરકારના આયોજન પંચના પૂર્વ સભ્ય રહી ચૂકેલા વાય. કે. અલઘે કહ્યું, "ગુજરાતમાં અન્ય રાજ્યોમાંથી થતું માઇગ્રેશન અને આંતરિક માઇગ્રેશન (સ્થળાંતર)નું પ્રમાણ વધુ છે. એટલે પૂરતા પ્રમાણમાં લૅબરફૉર્સ ઉપલબ્ધ હોય છે. એનો અર્થ કે કામદારોની સંખ્યા વધારે છે. જેથી લૅબર સસ્તું મળી જાય છે."

"વળી...\nઅગાઉની સામગ્રીનો સારાંશ નીચે મુજબ કરી શકાય છે:
તાજેતરમાં ગ્રામીણ ભારતમાં કૃષિ, બિન-કૃષિ, બાંધકામ ક્ષેત્રમાં કામ કરતા કામદારોના સરેરાશ વેતનના આંકડા જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. આ મામલેના આરબીઆઈના રિપોર્ટમાં ગુજરાત સૌથી તળિયે છે.