સારાંશ માટે દસ્તાવેજ: રાજીવ ગાંધી વડાપ્રધાન બન્યા ત્યાર પછી તેમની 'નિર્દોષતા'ના અનેક કિસ્સા પ્રચલિત બન્યા. 

એવા એક કિસ્સા પ્રમાણે, ગામડાના રસ્તેથી પસાર થતી વખતે ખેતરમાં ઉગેલાં લીલાં મરચાં જોઈને રાજીવ ગાંધીએ એ મતલબનું પૂછ્યું હતું, 'આ મરચાં લીલાં કેમ છે? મરચાં તો લાલ ન હોય?'

તેમને એ વખતે ખ્યાલ ન હતો કે મરચું પહેલાં લીલું હોય ને એમાંથી જ લાલ થાય. 

બને કે ઘણા શહેરીઓને, ખાસ કરીને નવી પેઢીના શહેરીઓને, ઉપરની વાતમાં કશું રમુજી ન લાગે-તેમાં કોઈ પ્રકારના અજ્ઞાનનો અહેસાસ પણ ન થાય.  

ખેતર અને ખેડૂતો વિશે જાણવાની આપણે શી જરૂર? 

ફલાણી વેબસાઈટ પર ઑર્ડર આપી દઈશું એટલે ઘરબેઠાં શાક આવી જશે. ઢીકણા મૉલમાં જઈશું તો એકદમ ફાર્મ ફ્રેશ શાક મળી જશે અને કશું ન કરવું હોય તો સોસાયટીમાં શાકવાળો આવે જ છે. 

એના માટે ખેતર અને ખેડૂતની પંચાતમાં પડવાની શી જરૂર? અને એ વિશે જોવું જ હોય તો 'સ્વદેશ'માં સરસ બતાવ્યું હતું. બીજી પણ ફિલ્મો છે.

--અને હમણાં એક પાર્ટી માટે ફ્રેન્ડના ફાર્મહાઉસ પર ગયા હતા, ત્યાં પણ એ લોકો ખેતી કરે જ છે. એમને કોઈ પ્રૉબ્લેમ નથી. 

આવું શહેરી મધ્યમ-ઉચ્ચ મધ્યમ વર્ગના ઘણા લોકો વિચારતા હોય, તો આઘાત ન લાગવો જોઈએ. 

આમ પણ જે સહેલાઈથી મળે તેના આપનાર વિશે વિચારવાની ટેવ સામાન્ય રીતે હોતી નથી. એને આપણે ગજવે ઘાલીને મત્ત મહાલીએ છીએ. 

ક્યાં સુધી? પાઘડીનો વળ છેડે ન આવે ત્યાં સુધી 

ડુંગળી ને ટમેટાં ખેડૂતો સડક પર ફેંકી દે ત્યારે આપણા માટે તે એક ફોટો અને ખરું કહીએ તો જોણું છે. 

કેટલાક 'ક્રીએટીવ' લોકોને સ્પેનનો ટૉમેટિના ફેસ્ટિવલ પણ યાદ આવી શકે. ડુંગળી કે ટમેટાં કે બીજાં શાકભાજી સડક પર રઝળતાં પડ્યાં હોય ત્યારે તેની આસપાસ દેખાવ કરતા ખેડૂતો પણ હોય છે. ક્યારેક તે અને પોલીસ આમનેસામને થયેલા પણ દેખાય. 

એમાં આપણને રસ પડતો નથી. પરંતુ જેવા ટમેટાં કે ડુંગળીના ભાવ વધવા લાગે અને છેવટે રાડ પોકારી જવાય એવી સપાટીએ પહોંચે કે તરત આપણે ખબર પડે છે કે આ (ભાવવધારો) તો ગંભીર સમસ્યા છે. 

હા, એ ગંભીર છે. કારણ કે આપણી છે. 

થોડા વખત પહેલાં એ જ ટમેટાં ને ડુંગળી સડકો પર ઠલવાયાં હતાં ને તેના પકવનારાએ જ હતાશ થઈને-રોષમાં આવીને આ કામ કર્યું હતું. ત્યારે આપણામાંથી કેટલાને થયું કે 'આ કેમ ચલાવી લેવાય?' 

રાતદિવસની મહેનત, સમય અને નાણાંનું પાણી કરીને ઉગાડેલો પાક ખેડૂતોને ખેતરમાંથી ઉતારવાનું પણ ન પોસાય, એવી સ્થિતિ સર્જાય. છતાં, આપણને ફરક ન પડે? 

જાણકારો વળી કહેશે કે આ વર્ષના અંદાજપત્રમાં...\nદસ્તાવેજની સમાન ભાષામાં સારાંશ:
'ખેડૂતો દુઃખી હોય તેમાં મારે કેટલા ટકા?' જો તમે આવું વિચારતા હો તો ભીંત ભૂલો છો