સારાંશ માટે દસ્તાવેજ: સફદર હાશમી

સફદર હાશમીને આ રીતે યાદ કરનારા તેમના મોટાભાઈ સુહૈલ હાશમી એકલા નથી. 

સુહૈલ હાશમીની સાથે સંખ્યાબંધ યુવાનો દિલ્હીની કૉન્સ્ટિટ્યૂશનલ ક્લબમાં દર વર્ષે પહેલી જાન્યુઆરીએ સફદર હાશમીને યાદ કરવા એકઠા થાય છે. 

માત્ર 34 વર્ષ જીવેલા સફદર હાશમીએ કરેલું કામ લોકોના હૈયામાં સ્થાન બનાવી ચૂક્યું છે. 

સફદર હાશમીએ શું કર્યું હતું?

સાથી કલાકાર જોડે નુક્કડ નાટક ભજવી રહેલા સફદર હાશમી

સફદર હાશમીએ દિલ્હીની પ્રતિષ્ઠિત સૅન્ટ સ્ટીફન્સ કૉલેજમાં અંગ્રેજી સાહિત્યમાં એમએ સુધીનો અભ્યાસ કર્યો હતો. 

સંપન્ન પરિવારના સફદર સૂચનાઅધિકારીના પદ પરથી રાજીનામું આપીને માર્કસવાદી કૉમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના પૂર્ણકાલીન સભ્ય બન્યા હતા.

એ પછી તેમણે સામાન્ય લોકોનો અવાજ બુલંદ બનાવવા માટે શેરીનાટકોને તેમના જીવનનો ઉદ્દેશ બનાવ્યાં હતાં. 

તેમણે વર્ષ 1978માં જનનાટ્ય મંચની સ્થાપના કરી હતી. સામાન્ય મજૂરોનો અવાજ વ્યવસ્થાતંત્ર સુધી પહોંચાડવાની તેમની ઝૂંબેશ અત્યંત પ્રભાવશાળી સાબિત થઈ હતી. 

એ ઝૂંબેશનો પ્રભાવ એટલો જોરદાર હતો કે દિલ્હી નજીકના ગાઝિયાબાદના સાહિબાબાદમાં 'હલ્લા બોલ' નામનું શેરી નાટક તેઓ ભજવતા હતા. 

એ વખતે સ્થાનિક કૉંગ્રેસી નેતા મુકેશ શર્માએ તેમના ગુંડાઓ સાથે સફદર હાશમીના નાટ્યદળ પર જીવલેણ હુમલો કર્યો હતો. 

સફદર હાશમીના પરિવારજનો અને તેમના મિત્રોને એ હુમલાના ગુનેગારોને સજા અપાવવા માટે લાંબો સંઘર્ષ કરવો પડ્યો હતો. 

સુહૈલ હાશમી કહે છે, ''એ ઘટના દિલ્હી નજીક ધોળે દહાડે બની હતી. તેના સાક્ષીઓ પણ હતા. તેમ છતાં હત્યાના આરોપીઓને જામીન પર મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.''

''અમારે લાંબો સંઘર્ષ કરવો પડ્યો હતો. દોષીઓને સજા કરાવવામાં 14 વર્ષ લાગ્યાં હતાં.''

''સફદરની લડાઈ સામાન્ય લોકોના હકની લડાઈની સાથે ન્યાય મેળવવાની લડાઈ પણ બની ગઈ હતી.''

સફદર હાશમીના મૃત્યુના 48 કલાકમાં જ તેમનાં પત્ની મૌલીશ્રી અને અન્ય સાથીઓએ જે સ્થળે હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો એ જ સ્થળે 'હલ્લા બોલ' નાટક ભજવ્યું હતું.

એ દિવસ હતો ચોથી જાન્યુઆરી, વર્ષ 1989.

બધા વર્ગના લોકો રસ્તા પર ઊતર્યા 

સફદર હાશમીની અંતિમ યાત્રામાં ઉમટેલા લોકો

સાહિબાબાદમાં થયેલા હુમલામાં ઘવાયેલા સફદર હાશમી રામમનોહર લોહિયા હૉસ્પિટલમાં બીજી જાન્યુઆરીએ મૃત્યુ પામ્યા હતા. 

સફદર હાશમી પર કેવો હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો તેની ઝલક સફદરનાં માતાએ લખેલા 'પાંચવા ચિરાગ' પુસ્તકમાં વાંચવા મળે છે. 

પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે ''રામમનોહર લોહિયા...\nદસ્તાવેજની સમાન ભાષામાં સારાંશ:
''દેશમાં ઉઠતા દરેક તર્કબદ્ધ અવાજને ડરાવવા-ધમકાવવામાં આવતો હોય, દરેક વ્યક્તિ પર ખાસ વિચારધારા થોપવાના પ્રયાસ કરવામાં આવતા હોય ત્યારે અને સત્તા નિરંકુશ બનતી હોય એવી દરેક પરિસ્થિતિમાં સફદર હાશમી પ્રાસંગિક બની રહેશે અને યુવાઓને યાદ આવતા રહેશે.''