સારાંશ માટે દસ્તાવેજ: પણ આખરે વર્લ્ડ બૅન્કની મધ્યસ્થીથી બન્ને દેશો વચ્ચે સિંધ-તાસ સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર થયા.

આથી એવું લાગ્યું કે હવે બન્ને દેશો વચ્ચે પાણીને લઈને કોઈ વિવાદ, તકરાર નહીં થાય.

ત્યાર પછી બન્ને દેશ વચ્ચે બે મોટાં યુદ્ધ થયાં અને કેટલીક વાર યુદ્ધની સ્થિતિ પણ સર્જાઈ.

આ તમામ બાબતો છતાં આ સમજૂતી પર કોઈ આંચ નહીં આવી.

જોકે, તાજેતરમાં ફરી આ મામલે ખટરાગ સર્જાતા બન્ને દેશો વર્લ્ડ બૅન્ક તરફ વળ્યા છે.

સિંધ-તાસ સમજૂતી હેઠળ એ વાત પર સમજૂતી થઈ હતી કે 'સિંધુ બેસિન'ની છ નદી અને તેની સહાયક નદીઓનું પાણી કોણ અને કેવી રીતે વાપરશે.

કોને શું મળ્યું?

છમાંથી ત્રણ નદી ભારતના ભાગમાં આવી અને ત્રણ નદી પાકિસ્તાનના હિસ્સામાં આવી.

તેને પૂર્વીય અને પશ્ચિમી નદીઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

સિંધુ, ઝેલમ અને ચીનાબ પૂર્વીય નદીઓ છે અને તેના પાણી પર પાકિસ્તાનનો હક છે. જ્યારે રાવી, બિયાસ અને સતલજ પશ્ચિમી નદી છે. આ નદીઓના પાણી પર ભારતનો હક છે.

સિંધ-તાસ સમજૂતી હેઠળ ભારત પૂર્વીય નદીઓનું પાણી પણ વાપરી શકે છે પણ કડક શરતો હેઠળ.

ભારતને આ નદીઓ પર પાવર સ્ટેશન બનાવવાની પણ મંજૂરી છે. પણ શરત એ છે કે પાણીનું વહેણ (સ્વીકૃત મર્યાદા) ઓછું ન થાય અને નદીઓના માર્ગને વાળવામાં ન આવે.

આ પ્રકારના પ્રોજેક્ટને 'રન ઑફ ધી રિવર' કહેવામાં આવે છે એટલે કે એવા પ્રોજેક્ટ જેના માટે બંધ બાંધવામાં ન આવે.

કિશનગંગા ઝેલમની એક સહાયક નદી છે, તેને પાકિસ્તાનમાં નીલમ નદી કહેવામાં આવે છે.

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

પાકિસ્તાનની દલીલ

નદીની બે તરફ મુઝફ્ફરાબાદ શહેર વસેલું છે

ભારતે વર્ષ 2005માં આ નદી પર લાઇન ઑફ કંટ્રોલની એકદમ નજીક એક પાવરસ્ટેશન બનાવવાની જાહેરાત કરી હતી. તેને કિશનગંગા હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ કહે છે.

કિશનગંગા ઝેલમની સહાયક નદી છે આથી તેના પાણી પર પાકિસ્તાનનો હક છે. 

આ પ્રોજેક્ટ પર ભારતે છ હજાર કરોડ રૂપિયા ખર્ચ્યા છે.

આ પ્રોજેક્ટ ભારત પ્રશાસિત કાશ્મીરની ગુરેજ વાદીથી કાશ્મીરમાં બાંદીપોરા સુધી ફેલાયેલો છે.

આ માટે કિશનગંગાના પાણીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. પછી આ પાણીને એક અલગ રસ્તેથી ઉપયોગ કરીને, જેના માટે બાંદીપોરા સુધી 24 કિલોમીટર લાંબી સુરંગ બનાવવામાં આવી છે, તેમાંથી વુલર તળાવમાં છોડી દેવામાં આવે છે. 

કિશનગંગા નદીને પાકિસ્તાનમાં નીલમ નદી કહે છે

અહીંથી તે પરત ઝેલમના પાણી સાથે પાકિસ્તાન જતું રહે છે. પાકિસ્તાનનો તર્ક છે કે આ પ્રોજેક્ટથી બન્ને શરતોનું ઉલ્લંઘન થાય છે. 

તેનાથી નીલમનું...\nદસ્તાવેજની સમાન ભાષામાં સારાંશ:
પાકિસ્તાન બન્યું તે સમયે જમીનના ભાગલા પડ્યા હતા પણ પાણીના નહીં. ભારત પાકિસ્તાન વચ્ચે નદીના પાણીના વપરાશ મુદ્દે તકરાર વર્ષ 1960 સુધી ચાલી હતી.