સામગ્રી: દક્ષિણ આફ્રિકાથી ગાંધીજી પાછા આવ્યા ત્યારે તે ખાસ્સા 46 વર્ષના હતા. છતાં, જાહેર જીવનમાં તેમની પરિસ્થિતિ વિશિષ્ટ હતી. 

એક તરફ, તેમની પાસે દક્ષિણ આફ્રિકામાં વસતા ભારતના વિવિધ પ્રાંતના લોકોની નેતાગીરીનો અને સત્યાગ્રહ જેવી ચળવળનો વિશિષ્ટ અનુભવ હતો. 

તેના કારણે મળેલી નામના પણ ખરી. બીજી તરફ ભારતની વાસ્તવિકતાથી તે અજાણ હતા. 

પોતે આ જગતને કંઈક આપવાનું છે, એ બાબતમાં તેમનો આત્મવિશ્વાસ ભારે હતો. સાથે, દેશના લોકો અને દેશના પ્રશ્નોથી તે કેટલા દૂર છે એનો પણ તેમને બરાબર અહેસાસ હતો. 

1919માં તેમણે 'નવજીવન' સાપ્તાહિક સંભાળ્યું, તેના પહેલા જ અંકમાં લખ્યું હતું, 'મારું ભાષાજ્ઞાન (અહીંના લેખકોની સરખામણીમાં) ઘણું ઓછું છે. 20 વર્ષ સુધી બહાર રહેલા મને હિંદુસ્તાનના પ્રશ્નોની ઓછી જ માહિતી હોય. 

આ વિવેકની ભાષા નથી, પણ મારી દશાનો તાદૃશ ચિતાર છે.' (નવજીવન 7 સપ્ટેમ્બર, 1919 પૃ.3, 'અમારો ઉદ્દેશ') 

આ જ લેખમાં આગળ તેમણે લખ્યું હતું કે તેમણે જીવનમાં ગોઠવેલા ને અમલમાં મૂકેલા કેટલાક સિદ્ધાંતોથી તેમને સુખ મળ્યું છે અને 'એ સિદ્ધાંતો હિંદને આપી મારા સુખનો અનુભવ હિંદને કરાવવાની મને ભારે અભિલાષા છે.'

ગુજરાતની-મુંબઈ પ્રાંતની સ્થિતિ

અંગ્રેજી રાજના મુંબઈ પ્રાંતમાં અત્યારના ગુજરાતનો સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ સિવાયનો ભાગ આવી જતો હતો. એવી જ રીતે, અત્યારનું મહારાષ્ટ્ર પણ મુંબઈ પ્રાંતમાંથી અલગ પડ્યું ન હતું.

અમદાવાદ-વડોદરા-સુરતની સાથે મુંબઈ-પૂના પણ પ્રાંતનાં મહત્ત્વનાં કેન્દ્રો હતાં. 

વર્ષ 1885માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની સ્થાપના થઈ, તેના એક વર્ષ પહેલાં રાજકીય પ્રશ્નોની ચર્ચા માટે અમદાવાદમાં 'ગુજરાત સભા' સ્થપાઈ હતી. 

મુંબઈમાં ફિરોજશાહ મહેતા, બદરુદ્દીન તૈયબજી જેવા અગ્રણીઓએ 'પ્રૅસિડેન્સી ઍસોસિયેશન' સ્થાપ્યું હતું. (અર્વાચીન ગુજરાતીનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ, ડૉ. શિવપ્રસાદ રાજગોર, પૃ.141)  1902માં રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસનું અધિવેશન અમદાવાદમાં ભરાયું હતું. 

તેના અધ્યક્ષપદે સુરેન્દ્રનાથ બૅનરજી અને સ્વાગતપ્રમુખ તરીકે અંબાલાલ સાકરલાલ દેસાઈ હતા.

એ સમયે મુંબઈ પ્રાંતની રાજકીય પ્રવૃત્તિમાં ગુજરાતીભાષી પારસીઓ મહત્ત્વનું સ્થાન ધરાવતા હતા. 

'મુંબઈના બેતાજ બાદશાહ' ફિરોજશાહ મહેતા ઉપરાંત 'હિંદના દાદા' તરીકે ઓળખાયેલા દાદાભાઈ નવરોજી અને દિનશા વાચ્છા તેમાં મુખ્ય હતા. 

મરાઠી નેતાઓમાં ગાંધીજીથી તેર વર્ષ મોટા 'લોકમાન્ય' બાળગંગાધર ટિળક અને ગાંધીજીથી ત્રણ વર્ષ મોટા...\nઅગાઉની સામગ્રીનો સારાંશ નીચે મુજબ કરી શકાય છે:
ગાંધીજીના આવતા પહેલાં ગુજરાત ઊંઘતું હતું? ગુજરાતનું રાજકારણ ઠંડુ હતું? ગાંધીજીની નેતાગીરી માટે મોકળું મેદાન હતું? તે આવ્યા અને સીધા ટોચે પહોંચી ગયા?