કોઈ વિચારતું હોય કે આપઘાત ભાગ્યે જ થતો હોય છે, તો એ વાત સાચી નથી તે પણ એક કરુણતા છે.

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના આત્મહત્યા અંગેના છેલ્લા આંકડા 2016ના છે. તે વર્ષે દુનિયાભરમાં અંદાજે 7,93,000 લોકોએ આત્મહત્યા કરી હતી. તેમાં મોટું પ્રમાણ પુરુષોનું હતું.

યૂકેમાં 1981 પછીનો પુરુષોની આત્મહત્યાનો દર સૌથી નીચે આવ્યો છે - દર એક લાખની વસતિએ 15.5 પુરુષો આત્મહત્યા કરે છે.

આમ છતાં 45થી નાની ઉંમરના પુરુષોમાં આત્મહત્યાથી સૌથી વધુ મોત થાય છે.

અહીં પણ સ્ત્રી-પુરુષોનો ભેદ સ્પષ્ટ દેખાઈ આવે છે. યુકેમાં મહિલા આત્મહત્યાનું પ્રમાણ પુરુષોની સરખામણીએ ત્રીજા ભાગનું છે - એક લાખની વસતિએ 4.9 સ્ત્રીઓ આત્મહત્યા કરે છે.

ઘણા બધા દેશોમાં આવી જ સ્થિતિ છે. સ્ત્રીઓની સરખામણીએ પુરુષોની આત્મહત્યાની શક્યતા ઑસ્ટ્રેલિયામાં ત્રણ ગણી, અમેરિકામાં 3.5 ગણી અને રશિયા તથા આર્જેન્ટિનામાં 4 ગણી હોય છે.

WHOના આંકડા દર્શાવે છે કે 40% જેટલા દેશોમાં પુરુષોની આત્મહત્યાનું પ્રમાણ એક લાખની વસતિ સામે 15થી વધારેનું છે. માત્ર 1.5% દેશોમાં જ પુરુષો કરતાં સ્ત્રીઓ વધારે આપઘાત કરે છે. આ ટ્રૅન્ડ બહુ જૂનો છે. 

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

આ અસમાનતા શા મા... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
ટે?

મનોવૈજ્ઞાનિક જિલ હાર્કેવી ફ્રાઇડમૅન કહે છે, "આપણે નોંધ કરતા થયા ત્યારથી આવો જ ભેદ દેખાતો રહ્યો છે."

જિલ હાર્કેવી ફ્રાઇડમૅન આપઘાતના કારણે મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા પરિવારોને સહાય કરવાનું કામ કરતી સંસ્થા અમેરિકન ફાઉન્ડેશન ફૉર સ્યુસાઇડ પ્રિવેન્શનના સંશોધન વિભાગના વાઇસ પ્રેસિડન્ટ તરીકે કામ કરે છે.

આપઘાત એ બહુ ભાવનાત્મક અને સંકુલ વિષય છે. તેની સાથે બહુ બધા પરિબળો સંકળાયેલા હોય છે.

બીજું આત્મહત્યા થઈ ગયાં પછી તેનું અસલી કારણ શું હતું તે પૂર્ણપણે જાણવાનો કોઈ રસ્તો આપણી પાસે રહેતો નથી.

અવસાદ વધારે, આત્મહત્યા ઓછી

આમ છતાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય વિશે જાગૃતિ વધી, તે પછી હવે આપઘાત પ્રેરનારાં સંભવિત પરિબળો વિશે જનતા વધારે જાણતી થઈ છે.

જોકે, આ બાબતમાં સ્ત્રી અને પુરુષો વચ્ચે ફરક કેમ છે તે સવાલ યથાવત છે. સવાલ વધારે અગત્યનો એટલા માટે બને છે કે સ્ત્રીઓમાં ડિપ્રેશનનું નિદાન વધારે જોવા મળે છે.

આપઘાત માટેનો પ્રયાસ પણ પુરુષો કરતાં સ્ત્રીઓમાં વધારે જોવા મળે છે. દાખલા તરીકે અમેરિકામાં પુરુષો કરતાં 1.2 ગણી સ્ત્રીઓ આત્મહત્યા માટે પ્રયાસો કરે છે.

જોકે, પુરુષો આત્મહત્યાની રીત પસંદ કરે છે તે વધારે ઘાતક હોય છે. તેના કારણે કોઈ બચાવવા આવે તે પહેલાં તેમનું મૃત્યુ થઈ જાય છે.

આત્મહત્યાના સાધનો ઉપલબ્ધ હોય તેની પણ અસર થાય છે. દાખલા તરીકે અમેરિકામાં ગન ધરાવનારી વ્યક્તિમાં 10માંથી 6 પુરુષો હોય છે.

આત્મહત્યાના મોટભાગના કિસ્સામાં ગનનો જ ઉપયોગ થયો હોય છે.

પુરુષો આવા ઘાતક રસ્તા પસંદ કરે તેનું કારણ એ પણ ખરું કે તે જીવ આપી દેવા માટે બહુ મક્કમ થઈ જતો હોય છે.

સ્વંયને ઈજા પહોંચાડીને હૉસ્પિટલમાં દાખલ થયેલા 4,000થી વધુ દર્દીઓનો અભ્યાસ કરાયો, તેમાં જણાયું હતું કે આત્મહત્યા માટેની મક્કમતા સ્ત્રીઓ કરતાં પુરુષોમાં વધારે જોવા મળતી હતી.

પુરુષો શા માટે મૂંઝાય છે - અને તેનો ઉકેલ શું?

જોખમી પરિબળો

એક મહત્ત્વનું પરિબળ છે સંવાદ. સ્ત્રીઓ પોતાની હૈયાવરાળ કાઢતી હોય છે, જ્યારે પુરુષો મનોમન મૂંઝાતા હોય છે.

પેઢીઓથી સમાજે પુરુષોને 'મજબૂત' થવા અને પોતે મુશ્કેલીમાં છે એવી વાતો ન કરવા પ્રેર્યા છે.

બાળપણથી જ આ વાત શરૂ થઈ જતી હોય છે. બાળસહાય અને આપઘાત નિવારણ માટે કામ કરતી ઑસ્ટ્રેલિયાની સ્વંયસેવી સંસ્થા લાઇફલાઇનના ભૂતપૂર્વ ઍક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર કૉલમૅન ઑ'ડ્રિસ્કોલ કહે છે, "આપણે છોકરાને કહેતા હોઈએ છીએ કે 'છોકરા કદી રડે નહીં'. આપણે નાનપણથી જ છોકરાને લાગણીને વ્યક્ત ન કરવાનું...