...તિકો ઝડપથી લોકોના આદરને બદલે લોકોની ટીકા, શંકા અને રોષનું કારણ પણ બનતા રહ્યા. 

ગાંધીજીના-ગાંધીવાદના નામે ખોટી રીતે ચડેલી સૌથી મોટી લાક્ષણિકતા એટલે સોગીયાપણું- મુક્ત હાસ્યનો અભાવ. 

દુન્યવી આનંદોને લગતી કેટલીક બાબતોમાં ગાંધીજીના આકરા અભિપ્રાયોને કારણે તેમના બીજા પ્રકારના અનુયાયીઓએ એવું ઠોકી બેસાડ્યું કે ગાંધીવાદીએ તો ચોવીસે કલાક ગંભીર મોં રાખીને જ ફરવું જોઈએ. 

તેનાથી ગાંધીવાદીઓ, ગાંધીવાદ અને સરવાળે ગાંધી વિશે ખોટી છાપ ઊભી થઈ. બાકી, આઝાદીની લડાઈમાં ભાગ લેનારા બધા નેતાઓમાં ગાંધીજીની હાસ્યવૃત્તિ ક... બાકીનો લેખ લખો:
ાબતમાં મારી પાસેથી ફતવા મેળવવા એ ભૂલ છે ને ભયંકર છે, એ તદ્દન માનું છું. જે ઢબથી મને પૂછ્યું હોય તે ઢબથી જવાબ નીકળે, તેમ જવાબ દેતાં મારી ભૂલ પણ થાય. સિદ્ધાંતોમાંથી ઉપસિદ્ધાંતો સહુએ ઘટાવી લેવા જોઈએ.' (તા. 13-8-1984, બાપુની પ્રસાદી, પૃ.74)

બંધન અને છૂટછાટ

ગાંધીજીની સામાન્ય અને ખોટી છાપ સિદ્ધાંતજડ નેતા તરીકેની છે. ઘણી બાબતોમાં ગાંધીજી સિદ્ધાંતોના ચુસ્ત આગ્રહી હતા, લીધેલી વાત મૂકતા ન હતા, તેમના ઘણા આગ્રહો આપણી દૃષ્ટિએ સમજાય એવા ન હતા.

તેની સાથોસાથ તેમનામાં એટલી સ્થિતિસ્થાપકતા હતી કે આકરામાં આકરા આગ્રહો તે જરૂર લાગ્યે છોડી શકતા. 

એ જરૂર પોતાની નહીં, બીજાની રહેતી. જેમ કે તે દર સોમવારે (રવિવારની સાંજથી સોમવારની સાંજ સુધી) મૌન રાખતા. 

પરંતુ અતિશય શારીરિક પીડા થાય કે બીજા કોઈના દુઃખને દૂર કરવા માટે જરૂરી લાગે ત્યારે મૌન તોડવાની છૂટ તેમણે રાખી હતી. 

આશ્રમના કેન્દ્રસ્થાને રહેલા તેમના જૂના સાથી-ભત્રીજા મગનલાલ ગાંધીનું અવસાન થયું ત્યારે તેમના પરિવારને સાંત્વના આપવા માટે ગાંધીજીએ મૌન છોડ્યું હતું. 

એવી જ રીતે, એક વાર મહાદેવ દેસાઈ ગંભીર રીતે બિમાર પડ્યા ત્યારે તેમને સાંત્વના આપવા માટે તેમણે મૌનમાં અપવાદ કર્યો હતો. 

કાકા કાલેલકરે નોંધ્યું છે કે શરૂઆતમાં ગાંધીજીએ રોજ પાંચ કુદરતી વસ્તુઓ ખાવાનું જ વ્રત લીધેલું. 'થોડા વખત પછી તેમને સમજાયું કે દક્ષિણ આફ્રિકાની જેમ ભારતમાં ફળ સહેલાઈથી મળતાં નથી. 

એટલે તેમણે શેકેલી મગફળી શરૂ કરી. તે જ્યાં જાય ત્યાં સાથે લઈ જાય. નાળિયેર મળે તો તેનું દૂધ પણ લેતા. 

ઘણો વિચાર કર્યા પછી તેમને લાગ્યું કે ભારતમાં અનાજ લીધા વિના નહીં ચાલે. ત્યારથી ભાત રોટલી કે ખીચડી ખાવા લાગ્યા. મીઠું પણ શરૂ કર્યું.' (બાપુની ઝાંખી, કાકા કાલેલકર, પૃ. 24)

લખેલા કાગળનો પાછળનો ભાગ વાપરનારા ગાંધીજી વખત આવ્યે રૂપિયા ખર્ચી પણ જાણતા હતા. 

એક વાર તે પહાડી વિસ્તારમાં મુસાફરીમાં હતા ને પહાડ ધસી પડતાં આગળનો કાર્યક્રમ ખોરવાતો હતો. 

એટલે લોકોને આપેલો સમય પાળવા માટે ગાંધીજીએ સ્પેશ્યલ ટ્રેન કરવાનું સૂચન સ્વીકારી  લીધું અને રૂ. 1140 ભાડું ચૂકવ્યું. 

તેમની દલીલ હતી કે 'વાઇસરૉયને આપેલો સમય હું જેટલી સખ્તાઈથી પાળું છું તેટલી જ સખતાઈથી આપણા લોકોને આપેલો સમય પણ પાળવો જોઈએ.' (બાપુની ઝાંખી, પૃ. 104)

વિશ્લેષણ 

ગાંધીજીનાં મૂલ્યો પ્રમાણે જીવવાનો પ્રયાસ કરનારા ખાદી પહેરે કે કાંતે તે સમજી શકાય, પણ કેવળ ખાદી કે કાંતણના જોરે ગાંધીવાદી...