આકર્ષક પણ ગેરમાર્ગે દોરનારું સૂત્ર 'એક રાષ્ટ્ર, એક ચૂંટણી' આજકાલ લોકપ્રિય બની રહ્યું છે.

હકીકતમાં આજે પણ દેશમાં એક જ ચૂંટણી, લોકસભાની એક જ ચૂંટણી થાય છે, એટલે આ સૂત્ર ગેરમાર્ગે દોરનારું છે. છ દાયકા કરતાં વધુ સમય પહેલાં દેશે ચૂંટણી આધારિત લોકતંત્રની દિશામાં કદમ માંડ્યા હતાં.

આમ છતાં એક વર્ગ ચૂંટણી પ્રક્રિયા સામે શંકા વ્યક્ત કરતો રહ્યો છે. એક યા બીજા બહાને આ વર્ગ ચૂંટણી સામે ફરિયાદો કર્યા કરે છે અને આ વખતે આ સૂત્રને કારણે તે વર્ગને ફરી તક મળી ગઈ છે. 

નરેન્દ્ર મોદીએ 2014માં એવી દરખાસ્ત મૂકી હતી કે બધી જ ચૂંટણીઓ એક સાથે થઈ જવી જોઈએ. 

તે પછીથી રાબેતા મુજબ ચૂંટણી પ્રક્રિયા સામેની ફરિયાદો વ્યક્ત થતી રહી છે - કે ચૂંટણીઓ બહુ મોંઘી છે, તેના કારણે સરકારના નીતિ-નિર્ધારણ કાર્યમાં અવરોધ આવે છે.

આ દરખાસ્ત લોકસભા અને રાજ્યોની વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ એકસાથે યોજવાની છે. 

કેટલાક મુખ્ય પ્રધાનો વળી પોતાનું એવું ડહાપણ ડહોળી રહ્યા છે કે સાથેસાથે પંચાયતોની ચૂંટણી પણ કરી નાખવી જોઈએ. 

દેશને આઝાદી મળી તે પછી કેન્દ્રમાં તથા રાજ્યોમાં ધારાગૃહોની રચના કરવા માટે પુખ્તવયે સાર્વત્રિક મતાધિકારના આધારે ચૂંટણીઓ કરાવવી ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
જરૂરી હતી.

તેથી 1951-52 દરમિયાન પ્રથમ લોકસભા ચૂંટણી યોજાઈ હતી. તેની સાથે રાજ્યોની વિધાનસભાઓની ચૂંટણીઓ પણ યોજાઈ હતી. 

આપણા બંધારણ પ્રમાણે કોઈ પણ ગૃહની મુદત પાંચ વર્ષની હોય છે. જોકે, રાજ્યોના મુખ્ય પ્રધાનો અથવા કેન્દ્રમાં વડા પ્રધાન ગૃહને વિખેરી નાખવાની ભલામણ કરી શકે છે.

મુદત પૂર્ણ થયા પહેલાં અવિશ્વાસનો ઠરાવ પસાર થાય અને બીજી કોઈ સરકારની રચના ના થઈ શકે ત્યારે પણ ગૃહને વિખેરી નાખવામાં આવે છે અને નવેસરથી ચૂંટણી યોજવામાં આવે છે. 

એકસાથે ચૂંટણીનો આગ્રહ શા માટે?

1952 પછી ધારાગૃહો ભંગ થવાની ઘટનાઓ ભાગ્યે જ બની હતી. તેથી 1967માં ચોથી વાર લોકસભા ચૂંટણી યોજાઈ ત્યારે સાથેસાથે રાજ્યોમાં પણ ચૂંટણીઓ યોજાઈ હતી.  

જોકે, કેન્દ્રની અને રાજ્યોની ચૂંટણીઓ એક સાથે કરવી તેવી કોઈ બંધારણીય જોગવાઈ નથી. એ માત્ર યોગાનુયોગ રહ્યો કે 1967 સુધી ચૂંટણીઓ સાથેસાથે થતી રહી.

1967માં લોકસભામાં કૉંગ્રેસને ચોથી વાર બહુમતી મળી હતી, પરંતુ ઘણાં રાજ્યોમાં તેની હાર થઈ હતી. 

જોકે, આ રાજ્યોમાં કૉંગ્રેસનો કોઈ એક મજબૂત હરીફ પક્ષ નહોતો, તેના કારણે કોઈ એક પક્ષને સરકાર રચવા જેટલી બહુમતી મળી હોય તેવું બન્યું નહોતું. 

જેથી જોડાણનું રાજકારણ શરૂ થયું અને રાજ્ય સરકારો અસ્થિર બનવા લાગી. 

કેટલાંક રાજ્યોમાં ગૃહની મુદત પૂરી થાય તે પહેલાં જ ફરીથી ચૂંટણી કરવી પડી. જેના લીધે એક સાથે ચૂંટણીઓ થતી હતી તે ક્રમ તૂટ્યો.

એટલું જ નહીં, ઇન્દિરા ગાંધીએ 1972માં યોજાનારી લોકસભાની ચૂંટણીને એક વર્ષ વહેલી જાહેર કરી દીધી, તેના કારણે પણ ક્રમ વિખેરાઈ ગયો. 

તેમાં વધુ એકવાર વિઘ્ન આવ્યું, કેમ કે કટોકટી લાદવામાં આવી અને લોકતાંત્રિક પ્રણાલીઓ તોડવામાં આવી. 

તે પછીની લોકસભાની ચૂંટણી 1977માં યોજાઈ પણ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોની ચૂંટણી વચ્ચે ગાળો વધ્યો.

1990ના દાયકામાં એકથી વધુ વાર લોકસભાને પણ મુદત પહેલાં વિખેરી નાખવી પડી અને મધ્ય સત્ર ચૂંટણીઓ આવી પડી. કેટલાંક રાજ્યોમાં પણ મધ્ય સત્ર ચૂંટણીઓ કરવી પડી હતી. 

છેલ્લા કેટલાક વખતથી એવું થઈ રહ્યું છે કે માત્ર આંધ્ર પ્રદેશ, અરૂણાચલ પ્રદેશ અને ઓડિશાની ચૂંટણી જ લોકસભાની ચૂંટણી સાથે થઈ રહી છે. હવે દર વર્ષે ત્રણ કે ચાર રાજ્યોની ચૂંટણીઓ આવ્યા જ કરે છે. 

'એક રાષ્ટ્ર, એક ચૂંટણી'ના તરફદારોની બે મુખ્ય માગણી છે - એક, મધ્ય સત્ર ચૂંટણી કરવાની વાત એક જાતનો બોજ છે, તેથી દર પાંચ વર્ષે જ ચૂંટણી થવી જોઈએ. બીજું, લોકસભા અને વિધાનસભાઓની ચૂંટણીઓ એક સાથે જ થવી...