બનાસકાંઠા બટાકાની ખેતીને લઈને છેલ્લા કેટલાક સમયથી જાણીતું બન્યું છે.

અહીં અનેક ખેડૂતો મોટી-મોટી કંપનીઓ સાથે કરાર કરી બટાકાની ખેતી કરી રહ્યા છે.

આજકાલ ત્રણ નવા કૃષિકાયદા ખેડૂતોના આંદોલનને કારણે દેશમાં ચર્ચાનો સૌથી મોટો વિષય છે. આમાંથી કૃષિકાયદામાં કૉન્ટ્રેક્ટ ખેતીને લઈને જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.  

ગુજરાતમાં કૉન્ટ્રેક્ટ ખેતીની વાત આવે તો બનાસકાંઠા, ડીસા, અરવલ્લી, પાટણ અને સાબરકાંઠાનો ઉલ્લેખ થાય છે.

બટાકાની ખેતી કરતા ફૂલચંદ કચ્છાવા એ ખેડૂતોમાં સામેલ છે જેમના પર અમેરિકન મલ્ટીનેશનલ કંપની પૅપ્સિકોએ 2019માં કેસ કર્યો હતો. 

એ કેસની વાત કરીએ એ પહેલાં કૉન્ટ્રેક્ટ ફાર્મિંગના ફૂલચંદ કચ્છાવાના અનુભવની વાત કરીએ.

તેઓ કહે છે કે 250 એકર જમીન પર તેઓ વર્ષોથી કૉન્ટ્રેક્ટ પર ખેતી કરે છે. 

પોતાના ખેતરમાં તેઓ બટાકા વાવે છે અને જે કંપનીઓ સાથે તેમનો કરાર હોય તે કંપનીઓને પૂર્વનિર્ધારિત ભાવ પર બટાકા વેચી દે છે.

તેમણે બીબીસી ગુજરાતીને જણાવ્યું કે હાલ તેમણે 'બાલાજી' અને 'હાઇફન' જેવી કંપનીઓ સાથે કરાર કરેલા છે. 

ફૂલચંદ કચ્છાવા મુજબ 2007-08માં કૉન્ટ્રેક્ટ ખેતીએ જોર પકડ્યું ત્યારથી તેઓ પોતાની જમીન પર કંપનીઓને ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
વેચવા માટે બટાકાનું વાવેતર કરી રહ્યા છે અને હવે તેમના વિસ્તારમાં 2500-3000 ખેડૂતો વિવિધ કંપનીઓ સાથે બટાકાની કૉન્ટ્રેક્ટ ખેતી કરે છે. 

હવે નવા કૃષિકાયદા તરફ તેઓ આશા ભરી નજરે જોઈ રહ્યા છે.

તેમનું કહેવું છે કે કૉન્ટ્રેક્ટ ખેતી આમ તો ખેડૂતો માટે લાભદાયક છે, કંપનીઓ સારી કિંમત પણ આપે છે, ખેડૂતને એક સુરક્ષા મળે છે અને મંદી નથી નડતી. 

'આ કંપનીઓની માગ જ એટલી મોટી છે કે જો તે ખેડૂતો સાથે છેતરપિંડી કરે તો તેમને કાચો માલ ક્યાંથી મળે?' 

કૉન્ટ્રેક્ટ ફાર્મિંગ શું છે?

2003માં અટલ બિહારી વાજપેયીની સરકારે કૉન્ટ્રેક્ટ ખેતીના વિવાદિત મુદ્દાને આગળ લઈ જવા માટે એક કેન્દ્રીય કાયદો લાવવાની જગ્યાએ, મૉડલ એગ્રિકલ્ચરલ પ્રૉડ્યૂસ માર્કેટિંગ (રૅગ્યુલેશન) ઍક્ટને રાજ્યો સામે મૂક્યો હતો.  

મૉડલ-ઍક્ટ 2003ના સુધારાના પગલે ગુજરાતમાં ખેડૂતોનાં કૃષિઉત્પાદનો સીધા ઉદ્યોગો ખરીદી શકે તે માટે રાજ્ય સરકારે 2005માં કૉન્ટ્રેક્ટ ફાર્મિગ સ્કીમ અપનાવી લીધી હતી.

ગુજરાત સરકારનો દાવો છે કે કૉન્ટ્રેક્ટ ફાર્મિંગ અપનાવીને બે લક્ષ્ય સાધવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં ખેડૂતોને કૃષિ ટેકનૉલૉજી, ગુણવત્તા અને ખેતપેદાશની માત્રામાં વધારા ઉપરાંત કિંમતોને લઈને સુરક્ષા તથા અન્ય પ્રકારના પાક લેવાનો લાભ મળે છે. 

બીજું લક્ષ્ય કંપનીઓને બજારમાં માગના આધારે અલગઅલગ પ્રકારની ખેતપેદાશો ઉપલબ્ધ કરાવવાનું છે.

કૉન્ટ્રેક્ટ ખેતી એક રીતે ખેડૂતો અને ખરીદદાર વચ્ચે લેખિત કરાર હોય છે જેમાં ખેતપેદાશની કિંમત, ગુણવત્તા, ગ્રૅડ અને વિવિધતા અંગેની વાવેતર અને વેચાણની શરતો નક્કી કરેલી હોય છે.

ગુજરાત સરકાર પ્રમાણે ગુજરાતમાં કૉન્ટ્રેક્ટ ખેતીમાં ત્રણ પ્રકારના કરાર કરવામાં આવે છે. એપીએમસીએ સુવિધા આપવાનું કામ કરવાનું હોય છે જેમાં તેની ભૂમિકા ખેડૂતોને કૉન્ટ્રેક્ટ ખેતી વિશે અને કરાર અંગે સમજાવવાની હોય છે.

કરારનો સમય મોસમ પર આધારિત હોય છે જે એક વર્ષથી પાંચ વર્ષ સુધીનો હોય છે. લાંબા-ગાળાના પાકમાં ખેડૂતો અને ખરીદદાર કંપનીઓની સમજણ પર કરારનો સમય વધારે લાંબો હોઈ શકે છે.

ગુજરાત સરકાર મુજબ ખેડૂતોને સ્પૉન્સર તરફથી ટેકનિકલ સહાય મળી શકે છે તથા બિયારણ, ખાતર અને કાપણીલણણીની તકનીક મળી શકે છે.

કોઈ વિવાદથી બચવા માટે કરારમાં પાકનો પ્રકાર, માત્રા, પાકવીમો, અને ચુકવણીની શરતોનો ઉલ્લેખ હોય છે.

વિવાદના ઉકેલ માટે ગુજરાત સ્ટેટ ઍગ્રિકલ્ચર માર્કેટિંગ બોર્ડના મૅનેજિંગ ડિરેક્ટર આર્બિટ્રેટર તરીકે સમાધાનમાં ભૂમિકા...