અહીં વડા પ્રધાને ખેડૂતોનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે 'ચૌરીચૌરા સંગ્રામમાં ખેડૂતોની ખૂબ જ મોટી ભૂમિકા રહેલી હતી.'

આ ઘટના બાદ ગાંધીજીએ અસહકારની લડતને આટોપી લીધી હતી. 

અસહકારની જામેલી લડતને અધવચ્ચે આટોપી લેવાનો ગાંધીજીનો નિર્ણય યોગ્ય હતો? ગાંધીજીએ ચૌરીચૌરાની હિંસાથી લાગેલા આઘાતનો તે ઉતાવળિયો પ્રત્યાઘાત હતો? હાથવેંતમાં આવેલું સ્વરાજ આ નિર્ણયથી દૂર ચાલ્યું ગયું? દેશના બીજા ઘણા નેતાઓને શા માટે ગાંધીજીનો એ નિર્ણય ન ગમ્યો? 

અસહકારની અનોખી લડત

1919માં પંજાબમાં જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડ અને લશ્કરી કાયદા અંતર્ગત ઘણા અત્યાચાર થયા હતા.

કૉંગ્રેસની માગણી છતાં અંગ્રેજ સરકારે જવાબદાર અધિકારીઓ સામે યોગ્ય પગલાં લીધાં નહીં.

ઉપરાંત ભારતીય મુસ્લિમો માટે ખિલાફતનો પ્રશ્ન પણ સળગતો હતો.

તેના વિરોધમાં ગાંધીજીએ વ્યક્તિગત અસહકાર શરૂ કર્યો અને સપ્ટેમ્બર, 1920ના કલકત્તા અધિવેશનમાં કૉંગ્રેસે અસહકારનો કાર્યક્રમ અપનાવ્યો.

લડત સરખી રીતે ચાલે તો એક વરસમાં સ્વરાજ મળે એવી તીવ્ર અપેક્ષા ગાંધીજીએ વ્યક્ત કરી. શાળા-કૉલેજો અને ચૂંટણીઓનો પણ બહિષ્કાર શરૂ થયો.  

અભૂતપૂર્વ એવી અહિંસક લડતમાં, અત્યાર લગી અંગ્રેજ સરકારથી ડરતા હજારો લોકો જેલમાં ગયા. આખા દેશના માહોલમાં જાણે વીજળીનો સંચાર થયો. 

અસહકારની લડતના ભાગરૂપે બારડોલીમાં કરવેરા નહીં ભરવાની લડત ચાલુ થવાની હતી, પરંતુ 4 ફેબ્રુઆરી, 1922ના રોજ સમાચાર આવ્યા કે સંયુક્ત પ્રાંતના (હાલના ઉત્તર પ્રદેશના) ગોરખપુર જિલ્લાના ચૌરીચૌરા ગામે હિંસાની ઘટના બની. 

ખેડૂતોના ઉશ્કેરાયેલા ટોળાએ પોલીસચોકી સળગાવી દીધી અને હેરાનગતિ કરનાર પોલીસોની હત્યા કરી નાખી. 

ગાંધીજીની આરંભિક પ્રતિક્રિયા

ચૌરીચૌરાના ખબર આવ્યા, એ સાથે જ ગાંધીજીએ લડતમોકૂફી જાહેર કરી ન હતી. 

આ બનાવ પછી પ્રગટ થયેલા 'નવજીવન'ના અંકમાં ગાંધીજીએ 'ગોરખપુરનો ગુન્હો' એવા મથાળા હેઠળ નોંધ લખી હતી.

ત્યારે બનાવની પૂરી વિગતો પણ આવી ન હતી. છતાં ગાંધીજીએ લખ્યું હતું, 'મારે સારુ ને પ્રત્યેક સમજુ અસહકારીને સારુ આ નીચું જોવડાવનારનો બનાવ બન્યો છે. બીજા ખબરો પણ એવા છે કે શાંતિને વિશે તે આપણને શંકિત કરે છે.' (નવજીવન, 12 ફેબ્રુઆરી, 1922, પૃ.188) 

આમ, પહેલી પ્રતિક્રિયામાં પણ ગાંધીજીએ એવો ઈશારો મૂક્યો છે કે સવાલ ફક્ત ગોરખપુરના બનાવનો નથી. બીજા સમાચારોનો પણ મુદ્દો છે. 

નોંધના અંતે તેમણે લખ્યું હતું, 'આ સંગ્રામ નવા પ્રકારનો છે...આ લડત વેર વધારવાની નથી, પણ વેર મટાડવાની... \n\nમને ઉપરના લેખ માટે સારું શીર્ષક આપો.
શું ચૌરીચૌરા હિંસાને લીધે ગાંધીજીએ અસહકારની લડત મોકૂફ રાખી હતી?