...મૃતા હજુ લાહોરમાં હતાં ત્યારથી જ બેયની ગાઢ દોસ્તી હતી. 

અમૃતા પોતાની સૌથી અંગત વાતો સજ્જાદ સાથે શેર કરતાં. ભાગલા થયા ત્યારે અમૃતાને મળવા સજ્જાદે ઘણી જદ્દોજહદ કરેલી, રમખાણોમાં જીવ જોખમમાં મૂકીને અમૃતા સુધી પહોંચવાનો પ્રયત્ન કરેલો.

પછી અમૃતા તો દિલ્હી આવી ગયાં અને સજ્જાદ ત્યાં જ લાહોરમાં રહ્યા, પરંતુ સજ્જાદના મૃત્યુ લગી બન્નેનો સંબંધ પત્રો દ્વારા લીલોછમ્મ રહેલો. અમૃતા પ્રીતમની બે કથાઓ 'નેબરિંગ બ્યૂટી' અને 'સેવન યર્સ'માં સજ્જાદ-આધારિત પાત્રોનું ચિત્રણ હતું. 

અમૃતા-સજ્જાદના સંબંધ વિશે અમૃતાના મજબ... બાકીનો લેખ લખો:
અનુભવેલો ધગધગતો પ્રેમ એ બન્નેના હૃદયમાં સપાટી નીચે સતત જીવતો રહ્યો.

તે એટલી હદે કે 1960ની આસપાસ સાહિરને સુધા મલ્હોત્રા પ્રત્યે આકર્ષણ જાગ્યું હોવા વિશેની ગોસિપ વાંચીને અમૃતા પ્રીતમ ભાંગી પડેલાં. તેમનામાં તીવ્ર રોષ જાગ્યો. હૃદયમાં રચાયેલો એક ભવ્યાતિભવ્ય રોમેન્ટિક મહેલ સાહિરની કથિત બેવફાઈને લીધે અમૃતાને તૂટતો દેખાયો.

એનાથી એ એટલાં હચમચી ઊઠ્યાં કે ગંભીર હતાશામાં સરી પડ્યાં, એમણે મનોચિકિત્સકની મદદ લેવી પડી. જીવનના એ ઝંઝાવાતી તબક્કા દરમિયાન અમૃતાએ સૌથી કરુણ-કાળી-કડવી કવિતાઓ કંડારી.

ખેર, અમૃતા-સાહિરની નિકટતા અતિ તીવ્ર હતી અને અતિ ચર્ચિત પણ હતી. તે એટલી હદે કે પ્રીતમસિંહને પરણેલાં અમૃતાએ લગ્નજીવન દરમિયાન દીકરા નવરાજને જન્મ આપ્યો ત્યારે અફવા એવી ફેલાઈ કે અસલમાં નવરાજના પિતા સાહિર છે. 

ખૂદ દીકરાએ મોટા થયા પછી અમૃતાને પૂછેલું કે "શું હું સાહિરઅંકલનો દીકરો છું?" 1960માં અમૃતા મંબઈ આવ્યાં ત્યારે લેખક રાજીન્દર સિંઘ બેદીએ અમૃતાને નવરાજના અસલી પિતા વિશે મોંઢામોંઢ પૂછી નાખેલું. જેનામાં સહેજ પણ સજ્જનતા બચી હોય એવો પુરુષ કોઈ નારીને આવો (તારા દીકરાનો બાપ કોણ છે એવો) સવાલ ન પૂછી શકે, જ્યારે બેદીજી તો નખશીખ સજ્જન હતા, છતાં એ અમૃતાને આ સવાલ પૂછવાની હદે જઈ શક્યા એનું કારણ ખૂદ અમૃતા પોતે પણ હતાં. 

અમૃતાએ એવું સાંભળેલું કે બાળક પેટમાં હોય ત્યારે માતાના હૃદયમાં જેની છબિ હોય, માતા જેના વિશે ખૂબ વિચારે એ પુરુષ જેવો દીકરો જન્મે. એટલે અમૃતાએ સગર્ભાવસ્થા દરમિયાન (પેટમાં પતિ પ્રીતમસિંઘ ક્વાત્રાનું બાળક હોવા છતાં) સાહિરના વિચારો કર્યા અને જ્યારે બાળક જન્મ્યું ત્યારે અમૃતાને ખાતરી થઈ ગઈ કે દીકરો સાહિર જેવો જ દેખાય છે. દીકરાનું 'સાહિરપણું' અમૃતાએ પોતે જાહેર કરેલું.

ચતુર્થ પુરુષઃ ઇમરોઝ

ઇમરોઝને સાથે અમૃતા પ્રીતમ

ઇમરોઝ એક ચિત્રકાર હતા. એ અમૃતાથી સાત વર્ષ નાના હતા. કવયિત્રીનાં બેય બાળકોને મમ્મીના સાથી એવા ઇમરોઝ ઘરમાં સાથે રહે એ વાત ગમે એવી નહોતી. સંતાનોના આ કચવાટ સહિતની અનેક સમસ્યાઓ અને પડકારોનો સામનો કરીને, હિંમત કરીને, પતિથી અલગ થયા બાદ ચાર વર્ષે 45 વર્ષની અમૃતાએ 38 વર્ષના ઇમરોઝને પોતાના ઘરમાં રહેવા માટે બોલાવી લીધા. 

એમણે ક્યારેય લગ્ન ન કર્યાં અને સંતાનો પણ પેદા ન કર્યાં (એ વિશે ઇમરોઝે એક મુલાકાતમાં કહેલું, 'સંતાનો માટે યોગ્ય વાતાવરણ નહોતું. પહેલેથી જ ઘણી સમસ્યાઓ હતી. સંતાનો થયાં હોત તો નવી સમસ્યાઓ ઊભી થઈ હોત.')

પછી તો 41 વર્ષ સુધી,...