સારાંશ માટે દસ્તાવેજ: સાબરમતી એક્સપ્રેસ

તેની તપાસ નાણાવટીપંચે કરવાની હતી. તેની સાથે જ ગોધરાકાંડ પછીની ઘટનાઓ પણ આપોઆપ આવી જતી હતી.

નાણાવટીપંચમાં બે ન્યાયમૂર્તિઓ હતા- જી. ટી. નાણાવટી અને અક્ષય મહેતા. 

આ દુર્ઘટનાની દેશ-વિદેશમાં બધે જ ચર્ચા થઈ, આક્ષેપો થયા અને વિરોધ પક્ષોએ તીવ્ર આલોચના કરી. 

એમ જણાવવામાં આવ્યું હતું કે 'ગુજરાતમાં હિંદુ કટ્ટરવાદે માઝા મૂકી છે અને ભાજપ સરકાર તેમજ મુખ્ય મંત્રી નરેન્દ્ર મોદી તેને પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે.'

ગોધરા આવેલી ટ્રેનમાં અયોધ્યાથી પાછા ફરી રહેલા રામસેવકો હતા. 

'બોગીને બંધ કરીને આગ લગાવવામાં આવી' અને 57 મુસાફરો આગમાં ભૂંજાઈ ગયા.

આ મૃતદેહોને અમદાવાદ લાવવામાં આવ્યા એ પછી જંગલમાં આગ લાગે તેમ વાત ફેલાઈ ગઈ, હુમલાઓ શરૂ થયા. 

આગ ચાંપવામાં આવી. હત્યાઓ શરૂ થઈ, તે થોભી નહીં. 

તેનો તો કોઈ ઇન્કાર કરી શકે નહીં કે મુખ્યત્વે તેમાં હિંદુ-મુસ્લિમ વિરોધની પરાકાષ્ઠા હતી.

કેવી રીતે બી રોપાયાં?

પ્રતીકાત્મક તસવીર

ગુજરાતમાં આવાં રમખાણો એક અથવા બીજા નિમિત્તે થતાં રહ્યાં છે. 

સ્વતંત્રતા પૂર્વેથી તેની શરૂઆત થઈ, કારણ કે ગુજરાત (મુખ્યત્વે સૌરાષ્ટ્ર)માં મુસ્લિમ નવાબો હતા. 

જૂનાગઢ તેમાં જાણીતું એટલે ભારતના ભાગલા ઇચ્છતા કોમવાદી સંગઠનો સ્થપાયાં.

વિભાજન સમયે જૂનાગઢ-માણાવદરના નવાબોએ પાકિસ્તાન સાથે જોડાણ જાહેર કર્યું એટલે હિજરત શરૂ થઈ ગઈ. 

ભાગલાની દહેશતે ધોરાજી, કુતિયાણા, બાંટવા, જેતપુર, માંગરોળથી મુસ્લિમોએ પાકિસ્તાન તરફ હિજરત કરી અને સિંધ-પાકિસ્તાનના સિંધીઓ ગુજરાતમાં મોટા પાયે આવ્યા. 

આ દેખીતી ઘટના વખતે રમખાણો તો ન થયાં પણ માનસિકતા ધીમેધીમે ફેલાવા લાગી. 

અમદાવાદમાં 1969નાં જગન્નાથ મંદિર, ગાય અને કુરાન આ ત્રણ નિમિત્ત બન્યાં હતાં. 

જસ્ટિસ કોટવાલ તપાસપંચે તે સમયની હિતેન્દ્ર દેસાઈ સરકારના કાર્ય વિશે તપાસ પણ કરી.

હિંસાચાર મોટા ભાગે કોઈ પણ પ્રકારે થયો હોય તો લોકશાહી માળખામાં તેની તપાસ માટે આગ્રહ રાખવામાં આવે છે. 

પહેલાં પણ આવા આરોપ લાગ્યા

આ ભૂમિકામાં પડેલાં તથ્યોને નજરમાં રાખીને જ 2002નાં રમખાણો અને તેના તપાસપંચના નિર્ણયોનું મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ. 

2002નાં રમખાણોમાં મુખ્ય મંત્રીની કોઈ સીધી કે આડકતરી ભૂમિકા હતી કે નહીં? આ સવાલ 1969નાં કોમી રમખાણોમાં હિતેન્દ્ર દેસાઈ સરકારની ભૂમિકા જેવો જ હતો.

1969માં એક મુસ્લિમ વકીલે તપાસપંચ સમક્ષ કહ્યું હતું કે રાજ્યના ગૃહમંત્રીએ લઘુમતીને બોધપાઠ મળે તે માટે...\nદસ્તાવેજની સમાન ભાષામાં સારાંશ:
27 ફેબ્રુઆરી, 2002ના ગોધરા રેલવે સ્ટેશને સાબરમતી એક્સપ્રેસની એસ-6 બોગીને સળગાવી મૂકવામાં આવી હતી.