કોમવાદ વધારતી ખિલાફતની ચળવળને ટેકો આપી ગાંધીજીએ થાપ ખાધી?\nઆ ચળવળથી કોમવાદને ઉત્તેજન મળશે એવી ચેતવણીઓને ગાંધીજીએ કેમ અવગણી? 

એવું પણ કહેવાય છે કે ખિલાફત ચળવળમાં ગાંધીજીએ ધર્મ અને રાજકારણનું ખતરનાક મિશ્રણ કર્યું, તેથી રૂઢિચુસ્તતા અને કોમવાદને બળ મળ્યું.

ખલીફા અને ખિલાફત

તુર્કીનું ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્ય વીસમી સદીના આરંભે છેલ્લું ઇસ્લામિક સામ્રાજ્ય હતું. તેના વડા રાજસત્તાની રીતે સુલતાન અને ધર્મસત્તાની રીતે ખલીફા કહેવાતા હતા.

તેમની રાજસત્તા સામ્રાજ્યની હદ સુધી હતી, પણ તેમની ધર્મસત્તા (ખિલાફત) દુનિયાભરના સુન્ની મુસ્લિમો પર ચાલતી હતી. (જેમ પોપ વિશ્વભરના રોમન કૅથલિક ખ્રિસ્તીઓના ધાર્મિક વડા ગણાય છે.)

ઇસ્લામનાં પવિત્ર સ્થળો મક્કા, મદીના, કરબલા અને જેરુસલેમ ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્યનો હિસ્સો હતાં.

ખલીફાનો દરજ્જો અને ધાર્મિક સ્થળો પ્રત્યેની આસ્થા એમ બેવડાં કારણસર ભારતીય મુસ્લિમોના મોટા હિસ્સાને તુર્કીના બનાવો સીધા સ્પર્શતા હતા.

અંગ્રેજોનો વચનભંગ

તુર્કી સાથે કેટલાક યુરોપિયન દેશોનો સંઘર્ષ શરૂ થઈ ચૂક્યો હતો. ભારતીય મુસ્લિમો તુર્કી પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ધરાવતા હતા.

અહીંથી રોકડ રકમની મદદ પણ તુર્કી પહોંચતી હતી. સાથોસાથ, ભારતની અંગ્રેજ સરકાર સાથે પણ તેમની સારાસારી હતી.

પહેલું વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું તેમાં અંગ્રેજો અને જર્મનો સામસામે આવ્યા. ભારતના કેટલાક મુસ્લિમ નેતાઓએ તુર્કીના ખલીફાને વિનંતી કરી કે તે યુદ્ધથી દૂર રહે અને જર્મન પક્ષે તો ન જ જોડાય. 

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

પરંતુ થોડા મહિનામાં તુર્કી, જર્મની સાથે (અને બ્રિટનની સામે) યુદ્ધમાં ઊતર્યું. અંગ્રેજોના લશ્કરનો નોંધપાત્ર હિસ્સો ભારતીય સિપાહીઓનો હતો.

તેમાંથી મુસ્લિમો દૂર ન થઈ જાય એ માટે અંગ્રેજ વડા પ્રધાને વચન આપ્યું કે યુદ્ધ પછી તુર્કીમાં આવેલાં ઇસ્લામનાં પવિત્ર ધાર્મિક સ્થળોનું સાર્વભૌમત્વ નહીં જોખમાય અને ખલીફાની સંસ્થા સલામત રહેશે.

પરંતુ યુદ્ધમાં જીત પછી અંગ્રેજોનો રંગ બદલાવા લાગ્યો.

મક્કા-મદીના નવા બનેલા સાઉદી અરબસ્તાનમાં ગયાં, જેનું રાજ બ્રિટનના માનીતા સુલતાનને સોંપાયું.

જેરુસલેમ જ્યાં હતું તે પૅલેસ્ટાઇન અને કરબલા જ્યાં હતું તે ઇરાક અંગ્રેજોના વાલીપણામાં ગયા. તેના કારણે ભારતીય મુસ્લિમોના મોટા હિસ્સામાં કચવાટ ફેલાયો અને ખિલાફતની સલામતી વિશે અજંપો જાગ્યો.

ગાંધીજી સિવાયના નેતાઓનું વલણ

ગાંધીજીએ સપ્ટેમ્બર, 1919માં 'નવજીવન' સાપ્તાહિક સંભાળ્યું, તેના પહેલા જ અંકથી તેમણે તુર્કીનો સવાલ ઉપાડ્યો અને લખ્યું, 'જે સવાલ પ્રજાના એક ચતુર્થાંશ...\n\ntl;dr:
આ સવાલ બીજી રીતે પણ પૂછાય છે : તુર્કીની ખિલાફત સાથે ભારતને શી લેવાદેવા? એને બચાવવા માટે ગાંધીજીએ અને ભારતીયોએ શા માટે આંદોલન કરવું જોઈએ?