... લોકોએ ઇસ્લામને કબૂલ કરી લીધો હતો અને ઇસ્લામી સામ્રાજ્યનો વિસ્તાર પણ થઈ રહ્યો હતો.

પરંતુ સામ્રાજ્ય હવે દૂર-દૂર સુધી ફેલાયેલું હતું, જ્યાં હવે પરંપરા અને ભાષા પણ અલગ હતા.

આઠમી સદીના મધ્ય સુધીમાં ઇસ્લામી સામ્રાજ્યના નેતા ખલીફા અબ્દુલ મલિકને ભાષાઓની આ મુશ્કેલી દૂર કરવા માટેનો એક વિચાર અમલમાં મૂકવો પડ્યો હતો.

આ વિચાર આમ સરળ હતો, પણ તેના કારણે વિજ્ઞાનના પુનઃઉત્થાનનો પાયો પણ અજાણ્યે નખાઈ ગયો હતો. 

અસ્તવ્યસ્ત અમલદારશાહીને નિયંત્રિત કરવા માટે અબ્દુલ મલિકે નક્કી કર્યું કે ઇસ્લામના આ વિશાળ સામ્રાજ્યનો... બાકીનો લેખ લખો:
હતા.

એવું કહેવાય છે કે ખલીફા અલ-મામુન ગ્રંથોના એટલા ચાહક હતા કે તેઓ એક પુસ્તક ખાતર પણ પોતાના દૂતોને દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણે મોકલવા માટે તૈયાર થઈ જતા હતા.

એવા પણ કિસ્સા જાણીતા છે, જેમાં કોઈ દૂતે કોઈ પસંદગીનું પુસ્તક લાવીને આપ્યું હોય, ત્યારે તેનો તોલ સોના સામે કરીને મૂલ્ય ચૂકવવામાં આવ્યું હોય.  

ખલીફા અલ-મામુને એક જાણીતા વિદ્વાનને ધરતીનો નકશો બનાવવાનું કામ પણ સોંપ્યું હતું. 

ગ્રંથો શોધીને તેનું સંકલન કરવાનું કામ કરનારા વિદ્વાનોને તે વખતે 500 સોનામહોરો આપવામાં આવતી હતી. 

આજના મૂલ્ય પ્રમાણે આ વળતર મહિને 25 હજાર ડૉલર જેટલું થાય. વિદ્વાનો માટે આ બહુ મોટી કમાણી હતી. આ ઉપરાંત વિદ્વાનોને સમાજમાં માનપાન પણ મળતા હતા. 

અનોખું બગદાદ

બગદાદ, કાહિરા અને સમરકંદ જેવા નગરોમાં આ કાર્ય સતત ચાલતું રહ્યું હતું. અહીં પુસ્તકો લાવીને તેના અનુવાદનું કામ થતું હતું. 

તેનું સંકલન, વિશ્લેષણ કરીને તેને સુરક્ષિત સંગ્રહિત કરી લેવામાં આવતા હતા. બગદાર એક ભદ્ર અને જીવંત શહેર બની ગયું હતું.

તે વખતે નગરની મુલાકાત લેનારા એક પ્રવાસીએ લખ્યું છે, "હું બગદાદમાં જે વિદ્વાનને મળ્યો, તેની તોલે આવે તેવા કોઈ વિદ્વાન બીજે નથી. 

"ધાર્મિક અગ્રણી કરતાંય વધારે તેમના પર ભરોસો કરી શકાય. કવિઓના પણ કવિ અને એટલા સ્વતંત્ર મિજાજ કે જાણે તેમને કશાની પડી ના હોય તેવું લાગે."

શહેરના બૌદ્ધિક લોકો માટે એક વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી, જેને 'મજલિસ' કહેવામાં આવતી હતી. 

મજલિસ એટલે 'મોટી સભા' એવો અર્થ થાય.

નવમી શતાબ્દી સુધીમાં બગદાદમાં આ વ્યવસ્થા એટલી વ્યાપક બની હતી કે ખલીફા, તેમના દરબારીઓ અને સેનાપતિ પણ આવી સભાઓ બોલાવતા રહેતા હતા.

આવી સભાઓમાં શહેરના બુદ્ધિજીવીઓ, ચિંતકો, ધર્મગુરુઓ, ખગોળશાસ્ત્રીઓ અને કલાકારોને પણ બોલાવવામાં આવતા હતા, જેથી તેઓ પણ પોતાના વિચારો મૂકી શકે અને ચર્ચા કરી શકે.

આ પ્રકારની મજલિસની સૌથી રસપ્રદ વાત એ હતી કે તેમાં કોઈ પણ ધર્મના વિદ્વાન આવી શકતા હતા. 

કોઈ એક જ વિચારસરણી પાળવી જરૂરી નહોતી. આ એક ખુલ્લો મંચ હતો. 

આ સભાઓમાં માટે એક જ શર્ત હતી અને તે હતી કે અરબી ભાષામાં ચર્ચા કરવાની રહેશે. 

ખલીફા પણ બોલનારાને સમજી શકે તે માટે અરબી ભાષાનો આગ્રહ હતો. 

સાથે એ પણ જરૂરી ગણાતું હતું કે બોલનાર વ્યક્તિ પોતાની વાત તાર્કિક રીતે રજૂ કરે.

ખલીફાઓએ અવારનવાર ઉલ્લેખ કર્યો હતો તે પ્રમાણે મજલિસના આયોજન પાછળનો ઉદ્દેશ સામ્રાજ્યના સૌથી બુદ્ધિમાન લોકોને એકઠા કરવાનો, તેમની...