સારાંશ માટે દસ્તાવેજ: બંને વર્ગો પાસે પોતપોતાના તર્ક પણ છે અને તેના સમર્થન માટેના આંકડા પણ છે, પરંતુ આ કોયડો માત્ર આંકડાથી તો ઉકેલાવાનો નથી. કહેવાય છે કે મંદી હોય ત્યારે તે ચારે તરફ દેખાય છે. તે ના ચૂપચાપ આવે છે, ના જાય છે.

બીજા કોઈની વાત માનો કે ન માનો પરંતુ રિઝર્વ બૅન્કની વાત તો માનવી જ પડશે. રિઝર્વ બૅન્કના ગવર્નરને તો ફેબ્રુઆરી મહિનામાં જ અર્થતંત્રમાં મંદી આવવાની શક્યતા છે તેવી ખબર પડી ગઈ હતી, એવું જણાવી ચૂક્યા છે.

તેમને આ અહેસાસ થયા બાદથી જ તેઓ મંદી સામે ઝઝૂમવા માટે તૈયારી કરી રહ્યા છે.

હવે તો સતત છઠ્ઠી વખત પૉલિસી રેટ એટલે કે આખા દેશની બૅન્કોને વ્યાજદર બાબતે માર્ગદર્શન આપનાર દરમાં ઘટાડો કર્યા બાદ પણ તેઓ કહી રહ્યા છે કે બૅન્કો અને નોન-બૅન્કિંગ માધ્યમો એટલે કે બીજી ફાઇનાન્સ કંપનીઓ દ્વારા કૉમર્શિયલ સૅક્ટરને અપાતી રકમમાં 88 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે.

એટલે કે જ્યાં 2018માં, એપ્રિલથી લઈને સપ્ટેમ્બર મહિનાના મધ્યભાગ સુધી, 100 રૂપિયા જતા હતા તેના સ્થાને આ વર્ષે માત્ર 12 રૂપિયા ગયા, પરંતુ 100 રૂપિયા સામે 12 રૂપિયા એ મોટી રકમ નથી લાગતી. તેથી આ ગણિતને બીજી રીતે સમજવું પડશે.

આ 12 ટકા રકમ એટલે 90,995 કરોડ રૂપિયા થાય અને 100 ટકા એટલે 7,36,000 કરોડ રૂપિયા અને આ રકમમાં જે ઘટાડો થયો છે એટલે કે 88 ટકા એટલે કે 6,45,000 કરોડ રૂપિયા થાય.

આ સાથે જ રિઝર્વ બૅન્કના રિપોર્ટમાં બીજા પણ આંકડા છે, પરંતુ એ બધા આંકડા વિશે જણાવવાથી તમે વધુ ગૂંચવાઈ જશો. તેમ છતાં જો તમે જાણવા માગતા હોવ તો રિઝર્વ બૅન્કની સાઇટ પર આ આંકડાઓ જોઈ શકો છો.

અહીં વધારે મહત્ત્વની અને સમજવાની વાત તો એ છે કે આ કૉમર્શિયલ સૅક્ટર એટલે શું? તમને લાગી રહ્યું હશે કે કદાચ આ વેપાર માટે અપાતી લૉનનું બીજું નામ હશે, પરંતુ એવું બિલકુલ નથી.

તેમાં મૅન્યુફૅક્ચરિંગ એટલે કે ફેકટરી, ફાર્મિંગ એટલે કે ખેતી અને ટ્રાન્સપૉર્ટ એટલે કે ગાડીઓના કારોબારનો સમાવેશ થતો નથી.

તો હવે શું વધ્યું? હવે એમાંથી બાકી રહ્યા આસપાસ દેખાતા એ તમામ કારોબાર જે આ ત્રણેયમાં સામેલ નથી.

બધા નાના વેપારી, દુકાનદારો, આડતિયા અને રિટેલર એટલે કે અનાજથી લઈને હાર્ડવેર અને ફ્રિજ, ટીવી કે કાર વગેરેના ડીલર.

મગજ પર થોડું જોર નાખશો તો તમને સમજાઈ જશે કે આ જ લોકોના ભરોસે અર્થતંત્રનું ચક્ર ચાલે છે કે બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો બજારમાં લેવડદેવડનું ચક્ર ચાલતું રહે છે.

દેવું મળી નથી રહ્યું કે કોઈ દેવું લઈ નથી રહ્યું?

તો હવે પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે બૅન્ક...\nદસ્તાવેજની સમાન ભાષામાં સારાંશ:
છેલ્લા કેટલાક સમયથી એ વાત અંગે સતત ચર્ચા થઈ રહી છે કે અર્થતંત્રમાં મંદી છે કે નહીં. આ પ્રશ્નનો જવાબ હા કે નામાં આપનાર મોટા-મોટા વર્ગો છે.