આંદોલનકારીઓના આ પગલાને દિલ્હી પોલીસની નિષ્ફળતા તરીકે જોવામાં આવે છે અને સમગ્ર હિંસાની તપાસ ક્રાઇમ બ્રાન્ચને સોંપવામાં આવી છે.

લાલ કિલ્લાનું ઐતિહાસિક મહત્ત્વ હોવા ઉપરાંત લગભગ 450 વર્ષથી દેશમાં 'સત્તાના કેન્દ્ર' તરીકે સાંકેતિક મહત્ત્વ પણ રહેલું છે. દર વર્ષે સ્વતંત્રતાદિવસે દેશના વડા પ્રધાન કિલ્લા પર ધ્વજારોહણ કરીને ત્યાંથી દેશને સંબોધિત કરે છે.

1649માં મુઘલ બાદશાહ શાહજહાંએ તેનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. દિલ્હી સાતમી વખત શહેર તરીકે વિકસ્યું, ત્યારે તેના કેન્દ્રમાં લાલ કિલ્લો હતો.

લાલ કિલ્લો એ મુઘલ સામ્રાજ્યના સાંસ્કૃતિક વૈભવ, સ્થાપત્યની ભવ્યતા અને શક્તિનો સાક્ષી છે, તો તે રાજકીય કાવતરાં, પ્રેમ, વૈભવ-વિલાસ અને પતનનું પ્રતીક પણ છે. 1857થી અંગ્રેજશાસન વિરોધી ચળવળનું પ્રતીક પણ રહ્યો છે.

કિલ્લો : કલાનું કૌશલ્ય

ઇતિહાસકાર રાણા સફાવી પોતાના પુસ્તક 'સિટી ઑફ માય હાર્ટ'માં લખે છે, "ફેબ્રુઆરી 1628માં શાહજહાંએ આગ્રામાં બાદશાહ તરીકેનો પદભાર સંભાળ્યો. અહીંથી તેમના પિતા અને દાદા શાસનની ધૂરા સંભાળતા, પરંતુ શાહજહાંને આગ્રાનો કિલ્લો અને ત્યાંની ગલીઓ સાંકળાં લાગતાં હતાં."

"આથી શાહજહાંએ દિલ્હીમાં યમુના નદ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
ીના કિનારે નવો કિલ્લો બાંધવાનું નક્કી કર્યું, જે આગ્રાના કિલ્લા કરતાં બમણો અને લાહોરના કિલ્લા કરતાં અનેકગણો મોટો હોય."

કેટલાકના મતે પ્રિય પત્ની મુમતાઝના અવસાન બાદ આગ્રા પરથી શાહજહાંનો મોહ ઊતરી ગયો હતો. શાહજહાંની આત્મકથા 'પાદશાહનામા'ને ટાંકતા સફાવી લખે છે કે હિંદુ જ્યોતિષો તથા મુસ્લિમ હાકેમોની સલાહથી ફિરોઝશાહ કોટલા તથા સલીમગઢ (16મી સદીમાં ઇસ્લામશાહ સૂરી દ્વારા સ્થાપિત કિલ્લા)ની વચ્ચેની જગ્યા પસંદ કરવામાં આવી.

29મી એપ્રિલ 1639ના દિવસે શાહજહાંએ નવા કિલ્લાનું નિર્માણ કરવાના આદેશ આપ્યા. એજ વર્ષે 12મી મેથી કિલ્લાનું નિર્માણકાર્ય શરૂ થયું. આ અરસામાં કિલ્લાની ફરતે નવા શહેર શાહજહાંબાદ વસાવવાના આદેશ આપ્યા.

શાહજહાંએ તેમનાં પત્નીઓ, પુત્ર-પુત્રીઓ તથા ઉમરાવોને શહેરમાં ઘર, મસ્જિદો તથા બગીચાં બનાવવાં પ્રોત્સાહિત કર્યાં. શાહજહાંનાં પુત્રી જહાંઆરાએ ચાંદની ચોક બજારનું આયોજન કર્યું અને નિર્માણ કરાવ્યું.

આ સિવાય મુલાકાતીઓ માટે બેગમ સરાઈ (ગલી)નું નિર્માણ કરાવ્યું, હાલ ત્યાં દિલ્હીનું ટાઉનહૉલ આવેલું છે.

શાહજહાંના દીકરા દારા શિકોહનું રહેઠાણ નિગમબોધ ઘાટ ઉપર હતું, જ્યાં આજે સ્મશાનગૃહ આવેલું છે.

તા. 15 જૂન, 1648ના દિવસે બાદશાહ 'કિલ્લા-એ-મુબારક'માં પ્રવેશ્યાં. આ કિલ્લા માટેના લાલ પથ્થર ફતેહપુર સિકરી પાસેની ખાણોમાંથી જળમાર્ગે દિલ્હી લાવવામાં આવ્યા હતા, તેથી તેને 'લાલ કિલ્લા' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

શાહજહાંના શાસનકાળને 'મુઘલકાળનો સુવર્ણયુગ' કહેવામાં આવે છે. ઉસ્તાદ અહમદ લાહોરીએ તાજમહલની ડિઝાઇન તૈયાર કરી હતી અને નવનિર્મિત શાહહજાંબાદના પાયામાં પણ તેઓ જ હતા.

આ ઇમારત ઉપર ફારસી, ઇસ્લામિક, મુઘલ તથા હિંદુ સ્થાપત્યકલાનો પ્રભાવ જોવા મળે છે, જેણે બાદમાં રાજસ્થાન, દિલ્હી તથા આગ્રામાં અનેક ઇમારતો તથા બગીચાંની ડિઝાઇનને પ્રભાવિત કર્યાં.

આ ગાળા દરમિયાન લાલ કિલ્લાના 'દિવાન-એ-આમ'માં બાદશાહ સામાન્ય જનતાને મળતા અને તેમની મુશ્કેલીઓને સાંભળતા તથા 'દિવાન-એ-ખાસ'માં તેઓ પ્રધાનો, ઉમરાવો અને સુબેદારોને મળતા હતા. અહીંથી દેશનું શાસન ચાલતું હતું.

દારા શિકોહ મુઘલ શાસક શાહજહાંના સૌથી મોટા દીકરા હતા અને તેઓ સામ્રાજ્યના વારસ પણ હતા. શાહજહાં તેમને ખૂબ ચાહતા હતા. તેમણે અન્ય દીકરાને છેવાડાના વિસ્તારો પર શાસન કરવા માટે મોકલ્યા હતા, પરંતુ દારા શિકોહને બે કરોડ રૂપિયાનું વર્ષાસન આપીને પોતાની નજીક રાખ્યા હતા.

રાજકીય કાવતરાઓનો સાક્ષી

એક તરફ, દારા શિકોહ ધાર્મિક...