સામગ્રી: ભર સેન્સરશિપે એની વીગત (અને વાયકા પણ) બરાબરની ફરી વળી હતી. 

એટલે માર્ચ 1977માં આખા ઉત્તર ભારતમાં કૉંગ્રેસને એક પણ બેઠક ન મળી એનું એક રહસ્ય મુસ્લિમ મતદાન કૉંગ્રેસની સામે અને જનતા પક્ષની સાથે રહ્યું એ હકીકતમાં હતું.

આજે કંઈક વિલક્ષણ લાગે એવી વીગત આ મુદ્દામાં એ છે કે સાગમટે મુસ્લિમ મત લાભાર્થી ત્યારે જનતા પક્ષના એક છટક રૂપે જનસંઘ પણ હતો. મેનકા ગાંધી અને વરુણ ગાંધી જો સંઘ પરિવારના ચહેતા હોઈ શકતાં હોઈ તો તે અલબત્ત એમના સંજયસંબંધને આભારી છે. 

જોકે, અહીં એ સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ કે મુસ્લિમો સાથેના વ્યવહારના સંબંધે કૉંગ્રેસનું સંજયપર્વ એક સ્ખલન (ઍબેરેશન) હતું, નીતિગત અભિગમ નહોતો.

ઊલટ પક્ષે, જનસંઘ-ભાજપ માટે એ નીતિગત તો શું એથી પણ વધુ ગળથૂથીગત મુદ્દો છે.

એનઆરસીની આરંભિક કવાયત પછી એ હમણાં નહીં પણ પહેલાં સીએએ એવી જે તંગદોર પરની નટચાલ આ દિવસોમાં ખેલાઈ એમાં પણ તમે મુસ્લિમ બાદબાકીનું એનું મજ્જાગત વલણ જોઈ શકો છો.

ધારો કે, બેશક આ 'ધારો કે'ની જ વાત છે, ભાજપ હાલ કાર્પેટ બૉમ્બિંગની શૈલીએ પ્રચારમારો કરી સૌને એમ સમજાવવાની કોશિશ કરે કે સીએએ મૂળભૂત રીતે મુસ્લિમ બાદબાકીકરણનો પેચ નથી અને એમાં પણ સફળ પણ થાય તો એના આ ગળથૂથીગત વલણને આપણે કેવી રીતે જોઈશું. એ વિચારવાની વાત છે.

ભોગજોગે (કહો કે આપણે સદભાગ્યે) એનો પણ એક ઉત્તર દક્ષિણદેશમાં કર્ણાટકથી મળી આવ્યો છે.

ભાજપી મંત્રી સી. ટી. રવિએ કહ્યું કે નાગરિકતા (સુધાર) કાનૂન સામેનો વિરોધબખેડો આમ જ ચાલુ રહ્યો તો અત્યાર લગી ધીરજ જાળવી રહેલી બહુમતી ઝાલી નહીં રહે અને "તમારે ગોધરા જેવી પરિસ્થિતિ માટે તૈયાર રહેવું પડશે."

પ્રવાસન અને સાંસ્કૃતિક બાબતોના આ મંત્રીએ પોતાની એકપંક્તિકા (વનલાઇનર) બાબતે ચાલતાં અસંદિગ્ધ સમજૂત પણ આપી છેઃ

"આ જ તો (તમારી) માનસકિતા હતી જેણે ગોધરામાં ટ્રેન બાળી કારસેવકોને જીવતાં ભૂંજી નાખ્યા હતા... કેમ કે અહીં બહુમતી કોમ ધૈર્યવાન છે, તમે ચોમેર આગ લગાડવાની કોશિશમાં છો. હું તમને સલાહ આપું છું કે જરી પાછું વળીને જુઓ, અમારી ધીરજ ખૂટે ત્યારે શું બને છે."

"અમારી ધીરજ એ અમારી નિર્બળતા નથી... બહુમતી ધીરજ ગુમાવે ત્યારે શું થાય છે એ જો તમે ભૂલી ગયો હો તો પાછળ નજર કરો કે ગોધરા (અનુગોધરા)માં શું થયું હતું. અહીંની બહુમતી પણ એવું કરવાને સક્ષમ છે. અમારી ધીરજને કસો નહીં."

રવિવારે (22 ડિસેમ્બર) રામલીલા મેદાનની વિશાળ રેલીમાં વડા પ્રધાને ગર્જનતર્જનની રીતે જે પણ સફાઈ પેશ કરી હોય, 'સબકા સાથ- સબકા...\nઅગાઉની સામગ્રીનો સારાંશ નીચે મુજબ કરી શકાય છે:
એ ચોક્કસ જ એક રસપ્રદ અને સવિશેષ તો સંસ્કારક (કરેક્ટિવ) હોઈ શકતો તપાસમુદ્દો છે. સંજય ગાંધીએ ત્યારે મુસ્લિમોને ખાસ નિશાન બનાવ્યા હતા એ જાણીતું છે.