સારાંશ માટે દસ્તાવેજ: ખોળામાં એક વર્ષના બાળક સાથે દુબળા પાતળા નેહા એક જ સૂરમાં બોલી રહ્યાં છે. તેઓ એમની એક નાનકડી કરિયાણાંની દુકાનમાં ઊભાં છે. 

એમની દુકાનમાં અભિનેતા અમિતાભ બચ્ચનની તસવીરવાળા લાલ જુબાન ચુરણ નામની ગુલ (જૂનવાણી લોકોની એક પ્રકારની ટૂથપૅસ્ટ જેમાં નશો પણ હોય છે)થી લઈને રોજબરોજનો જરુરી નાનો-મોટો સામાન છે.

જી હા, ભારતમાં આજકાલ પાકિસ્તાનના ઉલ્લેખમાત્રથી લોકોના ભવાં તણાઈ જાય છે પરંતુ આ જ દેશમાં પાકિસ્તાન નામની એક જગ્યા પણ છે.

કયાં છે ભારતનું પાકિસ્તાન? 

બિહારના પૂર્ણિયા જિલ્લાના મુખ્યમથકથી 30 કિલોમીટર દૂર શ્રીનગર પ્રખંડની સિંધિંયા પંચાયતમાં પાકિસ્તાન ટોલા (ટોલા એટલે નાનું ગામ) છે. 350 મતદારો ધરાવતા આ આ ગામની કુલ વસતિ 1200 છે.

આ નાનકડા ગામનું નામ નામ પાકિસ્તાન કેવી રીતે પડ્યુ એનો ચોક્કસ જવાબ કોઈ પાસે નથી.

ગામના વડીલ યદૂ ટુડુ કહે છે કે, અહીં પહેલા પાકિસ્તાની રહેતા હતા. આઝાદી પછઈ એમને સરકારે બીજે સ્થળે મોકલીને વસાવ્યા. પછી અમારા પૂર્વજો અહીં આવીને વસ્યા પરંતુ પહેલા અહીં પાકિસ્તાની રહેતા હતા એટલે બાપ-દાદાઓએ એ જ નામ રહેવા દીધું. કોઈએ નામ બદલ્યુ નહીં અને આસપાસના ગામોને પણ એની સામે કોઈ વાંધો નહોતો.

પાકિસ્તાની ટોલામાં સંથાલી આદિવાસીઓ રહે છે જેઓ હિન્દુ ધર્મનું પાલન કરે છે. અહીં ગામમાં અનેક સ્થળે તમને માટીથી લીંપેલો દોઢેક ફૂટ ઊંચો ચબૂતરા જોવા મળે છે જેના પર નાના-નાના બે શિવલિંગવાળા ઇશ્વર દેખાય છે પરંતુ એના પર કોઈ રંગ લગાવવામાં નથી આવેલો.

તૂટક હિન્દી બોલનારા આ સંથાલી પરિવારો ખેતી અને મજૂરી પર ગુજરાન ચલાવે છે. ખરેખર તો આ સમગ્ર વિસ્તાર શહેરી વસતિથી સાવ નોખો છે. પાકિસ્તાની ટોલાને બહારની વસતિ સાથે એક પુલ જોડે છે જે એક સુકાયેલી નદી પર બનેલો છે. 

શ્રીનગર પ્રખંડના સ્થાનિક પત્રકાર ચિન્મયા નંદ સિંહ કહે છે કે ઓમૈલીના ગૅઝટમાં એ વાતનો ઉલ્લેખ છે કે મૂલ કોસી નદી જે હવે સુપૌલથી વહે છે તે 16મી સદીમાં અહીંથી વહેતી હતી. એ જ નદીને આજે આપણેકારી કોસી કહીએ છીએ. નદીને લીધે આ વિસ્તાર એક બિઝનેસ પૉઇન્ટ પણ હતો. ચનકા પંચાયત અને પાકિસ્તાન ટોલા વચ્ચે મોટાપાયે કાપડનો વેપાર થતો હતો. પછી નદી સુકાતી ગઈ તો લોકો એના પર ખેતી કરવા લાગ્યા. 

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

સડક, શાળા કે હોસ્પિટલ કંઈ નથી અહીં

પાકિસ્તાની ટોલામાં સરકારની કોઈ યોજના નથી દેખાતી. ધંધે ડ્રાઇવર એવા અનૂપ લાલ ટુડુ પાંચ ધોરણ ભણ્યા છે. 30 વર્ષીય અનૂપ કહે છે બધા ગામોમાં કંઈને કંઈ સરકારી ચિહ્નો છે...\nદસ્તાવેજની સમાન ભાષામાં સારાંશ:
ન તો કોઈ નેતા આવે છે ન તો કોઈ સરકારી અધિકારી. મુખી પણ ક્યારેય નથી આવતા. બસ મીડિયાવાળા આવે છે અને ફોટો પાડીને જતા રહે છે.