સારાંશ માટે દસ્તાવેજ: બંને દેશો વચ્ચે બે સડક માર્ગો-લાહોરથી વાઘા અને પાકિસ્તાન પ્રશાસિત કાશ્મીરથી વસ્તુઓની આયાત-નિકાસ થતી હતી. 

જે બાદ ભારત સરકારે 370માં અપાયેલો કાશ્મીરનો વિશેષ દરજ્જો પરત ખેંચી લીધો અને ઘણું બધું બદલી ગયું. 

જે બાદ પાકિસ્તાન સરકારે ભારત સાથે રાજદ્વારી સંબંધો સીમિત કરવા અને દ્વિપક્ષીય વેપારી સંબંધો સ્થગિત કરવાનો નિર્ણય કર્યો. 

જોકે, હવે સવાલ એ છે કે પાકિસ્તાન અને ભારત વચ્ચે વેપારી સંબંધો એટલા મહત્ત્વના હતા કે પાકિસ્તાનના આ નિર્ણયથી ભારતને પરેશાની થઈ શકે છે? 

જો એવું ના હોય તો પછી આ નિર્ણયને કારણે સૌથી વધારે નુકસાન કોને થશે?

પાકિસ્તાનના એક વેપારી, જેઓ બંને દેશ વચ્ચેના વેપારી સંબંધોને ખૂબ સારી રીતે જાણે છે, તેમનું માનવું છે કે બંને દેશો વચ્ચે વેપારી સંબંધો સીમિત છે. 

તેમનું કહેવું છે કે બંને દેશો વચ્ચે લેવડ-દેવડ તેમના કુલ વેપારનો ખૂબ નાનો હિસ્સો છે. 

ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વેપાર 

વૈશ્વિક વેપારને પ્રોત્સાહન આપવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર કેન્દ્ર (આઈટીસી) સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને વિશ્વ વેપાર સંગઠનના સંયુક્ત જનાદેશ સાથે મળીને કામ કરે છે. 

આઈટીસીએ એક સ્પેશિયલ ટ્રેડ મેપ બનાવી રાખ્યો છે, જે દુનિયાભરના 220 દેશો વચ્ચે થનારી 5,300 સામાનોની લેવડ-દેવડનો માસિક, ત્રૈમાસિક અને વાર્ષિક હિસાબ રાખે છે. 

કોઈ બે દેશો વચ્ચે થનારા દ્વિપક્ષીય વેપાર સંબંધો સાથે જોડાયેલા આંકડાઓ પણ અહીંથી જ પ્રાપ્ત થાય છે. 

જો આઈટીસીના આંકડાઓ પર નજર નાખવામાં આવે તો 2018માં પાકિસ્તાનથી ભારતમાં નિકાસ કરવામાં આવેલી વસ્તુઓનું કુલ મૂલ્ય લગભગ 38.3 કરોડ અમેરિકન ડૉલરથી વધારે હતું પરંતુ આ પાકિસ્તાનની નિકાસના માત્ર બે ટકા જ હતી. 

આ દરમિયાન લગભગ 2.06 અબજ અમેરિકન ડૉલરનો સામાન ભારતથી પાકિસ્તાન ગયો હતો. આ ભારતમાંથી થતી નિકાસના માત્ર 0.1 ટકા છે. 

જોકે, પાકિસ્તાનમાં વેપારી અને ટ્રેડ કૉમર્સ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા અધિકારીઓનું કહેવું છે કે બંને દેશો વચ્ચે વેપાર પર રોક લાગવાથી કેટલીક ચીજોની અછત વર્તાશે અને તેનાથી કેટલાક ઉદ્યોગો અને ગ્રાહકોને નુકસાન થશે. 

કૉટન 

પાકિસ્તાન ભારતમાંથી ઘણી વસ્તુઓની આયાત કરે છે પરંતુ તેમાં સૌથી વધારે મહત્ત્વનું છે કૉટન. 

આઈટીસીના જણાવ્યા પ્રમાણે, વર્ષ 2018 પાકિસ્તાનને લગભગ 46.6 કરોડ ડૉલરના કૉટનની આયાત કરી હતી.

વર્ષ 2014થી 2018 વચ્ચે આ 4 ટકાથી વધીને પાકિસ્તાનના કુલ કૉટનની આયાત 37 ટકા થઈ ગઈ હતી. 

નૂર મોહમ્મદ કસૂરી, પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદન આયાત...\nદસ્તાવેજની સમાન ભાષામાં સારાંશ:
કાશ્મીર મામલે વર્તમાન તણાવ પહેલાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વેપારી સંબંધોમાં કોઈ અડચણો ન હતી.