લેટિન અમેરિકાના સૌથી મોટા અને પુરાણા ચર્ચ પૈકીના એક આ ચર્ચની નીચે પ્રાચીન મંદિર દબાયેલું હોવાની ચર્ચા મેં સાંભળી હતી, પણ 1970ના દાયકામાં થયેલી તેની શોધ પછી તેને નિહાળવાનું શક્ય બન્યું ન હતું. 

હવે હું તેની નીચેથી મળેલાં પ્રાચીન રહસ્યોને જોવા આવી છું. 

સ્પેનિશ વિજેતા હર્નાન કોર્ટેસ એઝ્ટેકની રાજધાની ટેનોચ્ટિલનમાં પ્રવેશ્યાનાં લગભગ 500 વર્ષ પછીના પ્રાચીન મહાનગરના અવશેષો આધુનિક મેક્સિકો સિટીમાં થોડાક મીટર નીચે જ દટાયેલા પડ્યા છે. 

સ્પેનના લોકોએ ઈસવીસન 1573માં પોતાની જીતના પ્રતિક સ્વરૂપે પવિત્ર એઝ્ટેક મંદિરોની ઉપર મેટ્રોપોલિટન ચર્ચનું નિર્માણ શરૂ કર્યું હતું. 

ટેમ્પ્લો મેયર મંદિર 

મેટ્રોપોલિટન ચર્ચ

વીજળી કામદારોને 1978માં સંજોગવશાત એક વિશાળ મોનોલિથ શીલા મળી આવી હતી. 

લગભગ પાંચ વર્ષ સુધી ચાલેલા ખોદકામ બાદ મેક્સિકોના ટેમ્પ્લો મંદિર(મહાન મંદિર)ની ભાળ મળી હતી.  

નાહુઆત્લ ભાષા બોલતા મેક્સિકો ખીણના મૂળ રહેવાસીઓ એઝ્ટેક સામ્રાજ્યના શાસક પણ હતા અને તેમને મેક્સિકા કહેવામાં આવે છે. 

આ શોધ અને મેક્સિકાની રાજધાનીના જૂના નકશા તથા દસ્તાવેજોના આધારે પુરાતત્ત્વવિદોએ ખોળી કાઢ્યું હતું કે આસપાસ અનેક ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
પ્રાગૈતિહાસિક ઈમારતો દટાયેલી હોઈ શકે છે. 

તે કારણે આગળ વધુ ખોદકામ કરવાની પ્રેરણા મળી અને તેના પગલે મેક્સિકાના જીવન વિશે નવી માહિતી મળી રહી છે. 

આજે મેક્સિકો સિટીની 2 કરોડ 10 લાખથી વધારે લોકોની વસતીમાંના ઘણા લોકો રોજ જૂના શહેરના એ અવશેષો પરથી પસાર થાય છે, જેનું ખોદકામ થવાનો ઇંતઝાર છે. 

ગોળ સીડી પરથી નીચે ઊતરતી વખતે મેં મારો શ્વાસ રોકી રાખ્યો હતો. સૂર્ય દેવતાના ટોનાતીઉહ મંદિરને મેં ધારીને જોયું હતું. 

ટોનાતીઉહ 'પાંચમા સૂર્યના યુગ'માં ઈશ્વરીય શાસક હતા. એ યુગ ભૂકંપને કારણે નષ્ટ થશે એવી ભવિષ્યવાણી કરવામાં આવી હતી. 

મેક્સિકો સિટીમાં ધરતીકંપની તાજેતરની ઘટનાઓને ધ્યાનમાં લેતાં એ વિચાર ગભરાવનારો હતો. 

પવિત્ર જગ્યા

ટેમ્પ્લો મેયર

નજીકમાં પિએડ્રા ચાલચિહૂઈટલ ખડક સંપૂર્ણપણે સલામત છે. તેના પર કોતરવામાં આવેલાં ચિહ્નોનો અર્થ છેઃ 'આ અમૂલ્ય અથવા પવિત્ર જગ્યા છે.'

ટેનોચ્ટિલનના અવશેષો શોધવા માટે અર્બન આર્કિયોલોજી પ્રોગ્રામ હેઠળ 500 ચોરસ મીટર વિસ્તારમાં 1991થી સતત ખોદકામ કરવામાં આવી રહ્યું છે. તેનું નેતૃત્વ પુરાતત્ત્વવિદ્ રાઉલ બર્રેરા રોડ્રિગ્ઝ કરી રહ્યા છે. 

આજે મેક્સિકો સિટી સેન્ટરમાં પાણીના પાઇપોનું સમારકામ કે જમીનની નીચે વીજળીના તાર બિછાવવાનું કામ મજૂરોએ કરવાનું હોય ત્યારે તેમણે રાષ્ટ્રીય માનવ વિજ્ઞાન તથા ઇતિહાસ સંસ્થાનને કાયદેસર જાણ કરવી પડે છે, જેથી તેમના કામ વખતે નજર રાખવા કોઈ પુરાતત્ત્વવિદ્ હાજર રહે. 

1978માં શરૂ કરાયેલા અલ ટેમ્પ્લો મેયરના ખોદકામનું નિર્દેશન કરતા પુરાતત્ત્વવિદ્ ડોક્ટર એડુઆર્ડો માટોસ મોક્ટેજુમા કહે છે કે "કાયદો પુરાતત્ત્વને પ્રાધાન્ય આપે છે."

આ કારણે મજૂરો માટે કામ કરવાનું મુશ્કેલ બની જાય છે, પણ પ્રાચીન કળાકૃતિઓ સલામત રહેશે તેની ધરપત રહે છે.  

બલિઓની ખોપરીઓ

અહીં 35 મીટર લાંબી સ્કલ રેક છે. તેમાં લાકડાનાં ખાનાઓમાં બલિ પર ચડાવવામાં આવેલા લોકોની ખોપરીઓ પ્રદર્શિત કરવામાં આવતી હતી. 

2017માં બે વર્ષ સુધીનું ખોદકામ પૂરું થયું ત્યારે અહીંથી લગભગ 700 ખોપરીઓ કાઢવામાં આવી હતી. એ ખોપરીઓને લાકડાનાં ખાનાઓમાં રાખવામાં આવી છે. 

2017માં શહેરના ઐતિહાસિક કેન્દ્રમાંની એક હોટેલના સમારકામ દરમિયાન પુરાતત્ત્વવિદોને એક પ્રાચીન બોલ કોર્ટ મળી આવ્યો હતો. 

મેક્સિકા લોકો આ કોર્ટમાં જ્યૂગો ડિ પેલોટા (બૉલ ગેમ) રમતી વખતે પોતાના નિતંબ વડે રબ્બરનો વજનદાર બોલ ફેંકતા હતા. 

2015માં પહેલીવાર મળેલી ખોપરીઓ

આ વર્ષની શરૂઆતમાં...