...ાદ મુખર્જી 

સરદાર બિનસાંપ્રદાયિકતા અને કોમી એકતાને આદર્શ તરીકે સ્વીકારતા હતા

નહેરુના સંઘવિરોધી ઉત્સાહની જેમ મુખર્જીના સંઘતરફી ઉત્સાહને ફગાવી દેતાં તેમણે મુખર્જીને લખ્યું, 'આર.એસ.એસ. અને હિંદુ મહાસભાની બાબતમાં કહેવાનું કે ગાંધીજીના ખૂનનો કેસ હજી અદાલતમાં છે એટલે આ બે સંસ્થાઓએ તેમાં ભાગ લીધેલો કે નહીં તે વિશે હું કંઈ કહેવા ઇચ્છતો નથી.' 

"પણ અમારા અહેવાલો એટલી વાતનું તો સમર્થન કરે જ છે કે આ બે સંસ્થાઓની અને ખાસ કરીને આર.એસ.એસ.ની પ્રવૃત્તિઓને પરિણામે દેશમાં એક એવું વાતાવરણ ઉત્પન્ન થયું હતું જેમાં... બાકીનો લેખ લખો:
ાર છે, પણ આ પાપ માટે નહીં.'  (૨૭ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૪૮) સરદારના આ નિવેદનને સંઘ માટેની 'ક્લીનચીટ' તરીકે ખપાવતી વખતે શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી પરનો સરદારનો પત્ર યાદ રહેવો જોઈએ—અને સરદારનો સાવરકર વિશેનો અભિપ્રાય પણ.

સંઘની હિંદુ રાષ્ટ્રની કે મુસ્લિમવિરોધી વિચારસરણીની સરદારને અપીલ ન હતી. 

પરંતુ નહેરુ સંઘ દ્વારા થતી કોમી ઉશ્કેરણીથી ભડકેલા હતા, જ્યારે સરદાર અભૂતપૂર્વ કોમી હિંસાના વાતાવરણમાં સંઘના સભ્યો દ્વારા થયેલા હિંદુ-શીખોને બચાવવાના પ્રયાસને ગણતરીમાં લેતા હતા.

સરદારની ચોક્કસ શરતો

ગાંધીહત્યા પછી આશરે દોઢેક વર્ષ સુધી ચાલેલો સંઘ પરનો પ્રતિબંધ સરદારની મંજૂરી પછી ચોક્કસ શરતોને આધીન દૂર થયો.

વાસ્તવવાદી સરદારે હિંદુ રાષ્ટ્રના વિચારને પાગલ ખ્યાલ ગણાવ્યો હતો.  

તે ઇચ્છતા હતા કે હિંદુ હિતના રાજકારણની વાત કરનારાને સાવેસાવ હડધૂત કરવાને બદલે કોંગ્રેસમાં ભેળવીને રાષ્ટ્રહિતાર્થે લગાડી દેવામાં આવે. 

હિંદુ મહાસભા અને સંઘના સભ્યોને તેમણે એ મતલબની અપીલ પણ કરી હતી.  

ગાંધીહત્યા પછી આશરે દોઢેક વર્ષ સુધી (ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૮થી જુલાઈ ૧૯૪૯ સુધી) ચાલેલો સંઘ પરનો પ્રતિબંધ સરદારની મંજૂરી પછી ચોક્કસ શરતોને આધીન દૂર થયો. 

રાજમોહન ગાંધીએ તેમના પુસ્તક 'સરદારઃ એક સમર્પિત જીવન'માં નોંધેલી એ શરતોઃ 

સંઘે પોતાનું બંધારણ બનાવવું અને પ્રસિદ્ધ કરવું, કેવળ સાંસ્કૃતિક બાબતો અંગે જ પ્રવૃત્તિ કરવી, હિંસાખોરી અને ગુપ્તતા તજી દેવી, ભારતનાં ધ્વજ અને બંધારણને વફાદાર રહેવાના શપથ લેવા અને લોકશાહી વ્યવસ્થાતંત્ર સ્થાપવું. 

સંઘે આમાંથી કેટલી શરતોનું શબ્દશઃ અને કેટલી શરતોના હાર્દનું પાલન કર્યું, એ જોવા સરદાર જીવ્યા હોત તો?  ઇતિહાસમાં આવા 'જો' અને 'તો'નો અર્થ હોતો નથી.

પણ સરદાર-સંઘના સંબંધને વર્તમાન રાજકીય સ્થિતિમાં તપાસવા-મૂલવવાને બદલે એ સમયની રાજકીય-સામાજિક-કોમી-કાયદો-વ્યવસ્થાની સ્થિતિના સંદર્ભે તપાસવામાં આવે તો જ સામાન્યીકરણથી બચીને સચ્ચાઈની વધુ નજીક પહોંચી શકાય.

(લેખમાં વ્યક્ત કરવામાં આવેલા વિચારો લેખકના અંગત વિચાર છે, બીબીસીના નહીં. )

તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો