...ોગંદનામું

ખલીલ ધનતેજવીની આત્મકથા સોગંદનામાનું મુખપૃષ્ઠ

ખલીલ ધનતેજવી સાથે ગઝલપાઠ કરનારા અને એમને ઓળખનારા કવિઓ-લેખકોનું માનવું છે એમની સાદગી પણ એમની કવિતામાં ઊતરી આવી હતી.

બિરેન કોઠારી કહે છે કે "ખલીલ ધનતેજવી ચાહકો અને સમધર્મીઓમાં પણ લોકપ્રિય હતા. એમનું વલણ એવું રહેતું કે એ કોઈની તક છીનવતા નહોતા અને હંમેશાં નવયુવાન કવિઓને પ્રોત્સાહન આપતા હતા. બધાને સ્વજન જેવા લાગતા."

તેઓ એક પ્રસંગને યાદ કરતાં કહે છે, "અમદાવાદમાં વિવિધ ભારતી પર ગુજરાતી ફિલ્મોની અંગેની સિરીઝ ચાલતી હતી. હું વડોદરામાં હતો અને મારે... બાકીનો લેખ લખો:
એ મને પોલીસ સ્ટેશન લઈ ગયો. છેક એની કૅબિનમાં લઈ ગયો. મને એની સામે બેસાડ્યો. પછી કૉન્સ્ટેબલને બોલાવીને પાણી અને ચા લઈને આવવા કહ્યું. પછી મને કહ્યું, 'હા, ખલીલસાહેબ! સરસ મઝાની ગઝલ સંભળાવો.'

જીવાતી જિંદગીની વાત

શકીલ કાદરી કહે છે, "ગુજરાતીમાં ગઝલની થતી અવગણનામાં ગઝલને સ્થાપિત કરવામાં એમની બહુ મહત્ત્વની ભૂમિકા રહી છે."

"ખલીલ ધનતેજવીને સૌથી પહેલી પંક્તિ જાણીતા ગઝલકાર અઝીઝ કાદરી (શકીલ કાદરીના પિતા)એ આપી હતી અને તેઓ મુશાયરાઓમાં પણ ઘણી વાર તેનો ઉલ્લેખ કરતા હતા."

શકીલ કાદરી અનુસાર, ખલીલે શરૂઆત ઉર્દૂથી કરી હતી. એ સમયે ખલીલ સમકાલીન કવિઓની જેમ ન સમજાય એવી દુર્બોધ કહેવાય એવી શૈલીમાં લખતા હતા.

"પણ પાછળથી 1970-75 પછી તેમની ઉર્દૂ ગઝલોમાં ઘણો બદલાવ આવ્યો હતો, સરળતા આવી હતી."

શકીલ કાદરી કહે છે, "પત્રકાર હોવાને કારણે તેઓ ભાષામાં સરળતા રાખતા હતા અને એનો તેઓએ શાયરીમાં પણ ઉપયોગ કર્યો હતો. શબ્દોની પસંદગી અને વિષયની પસંદગી. અને સરળતા છતાં પણ નાવિન્ય એ એમનો ગુણવિશેષ હતો."

અનિલ જોશી બીબીસી સાથેની વાતમાં કહે છે, "જ્યારે ગઝલમાં પરંપરાનો યુગ ચાલતો ત્યારે એ સમયે ખલીલ ધનતેજવીએ પરંપરાથી પ્રભાવિત થયા વિના પોતાની જે મનોવ્યથા હતી, મથામણ હતી એ ઠાલવી. એ પ્રવાહથી અળગા રહીને ચાલ્યા હતા."

"કેટલાક વિવેચકો ખલીલની કવિતામાં છિદ્રો શોધતા હોય છે. ખલીલની ગઝલોમાં છિદ્રો શોધનારા અનેક સમકાલીનો હોઈ શકે. પણ મારી એક સાદી સમજ છે કે પોલા વાંસમાં જ્યારે છિદ્રો હોય ત્યારે જ એ વાંસળી બને છે."

"ખલીલ ધનતેજવીએ છિદ્રોને બારી બનાવીને જીવતી જિંદગીનાં યથાર્ય દર્શન કર્યાં છે."

ખલીલ ધનતેજવી એમની એક ગઝલમાં કહે છે-

હા, વિવેચક છો તમે જાણું છું હું,

પણ જરા આઘા ઘસો, રસ્તો કરો.

આપ છો ભાષાભવનના માસ્તર

લો, જરા ટહુકાનો તરજુમો કરો

આમ, શબ્દો સાથેનો તેમનો નાતો માત્ર ગઝલને લીધે નથી. પણ સાહિત્યના અન્ય આયામોમાં પણ એમણે વિહાર કર્યો છે.

15 વર્ષ સુધી ગઝલથી છેટા રહ્યા

કવિ વિનોદ જોશી સાથે ખલીલ ધનતેજવી

'સોગંદનામું'માં તેઓ લખે છે, 'દરેક વળાંકે મને નવું જગત પ્રદાન કર્યું છે. કોઈ પણ વળાંક મને 'પાછો વળ' કહેવાને બદલે આગળ વધવાની પ્રેરણા આપી છે. નવો ઉમળકો અને નવી શક્તિ પણ આપી. દાતરડાથી કલમ સુધી અને કલમથી કૅમેરા સુધીના મારા આ પ્રવાસમાં સૌપ્રથમ પગથિયાનું નામ છે કવિતા.'

વડોદરાથી અંદાજે 45 કિમી દૂર આવેલા ધનતેજ ગામમાં કવિ ખલીલ ધનતેજવીનો જન્મ 12 ડિસેમ્બર, 1935માં થયો હતો.

ખલીલ ધનતેજવી...