...વાત છે કારણકે આ સંકટ (કોરોના મહામારી)ની અસર લાંબા સમય સુધી રહેશે અને વૈશ્વિક સ્તરે પડકારોનો સામનો કરવો પડશે."

આ રીતે જ ગત મહિનામાં રેટિંગ એજન્સી મૂડીઝે ભારતનું રેટિંગ ઘટાડ્યું હતું.

તેનો તર્ક હતો કે ભારતનો વિકાસ દર લાંબા ગાળા સુધી ઓછો રહેશે, સરકારની રાજકોષીય પરિસ્થિતિ બગડશે અને નાણાકીય ક્ષેત્રમાં અનિશ્ચિતતાનો માહોલ રહેશે. 

એપ્રિલમાં ભારતીય રિઝર્વ બૅન્કના ગવર્નર શક્તિકાંતા દાસે એક પ્રેસ કૉન્ફરન્સમાં અર્થતંત્રનો એક ગંભીર દૃષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો અને સ્વીકાર કર્યું હતું કે 2020-21 માટે જીડીપીનો વૃદ્ધ... બાકીનો લેખ લખો:
ે કે જો ભારત આત્મનિર્ભર થવા માગે છે તો તેણે પોતાના ઔદ્યોગિક આધારને મજબૂત કરવા માટે એક વિશાળ અને આધુનિક આધારભૂત માખળું તૈયાર કરવું પડશે. 

તેઓ કહે છે," તમારે જો આત્મનિર્ભર થવું હોય તો ઔદ્યોગિક આધાર જબરદસ્ત હોવો જોઈએ. તમારી ઘરેલું ખપત ઉચિત હોવી જોઈએ. તે સિવાય નિકાસ માટે તમારી અતિરિક્ત મૂલ્યવાળી વસ્તુઓ મજબૂત હોવી જોઈએ, તો આત્મનિર્ભરતા મળી શકે. "

પરંતુ વિવેક કૌલને ડર છે કે જો આત્મનિર્ભરતાનો અર્થ સંરક્ષણવાદ છે તો ભારતે ઘણી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડશે. 

તેઓ કહે છે, "યાદ કરો 1991 પહેલાનું ભારત, જ્યારે આપણું અર્થતંત્ર આત્મનિર્ભરતા પર આધારિત હતું અને જ્યારે ભારતમાં સામાન બનતો તો કેટલી મુશ્કેલી થતી હતી. માત્ર જ્યારે અર્થતંત્ર ખોલવામાં આવ્યું ત્યારે આપણએ ઝડપથી વિકાસ કર્યો. આપણે એ સમય યાદ રાખવો જોઈએ." 

તો કેવી રીતે ભારત બનશે આત્મનિર્ભર?

પરંતુ ભારતના અર્થતંત્ર પર નજર રાખનાર વરિષ્ઠ પત્રકાર પ્રિયરંજન દાસ માને છે કે જો આને ગંભીરતાથી કોઈ રાજકીય બયાનબાજી વગર લાગુ કરવામાં આવે તો ભારત આત્મનિર્ભર બની શકે છે. 

તેઓ કહે છે, "ભારત જનસાંખ્યિક લાભાંશ અને ઉદ્યમશીલતાની શક્તિના આધારે આત્મનિર્ભર બની શકે છે. આત્મનિર્ભર બનવા માટે એક મજબૂત આર્થિક રણનીતિ હોવી જોઈએ, રાજકીય નિવેદન આપવાનો કોઈ વિકલ્પ નથી. અત્યાર સુધી જે નીતિ સામે આવી એ વિકાસની ગૅરંટી નથી આપતી."

તેઓ આગળ કહે છે, " ઘરેલું બજારનો વિસ્તાર, નાના ઉપભોક્તાઓ વચ્ચે ડિમાન્ડમાં વધારો અને રોકાણની માગ એક કારગત વિકાસ રણનીતિ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે ."

પરંતુ તેઓ મોદીના નેતૃત્વ પર ભરોસો નથી કરતા. તેઓ કહે છે, "મોદી સરકાર પર ભરોસો નથી કે તે આ કામ પાર પાડી શકે છે."

મોદી સરકારની આત્મનિર્ભરતાની વાત જે તથ્ય પર આધારિત છે એ છે કે ભારત એક સમયે ઘઉં ને ચોખા પણ આયાત કરતું હતું. પરંતુ દેશના અનાજ ભંડાર હવે ભરેલા છે. જેનેરિક દવાઓમાં પણ આવી જ પરિસ્થિતિ છે. 

આર્થિક અક્ષમતા

પરંતુ માર્કેટ ગુરુ અજિત દયાળ હાલ જ અંગ્રેજી અખબાર ઇકૉનૉમિક ટાઇમ્સને કહ્યું હતું કે મોદી સરકારમાં આર્થિક ક્ષમતાની કમી છે. 

તેઓ લખે છે," અફસોસની વાત છે કે મોદી સરકારે આર્થિક મુદ્દાઓમાં પોતાની અનુભવહીનતા અને અક્ષમતા સાબિત કરી દીધી છે. ચૂંટણી જીતવા અને રાજ્ય સરકારોને પાડવામાં તેની મહારત સારી રીતે સ્થાપિત થઈ છે. આનાથી તેને સામાજિક શક્તિ મળી શકે અને તેની ધાર્મિક વિચારધારા હાવી થઈ શકે છે પણ તે ગરીબો અને મધ્યમ વર્ગના લોકોનાં પેટ નથી ભરી...