સામગ્રી: વણકર મુશ્તાક અંસારી

આ વર્ષે એપ્રિલ મહિનામાં જ લોકસભા ચૂંટણીના પ્રચાર દરમિયાન ભાગલપુરમાં એક જનસભા સંબોધતી વખતે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આ વાત કરી હતી.

અહીં પ્રશ્ન એ છે કે આ દરમિયાન બિહારના ભાગલપુરનો સિલ્ક ઉદ્યોગ કેટલો મજબૂત બન્યો છે. 

બીબીસીની તપાસમાં ભાગલપુરી સિલ્ક ઉદ્યોગ દયનીય સ્થિતિમાં હોવાનું માલૂમ પડ્યું છે. સરકારી રેકૉર્ડ્સમાં પણ આ ઉદ્યોગ એટલો બધો કમજોર બની ગયો છે કે તેને મજબૂત બનાવવા માટેની સરકારની તમામ યોજનાઓ અસફળ પુરવાર થઈ રહી છે.

સરકારી આંકડા પ્રમાણે પાછલા 3 દાયકા દરમિયાન લગભગ 1 લાખ વણકરો આ કામ છોડી ચૂક્યા છે.

વણકર સેવા કેન્દ્ર ભાગલપુર, બરારી દ્વારા મળેલી જાણકારી પ્રમાણે હાલ ભાગલપુર મેગા હૅન્ડલૂમ કલ્સ્ટર અંતર્ગત ક્ષેત્રમાં માત્ર 3,449 વણકરો જ કામ કરી રહ્યા છે અને 3,333 લૂમ જ ચાલુ સ્થિતિમાં છે.

અર્થતંત્રની મંદીનો માર સિલ્ક સિટીના વણકરોએ પણ સહન કરવો પડ્યો છે.

ધીમે-ધીમે કામ મળવાનું બંધ થઈ ગયું...

એક સમય એવો પણ હતો જ્યારે ભાગલપુર દેશના 48 ટકા સિલ્ક પરિધાનોની માગ સંતોષતું, કારણ કે અહીંના લગભગ દરેક નિમ્ન-મધ્યમવર્ગીય પરિવારમાં લૂમ ચાલતું હતું.

આજે પરિસ્થિતિ એ છે કે ભાગલપુર મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશન હેઠળ માત્ર એક જ ઘરમાં હૅન્ડલૂમ ચાલી રહ્યું છે.

ભાગલપુર નાથનગર વિધાનસભા ક્ષેત્રના જગદીશપુર વિસ્તારના પુરૈની ગામના મુશ્તાક અંસારી જણાવે છે કે, "90ના દાયકા સુધી અમારા ગામમાં અને આસપાસનાં ગામડાંના લગભગ દરેક ઘરમાં હૅન્ડલૂમ ચાલતું હતું, પરંતુ હવે એક-બે ઘરમાં જ લૂમ ચાલી રહ્યું છે. ધીમે-ધીમે કામ મળવાનું બંધ થઈ ગયું. તેથી લોકો કામની શોધમાં બહાર જવા લાગ્યા. જ્યારે બાકીના લોકો ખેતીકામ અને મજૂરીકામમાં જોતરાઈ ગયા."

મુશ્તાક આગળ જણાવે છે કે, "હવે તમને કોઈ યુવક લૂમ ચલાવતો નહીં દેખાય. જ્યારે અહીં અમારા વણકર સમુદાયના લોકોની વસતી વધારે છે અને આ અમારું ખાનદાની કામ છે, પરંતુ અમે અમારાં બાળકોને અમારા જેવાં જ નથી બનાવવા માગતા. અમે નથી ઇચ્છતા કે તેઓ કૌશલ્ય અને કળા હાંસલ કરીને પણ તેઓ બેરોજગાર રહે."

પાપડ વણવાનો રોજગાર

2004-05માં જ મુશ્તાકે પોતાનું હૅન્ડલૂમ ઉખાડીને છાજલી પર મૂકી દીધું હતું. તેઓ જ્યારે અમે ત્યાં પહોંચ્યા ત્યારે હૅન્ડલૂમનાં ઊધઈ લાગેલાં લાકડાં ઉતારીને બતાવવા લાગ્યા.

અમે પૂછ્યું કે શું અહીં એવું કોઈ ઘર બાકી નથી બચ્યું જ્યાં આજે પણ હૅન્ડલૂમ ચાલતું હોય. અમે તપાસ કરવા નીકળ્યા ત્યારે થોડું દૂર જતાં જ અમને તેહારત હસન...\nઅગાઉની સામગ્રીનો સારાંશ નીચે મુજબ કરી શકાય છે:
"ભાગલપુરી સિલ્ક ઉદ્યોગને મજબૂત બનાવવા માટે એનડીએ સરકાર પૂરતા પ્રયાસો કરી રહી છે. અહીં જે મેગા ક્લસ્ટર બન્યું છે તેનાથી અહીંના વણકરો અને વેપારીઓને ખૂબ મદદ મળશે. અહીં જે વણકર બહેનો છે. તેમને પહેલાં દોરાની ગૂંચ ઉકેલવામાં જેટલી સમસ્યા પડતી હતી, પગના ઢીંચણમાં જે દુખાવો થતો હતો, હવે જે નવી બુનિયાદ રિલિંગ મશીન અપાઈ રહી છે, તેનાથી વણકરોને આ કષ્ટમાંથી મુક્તિ મળશે."