કિશોરાવસ્થામાં ગાંધી નહેરુ અને પટેલની સ્વરાજત્રિપુટી વિશે સાંભળ્યું હતું અને સ્વરાજની લડતમાં સામેલ થવાનું મળતાં મળે એવું સૌભાગ્ય નહીં મળ્યાનો મીઠો ડંખ પણ અનુભવ્યો હતો. 

પણ સ્વરાજની પહેલી પચીસી ઊતરતે ઇંદિરાઈ વર્ષોમાં લોકશાહી ઓજપાતી વરતાઈ, ત્યારે બુઢ્ઢા જયપ્રકાશ એક નવી યુવાની સાથે જંગમાં ઊતર્યા અને કંઈ કેટલાયે યુવાજનોને લાગ્યું કે સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામમાં ભાગ નહીં લઈ શક્યાનું મહેણું ભાંગી રહ્યું છે. 

જેમણે આમ અનુભવ્યું એમના પૈકી એક જે. પી. બટુક, નવોસવો અધ્યાપક આ લખનાર પણ હતો. 

તારુણ્યનાં વર્ષોથી આચાર્ય કૃપાલની સાથે નિકટ પરિચય અને જે. પી. સાથે કાર્યસંબંધ એ એનું મહૃદભાગ્ય રહ્યું. 

સ્મરણોની વણઝારમાંથી ઘણું બધું છોડી દઈ જેલવાસ આસપાસ બે-ત્રણ વાતો સાંભળવા ઇચ્છું છું. 

જે પ્રવૃત્તિઓ હતી, મારી અને સાથીઓની, એ જોતાં પકડાવું એટલે કે મિસાબંદી હોવું એ સહજ હતું. 

પણ કટોકટી જાહેર થઈ, જૂન 1975માં એ દિવસો ગુજરાતમાં બાબુભાઈ જશભાઈના નેતૃત્વ હેઠળ અમારી એટલે કે જનતા મોરચાની સરકારના હતા. 

ગુજરાત અને તમિલનાડુ ત્યારે કટોકટીના કૃષ્ણસમુદ્ર વચ્ચે સ્વાધીનતાના પ્રકાશદ્વીપ લેખાતા.

મને યાદ છે સંઘર્ષ કે મોરચાની કા... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
મગીરીસર મુખ્યમંત્રી બાબુભાઈને ત્યાં જવાનું બનતું ત્યારે પ્રવેશતા જ એક ચિત્ર ધ્યાન ખેંચતુ.

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

અશ્વમેઘના ઘોડાને આંતરતા લવકુશનું એ ચિત્ર હતું. જાણે ગુજરાત ને તમિલનાડુ!

પણ માર્ચ 1976માં બાબુભાઈની સરકાર પડી અને પહેલા ઘાણમાં પકડાયેલો હું પાલનપુર સબ જેલમાં પહોંચ્યો તે સાથે મારો મિસાવાસ્યંનો દોર શરૂ થયો હતો. 

પહેલો મહિનો પાલનપુર સબ જેલમાં વિત્યો અને પછીના મહિના જાન્યુઆરી 1977માં કટોકટી હળવી થતા ચૂંટણી જાહેરાત સાથે હું છૂટ્યો ત્યાં સુધી વડોદરા સેન્ટ્રલ જેલમાં વિત્યા. 

નાની મોટી બે અલગ અલગ જેલોના અનુભવમાં કેટલીક વિગતો કેમ જાણે સામસામે મૂકીને જોવા જેવી હતી અને એમની સહોપસ્થિતિ અમે જે જનપથ અને રાજપથ પકડ્યાનું માનતા હતા એના દ્વિવિધ પડકારને ઉજાગર કરી આપનારી હતી. 

પાલનપુરમાં અમે પાંચ મિસાબંદી એક કોટડીમાં હતા. એ બાદ કરતા બાકી કોટડીઓમાં કાચા કામના કે સજાપ્રાપ્ત ઇતર કેદીઓ હતા. 

વડોદરાની સેન્ટ્રલ જેલ ખાસી મોટી, અમારા પાડોશીએ (લક્ષ્મીવિલાસ પેલેસ સ્થિત ગાયકવાડે) કોઈક ફ્રેન્ચ નમૂનાથી ખાસ રસ લઈ બનાવડાવેલી.

ક્લૉક વાઇઝ વૉર્ડ રચનામાં ખાસા બે વૉર્ડ દિવસે પરસ્પર હળવા મળવાની છૂટ સાથે, મિસાબંદીઓને ફાળવેલા હતા. 

એટલે એક પ્રકારે શિબિરોપમ સહવાસનો સુયોગ હતો. 

પાછળ નજર કરું છું ત્યારે વડોદરાના શિબિરવત્ સહજીવન પૂર્વે પાલનપુરનો ઇતરબહુલ જનસંપર્ક શક્ય બન્યો તે અમે જેમની વચ્ચે, જેમની સાથે અને જેમના માટે કામ કરવા ઇચ્છતા હતા તે 'લોક' વિશે સમજદાયી સાક્ષાત્કાર શો હતો.

અને પછીનું શિબિરોપમ સંઘજીવન કર્મશીલ સૌની ખૂટતી ને દુખતી રગના પ્રત્યક્ષ અનુભવથી નવા સમાજની દિશામાં હોવી જોઈતી કર્મ બાંધવી બાબતે ઝકઝોરનારું હતું. 

પાલનપુરની પહેલા બીજા દિવસની જ વાત કરું તો કુંડી પર ના'તી વખતે ઇતરલોક પૈકી એક બાવાજી ભેગા થઈ ગયા અને મને ઉજળું મનેખ ભાળી વાતે વળગ્યા કે અહીં શેમા આવ્યા. મેં કહ્યું કે મિસામાં. એમને માટે એ એક અપરિચિત પ્રયોગ હતો. 

કદાચ, કેમ કે પોતે ચરસગાંજામાં આવેલા એટલે ચરસગાંજાથી આગળ જતા 'મિસા'માં પળ બે પળ એમણે નવી કારકિર્દીની શક્યતાઓ પણ વિચારી હશે. 

પછી મેં મેઇન્ટેનન્સ ઑફ ઇન્ટરનલ સિક્યોરિટી એક્ટ વિશે ફોડ પાડ્યો ત્યારે અમારો તાર જોડાયો અને સાર નીકળ્યો કે મારી સાથે જે થયું છે તે સત્તાના નશામાં થયું છે. 

અને આ નશો ચરસગાંજાથી ક્યાંયે ચડિયાતો છે.

ગમે તેમ પણ, પછી અમારું ઠીક જામ્યું અને જેલમાં અમે પ્રૌઢશિક્ષણના વર્ગો ચલાવ્યા ત્યારે...