પ્રતીકાત્મક તસવીર

આ પછી બીબીસીએ કલમ 370ની નાબૂદી અંગે કાશ્મીરી પંડિતોના દૃષ્ટિકોણને જાણવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો, પરંતુ આ અંગે વાત કરવાનો તેઓ સતત ઇન્કાર કરી રહ્યા હતા. 

જોકે, સપ્ટેમ્બર માસમાં અમને કેટલાક લોકો સાથે વાત કરવામાં સફળતા મળી.

તેમની સાથે મુલાકાત કરવા માટે શ્રીનગર શહેરથી દૂર અમે એવી જગ્યા પર પહોંચ્યા, જ્યાં કાશ્મીરી મુસ્લિમો અને કાશ્મીરી પંડિતો દાયકાઓથી એકસાથે રહે છે.

આ વિસ્તારમાં ચોતરફ અંજપો વ્યાપેલો હતો. 

આ વિસ્તારમાં કારને ઊભી રાખ્યા પછી અમે પરંપરાગત શૈલીમાં બનેલા એક મકાનમાં રહેતા કાશ્મીરી પંડિત પરિવારને મળવા માટે આગળ વધ્યા.

આ પરિવાર પાસે ઊભેલાં પડોશનાં કેટલાંક મુસ્લિમ મહિલાઓ અમને શંકાની નજરે જોઈ રહ્યાં હતાં. તેમનો સવાલ હતો કે અમે કોણ છીએ અને તેમને મળવા કેમ આવ્યા છીએ? 

અમે આગળ વધીને દરવાજો ખટખટાવ્યો. એક મહિલાએ ઘરનો દરવાજો ખોલ્યો એટલે અમે અમારો પરિચય આપ્યો. 

દરમિયાન લગભગ 70 વર્ષના એક વૃદ્ધ પંડિત પોતાના ઓરડામાંથી બહાર આવ્યા. 

તેમણે મારી સાથે આવેલી વ્યક્તિને ઓળખી લીધી અને પછી વાતચીતનો સિલસિલો શરૂ થયો. એમણે આગ્રહ કરીને અમને ઘરની અંદર બોલાવ્યા. 

"માહોલ સારો છે"

પ્રતીકાત્... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
મક તસવીર

પહેલાં તેમણે અમને પાણી પાયું અને બાદમાં ચા આપી. અમે તેમને સ્થિતિ વિશે પૂછ્યું અને પછી 370ને હઠાવવાનો ઉલ્લેખ કર્યો.

જોકે, આ મામલે અન્ય પંડિતોને પૂછવાનું કહીને તેમણે વાત કરવાનો ઇન્કાર કરી દીધો.

અમે તેમને વાયદો કર્યો કે અમે તેમની ઓળખાણ અને તેઓ ક્યાં રહે છે તે જાહેર નહીં કરીએ. આ આશ્વાસન પછી તેઓ અમારી સાથે વાત કરવા માટે રાજી થયા.

કલમ 370ની નાબૂદીને લઈને તમારા શું વિચાર છે, તે પૂછતાં તે વૃદ્ધ વ્યક્તિએ કહ્યું, "આના પર મારા શું વિચાર હોઈ શકે છે? એવું કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે કાશ્મીરી સુખી થઈ જશે, વિકાસ થશે."

"નોકરીઓ મળશે, કોઈ બેરોજગાર નહીં રહે અને તમામ બાબતો ઠીક થઈ જશે. સરકાર તો આવું જ જણાવી રહી છે."

આ પછી અમે પૂછ્યું કે એવું કહેવાય છે કે 370ને લઈને ભરાયેલા પગલાથી તણાવ પેદા થયો છે.

તેના પર તેમણે કહ્યું, "આના કારણે અજંપો સર્જાયો છે. કાશ્મીર સતત બંધ છે, સ્કૂલ બંધ છે, પરીક્ષા નજીકમાં છે અને બાળકો ઘરમાં બેઠાં છે. આનાથી સમસ્યાઓ તો વધી જ છે."

તેમણે કહ્યું કે કલમ 370 નાબૂદ કર્યા પછી "પંડિતો અને મુસ્લિમો વચ્ચે કોઈ તણાવ નથી.

તેઓ કહે છે, "અમે એ જ સ્થિતિમાં જીવી રહ્યા છીએ જે સ્થિતિ 370ને હઠાવ્યા અગાઉ હતી. કોઈ મુસ્લિમે પંડિતોની સામે કોઈ પ્રતિક્રિયા આપી નથી. બંને સમુદાયોની વચ્ચે સાંપ્રદાયિક સદ્ભાવ છે."

કેવી છે સ્થિતિ?

ફાઇલ તસવીર

5 ઑગસ્ટ, 2019એ ભારત સરકારે જમ્મુ-કાશ્મીરને વિશેષ દરજ્જો આપતી બંધારણની કલમ 370ને નાબૂદ કરી, જેનાથી વિસ્તારમાં તણાવ સર્જાયો હતો. 

આ પછી ભારત પ્રશાસિત કાશ્મીરમાં સંચારમાધ્યમોને બંધ કરી દેવામાં આવ્યાં હતાં, કર્ફ્યુ સહિતનાં અનેક પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યાં. સ્કૂલ, કૉલેજ અને માર્કેટ બંધ હતાં.

કલમ 370ને નાબૂદ કરવાની સાથે ભારત સરકારે જમ્મુ-કાશ્મીરને બે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં વહેંચી દીધું હતું, એક જમ્મુ-કાશ્મીર અને બીજું લદ્દાખ. 

આ પહેલાં જમ્મુ, કાશ્મીર અને લદ્દાખ એક જ રાજ્યનો ભાગ હતા. આ ત્રણે વિસ્તારમાંથી માત્ર કાશ્મીરમાં જ મુસ્લિમ બહુમતીમાં છે.

ભારત સરકારે આ પગલું ભર્યું એ પહેલાં ખીણવિસ્તારમાં મોટી સંખ્યામાં સુરક્ષાદળોને તહેનાત કર્યા હતા. 

 'તમામ મૂંઝવણમાં છે'

આ પછી અમે પાડોશમાં બીજા કાશ્મીરી પંડિતના ઘરમાં ગયા. ઓળખાણ જાહેર ન કરવાની શરતે અમારી સાથે વાત કરવા માટે એક ઓરડામાં પાંચ કાશ્મીરી પંડિતો એકઠા થયા. 

આમાંથી એક 50 વર્ષની વ્યક્તિ હતી, જે 370 પર વાત કરવા માટે તૈયાર થઈ હતી. 

જોકે,...