...ક ઉમેરણ કે શૈલીતત્ત્વ પ્રવેશે એટલે અશાસ્ત્રીય સંપાદન જ ગણાય. આરંભ, મધ્ય કે અંત પણ આઘા-પાછા, આડા-અવળા કરવાના ન હોય.

Re-told અને Re-write પુનઃકથન અને પુનઃઆલેખન એમ લોકકથાઆલેખનની બંને પદ્ધતિઓ મેઘાણીએ અપનાવી.

'રંગ છે બારોટ', 'ડોશીમાની વાતો', 'દાદાજીની વાતો' અને 'કંકાવટી'માં Retold પુનઃકથન છે. જ્યારે 'સૌરાષ્ટ્રની રસધાર' અને 'સોરઠી બહારવટિયાઓ'માં Re-write પુનઃઆલેખન છે.

આ બંને પરંપરા વિશ્વની લોકકથા આલેખન સંદર્ભે પ્રચલિત છે. Re-told પુનઃકથનનું પણ આગવું સ્વરૂપ કહેવાતી કથાના ધ્વનિમુદ્રિત પાઠને કશા પણ ઉમ... બાકીનો લેખ લખો:
ંથી પકડીને પચાવી પાડતો વાલો નામોરી પણ ઐનિતક આચરણ કરતો અવલોકવા મળે છે. ચાંપરાજ વાળાનું સન્મિત્ર સામતની હત્યાનું કાર્ય પણ અનૈતિક જ જણાય છે. એટલે બહારવટિયા નૈતિકતા અને જીવનમૂલ્યોને જીવન જાળવનારા હતા એ સર્વાંગે સાચું નથી. અનેકનાં બીજાં આવાં અનૈતિક દૃષ્ટાંતો પ્રાપ્ત છે.

બહારવટિયાકથાઓ માટે 'ફાર્બસ ત્રિમાસિક' સામયિકના ઑક્ટોબર-ડિસેમ્બર 1998ના અંકમાં પ્રકાશિત લેખમાંના આ વિધાનો નરોત્તમ પલાણનાં છે.

નરોત્તમ પલાણને જણાવવાનું કે મેઘાણીએ પોતે બહારવટિયાઓનાં કથાનકો, એ માટેના મુદ્દાઓ જેમની-જેમની પાસેથી સાંભળીને મેળવેલ તે પ્રસ્તાવનામાં જ નિર્દેશેલ છે.

એમાં 'સૌરાષ્ટ્ર'ના વર્તમાનપત્રના કર્મચારી હરગોવિંદ પંડ્યા, વાલો નામોરી અને મોવર સંધવાણી સાથે બહારવટું ખેડવાના સહભાગી રાજપરા ગામની ખળાવાડના હવાલદાર.

એજન્સીના પેન્શનર અને લાલપુર મહાલના જત રાણા આલા મલેક, ગુલાબચંદ મકરાણી, અકાળાનો ખોજા વેપારી વાલજી ઠક્કર, આ ઉપરાંત મેઘાણી પોતે જ 'પરકમ્મા'માં જોગીદાસ ખુમાણ વિશેની સુદીર્ઘ કથાસંદર્ભે જણાવેલ છે કે જેનાં નામો નથી સાંભરતાં એવા બીજા પણ કેટકેટલાયે એક-એક અસ્થિ આપ્યું, આખું કલેવર એ અસ્થિઓને બંધબેસતા કરીને ઘડવું પડ્યું. અને તેના પર ઊર્મિની અંજલિ છાંટીને પ્રાણ જગાડ્યો. 

મેઘાણીએ પ્રસ્તાવનામાં જ પોતે સ્પષ્ટ રીતે જ જણાવેલ છે કે કેવળ ચારણોની પાસેથી મળેલી આ કથાઓ નથી. પણ ચારણ, ભાટો, બહારવટિયાના સંગાથીઓ, પોલીસખાતાના જૂના અધિકારીઓ, બનતી મહેનતે ચકાસીને સરખાવી, એકઠી કરેલ આ ઘટનાઓ છે.

આ ઉપરાંત પોલીસની ડાયરી, કથનારા પણ જે ઘીંગાણામાં સામેલગીરી હતી એેવા ફાયદે બૂચ કે ભીમા જતની વિગતો કથનારા જત ફોજદાર રાણા મલેકની આંખે દેખેલી-સાંભળેલી મુકાબલાની ઘટના પ્રસંગે કથનાવલિને અને ઉપયુક્ત કહેલા આઠ દશ માહિતીદાતાઓનાનાં નામો ચારણ સિવાયના છે. હા, મેઘાણીએ ચારણ રચિત દુહા, છંદો, રાસડાઓને કથામાં વણી લીધા છે.

એટલે ચારણો દ્વારા મળેલા તૈયાર માલને મેઘાણીએ ચારણી સાહિત્યમાંથી વસ્તુ લઈને લખાયેલી આ પ્રસંગકથાઓ છે અને બહારવટિયાકથાઓ મૂળમાં ચારણી સાહિત્ય છે એ નરોત્તમ પલાણ દ્વારા કથવું એ મેઘાણીની વિવિધ શ્રદ્ધેય પાસેથી મેળવેલી માહિતીના એકત્રીકરણની, સામગ્રીના ચયનની આનુપૂર્વી રચીને આલેખવાની કથાશક્તિને મોટો અન્યાય છે.

બહારવટિયા વિશે આવા આડેધડ વિધાનો શાસ્ત્રીય સંશોધન આલેખમાં ન હોય એ સ્વાભાવિક છે.

બહારવટિયાકથાઓનાં ચરિત્રો વિશેના નરોત્તમ પલાણનાં વિધાનોનો પ્રત્યુતર મારા ભાવનગર યુનિવર્સિટી ખાતે...