...ો સહારો લે છે. 

"જાતિ, વર્ણ, જ્ઞાતિ અને અટક(એક ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્ય)"ના સંપાદક મહેન્દ્ર વાળા જુદાજુદા જ્ઞાતિ સમૂહોની એક સમાન અટક સંદર્ભે લખે છે, "એક જ અટકવાળા સમૂહો, જૂથો કે જાતિઓ ભાયાતો હોવા જોઈએ."  

પણ આ વાત જ કથિત ઊંચી જાતિઓને ખટકે છે. 

તેઓ જ્ઞાતિએ તો ઉચ્ચ થઈ બેઠા છે પણ તેમના જેવી અટક દલિતોની કેમ છે તે વાતે વાંકું પાડે છે. 

માર્ટિન મેકવાનનો ગ્રામીણ ગુજરાતમાં પ્રવર્તતી આભડછેટનો અહેવાલ જણાવે છે કે ગુજરાતનાં 64.7 ટકા ગામોમાં દલિતોએ દરબાર પુરુષોને 'બાપુ'  અને સ્ત્રીઓને 'બા' કહીને બોલાવવા પડે... બાકીનો લેખ લખો:
40 ટકા લોકોએ અટક બદલવાથી લાભ થયાનું જણાવ્યું હતું તેમણે અટક બદલ્યા પછી જ્ઞાતિની ઓળખ ન થયાનો, સારી વર્તણૂંકનો, અન્ય પ્રાંતના ગણી લીધાનો, ખાનગી ક્ષેત્રમાં નોકરી મળ્યાનો લાભ થયાનું જણાવ્યું હતું. 

મેડિકલ કૉલેજમાં અભ્યાસ દરમિયાન નામ અટક બદલનાર જાણીતા આંબેડકરી લેખક- કર્મશીલ ડૉ. પારિતોષ શાહે એકવાર કહ્યું હતું કે "આટલાં વરસે હવે ક્યારેક લાગે છે કે મારે મૂળ અટક સાચવી રાખીને સામાજિક સ્વીકૃતિ માટે સંઘર્ષ કરવો જોઈતો હતો." 

અમદાવાદની સિવિલ હૉસ્પિટલના મનોરોગવિભાગના નિવૃત વડા અને બી.જે. મેડિકલ કૉલેજના પ્રોફેસર ડૉ. ગણપત વણકરે તેમની જ્ઞાતિ અને વ્યવસાય સૂચક મૂળ 'વણકર' અટક જાળવી રાખી છે. જાણીતા ગાયિકા દિવાળીબહેન ભીલને પણ પોતાની ભીલ અટકની કોઈ નાનમ નહોતી. 

જોકે આવડત કે ક્ષમતા પર અટકને હાવી ન થવા દેતાં આવાં  ઉદાહરણો બહુ ઓછાં જોવા મળે છે. જાણીતા સમાજશાસ્ત્રી અને ગુજરાત યુનિવર્સિટીના સમાજશાસ્ત્રવિભાગના નિવૃત વડા ડૉ. મનુભાઈ મકવાણાએ પોતાની અટક તો જાળવી રાખી છે પરંતુ તેમનાં સંતાનોની અટક બદલાવીને તેમના ગામની સ્મૃતિમાં "શેરડીવાળા" રાખી છે. 

પ્રતિબદ્ધ નીરવ પટેલની ઓળખ કાયમ દલિત કવિની જ રહી છે પરંતુ તેમણે નામ અને અટક બદલ્યાં હતાં! 

અટકનાબૂદી જ્ઞાતિનાબૂદીની દિશાનું  પ્રથમ પગલું

'ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ'ના સાર્થ ગુજરાતી જોડણીકોશમાં 'અટક'નો પર્યાય 'અડક' જણાવી તેનો અર્થ "ગોત્ર, ધંધો, કે વતન ઈત્યાદિ બતાવતું નામ જોડે મૂકવામાં આવતું ઉપનામ" એવો દર્શાવ્યો છે.(પ્રુષ્ઠ-૧૩)

લોકબોલીમાં 'શાખ', 'નુખ'  અંગ્રેજીમાં 'સરનેમ' અને સંસ્કૃતમાં 'અવટંક' જેવા શબ્દોથી ઓળખાતી અટકનો એક અર્થ સાર્થ જોડણીકોશમાં "નડતર' કે 'અવરોધ' પણ આપ્યો છે. જે દલિતો માટે યથાર્થ છે. 

વરિષ્ઠ કર્મશીલ પત્રકાર ઇંદુકુમાર જાની અટકોને "જાતિપ્રથાના પર્યાયરૂપ અને સમાનતાની વિરોધી" ગણે છે. 

સ્વામી સચ્ચિદાનંદે દલિતોને "જ્ઞાતિદર્શક ન હોય તેવી અટકો ધારણ કરવા અને અનાદર પેદા કરનારી અટકો ફગાવી દેવા" અપીલ કરી હતી. 

કહેવાતી ઉચ્ચજ્ઞાતિઓ માટે ગૌરવ, ગુમાન ,શૌર્ય, અહમ કે ઉચ્ચતા દર્શાવતી અને દલિતો માટે અપમાન, અનાદર, ઘૃણા અને નફરત જન્માવતી જ્ઞાતિસૂચક અટકો નાબૂદ થાય તે જ્ઞાતિનાબૂદીની દિશામાં પ્રથમ પગલું બની શકે.

(લેખમાં વ્યક્ત થયેલા વિચાર લેખકના અંગત છે, બીબીસીના નહીં.)

તમે અમનેફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો