ઉત્પાદિત માલ સામાન અને સેવાઓમાં પણ કેટલીક આયાત થાય છે તો કેટલીક નિકાસ થાય છે. આયાત અને નિકાસ વચ્ચેના તફાવતને ટ્રૅડ બૅલેન્સ કહેવાય છે.  

કોઈ પણ દેશની કુલ આયાત કરતાં કુલ નિકાસ વધી જાય તે પરિસ્થિતિને કરંટ એકાઉન્ટ સરપ્લસ કહેવાય છે, જ્યારે કુલ નિકાસ કરતાં કુલ આયાત વધી જાય એ પરિસ્થિતિને કરંટ એકાઉન્ટ ડૅફિસિટ  કહે છે.  

ચીનનો વિદેશવ્યાપારમાં ફાળો લગભગ 18થી 20 ટકા છે, જ્યારે ભારતનો ફાળો બે ટકાથી પણ નીચે છે. 

ઉલ્ટાનું દેશની ક્રૂડઑઈલની લગભગ 85 ટકા કરતાં વધુ જરૂરિયાત આયાતથી સંતોષવામાં આવે છે. 

ગઈ સદીના છેલ્લા દાયકાની શરૂઆતમાં આ પ્રકારની ખરીદી કરવા માટે જરૂરી વિદેશીમુદ્રાનું ભંડોળ  આપણી માંડ એક અઠવાડિયાની આયાતને પહોંચી વળે તેટલું નીચું ઉતરી ગયું હતું.

પરિણામ સ્વરૂપ ભારતે સોનું ગીરવે મૂકી વિદેશીમુદ્રા મેળવવી પડે તેવી સ્થિતિનું નિર્માણ થયું હતું.  

તત્કાલીન વડાપ્રધાન નરસિહ્મારાવ અને તેમના અને નાણામંત્રી તરીકે અર્થશાસ્ત્રી ડૉ. મનમોહનસિંહની જોડીએ ઉદારીકરણ અને આર્થિક વિકાસનો આક્રમક વ્યૂહ અપનાવી દેશની વિદેશીમુદ્રા ભંડોળની સ્થિતિને સંભાળી લેવાનું કામ કર્યું હતું.

ત્યારબાદ વખતોવખત બીજી સરકારોએ આ નીત... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
િને પોષીને ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાની ગાડી દોડતી રાખી. 

FDI અને FIIનો ફાળો 

એપ્રિલ-2020ની સ્થિતિએ ભારતીય રિઝર્વ બૅન્ક પાસેથી ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, ભારત 474.660 અબજ ડૉલરના વિદેશી હૂંડિયામણની પુરાંતના ડુંગર ઉપર બેઠું છે. 

આ પુરાંત ઊભી કરવામાં ફોરેન ડાયરેક્ટ ઇન્વૅસ્ટમેન્ટ એટલે કે એફ.ડી.આઈ. ફોરેન ઇન્સ્ટિસ્યૂશનલ ઇન્વેસ્ટર્સ એટલે કે એફ.આઈ.આઈ. ઇન્વેસ્ટર્સનો ફાળો છે એ જ રીતે નૉન રેસિડન્ટ ડિપોઝિટ તેમજ ઇનવર્ડ રેમિટન્સનો પણ એટલો જ મોટો ફાળો છે. 

આ ઇનવર્ડ રેમિટન્સ એટલે જ્યારે વિદેશમાં રહેલ કોઈ વ્યક્તિ પોતાના વતન એટલે કે મૂળ દેશની બૅન્ક, પોસ્ટઑફિસ અથવા ઑનલાઇન ટ્રાન્સફર દ્વારા નાણાંની ચુકવણી કરે તેને રેમિટન્સ કહેવામાં આવે છે. 

ખાડી દેશ, રેમિટન્સની ખાણ 

ખાડીના દેશોમાં લાખોની સંખ્યામાં ભારતીય નાગરિક નોકરી-ધંધા માટે ગયા છે, તેઓ જ્યારે પોતાની આવકમાંથી એક ભાગ દેશમાં કુટુંબના ભરણપોષણ માટે અથવા બચત કરવા માટે મોકલે તેને રેમિટન્સ કહેવાય છે.  

ભારતીયો સ્વભાવગત રીતે કરકસરથી રહીને બે પૈસા બચાવવાવાળો જીવ છે. 

આ કારણથી પોતાના દેશમાં પૈસા મોકલનારાઓમાં ભારતીયો અગ્રીમ હરોળમાં છે. ભારતના વિદેશી મુદ્રાભંડોળને મોટી મદદ થાય મળી રહે છે.  

વિશ્વમાં કયાકયા દેશોમાં અંદાજિત કેટલા ભારતીય નાગરિકો અથવા ભારતીય મૂળના લોકો વસે છે તેમજ તેમનો વિદેશી મુદ્રા ભંડોળ મોકલવામાં તે જે તે દેશનો હિસ્સો કેટલો છે તે નીચેના કોઠામાં દર્શાવાયું છે. 

રેમિટન્સમાં રકાસ 

2019માં બિનનિવાસી ભારતીયોએ ભારતમાં જમા કરેલ રકમ 83 અબજ ડૉલર હતી. 

આ રકમનો બ્રેક-અપ કયા દેશમાંથી અંદાજિત કેટલા નાણાં આવ્યા હશે, તેનો અંદાજ આગળના વરસોની સરેરાશ ટકાવારી ઉપરથી મૂકવામાં આવ્યો છે. 

કોરોના વાઇરસને પગલે લગભગ આખી દુનિયા મંદીની ઝપેટમાં આવી છે, દુનિયાનો ફુલ વ્યાપાર 33થી 35 ટકા ઘટી જશે તેવું અનુમાન છે. 

લૉકડાઉનને કારણે આર્થિક પરિસ્થિતિ મોટેપાયે અસરગ્રસ્ત બને છે, ત્યારે વિશ્વ બેંકે કરેલ આગાહી પ્રમાણે ભારતમાં આવતું રેમિટન્સ ઘટશે.   

આ સંદર્ભમાં વિશ્વ બૅન્ક દ્વારા જારી કરાયેલા કરાયેલ નિવેદનમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે કોરોના વાઇરસે વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાની કરોડરજ્જુ તોડી નાખી છે, આને કારણે ગ્લોબલ રેમિટન્સમાં 20 ટકા ઘટાડો થશે.  

ભારત પર ભાર 

2020ની સાલમાં ભારતને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી નૉન રેસિડન્ટ ઇન્ડિયન 23 ટકા ઓછાં નાણાં મોકલશે એટલે ગઈ સાલની 83 અબજ ડૉલરની સરખામણીમાં 19 અબજ ડૉલરનું ગાબડું પડશે. ...