સામગ્રી: કાન્તિ ડુંગરીભીલ હાલમાં કૉલેજના અંતિમ વર્ષમાં ઇતિહાસનો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. ભીલી ભાષા સિવાય બીજી કોઈ ભાષા બોલતા ન આવડતી હોવાથી તેઓ 11 વર્ષના થયા ત્યાં સુધી કોઈ શાળાએ ગયા નહોતા. 

અતુલ રાઠવાનાં માતાપિતા બીજા વિસ્તારમાં મજૂરી કરવા ગયા હોવાથી તેમણે ચોથા ધોરણમાં ભણવાનું છોડી દીધું હતું, પરંતુ હવે તેઓ બી.ઈ. ઇલેક્ટ્રિકલના પાંચમાં સેમેસ્ટરમાં છે.  

ઉપરના કિસ્સા વાંચતાં વિચાર આવે કે આ વિદ્યાર્થીઓને તેમનાં બાળપણમાં પોતાની આદિવાસી ભાષા સિવાય બીજી કોઈ ભાષા આવડતી નહોતી તો તેમણે કૉલેજ કે ડિપ્લોમાં સુધીનો અભ્યાસ કર્યો કઈ રીતે? 

આ સવાલના જવાબ માટે અમદાવાદથી આશરે 200 કિલોમીટર દૂર અંતરિયાળ આદિવાસી વિસ્તારનાં તેજગઢ ગામે જવું પડે. 

અનોખું શિક્ષણ 

અહીંની આદિવાસી અકાદમીમાં લગભગ છેલ્લાં 15 વર્ષથી ચાલતી 'વસંતશાળા'નાં બાળકોને મળવું પડે. જે ગુજરાતી, અંગ્રેજી, હિંદી કે કોઈ બીજા માધ્યમમાં નહીં, પરંતુ પોતાના ઘરે બોલતા હોય તેવી ઘરની ભાષામાં ભણી રહ્યાં છે. 

હાલમાં જ કેન્દ્ર સરકારની કૅબિનેટે રાષ્ટ્રીય ઍજ્યુકેશન પૉલિસીને મંજૂર કરી હતી. 

તેમાં બીજા અનેક ફેરફાર સાથે એક મહત્ત્વનો ફેરફાર એ હતો કે હવેથી બાળકોને ભણતર તેના ઘરની ભાષામાં અથવા હોમ-લૅન્ગ્વૅજમાં આપી શકાશે. આ માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર બન્ને મળીને પ્રયાસો કરશે. 

જોકે તેજગઢની આ વસંતશાળા છેલ્લા દોઢ દાયકથી આ જ કામ કરી રહી છે. 

આદિવાસી બાળકોને તેમની જ  ભાષામાં ભણાવીને, ધીરેધીરે તેમને બીજી ભાષાનું શિક્ષણ આપીને, મુખ્યધારાની શાળાઓમાં પ્રવેશ મેળવવા માટે તૈયાર કરવા એ આ શાળાનો ઉદ્દેશ છે. 

નિષ્ણાતો માને છે કે આદિવાસી વિસ્તારોમાં વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા અડધેથી શાળા છોડી દેવાના બનાવો વધારે જોવા મળે છે. 

આદિવાસી વિસ્તારોમાં માતાપિતા કામ માટે સ્થળાંતરિત થતાં હોવાથી પણ બાળકોમાં ભણતર છોડી દેવાની સંખ્યા વધુ છે. 

જોકે ઘરની ભાષા સિવાય બીજી ભાષામાં કરાવાતા અભ્યાસમાં રસ ન પડતો હોવાને લીધે પણ આદિવાસી બાળકોમાં ભણતર અધૂરું છોડી દેતા હોય છે. 

વસંતશાળામાં દર વર્ષે માત્ર 30 વિદ્યાર્થીઓને પ્રવેશ અપાય છે. તેમને રહેવા, જમવા, ભણવાની તમામ સવલતો કોઈ પણ ખર્ચ વસૂલ્યા વગર પૂરી પાડવામાં આવે છે. 

બાળક જે ભાષા જાણતું હોય, એને એ જ ભાષામાં ભણાવવામાં આવે છે. 

અહીં કોઈ વર્ગ નથી, પરંતુ બાળકની સમજણ પ્રમાણેના વિવિધ ગ્રૂપ છે - જાગૃતિ, પ્રકૃતિ, સંસ્કૃતિ, સ્વકૃતિ અને પ્રગતિ. ઉંમર પ્રમાણે નહીં પણ સમજણ પ્રમાણે આ ગ્રૂપોમાં...\nઅગાઉની સામગ્રીનો સારાંશ નીચે મુજબ કરી શકાય છે:
22 વર્ષનાં અમીષા નાઇકા, છોટા ઉદેપુરના મોટી સાઢલી ગામનાં વતની છે. તેમણે ગયા વર્ષે જ નર્સિંગનો કોર્સ પૂર્ણ કર્યો હતો. બાળપણમાં તેઓ માત્ર આદિવાસી રાઠવી ભાષા જ બોલી શકતાં હતાં. અને એટલે જ તેમણે ભણવાનું અડધેથી છોડી દેવું પડ્યું હતું.