સરકસમાં કામ કરતાં કલાકાર

"આથી એક મહિનાથી અમે આ સરકસના તંબુમાંથી બહાર નથી નીકળ્યા. સેવાભાવી સંસ્થાવાળા ભોજન લઈને આવે ત્યારે અમે તંબુમાં સંતાઈ જઈએ છીએ. નહીંતર અમને કોઈ ખાવાનું પણ ના આપે...

આ શબ્દો છે નૉર્થ ઇસ્ટથી આવેલા સરકસના કલાકાર માનવાં ચાનુના.

માનવાં ચાનુ વર્ષોથી સરકસમાં કામ કરે છે. એમનાં માતાપિતા પણ સરકસમાં કામ કરતાં હતાં. 

માનવાં ચાનુ  ઝાઝું ભણ્યા નથી. પણ નાનપણથી એમનાં માતાપિતા પાસેથી જિમ્નેશિયમની ટ્રેનિંગ લીધી છે.

માનવાં ચાનુ સાથે તેમનાં પત્ની લિસા ચાનુ પણ નાનપણથી સરકસમાં કામ કરે છે.

બંનેનાં માતાપિતા પણ સરકસમાં કામ કરતાં હતાં એટલે એમણે બાપદાદાનો આ ધંધો અપનાવી લીધો છે.

બંનેનાં માતાપિતા હવે ઘરડાં થઈ ગયાં છે એટલે મણિપુરમાં રહે છે, અને પતિપત્ની સરકસમાં કામ કરીને ગુજરાન ચલાવે છે.

'અમારો ચહેરો જોઈને લોકો અમને ધુત્કારે છે'

સરકસના તંબુ

માનવાંએ બીબીસી ગુજરાતી સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું કે "અમે અત્યારે મહારાષ્ટ્રના સરકસમાં કામ કરીએ છીએ. અમારો રોજનો પગાર 300 રૂપિયા છે અને સરકસ ચોમાસામાં બંધ રહે છે."

"મોટા ભાગે લોકોને ઉનાળામાં અને દિવાળીમાં વેકેશન હોય ત્યારે સરકસમાં કામ મળે છે. બાકીનો... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
સમય અમે મણિપુરમાં મજૂરી કરીને વિતાવીએ છીએ."

"વર્ષમાં છ મહિના અમારી પાસે કામ હોય છે. આ વર્ષે અમે પહેલી વાર સરકસ લઈને ગુજરાત આવ્યા. 16 તારીખે અમે અમદાવાદ પહોંચ્યા."

"હજુ અમે તંબુ નાખીને સરકસની તૈયારી કરી રહ્યા હતા, જમીનમાં ખાડા ખોદી થાંભલા ઊભા કરવાના અને સરકસનો તંબુ બાંધવાનો હતો. એટલામાં લૉકડાઉન જાહેર થઈ ગયું. અમે પહેલો શો કરીએ એ પહેલાં લૉકડાઉન જાહેર થઈ ગયું."

"શરૂઆતમાં અમે બહાર કંઈક લેવા જઈ શકતા હતા, પણ હવે તો લોકો અમને 'એ કોરોના આવ્યો' એમ કહીને મારવા દોડે છે."

"એટલે અમે અહીં સરકસના તંબુમાં સંતાઈને રહીએ છીએ. અમારો વાંક એટલો જ કે અમારો ચહેરો ચાઇનીઝ જેવો દેખાય છે? અમારા ચહેરાને જોઈને લોકો અમને ધુત્કારે છે.

અમદાવાદના ચાંદખેડા વિસ્તારમાં સ્કૂલ-કૉલેજનું વેકેશન શરૂ થાય એ સમયે મુંબઈનું 'સમ્રાટ સરકસ' અમદાવાદ આવ્યું હતું.

ખાસ્સા પૈસા ખર્ચીને અમદાવાદ આવ્યા હતા અને અહીં એક લોકલ વ્યક્તિ સાથે શો દીઠ પૈસા પણ નક્કી થયા હતા.

સરકસનો સમાન લાવવા માટેનું ભાડું પણ એમને મળી ગયું હતું. એ લોકોને તંબુ બાંધવાના પૈસા અને પ્લોટના પૈસા પણ જમા થઈ ગયા હતા, પણ શો શરૂ થાય એ પહેલાં લૉકડાઉન જાહેર થઈ ગયું અને સરકસના 40 કલાકારો અહીં ફસાઈ ગયા.

આ કલાકારોમાંથી ઘણા કલાકારો એમનાં બાળકો સાથે આવ્યા છે, મોટા ભાગના કલાકારો મણિપુરના છે. તો કેટલાક મહારાષ્ટ્રના અને કેટલાક મધ્ય પ્રદેશના છે.

'દૂધવાળા દૂધ આપતા નથી'

Coronavirus દૂધની થેલી, વાસણો, પ્લાસ્ટિક પર અને હવામાં કેટલું જીવે છે?

મણિપુરથી આવેલાં 21 વર્ષીય મેરી સંગમાની હાલત બહુ જ ખરાબ છે.

એમના સસરાની તબિયત સારી નહોતી એટલે એમના પતિએ કહ્યું કે તું બાળકોને લઈને મહારાષ્ટ્ર થઈને સરકસના બીજા કલાકારો સાથે પહોંચી જા. હું પાછળથી ગુજરાત આવું છું.

પણ લૉકડાઉન થતા એમના પતિ મણિપુરથી મહારાષ્ટ્ર તો પહોંચી ગયા પણ મહારાષ્ટ્રમાં લૉકડાઉનમાં ફસાઈ ગયા છે.

સરકસમાં કામ કરવાના રોજના એમને 300 રૂપિયા મળે છે, પણ 40 દિવસથી શો નહીં થતા સરકસના મલિક પાસે પણ પૈસા ખૂટી ગયા છે.

પોતાના ચાર વર્ષના બાળક માટે એ દૂધ લેવા બહાર ગયાં તો એમના મોઢા પર દૂધવાળાએ એમને કહ્યું કે "ભાગ કોરોના દૂધ નહીં મિલેગા."

મેરીએ બીબીસી સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું કે "મારાં બાળકોને સવાર-સાંજ દૂધની વ્યવસ્થા શરૂઆતમાં સરકસના અમારા મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રના સાથીઓ કરી દેતા હતા, પણ હવે અમારી પાસે પૈસા જ નથી તો દૂધ ક્યાંથી લાવવું?"

"અમારા સાથીઓ પાસે પણ પૈસા...