મૃતક મહેશ અને તેમનાં પત્ની કાજલ

સો રૂપિયા વધુ મેળવવાની આશાએ ડભોઈની આજુબાજુના દલિત પરિવારો હોટલના ખાળકૂવામાં ઊતરે છે અને પોતાના જીવ ગુમાવે છે. 

ગત શુક્રવારે એક હોટલની સેપ્ટિકટૅન્કમાં ઊતરેલા સાત લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં.

બીબીસીની ટીમે ડભોઈના થુવાવી ગામે પરિવારની મુલાકાત લીધી, જ્યાંના ચાર લોકોએ એ ઘટનામાં જીવ ગુમાવ્યા છે.

રાજ્ય સરકારે મૃતકના પરિવારજનોને રૂપિયા ચાર લાખની સહાય જાહેર કરી છે અને આ મુદ્દે 'સંવેદનશીલ' હોવાની વાત કરી છે.

2013થી અત્યાર સુધીમાં ખાળકૂવા કે ગટરમાં ઊતરવાથી ગુજરાતમાં 63 લોકોનાં મૃત્યુ થયાં છે.

મા-પત્ની, આઘાત અને રિવાજ

અમારામાં રિવાજ છે કે જે ગુજરી ગયા હોય, તેની પાછળ કપડાં-દાતણ, ચા અને જે નાસ્તો કરતા હોય તે મૂકવાં પડે.

અમે જ્યારે થુવાવી પહોંચ્યા ત્યારે ગામમાં સન્નાટો છવાયેલો હતો. પૂછતા-પૂછતા અમે મહેશભાઈના ઘરે પહોંચ્યા. 

ઘરની બહાર કેટલાક રાજનેતાઓ આવ્યા હતા અને પરિવાર સાથે ચર્ચા-વિચારણા કરી રહ્યા હતા.

સમાજના નિયમ પ્રમાણે, પતિના મૃત્યુના 12 દિવસ સુધી કાજલ ઘરનો ઉંબરો ઓળંગી ન શકે. એટલે કાજલ અને તેમનાં એક વર્ષનાં દીકરી ઘરે જ હતાં.

કાજલે કહ્યું કે 'સાહેબ, આ બીજા લોક... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
ો અને રાજનેતાઓને બહાર કાઢો તો મહેશને જમવાનું આપું. સવારે દાતણ કરાવીને તેને ચા અને બિસ્કિટ આપ્યાં છે, પણ એનું જમવાનું બાકી છે.'

અમારા મનમાં સવાલ ઊભો થયો, 'મહેશભાઈનું તો મૃત્યુ થયું છે, ત્યારે શું માનસિક આઘાતમાં કાજલ આવી વાત કરી રહ્યાં છે?'

તરત જ વાતનું અનુસંધાન સાધતાં કાજલે કહ્યું, "જુઓ સાહેબ. અમારામાં રિવાજ છે કે જે ગુજરી ગયા હોય, તેની પાછળ સળંગ 12 દિવસ સુધી કપડાં-દાતણ, પછી ચા અને જે નાસ્તો કરતા હોય તે મૂકવાં પડે. પછી જ ઘરના બીજા લોકો જમી શકે."

ઘરમાં ખરખરો કરવા આવનારાઓની અવરજવર વચ્ચે કાજલને તેમની એક વર્ષની દીકરી ટિંકીને જમાડવાની ચિંતા હતી, જે ભોજન માટે રડી રહી હતી. 

'દીકરીના જન્મ પછી વધુ મહેનત કરતો'

લોકો વિખેરાઈ જતાં કાજલે માથા ઉપરથી છેડો હટાવ્યો અને પોતાની વાત આગળ વધારી.

કાજલબહેને કહ્યું, "5મી મે 2017ના દિવસે અમારું લગ્ન થયું હતું. અમારાં લગ્ન થયાં ત્યારે મહેશ દરરોજ 100 રૂપિયા કમાતો હતો. તેને દારૂ, બીડી કે ગુટકાનું કોઈ વ્યસન નહોતું."

"દીકરીનો જન્મ થતાં તે ખૂબ જ ખુશ હતો અને વધુ મહેનત કરવા લાગ્યો હતો. સરદાર પટેલું પૂતળું બન્યા પછી અહીંની હોટલોનો વેપાર વધ્યો છે, પરંતુ ગટરવ્યવસ્થા ન હોવાને કારણે ખાળકૂવા સાફ કરવાનું કામ મળતું હતું."

"એક ખાળકૂવો સાફ કરવાના 700 રૂપિયા મળતા હતા એટલે અઠવાડિયામાં બે-ત્રણ વાર રાત્રે જતો હતો."

"આ કામ ખાનગીમાં કરવાનું હોય એટલે ચૂપચાપ રાત્રે જતો અને આવીને સૂઈ જતો. અમારા ગામમાંથી આઠ લોકો આ રીતે કૂવા સાફ કરવા જાય છે."

"અમને ક્યાં ખબર હતી કે દીકરીનું ઝભલું અને મારા માટે સાડી લેવા ખાળકૂવો સાફ કરવા ઊતરેલો મહેશ ક્યારેય પાછો નહીં આવે."

'સવારે દીકરા અને પતિની લાશ આવી'

આ ખાળકૂવાની સફાઈ દરમિયાન સાત લોકોનાં મૃત્યુ થયાં

થોડે દૂર હિનાબહેનના ઘરે પણ શોકનો માહોલ હતો. એ રાત્રે હિનાબહેનના પતિ અશોકભાઈ હરિજન તથા તેમના 22 વર્ષના જુવાનજોધ દીકરા હિતેશને એકસાથે ગુમાવ્યા હતા.

અગરબત્તી સળગાવતાં હીનાબહેને પોતાની આપવીતી વર્ણવી, "ઘરમાં બે દિવસ ચાલે એટલું જ અનાજ હતું અને છાપરું તૂટી ગયું હતું."

"એટલે ઉધાર રૂપિયા લઈને બનાવડાવ્યું હતું, જેથી વરસાદ પડે તો તલીફ ન પડે."

"જતા પહેલાં એમણે (અશોકભાઈએ) કહ્યું કે હિતેશને કામ ઉપર લેતો જઈશ એટલે આવેલા પૈસામાંથી 900 રૂપિયા દેવા પેટે ચૂકવીશ તથા સવારે 500 રૂપિયાનું અનાજ-શાકભાજી લેતો આવીશ."

પિતા અને મોટાભાઈનાં મૃત્યુ બાદ આઠમાં ધોરણમાં ભણતા રાહુલ ઉપર ઘરની તમામ જવાબદારીઓ...