બિહાર ચૂંટણી: ગુજરાતના પાટીદારો જેવો જ યાદવોનો દબદબો ચૂંટણીમાં કોને ફળશે?\nબિહાર ચૂંટણીમાં જાતિવાદને રાજકીય વિશ્લેષક આશિષ રંજન કંઈક આ રીતે જુએ છે.

બિહારની ચૂંટણીનું એલાન થઈ ગયું છે અને હવે ત્યાં જાતિની ભૂમિકા પર પણ ચર્ચા થશે. પણ એની પહેલાં ઇતિહાસ પર નજર નાખવાની જરૂર છે.

બિહાર એ રાજ્ય છે જ્યાં આઝાદીથી પહેલાં જનોઈ આંદોલન થયું. યાદવો અને કેટલીક અન્ય બિનબ્રાહ્મણ પછાત જાતિઓએ જનોઈ પહેરવાનું શરૂ કર્યું.

આ એ બિહાર છે જ્યાં જેપી આંદોલનના સમયે સંપૂર્ણ ક્રાંતિ માટે હજારો લોકોએ પટનાના ગાંધીમેદાનમાં જનોઈ તોડી.

આ આંદોલનમાંથી નીકળેલા લાલુ પ્રસાદ યાદવ અને નીતીશકુમાર જેવા બિહારના બે મોટા નેતાએ ત્યાં સામાજિક અને રાજકીય પરિવર્તનમાં ભૂમિકા નિભાવી.

બિહારમાં રાજકીય પરિવર્તનની સાથે સામાજિક પરિવર્તન થતું રહ્યું, અથવા એમ કહો કે સામાજિક પરિવર્તનની સાથે રાજકીય બદલાવો થતો રહ્યો. આ પરિવર્તનની સૌથી મોટી ચાવી હતી- જાતિ.

બિહારના રાજકારણમાં જાતિ કેટલી મહત્ત્વની?

એક સમયે સવર્ણોના વર્ચસ્વવાળા બિહારના રાજકારણમાં હવે પછાતોનો દબદબો છે. કોઈ પણ સરકાર બનાવે, પછાત વર્ગની ભૂમિકા મોટી હોય છે.

એનએસએસઓ (નેશનલ સૅમ્પલ સર્વે ઑર્ગેનાઇઝેશન)ના અનુમાન પ્રમાણે, બિહારની અડધી જનસંખ્યા ઓબીસી (પછાત વર્ગ) છે. રાજ્યમાં દલિત અને મુસલમાન પણ મોટા સમુદાય છે.

જોકે આ બધા વર્ગોમાં અંદર ઘણા વર્ગ છે અને બનાવ્યા પણ છે, જે અલગઅલગ રીતે મત આપે છે. પાર્ટીઓ માટે આ વર્ગોના મત મેળવવા સરળ નથી હોતું.

વરિષ્ઠ પત્રકાર અમરનાથ તિવારી કહે છે કે જાતિ હંમેશાં બિહાર ચૂંટણીમાં એક ફૅક્ટર રહ્યું છે.

અમરનાથ અનુસાર, "બિહારમાં જાતિની વાત કર્યા વિના ન તો પ્રોફેશનલ રાજનીતિની વાત થઈ શકે, ન તો સામાજિક રાજનીતિની. કહેવાનો મતલબ કે જો કોઈ વિભાગમાં કોઈ નિમણૂક થાય તો પણ જાતિનું ધ્યાન રાખવામાં આવે છે. "

2015 વિરુદ્ધ 2020 વિધાનસભા ચૂંટણી

વર્ષ 2015માં રાષ્ટ્રીય જનતાદળ (આરજેડી) અને જનતાદળ યુનાઇટેડ (જેડીયુ)ને મળીને ચૂંટણી લડી હતી. સાથે કૉંગ્રેસ પાર્ટી પણ હતી.

આરજેડીના પારંપરિક મતદારો યાદવ અને જેડીયુના 'કવકુશ' એટલે કે કુર્મી, કોઈરી અને કુશવાહા એક થયા. મુસલમાન મતદારો પણ એકતરફી રહ્યા.

આરજેડીને સૌથી વધુ 80 સીટ મળી અને જેડીયુને 71 અને કૉંગ્રેસને 27.

આ ગઠબંધનને અંદાજે 42 ટકા વોટ મળ્યા. તો ભારતીય જનતા પાર્ટીને 53 સીટ મળી અને વોટ ટકાવારી 24.4 રહી. એનડીએના વોટની ટકાવારી મળીને કુલ 29-30 ટકા આસપાસ રહી.

બિહારમાં 15 ટકા યાદવો છે, પરંતુ તેમ છતાં ગત વિધાનસભામાં કુલ 61 યાદવ ઉમેદવારો...\n\ntl;dr:
"બિહારનો સમાજ, જે એક પછાત હતો, તેને પોતાના સશક્તીકરણનો એક જ રસ્તો દેખાયો કે જે તાકાતવર છે, જે સત્તામાં છે, તેની સાથે કેવી રીતે સંબંધો બનાવવા અને એ સંબંધોને બનાવવા માટે જાતિ એક માધ્યમ બની. નેવુંના દશકમાં આ વધુ મજબૂત થઈ."