તે વ્યક્તિ લગભગ 24 વર્ષ બાદ વર્ષ 2014માં ભારતના વડા પ્રધાન બને છે.

હાલમાં નરેન્દ્ર મોદી સત્તાના શિખર પર બેઠા છે, એટલા માટે તે રથની જવાબદારી રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (આરએસએસ)ના સંતો-મહંતોને સોંપવામાં આવી છે.

આમ પણ અયોધ્યા આંદોલન વિશ્વ હિંદુ પરિષદ ચલાવે છે. માત્ર ઑગસ્ટ 1990થી 6 ડિસેમ્બર 1992 સુધી તેની કમાન અડવાણીએ સંભાળી હતી.

સપ્ટેમ્બર 1990માં અડવાણીની રથ યાત્રાના પ્રારંભના એક મહિના પહેલાં દેશમાં અન્ય એક મોટી ઘટના બની હતી. ઑગસ્ટ મહિનામાં ત્યારના વડા પ્રધાન વી. પી. સિંહે અન્ય પછાત વર્ગોને અનામત આપવાની મંડલ કમિશનની ભલામણોને લાગુ કરવાની જાહેરાત કરી હતી.

આ સાથે જ દસ વર્ષ સુધી ધૂળ ખાઈ રહેલા બી. પી. મંડલના રિપોર્ટે રાજનીતિમાં ભૂકંપ લાવી દીધો.

બી. પી. મંડલ

વી. પી. સિંહની રાષ્ટ્રીય મોરચા સરકાર બે સહારા મારફતે ઊભી હતી, જેમાંથી એક હતો વામપંથી અને બીજો ભારતીય જનતા પક્ષ હતો. આ બન્ને બહારથી તેમને સમર્થન આપી રહ્યા હતા.

મંડલ આયોગની ભલામણોને લાગુ કરવાની વી. પી. સિંહની જાહેરાતથી ભાજપને આઘાત લાગ્યો પરંતુ ભાજપે રાજીવ ગાંધીની જેમ તાત્કાલિક પ્રતિક્રિયા ન આપી.

ભાજપના નેતાઓ દેશની રાજનીતિમાં જ્ઞાતિની જટિ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
લતાને ત્યારે પણ સમજતા અને અત્યારે પણ સમજે છે.

રાજીવ ગાંધીએ વી. પી. સિંહની તુલના ઝીણા સાથે કરી મંડલ પંચની ભલામણોનો વિરોધ કર્યો.

પરંતુ મંડલ પંચની ભલામણોની લાંબાગાળાની અસરને પહોંચી વળવા ભાજપે 'હિંદુ એકતા'નું સૂત્ર આપીને રામ મંદિર આંદોલન વધુ સક્રિય કર્યું.

વર્ષ 1990ના અંતિમ ચાર મહિનામાં મંડલ પંચનો વિરોધ અને મંદિર આંદોલનના કારણે સમગ્ર દેશનું રાજનૈતિક વાતાવરણ ખૂબ જ ગરમાયું.

પાંચ અઠવાડિયા સુધી 'બાબરોના વંશજો'ને ધમકાવતા અને દરરોજ અલગઅલગ જગ્યાએ છ જનસભાઓ કરતા-કરતા સાંપ્રદાયિક વાતાવરણમાં અડવાણીનો રથ બિહાર પહોંચ્યો.

અહીં આંઠ મહિના પહેલાં જ મુખ્ય મંત્રી બનેલા લાલુ પ્રસાદ યાદવે તેમને સિંચાઈ વિભાગના મસાનજોર ગેસ્ટ હાઉસમાં બંધક બનાવી લીધા.

જનતા દળના નેતા લાલુના આ પગલાની અસર એવી થઈ કે ભાજપે વી. પી. સિંહની સરકારને આપેલો ટેકો પરત ખેંચી લીધો.

ત્યારબાદ બહુમતી ગુમાવવાને કારણે તેમણે રાજીનામું આપવું પડ્યું.

9 નવેમ્બર 1990ના રોજ વી. પી. સિંહે કહ્યું કે તેઓ સામાજિક ન્યાયના પક્ષમાં અને સાંપ્રદાયિકતા વિરુદ્ધની લડાઈમાં તેમની ગાદીનું બલિદાન આપી રહ્યા છે.

મુદ્દાની વાત તો એ છે કે ભાજપે મંડલ કમિશનની ભલામણોના વિરોધમાં વી. પી. સિંહ સરકારને આપેલું સમર્થન પરત લેવાનું તો દૂર રહ્યું, તેનો વિરોધ પણ નહોતો કર્યો.

પરંતુ તેમણે હંમેશાં જ્ઞાતિઓમાં વહેંચાયેલા સમુદાયોને હિંદુ ધર્મના નામ પર એક કરવાની રાજનીતિ કરી જે મુસલમાનોના ઉલ્લેખ વિના પૂરી નથી થતી.

આ સંઘર્ષને મીડિયાએ મંડલ વિરુદ્ધ કમંડલ નામ આપ્યું. ઘણાં વર્ષો સુધી દબાયેલો આ સંઘર્ષ વર્ષ 2019ની ચૂંટણીમાં ફરીથી બહાર આવી શકે છે.

મોદી ભલે રામ મંદિરના મુદ્દે આક્રમક નથી પરંતુ આગળ-આગળ જુઓ થાય છે શું. હાલમાં મંદિરના મુદ્દાને ગરમાવવાનું કાર્ય સંઘના અન્ય સિપાહીઓ કરી રહ્યા છે.

હાલમાં મોદી બીજી 'દવાઓ'ની અસર પારખશે અને જરૂરિયાત મુજબ અયોધ્યા અસ્ત્રનો ઉપયોગ કરશે.

જોકે, આ ચૂંટણીમાં નરેન્દ્ર મોદી માટે અયોધ્યાથી કોઈ ઓછો મુદ્દો નથી.

હિંદુત્વ વિરુદ્ધ સામાજિક ન્યાયના સંઘર્ષની સમાંતર અન્ય એક સંઘર્ષ જોવા મળશે અને તે હશે મોદી બચાવો વિરુદ્ધ મોદી હટાવો.

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

અયોધ્યા આંદોલન વધુ સક્રિય થશે?

'હર હાથ કો કામ', 'કિસાનો કો સહી દામ', 'સબકા સાથ, સબકા વિકાસ', 'વિશ્વાસ હૈ, હો રહા વિકાસ હૈ'થી લઈને 'સચ્ચી નિયત, સહી વિકાસ'... જેવાં અનેક સૂત્રોમાંથી ભાજપનું જોરદાર સૂત્ર છે- 'મંદિર વહી બનાયેંગે'.

મતલબ કે હાલના...