ભારતની ચાર ફીટ, 11 ઇંચ ઊંચી સ્પ્રિન્ટર દુતી ચંદને જોઈને પહેલી નજરે એ માનવું મુશ્કેલ લાગે કે એ હાલ એશિયામાં સૌથી વધુ ઝડપે દોડતાં મહિલા ખેલાડી છે.

દુતી સ્મિત કરતાં જણાવે છે કે સાથી ખેલાડીઓ તેને પ્રેમથી 'સ્પ્રિન્ટ ક્વીન' કહે છે. 

દુતી કહે છે, "2012માં મેં એક નાનકડી કાર જીતી હતી. એ પછી દોસ્તોએ મને 'નેનો' કહેવાનું શરૂ કર્યું હતું. હવે હું ઉંમરમાં મોટી થઈ ગઈ છું એટલે બધા મને 'દીદી' કહીને બોલાવે છે."

ઍથ્લીટ બનવાનો વિચાર ક્યાંથી આવ્યો?

દુતી ચંદની ગણતરી 100 મિટર દોડમાં એશિયાના સૌથી ઝડપી મહિલા દોડવીર તરીકે થાય છે.

દુતી ઓડિશાના જાજપુર જિલ્લાનાં વતની છે. તેમના પરિવારમાં છ બહેન અને એક ભાઈ સહિત કુલ નવ લોકો છે. તેમના પિતા વણકર હતા. એ દેખીતું છે કે દુતીએ ઍથ્લીટ બનવામાં અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કર્યો હતો.

દુતીનાં મોટા બહેન સરસ્વતી ચંદ પણ સ્ટેટ લેવલનાં સ્પ્રિન્ટર હતાં. તેમને દોડતાં જોઈને દુતીએ સ્પ્રિન્ટર બનવાનો નિર્ધાર કર્યો હતો. 

દુતી કહે છે, "મારી બહેને મને દોડવા માટેની પ્રેરણા આપી હતી. ભણવા માટે અમારી પાસે પૈસા ન હતા. તેમણે કહેલું કે રમતગમતમાં ભાગ લઈશ તો સ્કૂલની ચૅમ્પિયન બનીશ. ત્યારે તારા અભ્યાસ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
નો ખર્ચ સ્કૂલ આપશે."

"આગળ જતાં સ્પૉર્ટ્સ ક્વૉટામાં નોકરી પણ મળી જશે. એ વાતને ધ્યાનમાં રાખીને મેં દોડવાનું શરૂ કર્યું હતું."

સામે હતો પડકારોનો પહાડ

દુતીના માર્ગમાં પડકારોની તો શરૂઆત જ થઈ હતી. દોડવા માટે તેની પાસે યોગ્ય બૂટ ન હતા, રનિંગ ટ્રૅક ન હતો અને સ્પ્રિન્ટિંગની આંટીઘૂંટી શીખવવા માટે કોઈ કોચ પણ નહોતા.

દુતીએ દર અઠવાડિયે બે-ત્રણ દિવસ માટે તેના ગામથી ભુવનેશ્વર આવવું પડતું હતું. એ માટેનું સાધન મેળવવું લગભગ અશક્ય હતું. 

દુતીએ અનેક રાત રેલવેપ્લૅટફૉર્મ પર વિતાવવી પડી હતી. 

દુતી કહે છે, "શરૂઆતમાં એકલી જ દોડતી હતી. ખુલ્લા પગે. ક્યારેક રસ્તા પર તો ક્યારેક ગામ પાસેની નદીના કિનારે. પછી 2005માં મારું સિલેક્શન ગવર્નમેન્ટ સૅક્ટરમાં સ્પૉર્ટ્સ હૉસ્ટેલમાં થઈ ગયું."

"ત્યાં મને મારા પહેલા કોચ ચિતરંજન મહાપાત્રા મળ્યા. શરૂઆતમાં તેમણે મને પ્રશિક્ષણ આપ્યું હતું."

પહેલો મેડલ મળ્યાનો આનંદ કેવો હતો?

દુતીની મહેનતનું ફળ ટૂંક સમયમાં મળ્યું હતું. તેમણે 2007માં તેમનો રાષ્ટ્રીયકક્ષાએ સૌપ્રથમ મેડલ જીત્યો હતો. જોકે, ઇન્ટરનેશનલ મેડલ માટે છ વર્ષ રાહ જોવી પડી હતી. 

2013માં યોજાયેલી એશિયન ચૅમ્પિયનશિપમાં દુતીએ જુનિયર ખેલાડી હોવા છતાં સિનિયર સ્તરની સ્પર્ધામાં ભાગ લીધો હતો અને કાંસ્યચંદ્રક જીત્યો હતો. 

દુતીની પહેલી ઇન્ટરનેશનલ ઇવેન્ટ જુનિયર વિશ્વ ચૅમ્પિયનશિપ હતી. તેમાં ભાગ લેવા દુતી તુર્કી ગયાં હતાં. 

એ અનુભવને યાદ કરતાં દુતી કહે છે, "હું બહુ ખુશ હતી. એ પહેલાં અમે અમારા ગામમાં મોટરકાર સુધ્ધાં જોઈ ન હતી, પણ સ્પૉર્ટ્સને કારણે મને ઇન્ટરનેશનલ ફ્લાઇટમાં પ્રવાસ કરવાનો મોકો મળ્યો હતો. એ બધું કોઈ સપનું સાકાર થયું હોય એવું હતું."

દુતીએ મેડલ જીત્યો પછી લોકોનો દૃષ્ટિકોણ બદલાવા લાગ્યો હતો. જે લોકો પહેલાં દુતીની ટીકા કરતા હતા એ લોકો તેને પ્રોત્સાહન આપવા લાગ્યા હતા.

હૉર્મોન્સનો વિવાદ

દુતીની સૌથી આકરી પરીક્ષા બાકી હતી. 2014ની કૉમનવેલ્થ ગેમ્સ માટેની ભારતીય ટીમમાંથી દુતીનું નામ અચાનક હઠાવી દેવામાં આવ્યું હતું.

ભારતીય ઍથ્લેટિક્સ ફેડરેશનના જણાવ્યા અનુસાર, દુતીના શરીરમાં પુરુષ હૉર્મોન્સનું પ્રમાણ વધુ જોવા મળ્યું હતું. એ કારણે મહિલા ખેલાડી તરીકે રમતોત્સવમાં ભાગ લેવા પર પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યો હતો. 

દુતી કહે છે, "એ સમયે મને માનસિક ત્રાસ આપવામાં આવતો હતો. મીડિયામાં મારા વિશે ખરાબ વાતો પ્રકાશિત કરવામાં આવતી હતી. ઇચ્છા હોવા છતાં હું તૈયારી કરી શકતી...