સારાંશ માટે દસ્તાવેજ: રામપાતરની આ તસવીર સાણંદના ચેખલા ગામની છે.

રામપાત્ર એટલે દલિતો માટે બિનદલિતોનાં ઘરોમાં અલગ રખાતી રકાબી અથવા વાસણ, તેને ગામઠી બોલીમાં રામપાતર પણ કહેવાય.

17મી જૂને કડિયા કામ કરતા 38 વર્ષના દલિત શખ્સને બિનદલિત જ્ઞાતિની વ્યક્તિ દ્વારા માર મારવામાં આવ્યો.

પોલીસ ફરિયાદમાં સનાભાઈ ચૌહાણ લખાવે છે કે તેઓ રાણાભાઈ બોદારને ઘરે મજૂરીકામ કરવા માટે ગયા હતા અને તેમની ચાની રકાબી રાણાભાઈ બોદારની ચાની રકાબી સાથે મૂકતાં તેઓ રોષે ભરાયા હતા અને જ્ઞાતિ અંગે ટિપ્પણી કરીને તેમને માર માર્યો હતો.

બીબીસી ગુજરાતી સાથેની વાતચીતમાં સનાભાઈ ચૌહાણે કહ્યું કે તેઓ સાવરકુંડલાના મઢળા ગામે રહે છે અને મેરિયાણા ગામે મજૂરી કરવા ગયા હતા, ત્યારે રામપાત્ર મામલે તેમને માર મારવામાં આવ્યો.

તેમણે કહ્યું, "અમે દલિત જ્ઞાતિના હોવાથી અમારી માટે અલગ રકાબી રાખવામાં આવે છે. ભૂલથી અમારી રકાબી એમનાં વાસણ સાથે ભેગી થઈ ગઈ તો ગુસ્સે થઈ ગયા અને અમને ઢીકાપાટુનો માર માર્યો હતો."

સનાભાઈ કહે છે, "અમારે આજે પણ મજૂરીકામે જઈએ તો અમારાં પોતાનાં વાસણો લઈને જ જવું પડે છે. અમને એ વાસણમાં જ ચા કે ખાવાનું આપવામાં આવે છે."

"જેની ઘરે કામ કરવા જઈએ તેમનાં ઢોર બાંધવાની ગમાણમાં અમારી માટે રામપાતર રાખ્યું હોય, એ લઈને એમાં ચા પીવી પડે. એટલે અમે પોતાનાં વાસણ લઈને જ જઈએ."

સનાભાઈ એવું પણ કહે છે કે તેમની આસપાસનાં મોટાભાગનાં ગામોમાં રામપાત્રની પ્રથા હજી પણ છે.

દલિતો સાથે આભડછેટ કરતી આ 'રામપાત્ર'ની પ્રથા શું છે? 

'રામપાત્ર' શું છે?

રૉબર્ટ એફ. કૅનેડી સેન્ટર ફૉર જસ્ટિસ ઍન્ડ હ્યુમન રાઇટ્સ તથા નવસર્જન ટ્રસ્ટ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા સ્ટડીપેપર 'અંડરસ્ટેન્ડિંગ અનટચૅબિલિટી'માં લખ્યું છે, "જ્યારે દલિતોને બિનદલિતોનાં ઘરે ચા પિવડાવાય ત્યારે તેમને અલગ રકાબી, કપ કે વાસણમાં આપવામાં આવે છે. જેને 'રામપાતર' કહેવામાં આવે છે."

ગમાડાઓમાં દલિતો માટે ઘરનાં વાસણો સિવાય અલગથી 'રામપાત્ર' રાખવામાં આવે છે, જેની જગ્યા મોટેભાગે ઘરની બહાર હોય છે.

દલિત કર્મશીલો, સમાજશાસ્ત્રીઓ અને અધ્યાપકો 'રામપાત્ર'ની પ્રથાને આભડછેટ કરતી પ્રથા અને અસ્પૃશ્યતાનો એક પ્રકાર ગણાવે છે.

આ પેપરમાં લખ્યું છે કે "આ પ્રથા ખાનપાન સંબંધિત ભેદભાવ કહેવાય."

વલ્લભવિદ્યાનગરસ્થિત સરદાર પટેલ યુનિવર્સિટીના પોલિટિકલ સાયન્સ વિભાગના અધ્યાપક પ્રોફેસર બલદેવ આગજાએ દલિતો પર થતા અત્યાચાર અંગે અભ્યાસ કર્યો છે.

પ્રો. આગજા કહે છે, "રામપાત્ર એ અસ્પૃશ્યતાનું જ એક...\nદસ્તાવેજની સમાન ભાષામાં સારાંશ:
અમરેલીમાં દલિતને માર મારવાની એક ઘટનાથી ચર્ચા છેડાઈ છે કે 'શું હજી રામપાત્રની પ્રથા ગુજરાતમાં ચાલે છે?'