સારાંશ માટે દસ્તાવેજ: અહીં વાંચો આ પાંચ તત્ત્વોનું શરીરમાં યોગ દ્વારા કેવી રીતે સંતુલન સાધીને વ્યક્તિ પોતાના તન-મનને સમગ્ર વિશ્વ સાથે એકરૂપતા સાધી શકે છે. 

પ્રાચીન સમયથી યોગની માન્યતા રહી છે કે 'યત પિંડે, તત બ્રહ્માંડે' એટલે કે મૂળ તત્ત્વ બ્રહ્માંડમાં છે તે જ આપણા પિંડ (શરીર)માં પણ સ્થિત છે.

યોગ, તંત્ર, આયુર્વેદ, જ્યોતિષ વગેરેમાં દરેકે પાંચ મૂળ તત્ત્વોથી શરીરનું નિર્માણ થયું હોવાનું દર્શાવ્યું છે. 

તુલસીદાસે પણ સમજાવ્યું છે, "ક્ષિતિ જલ પાવક સમીરા, પંચ રચિત અતિ અધમ શરીરા." 

એટલે કે, "આપણા ભૌતિક શરીરનું નિર્માણ, ધરતી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ જેવા પાંચ તત્ત્વો મળીને થયું છે."

જે પ્રકારે બ્રહ્માંડમાં આ પાંચ તત્ત્વોના અસંતુલનથી પ્રલય, વિનાશનું વાતાવરણ બને છે, એ જ રીતે આપણાં શરીરમાં આ પાંચ તત્ત્વોના અસંતુલનથી ઘણી શારીરિક-માનસિક બીમારીઓ થઈ શકે છે અને આપણું જીવન સંકટમાં આવી શકે છે. 

યોગ અભ્યાસમાં વપરાતી ઘણી પદ્ધતિઓનો મુખ્ય હેતુ આ પાંચ તત્ત્વોની શુદ્ધિ કરીને તેમનું સંતુલન સાધવાનું છે.

તંત્રમાં એને જ પંચભૂત-શુદ્ધિના નામથી પણ ઓળખાય છે.

પૃથ્વી

મુખ્યત્વે સંતુલન અને ઊભા રહીને થતાં આસનોથી શરીરમાં પૃથ્વી તત્ત્વનું સંતુલના સાધી શકાય છે

પહેલું તત્ત્વ પૃથ્વી છે અને એ ભૌતિક શરીરનું આધાર તત્ત્વ મનાય છે. પૃથ્વી તત્ત્વ આપણા સમગ્ર શરીરને સ્ટેબિલિટી આપે છે. 

આપણાં માંસ, હાડકાં અને આકારને પૃથ્વી તત્ત્વ જ આધાર આપે છે. આપણાં શરીરમાં જે પણ નક્કર ભાગ છે, તે પૃથ્વી તત્ત્વને દર્શાવે છે.

પૃથ્વી તત્ત્વની ઊણપ અને સમસ્યા

માંસપેશીયો, હાડકાંની નબળાઈ સંબંધિત તમામ સમસ્યાઓ જેવી કે પીઠનો દુખાવો, ઓસ્ટિયોપોરોસિસ, આ ઉપરાંત મેદસ્વિતા, પાતળાપણું, નબળાઈ વગેરે...

યોગ ઉપચાર - આસન: મુખ્યત્વે સંતુલન અને ઊભા રહીને થતાં આસનો જેવા કે વૃક્ષાસન, હસ્ત ઉત્તાનાસન, ખુલ્લા પગે જમીન પર ચાલવું, માટી લેપન ચિકિત્સા અને સંતુલિત શુદ્ધ ભોજન.

જળ

શરીરમાં જળ તત્ત્વની ઊણપ અથવા અસંતુલનને કારણે શરદી, દમ (શ્વાસ), મૂત્રસંબંધિત સમસ્યાઓ, જાતીય અને પ્રજનન અંગોને સંબંધિત સમસ્યાઓ થઈ શકે છે

આપણા શરીરમાં જે પણ પ્રવાહી સ્વરૂપે હોય છે, તે જળ તત્ત્વને દર્શાવે છે. જેમકે, લોહી, લાળ, અંતઃસ્ત્રાવો વગેરે...

ભોજન, ઓક્સિજન અને અન્ય સ્વરૂપે આપણે જે ઊર્જા ગ્રહણ કરીએ છીએ, જળ તત્ત્વ તેને શરીરના તમામ ભાગોમાં પહોંચાડીને તેમને સ્વસ્થ રાખે છે.

નતાશા નોએલ દુષ્કર્મની પીડા અને ડિપ્રેશનમાંથી બહાર આવી યોગશિક્ષિકા...\nદસ્તાવેજની સમાન ભાષામાં સારાંશ:
ભારતની વિશ્વને ભેટ ગણાતા ‘યોગ’ની અસરકારકતા માત્ર શરીર અને મનના સંતુલન સુધી જ મર્યાદિત નથી. યોગનો સંબંધ મન-શરીર સહિત વ્યક્તિના સમગ્ર વ્યક્તિત્વને પાંચ મુખ્ય તત્ત્વો અગ્નિ, પૃથ્વી, જળ, વાયુ ને આકાશ સાથે જોડવાનો પણ છે.