... મુસ્લિમોના મિત્ર તરીકે, 'ખરે વખતે હું જો મારા અભિપ્રાયને દાબી દઉં તો ઉપલી બંને પદવીઓ માટે હું નાલાયક નીવડું.'('નવજીવન', 2-4-1925) 

ગાંધીજી અને હિંદુઓ : મુસ્લિમોના સંદર્ભે 

ગાંધીજી મુસ્લિમ તરફી હોવાનો કે તે મુસ્લિમોનું તુષ્ટીકરણ કરતા હોવાનો આરોપ થવાનું એક મોટું કારણ તે રાજકારણ. 

આ પ્રકારના આરોપ લોકોને ઉશ્કેરીને કોમવાદી રાજકારણને આગળ વધારવામાં ઘણા ઉપયોગી બને. 

ગાંધીજીની હયાતીમાં અને તેમની વિદાય પછી પણ. 

બાકી, હિંદુ-મુસ્લિમ સંબંધોના મામલે હિંદુ તરીકે ગાંધીજી શું વિચારતા હતા, તેનો ટૂંકમાં પણ સ... બાકીનો લેખ લખો:
તાં, અભૂતપૂર્વ કોમી પાગલપણાના માહોલમાં ભારતીય મુસ્લિમો પાસે ફરિયાદ કરવાનું ઠેકાણું ગાંધીજી જ હતા. 

કારણ કે તે સરકારમાં હોદ્દેદાર ન હોવાથી નવી જવાબદારીઓમાં વ્યસ્ત થયા ન હતા.

અલબત્ત, કોમી હિંસાનો મુકાબલો કરવાની તેમની જવાબદારી હોદ્દા કરતાં પણ મોટી હતી.

 ફરિયાદ લઈને આવતા મુસ્લિમોની વાતમાં ક્યારેક અતિશયોક્તિ હોય તો પણ ગાંધીજી એ નક્કી કરી શકે એવી સ્થિતિ ન હતી.

માનવતા સાવ નેવે મૂકાઈ ગઈ હતી. ગાંધીજીને આંખ સામે હિંદુ-મુસ્લિમ એકતાનું આખું જીવનકાર્ય નષ્ટ થતું લાગ્યું. 

ત્યારે ભારતમાં મુસ્લિમોને અન્યાય ન થાય તે જોવાનો ગાંધીજીને ધર્મ લાગ્યો. એ કામ પૂરું થયા પછી તે પાકિસ્તાન જઈને ત્યાં હિંદુઓ માટે આવું જ કામ કરવા ઇચ્છતા હતા. 

પાકિસ્તાનમાં ચાલતી હિંસા અને તેમાં ઝીણાની જવાબદારી વિશે ગાંધીજી તેમનાં પ્રાર્થના પ્રવચનોમાં સ્પષ્ટ શબ્દોમાં વાત કરતા હતા. 

તેમણે કહ્યું હતું,'હું તો એ જાણવા આતુર છું કે ત્યાંની લઘુમતી એકી અવાજે કહે કે અમે ખૂબ સુખી છીએ.'' 

''એવું થાય તો હું ઝીણાસાહેબને ચરણે પડીશ, પાકિસ્તાનને મારાં વંદન કરીશ, અને જો એવું નહીં બને તો સમજીશ કે ઝીણાસાહેબ જુઠ્ઠા છે.' (14-6-47, 'બિહાર પછી દિલ્હી')

પાકિસ્તાનમાં ચાલેલી હિંસા વિશે તેમણે કહ્યું હતું, 'પાકિસ્તાનમાં આવું ને આવું ચાલ્યા કરે તો (ભારતીય) યુનિયન ક્યાં સુધી તે સહન કરશે?'' 

''પાકિસ્તાનમાં ચારેકોર આત્મશુદ્ધિનું વાતાવરણ ફેલાઈ જાય તો તેમાંથી પાકિસ્તાનનું નામ સાર્થક થશે ને તે ખરેખર પાક-પવિત્ર બનશે.'' ''આજે તો મને ધાસ્તી છે કે મારે જોરથી કહેવાનું રહે છે કે પાકિસ્તાન એક પાપ છે. હું એવા પાકિસ્તાનનો દુશ્મન છું.'' (17-1-48, 'દિલ્હી ડાયરી') 

વિશ્લેષણ 

ગાંધીજી ચોક્કસપણે એવું માનતા હતા કે હિંદુ-મુસ્લિમ એકતાના મુદ્દે, બહુમતી તરીકે હિંદુઓની જવાબદારી મોટી છે. 

પરંતુ તેમણે હિંદુઓને અન્યાય સહન કરવાનો ઉપદેશ કદી આપ્યો નથી. હા, તેમનો રસ્તો પ્રેમથી અને આત્મભોગથી જીતવાનો હતો. 

પણ એ શક્ય ન હોય તો નાસી જવાને બદલે બહાદુરીથી અત્યાચારી સામે લડી લેવું જોઈએ, એવું તેમણે અનેક વાર કહ્યું હતું. 

વ્યક્તિનો ગુનો આખી કોમ પર ઓઢાડીને, એ કોમના નિર્દોષોની હત્યા કરવી તેને ગાંધીજી બહાદુરી નહીં, કાયરતા ગણતા હતા. 

પરિણામે, હિંદુ કોમવાદીઓને-રૂઢિચુસ્તોને ગાંધીજી મુસ્લિમ તરફી લાગતા હતા અને મુસ્લિમ કોમવાદીઓને-રૂઢિચુસ્તોને તે હિંદુ તરફી લાગતા હતા. 

વર્તમાનમાં વિચારવાના મુદ્દા 

'તુષ્ટીકરણ'નો મુખ્ય અને...