આવું કહેવું છે મઉ જિલ્લાની એક વણકર વસતી કાસિમપુરમાં રહેતા નૌશાદનું. તેઓ પોતાના ઘરમાં જ પાવરલૂમ ચલાવે છે. ઘરમાં બે પાવરલૂમ છે અને તેમનો પરિવાર એટલે કે માતા, પત્ની અને બે બહેનો સાડી બનાવવાનું કામ કરે છે.

એક પાવરલૂમ છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી બંધ પડ્યું છે. જ્યારે ચાલતું હતું ત્યારે ઘરના બધા લોકો મળીને દિવસની બે-ત્રણ સાડીઓ બનાવી નાંખતા હતા. એટલે કે સમગ્ર પરિવાર મળીને લગભગ 300 રૂપિયાનું કામ કરતો હતો.

કાસિમપુરમાં મોટા ભાગના લોકોનાં ઘરોમાં પાવરલૂમ છે અને લોકો પાસે આ એક માત્ર રોજગારીનું સાધન છે. આ લોકો ઑર્ડર પ્રમાણે સાડીઓ બનાવે છે તેમજ તેમને એક સાડીનું મહેનતાણું 100 રૂપિયા મળે છે.

સાડીમાં ઉપયોગમાં લેવાતું નાયલૉન અને દોરા ઑર્ડર આપનાર પાર્ટી જ પૂરાં પાડે છે.

દેશભરમાં વ્યાપેલી આર્થિક મંદીની અસર આ ઉદ્યોગ અને તેની સાથે સંકળાયેલા લોકો પર પણ પડી છે. મહોલ્લાના અન્ય લોકો વાતચીત દરમિયાન કહે છે કે છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં ઘણા લકો રોજગારની શોધમાં ભારતનાં વિવિધ શહેરોમાં જતાં રહ્યાં છે.

કાસિમપુરના જ રહેમાન અંસારી કહે છે, "12-14 કલાકની તનતોડ મહેનત પછી પણ જો પેટ ભરવાનાં ફાંફાં પડતાં હોય તો આ ધંધામાં કોણ ટકશે... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
. પરંતુ ઘણા લોકોની મજબૂરી છે કે તેઓ બહાર જઈ શકતા નથી. તેથી તેઓ અહીં જ પડ્યા છે."

ઉત્તર પ્રદેશનું મઉ જિલ્લા હસ્તઉદ્યોગનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે, જ્યાં મુખ્યત્વે બનારસી સાડીઓ વણવામાં આવે છે. તે ઉપરાંત વારાણસી અને આઝમગઢના મુબારકપુરમાં પણ સાડીઓ વણવાનું અને ગૂંથવાનું કામ થાય છે.

રાજ્યના અન્ય વિસ્તારો જેવા કે ગોરખપુર, ટાંડા, મેરઠ અને અન્ય કેટલાંક શહેરોમાં પણ હસ્તકળા ઉદ્યોગ છે અને આ દરેક જગ્યાએ સ્થિતિ લગભગ એક સમાન જ છે.

આ સ્થિતિ માત્ર ઉત્તર પ્રદેશની નથી પણ સમગ્ર દેશની છે. દેશભરમાં હસ્તકળાઓ અને તેમના કારીગરોની સંખ્યા સતત ઘટી રહી છે.

જોકે, સરકારે આ ક્ષેત્રમાં તેજી લાવવા અને માગ વધારવાના તમામ પ્રયત્નો કર્યા છે પરંતુ સ્થિતિ સતત વણસી રહી છે.

કપાસના ખેડૂતો પર પણ અસર

ભારતનો કાપડઉદ્યોગ પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રીતે દેશના લગભગ દસ કરોડ લોકોને રોજગારી પૂરી પાડે છે. જે કૃષિક્ષેત્ર બાદ રોજગાર આપતું સૌથી મોટું ક્ષેત્ર છે.

ગયા મહિને 20 ઑગસ્ટે નૉર્દન ઇન્ડિયન ટેક્સ્ટાઇલ મિલ્સ ઍસોસિયેશન એટલે કે નિટમાએ અખબારોમાં એક જાહેરાત છપાવી હતી જેમાં ટેક્સ્ટાઇલઉદ્યોગની મંદ સ્થિતિનું વર્ણન કર્યું હતું.

જાહેરાતનું શીર્ષક હતું- 'ભારતનો હસ્તઉદ્યોગ મોટા સંકટમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે, જેના કારણે મોટી સંખ્યામાં લોકો બેરોજગાર થઈ રહ્યા છે.'

જાહેરાતમાં એવું પણ લખવામાં આવ્યું હતું કે આવું જ સંકટ વર્ષ 2010-11 વખતે પણ આવ્યું હતું અને એ સમયે પણ ઉત્પાદન ઘટી ગયું હતું. નિટમાએ આ ઉદ્યોગની વણસતી સ્થિતિથી બચવા કેટલાક ઉપાયો પણ સૂચવ્યા હતા.

નિટમાના સિનિયર વાઇસ પ્રૅસિડેન્ટ મુકેશ ત્યાગીએ બીબીસી સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું, "લગભગ એક તૃતિયાંશ મિલો બંધ થવાને આરે છે. 80 હજાર કરોડની કપાસનો કોઈ લેવાલ નથી."

"અમારી માગ છે કે સરકાર કાચા માલની કિંમતમાં ઘટાડો કરે અને નિકાસ પર લાગનારા કરમાં ઘટાડો કરે."

"સરકાર ડાયરેક્ટ બૅનિફિટ ટ્રાન્સ્ફર દ્વારા ખેડૂતોને તેમના પાકનું વળતર ચૂકવે અને બાંગ્લાદેશ, શ્રીલંકા અને ઇન્ડોનેશિયાથી આવતા કાચા માલની આયાત પર નિયંત્રણ મૂકે."

મુકેશ ત્યાગીનું કહેવું છે કે નિટમા આ મામલે સતત સરકારના સંપર્કમાં છે. પરંતુ હજુ સરકાર તરફથી કોઈ સંકેત કે આશ્વાસન મળ્યાં નથી. અખબારોમાં જાહેરાત આપવા પાછળ પણ એ જ કારણ હતું કે લોકોનું અને ખાસ કરીને સરકારનું આ તરફ ધ્યાન દોરાય.

દર વર્ષે વણસી રહેલી સ્થિતી

સુરત, તામિલનાડૂ, બિહાર, પંજાબ, ઉત્તર પૂર્વ અને દેશના અન્ય ભાગોમાં પણ આ...