મુક્તિની શોધમાં તેઓ આગામી બુદ્ધપૂર્ણિમાએ (29મી એપ્રિલે)  બૌદ્ધ ધર્મ અંગીકાર કરવા ઇચ્છે છે. આમ તો, ગયે વરસે દશેરાએ આ પગલું લેવાનો ખયાલ હતો, પણ વાત ચાલું સાલ લગી પહોંચી છે.

જે દિવસે છાપાં આ સમાચાર લઈને આવ્યાં એ જ દિવસે એમાં આગલા દિવસની વિધાનસભાની કાર્યવાહી અને પ્રશ્નોત્તરી પર આધારિત બીજી પણ એક વિગત સુરખીઓમાં હતી. 

ઉનાના અત્યાચારના પીડિતોને જે જમીનો અને સરકારી નોકરીઓ આપવાની જાહેરાત તે વખતના મુખ્યમંત્રી આનંદીબહેન પટેલે કરી હતી તેનું શું થયું? 

એ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં રાજ્યના સામાજિક ન્યાય અને અધિકારિતા મંત્રીની વિધાનસભા ગૃહ જોગ રજૂઆત એ હતી કે આવી કોઈ જાહેરાત સરકારના રેકર્ડ પર નથી એટલે એના અમલ કે બિનઅમલનો કોઈ સવાલ જ ઉઠતો નથી.

જે પ્રશ્ન આખા દેશમાં ગાજ્યો, જેને અંગે રાજકીય પ્રબંધન કરતા કેન્દ્ર અને રાજ્યની ભાજપ સરકારોને નવ નેજાં પાણી ઉતર્યાં, એને અંગે સત્તાવાર આશ્વાસન અને વચનની પૂર્તિમાં તે આ હદે પેશ આવે ત્યારે શું કહેવું?

‘દલિતોને ભાજપ સરકારમાં ભરોસો નથી રહ્યો’

કૉંગ્રેસના સમર્થનથી ચૂંટાઈ આવેલા અપક્ષ વિધાનસભ્ય જિજ્ઞેશ મેવાણીની એ ટિપ્પણીમાં જરૂર દમ છે કે રાજ્યના દલિતોને ભાજપ સરકારમાં ભરોસો નથ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
ી રહ્યો.

ગમે તેમ પણ, આ બે વાનાંથી લગરીક હટીનેય, મજબૂત પિછવાઈ પેઠે ઊભરી રહેતી બીના તો મહેસાણાના દલિત કર્મશીલ કૌશિક પરમારે આરટીઆઈ મારફતે બહાર આણેલી એ વરવી વિગત છે કે ગુજરાતમાં દલિતવિરોધી અત્યાચારોનો સિલસિલો 2017ના વરસમાં છેલ્લાં સત્તર વરસની વિક્રમ સપાટીએ છે. 

પચીસ (25) હત્યા, 103 બળાત્કાર, 91 જીવલેણ માર સહિત દલિતવિરોધી અત્યાચારોનો 2017ના વરસનો સરવાળો 1515ના આંકડે પહોંચવા કરે છે.

તમને આ વાંચવું પણ ગમશે:

આ બધું સાથે મૂકીને જોતાં ઉપસતું ચિત્ર એ છે કે ભાજપ શાસન હસ્તક દલિતવિરોધી અત્યાચારોનો દોર કદાચ વધતો ચાલ્યો છે. 

જાડી રીતે કહેતાં સવર્ણ હિંદુ માનસ ભાજપના શાસનમાં આશ્વસ્તતા અને અભય અનુભવે છે. 

'સૈયાં ભયે કોતવાલ'શી મનઃસ્થિતિ સ્થાપિત સમાજમાનસને સારું પરવાનાની ગરજ સારે છે.

દલિતો ક્યાં જાય?

આ ચિત્ર જોતાં જેમ દલિત સમુદાયના હાલની સરકાર અંગેનો ભરોસો પાછો પડે છે તેમ આમાંથી ઉગરીને ક્યાં જવું એ પ્રશ્ન પણ પ્રસ્તુત બને છે. 

પણ આ પ્રશ્નનો ઉત્તર કદાચ દલિતો માટે કાં તો ભાજપ કે પછી કૉંગ્રેસ એવી સપાટ પસંદગીનો નથી. 

બંધારણ ઘડતરમાં અગ્રભાગિતા પછી આંબેડકરે છૂટા પડવામાં અને વૈકલ્પિક પક્ષ પસંદગીમાં સીમિત નહીં રહેતાં બૌદ્ધ દીક્ષા પર ભાર મૂકવાપણું જોયું હતું એ સૂચક છે. 

ભાજપની પેઠે કૉંગ્રેસ હિંદુત્વ રાજનીતિએ ગ્રસ્ત ન હોય તો પણ સવર્ણ માનસિકતા બધો વખત કેડો મેલી શકતી નથી.

આંબેડકરના જીવનકાર્ય વિશે વિચાર કરતાં બધો વખત કૉંગ્રેસની સાથે અને સામે જેવી ખાનાપૂર્તિમાં નહીં અટવાતાં એક વિચારમુદ્દો એ પણ છે કે એમણે સંકલ્પપૂર્વક કહ્યું હતું કે હિંદુ તરીકે જન્મ્યો છું, પણ હિંદુ તરીકે મરવાનો નથી. 

હિંદુ વર્ણવ્યવસ્થાગત ઊંચનીચ અને અસ્પૃશ્યતામાંથી છૂટવા એમણે બૌદ્ધ ધર્મ પર પસંદગી ઉતારી હતી. 

ધર્માંતર સાથે સમાજાંતર જેવું પણ થાય છે

એટલે સ્વતંત્રતાની ચળવળ જેમ સાંસ્થાનિક સત્તાની સામે કરવાની હોય છે એમ વ્યાપક અર્થમાં દેશની અંદર, સમાજની અંદર પણ કરવાની હોય છે. 

આંબેડકરનું પસંદગીપૂર્વકનું ધર્માંતર દલિત સમાજના રાહબર તરીકે વ્યાપક મુક્તિખોજનો એક હિસ્સો હતો.

મુક્તિની શોધમાં ધર્માંતરની પરંપરા આપણે ત્યાં ખ્રિસ્તમતના અંગીકારરૂપે પણ જોવા મળતી રહી છે. ઇસ્લામના અંગીકારનુંયે વલણ જોવા મળે છે. 

કિશોરલાલ મશરૂવાળાનું અવલોકન છે કે ધર્માંતર સાથે સમાજાંતર જેવુંયે થાય છે, અને એનાં પરિણામો ઇષ્ટ ન યે હોય. 

જોકે, વળતું યથાર્થ એ પણ છે કે, એક હિંદુ જ્યારે મુસ્લિમ કે ખ્રિસ્તી...