...યો કે તેને સામ્રાજ્ય કે બ્રાહ્મણ સિદ્ધાંત પ્રમાણે વર્ગીકૃત કરવાનું અશક્ય બની ગયું. 

1871માં મદ્રાસ પ્રાંતમાં વસતીગણતરીનું કામ કરનારા અધિકારી ડબ્લ્યૂ. આર. કોર્નિશએ લખ્યું હતું : 

"… જ્ઞાતિનાં મૂળ વિશે હિંદુ ગ્રંથોમાં લખાયેલી વાતો પર આપણે આધાર રાખી શકીએ નહીં. એવો કોઈ સમયગાળો હતો ખરો કે જ્યારે હિંદુઓ ચાર વર્ગમાં વિભાજિત હતા તે બાબત પણ શંકાસ્પદ લાગે છે."

એ જ રીતે 1871માં બિહારની વસતીગણતરીની આગેવાની લેનારા અને તેના વિશે અભ્યાસ લેખ લખનારા સી. એફ. મેગ્રાથે લખ્યું હતું : 

"મનુએ પાડેલા કહેવાતા ચાર વર... બાકીનો લેખ લખો:
. સામ્રાજ્યના સત્તાધીશોએ 'પવિત્ર' ગ્રંથોને પોતાની રીતે વાંચીને અને વસતીગણતરી કરીને એવી કોશિશ કરી કે આ વૈવિધ્યને વર્ગીકૃત કરી દેવામાં આવે. 

ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ અને કૂળની ઓળખને અસહજ એવી વર્ગીકરણ પદ્ધતિ લાગુ કરવાની કોશિશ થઈ હતી. 

સામ્રાજ્યવાદીઓ વૈવિધ્યને સમજી શકે તેમ નહોતા. તેથી વસતીગણતરીનો ઉપયોગ વર્ગીકરણ અને વ્યાખ્યા કરીને સરળતા લાવવા માટે થયો. 

તે માટે પોતાને ફાવે તેવી વિચારધારા અને વિચિત્ર પ્રકારની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરાયો.

19મી સદીના સમયગાળામાં બ્રિટિશરોએ પોતાને અનુકૂળ વર્ગીકરણોનો ઉપયોગ કરીને ભારતીયોની જુદીજુદી સામાજિક ઓળખો ઘડી કાઢી અથવા ઊપજાવી કાઢી.

બ્રિટિશરોની ભારત ખાતેની પોતાની સત્તાનાં હિતોની જાળવણી માટે આવું કરવામાં આવ્યું હતું. તેઓ એક સમાન સમાજ ઊભો કરવા માગતા હતા, જેના માટે સમાન કાયદો ઘડીને તેના પર સરળતાથી રાજ કરી શકાય.

વિશાળ, સંકુલ અને ધાર્મિક રીતે વૈવિધ્ય ધરાવતી શ્રદ્ધા અને સામાજિક ઓળખની પદ્ધતિને એટલી હદે સરળ કરવાની કોશિશ કરાઈ હતી, જેનો જોટો દુનિયામાં ઇતિહાસમાં ક્યાંય જોવા મળતો નથી. 

તદ્દન નવાં વર્ગીકરણો અને દરજ્જા ઊભા કરી દેવાયાં, એકબીજા સાથે અસંબંધિત કે વિપરીત હિસ્સાઓને એકબીજા સાથે જોડી દેવાયા, નવી ભેદરેખાઓ આંકી દેવામાં આવી અને સ્થિતિસ્થાપકતા હતી ત્યાં જડતા લાવી દેવાની કોશિશ થઈ. 

આ રીતે ઊભી થયેલી દરજ્જા આધારિત પદ્ધતિ આગલી સદીમાં વધારે ચુસ્ત બની, કેમ કે આ રીતે ઊભા કરી દેવાયેલા વર્ગો સાથે અમુક અધિકારો જોડાવા લાગ્યા. 

બ્રિટિશ શાસન વખતે ધર્મના આધારે મતદાર વર્ગો બન્યા અને સ્વતંત્રતા પછી જ્ઞાતિ આધારે આવેલી અનામતના કારણે કાચું વર્ગીકરણ હતું તે પાકું થઈ ગયું. 

એકના બદલે અન્ય કોઈ વર્ગ (જેમ કે જૈન કે અનુસૂચિત જાતિ) સાથે સંકળાયેલા હોવાના કારણે ભૌતિક અને અસલી ફાયદા પણ દેખાવા લાગ્યા. ભારતના નસીબમાં વર્ગીકરણ જાણે લખાયેલું જ હતું તેવું આખરે થયું.  

છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં ઊભી થયેલી વિદ્વતાને કારણે આપણે હવે એવો મજબૂત કેસ ઊભો કરી શકીએ છીએ કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદીઓએ ભારતીય ઇતિહાસનો પ્રથમ અને નિર્ણાયક મુસદ્દો તૈયાર કર્યો હતો.

આ મુસદ્દો જાહેર જનતાના માનસમાં એટલો ઊંડો ઊતરી ગયો છે કે આજે તેને તથ્ય તરીકે સ્વીકારી લેવામાં આવે છે. આ કલ્પિત તથ્યો સામે આપણે સવાલો કરવા લાગીએ તે જરૂરી બન્યું છે. 

(સંજોય ચક્રવર્તી ફિલાડેલ્ફિયાની ટેમ્પલ યુનિવર્સિટીની કૉલેજ ઑફ લિબરલ આર્ટ્સમાં પ્રોફેસર છે.)

તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ,...