સામગ્રી: "તે અફીણના ડોડવા સામે એવી રીતે જોતી રહી કે જાણે ક્યારેય જોયા જ ના હોય, અને અચાનક તેને લાગ્યું કે તેના જીવનનું નિયંત્રણ ઉપરના ગ્રહથી નહીં પણ આ નાનકડી ચીજથી થઈ રહ્યું છે - ખૂબસૂરત પણ સાથોસાથ જ બધું જ ઓગાળી નાખનારી, દયાળુ અને વિધ્વંસક, ટેકો દેનારી અને બદલો લેનારી."

નવલકથામાં વર્ણવાયેલા કાળખંડમાં ઉત્તર ભારતમાં 13 લાખ ખેડૂતો અફીણ વાવતા હતા. 

ખેડૂતોના ઉત્પાદનમાં અફીણનો હિસ્સો અડધો કે ચોથા ભાગના રહેતો હતો. 

19 સદીના અંત સુધીમાં હાલમાં જ્યાં ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહાર છે, તે વિસ્તારમાં એક કરોડ લોકોને અફીણની ખેતી સીધી સ્પર્શી રહી હતી. 

ગંગા નદીના કિનારે બે અફીણ ઉત્પાદક કારખાનાં ધમધમતાં હતાં. તેમાં અફીણને સૂકવવામાં આવતું હતું અને તેની કેક બનાવીને લાકડાની પેટીઓમાં પૅક કરવામાં આવતું હતું. હજારો કારિગરો આ કામમાં લાગેલા હતા.

અફીણનો વેપાર ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના હાથમાં હતો. રૉયલ ચાર્ટરથી રચવામાં આવેલી આ શક્તિશાળી બહુરાષ્ટ્રીય વેપારી કંપનીને એશિયામાં વેપારનો વિશેષાધિકાર આપવામાં આવ્યો હતો. 

બે યુદ્ધ લડીને અફીણના વેપારનો એકાધિકાર કરી લેવાયો હતો. યુદ્ધમાં હારને કારણે ચીને બ્રિટિશ ઇન્ડિયન અફીણ માટે માર્ગ મોકળો કરી આપવો પડ્યો હતો. 

ઇતિહાસકાર વિલિયમ ડેલરિમ્પલે હાલમાં જ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની વિશે નવું પુસ્તક લખ્યું છે, જેનું નામ છે ધ એનાર્કી. 

ડેલરિમ્પલ કહે છે કે કંપની ચીન સુધી અફીણ પહોંચાડતી હતી. હોંગકોંગના થાણા તેણે કબજે કરે લીધા હતા, જેથી નશીલા પદાર્થોના વેપારની નફો આપતી મોનોપોલી જળવાઈ રહે.

કેટલાક ઇતિહાસકારો એવું કહે છે કે અફીણના વેપારના કારણે ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારનું અર્થતંત્ર સુધર્યું હતું અને ખેડૂતો ખુશ હતા. 

જોકે, નવા સંશોધનથી એ સાબિત થાય છે કે આ વાત ખોટી હતી. 

વિએના યુનિવર્સિટીના આર્થિક અને સામાજિક ઇતિહાસના પ્રોફેસર રોલ્ફ બોઅરે હાલમાં જ કરેલા અભ્યાસમાં આ વાત સ્પષ્ટ થઈ છે.

વર્ષો સુધી ડૉ. બોઅરે દસ્તાવેજો ચકાસ્યા અને જાણવાની કોશિશ કરી કે અફીણની ખેતી પાછળ થતો ખર્ચ કેટલો હતો અને ખેડૂતોને ચૂકવવામાં આવતી રકમ કેટલી હતી.

અફીણના વેપારનો સુદીર્ઘ ઇતિહાસ પણ તેમણે તપાસ્યો. 1895નો રૉયલ કમિશન ઑફ ઓપિયમનો અહેવાલ સાત ભાગમાં છે અને 2500 જેટલાં પાનાં છે.  

અહેવાલમાં 28,000 સવાલો સમાવી લેવાયા હતા. ભારતમાં અફીણના ઉપયોગ વિશે સેંકડો સાક્ષીઓને પણ તેમાં તપાસવામાં આવ્યા હતા. 

સાથે જ સામ્રાજ્યવાદી સરકારે કેવી રીતે અફીણના ઉત્પાદન અને ઉપયોગને...\nઅગાઉની સામગ્રીનો સારાંશ નીચે મુજબ કરી શકાય છે:
અમિતાભ ઘોષની જાણીતી નવલકથા સી ઓફ પોપ્પીઝમાં અફીણ ઉગાડતા ગામડાની એક નારીનો અફીણના ડોડવા સાથેનો અનુભવ વિગતે વર્ણવાયો છે.