પ્રતીકાત્મક તસવીર

જો આપ બાળ વિવાહ કરાવવાની પ્રક્રિયામાં સામેલ થાઓ છો તો આપને સજા થઈ શક છે. બાળપણમાં લગ્નના બંધનમાં બંધનારા લોકો વયસ્ક થઈને પોતાનાં લગ્ન ખારિજ કરાવી શકે છે અને તે માટે તેમણે પોતાના જિલ્લા ન્યાયાલયમાં અરજી કરવાની હોય છે.

કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોએ બાળવિવાહ રોકવા માટે કાયદામાં સશોધન કર્યું છે. ઘણાં સ્તરો પર અધિકારીઓને તહેનાત કરાયા છે જેથી બાળવિવાહ રોકી શકાય અને લોકોને તેમાંથી બહાર કાઢી શકાય.

પરંતુ તેમ છતા એક 28 વર્ષીય મહિલાએ પોતાના લગ્ન ખારિજ કરાવવા માટે દિલ્હી હાઈકોર્ટના દ્વારા ખખડાવ્યાં છે. 

આ મહિલાએ કોર્ટ સમક્ષ એવી માગણી કરી છે કે દિલ્હીમાં બાળવિવાહને અવૈધ જાહેર કરવામાં આવે. દિલ્હી હાઈકોર્ટે આ મામલે દિલ્હી સરકાર પાસેથી જવાબ માગ્યો છે.

પરંતુ પ્રશ્ન એ થાય છે કે જ્યારે કાયદેસર રીતે ભારતમાં બાળવિવાહને માન્યતા જ નથી તો હાઈકોર્ટ આ મહિલાની અરજી કેમ સાંભળી રહી છે.

વિચિત્ર સ્થિતિ

પ્રતીકાત્મક તસવીર

સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સંસ્થા યુનિસેફ પ્રમાણે, 18 વર્ષની ઉંમરથી નાનાં બાળકોનાં લગ્ન કરાવવાં એ માનવાધિકારના ઉલ્લંઘનની શ્રેણીમાં આવે છે. પરંતુ તેમ છતા ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વમાં આ પ્રથા ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
ચાલુ છે.

યુનિસેફ પ્રમાણે, ભારતમાં દર વર્ષે લગભગ 15 લાખ છોકરીઓનાં લગ્ન 18 વર્ષની ઉંમર પહેલાં થઈ જાય છે.

દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં અરજી આપનાર મહિલા પણ આવી જ તમામ છોકરીઓમાં સામેલ છે. આ મહિલાના લગ્ન વર્ષ 2010માં ત્યારે થયાં હતાં જ્યારે તેઓ સગીર હતાં.

મહિલા તરફથી કોર્ટમાં હાજર રહેનાર વરિષ્ઠ વકીલ તનવીર અહમદ જણાવે છે, “આ યુવતીના લગ્ન 16 વર્ષની ઉંમરમાં બળજબરીપૂર્વક થયાં હતાં. તે સમયે તેમના વૈવાહિક જીવનની શરૂઆત નહોતી થઈ. પરંતુ હવે તેમની પર દબાણ કરાઈ રહ્યું છે કે તેઓ પોતાના લગ્ન જીવનમાં પાછાં ફરે.”

આ 28 વર્ષીય યુવતીએ કોર્ટને આગ્રહ કર્યો છે કે તેમના બાળલગ્ન ખારિજ કરવામાં આવે. પરંતુ બાળવિવાહ કાયદા પ્રમાણે, હવે આ વિવાહ ખારિજ નથી થઈ શકતા.

તનવીર અહમદ તેનું કારણ જણાવતાં કહે છે, “બાળલગ્નનો કાયદો એ કેન્દ્રીય કાયદો છે. પરંતુ તેને શેડ્યૂલ સીમાં સામેલ કરી શકાય છે. આ કારણે રાજ્ય આ કાયદામાં સંશોધન કરી શકે છે.”

પરંતુ આ કાયદાની દુવિધા એ છે કે એક રીતે આ તટસ્થ કાયદો છે જે સમાજના દરેક વર્ગ અને ધર્મ પર લાગુ થાય છે. આ કાયદો બાળલગ્નને એક અપરાધિક કૃત્યની શ્રેણીમાં લાવે છે. પરંતુ આ કાયદામની એક વાતે તેને મજાકનો વિષય બનાવી દે છે.

કારણ કે આ જ કાયદો એક રીતે બાળલગ્નની સ્વીકાર્યતા પણ આપે છે, જ્યારે તે એ વાતની જાહેરાત કરે છે કે બાળલગ્નથી બચી શકાયું હોત. 

કાયદા અંતર્ગત બાળવિવાહ કરનારાં મહિલા-પુરુષમાંથી કોઈ એક પોતાનાં લગ્ન ખારિજ કરાવવા માટે 18 વર્ષની ઉંમર પાર કર્યાની તિથિ બાદ બે વર્ષની અંદરહ જિલ્લા ન્યાયાલયમાં અરજી આપવાની હોય છે. 

તનવીર અહમદ માને છે કે જ્યારે સરકાર બાળલગ્નને અનૈતિક અને અપરાધિક કૃત્ય માને છે તો આવાં લગ્નોને ખારિજ કરાવવાની જવાબદારી 18 વર્ષનાં બાળકો પર કેમ નાખવામાં આવે છે.

તેઓ કહે છે, “જ્યારે તમે એક કાયદા અંતર્ગત બાળવિવાહને અપરાધિક કૃત્ય ગણાવો છો અને આવું એ આધારે કરવામાં આવ્યું છે કે બાળલગ્ન અનૈતિક છે, ગેરકાયદેસર છે અને એક બાળકના મૂળભૂત હકોનું ઉલ્લંઘન છે." 

"પરંતુ આ કાયદામાં આપ બાળલગ્નનું કાયદેસરપણું સ્વીકારો છો. આપ બાળવિવાહનો ભોગ બનનાર બાળક પર જવાબદારી નાખો છે કે 18 વર્ષની ઉંમર પાર કરતાં જ તે કોર્ટની શરણે જાય. ત્યારબાદ એક લાંબી કાયદાકીય લડત લડે જ્યારે તેણે પોતાની કારકિર્દી તરફ ધ્યાન આપવાનું હતું.”

વરિષ્ઠ વકીલ તનવીર અહમદ અને તેમનાં ક્લાઇંટે દિલ્હી સરકારથી આ કાયદામાં સંશોધન કરવાની માગ કરી છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે આ માગ ઉઠવાનું કારણ...