ચરણ સિંહની રાજનીતિમાં અતડાપણું કે કપટ નહોતું બલ્કે જે એમને સારું લાગતું એને તેઓ છાતી ઠોકીને સારું કહેતા અને જે ખરાબ લાગતું એને ખરાબ કહેવામાં કોઈ શરમ નહોતા રાખતા. 

જેમણે ચરણ સિંહને ખૂબ નજીકથી જોયા છે એવા વરિષ્ઠ પત્રકાર કુરબાન અલી કહે છે,"એમનું વ્યક્તિત્વ રુઆબદાર હતું, જેની સામે બોલવાની લોકોની હિંમત નહોતી ચાલતી."

"એમના ચહેરા પર કાયમ પુખ્તતા જોવા મળતી. કાયમ ગંભીર સંવાદ કરતા હતા. બહુ ઓછું હસતા. હું માનું છું કે બે-ચાર લોકોએ જ તેમને ખડખડાટ હસતા જોયા હશે."

"તેઓ આદર્શોના પાકા હતા અને સ્વચ્છ-સરળ રાજનીતિ કરતા હતા." 

કુરબાન અલી કહે છે, "રાષ્ટ્રીય આંદોલન દરમિયાન તેઓ મહાત્મા ગાંધી અને કૉંગ્રેસની માટીમાં તપ્યા હતા."

"વર્ષ 1937થી લઈને 1977 સુધી તેઓ છપરોલી-બાગપત ક્ષેત્રથી સતત ચૂંટાયા હતા. વડા પ્રધાન બન્યા પછી પણ મેં કદી એમની સાથે કોઈ લાવ-લશ્કર હોય તેવું નથી જોયું."

"તેઓ સાધારણ ઍમ્બેસેડર ગાડીમાં પ્રવાસ કરતા હતા. હવાઈ મુસાફરીની વિરુદ્ધ હતા અને વડા પ્રધાન બન્યા બાદ પણ લખનૌ ટ્રેનથી જતા."

"જો ઘરમાં કોઈ વધારાનો બલ્બ સળગતો દેખાતો તો ઠપકો આપી તરત જ બંધ કરાવતા."

"હું તો કહીશ કે ચૌધરી ચરણ સિંહ ભારતીય ર... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
ાજનીતિના એવા વ્યકિત હતા કે જેમણે ઓછામાં ઓછુ લીધું અને વધુમાં વધુ આપ્યું."

કબીરના અનુયાયી હતા ચરણ સિંહ

ચૌધરી ચરણ સિંહનો લોકો સાથેનો સંબંધ બે પ્રકારનો બની શકતો હતો. 

'કાં તો તમે એમને નફરત કરી શકો, કાં તો ભરપૂર પ્રેમ.' એમની પાસેથી તમને કાં તો આકરો ગુસ્સો મળતો અથવા તો અગાઢ સ્નેહ. 

એમનો વ્યવહાર કાચ જેવો પારદર્શક અને ગ્રામીણ વડીલ જેવો રહેતો. 

ચૌધરી ચરણ સિંહના આર્કાઇવ્સનું કામ જોઈ રહેલા તેમના પૌત્ર હર્ષ સિંહ લોહિત એમના વ્યક્તિત્વના કેટલાક અન્ય પાસાઓ તરફ પ્રકાશ પાડે છે. 

હર્ષ સિંહ કહે છે, "જૂજ લોકોને જ ખબર છે કે તેઓ સંત કબીરના મોટા અનુયાયી હતા. કબીરના અનેક દુહાઓ તેમને કંઠસ્થ હતા." 

"તેઓ ધોતી અને ગ્રામીણ કપડાં પહેરતાં હતાં. કાંડે એક જૂની એચએમટી ઘડિયાળ બાંધતા હતા ને એ પણ ઊંધી બાંધતા. તેઓ સો ટકા શાકાહારી હતા અને તમાકુ કે સિગરેટના સેવનની તો કોઈ સવાલ જ નથી."

હર્ષ સિંહ લોહિત કહે છે, "જો એમને ખબર પડે કે તમારો શરાબ સાથે કોઈ સંબંધ છે તો તમારી અને એમની કયારેય વાત ન થઈ શકે.”

“જયારે કોઇપણ એમના ઘરે આવે તો ખૂબ જ આદર સાથે એમને વળાવવા જતા અને જયાં સુઘી ગાડી નીકળી ન જાય ત્યાં સુધી ત્યાં જ ઊભા રહેતા."

"ઘણી વાર તો એવું થતું કે ગામડેથી આવેલી કોઈ વ્યકિત અમારી ઓળખીતી ન પણ હોય તો એ પોતાની ગાડીથી એમને સ્ટેશન મોકલવા કહેતા. દિલ્હીમાં તેઓ તઘલઘ રોડ પર રહેતા હતા." 

હર્ષ સિંહ વધુમાં કહે છે, "મારા પિતા સરકારી નોકર હતા અને રામ મનોહર લોહિયા હોસ્પિટલમાં મેડિકલ સુપરિટેન્ડેન્ટ તરીકે કામ કરતા હતા.”

“અમે લોધી સ્ટેટમાં રહેતા હતા અને અમારા ઘરો વચ્ચે ફકત દસ મિનિટનું અંતર હતું. તેઓ ઘણીવાર અમારા માતાપિતાને પોતાના ઘરે બોલાવી લેતા." 

"એક જમાનામાં દિલ્હી વિશ્વવિદ્યાલયનાં ઉપ-કુલપતિ ડૉ. સરુપ સિંહ સાથે મળીને બધા કૉર્ટ પીસ (પત્તાની એક રમત) રમતા હતા."

"સાંજે કલાક-દોઢ કલાકની આ રમત અને હસીમજાક એમનો તણાવ ઓછો કરવાનો રસ્તો હતો." 

રડતી આંખે છોડી કૉંગ્રેસ

સતત 40 વર્ષ કૉંગ્રેસના સભ્ય રહ્યા પછી એમણે વર્ષ  1967માં પાર્ટીમાંથી રાજીનામું આપ્યું અને એક વર્ષ બાદ ભારતીય ક્રાંતિ દળની રચના કરી હતી. 

કુરબાન અલી કહે છે કે, "ચૌધરી ચરણ સિંહ ખૂબ ભણેલી વ્યકિત હતા.”

“વર્ષ 1946માં તેઓ સંસદીય સચિવ હતા, જેનો દરજ્જો મંત્રીનો હતો. ત્યારબાદ તેઓ સતત કૅબિનેટ મંત્રીપદે રહ્યા."

“જયારે સુચેતા કૃપલાણી મુખ્ય મંત્રી બન્યાં, ત્યારે એમને લાગ્યું કે કદાચ એમને પાછળ છોડી દેવાના પ્રયાસ થઈ...