થોડાં વર્ષો પહેલાં આ રમખાણો વિશેનું એક પુસ્તક પ્રગટ થયું હતું, જેનું નામ હતું, 'વ્હેન એ ટ્રી શૂક દિલ્હી.'

રમખાણોનો ભોગ બનેલા લોકોના પરિવારો, તેમની પીડા, રમખાણોની ભયાનકતા અને નેતાઓ તથા પોલીસની ભૂમિકાની સીલસીલાબંધ વિગતો પુસ્તકમાં વર્ણવવામાં આવી હતી. 

"ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા થઈ ત્યારે આપણા દેશમાં કેટલીક જગ્યાએ તોફાનો અને ધમાલ થઈ હતી. અમે જાણીએ છીએ કે દેશના લોકોમાં કેટલો ક્રોધ હતો, કેટલો ગુસ્સો હતો કે થોડા દિવસ કેટલાકને લાગ્યું કે ભારત હલી રહ્યું છે. કોઈ મોટું વૃક્ષ પડે છે, ત્યારે ધરતી થોડી ધ્રૂજતી હોય છે."

નવેમ્બર 19, 1984 : આ શબ્દો હતા ઇન્દિરા ગાંધીના પુત્ર અને અનુગામી રાજીવ ગાંધીના. 

બોટ ક્લબ ખાતે યોજાયેલી વિશાળ સભામાં તેમણે આવું કહ્યું હતું. 

રમખાણોમાં હજારો શીખો અનાથ અને બેઘર થઈ ગયા હતા, તેનો કોઈ ઉલ્લેખ થયો નહોતો. 

આ ભાષણ ઉલટાનું તેમના ઘા પર મીઠું ભભરાવા જેવું હતું. 

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

સનસનાટીભર્યું નિવેદન

આ નિવેદનથી એવું લાગ્યું હતું, 'જાણે કે હત્યાકાંડને વાજબી ઠરાવવાની કોશિશ થઈ રહી હતી.' 

આ નિવેદનથી સનસનાટી મચી ગઈ હતી. આજે પણ તેનો બચાવ કરવાનું કૉંગ્રેસને ભારે પડી જતું ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
હોય છે.

કૉંગ્રેસના નેતા સલમાન ખુર્શીદ કહે છે, "કયા હેતુથી અને કેવા કારણસર આમ કહેવાયું હતું તે તો કહેનારાને જ પૂછવું પડે." 

"સમજનારા શું સમજે છે તે સમય અને સંદર્ભ પર તથા તેના મનમાં શું ચાલી રહ્યું છે તેના આધારે નક્કી થતું હોય છે."

ખુર્શીદ કહે છે, "હું મારા દિવંગત નેતા રાજીવને ઓળખતો હતો. તેઓ સંવેદનશીલ અને ઉદાર મનના હતા. મને નથી લાગતું કે તેમણે કોઈ સંકુચિત દૃષ્ટિથી આવી વાત કહી હોય."

તેઓ કહે છે, "તે વખતે કોઈને આ વાત ખૂંચી હોત અને રાજીવ હોત તો તેમણે કહ્યું હોત કે હું આવું કશું કહેવા માગતો નથી." 

"મારા મનમાં પણ એટલું જ દુઃખ છે. મેં પણ કોઈને ગુમાવ્યા છે. હું જાણું છું કે કોઈને ગુમાવવાની પીડા શી હોય છે."

કેવી રીતે શરૂ થઈ હતી હિંસા?

ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યાના સમાચાર મળ્યા તે સાથે જ રાષ્ટ્રપતિ જ્ઞાની ઝૈલસિંહ ઉત્તર યમનની યાત્રા ટૂંકાવીને તરત પરત ફર્યા હતા. તેઓ દિલ્હી પહોંચ્યા તે પછી તોફાનો શરૂ થયાં હતાં. 

ઝૈલસિંહ ઇન્દિરા ગાંધીને જ્યાં રખાયાં હતાં તે એઇમ્સ હૉસ્પિટલ જવા માટે ઍરપોર્ટથી સીધા નીકળ્યા ત્યારે આર. કે. પુરમ પાસે તેમનાં વાહનોના કાફલા પર હુમલો થયો હતો.

તે વખતે તરલોચન સિંહ તેમના પ્રેસ ઑફિસર હતા. બાદમાં તેઓ લઘુમતી પંચના અધ્યક્ષ પણ બન્યા હતા.

તરલોચન સિંહ કહે છે, "જ્ઞાનીજી ઍરપોર્ટથી સીધા જ એઇમ્સ જવા નીકળ્યા હતા. તેમની કાર સૌથી આગળ હતી." 

"તેમની પાછળ સેક્રેટરીની અને તેની પાછળ મારી કાર હતી. અમે આર. કે. પુરમ વિસ્તારમાં પહોંચ્યા ત્યારે આગળની બંને કાર આગળ નીકળી ગઈ હતી."

તેઓ કહે છે, "મારી કારની સામે સળગતા કાકડા લઈને કેટલાક લોકો આવી ગયા હતા અને અમારા પર તે ફેંક્યા હતા." 

"જોકે, ડ્રાઇવરે ગમે તેમ કરીને મને બચાવીને ઘરે પહોંચાડી દીધો."

તેઓ કહે છે, "બીજી બાજુ જ્ઞાનીજી ઇન્દિરાજીનાં દર્શન માટે એઇમ્સ પહોંચ્યા કે કેટલાક લોકો તેમને ઘેરી વળ્યા હતા." 

"તેમની કારને રોકવાની કોશિશ થઈ હતી. સુરક્ષા જવાનોએ માંડ માંડ તેમને ત્યાંથી સુરક્ષિત કાઢ્યા હતા."

'હું તે ભયાનક દૃશ્યો ક્યારેય ભૂલી શક્યો નથી'

આ તો શરૂઆત જ હતી. આગામી દિવસોમાં શીખો વિરુદ્ધ કેવાં તોફાનો થશે તેની કલ્પના પણ ત્યારે કોઈને નહોતી. 

2 નવેમ્બર 1984 : ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના સંવાદદાતા રાહુલ બેદી ઑફિસમાં બેઠા હતા. 

તેમને ખબર મળ્યા કે ત્રિલોકપુરીના બ્લૉક નંબર 32 કત્લેઆમ શરૂ થઈ ગઈ છે.

બેદી કહે છે, "મોહન સિંહ નામનો એક માણસ અમારી ઑફિસમાં આવ્યો હતો." 

"તેમણે કહ્યું કે...