સામગ્રી: હારૂન રશીદ

હારૂન રશીદને સંસ્કારી અને કલાપ્રેમી શાસક તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. જોકે તેમની કેટલીક ખરાબ યોજનાઓ હિંસા અને અરાજકનું કારણ પણ બની તે વાતના પણ પુરાવા મળે છે.

એવું કેમ થયું? જાણવા માટે વાંચો પ્રોફેસર બ્રૅનો આ લેખ.

બીબીસી 'રેડિયો થ્રી'ની આ શ્રેણીમાં સન 750થી 1258 સુધીનો સમયગાળો આવરી લેવાયો છે. આ સમયગાળાની મહત્ત્વની ઘટનાઓ અને વ્યક્તિત્વો ઉપરાંત સ્થાપત્ય, ચિકિત્સા, સંશોધન અને ચિંતનના ક્ષેત્રમાં થયેલા વિકાસને પણ સમાવી લેવાયો છે. આ રેડિયો કાર્યક્રમનો બીબીસી ઉર્દૂએ અનુવાદ કર્યો છે.

ખલીફા તરીકે હારૂન રશીદ બહુ જાણીતા છે. 'અલિફ-લૈલા'ની પ્રસિદ્ધ કથાના ખલીફા અને લેખક ટૅનિસનનું ઉમદા પાત્ર એટલે હારૂન રશીદ. પણ ખરેખર આપણે તેમના વિશે કેટલું જાણીએ છીએ? આપણે એટલું જાણીએ છીએ કે તેમનો શાસનકાળ ખિલાફતનો 'સુવર્ણ યુગ' ગણાયો છે.

હારૂન રશીદની સલ્તનત મધ્ય એશિયાથી લીબિયા સુધી ફેલાઈ હતી. એ યુગ વિશે ટૅનિસન લખે છે કે, "એક સારો સમય અને સારું સ્થળ, કેમ કે ઉમદા હારૂન રશીદની બુલંદીનો એ સમય હતો."

પરંતુ તે સમય ખરેખર કેટલો સારો હતો? 

તે યુગને બહુ પાછળથી 'સુવર્ણ યુગ' કહેવાયો અને કદાચ ખિલાફતના 600 વર્ષના ઇતિહાસમાંથી આ સમયગાળા પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવા માટે એમ થયું હશે. 

આ 600 વર્ષમાંથી સન 786થી સન 809 સુધીનો 20 વર્ષથી થોડો ઓછો સમયગાળો હારૂન રશીદની ખિલાફતનો હતો.

મારા ઉપરાંત બીજા પણ ઘણા લોકો માને છે કે કલા, વિજ્ઞાન અને સાહિત્યમાં વધુ સારું કામ હારૂન રશીદ પછીના સમયગાળામાં પણ થયું હતું.

હારૂન રશીદ અને બગદાદનું નામ એક બીજા સાથે જોડાઈ ગયું છે. તેથી લાગે કે બગદાદ બહુ ઉમદા જગ્યા બની ગઈ હશે. અલિફ-લૈલામાં વર્ણન થયું છે તેવું જ સુંદર મજાનું બગદાદ હશે. 

ખરેખર બગદાદ તેવું હતું? તેના વિશે કશું કહી શકાય નહીં, કેમ કે હારૂન રશીદ વખતના બગદાદનું કશું બચ્યું નથી. 

જોકે આપણે જાણીએ છીએ કે ખિલાફતના છેલ્લાં 10 વર્ષોમાં તેમનું મનપસંદ શહેર રક્કા શામ (હવે સીરિયામાં) પ્રદેશમાં આવેલું હતું. બગદાદની ઉત્તરમાં આવેલું તે નગર હારૂન રશીદની સલ્તનત અને બાઇઝૅન્ટાઇન સામ્રાજ્યની સરહદ પર હતું.

રક્કામાં પુરાતત્ત્વ નિષ્ણાતોને મહેલો પણ મળી આવ્યા છે અને જૂના જમાનાનાં કારખાનાં પણ મળી આવ્યાં છે. આઠમી સદીમાં કારખાનાં બન્યા હોય તે વાત જ રોમાંચક લાગે છે. જોકે આવા ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવામાં હારૂન રશીદની ભૂમિકા કેટલી હતી તે આપણે જાણતા નથી.

સાચી વાત એ છે કે હારૂન રશીદ વિશેની કથાઓ...\nઅગાઉની સામગ્રીનો સારાંશ નીચે મુજબ કરી શકાય છે:
'બીબીસી રેડિયો થ્રી'ની વિશેષ શ્રેણી 'ઇસ્લામનો સુવર્ણ યુગ'ની આ કડીમાં પ્રોફેસર જુલિયા બ્રે દ્વારા ખલીફા હારૂન રશીદનું વ્યક્તિત્વ રજૂ થયું છે. તેમના સમયમાં બગદાદ કેવું હતું તેના પર પ્રકાશ પાડવાની કોશિશ કરી છે.