આ કાયદો દેશના લોકોને માત્ર 10 રૂપિયામાં સરકારનાં કામકાજનો હિસાબ તથા અન્ય માહિતી માગવાની સ્વતંત્રતા આપે છે. આ કાયદો જમ્મુ-કાશ્મીરમાં લાગુ થતો નથી.

જોકે, વિરોધ પક્ષ અને સામાજિક કાર્યકરોનું માનવું છે કે સરકારે કરેલા આ સુધારાથી માહિતી મેળવવાનો કાયદો નબળો પડી જશે.

કર્મશીલો માને છે કે સરકારે જે સુધારો કર્યો છે તેનાથી માહિતી કમિશનરોને ચોક્કસ રાજકીય હેતુ માટે લલચાવી શકાશે અને એમની પર ભય ઊભો થશે.

ભારતના ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો ખ્યાલ પડે કે જ્યારે પણ લોકોએ પોતાના હક માટે રસ્તા પર ઊતરી જનઆંદોલનો કર્યાં છે, તેના પરિણામ સ્વરૂપે ઉજ્જવળ ભવિષ્યનો સૂર્યોદય થયો છે.

માહિતી માટે મજૂરોનું આંદોલન

જુલાઈ 1990માં રાજસ્થાનના દેવડુંગરી ગામમાં ભરબપોરે આગઝરતી ગરમીમાં લોકો રસ્તા પર આંદોલન કરી રહ્યા હતા. આ આંદોલન 'રોટી, કપડાં ઔર મકાન' માટે નહીં, પરંતુ માહિતી માટે થઈ રહ્યું હતું.

રસ્તા પર બનાવેલી વાંસની નાની ઝૂંપડીઓ અને અસ્થાયી આશ્રયસ્થાનોમાંથી 'પહેલેવાલે ચોર બંદૂક સે મારતે થે, આજ કે ચોર કલમ સે મારતે હૈ, રાજ ચોરો કા હૈ' સરકાર સામે બળવા સ્વરૂપે ગવાતું આ ગીત દલિત મજૂર મોહનલાલના કંઠેથી વેદનાના સ્વરો સાથે નીકળી રહ્યું હતું.

માહિતી માટે થઈ રહેલા આ આંદોલન અંગે સામાજિક કાર્યકર અરુણા રોયે 'ધ આરટીઆઈ સ્ટોરી- પાવર ટુ ધ પીપલ' નામે એક પુસ્તક પણ લખ્યું છે.

જોકે, તેમનું કહેવું છે કે આ પુસ્તક માત્ર તેમણે નહીં પરંતુ આંદોલનકારીઓના સહયોગથી લખ્યું છે.

પુસ્તકમાં તેમણે લોકોને મળેલા માહિતીના અધિકારની સંઘર્ષગાથા વર્ણવી છે. 

માહિતી મેળવવા માટેનું સૌપ્રથમ આંદોલન રોજ કમાઈને રોજ ખાનારા મજૂરો દ્વારા પોતાના હક માટે લડવામાં આવ્યું હતું.

મજૂરોની માગ હતી કે તેમણે કરેલા દરરોજનાં કામકાજનો હિસાબ તેમને આપવામાં આવે. આ લોકોનો એવો આક્ષેપ હતો કે સરકારી અધિકારીઓ ખોટાં બહાનાં ધરી તેમનું વેતન કાપી લે છે. 

તનતોડ મહેનત અને દિવસભર સંઘર્ષ કર્યા બાદ પણ જો ગુજરાન ચલાવવા માટે પૂરું વળતર ના મળે, તો સરકારી તંત્રમાં ક્યાંક કંઈ અજુગતું 'રંધાઈ' રહ્યું હોય તેવી શંકા મજૂરોને ગઈ.

આ શંકાનું નિરાકરણ લાવવા બધા મજૂરો એકઠા થયા અને સ્થાનિક તંત્ર પાસે પોતાના કામનો હિસાબ માગ્યો. 

જોકે, તંત્રે આ 'દસ્તાવેજ ગુપ્ત' હોવાનું કહી તેમને હિસાબ આપવાનું ટાળી દીધું. આ જ એ ઘટના હતી જ્યાંથી 'માહિતીના અધિકાર'નો વિચાર જન્મ્યો.

આ આંદોલન સામાજિક મુદ્દાઓ અને લોકોને ન્યાય અપાવા માટે કાર્ય કરતા સંગઠન MKSS (મજદૂર... \n\nમને ઉપરના લેખ માટે સારું શીર્ષક આપો.
દલિતો, મજૂરો અને મહિલાઓનું એ આંદોલન જેણે ભારતને માહિતીનો અધિકાર અપાવ્યો