ડૉ. જીવરાજ મહેતાને ગુજરાતની પ્રજા રાજ્યના પ્રથમ મુખ્ય મંત્રી (1 મે 1960થી 18 સપ્ટેમ્બર 1963) તરીકે યાદ રાખે છે.

'કાંટાળો' એટલા માટે કે મુખ્ય મંત્રીના પદ માટે તેઓ પહેલી પસંદગી નહોતા, પરંતુ જવાહરલાલ નહેરુના નાણામંત્રી અને પાછળથી દેશના ચોથા વડા પ્રધાન બનેલા મોરારજીભાઈ દેસાઈની 'રાજરમત'ના કારણે મુખ્ય મંત્રીપદ ડૉ. મહેતાના ખોળામાં આવી પડ્યું હતું.

થોડુંક રિકૅપ, ગુજરાત જ્યારે બૉમ્બે સ્ટેટમાં હતું, ત્યારે મોરારજીભાઈ મુખ્ય મંત્રી હતા અને સ્વતંત્ર ગુજરાતની ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિકની મહાગુજરાત ચળવળના વિરોધમાં હતા.

મોરારજી દેસાઈ અને 'રાજરમત'

મોરારજીભાઈ દેસાઈની 'રાજરમત'ના કારણે મુખ્ય મંત્રીપદ ડૉ. મહેતાના ખોળામાં આવી પડ્યું હતું.

એમાં સેનાપતિ બાપટની આગેવાનીમાં સંયુક્ત મહારાષ્ટ્ર ચળવળ મુંબઈમાં હિંસક બની અને ફ્લોરા ફાઉન્ટન પર 11 વર્ષની એક છોકરી સહીત 105 ચળવળકારીઓ પોલીસના ગોળીબારમાં માર્યાં ગયાં.

ફ્લોરા ફાઉન્ટન અત્યારે 'હુતાત્મા ચોક' તરીકે ઓળખાય છે. પરિણામે કેન્દ્ર સરકારના હાથ બંધાઈ ગયા અને દ્વિ-ભાષી રાજ્યોની રચના થઈ.

પાછળથી મોરારજીભાઈ નહેરુ કૅબિનેટમાં દિલ્હી ગયા અને નહેરુ તેમને જ ગુજરાતના મુખ્ય મંત્રી બ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
નાવવા માગતા હતા, પણ મોરારજીભાઈને દિલ્હીથી નીચે ઊતરવું ન હતું.

એટલે મુખ્ય મંત્રીપદ માટે તેઓ સંસદસભ્ય બળવંતરાય મહેતાના નામને ધક્કો મારી રહ્યા હતા.

નહેરુ બળવંતરાયના નામ પર સહમત ન થયા એટલે મોરારજીભાઈએ અમદાવાદના અગ્રણી મજદૂરનેતા અને કેન્દ્રમાં શ્રમમંત્રી ખંડુભાઈ દેસાઈનું નામ સૂચવ્યું, પણ ખંડુભાઈ ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક સામે લોકસભામાં હારી ચૂક્યા હતા એટલે નહેરુએ જ ડૉ. જીવરાજ મહેતાનું નામ પેશ કર્યું.

મહેતા ગુજરાતના પહેલા મુખ્ય મંત્રી તો બન્યા, પરંતુ મોરારજીભાઈની ગુજરાતના 'સુબા'માં દખલઅંદાજીના કારણે અઢી વર્ષમાં જ રાજીનામું આપવું પડ્યું અને બળવંતરાય મહેતા દ્વિતીય મુખ્ય મંત્રી બન્યા.

ડૉક્ટર કે રાજકારણી?

ડૉ. જીવરાજ મહેતા અને લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી વર્ષ 1962માં અમદાવાદમાં મળ્યા હતા, એ વખતની તસવીર

જીવરાજ મહેતા વ્યવસાયે ડૉકટર હતા અને સ્વચ્છ દામનવાળા હતા. ગાંધીજીના એ માનીતા હતા અને થોડો વખત મહાત્માના ડૉકટર પણ હતા.

તેમની ગણના સંસ્થાઓ ઊભી કરનારા અગ્રણીની હતી અને એટલે જ નહેરુએ તેમની પસંદગી કરી હતી.

2006માં, 'બાર્ટ્સ ઍન્ડ ધ લંડન સ્કૂલ ઑફ મેડિસિન ઍન્ડ ડિસેન્ટ્રી' દ્વારા લંડનમાં 'આપણી હૉસ્પિટલોનો બહુસાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ' નામથી એક પ્રદર્શન યોજાયું હતું. ત્યારે તેમાં પ્રદર્શનનો એક વિષય ડૉ. જીવરાજ મહેતા હતા.

સંસ્થાનું 'બાર્ટ્સ ઍન્ડ ધ લંડન ક્રૉનિકલ' સામાયિક ડૉ. જીવરાજ મહેતાનો પરિચય આ રીતે આપે છે:

"ધ લંડન હૉસ્પિટલમાં તાલીમ લેનારા ડૉ. જીવરાજ મહેતા ભારતમાં મેડિકલશિક્ષણ અને હૉસ્પિટલસંગઠનની શરૂઆત કરનારા અગ્રણી હતા. તેમણે ગુજરાતના લોકો માટે અનેક મેડિકલ સુવિધાઓ ખોલી હતી."

તેમાં આગળ નોંધ્યું છે કે "ભારતમાં ત્યારે શૈક્ષણિક હૉસ્પિટલોની પરંપરાગત રચના એવી હતી કે ડિપાર્ટમેન્ટ્સ છૂટા-છવાયા મકાનોમાં હતા."

"ડૉ. મહેતાએ તેમના લંડનના અનુભવોના આધારે હૉસ્પિટલોની ક્રાંતિકારી ડિઝાઇન સૂચવી હતી, જેમાં આખી મેડિકલ કૉલેજ એક જ ઇમારતમાં હોય, જેથી વિભિન્ન વિભાગો વચ્ચે સરળ સંકલન થાય."

આ પરિચય સૂચક છે. આપણે ભલે તેમને રાજકારણી તરીકે યાદ રાખીએ, પણ લંડન અને ભારતના મેડિકલ સમુદાય માટે જીવરાજભાઈ એક 'ડૉક્ટર' હતા.

ફાનસના અજવાળે સ્કૂલ ભણ્યા

મહાત્મા ગાંધીએ માર્ચ 1930માં દાંડીકૂચ શરુ કરી, ત્યારે ડૉ. મહેતા ઇન્ડિયન મેડિકલ ઍસોસિયેશનના ત્રીજા અધ્યક્ષ હતા અને 1943-45માં પણ એ પદ સંભાળવાના હતા. 

જીવરાજભાઈ પેટે પાટા બાંધીને ભોંય પરથી આસમાનમાં ગયા હતા, એવું કહેવાય.

અમરેલીમાં રહેતાં...