જૂન 1954થી જાન્યુઆરી 1957 વચ્ચે ચીનના પહેલા વડા પ્રધાન ચાઉ એન લાઇ ચાર વાર ભારત આવ્યા. ઑક્ટોબર 1954માં નહેરુ પણ ચીન ગયા.

નહેરુની ચીનની મુલાકાતને લઈને અમેરિકાના અખબાર 'ન્યૂયૉર્ક ટાઇમ્સ'એ લખ્યું હતું 'બિનકૉમ્યુનિસ્ટ દેશના કોઈ વડા પ્રધાનની પીપલ્સ રિપબ્લિક ઑફ ચાઇના બન્યા બાદ આ પહેલી મુલાકાત છે.'

ન્યૂયૉર્ક ટાઇમ્સે એવું પણ લખ્યું હતું કે 'ઍરપૉર્ટથી શહેર વચ્ચે લગભગ 10 કિમી સુધી નહેરુના સ્વાગતમાં ચીની લોકો તાળી વગાડતા ઊભા હતા.'

આ દરમિયાન નહેરુની મુલાકાત ન માત્ર વડા પ્રધાન સાથે થઈ, પરંતુ પીપલ્સ રિપબ્લિક ઑફ ચાઇનાના પ્રમુખ માઓ સાથે પણ થઈ.

બીજી તરફ તિબેટની હાલત સતત ખરાબ થઈ રહી હતી અને ચીનનું આક્રમણ વધતું જતું હતું.

1950માં ચીને તિબેટ પર હુમલો કરી દીધો અને તેને પોતાના નિયંત્રણમાં લઈ લીધું. તિબેટ પરના ચીની હુમલાએ આખા વિસ્તારના જિયોપૉલિટિક્સને બદલી નાખ્યું.

ચીનના હુમલા પહેલાં તિબેટની નિકટતા ચીનની તુલનામાં ભારત સાથે વધુ હતી પણ આખરે તિબેટ એક આઝાદ પ્રદેશ ન રહ્યો.

સ્વિડિશ પત્રકાર બર્ટિલ લિંટનરે પોતાના પુસ્તક 'ચાઇના ઇન્ડિયા વૉર'માં લખ્યું છે, "ત્યારે નહેરુ સરકારમાં ગૃહમંત્રી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ એ નેતાઓમાંના એક હતા જેઓ તિબેટમાં થયેલા આ બદલાવના મહત્ત્વને સમજતા હતા. તેને લઈને પટેલે નહેરુને ડિસેમ્બર 1950માં પોતાના મૃત્યુના એક મહિના પહેલાં નવેમ્બર 1950માં એક પત્ર પણ લખ્યો હતો."

'આદર્શવાદી નહેરુ'

જવાહરલાલ નહેરુ

પટેલે લખ્યું હતું, "તિબેટના ચીનમાં મિલાવવા છતાં તે આપણા દરવાજા સુધી પહોંચી ગયું છે. તેનાં પરિણામ આપણે સમજવાની જરૂર છે. આખા ઇતિહાસમાં ઉત્તર-પૂર્વ સીમાને લઈને આપણે કદાચ ક્યારેક જ પરેશાન થયા છીએ. ઉત્તરમાં હિમાલય બધા ખતરા સામે આપણા રક્ષાક્વચના રૂપમાં ઊભો છે. તિબેટ આપણું પડોશી હતું અને તેનાથી ક્યારેય કોઈ પરેશાની થઈ નથી. પહેલાં ચીની વિભાજિત હતા. તેમની પોતાની ઘરેલુ સમસ્યા હતી અને તેઓએ આપણને ક્યારેય પરેશાન નથી કર્યા, પણ હવે સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે."

આ પુસ્તકમાં બર્ટિલ લિંટનરે લખ્યું છે, "આદર્શાવાદી નહેરુ નવા કૉમ્યુનિસ્ટશાસિત ચીનને સમજવામાં નિષ્ફળ રહ્યા. તેમને લાગતું રહ્યું કે બંને દેશ વચ્ચે મિત્રતા જ રસ્તો છે. નહેરુનું માનવું હતું કે ભારત અને ચીન બંને ઉત્પીડન સામે જીત મેળવીને ઊભા છે અને બંનેએ એશિયા, આફ્રિકામાં આઝાદ થયેલા નવા દેશો સાથે મળીને કામ કરવું જોઈએ."

ભારતીય વિસ્તારમાં પણ અતિક્રમણની શરૂઆત ચીને 1950ના દશકના મધ્યમાં કરી દીધી... \n\nમને ઉપરના લેખ માટે સારું શીર્ષક આપો.
ભારત-ચીન સીમાવિવાદ : નરેન્દ્ર મોદી પણ નહેરુવાળી 'ભૂલ' કરી રહ્યા છે?