ડિસેમ્બર, 1971માં પાકિસ્તાનના કૅમ્પમાં રહેલા ભારતીય સૈનિકો.

તેમના વિશે કહેવામાં આવે છે કે એ ભારતીય સૈનિકો ભારતના દુશ્મન દેશ સાથેની ઊલટફેર અને અશાંત ઇતિહાસનાં પાનાંઓમાં ક્યાંક ગુમ થઈ ગયા. 

ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે કાશ્મીરના વિવાદિત વિસ્તાર પર કબજો કરવાને લઈને યુદ્ધ થયાં છે. પહેલું યુદ્ધ આઝાદી પછી તરત જ 1947-48માં થયું હતું, બીજું 1965માં. 

આ યુદ્ધ પછી 1971માં 13 દિવસના યુદ્ધમાં ભારતે પાકિસ્તાનને રીતે હરાવ્યું હતું. 

પૂર્વ પાકિસ્તાન અને પશ્ચિમ પાકિસ્તાન એકબીજાથી 1600 કિલોમીટર અથવા 900 માઈલથી પણ વધારે દૂર હતા.  1973 યુદ્ધ પછી બાંગ્લાદેશનો જન્મ થયો.

ભારતનું માનવું છે કે આ કાર્યવાહીમાં ભારતના 54 સૈનિકો ગુમ થયા છે અને તે પાકિસ્તાનની જેલમાં બંધ છે. 

પરંતુ તેમના ગુમ થયાને ચાર દાયકાઓ પસાર થઈ ગયા છે છતાં પણ ન તો તેમની સંખ્યાનો સ્પષ્ટ ખ્યાલ છે ન તો એ ખ્યાલ છે કે તે ક્યાં છે અને તેમની સાથે શું થયું?

ગત જુલાઈમાં નરેન્દ્ર મોદીની આગેવાની હેઠળની ભાજપ સરકારે સંસદમાં કહ્યું હતું કે ગુમ થયેલા 54 સહિતના 83 ભારતીય સૈનિકો પાકિસ્તાનની કેદમાં છે. 

આ ઉપરાંત કદાચ એવા સૈનિક છે, જે 'ભૂલથી સરહદને પેલે પાર'... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
ગયા હતા અથવા પાકિસ્તાનમાં તેમની જાસૂસીના આરોપ હેઠળ ધરપકડ કરાઈ હોય. 

જોકે, ભારતનો કોઈ પણ યુદ્ધકેદી તેમની જેલમાં હોય એ વાત પાકિસ્તાન સતત નકારી રહ્યું છે.

શું થયું સૈનિકોની સાથે?

ગુમ થયેલા સૈનિકોની કોઈ જ ભાળ નથી.

ચંદર સૂતા ડોગરા એક વરિષ્ઠ ભારતીય પત્રકાર છે. તેમણે ઘણાં વર્ષો સુધી 'લાપતા 54' સૈનિકો વિશે સંશોધન કર્યું છે. તેમણે સૈન્યના નિવૃત્ત અધિકારીઓ સાથે આ અંગે ચર્ચા કરી હતી.

તેઓ અધિકારીઓ અને ગુમ થયેલા સૈનિકોના સંબંધીઓને પણ મળ્યા. તેમણે ગુમ થયેલા સૈનિકો વિશેના પત્ર, અખબારના કતરણો, સ્મારકો, ડાયરીમાં નોંધાયેલી વિગતો અને તસવીરો એકઠી કરી છે. 

આ સિવાય ડોગરાએ આ સૈનિકો વિશે ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયના દસ્તાવેજને પણ જોયા છે, જે હવે ગુપ્ત નથી.

ચંદર સૂતા ડોગરાએ આ "મિસિંગ 54" સૈનિકો વિશે હાલમાં જ એક પુસ્તક લખ્યું છે, જેનું નામ છે - મિસિંગ ઇન ઍક્શન : ધ પ્રિઝનર્સ હૂ નેવર કમબૅક (Missing In Action:The Prisoners Who never came back).

ડોગરાએ આ પુસ્તક ઘણાં વર્ષોની મહેનત અને રિસર્ચ બાદ લખ્યું છે. 

આ પુસ્તક દ્વારા તેમણે તે સૈનિકો સાથે જોડાયેલા આ સામાન્ય સવાલનો જવાબ શોધવાના પ્રયત્નો કર્યો છે કે છેવટે તે 54 સૈનિકોની સાથે શું થયું? 

ચંદન સૂતા ડોગરાના રિસર્ચ પરથી લાગે છે કે આ સૈનિકોની સાથે કાંઈ પણ થવાની આશંકા છે.

શું આ સૈનિક યુદ્ધ લડતાં શહીદ થયા? શું ભારતની પાસે આ વાતના પુરાવાઓ નથી કે આ સૈનિકોને પાકિસ્તાનની કેદમાં રાખવામાં આવ્યા છે? 

શું તેમને જાણીજોઈને પાકિસ્તાને અનિશ્ચિત સમય માટે પોતાના કબજામાં રાખ્યા છે, જેથી આગળ જઈને તેમને ભારત સાથે સોદાબાજી કરવા માટે તેમનો મહોરાં તરીકે ઉપયોગ થાય?

કે પછી પાકિસ્તાનના અનેક અધિકારીઓ માને છે એમ શું આ 'લાપતા 54' ભારતીય સૈનિકોમાં કેટલાક ભારતના ગુપ્તચર એજન્ટ હતા? અને તેમને જાસૂસીના આરોપ હેઠળ પાકિસ્તાને પકડી લીધા? 

શું ધરપકડ પછી જીનીવા કન્વેન્શનની વિરુદ્ધ જઈને પાકિસ્તાને આ સૈનિકો પર ઘણા જુલમ કર્યા? ઉલ્લેખનીય છે કે, જીનીવા કન્વેન્શન એક આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો છે, જે યુદ્ધ અને યુદ્ધકેદીઓના નિયમ નક્કી કરે છે.

જો પાકિસ્તાને આ સૈનિકોને લઈને જીનીવા કન્વેન્શનનું ઉલ્લંઘન કર્યું હોય તો એ સંજોગોમાં પછી પાકિસ્તાન માટે આ સૈનિકોને ભારતને પરત સોંપવા ઘણો મુશ્કેલ અને શરમજનક નિર્ણય બની જાય.

તો શું લાપતા 54 સૈનિકોમાંથી કેટલાકને ધરપકડ બાદ જ મારી નાખવામાં આવ્યા? અને, અધિકૃત દસ્તાવેજોમાં ભારત આ 54 સૈનિકોને ગુમ દર્શાવે...