નસબંધી એ મહિલાઓમાં ગર્ભનિરોધ માટે કરાતું ઑપરેશન છે. 

રાજી કેવટે વર્ષ 2014માં આ ઑપરેશન કરાવ્યું હતું. એમની નસબંધી ભારતના સરકારની નસબંધી શિબિરમાં કરવામાં આવી હતી.

ત્યારબાદ રાજીએ પોતાની બહેન શિવકુમારી કેવટને પણ નસબંધી કરાવવાની સલાહ આપી હતી.

શિવકુમારી અને બીજી 82 મહિલાઓ નવેમ્બર 2014ના રોજ વિલાસપુરના ખાલી પડેલા દવાખાનાની ઇમારતની સામે આ ઑપરેશન માટે આવી હતી.

મહિલાઓની સર્જરી કરનારા ડૉક્ટરે એક જ છરી વડે એ તમામ મહિલાઓનું ઑપરેશન કરી નાંખ્યું હતું.

નસબંધીને કારણે થયાં મૃત્યુ

આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે ડૉક્ટરે દરેક સર્જરી બાદ પોતાના હાથમોજાં બદલવાની પણ તસ્દી નહોતી લીધી.

સર્જરી બાદ મહિલાઓને હરોળમાં દવાખાનાના ભોંયતળિયા પર આરામ માટે ઊંઘાડી દેવાઈ. 

ઑપરેશનની રાત્રે શિવકુમારીના પેટમાં ભયંકર દુખાવો ઊપડ્યો અને ઉલટી થઈ. થોડા દિવસોમાં જ શિવકુમારીનું મૃત્યુ થઈ ગયું.

સરકારે સત્તાવાર નિવેદન આપ્યું કે શિવકુમારીના મોતનું કારણ નકલી દવાઓ છે. પણ પોસ્ટમૉર્ટમ રિપોર્ટમાં જાણવા મળ્યું કે શિવકુમારીનું મોત સેપ્ટોસીમિયાને કારણે થયું છે.

આવું સર્જરી દરમ્યાન થતાં ઇન્ફૅક્શનને કારણે થતું હોય છે. શિવકુમારી સાથે એ કૅમ્પ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
માં નસબંધી કરાવનારી 13 મહિલાઓનાં પણ મૃત્યુ થઈ થયાં હતાં.

બહેનને ઑપરેશનમાં ગુમાવ્યા બાદ પણ રાજીનું કહેવું છે કે કોઈ પૂછે તો તે હજુ પણ મહિલાઓને ગર્ભનિરોધ માટે સર્જરી કરાવવાની સલાહ આપશે.

આવું કહેવા પાછળ રાજીનું કારણ સ્પષ્ટ છે કે જો તમે આ સર્જરી નહીં કરાવો તો તમારું કુટુંબ મોટું થઈ જશે.

દુનિયાની તમામ મહિલાઓનું રાજીની જેમ જ માનવું છે કે ગર્ભનિરોધ માટે ઑપરેશન જ સૌથી સટીક અને ભરોસાપાત્ર પદ્ધતિ છે. 

આજના સમયમાં મહિલાઓ માટે નસબંધી મહત્ત્વનો વિકલ્પ છે.

જોકે, પશ્ચિમી યુરોપ, કેનેડા કે ઑસ્ટ્રેલિયામાં ગર્ભનિરોધક દવાનું ચલણ વધારે છે.

પણ એશિયા અને લૅટિન અમેરિકામાં મહિલાઓ માટે નસબંધી સૌથી લોકપ્રિય વિકલ્પ છે.

2015ના સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સર્વેક્ષણ અનુસાર, દુનિયાભરમાં 19 ટકા પરણેલી કે કોઈની સાથે સેક્સ સંબંધ ધરાવતી મહિલાઓ ગર્ભનિરોધ માટે આ રીતનો ઉપયોગ કરે છે.

બીજી બાજુ, આઈયુડી એટલે કે 'ઇન્ટ્રા યુટેરાઈન ડિવાઇસ'નો ઉપયોગ માત્ર 14 ટકા મહિલાઓ જ કરે છે. આ મામલે ગર્ભનિરોધની ગોળીઓ લેતી મહિલાઓનું પ્રમાણ માત્ર 9 ટકા જ છે.

ગર્ભનિરોધ માટે મહિલાઓની સર્જરી ભારતમાં વધારે લોકપ્રિય છે. દુનિયાભરની સરખામણીમાં અહીં ગર્ભનિરોધ માટે કુલ મહિલાઓમાંથી 39 ટકા મહિલાઓ ઑપરેશન કરાવે છે.

નસબંધીનો કાળો ઇતિહાસ

સરકારી ગર્ભનિરોધનો કાર્યક્રમ દુનિયામાં સૌથી પહેલાં અમેરિકામાં શરૂ થયો હતો.

1907માં અમેરિકાના ઇન્ડિયાના નામના રાજ્યે કાયદો બનાવીને ગર્ભનિરોધ માટે નસબંધીને જરૂરી બનાવી દીધી હતી. પરિવાર નિયોજન માટે આ દુનિયામાં પહેલો કાયદો હતો.

બાદમાં અમેરિકાના અન્ય રાજ્યોમાં આવા જ બીજા કાયદા બનાવી દેવામાં આવ્યા. હિટલરના સમયમાં નાઝી શાસને અમેરિકાના આ કાયદામાંથી પ્રેરિત થઈને જ યહૂદીઓની નસબંધી કરી હતી.

1970ના દાયકામાં અમેરિકાના મોટાભાગના રાજ્યોમાં આ કાયદાને સમાપ્ત કરી દેવામાં આવ્યો.

આ જ દરમ્યાન અમેરિકામાં ફેમિનિઝ્મ, યૌનક્રાંતિ અને ગર્ભનિરોધક ગોળીઓનું ચલણ ખૂબ વધી રહ્યું હતું.

લગભગ આ ગાળામાં જ આઝાદ થઈ રહેલા દેશો જેવા કે ભારત, ફિલીપાઇન્સ અને બાંગ્લાદેશમાં ગર્ભનિરોધ માટે નસબંધી અભિયાન શરૂ કરાયું. 

આ અભિયાનને આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણે ઘણું સમર્થન સાંપડ્યું. પેરુ અને ચીનને તો નસબંધી અભિયાન માટે વિદેશી મદદ પણ મળી હતી.

આજની તારીખે સૌથી વધારે નસબંધીના ઑપરેશન ભારતમાં જ થાય છે. સંખ્યા અને વસ્તીની ટકાવારી સંદર્ભે ભારતે પ્રથમ સ્થાને છે.

આનું કારણ એ હોઈ શકે કે ભારત એ પહેલો દેશ છે કે...