ઉત્તર પ્રદેશના 24 પૂર્વીય જિલ્લાઓની 29 લોકસભા બેઠકો ધરાવતો પૂર્વાંચલ દરેક મોટી ચૂંટણીમાં પોતાના ભૌગોલિક વિસ્તારથી આગળ વધી પરિણામો અને રાજનીતિક સમીકરણો પર અસર કરે છે.

એક ખાસ વાત તો એ પણ છે કે પૂર્વાંચલના રાજકારણમાં સંગઠિત માફિયા નેતાઓનો દબદબો રહ્યો છે.

પૂર્વાંચલના માફિયાઓની ભૂમિકા પર બીબીસીએ તબક્કાવાર તપાસ કરી, જેની પ્રથમ કડી અહીં વાંચો.

તમે આ વાંચ્યું કે નહીં?

પૂર્વાંચલનો માફિયા મેપ

પૂર્વીય ઉત્તર પ્રદેશના રાજકીય નક્શાને જોઈએ, તો માફિયા પ્રભાવિત વિસ્તાર ઊભરી રહ્યા છે અને જોત જોતામાં તે આખા પૂર્વાંચલને પોતાના રંગમાં રંગી દે છે.

1980ના દાયકામાં ગોરખપુરના 'હાતા વાલે બાબા' નામથી ઓળખાતા હરિશંકર તિવારીથી શરૂ થયેલો રાજકીય ગુનાખોરીનો સિલસિલો આગળનાં વર્ષોમાં મુખ્તાર અંસારી, બૃજેશ સિંહ, વિજય મિશ્રા, સોનૂ સિંહ, વિનીત સિંહ અને પછી ધનંજય સિંહ જેવા ઘણા કુખ્યાત કદાવર નેતાઓથી આગળ વધી અત્યારે પણ પૂર્વાંચલમાં બહોળા પાયે પાંગરી રહ્યો છે.

પોતાની સાથે સાથે પોતાના પરિવારજનો માટે પણ પંચાયત-બ્લૉક કમિટીઓથી માંડીને વિધાન પરિષદ, વિધાનસભા અને લોકસભા સુધી રાજનીતિક પદની ખાતરી અપાવતા પૂર્વાંચલના કદાવર નેતાઓ પો... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
ત પોતાના વિસ્તારમાં ઊંડી પહોંચ ધરાવે છે.

ગોરખપુર, કુશીનગર, મહારાજગંજથી શરૂ થતો આ રાજકીય તાકતનો પ્રભાવ આગળ વધી ફૈઝાબાદ, અયોધ્યા, પ્રતાપગઢ, મિર્ઝાપુર, ગાજીપુર, મઉ, બલિયા, ભદોહી, જૌનપુર, સોનભદ્ર અને ચંદોલીથી આગળ વધી બનારસ અને પ્રયાગરાજ સુધી જાય છે.

લોકસભા બેઠકોનું વિશ્લેષણ કરીએ તો સ્પષ્ટ થઈ જાય છે કે પૂર્વાંચલમાં સક્રિય દરેક કદાવર નેતા પોતાની રાજકીય શક્તિ અનુસાર એકથી ચાર બેઠકો પર પ્રભાવ પાડી શકે તેમ છે.

ચૂંટણી સુધારા પર કામ કરતા 'ઍસોસિયએશન ફૉર ડેમોક્રેટિક રિફૉર્મ(એડીઆર)'ના રિપોર્ટ અનુસાર 2014ની લોકસભા ચૂંટણી બાદ ચૂંટાઈ આવેલા દર ત્રીજા સંસદ સભ્ય સામે કોઈને કોઈ ગુના માટે કેસ ચાલી રહ્યા હતા.

માર્ચ 2018માં કેન્દ્ર સરકારે પોતાના એક જવાબી સોગંદનામામાં જણાવ્યું હતું કે હાલમાં દેશમાં ચૂંટાઈ આવેલા જન પ્રતિનિધિઓમાંથી કુલ 1,765 સંસદ સભ્યો સામે 565 ગુના અંગેના કેસો સાથે ઉત્તર પ્રદેશ પ્રથમ સ્થાન પર છે.

ગત સપ્ટેમ્બરમાં ગુનાકીય પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા ઉમેદવારોને ચૂંટણી લડતા રોકવા માટેની ઘણી જનહિતની અરજી પર સુનાવણી કરતા સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે આ માટે સંસદે કાયદો ઘડવો જોઈએ. આ કામ ન્યાયતંત્રનું નથી.

કેવી રીતે ફેલાયું માફિયા તંત્ર?

ઉત્તર પ્રદેશમાં સંગઠિત ગુના સામે લડવા માટે ખાસ કરીને ઘડવામાં આવેલી સ્પેશિયલ ટાસ્ક ફોર્સ(એસચીએફ)ના આઈજી અમિતાભ યશ જણાવે છે, "સંગઠિત ગુનામાં સંડોવાયેલા હોવું એ માફિયાની પ્રથમ શરત છે." 

"ત્યારબાદ સ્થાનિક રાજકારણ અને પ્રશાસનમાં દખલગીરી કરવી તથા ગેરકાનૂની કાળા ધનને કાયદેસરના કામોમાં રોકી સફેદ નાણાંમાં પરિવર્તિત કરવું." 

"જ્યારે આ ત્રણેય મુદ્દા ભેગા થાય છે ત્યારે કોઈ પણ "ગૅંગસ્ટર અથવા ગુનેનારને 'માફિયા' કહેવામાં આવે છે."

2007માં ઉત્તર પ્રદેશમાં કુખ્યાત માફિયા દદુઆનું ઍનકાઉન્ટર કરનારા અમિતાભ માફિયાની ભૂમિકા અંગે જણાવે છે, "જો કોઈ એક પક્ષને બહુમતી મળી જાય છે, તો માફિયાની ભૂમિકા સીમિત બની રહે છે. પણ જો અલગઅલગ પરિણામો આવે, તો તેમની ભૂમિકા એકદમ વધી જાય છે."

"કારણ કે તેની અસર ભલે ક્ષેત્રીય હોય પણ રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીમાં ખાસ કરીને આવા સ્થાનિક ઉમેદવાર મોટું ચિત્ર ઉપસાવવામાં નિર્ણાયક ભાગ ભજવે છે."

આજે રાજનીતિ અને વેપાર સુધી પગ પસારી બેઠેલા પૂર્વાંચલના આ ગૅંગવૉરની શરૂઆત વર્ષ 1985માં ગાઝીપુર જિલ્લાના મુઢીયાર ગામથી થઈ હતી. 

અહીં રહેનારા ત્રિભુવનસિંહ અને મનકુસિંહ વચ્ચે એક જમીનના મુદ્દે વિવાદ શરૂ થયો અને તે જોત...