હોમી જહાંગીર ભાભા

ડબલ બ્રેસ્ટ સૂટમાં સજ્જ ભાભા વિજ્ઞાનના વિષયો ઉપરાંત સંગીત, નૃત્ય, પુસ્તકો અને ચિત્રકલામાં પણ એટલો જ રસ લેતા હતા. 

વિજ્ઞાનીઓને ભાષણ આપતા તેમને ઘણાએ જોયા હશે, પણ તેઓ પોતાના સાથીઓના પૉર્ટ્રૅટ બનાવતા તે બહુ ઓછા જાણે છે. 

આર્કાઇવલ રિસોર્સિઝ ફૉર કન્ટેમ્પરરી હિસ્ટ્રીનાં સંસ્થાપક અને ભાભા વિશે પુસ્તક લખનારાં ઇન્દિરા ચૌધરી કહે છે, "મૃણાલિની સારાભાઈએ મને કહ્યું હતું કે ભાભાએ તેમના બે સ્કૅચ બનાવ્યા હતા. એટલું જ નહીં, હુસૈનનો સ્કેચ પણ તેમણે બનાવ્યો હતો."

"મુંબઈમાં હુસૈનનું પહેલું પ્રદર્શન યોજાયું ત્યારે ભાભાએ જ તેનું ઉદ્ધાટન કર્યું હતું. બૉમ્બે પ્રૉગેસિવ આર્ટિસ્ટનું જ્યારે પણ પ્રદર્શન યોજાય ત્યારે ભાભા અચૂક હાજર રહેતા હતા. ત્યાંથી પોતાની સંસ્થા માટે પેઇન્ટિંગ્સ અને શિલ્પો ખરીદી જતા હતા."

સંગીતપ્રેમી ભાભા

એમ.એફ. હુસૈન

જાણીતા વિજ્ઞાની પ્રોફેસર યશપાલે તાતા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ફન્ડામેન્ટલ રિસર્ચ (ટીઆઈએફઆર)માં પોતાની કરિયરની શરૂઆતમાં ભાભા સાથે કામ કર્યું હતું.

તેમનું કહેવું હતું કે 57 વર્ષની નાની ઉંમરે ભાભાએ જેટલું હાંસલ કર્યું હતું, તેવું બીજું કોઈ ઉદાહરણ મળતું નથી. 

યશપાલે કહ્યું, "સંગીતમાં તેમને બહુ જ રસ હતો. ભારતીય સંગીત હોય કે પછી વેસ્ટર્ન ક્લાસિકલ- બંનેમાં તેમને રુચિ હતી. કોઈ પેઇન્ટિંગને કઈ જગ્યાએ લગાવવું, ફર્નિચર કેવું હોવું જોઈએ, વગેરે દરેક બાબતમાં તેઓ બહુ ઝીણવટભરી રીતે વિચારતા હતા."

"તાતા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ફન્ડામેન્ટલ રિસર્ચમાં દર બુધવારે એકૅડેમિક કૉન્ફરન્સ મળતી હતી. તેમાં ભાભા ભાગ્યે જ ગેરહાજર રહ્યા હશે. તે વખતે તેઓ દરેકને મળતા અને એ જાણવાની કોશિશ કરતાં કે શું ચાલી રહ્યું છે અને કયું કામ અટકી પડ્યું છે."

જવાહરલાલ નહેરુના 'ભાઈ'

નહેરુ અને ભાભા

હોમી ભાભા જવાહરલાલ નહેરુની ઘણી નજીક હતા. દુનિયાના બહુ થોડા લોકોમાંના તેઓ એક હતા, જેમને તેઓ ભાઈ કહીને બોલાવતા હતા. 

ઇન્દિરા ચૌધરી કહે છે, "નહેરુને ફક્ત બે લોકો ભાઈ કહેતા હતા. તેમાંથી એક હતા જયપ્રકાશ નારાયણ અને બીજા હોમી ભાભા."

"અમારી આર્કાઇવમાં ઇન્દિરા ગાંધીનું એક ભાષણ પણ છે, જેમાં તેઓ કહે છે કે ભાભા ઘણી વાર મોડી રાત્રે નહેરુને ફોન કરતા હતા."

"નહેરુ હંમેશાં તેમની સાથે વાત કરવા માટેનો સમય કાઢી લેતા હતા. એક અંગ્રેજ વિજ્ઞાની પેટ્રિક બૅન્કેટ, ડીઆરડીઓના સલાહકાર હતા. તેમનું કહેવું હતું કે નહેરુને બૌદ્ધિક લોકોની કંપની બહુ ગમતી હતી અને ભાભા સાથે તેમને એવી... \n\nમને ઉપરના લેખ માટે સારું શીર્ષક આપો.
હોમી જહાંગીર ભાભા ન હોત તો ભારત કેવું હોત?