ઇંડિયન નેશનલ આર્મીના સુભાષચંદ્ર બોઝ, કૅપ્ટન લક્ષ્મી સહેગલ, ભગતસિંહ, સુખદેવ, ચંદ્રશેખર આઝાદ વગેરેએ ઉગ્રવાદનો રસ્તો પસંદ કર્યો હતો. 

આ સિપાહીઓની રગેરગમાં આઝાદીની ભાવના સમાયેલી હતી અને જિંદગીના છેલ્લા શ્વાસ સુધી તેઓ આઝાદી માટે લડ્યા હતા. 

બોઝના જીવનની એક ઘટના તેનો પરિચય કરાવે છે. 

બીજા યુદ્ધમાં જાપાનની હાર બાદ સુદૂર પૂર્વમાં તેમની સેના વિખેરાઈ ગઈ હતી. તેમનું મનોબળ તૂટી પડ્યું હતું. 

સુભાષચંદ્ર બોઝ સિંગાપોરથી બૅંગ્કોકને રસ્તેથી સૈગોન પહોંચ્યા હતા. 

ત્યાંથી આગળ જવા માટે એક પણ જાપાની વિમાન ઉપલબ્ધ ન હતું. ઘણા પ્રયાસ બાદ તેમને એક જાપાની બૉમ્બવર્ષક વિમાનમાં સ્થાન મળ્યું. 

ઍરપોર્ટ પર છોડવા આવેલા પોતાના સાથીઓ સાથે તેમણે હાથ મિલાવ્યો અને જય હિંદ કહી ઝડપથી વિમાનની સીડી ચઢી ગયા. 

તેમના એડીસી કર્નલ હબીબુર રહેમાન પણ બધાને જયહિંદ કહી તેમની પાછળ પાછળ વિમાનમાં ચઢી ગયા. 

સીટ પર નહીં, વિમાનની જમીન પર બેઠા હતા બોઝ

નેતાજીના મૃત્યુ પર 'લેડ ટૂ રેસ્ટ' પુસ્તક લખનારા વરિષ્ઠ પત્રકાર આશિષ રે જણાવે છે, "તે વિમાનમાં ક્રૂ સહિત 14 લોકો મુસાફરી કરી રહ્યા હતા. પાયલટની પાછળ નેતાજી બેઠા હતા."

"તેમની સામે પેટ્રોલના મોટા 'ઝેરી કેન' રાખવામાં આવ્યા હતા. નેતાજીની પાછળ હબીબુર રહેમાન બેઠેલા હતા."

"વિમાનની અંદર પહોંચતા જ જાપાનીઓએ નેતાજીને સહ-પાઇલટની સીટ આપવાની રજૂઆત કરી, પરંતુ તેમણે વિનમ્રતાપૂર્વક ના પાડી દીધી હતી."

"કારણ એ હતું કે નેતાજી જેવું કદ ધરાવતી વ્યક્તિ માટે આ સીટ ખૂબ નાની હતી."

"પાઇલટ અને લેફ્ટનન્ટ જનરલ શીદે સિવાય લોકો વિમાનની જમીન પર બેઠા હતા. નેતાજીને એક નાનું ઓશિકું આપવામાં આવ્યું કે જેથી તેમની પીઠને આરામ મળી શકે."

"આ લોકો પાસે કોઈ સીટ બેલ્ટ ન હતો."

વિમાનનું પ્રોપેલર તૂટીને નીચે પડ્યું

એ બૉમ્બવર્ષક વિમાનની અંદર ખૂબ ઠંડી હતી. તે જમાનામાં યુદ્ધવિમાનો 'ઍર ઍરકંડિશન્ડ' નહોતાં અને દર 1000 મીટર ઉપર જવા પર વિમાનનું તાપમાન 6 ડિગ્રી નીચે પડી જતું હતું. 

એટલે 4000 ફૂટની ઊંચાઈ પર તાપમાન, ધરતીના તાપમાનથી આશરે 24 ડિગ્રી ઓછું થઈ ગયું હતું. 

બપોરે 2.35 મિનિટે બૉમ્બવર્ષક વિમાને તાઈપેથી આગળ જવા માટે ઉડાન ભરી. 

ઉડાન દરમિયાન જ બોઝે રહેમાન પાસેથી પોતાનું ઊનનું જાકીટ માગીને પહેરી લીધું. 

શાહનવાઝ કમિશનને આપેલા પોતાના વક્તવ્યમાં કર્નલ હબીબુર રહેમાને જણાવ્યું, "વિમાન વધારે ઉપર પહોંચ્યું ન હતું અને ઍરફિલ્ડ સીમાની અંદર જ હતું કે મને વિમાનના સામેના... \n\nમને ઉપરના લેખ માટે સારું શીર્ષક આપો.
સુભાષચંદ્ર બોઝના એ છેલ્લા 48 કલાક અને સ્વતંત્રતાની આશા