નરેન્દ્ર મોદી

હાલ દેશમાં જે કાંઈ ચાલી રહ્યું છે તેમાં સિવિલ સોસાયટીનું સામે આવવું એક એવી વાત છે જે મોદી સરકારને જરૂર ચિંતામાં નાખી રહી હશે.

જ્યારે પહેલી વખત દિલ્હીની સત્તા પર મોદી સરકાર આવી ત્યારે તેનો રાજકીય સંદેશ સ્પષ્ટ હતો.

સરકારનો હેતુ સ્પષ્ટ હતો કે શું કરવું છે અને શું નહીં. આ શાસનનો દાવો હતો કે દેશની મોટી જનસંખ્યાના હિતની વાત થશે. તેઓ તેને જ પ્રાધાન્ય આપશે.

આવી રીતે સરકારે આવો નાગરિક સમાજ બનાવી લીધો, જે સત્તાનું એક્સટેન્શન કાઉન્ટર હતો. આ એક એવી મશીન હતી, જે ‘દેશભક્તિ’ જેવી આમ સંમતિવાળી ધારણાને મજબૂત કરવામાં લાગેલી હતી.

‘એન્ટિ નૅશનલ’ શબ્દનો સતત ઉપયોગ એટલા પ્રમાણમાં વધ્યો કે લોકોના વિચારોની દેખરેખ જેવો માહોલ બની ગયો, એક એવો માહોલ જે સત્તા સાથે ભળતા વિચારો કાયમ કરવાનું દબાણ કરવા લાગ્યો.

આ શાસનનાં પહેલા અમુક વર્ષોમાં તો સિવિલ સોસાયટીની પારંપરિક વિવિધતાઓ તો જાણે ગાયબ જ થતી દેખાઈ રહી હતી.

વર્ચસ્વવાદની આ કોશિશ બે પગલાંથી મજબૂત થઈ. પ્રથમ, તમામ બિનસરકારી સંગઠનો એટલે કે NGOને અમલદારશાહીની સખત દેખરેખ હેઠળ લાવવામાં આવ્યા.

બીજું પગલું એ હતું કે જો કોઈ શાસન સાથે અસંમત છે તો તે દેશની આં... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
તરિક અને બાહ્ય સુરક્ષા માટે તે અવાંછિત તત્ત્વ છે.

વરવરા રાવ, સુધા ભારદ્વાજ અને સ્ટેન સ્વામી જેવા માનવાધિકાર કાર્યકર્તાઓની અર્બન નક્સલવાદના જે આરોપો હેઠળ ધરપકડ કરાઈ છે અને જે રીતે આ મામલાઓની સુનાવણી ચાલી રહી છે, તેના પર પણ સવાલ ઊઠ્યા છે.

શાસનની આ જકડબંદી બહુસંખ્યકવાદ તરીકે સામે આવી. તે બહુસંખ્યક વર્ચસ્વવાદ અને તેના શીર્ષ નેતાના મજબૂત થવાનો સંકેત હતો.

તેણે એવો પણ સંકેત આપ્યો કે સરકાર પર કોઈ પણ પ્રકારની પ્રતિકૂળ ટિપ્પણી કરનારા સંસ્થાનને મોટા ભાગે કાં તો સત્તા સામે નમવું પડશે કે પછી તેને મહત્ત્વહીન બનાવી દેવાશે.

એવો માહોલ તૈયાર કરાયો કે દેશની સુરક્ષા પર ભારે ખતરો છે અને દેશને બચાવવો એ પ્રાથમિકતા છે. કોરોના વાઇરસના સંક્રમણે આ પ્રકારના શાસનને વધુ વેગ આપ્યો.

ખરેખર, સિવિલ સોસાયટીના ફરીથી પગભર થવાની વાતને પાછલા અમુક સમયમાં સામે આવેલા નીતિગત મુદ્દા સાથે જોડાયેલી ઘટનાઓની કડી દ્વારા આંકલન કરી શકાય છે. તે પૈકી દરેક ઘટનાએ સિવિલ સોસાયટીનાં ભવિષ્ય અને ભાગ્ય પર મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઊભા કર્યા.

ભારતીય સમાજની વાડાબંધી કરવામાં આવી અને નાગરિકતા હાંસલ કરવું એક સંદિગ્ધ કામ બની ગયું જે નકલી સર્ટિફિકેટના આશરે પૂરું થઈ શકતું હતું. આવું થવું કે ન થવું અમુક ક્લર્ક પર આધારિત હતું.

એનઆરસી વિરુદ્ધ જે વિરોધ ઊઠયો તે નિશ્ચિત પણે ભાજપના બહુસંખ્યકવાદના વિસ્તારનો વિરોધ હતો. જોકે, સિવિલ સોસાયટીએ એ રસ્તો શોધી લીધો હતો, જેના આશરે તે અસહમતી જાહેર કરવામાં સક્ષમ થવા લાગી હતી. 

શાહીનબાગ અને સિવિલ સોસાયટી

શાહીનબાગમાં વિરોધપ્રદર્શન

દિલ્હીના જામિયા મિલિયા વિસ્તારમાં મુસ્લિમ ગૃહિણિઓનું એક નાનું વિરોધપ્રદર્શન એક મોટી ઘટના બની ગઈ. આ પ્રદર્શનમાં યુગાંતકારી ઘટનાઓનાં તત્ત્વ હતાં. સત્તાની તાકાત વિરૂદ્ધ કરાયેલા નાની-દાદીના આ પ્રદર્શને સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચ્યું. 

આ વિરોધમાં એક સૌમ્યતા હતી અને સાદગી પણ. આ ગૃહિણીઓએ દેખાડ્યું કે તે બંધારણની ભાવનાને સમજે છે. તેઓમાં એક સમુદાય તરીકે નાગરિકતાની સમજ સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહી હતી.

એ મહિલાઓએ જે સંદેશ આપ્યો અને ગાંધીથી લઈને ભગત સિંહ અને આંબેડકર સુધી જે વિભૂતિઓની તસવીરો તેમણે ઉઠાવી રાખેલ હતી, તેણે દેશની સામે લોકતંત્રનો ઉત્સવ લાવી દીધો.

તેનાથી પણ વધારે તેમાં દેખાડવામાં આવ્યું કે કેવી રીતે નાગરિક સમાજ કોઈ રાજકીય પાર્ટી અને ટ્રેડ યુનિયન વગર સામે આવ્યો છે. 

શાહીનબાગ મૂળથી એક સત્યાગ્રહી આંદોલન હતું. એક રાજકીય ઇનોવેશન...