તેમને માત્ર તેમના સામર્થ્ય પર ભરોસો છે અને તેઓ એ જ સામર્થ્યને જાણે છે, માને છે. 

દાર્શનિકો કહી રહ્યા છે કે કોરોના વાઇરસનો સમયગાળો પસાર થઈ ગયા પછી દુનિયા હંમેશ માટે બદલાઈ જશે. 

9/11 પછી દુનિયા કેટલી બદલાઈ ગઈ છે એ આપણા પૈકીના ઘણા લોકોએ જોયું છે. 

કોરોનાનો પ્રભાવ ઘણા ગાઢ છે. તેથી સમગ્ર દુનિયામાં ફેરફાર થશે, દરેક જાતના ફેરફાર.

ભારતમાં થનારા ફેરફારને સમજવા માટે આપણે બે દૃશ્યોને દિમાગમાં સંઘરી લઈએ. 

પહેલું દૃશ્ય દિલ્હીના આનંદ વિહાર બસ ડેપો ખાતે એકઠા થયેલાં લોકોનાં ટોળેટોળાંનું છે અને બીજું દૃશ્ય ડ્રોઈંગ રૂમમાં આરામથી દૂરદર્શન પર 'રામાયણ' નિહાળતા લોકોનું છે. એવા લોકોમાં કેન્દ્રીય પ્રધાન પણ સામેલ છે. 

'ગરીબ ભારત' જે પદયાત્રા પર નીકળી પડ્યું છે એ સરકાર કરતાં આપણા માટે મોટો સવાલ છે. 

દુનિયામાં શું થઈ રહ્યું છે, વિજ્ઞાનની મર્યાદા ક્યાં છે, ચીનની ભૂમિકા શું છે એ બધા સવાલ થોડીવાર બાજુ પર રાખીએ. 

હાંસિયા પરના લોકો

તમને મહારાષ્ટ્રના ખેડૂતોને પગના લોહીલુહાણ તળિયાં યાદ છે? છેલ્લાં એક-બે વર્ષમાં ગટર સાફ કરતાં મૃત્યુ પામેલા લોકો વિશેના સમાચાર યાદ છે? સાઇકલ પર પોતાની પત્નીની લાશ લઈ જઈ રહેલો પેલો ... બીજા 4000 અક્ષરો માટે લેખ ચાલુ રાખો:
માણસ તમને યાદ છે?

એક સમાજ તરીકે આપણે આવાં ઘણાં દૃશ્યો જોઈએ છે. થોડીવાર માટે આપણને ખરાબ લાગે છે. 

આપણે ભાવુક થઈને થોડું દાન આપવા માટે પણ તૈયાર થઈ જઈએ છીએ, પણ આપણી સામૂહિક ચેતનામાં મહારાષ્ટ્રના ખેડૂતો, ગટર સાફ કરતા લોકો કે સાઇકલ પર પોતાની પત્નીની લાશ લઈ જતી વ્યક્તિ 'બીજા' લોકો છે. 

તેઓ આપણા પૈકીના એક નથી. તેઓ આપણા જેવા નાગરિકો નથી. 

આપણે એટલે ફ્લેટોમાં રહેતા, બાળકોને અંગ્રેજી મીડિયમમાં ભણાવતા, રાષ્ટ્રપ્રેમની વાતો કરતા, પાકિસ્તાનને પાઠ ભણાવતા, ઝડપથી વર્લ્ડક્લાસ દેશ બનવાનું સપનું જોતા, ભૂતકાળનું ગૌરવ લેવાનો પ્રયાસ કરતા અને પોતાના ઉજ્જ્વળ ભવિષ્યની ખાતરી ધરાવતા લોકો. 

આવા લોકોની દેશની કલ્પનામાં એ લોકોનો સમાવેશ થતો નથી, જેઓની વસતિ વધારે છે, પણ જેઓ હાંસિયા પર છે.

લોકોની ટૂંકી સ્મૃતિ

રોજીરોટી મેળવવાના સંઘર્ષમાં રત લોકો, દિવસે કમાઈને રાતે ખાવાવાળા લોકો, ફ્લાયઓવર બ્રીજની નીચે, ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહેતા આ અભણો 'બીજા' લોકો છે. Others છે. 

આ લોકો પણ 'એક ભારત, શ્રેષ્ઠ ભારત'ની સફરમાં સામેલ છે. તેઓ તમારા બોજનું વહન કરે છે, તમારા માટે સફાઈ કરે છે. તમારા માટે શાકભાજી લાવે છે, પણ તેઓ 'આપણે' નથી. 

ટેલિવિઝન પર 'રામાયણ' નિહાળી રહેલા લોકોની સ્મૃતિમાંથી આનંદ વિહારનું દૃશ્ય થોડા દિવસ બાદ ભૂંસાઈ જાય તો નવાઈ નહીં ગણાય. 

જે દિવસે મહારાષ્ટ્રના ખેડૂતો તેમના પગનાં લોહીલુહાણ તળિયાં દેખાડતા હતા એ દિવસે ટેલિવિઝન ચેનલો ક્રિકેટર મોહમ્મદ સામી અને તેમની પત્ની વચ્ચેના ઝઘડાના સમાચાર દેખાડતી હતી. ન્યૂઝ ચેનલોની સમજ સ્પષ્ટ છે કે તેઓ 'આપણા' માટે છે, 'બીજા' લોકો માટે નથી. 

સોશિયલ મીડિયા પર ધમાલ થઈ પછી ટેલિવિઝન ચેનલોએ પગપાળા જતા લોકોના સમાચાર પર ધ્યાન આપ્યું હતું. 

એ સમાચારોમાં બે ચિંતા હતીઃ અરેરે, આ રીતે તો લોકડાઉન નિષ્ફળ થશે, વાઇરસ ફેલાશે, કેવા બેજવાબદાર લોકો છે, તેમણે આવું કરવું જોઈતું ન હતું, 

તેઓ જ્યાં હતા ત્યાં જ પડ્યા રહ્યા હોત તો? તેનો અર્થ એ થયો કે ચેનલોને ટેલિવિઝન સ્ક્રીન પર દેખાતા હેરાન-પરેશાન લોકોની તકલીફોની ચિંતા ન હતી. 

સરકાર અને સમાજ

આપણે ભારતના લોકો ભલે ગમે તેટલી, ગમે તેવી વાતો કરીએ, પણ વાસ્તવમાં આપણી પ્રકૃતિ અસમાનતામાં ઊંડો વિશ્વાસ રાખતા લોકોની છે. 

ગરીબ, દલિત, વંચિત અને શોષિત લોકો પ્રત્યેના આપણા વલણનું પ્રતિબિંબ સરકારના વલણમાં સ્પષ્ટ જોવા મળે છે. સરકાર ભલે ગમે તેની હોય, પણ એ જાણતી હોય છે કે કઈ વાતે વોટ કપાશે અને કઈ વાતે વોટ...