નૂર ઇનાયત ખાન : 'ભારતની એ રાજકુમારી' કે જેમણે અંગ્રેજો માટે જાસૂસી કરી\nટીપુ સુલતાન 1799માં અંગ્રેજો વિરુદ્ધ લડાઈ દરમિયાન મૃત્યુ પામ્યા હતા. 

નૂરના અસ્તિત્વના આ પાસાને ધ્યાનમાં રાખતા એ અનુમાન લગાવવું મુશ્કેલ છે કે બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન તેઓ એક બ્રિટીશ જાસૂસ બની શકે! અને પોતાનાં મૃત્યુ બાદ એક વૉરહીરો? 

તેમણે જીવન કઈ રીતે બદલ્યું હશે કે તેમનાં અંતિમ વર્ષો કઈ રીતે વીત્યાં હશે એ સમજવું મુશ્કેલ છે. 

નૂરનાં જીવન પર 'ધ સ્પાઈ પ્રિન્સેસ : ધ લાઇફ ઑફ નૂર ઇનાયત ખાન' નામે પુસ્તક લખનારાં શ્રાવણી બાસુ કહે છે, "નૂરને સંગીત સાથે લગાવ હતો. તેઓ ગીત પણ લખતાં હતાં અને વીણા પણ વગાડતાં હતાં. તેમણે બાળકો માટે વાર્તાઓ પણ લખી હતી."

બ્રિટીશ સેના

નૂરનો જન્મ 1914માં મૉસ્કોમાં થયો હતો પરંતુ તેમનું લાલનપાલન ફ્રાન્સમાં થયું અને તેઓ બ્રિટનમાં. 

તેમના પિતા ભારતીય હતા અને સુફી વિચારધારાને અનુસરતા હતા. 

તેમનાં અમેરિકન માતાએ પણ બાદમાં સૂફી વિચારધારાને અપનાવી લીધી હતી. 

બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયથી આ પરિવાર પેરિસમાં રહેતો હતો. જોકે, જર્મનીના હુમલા બાદ તેમણે દેશ છોડવો પડ્યો હતો. 

શ્રાવણી બસુ નૂર ઇનાયત ખાનની યાદમાં એક સંગઠન પણ ચલાવે છે. 

તેમણે જણાવ્યું, "નૂર એક વૉલન્ટિયર તરીકે બ્રિટીશ સેનામાં સામેલ થયાં હતાં. તેઓ એ દેશની મદદ કરવા માગતાં હતાં જેણે તેમને અપનાવ્યાં હતાં. તેમનો ઉદ્દેશ ફાસીવાદ વિરુદ્ધ લડવાનો હતો."

તેમણે ઍરફોર્સના 'સહાયક મહિલા યૂનિટ'માં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો. આ  વર્ષ 1940ની વાત છે. 

ફ્રેન્ચ બોલવામાં તેમની મહારતે સ્પેશિયલ ઑપરેશન એક્ઝિક્યૂટીવના સભ્યોનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. 

આ ગુપ્ત સંગઠનને બ્રિટીશ વડા પ્રધાન ચર્ચિલે બનાવ્યું હતું, જેનું કામ નાઝીના વિસ્તારવાદ દરમિયાન યૂરોપમાં દરોડા પાડવાની કાર્યવાહીને વધારવાનું હતું. 

ગુપ્ત અભિયાન

માત્ર ત્રણ વર્ષની અંદર જ, એટલે કે 1943માં નૂર બ્રિટીશ સેનાનાં સિક્રેટ એજન્ટ બની ગયાં. 

શ્રાવણી બસુ કહે છે કે નૂર એક સૂફી હતાં એટલે તેઓ હિંસામાં વિશ્વાસ રાખતાં ન હતાં પરંતુ તેમને ખબર હતી કે એ યુદ્ધને કેવી રીતે લડવું એની તેમને જાણ હતી. 

નૂરની વિચારધારાના કારણે તેમના ઘણા સહયોગી એવું વિચારતા કે તેઓ ગુપ્ત અભિયાનો માટે યોગ્ય નથી. 

આ મામલે તો તેમણે એવું પણ કહી દીધું કે 'હું ખોટું બોલી શકીશ નહીં.' 

બસુ જણાવે છે, "આ વાત કોઈ એવા સિક્રેટ એજન્ટના જીવનનો ભાગ બની શકતી નથી જે પોતાના અસલી નામનો પણ ઉપયોગ ન કરે અને જેની પાસે એક નકલી પાસપોર્ટ હોય."

ખતરનાક ભૂમિકા

બ્રિટનની નેશનલ આર્કાઇવ્સના...\n\ntl;dr:
નૂર ઇનાયત ખાન મૈસૂરના ટીપુ સુલતાનનાં વંશજ હતાં. એ જ ટીપુ સુલતાન કે જેમણે બ્રિટીશ શાસનની સામે ઝૂકવાનો ઇન્કાર કરી દીધો હતો.