... ગાંધીનો અવાજ શોધવા માટે હિંદી સેવાની જૂની રેકોર્ડિંગ્સને શોધવાનું કામ શરૂ કર્યું. 

જે પહેલી ટેપ અમને મળી, તે 1986માં આપવામાં આવેલું તેમનું એક વક્તવ્ય હતું. 

રાજીવને જ્યારે એ પૂછવામાં આવ્યું કે તમે કયા રૂપમાં લોકોની પસંદ બનવા માગશો તો તેમનો જવાબ હતો - 'એક એવી વ્યક્તિના રૂપમાં જે ભારતને 21મી સદીમાં લઈને ગયો અને જેના માથા પરથી વિકાસશીલ દેશનું લેબલ હટાવવામાં આવ્યું.'

ભારતમાં અડધી રાત થઈ ગઈ હતી....

જ્યાં સુધી અમારી મિટિંગ પૂર્ણ થઈ અને કાર્યક્રમની એક કાચી રૂપરેખા તૈયાર થઈ, ત્યાં સુધી ભારતમાં અડધી... બાકીનો લેખ લખો:
તાં મધુકર ઉપાધ્યાય ફોન પર કેટલીક મહત્ત્વપૂર્ણ નેતાઓની પ્રતિક્રિયા મેળવવામાં સફળ રહ્યા. 

પોતાના મૃત્યુના એક વર્ષ પહેલા રાજીવ ગાંધીએ બીબીસી હિંદી સેવા સાથે પોતાના એક ઇન્ટરવ્યૂમાં સ્વીકાર કર્યો હતો - 'મારા પર રાજકારણમાં આવવા મામલે ખૂબ દબાણ હતું'

'મને લાગ્યું એક જરૂર છે, એક શૂન્ય છે જેને ભરવાનું છે. કેટલાક લોકોએ કહ્યું કે જો અમે હારી જઈશું તો ભાગી જઈશું. કેટલાક લોકોએ વિચાર્યું કે કદાચ અમે સત્તાને પકડીને બેઠા રહીશું.'

કૉંગ્રેસનું નેતૃત્વ

અમારા કાર્યક્રમ માટે અમને રાજીવના અવાજમાં વધુ એક સારું વક્તવ્ય મળ્યું. 

પરંતુ હજુ એ સવાલ મહત્ત્વનો હતો કે આ મહત્ત્વપૂર્ણ ચૂંટણી વચ્ચે રાજીવ ગાંધીની હત્યાનો પ્રભાવ કૉંગ્રેસ પર કેવો પડશે. 

માર્ક ટલીએ તેને 'ભારતીય રાજકારણમાં નહેરુ-ગાંધી વંશવાદના અંતનું સૂચક ગણાવ્યું'. તો કૉંગ્રેસનું નેતૃત્વ હવે કોના હાથમાં હશે? આ પ્રશ્ન અનુત્તરિત હતો. 

જવાબની શોધમાં કાર્યક્રમના સહ-પ્રસ્તુતકર્તા પરવેઝ આલમે કેટલાક રાજકીય પંડિતોનો સંપર્ક કર્યો. 

ઇંદર મલ્હોત્રાનો વિચાર હતો કે 'રાજીવની હત્યા કૉંગ્રેસ માટે ખરેખર એક મોટો આઘાત છે કેમ કેમ શ્રીમતી ઇંદિરા ગાંધીના જમાનાથી પાર્ટીનું નિયંત્રણ એક જ નેતાના હાથમાં રહ્યું છે.'

જનસત્તાના તંત્રી પ્રભાસ જોશી એ રાત્રે પહેલા વ્યક્તિ હતા જેમણે સંકેત આપ્યો હતો કે વચગાળાના નેતા તરીકે નરસિંહા રાવનું નામ આવવું સ્વાભાવિક છે.

નરસિંહા રાવની પ્રતિક્રિયા

બસ પછી શું હતું, નરસિંહા રાવની શોધ શરૂ થઈ ગઈ. 'નાગપુરમાં છે પરંતુ બીમાર છે અને કોઈ સાથે વાત કરવાની સ્થિતિમાં નથી.'

પરવેઝ આલમે એક જ વાક્યમાં આશા જગાવી અને તોડી પણ નાખી. 'જો આટલા બીમાર છે તો નેતૃત્વ કેવી રીતે સંભાળશે?' એક સહયોગીએ શંકા વ્યક્ત કરી. 

પરંતુ પ્રોગ્રામ શરૂ થવાના પહેલા પહેલા નરસિંહા રાવનો નંબર લાગી ગયો. બીજી તરફથી ફોન ઉઠવાનો અવાજ આવ્યો સાથે જ પરવેઝે કહ્યું - 'રાવ સાહેબ' બોલી રહ્યો છું. રાજીવની મૃત્યુ પર પ્રતિક્રિયા વ્યક્ત કરતા તેમણે કહ્યું, "મને વિશ્વાસ જ ન થયો..."

"જ્યારે સમાચાર મળ્યો તો હું સ્તબ્ધ રહી ગયો. આ આપણા દેશ માટે અઘરી પરીક્ષા સમાન હશે. સ્પષ્ટ છે, કૉંગ્રેસ માટે તે મોટો ઝટકો છે. પરંતુ પાર્ટી તેને પણ સહન કરી લેશે. મને આશા છે કે આ ઘટના છતાં પાર્ટી પોતાની શક્તિ અને લોકપ્રિયતા જાળવી રાખવામાં સફળ રહેશે."

પાર્ટીની કમાન

પરંતુ બ્રેકિંગ ન્યૂઝ અંતે જ્યારે તેમને એ પૂછવામાં આવ્યું કે આ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં જો...