Kerem Akça, sinemada açtığı politik tartışmalarla ve yaptığı anlatı yenilikleriyle dikkat çeken Oliver Stone’u ele aldı
Martin Scorsese ile aynı yaşlarda olmasına karşın sinemaya onun öğrencisi kisvesiyle adım atmıştır Oliver Stone. Gerçek bir politika insanıdır. J.F. Kennedy fanatiğidir ve liberal olduğunu iddia eden bir demokrattır. Bu sebeple de filmleri sürekli tartışmalara yol açmıştır. Scorsese’nin izinde ilerleyerek sinemaya ‘biçimci hikaye anlatma aracı’ olarak bakan Stone’un filmleri; ‘öncü görsel numaralar’, ‘yeni anlatı teknikleri’ ve ‘ele alınmamış çarpıcı söylemler’le dikkat çekmiştir. Bazı filmlerinde klasik, bazılarında ise biçimci takılırken, ilk dönemindeki bir-iki eseri dışında dengeli, soğukkanlı ve uzun planlar üzerine kurulu yapıtı yoktur. Onun esas amacı zaten bu açıdan çığır açıcı hikaye anlatma sineması modelleri yaratmaktır. İncelemek istediği şeyleri sinemanın sınırlarını zorlayarak perdeye yansıtmaktır. Aslında Stone’un kariyerine bu anlayışla başladığını söylemek zor olur. 1974’de çektiği “Seizure” ile 1981’de ürettiği “Kesik El” (“The Hand”),katilsiz, atmosfer odaklı psikolojik-gerilimlerdir. Bu yönleriyle Vietnam korkusuyla gelen yabancılaşmanın üzerine giderler. Yönetmenin 80’lerde çektiği diğer filmler de ‘biçimci’ damarına çok fazla rastlamamışlardır. Daha çok politik konjonktüre uygunluklarıyla ve açtıkları tartışmalarla dikkat çekmişlerdir. 1986 yılında Akademi Ödülleri, Altın Küre Ödülleri ve Cannes Film Festivali gibi alanlarda ödüllere layık görülen “Müfreze” (“Platoon”) ile “Salvador”, Stone’un gerçek savaşlara olan duyarlılığını kanıtlayan iki projedir. Bunlardan ikincisi El Salvador’daki iç savaşa odaklanırken orayı sadece ABD’nin kurtarabileceği gerçeğini bir muhabirin gözünden anlatır. Son derece dingin bir filmdir ama söylemiyle Stone’un demokrat ve tutucu damarını taşır. “Müfreze” ise 1989’da “Doğum Günü 4 Temmuz” (“Born on the Fourth of July”) ve 1993’de “Cennet ve Yeryüzü” (“Heaven & Earth”) ile devam edecek Vietnam Savaşı üçlemesinin ilk ayağıdır. Bunların savaş zeminindeki psikolojiyi ele alan çatışma odaklı versiyonlarıdır adeta. Stone, burada yakın planlara duyarlı bir yönetmen olacağını, sinemada ses ve görüntüyle oynamayı öne çıkaracağını ilk kez ispatlar. Teleobjektifin abonesi olur.  Özünde bir ‘kendi kendimizi öldürüyoruz biz savaşta’ dramı olsa da iç ses, kalp atışı sesi, dumanlı orman ve atmosferle ‘korkutucu’ bir havaya bürünmüştür “Müfreze”. Savaşın buhran ruh haline dikkat çekerken, “Full Metal Jacket” (1986) ve “Kıyamet” (“Apocalypse Now”, 1979) ile birlikte en muhalif üç Vietnam Savaşı filminden biri olarak anılır her zaman. Tabii 1989’da ürettiği üçlemenin ikinci halkası “Doğum Günü 4 Temmuz”, adeta Tanrıya tapan ultra-muhafazakar, ‘kendimi ülkeme vereceğim’ yanlısı bir adamın, ABD’nin ‘kurtuluş günü’ olarak bilinen 4 Temmuz’da doğan tipik bir Amerikan kahramanın hikayesine odaklanır.  Burada Kennedy yönetiminin bitmesine ve savaşın kaybedilmesine kızan Stone, adeta milliyetçi takılmak için yer arar ve bunu bir demokrat-cumhuriyetçi kavgasına dönüştürür. Film de zaten onun nefret ettiği politik grubu taşlama amacı doğrultusunda ilerleyerek gerçek Amerikan kahramanını desteklemiştir. Bu eser, sinemanın en bariz propaganda filmlerinden biridir 2006’da çektiği “Dünya Ticaret Merkezi” (“World Trade Center”) ile birlikte. Yani yönetmen liberal dursa da bazen politik damarını çok abartarak ‘ille de şovenizm yapayım’ demiştir, aynen kendisine paralel olarak yönetmenliğe başlayan Clint Eastwood örneğinde de görüldüğü gibi. Bu durumdan payını alan en bariz iki film de bunlardır zaten… 1993 tarihli üçlemenin son ayağı “Cennet ve Yeryüzü” ise Vietnam’daki iç savaşta tecavüze uğramaktan tutun her şeye maruz kalan bir kadın ile Amerikalı bir askerin aşkını öne çıkarır. Sonucunu ise her iki alanda da yaşananların aynı olduğuna dikkat çekerek bağlaması değerini perçinler. Ancak ufak bir farkı da araya sıkıştırmayı unutmaz ve birinde masumlar öldürülüyor, diğerinde silah ticareti yapılıyor der. Böylece ABD’nin Asya ya da Ortadoğu’ya silah satmasıyla ortaya çıkan savaşların esas müsebbibi olduğunu öne çıkarır. Lafın özü 90’ların başında start verdiği muhalif tablosundan bir halka sunar bu eser.  Zira 91 tarihli “JFK”, kariyerinde her açıdan bir mihenk taşı olmuştur. O zamana kadar savaş filmi, korku filmi, biyografi gibi alanlarda boy gösteren yönetmen, burada gerçek hikayeden bir cinayet araştırma filmi çıkarmıştır. Bolca da Orson Welles’in “Yurttaş Kane”ine (“Citizen Kane”, 1941) ve Akira Kurosawa’nın “Rashomon”ununa (1950) selam çakmıştır. Tabii özündeki sistem eleştirisi ve her şeyi içerideki rant kavgasının belirlediği konusuna dikkat çekmesi bir hayli önemlidir. Bunun tutucu ve yönlendirici hali de öne atılan piyonların ölümüne ve mahkumiyetine sebep olduğu gerçeğini öne çıkartmasına yarar. Yani 60’ların derin Amerika’sının özetini gerçek bir sinema şaheseriyle çıkartmış olur Stone. Öyle ki yönetmen “Doğum Günü 4 Temmuz”un ikinci kısmında başladığı plastik görsel yapı ve çok yakın plan geleneğini “JFK”de zirveye taşımasıyla da ‘politik alt metin’ ile ‘yeni anlatı teknikleri’ konusundaki çıkışının aynı döneme rastladığını ispatlar. Siyah beyaz ve renkli 35 mm, 16 mm ve 8 mm görüntülerin üst üste bindiği bir kurgu tekniği vardır filmin. Bunun da amacı dönemin ‘kafa karışıklığı’na göre özel bir sinema dili kurmaktır. Bu az kaynak olmasıyla birlikte gelen belirsiz sonradan TV’nin ortaya çıkmasıyla daha da vahim bir hal alacaktır tabii…  Yönetmen eserin geçtiği 60’lı yıllar için bir de sarıya yalıtımı olan pelikül kullanıp ışığı bolca kadrajın içine sokunca siyah-beyaz film dokusu da hakimiyet kurar. Aynı yıl çektiği “The Doors”da da kırmızı filtrenin ve hızlı kurgunun hakimiyetini yine görürüz. Ancak bu durum daha da derin bir atılıma üç sene sonra gidecektir.  Evet bu sefer de bir ‘kurmaca renk dokusu’ hakimdir. Ancak 1994’de Stone, “Katil Doğanlar”da (“Natural Born Killers”) bu geleneği zirveye taşır. Öyle ki katil aşık filmi (lovers-on-the-run road movie) alanında postmodern öncülük işlevi üstlenen eser, TV’nin zaplama estetiğini sinemaya taşır. Bir TV programının estetiğine göre yapaylaştırılan, araya sokulan sürekli farklı görüntüyle de izleyicisini rahatsız eden bir dokudur bu.  Bazı sahnelerin sitcom dokusuyla, bazı sahnelerin animasyon tekniğiyle, bazı sahnelerin video kamerayla çekildiği, bunun yanında siyah-beyaz ve renkli pelikülün 8, 16 ve 35 mm versiyonlarının hakim olduğu zengin bir görsel yapıdır. O kadar hızlı bir kurgu vardır ki adeta sonradan gelecek bilgisayar oyunlarına atıfta bulunulur. Bunun yanında kırmızı, yeşil ve mavi filtre de bolca kullanılır. Stone renkli 35 mm kullanılan anlarda dahi doğal ışığı çokça yalıtıp yapay bir atmosfer inşa eder. Tabii böylece TV’nin yarattığı şiddetle ilgili derin tespitler de yapmayı ihmal etmez. Zaten Stone’un Tarantino imzalı senaryodan çıkan bu eserde ‘arka projeksiyon’ tekniğiyle ilerleyen olay örgüsünün de katkısıyla amacı toplumdaki şiddete değinmektir. Zira arabayla ilerleyen karakterlerin veya otelde oturan insanların arka planındaki pencerede de bir TV görüntüsü akar sürekli. Aileden ve yaradılıştan gelen bir ‘Yeni teknolojiyle şiddete yöneltme’ dokusu hakimdir öyle ki...  Lafın özü politik amaçlı projelerinin ardından 1988’de çektiği dingin ve uzun planlar üzerine kurulu yapıya sahip “Talk Radio”da ele aldığı ‘tartışılan şöhretli figür’ temasını biyografi üzerinden işlemesinin ardından burada çarpıcı bir dille sarar. 1999’da bu film modelini oluşturan konsepti Amerikan futbolu filminin içinde ‘Hayat bir iletişim sporudur’ sözüyle sokan “Kazanma Hırsı”na (“Any Given Sunday”) da yerleştirir. Modern bir iktidar mücadelesinin izini sürerken, TV için yapılan şeylerin, araya reklam, ekran bölme tekniği, görüntü bindirme ve daha nicesinin girişiyle bir video klip estetiğiyle kavrar yönetmen. Kurguyu daha ileri götürürken film formatlarından siyah-beyazı çok fazla devreye sokmaz. Anlayacağınız Stone’un politik olaylara karşı duyarlılığıyla ve şiddet konusundaki görüşleriyle tartışma açtığı filmlerle örülü bir filmografisi vardır. 80’lerin başında daha durağan ve soğukkanlı yaklaşımından 90’larda “The Doors” ve “JFK” ile başlayan plastik dokusunun kendisini 2000’lerde yine ‘klasik hikaye anlatısı’na bıraktığı söylenebilir.  2004’de “Büyük İskender”in (“Alexander the Great”) kimi flashbackler ve mitik öğelerle farklı renkli filtreleri kullanıyor gibi yapsa da bunu oturtmaktan ziyade liderin eşcinselliğiyle ilgili tartışmalar açması daha çok konuşulmuştur. 2008’de W. Bush’un hikayesini anlatan muhalif politik taşlama ya da biyografi “W.” İle “JFK” ve “Nixon”la (1995) başlattığı Amerikan başkanları üçlemesini sonlandıran yönetmen, “Dünya Ticaret Merkezi”ni biraz erken perdeye taşıdığı klişe bir felaket filmiyle de anılmıştır bu süreçte. Şimdilerde ise liderler için bir TV kanalına belgeseller hazırlamakla meşgul.  Ancak Scorsese’den aldığı ‘hikaye anlatma sinemasında biçimci estetik de olabilir’ cesaretini filmlerine yansıttığı ve bir Vietnam gazisi olarak politik hıncını bir kenara bıraktığı filmlerde başarılı olduğu görülebilir daha çok. Tabii “Geceyarısı Ekspresi” (“Midnight Express”, 1978),“Conan” (“Conan the Barbarian”, 1982),“Sicilyalı” (“Scarface”, 1983) gibi kendi döneminden yönetmenler için yazdığı farklı türlerde faaliyet gösteren senaryoları dahi tartışılmıştır. Keskin bir demokrat olan Stone, bunu belli etmeyip liberal olduğunu iddia etmesiyle sürekli tartışmaların yönetmeni olarak anılsa da sinemaya TV estetiğini sokması ve derin devletle ilgili bilinmeyen şeyleri açığa çıkarmasıyla önem arz etmiştir.  ‘ABD’nin silah ticareti yapması’, ‘Başkanları rant amaçlı öldüren bir sistemin faaliyet göstermesi’ ve ‘Vietnam’da Amerikan askerlerinin kendi kendilerini öldürmesi’ gibi devrimci politik mesajları vererek dikkatlerin odak noktası olmuştur. Ama bunlar, yeri geldiğinde tartışılıp inandırıcılığının sorgulanmasına yol açmış, yeri geldiğinde ise “JFK”deki söyleminin mahkemelerde incelendiği görülmüştür. Yani 2000’lerde güven vermesi de her türde filmler çeken, sinemaya hakim bir sanatçı olmasından kaynaklanır. Zaten Vietnam Savaşı üçlemesindeki eserlerin savaş filmi, biyografi ve politik-dram türlerini benimsemesinden başlayarak türler konusunda da bir ‘çeşitlilik’ takip ettiği görülür.  En suya sabuna dokunmayan eserleri de 2010’da devam filmi çekilen “Borsa” (“Wall Street”, 1987) ile kara komedi “Kaybolanlar”dır (“U-Turn”, 1997). Anlayacağınız klasik Amerikan sinemasının gramerini hakkıyla yerine getirirken, yine ‘Wall Street’ ve ‘ıssız kasaba’ kavramlarıyla üzerinden ABD ile ilgili bir şeyler söyleyen filmlerdir. 1-Katil Doğanlar (Natural Born Killers) (1995) 2-JFK (1991) 3-Müfreze (Platoon) (1986) 4-Kazanma Hırsı (Any Given Sunday) (1999) 5-Kesik El (The Hand) (1981)
[]
Politik tartışmaların biçimci yönetmeni