Найман
Найман нь XIII зууны аймаг юм.[1][2][3][4]

Түүх
Оросын түүхч Лев Гумилёв найманы нэрийг киданы эртний нэгэн ноён 8 хүүтэй байсантай холбон тайлбарлажээ. Кидан улс унасны дараа баруун зүгт нүүн Хар Кидан улсыг байгуулсан хар киданчуудын зарим нь найман аймаг болсон гэж Гумилёв үзсэн байна. Алан Саундерс тэднийг монголжсон түрэгүүд гэж үзжээ. Мөн Казахстаны зарим эрдэмтэн судлаачид найманчуудыг монгол аймаг гэсэн үзлийг дэмждэг.

Казахстаны нутаглаж байсан газар зүйн байршилд нь үндэслэн найманчууд үргэлж монгол овог аймгуудын дунд хүрээлэгдэн оршиж байсан монгол аймаг гэж бичжээ.[5]

Мөн Түрэг улсын үед Монголын төв хэсэгт байсан секиз огуз аймаг хожим Найман болсон, Монголын нууц товчоонд гардаг найман хүмүүсийн нэр түрэг үг гэсэн онол бий. "Секиз" нь 8 гэсэн түрэг үг юм. Огуз нь одоогийн туркмен, салар түрэг, БНТУ-н туркуудын өвөг түрэг аймаг бөгөөд казах, киргиз зэрэг бусад түрэгүүдийн бүрэлдэхүүнд төдийлөн ороогүй.

Тэд 1177 он хүртэл Хар Киданы харъяанд байсан. 1204 онд тэдний сүүлчийн хан Таян алагдаж, албат иргэд нь Чингис хаанд дагаар орсон бөгөөд Таян ханы хүү Хүчлүг Хар Хидан руу зугатаж очиход тэдний хаан нь найрсгаар хүлээн авч, охиноо хатан болгон өгч байжээ. Оросын түрэг судлаач Н.Аристов Монголын нууц товчооны мэдээнд үндэслэн Найманы нутаг Эрчис мөрнөөс Монголын Тамир гол хүртэлх газрыг хамарч байсан гэж үзжээ. Монголын нууц товчооны 198-р зүйлд "Найманы Хүчүлүг хан улсаа алдаад цөөн хүнтэй дутааж яваа мэргидийн Тогтоатай уулзаж, Эрчис мөрний Бүхдэрмэ гэдэг газар хамтран цэргээ засаж байжээ" гэж дурдагдсан байдаг.

Хүчлүг 1211 онд Хар Киданы хаан суудлыг булаан авч, 1218 онд Зэв жанжин Хар Киданыг дайлах хүртэл хаан суужээ.

Найманы ханлиг мөхсөн ч тэд Их Монгол Улсын түүхэнд тодорхой үүрэг гүйцэтгэсэн. Чингис хаан Найман аймгийг эзлэхэд Найманы нэгэн түшмэл Тататунга монголчуудад бичиг үсэг зааж өгсөн гэсэн домог байдаг. Өгэдэй хааны их хатан Дөргөнэ Найман аймгийн хүн байсан гэж үздэг. Түүнчлэн Хүлэгү Найман аймгийн Хэтбуха хэмээх жанжинтай байсан нь 1260 оны Айн Жалутын тулалдаанд амь үрэгджээ.

Одоо хасагуудын дунд дор хаяж 2 сая Найман гаралтай хүн бий. Найманчуудын зарим нь Киргиз, Узбекчуудад уусчээ. Мөн Афганистан дахь Хазара монголчууд, Монгол улсын хойд хэсгээр ч Найман гаралтай хүмүүс цөөн тоогоор байдаг. Өвөр Монголд монгол хэлний найман аялгаар ярилцдаг Найман ястан бий.XII зууны сүүлээр Алтайн уулсаар нутаглаж байгаад Чингис хааны захиргаанд орсон аймаг.

Найман нарыг “Монголын нууц товчоон”, “Судрын чуулган”-ы мэдээнээс үзвэл найман нар нь бусад монгол аймгуудтайгаа харилцах харилцаанаас нь үүдэн монгол хэлтэн байсан гэж үзэх хандлага байна. Гэвч тэдний аймгийн нэршилээс үүдэн түрэг хэлтэн байсан гэж үздэг гадаадын эрдэмтэд бий. Үүний гол үндэслэл нь язгууртны зарим нэрс нь түрэг үзэх нь бий. Мөн найман нарыг түрэгийн “секиз огуз”-тай холбон тайлбарлах нь байдаг. Гэвч Найман нар нь монгол, татар, хэрэйд нарын адил IV-V зууны үед алдарших болсон сурвалжит монгол аймаг байсан бололтой.

Тэд XII зууны эхээр Эрчис мөрнөөр захлан Хиргис аймагтай хөршлөн зүүн зүгт Хэрэйд аймагтай зах нийлж, Уйгур аймагтай хиллэх өргөн уудам нутгийг эзлэн суудаг байв. “Судрын чуулган”-д өгүүлсэн нь “зуслан тэдний эзэнтний гэр нь Талакт, ордон нь Жажиэ нуурт байдаг. Өвөлжөө нь Адари-Эбкэ уул, Бакрас, Олом, Ачирик нуур, Ала-Етрин гол” хэмээгээд тэд цөм нүүдэлчид байсныг дурьддаг.

Найман аймгийн ахлагч Ногай хан хийгээд Иналчи хан бол ах дүү хоёр байв. “Монголын түүхийн толь” зохиолд бичсэнээр, тэд хөрш Хиргис аймгийг байлдан дийлсэн хэдий ч дайны олзноос болон маргаж хоёр хуваагдсан гэдэг. Чингис хааны үеэс урьд найман нарын эзэн нь Наркыш Таян, Эниат хан байв. …Буюрук, Таян хоёр Эниат ханы хөвүүд байсан гэж “Судрын чуулган”-д мөн тэмдэглэжээ.

Найман нар нь Татар аймгийн холбоонд багтаж Ляо улс ба Алтан улсын эсрэг тэмцэж, Дундад Азийн худалдаачидтай худалдаа эрхэлж байсаны дээр уйгур үсгийг хэрэглэж байжээ. Чингис хаан 1204 онд Наху гүний байлдаанаар Найман аймгийг буулган авч улсынхаа бүрэлдэхүүнд оруулав. “Наху гүний байлдаан”-ы талаар “Монголын нууц товчоон”-ы 196 дугаар зүйлд “Найман иргэний улсыг Алтайн уулын өвөр талд мохотгож хураав” гэжээ. 

Тэдний дотроос Их Монгол улсын төрд зүтгэсэн Тататунга зэрэг бичгийн мэргэдээс гадна Хүлэгү хааныг дагаж Бага Ази, Ираны нутагт дайтаж улмаар 1260 онд Сирийн нутаг Айн-и Жалутад ялагдал хүлээсэн Хэтбуха ноён бол найман аймгийнх байсан ажээ.Төрөл	Улс төр
Цаг үе	XII зуун
Салбар	Овог аймгийн түүх
Угсаа	монгол
Бүс нутаг	Эрчис мөрөн, зүүн талдаа Хэрэйд аймагтай хиллэнэ.
Татан буугдсан он цаг	1204-1205 оны үед