Монголын хүрэл ба төмөр зэвсгийн түрүү үе
Хүрэл зэвсгийн уе. Монгол оронд амьдарч байсан эртний хүмүүс
нийгмийн хөгжлийн дагуу өөрийн аж ахуйг эрхлэн явуулж ирсэн ба тэдний
амьдрах ухаан өргөжин тэлэхийн хирээр төмөрлөгийг нээн олж ахуй
амьдралдаа хэрэглэх болжээ. Тэрхүү төмөрлөгийн анхных нь зэс байв.
Байгалийн цэвэр зэсийг ашиглан гоёл чимэглэл, хөдөлмөрийн зэвсгийг
хийж, урьдын уламжлалт чулуун зэвсгийн хамт хэрэглэж байсан зурвас үеийг
хүн төрөлхтний түүхэнц энеолит1 буюу зэс чулууны үе гэж нэрлэдэг бөгөөд
энэ үеийг Монгол орны оршин суугчид дамжиж ирсэн байна.
Монгол оронд энеолитийн үе нь неолит (шинэ чулуун зэвсэг)-ийн орон
нутгийн уламжлал дээр үндэслэн гарч ирсэн болохыг археологийн
судалгааны баримтууд гэрчилж байна. Өмнөговь аймгийн Манлай сум,
Номгон сум, Ханбощ сумын Оюутолгой, Дорнод аймгийн Халх гол сум4
Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан, Онгон, Хонгор, Дорноговь аймгийн
Эрдэнэ, Мандах (Цагаан суврага уул), Даланжаргалан сум, Өвөрхангай
аймгийн Гучин-Ус, Говь-Алтайаймгийн Бигэр, Баянхонгор аймгийн Богд,
Төв аймгийн Говь-Угтаал зэрэг газарт эрт үед зэс малтаж байсан ор уурхай
олдож тэмдэглэгдсэн байдаг2.
Өмнөговь аймгийн Булган сумын нутаг Баянзагийн сууринд неолитийн
үеэс энеолит, хүрэл зэвсгийн үе хүртэл хүн тасралтгүй сууж байсан болохыг
гэрчлэх олон тооны гал голомтын үлдэгдэл, чулуун зэвсэг, шавар ваарны
хагархай зэсийн хайлсан шаарын хамттааралдцаг. Мөн түүнчлэн Өмнөговь
аймгийн Гурвантэс сумын орчим, Дорнод аймгийн Халх гол сумын нутаг
Хүйтэнбулаг3 зэрэг газраас неолитын чулуун зэвсэг, хүрэл зэвсгийн хамт
зэсийн хайлш олдцог. Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг Оюутолгойц
эртний зэсийн хүдэр малтаж байсан зэсийн хүдрийн уурхай ухах, хүдрийг
буглах олзворлох ажилд хэрэглэж байсан том, жижиг чулуун муна болон
бусад зэвсгүүд олонтой олдсон билээ. Том чулууны эргэн тойрон хонхойлон
цохиж, үрж зүлгэн өргөн ховил гаргаад тэр ховилоороо чулуун муныг оосор
уяагаар бэхлэж, хүдэр бутлах, цохих зэвсэг болгон хэрэглэж байжээ. Эдгээр
чулуун муна янз бүрийн хэмжээтэй байх ба том нь 30x25 см хэмжээтэй, 4
5 кг, жижиг нь 6-2.5 см хэмжээтэй 80-100 грамм жинтэй бөгөөд жижгийгнь
алх гэж үзмээр байдаг.
Монгол, Зөвлөлтийн эрдэмтэд Баянхонгор аймгийн Баянлиг сумын
нутаг, Зоог зуух гэдэг газраас М Э Ө IV-III мянган жилийн тэртээ холбогдох
неолит, энеолитын үеийн голомт 4 000 гаруй эд өлгийн зүйлс олдсоны ихэн-
хийг (3 600 орчмыг) чулуун зэвсэг эзлэх ба үлдсэн нь шавар ваарны хагархай,
амьтны яс зэсийн хүдрийн хайлш зэрэг байсан юм. Эндээс зэсийн хүдэр
хайлуулж байсан энгийн хийцтэй хоёр зуух олдсон нь эрдэм шинжилгээний
хувьд онц сонирхолтой. Зуух 46x35x9 см орчим хэмжээтэй бөгөөд түүнийг
чулуугаар барь>£ээ/3уухан дотроос зэсийн хайлш шаар, загийн шатсан нүүрс,
үнс гарч байв1. Х.Пэрлээ 1979 онд Өмнөговь аймгийн Манлайсумын Говийн
төхөм гэдэг газар зэсийн хүдэр хайлуулж байсан бууц, зэс хайлуулалтын
зуухыг олж малтан шинжил сэн юм.Энд40ш оо дөрвөлжин метр эзэлхүүнтэй
3.5 м урт, 1-1.6 м өргөн, ам нь зүүн хойшоо харсан баруун урд буландаа
яндантай, заг түлж хүдэр хайлуулж байсан2 зуухыг малтан шинжилсэн.
Говийн Төхөмөөс зүүн хойш 30-40 км орших Аргалант ууланд зэсийн хүдэр
малтаж авч байсан ором сорив байх ба Говийн төхөмд загийн ойтой бөгөөд
энэ орчимд үйлдвэрлэлээ явуулах бүхий л нөхцөл нь бүрдсэн байна. Эдгээр
баримт нь Монгол оронд ойролцоогоор МЭӨ III мянган жилийн тэртээ
анхны төмөрлөг болох зэсийг хайлах ажил неолитын үеийн аймгуудын дунд
тэдйий үйлдвэрлэлийн туршлагад үндэслэн орон нутгийн түүхий эдийн суу-
рин дээр бие дааж үүссэнээр энеолитийн үе эхэлсэн болохыг харуулж байна.
Энеолитын үе нь чулуун зэвсгийн үеэс хүрэл зэвсгийн үед шилжих
шилжилтийн завсрын богино үе байсан юм.
Зэсийг хорголжин тугалгатай хольж хайлан хүрэл гэдэг нийлэг
төмөрлөгийг гарган авч чадсан юм. Цэвэр зэсийг 1083° дулаанд хайлдаг бол
бага зэргийн хорголжин тугалгатай хольж хайлан хүрэл болгоход 960° дулаан
шаарддаг байна3. Манай оронд ойролцоогоор МЭӨ II мянган жилээс
үйлдвэрлэлд өргөн нэвтэрч эхэлжээ.
Хүрэл зэвсгийн үед амьдарч байсан хүмүүс, эртний хүрэл зэвсгийн
үйлдвэрлэл явуулж байсан дурсгалууд, түүвэр олдвор, дөрвөлжин булш,
хиригсүүр, буган хөшөө, хадны зосон зураг, хадны сийлмэл зураг зэрэг олон
төрлийн дурсгалыг үлдээсэн байна.
Сүхбаатар аймгийн Дариганга сумын Ар голын эрэг, Өмнөговь аймгийн
Манлай сумын Бага Өлзийтийн Лха зэрэг газар хүдэр хайлуулж байсан ор
мөр олджээ4. Мөн Өмнөговь аймгийн Булган сумын нутаг Төгрөг ширээтэд
олдсон суурингаас неолитын чулуун зэвсгүүд, неолит, энеолитын үеийн
ваар савны хагархайн хамт хүрэл хутга цутгаж байсан чулуун хэвний
хагархай олдсон байна1. Зэс, хүрэл хайлуулдаг чулуун сав Хэнтий аймгийн
Цэнхэрмандал, Биндэр зэрэг сумдын нутагг малтсан хүрэл зэвсгийн үеийн
дөрвөлжин булшнаас тус бүр нэг нэг олдсон юм. Увс аймгийн Цагаан
хайрхан сумын нутгаас хоёр хутга, нэгшөвгийгхүрлээр зэрэгцуггадаг чулуун
хэв олдсон нь хүрэл зэвсэг үйлдвэрлэлд өргөн нэвтэрч байсныг харуулах
чухал баримт юм. Энэхүү хүрэл эдлэл цутгах хэв нь М Э Ө II мянган жилийн
тэртээ холбогдоно2. Дээр дурдсан үйлдвэрлэл явуулж байсны дурсгал болох
уурхай, зуух, сав суулга, хэв зэргээс гадна үйлдвэрлэж гаргасан бүтээгдэхүүн
болох сумын зэв, чинжаал хутга, жадны гилбэр, ооль, хутга, шөвөг, хазаарын
амгай зуузай, тогоо, толь, янз бүрийн товч товруу, амьтны дүрстэй гоёл
чимэглэлийн зүйлс зэрэгхүрэл зэвсгийн олдворууд олон тоогоор олдсон нь
музейнүүдийн сан хөмрөгт хадгалагдаж байдаг3. Үндэсний түүхийн музейд
Өмнөговь аймгийн нутгаас олдсон аргалийн толгойн дүрсийг ихэд урнаар
цутгаж хийсэн тольтгой хүрэл чинжаал, хадгалагдаж байна.