Жужан
Нирун улс (ᠿᠡᠤᠿᠧᠨ) нь Хүннү улс, Сяньби нарын шууд залгамж болсон, 330-аад оны орчим анх эмхлэгдсэн гэж үздэг улс юм. Язгуур монголчуудын шууд өвөг, нирунчуудыг зарим түүхэнд хүннүгээс, зарим сурвалжид дунхугаас (сяньбигаас) гаралтай гэж бичжээ.

Нэр
Түүхч Гүнжийн Сүхбаатар хятад хэл дээр тэмдэглэгдсэн нэрийг нь "нирун" гэж буулгасан байна.[4] "Нирун" (хятадаар: 柔然 Жужан) гэдэг нэр нь уулс гэсэн утгатай Хангайн нуруунаас гаралтай байж магадгүй. Зарим эрдэмтэд Нируныг "Ар орон" хэмээн өмгөөлж байна. Бусад эрдэмтэд Нирун нь Монгол хэлний "цэцэн" буюу "цааз"-тай холбоотой байж магадгүй гэж үздэг. Сяньбийн угсааны Тоба Вэй улс Хятадыг эзлэн авсаныхаа дараа аажимаар хятаджиж эхэлсэн тул хятад заншлаар хөрш улс үндэстнүүдийнхээ нэрийг гуйвуулан өөрчилдөг байв. Иймээс тэд говиос хойших монголчуудыг "роуран" (хятадаар: 蠕蠕, «өт» гэсэн үг) гэж нэрлэсэн байна.[5]

Түүх

Монгол Улс, Булган аймаг дахь булшнаас авсан хамгаалагч дайчин баримал, 5-6-р зуун
Сяньби-табгач аймгийн Ливэй хааны (220-277 он) сүүлээр, Табгачийн хилийн харуул нэгэн хүүг олзолсон нь Мугулюй болой. Сяньби-табгачийн Илу хааны үед (304-316 он) цэрэг дайчлалын төвөөс хожимдсон Мугулюй зугтаж, өөрийн харьяат ард иргэдтэй болж эхлэв. Мугулюйн хүү Чэлухуй (Чаругуй) эрэлхэг дайчин тул аймаг, олонтой болж өөрсдийгөө нирун (жоужань/жужан) гэж нэрлэж, өвөл болохоор говиос урагш гарч, зун болохоор говиос хойш гарч нутаглах болжээ.Чэлухуйн 6-р үеийн ач Жарун 394 онд говиос хойш гарч, Жолошуй голын эрэгт орд өргөөгөө босгож, цааз тунхаглаж, аажмаар хүчирхэгжиж эхэлсэн ба 402 онд, уламжлалаа дагаж Хаан цол хэрэглэжээ. Жарун Нирун улсыг байгуулж урад нүүдэлчдийн хэрэглэсээр ирсэн аравтын тогтолцоонд улсаа оруулж, цэрэг захиргааны шинжтэй хуулиудыг тогтоосон.

Нирун нар нь соёлын хөгжлөөрөө өмнөх нүүдэлчдээсээ илүү хөгжингүй байсан ба өөрсдийн тогтсон ёс заншилтай ба түүнийгээ баримтлан дагадаг байжээ. Нируны соёлын бас нэг онцлог нь гэвэл хожим нь бурхны шашин дэлгэрч бүр төрийн шашины хэмжээнд хүрч байсан байна. Tатар хаан их хүчирхэг байсан тул зарим хөрш улсууд Нирун улсыг датань (татар) гэж нэрлэх болжээ. Нируны өмнөд хөрш Тоба Вэй улс 391 оноос 522 он хүртэлх 131 жилийн дотор сар, жилээр тусгайлан бэлтгэж байгаад Нирун улсыг их цэргийн хүчээр 22 удаа довтолж байснаас 424-425, 429, 449 оны дайн Нирун улсад их хохирол учруулжээ. Харин Нирун улсаас Вэй улсыг 402-523 он хүртэлх 121 жилийн дотор их бага, тооны цэргээр 27 удаа довтолж байснаас 424, 479, 504 оны дайнд их цэрэг хөдөлгөжээ.

Энэ улс нь 402 онд Жарун хаан ширээнд сууснаас хойш хүчирхэгжсэн. Жарун хаан улсынхаа цэргийн хүчийг шинэтгэж, эрэмгий дайчин байлдан дагууллыг явуулж нутаг дэвсгэрээ өргөтгөхийн хамт төрийн байгууламждаа нүүдэлчдийн уламжлалт загварыг тууштай нэвтрүүлэв. Ер нь Жарун шиг ийм богино хугацаанд (8 жил) төр ба цэргийн хүчээ эмхэлж чадсан хаад нүүдэлчдийн түүхэнд тийм ч олон байхгүй юм. Олон арван жилээр мартагдан саармагжсан төрт ёс Жаруны хүчээр Орхоны хөндийгөөс эхлэн дөрвөн зүг найман зовхист сэргэн манджээ.

Түүнийг даган Нирун улсын аж ахуй, соёл асар хурдацтай хөгжив. Энэтхэгийн номч мэргэд Нирун улсад айлчлан, хааны багшийн зэрэгт ажиллах болсон нь сонирхолтой бөгөөд манай төрт ёсонд анхны үзэгдэл болжээ. Жаруны үеэс нүүдэлчдийн уламжлалт "Чэн-юй" цолыг "хаган" цолоор сольсон байдаг. Жужаны хаад хан ширээг үе улиран залгамжилдаг ба гол төлөв хүү нь залгадаг тогтсон ёстой байв. Жужан улс оршин тогтносон 200 орчим жилийн хугацаанд Мугулюйн удмын нийтдээ 23 хаан 330 оны орчмоос 555 оныг хүртэл Жоужаний хаан ширээнд сууснаас хамгийн алдартай нь Жарун, Татар, Нагай (492-501 он), Чуну (508-520 он), Анагуй (520, 522-552 он) нар бөлгөө. Жарун хаан 410 онд ач дүү нарынхаа ордны эргэлтэд эрх мэдлээ алдан баруун зүг нүүсэн бөгөөд түүнийг Нирунчуудын олон хүчирхэг бүлэг дагалдан эх нутгаасаа цойлон гарсан нь 6-р зууны үед Ижил мөрний хөндийд хүрээд Авар хэмээн нэршсэн монгол язгуурын хаант улс байгуулсан юм. Аварчууд улам цаашлан, хуучин Аттила хааны Хүн улсын замаар Дунай мөрөнд суурьшсан бөгөөд Австри хүртэл өргөн их нутгийг эрхшээлдээ оруулж 9-р зууны сүүлч хүртэл монгол нүүдэлчдийн нэр сүрийг дахин өрнө дахинд зарлан тунхагласан билээ.

Чуну хаан Өндөр тэрэгтний Мэту ванг дайнд ялж олдзлон авч морин дээр хөлийг нь сажлуулан чирч алаад гавлаар нь аяга хийсэн байдаг.

Жаруныг залгамжилсан Хулюй хааны үеэл Булужэнь хов хутгаж сайд Шули, Удиянь нараар Хулюйг баривчлуулан охинтой нь хамт Умард Янь улсын Хэлун хот руу цөлжээ. Гэвч Булужэнь удалгүй өөрөө алуулж, улмаар 414 онд Шэлунь хааны өвөө, Дисуюань-ий хүү Пухуний хүү Татар хаан суужээ. 460 онд Турфаныг довтолж, ашина овгийн 500 өрх төмөрчдийг олзлон авч, Алтайд суулгаж төмрөөр алба авах болсон нь хожим 552 оноос бусад Түрэг аймгуудыг нэгтгэн манлайлан Жоужань улсыг эсэргүүцэн босч улмаар Нирун улсыг 555 онд унаган Түрэгийн хаант улсыг байгуулав. Түрэгийн довтолгоонд цохигдсон нирунчууд нутгаа орхин нүүсэн ба зарим нь одоогийн Монголын зүүн аймгуудад үлджээ. Энэ тухай хятад сурвалжид жужаньчууд үл мэдэгдэх зүгт нүүн алга болов гэж тэмдэглэжээ. Унгараас нирунчуудын бүсний арал олдсон байдаг. Мөн зарим нь баруун зүг нүүж, 570-аад онд Крымын хойг болон умард Кавказад суурьшин иргэншсэн түүхтэй. Энэ үед Европт зүүн зүгээс нүүн ирсэн Аварын гарлыг эрдэмтэд янз бүрээр тайлбарладаг ба зарим нь нирунчуудтай холбодог бол зарим нь түрэг гэж үздэг. Нирун улс унасанаар Монгол овогтон урьд хүрсэн ахуй, соёл, ШУ-ны ололт амжилтаа 907 онд Кидан гүрэн мандах хүртэл алджээ.

Нийгэм
Жужанчууд мал аж ахуй эрхлэн бэлчээр усны аясыг даган нүүдэллэж, аж төрдөг эртний нүүдэлчин аймгийн нэг билээ. Мал аж ахуйгаас гадна булга суусар зэрэг үслэг ан агнадаг байв.

Эдийн засаг, аж ахуй, соёл
1992 оны "Монголын түүхийн дээж бичиг"т нирунчууд дундад зууны монголчуудтай олон талаараа төстэй байсан тухай дурьджээ:

-Эсгий гэрт амьдардаг, гэрийн үүдээ зүүн зүгт харуулан барьдаг.
-үсээ сүлжин гэзэг тавьдаг г.м
Мөн үзэх: Хүйс толгойн хөшөөний бичээс
Монголоос Сяньби, Нирунд хамаарагдах археологийн дурсгал төдийлөн олдоогүй ба хүннү, сяньби, нирунчууд уулаасаа гарал нэгтэй, соёлын хувьд ижил байдагаас археологийн дурсгалууд нь төдийлөн ялгагдаггүй. Тиймээс Монголд байгаа хүннүгийн хэдэн мянган булшны зарим нь тэдэнтэй нэгэн цаг үед амьдарч байсан сяньбичуудынх байж болох юм. Оросын Өвөр Байгалийн хязгаарт судалгаа хийдэг эрдэмтэд Сяньбийн соёл гэсэн бие даасан соёл Өвөр Байгалийн хязгаарт тархсан гэдгийг археологийн судалгаагаар тогтоожээ. Аливаа улс өөрийн нийслэлийг харь угсааны хүн амын дунд байгуулдаггүй бөгөөд Хүннү, Сяньби, Нирун улсуудын нийслэл нь бүгд Орхон голын хөндий, Хангайн нуруунд байсан нь одоогийн Монголын нутагт монголчууд эртнээс нааш төвлөрөн суурьшиж байсаныг нотолдог.

Засаг захиргаа нь, төрийн бүтэц
Монголын эрдэмтэн Г.Сүхбаатар Нирун улсын бүрэлдэхүүнд монгол угсааны Монгол, Татар, Жужан (Нирун) болон Өндөр тэрэгтэн аймгууд багтаж байсан гэж үзсэн.

Нирун улс төв Ази төдийгүй хөрш бүс нутгуудад нөлөөтэй хүчирхэг улс байсан юм. V зуунд тэдний довтолгоонд Дорнод Туркестан, Дундад Азийн Хами, Гаочан, Жимса зэрэг хот улсууд, Юэбань, Усунь, Их Юэчжи, Согд зэрэг олон аймаг, улс өртөж байлаа. Нирунчууд эртнээс Хөх нуурын Тугухунь (IV-VII зууны үеийн монгол угсааны улс ), Дундад Азийн Эфталит (V-VI зууны үеийн энэтхэг-европ угсааны улс) болон өмнөд хятадын төр улсуудтай найрсаг харилцаа тогтоож чаджээ. III зууны сүүл IV зууны эхэнд Төв Ази, Монгол орныг бүхэлд захирсан нэгдсэн улс байгаагүй. Монгол орон, Төв Азийн эртний сурвалжит ард түмэн, монгол хэлт нүүдэлчин аймаг

Эртний хятад нэг сурвалжид Жужан улсыг Хүннүгийн тусдаа салбар үүсгэн байгуулсан. Хятадын Вэй, Цзинь улсын (220-317) үед хүннүчүүд хэдэн зуун овог (було/бүлэг) болж бутарсан бөгөөд овог болгон тусдаа нэр, хочтой байв. Тэдний нэг нь жужанчууд юм. Жужан нарыг хүннүчүүдээс гаралтай болохыг шууд зааж байна. Табгачийн Вэй улсын түүхэнд Жужаны хаадын өвөг боол байсан, 260-270 оны орчим дээрэм хийж явсан Табгачийн цэрэгт баригдсан тус боолыг эзэн нь Мугулюй гэж нэрлэсэн тухай өгүүлдэг. 308-316 оны үед Мугулюй зугтаж өөрийн гэсэн овогтой болж, Туньтулинь (Чуньтулинь, Тутуклиут) аймгийг түшжээ. Түүний хүү Чэлухуйн (車鹿會, Чаругуй) үед овгоо Жужан (柔然 < *ńu-ńan < *Нирун) гэж нэрлэжээ. Энэхүү “Жужан/Жоужань” гэсэн нэр бол монгол хэлний “нуруу” хэмээх утгатай “Нирун” гэсэн үг мөн гэж Г.Сүхбаатар анх тайлбарласан. 1301-1311 оны хооронд бичигдсэн Судрын чуулганд гардаг Нирун гэсэн нэр болохыг эрдэмтэд тогтоосон. Жужан (Нирун)-ы нэг нэр Датань бас Таньтань гэдэг, Хүннүгийн салаа гэсэн мэдээ байдаг. Энэ Датань/Таньтань бол хожмын Татар аймаг юм. Жужан (Нирун)-ыг монгол эрдэмтэд XI-XIII зууны язгуурын монголчууд мөн гэж үздэг. Европын эрдэмтэд харин Жужан бол 558 онд Византийн нийслэл Константинопольд элчээ илгээж, Византии улстай харилцаа тогтоосон Авар мөн гэдэг.
    308-316 оны үед зуугаад хүн цуглуулж чадсан Мугулюйн хүү Чаругуйн үед Жужаны хүн ам, овгийн тоо нэмэгджээ. Чэлухуйн 5-р үе ах дүү Пихоуба, Вэньгэти нарын үед (376 оны орчим) Жужан улс хоёр хуваагджээ. Пихоуба, Вэньгэти нарын төрөл садны тоо хэдэн зууд хүрч тэднийг янз бүрийн овогт хуваасан мэдээ байдаг. 414 онд Жужан улс хоёр талцаж өвөр зуураа байлдсан билээ. Нэг тал нь 8 мянган цэрэгтэй байжээ. Жужаныг их хүчээр 429 онд довтолсон Тобагийн хаанд Жужаны харьяат 3 буман иргэн бууж өгсөн мэдээ байна. 480-490 онд хамаарах мэдээгээр Алтай руу 1 буман өндөр тэрэгтнүүд нүүж явсан байдаг. Эндээс харвал Жужан улс хүн ам олонтой байсан ба түүнд Хүннүгийн адил олон хэлийн, янз бүрийн угсаатнууд багтаж байв. Улсын хүн амын зонхилох цөмийг монгол хэлт Мугулюй (Монгол), Жужан/Жоужань (Нирун), Датань/Таньтань (Татар), Туньтулинь (Чуньтулинь, Дута'уд/Тутуклиут), Авар (Ухуань), Жибаежи (Йер Байырку), Эрмянь (Найман?), Афугань (Авга), Дидоуюй (Татабы?), Хэлоу, Пуложу бүрдүүлж байв. Мөн Динлиний удмын Фуфуло, Уйгур зэрэг өндөр тэрэгтэн аймгууд, Ашина-түрэг зэрэг олон аймгийн хүн ард Жужан (Нирун)-д харьяалагдаж байв. Үе үе тэдний эрхшээлд Хятан (Кидан), Кумоси нарын монгол хэлтэн аймгууд орох явдал байсан.
     Ашина-түрэгийн 552 оны довтолгооны улмаас хүч нь буурах болсон Жужан улс 555 оны орчим бутарч мөхсөн гэж үздэг. Жужаны Дэншуцзы хаан 1000 (3000) гаруй хүнээ дагуулан Баруун Вэй улсад хоргоджээ. Гэтэл Түрэгийн Мухань хаан Баруун Вэй улсад байн байн элч илгээн, нийслэлд нь байсан жужанчуудыг хядахыг шаардсаар байсан учир Вэй улсын Табгач Ко хаан Юйвэнь аймгийн Чжоу вэнь хатны ятгалгаар 3000 гаруй жужан хүнийиг эзний хамт хүлэн, Түрэгийн элчинд өгөхөд 16 нас хүрээгүй хүүхдийг амьд үлдээн бусдыг нь Чанань (Шэньси, Сиань) Цинмэнь хаалганы гадна яргалж хороосон байна. Ийнхүү Төв Ази, Монгол оронд 7-8 зуун жил үргэлжлэн тогтож байсан монгол хэлт угсаатуудын төр улсын уламжлал тасарч, 310 гаруй жил үргэлжилсэн түрэг угсаатнуудын төр ёсны уламжлал эхэллээ. Түрэг угсаатны ноёрхол эхэлсэн ч хуучин Жужаны хаант улсын хүн амын үндсэн хэсгийг бүрдүүлж байсан монгол хэлт аймгуудын олонх нь уугуул нутагтаа сууж түүх сударт Гучин Татар нэрээр алдаршиж түрэг, уйгурчуудын толгойлсон төр улсуудын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг болсоор хэдэн зууныг өнгөрөөгөөд IX зууны II хагасаас дахин хүчирхэгжиж Төв Ази, Монгол орны газар нутгийг бүхэлд нь эзлэн суух болсон билээ.