Чулуун зэвсгийн үеийн урлаг
Чулуун зэвсгийн соёлын түүхийг судлах гол эх сурвалж нь тэр үеийн
урлагийн дурсгал юм.
Монголын чулуун зэвсгийн үеийн урлагт дээд палеолитын үе ба
мезолит, неолитын үеийн орон зайн урлагийн дурсгалууд хамаарна.
Монголын хүй нэгдлийн урлагийн дурсгалд агуйн болон хадны зураг,
чимэглэх урлагийн дурсгалууд багтана.
Дэлхий дахинаа хуучин чулуун зэвсгийн дээд үед хүн төрөлхтөн анхны
урлагийн дурсгалаа хад чулуу, агуйн хананд мөнхлөн үлдээж эхэлсэн хэмээн
үздэг бөгөөд эртний урлаг үүссэн газар нь Европ хэмээн үзсээр ирсэн байдаг.
Тэгвэл, хүн төрөлхтний урлагийн эх үүсвэр өрнө дахинд байсан шигдорно
дахинд байсан гэдгийг Монгол нутгаас олдсон агуйн хананд зурагдсан
зургууд гэрчилж байна1. Өөрөөр хэлбэл, Монголын хуучин чулуун зэвсгийн
дургалуудыг дэлхий дахинаа нэгэнт хүлээн зөвшөөрөгдсөн дурсгалуудтай
адилтган үзэж болох билээ.
Монгол нутгаас олдсон чулуун зэвсгийн үеийн хад болон агуйн хананд
дүрслэгдсэн зургуудыг дүрсэлсэн байдлаас шалтгаалан зосон ба сийлмэл
зураг хэмээн ангилдаг.
Н э г . Зосон зургийг үйдсэн хоёр төрөлд хуваан үзэж болно. Үүнд:
Бодит байдлаар дурсэлсэн зосон зураг. Энэ төрлийн зосон зураг одоо
Монгол Улсын нутагт ганцхан Ховд аймгийн Манхан сумын нутаг Хойд
Цэнхэрийн агуйгаас олдоод байна. Хойд Цэнхэрийн агуйд арслан заан,
аргаль, одос үхэр, тэмээн хяруул, тэмээ зэрэг амьтдыг бодит байдлаар
дүрсэлсэн байдаг. Үүнээс гадна шилмүүст мод, олон зэрэгцээ толбо зэргийг
Хойд Цэнхэрийн агуйн хананд мөн дүрсэлсэн байдгийг эрдэмтэд хуучин
чулуун зэвсгийн үед холбогдуулан үзэж байна.2 Энд дүрслэгдсэн тэмээн
хяруул нь Монгол оронд дөрөвдөгч галавын сүүлчээр нутаглаж байгаад
мөхсөн бөгөөд тэдний өндөгний хальс нь манай чулуун зэвсгийн
дурсгалуудаас элбэг олддог.
Чулуун зэвсгийн үеийн зосон зургийн хоёр дахь дэд төрөлд Зураагийн
улаан хадны төрлийн зосон зураг орно. Эдгээр зураг нь неолитын үед
холбогдоно. Энэ төрлийн зургийн гол илэрхийлэх шинж нь «х» маягийн
солбисон хоёр зураасан тэмдэг ганц ба хэд хэдэн эгнээ босоо зураасан
тэмдгүүд, дугуй, гурвалжин хэлбэрийн тэмдгүүд юм.
Энэтөрлийн «х» маягийн солбисон хоёр зураас, босоо зураасан тэмдэг
бүхий зосон зураг Өвөрхангай аймгийн Дэлгэрэх сумын Цоорхойн агуй,
Уянга сумын Шурангын улаан хад, Арвайхээр хотоос баруун урагш 32 км-т
орших Баглуур хад, Төв аймгийн Зуунмод, Дундговь аймгийн нутагТэр
чулуу, Архангай аймгийн Жаргалант сумын Улиастын гол, Дулааны үзүүр,
Төв аймгийн Баян-Өнжүүл сумын Зоргол хайрхан, Хэнтий аймгийн Биндэр
сумын нутаг Бичигт хад, Баянхонгор аймгийн Баянлиг сумын Цагаан агуй,
Баян-Өндөр сумын Саальтынягуй, Цагаан магнайн агуйгаас тус тус олдоод
байна. Цагаан агуйд 700 000 жилийн тэртээгээс эхлэн нэн эрт цагаас олон
мянган жилийн турш хүн сууж байсны ул мөр, чулуун зэвсгүүд бүхий доод
палеолитын олон соёлт давхарга олдсон юм.
Баглуур хадны зурагт бараг бүхэлдээ «х» маягийн солбисон хоёр зураас
босоо зураасан тэмдгүүдийн хослолоос бүрдсэн бол, Зуун модны зурагт
дээрхи хоёр тэмдэг хоёул харьцангуй цөөн тоогоор байхын зэрэгцээ зууван
дугуй, хагас саран, ац маягийн, зууван дөрвөлжин, нэгтал нь задгай зууван
дөрвөлжин тэмдгүүд, янгирын дүрс зэрэг харьцангуй олон төрлийн тэмдгүүд
байна. Улиастын голын зурагт эгнэсэн босоо зураас, «х» солбисон хоёр
зураас, хүн, салаа оройтой малгайтай хүнийг тоймлон дүрсэлсэн зургууд
зонхилж байхад, Дулааны Үзүүрийн зурагт эгнэсэн олон босоо зураас
гурвалжин цээжтэй хүнийгтоймлосон зураас голчилж байна. Гэр чулууны
зурагт мөн эгнэсэн босоо зураасууд, «х» маягийн солбисон хоёр зураасан
тэмдэг, цөөн янгирын дүрсүүд байгаагийн зэрэгцээ онц сонирхолтой нь
хүний гарын алганы хоёр дүрс байгаа явдал юм. Үүнийг дүрслэхдээ гарын
хурууг сарвайлган алгаар нь хадан дээр тавиад хуруу болон алгаа тойруулж
зосоор будаж зуржээ. Эдгээр гарын алганы зургийг судлаачид «цэвэр
палеолитын аргаар» дүрсэлсэн хэмээн үздэг билээ.1
Цагаан агуй, Саальтын агуй, Цагаан магнайн агуйн зурагт «х>> маягийн
солбисон хоёр зураасан тэмдэг, босоо зураас голчилох ба хоёр гараа дэлсэн
хүний зураг бас хааяа байна. .
Х о ёр . Хадны сийлмэл зураг. Монгол орон хадны сийлмэл зургийн дурс-
галаар нэн баялаг орон юм. Сийлмэл зураг нь бусад төрлийн зургаасаа илүү
сайн хадгалагдан үлдсэн байдаг нь дүрсэлсэн аргатай нь холбоотой юм.
Хадны сийлмэл зургийгдүрсэлсэн арга барилаар нь: О Бодит байдлаар
дүрсэлсэн; Ө Загварчлан (амьтныг загварчлан дүрслэх аргаар) дүрсэлсэн
хэмээх үндсэн хоёр том төрөлд хуваадаг.
Палеолитын үед хамаарах хадны сийлмэл зургууд Ховд аймгийн Манхан
сумын Ишгэн толгой, Буянт сумын Чандмань хар үзүүр, Увс аймгийн Сагил
сумын Хад үзүүр, Хэнтий аймгийн Батширээт сумын Рашаан хад, Баян-
Өлгий аймгийн Улаан хус сумын Цагаан салаа, Бага Ойгор голын сав зэрэг
газраас олдсон бөгөөд зургийг бүгдийг бодит байдлаар дүрсэлжээ.
Ишгэн толгойн хадны зураг. Монгол Алтайн нурууны ар биеэс эх авсан
Урд Цэнхэр, Дунд Цэнхэр, Хойд Цэнхэрийн гурван гол Ховд аймгийн
Манхан сумын төвийн орчимд нийлж урсах ба түүний хөндийд сумын
төвөөс хойш 2 км орчимд, хоёр жижиг хадан толюй орших бөгөөд түүний
хойд тйлынхыг Ишгэн толгой гэнэ.
Урд, Дунд, Хойд гурван Цэнхэрийн голын нийлсэн бэлчир болох энэ
орчмоос хуучин чулуун зэвсгийн үеийн хайрган хугадас зэвсэгбүхий чулуун
зэвсгийн зүйлсийг олноор олж судалсан билээ. Ишгэн толгойн хаднаа үхэр,
адуу, буга, янгир, тэмээ зэрэг амьтдын дүрсийг хадны толион дээр гол
төлөв ганц нэгээр толгойг дуртай зүг рүүгээ харуулан урласан бөгөөд
зургийн сийлбэрийн өнгө хадны байгалийн өнгөнөөс бараг ялгарахгүй болж
зөвхөн гараар тэмтрэхэд сийлбэртэй болох нь мэдэгдэх төдий байна.
Ишгэн толгойн хадны ихэнх зураг түүний хойт талд өөрөөр хэлбэл
салхин талд нь зонхилсон байдалтай байна.
Ишгэн толгойн хаднаа нийт 150 дүрс сийлснээс хүн 1, адуу 18, үхэр 13,
буга, хандгай, гөрөөс 19, тэмээ 1, янгир 17, аргаль 11, могой 5, бар 3, тэмдэг
дүрс 9, чухам ямар амьтан болох нь тодорхой танигдахгүй амьтдын дүрс 53
байна.1 Энд дан зэрлэг амьтдыг дүрсэлсэн бөгөөд дүрслэхдээ амьтдын
биеийн ерөнхий тэгийг хүрээлэн цохиж гаргах, бүх талбайг хонхойлон
цохих хоёр үндсэн барилыг хэрэглэн тухайн амьтны дүрсийг бодит
байдлаар ха-руулахдаа яг байгаагаар хуулбарлалгүй онцлог шинжийг нь
цохон бодитой-гоор дүрсэлж зарим эрхтэнүүдийг орхигдуулсан нь ч
тохиолдоно. Үхрийн том эвэр, адууны чих, сүүл, бугын олон салаа эвэр,
барын арьсны судал, тэмээний бөх зэргийг цохон урлахын зэрэгцээ,
янгирын махир эврийг гоём-сог байдалтай нум хэлбэртэй гаргаж нуруунд
хүргэлгүй дүрсэлсэн байхад аргалийн эврийг тал дугуй хэлбэрээр хүзүүтэй
нь давхардуулан махирлуулсан байна.
Ишгэн толгойн хаднаа амьтны биеийн ерөнхий тэгийг хөвөөлөн цохиж
зөвхөн толгойн хэсгийг бүх талбайгаар хонхойлон дүрсэлеэн буй нь
Монголын чулуун зэвсгийн урлагийн нэгэн онцлог арга билээ.2
Амьтдын ерөнхий тэгийг хөвөөлөн цохиж гаргаад түүний зүрхний
харалдаа хонхойлон цохисон ба хүзүү нуруунаас доош хөндлөн зураас гаргаж
хонхойлсон байх нь олонтой бөгөөд ийм барил Ховд аймгийн Чандмань
Хар үзүүрийн зурагт мөн ажиглагддаг. Ишгэн толгой ба Чандмань Хар
үзүүрийн зургийн аль алинд том адууны дэргэд жижиг адуу (унагатай гүү)
дүрсэлсэн хийгээд энэ хоёр газрын хадны зураг нийт дүрсэлсэн амьтад,
дүрслэлийн арга барил зэрэг бүхий л талаараа ижил төстэй зэргээрээ нэгэн
үед хамаарах нь тодорхой юм.
Ишгэн толгойн зурагт амьтны гадаад тэгийг хөвөөлөн цохиж гаргаад
түүний хэвлий, хөл хоёрыг залгалгүй дутуу орхисон тохиоддол байдаг. Үүнтэй
ижил дүрсэлж буй амьтныхаа зарим хэсгийг дутуу орхисон зураг Хойд
Цэнхэрийн агуй дахь хуучин чулуун зэвсгийн зосон зурагт мөн тааралддаг.
Мөн аргаль, гөрөөс зэргийг Ишгэн толгой ба Хойд Цэнхэрийн агуйн зурагт
тун адилхан зурсан ба аль алинд нь хоёр бөхтэй тэмээний зураг байна.
Ишгэн толгойн хаднаа могойн зураг нилээд хэд буй нь хуучин чулуун
зэвсгийн үеийн зурагг элбэг тохиолддог дүрслэл билээ.1
Амьтны хүйсний харалдаа доор зууван тэмдэг дүрсэлсэн зураг хуучин
чулуун зэвсгийн үед холбогдох ОХУ-ын Шишкиний хясааны адуу, үхэр,
бугын зурагт байдаг билээ.2 Үүнтэй ижил дүрсэлвэр Ишгэн толгой хийгээд
Чандмань хар үзүүрийн зурагт байгаа бөгөөд түүнийг судлаачид эм амьтны
хүйс, амьтдын үржлийг билэгдсэн тэмдэг хэмээн тайлбарладаг билээ.3
Ишгэн толгойн хадны зурагнь Чандмань Хар үзүүрийн чулуун зэвсгийн
үеийн зурагтай сэдэв, зохиомж, дүрслэлийн арга барил бүхий л талаар адил
ба Хойд Цэнхэрийн агуй, Шишкиний хясааны хуучин чулуун зэвсгийн
үеийн зурагтай гол гол үндсэн шинжээрээ ижилсэж байгаа тул зургийн
сийлбэр, сийлсэн арга барил, дүрсэлсэн амьтад зэргээр нь судлаачид эдгээр
зургийг хуучин чулуун ээвсгийн дээд үед холбон үзэж байгаа юм.
Ишгэн толгойн хаданд адуу, тэмээ, үхэр, аргаль, янгир, буга, гөрөөс,
могой, бар зэргийг дүрсэлсэн ба эдгээр амьтдын зарим нь эрт үед мөхөж
үгүй болсон байна. Адуу, үхэр, тэмээг монгол нутагт эрт цагт амьдарч байсан
хүмүүс гэршүүлсэн харин аргаль янгир, буга, гөрөөс зэрэг нь одоо хир уугуул
нутагтаа зэрлэгээр идээшин амьдарсаар байна.
Монгол орон түүний хөрш зэргэлдээ нутгаас урьд өмнө чулуун зэвсгийн
үед холбогдох барын зураг олдож мэдэгдээгүй бөгөөд харин Ишгэн толгойн
хаднаа дурдсан зэрлэг амьтдын хамт цөөн тоогоор барыг дүрсэлсэн нь
сонирхолтой юм.
Манай оронд палеолитын үед бар нутаглаж байснаас түүнийг үзсэн,
мэддэг төдийгүй хад цохионоо дүрслэн үлдээжээ.
XIX зууны эхээр хойд өргөргийн 52-56° хүртэл Дорнод Казахстан,
Алтайн уулс Илим, Иртиш, Обь зэрэг гол мөрний саваар бар ирж байсан
мэдээг4 харгалзан үзэхэд хуучин чулуун зэвсгийн үед Монгол оронд
тухайлбал, Алтайн нуруугаар бар нутаглаж байсан гэдэг нь давхар батлагдаж
байгаа юм.
Чандмань Хар үзүурийн зураг. Ховд аймгийн Буянт сумын нутаг Ховд
хотоос зүүн тийш 13 км-т голынхоо урд эрэгт орших өнчин ганд толгойг
Чандмань Хар үзүүр гэж нэрлэх бөгөөд толгойн баруун талын том толигор
хаднаа олон тооны амьтдын зургийг хонхойлон цохиж сийлсний зэрэгцээ
түүний ар ба зүүн хажуугийн хаднаа цөөн зургийг цоолборложээ.
Энд гол төлөв сүрэг амьтдыг тэгш тольгор хаднаа дүрслэхдээ амьтны
биеийн гадаад ерөнхий тэгийг хонхойлон гаргах, амьтны дүрийг бүх
талбайгаар нь хонхойлон цохиж урлах, амьтны ерөнхий тэгийг гаргаад
улмаар цээжин хэсгийг бүх талбайгаар нь хонхойлж их биений хэсэг хадыг
хөндөлгүй орхих гурван барилыгхэрэглэсэн байна. Чандмань Хар үзүүрийн
хадны зургийн гол сэдэв бол ан амьтан бөгөөд үүнд адуу, үхэр, буга, аргаль,
янгир голлох ба чоно, үнэ^ могой зэрэг амьтдыг ч цөөвтөр дүрсэлсэн байна.
Амьтдыгтайван, тоггуун байдалтай ихэд сүрлэгээр дүрсэлсний зэрэгцээ
тэдгээр амьтдын эр, эм хүйсийг тод томруун гаргахдаа басхүү сонирхолтой
аргыг хэрэглэсэн байна. Жишээлбэл: буга, үхэр, адууны эр хүйсийг таниг-
дахаар дүрсэлж харин гүү зэрэг эх амьтны хүйс эрхтэнийг бус харин унага
төлтэй нь хамт дүрсэлсэн ажиглагдана.
Харин эр амьтдыг хүйсний харалдаа доор дугуй хонхор гарган дүрсэл-
жээ. Дурдсан амьтдаас гадна ганц нэг хүн, тэмдэг зэргийг бас урласан тохиол-
доно. Чандмань Хар үзүүрийн хадны зургийн сэдэв, сийлбэр дүрслэлийн
арга барилаар төдийгүй зураг хонхойлж сийлсэн хад он удаанаар нар салхинд
идэгдэж улмаар байгалийн хаднаас бараг ялгагдахгүй болсноос үзэхэд ч энд
амьтдын зургийг сийлснээс хойш хэдэн мянган жил өнгөрсөн нь илэрхий.
Судлаачид Чандмань Хар үзүүр, Тэмээн чулуу зэрэг газрын хадны сийл-
мэл зургийн дотроос үхэр, адуу, хандгай зэрэг амьтны зургийг чулуун зэвс-
гийн үед холбогдуулан үзэж байгаа юм. Эдгээр зургаас Чандмань Хар
үзүүрийн хаданд сийлсэн нэгэн үхрийн зургийг төлөөл үүлэн авч үзье. Босоо
том эвэртэй, урт биетэй, богино хөлтэй үхрийн ерөнхий тэгийг хонхойлон
цохиж гаргаад, их биеийн хэсгийг хөндөлгүй товгор хэвээр үлдээсний гадна
түүний гэдсэн доор нэгэн дугуй тэмдэг цохиж гаргасныг судлаачид амьтны
«эм хүйс, үржлийг» бэлгэдсэн утгатай тэмдэг хэмээн тайлбарлаж улмаар
ерөнхий дүрслэлийн байдлаар чулуун зэвсгийн үеийн шинжтэй зураг гэж
үзсэн байна.
Хад узүурийн хадны зураг. Увс аймгийн Сагил сумын нутагт тулгын
гурван чулуу мэт байрласан хар бараан өнгийн хадтай гурван уул байдгийг
Баруун, Зүүн, Дунд Турга гэдэг. Дунд Тургийн баруун талын дэрс, бударга-
натай хоолойг Марц гэж нэрлэнэ. Марцын зүүн талд Монгол, Оросын
хилийн заагаас 5 км орчим зайтай хойноос урагш сунаж тогтсон хадтай
жижиг хар толгойг Хад үзүүр гэнэ. Хад үзүүрийн чанх урд ба баруун урд
талын хаданд янгир, буга, үхэр, адуу, чоно, хүн зэргийн зуу гаруй дүрсийг
хонхойлон цохиж сийлсэн бөгөөд дүрслэлийн арга барил нь төдийгүй он
цагийн хувьд өөр өөр үед холбогдох нь илэрхий. Энд эртний зурган дээр
хожуу үеийн зургийг давхарлуулан сийлсэн тохиолдол ч байна.
Эдгээр зургаас зөвхөн хуучин чулуун зэвсгийн үед хамаарах цөөн
зургийн тухай өгүүлье.
Хад үзүүрийн чанх урд талын том толигор хадыг нийтэд нь хонхойлон
цохиж дүрсэлсэн амьтнаар дүүргэжээ. Тэдний дундаас энэхүү хадны төвд
хамгийн тохиромжтой толигор хэсгийг эзл үүлэн нэгэн том үхрийн ерөнхий
тэгийг хонхойлон цохиж бодит байдлаар дүрслэхдээ түүний сүүл, босоо эвэр,
хоёр салаа омруу (хөөлүүр), эр хүйсийг цохон үзүүлсний гадна хэвлий дор
нь зууван дугуй хонхор цохиж гаргасан байна. Энэ зураг бусдаас том бөгөөд
хуучин чулуун зэвсгийн үед холбогдоно