Толуй
Толуй
Чингис хааны Бөртэ хатнаас төрсөн отгон хөвгүүн, Их Монгол улсын төрийн хэргийг хамаарагч (1227-1229).


Толуй нь их хааны ширээнд албан ёсоор суугаагүй боловч, “Их ноён” цолтой ихээхэн нөлөө бүхий хүн байв. Чингис хаан хөвгүүддээ хувь эзэмшил хуваан өгөхөд Толуй отгон хүүгийн хувиар уугуул монгол нутгийг захирах болжээ. Толуй ихэнхдээ эцгийнхээ дэргэд байж, төрийн хэргийн талаар зөвлөлдөж, аян дайнд оролцдог байв.

Чингис хаан 1211 оноос Алтан улсын эсрэг довтолж эхлэхэд Толуй эцгээ дагалдан 1214 онд Хэбэй, Шаньдун мужийг эрхэндээ оруулжээ. Ялангуяа Дунгуан боомтыг эзлэн авахад Толуй Чигу хүргэнтэй хамт дайсны цэргийг ихэд дарж, гавьяа байгуулав.

1219 онд Хорезм улсыг дайлах үед Толуй эцгийн хамт гол цэргийг удирдан Бухар, Самаркандыг довтлов. Түүнчлэн Толуй Хорасаны Ниса, Мерв, Нишапур, Херат хотуудыг довтлон эзэлснээс гадна Балх, Тальканыг эзлэхэд оролцов. 1226 онд Тангуд улсыг дайлахад Толуй нь ах Өгэдэйн хамт эцгээ даган морджээ.

1227 онд Чингис хааныг нас барсны дараа 1229 он хүртэл 2 жилийн хугацаанд Толуй Их Монгол улсыг захирч байв. Энэ үед Толуй нь 101 мянган эзэмшсэн асар том “голын улс”-ын эзэн байв. Гэвч тэрээр “голын улс”-ыг ах Өгэдэйдээ шилжүүлэн өгснөөр 1229 онд Өгэдэй хаан ширээнд суусан гэдэг.

Толуй 1230 оноос эхэлсэн Алтан улсын эсрэг аян дайнд Монголын баруун жигүүрийн цэргийг удирдаж, чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. 1231 онд Толуйн удирдсан цэрэг Шэньсигээс Өмнөд Сүнгийн хилийг давж, Кайфэн-гийн өмнөд этгээдэд довтлон оров. 1232 оны хаврын эхэн сард Толуйн цэрэг Кайфэнгээс баруун өмнө зүгт орших Саньфэн ууланд Ваньянь Хада-гийн удирдсан Алтан улсын 15 түмэн цэрэгтэй тулалдаж, сөнөөжээ. Энэхүү тулалдаанаар Алтан улсын хувь заяа үндсэндээ шийдэгдэв. Түүний дараа Толуй Өгэдэй хааны удирдсан гол хүчтэй нийлж мөн оны 3-р сард Кайфэн-г бүслэв. Удалгүй тус хотыг бүслэх хэргийг Сүбээдэй, Тагачар нарт даалгаж, Өгэдэй, Толуй нар умар тийш буцжээ. Ийнхүү буцах замдаа 1232 оны 10-р сард Толуй нас баржээ.