Чингис хааны дараах хаадын үеийн Монгол
Чингис хааныг таалал төгссөний дараа түүний гэрээсийг биелүүлэх хүн нь Их ноён хэмээн алдаршсан Толуй байв. Тэрбээр дараачийн Их хааныг хаан ширээнд өргөмжлөх хүртэл хоёр жил шахам төрийн хэргийг  хамаарч байв. Жил,сар, өдрийн сайныг сонгон товлож 1229 оны есдүгээр сард Өгэдэйг хаан өргөмжлөх Их хуралдайг Хэрлэнгийн хөдөө аралд зарлан хуралдуулжээ. Хаан өргөмжлөх ёслолд Зүчийн хөвгүүд Бат, Бэрх нар, Цагадай хан хөвгүүдийнхээ хамт Отчигин, Бэлгүтэй зэрэг алтан ургийн ойр төрлийн ноёд зүг бүрээс ирж оролцжээ.

Өгөдэйг хаан өргөмжлөхөд бүгдээрээ малгайгаа авч,бүсээ  хүзүүндээ тохож цагадай баруун талаас, Тулуй зүүн талаас түшиж, Отчигин ар талаас тулж хаан сууринд өргөн суулгажээ. Тулуй аягатай сүү өргөн барихад бүх хуралдагсад есөн удаа  сөгдөж " Их хаан " хэмээн өндөр дуугаар дуудан өргөмжилжээ.
Өгөдэйг хаан ширээнд суух үед Монголын Эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд Умард Хятад, Зүүн Туркестан, Дундад Ази,  Эрчис мөрнөөс  Ижил мөрөн хүртлэх хээр тал мөн монголын засаглал сайн батжаагүй боловч Иран, Кавказын ихэнх хэсэг нь багтсан байв.
Өгөдэй хаан 1229-1241 он хүртэл төр барихдаа эцгийнхээ төрийн бодлогыг тууштай үргэлжлүүлж Эзэнт гүрний газар нутаг гадаад харилцааг өргөтгөх, алба татварын боловсронгуй систем бүрэлдүүлж эдийн засгийн шинэтгэл хийх асуудалд голлон анхаарч байв.
Хаан эцгийн зарлигаар Их Монгол улсын нийслэл болгосон Хархорумыг барьж байгуулах их ажлыг Өгөдэй хаан цогцлоон гүйцээсэн юм. Тэрбээр төрийн хэргийг явуулахдаа эзлэгдсэн орнуудын төрийн түшмэл бичгийн мэргэдийг өргөн ашиглаж байсан нь нийт Эзэнт гүрнийг хамарсан далайцтай бодлого явуулахад дөхөмтэй байв.
1235 оны Их хуралдайгаар Өгөдэй хаан хэд хэдэн чухал асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлүүлжээ.
Энд юуны өмнө алба татварын асуудал байв. Алба татвар авах системийг боловсронгуй болгож хураах татварын хэмжээг хуульчлан баталжээ. Малчдаас 100 мал тутмаас 1 мал, тариачдын 10 таар тариа тутмаас 1 таар тариаг улсын санд хураах зарлиг буулгажээ.
Дараагийн чухал асуудал нь өртөө улааны асуудал байв. Өмнө байсан уургын улааг халж морин өртөө байгуулсан нь Монголын Эзэнт гүрэн төдийгүй дэлхийн хөгжлийг урагш ахиулахад үлэмж түлхэц  болов. Өртөө нь засаг захиргаа, цэрэг, худалдаа, шуудан холбооны олон талын чухал үүрэг гүйцэтгэж байсны дотор тухайн цаг үедээ мэдээлэл дамжуулах гайхамшигт хэрэглүүр болж байв.
Тэр үед өртөөгөөр явж байсан тухайгаа маш олон гадны элч нар тэмдэглэн үлдээсэн байдгаас нэг баримтыг сонгон авья.
Эзэнт гүрний асар уудам нутгийг өдөр шөнөгүй маш богино хугацаанд туулж Монголд ирсэн  Плано Карпинийн тэмдэглэлд өртөөний тухай тодорхой тэмдэглэсэн байдаг юм.
Тэрбээр  Францын Лион хотоос 1245 оны 4-р сарын 16нд гарч Монголын Эзэнт гүрний баруун хязгаарт Каспийн тэнгисийн хөвөөнд байсан Батын өргөөнд (1246 оны 4 сарын 4) хүртэл бараг нэг жил явсан атлаа  Батынхаас Их  хаан Гүюгийн ордон хүртэл 1246 оны 4 сарын 8-наас 1246 оны 6 сарын 16) бараг хоёр дахин их замыг хоёрхон сарын хугацаанд туулснаас үзэхэд өртөө гэж ямар гайхамшигтай зүйл байсныг төвөггүй мэдэж болно.
Өгөдэй хаан өртөө зам бүрт 20 улаач, тогтоосон тоо бүхий агт морь, шүүс, хүнсний хонь, саалийн гүү, хөллөх шар, тэрэг байх ёстой гэж тогтоожээ.
Мөн хуралдайгаар дахин цааз гаргаж мянгатуудад газар хувааж аравтын дотроос дураар гарч орох явдлыг хориглосон нь эзэн харьяатын ёсыг бэхжүүлэв. Говьд худаг гаргуулж бэлчээр нутгийг өргөтгөх арга хэмжээ авчээ.

Чингисийг залгамжлагчдын байлдан дагуулал
1229, 1235 оны хуралдайгаар байлдан дагууллын явц болон шинээр өрнө зүгийн орнууд руу байлдах эсэх асуудлыг хэлэлцэж дайлах шийдвэр гаргав. Баруун зүгийн аян дайныг удирдуулахаар Зүчийн хүү Батыг  томилж хан хөвгүүдийг түүний удирдлага дор цэрэг захируулан явуулахаар тогтжээ. Батад туслуулахаар туршлагатай жанжин Сүбээдэйг томилов. Тийнхүү тухайн үеийнхээ шилдэг хүмүүсийг томилсон нь баруун зүгийн байлдаанд их ач холбогдол өгч байсан нь тодорхой.
 1236-1238 онуудад Рязань,Владимирын вант улс, Ижил мөрний Булгаруудыг байлдан дагуулав.
1239 онд Өвөр Кавказ, Азербайджан, Армен, Грузинийг эзлэн авч улмаар 1240 он Киевийг эзэлжээ. 1241 оны эхээр баруун  европ руу цөмрөн орж Польш, Силезийг довтлон эзлэв. Бат хааны цэргээс зугатсан бүхэн Унгарт очиж IY Бела хаан тэднийг орогнуулж  байсан нь Батын Унгарт довтлох шалтаг болжээ. Батын цэрэг Тисса гол дээр Унгарын цэргийн гол хүчтэй тулалдаж бутцохижээ. Бат, Сүбээдэйн цэрэг IY Белаг хөөсөөр Австрийн Вена хотод хүрч очжээ. Монголын цэргийн сүр хүчнээс Европ бүхэлдээ эмээж байв. Монголын байлдан дагуулагчдын тухай нохой толгойтой, хүний махаар  хооллодог  гэсэн  аймшигт  цуу  яриа  Европыг  нөмөрч  Германд "Татарын довтолгооноос аварч хайрла" гэдэг залбирал гарчээ. Монголын аюулыг хэтрүүлэн ярьсаар Данийн загасчид ч монголчуудаас айн далайд гарч  чадахгүй байсан гэдэг.
Монгол цэрэг Словакийг туулж, Дорнод Чехийг эзэлж Адриатын тэнгист хүрээд байтал Өгөдэй хаан нас барсан мэдээ иржээ. Бат хаан байлдааныг зогсоох шийдвэр гаргаж нутгийн зүг  жолоо залжээ.
Байлдааны явцад Бат Өгөдэй хааны хүү Гүюгтэй эвдрэлцэхэд Их хаан Өгөдэй Батад зөвийг өгсөн билээ. Гэвч Гүюг түүнийг хүлээн зөвшөөрөхгүй хэвээр байсан юм. Тиймээс түүний хувьд шинэ хаанд  хэнийг сонгох нь маш учир холбогдолтой байсны дээр удаан хугацааны аян дайнд монгол цэргүүд ядарч туйлдаж байсан нь ч мөн ийм шийдвэр гаргахад нөлөөлжээ. нөлөөлжээ.
Алтан ургийнхны хаан ширээний тэмцэл
1241 онд Өгөдэй хаан тэнгэрт хальж, Цагадай нас барснаар алтан ургийнхны дунд хаан ширээний төлөө тэмцэл өрнөсөн нь Монголын Эзэнт гүрний дотоод улс төрийн байдлыг түгшүүртэй болгожээ.
Өгөдэй хааны нэр заан гэрээсэлсэн Хүчү 1236 онд Өмнөд Сүн улсыг байлдаж яваад нас барахад хаан эцэг нь ихэд харамсаж түүний хүү Ширэмүнг гэрээслэжээ. Гэвч Өгөдэй хаан хорвоогоос эрт хальж Ширэмүн нас бага байсан нь маргаан дэгдэх үндэс болсон юм. Чингис хааны дөрвөн хөвгүүдийн удам Зүчи, Тулуйнхан, Өгөдэй Цагадайнхан хоёр хоёроороо талцан өөрийн талын хүмүүсийг хаан суулгахаар тэмцсэн боловч  хэн нь  ч дийлж чадалгүй Өгөдэй хааны бэлэвсэн хатан Туракина таван жил шахам төр барив. Төр барих хугацаандаа Туракина хатан төр барихыг нь эсэргүүцсэн буюу шүүмжилсэн төрийн шударга сайдуудыг хавчиж албан тушаалаас нь зайлуулж байсан нь төрийн хэрэг цалгардахад хүрчээ. Алтан ургийн ноёдын шаардлагаар Их  хуралдайг  Хархорумын ойролцоох Шар орд буюу Алтан ордонд 1246 онд хуралдуулж Гүюгийг их хаанд өргөмжилжээ. Гүюгийг хаан өргөмжлөхөд алтан ургийн хан хөвгүүдээс Бат бие өвчтэй хэмээн шалтаглаж оролцоогүй ба дүү Бэрхийг илгээжээ.
Гүюгийг хаан өргөмжлөх ёслолд гадаад дотоодын 4000 гаруй элч төлөөлөгчид ирж оролцсоны ихэнх нь Монголын Эзэнт гүрний  хаад цаашид ямар бодлого баримтлахыг  мэдэх, өөрийн улсын үнэнчээр зүтгэж буйг илтгэх зорилготой байв. Гүюг хааныг хаан өргөмжлөх их ёслолыг хийсэн  Алтан орд хэмээх тэрхүү асрыг Унгарын IY Бела хаан бэлгэнд ирүүлсэн бөгөөд дотроо 2000 гаруй хүний багтаамжтай алт үнэт эрдэнэсээр гоёсон маш сайхан орд байжээ.
Гүюг хаан болмогц   эрх мэдлээ батжуулахын тулд төрийн хэрэгт хөндлөнгөөс оролцож хутган үймүүлж байсан Фатима зэрэг хүмүүсийг цаазаар авчээ. Мөн Туракина хатны үед хавчигдаж албан тушаалаасаа зайлуулагдаж байсан Чингай  чинсан, Масуд бек, Мухамед Ялавач нарыг албан тушаалд нь эргүүлэн тавив. Мөн Туракина хатны үед гаргасан зарлиг, гэрэгээг хүчингүй болгож Өгөдэй хааных хүчин төгөлдөр хэмээн зарлав.
Албан татварыг журамлах цэрэг татлагыг цэгцлэх зорилгоор 1247 онд хүн амын тооллого хийжээ. Гүюг 1248 оны өвөл их цэргээ аван баруун зүг Эмиль нутагт очиж биеэ эмчлүүлнэ хэмээн морджээ. Түүнийг мордоход Тулуйн бэлэвсэн хатан Сорхагтани бэки Батад элч илгээж сэрэмжтэй байхыг анхааруулж байсан нь Гүюг  тусгай зорилготой мордсон байж болох юм. Бат нь Гүюгтэй олон жилийн өмнөөс зөрчилтэй байсан болон түүнийг хаан болоход дэмжээгүй билээ. Сорхагтани бэхи бол ордонд нөлөө бүхий тухайн үеийн улс төрийн байдлыг сайн мэдэх нэгэн байв. Бат ч цэргээ бэлтгэн сэрэмжлэн хүлээж байтал 1248 оны хавар Гүюг хаан гэнэт таалал төгсчээ.
Алтан ургийнхны дотор дахин хаан ширээний тэмцэл өрнөж Өгөдэйн угсаатай таарамжгүй байсан Бат Тулуйн хүү Мөнхийг хаан болгохын төлөө шургуу тэмцэж эцэстээ зорьсондоо хүрчээ. Мөнхийн эх Сорхагтани бэхи алтан ургийнхны дунд ухаантайгаараа хүндлэгдсэн нэгэн байсан бөгөөд тухайн үед хэнийг түшвэл дэмжлэг олохыг сайн мэдэж байсан аж. Бат хаан Гүюгийн хаан өргөмжлах ёслолд  ирсэнгүйд өвчтэй авгаа эргэ хэмээн хүү Мөнхийг Баттай уулзуулж байснаар түүний дэмжлэгээр хаан сууринд суух болжээ.
1251 онд  Мөнхийг хаан өргөмжлөх  Их хуралдай цэргийн хамгаалалт дор нэлээд түгшүүртэй байдалд болсон ба тэр үеэр цэргийн хүч хэрэглэхээр Өгөдэй, Цагадайн угсааны ноёд үлэмж цэрэг, зэвсгийн хүчтэй ирж яваад илрэн баривчлагдаж байсан  зэрэг нь алтан ургийнхны зөрчил нэлээд гүнзгийрснийг харуулж байгаа юм.
Мөнх хаан болмогц өөрийг нь эсэргүүцсэн олон хүмүүсийг цаазаар авч шахалт хавчлагад оруулсан нь Монголын Эзэнт гүрний эв нэгдэлд сөрөг нөлөө үзүүлжээ.
Мөнх хаан Их Монгол улсын төрийг хямралаас гаргахын тулд засаг захиргааны хэргийг чангатгах зарим арга хэмжээг авчээ.
Өртөө улааны асуудлыг цэгцэлж зөвхөн  төр, албаны хэргээр зорчигсодыг зохих журмын дагуу явуулж хувийн хэргээр дураар зорчих худалдаачдыг журамлаж өөрийнх нь зардлаар явуулж байх болгов.
Хүн амын тооллогыг дахин хийж цэргийн болон алба татварыг цэгцлэв. Малчдын 100 мал тутмаас жил бүр нэг толгой мал, зуу хүрэхгүй бол албанаас хэлтрүүлэх,мөн Хятад,Мавереннахр нутагт жил бүр баян хүнээс 10 алтан зоос, ядуугаас 1 алтан зоос, Хорасанд баян хүнээс 7, ядуугаас нэг алтан зоос хураахаар амьдралынх нь төвшинг харгалзан ялгавартай тогтоож өгсөн байна. Мөнхийн дээрхи арга хэмжээ нь санамсаргүй хэрэг биш. Төрийн хэрэг цалгардсанаас хэн дуртай хүмүүс алба татвар санасан зоргоор авч өртөө улааг хувийн зорилгоор ашиглах болсон зэрэг нь олон түмний амьдралын түвшинд муугаар нөлөөлж эсэргүүцэл тэмцэл гарах болсон байжээ. Тиймээс алба татварыг хөнгөрүүлэх,заримыг нь чөлөөлөх хүртэл арга хэмжээ авснаар байдал арай дээрджээ.
Мөнх хаан гадаад бодлогын хувьд өмнөх хаадын үйл ажиллагааг үргэлжлүүлэн хоёр зүгт байлдан дагуулал хийжээ. Мөнх дүү Хубилайдаа умард хятадыг бүхэлд нь эзлэж дуусгаад улмаар Өмнөд Сүн улсыг байлдахыг даалгав. Бага дүү Хүлэгүдээ цэрэг өгч Исламын улс,Багдадын халифыг  дайлуулахаар баруун зүг илгээв. Хүлэгү ах хааны зарлигийг биелүүл 1256 онд Исламын улс,1258 онд Багдадын улсыг эзлэж Ил хаадын улсыг байгуулжээ. Улмаар Хүлэгүгийн цэрэг Египетийн цэрэгтэй байлдсан боловч ялагджээ.
Мөнх хаан өөрийн биеэр цэрэг удирдаж дүү Хубилайдаа хүчин сэлбэхээр 1257 онд мордохдоо төрийн хэргийг дүү Аригбөхдөө түр хамааруулан үлдээжээ.
Мөнх хаан Өмнөд Хятадын 20 гаруй хот цайзыг эзлэн амжилттай байлдаж явсан боловч өвчнөөр таалал төгсчээ.