Хубилай хаан
"Хөх Монгол Усын" cударын 12р дэвтэрээс олж батлав. [9]

Наяны бослого

Ан агнуурын зураг
1274 онд Хубилай хаан Зүрчид дахь Монголын төлөөлөгчөөр Лянь Хихианыг томилсон. Чингис хааны дүү Бэлгүтэйгийн 4 дэх үеийн ач 1287 онд Наян нь өдөөн хатгажээ. Наян нь Төв Ази дахь Хубилайн өрсөлдөгч болох Хайдутай холбоо тогтоожээ. Түүний харъяанд Зүрчид, Кидан, Монгол угсааны цэргүүд захирагдаж байсан. Хасарын хүү болох Шидур ба Хачиуны үр удам болох Хаданы удирдлаган дор бослого гарчээ. Хубилай, Наяны эсрэг Баян жанжныг явуулсан. Хубилай хааны их цэргийн нэг хэсгийг жанжин Ли Тингийн удилдлаган дор Наянгийн цэргийн эсрэг байлдуулсан. Эцэстээ Наянгийн талын Табутай нарын жанжин баатруудын цэрэг ухаран зугтахад тэднийг нэхэмжилэн хөөсөөр Шар мөрний орчимд нэхэн гүйцсэн. Наяныг хаан зарлигаар цус гаргалгүй нөгчүүлсэн.

Харин Хайдугийн цэргийн хүчин баруун талаас довтлоход Хубилай хаан, Гамала хан хөвүүн, Баян нарыг Хархорумд их цэргийг удирдуулж, түүний эсрэг хөдлөгсөн. Харин тэр хоёр ялагдах болохул Гүрёгийн Чүн Нёл вангийн цэргийг ардаас нь илгээсэн нь тус удаагийн зэвсэгт тэмцэл нь Хубилай хааны хувьд их чухал байсныг харуулж байна.

Энэ үед Шидур вангийн цэрэг мөн Ляонин мужид бослого гаргасан боловч сарын дотор түүнийг няцааж, Шидур ван бууж өгсөн. Хайдугийн цэрэг энэ удаагийн дайнаас зугтаан хойд зүг рүү явсан. Хэдий тийм боловч Хайду Чингай балгас дахь Юань улсын гол цэргийн хүчийг буулган авсан бөгөөд 1289 онд маш богино хугацаанд Хархорумыг эзлэн суусан байна.

Хайду Хубилай хаан цэргийн томоохон хүчээ хөдлөгөхөөс өмнө зугтаажээ. 1289 он хүртэл Наяныг дэмждэг хүмүүс байсан боловч аяндаа алга болсон. Бослого гаргасан тайжийн цэргийн хүчнийхэн гэр бүлийнхнийхээ хамт улс орон бүртээ буцсан байв. Хубилай Монгол Зүрчидэд гарсан бослогын үеэр зарим хүмүүсыг залхаан цээрлүүлсэн байна. Энэхүү бослогын улмаас 1287 оны 12-р сарын 4-нд Ляонингийн орон нутгийн төлөөний яамыг байгуулж, монгол вангуудын мэдлийн нутгийг хятад засаг захиргааны нэгжээр сольсон нь улс төрийн томоохон алдаа болжээ.

Өтөл нас
Чингим ааваасаа 9 жилийн өмнө буюу 1285 онд нас баржээ. Хубилай харамсан гашуудсан бөгөөд түүний эхнэр Хөхжин хатан дотно хэвээр үлджээ. Өөрөөр хэлбэл Хубилай хаан амьдралынхаа эцэст Тулай өвчин туссан байжээ. Тэрээр амьтны эд эрхтэн идэх дуртай болсон учир жин нь маш их нэмэгдсэн. Ийнхүү түүний цусан дахь бөөмийн хэмжээ томорсноор тулай өвчинтэй болсон байна. Түүний үхэлтэй энэхүү өвчин холбоотой. Хубилай хаан Чингимийн хүү Төмөр шинэ титэм залгамжлагчаараа сонгогдсон бөгөөд Монголын эзэнт гүрний 6 дахь эзэн хаан болж Хубилай хааныг нас барсны дараа Юань гүрний 2 дах захирагч болжээ. Өвчний улмаас эцсийн эцэст түүнээс 30 насаар ах Баяныг ч цэргийн хүчний удирдлагаар сонгох боломжтой байжээ. Хубилай байнга бие нь суларсаар 1294 оны 2-р сарын 18-нд нас баржээ. Тус ондоо оршуулгын ёслолыг хийсэн бөгөөд монголын хаадын оршуулгын газар Чинянгуд аваачсан байна.

Өв хөрөнгө
1260 онд хаан ширээнд гарч ирсэн Хубилайн хүч чадал Монголын эзэнт гүрнийг шинэ чиглэлд хандуулсан ажээ. Тэрээр маргаантай байдлаар хаан ширээнд суусан боловч түүний үед Монголчуудын хөгжил хурдасч дэлхийтэй харилцаж байсан төдийгүй Монголын эзэнт гүрнийг Хятадын соёл иргэншилтэй холбож өгсөнөөр эзэнт гүрний хүн ам сайн сайхан амьдрах нөхцлийг хангаж өгсөн байна. Хубилай болон түүний өмнөх хаадын байлдан дагуулал хүчирхэг Хятадыг цэргийн хүчээр байлдан эзэлж, бүтээн байгуулалтанд дахин оруулснаараа эзэнт гүрний хөгжилд маш том үүрэг гүйцэтгэсэн. Одоо үеийн Бээжин хотын орчим төвлөрч байсан нийслэл хотоосоо Дотоод Азийн бүрэлдэхүүнд багтдаг Түвд, Шинжаан ба Монголд жинхэнэ эзэнт гүрний хууль дүрмийг боловсруулахын зэрэгцээ энэ бүс нутагт Алтан улсын түрүүчийн хаадын барьж байсан дүрмүүдийг сахиулж чадсан байна.

Гэр бүл
Хамгийн түрүүнд Хубилай хаан Тэгүлэнтэй гэрлэсэн бөгөөд Тэгүлэн маш эрт нас баржээ. Түүний дараа Хубилай хаан Хонгирад аймгийн Чаби хатантай гэрлэжээ. Чаби түүний хамгийн хайртай эхнэр байжээ. Чаби буюу Чимбай хатан төрийн бодлогод оролцож байсны зэрэгцээ Хятадын торгоны урлалыг шинэ түвшинд хөгжүүлэхэд их үүрэг гүйцэтгэжээ. 1286 онд Чаби хатныг нас барсных нь дараа Хубилай Намбуй хэмээх залуухан үеэл дүүтэйгээ Чабигийн хүслийн дагуу гэрлэжээ. Хубилай болон түүний эхнэрийн хүүхдүүдэд дараах хүмүүс багтана.

Хатад
Юань улсын сударт тэмдэглэснээр Хубилай хаан өвөө Чингис хааныг үлгэрлэн дууриаж дөрвөн орд өргөөг байгуулж, тус бүрт хатад татвар эмсээр захируулжээ.

Нэгдүгээр их ордыг Чаби хатан захирч, Намбуй хатан дараа нь захирсан.
Хоёрдугаар ордод Тархай хатан, Нүхан хатан
Гуравдугаар ордод Баяужин хатан, Хөхлүн хатан
Дөрөвдүгээр ордод Бабахан сул хатан, Сабуху хатан, Сүхдарь хатан
Судрын чуулганд дараах хатдын нэрийг бичжээ.

Тэгүлэн нь Хубилай хааны анхны хатан бөгөөд залуу байхдаа нас барсан.
Чаби хатан: Хонгирад аймгийн Анчин ноён охин бөгөөд Хубилай хааны 2 дахь хатан. Тэрээр хэзээ Хубилай хаантай гэрлэсэн нь тодорхойгүй ч Их хаанд Дорж, Чингим, Мангала, Номуган нарын "4 хөвгүүн, 5 охин төрүүлсэн."[10]
Мэргидийн Хүрүгчин хатан: Хуридай нэрт хөвгүүн төрүүлсэн[11]
Намбуй хатан нь 1283 онд Хубилай хаантай ураглан ганц хүү төрүүлж өгсөн. Түүний хэзээ төрсөн болоод хэзээ нас барсан зэрэг нь түүхэнд тэмдэглэгдээгүй.
Дөрвөн овгийн Дөрөвчин хатан: Юньнань ван Хөхэчи, Шипин ван Агругчи нарыг төрүүлсэн.
Хушин овгийн Хушинжин хатан: Аячи тайж, Хөхчүг төрүүлсэн
Баяужин хатан: Баяут овгийн Борогчингийн охин. Жэннань ван Тогооныг төрүүлсэн
Нэр нь үл мэдэгдэх хатан: Хүтлүг Төмөр хан хөвгүүнийг төрүүлсэн
Асужин хатан (阿速眞可敦): Хутулужин бэхийг төрүүлсэн.[12]
Хөвүүд
Дорж (1233-1263) нь Хубилай хааны ахмад хөвүүн бөгөөд 1260 онд Хубилай хааныг хаан суухад хунтайжаар өргөмжилөгдөж, Төвлөн засах яамны эрхэлсэн сайд болсон. 1263 онд өвчнөөр тэнгэрт хальсан.
Чингим (1243-1286) Хубилай хааны дэд хөвүүн. 1266 онд жинь ван, 1273 онд янь ван бөгөөд хунтайж болсон. 1286 онд өвчин тусч өөд болсон. Күнзийн номлолд нэвтэрч, Хархорум хотод цэрэг захирч удаан хугацаагаар сууж байсан.
Мангала бол Хубилай хааны гутгаар хөвүүн бөгөөд Чинь ван, Ань Си ван цол хүртэж, Ганьсу, Шааньси мужийн их цэргийг захирч, Хайду ханы эсрэг байлдаж байсан. 1280 оны орчимд нас барсан.
Номуган Хубилай хааны дөтгөөр хөвүүн. Бэй Ань ван цол хүртэж, Хайду ханы эсрэг тэмцэж байсан бөгөөд сүүлд 1292 оны үед нас барсан..
Хөхэчи нь Хубилай хааны 5-р хөвгүүн. Юньнань ван цолтойгоор Юньнань мужийг захирч байсан. Хятад зөвлөхдөө алуулсан. Түүний цол, албан тушаалыг үр удам нь залгамжлжээ.
Хуридай нь мэргэд аймгийн Хүрүчин хатнаас төрсөн Хубилай хааны 6-р хөвгүүн
Аячи нь Хубилай хааны 7-р хөвүүн. Наян вангийн бослого дарах их цэргийн нэгэн хэсгийг удирдаж байсан.
Агругчи нь Хубилай хааны 8-р хүү юм. Си Пин ван цолтойгоор Түвэдийг захирч байсан.
Хөхчү нь Хубилай хааны 9-р хүү агаад Нин Юань ван цол хүртэж байсан. Хархорум хотын орчимд цэргийн захирагчын тушаалд удаан хугацаанд сууж, Хайду ханы цэрэгтэй тулалдаж байсан. 1298 онд цэргийн цааз зөрчөөд, Хайду ханы их цэрэгт ялагдсан тул эрх мэдэлээ хураалгаж, Гуулин улсад цөлөгдсөн. Хайсан хааны үед өршөөгдөж, суллагдсан.
Тогоон(ханхүү) бол Хубилай хааны 10-р хүү. Өмнөдийг тохинуулагч Чжэнь Нань ван цолтойгоор Вьетнам, Бирмын эсрэг аян дайнд оролцож том ялагдал амсаж шийтгэл хүлээж, 1289 онд Янжоу хотын захирагчаар цөлөгдсөн.
Хутлугтөмөр нь Хубилайн 11-р хүү. Буянт хааны үе хүртэл амьдарч байсан.
Тэмүчи нь Хубилай хааны Намбуй хатнаас төрсөн.[13] Багадаа эндсэн бололтой.
Охид
Жао Гуо Да Жан гүнж Ерөө гүнж (月烈, Yuè liè) нь хонгирадын Жао У Сянь ван Айбухтай гэрлэв.
Чан Гуо гүнж Улужин (吾鲁真, Wú lǔ zhēn) нь ихирэсийн Тэлигань хүргэний хөвгүүн Буха (孛花)-тай гэрлэв.
Чан Гуо Да Жан гүнж Чалун (茶倫, Chá lún) нь ихирэсийн Буту хүргэний хөвгүүн Дарги[14](دارکی گورکان, dārkai gūrkān)/Тэлигань (帖里干, tièlǐgān)-тай гэрлэв.
Лу Гуо Да Жан гүнж Өлзий (完泽, Wán zé) нь хонгирадын Уручинтай гэрлэв
Лу Гуо Да Жан гүнж Нангиажин (囊家真, Náng jiā zhēn) нь эгч Өлзий гүнжийг нас барсны дараа хонгирадын Уручинтай гэрлэж, түүний нөхөр өөд болсны сүүлээр эртний ёсоор хадам дүү Төмөр, Манжидай нартай залгааагаар гэрлэв.[15]
Чи Гуо Да Жан гүнж Хутулужин бэхи (1259-1297), (忽都魯 揭里迷失, Hūdōulǔ jiēlǐmíshī) нь Хубилай хааны Асужин хатнаас төрсөн охин бөгөөд Гүрё улсын Чүн Нёл вангийн хатан болсон.