Тоба
Тоба (Хятад: 拓跋 < tʰaγbat <*tʰaγbač, Түрэг бичиг: 𐱃𐰉𐰍𐰲 Tabγač, Түрэг хэлний "газрын эзэн") нь Сяньбигаас салбарласан эртний аймаг юм. Хүннү эхтэй, сяньби эцэгтэй хүмүүс тобачууд болсон гэж үздэг.

Түүх
III зуун сүүл үеэс Ливэй ханы үеэс говиос өмнө зүг нүүж одоод, нилээд хүчирхэг болсон. Нэг үе улс байгуулж, байсныг хятад сударт Дай улс гэж тэмдэглэжээ. IV зууны дунд үед ихэд доройтож, Хүннүгийн Цинь улсад багтаж байснаа Тоба Гүй хан, цагийн чөлөөг ашиглаад Цинь улсаас салж, бие даасан бодлого явуулж эхэлсэн. 386 онд улсын нэрээ сольж Вэй гэж нэрлэсэнээр хожим түүхэнд Тоба Вэй гэж алдаршихад хүрсэн. Тоба нар нь эхэндээ эртний өвөг монгол соёлоо хадгалж байснаа, Юань Хун хааны үеэс хятадын дунд лав орж суурших болсноор уг угсаатны мөхөл ирсэн юм. 534-535 оны хооронд улс нь хоёр хэсэгт бутран сарниад, хятад газарт суусан нь тэндээ уусч, бусад нь хожим Түрэг улсад дагаар оржээ.

Тэд Тоба Вэй зэрэг олон улсыг байгуулж байв. Түрэгийн гэрэлт хөшөөнд "табгач" нэрээр тэмдэглэгджээ. 555 онд Нирун унаж монголчууд түрэгүүдэд шахагдан зүүн тийш ухарсан мөн Өвөр Монгол, хятадад байсан хүннү, тоба, сяньби угсааны улсууд дараалан унасан тул Ордосын тохойн, Алша орчмын монголчуудын тоо эрс цөөрчээ. Алша дахь тобачууд болон Наньшаний нуруунд байсан тугухуньчууд 1227 онд монгол цэрэг довтлох хүртэл Тангуд улсын захиргаанд байв.

Нэрний гарал
Хоёр хувилбар бий.

"туфа" буюу хөнжил гэсэн үгнээс гаралтай. Сяньби, тоба хэлээр хөнжлийг туфа буюу тоба гэдэг байсан бөгөөд Тобагийн анхны удирдагчийн хатан хүүгээ шөнө хөнжил дотроо төрүүлсэн учир тэр хүүгийн аймаг угсааг ийнхүү нэрлэх болсон гэдэг.
Манж эрэгтэйчүүд үсээ нэг салаа сүлжин унжуулдаг заншлыг авсан учир "тав гэзэгтэй хүмүүс" гэж нэрлэгдсэн.
Тоба нарын захирагчид
Хятад тахилын цол	Жинхэнэ нэр	Хаанчилсан хугацаа
始祖 Shízǔ	Тоба Ливэй (拓拔力微 Tuòbá Lìwéi)	219–277
Тоба Шилу (拓拔悉鹿 Tuòbá Xīlù)	277–286
Тоба Чуо (拓拔綽 Tuòbá Chuò)	286–293
Тоба Лугуан (拓拔祿官 Tuòbá Lùguān)	294–307
Тоба Итуо (拓拔猗㐌 Tuòbá Yītuō)	295–305
Тоба Илу (拓拔猗盧 Tuòbá Yīlú)	295–316
Тоба Пүүгэн (拓拔普根 Tuòbá Pǔgēn)	316
Тоба Юлю (拓跋鬱律 Tuòbá Yùlǜ)	316–321
Тоба Хэру (拓拔賀傉 Tuòbá Hèrǔ)	321–325
Тоба Хена (拓拔紇那 Tuòbá Hénǎ)	325–329, 335–337
Тоба Ихуай (拓拔翳槐 Tuòbá Yìhuaí)	329–335, 337–338
高祖 Gāozǔ	Тоба Шийжиан (拓拔什翼健 Tuòbá Shíyìjiàn)	338–377. онгол хэлт эртний сурвалжит сяньби удмын томоохон аймаг угсаа

Тоба (Табгач)-гийн хаадын уг эхийн түүхэнд Мао (毛) гэдэг сэцэн мэргэн, баатарлаг хүн хаан сууж хол ойрын 36 улс, 99 овог, аймгийг захирч нэр сүр нь умар дахинд алдаршсан  гэж өгүүлдэг. Мао хаан бол 173 онд төрсөн Ливэй хааны 14-р үеийн өвөг. Нэг үеийг 25-30 жилээр тооцвол Мао хаан м.э.ө. 200-130 оны үед амьдарч байсан гэж А.Будберг тооцоолжээ. Энэ Мао хааныг А.Будберг, Г.Сүхбаатар нар Хүннүгийн Модун (Модэ, Маодунь) шаньюй мөн гэж оноосон. Тобагийн хаад ихэс Хүннүгийн Маодуний удам гэсэн үг. Сяньби аймгуудаас табгач нар хамгийн хүчирхэг улс байгуулсан юм. Түүхэнд “Тоба”-г “Табгач” гэдэг. Л.Лигети “Тоба” нэрийн эртний хятад хэлбэр нь нутгийн хэлний *Тагбат гэсэнтэй тохирч байна, түрэгүүдийн хятад орныг нэрлэж хэрэглэж байсан “Табгач”-тай тохирч байна гэсэн. А.Будберг 1939 онд Тоба (Табгач) аймгийн нэрийг тэмдэглэсэн утга үсгийн эртний дуудлагыг сэргээгээд монгол хэлний “даваа”, “давах” гэсэн үг гэж тайлбарласан бол Г.Сүхбаатар “Тоба”-г “Дов” гэсэн үг гэжээ. “Тоба” нэрийн хувилбар “Табгач”-ийг үндэслэж А.Лувсандэндэв орчин цагийн монгол хэлний “Даваач” гэдэг үгийн галиг гэсэн тайлбарлав. Л.Базен 1950 онд тус үгийг “газрын эзэн” гэсэн утгатай “Тогбег” гэх түрэг үг гэж оноосон. Б.Батсүрэн 2011, 2016 онд хятад сурвалжид тэмдэглэгдэж үлдсэн “Тоба” гэсэн үгийн эртний дуудлагад үндэслэж “Тоба” нь монгол хэлний “цагаан” гэсэн утгатай *Чагабан\*Тагабан гэсэн нутгийн онцлогтой үгийн харь галиг байжээ гэж үзсэн. Табгач нар монгол хэлтэн аймаг байсныг эрдэмтэд түүх сурвалжид үлдсэн тэдний үгийг судалж тогтоосон тул бүрэн итгэлтэйгээр табгач нарыг монгол хэлтэн эртний аймаг, угсаа гэж үзэж болно. Зарим эрдэмтний үзэхээр тоба нар уугуул нутаг Монголын дорнод хэсгийн Онон, Хэрлэн голын сав нутаг бөгөөд тэд гэзэг сүлжих заншилтай тул түүх сударт тоба нарыг гэзэгтэн гэж бас нэрлэдэг гэж үзсэн. Г.Сүхбаатар 1971 онд тоба нарын эх нутаг БНМАУ-ын нутгийн зүүн, зүүн хойд хэсгээр байсан нь эргэлзээгүй гэж бичсэн.
    Түүх судрын мэдээгээр Тоба Вэй улсад янз бүрийн угсаа гарвалтай 118 овог байсан гэдэг. Тэдгээрийн дунд Тобагийн язгууртны 10 овог хүндтэй байр суурь эзэлдэг байжээ. Тоба нарын эрхэм сурвалжит овгийг Тоба гэж нэрлэх ба Хэгу, Пу, Баба, Даси, Илоу, Цюдунь, Хоу, Ичжань, Чэгунь гэсэн 9 овгийн хамт хүндтэй эрхэм 10 овог болдог байна. Үүнээс гадна Цюмулинь, Булюгу, Хэлай, Дугу (Тугухунь), Хэлоу, Унююй зэрэг гавьяат түшмэдийн зэрэгт 8 овог байдаг. Тоба нар Сяньбийн Таньшихуай хааны авч хэрэгжүүлсэн 3 гарын зохион байгуулалтаар Шангугаас өрнө зүгт Дуньхуан хүртэлх Усуньтай холилдсон 20 гаруй нутгийг багтаасан баруун хэсэгт багтаж байжээ. Баруун гарыг захирсан Чжицзяньло, Ложилюй, Туй-инь, Яньлию зэрэг их ахлагч нарын дунд Тобагийн эзэн Туйинийг дурдаж байна. Энэ Туйинь бол Тобагийн хаадын түүхэн дэх Сянь Линь болохыг К.Ширатори, А.Будберг, Г.Сүхбаатар нар тогтоожээ. Түүний хүү Цзефэнь (220†), ач Ливэй хаан (173-220-277)-ы үед тоба нар нэгэнт Иньшань уул орчмын газар нутгийг эзлэн суух болжээ.
    Ливэй хаан үхсэний дараа 295 онд Тоба гурав хуваагдав. Нэг хэсэг нь одоогийн Долоннуураас баруун тийш, төв хэсэг нь Дай тойргийн харалдаа Цахар нутагт, баруун хэсэг нь Шэнлэ (Хөх хот, Хорингэр) хавиар суух болжээ. 307 онд Тоба Лугуань үхсэний дараа хаан болсон Тоба Илу (308-316) гурван хэсгийг нэгтгэж чаджээ. 308-312 оны хооронд түмээд өрхтэй Тоба Илу Дай мужийг эзлэн суух болов. Иньшань уулын өмнөд этгээдэд нутаглаж байсан тобачууд ийнхүү Шэнлэгээс урагшилж Дай мужид иржээ. Шаньси мужийн хойд хэсгийн Пинчэн (Шаньси, Датун) хавиар нутаглах болов.