Түрэг
Эртний түрэг хэлт угсаатны байгуулсан төр улс.

Түрэг улсын түүхийг хоёр хуваадаг. 552 онд Бумын хаан байгуулж, 628 онд Монгол орныг алдаж дараа нь 630 онд мөхсөн Түрэг улсыг түүхэнд Түрэгийн түрүү үеийн хаант улс, 679-690 онд Говийн өмнө Тангийн эсрэг бослого дэгдээж Иньшань (Газал) уулын ар өвөр этгээдийн зурвас нутгийг эзэгнэж байгаад 690 онд Монгол буцаж ирээд 744/745 он хүртэл тавиад жил оршин тогтнож байсан улсыг түүхчид Түрэгийн хожуу үеийн хаант улс гэж нэрлэжээ. Түрэгийн түрүү хаант улс дорнод түрэгийн Мухань хаан (553-572), өрнөд түрэгийн Истеми ябгу (552-575?)- н үед эрс хүчирхэгжсэн. Зүүн зүгийн Киданы нутгаас өрнө зүгийн Хар тэнгис, Боспор, умар зүгийн Киргизийн нутгаас өмнө зүгийн Хотон орон, Цагаан хэрэм, Амударья мөрөн хүртэлх өргөн уудам нутгийг эзэлж байв. Тэр үеийн Умард Чжоу, Умард Ци, Сасаны Иран, Визант (Ром), Аварын хаант улс зэрэг дэлхийн хэдхэн хүчирхэг улсуудтай бараг бүгдтэй хиллэж байсан том гүрэн болж байв. Гэвч 582 оноос эхэлсэн дотоодын хаан ширээний төлөөх тэмцлийн үр дүнд эхлээд Зүүн, Баруун Түрэг улс болж хуваагдаад дараа нь бүр мөхөж шинэ мандсан Тан улсын эрхшээлд Зүүн, Баруун Түрэг улс хоёулаа орж хэдэн арван жил болсон. Түрэгийн хожуу хаант улс. 679 оноос түрэгийн ашидэ ургийн язгууртнууд ээлж дараалан Тан улсын босч хоёр ч хаантай болж тэмцэлдсэн ч дотоодын зөрчлөөсөө болж дарагдаж байв. 682 онд Сэли хааны үеийн Тули ханы удмын Кутлук 17 (27) шадрын хамт бослого гаргаж Иньшань уланд хоргодож Тан улстай тэмцэж эхлэв. 683 онд түүнтэй ашидэ ургийн Тоньюкук нэгдэж хүний тоо 5 мянгад хүрч бэсрэг улс байгуулжээ. Кутлук, Тоньюкук хоёр 689 он хүртэл говийн өмнө нутаглаж байгаад 690 онд Монгол оронд нүүж ирээд улс гэрээ тохинуулжээ. Түрэгийн хожуу хаант улс Капаган Бэгчор (Мочжо) хааны үед газар нутгаа хамгийн их тэлжээ. Түрэгүүд энэ цагт өрнө зүгт одоогийн Тажик улсын нутагт байдаг Төмөр хаалга, дорно зүгт Кадыркан ыйш, умар зүгт Сэлэнгийн дунд биеэс өмнө зүгийн Цагаан хэрэм хүртэлх нутгийг эзлэн суух болжээ. Капаганы удмыг хядаж төрийн эрхийг авсан Кутлукийн ахмад хүү Билгэ хааны үед түрэгүүд Тан улсын түрэмгийллийг хоёронтоо эсэргүүцэж байлдаад улмаар хүч тэнцэж хоёр тал гэрээ байгуулж арваад жил илд хуйндаа, сум хорондоо дүрээстэй амгалан жилүүд ноёрхжээ. Билгэгийн дараа хаан ширээний төлөө өрнөсөн түрэг язгууртнуудын дотоодын тэмцэлд Басмил, Карлук, Уйгур аймаг гар дүрж өөрсдөдөө ашигтай эргүүлж чадсанаар Түрэгийн төрийн мөхлийн үүд нээгдэж 744-745 онд Түрэг улс үгүй болсон юм.
    Алтай, Тэнгэр уулын өндөр тэрэгтнүүдийн хэврэг аймгийн холбоо 541 онд амьсгал хурааснаар тус бүс нутаг төр улсгүй болсон завшааныг түрэгүүд овжин ашиглаж, өөрсдөөс хүн ам олон 3 түмэн цэрэгтэй өндөр тэрэгтнүүдийг эзэлж чаджээ. Умард хятадад оршиж байсан хоёр Вэй улс хоорондын тэмцэлдээ холбоотон хайж Зүүн Вэй улс Нируныг түшсэн бол Баруун Вэй улс шинээр мандаж байгаа Түрэгтэй холбоо тогтоожээ. Энэ завшаанаар түрэгүүд гадаад байдлаа бэхжүүлж Нирунтай эрслэн байлдах бэлтгэлээ хангаж эхэлсэн байна. Улмаар Нируны Анагуй хааны амаргүй аашийг хөдөлгөж дөнгөсөн түрэгүүд дормжлуулсан хариугаа нэхэх нэрээр Нирун улсыг бутцохиж төрийг нь нурааж газар нутгийг, хүн амтай нь эзлэн захирчээ. Тэр үеийн Төв Ази, умард хятад, Зүүнгарын улс төрийн нөхцөл байдлыг дөнгөж 120-хон жилийн настай шинэ угсаатан түрэгүүд ашиглаж чадсанаар эртний сурвалжит өндөр тэрэгт (уйгур, буку, тонра, сеяньто г.м.) аймгуудаас түрүүлж төр улс байгуулж чадсан юм.
    Түрэгийн түрүү хаант улс (552-630). 545 онд умард Чжоу улстай харилцаа тогтоосон Бумын ябгу 551 он гэхэд Алтай, Тэнгэр уулын өндөр тэрэгтнүүдийг эрхшээлдээ оруулж Зүүнгар, Алтай нутагт Түрэг улсыг голомтыг тавьжээ. Бумын 552 онд Нирун улсыг гэнэдүүлэн довтолжээ. Бумын ябгу цолоо орхиж өөртөө хаан цол өргөв. 552 оны хавар Бумын үхсэний дараа Алтай нуруунаас өрнө зүгийн Түрэгийн газар нутгийг дүү Истеми ябгу мэдэх болж, харин Алтайгаас зүүн тийш орших нутгийг хүү Кэло (Кара, Хвара) захирах болжээ. Кэло 553 оны хавар Нируны хоёр хааны нэг Дэншуцзыг довтлов. Тэр жилдээ нас барсан ахаа залгамжилсан Мухань 554 оны хавар, намар, 555 оны зун-намар Нируныг хэд хэдэн удаа довтолж мөхөөгөөд нутаг усыг нь хүн ардтай захирчээ. Монгол угсааны Тогон улсыг 555/556 онд бутниргэж, Ирантай хамсаж 563 онд Дундад Азийн Эфталитын хаант улсыг мөхөөсөн түрэгүүд цааш давшсаар өрнө зүгт Хар тэнгисийн эрэг, Крымийн хойг хүрчээ. Дорно зүгт түрэгүүдийн мэдэлд Солонгос (Когурё) хүртэлх овог, аймгууд багтах болж харин умард хятадын Чжоу, Ци улс арван хэдэн жилийн турш Түрэгт алба төлж байв. Гэвч Түрэгийн нийгэмд өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх хямралын үрээр 603 онд Баруун Түрэг улс (603-657), Зүүн Түрэг улс (603-628/630) хэмээх хоёр тусдаа улс болжээ. Зүүн Түрэгийн хаад ард олноо дагуулан говийн өмнүүр нутаглах болсноор Монгол нутаг, Төв Ази дахь эрх мэдлээ алдаж эхэлсэн бөгөөд 630 он төрийн тусгаар тогтнолоо алдаж Тан улсад харьяалагдсан.
    Түрэгийн хожуу хаант улс (690-744/745). Тан улсын харьяанд яг тавин жил оршсон түрэгүүд 679 оны 11-р сард эхний бослогоо дэгдээж Ашина Нишуфу (泥熟匐 < ne-źuk-bäk < *Nejuk bek)-г хаан өргөмжлөөд Тан улстай тулалджээ. Эхэндээ амжилт олж байсан ч 680 оны 4-р сард Тан улс 3 буман цэргээр анхдугаар бослогыг дарав. 681 оны 1-р сард Ашидэ-вэньфу овог тэргүүт Түрэг дахин босч, Сэли хааны үеэлийн хүү Сячжоугийн түрэг Фунянь (伏念 < biuk-nen < *Begler)-ийг хаанд өргөмжлөв. Тан улс цэрэг илгээсэн ч эхлээд ялагдсан тул эхний бослогыг дарсан Пэй Синцзянийг дахин илгээж 681 оны 11 сар гэхэд бослогыг дарж Фунянь хаан, Вэньфу нарын 54 хүнийг 18-ний өдөр Чананий зээлийн гол гудамжинд цаазалжээ. 682 оны 7-р сард Юньчжуний түрэгийн Шэли-тули овгийн тэргүүн Гудолу үймээн дэгдээж Ланьчжоу (Шаньси, Ланьсянь) тойргийн Ван Дэмаотай байлдаж алаад Иньшань руу гарав. 683 оны 1-р сараас Кутлук Хэйшачэн хотод суух болов. Кутлукийн толгойлсон түрэг босогчид Тан улстай 682-689 оны хооронд 24 удаа их бага хэмжээгээр зэвсэг зөрүүлсэнээс 685 оны Синьчжоу, 686 оны Лянцзин, 687 оны хоёр ч тулалдаанд тус бүр олон тооны цэргээр байлджээ. Үүнээс 687 оны 7-р сард Хуанхуадуй-д Тангийн цэрэг түрэгийг ялсан бол Говийн ард 687.11.17-нд болсон тулалдаанд түрэгүүд Тангийн шилдэг 13 мянган цэргийг хиар цохьжээ. 689-690 оны үед түрэгүүд Огузыг довтолж Монголын төв хэсгийг буцаан эзлэв. Кутлук төрийн голомтоо Монголд авчирчээ. Луу жилийн долоон сард (692.8.18-9.15) Капаган 27 насандаа хаан суув. Тэр өрнө, дорно, умар зүгт Түргэш, Согд, Кытан, Кумоси, Байырку, Чик, Аз, Киргизийн эсрэг удаа дараа цэрэг мордуулж, Тангийн хилийн хэд хэдэн мужийг олонтоо уулгалан довтолжээ. Үүний үр дүнд Түрэгийн хожуу хаант улсын газар нутаг 711-714 оны үед хамгийн их тэлсэн байна. Түрэгийн хожуу хаант улс Капаган Бэгчор хааны (693-716 он) үед дорно зүгт Шар Ус голын эхээс өрнө зүгт Төмөр Хаалга хүртэл, өмнө зүгийн Яшил өгүз, Шантунгийн талаас умар зүгийн Көгмэн уул, Киргиз хүртэлх уудам нутгийг эзэрхийлэн захирч байв. Капаган үхсэний дараа түүний ургийг Билгэ, Күлтегин хоёр хядаж төрийн эрхийг авав. Билгэ хаан суусны дараа Тан улс Түрэгийг мөхөөхийг оролдож, Басмил, Карлук аймгуудтай нийлж хэдэн удаа довтолсон ч түрэгүүд тусгаар тогтнолоо хамгаалжээ. Хоёр тал хүч тэнцсэн тул гэрээ байгуулж 734 оныг хүртэл хоорондоо нэг их дайтсангүй. Энэ үед Билгэ хаан Кумоси, Кидан, Карлукыг дайлж түшмэг улсаа болгов. Капаган хааныг залгамжилсан Билгэ хааны (716-734 он) үед Түрэгийн хожуу хаант улсад түүх-соёлын асар их үнэ цэнэтэй гэрэлт хөшөөдийг ихээр босгох болов. 732 онд Күлтегин, 734 онд Билгэ хаан үхсэний дараа 739 он хүртэл Түрэгийн төрд элдэв үймээн, самуун дэгдсэнгүй. Гэвч Дэнли хаан авга ахаа алсанаас болж Түрэгийн төр хямарч эхэлсэн ба хямрал, тэмцлийг Уйгур, Басмил, Карлукийн холбоо улам дэвэргэж, түрэгүүдийг довтлох болжээ. 745 онд Түрэгийн сүүлчийн хааныг уйгурууд довтолж хөнөөгөөд төрийг нь мөхөөв. 742 онд нийт 5 мянга орчим өрх айл түрэгүүд зугтаж Тан улсад очиж Шаньси, Ордосоор гол төлөв нутаглаж байгаад аажмаар нэг хэсэг тэндээ уусч, шингэж нөгөө хэсэг нь бослого үймээн дэгдээсэн хэргээр устгагджээ. Маш цөөн хэд нь л Уйгур улсад буцаж нүүж ирж өндөр тэрэгтэн аймгууд дунд шингэжээ. VIII зууны үеийн Түвэдийн нэг сурвалжид Капаган хааны түрэгүүд бүгд зургаан мянган өрхтэй гэж тодорхой бичсэн байдаг.