Нутаг дэвсгэр, зохион байгуулалт
Чингис хаан улсаа ерөнхий гурван түмэн буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ 5 мянгат, мянгатаа зуут, зуутаа аравт болгон хуваажээ. Их цэргийн тоо нь эхлээд 95000 байгаад сүүлдээ "...тэд нь 129,000 хүнтэй байв..."[1] Чингис хаан ийнхүү мянгатын тогтолцоог яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол Улсын өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээний цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. Мянгат нь дотоод, гадаад хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ.

"…Баруун, зүүн жигүүр ба гол хэсэгт харьяалагдаж байгсад нь түүнээс хойш өв залгамжилсан 4-р хөвүүн Их-ноён хэмээх Тулуй ноёнд харьяалагдах болсон…"[1] бөгөөд тэдгээр нь нийт 101,000 гаруйд хүрч байжээ. Голын их мянган нь Чингис хааны өөрийнх мянган байв.[1] Баруун гарын цэрэг, түүний хошуучлагч нь Боорч ноён, түүний… орлогч нь Борохул ноён байв. Тэр цэрэг нь 38,000 хүнтэй байв.[2] Энэхүү баруун гарын түмэнд дараах мянганы ноёд захирагдаж байжээ.

"…Аралутын Боорчи ноёны мянган
Хушиний Борохул ноёны мянган
Мангудын Жэдай ноёны мянган
Олхонутын Хингиядайгийн мянган
Хонхотаны Тулун чэрбигийн мянган
Хонхотаны Сүйхэтү чэрбигийн мянган
Жалайрын Бала ноёны мянган
Жалайрын Аргай хасарын мянган
Сүлдүсийн Тогорилын мянган
Сүлдүсийн Шидуны мянган
Татарын Шихихутугийн мянган
Дөрвөн аймгийн Дуйсукэ ноёны мянган
Баарины Монгол дарханы мянган
Ойрад аймгийн дөрвөн мянган
Баарины Бааридай ноёны мянган
Баруласын Балуган калжигийн мянган
Олхонудын Тайчу хүргэний мянган
Хиад Нируны Мохоо Хөрөөгийн мянган
Урианхайн Есүн туа тархигийн мянган
Сүнидийн Хадаан хэвтүүлийн мянган
Мэнлиг эцгийн мянган
Онгуд аймгийн дөрвөн мянган
Мэнгэтү хианы хүү Хөхи ноёны мянган…"[3]
Зүүн гарын цэргийг монголоор Жунгар гэдэг. Түүнийг хошуучлагч нь Мухулай ноён, орлогч нь баарины Наяа ноён. Тэр нь 62000 хүнтэй байв.[4] Зүүн гарын түмэнд дараах мянганууд багтаж байжээ.

"...Жалайрын Мухулайн мянган
Урианхайн Зэлмэгийн хүү Есүнбуха тайжийн мянган
Урудын Хөхөтэй, Бүчин нарын мянган
Ихирэсын Буту хүргэний мянган
Татарын Их Хутагт(Есүй, Есүгэн нарын ах) ноёны мянган
Хонгирадын таван мянган
Мангудын Хуйлдар сэцэний мянган
Баарины Наяа ноёны мянган: Бүгд 3000 хүнтэй.[4]
Хонхтаны Суту ноёны мянган
Жалайртай Есурын мянган
Баяутын Үнгүр буурчийн мянган
Жалайрын Укай, Барчугийн мянган
Урианхайн Сүбэдэй баатрын мянган
Арулатын Доголху чэрбигийн мянган
Урианхайн Удачигийн мянган
Бөх Бэлгүтэйн мянган
Хонгирадын Шику хүргэний дөрвөн мянган
Баарины Укар халжа, Кудус халжагийн мянган
Сүнидийн Өкэлэ чэрбигийн мянган
Сүнитийн Тэмүдэрийн мянган
Жалайрын Мухулайн дүү Дайсуны мянган
Жажиратын Кошакул ба Жусукын мянган
Мангудын Хуйлдарын хүү Мөнх халжагийн мянган
Хархиданы Уяр ваншайн мянган: нийт 10,000 цэргийг захирдаг
Зөрчидийн Туган ваншайн мянган: нийт 10000 цэргийг захирдаг..."[4]
Бусад цэргийг Чингисийн эх, хөвгүүд, дүү нар болон авга Отчигин ноён нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. Монголын нууц товчоонд дурдсанаар Чингис хаан Тэмүгэ отчигин, Өэлүн эх хоёрт түмэн өрх, хоёрдугаар хүү Цагадайд 8000 өрх, гуравдугаар хүү Өгэдэйд 5000 өрх, отгон хүү Тулуйд 5000 өрх, дүү Хасарт 4000, ач дүү Алчидайд 2000, дүү Бэлгүдэйд 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ.

Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “Хишигтэн” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. Тэмүжин ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 турхаг, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ.

Их Монгол Улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. Чингис хаан хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв.

Удалгүй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол Улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа.