[...] ԵԳԻՊՏԱԿԱՆ ԴՐՈՇՄԱՆԻՇ Չեմ սիրում փաթեթված ձեռագրեր։ Որոշ այդպիսիք ծանր են ու ժամանակի ձիթայուղով ներծծված, ինչպես հրեշտակապետի զալարափողը։ Լեհ աղախինը գնաց Գվարենգայի կաթոլիկ եկեղեցի՝ բամբասելու և Տիրամորն աղոթելու։ Գիշերով երազ եկավ մի չինացի՝ վրան կնապայուսակներ կախկխած, որպես շահպրակե մանյակ, և ամերիկյան կկվամենամարտ. իմաստն այն է, որ հակառակորդներն ատրճանակով կրակում են սպասքաթմբերին, թանաքամաններին ու տոհմական կտավներին։ Ընտանիք իմ, ես քեզ առաջարկում եմ զինանշան, եռման ջրով լեցուն բաժակ։ Պետերբուրգյան եփովի ջրի ռետինահամով հանդերձ`կլլում եմ իմ չստացված տնական անմահությանը։ Ժամանակի կենտրոնախույս ուժը սրբեց-տարավ վիենական աթոռներն ու կապտածաղիկ հոլանդական ափսեները։ Ոչինչ չմնաց։ Երեսուն տարին անցավ դանդաղ հրդեհի պես։ Երեսուն տարին լափլիզեց դատական պրիստավի պիտակներով զարդարուն հայելու իրանի բոցը։ Բայց քեզնից ո՞նց պոկվեմ, իրերի անգին Եգիպտոս, ճաշա, ննջա և աշխատասենյակների դիտողական հավերժություն։ Մեղքս ինչո՞վ քավեմ։ Կուզե՞ս Վալգալլա. կոկորևյան պահեստներ։ Հանձնենք իրենց խնամքին՝ պրծնենք։ Արտելականներն արդեն, սարսափից պար գալով, տեղից պոկում են առանձնասենյակային Մինյոն ռոյալը, որպես վերուստ ընկած սև-լաքապատ երկնաքար։ Ծղոտը փռվում է շուրջառաձև։ Սանդղահարթակներում խուսավարվող արմավահասակ զարդասեղանը աստիճաններով կողքանց է լողում։ Իրիկվա կողմ Պարնոկն իր այցեզգեստը խնամքով տեղավորեց վիենական աթոռի թիկնակին։ Գիշերվա ընթացքում՝ առույգ շևիոտե քնի մեջ նրա բազկալծակներն ու ուսերիզները հանգիստ պիտի առնեին։ Ո՞վ գիտե, գուցե այցեզգեստը վիենական կորությամբ թավալգլոր մանկանում ու մանկախաղեր է խաղում… Ջահել մարդկանց անողնաշար ընկերուհին դերձակի դստիկոնում դրված հայելային տրիպտիխի կարոտն է քաշում… Չափ ու ձևի հանձնված սովորական տոպրակացու՝ ապագա ասպազրահ թե՞ կասկածելի անթեք բաճկոնակ, տոպրակացուն նկարիչ-դերձակը պյաթագորյան կավիճով մանրագծեց և հաղորդեց նրան կոկիկ շնչառություն. Գնա-ապրի, գեղեցկուհի։ Ծեգծեգա համերգներին, զեկույցներ կարդա, սիրիր ու սխայվիր։ Ախ, Մերվիս, Մերվիս, էդ ի՞նչ արիր։ Պարնոկին ինչու՞ զրկեցիր երկրային թաղանթից, իր սիրասուն քրոջից ինչու՞ բաժանեցիր։ Քնա՞ծ է։ Քնած… պնակալեզը, էլեկտրական լույսն էլ է ափսոս՝ վրան ծախսես։ Սուրճի վերջին հատիկները չքացան շարմանկա-աղացի խառնարանում։ Առևանգումն ի կատար ածվեց։ [...] Մերվիսը գեղեցկուհուն առևանգեց սաբինուհու պես։ Մենք հաշիվ ենք պահում ըստ տարիների։ Այնինչ Կամեննոօստրովսկու վրայի ամեն մի բնակարանում ժամանակը շերտատվում է դինաստիաների ու հարյուրամյակների։ Տուն կառավարելը միշտ էլ վիթխարի գործ է. անընդգըրկելի են Ժամկետները կյանքի. գոթա-գերմանական այբուբենն ըմբռնելուց մինչև համալսարանական կարկանդակների ոսկեճարպը։ Ինքնասեր ու նեղացկոտ բենզինաշունչն ու բարեսիրտ յուղառատ նավթահոտը հսկում են բնակարանը, որ խոցելի է խոհանոցի կողմից, ուր ներս են խուժում դռնապանները վառելափայտի կատապուլտներով։ Փոշոտ լաթերն ու խոզանակները ջերմացնում են նրա ճերմակ արյունը։ Ի սկզբանե էր դազգահը և Իլյինի կիսագնդերի քարտեզը։ Պարնոկը մխիթարանք էր քաղում քարտեզից։ Նրան խաղաղեցնում էր քաթանաթուղթը։ Գրչակոթով օվկիանոսներն ու մայրցամաքները խթելով՝ վիթխարածավալ ճանապարհորդությունների երթուղիներ էր կազմում՝ արիական Եվրոպայի եթերային ուրվագծերը բաղդատելով Աֆրիկայի բութ ճտքակոշիկի ու անարտահայտիչ Ավստրալիայի հետ։ Նա որոշ սուրուլիկություն էր որսում նաև Հարավային Ամերիկայում՝ սկըսած Պատագոնիայից։ Պարնոկի արյան մեջ Իլյինի քարտեզի հանդեպ հարգանքը առասպելական տարիներից էր մնացել, երբ ինքը կարծում էր, թե օքրայագույն ու ծովաբյուրեղյա կիսագնդերը, որպես լայնությունների ցանցի մեջ ամրաձըգված երկու վիթխարի գնդակ, իրենց դիտողական առաքելությունն ի կատար ածելու լիազորությունն ստացել են հենց երկրագնդի ընդերքի հրահեղուկ գրասենյակից և որ դրանք, որպես կազդուրիչ հաբեր, ներսում խտացրած ունեն հենց տարածությունն ու հեռավորությունը։ Գուցե այդպիսի զգացում է ապրում իտալական դպրոցի երգչուհին, որը պատրաստվելով հյուրախաղային թռիչքի դեպի դեռևս ջահել Ամերիկա, յուր ձայնով ողողում է աշխարհագրական քարտեզը, չափչփում նրա օվկիանոսը մետաղյա տեմբրով, պիրոսկաֆների անփորձ երակագարկը ստուգում յուր ռոլադներով ու տրեմոլոյով… Նրա բիբերի ցանցաթաղանթներում շուռ են գալիս նույն երկու Ամերիկաները, որպես երկու կանաչ որսապարկ՝ Վաշինգտոնով ու Ամազոնով հանդերձ։ Նախաշավղով ծովային աղի՝ նա թարմացնում է աշխարհագրական քարտեզը, բախտ բացում դոլարներով ու ձմեռավարի ճռթճռթացող ոուսական հարյուրանոցներով։ Հիսունական թվականները նրան խաբեցին։ Այդ ընթացքը տանելի չի դարձնի ոչ մի bel canto։ Նույն՝ ամենուրեք, ցածր առաստաղա-մահուդե երկինքը, նույն ծխահար ընթերցարանները, նույն՝ կոպի կենտրոնում կորված՝ փայտե բռնակոթերը «Թայմս» ի ու «Վեդոմոստի» ի։ Եվ վերջապես՝ Ռուսաստանը… Նրա փոքրիկ ունկերը խտիտ կտան «Կրեշչատիկը», «շչաստյեն», «շչավելը». անլուր, անհնարին «շչ» հնչյունը մինչև ականջները նրա երգեցիկ բերանը կճողի։ Իսկ հետո հեծյալ գվարդիականները կսուրան ժամերգությանը մասնակցելու Գվարենգայի լեհական կաթոլիկ եկեղեցում։ Հռոմեա-կաթոլիկ երգեցիկ տիկնոջը կկտցահարեն ոսկեփետուր գիշակեր թռչնակներ։ Նրան ինչ բարձր տեղեր դրին։ Մի՞թե սա է մահը։ Դիվանագիտական կորպուսի ներկայությամբ մահը ծպտուն հանել անգամ չի համարձակվի։ Հարցը կլուծենք փետրափնջերով, ոստիկաններով, Մոցարտով։ Նույն պահին Պարնոկի ուղեղի մեջ փայլատակեցին Բալզակի ու Ստենդալի վեպերի հախուռն հերոսները, երիտասարդներ, որ նվաճում են Փարիզը, իսկ առանձնատան մուտքի մոտ ոտնամանները թաշկինակով սրբում, – և նա ճամփա ընկավ այցեզգեստի ետևից։ Դերձակ Մերվիսն ապրում էր Մանետնիի վրա, հենց լիցեյի մոտ, բայց մեծ հարցականի տակ էր՝ կար անու՞մ է լիցեյականների համար. այդ բանն ավելի շատ ենթադրվում էր, ինչպես այն, որ Հոենոսի ձկնորսը կարմրախայտ կորսա, ոչ թե ինչ-որ մանրուք։ Ըստ ամենայնի ակնհայտ էր, որ Մերվիսի մտքինը ոչ թե դերձակությունն էր, այլ մի ավելի կարևոր բան։ Զուր չէին ազգականները հեռուներից թռչում գալիս, իսկ պատվիրատուն ընկրկում էր՝ շվարած ու ապաշահար։ Բա իմ երեխեքին կարագով բուլկի ո՞վ կտա, ասաց Մերվիսն ու ձեռքով շարժում արեց, ասես կարագ էր քչփորում, և դերձակային բնակարանի թռչնաօդում Պարնոկի աչքին պատկերվեց արտասվաթոր պսակաթերթերով ալեգարդ «զվյոզդոչկա» սերուցքակարագը, այլև՝ մի տրցակ բոլոկի։ Հետո Մերվիսը խոսքուզրույցը վարպետորեն շուռ տվեց փաստաբան Գրազենբերգի վրա, որը հունվարին սենատորի համազգեստ էր պատվիրել, չգիտես ինչու կոնսերվատորիայի աշակերտ իր Ահարոն որդուն մեջ գցեց, խճճվեց, խոսքը ծամծմեց ու ծլկեց-կորավ միջնորմի հետևը։ Ինչ արած, – մտածեց Պարնոկը, գուցե հենց էդպես էլ պետք էր, գուցե իմ զգեստն այլևս չկա, գուցե իրոք վերցրել-ծախել է, որպեսզի, ասել իրեն, շևիոտի գինը վճարի»։ Բացի այդ, թե որ հիշենք, Մերվիսը չի ընկալում այցե-զգեստի ձևվածքը, այն շեղվում-վերածվում է սերթուկի, որն ակներնաբար նրան ավելի ծանոթ է ու մատչելի։ Լյուսիեն դը Ռյուբամպրեն քաթանե կոպիտ սպիտակեղեն ուներ ու գեղջուկ կոշկակարի բստրած մի զույգ անճոռնի կոշիկ. նա փողոցում շագանակ էր կրծում ու դռնապաններից վախենում։ Մի անգամ, իր համար երջանիկ մի օր, նա սափրվեց, և ապագան ծնունդ առավ սապնափրփուրից։ Պարնոկը, Մերվիսի ու նրա ընտանիքի կողմից լքված, կանգնած էր միայնակ։ Նրա հայացքն ընկավ միջնորմին, որի ետևից հրեական մեղրի պես ծյուրում էր մի կանացի կոնտրալտո։ Այդ միջնորմը, վրան փակցված նկարներով, մի տարօրինակ իկոնոստաս էր հիշեցնում։ Այնտեղ էր Պաշկինը՝ ծամածռված դեմքով, հագին մորթե մուշտակ, նրան ջահակիրների նման ինչ-որ պարոնայք դարս էին բերել պահակախցիկի պես նեղլիկ ծածկակառքից և, շան տեղ չդնելով ականջներին միտրոպոլի գդակ քաշած կառապանին, պատրաստվում էին մուտքից ներս շպրտել։ Կողքին տասնիններորդ դարի հնաոճ օդաչուն էր՝ կախազարդավոր երկքղանցք պիջակ հագած Սանտոս Դյումոնը, որը տարերքի քմահաճույքով օդապարիկի զամբյուղից դուրս էր շպրտվել ու պարանից առկախ դիտում էր անգղի սավառնումը։ Հետո պատկերված էին ոտնացուպավոր հոլանդացիներ, որ լոք տալիս-անցնում էին իրենց փոքրիկ երկիրը արագիլի քայլերթով։ II Այնքան էլ բազմազան չեն այն վայրերը, ուր հանդիպելու համար միմյանց ժամադրում են պետերբուրգցիք։ Վայրեր, որ լուսավորված են վաղեմությամբ, երկնքի ծովականաչով ու Նևայով։ Ծանրագեղմ այգիների ու ստվարաթղթե փողոցների մեջ այդ վայրերը կարելի է խաչանշել քաղաքի հատակագծի վրա։ Գուցե դրանք փոփոխվում են պատմության ընթացքում, բայց նախքան դարավերջին հասնելը, երբ դարաշրջանի տաքությունը բարձրացավ մինչև երեսունյոթ ու երեք, և կյանքը թռավ-գնաց խաբուսիկ կանչի հետևից, որպես ճերմակ Նևսկիով գիշերը դդիրդ գցած հրշեջ գումակ, դրանք մատների վրա կարելի էր հաշվել։ Առաջինը Ինժեներական այգու ամպիր ոճի տաղավարն էր, ուր օտար մարդը ամաչում էր թեքվել, որպեսզի հանկարծ չխրվի-մնա ուրիշի գործերի մեջ ու որևէ մեկի հետ չեղած տեղը ստիպված չլինի իտալական արիաներ երգել, երկրորդ՝ համալսարանի շենքի դիմացի թեբեական սֆինքսները, երրորդ`Գալերնայայի կոկորդին նստած անշուք կամարը, որն ընդունակ չէր անգամ անձրևից պատսպարել, չորրորդ՝ Ամառային այգու մի կողաշավիղ, որի տեղը`թեև ես շփոթում էի՝ ձեզ ցույց կտա ամեն մի գիտուն մարդ։ Սա է ողջը։ Միայն խելագարներն էին ռանդեվու նշանակում Պղնձե հեծյալի կամ Ալեքսանդրյան սյան մոտ։ Պետերբուրգում ապրում էր մի ոմն մարդ, շվեյցարներն ու կանայք արհամարհում էին նրան։ Անունը Պարնոկ։ Վաղ գարնանը նա դուրս էր վազում փողոց ու չափչփում չչորացած մայթերը նոխազի դոփդոփուն կճղակներով։ Նա փափագում էր արտաքին գործոց նախարարությունում թարգման դառնալ, Հունաստանին մի ինչ-որ համարձակ քայլ հուշել ու գրել մեմորանդում։ Փետրվարին նա այսպիսի իրադարձություն մտապահեց, քաղաքի միջով ձիթագործարան էին տանում խորասառույցի ընտիր ու խոշոր բեկորներ։ Սառույցը երկրաչափորեն ամբողջական էր ու առողջ. նրան դեռ չէր դիպել մահվան ու գարնան շունչը։ Բայց վերջին բեռնասահնակի հետ, ինչպես կապույտ բաժակում, սառցապատ լողաց վառ-կանաչ փշատերև մի ճյուղ, որ ասես մատաղ հույն աղջիկ լիներ բաց դագաղի մեջ։ Ձյան սև շաքարավազը փլուզվում էր ոտքերի տակ, այնինչ ծառերը կանգնած էին ջերմ, հալչող հողի լիալուսնաձև փոսիկներում։ Պարնոկին մի վայրի պարաբոլ էր կապում պատմության ու երաժշտության տոնական սենեկաշարքին։ Երբևէ քեզ դուրս կշպրտեն, Պարնոկ, սարսափելի սկանդալ կլինի, դուրս կշպրտեն անարգված, կռնատակերիցդ կբռնեն ու շվվոցով սիմֆոնիկ դահլիճից, վերջին խոսքի նախանձախնդիրների համայնքից, ճպուռային երաժշտության կամերային խմբակից, մադամ Պերեպլյոտնիկի սալոնից Աստված գիտի ուրիշ որտեղից, բայց դուրս կշպրտեն, պատիվդ գետնովը կտան, խաղք ու խայտառակ կանեն… Նա կեղծ հուշեր ուներ, համոզված էր, ենթադրենք, թե մի անգամ, իր տղա եղած ժամանակ, գողունի թափանցել է կոնֆերենց-դահլիճ ու լույսը վառել։ Բոլոր ամպերի ողկույզներն ու մոմատուփերը բյուրեղյա սառցալեզվակներով մեկեն բռնկվել են, ասես մարած մեղվանոց։ Էլեկտրական լույսը հորդացել է այնպիսի զարհուրելի ճերմակ հեղեղով, որ աչքերը ցավել են, և ինքը լաց է եղել։ Սիրասուն լույս՝ կույր ու անձնապաշտ… Նա սիրում էր փայտի պահեստներ ու փայտեղեն։ Ձմռանը չոր ծղանը պետք է թնդա՝ թեթև ու դատարկ։ Իսկ դեղնակիտրոն բնափայտով կեչին ծանր չպետք է լինի սառցակալած ձկնից։ Նա ձեռքի մեջ շոշափում էր բնափայտը, կարծես գործ ուներ կենդանի արարածի հետ։ Մանկուց նրա հոզին փակչում էր այն ամենին, ինչ անպետք է`իրադարձության վերածելով կյանքի տրամվայաձայն թոթովանքը, իսկ երբ սկսում էր սիրահարվել՝ այդ մասին պատմել էր ջանում կանանց, բայց կանայք նրան չէին հասկանում, և ի հատուցումն, նա կանանց հետ խոսում էր վայրի ու փքուն մի թռչնալեզվով՝ բացառապես բարձր նյութերի շուրջ։ Շապիրոյին կոչում էին «Նիկոյայ Դավիդիչ»։ Թե որտեղից էր լույս ընկել «Նիկոյայ» ը՝ անհայտ է, բայց դրա զուգակցումը «Դավիդիչ» ին՝ գերում էր մեզ։ Այնպես էր թվում, թե Դավիդիչը՝ ասել է թե՝ ինքը Շապիրոն՝ զլուխն ուսերը քաշած խոնարհվում է ոմն Նիկոլայի ու նրանից պարտք ուզում։ Շապիրոն հորիցս կախվածություն ուներ։ Նա երկար ու ձիգ նստում-մնում էր պատճենահանող մեքենայով ու «ոյուս ոճի» բազկաթոռով անհեթեթ աշխատասենյակում։ Շապիրոյի մասին ասում էին թե՝ ազնիվ ու «փոքր մարդ» է։ Ես չգիտես ինչու համոզված էի, թե «փոքր մարդիկ» երեք ռուբլուց ավելի չեն ծախսում և անպայման ապրում են Պեսկիում։ Մեծագլուխ Նիկոլայ Դավիդիչը փոշոտ ու բարի հյուր էր. նա ձեռքերն անդադար շփում էր, մեղավոր ժպտում հանձնակատարի պես, որին թույլատրել են ներս մտնել սենյակ։ Նրանից դերձակի ու արդուկի հոտ էր փչում։ Ես հաստատ գիտեի, որ Շապիրոն ազնիվ է, ու, այդ առթիվ ուրախանալով, գաղտնի ցանկանում էի, որ նրանից բացի ոչ ոք չհամարձակվի ազնիվ լինել։ Սոցիայական սանդղաշարին Շապիրոյից ցածր էին կանգնած միայն «արտելականները»` այդ խորհրդավոր քաջընթացիկները, որոնց առաքում են բանկ ու Կապլանի մոտ։ Շապիրոյի ձեռքից արտելականների միջոցով թելերը ձգվում էին մինչև բանկ ու Կապլանի մոտ։ Ես սիրում էի Շապիրոյին այն բանի համար, որ նրան պետք էր իմ հայրը։ Պեսկին, ուր նա բնակվում էր, տեղովը նրա կնոջ սպիտակեղենի արհեստանոցը շրջապատող Սահարա էր։ Գլուխս պտույտ էր գալիս այն մտքից, թե Շապիրոյից կախում ունեցող մարդիկ էլ կան։ Վախենամ թե՝ Պեսկիում պտուտահողմ բարձրանա ու սրբի-տանի նրա`սպիտակեղեն կարող կնոջը, միակ բանվորուհուն ու թարախակալած կոկորդներով երեխեքին՝ փետուրի կամ երեքանոցի պես… Գիշերով, թուլացանց մահճակալում քուն մտնելիս, կապույտ ֆինոլինի լույսի ներքո՝ չգիտեի Շապիրոյի համար ինչ անեմ, նրան նվիրե՞մ ուղտ ու մի տուփ խուրմա, որպեսզի Պեսկիում չզոհվի, թե՞ լավ է՝ մարտիրոսվող մադամ Շապիրոյի հետ միասին կախ տամ Կազանսկի տաճարում, ուր ծակոտկեն օդը սև է ու մարխոշ։ Գոյություն ունի բարոյական հասկացությունների մթին, մանկուց եկող նշանագիտության. պատովող կտավի ճղաձայնը կարող է ազնվության նշանակել, իսկ մադապոլում գործվածքի պաղությունը՝ սրբության։ Իսկ վարսավիրը, Պարնոկի գլխավերևում պահած պիսկա-ֆոնով բրգաձև սրվակը, սառը շագանակագույն խյուսն ուղիղ լցնում էր Սկրյաբինի համերգներում լերկացած նրա գագաթին՝ պարգնելով սառցապաղ չլմփոցներ, և, ճաղատն ի վար զգալով այդ սառը կեղանքը, Պարնոկը կենդանանում էր։ Չորուկ մաշկին համերգային պաղությունն էր համակում և վայ, մայրիկ թափանցում օձիքից ներս։ Հո տաք չի՞, հարցնում էր վարսավիրը՝ խոսքի հետ Պարնոկի գլխին պահելով եռման ջրի ցնցուղը, բայց նա միայն կկոցում էր աչքերն ու ավելի մխրճվում լվացարանի մարմարե կառափնափոսի մեջ։ Եվ խավոտ սրբիչի տակ նրա ճագարային արյունը տաքանում էր վայրկենաբար։ Պարնոկը զոհն էր նախօրոք հորինված ըմբռնումների՝ թե ինչ ընթացք պիտի ունենա սիրավեպը։ Վերժե թղթի վրա, տիարք իմ, ջրանիշներով ու նշտարահատ եզրերով անգլիական վերժե թղթի վրա նա տեղեկացնում էր ոչինչ չկասկածող դամային, թե Միլիոննիի, Ադմիրալտեյստվոյի ու Լետնի այգու միջև ընկած տարածությունն ինքը կոկել-հարդարել է նորիցնոր ու հասցրել լիակատար մարտական պատրաստության, ինչպես շողակնի, հղկանիստ։ Այդպիսի թղթի վրա, ընթերցող, կարող էին գրագրության անել Էրմիտաժի՝ կնոջ կերպարանքով արձանասյուները՝ միմյանց ցավակցելիս կամ հարգանք հավաստե իս։ Աշխարհում կան, չէ՞, մարդիկ, որ իրենց օրում հարբուխից վտանգավոր տկարության չեն ճանաչել և այժմեությանը մի տեսակ շուլալված են կողքանց, ոնց որ պար ու երաժշտության կրծքանշան։ Այդպիսիք երբեք իրենց մեծահասակ չեն զգում և նույնիսկ երեսուն տարեկանում ինչ-որ մեկից նեղանում են ու ինչ-որ բան պահանջում։ Նրանց առանձնապես ոչ մեկը երբևէ երես չի տվել, բայցևայնպես`շփացած են, կարծես թե ծնված օրից ակադեմիական մթերաբաժին են ստացել՝ սարդինաձկով ու շոկոլադով։ Սրանց գործը խառնաշփոթ ստեղծելն է. թեև շախմատային մեկ քայլ է իմացած-չիմացածները, բայց մեկ է՝ խցկվում են խաղի մեջ. տեսնես վերջն ի՞նչ կլինի։ Սրանց հարմար կգար ինչ-որ տեղ լավ ծանոթի ամառանոցում ապրելը, իրենց համար պատշգամբից կլսեին ինքնաեռի շուրջ կռնաձև շարվող բաժակների շխկշխկոցը, զրույցի կբռնվեին խեցգետնավաճառների ու փոստատարի հետ։ Ես սրանց բոլորին կհավաքեի ու կբնակեցնեի Սեստրորեցկում, քանի որ հիմա ուրիշ հարմար տեղ չգիտեմ։ Պարնոկը Կոմեննոօստրովյան պողոտայի՝ Պետերբուրգի ամենաթեթևսոլիկ ու անպատասխանատու փողոցներից մեկի արգասիքն էր։ Իսկ տասնյոթ թվին, փետրվարյան օրերից հետո, այդ փողոցն ավելի թեթևսոլիկ դարձավ իր շոգեգոլորշու լվացքատներով, անհետացող կակաո վաճառող վրացական կրպակներով ու ժամանակավոր կառավարության խելապակաս ավտոմոբիլներով։ Քեզ աջուձախ մի գցիր. թե չէ կհայտնվես խուլ, անհեթեթ ու անտրամվայ փողոցներում։ Այնինչ Կոմեննոօստրովսկու վրա տրամվայներն անասելի արագություն են զարգացնում։ Կոմեննոօստրովսկի`ասել է թե գեղեցիկ ու թեթևսոլիկ այր, որ օսլայել է իր ունեցած ընդամենը երկու քարե վերնաշապիկները, և ծովից փչող քամին զիլ սուլում է նրա`տրամվայներով լի գլխում։ Դա մի դատարկապորտ ջահել է, որն իր տները դրել է կռնատակին, ինչպես լվացարարահու մոտից վերադարձող չքավոր պճնամոլը՝ իր եթերային փաթեթը։ III Նիկոլայ Ալեքսանդրովիչ, հայր Բրունի, ձայնեց Պարնոկը կոստրոմացի անմորուս քահանային, որը թերևս չէր ընտելացել պարեգոտին ու ձեռքին բռնած ուներ աղացած սուրճի բուրումնալից փաթեթ։ Հայր Նիկոլայ Ալեքսանդրովիչ, ուղեկցեք ինձ։ Պարնոկը ձգեց նրա լյուստրինե թևքից, և քահանան առաջ սահեց, ինչպես նավակ։ Հայր Բրանիի հետ դժվար էր խոսքի բռնվելը։ Պարնոկը նրան ինչ-որ առումով որպես դամա էր ընդունում։ Դրսում Կերենսկա ամառն էր, և լիմոնադե կառավարությունը նիստ էր անում։ Ցոփ խրախճանքի համար ամեն ինչ նախապատրաստված էր։ Կար ժամանակ, երբ թվում էր, թե քաղաքացիներն ընդմիշտ թիթեռնաձև փողկապներով կմնան, փիսիկների պես։ Բայց արդեն անհանգստանում էին ասորի կոշիկ մաքրողները, ինչպես ագռավները խավարումից առաջ, և շտիֆտե ատամներն անհետանում էին ատամնաբույժների մոտից։ Սիրում եմ ատամնաբույժներին արվեստասիրության, լայն մտահորիզոնի ու գաղափարական հանդուրժողականության համար։ Սիրում եմ ես՝ մեղապարտս, աէրոպլանի որ պտուտակով նույնպես շաղափում է երկինքը երկրային թշվառ քրոջ՝ բորմեքենայի բզզոցը։ Աղջիկներն ամաչեցին հայր Բրունիից. երիտասարդ հայր Բրանին ամաչեց բատիստե մանրուքներից, իսկ Պարնոկը, քողարկվելով պետությունից բաժանված եկեղեցու հեղինակությամբ, խոսքավեճ բացեց լվացքատան տիրուհու հետ։ Սարսափելի ժամանակներ էին. դերձակները այցեզզեստ էին շորթում, իսկ լվացարարուհիները ծանակում էին անդորրագիրը կորցրած ջահելներին։ Հայր Բրունիի տոպրակի խարկած մոկկոն խտիտ էր տալիս գրգռված տիրուհու ռունգերը։ Նրանք խորացան լվացքատան տաք ամպագոլոշու մեջ, ուր հինգ ճլվլիկ աղջիկներ սպիտակեղեն էին ծալծլում, գրտնակում ու արդուկում։ Բերանները ջուր առնելով՝ դույն չարաճճի սերովբեները ցրցամում էին զեֆիրե ու բատիստե զառանցանքը։ Ոչ մի վայրկյան չդադարելով ճռվողելուց՝ նրանք աշխույժով դեսուդեն էին շարժում հրեշավոր ծանր արդուկները։ Իրենց հերթին էին սպասում օճառափրփուրում սեղանի երկայնքով դեսուդեն թափթփված վողևիլային մանրուքները։ Կուսական կարմիր մատների մեջ արդուկները թըշշում էին ու չվարշավում։ Զրահանավերը զբոսնում էին հարած հումսերի վրայով, իսկ աղջիկները ջուր էին սրսկում։ Պարնոկը ճանաչեց իր՝ քորոցներ կլլած վերնաշապիկը, որ խնամքով դրված էր դարակում՝ պիկեի փայլփլուն կրծքերիզով, արդուկված, հասած կեռասի գույնի բարակ զոլերով։ Աղջիներ, սա ու՞մն է։ Ռոտմիստր Կրժիժանովսկունը, պատասխանեցին աղջիկները սուտ լրջությամբ, անամոթ ու միաձայն։ Տեր հայր, դիմեց տիրուհին քահանային, որը լվացքատան հագեցած մշուշում իշխանություն ունեցողի տեսքով էր կանգնած, և գոլորշին նստում էր նրա պարեգոտին՝ ասես իրեն հատկացված տեղն էր գտնում տնային հանդերձարանում։ Տեր հայր, եթե դուք ճանաչում եք այս երիտասարդին, ապա նրան խելքի բերեք։ Ես նույնիսկ Վարշավայում այսպիսի անպատկառություն չեմ տեսել։ Ինչ բերում-չի բերում ասում է՝ «շտապ վերադարձրեք»։ Թող գրողի բաժին դառնա իր շտապողականությամբ… Գիշերով խցկվում է հետնամուտքից, ոնց որ ես ինչ-որ քսյոնձ եմ կամ մանկաբարձուհի… Ես հո թալանչի չեմ, որ ռոտմիստր Կրժիժանովսկու սպիտակեղենն իրեն տամ։ Ռոտմիստրը սովորական ոստիկան չի, այլ իսկական պորուչիկ, իսկական պարոն։ Ընդամենը երեք օր թաքնվեց, իսկ հետո իրենք՝ զինվորները նրան ընտրեցին գնդային կոմիտեի անդամ ու գլխների վրա են ման ածում։ Դրան հակաճառելու բան չկար, և հայր Բրունին աղաչական նայեց Պարնոկին։ Իսկ ես աղջիկներին արդուկի փոխարեն Ստրադիվարիուսի ջութակներ կբաժանեի՝ թեթև, ինչպես սարեկաբուն, և ամեն մեկին ձեռագիր նոտաների մի տրցակ կտայի։ Այս ամենը վեր է մղվում՝ վերածվելու նկարազարդ առաստաղի։ Շոգեամպի մեջ պարեգոտը երաժշտավար-վանահոր փարաջայի տեղ կանցնի։ Վեց կլորիկ բերանները կբացվեն ոչ թե`ինչպես պետերբուրգյան բուբլիկի անցքեր, այլ ինչպես Պալացո Պոտտիի «Համապատկերի» զարմանահրաշ օղակները։ IV Ատամնաբույժը կախեց բորմեքենայի կնճիթն ու մոտեցավ լուսամատին։ Օհո-հո… Մի էնտեղ նայեք։ Գորոխովյան փողոցն ի վար շարժվում էր մեջն աղոթքի շշուկ ընկած ամբոխը։ Կենտրոնական մասում ագատ տարածություն էր պահպանվում կարեի տեսքով։ Բայց այդ լուսանցքը, որի միջով նշմարվում էր շախմատաձև սալարկը, իր կարգն ու կառուցվածքն ուներ, այնտեղ առանձնանում էին հինգ թե վեց մարդ, որպես թե ամբողջ երթի կարգադրիչներ։ Նրանք շարժվում էին համհարզի քայլվածքով։ Կենտրոնում ինչ-որ մեկի բամբակե ուսերն էին ու թեփոտ օձիքը։ Հենց նա էր այդ տարօրինակ պարսի մայր մեղուն, համհարզները նրան խնամքով բոթում էին, զգուշությամբ ուղղություն ցույց տալիս, հոգածում ու պահպանում մարգարիտի պես։ Ճիշտ չէր լինի պնդել, թե նրա գլխի դիմացի մասում դեմք չկար։ Չէ, գլխի դիմացի մասում դեմք կար, թեև ամբոխի մեջ դեմքը նշանակություն չունի, այլ իրենց ինքնուրույն կյանքն են ապրում ծոծրակներն ու ականջները։ Ընթանում էին բամբակենուց ծառս եղած հանդերձակախիչ-ուսերը, շռայլորեն թեփակոլու ապրաքսինյան պիջակները, դյուրագրգիռ ծոծրակներն ու լոշտակ շնականջները։ Սրանք բոլորը պետք է որ խոզանակ վաճառող լինեն», հասցրեց մտածել Պարնոկը։ Սեննոյի ու Մուչնոյ նրբանցքի միջև ինչ-որ տեղ, ներկա-քիմիական ու կաշեգործական խավարում, թեփի, փայտոջիլների ու ցից ականջների վայրի բուժարանում սերվում էր սրտխառնուք ու վարակ տարածող այս արտասովոր խառնամբոխը։ Սրանցից աղիքափամփաշտի հոտ է գալիս», մտածեց Պարնոկը, և չգիտես ինչու միտքը եկավ «փորոտիք» զարհուրելի՜ բառը։ Մի փոքր սրտխառնուք զգաց, կարծես մտաբերելով, թե ինչպես օրերս մի պառավ՝ մսավաճառից իր ներկայությամբ «թոք ու պլոճիկ» ուզեց, բայց իրականում պատճառը ամբոխին կաշկանդող սարսափելի կարգուկանոնն էր։ Այստեղ համերաշխիքն էր օրենքը, թեփոտ հանդերձակախիչն անփորձանք ֆանտանկայի ափամերձ ձկնաբուծարան հասցնելու համար պատասխանատու էին բացառապես բոլորը։ Հերիք էր, որ մեկնումեկն ամենաերչկոտ բացականչությամբ օգնության հասներ չարաբաստիկ օձիքատիրոջը, որը սամույրից ու կզաքիսից թանկ արժեր, որպեսզի նրան վերցընեին վերամշակման, որպես կասկածելի անձ, հայտարարեին օրենքից դուրս ու ներքաշեին դատարկ կարեի մեջ։ Այստեղ գործում էր տակառագործ-սարսափը։ Ծոծրակեղ քաղաքացիները, պահպանելով ծիսական կարգուկանոն, ինչպես շիիթները Շախսեյ-Վախսեյի օրը, անկասելիորեն շարժվում էին դեպի Ֆանտանկա։ Եվ Պարնոկը ֆոռալով նետվեց խորդուբորդ ու անշվեյցար աստիճաններն ի վար, շվարած ատամնաբույժին թողնելով քնած կոբրա հիշեցնող կախ ընկած բորմեքենային դեմհանդիման, հնարավոր բոլոր մտքերի փոխարեն կրկնելով. Կոճակները շինում են կենդանիների արյունից։ Ով դու, ժամանակ, վեհերոտ խրիզոլիթ, վրան ալյուր շաղած կաղամբաթիթեղ, մատաղ հրեուհի, որ դեմքը հպել է ժամագործի պատուհանին, լավ կլիներ չնայեիր։ Անատոլ Ֆրանսին չէ, որ թաղում ենք ջայլամային դիակառքով՝ բարձր, ոնց որ բարդի, ոնց որ գիշերով պտույտ եկող բուրգ, որ տրամվայի սյուներն է նորոգում, այլ Ֆանտանկա ենք առաջնորդում այգու ձկնաբուժարանում խեղդելու ոմն մարդու՝ ամերիկյան, վագոնավարի ճերմակարծաթ, վիճակախաղի ժամացույց թոցնելու համար։ Ուզածիդ չափ թրե եկար, ով ոմն մարդ, Շչերբակովի նրբանցքով, թքեցիր մսի՝ գեշ թաթարական վաճառատների վրա, կախ ընկար տրամվայի բռնաձողերից, Գատչինա գնացիր՝ Սերյոժա ընկերոջդ հյուր, այցելեցիր բաղնիք ու Չինգիգելլի կրկես, կյանք քաշեցիր, ով ոմն մարդ, էլ հերիք է։ Սկզբում Պարնոկը վազ տվեց ժամագործի մոտ։ Սա նստած էր կուզիկ Սպինոզայի պես ու իր հուդայական փքապակու միջով նայում էր զսպանակ – բզեզիկներին։ Հեռախոս ունե՞ք։ Պետք է նախազգուշացնել միլիցիային։ Բայց ի՞նչ հեռախոս կարող է ունենալ Գորոխովոյի խեղճուկրակ հրեա ժամագործը։ Այ, դուստրեր ունի՝ թախծոտ, ոնց որ նշակարկանդակե տիկնիկներ, և թութք ունի, և կիտրոնով թեյ, և պարտքեր, բայց հեռախոս չունի։ Հապշտապ կոկտեյլ սարքելով Ռեմբրանդտի, իսպանական նոխազային գեղանկարչության ու կնճիթաճպոռի բզզոցի խառնուրդից ու՜ չհասցնելով համտեսել դույն օշարակը Պարնոկը թռավ-գնաց։ Մայթով կողքանց առաջ անցնելով ինքնադատաստանի պատկառելի թափորից, նա վազեց-մտավ հայելու կրպակներից մեկը, որոնք բոլորը, ինչպես հայտնի է, կենտրոնացած են Գորոխովոյի վրա։ Հայելիները դեսուդեն էին փոխադըրվում՝ արտացոլելով սպասքեղենի պահարան հիշեցնող տները, փայտոջիլային ամբոխից զեռացող սառցակալած փողոցի բեկորները դրանց մեջ թվում էին ավելի թավ ու սահմռկեցնող։ Կասկածելի չեխ հայելավաճառը, իր ֆիրմայի՝ հազար ութ հարյուր ութսունմեկ թվականից մինչև օրս անբիծ հեղինակությանը նախանձախնդիր, դառը շրխկացրեց նրա քթին։ Վոզնեսենսկու անկյունում նշմարվեց հենց ինքը՝ ռոտմիստր Կրժիժանովսկին՝ ներկած բեղերով։ Հագին զինվորական շինել էր, զլխարկ էր դրել և իր դամայի ականջին հեծյալ-գվարդիական անպարկեշտ քնքշանքներ էր քչփչում։ Պարնոկը նրա կողմը նետվեց, ասես լավագույն բարեկամին էր տեսել, և աղերսեց զենքը մերկացնել։ Մի րոպե։ Ես հարգում եմ րոպեն, սառնությամբ ասաց կաղ ռոտմիստրը, բայց, կներեք, դամայի հետ եմ, և, ճարպկորեն իր ուղեկցուհու թևն ընկնելով, թրխկացրեց կոշկախթաններն ու չքացավ սրճարանում։ Պարնոկը վազ էր տալիս՝ լաքած մաշիկների նոխազային սմբակները դոփդփելով սալարկին։ Ամենից շատ նա վախենում էր իր հանդեպ ամբոխի անբարյացկամությունը գրգռելուց։ Կան մարդիկ, որոնք, չզիտես ինչու, անցանկալի են ամբոխին։ Ամբոխը նրանց նկատում է մեկեն, խայթում ու քթին կտտացնում։ Նրանց չեն սիրում երեխաները, նրանք դուր չեն զալիս կանանց։ Պարնոկը դրանց թվին էր պատկանում։ Դպրոցում ընկերները նրան ձեռ էին առնում, «ոչխար», «լաքած կճղակ», «եգիպտական դրոշմանիշ» և այլ վիրավորական մականուններ կպցնում։ Որտեղից-որտեղ դասընկերները նրա մասին լուր էին տարածել, թե իբր «լաքա հանող» է, այսինքն գիտի յուղի, թանաքի ու մյուս բծերի հատուկ բաղադրությունը, և, դիտմամբ, իրենց մորից զզվելի փալաս-փուլուս գողանայով՝ բերում էին դասարան ու անմեղ տեսքով Պարնոկին առաջարկում, «Էս լաքեքը հանի»։ Ահա և Ֆանտանկան՝ հնոտիավաճառների ու երկարուկ-ճարպոտ բբռեճներով սոված ուսանողների Ունդինան, ցանցառ ատամնասանրեր ցուցանող եփած խեցգետինների Լորելեյան. ահա գետը՝ հովանավորուհին ողորմելի Փոքր թատրոնի՝ իր հերաթափ, պաչուլիով օծուն, վհուկանման Մելպոմենեով. հանդերձ։ Ինչ ասեմ, եգիպտական կամուրջը Եգիպտոսի հոտն անգամ չի առել, և ոչ մի կարգին մարդ սեփական աչքով տեսած չկա Կալինկինին։ Չգիտես որտեղից վրա պրծած մարդկային մորեխապարսը սևավորեց Ֆանտանկայի ափերը, ծեփծփեց ձկնաբուծարանը, վառելափայտի բորսաները, մակույկակայանները, գրանիտե կամրջակներն ու անգամ լադոգյան բրուտների մակույկները։ Հազարավոր աչքեր էին նայում նավթագայն զվարթ ջրին, որը փայլում էր նավթի, սադափե լվացակի ու սիրամարգի պոչի բոլոր երանգներով։ Պետերբուրգն իրեն Ներոն հայտարարեց և այնքան էր եղկելի, ասես ճխլած ճանճերով ապուր էր խփշտել։ Բայցևայնպես, նա զանգահարեց դեղատնից, միլիցիա զանգեց, զանգեց կառավարությանը՝ գոլորշացած, պերկեսի պես քուն մտած պետությանը։ Նույն հաջողությամբ նա կարող էր զանգել Պրոզերպինային կամ Պերսեփոնեին՝ այնտեղ, ուր առայժմ հեռախոս չեն քաշել։ [...] [...] Գրիչը մի բեղավոր հույն գեղեցկուհի է նկարում ու ինչ-որ մեկի աղվեսակզակը։ Այդպես սևագրության լուսանցքներում հայտնվում են արաբեսկներ և ապրում իրենց ինքնուրույն, հոյակապ ու դավադիր կյանքը։ Ջութակե մարդուկներն ըմպում են թղթի կաթը։ Ահա Բաբելը. ակնոցակեռիկներով ու աղվեսակզակ։ Պարնոկը. եգիպտական դրոշմանիշ։ Արթուր Յակովլևիչ Հոֆմանը արտաքին գործոց նախարարության հունական բաժնի աստիճանավոր։ Մարիինյան թատրոնի եղջյարաշեփորները։ Եվս մի հույն բեղավոր գեղեցկուհի։ Եվ դատարկ անկյուն մյուսների համար։ Էրմիտաժի ծիտիկները ճռվողում էին բարբիզոնյան արևի, պլեներային գեղանկարչության, բոված հացի բրդոններով սպանախ հիշեցնող կոլորիտի, մի խոսքով՝ այն ամենի մասին, ինչի պակասն է քաշում մռայլ-ֆլամանդական էրմիտաժը։ Իսկ ես բարբիզոնյան նախաճաշի հրավերք չեմ ստանա, թեև մանուկ հասակում ճղոտել-շինել եմ թագադրման վեցանիստ քառթվածքով լապտերիկներ և տարել դրանց լույսով ավազոտ սոճուտ ու գիհուտ մերթ ջղագրգիռ-կարմիր տրախոմա, մերթ ինչ-որ մոլորակի կապտածամոն, մերթ կարդինալային մանուշակագույն գիշեր։ Մայրը համեմում էր սալաթը դեղնուցով ու շաքարավազով։ Սալաթի պատառ-պատառ ճխլված կռճիկավոր ականջները քացախի ու շաքարի զոհն էին դառնում։ Օդը, քացախն ու արևը այդ կանաչ փալաս-փուլասի հետ միասին ճմլվում էին`աղից, եռափեղկ հայելուց, ուլունքից, գորշ տերևներից, արտույտներից ու ճպուռներից համատարած բորբոքուն, ափսեներ շխկշխկացնող բարբիզոնյան օրվա մեջ։ Լրագրերով ու անձեռօձիքներով հովհարվող բարբիգոնյան կիրակին դեպի զենիթային նախաճաշն էր սլանում՝ խոտին փռելով ֆելիետոններ ու գրառումներ քորոցաչափ դերասանուհիների մասին։ Առ բարբիգոնյան շվաքարանները հորձանք էին տալիս լայն տաբատներ ու առյուծային թավշե բաճկոնակներ հագած հյուրերը։ Իսկ կանայք իրենց կլորիկ ուսերից թափ էին տալիս մրջյուններին։ Երկաթուղային փոքրիկ բաց վագոնները վատ էին հնազանդվում շոզուն և, վարագույրները քրքրելով, երիցուկի դաշտի հետ լոտո խաղում։ Հավաճտային մխոցներով տոգորված ցիլինդրավոր շոգեքարշը սրտնեղում էր գլանագլխարկների ու մուսլինի ծանրությունից։ Տակառը ցրցամում էր փողոցը նիհար ու բեկբեկան շիթերի առատուկով։ Ողջ օդն այլևս թվում էր պարարտ անհամբեր վարդերի մեկնակայան։ Իսկ սև ու պսպղուն մրջյունները, ինչպես չինական թատրոնի հինավուրց ու դահճակիր թատերախաղի գիշակեր դերակատարներ, պարծենում էին իրենց բևեկնաթաթիկներով ու դեռևս չմասնատված գոհի մարմնից իրենց մարտական բաժինը չանթում՝ փոշու օղակներում բլուրն ի վեր տրտինգ տվող մարտական նժույգների պես տարուբերելով ակաթե հետույքները։ Պարնոկը իրեն թափ տվեց։ Կիտրոնի շերտը՝ տոմս է դեպի Սիցիլիայի պարարտ վարդերը, իսկ հատակ փայլեցնողները պարում են եգիպտական մարմնաշարժումներով։ Վերելակը չի գործում։ Պաշտպան-մենշևիկներն անցնում են տնետուն՝ կազմակերպելով բակամուտքերի գիշերային հերթապահությունը։ Ե՜վ սարսափելի է ապրելը, և՜ հաճելի։ Նա պետերբուրգյան գրանիտի ճեղքն ընկած կիտրոնի կորիզ է, և կըմպի նրան թուրքական սև սուրճով վրա պրծնող գիշերը։ V Մայիս ամսին Պետերբուրգը տեղեկություն չտվող հասցեների սեղան է հիշեցնում, առանձնապես Դվորցովի հրապարակի շրջակայքում։ Այստեղ՝ թղթի ճերմակ թերթերով, սուրսայր մատիտներով ու եռացրած ջրի գրաֆինով հանդերձ՝ ամեն ինչ խելագարեցնելու չափ կարգի է բերված ևս մի պատմական նիստ սկսելու համար։ Մեկ անգամ էլ եմ կրկնում, այս վայրերի մեծությունն այն է, որ այստեղ երբեք ոչ մեկին որևէ տեղեկություն չի տրվում։ Հրապարակով անցնում էին խուլուհամրերը. նրանց արագաշարժ ձեռքերը մանվածք էին հյուսում։ Նրանք զրուցում էին։ Ավագը մաքոքն էր կառավարում։ Նրան օգնում էին։ Մեկ էլ տեսար՝ կողքից մի տղա էր վազում՝ մատներն այնպես չռած, կարծես խնդրում էր անկյանագծով հյուսված թելը հանել դրանց վրայից, բայց՝ որ հյուսվածքը չվնասվի։ Բոլորին նրանք չորսն էին ակնհայտորեն հինգ թելի կարժ էր հասել։ Մեկն ավելորդ էր։ Նրանք խոսում էին ծիծեռնակների ու մուրացկանների լեզվով և, օդը լայն-լայն բլանդելով, շապիկ էին կարում։ Մոլեգնած ավագն ամբողջ մանվածքը խճճեց։ Խուլուհամրերը, շարունակելով իրենց գործը, կորան գլխավոր շտաբի կամարի ետևում, բայց արդեն՝ խաղաղված, ասես տարբեր կողմեր փոստային աղավնիներ էին առաքել։ Գիշերով գրելը նվագ չի շոյում աչքը, քան մեղեդին՝ ունկը։ Դաշնամուրային գամմայի ձվաձե սևուկները լապտերավառի պես վերուվար էին անում։ Ամեն մի տակտը չամիչով ու սև խաղողով բեռնված նավակ է։ Նոտագիր թերթը, նախևառաջ, առագաստատորմիդի մարտական դիրքավորումն է. երկրորդ՝ այն ծրագիրը, ըստ որի խորտակվում է սալորի կորիզներից բաղկացած գիշերը։ Շոպենի մազուրկաների վիթխարի համերգային էջքերը, Լիստի Էտյուդների զանգուլակավոր շքասանդուղքները, Մոցարտի՝ հինգ լարի վրա խայտացող ծաղկաթմբավոր կախովի այգիները, ընդհանուր ոչինչ չունեն բեթհովենյան սոնատների գաճաճ մացառուտի հետ։ Նոտագիր նշանների պատրանքային քաղաքները սարե-կաբների պես հեռանում են եռացող կպրաձյութի միջից։ Շուբերտյան նոտաների խաղողի այգին միշտ կտցահար է ցկորիզ ու փոթորկախռիվ։ Երբ սանդուղքն ուսած հարյուրավոր լապտերավառները թափառում են փողոցներում՝ ժանգոտ կեռիկներին բեմոլներ կախե ով, ամրացնելով դիեզների հողմացույցներ, դեն նետելով վտիտ տակտերի ամբողջ ցուցանակներ, դա, իհարկե, Բեթհովենն է. բայց երբ ութերորդականների ու տասնվեցերորդականների հեծելազորը թղթե փետրափնջերով, տարբերանշաններով ու դրոշներով գրոհի է նետվում, դա նույնպես Բեթհովենն է։ Նոտագիր էջ ասել է թե՝ հեղափոխություն գերմանական հինավուրց քաղաքում։ Մեծագլուխ երեխաներ։ Սառյակներ։ Իշխանները լծարձակում են ծածկակառքը։ Շախմատիստները, թագուհի ու զինվոր թափահարելով, դուրս են նետվում սրճարանից։ Ահա կրիաները, քնքուշ գլուխները առաջ ձգած, վազքի մրցում են կպել՝ դա Հենդելն է։ Բայց Բախի նոտաթերթերը՝ չորացրած սնկի այդ հոգեցունց կապուկները որքան ռազմատենչ են։ Իսկ դիտանոցը Սադովիի մոտ է՝ Պոկրովի վրա։ Հունվարի սառնամանիքին այնտեղից ազդանշանային փուչիկների ողկույզներ են դուրս թռչում զորամասերին ի հավաք։ Մոտակայքում ես երաժշտություն եմ սերտել։ Ձեռքերիս դիրքն էին դնում Լաշչետինսկու համակարգով։ [...] Դաշնամուրը խելոք ու բարի տնային գազան է`թելավոր փայտի մսով, ոսկե երակներով ու մշտաբորբոք ոսկրով։ Մենք հոգ էինք տանում, որ նա չմրսի, սնում էինք նրան ծնեբեկի պես դյուրամարս սոնատիններով… Տեր Աստված, այնպես արա, որ չնմանվեմ Պարնոկին։ Ուժ տուր, որ ինձ նրանից տարբերեմ։ Ես էլ եմ եղել այն սարսափելի համբերատար հերթի մեջ, որը սողում էր դեպի թատերական տոմսարկղի դեղին լուսամուտը, սկզբում դրսի սառնամանիքին, հետո՝ Ալեքսանդրինկայի նախասրահների բաղնիքային ցածր առաստաղների տակ։ Ես էլ եմ սարսափում թատրոնից, ինչպես հավախըրճիթից ինչպես գյուղական բաղնիքից, ուր գազանաբարո սպանություններ են տեղի ունենում հանուն կիսամուշտակի ու թաղքեոտնամանի։ Ես էլ եմ դիմանում միայն շնորհիվ Պետերբուրգի, համերգային, դեղնամած, գարշահոտ, ցիցփետուր, ձմեռային։ Գրիչս ինձ չի ենթարկվում։ Այն ճեղվեց ու ցայտեցրեց ասես հեռագրատանը միացրած իր սև արյանը, հասարակաց, մուշտակավոր թփուտներում ապականված, շնչառություն կլանած մորթօձիքների ետևից հեռագիր շշնջացող անթրաշ ցոփաբերանների «Աստծո սիրույն վերադարձիր» ով «կարոտել եմ» ով ու «համբուրում եմ» ով իր ծիծեռնակային ձեռագիրը, նախասկզբնական ճնշում, նենգափոխած։ Նավթավառը կար նախքան պրիմուսը։ Փայլարե լուսամուտ ու ծալովի փարոս։ Նավթավառի Պիզայի աշտարակը աչքով էր անում Պարնոկին՝ մերկացնելով նահապետական պատրույգները, բարեհոգաբար պատմելով բոցեղեն անձավի պարմանիների մասին։ Ես չեմ վախենում անկապաթյունից ու խզումներից։ Խուզում եմ թուղթը երկարուկ մկրատով։ Ծոպերով սոսնձում եմ Ժապավենները։ Ձեռագիրը միշտ էլ փոթորիկ է՝ կտցահար ու քրքրված։ Դա սոնատի սևագրությունն է։ Լավ է թուղթ մրոտես՝ քան գրես։ Չեմ վախենում սոսնձի դեղնաբիծ սպիներից։ Զբաղվում եմ դերձակությամբ ու պորտաբուծությամբ։ Նկարում եմ գուլպայավոր Մարատին։ Խուզված։ Մեր տանն ամենից շատ «մրից» էին վախենում, այսինքըն՝ նավթալամպի մրուրից։ Մուր, մուր» ճիչը հնչում էր, ինչպես «հրդեհ, հրդեհ» ը. վազում էինք սենյակ, ուր լամպը չարություն էր անում։ Զսպելով ճղփացող ձեռքերս՝ մեխվում էինք տեղում, հոտոտում օդը, ուր զեռում էին բեղավոր, կենդանի ճախրող մրուրի թեյաթերեր։ Մեղապարտ լամպին պատժում էինք պատրույգն իջեցնելով։ Այնժամ նեղլիկ օդանցքներն անհապաղ բացվում էին, և նրանց միջից ցուրտը կրակում էր շամպայնի պես, հապշտապ կլանելով ողջ սենյակը՝ «մրի» բեղիկավոր թիթեռներով հանդերձ, որ նստել էին պիկեի ծածկոցներին ու բարձի երեսներին, որպես մրսեցնող եթեր, որպես թոքաբորբի սուլեմա։ Էնտեղ մի մտեք, օդանցքը բաց է, խոնարհ շշնջում էին մայրիկն ու տատիկը։ Բայց անգամ բանալու անցքից էր ներս սողոսկում արգելված ցուրտը դիֆթերիայի տարածքներից շնորհ բերած այդ զարմանալի հյուրը։ Զորջոնեի Հուդիթը ծլկե