ԱՆՎԵՐՆԱԳԻՐ 1 Մի քանի տարի առաջ ամռան ամիսները ես անցկացնում էի ամառանոցում, փոշեկոլոլ, հեղձուկ, իրարանցումով ու դղրդյունով լի քաղաքից հեռու, սոճու խիտ անտառի խորքերում ընկած մի գյուղակում, երկաթուղու կայարանից ութ վերստի վրա։ Այն ժամանակ նոր-նոր էին սկսել այդ կողմերում հայտնվել անդրանիկ պիոներները ամառանոցային ապագա գաղութի, որր հիմա այդ հաճելի, հարմար վայրը ծայրեծայր ողողել է ամառանոցային պճնամոլական կոստյումներով, բամբասանքով, սիրողական ներկայացումներով, արևածաղկի կեղևով, դաշնամուրային վարժություններով ու սիրախաղով։ Հիմա արդեն այնտեղ ոչ առաջվա էժանությունը կա, ոչ առաջվա լռությունը, ոչ էլ բարքերի գերիչ պարզությունը։ Առաջ մեկ-մեկ առավոտ ծեգին կարթնանայի արեգակի հետ, երբ դեռ ճերմակին է տալիս շաղոտ խոտը, իսկ անտառից, ծառերի բարձր, մերկ ու կարմիր բներից հատկապես ուժեղ է փչում խեժի թունդ բույրը։ Առանց լվացվելու, սպիտակեղենի վրայից ուսերիս գցելով հին վերարկուն, կվազեի գետափ, արագ-արագ կհանվեի ու թափով կնետվեի սառը, արշալույսից վարդագույն, դեռևս թեթևակի գոլորշիով պատված, հայելու պես ողորկ ջուրը, ի մեծ սարսափ բադերի ամբողջ մի ընտանիքի, որը տագնապալի կռնչյունով ու շլմփոցով խուճապահար դեսուդեն կլողար առափնյա եղեգնուտից։ Լողալուց, հետո, ցրտից դողալով, ամբողջ մարմնով առողջություն ու թարմություն զգալով, կշտապեի թեյելու։ Սեղանը գցված կլիներ խիտ թփուտներով պատած նախապարտեզում, եղրևանու թփերի ստվերում`բուրավետ ու կանաչ մի ծածկ սեղանի վրա։ Փայլուն ինքնաեռի շուրջ սեղանի վրա դրբված կլիներ թանձր ու դեղին սերուցքով լի կաթնամանը, գյուղական թարմ հացի խոշոր կողը, տաք, հենց նոր կտրած մեղրահացը կռատուկի տերևի վրա, տռուզ, կապտավուն փառով գետեամորու մի ափսե։ Ինքնաեռի մոտ կլիներ տանտիրուհու աղջիկ Գաննասյան`սևակն, ամրակազմ, կրակոտ ու չարաճճի մի գեղջկուհի։ Եվ ի՛ նչ բերկրալից, ի՛ նչ ջահելավարի կհնչեր նրա զվարթ ողջույնը վաղորգյան թարմ օղի մեջ. «Բարև, բարի լույս, պարոնին»։ Ամբողջ օրը հրացանն ուսիս, շան հետ կթափառեի շրջակա անտառներում ու ճահիճներում, շիկահեր երեխաների հետ խեցգետին կբռնեի գետափին, ուռկան կքաշեի ձկնորսների հետ և ուշ զիշերով ձկնապուր կեփեի նրանց հետ կամ կարթը ձեռքիս, կես արշինանոց եզրեր ունեցող ծղոտե գլխարկով գլուխս արևից պաշտպանելով կնստեի և ուշադիր կհետևեի լողանին, որը հազիվ կերևար գետի հալած ու դողդոջուն արծաթի մեջ։ Տուն կդառնայի հոգնած, ոտից գլուխ ցեխոտված, սակայն առույգ ու զվարթ, գազանի ախորժակով։ Իսկ ուշ երեկոյան, այն բանից հետո, երբ փոշի բարձրացնելով ու խռնվելով, նոր կթած կաթի և խոտի բույրերով օդը լեցնելով, գյուղ կգար նախիրը, ինչպիսի հաճույք էր նստել դռան մոտ և լսել ու նայել, թե աստիճանաբար ինչպես է խաղաղվում գյուղական անխռով կյանքը… Ավելի ու ավելի սակավ, մեղմ ու հեռավոր են հնչում մեկ անիվների ճռռոցը, մեկ մալոռուսական քնքուշ երգը, մեկ ձիու հնչեղ վրնջոցը, մեկ թռչունների իրարանցումն ու վերջին ճռվողյունը, ի վերջո, գիշերային հարմոնիայի այն անծանոթ, հանելուկային, սքանչելի ակորդները, որոնք մեզնից յուրաքանչյուրը լսել է և որոնք ոչ ոք չի կարողացել ոչ հասկանալ, ոչ նկարագրել… Հանգչում են լույսերը, մթնակապույտ երկնքում վառվում ու ցոլցլում են արծաթյա ջինջ աստղերը… Անուշ, բայց և տարտամ, թանկ հիշողություններ են պաշարում գլուխդ։ Քեզ զգում ես ջահել, լավ ու բարի, զգում ես, թե ինչպես ես թոթափում ձմռան ընթացքում կուտակված քաղաքային ձանձրույթը, քաղաքային չարացածությունը, քաղաքային բոլոր տկարությունները… Հիմա արդեն իմ խաղաղ հանգրվանում չկա ոչ անխառն կաթ, ոչ առանց մարգարինի կարագ, ոչ հովվերգական զմայլելի պատկերներ։ Անտառում վճռական ցուցանակներ են մեխված, որոնք արգելում են որսը, սունկ և հատապտուղ հավաքել, ճանապարհներով սուրում են երկուտակված, երկարոտն հեծավորդներ, գետափին վխտում են կրծքաբաց մարզիկներ`զոլավոր ֆուֆայկաներով, իսկ տանտիրուհու աղջիկներր գործած ձեռնոցներ են քաշում և համբարակային գրագիրներից վաղուց արդեն ընդօրինակել են «հավատարիմ իմ շնիկ ֆինգալայի» մասին հանրահայտ անգութ ռոմանսը։ 2 Երբ հաջորդ ամռանը գյուղ եկա, և Գաննուսյայի օգնությամբ սենյակս էի կարգի բերում, ի թիվս բազմաթիվ այլ նորությունների, Գաննուսյան հայտնեց, որ իրենց տան դիմաց, Կոմարիխայի խրճիթում սենյակ ես վարձել «երկու հատ կենվոր» կին և ամուսին։ Օսիպովնան ասում է, որ տասը տարի կլինի, պսակված են։ Մարդն էնքան էլ սիրուն չի, համա կինն էնքան սիրուն է, էնքան սիրուն, ոնց որ արևի լուս… էս է, կտեսնենք Օսիպովնան ասում է, որ պարոնը վարդապետ է քաղաքում։ Օրական քաղաք է գնում երկաթգծով։ Երկու ժամ անց, պատուհանից դուրս նայելիս, տեսա հարևանուհուս։ Քառապատուհան փոքրիկ տնակը, որն իր սպիտակ, զվարթատես պատերով թաղված էր բալի, սալորի, խնձորի ու տանձի խիտ կանաչի մեջ, մեր տան դիմաց էր։ Բաց, մարմաշե թեթև վարագույրները կիսով քաշած պատուհանի մոտ նստած էր նա, սպիտակ կոֆտայով`ցանցկեն զարդակարերը թևքերին ու կրծքին, և արմունկները լուսամուտագոգին հենած, գիրք էր կարդում։ Դեմքը նուրբ ու հասարակ այն դեմքերից էր, որոնց կողքով սկզբից անտարբեր ես անցնում, բայց ավելի ուշադիր նայելով ու հասկանալով, ակամա հմայվում ես նրանց բնորոշ քնքշանքի, երազկոտության, գուցեև թաքնված կրքոտության խառն արտահայտությամբ։ Դեմքի բոլոր մանրամասները հեռվից և առաջին անգամից, իհարկե, չկարողացա զննել, բայց հասցրեցի նկատել նրա փարթամ շեկ մազերը, որոնք գանգրացված չէին, այլ ետ էին գցած, այնպես որ նրա ոչ մեծ, կողքերից շիկավուն փայլող աղվամազով պատած ճակատը բաց էր, հոնքերը շատ էին բարակ, մազերից ավելի մուգ, մեջտեղից բեկված ծաղրական, միաժամանակ միամիտ արտահայտությամբ, ականջները փոքր էին ու վարդագույն։ Հետագայում ավելի մոտիկից զննեցի նրան. ամենագեղեցիկը աչքերն էին`երկարավուն, մուգ մոխրագույն և շատ փայլուն։ Հինգն անց էր, որ եկավ շիկահեր կնոջ ամուսինը, քառասունին մոտ պարոն էր, ուսուցչի տիպական արտաքինով`գզգզված մորաք, սև մազեր, ոսկյա ակնոց, հոգնած ու հաճելի դեմք և նիհար մարմին։ Եկավ գեղջկական հասարակ սայլով, փոշուց պաշտպանված պարուսինե սպիտակ բալախոնով, կնգուղը քաշած գլխին։ Դեռ չէր հասցրել իջնել իր անհարմար կառքից, կինը, ընդառաջ վազեց, վազելիս գլխին գցելով մետաքսե ճերմակ գլխանոցը։ Այստեղ նրա`կազմվածքն էլ զննեցի. բարձրահասակ էր, բարեկազմ ու ճապուկ, ճիշտ մեկեն աճած դեռահասի պես, թեև դեմքից կարելի էր ասել, որ քսանյոթ, քսանութ տարեկան է։ Այն ժամանակ, երբ ամուսինն անվարժ շարժումով ընդարմացած ոտքերը սայլի բարձր կողից կախած զգուշորեն ցած էր սահում, կինն աշխույժով ինչ-որ բաներ էր ասում, ծիծաղում ու սայլի միջից զանազան ծրարներ ու փաթեթներ իջեցնում։ Շիկահեր կնոջ ետևից, պարտեզի դռնակից սրընթաց դուրս թռավ յոթնամյա մի տղա, որը շատ էր նման մորը, ու նիհար էր, գունատ, հավանորեն վատառողջ էր։ Ծղրտալով նետվեց դեպի հայրը և կախվեց վզից, մինչև ծնկները բաց ոտքերը թափահարելով օդի մեջ։ Երեքն էլ խրճիթ մտան։ Երեկոյան նորից տեսա նրանց։ Ամուսինը, որի հագին երկար, կապույտ բլուզ կար, առանց գոտու, որպիսին նկարիչներն են աշխատելիս հագնում, պպզել էր տան դիմացի նախապարտեզում տնկած պստլիկ ծաղկաթմբերից մեկի վրա և կենտրոնացած համբերատարությամբ ինչ-որ բան էր անում։ Կռահեցի, որ ծաղկի սերմեր է ցանում։ Տղան կանգնած էր կողքին, ձեռքերը ետևը դրած և ուշադրությամբ հետևում էր հոր արածին։ Սպիտակազգեստ շիկահերի սլացիկ կերպարանքը մեկ տանն էր երևում, մեկ`այգում, և ես ակամա հիացա նրա նազելի, ճկուն շարժումներով։ Մի անգամ նա մոտեցավ ամուսնուն, և սա պպզած տեղից բարձրացրեց իր քրտնած ու ժպտուն դեմքը և մի քանի բառ ասաց, մատնացույց, անելով իր աշխատանքը։ Կինը կռացավ, հանեց նրա լայնեզր գլխարկը և թաշկինակով սրբեց քրտնած ճակատր։ Ամուսինն արագ բռնեց նրա ձեռքն ու համբուրեց։ Չէ, մտածեցի ես, այդ քնքուշ ու պարզ տեսարանին ի տես, թեև ամառանոցային հարևանությունն անկաշկանդ ծանոթության որոշ իրավունքներ տալիս է, բայց ես ծանոթություն չեմ փնտրի։ Մի՞թե կհամարձակվեմ այդ համակրելի, տեսքից դատելով`բարի մարդուց նրա տնական ուրախությունների թեկուզ նվազագույն մասնիկը խլել անկոչ ներխուժմամբ։ Իր ծաղկաթմբերը հանգիստ փորփրելու փոխարեն ստիպված պիտի լինի ինձ զբաղեցնել խոսակցությամբ`վինտի մասին, եղանակի, թերթերի, առողջության մասին, այն ամենի մասին, ինչ, հավանորեն, շատ վաղուց արդեն նրան ձանձրացրել է քաղաքում։ Եվ, բացի դրանից, ո՞վ իմանա, գուցե մոտիկից ծանոթանալուց հետո այդ համակրելի մարդը փոխակերպվի մանրախնդիր ու չարացած ձախողակի, իսկ երազկոտ շիկահերը պարզվի, որ բամբասասեր է կամ գեներալի դուստր`իր արիստոկրատական ազգուտակով ու սեթևեթ շարժուձևով… Այդպիսի կերպարանափոխություններ հաճախ են լինում»։ Այսպիսով, մտքիս մեջ որոշելով չօգտվել հարևանության արտոնություններից, անցա իմ սովորական գործերին`որս, ձկնորսության, լող, ընթերցանություն, արանքներում էլ`հայեցողական պարապություն։ Հարևանները նույնպես անձիս հետ ծանոթանալու առանձնապես ուժեղ ցանկության նշաններ ոչնչով չդրսևորեցին, գուցեև իմ ունեցած նույն նկատառումներով։ Այդուհանդերձ, նրանց կյանքի բոլոր մանրուքների ակամա վկան էի ես, ու պիտի խոստովանեմ, այդ կյանքը երբեմն-երբեմն սեփական խաղաղ անկյուն և ջերմ, կանացի անփոփոխ քնքշության տարտամ ցանկություններ էր առաջացնում իմ գրի խում։ Եթե ինձ ընտրություն առաջարկեին այդ տեսակետից, ավելի լավ կին, քան հարևանուհիս էր, չէի ցանկանա այնքան կանացիություն կար նրա մեջ, նազանք, չարաճճիություն և հոգատարություն`ամուսնու նկատմամբ։ ճիշտ է, իմ կնոջ պարագային ես գոհ կլինեի բնավորության մի գծի բացակայությամբ, որը շիկահերի դեպքում աչքի զարնեց առաջին իսկ օրերից պարզապես չափից դուրս էր կարդում։ Յուրաքանչյուր ազատ րոպեն, գործը վերջացնելուն պես, նա նվիրում էր գրքերին, և մինչև հիմա, երբ հիշում եմ նրան, աչքերիս առաջ պատկերվում է ոչ այլ կերպ, քան նստած մարմաշե վարագույրներով բաց լուսամուտի մոտ, կամ պառկած ցանցաճոճի մեջ, ծեր խնձորենիների ստվերում, անպայման`գիրքը ձեռքին։ Նրա ընթերցման եղանակից և գրքերի թեթևամիտ կազմերից համոզված էի, որ թարգմանական վեպեր է կարդում։ Ուշ գիշերին, տուն վերադառնալիս, միշտ լույս էի տեսնում նրա պատուհանում։ Նա ուշ էր արթնանում, այն ժամանակ, երբ ամուսինը, թեյ խմելով մենակ, արդեն քաղաք էր գնում, ու կնոջ գունատ, փոքր-ինչ հոգնատանջ դեմքից տեսնում էի, որ քիչ է քնել ու վատ։ 3 Շուրջ մեկ ամիս անցավ։ Քաղաքում վերջացան քննությունները, և շիկահերի ամուսինը միշտ ամառանոցում էր մնում։ Օրնիբուն բնբնում էր իր պարտեզում, ջրում էր, փոցխում, բահով հավասարեցնում մարգերը, փայտիկներ էր տաշում և խրում հողի մեջ։ Համարյա յուրաքանչյուր ոք, որտեղ էլ նա աշխատի, ինչով էլ զբաղվի, միշտ մի փոքրիկ կողմնակի թուլություն ունենում է, որը շատ ավելի է սիրում իր «իսկական» գործից, մեկի համար դա որսն է, մյուսի համար`ստվարաթղթի ֆիգուրներ սոսնձելը, երրորդինը`ծխափողերի հավաքածոն, չորրորդինը`ձեռքի որևիցե գործ։ Երևում էր, որ ուսուցչի մոլությունը ծաղիկներն են, այնպես քնքշորեն էր նա խնամում։ Նրա սենյակում նույնպես մեծ քանակությամբ ծաղկամաններ նկատեցի`հազվագյուտ բույսերով, որոնք հաճախ հոգածությամբ մաքրում էր սպունգով, ծխահարում, կտրատում էր մկրատով ու ջրում։ Շաբաթ օրերը քաղաքից հարևաններիս էին այցելում ծանոթները, մի հինգ տղամարդ, տեսքից դատելով`նույնպես ուսուցիչներ, կանանց և երեխաների հետ։ Երևում էր, որ հյուրերը և տանտերերը միմյանց վաղուց ընտելացած, միասնական հասարակություն են. այնքան որ պարզ ու անբռնազբոս էին միմյանց նկատմամբ։ Տանտերը սովորական երկու սայլ էր վարձում, բոլորն աղմուկով ու քրքջոցով նստոտում էին ու գնում անտառ, սունկ ու հատապտուղ հավաքելու։ Երեկոյան վինտ էին խաղում, երգում, ծիծաղում և ի վերջո, մնում ամառանոցում գիշերելու, ընդ որում բոլոր տղամարդիկ ելնում էին խոտանից։ Դա երջանիկ կյանք էր, հասարակ, հարկավ, ոչ հարուստ, սակայն բերկրալից, թարմ, ազնիվ, ոչնչով չխռովվող։ Եվ ինչքան շատ էի հետևում այդ կյանքին, այնքան ավելի էի համոզվում, որ իրավացի էի`հարևաններիս հետ ծանոթությունից խուսափելով։ Ասենք, ամուսինն ու ես արդեն միմյանց ողջունում էինք հեռվից։ Դրա առիթը հանդիսացավ մեր երկուստեք միջամտությունը զինված մի ընդհարման, որ տեղի ունեցավ փողոցում նրա տղայի և Գաննուսյայի փոքր եղբոր միջև։ Սակայն մեր փոխհարաբերությունները սոսկ ողջույններով էլ սահմանափակվեցին, չխորացան։ Արդեն բավական ժամանակ էր անցել իմ ամառանոց տեղափոխվելուց։ Մեկը մյուսի ետևից ծաղկեցին նախ խնձորենիներն ու բալենիները, հետո`թխենին, ապա`եղրևանին։ Սոխակները սկսեցին դադարեցնել իրենց գիշերային համերգները։ Շիկահեր կինն առաջվա նման կարդում էր ու տան գործերն անում, ամուսինն ամբողջ օրը բնբնում էր պարտեզում, ես աքերին ու պերկես էի բռնում։ Հարևաններիս հետ ծանոթությունը չէր կայանում։ Մի առավոտ ուսուցչի պարտեզի դռնակին մի սայլ մոտեցավ։ Սայլի մեջ ամրակազմ, բարձրահասակ մի պարոն էր նստած, ես նրան երբեք չէի տեսել հարևանիս հյուրերի թվում, արտաքինից դատելով դերասան էր կամ երգիչ`սափրված էր, գանգուր մազերի խուրձը գլխին, քառակուսի մեծ ճակատ ուներ, բերանը եզերող խոշոր կնճիռներ, ներքևի շրթունքը բարձրամտոր են դուրս էր ցցված, Ռուբինշտեյնի նման վերևի առիշեղ կոպերի տակ արհամարհալից աչքեր։ Շուրջը ոչ ոքի չտեսնելով, եկվորը որոշ ժամանակ լուռ նստած էր սայլի մեջ ու չորս կողմն էր նայում։ Տանը մոտեցած սայլի թխկթխկոցի վրա պարտեզից ելավ ուսուցիչս իր կապույտ բլուզով, բահը ձեռքին։ Արևից ձեռքով պաշտպանվելով, երկար ժամանակ զննում էր եկվորին։ Հետո նրանք, հավանորեն ճանաչեցին միմյանց։ Եկվորը ճկուն, ընդոստ շարժումով ցած թռավ սայլից, ուսուցիչը նետվեց նրան ընդառաջ, ու նրանք պաչպչվեցին։ Այդ դեպքից առանձնապես հուզված էր ուսուցիչը։ Նա իրար էր անցել, ընկերոջ մոտից նետվում էր դեպի մուժիկը, որր սայլից եկվորի ճամպրուկն ու այլևայլ իրերն էր իջեցնում և մուժիկից նորից ընկերոջ մոտ էր նետվում։ Ի վերջո երկուսն էլ իրերն ուզած մուժիկի ուղեկցությամբ, տուն գնացին, ըստ որում ուսուցիչը տանում էր իր ընկերոջը, մեջքը գրկած, ու սիրով նրա աչքերին էր նայում։ Եկվորը մի ամբողջ գլխով բարձր էր ընկերոջից, քայլում էր ձիգ ու թեթև, որ հատուկ է պարկետին կամ բեմին վարժված մարդկանց։ Մուտքի մոտ նրանց դիմավորեց կինը։ Ուսուցչի շարժուձևից եկվորի հանդիսավոր խոնարհումից և փոքր-ինչ ամաչկոտ շարժումից, որով շիկահերը պարզեց ձեռքը, տեսա, որ ուսուցիչը կնոջը ծանոթացնում է իր ընկերոջ հետ։ Ուրեմն, մտածեցի ես, դերասանը և ուսուցիչը առնվազն տասը տասներկու տարի չեն հանդիպել։ Եթե մեկը որոշում է անակնկալ հյուր գնալ ընտանիքին, նա պետք է որ շատ մոտ հարաբերություններ ունենա ընտանիքից մեկնումեկի հետ։ Մի խոսքով, սա հարևանիս պատանեկության կամ մանկության ընկերն է, այնքան մոտ ու հավատարիմ, որ նրանց մտերմությունը չի սառեցրել անգամ նրանցից մեկի ամուսնությունը։ Միայն թե մինչ այդ որտե՞ղ եմ տեսել նրան այս դերասանին։ Շատ ծանոթ է արտաքինը։ Ասենք, գուցեև ամենևին էլ դերասան չէ»։ Սակայն հաջորդ օրն իսկ համոզվեցի, որ առաջին ենթադրությունս հիմնավոր է եղել։ Իրիկնադեմին երեքն էլ`թե տանտերերը, թե հյուրը պարտեզում թեյ էին խմում։ Եկվորն ինչ-որ բան էր պատմում շատ ոգևորված, գեղեցիկ, նրբագեղ շարժուձևով։ Հանկարծ պատմության կեսին վեր կացավ, ձեռքերը դանդաղ խաչեց կրծքին և գլուխը ցած իջեցրեց, ըստ որում նրա դեմքը`մտախոհ-ողբերգական արտահայտություն ստացավ։ Հավանորեն, նա արտասանում էր, և շարժումների բնույթից դատելով, համլետյան «լինել, թե՞ չլինելու» պես մի բան էր։ Ուսուցիչը և կինը նրան էին նայում լարված ուշադրությամբ։ Երբ նա ավարտեց և շինծու գեղեցիկ ուժասպառությամբ ընկավ նստարանին, ուսուցիչը մի քանի անգամ ափն ափին զարկեց, ասես ծափահարելով։ Շիկահերը չէր շարժվում։ Դժվար էր ասել, թե ինչ տպավորություն էր թողել նրա վրա մենախոսությունը, սակայն նրա դեմքը, առավել քան երբևէ, երազկոտ արտահայտություն ստացավ, թեև գուցե միայն ինձ այդպես թվաց հեռվից։ Դերասանը բնակություն հաստատեց հարևաններիս մոտ, ըստ երևույթին, երկար ժամանակով, որովհետև իր հետ էր բերել ամառային մի քանի կոստյում և ամենաբազմազան ու ամենա մոդայիկ սպիտակեղենի մի ամբողջ պահեստ`թե նրա, թե նրա մտերիմների ազգանուններն ինձ անհայտ մնացին։ Պարոն են, էլի»` իմ հարցումներին միամտորեն պատասխանում էին տեղացիները։ Սակայն մինչև հիմա էլ համոզված եմ, որ դերասանին մինչ այդ տեսել եմ բեմի վրա և որ նա ռուսական արիստոկրատական երկնակամարի խոշորագույն լուսատուների թվին է պատկանում։ 4 Երկու օր ուսուցիչը չէր կարողանում լիուլի ուրախանալ ընկերոջ գալստյամբ, ոչ մի քայլ չէր հեռանում նրանից, զբաղեցնում էր զրույցով, նախապարտեզում ցույց էր տալիս իր ծաղիկները։ Եվ իսկապես, հոյակապ ծաղիկներ էին աճել, երևում էր, որ ուսուցիչն իր գործի վարպետն է։ Բայց մի քանի օր անց, երբ ընկերոջ գալստյան առիթով ծայր առած ուրախությունը կորցրեց իր նախասկզբնական սրությունը և նրա ներկայությունը տան մեջ սովորական երևույթ դարձավ, ուսուցչի կյանքն իր սովորական հունի մեջ մտավ։ ճիշտ այնպես, ինչպես և առաջ, արթնանում էր արևածագին, մոտակա ջրհորից ցնցուղով ջուր էր բերում ու մինչև, ճաշ իր ամենօրյա լայն բլուզը հագած, ծաղկաթմբերն էր փորփրում։ Փոխարենը`դերասանի գալստյամբ նկատելիորեն փոխվեց նրա կնոջ կյանքը։ Նախկին ճերմակ, զարդակար, կարճ կոֆտայի փոխարեն հիմա մշտապես տեսնում էի գունավոր շքեղ, բոլորածալ ու ժանեկազարդ լիֆեր, որոնք նա հագնում էր սեղմիրանի վրայից։ Շեկ ու փարթամ մազերը, որ առաջ սիրուն ետ էր սանրում, հիմա ունելիների հետ գործ ունեցան ու վերածվեցին գանգուր մազախրձի։ Հիմա նույնիսկ օրական ոչ ավել, քան մեկ ժամ էր կարդում, որովհետև մնացած ամբողջ ժամանակն անցկացնում էր հյուրի հետ։ Կամ քայլում էին նախապարտեզի ոլոր-մոլոր նեղ ծառուղիներով, աշխույժ զրուցելով, կամ նա պառկում էր ցանցաճոճի մեջ, մեղմ օրորվելով ու գլուխը ետ դցած երկնքին նայելով, իսկ դերասանը, կողքին նստած, գիրքը ձեռքին, բարձրաձայն կարդում էր նրա համար, կամ էլ կարթերն առած գետափ էին գնում, և ես նրանց հաճախ էի տեսնում իրար մոտ նստած, խոսակցությամբ տարված, ոչ մի ուշադրություն չդարձնելով լողաններին… Դերասանի պատմածները և զրույցները պիտի որ հետաքրքրեին երիտասարդ կնոջը։ Ոչինչ այնպես չի հափշտակում հեռվից անիրազեկ մարդկանց, ինչպես դերասանների պատմածները բեմի անդրկուլիսային գաղտնիքների մասին։ Ես հաճախ էի տեսնում, թե ինչպես կնոջ կողքով քայլելով և գեղեցիկ ու ոգեվորված շարժուձևով ինչ-որ բաներ ասելով, նա հանկարծ կանգ էր առնում, ստիպելով կնոջը ևս կանգ առնել ու դեմքով իր կողմը թրջվել, ու սկսում էր որևէ մենախոսություն արտասանել, հավանաբար իր ասածը բացատրելու համար։ Ու նման դեպքերում ամեն անգամ, նայելով նրա գեղեցիկ, հուժկու կազմվածքին, նրա շարժուձևի տպավորիչ պլաստիկությանը, ավելի ու ավելի էի համոզվում, որ նա ամենևին էլ սովորական դերասան չէ։ Մի անգամ իրիկնամուտին կարևոր հայտնագործություն արեցի. դերասանը կնոջը բեմական արվեստ էր սովորեցնում։ Նա նստած էր այգում, նստարանի վրա, փայտյա կլոր սեղանի մոտ, որի վրա սովորաբար թեյ էին խմում։ Կինը կանգնած էր նրա առաջ, ճիշտ ինչպես աշակերուհին ուսուցչի առաջ, շփոթված, հուզված, և ինչ-որ բան էր արտասանում։ Դերասանը լսում էր գլուխը կախած, մարմնով թեթևակի ճոճվելով ու աջ ափի կողով հավասարաչափ խփելով սեղանին։ Երբ շիկահերը վերջացրեց արտասանությունը, նա արագ նետվեց դեպի կինը, բռնեց ձեռքերը և, ջերմագին սեղմելով, ինչ-որ բան սկսեց ասել։ Հավանորեն, իր հիացմունքն էր արտահայտում։ Կինը խույս էր տալիս ու ետ քաշում ձեռքերը, բայց դերասանը բաց չէր թողնում և շարունակում էր խոսել, ջանալով նայել նրա դեմքին։ Ըստ երևույթին, շիկահերը ճաշակել էր դերասանի հիացական գովեստների քաղցր թույնը, որովհետև այդ օրվանից ամեն երեկո ես ականատես էի պարտեզում կայացող դրամատիկ արտասանության դասերին։ Անկեղծ էր դերասանը, թե ոչ, չգիտեմ, բայց նա ամենավճռական եղանակով էր ձեռնամուխ եղել շիկահերի հետ պարապմունքներին։ Ամուսինը չէր խանգարում նրանց։ Մեկ-մեկ դասի ժամանակ նա մոտենում էր աշակերտուհուն և ուսուցչին, մի հինգ րոպե լսում, ձեռքերը գրպանները դրած, ապա բարեհոգի տեսքով թփթփացնում էր դերասանի մեջքին ու գնում իր ծաղիկների մոտ։ Ամսվա վերջին մեկ այլ հայտնագործություն արեցի, որը սակայն ավելի կարևոր էր, քան առաջինը։ Դա կատարվեց նույնպես երեկոյան, երբ թափանցիկ օդն արդեն նկատելիորեն մթնել էր, և թավ բզզոցով պտտվում էխն հունիս լան բզեզները։ Շիկահերը պառկած էր ցանցաճոճի մեջ։ Սովորության համաձայն վեր նայելով, այնքան էր կլանված մտքերով, որ չլսեց զգուշորեն իրեն մոտեցող դերասանի քայլերը։ Դերասանն ընդհուպ մոտեցավ իր աշակերտուհուն, չորս կողմը նայեց, ցանկանալով համոզվեց, որ իրեն որևէ մեկը չի հետևում, ապա, արագ կռանալով, համբուրեց կնոջ մազերը։ Վերջինս ցնցվեց, մի քիչ բարձրացավ տեղից և հանկարծ, ի զարմանս իմ, փոխանակ բարկանալու կամ դերասանի վրա բղավելու, քնքուշ շարժումով ձեռքերը գցեց նրա վզով, նրա դեմքը մոտեցրեց իրեն և… երեք րոպե դադար Ես շտապ շրջվեցի։ Թեև իմ տեսածն ինձ չէր վերաբերում, բայց ես տարօրինակ խանդոտ նախանձ զգացի`դերասանի նկատմամբ։ Այդ երեկո ուսուցիչը քաղաք էր մեկնում։ Շիկահերն ու դերասանն ուղեկցում էին նրան։ Ձեռքն էին`սեղմում հրաժեշտ տալով, համբուրում ու ծիծաղում էին ամենամտերիմ ու անհոգ տեսքով։ Ուսացիչը ժպտում էր նրանց և դեռ երկար ժամանակ, հեռացող սայլի վրա նստած, գլխով էր անում դռնակի մոտ կանգնած կնոջն ու մանկության ընկերոջը։ Հաջորդ օրը վաղ առավոտյան արթնանալով և պատուհանից դուրս նայելով, այն աստիճան զարմացա, որ սկզբում չհավատացի աչքերիս։ Հարևանիս դռնակի մոտ իրերով բեռնված մի սայլ էր կանգնած, որոնց մեջ տեսա դերասանի բերած բոլոր ճամպրուկներն ու կապոցները։ Շուտով նա դուրս եկավ տնից շիկահերի հետ միասին։ Երկուսն էլ ճամփորդական զգեստներով էին։ Շիկահերը հոգնած էր երևում, դեմքը դալկացել էր, կոպերը կարմրել էին, երևում էր, որ գիշերը չի քնել, դրա հետ մեկտեղ ինչ-որ ճակատագրական, անդառնալի քայլի դիմող մարդու տեսք ունեի։ Դերասանը, նրա արմունկից բռնած, օգնեց նստել սայլի մեջ։ Նրանից հետո սայլ բարձրացավ նաև դերասանն ու ինչ-որ բան ասաց նստիքին նստած սայլապանին։ Սայլապանը մտրակեց ձիերին, սայլը դղրդաց ճանապարհի վրա և… հանկարծ կանգ առավ… Ոսկե ակնոցով փոքրամարմին ուսացիչը, որ աստված գիտե, թե որտեղից էր հայտնվել, կանգնած էր ճանապարհի մեջտեղում, ձիերի սանձերից բռնած։ Գզգզված, փոքր-ինչ ծիծաղելի, բայց չափազանց վճռական տեսք ուներ։ Նա ինչ-որ բաներ էր բղավում, լսել չկարողացա։ Եվ հանկարծ գնդակի պես նետվեց դեպի սայլը, բռնեց դերասանի օձիքից ու ցած շպրտեց նրան։ Խոստովանում եմ`ապշեցուցիչ տեսարան էր։ Բայց հետո ավելի տարօրինակ էր։ Ես սպասում էի, որ դերասանը`այդ խոշոր, թիկնեղ, վեհապանծ ու հպարտ մարդը կռիվ կանի, կդիմադրի, կամ ծայրահեղ դեպքում թեկուզ բացատրվել կսկսի։ Չէ։ Նա առաջ վազեց ապշեցուցիչ արագությամբ, ճանապարհին գցելով կլոր շլյապան և ես նկատեցի դա, շարունակ վեր էր քաշում շալվարը։ Աստված վկա, ես ամեն ինչ սպասում էի, նույնիսկ արյունահեղություն, Բայց ոչ թատերական այդ էֆեկտը։ Սակայն այս ամբողջ պատմության ավարտն ինձ ոչ միայն զարմացրեց, այլև հուզեց, ցնցեց ու համարյա սարսափեցրեց։ Երկուսով`շիկահերը և ուսուցիշը, անցան իմ պատուհանների մոտով, ինձնից հինգ թե վեց քայլ տարածության վրա։ Եվ ես համարյա տեսա, թե ինչպիսի երջանկությամբ էին փայլում կնոջ աչքերը, ես տեսա ու լսեցի, թե կինն ինչպես էր համբուրում նրա ուսուցչական, գզգզված մորուքը, լսեցի նաև, թե ինչպես էր նա ասում շնչակտուր. Չէ, չէ, չէ։ Իմ կյանքում երբեք նման ոչ մի բան չի կարող կրկնվել։ Նա միայն ձևացնում էր, թե տղամարդ է, իսկ դու իսկական, համարձակ ու սիրող տղամարդ ես։ Այդ ժամանակ ես փակեցի պատուհանը և այլևս չէի հետևում հարևաններիս։ 1895