ՋԱԽՋԱԽՈՒՄ 1. ՄՈՐՈԶԿԱՆ Ճապոնական մաշված թուրը զնգզնգացնելով սանդուղքի աստիճաններին`Լևինսոնը բակ դուրս եկավ։ Դաշտերից հնդկացորենի մեղրահոտ էր բուրում։ Գլխավերևում, սպիտակ վարդագույն տաք փրփուրում, լողում էր հուլիսյան արևը. Բանբեր Մորոզկան, մտրակով քշելով ձանձրացնող խայտահավերին, վարսակ էր չորացնում բրեզենտի վրա։ Կտանես Շալդիբայի ջոկատը, ասաց Լևինսոնը`մի ծրար մեկնելով։ Բերանացի հայտնիր… բայց ոչ, պետք չէ այդտեղ ամեն բան գրված է։ Մորոզկան դժդոհությամբ շուռ տվեց գլուխը, մտրակը խաղացրեց, չէր ուզում գնալ։ Ձանձրացրել էին պաշտոնական տաղտկալի շրջագայությունները, ոչ ոքի պետք չեկող ծրարները, իսկ ամենից շատ`Լևինսոնի ոչ տեղական աչքերը։ Խորունկ և մեծ, ինչպես լճեր, դրանք ամբողջովին ընդգրկում էին Մորոզկային և նրա մեջ տեսնում այնպիսի բաներ, որոնք գուցե ինքը Մորոզկան էլ չգիտեր։ Սրիկա», մտածեց բանբերը վիրավորված ճպճպացնելով թարթիչները։ Դե ի՞նչ ես կանգնել, բարկացավ Լևինսոնը։ Սա ի՞նչ բան է, ընկեր հրամանատար, հենց որ մի տեղ պետք է գնալ, իսկույն Մորոզկային եք ասում։ Կարծես ջոկատում էլ ոչ ոք չկա… Մորոզկան դիտմամբ ասաց «ընկեր հրամանատար», որպեսզի ավելի պաշտոնական դուրս գա. սովորաբար ազգանունով էր կոչում։ Գուցե ի՞նքս գնամ, հա՞, – հարցրեց Լևինսոնը կծու։ Ինչու՞ Ինքդ։ Մարդ շա՛ տ կա, ինչքան ուզես… Լևինսոնը ծրարը խոթեց գրպանը այնպիսի մարդու վճռական տեսքով, որը բոլոր խաղաղ միջոցներն սպառել է։ Գնա, զենքդ տնտեսվարին հանձնիր, ասաց նա սպանիչ հանգստությամբ, և կարող ես կորչել`ուր ուզում ես։ Ինձ խռովարարներ պետք չեն… Գետի կողմից փչող քնքուշ քամին Մորոզկայի անհնազանդ գանգուրներն էր քրքրում։ Անշարժ օշինդրների մեջ, շտեմարանի մոտ անխոնջ ծղրիդները սղոցում էին շիկացած օդը։ Սպասիր, մռայլ ասաց Մորոզկան։ Տուր նամակը։ Երբ նամակը պահում էր ծոցում, ոչ այնքան Լևինսոնին, որքան ինքն իրեն պարզաբանեց. Ջոկատից հեռանալ ես ոչ մի կերպ չեմ կարող, իսկ Հրացանս հանձնել առավել ևս։ Նա փոշոտ գլխարկը քաշեց ծոծրակին և զնգուն, հանկարծակի ուրախացած ձայնով վերջացրեց. Որովհետև մենք այս շիլան քո սքանչելի աչքերի համար չեփեցինք, սիրելի ընկեր Լևինսոն… Քեզ ասեմ, ինչպես հանքափոր… Այդ է, է՛, ծիծաղեց հրամանատարը, թե չէ պոզերդ տնկեցիր… դմբո' Մորոզկան քաշեց Լևինսոնի զգեստի կոճակից և խորհրդգավոր շշուկով ասաց. Ես, եղբայր, արդեն պատրաստվել էի հիվանդանոց գնալու`Վարյուխայիս մոտ, իսկ դու քո ծրարով մեջ ընկար։ Դուրս է գալիս, որ հենց դու ես դմբոն… Նա խորամանկորեն աչքով արավ ու փռթկաց, և նրա ծիծաղի մեջ, նույնիսկ այժմ, երբ խոսում էր կնոջ մասին, տարիներով բորբոսի պես նստած լկտի շեշտեր էին հնչում։ Տիմո՛ շա, կանչեց Լևինսոնը շեմքին կանգնած անքնությունից նվաղած տղային. եկ, վարսակին նայիր. Մորոզկան մեկնում է։ Ախոռների մոտ, շուռ տված տաշտին հեծած, պայթեցնող Գոնչարենկոն կարկատում էր կաշվե պարկերը։ Նրա գլուխը բաց էր ու արևախանձ, մորուքը մուգ շիկակարմիր և թաղիքի պես պինդ ոլորած։ Կայծքարագույն դեմքը պարկերի վրա խոնարհած նա ձեռքի լայն շարժումներով խոթում էր ասեղը, ասես եզան էր շարժում։ Հզոր թիակները ջաղացքարերի պես շարժվում էին կտավի տակ։ Ի՞նչ է, նորի՞ց ես գնում, հարցրեց պայթեցնողը։ ճիշտ այդպես, ձերդ պայթեցնողական հարգարժանություն… Մորոզկան ուղիղ ձգվեց և պատիվ տվեց`ափը դնելով անվայել տեղին։ Ազա՛ տ, ներողամիտ ասաց Գոնչարենկոն, ես ինքս էլ այդպիսի հիմարն եմ եղել։ Ի՞նչ գործով են ուղարկում։ Այնպես, դատարկ գործով, հրամանատարը պատվիրեց քիչ ման գալ։ Ապա թե ոչ, ասում է, դու այստեղ երեխա էլ կծնես։ Հիմար, փնթփնթաց պայթեցնողը, ատամով կտրելով մոմած թելը. սուչանյան դատարկախոս։ Մորոզկան ձին ախոռից դուրս բերեց։ Երկայնաբաշ որձ հովատակը լարված ականջներն էր շարժում։ Նա ամրակազմ էր, բրդոտ, արագավազ, նման էր տիրոջը, նույնպիսի պայծառ կանաչաշագանակագույն աչքեր, նույնպիսի կարճ և ծուռ ոտքեր, նույնպես պարզամտորեն խորամանկ և չարաճճի։ Միշկա ա՛… ու՛ - ու՛… Սատանա-ա՛… սիրով քրթմնջում էր Մորոզկան թամբակալը պրկելով. Միշկա-ա՛… ու՛ ու՛… աստծու անասուն… Եթե դատենք, թե ով է ձեզանից ավելի խելոք, լրջորենրեն ասաց պայթեցնողը, ոչ թե դու պետք է Միշկային հեծնես ման գաս, այլ Միշկան պետք է քեզ հեծնի, աստված վկա։ Մորոզկան վարգով անցավ անասնանոցի ետևը։ Խոտակալած գյուղամիջյան ճանապարհը դեմ էր առնում գետին։ Գետի մյուս կողմում, արևի շողերի տակ փայլում էին հնդկացորենի և ցորենի արտերը։ Տաքուկ քողի մեջ երևվում էին Սիխոտեալինյան լեռնաշղթայի կապույտ գդակները։ Մորոզկան երկրորդ սերնդի հանքափոր էր։ Նրա պապը, աստծուց և մարդկանցից արհամարհված սուչանյան պապը, դեռ հող էր հերկում, հայրը սևահողն ածուխի հետ էր փոխել։ Մորոզկան ծնվեց մութ բարաքում, 2 հանքահորի մոտ, երբ խռպոտ շչակը առավոտյան հերթափոխին աշխատանքի էր կանչում բանվորներին։ Տղա՞ է, – հարցրեց հայրը, երբ հանքի բժիշկը դուրս եկավ նկուղից և ասաց, որ հենց տղա է ծնվել։ Ուրեմն`չորրորդը հաշիվ արավ հայրը հնազանդորեն։ ՈՒրախ կյանք է… Հետո նա վրան գցեց ածուխից կեղտոտված բրեզենտե բաճկոնը և գնաց աշխատանքի։ Տասներկու տարեկան հասակում Մորոզկան սովորեց շչակի ձայնը լսելուն պես վեր կենալ, հրել վագոնիկները, ասել անհարկի, հայհոյական խոսքեր և օղի խմել։ Իսկ Սուչանի հանքում գինետները հանքախորշերից քիչ չէին։ Հանքահորից հարյուր սաժեն հեռու վերջանում էր ձորակը, և սկսվում էին բլուրները։ Այնտեղից մամռապատ եղևնիները խստորեն նայում էին գյուղին։ Սպիտակ մշուշապատ առավոտներին տայդայի եղջերուներն աշխատում էին իրենց ձայներով խլացնել շչակների ձայնը, լեռնագագաթների կապույտ բացվածքներով, թեք լեռնանցքներով անվերջանալի ռելսերով ամեն օր ածուխով բեռնված փոխադրիչները սողում էին դեպի Կանգաուզ կայարանը։ Մազութից սևացած թմբուկները, անընդհատ լարվածությունից ցնցվելով, փաթաթում էին սահուն ճոպանները։ Լեռնանցքների ստորոտում, ուր բուրավետ փշատերևների մեջ անկոչ ներս էին խցկվել քարե շենքերը, չգիտես թե ում համար, աշխատում էին մարդիկ, զանազան ձայներով սուլում էին «կուկուշկաները», շառաջում էին էլեկտրական ամբարձիչները Կյանքն իսկապես ուրախ էր։ Եվ այդ կյանքում Մորոզկան նոր ուղիներ չէր փնտրում, այլ գնում էր հին, արդեն ստուգված շավիղներով։ Երբ ժամանակը եկավ, գնեց սատինե շապիկ, խրոմե նեղճիտք կոշիկներ և սկսեց տոն օրերը գնալ հովտում գտնվող գյուղը։ Այնտեղ այլ ջահելների հետ նա նվագում էր հարմոշկա, կռիվներ էր սարքում, երգում էր անվայել երգեր և «փչացնում» գյուղի աղջիկներին։ Վերադարձի ժամանակ «հանքահորայինները» բոստաններից գողանում էին ձմերուկներ, մուրոմյան կլորիկ վարունգներ և լողանում էին լեռնային արագահոս գետակում։ Նրանց զիլ, ուրախ ձայներն անհանգստացնում էին տայգան, նվաղած լուսինը նախանձով նայում էր ժայռի ետևից, գետի վրայով լողում էր գիշերային տաքուկ խոնավությունը։ Երբ ժամանակը եկավ, Մորոզկային նստեցրին խեղդուկ, ոտնափաթաթանների և փայտոջիլների հոտով լցված ոստիկանական բաժնում։ Այդ բանը պատահեց ապրիլյան գործադուլի եռուն օրերին, երբ ստորերկրյա ջուրը, պղտոր, ինչպես հանքի կուրացած ձիերի արցունքներ, գիշեր-ցերեկ ծորում էր հանքահորի անցքերով, և ոչ ոք դուրս չէր քաշում այն։ Նրան նստեցրին ոչ թե ինչ-որ նշանավոր քաջագործության համար, այլ ուղղակի բացբերանության պատճառով, հույս ունեին, թե կվախեցնեն և կիմանան խռովություն գրգռողների անունները։ Մորոզկան, մայխինյան սպիրտատարների հետ հոտած սենյակում փակված, պատմում էր նրանց անթիվ լկտի անեկդոտներ, բայց գործադուլի պարագլուխներին չմատնեց։ Երբ ժամանակը եկավ, գնաց ռազմաճակատ և ընկավ հեծելազոր։ Այնտեղ, ինչպես բոլորը, սովորեց արհամարհանքով նայել «հետևակ զամբիկին», վեց անգամ վիրավորվեց, երկու անգամ կոնտուզիա ստացավ և լրիվ ազատվեց դեռ մինչև հեղափոխությունը։ Իսկ երբ տուն վերադարձավ, մի երկու շաբաթ հարբեցողությամբ զբաղվեց և ամուսնացավ N 1 հանքահորից մի բարի, անբարոյական ու անպտուղ բանվորուհու հետ։ Նա ամեն ինչ անում էր առանց մտածելու, կյանքը նրան թվում էր մի հասարակ, պարզ բան, ինչպես Սուչանի բոստանների մուրոմյան կլորիկ վարունգը։ Գուցե այդ պատճառով, իր հետ վերցնելով կնոջը, նա տասնութ թվականին գնաց սովետները պաշտպանելու։ Ինչևիցե, այդ ժամանակվանից հանքի մուտքը նրա համար բաց չէր. սովետները պաշտպանել չհաջողվեց, իսկ նոր իշխանությունն այդպիսի ջահելներին շատ էլ չէր հարգում։ Միշկան բարկացած չխկացնում էր պայտած սմբակներով նարնջագույն բոռերը ձանձրալի բզզում էին ականջի տակ, խճճվում թավ բրդի մեջ, կծոտում արյունոտելու լափ։ Մորոզկան ուղևորվեց դեպի Սվիյագինյան մարտաշրջանը։ Վառ կանաչ կաղնեծածկ բլրի ետևում անտեսանելիորեն թաքնվել էր Կռիլովկան, այնտեղ էր կանգնած Շալդիբայի ջոկատը։ Վը՛ - զ-զ… վը՛ - զ-զ տաք-տաք երգում էին անդադրում բոռերը։ Տարօրինակ մի ձայն ճայթեց և գլորվեց բլրի ետևում։ Նրան հետևեց երկրորդը, երրորդը… Ասես շղթայապուրծ մի գազան իր խոյանքով ջարդում էր փշոտ թփուտը։ Սպասիր, սանձը քաշելով`ասաց Մորոզկան հազիվ լսելի ձայնով։ Միշկան հնազանդորեն անշարժացավ`մկանուտ իրանն առաջ մղելով։ Լսո՞ւմ ես… Կրակում են, ուղղվելով`մրթմրթաց բանբերը. Կրակում են… հա Տա'տա'տա', երգեց գնդացիրը բլրի ետևից հրե դերձաններով կարելով բերդանկաների խլացուցիչ որոտը, ճապոնական կարաբինների բոլորաձև հատու լացը։ Սրարշա'վ, բղավեց Մորոզկան լարված, խռովահույզ ձայնով։ Ոտքերի ծայրերը վարժ կերպով կպան ասպանդակին, դողացող մատներն արձակեցին ատրճանակի պատյանը, իսկ Միշկան խշխշացող թփուտի միջով արդեն սլանում էր դեպի բարձունքը։ Կատարին չհասած Մորոզկան կանգնեցրեց ձին։ Սպասիր այստեղ, ասաց ցատկելով գետնին և սանձը գցելով թամբի կեղին. Միշկան, հավատարիմ ստրուկը, կապելու կարիք չուներ։ Մորոզկան սողալով բարձրացավ գագաթը։ Աջ կողմից, Կռիլովկայի կողքով, կանոնավոր շղթայիկներով, ինչպես զորահանդեսում, վազում էին միանման փոքրիկ կերպարանքներ`դեղնականաչ բոլորքով գլխարկները գլխներին։ Ձախ կողմից, խուճապով, անկանոն խմբերով, ոսկեհասկ գարու մեջ դես-դեն էին ընկնում մարդիկ, որոնք վազելիս կրակում էին բերդանկաներից։ Կատաղած Շալդիբան (Մորոզկան նրան ճանաչեց սևաթույր ձիուց և մորթե սրածայր փափախից) մտրակը շրխկացնում էր ամեն կողմ և չէր կարողանում ետ դարձնել մարդկանց։ Երևում էր, թե ինչպես ոմանք թաքուն պոկում էին կարմիր ժապավենները։ Սրիկանե՛ ր, ի՛ նչ են անում, մի տես, ի՛ նչ են անում, փնթփնթում էր Մորոզկան`ավելի ու ավելի գրգռվելով փոխհրաձգությունից։ Փախչողների ետևից կաղալով վազում էր մի վտիտ ջահել`վերքը թաշկինակով կապած, քաղաքային կարճ բաճկոնով, հրացանը անվարժ գետնին քսելով։ Մնացածներն, ըստ երևույթին, դիտմամբ հարմարվում էին նրա վազքին, չկամենալով նրան մենակ թողնել։ Խումբն արագորեն նոսրանում էր, սպիտակ վիրակապով ջահելն էլ ընկավ։ Սակայն նա սպանված չէր. մի քանի անգամ փորձեց վեր կենալ, սողաց, տարածեց ձեռքերը, կանչեց անլսելի ձայնով։ Մարդիկ արագացրին քայլերը, առաջ անցան թողնելով նրան իրենց ետևում։ Սրիկանե'ր, մի տես, թե ինչ են անում, ասաց Մորոզկան ջղայնորեն մատները սեղմելով քրտնած հրացանին։ Միշկա՛, ե'կ այստեղ, հանկարծ բղավեց նա այլայլված ձայնով։ ճանկռտված, արյունոտված հովատակը, ռունգները լայն փքելով, թեթև խրխնջյունով նետվեց դեպի գագաթը… Մի քանի վայրկյան անց, թռչնի պես տափակած`Մորոզկան թռչում էր գարու արտով։ Գլխավերևում չարագուշակ վզզում էին արճճահրեղեն բոռերը, ձիու թիկունքն ասես անդունդն էր ընկնում, շեշտակի սուլում էր ոտքերի տակի գարին… Պառկի'ր… Բղավեց Մորոզկան`մի կողմ նետելով սանձը և ոտքով մոլեգին խթանելով հովատակին։ Միշկան չէր ուզում պառկել գնդակների տարափի տակ և վեր-վեր էր ցատկում չորս ոտքերով, մեջքի վրա ընկած կերպարանքի շուրջը, որի գլուխը կապված էր սպիտակ, արյունով ներկված վիրակապով։ Պառկի'ր… կատաղած խռխռում էր Մորոզկան`ձիու շրթունքները սանձով կտրատելով։ Լարվածությունից դողացող ծնկները ծալելով`Միշկան պառկեց գետնին։ Ցավու՛ մ է, վա՛ յ… ցա-վու՛ մ է… տնքում էր վիրավորը, երբ բանբերը թամբի վրա էր գցում նրան. Երիտասարդի դեմքը դժգույն էր, անբեզ և մաքուր, թեև ներկված էր արյունով։ Լռիր, նվվա՛ ն… շշնջաց Մորոզկան։ Մի քանի րոպե հետո, սանձը թողած, բեռը երկու ձեռքով բռնած, նա բլրի կողքով սլանում էր դեպի այն գյուղը, ուր կանգնած Էր Լևինսոնի ջոկատը։ 2. ՄԵՉԻԿԸ Ճիշտն ասաց, փրկվածը առաջին հայացքից դուր չեկավ Մորոզկային։ Մորոզկան չէր սիրում մաքուր մարդկանց։ Կյանքի փորձից նա գիտեր, որ դրանք փոփոխական, անպետք մարդիկ են, որոնց հավատալ չի կարելի։ Բացի դրանից, վիրավորը առաջին իսկ պահից ցույց տվեց, որ ինքը շատ էլ քաջ մարդ չէ։ Դեղնակտուց է… – ատամների արանքից ծաղրանքով ասաց բանբերը, երբ ուշագնաց ջահելին պառկեցրին Ռյաբեցի խրճիթում։ Մի քիչ ճանկռել են, իսկ նա արդեն խեղճացել է։ Մորոզկան ուղում էր մի շատ վիրավորական բան ասել, բայց խոսք չէր գտնում։ Երևում է, փսլնքոտի մեկն է… փնթփնթում էր նա դժգոհ։ Լեզուդ քեզ պահիր, խստորեն կտրեց նրա խոսքը Լևինսոնը։ Բակլանով… Գիշերը ջահելին հիվանդանոց կտանեք։ Վիրավորի վերքը կապեցին։ Բաճկոնի ներսի գրպանում գտան մի քիչ փող, վկայաթղթեր (նրա անունը Պավել Մեչիկ էր) և մի կապ նամակներ և մի կնոջ լուսանկար։ Մոտ քսան խոժոռ, չսափրված, արևից սևացած մարդ հերթով քննեցին քնքուշ, բաց գույնի խոպոպիկներով աղջկա դեմքը, և նկարը դարձավ իր տեղը։ Վիրավորը պառկած էր ուշագնաց`սառած, անարյուն շրթունքներով, անկենդան ձեռքերը վերմակի վրա մեկնած. Նա չլսեց, թե ինչպես խեղդուկ, խավար մի երեկո նրան, ցնցվող սայլ դրած, գյուղից դուրս բերին. Ուշքի եկավ արդեն պատգարակի վրա։ Սահուն ճոճման առաջին զգացողությունը խառնվեց գլխավերևում լողացող աստղազարդ երկնքի աղոտ զգացողության հետ։ Ամեն կողմից շրջապատում էր թանձր, կույր մթությունը, բուրում էր փշատերևներրի ու փտած սաղարթների թարմ և թունդ, ասես սպիրտով հագեցած հոտը։ Նա հոգու խորքում լուռ երախտագիտություն էր զգում այն մարդկանց հանդեպ, որոնք տանում էին իրեն այդպես հանդարտ և զգուշությամբ։ Ուզում էր խոսել նրանց հետ. շրթունքները շարժեց և, առանց մի խոսք ասելու, նորից ընկավ ինքնամոռացության մեջ։ Երբ նորից զարթնեց, արդեն ցերեկ էր, մայրիների գոլորշի արձակող ճյուղերում հալվում էր փարթամ և ծույլ արեգակը։ Մեչիկը պառկած էր մահճակալին, ստվերում։ Աջ կողմում կանգնած էր մի նիհար, բարձրահասակ, ձիգ տղամարդ հիվանդանոցային գորշ խալաթը հագին, իսկ ձախ կողմում, ոսկեգույն խարտյաշ ծանր ծամերն ուսին գցած, մահճի վրա թեքվել էր մի հանգիստ և փափլիկ կանացի կերպարանք։ Առաջին պահ Մեչիկը համակվեց մի անիմաստ, բայց ամեն ինչ ընդգրկող, համարյա անսահման բարության և քնքշության զգացումով, որը բխում էր այդ կնոջ հանգիստ կերպարանքից, նրա խոշոր, ծխագույն աչքերից, փարթամ ծամերից, տաք, արևառ ձեռքերից։ Որտե՞ղ եմ, հարցրեց Մեչիկը կամացուկ։ Բարձրահասակ, ձիգ տղամարդն ինչ-որ վերևից մեկնեց իր ոսկրոտ, կոշտ ափը, շոշափեց զարկերակը։ Կանցնի… ասաց հանգիստ։ Վարյա, պատրաստեք ամեն ինչ վիրակապելու համար և կանչեք Խարչենկոյին… Մի քիչ լռեց և, չգիտես ինչու, ավելացրեց. իսկույն։ Մեչիկը ցավով բարձրացրեց թարթիչները և նայեց խոսողին, որն ուներ երկար ու դեղին դեմք, խոր ներս ընկած, փայլուն աչքեր։ Դրանք անտարբեր ուղղվեցին դեպի վիրավորը, և մի աչքը անսպասելի ու տխուր աչքով արավ։ Սաստիկ ցավում էր, երբ չորացած վերքերի մեջ խոթում էին կոշտ թանզիֆը, բայց Մեչիկը շարունակ զգում էր կանացի փաղաքշող ձեռքերի Հպումը և չէր գոռում։ Հիմա լավ է, ասաց բարձրահասակ տղամարդը, վերջացնելով վիրակապումը։ Երեքն իսկական անցք են, իսկ գլխին`հենց այնպես, քերծվածք է։ Թե մի ամսից չփակվեն, ես Ստաշինսկին չեմ լինի։ Նա մի քիչ աշխուժացավ, մատներն ավելի արագ շարժեց, միայն աչքերը, նայում էին նույն թախծոտ փայլով, և աջը միակերպ թարթում էր։ Մեչիկին օգնեցին։ Նա բարձրացավ արմունկների վրա և նայեց շուրջը։ Ինչ-որ մարդիկ իրարանցման մեջ էին գերանաշեն բարաքի մոտ, ծխնելույզից ուորվելով բարձրանում էր կապտավուն ծուխը, կտուրից խեժ էր ծորում։ Սևակտուց, ահագին փայտփորը ջանասիրությամբ թխկթխկացնում էր անտառի ծայրում։ Փոքրիկ ցուպին հենված ամեն բանի բարեսրտորեն էր նայում բացգույն մորուքով և խալաթը հագին մի խաղաղ ծերուկ։ Ծերուկի վերևում, բարաքի վերևում, Մեչիկի վերևում պարուրված խեժերի բույրով, լողում էր տայգայի հագեցած լռությունը Մոտ երեք շաբաթ առաջ, դուրս գալով քաղաքից, ուղեգիրը ոտնամանի մեջ և ատրճանակը գրպանում, Մեչիկը շատ աղոտ էր պատկերացնում, թե ինչ է սպասում իրեն։ Նա աշխույժ սուլում էր քաղաքային մի ուրախ եղանակ, ամեն մի երակում խաղում էր արյունը, պայքար և շարժում էր ուզում։ Նրա աչքերի առաջ կենդանի կանգնում էին բլուրների մարդիկ (որոնց միայն թերթերից էր ծանոթ), վառոդի ծուխ և հերոսական քաջագործություններ հագած։ Գլուխը ուռչում էր հետաքրքրությունից, հանդուգն երևակայությունից, բացգույն գանգուրներով աղջկա մասին տանջալիորեն քաղցր հիշողություններից… Նա`այդ աղջիկը, երևի առաջվա պես առավոտը սուրճ է խմում թխվածքով և, կապույտ թղթով փաթաթված իր գրքերը փոկով կապելով, գնում է սովորելու… Հենց Կռիլովկայի մոտ թփերից դուրս թռան մի քանի հոգի`բերդանկաները ձեռքներին։ Ո՞վ ես, հարցրեց նավաստու գլխարկ դրած սրադեմ ջահելը։ Ինձ… ուղարկել են քաղաքից… Փաստաթղթե՞րդ։ Հարկ եղավ ատնամանները հանել և դուրս բերել ուղեգիրը։ Մերձ… ծովյան… սոցիալիստ… հե-ղա-փո-խա-կանների… մարզային կոմիտե…» կարդաց նավաստին վանկ-վանկ, տատասկափշի պես ծակող աչքերը մերթ ընդ մերթ Մեչիկի վրա ուղղելով։ Այդ պե՛ ս… ծոր տվեց անորոշ։ Եվ հանկարծ, գազազած, թափով բռնեց Մեչիկի զգեստի օձիքից ու ճչաց լարված, ճղճղան ձայնով. Բա էդ ինչպե՞ս ես, գարշելի… Ի՞նչ… ի՞նչ, շփոթվեց Մեչիկը։ Բայց չէ՞ որ սա «մաքսիմալիստներինն» է է… Կարդացեք, ընկեր… Խուզարկե'լ… Մի քանի րոպե հետո Մեչիկը, ծեծված և զինաթափված, կանգնած էր մորթե սրածայր փափախ դրած մարդու առաջ, որն իր սև աչքերով այրում էր նրան ոտքից մինչև գլուխ։ Նրանք չհասկացան… ասում էր Մեչիկը`նյարդայնորեն հեծկլտալով և կակազելով։ Ախր այնտեղ գրված է «մաքսիմալիստների»։ Ուշադրություն դարձրեք, խնդրեմ։ Հապա մի տուր թուղթը։ Մորթե փափախով մարդը աչքերը հառեց ուղեգրին։ Նրա հայացքի տակ ճմլված թերթիկը կարծես ծխում էր։ Հետո նա աչքերը դարձրեց նավաստու վրա։ Հիմա'ր… ասաց խստորեն Չե՞ս տեսնում, «մաքսիմալիստների»… Իհա'րկե, իհա'րկե, բացականչեց ուրախացած Մեչիկը' Չէ՞ որ ես ասացի`մաքսիմալիստների… Ախր դա բոլորովին այլ բան է։ Դուրս է գալիս, որ զուր ծեծեցինք… ասաց նավաստին հիասթափված։ Զարմանալի է։ Հենց նույն օրը Մեչիկը դարձավ ջոկատի իրավահավասար անդամ։ Նրան շրջապատողները բոլորովին նման չէին այն մարդկանց, որոնց ստեղծել էր իր վառ երևակայությունը։ Սրանք ավելի կեղտոտ էին, ոջլոտ, ավելի կոպիտ և ավելի անմիջական։ Իրարից փամփուշտներ էին գողանում, ամեն մի չնչին բանի համար գրգռված հայհոյում էին և մի կտոր ճարպի պատճառով ծեծում, արյունլվիկ էին անում իրար։ Նրանք ծաղրում էին Մեչիկին ամեն մի առիթով`նրա քաղաքային բաճկոնի, կանոնավոր խոսակցության համար, այն բանի համար, որ չգիտեր հրացան մաքրել և նույնիսկ, որ ճաշին մի ֆունտից պակաս էր հաց ուտում։ Սակայն դրա փոխարեն նրանք ոչ թե գրքային, այլ իսկական, կենդանի մարդիկ էին։ Այժմ, տայգայի խաղաղ բացատում պառկած, Մեչիկը ամեն ինչ նորից վերապրեց։ Նա ափսոսում էր այն լավ, միամիտ, բայց անկեղծ զգացմունքի համար, որով ջոկատ էր գալիս։ Այժմ նա առանձին, հիվանդագին զգայնությամբ էր ընդունում շրջապատողների հոգատարությունն ու սերը, տայգայի նիրհող լռությունը։ Հիվանդանոցը գտնվում էր երկու աղբյուրների միացման տեղում։ Անտառի ծայրին, ուր փայտփորը թխկթխկացնում էր, շշնջում էին մանջուրական ծիրանագույն թխկիները, իսկ ներքևում, զառիվայրի տակ, անխոնջ երգում էին արծաթավուն սիզախոտով պարուրված աղբյուրները։ Հիվանդները և վիրավորները քիչ էին։ Ծանր հիվանդ երկուսն էին`փորից վիրավորված սուչանյան պարտիզան Ֆրոլովը և Մեչիկը։ Ամեն առավոտ, երբ նրանց դուրս էին հանում խեղդուկ բարաքից, Մեչիկին մոտենում էր բացգույն մորուքով խաղաղ ծերուկ Պիկան։ Նա հիշեցնում էր մի շատ հին, բոլորովին մոռացված նկար, որտեղ անխռով լռության մեջ, հին, մամռապատ մենաստանի մոտ, լճի զմրուխտյա ափին նստած է մի շիկահեր ու խաղաղ ծերուկ, փետույրը գլխին, և ձուկ է որսում։ Ծերուկի գլխավերևում խաղաղ երկինքն է. տաք թմրածության մեջ խաղաղ եղևնիները, եղեգներով պատած խաղաղ լիճը։ Խաղաղություն, քուն, լռություն… Արդյո՞ք այդ քնի համար չի թախծում Մեչիկի հոգին։ Երգեցիկ ձայնով, ինչպես գյուղական տիրացու, Պիկան պատմում էր իր որդու`նախկին կարմիրգվարդիականի մասին։ Հա հա՛… Գալիս է նա ինձ մոտ։ Ես, իհարկե, նստած եմ մեղվանոցում։ Դե'հ, վաղուց չէինք տեսել իրար։ Համբուրվեցինք, պարզ բան է։ Համա տեսնում եմ, մի տեսակ մռայլ է նա… «Ես, ասում է, – հայրիկ, Չիտա եմ գնում»։ Պատճա՞ռը…» «Այնտեղ, – ասում է, հայրի'կ, չեխոսլովակներ են հայտնվել»։ է'հ, ինչ կա որ, ասում եմ, թող հայտնվեն… Ապրիր այստեղ։ Նայիր, ասում եմ, ինչքա՞ն բարիք կա…»։ Եվ ճիշտ որ իմ մեղվանոցը ոնց որ իսկական դրախտ, կեչին ասեմ քեզ, լորենին ծաղկած, մեղուներ… բը՛ զ-զ… բը՛ զ-զ… Պիկան գլխից հանում էր փափուկ սև գլխարկը և ուրախ պտտեցնում շուրջը. Եվ ի՞նչ կասես… Չմնաց։ Այդպես էլ չմնաց… Գնաց։ Հիմի մեղվանոցն էլ «կուչակները» ավերեցին, որդիս էլ չկա… Այ քեզ կյա՛ նք… Մեչիկը սիրում Էր լսել նրան։ Դուր Էր գալիս ծերուկի երգեցիկ ձայնը, նրա դանդաղ, ներսից եկող շարժումները։ Բայց ավելի շատ սիրում Էր, երբ գալիս Էր գթության քույրը։ Նա կարում Էր և լվացք անում ամբողջ հիվանդանոցի համար։ նրա մեջ անսահման սեր Էր զգացվում մարդկանց հանդեպ, իսկ Մեչիկի նկատմամբ նա առանձնապես քնքուշ Էր ու հոգատար։ Հետզհետե ապաքինվելու Մեչիկն սկսեց նայել երկրային աչքերով։ Նա մի քիչ կռացած Էր և դժգույն, իսկ ձեռքերը կնոջ համար չափից ավելի մեծ Էին։ Բայց քայլում Էր մի առանձին, ոչ սահուն, հաստատուն քայլվածքով, և նրա ձայնը միշտ մի բան Էր խոստանում։ Եվ երբ նա նստում Էր իր կողքին մահճակալին, Մեչիկն այլևս հանգիստ պառկել չէր կարողանում։ Նա երբեք չէր խոստովանի այդ բանը շիկագանգուր աղջկան)։ Շնացող է նա`Վարկան, ասաց մի օր Պիկան։ Մորոզկան նրա ամուսինը, ջոկատում է, իսկ սա շնություն է անում… Մեչիկը նայեց այն կողմը, ուր աչքը թարթելով ցույց էր տալիս ծերուկը։ Բուժքույրը անտառի բացատում լվացք էր անում, իսկ նրա մոտ պտտվում էր բուժակ Խարչենկոն։ Նա հաճախ թեքվում էր բուժքրոջ կողմը և մի ուրախ բան ասում, իսկ վերջինս, ավելի ու ավելի գործից կտրվելով, նայում էր նրան տարօրինակ, ծխագույն հայացքով։ Շնացող» խոսքը Մեչիկի մեջ սուր հետաքրքրություն զարթեցրեց։ Բայց ինչու՞ է… այդպես, հարցրել նա Պիկային`աշխատելով թաքցնել իր շփոթմունքը։ Սատանան գիտե, թե ինչու է այդպես քնքուշ։ Ոչ ոքի չի կարողանում մերժել և վերջ… Մեչիկը հիշեց այն առաջին տպավորությունը, որ գործել էր իր վրա բուժքույրը, և մի անհասկանալի վիրավորանք զարթնեց նրա մեջ։ Այդ րոպեից Մեչիկն սկսեց ավելի ուշադիր դիտել նրան։ Իսկապես բուժքույրը չափազանց շատ էր «թրև գալիս» տղամարդկանց հետ, յուրաքանչյուրի հետ, ով գեթ մի քիչ կարող էր յոլա գնալ առանց ուրիշի օգնության։ Բայց չէ որ հիվանդանոցում այլևս կին չկար։ Մի առավոտ, վիրակապությունից հետո, բուժքույրը ավելի երկար մնաց շտկելով Մեչիկի անկողինը։ Մի քիչ նստիր մոտս… ասաց նա`կարմրելով։ Բուժքույրը նայեց նրան երկար և ուշադիր ինչպես այն օրը, լվացք անելիս, նայում էր Խարչենկոյին։ Սրան մի տես… ասաց ակամա, որոշ զարմանքով։ Սակայն, անկողինը կարգի բերելուց հետո, նստեց կողքին։ Խարչենկոն քեզ դու՞ր է գալիս, հարցրեց Մեչիկը։ Նա հարցը լսեց`պատասխանեց սեփական մտքերին, ծխագույն մեծ աչքերով Մեչիկին ձգելով դեպի իրեն։ Եվ ի՛ նչ ջահել է, և հանկարծ գլխի ընկնելով, Խարչենկո՞ն… Ինչ է որ, ոչինչ։ Դուք բոլորդ էլ մի սանրի կտավ եք… Մեչիկը ձեռքը բարձի տակ տարավ և դուրս բերեց լրագրի թղթով փաթաթված մի փոքրիկ ծրար։ Դժգունած լուսանկարից նրան նայեց ծանոթ կուսական դեմքը, բայց այնպես սիրելի չթվաց, ինչպես առաջ. այդ դեմքը նայում էր օտար, շինծու ուրախությամբ։ Ու թեև Մեչիկը վախենում էր խոստովանել, բայց նրան տարօրինակ մի զգացում տիրեց, թե ինչպես կարող էր ինքը առաջ այնքան շատ մտածել նրա մասին։ Նա դեռ չգիտեր, թե ինչու է անում այդ բանը, և լա՞վ էր արդյոք, երբ բուժքրոջը մեկնում էր շեկ գանգուրներով աղջկա լուսանկարը։ Բուժքույրը զննեց այն`նախ մոտիկից, ապա փոքր ինչ հեռվից, և հանկարծ, լուսանկարը վայր ձգելով, ճչաց, վեր թռավ անկողնից ու արագ ետ նայեց։ Լավն է, ասաց թխկենու ետևից մեկի ծաղրական խռպոտ ձայնը։ Մեչիկը ծուռ նայեց դեպի այն կողմը և տեսավ տարօրինակ ծանոթ դեմքը գլխարկի տակից երևացող ժանգագույն անհնազանդ մազափնջով ու կանաչաշագանակագույն, ծաղրող աչքերով, որ այն ժամանակ ուրիշ արտահայտություն ունեին։ Դե, ինչու՞ վախեցար, հանգիստ շարունակեց խռպոտ ձայնը։ Ես ասացի ոչ թե քեզ համար, այլ`նկարի… Շատ կնիկներ եմ փոխել, իսկ պատկերները չունեմ։ Գուցե դու ինձ երբևիցե կնվիրե՞ս… Վարյան հանգստացավ և ծիծաղեց։ Այ թե վախեցրի՛ ր… ասաց ոչ իր, երգեցիկ կանացի ձայնով։ Որտեղի՞ց հայտնվեցիր, սատանա… Եվ դարձավ Մեչիկին։ Սա Մորոզկան է, իմ ամուսինը։ Միշտ մի բուն կսարքի… Մենք իրար հետ, ախր, ծանոթ ենք… մի քիչ, ասաց բանբերը`ծաղրական ժպիտով ընդգծելով «մի քիչ» խոսքերը։ Մեչիկը պառկած էր ծեծվածի պես և ամոթից ու վիրավորանքից խոսքեր չէր գտնում ասելու։ Վարյան արդեն մոռացել էր լուսանկարը և, խոսելով ամուսնու հետ, ոտքը դրել էր նկարի վրա։ Մեչիկն ամաչում էր նույնիսկ խնդրել, որ լուսանկարը վերցնեն։ Իսկ երբ նրանք գնացին տայգա, նա, ոտքերի ցավից ատամները սեղմելով, ինքը վերցրեց հողի մեջ ճմռթված նկարը և կտոր-կտոր արեց։ 3. ՎԵՑԵՐՈՐԴ ԶԳԱՅԱՐԱՆ Մորոզկան և Վարյան վերադարձան կեսօրին`չնայելով իրար, հոգնած և ծույլ։ Մորոզկան դուրս եկավ անտառի բացատը և, երկու մատը բերանը խոթելով, երեք անգամ սուլեց զիլ, ականջ ծակող սուլոցով։ Եվ երբ, ինչպես հեքիաթում, թավուտից դուրս թռավ գանգրահեր հնչեղասմբակ հովատակը, Մեչիկը հիշեց, թե որտեղ էր տեսել այդ երկուսին։ Միխրյուտկա-ա… Շան որդի, շա՞տ սպասեցիր… փաղաքշանքով փնթփնթաց բանբերը։ Մեչիկի մոտից անցնելով`նա նայեց խորամանկ քըմծիծաղով։ Հետո սուզվելով զառիվայրում ձորերի ստվերոտ կանաչի մեջ, Մորոզկան դեռ շատ անգամ հիշեց Մեչիկին։ Եվ ինչու՞ են այդպիսիները մեզ մոտ գալիս, մտածում էր նա զայրույթով ու տարակուսանքով։ Երբ սկսում էինք, ոչ ոք չկար, իսկ հիմա, երբ պատրաստ է`գալիս են»… Նրան թվում էր, թե Մեչիկն իսկապես եկել է «պատրաստ» – ին, թեև իսկական ծանր խաչի ճամփան առջևումն էր։ Գալիս է այդպիսի մի մունդռիկ, կակղում է, ապականում, իսկ մենք պետք է տակից դուրս գանք։ Եվ ի՞նչ է գտել իմ հիմար կինը նրա մեջ»։ Նա մտածում էր նաև այն մասին, որ կյանքն ավելի է դժվարանում, սուչանյան հին շավիղները խոտակալում են, պետք է ինքդ ճամփա ընտրես։ Արտասովոր ծանր խոհերի մեջ Մորոզկան չնկատեց, թե ինչպես է մտել հովիտը։ Այնտեղ, բուրումնավետ սեզում, վայրի, գանգուր առվույտում մանգաղներն էին հնչում, մարդկանց վերևում լողում էր ջանասեր աշխատավոր օրը։ Մարդիկ առվույտի պես գանգուր մորութներ ունեին, քրտնքոտ և երկար, մինչև ծնկները հասնող շապիկներ։ Նրանք քայլում էին հնձաշերտով`համաչափ, խոնարհված քայլով, և խոտերը աղմուկով պառկում էին ոտքերի մոտ բուրավետ ու ծույլ։ Տեսնելով զինված ձիավորին`մարդիկ առանց շտապելու թողեցին աշխատանքը և, արևից պաշտպանվելով վաստակած ափերով, երկար նայում էին նրա ետևից։ Մոմի պես է, հիանում էին նրանք Մորոզկայի նստելաձևից, երբ սա, ասպանդակների վրա բարձրացած, ուղղաձիգ, թամբի առջևի կեղին թեքված, անցնում էր սահուն վարգով, հազիվ ցնցվելով վազքի պահին, ինչպես մոմի բոցը։ Գետի ոլորապտույտում, գյուղի նախագահ Խոմա Ռյաբեցի բոստանների մոտ, Մորոզկան կանգնեցրեց ձին։ Բոստանների վրա տիրոջ հոգատար աչք չէր զգացվում. երբ տերը զբաղված է հասարակական գործերով, բոստանները խոտակալում են, փտում է պապական հյուղը, հաստափոր սեխերը դժվարությամբ են հասնում օշինդրների մեջ, և բոստաններում տնկված խրտվիլակը նման է սատկող թռչնի։ Գողի պես շուրջը նայելով Մորոզկան ձին դարձրեց դեպի ծռված հյուղը։ Զգուշությամբ ներս նայեց։ Այնտեղ ոչ ոք չկար։ Դես ու դեն ընկած էին ինչ-որ լաթեր, գերանդու մի ժանգոտած կտոր, վարունգի և սեխի չոր կեղևներ։ Արձակելով պարկը`Մորոզկան ցած թռավ ձիուց և, գետնին հակվելով, անցավ ածուներով։ Տենդորեն կարտելով պատատացողունները սեխերը կոխում էր պարկը, մի քանիսը տեղնուտեղը ուտում էր ծնկի վրա ջարդելով։ Միշկան, պոչը շարժելով, նայում էր տիրոջը խորամանկ, հասկացող աչքերով, երբ հանկարծ, շրշյուն լսելով, տնկեց բրդոտ ականջները և մազոտ գլուխը դարձրեց դեպի գետը։ Ուռենու թփուտից ափ ելավ երկարամորուս, մեծաոսկոր մի ծերունի կտավե վարտիքով և թաղիքե դարչնագույն գլխարկով։ Նա դժվարությամբ էր պահում ձեռքերի մեջ սաստիկ ցնցվող ձկնորսական կողովը, որի մեջ տափակախռիկ ահագին լոսդին պատեպատ էր զարնվում, մաքառելով մահվան դեմ։ Ձկնորսական կողովից սառը շիթերով ջրախառն, մորեգույն արյունը հոսում էր կտավե վարտիքի, բոբիկ ոտքերի ամուր թաթերի վրա։ Խոմա Եգորովիչ Ռյաբեցի բարձրահասակ կերպարանքից Միշկան ճանաչեց մուգ դարչնագույն, լայնագավակ մատակ ձիու տիրոջը, այն ձիու, որի հետ, տախտակե միջնորմով բաժանված, Միշկան արպում և սնվում էր միևնույն ախոռում։ Այն ժամանակ նա սիրալիր ցցեց ականջներն ու, գլուխը ետ ձգելով, հիմարաբար և ուրախ խրխնջաց։ Մորոզկան վախեցած վեր ցատկեց և, երկու ձեռքով տոպրակը բռնած, քարացավ կիսաթեք դրության մեջ, Դու այդ ի՞նչ ես… անում… վիրավորված և դողացող ձայնով ասաց Ռյաբեցը`նայելով Մորոզկային անտանելի խիստ ու վշտալի հայացքով։ Նա ձեռքից բաց չէր թողնում սաստիկ ցնցվող ձկնորսական կողովը, և ձուկը թպրտում էր նրա ոտքերի մոտ, ինչպես սիրտը չարտահայտված, այրող խոսքերից։ Մորոզկան ցած գցեց պարկը և վախեցած, գլուխը ուսերի մեջ քաշելով, վազեց դեպի ձին։ Արդեն թամբի վրա նա մտածեց այն մասին, որ պետք էր սեխերը թափել և պարկն իր հետ առնել, որպեսզի հանցանքի ոչ մի ապացույց չմնա. բայց հասկանալով, որ այժմ արդեն միևնույն է, խթեց հովատակին և սլացավ ճամփով փոշոտ, խենթ սրարշավով։ Սպասի-ի՛ ր, մենք քո դատաստանը կանե'նք… կանե'նք… կանե'նք… աղաղակում էր Ռյաբեցը, կրկնելով նույն խոսքը և դեռևս չհավատալով, որ այն մարդը, որին նա մի ամիս շարունակ սնել էր և հագցրել, ինչպես իր որդուն, կողոպտում է իր բոստանները, այն էլ այնպիսի ժամանակ, երբ դրանք խոտակալում են այն պատճառով, որ դրանց տերն աշխատում է գյուղական համայնքի համար, Ռյաբեցի փոքրիկ պարտեզի ստվերում դրված կլոր սեղանին քարտեզը փռած, Լևինսոնը հարցուփորձ էր անում հենց նոր վերադարձած հետախույզին։ Հետախույզը, գեղջկական մկդակած հագուստով և ոտքերին տրեխներ, եղել էր ճապոնական դիրքերի հենց կենտրոնում։ Նրա կլոր, արևակեզ դեմքը վառվում էր դեռ նոր անցած վտանգի ուրախալի գրգիռով. Հետախույզի պատմելով ճապոնական գլխավոր շտաբը գտնվում էր Յակովլևկայում։ Երկու վաշտ Սպասսկ-Պրիմորսկից տեղաշարժվել էին Սանդագոու, բայց Սվիյագինսկի ճյուղը մաքրված էր, և մինչև Շաբանովսկի Կլյուչը հետախույզն անցել էր գնացքով երկու զինված պարտիզանների հետ, որոնք Շալդիբայի ջոկատից էին, Իսկ Շալդիբան ու՞ր է նահանջել, Դեպի կորեական ագարակները… Հետախույզը փորձեց դրանք գտնել քարտեզի վրա, բայք դա այնքան էլ հեշտ չէր, և նա, չկամենալսվ տգետ երևալ, անորոշ կերպով մատը դրեց հարևան գավառի վրա։ Կռիլովկայի մոտ նրանց լավ են ջարդել, շարունակեց նա աշխույժ, քիթը վեր քաշելով։ Այժմ տղերանց կեսը ցրվել է գուղերում, իսկ Շալդիբան նստած է կորեական ձմեռանոցում և չումիզա է խժռում։ Ասում են, թե լավ խմում է։ Խելքը թռցրել է բոլորովին։ Լևինսոնը նոր լուրեր համեմատեց դաուբիխինյան սպիրտատար Ստիրկշայի հայտնած և քաղաքից ուղարկված տեղեկությունների հետ։ Ինչ-որ վատ բան էր զգացվում։ Այդ առումով Լևինսոնն ուներ մի առանձին հոտառություն`վեցերորդ զգայարան, ինչպիսին ունի աղջիկը։ Վատն զգացվում էր նրանից, որ Սպասսկոյե գնացած կոոպերատիվի նախագահը երկրորդ շաբաթն էր տուն չէր վերադառնում, և նրանից, որ երկու օր առաջ ջոկատից փախել էին մի քանի սանղագոույան գյուղացիներ, որոնք անսպասելիորեն կարոտել էին իրենց ընտանիքներին, և նրանից, որ կաղ խունխուզ Լի Ֆուն, որը ջոկատի հետ բռնել էր դեպի ՈՒբորկա տանող ճամփան, անհայտ պատճառներով թեքվել էր դեպի Ֆուձինի ակունքը։ Լևինսոնը նորից ու նորից էր սկսում հարցուփորձ անել և նորից սուզվում էր քարտեզի մեջ։ Նա չափազանց համբերատար էր և հաստատակամ, ինչպես տայգայի ծեր գայլը, որի ատամները գուցե արդեն չկան, բայց որը տիրաբար իր ետևից տանում է ոհմակները`շատ սերունդների անհաղթ իմաստությամբ։ Դե, իսկ մի այնպիսի առանձին բան… չէ՞ր զգացվում։ Հետախույզը նայում էր առանց հասկանալու։ Հոտառությամբ, հոտառությա՛ մբ. բացատրեց Լեվինսոնը`մատների ծայրերը միացրած արագ քթին մոտեցնելով։ Ոչ մի բանի հոտ չառա… ոնց որ կա… հանցավորի նման ասաց հետախույզը։ Ես շու՞ն եմ, ինչ է, – մտածեց նա վիրավորված տարակուսանքով, և նրա դեմքը մեկից կարմիր ու անմիտ դարձավ, Սանդագոուի շուկայում առևտուր անող կնոջ դեմքի նման, Դե, գնա… ձեռքով արավ Լևինսոնը, նրա ետևից ծաղրական կկոցելով իր կապույտ, լճակների պես աչքերը։ Մենակ, մտքերի մեջ խորասուզված, նա անցավ պար՞տեզով, կանգ առավ խնձորենու մոտ, երկար դիտեց, թե կեղևի մեջ ինչպես էր չարչարվում ամրագլուխ, ավազագույն բզեզիկը, և ինչ-որ անհայտ ճանապարհներով հանկարծ եկավ այն եզրակացության, որ շուտով ճապոնացիները ջոկատը կցրեն, եթե նախապես չպատրաստվեն դրան. Դռան մոտ Լևինսոնն դեմ առ դեմ հանդիպեց Ռյաբեցին ե իր օգնական Բակլանովին`ամրակազմ մի ջահելի, մոտ տասնինը տարեկան, պաշտպանական գույնի մահուդե զգեստը հագին և արթուն ատրճանակը գոտուց կախ։ Ի՞նչ անենք Մորոզկայի հետ… մեկեն վրա բերեց Բակլանովը, քթարմատում հավաքելով հոնքերի պինդ ծալքերը և բարկությամբ նրանց տակից դուրս նետելով ածուխի պես վառվող աչքերը։ Ռյաբեցի բոստանից սեխ է գողացել… ահա, խնդրեմ… Նա խոնարհվելով ձեռքը տարավ հրամանատարից դեպի Ռյաբեցը, ասես առաջարկում էր նրանց ծանոթանալը։ Լևինսոնը վաղուց իր օգնականին չէր տեսել այդպիսի հուզված վիճակում։ Իսկ դու մի' գոռա, ասաց նա հանգիստ ու հաստատ, գոռալու կարիք չկա։ Ի՞նչ է պատահել։ Ռյաբեցը ցնցվող ձեռքերով մեկնեց չարաբաստիկ պարկը։ Բոստանի կեսը փչացրեց, ընկեր հրամանատար, ազնիվ խոսք։ Ես, գիտես, ձկնորսական կողովն էի ստուգում, հազիվ էի ժամանակ գտել, մեկ էլ դուրս եմ գալիս ուռենու թփուտից… Եվ նա մանրամասն պատմեց իր վիրավորանքի մասին, առանձնապես շեշտելով այն կետը, որ, աշխատելով գյուղական համայնքի համար, բոլորովին աչքաթող էր արել տնտեսությունը։ Ինձ մոտ կանայք, գիտես, փոխանակ բոստանները քաղհանելու, ինչպես ընդունված է մարդկանց մոտ, խոտհարքում են աշխատում։ Անիծվածի պես… Լևինսոնը, ուշադիր և համբերությամբ լսելով նրան, ուղարկեց Մորոզկայի ետևից։ Նա եկավ Դգլխարկը անփույթ կերպով ծոծրակին թեքած ու գոռոզ, հանդուգն արտահայտությամբ, որը միշտ ընդունում էր, երբ իրեն մեղավոր էր զգում, բայց միտք ուներ ստելու և պաշտպանվելու մինչև վերջ, Քո՞նն է պարկը, հարցրեց հրամանատարը մեկեն առնելով Մորոզկային իր չպղտորվող աչքերի շրջագծի մեջ։ Իմն է… Բակլանով, վերցրու նրա ատրճանակը… Ինչպե՞ս թե վերցրու… Դու՞ ես տվել։ Մորոզկան մի կողմ ցատկեց և արձակեց ատրճանակի պատյանը։ Քեզ կարգին պահիր… ասաց Բակլանովը սառը զսպվածությամբ, քթարմատում ծալքերը ավելի պինդ հավաքելով։ Անզեն մնալով Մորոզկան մեկից փափկեց… Դե, ինչքա՞ն սեխ եմ վերցրել որ… ի՞նչ եք դուք, Խոմա Եգորիչ, իսկապես։ Դե, ախր, դատարկ բան է… ճշմարիտ։ Ռյաբեցը, գլուխը սպասողաբար խոնարհած, շարժում էր բոբիկ, փոշոտ ոտքերի մատները։ Լևինսոնը կարգադրեց, որ երեկոյան գյուղական ժողով գումարվի ջոկատի հետ միասին`Մորոզկայի արարքը քննելու համար։ Թող բոլորն իմանան… Իոսիֆ Աբրամիչ… խոսեց Մորոզկան խուլ, մթնած ձայնով։ Դե'հ, թող ջոկատ լինի… Միևնույն է։ Իսկ գեղջուկներին ինչու՞… Լսիր, սիրելիս, Լևինսոնը դիմեց Ռյաբեցին, չնայելով Մորոզկայի կողմը, ես քեզ հետ գործ ունեմ… երես առ երես։ Նա բռնեց նախագահի արմունկից և, մի կողմ տանելով, խնդրեց երկու օրվա ընթացքում գյուղից հաց հավաքել ու մոտ տասը փութ պաքսիմատ չորացնել։ Միայն տես`ոչ ոք չիմանա, թե ինչի' համար է և ո'ւմ համար… Մորոզկան հասկացավ, որ խոսակցությունը վերջացել է, և, վհատված, քայլեց դեպի պահակատուն։ Լևինսոնը, Բակլանովի հետ մենակ մնալով, պատվիրեց վաղվանից ավելացնել ձիերին տրվող վարսակը։ Ասա տնտեսվարին թող լիքը չափով տա։ 4. ՄԵՆԱԿ Մորոզկայի գալը խախտեց Մեչիկի հոգեկան հավասարակշռությունը, որ հաստատվել էր հիվանդանոցի միապաղաղ, անհույզ կյանքի ազդեցության տակ։ Ինչու՞ նա այնպես արհամարհանքով նայեց, մտածեց Մեչիկը, երբ բանբերը մեկնեց։ Ասենք թե նա ինձ կրակի միջից դուրս քաշեց, մի թե դա իրավունք է տալիս ծաղրելու… Եվ բոլորը, գլխավորը… բոլորը։ Նա նայեց իր բարակ, նիհարած մատներին, վերմակով ծածկված ոտքերին, որ պրկված էին վիրատախտակներում, և հին, թաքնված վիրավորանքները նոր ուժով բռնկվեցին նրա մեջ, և հոգին հուզմունքից ու ցավից սեղմվեց։ Հենց այն ժամանակից, երբ սրադեմ շահելը, տատասկափշերի պես ծակող ալքերով, թե թշնամաբար և խստորեն բռնեց նրա օձիքից, ամեն մեկը գալիս էր Մեչիկի մոտ ծաղրանքով և ու օգնելու հա