ԱՄՊՐՈՊ Դրամա հինգ գործողությամբ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԻՆ ՍԱՎԵԼ ՊՐՈԿՈՖԵՎԻՉ ԴԻԿՈՅ Վաճառական, քաղաքի նշանավոր դեմքերից մեկը։ ԲՈՐԻՍ ԳՐԻԳՈՐԵՎԻՉ Դիկոյի եղբորորդին, երիտասարդ, բավականին կրթված։ ՄԱՐՖԱ ԻԳՆԱՏԵՎՆԱ ԿԱԲԱՆՈՎԱ (ԿԱԲԱՆԻԽԱ) հարուստ վաճառականի կին, այրի։ ՏԻԽՈՆ ԻՎԱՆՈՎԻՉ ԿԱԲԱՆՈՎ Նրա որդին։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Տիխոնի կինը։ ՎԱՐՎԱՌԱ Տիխոնի քույրը։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ Քաղքենի, ինքնուս-ժամագործ, որ հետամուտ է «պերպետուում-մոբիլեն» գտնելու։ ՎԱՆՅԱ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Երիտասարդ, Դիկոյի գործակատարը։ ՇԱՊԿԻՆ Քաղքենի։ ՖԵԿԼՈՒՇԱ Ուխտավոր կին։ ԳԼԱՇԱ Կաբանովայի տանը ծառայող աղջիկ։ ՏԻԿԻՆ՝ երկու սպասավորով 70 տարեկան, կիսախելագար մի կին։ Այր և կին քաղաքացիներ։ Գործողությունը տեղի է ունենում Վոլգայի ափին, Կալինով քաղաքում, ամռանը։ 3-րդ և 4-րդ գործողությունների միջև անցնում է 10 о ր։ հասարակական այգի Վոլգայի բարձր ափին։ Վոլգայից այն կողմ՝ գյուղական պատկեր։ Բեմի վրա երկու նստարան և թփեր։ Տեսարան առաջին Կուլիգինը նստած է նստարանին և նայում է գռտից այն կողմ։ Կուդրյաշն ու Շապկինը զբոսնում են։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ (Երգում է)։ Անհուն ու լուռ դաշտում ահա, բարձրում այս հարթավայր…»։ Դադարում է երգելուց)։ հրաշք է, ուղղակի պետք է ասել հրաշք։ Կուդրյաշ, եղբայր իմ սիրելի, հիսուն տարի ես ամեն օր նայում եմ Վոլգայի հեռուն և աչքս ոչ մի կերպ չի կշտանում։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Ի՞նչ է որ։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ Արտասովոր տեսարան է։ Զմայլելի։ Մարդու սիրտ է փառավորվում։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Լա՛ վ դու էլ։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ հրաշալի՜ ք է։ Իսկ դու ասում ես «լավ»… Կամ ձանձրացել եք նայելուց, կամ չեք հասկանում՝ ինչ գեղեցկություն է սփռված բնության մեջ։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Դե, լավ, կարելի՞ է քեզ հետ վիճել։ Դու մեր անտիկն ես, քիմիկոսն ես… ԿՈՒԼԻԳԻՆ Մեխանիկը, ինքնուս մեխանիկը։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Միևնույն բանն է։ Լռություն։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ (Մի կողմ ցույց տալով)։ Մի նայի՜ր, Կուդրյաշ եղբայր, այն ո՞վ է ձեռքերն այնպես թափահարում։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Դա՞։ Դիկոյն է եղբորորդուն հայհոյում։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ Տեղ է գտել։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Նրա համար ամեն տեղ էլ տեղ է։ Ումի՞ց պետք է վախենա… Բորիս Գրիգորիչն է ընկել նրա ճանկը, նրան էլ թամբել ու քշում է… ՇԱՊԿԻՆ Սավել Պրոկոֆիչի նման հայհոյախոս մեկն էլ կճարվի՞, տեսնես… Մարդու անմեղ տեղը կնախշի՝ կթողնի։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Պինդ մարդ է։ ՇԱՊԿԻՆ Կաբանիխան էլ պակասը չի։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Դե, նա գոնե ինչ որ անում է, բարեպաշտության դիմակով է անում… Իսկ սա՝ ուղղակի ոնց որ կատաղած շուն լինի։ ՇԱՊԿԻՆ հախիցը եկող չկա, դրա համար էլ հուր ու կայծակ է թափում։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Ափսոս, ինձ նման տղաներ քիչ կան մեզանում, թե չէ նրան ձեռաց խելքի կբերեինք։ ՇԱՊԿԻՆ Ի՞նչ պիտի անեիք։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Աչքը մի լավ կվախեցնեինք։ ՇԱՊԿԻՆ Այսինքն ինչպե՞ս։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Այսպես, մի չորս-հինգ հոգով մութ փողոցում նրա հետ մի քիչ սրտանց կխոսեինք, կկակղեր։ Մեր տված դասի համար ոչ ոքի խոսք էլ չէր ասի… Միայն ման կգար ու չորս կողմը կնայեր։ ՇԱՊԿԻՆ Զուր չէ, որ նա քեզ ուզում էր զինվոր տալ։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Ուզում էր, բայց հո չտվե՞ց… Դե, նույնն է, թե բան դուրս չեկավ։ Չի տա նա ինձ զինվոր… Զգում է, որ ես իմ գլուխն էժան չեմ ծախի… նա ձեզ համար է սարսափելի, իսկ ես հետը խոսելու ձևը գիտե՛ մ… ՇԱՊԿԻՆ հավատա՞մ։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Էլ ի՞նչ «հավատամ»… Ես այստեղ կոպիտ մարդու համբավ ունեմ, էլ ինչի՞ համար է ինձ պահում։ Նշանակում է, ես նրան հարկավոր եմ։ Դե՜, ուրեմն, ես նրանից չեմ էլ վախենում, թող ի՜ նքն ինձանից վախենա։ ՇԱՊԿԻՆ հիմա կասես, որ նա քեզ չի էլ հայհոյում։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Ինչպե՞ս չի հայհոյում։ Առանց դրան նա շնչել չի կարող։ Միայն թե ես էլ պարտք չեմ մնում։ Նա ինձ մի խոսք, ես նրան՝ տասը… Կթքի, վերջ ի վերջո, ու կգնա… Չէ, ես նրա առջև վիզս չեմ ծռի։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ Ուրեմն ի՞նչ, նրանի՞ց օրինակ վերցնենք։ Ավելի լավ է դիմանալ։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Դե, որ դու այդքան խելոքն ես, այդ դեպքում գնա, առաջ նրան քաղաքավարություն սովորեցրու, հետո նոր մեր գլխին քարոզ կարդա։ Ափսոս, որ նրա աղջիկները դեռ երեխա են, ոչ մեկը մեծ չի։ ՇԱՊԿԻՆ Թե չէ ի՞նչ պիտի անեիր։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Խաթրը չէի կոտրի… Աղջիկների նկատմամբ ես շատ անաստվածն եմ… Անցնում են Դիկոյը և Բորիսը։ Կուլիգինը գլխարկը հանում է։ ՇԱՊԿԻՆ (Կուդրյաշին)։ Քաշվենք մի կողմ, թե չէ ո՞վ է իմանում, մեկ էլ տեսար կպավ։ Անցնում են մի կողմ։ Տեսարան երկրորդ Նրանք, Դիկոյը և Բորիսը։ ԴԻԿՈՅ Ի՞նչ է, ջուր ծեծելո՞ւ ես եկել այստեղ, ձրիակեր։ Գրողի տարած։ ԲՈՐԻՍ Տոներ են։ Տանը նստեմ ի՞նչ անեմ։ ԴԻԿՈՅ Որ ուզենաս, գործ կգտնվի։ Մեկ ասացի քեզ, երկու ասացի՝ չհամարձակվես աչքիս առաջը տնկվել։ հնար չկա։ Էլ ուրիշ տեղ չկա ի՞նչ է։ Ուր որ գնամ, դու արդեն այնտեղ ես։ Թո՜ւհ, անիծված։ Դե, ի՞նչ ես սյան պես ցցվել, ո՞ւմ են ասում։ ԲՈՐԻՍ Ես էլ լսում եմ, ուրիշ էլ ի՞նչ պիտի անեմ։ ԴԻԿՈՅ (Նայելով Բորիսին)։ Կորի՜ր։ Ես քեզ նման ճիզվիտի հետ խոսել անգամ չեմ ուզում։ Գնալով)։ Պատիժ է, էլի, թո՜ւհ, (Թքում և գնում է)։ Տեսարան երրորդ Կուլիգին, Բորիս, Կուդրյաշ, Շապկին։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ Եվ ի՞նչ գործեր ունեք նրա հետ, պարոն, ուղղակի չենք հասկանում։ Գլո՞ւխ ունեք մոտն ապրելու և հայհոյանքը տանելու… ԲՈՐԻՍ Ի՞նչ գլուխ, Կուլիգին, ակամայի՜ց է։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ Բայց ինչո՞ւ ակամայից, թույլ տվեք հարցնել։ Եթե կարելի է, պարոն, ասացեք, խնդրում եմ։ ԲՈՐԻՍ Ինչո՞ւ չէ, կարելի է և ասել։ Մեր տատին՝ Անֆիսա Միխայլովնային, ճանաչո՞ւմ էիք։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ Դեհ, ինչպե՞ս չէ, իհա՜րկե։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Ինչպես չէ։ ԲՈՐԻՍ հորս աչքով աչք չուներ տեսնելու, որովհետև նա ամուսնացել էր ազնվատոհմ օրիորդի հետ։ հենց այդ պատճառով էլ հայրս ու մայրս ապրում էին Մոսկվայում. Մայրս պատմում էր, որ ինքը երեք օր անգամ չէր կարողանում ապրել ազգականների հետ, շատ արտասովոր էր թվում նրան այս կյանքը։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ Դե, իհարկե, ի՞նչ խոսք։ Մեծ սովորություն պետք է ունենալ դրա համար, պարոն։ ԲՈՐԻՍ Մեր ծնողները Մոսկվայում մեզ լավ էին դաստիարակում, ոչինչ չէին խնայում։ Ինձ տվին առևտրական ճեմարան, իսկ քրոջս՝ գիշերօթիկ դպրոց, բայց երկուսն էլ հանկարծ խոլերայից մեռան, ես և քույրս մնացինք որբ։ հետո լուր առանք, որ մեր տատն էլ այստեղ է վախճանվել և կտակ արել, որ հորեղբայրս երբ մենք չափահաս դառնանք, հատկացնի մեզ հասանելիք բաժինը, միայն մի պայմանով։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ Ի՞նչ պայմանով, պարոն։ ԲՈՐԻՍ Եթե մենք հարգանքով վերաբերվենք նրան։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ Դա նշանակում է, պարոն, որ դուք ձեր ժառանգությունը երբեք չեք տեսնի։ ԲՈՐԻՍ Ահ, ո՛ չ, դա դեռ քիչ է, Կուլիգին։ Նա սկզբից դեռ հոգիներս կհանի, կստորացնի քեֆը տվածին չափ, վերջն էլ, այնուամենայնիվ, այն կլինի, որ կամ ոչինչ չի տա, կամ մի ողորմելի բաժին կհանի և դեռ ամեն տեղ էլ կպատմի, որ խղճացել տվել է, թե չէ մենք դրան էլ արժանի չէինք։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Դե, դա արդեն մեր վաճառական դասի սովորությունն է։ Այնպես որ, եթե դուք հարգանքով էլ վերաբերվեք նրան, ո՞վ կարող է արգելել, որ նա չասի, թե դուք անպատկառ եք։ ԲՈՐԻՍ Դե, իհարկե, նա հիմա էլ արդեն ասում է երբեմն. «Ես ինքս երեխաներ ունեմ, ինչո՞ւ պիտի օտարներին տամ… Դրանով ես հարազատներիս եմ զրկելու…»։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ Վատ են, ուրեմն, ձեր գործերը, պարոն։ ԲՈՐԻՍ Եթե մենակ ես լինեի, ոչինչ։ Կթողնեի ամեն ինչ ու կհեռանայի։ Բայց քույրս մեղք է։ հորեղբայրս նրան էլ էր բերել տալիս, մորս ազգականները չթողին։ Գրեցին, թե հիվանդ է։ Ի՛ նչ օրեր պիտի քաշեր այստեղ, երևակայել դժվար է։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Դե, իհարկե։ Նրանք մի՞թե մարդու հետ վարվել գիտեն։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ Բայց ինչպե՞ս եք ապրում նրա տանը, պարոն, իբրև ի՞նչ եք ապրում։ ԲՈՐԻՍ Իբրև ի՞նչ պիտի լինեմ… Ոչինչ։ Ապրիր, ասում է, ինձ մոտ, արա ինչ որ կհրամայեն, իսկ ռոճիկ ինչքան որ կտամ»։ Այսինքն՝ մի տարուց հետո քեֆն ինչ ուզենա, կանի։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Դե, դա նրա սովորությունն է։ Մեզանում ոչ ոք չպիտի համարձակվի խոսել ռոճիկի մասին, այնպես կհայհոյի, որ աշխարհն իրարով կանի։ Դու, ասում է, որտեղից գիտես, թե մտքումս ինչ կա… Մի՞թե դու կարող ես իմ սրտում եղածն իմանալ։ Գուցե մտքովս անցնում է՝ քեզ հինգ հազար եմ տալիս…»։ Դե արի ու հետը խոսիր։ Միայն թե՝ մինչև այսօր նրա մտքով դեռ այդպիսի բան չի անցել… ԿՈՒԼԻԳԻՆ Դե, ի՞նչ արած, պարոն։ Այնուամենայնիվ, անհրաժեշտ է մի կերպ հաճոյանալ նրան։ ԲՈՐԻՍ Բանն էլ հենց այն է, Կուլիգին, որ դա ոչ մի կերպ հնարավոր չէ։ Նրան իր հարազատներն էլ հաճոյանալ չեն կարողանում, ուր մնաց, որ ես։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Եվ ո՞վ կարող է նրան հաճոյանալ, երբ նրա ամբողջ կյանքը հենց հայհոյանքի վրա է հիմնված։ հիմնականում փողի պատճառով։ Ոչ մի հաշիվ չի կարող տեսնել առանց հայհոյանքի։ Ոմանք համաձայնում են հրաժարվել սեփական փողից, միայն թե նա ձեռք քաշի։ Վայ է, թե մեկը հենց առավոտից նրան զայրացնի, ամբողջ օրն արդեն բոլորի հոգին կհանի։ ԲՈՐԻՍ հորեղբորս կինը ամեն առավոտ լալով աղաչում է բոլորին. «Տեր աստված, չբարկացնե՜ք, հոգյակներս, չբարկացնե՜ք… ԿՈՒԴՐՅԱՇ Բայց կարելի՞ բան է Շուկա որ ընկավ, իմացիր, որ վերջացավ։ Բոլորին կնախշի։ Թեկուզ վնասով ծախիր ապրանքդ, միևնույն է, առանց հայհոյելու չի հեռանա։ Եվ այդպես էլ կշարունակի ամբողջ օրը։ ՇԱՊԿԻՆ Մի խոսքով՝ մարտիկ ասա ու պրծի։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Եվ այն էլ ինչպիսի՛ մարտիկ… ԲՈՐԻՍ Իսկ վայն եկել է, թե նրան այնպիսի մի մարդ վիրավորեց, որին ինքը չի համարձակվում հայհոյել Այստեղ արդեն տնեցիների հոգին կհանի։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Մի՜ ասեք։ Մի օր կոտորվեցինք ծիծաղից։ Այնպես պատահեց, որ հուսարի մեկը Վոլգայի վրա սրան հայհոյեց։ Ա՜յ թե հրաշքներ էր գործում։ ԲՈՐԻՍ Ասո՛ ւմ ես։ Իսկ ի՞նչ հալի էին տնեցիները։ Դրանից հետո բոլորն էլ մոտ երկու շաբաթ թաքնվում էին տանիքներում և նկուղներում։ ԿՔԻԼԻԳԻՆ Այս ի՞նչ է։ Ոնց որ թե ժողովուրդը ժամերգությունից դուրս եկավ։ Բեմի խորքից անցնում են մի քանի հոգի։ ԿՈՒԴՐՅԱՇ Գնանք զբոսնելու, Շապկին։ Այստեղ ինչո՞ւ ենք կանգնել։ Գլուխ են տալիս և գնում են։ ԲՈՐԻՍ Էհ, Կուլիգին, շատ դժվար է այստեղ ինձ համար սովոր չեմ։ Բոլորն այնպես են նայում ինձ, կարծես ավելորդ եմ, խանգարում եմ իրենց։ Այստեղի սովորություններին անծանոթ եմ։ հասկանում եմ, որ այս բոլորը մեր հարազատ ռուսականն է, և, այնուամենայնիվ, ոչ մի կերպ չեմ կարողանում ընտելանալ։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ Եվ երբեք էլ չեք ընտելանա, պարոն։ ԲՈՐԻՍ Բայց ինչո՞ւ, ինչո՞ւ։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ Դաժան բարքեր են մեր քաղաքում, տեր իմ, դաժան։ Քաղքենիների շրջանում դուք ոչինչ չեք տեսնի, պարոն, բացի կոպտությունից և մերկամարմին աղքատությունից։ Ու մենք երբեք չենք կարող դուրս պրծնել այդ կեղևից։ Որովհետև ազնիվ աշխատանքով երբեք հանապազօրյա հացից ավելի չեք կարող վաստակել։ Իսկ ով փող ունի, տեր իմ, նա աշխատում է ստրկացնել աղքատին, որպեսզի նրա անվարձ աշխատանքով ավելացնի իր հարստությունը։ Դուք գիտե՞ք, թե ձեր հորեղբայր Սավել Պրոկոֆիչը ի՞նչ էր պատասխանել քաղաքապետին։ Գյուղացիները գանգատի էին գնացել քաղաքապետի մոտ, թե՝ Սավել Պրոկոֆիչը ոչ մեկի հետ կանոնավոր հաշիվ չի տեսնում։ Դե, քաղաքապետն էլ ասում է նրան. «Լսի՜ր, Սավել Պրոկոֆիչ, դու կանոնավոր հաշիվ տես գյուղացիների հետ։ Ամեն օր գանգատի են գալիս ինձ մոտ»։ Իսկ ձեր հորեղբայրն այսպես ձեռքը խփել է քաղաքապետի ուսին և ասել, «Էհ, արժե՞ արդյոք, որ մենք, ձերդ ազնվություն, այդպիսի դատարկ բաների մասին խոսենք։ Տարվա մեջ ինձ մոտ այնքան մարդ է ծառայում… Դուք, ասել է, այսքանը միայն հասկացեք, դեհ, ամեն մեկին ես շատ-շատ մի երկու կոպեկ պակաս պիտի վճարեմ, իսկ այդ կոպեկներից իմ գրպանում հազարներ են գոյանում։ Նրանց համար դա ոչինչ չարժե, իսկ ինձ մեծ օգուտ է»։ Ահա թե ինչ, պարոն։ Իսկ իրար հետ ինչպե՞ս են։ Մեկը մյուսի առևտուրն է վտանգում, և այն էլ՝ ոչ այնքան շահախնդրությունից, որքան նախանձից։ Թշնամանում են իրար հետ։ Խաբելով, իրենց ապարանքներն են բերում հարբեցող գրագիրներին, այնպիսի գրագիրների, տեր իմ, որոնք մարդկային կերպարանքը կորցրել են։ Եվ սրանք մի չնչին ողորմության համար չարամիտ ու զրպարտիչ մատնություններ են գրում մերձավորների հասցեին։ Եվ սկսվում է, տեր իմ, երկար ու խայտառակ դատ ու դատաստանը, ու դրան վերջ չկա։ Դատվում են, դատվում են այստեղ, հետո էլ նահանգ են գնում, իսկ այնտեղ արդեն նրանց սպասում են և ուրախությունից ձեռքներն են շփում… հեքիաթը շուտ է ասվում, բայց գործը շուտ չի արվում… Դե, և քաշքշում են նրանց, քաշքշում են այստեղ ու այնտեղ, իսկ նրանք դեռ ուրախ են այդ քաշքշոցին, նրանց ուզածն էլ հենց այդ է։ Ես ասում է, ծախսի տակ կընկնեմ, բայց նրա հոգին էլ քթածակերից դուրս կգա»… Նույնիսկ ուզում էի այս ամենր ոտանավորով նկարագրել… ԲՈՐԻՍ Իսկ դուք ոտանավոր գրել կարողանո՞ւմ եք։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ հների ձևով, տեր իմ։ Կարդացել եմ ժամանակին Լոմոնոսովի, Դերժավինի գործերը… Իմաստուն մարդ էր Լոմոնոսովը, բնագետ էր… Բայց, տեսեք, էլի մեզնից էր, հասարակ դասից։ ԲՈՐԻՍ Դե, գրեք, էլի։ Դա շատ հետաքրքրական կլինի։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ Ինչպե՞ս կարելի է, տեր իմ։ Կուտեն, ողջ-ողջ կուլ կտան։ Ես առանց այդ էլ տուժում եմ իմ երկար լեզվի համար։ Բայց, ի՞նչ արած, չեմ կարողանում, սիրում եմ լեզուս թրջել։ Ուզում էի մի քիչ էլ ընտանեկան կյանքի մասին պատմել ձեզ, պարոն, բայց մնա մի ուրիշ անգամ… Իսկ լսելու բան շատ կա… Մտնում են Ֆեկլուշան և մի ուրիշ կին։ ՖԵԿԼՈՒՇԱ Վեհություն է, սիրելիս, վեհությո՛ ւն… Շքեզություն աստվածային… էլ ի՞նչ կարելի է ասել։ Երանելի երկրում եք ապրում… Եվ վաճառականությունն էլ ամբողջը բարեպաշտ ժողովուրդ է բազում բարեմասնություններով զարդարյալ… Առատաձեռնությամբ և անթիվ նվիրաբերություններով… Ես այնքան գոհ եմ, սիրելիս, այնքա՛ ն գոհ եմ, որ էլ չափ չկա… Մեզ անտեր չթողնելու համար առավել կբազմանա տիրոջ առատաձեռնությունը, մանավանդ Կաբանովների տանը։ Գնում են։ ԲՈՐԻՍ Կաբանովների ԿՈՒԼԻԳԻՆ Սուտ բարեպաշտի մեկն է, տե՛ ր իմ։ Աղքատներին բաժին է հանում, իսկ յուրայինների կյանքը կերել է։ Լռություն։ Ա՜յ թե ես այդ պերպետու-մոբիլը կգտնեի։ ԲՈՐԻՍ Ի՞նչ կանեիք այն ժամանակ։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ Ի՞նչ եք ասում, պարոն. Անգլիացիները, չէ՞ որ, դրա համար միլիոն են տալիս։ Ես ամբողջ այդ գումարը հասարակության օգտին կգործադրեի, նրան օգնելու համար։ Քաղքենությանն աշխատանք պիտի տալ։ Թե չէ, աշխատող ձեռքեր կան, իսկ գործ չկա։ ԲՈՐԻՍ Իսկ դուք հույս ունե՞ք այդ պերպետուում-մոբիլեն գտնելու։ ԿՈՒԼԻԳԻՆ Անպայման, տեր իմ։ Միայն թե կարողանամ հիմա մոդելի համար փող գտնել։ Մնաք բարով, տեր իմ։ Գնում է)։ Տեսարան չորրորդ ԲՈՐԻՍ (Մենակ)։ Մեղք է, որ հիասթափեցնեմ, Ինչքան լավ մարդ է։ Ինքն իրեն երազում է ու երջանիկ է։ Իսկ ինձ, ըստ երևույթին, վիճակված է հենց այսպես էլ կործանել իմ երիտասարդությունն այս խուլ անկյունում։ Արդեն բոլորովին սպանվածի նման եմ ման գալիս, բայց, տես, որ հազար ու մի հիմարություն է խելքիս փչում… Եվ ի՞նչ տեղն է, ախր… Ես կարո ղ եմ, միթե, սիրաբանություններ անել… Քշված եմ ու հալածված, և, համեցեք հիմարաբար էլ սիրահարվել եմ։ Եվ այն էլ ո՞ւմ։ Մի կնոջ, որի հետ ինձ երբեք խոսել անգամ չի հաջողվի։ Լռություն։ Բայց և այնպես մտքիցս երբեք չի հեռանում։ Ահա նա։ Գալիս է ամուսնու հետ, դե, սկեսուրն էլ հետն է։ Ահ, մի թե հիմար չեմ ես։ Նայիր մի անկյունից և գնա տուն։ Գնում է)։ հակառակ կողմից գալիս են Կաբանովան Կաբանովը, Կատերինան և Վարվառան։ Տեսարան հինգերորդ Կաբանովա, Կաբանով, Կատերինա և Վարվառա։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Եթե ուզում ես մորդ խոսքը լսել, ապա հենց որ տեղ հասար՝ արա այնպես, ինչպես որ քեզ հրամայել եմ։ ԿԱԲԱՆՈՎ Ես կարո՞ղ եմ ձեր խոսքը չլսել, մայրիկ։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Դե, հիմա մեծերին այնքան էլ չեն հարգում։ ՎԱՐՎԱՌԱ (Ինքն իրեն)։ Ապա մի փորձիր քեզ չհարգել, ինչպե՞ս չէ։ ԿԱԲԱՆՈՎ Ես, կարծեմ, ձեր կամքից երբեք էլ դուրս չեմ եկել, մայրիկ։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Կհավատայի ես քեզ, սիրելիս, եթե միայն աչքովս տեսած և ականջովս լսած չլինեի, թե զավակներն այժմ ինչպես են հարգում ծնողներին։ Գոնե այնքանը միայն հիշեին, թե ինչքա՛ ն, ինչքա՛ ն հիվանդություններ են քաշում մայրերն իրենց երեխաների ձեռքից։ ԿԱԲԱՆՈՎ Ես, մայրիկ… ԿԱԲԱՆՈՎԱ Եթե ծնողը մեկ-մեկ էլ ձեր հպարտությունը վիրավորող մի խոսք ասի, ապա, ես կարծում եմ, կարելի է և դիմանալ։ հը՞, ինչպե՞ս ես կարծում։ ԿԱԲԱՆՈՎ Բայց, ախր, մայրիկ, այդ ե՞րբ է եղել, որ ես չեմ համբերել ու դիմացել։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Մայրդ ծեր է, հիմար է, իսկ դուք, ջահելներդ, խելոքներդ, մեր՝ հիմարներիս հանդեպ չպիտի պահանջկոտ լինեք։ ԿԱԲԱՆՈՎ (հառաչելով, մի կողմի վրա)։ Ահ, տեր աստված։ Մորը)։ Բայց մի՞թե մենք կհամարձակվենք մտածել անգամ, մայրիկ։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Ծնողներն, ախր, եթե խստապահանջ են լինում, չէ՞ որ ձեզ սիրելուց է, ձեզ սիրելուց են երբեմն և նախատում, ուզում են ձեզ լավն ու բարին սովորեցնել։ Դե, իսկ հիմա այդ բանը շատերին դուր չի գալիս։ Եվ ահա, գնում են զավակները այստեղ ու այնտեղ բամբասելու, թե մայրիկս շատախոս է, փնթփնթացող է, թե նա մեզ օր ու արև լի տալիս։ Իսկ, տեր մի՜ արասցե, հհրսիդ մի թարս բան ասես, կսկսվի իսկույն խոսք ու զրույցը, թե կեսուրս հոգիս հանել է և այլն. ԿԱԲԱՆՈՎ Բայց մի՞թե, մայրիկ, մենք բան ենք խոսել ձեր մասին։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Չեմ լսել, սիրելիս, չեմ լսել, չեմ ուզում սուտ խոսել։ Եթե լսած լինեի, ես քեզ հետ, սիրելիս, այն ժամանակ այսպես չէի խոսի… (հառաչում է)։ Ահ, ծանր մեղք է, ծանր… Եվ դժվա՞ր է, մի՛ թե, մեղանչել… Սրտին մոտիկ զրույց կբացվի, և կմեղանչես, կզայրանաս։ Ոչ, սիրելիս, ասա իմ մասին ինչ որ ուզում ես։ Ով կարող է, ախր, արգելել, որ չխոսեն, երեսիդ եթե սիրտ չանեն հետևիցդ հո կխոսեն։ ԿԱԲԱՆՈՎ Թող չորանա լեզուս, եթե… ԿԱԲԱՆՈՎԱ Բավակա՛ ն է, լավ, մի՜ երդվիր։ Մեղք է, Ես արդեն վաղուց եմ տեսնում, որ կինդ քեզ համար մորիցդ ավելի սիրելի է։ Այն օրից, ինչ ամուսնացել ես, ես այլևս առաջվա սերը չեմ տեսնում քեզնից։ ԿԱԲԱՆՈՎ Բայց, ախր, դա ինչի՞ց է երևում, մայրիկ։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Ամեն բանից, սիրելիս, ամեն բանից։ Մայրը եթե շատ բան աչքով չտեսնի էլ, նրա սիրտը հո իմաստուն է, սրտով կարող է զգալ։ Թե միգուցե կի՞նդ է քեզ ինձնից հետ քաշում, չգիտեմ։ ԿԱԲԱՆՈՎ Ահ, ոչ, մայրիկ, ինչե՞ր եք ասում։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Ինձ համար, մայրի՜կ, թե՜ դու, թե՜ հարազատ մայրս՝ նույնն եք, և Տիխոնն էլ քեզ սիրում է նույնպես։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Դու կարող էիր և լռել, երբ որ քեզ չեն հարցնում։ Մի՜ պաշտպանիր, սիրելիս, չեմ վիրավորի։ Չէ՞ որ նա նաև ի՜մ որդին է, դու այս երբեք մի մոռանա։ Ի՞նչ պատահեց, որ ձեռաց դուրս պրծար, աչքիս առաջ տնկվեցիր։ Որ ցույց տաս, թե ինչպես ես սիրում մարդուդ։ Դե, գիտենք, գիտենք, երեսանց դու այդ բոլորին էլ ցույց ես տալիս։ ՎԱՐՎԱՌԱ (Ինքն իրեն)։ Տեղ գտավ խրատներ կարդալու։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Իմ մասին, մայրիկ, դու այդ իզուր ես ասում։ Ի՜նչ մարդկանց առջև, ի՜նչ մեն-մենակ, ես միշտ էլ նույնն եմ և ոչ մի բան էլ չեմ ուզում ցույց տալ։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Դե, ես քո մասին խոսել էլ չէի ուզում։ Այնպես, տեղն եկավ ասացի։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Հենց տեղն էլ գար, ինչո՞ւ ես ինձ վիրավորում։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Ի՞նչ մի մեծ բան ես։ Ու ձեռաց էլ վիրավորվում ես։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Ո՞վ կուզենա, ախր, զրպարտության զոհ դառնալ։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Գիտեմ, գիտեմ, որ իմ խոսքերը ձեզ դուր չեն գալիս, բայց, դե, ի՞նչ արած, ես ձեզ համար օտար չեմ և իմ սիրտը ցավում է ձեզ համար։ Ես վաղուց եմ տեսնում, որ դուք ազատություն եք ուզում։ Դեհ, թող այդպես լինի, դրան էլ կարժանանաք, ազատ էլ կապրեք, երբ որ ես այլևս չեմ լինի։ Այն ժամանակ արեք, ինչ որ ուզում եք, էլ ձեզ վրա մեծ չի լինի։ Եվ ո՞վ գիտե, գուցեև հիշեք ինձ ԿԱԲԱՆՈՎ Բայց մենք, մայրիկ, ախր, օր ու գիշեր աղոթում ենք աստծուն, որ առողջություն և ամեն տեսակ բարիք տա ձեզ և ձեր գործերին ամենայն հաջողություն։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Դե, լավ, վերջ տուր, խնդրում եմ։ Շատ հնարավոր է, որ սիրում էիր մորդ, քանի դեռ ամուրի էիր։ Հիմա դու գլո՞ւխ ունես ինձ հետ, ջահել կնոջ տեր ես։ ԿԱԲԱՆՈՎ Մեկը մյուսին չի խանգարում… Կինն իր հերթին, իսկ դեպի ծնողս ես, իհարկե, հարգանք և սեր ունեմ։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Ուրեմն, կինդ կփոխանակե՞ս մորովդ։ Որ սպանես էլ, ես դրան չե՜մ հավատա։ ԿԱԲԱՆՈՎ Բայց, ախր, ինչո՞ւ պիտի փոխանակեմ։ Ես երկուսիդ էլ սիրում եմ։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Դե, իհա՛ րկե, հեքիաթներ պատմիր… Ես տեսնում եմ արդեն, որ խանգարում եմ բոլորիդ։ ԿԱԲԱՆՈՎ Մտածեք ինչպես որ ուզում եք, կամքը ձերն է։ Ես չգիտեմ միայն, թե ինչո՞ւ եմ այսքան դժբախտ մարդ ծնվել, որ ոչ մի բանով չեմ կարողանում ձեզ գոհացնել։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Ի՞նչ ես դու էլ որբ ձևանում։ Ի՞նչ ես պռոշներդ կախ գցել… Դու ի՞նչ ամուսին ես։ Ապա մի նայիր ինքդ քեզ։ Սրանից հետո կինդ քեզնից երկյուղ կունենա՞։ ԿԱԲԱՆՈՎ Բայց, ախր, ինչո՞ւ պիտի երկյուղ ունենա։ Ինձ համար բավական է և այն, որ նա ինձ սիրում է։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Ինչպե՞ս թե, ինչպե՞ս թե երկյուղ չունենա։ Դու, ի՞նչ է, ցնդե՞լ ես… Քեզնից որ երկյուղ չունենա, ինձնից հո չի ունենա ու չի ունենա… Էլ ի՞նչ կարգ կլինի տան մեջ այդ դեպքում։ Չէ՞ որ դու նրա հետ օրինավոր ամուսնությամբ ես ապրում։ Թե՞ ձեզ համար օրենքն էլ ոչ մի նշանակություն չունի։ Դե, եթե գլխումդ այդպիսի ապուշ մտքեր ունես, գոնե զգուշանայիր և կնոջդ մոտ դուրս չտաիր։ Եվ մեկ էլ քրոջդ մոտ, նա էլ, չէ՞ որ մարդու պիտի գնա… Լավ ես անում. թո՜ղ լսի խոսքերդ, և հետո ամուսինն էլ մեզ շնորհակալություն կասի լավ խրատներիդ համար… Տեսնո՞ւմ ես ինչ խելքի տեր ես և դեռ ուզում ես քո կամքով ապրել։ ԿԱԲԱՆՈՎ Ահ, մայրիկ, ես իմ կամքով չեմ էլ ուզում ապրել… Ես ինչպե՞ս կարող եմ ապրել իմ կամքով։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Ուրեմն, քո ասելով, միայն սիրով ու փաղաքշանքո՞վ պիտի վերաբերվել կնոջ հետ։ Ուրեմն ձա՞յն էլ չի կարելի բարձրացնել նրա վրա, սպառնա՞լ էլ չի կարելի… ԿԱԲԱՆՈՎ Բայց, ախր, ես… ԿԱԲԱՆՈՎԱ (Տաքացած)։ Թեկուզ սիրեկան էլ ունենա, Այո՞։ Այս էլ ոչինչ քո կարծիքով։ Հը՞։ Դե, խոսիր… ԿԱԲԱՆՈՎ Ախր, աստված վկա, մայրիկ… ԿԱԲԱՆՈՎԱ (Բոլորովին սառնարյուն)։ Հիմար։ Հառաչում է)։ Կարելի՞ է խոսել հիմարի հետ։ Միայն մեղքի տակ կընկնես… Լռություն։ Ես գնում եմ տուն։ ԿԱԲԱՆՈՎ Մենք էլ շուտով կգանք, միայն մի երկու անգամ բուլվարով անցնենք։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Ինչպես ուզում եք։ Միայն թե տես, որ ձեզ շատ չսպասեմ։ Գիտես, որ ես այդ չեմ սիրում։ ԿԱԲԱՆՈՎ Ոչ, մայրիկ, աստված մի արասցե։ ԿԱԲԱՆՈՎԱ Այ, այդպես… (Գնում է)։ Տեսարան վեցերորդ Նրանք, առանց Կաբանովայի։ ԿԱԲԱՆՈՎ Ահա, տեսնում ես, քո պատճառով մայրս շարունակ ինձ նախատում է։ Այսպես էլ կյա՞նք կլինի։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Բայց, ախր, ես ինչո՞վ եմ մեղավոր։ ԿԱԲԱՆՈՎ Ես գիտե՞մ, թե ո՜վ է մեղավոր։ ՎԱՐՎԱՌԱ Դու ի՞նչ գիտես որ… ԿԱԲԱՆՈՎ Մի Ժամանակ գլուխս տանում էր. «Ամուսնացիր, հա ամուսնացիր, գոնե, ասում էր, պսակված տեսնեմ քեզ»։ Իսկ հիմա օր ու արև չի տալիս, հոգիս հանել է և բոլորը քո պատճառով։ ՎԱՐՎԱՌԱ Բայց մի՞թե նա մեղավոր է։ Մայրիկը վրան հարձակվում է, և դու էլ նույնպես։ Եվ դեռ ասում ես, թե սիրում ես կնոջդ։ Սիրտս տխրում է քեզ նայելիս։ Երեսը դարձնում է)։ ԿԱԲԱՆՈՎ Դե, ասում ես դու էլ։ Ես ի՞նչ կարող եմ անել։ ՎԱՐՎԱՌԱ Դիացիր քո գործը, լռի՜ր, եթե ավելի լավ ոչինչ չես կարող անել։ Ի՞նչ ես կանգնել, ասես փշերի վրա լինես։ Աչքերիցդ էլ տեսնում եմ, թե ուզածդ ինչ է։ ԿԱԲԱՆՈՎ Իսկ ի՞նչ է որ։ ՎԱՐՎԱՌԱ Հայտնի է ինչ է, Սավել Պրոկոֆիչի մոտ ես ուզում գնալ, խմել ես ուզում նրա հետ։ Ի՞նչ է, այդպես չէ՞։ ԿԱԲԱՆՈՎ Կռահեցիր… ԿԱՏԵՐԻՆԱ Միայն թե, Տի՜շա, շուտ վերադարձիր, թե չէ մայրիկն էլի կսկսի նախատել։ ՎԱՐՎԱՌԱ Իսկապես, շուտ արա, թե չէ հո գիտե՞ս… ԿԱԲԱՆՈՎ Ինչպես չգիտեմ։ ՎԱՐՎԱՌԱ Մենք էլ գլուխ չունենք քո պատճառով նախատինք ընդունելու։ ԿԱԲԱՆՈՎ Ես իսկույն կգամ, Սպասեցեք ինձ, (Գնում է)։ Տեսարան յոթերորդ Կատերինա և Վարառա։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Ուրեմն դու, Վարյա, խղճո՞ւմ ես ինձ։ ՎԱՐՎԱՌԱ (Մի կողմ նայելով)։ Դե, իհարկե, մեղք ես։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Ուրեմն դու ինձ սիրո՞ւմ ես, հա՞, (Ջերմագին համբուրում է նրան)։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ախր, ինչու պիտի չսիրեմ, որ… ԿԱՏԵՐԻՆԱ Ախ, շնորհակալ եմ քեզնից… Դու այնքան լավն ես, ես ինքս էլ քեզ անչափ սիրում եմ։ Լռություն։ Գիտե՞ս ինչ անցավ մտքովս, Վարյա։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ի՞նչ։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Ինչո՞ւ մարդիկ չեն թռչում։ ՎԱՐՎԱՌԱ Չեմ հասկանում, թե ի՜նչ ես ասում։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Ասում եմ՝ ինչո՞ւ մարդիկ թռչունների նման չեն թռչում։ Գիտե՞ս, ինձ երբեմն այնպես է թվում, թե ես թռչում եմ։ Երբ կանգնած ես լեռան գագաթին, ուղղակի ուզում ես թռչել, հազիվ ես զսպում քեզ։ Հնար լիներ կվազեի այսպես, ձեռքերս կբարձրացնեի և կթռչեի։ Չփորձե՞մ հիմա։ Ուզում է վազել)։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ինչե՞ր ես հնարում։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ (Հառաչում է)։ Ինչ ուրախ ու կայտառ էի, Վարյա։ Ձեր տանը ես բոլորովին թառամել եմ։ ՎԱՐՎԱՌԱ Դու կարծում ես, ես չե՞մ տեսնում։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Մի՞թե այսպիսին էի ես։ Ապրում էի՝ ոչ մի հոգս չունեի, ինչպես թռչունը, ազատ ու անկախ։ Մայրս իր կյանքը չէր խնայում ինձ համար, զուգում, զարդարում էր ինձ տիկնիկի նման, չէր ստիպում, որ գործ անեմ Ինչ որ սիրտս ուզում էր, այն էլ անում էի։ Գիտե՞ս ինչպես էի ապրում ես աղջիկ ժամանակս։ Այ, հիմա կպատմեմ քեզ։ Առավոտները վաղ վեր կկենայի։ Եթե ամառ էր՝ կգնայի պաղ աղբյուրի մոտ, կլվացվեի, ջուր կբերեի հետս և տան բոլոր, բոլոր ծաղիկները կջրեի։ Ես շա՛ տ-շա՛ տ ծաղիկներ ունեի։ Հետո մայրիկիս հետ կգնայի եկեղեցի։ Բոլորս՝ ուխտավոր կանայք էլ. մեր տունը միշտ լիքն էր ուխտավոր կանանցով։ Իսկ եկեղեցուց վերադառնալուց հետո կնստեինք որևէ գործի, ավելի հաճախ՝ ոսկեթելով թավիշ ասեղնագործելու, իսկ ուխտավոր կանայք էլ կսկսերն պատմել, թե որտեղ են եղել, ինչեր են տեսել, կամ սրբերի կյանքից, և կամ թե սաղմոսներ կերգեին։ Այսպես էր անցնում Ժամանակը մինչև ճաշ։ Հետո պառավները կպառկեին հանգստանալու, իսկ ես կզբոսնեի պարտեզում։ Այնուհետև կգնայինք ժամերգության, իսկ երեկոյան՝ նորից պատմություններ ու երգեր… Այնքա՜ն, այնքան լավ էր։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ախր, նույնն էլ մեզ մոտ է… ԿԱՏԵՐԻՆԱ Հա, բայց այստեղ ամեն ինչ կարծես բռնությամբ է կատարվում։ Ես անչափ սիրում էի եկեղեցի գնալ։ Կարծես, դրախտ էի մտնում, և ոչ ոքի չէի տեսնում և չէի էլ իմանում, թե երբ է վերջանում արարողությունը։ Կարծես ամեն ինչ կատարվում ու անցնում էր մի վայրկյանում։ Մայրիկը միշտ ասում էր, թե երբեմն բոլորը ինձ էին նայում զարմացած։ Գիտե՞ս, արև օրերին գմբեթի կատարից լուսեղեն մի սյուն է իջնում դեպի ցած, և այդ սյան մեջ ծուխն է գալարվում ամպերի նման, ինձ թվում էր, թե հրեշտակներ եմ տեսնում այդ սյան մեջ, հրեշտակներ, որոնք թռչում էին ու երգում։ Կամ թե պատահում էր, աղջիկ ժամանակս, արթնանում եմ գիշերը, մեր տանն էլ գիշերները ամեն տեղ կանթեղներ էին վառվում, և մի որևէ անկյունում աղոթում, աղոթում եմ մինչև լույս… Կամ թե վաղ առավոտյան կիջնեի պարտեզ, արևը դեռ նոր էր սկսում ծագել, կընկնեի ծնկաչոք և կաղոթեի ու լաց կլինեի և ինքս էլ չէի իմանա, թե ինչո՞ւ եմ աղոթում, ինչո՞ւ եմ լալիս… Գիտեի միայն, որ ոչինչ չեմ ուզում և գոհ եմ ամեն բանից… Իսկ ի՛ նչ երազներ էի տեսնում, Վարենկա, ի՛ նչ երազներ… Կամ տաճարներ ոսկեկառույց, կամ ինչ-որ արտասովոր այգիներ, և ամեն տեղ անտեսանելի ձայներ են երգում և բուրում են մշտադալար նոճիները, և սարերն ու ծառերը, կարծես այնպես չեն, ինչպես որ իրականում, այլ`ինչպես որ նկարում են սրբապատկերների վրա։ Կամ թե՝ մեկ էլ տեսնում էի, իբր թռչում եմ, թռչում եմ օդում։ Հիմա էլ երբեմն տեսնում եմ երազներ, բայց այլևս այն չէ։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ի՞նչ է ապա։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ (Դադարից հետո)։ Ես կմեռնեմ շուտով։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ինչե՛ ր ես խոսում, Բավական է։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Չէ, Վարյա, ես գիտեմ, որ մեռնելու եմ։ Ահ, սիրելիս, զգում եմ, որ ինչ-որ վատ բաներ են կատարվելու… Ինչ-որ հրաշք։ Երբեք այսպես չէր եղել։ Ինչ-որ արտասովոր բան կա իմ մեջ… Կարծես նորից եմ սկսում ապրել, կամ… ինքս էլ չգիտեմ… ՎԱՐՎԱՌԱ Բայց ի՞նչ է պատահել քեզ։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ (Բռնելով նրա ձեռքը)։ Ահա թե ինչ, Վարյա, ինչ-որ մեղք է կատարվելու… Այնպիսի ահ ու երկյուղ է պատել սիրտս, այնպիսի երկյուղ… Կարծես կանգնած եմ անդունդի եզրին և ինչ-որ մեկը հրում է ինձ այնտեղ, իսկ ոչ մի հենարան ես չունեմ… (Բռնում է գլուխը)։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ի՞նչ է պատահել քեզ… Առո՛ ղջ ես։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Առողջ եմ… Երանի հիվանդ լինեի, թե չէ վատ է։ Ինչ-որ ցնորք է պաշարել ինձ։ Եվ ոչ մի տեղ չեմ կարող փախչել նրանից։ Սկսում եմ մտածել և ոչ մի կերպ չեմ կարողանում հավաքել մտքերս։ Աղոթել եմ սկսում՝ չի գոհացնում և աղոթքը։ Լեզվով ինչ-որ խոսքեր եմ շշնջում, իսկ մտքերս բոլորովին ուրիշ տեղ են։ Կարծես սատանան ականջիս շարունակ հանցավոր մտքեր է շշնջում։ Եվ այնպիսի բաներ են պատկերանում աչքիս, որ ինքս ինձնից ամաչում եմ։ Ի՞նչ է սա, Վարյա։ Դժբախտություն է գալու գլխիս, դժբախտություն։ Գիշերները չեմ կարողանում քնել, շարունակ ինչ-որ շշունջներ եմ լսում, ինչ-որ մեկը կարծես քնքշորեն խոսում է հետս, կարծես շոյում է ինձ, մնչում է աղավնյակի նման։ Այլևս չեն գալիս, Վարյա, առաջավա երազները, այն ծառերը դրախտային, սարերը այլ կարծես, գրկում է ինձ մեկը ջերմագին և տանում է հեռո՛ ւ, հեռո՛ ւ, և ես հետևում եմ նրան, գնում եմ… ՎԱՐՎԱՌԱ Ինչ ես ասո՛ ւմ… ԿԱՏԵՐԻՆԱ Բայց ինչո՞ւ եմ ասում քեզ այս ամենը, դու չէ՞ որ աղջիկ ես դեռ։ ՎԱՐՎԱՌԱ (Շուրջը նայելով)։ Խոսիր, ես քեզնից վատն եմ։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Ահ, ինչ ասեմ ես քեզ։ Ամաչում եմ, Վարյա։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ասա, ոչինչ։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Ահ, Վարյա, այնքա՛ ն վատ եմ լինում, այնքա՛ ն… Շունչս ուղղակի կտրվում է տան մեջ, քիչ է մնում փախչեմ գնամ… Եվ այնպիսի մտքեր են գալիս, որ եթե իմ կամքը լիներ, ես հիմա սուրալիս կլինեի նավակով Վոլգայի վրա երգով ու խաղով, կամ թե մի լավ տրոյկայով, գրկված… ՎԱՐՎԱՌԱ Միայն թե ոչ մարդուդ հետ։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Իսկ դո՞ւ որտեղից գիտես։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ա՞յդ էլ չիմանամ։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Ահ, Վարյա, հանցավոր են իմ մտքերը։ Որքան եմ լացել ու ողբացել ինքս ինձ, ինչե՛ ր ասես, որ չեմ արել, հնար չկա, կատարվելու է այդ մեղքը, ոչ մի տեղ չեմ կարող փախչել… Չէ՞ որ դա լավ չէ, Վարյա, չէ որ դա մահացու մեղք է, որ ես ուրիշին եմ սիրում։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ինչպե՞ս դատապարտեմ ես քեզ։ Ես ինքս էլ մեղքեր ունեմ։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Բայց ի՞նչ անեմ ես։ Այլևս դիմադրելու ուժ չունեմ։ Գլուխս ուր առնեմ կորչեմ։ Մի վատ բան կանեմ ես կարոտից, Վարյա։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ի՛ նչ ես ասում։ Ի՞նչ եղավ քեզ։ Ահա, սպասիր, եղբայրս վաղը կգնա, մի բան կմտածենք, գուցեև հնարավոր կլինի տեսնվել… ԿԱՏԵՐԻՆԱ Ոչ, ոչ… Պետք չէ։ Ինչե՞ր ես ասում։ Ցնորվե՞լ ես, աստված իմ։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ինչո՞ւ այդպես վախեցար։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Եթե գոնե մեկ անգամ տեսնվեմ նրա հետ, կփախչեմ տնից, այլևս ոչ մի գնով տուն չեմ վերադառնա։ ՎԱՐՎԱՌԱ Դեռ սպասիր՝ հետո կտեսնենք։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Ոչ, ոչ, էլ չասես այդ խոսքը, լսել անգամ չեմ ուզում։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ապա ինչո՞ւ ես այդպես հալումաշ լինում։ Թեկուզ կարոտից էլ մեռնես, կխղճա՞ն քեզ։ Ինչպե՛ ս չէ, սպասիր։ Այնպես որ՝ իզուր ես քեզ այդպես տանջում։ Գալիս է գավազանով հարուստ տիկինը և ետևից`եռանկյուն գլխարկներով երկու սպասավոր։ Տեսարան ութերորդ Նրանք և տիկինը ծառայողներով։ ՏԻԿԻՆ Ի՞նչ է, սիրունիկներս։ Ի՞նչ եք անում այստեղ։ Ջահելների՞ եք սպասում, կավալերների՞։ Ուրա՞խ եք։ Այո՞։ Ուրախացնո՞ւմ է ձեզ ձեր գեղեցկությունը։ Բայց ահա, ահա թե ուր է հասցնում գեղեցկությունը։ Ցույց է տալիս Վոլգան)։ Ահա, ահա, ուղիղ այս անատակը։ Վարվառան ժպտում է։ ՏԻԿԻՆ Ի՞նչ եք ծիծաղում։ Մի՜ խնդացեք։ Գավազանը զարկելով գետնին)։ Բոլորդ էլ այրվելու եք անմար կրակներում, բոլորդ էլ եռալու եք անկուշտ ու անհագ ձյութի մեջ… (Գնալով)։ Ահա, ահա թե ուր է տանում գեղեցկությունը։ Գնում է)։ Տեսարան իններորդ Կատերինա և Վարվառա։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Ահ, ինչպես վախեցրեց։ Ամբողջ մարմնով դողում եմ։ Կարծես իմ բախտն էր գուշակում։ ՎԱՐՎԱՌԱ Գլխիդ գա ասածդ, անիծված քաֆթառ։ ԿՍՏԵՐԻՆԱ Այդ ի՞նչ ասաց, Վարյա, այդ ի՞նչ ասաց։ ՎԱՐՎԱՌԱ Դատարկ բաներ։ Շատ պետքս էր լսել, թե ինչ էր դուրս տալիս։ Նա բոլորին էլ նույնն է գուշակում։ Ողջ կյանքը`ջահելությունից սկսած, մեղանչել է։ Ապա մի հարցուփորձ արա, տես ինչե՛ ր կպատմեն։ Եվ ահա մահից վախենում է։ Ինչից որ ինքը վախենում է, դրանով էլ ուրիշներին է վախեցնում։ Քաղաքում երեխաներն անգամ թաքնվում են նրանից, փայտով է սպառնում նրանց և գոռում է (նմանեցնելով նրան). «Բոլորդ էլ այրվելու եք կրակներո՛ ւմ»։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ (Աչքերը փակելով)։ Ա՛ հ, ա՛ հ, մի ասա այդպես… Սիրտս մարում է։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ի՞նչ կա վախենալու։ Հիմար պառավ է… ԿԱՏԵՐԻՆԱ Վախենում եմ, մահու չափ վախենում եմ… Շարունակ աչքիս առաջ է գալիս։ Լռություն։ ՎԱՐՎԱՌԱ (Շուրջը նայելով)։ Այս ի՞նչ է, եղբայրս չի գալիս… Ահա, կարծես փոթորիկ է սկսվելու։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ (Սարսափով)։ Փոթորի՞կ։ Տուն վազենք, շո՜ւտ։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ի՞նչ ես ասում, ցնորվե՞լ ես, ի՞նչ է։ Առանց եղբորս դու ինչպե՞ս կարող ես տուն վերադառնալ։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Ո՜չ, ո՜չ, տուն… տուն գնանք… Աստված նրա հետ։ ՎԱՐՎԱՌԱ Լավ, ինչո՞ւ ես այդպես վախենում, փոթորիկը դեռ հեռու է։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Դե, եթե հեռու է, այդ դեպքում մի քիչ էլ սպասենք։ Բայց լավ է, գնանք տուն։ Գնա՜նք, Վարյա։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ախր եթե մի բան լինելու է, տանն էլ չես կարող թաքնվել։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Այնուամենայնիվ տանը լավ է, ավելի հանգիստ է… Տանը ես կչոքեմ սրբապատկերների առջև ու կաղոթեմ։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ես չգիտեի էլ, որ դու այդքան վախենում ես ամպ ու որոտից։ Իսկ ես չեմ վախենում։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Ինչպե՞ս չվախենամ, սիրելիս։ Ամեն մարդ էլ պիտի վախենա։ Սարսափելին այն չէ, որ կարող է խփել և սպանել քեզ, այլ այն, որ մահը կարող է վրա հասնել հենց այն պահին, երբ դու մերկ ես քո բոլոր մեղքերով և խարդախ մտքերով… Ես մահից չեմ վախենում, բայց երբ մտածում եմ, որ ներկայանում եմ աստծուն այնպես, ինչպես որ կանգնած եմ ահա այստեղ, քեզ հետ, այս խոսակցությունից հետո, ահա թե ի՜նչն է սարսափելին։ Ախր ինչե՞ր են մտքումս։ Ինչպիսի՛ մեղք, ասելն անգամ սոսկալի է… Ահ… Որոտ։ Մտնում է Կաբանովը։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ահա, եղբայրս եկավ։ Կաբանովին)։ Վազիր, շուտ վազիր Որոտ։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Ահ, շո՜ւտ, շո՜ւտ։ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ ԵՐԿՐՈՐԴ Սենյակ Կաբանովների տանը։ Տեսարան առաջին Գլաշան կապկպում է հագուստները։ Մտնում է Ֆեկլուշան ՖԵԿԼՈՒՇԱ Անուշիկ աղջիկ, անվերջ գործի վրա ես։ Ի՞նչ ես անում, անուշիկս։ ԳԼԱՇԱ Պարոնիս ճանապարհի իրերն եմ պատրաստում։ ՖԵԿԼՈՒՇԱ Չլինի՞ տեղ է գնում մեր աչքի լույսը։ ԳԼԱՇԱ Գնում է։ ՖԵԿԼՈՒՇԱ Եվ երկա՞ր ժամանակով է գնում, սիրելիս։ ԳԼԱՇԱ Չէ, կարճ ժամանակով։ ՖԵԿԼՈՒՇԱ Դեհ, բարի լինի նրա բարի ճանապարհը, իսկ տիրուհիդ ողբալո՞ւ է, թե՞ ոչ։ ԳԼԱՇԱ Չգիտեմ, ի՞նչ ասեմ քեզ։ ՖԵԿԼՈՒՇԱ Իսկ նա երբևէ ողբո՞ւմ է։ ԳԼԱՇԱ Չեմ տեսել դեռ։ ՖեԿԼՈՒՇԱ Շատ եմ սիրում, սիրուն աղջիկ, երբ որևէ մեկը կարողանում է լավ ողբալ… Լռություն։ Իսկ դու, աղջիկս, այն աղքատ կնոջը հետևիր մի քիչ, բան չթռցնի հանկարծ։ ԳԼԱՇԱ Ձեզնից ո՞վ բան կհասկանա, դուք բոլորդ էլ իրար վրա խոսելու սովոր եք։ Ինչ է, վա՞տ եք ապրում… Այնպես, ինչպես որ մեր տանն եք ապրում, սրանի՞ց էլ լավ պիտի ապրեք… Մինչդեռ շարունակ կռվում եք իրար հետ և բամբասում իրար… մեղքից չեք վախենում։ ՖԵԿԼՈՒՇԱ Անկարելի է, սիրելիս, առանց մեղքի ապրել, աշխարհում ենք ապրում։ Ահա թե ինչ կասեմ ես քեզ, սիրուն, աղջիկս, ձեզ հասարակ մահկանացուներիդ, ամեն մեկիդ մի հատիկ թշնամի է գայթակղում, իսկ մեզ`ուխտավոր մարդկանցս, որիս վեց, որիս էլ տասներկու չար ոգիներ են ուղեկցում եվ ահա, հարկավոր է դրանց բոլորին էլ հաղթահարել։ Դժվար է, աղջիկս։ ԳԼԱՇԱ Բայց ինչո՞ւ է ձեզ այդքան շատ բաժին ընկել։ ՖԵԿԼՈՒՇԱ Այդ, աղջիկս, սատանան է անում, նախանձում է, որ մենք արդար կյանք ենք վարում։ Իսկ ես, սիրունիկս, ցնդածի մեկը չեմ, ես այդ մեղքից ազատ եմ Մի հատիկ մեղք ես էլ ունեմ, դա ճիշտ է, ինքս էլ գիտեմ, որ ունեմ։ Սիրում եմ կուշտ ուտել։ Բայց դե՝ ի՞նչ կա որ Թուլությանս պատճառով է աստված տվել ինձ այդ ախորժակը։ ԳԼԱՇԱ Իսկ դու, Ֆեկլուշա, շա՞տ տեղեր ես շրջել։ ՖԵԿԼՈՒՇԱ Չէ, սիրելիս։ Ես թուլությանս պատճառով հեռու տեղեր չեմ եղել, բայց լսել եմ, շա՛ տ տեղերի ու շա՛ տ բաների մասին եմ լսել։ Ասում են, այնպիսի երկրներ կան, սիրունիկս, որտեղ մեր թագավորի նման ուղղափառ թագավորներ էլ չկան, այլ սուլթաններ են երկիրը կառավարում։ Մի երկրում գահի վրա բազմել է տաճկական սուլթան Մահնուդը, մյուս երկրում էլ՝ պարսկական սուլթան Մահնուդը։ Եվ դատ են անում նրանք, սիրունիկ աղջիկս, բոլոր մարդկանց գլխին, և ինչ որ որոշում են, բոլորն էլ անիրավ է։ Ու չեն կարողանում նրանք, աղջիկս, ոչ մի գործ կանոնավոր դատել, այդ էլ նրանց ճակատին է գրված։ Մեր օրենքն արդար է, իսկ նրանցը, աղջիկս, անարդար է։ Ինչ որ մեր օրենքով այսպես է դուրս գալիս, նրանցով ուղղակի հակառակը։ Եվ նրանց բոլոր դատավորներն էլ այդ երկրներում նույնպես անիրավ ու անարդար են, և մարդիկ նրանց հենց այդպես էլ դիմում են. «Դատիր ինձ, ով անիրավ դատավոր…»։ Իսկ կա և մի ուրիշ երկիր, որտեղ բոլոր մարդիկ շան գլուխներով են… ԳԼԱՇԱ Բայց ինչո՞ւ են շան գլուխներով։ ՖԵԿԼՈՒՇԱ Անհավատության պատճառով։ Էհ, գնամ ես, աղջիկս, շրջեմ առևտրականների մեջ, գուցե մի բան էլ ինձ բաժին հասնի աղքատությանս համար։ Մնաս բարով… ԳԼԱՇԱ Գնաս բարով։ Ֆեկլուշան գնում է։ Ի՛ նչ տեսակ երկրներ են եղել։ Եվ ի՛ նչ հրաշքներ ասես, որ աշխարհում չկան։ Իսկ մենք այստեղ նստել ենք ու ոչինչ չգիտենք։ Դեռ լավ է, որ բարի մարդիկ կան, դայիս են մեկ-մեկ և պատմում են, թե ինչ է կատարվում աշխարհիս երեսին, թե չէ հենց այսպես հիմար էլ պիտի մեռնեինք։ Ներս են գալիս Կատերինան և Վարվառան։ Տեսարան երկրորդ Կատերինա և Վարվառա։ ՎԱՐՎԱՌԱ (Գլաշային)։ Տար կապոցները, Գլա՜շա։ Ձիերը պատրաստ են։ (Կատերինային)։ Ջահել են քեզ մարդու տվել, չեն թողել, որ մի քիչ երկար աղջիկ մնաս ու զվարճանաս… հենց դրանից էլ սիրտդ չի կշտացել։ Գլաշան գնում է։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Ու երբեք էլ չի՜ կշտանա։ ՎԱՐՎԱՌԱ Ինչո՞ւ։ ԿԱՏԵՐԻՆԱ Այդպես եմ ծնվել, տաքարյուն։ Ես դեռ հազիվ վեց տարեկան էի, և տես, թե մի օր ինչ էի արել։ Չգիտեմ ինչպես՝ վիրավորել էին ինձ տանը, իսկ դա պատահեց երեկոյան, մութ էր արդեն, ես փախել էի տանից դեպի Վոլգան, նստել էի նավակ և հրել նավակը ափից։ Գտել էին ինձ մյուս առավոտյան միայն՝ տանից տասը վերստ հեռավորության վրա։ ՎԱՐՎԱՌԱ Իսկ տղաները քեզ վրա