ԱՐՁԱԿ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ [...] ԳՅՈՒՂԸ Հուլիս ամսվա վերջին օրն է։ Շուրջս հազարավոր վերստերով Ռուսաստանն է, հայրենի երկիրը։ Հավասար կապույտով ծածկված է ամբողջ երկինքը, միայն մի ամպիկ կա այնտեղ, որ չգիտես լողում է, թե հալվում։ Քամի չկա։ Տապ է Օդը`նոր կթած կաթ։ Արտույտները զնգում են, մեծախպիպ աղավնիները ղունղունում, ծիծեռնակները լուռ ճախրում են, ձիերը փնչացնում են ու ծամում, շները չեն հաչում և, հանդարտ կանգնած, պոչերն են խաղացնում։ Թե ծխի, թե խոտի հոտ է գալիս, մի քիչ էլ կպրաձյութի, քիչ էլ կաշվի։ Կանեփի արտերն արդեն ուժ են առել և արձակում են իրենց ծանր, բայց դուրեկան բույրը։ Խորահատակ, բայց զառիվայր ձորակ։ Ձորակի կողքերով մի քանի շարք ձգվում են լայնագլուխ, դեպի վար շերտավորված ուռիներ։ Ձորամիջով վազում է առվակը, նրա հատակին փոքրիկ քարերը փայլփլուն ծփանքի միջից ասես դողում են։ Հեռվում, երկրի ու երկնքի ծայրավերջում, մեծ գետի կապտավուն գիծն է։ Ձորակի երկարությամբ`մի կողմում մաքուր ամբարներ, ամուր փակված դռներով վանդակներ, մյուս կողմում`եղևնափայտից շինված նրբատաշ կտուրներով հինգ-վեց խրճիթներ։ Յուրաքանչյուր տանիքի վրա`սարյակի բույնի բարձր ձող. յուրաքանչյուր մուտքի վերև`թիթեղյա թավաբաշ ձիուկ։ Լուսամուտների անհարթ ապակիները ցոլցլում են ծիածանի գույներով։ Փեղկերի վրա ծաղկեփնջերով սափորներ են նկարված։ Ամեն մի խրճիթի առաջ կանոնավոր դրված է մի կոկ նստարան, հողաթախտերի վրա կծկվել են թափանցիկ ականջները սրած կատուները։ Բարձր շեմքերի ետևում մթին են տալիս զով նախասենյակները։ Ես պառկած եմ հենց ձորակի եզրին փռված տապճակի վրա. շուրջս նոր հնձած, թմրեցնելու չափ բուրավետ խոտի կույտեր։ Հեռատես տերերը խոտը փռել են խրճիթների առաջ. թող մի քիչ էլ չորանա արևի տակ. իսկ հետո կլցնեն խոտանոցը։ Ա՛ յ թե հիանալի կլինի դրա վրա քնելը։ Յուրաքանչյուր շեղջի միջից դուրս են ցցվել մանկական գանգրահեր գլուխներ։ Փուփուլավոր հավերը միջատներ ու մժեղներ են որոնում խոտի մեջ. սպիտակադունչ քոթոթը թավալվում է խճճված խոտերում։ Մաքուր ու ցած գոտկած վերնաշապիկներով ու երկարավիզ ծանր կոշիկներով շիկագանգուր տղաները, կրծքով հենված չլծված սայլակին, աշխուժորեն խոսակցում են, սրտանց քրքջում։ Լուսամուտից նայում է կլորադեմ նորահարսը. ծիծաղում է`չգիտես ջահելների խոսք ու զրույցի, թե՞ խոտակույտերում վխտացող մանուկների վրա։ Մի ուրիշ նորահարս, ուժեղ ձեռներով, ջրհորից քաշում է մեծ, ջրով լիքը դույլը փոկի ծայրին դողդողում և օրորվում է դույլը, թափելով երկայն, հրափայլ, կաթիլներ։ Իմ առաջ կանգնած է պառավ տանտիկինը`նոր, նախշուն բաճկոնակով, նոր հողաթափերով։ Խոշոր, ուռուցիկ ուլունքները երեք շարք պատել են նրա թխամորթ և նիհար վիզը. ճերմակած գլխին, մինչև մարած աչքերը վար թողած, կապել է կարմիր պուտերով դեղին գլխաշոր։ Բայց սիրալիր են ժպտում պառավական աչքերը. ժպտում է ամբողջովին կնճռոտ դեմքը։ Երևի յոթերորդ տասնամյակն է ապրում պառավը… Բայց հիմա էլ դեռ երևում է, որ ժամանակին գեղեցկուհի է եղել։ Լայն բաց արած աջ ձեռքի արևառ մատները, նա պահում է սառը, մառանից հենց նոր հանած, դեռ սերը չքաշած կաթով լիքը կճուճը. կճուճի կողերը ծածկված են ցողի կաթիլներով, ասես ուլունքներով։ Ձախ ձեռքի ափով պառավը հրամցնում է ինձ դեռ տաք հացի մի մեծ կտոր։ Կե'ր, քեզ անուշ, ճամփորդ հյուր»։ Հանկարծ կանչեց աքաղաղը և փութկոտ թափահարեց թևերը. նրան ի պատասխան, առանց շտապելու, բառաչեց գոմում փակված հորթուկը։ Ա'յ թե վարսակ է, հա՛», լսվում է իմ կառապանի ձայնը։ Օ ռուսական ազատ գյուղի հանգիստ, բարիք ու առատություն։ Օ՛, անդորր ու բարեբեր կյանք։ Եվ մտածում եմ ես. ինչների՞ս է պետք Սուրբ Սոֆիայի գմբեթի խաչը Ցարգրադում և այն ամենն, ինչին այսպես հետամուտ ենք մենք, քաղաքի մարդիկս։ Փետրվար, 1878 ԶՐՈՒՅՑ Ոչ Յունգֆրաուին, ոչ էլ Ֆինստերարհորնին դեռ մարդու ոտք չի դիպել։ Ալպյան լեռների գագաթները… Սեպեզը քարափների մի ամբողջ շղթա լեռների հենց սիրտը։ Լեռների վրա`բաց-կանաչ, պայծառ ու համր երկինքը։ ՈՒժեղ, խիստ սառնամանիք, կարծրացած, շողշողուն ձյուն. ձյունի տակից դուրս են ցցվել սառցապատ, հողմահար ժայռերի մռայլ գագաթները։ Երկու զանգվածներ, երկու հսկաներ բարձրանում են հորիզոնի երկու կողմերում`Յունգֆրաուն և Ֆինստերարհորնը։ Եվ ասում է Յունգֆրաուն հարևանին. Ի՞նչ նոր բան կասես։ Դու ավելի լավ ես տեսնում։ Ի՞նչ կա ներքևում։ Անցնում է մի քանի հազար տարի. մի րոպե։ Եվ ի պատասխան`որոտում է Ֆինստերարհորնը. Համատարած ամպերը ծածկել են երկիրը… Սպասի'ր։ Անցնում են նորից հազարամյակներ. մի րոպե։ Դե', իսկ ա՞յժմ, հարցնում է Յունգֆրաուն։ Այժմ տեսնում եմ. այնտեղ, ներքևում էլի նույնն է`խայտաբղետ, մանր։ Ջրերը կապույտին են տալիս, անտառները`սևին, քարաշեղջերը գորշագունում են։ Նրանց մոտերքը դեռևս վխտում են նույն մժղուկները, գիտե՞ս, այն երկոտանիները, որոնք դեռ ոչ մի անգամ չկարողացան ապականել ոչ քեզ, ոչ ինձ։ Մարդի՞կ։ Այո', մարդիկ։ Անցնում են հազարավոր տարիներ. մի րոպե։ Դե', իսկ ա՞յժմ, հարցնում է Յունգֆրաուն։ Կարծես մժղուկները պակասել են, դղրդում է Ֆինստերարհորնը, ներքևն ավելի է պարզվել, ջրերը սեղմվել են, անտառները նոսրացել։ Անցնում են կրկին հազարավոր տարիներ, մի րոպե։ Ի՞նչ ես տեսնում դու, ասում է Յունգֆրաուն։ Մեր շուրջը`մոտերքը ասես մաքրվեց, պատասխանում է Ֆինստերարհորնը, դեհ, իսկ այնտեղ, հեռվում, հովիտների մեջ դեռ բծեր կան և մի բան էլ շարժվում է։ Իսկ հիմա՞, հարցնում է Յունգֆրաուն, ուրիշ հազարամյակներ, մի րոպե անց։ Հիմա լավ է, պատասխանում է Ֆինստերարհորնը, ամեն տեղ հաճելի է, ուր էլ նայում ես`բոլորովին սպիտակ… ամենուր մեր ձյունն է, հավասար ձյունը և սառույցը։ Ամեն ինչ սառել է։ Այժմ լավ է, հանգիստ։ Լա'վ, ասում է Յունգֆրաուն։ Սակայն բավականին շաղակրատեցինք մենք, ծերու'կ։ Ննջելու ժամանակն է։ Ժամանակն է։ Քնած են վիթխարի լեռները. հավետ լռած երկրի վրա քնած է կանաչ, լուսափայլ երկինքը։ Փետրվար, 1878 ՊԱՌԱՎԸ Ես մենակ անցնում էի լայնարձակ դաշտով։ Եվ հանկարծ ինձ թվաց, թե ետևիցս թեթև ու զգույշ քայլերի ձայն եմ լսում։ Ինչ-որ մեկը քայլում էր իմ հետքերով։ Ես ետ նայեցի և տեսա մի փոքրիկ, կորամեջք պառավ`ամբողջովին փաթաթված գորշ ցնցոտիներում։ Նրանց միջից պառավի միայն երեսն էր երևում, դեղին, կնճռոտ, սրաքիթ ու անատամ երեսը։ Ես մոտեցա նրան… նա կանգ առավ։ Ո՞վ ես դու, ի՞նչ ես ուզում։ Մուրացկա՞ն ես։ Ողորմությա՞ն ես սպասում։ Պառավը չպատասխանեց։ Ես թեքվեցի դեպի նա և նկատեցի, որ նրա երկու աչքն էլ սքողված են կիսաթափանցիկ, սպիտակավուն թաղանթով կամ փառով, ինչպես մի քանի թռչունների մոտ է լինում. դրանով նրանք պաշտպանում են իրենց աչքերը չափազանց վառ լույսից։ Բայց պառավի աչքի այդ թաղանթը չէր շարժվում և բիբերն էլ չէին երեում… որից եզրակացրի, որ նա կույր է։ Ողորմությու՞ն ես ուզում, կրկնեցի ես իմ հարցը, ինչու՞ ես գալիս իմ ետևից։ Սակայն պառավը առաջվա պես չպատասխանեց, այլ միայն մի քիչ կուչ եկավ։ Ես երեսս շուռ տվի նրանից և գնացի իմ ճանապարհով։ Եվ ահա իմ ետևից դարձյալ լսում եմ նույն թեթև, նույն համաչափ, ասես գողունի, քայլերի ձայնը։ Դարձյալ նույն կինը, անցավ մտքովս, ի՞նչ է կպել նա ինձ, բայց իսկույն մտքումս ավելացրի, երևի կուրության պատճառով ճանապարհը կորցրել է, այժմ քայլերիս ձայնին ականջ դրած`գալիս է իմ ետևից, որ ինձ հետ միասին մի մարդաբնակ տեղ դուրս գա։ Այո', այո', այդպես է, որ կա»։ Բայց տարօրինակ անհանգստությունը հետզհետե տիրեց իմ մտքին։ Ինձ թվաց, որ պառավը ոչ միայն ինձ հետևում է, այլ ուղղություն է տալիս ինձ, որ նա ինձ հրում է մերթ աջ, մերթ ձախ, և որ ես ակամա հնազանդվում եմ նրան։ Այնուամենայնիվ, ես շարունակում եմ քայլել… Բայց ահա իմ առաջ, հենց ճանապարհի վրա մի բան սևին է տալիս և լայնանում… ինչ-որ փոս… «Գերեզմա՞ն, անցավ մտքովս, ահա ու'ր է հրում նա ինձ»։ Ես իսկույն շուռ եմ գալիս։ Պառավն էլի կանգնած է իմ առաջ բայց նա տեսնում է։ Նա նայում է վրաս մեծ-մեծ, կատաղի, չարագուշակ աչքերով… գիշատիչ թռչունի աչքերով։ Ես մոտենում եմ նրա դեմքին, նրա աչքերին… դարձյալ նույն մթագնած թաղանթը, նույն կույր ու բութ դեմքը։ Ա՛ խ, մտածում եմ ես, այս պառավն իմ ճակատագիրն է, այն ճակատագիրը, որից մարդ չի ազատվի»։ Չի ազատվի, չի ազատվի։ Ի՛ նչ խելագարություն… պետք է փորձել»։ Եվ ես նետվում եմ մի կողմ, ուրիշ ուղղությամբ։ Ես գնում եմ շտապ բայց թեթև քայլերը, առաջվա նման շրշում են ետևս, մոտիկ, մոտիկ… Եվ առաջս էլի սևվին է տալիս փոսը։ Ես դարձյալ ճանապարհս ծռում եմ մի այլ կողմ… Եվ էլի շրշյունն իմ ետևից, և նույն ահեղ բիծն իմ առաջ։ Եվ ուր էլ որ նետվում եմ, հալածված նապաստակի պես`դարձյալ նույնն է, նույնը։ Սպասիր, մտածում եմ ես, արի խաբեմ նրան, ոչ մի կողմ չգնամ», և ես մի ակնթարթում նստում եմ գետնին։ Պառավը կանգնած է իմ ետևը, երկու քայլ հեռու։ Էլ ձայն չի գալիս, բայց զգում եմ, որ նա այստեղ է։ Եվ հանկարծ տեսնում եմ այն բիծը, որ հեռվից սևին էր տալիս, ինքն է լողում, սողում դեպի ինձ։ Աստվա՛ ծ իմ։ Ես ետ եմ դառնում։ Պառավը ուղիղ նայում է ինձ, և անատամ բերանը ծամածռված է հեգնանքով… Չե'ս ազատվի։ Փետրվար, 1878 ՇՈՒՆԸ Սենյակում երկուսս ենք իմ շունը և ես Դուրսը ոռնում է սոսկալի, կատաղի փոթորիկը։ Շունը նստած է իմ առաջ և ուղիղ աչքերիս է նայում։ Ես նույնպես նրա աչքերին եմ նայում։ Նա ինձ կարծես մի բան է ուզում ասել։ Նա համր է, անխոս, նա ինքն իրեն չի հասկանում, բայց ես հասկանում եմ նրան։ Ես հասկանում եմ, որ այս վայրկյանին թե նրա և թե իմ մեջ ապրում է նույն զգացումը, որ մեր միջև ոչ մի տարբերություն չկա։ Մենք համանման ենք։ Ամեն մեկիս մեջ վառվում ու փայլում է միևնույն դողդոջուն կրակը։ Վրա կհասնի մահը, թափ կտա նրա վրա յուր սառն ու լայն թևը… Եվ վե'րջ։ Ո՞վ կիմանա հետո, թե մեզանից որի մեջ ի՞նչ տեսակ կրակ էր վառվում։ Ո'չ, սա մարդը և կենդանին չեն հայացքներ փոխանակում… Սրանք միմյանց հառած երկու զույգ միանման աչքեր են։ Եվ այդ զույգերից ամեն մեկում, թե կենդանու և թե մարդու, միևնույն կյանքն է, որ այդպես վախվխելով հպվում է մյուսին։ Փետրվար, 1878 ԱԽՈՅԱՆԸ Ես մի ընկեր-ախոյան ունեի. ոչ աշխատանքի, ոչ պաշտոնի կամ սիրո մեջ, բայց մեր հայացքները երբեք չէին համընկնում, և ամեն անգամ, երբ մենք հանդիպում էինք, մեր միջև անվերջանալի վեճեր էին ծագում։ Մենք վիճում էինք ամեն բանի մասին, գեղարվեստի, կրոնի, գիտության, երկրային ու հանդերձյալ, մանավանդ հանդերձյալ կյանքի մասին։ Նա հավատացյալ և խանդավառ մարդ էր։ Մի անգամ նա ինձ ասաց. Դու ամեն բանի վրա ծիծաղում ես, բայց եթե ես քեզանից առաջ մեռնեմ, կգամ, կհայտնվեմ քեզ այն աշխարհից… Տեսնենք դու այն ժամանա՞կ էլ կծիծաղես։ Եվ իրավ, նա ինձանից առաջ մեռավ, մեռավ երիտասարդ հասակում, սակայն անցան տարիներ, և ես մոռացա նրա խոստումը, նրա սպառնալիքը։ Մի անգամ, գիշերը, անկողնումս պառկած, չէի կարողանում, ասենք, չէի էլ ուզում քնել։ Սենյակում մի տեսակ ոչ մութ էր, ոչ լույս։ Ես անթարթ նայում էի դեպի գորշ կիսախավարը։ Եվ հանկարծ ինձ թվաց, թե երկու լուսամուտների մեջտեղում կանգնած է իմ ախոյանը և լուռ ու տխուր վեր ու վար է շարժում գլուխը։ Ես չվախեցա, նույնիսկ չզարմացա սակայն, տեղիցս մի քիչ վեր բարձրանալով և արմունկիս հենվելով, սկսեցի սևեռուն նայել անակնկալ հայտնված կերպարանքին Նա շարունակում էր գլուխն օրորել։ Հը, ի՞նչ է, – վերջապես ձայն հանեցի ես, դու ցնծու՞մ ես, թե՞ ցավակցում։ Ի՞նչ է այդ, նախազգուշացու՞մ, թե՞ նախատինք թե՞ ուզում ես հասկացնել ինձ, որ անիրավացի էիր, կամ երկուսս էլ անիրավացի էինք։ Ի՞նչ ես զգում դու։ Դժոխային տանջա՞նք, թե՞ դրախտային երջանկություն։ Ասա գո'նե մի խոսք։ Բայց իմ ախոյանը ոչ մի ձայն չհանեց, և միայն առաջվա պես տխուր ու հնազանդ վեր ու վար էր շարժում գլուխը։ Ես ծիծաղեցի նա չքացավ։ Փետրվար, 1878 ՄՈԻՐԱՑԿԱՆԸ Ես անցնում էի փողոցով Ինձ կանգնեցրեց մուրացիկ, զառամյալ մի ծերուկ։ Արտասվալից, բորբոքված աչքեր, կապտած շրթունքներ, գզգզված լաթեր, անմաքուր վերքեր Օ՛, ինչ այլանդակ կերպով էր կլանել այդ դժբախտ արարածին աղքատությունը։ Նա պարզեց ինձ յուր կարմրած, ուռած, կեղտոտ ձեռքը Նա հառաչում էր, նա խեղդված ձայնով օգնություն էր աղերսում։ Ես սկսեցի պրպտել բոլոր գրպաններս Ոչ քսակ, ոչ ժամացույց, ոչ նույնիսկ թաշկինակ ես հետս ոչինչ չէի վերցրել Իսկ մուրացկանն սպասում էր… Եվ նրա կարկառած ձեռքը թույլ դողում էր ու ցնցվում։ Ինձ կորցրած, շփոթված, ես ամուր սեղմեցի այդ կեղտոտ, դողդոջուն ձեռքը «Ներողամի'տ եղիր, եղբա'յր, ես ոչինչ չունեմ»։ Մուրացկանն իր բորբոքված աչքերը հառեց վրաս։ Նրա կապտած շրթունքները քմծիծաղ տվին, և նա էլ իր հերթին պինդ սեղմեց իմ սառած մատները։ Ի՞նչ արած, եղբայր, ծամծմեց նա, դրա համար էլ շնորհակալ եմ։ Այդ էլ ողորմություն է, եղբայր»։ Ես հասկացա, որ ինքս էլ ողորմություն ստացա իմ եղբորից։ Փետրվար, 1878 ԴՈԻ ԿԼՍԵՍ ԴԱՏԱՍՏԱՆԸ ՀԻՄԱՐԻ…» Պուշկին Դու միշտ ճշմարտությունն էիր ասում, ո՛ վ մեր մեծ երգիչ, նույնն ասացիր և այս անգամ։ Դատաստանը հիմարի և ծաղրանքն ամբոխի»… Ո՞վ չի ճաշակել և' մեկը, և' մյուսը։ Այդ ամենը կարելի է և պետք է տանել, իսկ ով ուժ ունի, թող արհամարհի։ Բայց կան հարվածներ, որոնք ցավագնորեն ուղղակի հենց սրտին են դիպչում… Մարդն արել է այն ամենը, ինչ կարող էր անել, աշխատել է սրտեռանդ, սիրով, ազնվությամբ։ Եվ ազնիվ հոգիները զզվանքով երես են դարձնում նրանից. ազնիվ երեսները բարկությունից կրակ են կտրում`նրա անունը լսելիս։ Հեռացի'ր, կորի'ր», գոռում են նրան ազնիվ, երիտասարդ ձայներ։ Ոչ դու ես մեզ պետք, ոչ քո վաստակը, դու պղծում ես մեր օթևանը։ Դու մեզ չես ճանաչում և չես հասկանում… Դու մեր թշնամին ես»։ Ի՞նչ անի այն ժամանակ այդ մարդը։ Շարունակի աշխատե՞լ, չփորձի՞ իրեն արդարացնել մինչև անգամ չսպասի՞ ավելի արդարացի գնահատության։ Մի ժամանակ երկրագործներն անիծում էին այն ճանապարհորդին, որ գետնախնձոր էր բերել իրենց`հացի փոխարեն, աղքատի ամենօրյա սննդի փոխարեն Նրանք դեպի իրենց պարզած ձեռքից դուրս էին գջլում այդ թանկագին պարգևը, ցեխն էին գցում և ոտներով տրորում։ Այժմ նրանք կերակրվում են այդ պարգևով և նույնիսկ չեն իմանում իրենց բարերարի անունը։ Էհ, ի՞նչ արած։ Նրանց ինչին է պետք նրա անունը։ Նա առանց անունի էլ իրենց փրկում է սովից։ Աշխատենք միայն, որ մեր տվածն էլ հիրավի օգտակար կերակուր լինի։ Դառն է անիրավացի նախատինքն այն մարդկանց շրթունքներում, որոնց սիրում ես Բայց կարելի է տանել և այդ… Խփի'ր ինձ, միայն թե լսի'ր», ասում էր աթենացիների առաջնորդը սպարտացիների առաջնորդին։ Խփի'ր ինձ, միայն առողջ ու կուշտ եղիր», պետք է ասենք մենք։ Փետրվար, 1878 ԳՈՀ ՄԱՐԴԸ Մայրաքաղաքի փողոցով թռչկոտելով սլանում է մի մարդ`դեռևս երիտասարդ։ Նրա շարժումներն ուրախ են, աշխույժ. աչքերը շողշողում են, շրթունքներին խաղում է ժպիտը, դուրեկան կարմրին է տալիս ինքնագոհ դեմքը Նա ամբողջովին բավականություն է և ուրախություն։ Ի՞նչ է պատահել նրան։ Արդյոք ժառանգությու՞ն է ստացել։ Աստիճա՞նն են բարձրացրել։ Արդյոք նա շտապում է սիրային տեսակցությա՞ն։ Թե՞ պարզապես լավ նախաճաշել է և լիառատ ուժի, առողջության զգացումն է, որ այդպես խաղում է նրա մարմնի բոլոր մասերում։ Կամ չլինի՞ թե նրա վզից կախել են քո գեղեցիկ ութանկյունի խաչը, ո՛ վ լեհական Ստանիսլավ արքա։ Ո'չ։ Նա մի զրպարտություն է հնարել իր ծանոթի մասին. եռանդագին այն տարածել է, լսել է նույն այդ զրպարտությունը մի ուրիշ ծանոթից և ինքն էլ հավատացել դրան։ Օ՛, որքան գոհ և մինչև անգամ որքան բարի է այս րոպեին այդ պատվական, շատ բան խոստացող երիտասարդը։ Փետրվար, 1878 ԿԵՆՑԱՂԻ ԿԱՆՈՆ Եթե դուք ուզում եք տհաճություն պատճառել և մինչև անգամ վնասել ձեր հակառակորդին, ասում էր ինձ մի ծեր ստահակ, ապա հանդիմանեցեք նրան հենց այն պակասության կամ արատի համար, որ դուք ձեր մեջն եք զգում։ Դժգոհեցե'ք Եվ հանդիմանեցե'ք։ Նախ և առաջ դա ուրիշներին կստիպե կարծել, որ դուք այդ արատը չունիք։ Երկրորդ`ձեր դժգոհությունը կարող է մինչև անգամ անկեղծ լինել… Դուք կարող եք օգտվել սեփական խղճի խայթոցներից։ Եթե դուք, օրինակ, ռենեգատ եք. Հանդիմանեցե'ք ձեր հակառակորդին, որ նա համոզմունք չունի։ Եթե դուք ինքներդ հոգով լակեյ եք, հանդիմանելով ասացեք նրան, որ նա լակեյ է լակեյ քաղաքակրթության, Եվրոպայի լակեյ, սոցիալիզմի լակեյ։ Կարելի է մինչև անգամ ասել`լակեյ անլակեյության, նկատեցի ես։ Ա'յդ էլ կարելի է, վրա բերեց ստահակը։ Փետրվար, 1878 ԱՇԽԱՐՀԻ ՎԵՐՋԸ Երազ Ինձ թվում էր, թե գտնվում եմ Ռուսաստանի խուլ անկյուններից մեկում, մի հասարակ գյուղական տան մեջ։ Սենյակը մեծ է, ցածր առաստաղով, երեք լուսամատով։ Պատերը ներկված են սպիտակ. կահ-կարասի չկա։ Տան առաջ մեծ հարթավայր է, որ, աստիճանաբար ցածրանալով, տարածվում է հեռուն. գորշ, միագույն երկինքը կախված է նրա վրա, որպես վարագույր։ Ես մենակ չեմ։ Ինձ հետ սենյակում մոտ տասը մարդ կա։ Նրանք բոլորն էլ հասարակ մարդիկ են, պարզ հագնված։ Նրանք քայլում են սենյակի երկայնությամբ ու լայնությամբ, լուռ, ասես գաղտագողի քայլերով։ Նրանք խույս են տալիս իրարից և, սակայն, անդադար, տագնապալից հայացքներ են փոխանակում։ Նրանցից ոչ մեկը չգիտի, թե ինչու՞ է ինքն ընկել այս տունը և ի՞նչ մարդիկ են նրան շրջապատողները։ Բոլոր դեմքերի վրա անհանգստություն ու վհատություն է նկատվում Ամենքն էլ հերթով մոտենում են լուսամուտին և ուշի-ուշով նայում դուրս, կարծես դրսից մի բան են սպասում։ Հետո էլի սկսում են սենյակում շրջել աջ ու ձախ, ետ ու աոաջ։ Մեր մեջ պտտվում է ոչ բարձրահասակ մի տղա։ Ժամանակ առ ժամանակ նա ճչում է բարակ ու միահնչուն ձայնով. «Հայրի՛ կ, վախենու'մ եմ»։ Այդ ճիչից սիրտս տակնուվրա է լինում, և ես էլ եմ սկսում վախենալ Ինչի՞ց. ինքս էլ չգիտեմ։ Միայն զգում եմ, որ գալիս ու մոտենում է մեծ, մի մեծ աղետ։ Իսկ երեխան ճչում է, հա ճչում։ Ա՛ խ, ինչպես հեռանալ այստեղից։ Ի՛ նչ հեղձուցիչ է, ի՛ նչ հոգնեցուցիչ, ի՛ նչ ծանր է Սակայն հեռանալու հնար չկա։ Այդ երկինքն է`ինչպես պատանք։ Քամի էլ չկա Օդը մահացե՞լ է, ինչ է Հանկարծ երեխան ցատկեց դեպի լուսամուտը և գոռաց նույն աղեկտուր ձայնով. Նայեցե'ք, նայեցե'ք, երկիրը խորտակվեց… Ինչպե՞ս, խորտակվե՞ց։ Իսկապես. սկզբում տան առաջ հարթավայր էր, իսկ այժմ այն կանգնած է զարհուրելի լեռան գագաթին, հորիզոնն ընկել, ներքև է գնացել, իսկ տան հենց մոտից, համարյա ուղղահայաց, ցած է իջնում կարծես փորփրած մի սև գահավանդ։ Մենք բոլորս խռնվում ենք լուսամուտի առաջ… Սարսափը սառեցնում է մեր սրտերը։ Ահա' նա, ահա' նա, շշնջում է հարևանս։ Եվ ահա երկրի հեռավոր եզերքի ամբողջ երկայնքով շարժվեց ինչ-որ բան։ Սկսեցին բարձրանալ ու ընկնել ինչ-որ փոքր, կլորավուն թմբիկներ։ Դա ծովն է, նույն ակնթարթում անցնում է բոլորիս մտքով, նա այժմ մեզ բոլորիս տակով կանի Միայն ինչպես կարող է նա մեծանալ ու վեր բարձրանալ Այս գահավանդի վրա»։ Եվ սակայն նա մեծանում է, վիթխարի կերպով մեծանում… Այդ արդեն հեռվում գլորվող հատ ու կենտ թմբիկներ չեն… Մի համատարած հրեշային ալիք գրկում է հորիզոնի ամբողջ շրջագիծը։ Նա թռչում, թռչում է դեպի մեզ։ Բուք ու բորանի պես է սլանում նա. գալարվում է, որպես դժոխային խավար։ Ամեն ինչ դողդողում է շուրջը։ իսկ այնտեղ, այն կատաղասլաց, հսկա զանգվածի մեջ և' ճայթյուն է, և' որոտ, և' հազարաբերան երկաթե հաչոց Ա'հ, ինչ մռնչյուն ու ոռնոց։ Այդ երկիրն է ոռնում երկյուղից Վե'րջ երկրին, վե'րջ ամեն ինչին։ Երեխան մի անգամ էլ ճչաց Ես ուզեցի բռնել ընկերոջիցս, բայց մենք բոլորս էլ արդեն տապալված էինք, տակովն արված, խեղդված. մեզ սրբել-տարել էր այն թանաքի պես սև, սառցալի, որոտագոչ ալիքը։ Խավար է… Հավիտենական խավար։ Հազիվ շունչ քաշելով, ես արթնացա։ Մարտ, 1878 ՄԱՇԱ Շատ տարիներ առաջ, Պետերբուրգում ապրածս ժամանակ, ամեն անգամ, երբ պատահում էր, որ կառք էի վարձում, զրույցի էի բռնվում կառապանի հետ։ Սիրում էի զրույց անել մանավանդ գիշերաշրջիկ կառապանների հետ, մերձքաղաքային գյուղերից եկած աղքատ գյուղացիների հետ, որոնք մայրաքաղաք էին գալիս մի-մի դեղնագույն, հասարակ սահնակով ու քոսոտ ձիով, հույս ունենալով, որ իրենց կկերակրեն և իրենց տերերին տալիք հողատուրքը կվաստակեն։ Եվ ահա մի անգամ ես այդպիսի մի կառապան վարձեցի Նա մոտ քսան տարեկան, բարձրահասակ, վայելչակազմ ու քաջառողջ երիտասարդ էր. աչքերը կապույտ էին, այտերը կարմիր, շեկ մազերը օղակ – օղակ գանգուրներով կարկատած գլխարկի տակից դուրս էին թափվում մինչև հոնքերը։ Եվ ինչպե՛ ս էին նրա հսկայի ուսերը մտել այդ պատառոտված արմյակի մեջ։ Սակայն կառապանի գեղեցիկ, անմորուս դեմքը տխուր ու մռայլ էր երևում։ Սկսեցի հետը խոսել։ Ձայնի մեջ էլ տխրություն կար։ Ի՞նչ է, եղբայր, հարցրի ես նրան, ինչու՞ ես տխուր, չլինի՞ մի դարդ ունես։ Երիտասարդը ոչ իսկույն, պատասխանեց ինձ։ ՈՒնիմ, տեր իմ, ունիմ վերջապես մրմնջաց նա, էն էլ էնպիսին, որից մեծը չկա։ Կնիկս մեռավ։ Սիրու՞մ էիր դու նրան քո կնկանը… Երիտասարդը ետ չնայեց ինձ, միայն գլուխը մի քիչ կախեց։ Սիրում էի, տեր։ Ութերորդ ամիսն է անցել… Բայց մտքիցս չի գնում։ Սիրտս կտոր-կտոր է լինում… Եվ էլի… ախր նրա ինչ մեռնելու ժամանակն էր։ Ջահել էր, առողջ։ Մի օրվա մեջ խոլերան բանը պրծացրեց։ Եվ բարի՞ կին էր նա։ Ա՛ խ, տե'ր, ծանր հառաչեց խեղճը, էն էլ ինչպես հա՛ շտ էինք ապրում։ Ես տանը չէի, երբ նա մեռավ։ Այստեղ, երբ իմացա, որ նրան, ուրեմն, արդեն թաղել են, իսկույն գյուղ, տուն մեկնեցի։ Կեսգիշեր էր արդեն, որ գյուղ հասա։ Մտա մեր խրճիթը, կանգնեցի տան մեջտեղը և սկսեցի կամաց-կամաց ձեն տալ. «Մաշա', ա՛ յ Մաշա'»։ Միայն ծղրիդն էր ճռճռում։ Լացս բռնեց, նստեցի գետնին, ձեռքս`շրխկ, գետնին տվի. «Անկուշտ փոր, ասացի, լափեցիր նրան… Ինձ էլ լափիր, է'լի։ Ա՛ խ, Մա'շա»։ Մաշա, ավելացրեց նա հանկարծ խլացած ձայնով։ Եվ պարանե երասանները ձեռքից բաց չթողնելով, թաթպանով սրբեց աչքից արտասուքը, թափ տվեց, գցեց մի կողմ, շարժեց ուսերը և այլևս ոչ մի բառ չարտասանեց։ Սահնակից իջնելիս ես նրան տասնհինգ կոպեկ ավելի տվի։ Երկու ձեռքով գլխարկից բռնած, նա ինձ խոնարհ – խոնարհ գլուխ տվեց և ապա քշեց իր ձին ձյունե սփռոցով ծածկված ամայի փողոցով, որ լցված էր հունվարյան սառնամանիքի գորշ մշուշով։ Ապրիլ, 1878 ՀԻՄԱՐԸ Լինում է, չի լինում, մի հիմար է լինում։ Երկար ժամանակ նա ապրում է անհոգ և ուրախ։ Բայց կամաց-կամաց նրան լուրեր են հասնում, որ իրեն ամեն տեղ անմիտ ու գռեհիկ մարդու տեղ են դնում։ Հիմարը շփոթվում է և սկսում տխուր մտածել, թե ի՞նչպես անի, որ այդ անախորժ լուրերին վերջ տա։ Մի անակնկալ միտք վերջապես լուսավորում է նրա մթին ու պստիկ ուղեղը… Եվ նա`առանց դանդաղելու, միտքը եկածը կատարում է։ Մի ծանոթ է պատահում նրան փողոցում և սկսում գովել մի հայտնի նկարչի Ներեցե'ք, բացականչում է հիմարը, այդ նկարիչը վաղուց արխիվ է նետված… Դուք այդ չգիտե՞ք։ Ես այդ չէի սպասում ձեզանից… Դուք հետամնաց մարդ եք։ Ծանոթը վախենում է և իսկույն համաձայնում հիմարի հետ։ Ի՞նչ հիանալի գիրք կարդացի ես այսօր, ասում է նրան մի ուրիշ ծանոթ։ Ներեցե'ք, բացականչում է հիմարը, ի'նչպես չեք ամաչում։ Այդ գիրքը գրոշ չարժե։ Վաղուց այդ ոչ ոք ձեռքը չի առնում։ Դուք այդ չգիտե՞ք Դուք հետամնաց մարդ եք։ Այս ծանոթն էլ է վախենում և համաձայնում հիմարի հետ։ Ինչ հրաշալի մարդ է իմ բարեկամ Ն. Ն. ը, ասում է հիմարին երրորդ ծանոթը, ա՛ յ, իսկ և իսկ ազնիվ մարդ։ Ներեցե'ք, բացականչում է հիմարը, Ն. Ն. ը հայտնի սրիկա է։ Բոլոր ազգականներին կողոպտեց։ Ո՞վ ասես այդ չի իմանում… Դուք հետամնաց մարդ եք։ Երրորդ ծանոթը նույնպես վախենում է և համաձայնում հիմարի հետ, երես դարձնում յուր բարեկամից։ Եվ ում էլ, ինչ էլ որ գովում են հիմարի առաջ, նա միշտ միևնույն առարկությունն է անում։ Երբեմն էլ ավելացնում է նախատելով. Իսկ դուք դեռ հավատու՞մ եք հեղինակություններին։ Չար է, մաղձոտ, սկսում են կարծիքներ հայտնել հիմարի մասին նրա ծանոթները։ Բայց ի՛ նչ գլուխ ունի։ Եվ ի՛ նչ լեզու, ավելացնում են մյուսները։ Օ՛, այո', նա տաղանդ է։ Վերջանում է նրանով, որ մի տարածված հանդեսի հրատարակիչ առաջարկում է հիմարին վարելու հանդեսի քննադատական բաժինը։ Եվ հիմարն սկսում է ամենքին ու ամեն բան քննադատել`առանց փոխելու ո'չ իր խոսելու ձևը, ո'չ իր բացականչությունները։ Այժմ նա, որ մի ժամանակ գոռում էր հեղինակությունների դեմ, ինքն է հեղինակություն, իսկ պատանիները երկրպագում են նրան և նրանից վախենում։ Եվ ի՞նչ անեն խեղճ պատանիները։ Թեպետ վայել չէ, առհասարակ, երկրպագել մեկին… բայց դե արի ու մի երկրպագիր հետամնացների կարգը կընկնես։ Վախկոտների մեջ կյանքը հիմարինն է։ Ապրիլ, 1878 ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ԼԵԳԵՆԴ Բաղդաղում ո՞վ չի ճանաչում մեծ Ջաֆարին, տիեզերքի արեգակին։ Մի անգամ, շատ տարիներ առաջ, նա դեռ պատանի էր, Ջաֆարն զբոսնում էր Բաղդադի շրջակայքում։ Հանկարծ նրա ականջին մի խռպոտ ճիչ հասավ. Ինչ-որ մեկը հուսահատորեն օգնության էր կանչում։ Ջաֆարն իր հասակակիցների մեջ աչքի էր ընկնում խոհականությամբ ու կշռադատ խելքով. նա գթասիրտ էր և իր ուժերին վստահ։ Նա վազեց կանչի ուղղությամբ և տեսավ մի խեղճ, զառամյալ ծերունի, որին երկու ավազակ պինդ սեղմել էին քաղաքի պարսպին ու կողոպտում էին։ Ջաֆարը մերկացրեց սուրը և հարձակվեց ավազակների վրա, մեկին սպանեց, մյուսին փախուստի մատնեց։ Ազատված ծերունին ընկավ իր փրկարարի ոտքերը և, նրա հանդերձի քղանցքները համբուրելով, բացականչեց. Ո՛ վ քաջ պատանի, քո մեծահոգությունն առանց հատուցման չի մնա։ Տեսքով ես մի թշվառ մուրացկան եմ, բայց միայն արտաքուստ։ Ես հասարակ մարդ չեմ։ Վաղը, առավոտյան կանուխ, արի գլխավոր շուկան, ես քեզ կսպասեմ շատրվանի մոտ և դու կհամոզվես, որ իմ ասածը ճշմարիտ է։ Ջաֆարը մտածեց. «Այս մարդը տեսքով իրավ մուրացկան է, սակայն ամեն բան պատահում է։ Ինչու՞ չփորձեմ», և պատասխանեց. Լավ, հայրիկ, կգամ։ Ծերուկը նայեց նրա աչքերին ու հեռացավ։ Մյուս առավոտ, հենց որ լույսը բացվեց, Ջաֆարը գնաց շուկա։ Հենված շատրվանի մարմարյա ավազանին`ծերուկն արդեն սպասում էր նրան։ Նա լուռ բռնեց Ջաֆարի ձեռքը և տարավ նրան մի փոքրիկ այգի, որ չորս կողմից շրջապատված էր բարձր պարիսպներով։ Այդ այգու ճիշտ մեջտեղում, կանաչ բացատում բուսել էր մի արտասովոր ծառ։ Նա նոճու նման էր, միայն տերևները երկնագույն էին։ Երեք պտուղ, երեք խնձոր, կախվել էին բարակ, դեպի վեր ոլորած ճյուղերից. մեկը`միջակ մեծության, երկարավուն, կաթնասպիտակ, մյուսը`մեծ, կլոր, վառ կարմիր, երրորդը`փոքրիկ, թորշոմած, դեղնավուն։ Ամբողջ ծառը թույլ շրշում էր, թեև քամի չկար։ Ծառը զնգում էր մեղմ ու տխուր, ասես ապակուց լիներ, կարծես զգում էր Ջաֆարի մոտենալը։ Պատանի', ասաց նրան ծերուկը, պոկի'ր այս պտուղներից որն ուզում ես, և իմացիր, որ եթե պոկես և ուտես սպիտակը, բոլոր մարդկանցից ամենախելոքը կլինես, եթե պոկես և ուտես կարմիրը, կլինես հարուստ`ինչպես հրեա Ռոտշիլդը։ Եթե պոկես և ուտես դեղինը դուր կգաս պառավ կանանց։ Վճռիր… Եվ մի' հապաղիր։ Մի ժամ հետո և' պտուղները կթորշոմեն, և' ինքը ծառը կանցնի երկրի խուլ խորքը։ Ջաֆարը կախեց գլուխը և մտածեց։ Ի՞նչ անել, արտասանեց նա կիսաձայն, կարծես ինքն իր հետ խորհրդակցելով։ Չափից դուրս խելոք դառնաս, էլ ապրել չես ուզի, դառնաս մարդկանցից ամենահարուստը ամենքը քեզ կնախանձեն. լավն այն է, որ ես պոկեմ և ուտեմ երրորդը, թորշոմած խնձորը։ Նա այդպես էլ վարվեց, իսկ ծերուկը ծիծաղեց անատամ ծիծաղով և ասաց. Ո՛ վ ամենաիմաստուն պատանի, դու բարի վիճակ հանեցիր։ Ինչի՞դ է հարկավոր սպիտակ խնձորը։ Դու առանց այն էլ Սողոմոնից խելոք ես։ Կարմիր խնձորը նույնպես քեզ պետք չէ… դու առանց այն էլ հարուստ կլինես։ Միայն քո հարստությանը ոչ ոք չի նախանձի։ Հայտնիր ինձ, ծերունի, ուշքի գալով ասաց Ջաֆարը, որտե՞ղ է ապրում մեր տիրապահ խալիֆի պատկառելի մայրը։ Ծերուկը մինչև գետին խոնարհվեց և պատանուն ցույց տվեց ճամփան։ Բաղղաղում ո՞վ չի ճանաչում տիեզերքի արեգակին. մեծ և հռչակավոր Ջաֆարին։ Ապրիլ, 1878 ԵՐԿՈԻ ՔԱՌՅԱԿ Մի ժամանակ կար մի քաղաք, որի բնակիչներն այնքան սաստիկ էին սիրում պոեզիան, որ եթե մի քանի շաբաթ էր անցնում և լույս չէին տեսնում նորանոր գեղեցիկ բանաստեղծություններ, նրանք բանաստեղծական այդպիսի անպտղաբերությունր հասարակական աղետ էին համարում։ Նրանք այն ժամանակ հագնում էին իրենց ամենահին հագուստները, գլխներին մոխիր էին ցանում և, խմբվելով հրապարակներում, արցունք էին թափում, դառն տրտնջամ իրենց լքող մուսայից։ Այդպիսի չարաբաստիկ մի օր երիտասարդ բանաստեղծ Հունիոսը հայտնվեց հրապարակում, ուր խռնված էր սգացող ժողովուրդը։ Նա արագ քայլերով բարձրացավ հատկապես պատրաստված ամբիոնը և նշան արեց, որ ցանկանում է բանաստեղծություն արտասանել։ Լիկտորներն իսկույն գավազանները շարժեցին. Լռությու՛ ն, ուշադրությու՛ ն, բարձրաձայն գոռացին նրանք, և ամբոխը լռեց, սպասելով։ Բարեկամնե'ր, ընկերնե'ր, սկսեց Հունիոսը բարձր, բայց ոչ այնքան հաստատուն ձայնով։ Բարեկամներ, ընկերներ, որ սիրում եք երգ ու տաղ, Երկրպագու ամենին, ինչ գեղեցիկ է և դաշն. Թող երբեք չխռովե ձեզ վայրկյանը մութ վշտի, Կգա ժամը բաղձալի… լույսը մութը կվանի։ Հունիոսը լռեց Եվ ի պատասխան նրան, հրապարակի ամեն կողմերից բարձրացավ գոռում-գոչյուն, սուլոց, քրքիջ։ Դեպի նա ուղղված բոլոր դեմքերը վառվում էին բարկությունից, բոլոր աչքերը շողում էին չարությամբ, բոլոր ձեռները վեր բարձրանում, սպառնում, բռունցքներ էին ցույք տալիս։ Ինչո՛ վ ուզեց զարմացնել, մռնչում էին կատաղի ձայներ, Թո'ղ կորչի ամբիոնից անշնորհք հանգաստեղծը, հեռացրե'ք հիմարին։ Հոտած խնձորներ, լակ ձու թափեցեք այդ խեղկատակի գլխին։ Քարեր, քարեր տեղացեք վրան։ Հունիոսն ամբիոնից թավալգլոր ընկավ… Բայց նա դեռ տուն չէր հասել, երբ ականջին դիպան խանդավառ ծափահարությունների, գովասանական աղաղակների ու բացականչությունների որոտներ։ Տարակուսանքի մեջ ընկած, և սակայն աշխատելով աննկատ մնալ (վասնզի վտանգավոր է ամեհի գազանին կատաղեցնելը), Հունիոսը վերադարձավ հրապարակ։ Եվ ի՞նչ տեսավ։ Ամբոխի գլխավերևը, նրա ուսերին, ոսկյա հարթ վահանի վրա, ծիրանի քղամիդը հագին, դափնյա պսակը գանգրահեր գլխին`կանգնած էր Հունիոսի ախոյան, երիտասարդ բանաստեղծ Հուլիոսը Իսկ ժողովուրդը չորս կողմից գոռում էր. Փա՛ ռք, փա՛ ռք, փա՛ ռք անմահ Հուլիոսին։ Նա սփոփեց մեզ վշտի, մեր մեծ վշտի պահին։ Նա մեզ մի երգ պարգևեց, որ քաղցր է մեղրից, հնչուն է բամբիռից, բուրավետ է վարդից, մաքուր է երկնային կապույտից։ Տարեք նրան փառավոր հանդեսով. նրա ներշնչված գլուխը հանձնեցեք խնկաբույրի մեղմ ալիքներին, զովացրեք նրա ճակատը դափնյա ոստերի հանդարտ հովհարումով, շռայլեցեք նրա ոտների տակ արաբական զմուռսի բոլոր անուշահոտությունները։ Փա՛ ռք նրան։ Հունիոսը մոտեցավ փառաբանողներից մեկին։ Ասա' ինձ, ո՛ վ համաքաղաքացի, ի՞նչ բանաստեղծությամբ երջանկացրեց ձեզ Հուլիոսը։ Ավա՛ ղ, ես հրապարակում չէի, երբ նա արտասանեց բանաստեղծությունը։ Այդպիսի բանաստեղծություն`և միտը չպահե՞լ, եռանդուն ձայնով պատասխանեց համաքաղաքացին, ու՞մ տեղն ես դնում դու ինձ։ Լսի'ր ու ցնծա, ցնծա' մեզ հետ միասին։ Որ սիրում եք երգ ու տաղ», այսպես սկսեց աստվածային Հուլիոսը… Որ սիրում եք երգ ու տաղ, բարեկամներ, ընկերներ. Երկրպագու ամենին, ինչ դաշն է, մեղմ ու հնչուն, Թող երբեք չխռովի ձեզ վայրկյանը մեծ ցավի, Ժամը կգա բաղձալի… տիվը կվանե գիշերը։ Հը, ի՞նչպես է։ Ի՞նչ ես ասում, գոչեց Հունիոսը, այդ հո իմ բանաստեղծությունն է։ Հուլիոսը երևի ամբոխի մեջ է եղել, երբ ես արտասանեցի այն։ Նա լսել ու միևնույնը կրկնել է, հազիվ մի քանի արտահայտություններ փոփոխած, այն էլ, իհարկե, անհաջող կերպով։ Ա՛, այժմ իմացա քո ով լինելը… Դու Հունիոսն ես, առարկեց համաքաղաքացին, հոնքերը կիտելով։ Դու նախանձոտ ես կամ հիմար… Մի բան պատկերացրու, ա՛ յ թշվառական, որքան վսեմություն կա Հուլիոսի ասածի մեջ. «Տիվը կվանե գիշերը». իսկ քոնն ինչ-որ անմիտ բան է. «Լույսը մութը կվանե»։ Ի՞նչ լույս, ի՞նչ մութ։ Մի՞թե այդ միևնույնը չէ… ուզեց սկսել Հունիոսը։ Թե մի խոսք ես ավելացրել, ընդհատեց նրան համաքաղաքացին, իսկույն ձայն կտամ ժողովրդին… Եվ նա քեզ պատառ-պատառ կանի։ Հունիոսը խելամտորեն լռեց։ Իսկ մի ալեզարդ ծերունի, որ լսել էր նրա խոսակցությունը համաքաղաքացու հետ, մոտեցավ խեղճ բանաստեղծին և, ձեռքը դնելով նրա ուսին, ասաց. Հունիոս, դու ասացիր քո սեփականը, բայց անժամանակ, իսկ նա ասաց ոչ իր սեփականը, բայց ժամանակին, հետևապես նա իրավացի է, իսկ քեզ մնում է քո խղճի մխիթարանքը։ Բայց մինչև որ խիղճը, ինչպես կարող էր և ընդունակ էր, իրավն ասած, բավականին վատ, մխիթարում էր մի կողմ քաշված Հունիոսին, հեռվում, ցնծության որոտալից աղաղակների և ամենահաղթ արեգակի ոսկեվառ փոշու միջով, մերթ կարմրին տալով ծիրանաշող քղամիդից, մերթ մթին տալով ստվերասփյուռ դափնիների տակ, առատաբույր խնկի ամպանման ալիքները ճեղքելով, կուրծքը խրոխտ դուրս գցած, մեծապանծ ու համրաքայլ առաջ էր ընթանում Հուլիոսը, որպես գահ բարձրացող արքա… Եվ արմավենու երկայն ոստերը հերթով խոնարհվում էին նրա առաջ, կարծես իրենց հանդարտ ու հնազանդ սոսափյունով արտահայտելիս լինեին նրան հետզհետե նորոգվող երկրպագության այն զգացմունքը, որ այդ ժամին լցվում էր նրանով կախարդված համաքաղաքացիների սրտերը։ Ապրիլ, 1878 ՃՆՃՂՈՒԿԸ Ես վերադառնում էի որսից և անցնում էի այգու ծառուղով։ Իմ առջևից վազում էր շունը։ Հանկարծ նա դանդաղեցրեց իր քայլերը և սկսեց առաջ գնալ գաղտագողի, կարծես որսի հոտ էր առել։ Ես նայեցի ծառուղու երկարությամբ և տեսա մի ճնճղուկի ձագ, որի կտցի բոլորը դեղնավուն էր և գլուխը ծածկված աղվամազով։ Նա վայր էր ընկել բնից (քամին ուժեղ օրորում էր ծառուղու կեչիները) և նստած էր անշարժ, նորաբույս թևիկներն անօգնական փռած։ Իմ շունը դանդաղորեն մոտենում էր նրան, երբ հանկարծ, մոտիկ ծառից պոկվելով, մեծ, սևակուրծք ճնճղուկը, քարի պես ընկավ շան հենց դնչի առաջ և բոլորովին գզգզված, այլանդակված, հուսահատ և աղիողորմ ճիչ արձակելով, մի երկու անգամ թռիչք գործեց դեպի շան բաց ու սրատամ երախը։ Նա նետվեց ազատելու, իրենով պատսպարելու իր ձագուկը Բայց նրա ամբողջ փոքրիկ մարմինը դողում էր սարսափից, նրա ձայնը բիրտացել, խզվել էր, նա շնչասպառված էր, նա իրեն զոհում էր։ Ի՛ նչ ահագին հրեշ պիտի երևար նրան շունը և, այնուամենայնիվ, նա չկարողացավ նստած մնալ իր բարձր, անվտանգ ճյուղի վրա… Մի ուժ, նրա կամքից ավելի զորավոր մի ուժ, վայր նետեց նրան այնտեղից։ Տրեզորս կանգ առավ, ետ-ետ քաշվեց… Երևի նա էլ զգաց այդ ուժը։ Ես շտապեցի ետ կանչել շփոթված շանս և հեռացա ակնածությամբ։ Այո', մի ծիծաղեք։ Ես ակնածեցի այն փոքրիկ, հերոսական թռչունի առաջ, նրա սիրո պոռթկումի առաջ։ Սերը, մտածում էի ես, ավելի զորեղ է, քան մահն ու մահվան երկյուղը։ Միայն նրանով, միայն սիրով է պահվում ու շարժվում կյանքը։ Ապրիլ, 1878 ԳԱՆԳԵՐԸ Շքեղ, ուժեղ լուսավորված դահլիճ, բազմաթիվ տղամարդիկ և կանայք։ Բոլոր դեմքերն ուրախ են, զրույցներն աշխույժ Աղմկալի խոսակցություն է սկսվել հայտնի մի երգչուհու մասին։ Նրան մեծարում են`անվանելով աստվածային, անմահ։ Օ՛, ինչ լավ արձակեց նա երեկ յուր վերջին դայլայլիկը։ Եվ հանկարծ, ասես կախարդական գավազանի զորությամբ, բոլոր գլուխների ու բոլոր դեմքերի բարակ մաշկը պոկվեց, թռավ, և մի ակնթարթում երևան եկավ գանգերի մեռելային սպիտակությունը, կապտավուն անագի գույն տվին մերկացած լնդերքն ու այտոսկրերը։ Սարսափած նայում էի ես, թե ինչպես երերում էին ու շարժվում այդ լնդերքն ու այտոսկրերը, ինչպես մոմերի ու լապտերների լույսի տակ շողշողալով, շուռումուռ էին գալիս այդ ցցված ոսկրե գնդերը և ինչպես նրանց մեջ պտտվում էին ուրիշ, ավելի փոքրիկ գնդեր անիմաստ աչքերի գնդերը։ Ես չէի համարձակվում ձեռքս երեսիս տանել, չէի համարձակվում ինձ նայել հայելու մեջ։ Իսկ գանգերը առաջվա պես պտտվում էին… Եվ արագաշարժ լեզուները, սուր-սուր ատամների ետևից, չթի փոքրիկ կտորների նման կարմրին տալով, առաջվա ճիչ ու աղմուկով թոթովում էին, թե ի՛ նչ զարմանալի, ի՛ նչ աննման կերպով այն անմահ… այո', անմահ երգչուհին արձակեց յուր վերջին դայլայլիկը։ Ապրիլ, 1878 ՍԵՎԱԳՈՐԾՆ ՈԻ ՓԱՓԿԱՍՈՒՆԸ Զրույց Սևագործ Ի՞նչ ես մեջ խցկվում։ Ի՞նչ ես ուզում։ Դու մերը չես… Հեռացի'ր։ Փափկասուն Ես ձերն եմ եղբայրներ։ Սևագործ Ո՛ նց չէ, մերն ես։ Ի՛ նչ հնարեց։ Հենց ձեռներիս մտիկ արա, տեսնու՞մ ես ինչքան կեղտոտ են։ Համ աղբի, համ կպրի հոտ է գալիս նրանցից։ Իսկ քո ձեռները, տե'ս, ինչպես սպիտակ են և ինչ հոտ է գալիս նրանցից։ Փափկասուն (պարզելով ձեռները) Հոտ առ։ Սևագործ (հոտ առնելով) Այս ի՞նչ հանելուկ է, ասես երկաթի հոտ է գալիս։ Փափկասուն Այո, հենց երկաթի։ Ամբողջ վեց տարի շղթաներ եմ կրել։ Սևագործ Իսկ ի՞նչի համար։ Փափկասուն Նրա համար, որ ձեզ բարիք էի ցանկանում, ուզում էի ազատել ձեզ, խեղճ, խավար մարդկանցդ, ծառացա ձեզ ճնշողների դեմ, ըմբոստացա Դե, և ինձ նստեցրին։ Սևագործ Նստեցրի՞ն։ Քեզ ո՞վ էր ասում, որ հակառակվես։ Երկու տարի հետո Նույն սևագործը (մի ուրիշի) Լսիր, Պետրա'… Հիշու՞մ ես նախանցյալ տարի մի փափկասուն էր քեզ հետ խոսում։ Մյուս սևագործը Հա, միտս է… ի՞նչ կա։ Առաջին սևագործ Լսի'ր, նրան էսօր կախելու են, էդպես հրաման է արձակվել։ Երկրորդ սևագործ Էլի ըմբոստացե՞լ է։ Առաջին սևագործ Էլի ըմբոստացել է։ Երկրորդ սևագործ Հա… ահա թե ինչ, եղբայր Միտրի, չի՞ կարելի, որ մի հնարքով ձեռք գցենք էն թոկը, որից նրան կախ են տալու. ասում են տան համար դա շատ մեծ բախտավորություն է։ Առաջին սևագործ Դու էդ ճիշտ ես ասում։ Պետք է փորձել, եղբայր Պետրա'։ Ապրիլ, 1878 ՎԱՐԴԸ Օգոստոսի վերջին օրերն էին Աշունն արդեն վրա էր հասնում։ Արևը մայր էր մտնում։ Անակնկալ հորդ տեղատարափն, առանց 