ՉՈՐՐՈՐԴ ԱՐՁԱԿ Վենիամին Ֆյոդորովիչ Կագանը հարցին մոտեցավ օդեսացի Նյուտոն-մաթեմատիկոսի ու մոզի իմաստուն հաշվենկատությամբ։ Վենիամին Ֆյոդորովիչի՝ դավադրի ողջ գործունեությունը անսահման խախուտ հիմքերի վրա էր դրված։ Փրկության հարցին Վենյամին Ֆյոդորովիչը մոտենում էր խխունջի տեմպերով։ Նա թույլ էր տալիս թափ տալ իրեն պրոֆեսորական պատյանից, չէր խոստանում, բայց չեմուչում էլ չէր անում, գլխավորապես փորձելով դանդաղեցնել վտանգավոր հիվանդության ընթացքը։ Վազվզոց կոչվող բացարձակապես անկշիո ինտեգրալ քայլերի ու մտահանգումների միջոցով հինգ կյանքերի փրկության գործում մաթեմատիկոս-պրոֆեսորի գոյությունը համընդհանուր բավարարվածություն էր առաջ բերել։ Իսայ Բենեդիկտովիչն առաջին իսկ րոպեներից իրեն այն պես պահեց, ասես հիվանդությունը վարակիչ էր, քութեշի նման կպչուն, այնպես որ իրեն՝ Իսայ Բենեդիկտովիչին նույնպես մեկ էլ տեսար գնդակահարեցին։ Վազվզում էր Իսայ Բենեդիկտովիչը միանգամայն անօգուտ։ Այդպես, ամենա-արագ ախտահանում հայցելով, իրենց բժիշկների մոտ են գցում։ Իսայ Բենեդիկտովիչին եթե ազատություն տայիր, տաքսի կվերցներ, ու հենց այնպես, առանց որևէ նպատակի, ենթադրելով, որ ծիսակարգը դա է պահանջում, անմտորեն կսլանար Մոսկվայով մեկ։ Իսայ Բենեդիկտովիչն անընդհատ կրկնում էր ու հիշում, որ կնոջը Պետերբուրգում է թողել։ Նա նույնիսկ քարտուղարուհու նման մի բան էր ճարել, փոքրիկ, խստապահանջ ու շատ խելամիտ մի ուղեկցորդ-ազգականուհի, որն արդեն իրեն՝ Իսայ Բենեդիկտովիչին էր խնամում։ Մի խոսքով, տարբեր ժամանակ տարբեր անձանց դիմելիս Իսայ Բենեդիկտովիչն ասես պատրաստում էր իրեն գնդակահարության դեմ։ Իսայ Բենեդիկտովիչի բոլոր ազգականները հրեական ընկուզե մահճակայների վրա էին մեռել։ Եվ ինչպես թուրքն է ուխտի գնում Քաաբի սև քարին, այդպես թարգմանիչ Իսայի միջոցով Անատոլ Ֆրանսին հաղորդակից դարձած ու պատրիկյան արյան ռաբբիներից սերող պետերբուրգյան այդ բուրժուաներն էին գնում տուրգեննյան ու լերմոնտովյան ամենատարբեր առողջարաններ, բուժման միջոցով նախապատրաստվելով անդրկողմյան աշխարհն անցնելուն։ Պետերբուրգում Իսայ Բենեդիկտովիչն ապրում էր բարեպաշտ ֆրանսուհու նման։ Ուտում էր իր ապուրը, ծանոթներ էր ընտրում շատ անվնաս, ինչպես խորտիկներ՝ ճաշարանում, և այցելում թարգմանական հնոտու երկու գնորդների՝ ըստ մասնագիտության։ Իսայ Բենեդիկտովիչն առույգ էր վազվզոցի միայն սկըզբում, զորակոչի և, այսպես ասած, մարտական տագնապի ժամանակ։ Հետո նա մի տեսակ խունացավ, լխկեց, լեզուն դուրս գցեց, և նույն այդ ազգականները բաժնեդրությամբ նրան Պետերբուրգ ուղարկեցին։ Ինձ միշտ հետաքրքրել է, թե որտեղից բուրժուային գարշանքն ու այսպես կոչված օրինավորությունը։ Օրինավորությունն այն է, ինչ բուրժուային հարազատ է դարձնում կենդանու հետ։ Բազմաթիվ կուսակցականներ հանգստանում են բուրժուայի շրջապատում նույն այն պատճառով, ինչ պատճառով որ մեծահասակները կարմրաթուշ երեխաների հետ շփվելու կարիքն ունեն։ Բուրժուան, իհարկե, պրոլետարից անմեղ է, ավե ի մոտ է կանգնած արգանդային աշխարհին, մանկիկին, փիսիկին, հրեշտակին ու քերովբեին։ Ռուսաստանում անմեղ բուրժուաներ շատ քիչ կան, և դա վատ է անդրադառնում իսկական հեղափոխականների մարսողության վրա։ Բուրժուային պետք է պահպանել իր նախնական տեսքով, պետք է զբաղեցնել նրան ինքնագործ խաղերով, օրորել պալմանյան զսպանների վրա ու բարուրել ձյունափայլ երկաթուղային, երազի ծրարներում։ 2. Մազերը քունքերին սանրած, երկարաճիտ այծենու կոշիկներ ու թավշյա բաճկոն հագած մի տղա է կանգնել՝ շրջապատված մայրիկներով, տատիկներով ու դայակներով, իսկ կողքին մի լակոտ՝ խոհարար կամ կառապան՝ սպասավորներից։ Երբ այդ սվսվացող, փսփսացող ու ֆսֆսացող հրեշտակների ողջ ոհմակը վրա է տվել տղային՝ Խփիր, Վասենկա, խփիր։ Հիմա Վասենկան կխփի ու պառաված օրիորդները նողկալի գորտերի նման հրմշտում են իրար, ետ պահում քոսոտ լակոտին՝ Խփիր, Վասենկա, խփիր, իսկ մենք մինչ այդ խուճուճիկին կզսպենք, մինչ այդ մենք շուրջպար կբռնենք… Ի՞նչ է սա։ Վենեցիանովի մոտիվներով ժանրային նկա՞ր։ Ճորտ գեղանկարչի էտյու՞դ։ Ոչ, դա խոպոպավոր կոմսոմոլ մանկիկն է մարզվում ագիտմայրիկների, տատիկների ու դայակների ղեկավարությամբ, որ նա՝ Վասենկան, ոտքը գետնին զարկի, որ նա՝ Վասենկան, խփի, իսկ մենք մինչ այդ սևուկին կզսպենք, մինչ այդ մենք շուրջպար կբռնենք… Խփիր, Վասենկա, խփիր… 3. Հաշմանդամ աղջիկն եկավ մեզ մոտ տրամվայազարկ գիշերվա նման երկար փողոցից։ Նա մի կողմ է դնում հենակն ու շտապում նստել որ նման լինի բոլորին։ Ո՞վ է այս խեղճը… Թեթև հեծելազոր… Մենք իրարից ծխախոտ ենք թոցնում, մեր չինարենն ենք առաջ տանում ու վախկոտ-կենդանական բանաձևերով ծածկագրում դասակարգի հսկա, հզոր ու արգելված գաղափարը։ Կենդանական վախը թխկթխկացնում է գրամեքենայի վրա, առաջ տանում մեր մաքրագիր չինարենը արտաքնոցի թղթերին, մատնություններ գրում, խփում ընկածներին ու մահապատիժ պահանջում գերիների համար։ Եվ ինչպես տղաներն են ժողովրդյան խեղդում կատվին Մոսկվա գետում, այդպես մեր մեծահասակ տղերքն են վրա տալիս, տըզ են խաղամ մեծ դասամիջոցին՝ «Հեյ, վրա տուր, խփիր, բայց էնպես, որ չտեսնես, թե ում ես խփում», ինքնադատաստանի սրբազան օրենքն է սա։ Գործակատարն Օրդինկայի վրա թերակշռեց բանվորուհուն՝ սպանիր նրան։ Գանձապահը հինգ կոպեկի սխալվեց՝ սպանիր նրան։ Վարիչը հիմար բան դուրս տվեց՝ սպանիր նրան։ Գեղջուկն ամբարում ցորեն է թաքցրել՝ սպանիր նրան։ Մեզ մոտ մի աղջիկ է գալիս, հենակի վրա քարշ գալով։ Նրա մի ոտքը, կարճեցված է, ու կոպիտ պրոթեզ-մաշկը փայտե սմբակ է հիշեցնում։ Ո՞վ ենք մենք։ Դպրոցականներ, որ չեն սովորում։ Կոմերիտականը ազատանի։ Կռվարարներ ամենայն սրբոց թույլտվությամբ։ Ֆիլիպ Ֆիլիպիչի ատամները ցավում են։ [...] Ֆիլիպ Ֆիլիպիչը չի եկել ու չի էլ գա դասարան։ Ոհսման մասին մեր պատկերացումներն այնքան կապ ունեն գիտության հետ, որքան սմբակը ոտքի, բայց դա մեզ չի հուզում։ Իմ երկսմբակ ընկերներ, ես եկել եմ ձեզ մոտ թխկթըխկացնելու փայտով սոցիալիստական դեղին պասաժ-կոմբինատում՝ կերտված կտրիճ տնտեսվար Գիբերի երևակայությամբ, Տվերսկոյ բաւվարի շքեղ հյուրանոցի, գիշերային հեռագրատան կամ հեռախոսակայանի տարրերից, համաշխարհային երանության մասին երազանքից, մարմնավորված որպես պերմանենտ բուֆետ՝ ճեմասրահով և պերմանենտ գրասենյակ, որից մարդու կոկորդը սկսում է քոր գալ։ Անընդհատ հաշվապահական գիշեր է այստեղ, ինչպես պուշկինյան հեքիաթում գորտին ջհուդի հետ են պսակում, այսինքն թե, տեղի է ունենում թատերական խավիար նետող այծոտն պճնամոլի անընդհատ ամուսնություն նույն բաղնիքից իր կեղտոտ կողակցի՝ շաբաթվա բոլոր օրերի համար ոսկեթել դագաղներ շինող մոսկովյան դագաղագործ-խմբագրի հետ։ Նա շրջում է թղթե պատանքի մեջ և դեռ իրենց հովվական-հունական անունները պահպանած՝ քրիստոնեական տարվա ամիսների երակներն է բացում՝ հունվար, փետրվար, մարտ։ Դեպքերի, մահերի ու դիպվածների սարսափելի, անգրագետ սպանդագործ է նա ու աշխարհով մեկ է լինում, երբ շատրվանի պես դարի սն, ձիու արյունն է ցայտում։ 4. Ուղիղ Ցեկուբոյի քարվանսարայից ես գործի մտա «Մոսկովսկի կոմսոմոլեց» թերթում, ուր տասներկու զույգ փչացած ականջակալներից բացի մի ընթերցասրահ կար (նախկինում՝ եկեղեցի) առանց գրքերի, կլոր թախտերով, որոնց վրա քնելու համար պետք էր կծկվել խխունջների պես։ Սպասավորները Ցեկուբոյում ինձ ատում էին իմ ծղոտե զամբյուղների և այն բանի համար, որ ես պրոֆեսոր չեմ։ Ցերեկները ես գնում էի դիտելու գետի վարարումը և հաստատ հավատում էի, որ Մոսկվա գետի կատաղի ջրերը մի օր հեղեղելու են Կրոպոտկինյան ափափողոցը, և Ցեկուբոյում հեռախոսով նավակ են պատվիրելու։ Առավոտները ես մանրէազերծ կաթ էի խմում, հենց փողոցում, ուղիղ շշից։ Պրոֆեսորական դարակներից ես օճառ էի թռցնում, լվացվում էի գիշերով ու ոչ մի անգամ չբռնվեցի։ Մարդիկ այնտեղ էին գալիս Խարկովից ու Վորոնեժից և բոլորն էլ ուզում էին Ալմա-Աթա գնալ։ Նրանք ինձ յուրայինի տեղ էին դնում ու խորհրդակցում էին, թե ո՞ր հանրապետությունն է ավելի շահավետ։ [...] Գիշերով Ցեկաբոն ամրոցի պես փակում էին, և ես փայտով պատուհաններն էի ծեծում։ Ցեկուբոյում ամեն մի կարգին մարդու հեռախոսի մոտ էին կանչում, և սպասավորները երեկոյան նրանց երկտող էին հանձնում, ինչպես հիշատակաց թերթիկները՝ տերտերին։ Այնտեղ էր ապրում գրող Գրինը, որի հանդերձանքը սպասավորները մաքրում էին խոզանակով։ Ես ապրում էի Ցեկուբոյում բոլորի նման, ոչ ոք ինձ ձեռք չէր տալիս, մինչև որ ես ինքս չհեռացա ամառվա կեսերին։ Երբ ես ուրիշ կացարան էի տեղափոխվում, իմ մուշտակն ընկած էր կառքի լայնքով, և ես նման էի երկարաժամկետ բացակայությունից հետո հիվանդանոցից դուրս գրվածի կամ բանտից ազատվածի։ 5. Բանը նրան է հասել, որ բառային արվեստում ես միայն վայրի միսն եմ գնահատում, խելագար պալարը։ Վիրավորված է մինչև ոսկորը Քարանձավը ողջ բազեի ճիչով, Ահա թե ինչ է ինձ հարկավոր։ Համաշխարհային գրականության բոլոր գործերը ես բաժանում եմ երկու մասի՝ թույլատրվածների և առանց թույլտվության գրվածների։ Առաջինները կեղտ են, մյուսներս՝ գողացված օդ։ Ես կուզենայի թքել նախապես թույլատրված գործեր գրողների մռութներին, կուզենայի ծեծել դրանց գլուխները փայտով, կուզենայի նստեցնեյ բոլորին Գերցենի տանը, մի սեղանի շուրջ, դնե ով ամեն մեկի առաջ ոստիկանական թեյի մի բաժակ ու տալով նրանց ձեռքը Գորնֆելդի մեզի անալիզը։ Այդ գրողներին ես կարգելեի ամուսնանալ ու երեխաներ ունենալ։ Երեխաները պիտի մեր գործը շարունակեն, չասվածն ասեն, այնինչ հայրերը մինչև յոթը պորտ ծախվել են չեչոտ սատանային։ Ահա սա գրական Էջ է։ 6. Ես չունեմ ձեռագրեր, չունեմ հուշատետրեր, չունեմ արխիվ։ Ես ձեռագիր էլ չունեմ, որովհետև երբեք չեմ գրում։ Ողջ Ռուսաստանում միայն ես եմ, որ բանավոր եմ աշխատում, մինչդեռ շուրջս շնաբարո տականքները գրում են։ Ախր ես ի՞նչ գրող։ Դե, կորեք ապուշներ։ Իսկ մատիտներ շատ ունեմ՝ գույնզգույն ու բոլորն էլ գողացված։ Դրանք կարելի է սրել «ժիլետ» մակնիշի սրիչով։ Ժիլետ» մակնիշի սրիչը մի քիչ կոտրված ու շեղ ծայրով միշտ էլ ինձ թվացել է պողպատի արդյունաբերության ամենաազնիվ արտադրանքը։ Լավ սրիչը կտրում է սեզի նման, ծովում, բայց չի կոտրվում, ոչ այն է քաղաքավարի սատանայի երկտող շաղափած անցքով։ ժիլետ» սրիչի թիթեղիկը մեռած տրեստի արտադրանք է, որի մեջ փայատերերի իրավունքով մտնում են ամերիկյան ու շվեդական գայլերի ոհմակները։ 7. Ես չինացի եմ, ոչ ոք ինձ չի հասկանամ։ Խալդի-բալդի։ Գնանք Ալմա-Աթա, ուր մարդիկ կան չամչի աչքերով, ուր ձվաձեղի նման աչքերով պարսիկներն են շրջում, ուր սարդերն են շրջում գառան աչքերով։ Խալդի-բալդի։ Երթանք Ազերբայջան։ Ես մի հովանավոր ունեի, Իսրայելի երկրի կրտսեր քրոջ՝ հայկական հողի մրջնային ժողկոմը ժողկոմ Մռավյան-Մըրջյունյանը։ Նա ինձ հեռագիր տվեց։ Մեռավ իմ հովանավորը՝ ժողկոմ Մռավյան-Մրջյունյանը։ Երևանի մրջնանոցում Էլ չի ապրում սև ժողկոմը։ Էլ չի գալու նա Մոսկվա միջազգային վագոնով, միամիտ ու հետաքրքրասեր, ինչպես բարի մոլլան։ Խալդի-բալդի։ Երթանք Ազերբայջան։ Ես մի նամակ ունեի ժողկոմ Մռավյանին։ Ես հանձնեցի այն հայկական առանձնատան քարտուղարներին Մոսկվայի ամենամաքուր, դեսպանական փողոցի վրա։ Ես քիչ էր մնում Երևան գնայի հնամաշ Ժողկոմլուսի գործաղմամբ համալսարան-վանքում տաքգլուխ ջահելների համար սարսափելի դասընթացներ կարդալու։ Եթե ես գնայի Երնան, երեք օր ու գիշեր ես կհանգրվանեի կայարանային հսկա բուֆետներում ու կուտեի սև խավիարով կարագահացեր։ Խալդի-բալդի։ Ճանապարհին ես կկարդայի Զոշչենկոյի ամենալավ գիրքը ու կուրախանայի հարյուր ռուբլի գողացած թաթարի նման։ Խալդի-բալդի։ Երթանք Ազերբայջան։ Դեղին ծղոտե զամբյուղի մեջ ես հետս կվերցնեի իմ արիությունն ու մոխրաջրով բուրող սպիտակեղենի հսկա մի կույտ, իսկ իմ մուշտակը կախված կլիներ ոսկե մեխից։ Եվ ես կիջնեի գնացքից Երնանի կայարանում, մի ձեռքիս ձմեռային մուշտակս, մյուս ձեոքիս՝ ծերունական ձեռնափայտս`իմ հրեական ցուպը։ 8. Կա սքանչելի ռուսական մի տող, որ ես չեմ դադարում կրկնել մոսկովյան շնաբույր գիշերներով, և որից մղձավանջի պես ցրիվ են գալիս պոզավոր տականքները։ Գուշակեք բարեկամներս այդ տողը, որ ճոռում է թարմ ձյան վրա, կողպեքներ կոտրում և տուն է մտնում սառնամանիքի հետ. Չեմ կախել բանտերում ես դժբախտներին։ Ահա հավատո հանգանակ, ճշմարիտ գրողի, գրականության մահացու թշնամու իսկական կանոն։ Գերցենի տանը մի կաթնային բուսակեր, չինացու գլխով մի բանասեր՝ մի տեսակ խողյա, խառ-խառ, չանգո-չանգո՝ երբ գլուխներն են կտրում՝ մարդկանց էն տեսակից, որ ոտների ծայրերին են քայլում սովետական արյունոտ հողի վրայով, ինչ-որ մի Միտկա Բլագոյ, լիցեյական սրիկա, թույլատրված բոլշևիկների կողմից գիտության օգտի համար, հատուկ տանջարանում հսկում է կախյալ Սերյոժա Եսենինի պարանը։ Իսկ ես ասում եմ. չինացիներին տվեք Բլագոյին, դրան Շան-հայ ղրկեք, չիների մոտ, էնտեղ է դրա տեղը։ Ինչ էր մայր բանասիրությունը և ինչ դարձավ։ Արյուն էր ողջը ու անհաշտելիություն, դարձավ փսխուք ու համահաշտում։ 9. Ռուս բանաստեղծների, դահիճների և կամ դրանց թեկնածուների թվին ավելացավ Գորնֆեւդի խամրած անունը։ Այդ հոդախտավոր Դանտեսը, այդ մոսկովյան հորեղբայր Մոնիան, որ բարոյականություն ու պետականություն է քարոզում, կատարեց իրեն բացարձակապես օտար վարչակարգի պատվերը, որ նա ընկալում էր մոտավորապես որպես ստամոքսի խանգարում։ Գորնֆելդի ձեռքից մեռնելը նույնքան հրեշավոր է, որքան հեծանիվից կամ թութակի կտուցից վախճանվելը։ Բայց գրական մարդասպանը կարող է նան թութակ լինել։ Ինձ, օրինակ, քիչ էր մնում սպաներ նորին մեծության արքա Ալբերտ և Վլադիմիր Գալակտիոնի Կորոլենկոյի անվան թութակը։ Ես շատ ուրախ եմ, որ իմ դահիճը կենդանի է և որոշ իմաստով ինձանից երկար ապրեց։ Ես կերակրում եմ նրան շաքարով և հաճույքով լսում, թե ինչպես է նա Ուլենշպիգելից մեջբերումներ անում. «Մոխիրն է բաբախում իմ սրտում», ասում է նա, խոսքն ընդմիջելով ոչ պակաս գեղեցիկ մեկ այլ դարձվածքով՝ «Չկա աշխարհում ավելի ուժեղ տանջանք բառի տանջանքից»։ Մի մարդ, որ ընդունակ է իր գիրքը «Բառի տանջանք» կոչել, ծնվել է զրական մարդասպանի կայենյան կնիքը ճակատին։ Ես միայն մի անգամ եմ հանդիպել Գորնֆելդին ինչ-որ անգաղափարական ամսագրի կեղտոտ խմբագրությունում, ուր ինչպես Կվիսիսանի բուֆետում, ինչ-որ տեսլային տիպեր էին խմբվել։ Այն ժամանակ դեռ գաղափարախոսություն չկար և ոչ ոքի չէիր կարող գանգատվել, եթե հանկարծ քեզ վիրավորեին։ Երբ ես հիշում եմ այն որբությունը՝ ինչպես էինք մենք ապրում, խոշոր արցունքներն են մշուշում աչքերս։ Ինչ-որ մեկն ինձ ծանոթացրեց երկոտն քննադատի հետ, և ես սեղմեցի նրա ձեռքը։ Հորեղբայր Գորնֆելդ, ինչու՞ դու գնացիր Բիրժովկա՝ երեկոյան Կարմիր թերթին գանգատվե ու խորհրդային քսանինը թվականին։ Ավելի լավ է արցունք թափեիր պարոն Պրոպերի մաքուր հրեական ժիլետի մեջ։ Ավելի լավ է պատմեիր քո վիշտը իշիասով, թալեսով ու կուզելով բանկիրին։ 10. Նիկոլայ Իվանովիչը մի քարտուղարուհի ունի՝ ճշմարտությունը, կատարյալ սկյուոիկ, փոքրիկ կրծող։ Յուրաքանչյուր այցելուի հետ նա կաղին է կրծում ու մոտենում հեռախոսին, ինչպես շատ երիտասարդ անփորձ մայրը կմոտենար իր հիվանդ երեխային։ Ինչ-որ սրիկա ասաց ինձ, որ ճշմարտությունը հունարեն հնչում է որպես մրիա։ Ահա այս նապաստակը իսկական ճշմարտությունն է մեծատառ հունարենով, բայց նաև այն մյուս ճշմարտությունն է՝ այն, դաժան կուսակցական կույսը՝ ճշմարտություն-կուսակցությունը։ Քարտուղարուհին, վախեցած ու խղճահար, ինչպես գթության քույր, չի ծառայում, այլ ապրում է կաբինետի նախաշեմին, հեռախոսային նախաբաղնիքում։ Հեռախոսով ու դասական թերթով նախասենյակում ապրող խեղճ մրիա։ [...] 11. Բայց չէ, թողեք դատվեմ։ Թույլ տվեք մտցնել արձանագրության մեջ։ Թույլ տվեք, այսպես ասած, կցել ինձ գործին։ Մի խլեք ինձանից, խնդրում եմ, իմ դատը։ Դատավարությունը դեռ չի վերջացել և, հավատացնում եմ ձեզ, երբեք էլ չի վերջանա։ Եղածը միայն նախերգանքն էր։ Երգչուհի. Բոզիոն ինքն է երգելու իմ դատին։ Զոլավոր շալերով մորուքավոր ուսանողները, խառնվելով թիկնոցների մեջ փաթաթված ոստիկաններին, գահապահ այծի գլխավորությամբ, խելագար հրճվանքով, պարերգի նման, հավերժ հիշատակ եղանակե ով՝ շրջանային դատարանի ծխած դահլիճից կհանեն ոստիկանական դագաղը իմ գործի աճյունով։ [...] [...] Ալեքսանդր Իվանովիչ Գերցեն… Թույլ տվեք ներկայանալ… Կարծեմ թե ձեր տանը… Դուք որպես տանտեր, որոշ իմաստով պատասխանատու եք… Արտասահմա՞ն եք մեկնել… Իսկ այստեղ տհաճ մի բան է պատահել… Ալեքսանդր Իվանովիչ… Ախր, ի՞նչ անեմ… Բացարձակապես մեկը չկա, որ դիմես։ 12. Իմ կենդանության ինչ-որ մի տարում մեծ տղամարդիկ մարդկանց այն ցեղից, որ ես ատում եմ հոգուս ողջ ուժով և որին չեմ ուզում ու երբեք էլ չեմ պատկանի, միտք հղացան ինձ մասնակից դարձնել համատեղ այլանդակ ու նողկալի մի ծեսի։ Այդ ծեսի անունը գրական թլպատում է կամ պատվազրկում, և այն կատարվում է գրական ցեղի օրացուցային պահանջմունքների ու սովորության համաձայն, ընդ որում զոհը մատնանշվում է նախապես՝ ավագանու կողմից։ Ես պնդում եմ, որ գրական աշխատանքը այն տեսքով, ինչ տեսքով որ այն կազմավորվել է Եվրոպայում ու հատկապես Ռուսաստանում, անհամատեղելի է ջհուդի իմ պատվավոր կոչման հետ, կոչում, որով ես հպարտանում եմ։ Նահապետների, խաշնարածների ու արքաների արյամբ ծանրացած իմ արյունը ըմբոստանում է գրական ցեղի գողաբարո գնչուականության դեմ։ Երեխա ժամանակ ինձ գողացել է անլվա վիպասացների ճոճռան թափառախումբն ու այսքան տարի քարշ տվել իր կեղտոտ երթուղիներով, փորձելով սովորեցնել ինձ իր միակ արհեստին, միակ արվեստին՝ գողությանը։ Գրական տոհմը մաշկի վատ հոտով կերակուր պատրաստելու ամենակեղտոտ միջոցներով մի ցեղ է։ Դա մի ցեղ է, որ լափում է ու քնում սեփական արտաթորանքի վրա, քաղաքներից վտարված, գյուղերում հետապնդվող, բայց միշտ ու ամենուր մոտ կանգնած իշխանությանը, որը նրան տեղ է տալիս դեղին թաղամասերում, ինչպես պոռնիկների։ Քանզի գրականության նշանակությունը միշտ և ամենուր մեկն է՝ օգնել պետերին, որ հնազանդության մեջ պահեն զինվորներին, և օգնել դատավորներին հաշվեհարդար տեսնել մահապարտների հետ։ Գրողը տերտերի ու թռչնակի մի տեսակ խառնուրդ է։ Նա թութակ է բառիս ամենաբարձր նշանակությամբ։ Նա խոսում է ֆրանսերեն, եթե տերը ֆրանսիացի է, բայց եթե Պարսկաստանին է ծախվել՝ ասում է պարսկերեն «թութակը հիմար է» կամ «թութակը շաքար է ուզում»։ Թութակը տարիք չունի, չգիտի գիշեր-ցերեկ։ Երբ տերը հոգնում է, նրան ծածկում են սև փալասով, և գրականության համար դա գիշերվա դերանյութ է։ 13. Երկու Շենյե եղբայրներ կային, քստմնելի կրտսերն ամբողջովին գրականությանն է պատկանում, գլխատված ավազն ինքն է նրան գլխատել։ Բանտապետները սիրում են վեպեր կարդալ, և ավելին, քան մյուսները, գրականության պահանջ են զգում։ Իմ կենդանության ինչ-որ մի տարում եղջերավոր մորթյա գլխարկներով, մորուքավոր ու տարիքավոր ինչ-որ տղամարդիկ ինձ ամորձատելու նպատակով քարե մի դանակ բարձրացրին վրաս։ Դատելով ամեն ինչից, դրանք իրենց ցեղի սրբազան հայրերն էին։ Նրանցից սոխի, վեպերի ու այծի մսի կեղտոտ հոտ էր գալիս։ Ամեն ինչ սարսափելի էր, ինչպես մանկան երազում։ Nel mezzo del cammin di nostra vita» մեր այս մարդկային կյանքի կիսաճամփին ես կանգնեցվեցի թավարծի խորհրդային անտառում ավազակների կողմից, որոնք իրենց իմ դատավորները կոչեցին։ Բաղի փոքր աչքերով ու մկանուտ ծոծրակներով, տարիների բեռը կրելու անարժան ծերուկներն էին դրանք։ Իմ կյանքում առաջին և միակ անգամ ես պետք եկա գրականությանը, և նա ճմոթում էր ինձ, ձեռ գցում, կսմըթում… և ամեն ինչ սարսափելի էր, ինչպես մանկան երազում։ 14. Ես բարոյական պատասխանատվություն եմ կրում այն բանի համար, որ Զիֆ հրատարակչությունը չի պայմանավորվել թարգմանիչներ Գորնֆելդի և Կարյակինի հետ։ Ես՝ թանկագին մորթիների մաշկեգործ, որ քիչ էր մնում խեղդվեի գրական մորթեղենից, բարոյական պատասխանատվություն եմ կրում, որ պետերբուրգյան ինչ-որ բռի մեկին ցանկություն եմ ներշնչել նողկալի անեկդոտի նման մեջբերելու ամենածեր կոմերիտականի՝ Ակակի Ակակինիչի ուսերից պոկված տաք գոգոլյան մուշտակը։ Ես պոկում եմ վրայիցս գրական մուշտակն ու տրորում այն ոտքերով։ Ես մի թեթև շապիկով երեսուն աստիճան ցրտին երեք անգամ կվազեմ Մոսկվայի փողոցներով։ Ու հակառակ մահացու մրսածության՝ ես կփախչեմ կոմերիտական պասաժի դեղին հիվանդանոցից, միայն թե չտեսնեմ Տվերսկոյ բուլվարի անամոթ տան 12 լուսավորված հուդայական պատուհաններն ու չլսեմ արծաթի գնգոցն ու տպագիր թերթերի հաշիվը։ 15. Տվերսկոյ բուլվարի հարգելի վիպասացներ, մենք ձեզ հետ միասին հիմա մի վեպ ենք գրում, որ դուք չէիք էլ երազել։ Ես շատ եմ սիրում տեսնել իմ անունը պաշտոնական թղթերում, դատական վերակացաի ծանուցագրերում և այյ կոշտ փաստաթղթերում։ Անունն այստեղ հնչում է միանգամայն օբյեկտիվորեն`հնչյուն, որ թարմ է ականջի համար և, պետք է ասել, բավական հետաքրքիր։ Մեկ-մեկ ես էլ եմ տանջվում հետաքրքրասիրությունից, էդ ի՞նչն է, որ ես միշտ էնպես չեմ անում։ Էդ ի՞նչ պտուղ է էդ Մանդելշտամը, որ էսքան տարի պիտի ինչ-որ մի էդպիսի բան անի, բայց նա դուրս պրծնի։ [...] Դրա համար էլ տարիներն ինձ օգուտ չեն բերում, ուրիշներն օրեցօր ավելի են պատկառելի, իսկ ես հակառակը՝ ժամանակին ընդդեմ հոսք։ Ես մեղավոր եմ։ Կասկած չի կարող լինել։ Թաղված եմ մեղքերի մեջ։ Ապրում եմ անվճարունակ պարտուպանի պես։ Դուրս պրծնելով եմ փրկվում։ Դեռ երկա՞ր պիտի դուրս պրծնեմ։ Ու երբ թիթեղյա մի ծանուցագիր եմ ստանում կամ իր պարզությամբ հունական մի ինչ-որ հիշեցում հասարակական կազմակերպություններից, երբ ինձանից պահանջում են, որ մատնեմ համախոհներիս, դադարեցնեմ գրողի իմ գործունեությանը, ցույց տամ, թե որտեղից եմ վերցնում կեղծ դրամը ու ինձ համար գծված սահմաններից դուրս չգալու մասին ստացական տամ, ես անմիջապես համաձայնում եմ, բայց իսկույն ևեթ, կարծես ոչինչ էլ չի պատահել, սկսում եմ դուրս պրծնել և այդպես անվերջ։ Նախ և առաջ՝ ես ինչ-որ տեղից փախել եմ, և ինձ հարկավոր է վերադարձնել, պարփակե, գտնե և ուղղել։ Երկրորդ՝ ինձ ուրիշի տեղն են դնում, իսկ անձս հավաստելու ուժ չունեմ։ Գրպանումս կեղտ է՝ անցյայ տարվա վերծանված երկտողեր, մեռած ազգականների հեռախոսահամարներ և անհայտ է, թե էլ ինչ հասցեներ։ Երրորդ՝ ես Բեհեղզեբուղի կամ ԳԻԶ-ի հետ մանանեխով ու պղպեղով ու հղկաքարի փոշով օծված վատմանյան թղթի վրա մի հսկա, անքակտելի պայմանագիր եմ կնքել, ուր պարտավորվել եմ երկակի չափով վերադարձնել ողջ ձեռք բերվածը, քառակի չափով փսխել ապօրինաբար յուրացվածն ու տասնվեցապատիկ անել այն անհնարինը, անհեթեթն ու միակը, որ դեռ կարող է ինձ մասամբ արդարացնել։ Տարեցտարի ես ավելի թրծված եմ։ Ես, ասես պողպատյա երկաթուղային աքցաններով, ամբողջովին ծածկվում եմ ու դրոշմված սեփական ազգանվամբ։ Երբ ինձ անուն-հայրանունով են դիմում, ամեն անգամ ցնցվում եմ, ոչ մի կերպ չեմ կարողանում ընտելանալ՝ ինչպիսի պատիվ։ Գոնե մեկը մի անգամ Իվան Մոիսենիչ կոչեր։ Հեյ, Իվան, քորիր շներին։ Ֆրանսիացուն`շեր մետր, թանկագին ուսուցիչ, իսկ ինձ՝ Մանդելշտամ, քորիր շներին։ Ամեն մեկին՝ իրենը։ Ես՝ ծերացող մի մարդ, սրտիս կրծուկով քորում եմ տերունական շներին, բայց նրանց համար դա քիչ է, քիչ է նրանց համար։ Շան քնքշությամբ են նայում ինձ ռու u գրողների աչքերն ու աղաչում՝ դե սատկիր, էլի։ Որտեղի՞ց այդ ծառայամիտ չարությունը, այդ ստրկամիտ արհամարհանքը անձիս հանդեպ։ Գնչուն գոնե ձի ուներ, իսկ ես մի անձի մեջ և՜ ձի եմ, և՜ գնչու։ Թիթեղյա ծանուցագրերը բարձի տակ։ Քառասունվեցերորդ պայմանագիրը պսակի տեղ ու հարյուր հագար վառվող ծխախոտ մոմերի փոխարեն։ 16. Ախր ես որքան էլ տքնեմ՝ ձիեր առնեմ շալակս ու ջաղացի քարեր, պտտեմ, մեկ է, ես աշխատավոր չեմ դառնա։ Իմ վաստակը, եթե այն գոյություն ունի, ընկալվում է որպես չարաճճիության, որպես օրինազանցություն կամ պատահականության։ Թող այդպես լինի։ Իմ կամոք և իրավամբ։ Քվեարկում եմ երկու ձեռքով։ Մոտեցման հարց է սա։ Ես օղաբլիթի օղակն եմ սիրում։ Հապա խմո՞րը. Խմորը կարելի է խժռել, մինչդեռ անցքը կմնա։ Ճշմարիտ աշխատանքը բրյուսելյան ժանյակ է, որ գարդանախշի հենքն է կարևոր`օդը, անցքը, պարապուրդը։ Մինչդեռ ախպերներս, էդ աշխատանքից ես օգուտ չունեմ։ Ինձ համար այն իսկի աշխատանքային ստաժ չի հաշվվում։ Մենք աշխատանքի ավետարան ունենք, բայց այն չենք գնահատում՝ Զոշչենկոյի պատմվածքները։ Միակ մարդուն, որ ցույց տվեց մեգ աշխատավորին, մենք ցեխը կոխեցինք։ Իսկ ես հուշարձաններ եմ պահանջում Զոշչենկոյի համար Խորհրդային Միության բոլոր քաղաքներում ու ծայրերում կամ ծայրահեղ դեպքում Ամառային այգում՝ ինչպես Կռիլով պապիկի համար։ Ահա թե ում պարապուրդն է շնչում և ում բրյուսելյան ժանյակն է ապրում։ Գիշերային Իլյինկայով, երբ հանրախանութներն ու տրեստները քնած են ու խոսում են մայրենի չինարենով, գիշերային Իլյինկայով անեկդոտներն են քայլում։ Լենինն է գնում Տրոցկու հետ գրկախառնված, կարծես ոչինչ էլ չի պատահել։ Մեկի ձեռքին դույլ, մյուսի ձեռքին՝ կարթ։ Քայլում են երկու հրեաներ`անբաժանելի երկուսը, մեկը հարցնող, մյուսը պատասխանող, ու մեկն անընդհատ հարցնում է, իսկ մյուսն անընդհատ խճճում հա խճճում, ու չեն կարողանում իրարից պոկ գալ։ Քայլում է գերմանացի երգեհոնահարը շուբերտյան լեերկաստենով, այդքան անհաջողակ, այդքան հացկատակ։ Ich bin arm». Ես աղքատ եմ։ Քնիր թանկագինս… ԷՄ-ԷՍ-ՊԵ-Օ… Վիյը Կարմիր հրապարակում հեռախոսագիրքն է կարդում։ Բարձրացրեք կոպերս… Միացրեք Կենտկոմ։ Հեռանում են հայերը Երևան քաղաքից կանաչ ներկված տառեխներով։ Ich bin arm»։ Ես աղքատ եմ։ Իսկ Արմավիրում, քաղաքի զինանշանին գրված է՝ շունը հաչի, քամին փչի։ 1930