Վենեդիկտ Երոֆեեւ Մոսկվա-Պետուշկիի ՀԵՂԻՆԱԿԻ ԾԱՆՈՒՑՈՒՄԸ «Մոսկվա-Պետուշկիի» առաջին հրատարակությունը, քանզի ընդամենը մեկ օրինակով էր, արագ սպառվեց։ Այդ ժամանակից ես բազմաթիվ հանդիմանություններ եմ ստացել «Մուրճ ու Մանգաղ-Կարաչարովո» գլխի համար ու՝ լրիվ անտեղի։ Առաջին հրատարակության առաջաբանում ես բոլոր աղջիկներին զգուշացրել էի, որ «Մուրճ ու Մանգաղ-Կարաչարովո» գլուխը պետք է առանց կարդալու բաց թողնել, քանի որ «Եվ անհապաղ խմեց» արտահայտությանը էջուկես զտարյուն հայհոյանք է հաջորդում, զգուշացրել էի, որ ամբողջ գլխում ոչ մի բարեպատշաճ բառ չկա, բացի «Եվ անհապաղ խմեց» արտահայտությունից։ Այդ բարեխիղճ ծանուցումով հասա միայն նրան, որ բոլոր ընթերցողները, եւ աղջիկները հատկապե՛ ս, միանգամից վրա էին պրծնում «Մուրճ ու Մանգաղ-Կարաչարովո» գլխին՝ նույնիսկ նախորդ գլուխները չկարդալով, նույնիսկ «Եվ անհապաղ խմեց» դարձվածքը չկարդալով։ Դրա համար էլ նպատակահարմար գտա երկրորդ հրատարակության «Մուրճ ու Մանգաղ-Կարաչարովո» գլխից դուրս նետել ամբողջ հայհոյանքը։ Այդպես ավելի լավ կլինի, քանի որ, նախ՝ ինձ կսկսեն անընդմեջ կարդալ, եւ երկրորդ՝ իրենց վիրավորված չեն զգա։ Վադիմ Տիխոնովին՝ Իմ սիրելի առաջնեկին է նվիրում հեղինակն այս ողբերգական էջերը ՄՈՍԿՎԱ։ ԿՈՒՐՍԿԻ ԿԱՅԱՐԱՆԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻՆ Ռուսերենից թարգմանեց ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱ՛ ԵԿՅԱՆԸ Բոլորն ասում են՝ Կրե՜մլ, Կրե՜մլ։ Բոլորից լսում եմ նրա մասին, իսկ ինքս ոչ մի անգամ չեմ տեսել։ Քանիցս արդեն (հազար անգամ) հարբած կամ խումհարի մեջ կտրել եմ Մոսկվան հյուսիսից հարավ, արեւմուտքից՝ արեւելք, մի ծայրից մյուսը, միջաթափանց եւ ինչպես պատահի, ու ոչ մի անգամ չեմ տեսել Կրեմլը։ Ահա երեկ էլ նորից չտեսա, բայց չէ որ մի ամբողջ երեկո պտույտ էի տալիս այդ վայրերի շուրջ ու չասեմ թե շատ էի խմած. հենց Սավելովսկու վրա իջա, սկզբի համար մի բաժակ ընդախոտի օղի խմեցի, քանզի իմ փորձից գիտեմ, որ իբրեւ առավոտվա դեկոխտ մարդիկ ավելի լավ բան դեռ չեն հորինել։ Այդպե՛ ս։ Մի բաժակ ընդախոտի օղի։ Իսկ հետո, Կալյաեւսկու վրա, էլի մի բաժակ, բայց ոչ թե ընդախոտի, այլ՝ գինձօղի։ Ծանոթներիցս մեկն ասում էր, որ գինձի օղին մարդու վրա հակահումանիստական ազդեցություն է ունենում, այսինքն՝ բոլոր անդամներն ամրացնելով՝ թուլացնում է հոգին։ Ինձ հետ, չգիտես ինչու, հակառակը եղավ, այսինքն հոգիս ծայրաստիճան ամրապնդվել էր, իսկ անդամներս թուլացան, բայց համաձայն եմ, որ դա էլ հակահումանիստական է։ Ուստի, հենց այնտեղ՝ Կալյաեւսկիում, ավելացրի էլի երկու գավաթ ժիգուլեւյան գարեջուր ու շշից՝ ալբ-դը-դեսերտ։ Դուք, իհարկե, կհարցնեք, իսկ հետո՞, Վե՛ նիչկա, իսկ հետո՞ ինչ խմեցիր։ Ճիշտն ասած, ես էլ կարգին չգիտեմ՝ ինչ խմեցի։ Հիշում եմ՝ Չեխովի փողոցում երկու բաժակ որսորդական խմեցի։ Բայց չէի կարող, չէ՞, առանց խմելու հատել Սադովոյե Կոլցոն։ Չէի՛ կարող։ Նշանակում է՝ էլի ինչ-որ բան խմել եմ։ Իսկ հետո ուղեւորվեցի Կենտրոն, քանի որ միշտ այդպես է. հենց փնտրում եմ Կրեմլը, անխուսափելիորեն ընկնում եմ Կուրսկի կայարան։ Ճիշտն ասած, ինձ հենց պետք էր, որ Կուրսկի կայարան գնայի, ոչ թե՝ կենտրոն, բայց համենայնդեպս կենտրոն գնացի, որ գոնե մի անգամ տեսնեմ Կրեմլը. մեկ է, մտածում եմ, ոչ մի Կրեմլ էլ չեմ տեսնի, այլ ուղիղ կընկնեմ Կուրսկի կայարան։ Հիմա վիրավորանքից լացս գալիս է։ Նրա համար չեմ, իհարկե, վիրավորվել, որ երեկ այդպես էլ Կուրսկի կայարան չհասա (դատարկ բան է. երեկ չհասա, այսօր կհասնեմ)։ Ու հաստատ ոչ նրա համար, որ առավոտյան արթնացա ինչ-որ մեկի անհայտ-անծանոթ շքամուտքում (պարզվում է՝ երեկ շքամուտքում նստել եմ սանդուղքին, ներքեւից քառասներորդին, սրտիս սեղմել փոքրիկ ճամպրուկս, եւ այդպես էլ քնել եմ)։ Ո՛ չ, դրա համար չեմ վիրավորված։ Վիրավորված եմ ահա թե ինչի համար. հենց նոր հաշվեցի, որ Չեխովի փողոցից մինչեւ այդ շքամուտքը էլի վեց ռուբլի խմել եմ, բայց ի՞նչ ու որտե՞ղ եմ խմել եւ ի՞նչ հաջորդականությամբ, ի բարօրությո՞ւն ինձ եմ խմել, թե՝ ի չարս։ Ոչ ոք չգիտի եւ արդեն երբեք չի իմանա։ Չգիտենք, չէ՞, մինչեւ օրս՝ Բորիս արքա՞ն սպանեց արքայազն Դմիտրիին, թե՝ հակառակը։ Ի՞նչ շքամուտք էր. մինչեւ օրս գաղափար չունեմ. բայց հենց այդպես էլ պիտի լինի։ Ամեն ինչ է այդպես։ Աշխարհում ամեն ինչ պիտի կատարվի դանդաղ եւ անստույգ, որ մարդը գոռոզանալ չկարողանա, որ մարդը լինի տխուր ու շլմորած։ Ես բաց օդի ելա, երբ լույսն արդեն բացվել էր։ Բոլորը գիտեն, բոլորը, որ երբեւէ ուշակորույս հայտնվել են շքամուտքում, իսկ լուսաբացին դուրս եկել այնտեղից, բոլորը գիտեն, թե ի՜նչ բեռ են տարել իրենց սրտում օտար շքամուտքի այդ քառասուն աստիճաններն ի վեր եւ ինչ բեռ են հանել այնտեղից։ Ոչի՛ նչ, ոչի՛ նչ, ասացի ինքս ինձ, ոչի՜նչ։ Ահա դեղատունը, տեսնո՞ւմ ես։ Իսկ այնտեղ, ահա, դարչնագույն բաճկոնով այդ հարիֆը մայթն է քռթքռթացնում։ Դա էլ ես տեսնում։ Դե, ուրեմն, հանգստացի՛ ր։ Ամեն ինչ՝ կարգին եւ ըստ հարկի է։ Եթե ուզում ես ձախ գնալ, Վե՛ նիչկա, գնա ձախ, ես քեզ ոչինչ չեմ պարտադրում։ Եթե ուզում ես գնալ աջ՝ ա՛ ջ գնա։ Ես աջ գնացի՝ փոքր-ինչ օրորվելով ցրտից ու վշտից, այո՛, ցրտից ու վշտից։ Օ՜, այգաբացի այդ բեռը՝ մարդու սրտում։ Օ՜, պատրականությունն աղետի։ Օ՜, անուղղելիություն։ Ի՞նչն է ավելի շատ այդ բեռան մեջ, որը դեռ ոչ ոք չի կոչել իսկական անունով։ Ի՞նչն է ավելի շատ՝ կաթվա՞ծը, թե՞ սրտխառնուքը։ Ջղերի հյուծո՞ւմը, թե՞ մահացու թախիծը՝ ինչ-որ տեղ, սրտի շրջակայքում։ Իսկ եթե բոլորը՝ հավասարաչափ, ապա ի՞նչն է, այնուամենայնիվ, շատ՝ կարկամա՞խտը, թե՞ տենդը։ Ոչի՛ նչ, ոչի՛ նչ, ասացի ինձ, փակվի՛ ր քամու դեմ ու կամա՜ց գնա։ Ու հատ-հատ շնչիր։ Այնպես շնչիր, որ ոտքերդ փաթ չընկնեն։ Որեւէ տեղ գնա։ Մեկ է, թե՝ ուր։ Եթե նույնիսկ ձախ գնաս՝ կընկնես Կուրսկի կայարան, եթե՝ ուղիղ, մեկ է՝ Կուրսկի կայարան։ Ուրեմն գնա աջ, որ հաստատ այնտեղ ընկնես։ Օ՜, ունայնություն։ Օ՜, փութանցություն։ Օ՜, ամենից ուժատ ու ամոթալի ժամանակ՝ իմ ժողովրդի կյանքում՝ լուսաբացից միչեւ խանութների բացվելը ժամանակ։ Քանի՜ ճերմակ հերք է ներհյուսել նա ամեն մեկիս մեջ։ Գնա՛, Վենիչկա, գնա՛։ ՄՈՍԿՎԱ։ ԿՈՒՐՍԿԻ ԿԱՅԱՐԱՆԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿ Դե ահա, գիտեի, չէ՞, ինչ եմ ասում. աջ գնաս՝ անպայման կընկնես Կուրսկի կայարան։ Ձանձրալի էր քեզ համար այդ նրբանցքներում, Վե՛ նիչկա, եռուզե՜ռ էիր ուզում, ուրեմն ստացի՛ ր եռուզեռդ։ Վե՛ րջ տուր, ինձ դեն քշեցի ինձնից, մի՞թե քո եռուզեռն է ինձ պետք։ Քո մարդի՞կ են հարկավոր միթե։ Չէ որ Փրկիչը նույնիսկ, եւ անգամ հարազատ Մայրիկին, ասում էր. «Ի՞նչ ունեմ քեզ հետ»։ Առավել եւս ես՝ ի՜նչ գործ ունեմ ես այդ փութագարների ու տաղտկալիների հետ։ Ես ավելի լավ է հենվեմ սյանն ու աչքերս կկոցեմ, որ սիրտս այսպես չխառնի… Իհարկե, Վե՛ նիչկա, իհարկե, բարձրերում մեղմ ու քնքուշ երգեց ինչ-որ մեկը, այնպե՜ս մեղմ, այնպե՜ս քնքուշ, կկոցիր, որ այդպես չխառնի։ Օ՜, ճանաչեցի։ Դարձյալ նրանք են։ Հրեշտակները Տիրոջ։ Այդ դո՞ւք եք նորից։ Դե, իհարկե, մենք ենք, ու կրկին՝ այնպե՜ս քնքուշ։ Գիտե՞ք ինչ, հրեշտակնե՛ ր, ասացի ես՝ նույնպես կամացո՛ ւկ, կամացո՛ ւկ։ Ի՞նչ, հարցրին հրեշտակները։ Ծանր է ինձ համար… Այո, մենք գիտենք, որ ծանր է, գեղգեղացին հրեշտակները։ Իսկ դու ման արի՝ կթեթեւանաս, կես ժամից էլ խանութը կբացվի, օղին այնտեղ, ճիշտ է, իննից է, բայց կարմիրից հենց հիմա էլ կտան։ Կարմիրի՞ց։ Կարմիրի՜ց, երգաձայն կրկնեցին Տիրոջ հրեշտակները։ Սառը-սա՞ռը… Իհարկե՝ սառը… Օ՜, որքա՜ն, որքա՜ն հուզված էի ես… Ասում եք՝ ման արի, ման արի՝ կթեթեւանաս։ Բայց ախր քայլելս էլ չի գալիս… Ինքներդ էլ գիտեք, թե քայլելն ինչ է իմ վիճակում… Այս խոսքիս վրա սսկվեցին հրեշտակները։ Ու հետո նորից գեղգեղացին. Իսկ դու ահա թե ինչ արա. դու մտիր կայարանի ռեստորանը։ Գուցե այնտե՞ղ որեւէ բան ճարվի։ Երեկ իրիկուն այնտեղ խերես կար։ Չէին կարող, չէ՞, մի երեկոյի ընթացքում ամբողջ խերեսը խմել… Այո՛, այո՛։ Ես կգնամ։ Ես անհապաղ կգնամ, կպարզեմ։ Շնորհակալությո՛ ւն, հրեշտակնե՛ ր։ Եվ նրանք այնպես մե՜ղմ-մե՜ղմ ձայնարկեցին. Անո՜ւշ լինի, Վե՛ նյա… Իսկ հետո՝ այնպե՜ս քնքուշ. Չարժե՜… Ինչ լա՜վն են նրանք… Դե ինչ…. Գնալ՝ ուրեմն գնալ։ Ինչ լավ է, որ երեկ երեկոյան ընծաներ առա, հո առանց ընծաների չէի՞ գնա Պետուշկի։ Ոչ մի կերպ չի կարելի առանց ընծաների գնալ Պետուշկի։ Այդ հրեշտակներն էին, որ ինձ հիշեցրին ընծաների մասին, որովհետեւ նրանք, ում համար դրանք գնվել են, իրենք են հրեշտակներ հիշեցնում։ Լավ է, որ գնեցի… Իսկ երեկ երեկոյան ե՞րբ գնեցիր… Հիշի՛ ր… Գնա ու հիշիր… Ես երեկ անցնում էի հրապարակով, ավելի ճիշտ՝ ոչ թե անցնում, այլ քարշ էի գալիս։ Երկու թե երեք անգամ կանգ առա ու քարացա տեղումս, որ սրտխառնոցս զսպեմ։ Չէ որ մարդը միայն ֆիզիկական կողմ չունի, նաեւ հոգեւոր կողմ ունի եւ ունի ավելին, միստիկական, գերհոգեւոր կողմ։ Եվ ահա ամեն վայրկյան սպասում էի, որ հրապարակի կենտրոնում սիրտս կսկսի խառնել բոլոր երեք կողմերից։ Ու նորից կանգ էի առնում, ու նորից քարանում։ Եվ, ուրեմն, երեկ երեկոյան ե՞րբ գնեցի ընծաներս։ Որսորդականի՞ց հետո։ Ո՛ չ, որսորդականից հետո ցավս ընծաները չէին։ Որսորդականի առաջին ու երկրորդ բաժակների արանքո՞ւմ։ Դարձյալ ոչ։ Դրանց արանքում մի երեսուն վայրկյանանոց միջնադադար կար, իսկ ես գերմարդ չեմ, որ երեսուն վայրկյանում որեւէ բան հասցնեմ։ Ասենք, գերմարդն էլ կտապալվեր որսորդականի առաջին բաժակից հետո՝ երկրորդին չհասած… Ուրեմն ե՞րբ… Ողորմա՜ծ Աստված, որքա՜ն առեղծվածներ կան աշխարհում։ Գաղտնիքի անթափանց վարագույր։ Մինչեւ գինձի օղի՞ն, թե՞ գարեջրի ու ալբ-դը-դեսերտի արանքում։ ՄՈՍԿՎԱ։ ԿՈՒՐՍԿԻ ԿԱՅԱՐԱՆԻ ՌԵՍՏՈՐԱՆ Ո՛ չ, միայն ոչ գարեջրի եւ ալբ-դը-դեսերտի արանքում, այնտեղ հաստատ ոչ մի դադար չկար։ Իսկ այ մինչեւ գինձի օղին՝ շատ հնարավոր է։ Ավելի շուտ այսպես. ընկույզը գնել եմ մինչ այդ, իսկ կոնֆետներն՝ արդեն հետո։ Գուցե եւ հակառակը. գինձի օղին խմելով՝ ես… Սպիրտային ոչինչ չունենք, ասաց բարապանը։ Ու ոտից գլուխ չափեց ինձ, ինչպես որեւէ սատկած թռչնակի կամ կեղտոտ գորտնուկը կզննեն։ Սպիրտային ոչի՛ նչ չկա։ Ես թեեւ կծկվեցի հուսահատությունից, բայցեւայնպես հասցրի մրմնջալ, որ բոլորովին էլ դրա համար չեմ եկել։ Քի՞չ բան կա, որի համար կարող էի գալ։ Գուցե Պերմի ճեպընթացը չի կամենում մեկնել Պերմ, եւ ահա ես այստեղ եմ՝ բեֆստրոգանով ուտելու եւ լսելու Իվան Կոզլովսկուն կամ «Սափրիչից» որեւէ բան։ Ճամպրուկս համենայնդեպս հետս վերցրի եւ, ինչպես նորերս շքամուտքում, սեղմեցի սրտիս՝ սպասելով, որ պատվերս բերեն։ Սպիրտային ոչի՛ նչ չկա։ Երկնայի՜ն տիրուհի։ Չէ որ, եթե հավատալու լինենք հրեշտակներին՝ խերեսն այստեղ անսպառ է։ Իսկ հիմա՝ միայն երաժշտություն, ասենք՝ երաժշտությունն էլ մի տեսակ շնական գեղգեղանքներ ունի։ Ախր, սա իսկապես Իվան Կոզլովսկին է երգում. այդ ձայնից գարշելի ձայն չկա։ Բոլոր երգիչների բոլոր ձայները նույնքան գարշելի են, բայց յուրաքանչյուրը՝ յուրովի։ Դրա համար էլ ես դրանք հեշտ եմ տարբերակում… Դե, իհարկե, Իվան Կոզլովսկին է… «Օ՜-օ՜-օ՜, գավաթն իմ նախնիների… Օ՜-օ՜-օ՜, թող հագենամ՝ քեզ նայելով գիշերաստղերի լույսի տակ»… Դե, իհարկե, Իվան Կոզլովսկին է… «Օ՜-օ՜-օ՜, ինչո՞ւ եմ այսպես հմայված քեզնով… Ինձ մի՜ վանիր»… Որեւէ բան պատվիրելո՞ւ եք։ Իսկ դուք ի՞նչ է՝ միայն երաժշտությո՞ւն ունեք։ Ինչու «միայն երաժշտություն»։ Բեֆստրոգանով կա, հրուշակեղեն, կուրծ… Սիրտս նորից խառնեց։ Իսկ խերե՞ս։ Իսկ խերես չկա։ Հետաքրքիր է՝ կուրծ կա, իսկ խերես՝ ոչ։ Շա՜ա՜ա՜տ հետաքրքիր է։ Այո՛։ Խերես չկա, իսկ կուրծ կա։ Եվ ինձ հանգիստ թողեցին։ Ես, որ սիրտս շատ չխառնի, սկսեցի ուսումնասիրել գլխավերեւս կախված ջահը։ Լավ ջահ է։ Բայց՝ չափից դուրս ծանր։ Եթե հիմա պոկվի ու ընկնի մեկնումեկի գլխին, անտանելի ցավոտ կլինի։ Չէ՛, երեւի նույնիսկ ցավոտ էլ չլինի. քանի դեռ պոկվել ու թռչում է, նստած ես ու ոչինչ չկասկածելով՝ խերես ես խմում։ Իսկ որ հասավ քեզ՝ արդեն ողջ չես լինի։ Շա՜տ ծանր միտք է… Դու նստած ես, իսկ նա՝ գլխի՛ դ, վերեւի՛ ց, ջա՛ հը։ Շա՜տ ծանր միտք է… Բայց ոչ, ինչո՞ւ է ծանր… Եթե դու, ենթադրենք, խերես ես խմում, եթե նստած ես ու դեռ խումհարաթող չես եղել, իսկ քեզ խերես չեն տալիս, եւ այդ պահին էլ՝ ջահը գլխիդ, այ դա արդեն ծանր է։ Շա՜տ ճնշող է այդ միտքը։ Միտք, որ ամեն մեկի ուժի բանը չէ։ Հատկապես՝ նախորդ օրվա խմածությունը վրադ… Իսկ դու կհամաձայնեի՞ր, եթե այսպիսի բան առաջարկեին. մենք քեզ, ասենք, հիմա 800 գրամ խերես ենք բերում ու դրա դիմաց գլխիդ վերեւ արձակում ենք ջահը եւ… Դե ինչ, որոշեցի՞ք, որեւէ բան վերցնելո՞ւ եք։ Խնդրում եմ խերես բերեք։ 800 գրամ։ Բայց դու լա՜վ-լա՜վ ես, ոնց որ տեսնում եմ։ Ասվեց, չէ՞, մայրենի լեզվով՝ խերես չունե՜նք։ Դե… ես կսպասեմ… երբ որ լինի… Սպասի՛, սպասի՛… Կտեսնես, բա չէ՜… Հրես քեզ համար խերես կլինի… Եվ ինձ նորից հանգիստ թողեցին։ Զզվանքով նայեցի այդ կնոջ ետեւից։ Հատկապես նրա սպիտակ գուլպաներին՝ առանց որեւէ կարի. կարն ինձ գուցե եւ հաշտության տաներ, գուցե թեթեւացներ հոգիս ու խիղճս… Ինչո՞ւ են դրանք բոլորն այդքան կոպիտ։ Ինչո՞ւ։ Եվ կոպիտ, հատկապես կոպիտ են այն պահերին, երբ չի կարելի կոպիտ լինել, երբ խումհարից մարդու բոլոր ջղերը կախկխված են, երբ նա փոքրոգի է ու կծկված։ Ինչո՞ւ է այդպես։ Օ՜, եթե ամբողջ աշխարհը, եթե ամեն ոք աշխարհում այնպիսին լիներ, ինչպիսին ես եմ հիմա՝ կծկված ու վախլուկ, եւ նույնքան չհավատար՝ ո՛ չ իրեն, ո՛ չ իր տեղի լրջությանը այս երկնքի ներքո, ի՜նչ լավ կլիներ։ Ո՛ չ մի խանդավառություն, ո՛ չ մի սխրանք, ո՛ չ մի մոլեգնում, համատարած փոքրոգություն։ Ես կհամաձայնեի այս երկրի վրա մի ամբողջ հավերժություն ապրել, եթե ինձ նախ ցույց տային մի անկյուն, ուր միշտ չէ, որ սխրանքը տեղ ունի։ Համատարած փոքրոգություն», չէ՞ որ դա փրկությունն է բոլոր աղետներից, դա համադարման է, ստորոգյալն է բարձրագույն կատարելության։ Իսկ ինչ վերաբերում է խառնվածքի գործնական նկարագրին… Այստեղ ո՞վ էր խերես ուզում… Գլխավերեւս՝ երկու կին ու մի տղամարդ, երեքն էլ՝ սպիտակազգեստ։ Ես հայացքս հառեցի նրանց, օ՜, աչքերիս մեջ հիմա որքան այլանդակություն ու պղտորություն կա. ես դա հասկացա նրանց հայացքից, նրանց աչքերում կարդացի, քանզի նրանց աչքերում էր արտացոլվել եւ՛ այդ պղտորությունը, եւ՛ այլանդակությունը… Ես կուչ եկա ու ընկճվեցի… Դե, ես, ասենք… համարյա չեմ էլ խնդրում։ Դե, թող որ խերես չկա, ես կսպասեմ… ես այնպես… Ինչպե՜ս թե՝ «այնպես»… Այդ ինչի՞ն «կսպասեք»… Դե, համարյա ոչ մի բանի Ես պարզապես Պետուշկի եմ գնում՝ սիրած աղջկաս մոտ (հա՜-հա՜, «սիրած աղջկաս մոտ»), ահա ընծաներ եմ գնել… Նրանք, դահիճները, լուռ սպասում էին, թե է՛ լ ինչ եմ ասելու։ Ես, ախր, Սիբիրից եմ, որբ եմ ես… Ու պարզապես, որ սիրտս այսպես չխառնի… խերես եմ ուզում… Ես իզուր նորից հիշեցի այդ խերեսը, իզո՛ ւր։ Դա միանգամից պայթեցրեց նրանց։ Երեքով բռնեցին թեւատակերիցս ու դահլիճի միջով, օ՜, ցա՜վը, ցա՜վը նման խայտառակության, դահլիճի միջով տարան ինձ ու դուրս շպրտեցին դռներից։ Ետեւիցս՝ ճամպրուկը՝ ընծաներով, նույնպես դուրս շպրտացին։ Դարձյալ բաց օդի։ Օ՜, դատարկություն։ Օ՜, գազանային երախը կեցության։ ՄՈՍԿՎԱ։ ԽԱՆՈՒԹՈՎ ԴԵՊԻ ԳՆԱՑՔԸ Թե ինչ եղավ հետո, ռեստորանից մինչեւ խանութ եւ խանութից մինչեւ գնացքը, մարդկային լեզուն չի կարող արտահայտել։ Ես էլ չեմ փորձի։ Իսկ եթե փորձեն հրեշտակները, պարզապես լաց կլինեն, եւ արտասուքը չի թողնի խոսել։ Ավելի լավ է, եկեք այսպես անենք, եկեք մեկ րոպե լռությամբ հարգենք այդ երկու մահացու ժամերը։ Հիշի՛ ր, Վե՛ նիչկա, այդ ժամերի մասին։ Ամենախանդավառ, ամենակայծացայտ օրերին քո կյանքի՝ հիշի՛ ր նրանց մասին։ Երանության եւ արբեցման պահերին չմոռանա՛ ս նրանց։ Դա չպիտի՛ կրկնվի։ Ես դիմում եմ բոլոր հարազատներին ու մերձավորներին, բարի կամքի տեր բոլոր մարդկանց, ես դիմում եմ բոլոր նրանց, ում սիրտը բաց է պոեզիայի եւ գթասրտության համար։ Թողե՛ ք ձեր գործերը։ Ոտքի՛ կանգնեք ինձ հետ միասին, եւ հարգենք մեկ րոպե լռությամբ այն, ինչ անարտահայտելի է։ Եթե ձեռքի տակ որեւէ դեն ընկած շչակ ունեք՝ հնչեցրե՛ ք։ Այդպե՛ ս։ Ես էլ եմ կանգնում… Ուղիղ մեկ րոպե, պղտոր աչքերս հառած կայարանի ժամացույցին, ես կանգնում եմ ինչպես արձանասյունը Կուրսկի կայարանի հրապարակի կենտրոնում։ Իմ մազերը փողփողում են քամուց, մերթ բիզ-բիզ են կանգնում, մերթ փողփողում նորից։ Տաքսիները շրջհոսում են ինձ բոլոր չորս կողմերից։ Մարդիկ՝ նույնպես, եւ այնպես ապշած են նայում. մտածում են երեւի՝ քանդակե՞նք սրան հենց այսպես, ի խրատ հնագույն ժողովուրդերին, թե՞ չքանդակենք։ Եվ այդ լռությունը խախտում է միայն խռպոտ կանացի բասը, որ հորդում է ոչմիտեղից. Ուշադրությո՛ ւն։ Ժամը 8-ն անց 16 րոպեին գնացքը չորրորդ փակուղուց մեկնում է Պետուշկի։ Կանգառները՝ Մուրճ ու Մանգաղ, Չուխլինկա, Ռեուտովո, Երկաթուղային, այնուհետեւ՝ բոլոր բնակավայրերում, բացի Եսինոյից։ Իսկ ես դեռ կանգնած եմ։ Կրկնում եմ… [...] [...] Դե, ահա եւ վերջ։ Րոպեն անցավ։ Հիմա երեւի բոլորդ կհարձակվեք վրաս՝ հարցնելով. «Չէ՞ որ դու խանութից ես գալիս, Վե՛ նիչկա»։ Այո, ասում եմ ձեզ, խանութի՛ ց։ Ու շարունակում եմ քայլել դեպի կառամատույց՝ գլուխս ձախ ուսիս հակած։ Քո ճամպրուկը հիմա ծանրացած է։ Այո՞։ Իսկ սրտումդ սրինգն է երգում։ Ճիշտ չէ՞։ Դե, նայա՛ ծ, նայա՛ ծ, ասում եմ ես՝ գլուխս աջ ուսիս հակելով։ ճամպրուկս իսկապես շատ ծանր է։ Իսկ սրնգի մասին խոսելը վաղ է դեռ։ Համենայնդեպս, Վե՛ նիչկա, համենայնդեպս՝ ի՞նչ ես առել։ Սարսափելի հետաքրքիր է։ Ես հասկանում եմ, որ հետաքրքիր է։ Հիմա, հիմա կթվարկեմ. նախ՝ երկու շիշ կուբանյան, հատը երկուս ու վաթսուներկուսով, ընդամենը՝ հինգ ու քսանչորս։ Հետո՝ երկու հատ քառորդանոց ռուսական, հատը՝ մի ռուբլի վաթսունչորս, ընդամենը՝ հինգ ու քսանչորս գումարած երեք ու քսանութ։ Ութ ռուբլի հիսուներկու կոպեկ։ Եվ էլի կարմիրից։ Հիմա կհիշեմ։ Հա՜, վարդագույն թունդ, մեկ ռուբլի երեսունյոթով։ Այդպե՛ ս-այդպե՛ ս-այդպե՛ ս, ասում եք դուք, եւ ընդամե՞նը։ Չէ որ դա սարսափելի՜ հետաքրքիր է։ Հիմա ես ձեզ կասեմ ընդհանուր արդյունքը… Ընդամենը՝ ինը ռուբլի ութսունինը կոպեկ, ասում եմ ես՝ ոտքս կառամատույցին դնելով։ Բայց դա այնքան էլ ընդամենը չէ։ Երկու հատ բուտերբրոդ էլ եմ առել, որ սիրտ չթափեմ… Դու, Վե՛ նիչկա, ցանկանում էիր ասել՝ «սիրտս չխառնի»։ Ո՛ չ, ինչ ասացի՝ ասացի։ Առաջին բաժինն առանց ակրատի ընդունել չեմ կարողանում, որովհետեւ կարող է սիրտ թափեմ։ Իսկ ահա երկրորդն ու երրորդը կարող եմ իրագլխու էլ խմել, որովհետեւ սիրտս կարող է եւ խառնի, բայց արդեն ոչ մի դեպքում հետ չեմ տա։ Եվ այդպես՝ մինչեւ ինը։ Իսկ այդ ժամանակ նորից բուտերբրոդի կարիք կլինի։ Ինչո՞ւ, նորի՞ց սիրտդ կխառնի։ Չէ, խառնելն արդեն ոչ մի դեպքում չի խառնի, բայց հաստատ սիրտ կթափեմ։ Դուք, իհարկե, այս խոսքիս վրա գլուխներդ եք օրորում։ Ես նույնիսկ տեսնում եմ այստեղից՝ թաց կառամատույցից, թե ինչպես եք բոլորդ, սփռված իմ երկրով մեկ, օրորում գլուխներդ ու սկսում հեգնել. Ինչ բա՜րդ է այդ ամենը, Վե՛ նիչկա, եւ ինչքա՜ն նուրբ։ Էն էլ ո՜նց։ Մտածողության որպիսի՜ հստակություն։ Եվ ընդամենն այդքա՞նը։ Ընդամենը այդքա՞ն է քեզ պետք երջանիկ լինելու համար։ Եվ ուրիշ ոչի՞նչ։ Այսինքն, ինչպես թե ոչինչ, ասում եմ՝ մտնելով վագոն։ Եթե ավելի շատ փող ունենայի, գարեջուր ու մի երկու շիշ պորտվեյն էլ կվերցնեի, բայց… Դուք այստեղ պարզապես սկսում եք տնքալ. Օ՜, Վե՛ նիչկա, օ՜-օ՜-օ՜, պարզունակ… Դե, ինչ կա որ։ Թող որ՝ պարզունակ, ասում եմ։ Ու դրանով էլ փակում եմ մեր խոսակցությունը։ Թող որ պարզունակ»։ Եվ այլեւս չեմ պատասխանում ձեր հարցերին։ Ավելի լավ է՝ նստեմ՝ ճամպրուկը սրտիս սեղմած՝ ու լուսամուտից նայեմ դուրս։ Այ այսպես։ Թող որ պարզունակ»։ Իսկ դուք ձեռ չեք քաշում. Դու, ի՞նչ է, նեղացա՞ր։ Չէ, պատասխանում եմ։ Դու մի նեղանա։ Մենք քո լավն ենք ուզում։ Միայն թե՝ ինչո՞ւ ես դու, հիմա՛ ր, շարունակ սրտիդ սեղմում ճամպրուկը։ Որ այնտեղ օղի կա, հա՞։ Այստեղ ես իսկապես վիրավորվում եմ. օղին ի՞նչ կապ ունի։ Տեսնում եմ, որ դուք օղուց բացի ուրիշ ոչնչի մասին չեք կարողանում խոսել։ Քաղաքացի ուղեւորնե՛ ր, մեր գնացքը մեկնում է մինչեւ Պետուշկի կայարան։ Կանգառները՝ Մուրճ ու Մանգաղ, Չուխլինկա, Ռեուտովո, Երկաթուղային, այնուհետեւ՝ բոլոր բնակավայրերում, բացի Եսինոյից։ Իսկապես, ի՞նչ կապ ունի օղին։ Խելքներդ առել է էդ օղին։ Ես ախր ռեստորանում էլ, եթե կուզեք, այն սեղմում էի սրտիս, իսկ մեջը դեռ օղի չկար։ Եվ շքամուտքում էլ, եթե հիշում եք, սեղմում էի, իսկ այնտեղ դեռ օղու հոտ անգամ չկար… Եթե ուզում եք ամեն ինչ իմանալ, ես ձեզ ամե՛ ն ինչ կպատմեմ, միայն թե համբերեք։ Այ, խումհարաթող կլինեմ Մուրճ ու Մանգաղում եւ ՄՈՍԿՎԱ-ՄՈՒՐՃ ՈՒ ՄԱՆԳԱՂ եւ ամեն ինչ կպատմեմ։ Համբերե՛ ք։ Ես համբերում եմ, չէ՞։ Դե, իհարկե, նրանք բոլորն ինձ անպիտան մարդ են համարում։ Առավոտները՝ խմածությունը դեռ վրաս՝ ինքս էլ իմ մասին այդ կարծիքին եմ։ Բայց չի կարելի, չէ՞, վստահել կարծիքին մի մարդու, որը դեռ չի հասցրել խումհարաթող լինել։ Դրա փոխարեն երեկոները, ի՜նչ խորխորատներ կան իմ մեջ, եթե, իհարկե, լավ լիցքավորվեմ օրվա ընթացքում, ի՜նչ անդունդներ են իմ մեջ երեկոյան։ Բայց թող որ այդպես։ Թող որ ես անպիտան մարդ եմ։ Ես ընդհանրապես նկատել եմ. եթե մարդն իրեն զզվելի է զգում առավոտյան, իսկ երեկոյան լի է մտահղացումներով ու երազանքներով ու ջանքով, ապա շա՜տ անպիտանն է նա, այդ մարդը։ Առավոտյան վատ է, երեկոյան՝ լավ. սա ստույգ հայտանիշն է անպիտան մարդու։ Այ, եթե հակառակը լինի. եթե մարդն առավոտյան առույգ է ու կատարելապես հուսավառ, իսկ երեկոյան նրան տիրում է ուժահատությունը, դա արդեն հաստա՛ տ անպետքություն է, գործ դրստող մարդ ու միջակություն։ Գարշում եմ ես այդ տեսակ մարդուց։ Դուք՝ չգիտեմ ոնց, բայց ես գարշում եմ։ Իհարկե, պատահում են եւ այնպիսիք, ում համար լավ է ե՛ ւ առավոտյան, ե՛ ւ երեկոյան, նրանք ուրախ են ե՛ ւ արշալույսի համար, ե՛ ւ մայրամուտի համար նույնպես ուրախ են. դրանք արդեն պարզապես սրիկաներ են, ու նրանց մասին խոսելն անգամ զզվելի է։ Դե, իսկ եթե որեւէ մեկի համար վատ է թե՛ առավոտյան, թե՛ երեկոյան, այստեղ արդեն չգիտեմ էլ ինչ ասեմ. դա արդեն անհուսալի սրիկա է ու տականք։ Որովհետեւ խանութները մեզ մոտ բաց են մինչեւ ինը, իսկ Ելիսեեւյանը՝ նույնիսկ մինչեւ տասնմեկը, եւ եթե դու վիժվածք չես, միշտ էլ կհասցնես երեկոյան կողմ բարձրանալ-հասնել որեւէ բանի, որեւէ չնչին անդունդի։ Եվ այսպես՝ ի՞նչ ունեմ իմ տնօրինության տակ։ Ես ճամպրուկիցս հանեցի ողջ ունեցածս ու հատ-հատ տնտղեցի՝ բուտերբրոդից մինչեւ մեկ ու երեսունյոթանոց վարդագույն թունդը։ Տնտղեցի եւ հանկարծ գույն տվի ու կարկամեցի։ Տե՜ր Աստված, տեսնո՞ւմ ես, ահա, ինչեր եմ տնօրինում։ Բայց մի՞թե դ ա է ինձ հարկավոր։ Մի՞թե դր ա ն է ձգտում իմ հոգին։ Ահա թե ինչ տվեցին ինձ մարդիկ այն ամենի փոխարեն, ինչին հոգիս ձգտում է։ Եվ եթե դ ա տային, միթե ես կունենայի ս ր ա կարիքը։ Նայի՛ ր, տեր Աստված, ահա վարդագույն թունդը՝ մեկ ռուբլի երեսունյոթով… Եվ, ամբողջովին կապույտ կայծակներ զգեցած, Աստված այսպես պատասխանեց. Իսկ ստիգմատները սուրբ Թերեզայի ինչի՞ն են պետք։ Դրանք, չէ՞ որ, նրան նույնպես հարկավոր չեն։ Բայց ցանկալի են նրան։ Հենց այդ է որ կա, արձագանքեցի ցնծագին, ի՛ նձ էլ, ի՛ նձ էլ ցանկալի է դա, բայց բոլորովին հարկավոր չէ։ Դե, քանի որ ցանկալի է, Վե՛ նիչկա, ուրեմն խմի՛ ր, մտածեցի ես, բայց դեռ հապաղում էի՝ Աստված ինձ էլի որէ բան կասի՞, թե՝ ոչ։ Աստված լուռ էր։ Դե, լավ։ Վերցրի քառորդանոցն ու ելա վագոնի փակ հարթակ։ Այսպե՛ ս։ Հոգիս չորսուկեսժամ բանտված չարչարվել է, հիմա ես նրան ազատ կարձակեմ։ Բաժակ կա, բուտերբրոդ՝ նույնպես, որ ս ի ր տ ս չ խ ա ռ ն ի։ Եվ կա հոգիս՝ առայժմ մի՛ քիչ բացված առ կեցության տպավորությունները։ Սեղանակի՛ ց լեր, տե՛ ր Աստված։ ՄՈՒՐՃ ՈՒ ՄԱՆԳԱՂ-ԿԱՐԱՉԱՐՈՎՈ Եվ անհապաղ խմեցի։ ԿԱՐԱՉԱՐՈՎՈ-ՉՈՒԽԼԻՆԿԱ Եվ խմելուց հետո, ինքներդ եք տեսնում, երկար կնճռոտվում ու զսպում էի սրտխառնոցս, անիծում ու հայհոյում էի. ոչ այն է հինգ րոպե, ոչ այն է՝ յոթ րոպե, ոչ այն է՝ մի ամբողջ հավերժություն կոկորդս բռնած պատեպատ էի խփվում չորս պատերի մեջ աղերսում իմ Աստծուն, որ չնեղացնի ինձ։ Եվ ընդհուպ մինչ Կարաչարովո, Մուրճ ու Մանգաղից մինչ Կարաչարովո, Աստվածն իմ անկարող էր լսել իմ պաղատանքը. խմածս բաժակը մեկ քուլա-քուլա կծկվում էր ինչ-որ տեղ՝ որովայնիս ու կերակրափողիս արանքում, մեկ ճախրում էր վեր, մերթ կրկին գահավիժում։ Դա Վեզուվի պես էր, Հերկուլանումի, Պոմպեյի, մայիսմեկյան հրավառության պես էր՝ իմ երկրի մայրաքաղաքում։ Եվ ես տառապում ու աղոթում էի։ Եվ ահա միայն Կարաչարովոյում Աստվածն իմ լսեց ու ականջալուր եղավ ինձ։ Ամեն ինչ հանդարտվեց ու խաղաղվեց։ Իսկ եթե իմ ներսում որէ բան հանդարտվում ու խաղաղվում է, ապա՝ անդառնալի։ Վստա՛ հ եղեք։ Ես հարգում եմ բնությունը, տգեղ կլիներ վերադարձնել բնության ընծաները… Ես մի կերպ հարդարեցի մազերս ու վերադարձա վագոն։ Հասարակությունն ինձ համարյա անտարբեր էր նայում՝ կլոր ասես ոչնչով չծանրաբեռնված աչքերով… Դա ինձ դուր է գալիս։ Ինձ դուր է գալիս, որ իմ երկրի ժողովուրդն այդպիսի թափուր ու դուրս պրծած աչքեր ունի։ Դա ինձ օրինական հպարտության զգացում է ներշնչում։ Կարելի է պատկերացնել, թե ինչպիսին են աչքերն այնտեղ, որտեղ ամեն ինչ վաճառվում ու գնվում է… Խորունկ թաքցված, դարանակալած, գիշատիչ ու վախվորած աչքեր… Կոռուպցիա, դեվալվացիա, գործազրկություն, պաուպերիզմ… Նայում են հոնքատակից, անդադրում մտահոգությամբ ու տառապանքով. ահա թե ինչպիսին են աչքերը Դեղին դեւի աշխարհում… Բայց դրա փոխարեն իմ ժողովրդինը՝ ինչպիսի՜ աչքեր են։ Նրանք շարունակ դուրս պրծած են, բայց ներսում՝ ոչ մի լարվածություն։ Ցանկացած իմաստի կատարյալ բացակայություն, բայց՝ որպիսի՜ հզորություն։ (Որպիսի հոգո՛ ր զորություն)։ Այդպիսի աչքերը չեն ծախի։ Ոչինչ չեն ծախի ու ոչինչ չեն առնի։ Ինչ էլ պատահի իմ երկրին։ Կասկածի օրերին, ծանր տվայտանքի օրերին, ցանկացած փորձությունների աղետների ժամանակներում, չե՛ ն թարթի այդ աչքերը։ Նրանց համար ամենը ցող է աստվածային… Ինձ դուր է գալիս իմ ժողովուրդը։ Ես երջանիկ եմ, որ ծնվել ու հասակ եմ առել այդ աչքերի հայացքի ներքո։ Վատը միայն ահա թե որն է. հանկարծ ու նրանք նկատել են, թե ես այնտեղ՝ հարթակին, ինչով էի զբաղված։ Գլխկոնծում էի անկյունից անկյուն, ինչպես մեծ ողբերգակ Ֆյոդոր Շալյապինը, ձեռքովս կոկորդս բռնած, ասես ինչ-որ բան ինձ խեղդելիս լիներ։ Բայց, ասենք, թող այդպես լինի։ Եթե մեկնումեկը տեսել է՝ թող այդպե՛ ս լինի։ Գուցե ես այնտեղ դերափորձ էի անում։ Գուցե ես այնտեղ խաղում էի «Օթելլո. Վենետիկի մավրը» անմահ պիեսում։ Խաղում էի մեն-մենակ միանգամից բոլոր դերերը։ Ես, օրինակ, դավաճանել եմ ինձ, իմ համոզմունքներին, ավելի ճիշտ՝ սկսել եմ կասկածել, որ դավաճանել եմ ինձ, իմ համոզմունքներին. ես իմ մասին ականջիս շշնջում էի, օ՜, ինչեր էի շշնջում, ահա ես՝ սիրելով ինձ տառապանքիս համար, ինչպես ինքս ինձ կսիրեի, խեղդում եմ ինձ։ Ճանկել եմ կոկորդս ու խեղդում եմ։ Ինչե՜ր ասես չէի անում այնտեղ։ Ահա աջից պատուհանի տակ նստած են երկու հոգի։ Մեկը բո՜ւթ-բութ ու մգդակած բաճկոնով։ Իսկ մյուսը՝ խելացի՜-խելացի կովերկոտե վերարկուով։ Եվ խնդրեմ, ոչ մեկից չեն ամաչում, լցնում ու խմում են։ Դուրս չեն վազում հարթակ ու չեն կոտրատում ձեռները։ [...] Բո՜ւթ-բութը խմում է, կռնչում ու ասում. «Հա՜, լա՜վ գնաց, իմացա՛ ր»։ Իսկ խելացի՜-խելացին խմում ու ասում է. «Տրանս-ցեն-դեն-տալ է»։ Եվ այնպիսի՜ տոնական ձայնով։ Բո՜ւթ-բութը մի կտոր բան է գցում բերանն ու ասում. «Մեր ուտելիքն էսօր փայլուն է։ Ոնց որ ասած, «Ինձ կերեք, խնդրեմ» կարգի ուտելիք»։ Իսկ խելացի՜-խելացին ծամում ու ասում է… «Այո՜ո՜ո՜, տրանս-ցեն-դեն-տալ է»։ Ապշեցուցիչ է։ Ես մտա վագոն ու նստել՝ տառապում եմ այն մտքից, թե ինձ ում տեղն են դրել՝ մավրի՞, ո՞չ մավրի, վա՞տն են իմ մասին մտածում, թե՝ լավը։ Իսկ նրանք տաք-տաք ու բացահայտ խմում են, ասես՝ արարչագործության պսակներ, խմում են աշխարհի հանդեպ սեփական գերազանցության զգացումով… «Ինձ կերեք, խնդրեմ» կարգի ուտելիք»… Ես առավոտները խումհարաթող լինելիս թաքնվում եմ երկնքից ու երկրից, որովհետ դա ամենաինտիմ բանն է աշխարհում… Մինչ աշխատանքի սկիզբը խմում եմ՝ թաքնվում եմ։ Աշխատանքի ժամին խմում եմ՝ թաքնվում եմ… Իսկ սրանք՝ «Տրա՛ նս-ցե՛ ն-դե՛ ն-տա՛ լ է»։ Իմ նրբանկատությունն ինձ շատ է վնասում, այն խեղեց իմ պատանեկությունը։ Իմ մանկությունն ու պարմանությունը։ Ավելի շուտ՝ այսպես. դա նրբանկատութուն էլ չէ, այլ՝ անսահման ընդլայնել եմ ինտիմի ոլորտը, քանի՜ անգամ է դա ինձ կործանել… Հիմա կպատմեմ։ Հիշում եմ, տաս տարի առաջ բնակություն հաստատեցի Օրեխովո-Զուոյում։ Այն ժամանակ, երբ բնակություն հաստատեցի, իմ սենյակում արդեն չորս հոգի էին կենում, ես եղա հինգերորդը։ Համերաշխ էինք ապրում, վեճ ու կռիվ չկար։ Եթե մեկն ուզում էր պորտվեյն խմել, վեր էր կենում ու ասում «Տղե՛ րք, ես ուզում եմ պորտվեյն խմեմ»։ Եվ բոլորն ասում էին. «Լա՛ վ, պորտվեյն խմի։ Մենք էլ հետդ պորտվեյն կխմենք»։ Եթե մեկի սիրտը գարեջուր էր ուզում, բոլորի սիրտն էր ուզում գարեջուր։ Հրաշալի է։ Բայց ահա մի անգամ ես անսպասելիորեն սկսեցի նկատել, որ այդ չորսը մի տեսակ օ տ ա ր ու մ ե ն ինձ իրենցից, մի տեսակ փս փ ս ու մ ե ն, ինձ նայելիս մի տեսակ ն ա յ ու մ ե ն, թե ուր կգնամ։ Դա տարօրինակ էր նույնիսկ մի քիչ տագնապալի… Եվ նրանց մռութներին էլ կարդում էի նույն մտահոգությունն ու կարծես նույնիսկ վախը… «Բանն ի՞նչ է, տանջվում էի ես։ Ինչո՞ւ է այսպես»։ Եվ ահա վրա հասավ այն երեկոն, երբ հասկացա բանն ինչ է ինչու է այդպես։ Ես, հիշում եմ, այդ օրը նույնիսկ վեր չէի կացել անկողնուց. գարեջուր էի խմել ու թախծում էի։ Պարզապես պառկել ու թախծում էի։ Եվ ի՜նչ տեսնեմ. չորսով կամաց շրջապատում են ինձ. երկուսը նստեցին աթոռներին՝ գլխավերս, երկուսը՝ ոտքերիս տակ։ Ու նայում են աչքերիս մեջ, հանդիմանանքո՜վ են նայում, նայում են չարացածությամբ մարդկանց, որոնք չեն կարողանում վերծանել իմ ներսի չարաբաստիկ առեղծվածը… Հաստա՛ տ, հաստա՛ տ ինչ-որ բան էր պատահել։ Լսիր, ասացին նրանք։ Դու ձ ե ռ ք ա շ ի է դ բ ա ն ի ց։ Ինչի՞ց «ձեռ քաշեմ», ես ապշած՝ մի քիչ վրա նստեցի։ Ձեռ քաշի երակայելուց, թե մյուսներից բարձր ես… որ մենք ոնց ասած մանրապճեղ ենք, իսկ դու Կայենն ու Մանֆրեդը… Բայց ինչի՞ց ենթադրեցիք… Հենց դրանից էլ ենթադրեցինք։ Դու էսօր գարեջուր խմե՞լ ես ՉՈՒԽԼԻՆԿԱ-ԿՈՒՍԿՈՎՈ Խմել եմ։ Շա՞տ ես խմել։ Շատ։ Դե, ուրեմն վեր կաց ու գնա։ Բայց ո՞ւր «գնամ»։ Կարծես թե չգիտես։ Ստացվում է, որ մենք բլոճներ ենք, իսկ դու Կայենն ու Մանֆրեդը… Թույլ տվեք, ասում եմ, ես նման բան չեմ պնդել… Ո՛ չ, պնդել ես։ Մեզ մոտ տեղավորվելուն պես դու ամեն օր հենց դա ես պնդում։ Եթե ոչ խոսքով, ապա՝ գործով։ Նույնիսկ ոչ գործով, այլ այդ գործի բացակայությամբ։ Դու ժ խ տ ո ղ ա բ ա ր դա ես հաստատաում, դա ես պնդում… Բայց ախր ի՞նչ «գործ», ինչի՞ «բ ա ց ա կ ա յ ու թ յ ա մ բ», զարմանքից աչքերս արդեն կլորացել էին։ Պարզ է՝ թե ինչ գործ։ Դուրս չես գնում դու. ահա թե ինչ գործ։ Մենք անմիջապես զգացինք՝ ինչ-որ բան այնպես չէ։ Հենց այն ժամանակից, որ այստեղ տեղավորվեցիր, մենք ոչ մի անգամ չենք տեսել, որ զուգարան գնաս։ Լա՜վ, մեծ գործով՝ դեռ էլի ոչինչ, բայց ոչ մի անգամ՝ նույնիսկ փոքրո՜վ… Նույնիսկ փոքրո՜վ։ Եվ այդ ամենն անժպիտ էր ասվում, մահացու վիրավորվածի տոնով։ Չէ՛, տղե՛ րք, դուք ինձ ճիշտ չեք հասկացել… Ո՛ չ, մենք քեզ ճիշտ ենք հասկացել… Չէ՛, ախր, չէ՛, չե՜ք հասկացել։ Չեմ կարող, չէ՞, ձեզ նման վեր կենալ անկողնուց ի լուր ամենքի ասել. «Դե, տղե՛ րք, ես գնացի ելու» կամ «Դե, տղե՛ րք, ես գնացի ելու»։ Ես այդպես չեմ կարող։ Իսկ ինչո՞ւ չես կարող։ Մենք կարող ենք, իսկ դու չե՜ս կարող։ Ստացվում է, որ դու մեզնից լավն ես։ Մենք կեղտոտ անասուններ ենք, իսկ դու՝ ոնց որ շուշա… Չէ՜, այդպես չէ… Ձեզ ո՞նց բացատրեմ… Մեզ բացատրելու կարիք չկա… Ամեն ինչ պարզ է… Լսե՛ ք, ախր, լսե՛ ք, հասկացե՜ք վերջապես… աշխարհում կան բաներ… Մենք քեզնից վատ չգիտենք՝ ինչ բաներ կան եւ ինչ բաներ չկան… Ու ես ոչ մի կերպ չկարողացա նրանց համոզել։ Նրանք մռայլ հայացքներով խոցեցին հոգիս… Ես սկսեցի անձնատուր լինել… Դե, իհարկե, ես նույնպես կարող եմ… Ես նույնպես կկարողանայի… Հենց էդ է որ կա։ Նշանակում է՝ դու կարող ես մեզ նման։ Իսկ մենք քո պես չենք կարող։ Դու Մանֆրեդն ես, դու Կայենն ես, իսկ մենք՝ ոտնատակիդ ցեխը։ Դե, ո՛ չ, ո՛ չ, այստեղ ես արդեն լրիվ խճճվեցի։ Աշխարհում կան այնպիսի բաներ… այնպիսի ոլորտներ կան… չի կարելի, չէ՞, այդքան հեշտ ու հասարակ վեր կենալ ու գնալ։ Ոնց ասեմ՝ ինքնասահմանափակում կա, չէ՞, մի նվիրական ամոթխածություն կա՝ Իվան Տուրգենեւի ժամանակներից… եւ ապա՝ երդումը Վորոբյովյան բլուրների վրա… Եվ այդ ամենից հետո վեր կենալ ու ասել. «Դե, տղե՛ րք…»։ Մի տեսակ վիրավորական է… Չէ՞ որ եթե մեկը նրբանկատ սիրտ ունի… Նրանք, չորսն էլ, ոչնչացնող հայացքներով նայում էին ինձ։ Ես թոթվեցի ուսերս ու հուսահատված լռեցի։ Դու վերջ տուր դրան՝ Իվան Տուրգենեւի մասին։ Խոսի, բայց չափդ ճանաչի, մենք էլ ենք կարդացել։ Դու, ավելի լավ է, ահա թե ինչ ասա՝ էսօր գարեջուր խմե՞լ ես։ Խմել եմ։ Քանի՞ գավաթ։ Երկու մեծ, մի փոքր։ Դե, ուրեմն, վեր կաց ու գնա։ Էնպես, որ բոլորս տեսնենք՝ գնացիր։ Մի նվաստացրու մեզ ու մի տանջի։ Վեր կաց ու գնա։ Ինչ արած, ես վեր կացա ու գնացի։ Ո՛ չ թեթեւանալու։ Նրա համար, որ նրա՛ նց թեթեւացնեմ։ Իսկ երբ վերադարձա, նրանցից մեկն ասաց. «Այդպիսի խայտառակ հայացքներով դու միշտ մենակ ու դժբախտ կլինես»։ Այո՛։ Նա միանգամայն իրավացի էր։ Ես շատ բան գիտեմ Աստծո մտահղացումներից, բայց ինչո՞ւ է նա ինձ այսքան ողջախոհություն պարգեւել՝ մինչեւ օրս չեմ հասկանում։ Եվ այդ ողջախոհությունը, սա ամենածիծաղելին է, այդ ողջախոհությունը այնպես շուռտված է մեկնաբանվում, որ հերքվում է նույնիսկ տարրական դաստիարակվածությունս։ Օրինակ, Պավլովո-Պոսադում։ Ինձ տանում են երկու տիկինների մոտ ու ներկայացնում այսպես. Ահա եւ ինքը՝ նշանավոր Վենիչկա Երոֆեեւը։ Նա շատ առումներով է նշանավոր, բայց ամենից ավելի, իհարկե, նշանավոր է նրանով, որ ամբողջ կյանքում ոչ մի անգամ չի տռել… Ինչպե՜ս։ Ոչ մի անգա՞մ, զարմանում են տիկնայք ու աչքները չռած՝ սկսում ուսումնասիրել ինձ։ Ոչ մի անգա՞մ։ Ես, իհարկե, սկսում եմ անհարմար զգալ. ես տիկնանց ներկայությամբ անհարմար չզգալ չեմ կարող։ Ես ասում եմ. Դե, այնքան էլ ոչ մի անգամ չի… Երբեմն… Համենայնդեպս… Ինչպե՜ս, ավելի են զարմանում տիկինները։ Երոֆեեւը եւ… տարօրինակ է մտածե՜լն անգամ… «Երբե՜մն, համենայնդե՜պս»։ Ես դրանից վերջնականապես մոլորվում եւ ասում եմ. Դե… դրա ի՞նչն է տ ա ր օ ր ի ն ա կ, ես, չէ՞ որ… դա, ախր… տ ռ ե լը… չէ՞ որ այնքան հասարակ է, եւ ի՞նչ արտակարգ բան, որ տռում ես… Այ քե՜զ բան, ապշում են տիկինները։ Իսկ հետո պետուշկինյան ամբողջ ամբողջ ուղեգծով մեկ տարածվում է. «Նա այդ ամենը բարձրաձայն է անում եւ ասում է, որ վ ա տ չի անում։ Որ ինքը դա լ ա վ է անում։ Դե, ահա, տեսնո՞ւմ եք։ Եվ այսպես՝ ամբողջ կյանքում։ Ամբողջ կյանքում ճնշում է ինձ այդ մղձավանջը. մղձավանջի էությունն այն է, որ ինձ ոչ թե թ յ ու ր են ըմբռնում, «թյուրը» դեռ ոչինչ, ճ շ գ ր ի տ հ ա կ ա ռ ա կ ն են հասկանում, այսինքն՝ կատարելապես խոզաբար, այսիքն՝ հ ա կ ա օ ր ի ն ա բ ա ր։ Ես այս հարցի շուրջ շատ բան կարող էի պատմել, բայց եթե ամբողջն ասեմ՝ կձգվի մինչեւ Պետուշկի հասնելը։ Ավելի լավ է ամբողջը չպատմեմ, այլ միայն մեկ դեպք, քանի որ այն ամենաթարմն է. թե ինչպես մի շաբաթ առաջ ինձ ազատեցին բրիգադավարի պաշտոնից՝ «անհատական գրաֆիկների արատավոր համակարգի ներդրման համար»։ Մեր ամբողջ մոսկովյան վարչությունը ցնցվում է ս ա ր ս ա փ ի ց՝ հիշելով այդ գրաֆիկները։ Եվ անհասկանալի է՝ իսկապես ի՞նչն էր այդտեղ ս ա ր ս ա փ ե լ ի… Այո՛, այս ո՜ւր հասանք… Կուսկովոն է։ Մենք առանց կանգառի կտրում ենք Կուսկովոն։ Դրա առթիվ արժե, որ մի հատ էլ խմեմ, բայց ավելի լավ է պատմեմ ձեզ, ԿՈՒՍԿՈՎՈ-ՆՈՎՈԳԻՐԵԵՎՈ իսկ հետո նոր կգնամ ու կխմեմ։ Եվ այսպես, մի շաբաթ առաջ ինձ գահընկեց արին բրիգադիրությունից, իսկ դրանից հինգ շաբաթ առաջ նշանակել էին։ Չորս շաբաթվա ընթացքում, ինքներդ եք հասկանում, կտրուկ փոփոխություններ չես անի, ասենք, ես որեւէ կտրուկ փոփոխություն չէի էլ անում, իսկ եթե մեկնումեկին նույնիսկ թվում էր, թե անում էի, համենայնդեպս ինձ կտրուկ փոփոխությունների համար չէ, որ վռնդեցին։ Ամեն ինչ շատ պարզ սկսվեց։ Մինչեւ իմ գալը մեր արտադրական գործընթացն այսպիսի տեսք ուներ. առավոտից նստում՝ սեկա էինք խաղում, փողով (դուք սեկա խաղալ գիտե՞ք)։ Այդպե՛ ս, հետո վեր էինք կենում, ետ կծկում մալուխի թմբուկը եւ մալուխը թաղում հողի տակ։ Իսկ հետո, պա՛ րզ բան է, նստում էինք, եւ ամեն մեկը յուրովի էր սպանում ժամանակը, չէ որ, համենայնդեպս, ամեն մեկն իր երազանքն ու խառնվածքն ունի. մեկը վերմուտ էր խմում, մյուսը, որ ավելի պարզ ու հասարակ էր՝ «Թարմություն» օդեկոլոն, հավակնություններ ունեցողը կոնյակ էր խմում Շերեմետեւո միջազգային օդանավակայանում։ Ու պառկում էինք քնելու։ Իսկ առավոտյան այսպես. նախ նստում ու վերմուտ էինք խմում։ Հետո վեր էինք կենում եւ նախորդ օրվա մալուխը հանում հողի տակից ու դեն շպրտում, քանի որ արդեն լրիվ թաց էր լինում, իհարկե։ Իսկ հետո, դե ի՛ նչ, նստում էինք սեկա խաղալու, փողո՛ վ։ Այդպես էլ՝ խաղը կիսատ, պառկում էինք քնելու։ Վաղ առավոտյան արդեն արթնացնում էինք իրար. «Լյո՛ խա, վեր կաց՝ սեկա խաղանք», «Ստա՛ սիկ, վեր կաց՝ վերջացնենք երեկվա խաղը»։ [...] Իսկ հետո լուսումու