ԻՆՉՊԵՍ ԷՐ ԿՈՓՎՈՒՄ ՊՈՂՊԱՏԸ ԱՌԱՋԻՆ ՄԱՍ ԱՌԱՋԻՆ ԳԼՈՒԽ Ձեզնից ո՞վ է տոներից առաջ եկել ինձ մոտ՝ տուն, դաս պատասխանելու, թող կանգնի։ Փարաջան հագին, հիվանդագին կերպով ուռած մարդը, Վզից ծանր մի խաչ կախած, սպառնագին նայեց աշակերտներին։ Մանր, չար աչքերը ասես ծակում էին նստարաններից տարձրացած վեց հոգուն չորս տղայի և երկու աղջկա։ Երեխաները երկյուղով նայում էին փարաջա հագած մարդուն։ Դուք նստեցեք, ձեռքը դեպի աղջիկները թափահարեց տերտերը։ Նրանք, թեթևացած շունչ քաշելով՝ արագ նստեցինք Հայր Վասիլիի մանր աչքերը կենտրոնացան չորս փոքրիկ կերպարանքների վրա։ Ապա մի այստեղ եկեք, աղավնյակներս։ Հայր Վասիլին վեր կացավ, աթոռը ետ հրեց և ընդհուպ մոտեցավ իրար սեղմված տղաներին։ Ձեզնից ո՞վ է ծխում, սրիկանե'ր։ Չորսն էլ ցածրաձայն պատասխանեցին. Մենք չենք ծխում, տե'ր հայր։ Տերտերի դեմքը կարմրատակեց։ Չե՞ք ծխում, գարշելինե'ր, ապա ո՞վ էր խմորի մեջ ծխախոտ լցրել։ Չե՞ք ծխում, ա'յ հիմա կտեսնենք։ Շուռ տվեք Գրպաններդ։ Դե, շո'ւտ։ Ի՞նչ եմ ասում։ Շո'ւռ տվեք։ Երեքը սկսկին իրենց գրպանների պարունակությունը հանել և դարսել սեղանի վրա։ Տերտերն ուշադրությամբ զննում էր կարերը՝ ծխախոտի հետք փնտրելով, բայց ոչինչ չգտավ և դարձավ չորրորդին՝ սևաչյա, գորշ վերնաշապիկով ու ծնկները կարկատած կապույտ շալվարով մի տղայի. Իսկ դու ի՞նչ ես արձանի նման կանգնել։ Սևաչյան, թաքնված ատելությամբ նայելով նրան՝ խուլ պատասխանեց. Ես գրպաններ չունեմ, ու ձեռքը տարավ կարերի վրայով, Հա-ա՛, գրպաններ չունե՞ս։ Ուրեմն կարծում ես չգիտե՞մ, թե ով կարող էր այդպիսի ստորություն անել՝ խմորը փչացնել։ Դու կարծում ես, թե հիմա էլ կմնաս դպրոցում։ Չէ, աղավնյակս, սա քեզ էժան չի նստի։ Անցյալ անգամ մայրդ աղաչեց, որ թողնենք, իսկ այժմ արդեն վերջ։ Հայդա', դո'ւրս դասարանից։ Նա պինդ բռնեց տղայի ականջից, դուրս շպրտեց միջանցք և դուռը փակեց նրա հետևից։ Դասարանը սսկվեց, կուչ եկավ։ Ոչ ոք չէր հասկանում, թե Պավկա Կորչագինին ինչու դուրս արին Դպրոցից։ Միայն Սերյոժա Բրուզժակը, Պավկայի բարեկամն ու մտերիմն էր տեսել, թե ինչպես Պավկան տերտերի զատկի խմորի մեջ մի բուռ ծխախոտ լցրեց այնտեղ, խոհանոցում, որտեղ վեց թույլ աշակերտներ սպասում էին տերտերին։ Նրանք ստիպված էին դասը պատասխանել արդեն տերտերի բնակարանում։ Դուրս արված Պավկան նստեց արտասանդուղքի վերջին աստիճանի վրա։ Նա մտածում էր այն մասին, թե ինչպես տուն գնա և ինչ ասի մորը, որն այնպես հոգատար է և առավոտից մինչև ուշ գիշեր աշխատում է իբրև խոհարար՝ հարկային տեսչի տանը։ Արցունքները խեղդում էին Պավկային։ Ինչ ասեմ հիմա։ Ու բոլորն այդ անիծյալ տերտերի պատճառով։ Եվ ինչի՞ համար ծխախոտ լցրի Սերյոժկան դրդեց։ Արի, – ասաց, այդ գարշելի իժի խմորին ծխախոտ խառնենք։ Ահա և խառնեցինք։ Սերյոժկայի համար ոչինչ, իսկ ինձ երևի դուրս կանեն»։ Հայր Վասիլիի հետ թշնամությունը վաղուց էր սկսվել։ Մի անգամ Պավկան Լեչակով Միշկայի հետ կռվեց, ու նրան «անճաշ» թողեցին։ Որպեսզի դատարկ դասարանում չարություն չանի, ուսուցիչը չարաճճի տղային տարավ մեծերի մոտ՝ երկրորդ դասարան։ Պավկան նստեց հետևի նստարանին։ Ուսուցիչը`սև պիջակով մի չոր – չոր մարդ, պատմում էր երկրի, լուսատուների մասին։ Պավկան, զարմանքից բերանը բաց արած լսում էր, որ երկիրը գոյություն ունի արդեն շատ՝ միլիոն տարիներ, և որ աստղերն էլ երկրի նման են։ Այնքան էր զարմացել լսածից, որ նույնիսկ ուզեց վեր կենալ և ասել Ուսուցչին, Սուրբ գրքում այդպես չի գրած, բայց վախեցավ, որ հանկարծ էլ բարկանան իր վրա։ Տերտերը Պավկային կրոնից միշտ հինգ էր դնում։ Բոլոր շարականները, նոր ու Հին կտակարանները նա անգիր գիտեր, լավ գիտեր, թե աստված որ օրն ինչ է ստեղծել։ Պավկան որոշեց հարց ու փորձ անել հայր Վասիլիին։ Կրոնի հենց առաջին դասին, հազիվ էր տերտերը նստել իր բազկաթոռին, երբ Պավկան ձեռք բարձրացրեց ու, խոսելու թույլտվություն ստանալով վեր կացավ։ Տե'ր հայր, ապա ինչու՞ բարձր դասարանում ուսուցիչն ասում է, թե միլիոն տարի է, ինչ երկիրը կա, և ոչ թե, ինչպես կրոնումն է ասված՝ հինգ հազ…. միանգամից նստեց հայր Վասիլիի ծղրտուն աղաղակից։ Ի՞նչ ասացիր, սրիկա'։ Այ թե ինչպես ես կրոն սովորում։ Պավկան նույնիսկ ծպտալ չհասցրեց, երբ տերտերը բռնեց նրա երկու ականջներից և սկսեց գլուխը պատին խփել։ Մի րոպե հետո նրան, ծեծված ու վախեցած, դուրս շպրտեցին միջանցք։ Մայրն էլ մի լավ դնգստեց Պավկային։ Մյուս օրը մայրը գնաց դպրոց և խնդրեց հայր Վասիլիին՝ ետ ընդունել որդուն։ Դրանից հետո Պավկան իր ամբողջ էությամբ ատեց տերտերին։ Ատում էր և վախենում։ Ոչ ոքի չէր ներում նա իրեն հասցրած վիրավորանքների համար։ Չմոռացավ և տերտերի անտեղի ծեծը, չարացավ, ինքն իր մեջ ամփոփվեց։ Տղան էլի շատ մանր վիրավորանքներ Կրեց հայր Վասիլիից. տերտերը նրան դռան հետևն էր քշում, դատարկ բանի համար ամբողջ շաբաթներով կանգնեցնում էր անկյունում ու ոչ մի անգամ նրան դաս չհարցրեց, իսկ զատկից առաջ, այդ պատճառով, թույլերի հետ նա ստիպված էր տերտերի տուն գնալ՝ պատասխանելու։ Այնտեղ, խոհանոցումն էլ Պավկան ծխախոտ լցրեց զատկի խմորի մեջ։ Ոչ ոք չտեսավ, բայց և այնպես տերտերն անմիջապես իմացավ, թե ում գործն է այդ։ Դասը վերջացավ, երեխաները դուրս թափվեցին բակ և շրջապատեցին Պավկային։ Նա մռայլ լսում էր։ Սերյոժկա Բրուզժակը դասարանից դուրս չէր գալիս, զգում էր, որ ինքն էլ է մեղավոր, բայց ընկերոջը ոչնչով օգնել չէր կարող։ Ուսուցչանոցի բաց պատուհանից դարս նայեց դպրոցի վարիչ Եֆրեմ Վասիլևիչի գլուխը, և նրա թավ բասը Պավկային ստիպեց ցնցվել։ Անմիջապես ինձ մոտ ուղարկեք Կորչագիին, գոչեց նա։ Ու Պավկան թպրտացող սրտով գնաց ուսուցչանոց։ Կայարանի բուֆետի տերը, մի հասակավոր, գունատ, խամրած աչքերով մարդ, թեթևակի նայեց մի կողմ կանգնած Պավկային։ Քանի՞ տարեկան է։ Տասներկու, պատասխանեց մայրը։ Լավ, թո'ղ մնա։ Պայմանները սրանք են. ամսական ութ ռուբլի և աշխատանքի օրերը՝ ուտելիք, մի օր կաշխատի, մի օր տանը կմնա և չլինի թե գողություն անի։ Ի՞նչ եք ասում, ի՞նչ եք ասում։ Նա գողություն չի անի, ես երաշխավորում եմ, վախեցած պատասխանեց մայրը։ Դե'հ, թող հենց այսօրվանից էլ սկսի աշխատել, հրամայեց բուֆետի տերը և, շուռ գալով դեպի իր կողքի վաճառասեղանի մոտ կանգնած վաճառողուհուն, խնդրեց, Զինա, տղային տար ամանների լվացատունը։ Ֆրոսենկային ասա, որ սրան աշխատանք տա Գրիշկայի փոխարեն։ Վաճառորդուհին ցած դրեց դանակը, որով ապուխտ էր կտրում ու, գլխով նշան անելով Պավկային, դահլիճի միջով անցավ դեպի կողքի դուռը, որ տանում էր ամանների լվացատուն։ Պավկան հետևեց նրան։ Մայրն արագ գնաց նրանց հետ, շտապ շշնջալով. Դե, դու էլ, Պավլուշա, լավ աշխատիր, որ չխայտառակվես։ Ու, տխուր հայացքով ճանապարհ դնելով որդուն դուրս գնաց։ Լվացատանը աշխատանքը եռում էր։ Ափսեների, պատառաքաղների, դանակների սարեր էին դիզվել սեղանի վրա, ու մի քանի կանայք ուսներին գցած սրբիչներով սրբում էին դրանք։ Պավկայից քիչ մեծ մի տղա, խճճված, շեկ մազերով, զբաղված էր երկու վիթխարի ինքնաեռներով։ Լվացատունը լիքն էր գոլորշիով, որ բարձրանում էր եռացրած ջրով լի տաշտից, ուր լվանում էին ամանները, և Պավկան սկզբում չկարողացավ տարբերել աշխատող կանանց դեմքերը։ Նա կանգնել էր՝ չիմանալով, թե ինչ անի, ուր խցկվի։ Վաճառողուհի Զինան մոտեցավ աման լվացող կանանցից մեկին և, նրա ուսից բռնելով, ասաց. Ֆրոսե'նկա, ահա ձեզ մի նոր տղա Գրիշկայի փոխարեն։ Դու նրան հասկացրու, թե ինչ պետք է անի։ Դառնալով Պավկային և ցույց տալով այն կնոջը, որին հենց նոր Ֆրոսենկա կոչեց, Զինան ասաց. Նա է այստեղ մեծը։ Ինչ որ քեզ ասի, այն էլ արա, ապա շուռ եկավ ու գնաց բուֆետ։ Լավ, ցածր ձայնով ասաց Պավկան և հարցական նայեց իր առջև կանգնած Ֆրոսյային։ Սա, սրբելով ճակատի քրտինքը նայում էր նրան ոտքից գլուխ կարծես թե գնահատելով նրա արժանիքները, և արմունկից ցած սահող թևքը ծալելով ասաց զարմանալի դուրեկան կրծքային ձայնով, Քո գործը, հոգիս, մեծ չի. ա'յ այս կուբը, ուրեմն, առավոտները կտաքացնես այնպես, որ նրա մեջ միշտ եռացրած ջուր լինի, իհարկե, փայտ կկտրատես, հետո, ա'յ, այս ինքնաեռներն էլ քո գործն են։ Հետո, երբ պետք չինի, դանակներն ու պատառաքաղները կմաքրես և կեղտոտ ջուրը դուրս կտանես։ Գործդ բոլ կլինի, սիրունս, կքրտնես, ասում էր նա Կոստրոմայի բարբառով շեշտելով «ա» երը։ Ու նրա այդ բարբառը, կճատ քթով կարմրած դեմքը մի տեսակ ուրախացրին Պավկային։ Այս մորաքույրը, երևում է՝ ոչինչ», ինքն իրեն որոշեց նա, և սիրտ առնելով դիմեց Ֆրոսյային. Իսկ հիմա ի՞նչ անեմ, մորաքույր։ Ասաց ու կապ ընկավ։ Ամանների լվացատնում աշխատող կանանց բարձրաձայն ծիծաղը ծածկեց նրա վերջին խոսքերը։ Հա-հա-հա՛… Ֆրոսենկան արդեն քեռորդի ունի։ Հա-հա՛… ամենքից ավելի ինքը՝ Ֆրոսյան էր ծիծաղում։ Գոլորշու պատճառով Պավկան լավ չէր տեսել նրա դեմքը, իսկ Ֆրոսյան ընդամենը տասնութ տարեկան էր։ Արդեն բոլորովին շփոթված՝ Պավկան շուռ եկավ դեպի աղան և հարցրեց. Հիմա ի՞նչ պետք է անեմ։ Բայց տղան այս հարցի վրա կամացուկ հռհռաց։ Դու մորաքրոջից հարցրու, նա ամեն բան տեղը տեղին կասի, իսկ ես էստեղ ժամանակավոր եմ։ Եվ շուռ գալով դեպի խոհանոցը տանող դռնից դուրս թռավ։ Արի այստեղ, օգնիր պատառաքաղները մաքրելուն, – լսեց Պավկան արդեն հասակավոր լվացարարուհիներից մեկի ձայնը։ Ի՞նչ եք խրխնջում։ Տղան ի՞չ ասաց որ։ Ա'յ, բռնիր, նա մի սրբիչ մեկնեց Պավկային, մի ծայրն ատամներով բռնիր, իսկ մյուսը կողքանց քաշիր։ Ահա քեզ պատառաքաղ, էս կողմից, էն կողմից քսիր ու մաքրիր, միայն թե ոչ մի կեղտ չմնա։ էստեղ խիստ են։ Պարոնները զննում են պատառաքաղները և եթե կեղտ են նկատում, վայ մեզ, տիրուհուն իսկույն դուրս կանի։ Ինչպե՞ս թե տիրուհուն, չհասկացավ Պավկան։ Չէ՞ որ մեր տերը նա է, որն ինձ ընդունեց։ Լվացարարուհին ծիծաղեց։ Մեր տերը, տղա'ս, էստեղ անխոս իր է, ոնց որ մի մութաքա։ Ամեն ինչի գլուխը տիրուհին է։ Էսօր չկա։ Ա'յ, կաշխատես, կտեսնես։ Լվացատան դուռը բացվեց, ու ներս մտան երեք մատուցող, որոնք կեղտոտ ամանների կույտեր Էին բերում։ Նրանցից մեկը, լայնաթիկունք, շիլ աչքերով, խոշոր, քառանկյունի դեմքով, ասաց. Եռանդով շարժվեցե'ք։ Շուտով տասներկուսի գնացքը կգա, իսկ դուք մլուլ եք տալիս։ Նայելով Պավկային՝ նա հարցրեց, Իսկ սա ո՞վ Է։ Սա նոր աշխատող է, պատասխանեց Ֆրոսյան։ Հա', նոր է, ասաց նա։ Լավ, ահա թե ինչ, նրա ծանր ձեռքն իջավ Պավկայի ուսին և հրեց նրան դեպի ինքնաեռները, սրանք միշտ պատրաստ պիտի պահես, իսկ տե'ս, մեկը հանգել է, մյուսն էլ հազիվ է շունչ քաշում։ Էսօր սա քեզ կներվի, իսկ եթե վաղը կրկնվի, ապա քիթ ու մռութիդ կստանաս։ Հասկացա՞ր։ Առանց մի խոսք ասելու Պավկան սկսեց զբաղվել ինքնաեռներով։ Այսպես սկսվեց նրա աշխատանքային կյանքը։ Պավկան երբեք այնպես չէր աշխատել, ինչպես իր առաջին բանվորական օրը։ Նա հասկացավ, որ սա տունը չէ, ուր կարելի է մորը լսել։ Շիլաչքանին պարզ ասաց, որ եթե չլսի, քիթ և մռութին կհասցնի։ Հաստափոր, չորս դույլանոց ինքնաեռներից կայծեր թռան, երբ Պավկան, ճտքավոր կոշիկը ոտքից հանելով անցկացրեց խողովակին և սկսեց կրակը բորբոքել։ Կեղտաջրով լի դույլերը վերցնելով, նա վազում էր դեպի փոսը, ջրով լի կուրի տակ փայտ էր դնում, եռացող ինքնաեռների վրա չորացնում էր սրբիչները, անում էր այն ամենը, ինչ ասում էին իրեն։ Ուշ երեկոյան Պավկան գնաց ներքև՝ խոհանոց։ Տարիքավոր լվացարարուհի Անիսյան, նայելով այն դռանը, ո'ր անհետացավ Պավկան, ասաց, Տես, է, տղան մի տեսակ աննորմալ է, խենթի նման դեսուդեն է ընկնում։ Երևում է, բարի պտուղ չի, որ ուղարկել են աշխատելու։ Այո', գործ անող տղա է, ասաց Ֆրոսյան, սրան հետևելու, ստիպելու կարիք չի լինի։ Կփախչի շուտով, առարկեց Լուշան, բոլորն էլ սկզբում լավ են աշխատում… Առավոտյան ժամը յոթին գիշերն անքուն մնալուց և անընդհատ վազվզելուց տանջված Պավկան եռացող ինքնաեռները հանձնեց իրեն փոխարինողին՝ հաստամռութ, անպատկառ աչքերով մի տղայի։ Համոզվելով, որ ամեն ինչ կարգին է, և ինքնաեռները եռում են, տղան ձեռքերը գրպանները դրեց, սեղմած ատամների արանքից թքեց և մի քիչ սպիտակավուն աչքերով արհամարհական գերազանցությամբ նայելով Պավկային, առարկություն չվերցնող տոնով ասաց. Էյ, դո'ւ, քնձռոտ։ Էգուց ժամը վեցին կգաս հերթափոխության։ Ինչու՞, վեցին, – հարցրեց Պավկան, – չէ՞ որ յոթին են փոխվում։ Ով փոխվում է, թող փոխվի, իսկ դու վեցին արի։ Իսկ եթե շատ հաչաս, ձեռաց սֆաթդ կդրստեմ։ Մի սրան տես, քոսոտ, հլա նոր է ընդունվել, արդեն երևակայում է։ Լվացարարուհիները, որ իրենց հերթը հանձնում էին նոր եկածներին, հետաքրքրությամբ էին հետևում երկու երեխաների խոսակցությանը։ Տղայի անպատկառ տոնն ու գրգռող վերաբերմունքը բարկացրին Պավկային։ Նա մի քայլ արեց դեպի իրեն փոխարինողը՝ պատրաստվելով մի լավ հասցնել մռութին, բայց աշխատանքի հենց առաջին օրը վտարվելու ահը ետ պահեց նրան։ Ամբողջովին մթնելով, նա ասաց. Կամա'ց, վրա մի' պրծնի, թե չէ կդաղվես։ Էգուց յոթին կգամ, իսկ կռվել քեզնից լավ գիտեմ, եթե փորձել կուզենաս խնդրեմ։ Հակառակորդը մի քայլ ետ գնաց դեպի կուբը և զարմանքով նայեց կատաղած Պավկային։ Նա այդպիսի վճռական հակահարված չէր սպասում և մի քիչ շշմեց։ Դե, լավ, կտեսնենք, փնթփնթաց նա։ Առաջին օրը բարեհաջող անցավ, ու Պավկան տուն էր գնում ազնիվ աշխատանքով իր հանգիստը վաստակած մարդու զգացումով։ Հիմա նա էլ է աշխատում, և ոչ ոք նրան չի կարող ասել, թե ձրիակեր է։ Առավոտյան արևը ծուլորեն բարձրանում էր սղոցարանի վիթխարի շենքի հետևից։ Շուտով Պավկայենց տունն էլ կերևա։ Այ, այստեղ, Լեշչենսկու կալվածատան հենց ետևում։ Մայրիկը, հավանորեն, քնած չէ, իսկ ես վերադառնում եմ աշխատանքից, – մտածեց Պավկան և, աշխույժ սուլելով, արագացրեց քայլերը, – Այնքան էլ վատ չեղավ, որ դպրոցից ինձ դուրս արին։ Մեկ է, անիծված տերտերը օր չէր տալու ինձ, իսկ հիմա թքած նրա վրա, տանը մոտենալով խորհում էր Պավկան։ Իսկ պարտեզի դռնակը բանալիս հիշեց. – Իսկ էն շեկոյի մռութն անպայման կջարդեմ, անպայման»։ Մայրը բակում ինքնաեռով էր զբաղված։ Որդուն տեսնելով, նա անհանգիստ հարցրեց. Հը, ո՞նց է։ Լավ է, պատասխանեց Պավկան։ Մայրն ուզում էր ինչ-որ բան ասել նրան։ Պավկան հասկացավ սենյակի բաց պատուհանից երևում էր եղբոր՝ Արտյոմի լայն թիկունքը։ Ինչ, Արտյո՞մն է եկել, հարցրեց նա շփոթվելով։ Երեկ է եկել և մնալու է այստեղ։ Դեպոյում է ծառայելու։ Պավկան անվստահ բաց արեց սենյակի դուռը։ Սեղանի մոտ թիկունքով դեպի նա նստած վիթխարի կերպարանքը շուռ եկավ, և եղբոր խիստ աչքերը խիտ ու սև հոնքերի տակից նայեցին Պավկային։ Ա՛, ծխախոտի հերոսն եկա՞վ։ Բարև, բարև։ Եղբոր հետ ունենալիք զրույցը Պավկայի համար ոչ մի լավ բան չէր գուշակում։ Արտյոմն ամեն բան գիտի, մտածեց Պավկան, – Արտյոմը կարող է և' հայհոյել, և' դնքսել»։ Պավլիկը վախենում էր Արտյոմից։ Բայց Արտյոմը, ըստ երևույթին, կռվելու մտադրություն չուներ։ Աթոռակին նստած՝ նա արմունկները հենել էր սեղանին և անթարթ նայում էր Պավկային՝ ոչ այն է հեգնանքով, ոչ այն է, արհամարհանքով։ Ուրեմն ասում ես, թե համալսարանն ավարտեցիր, բոլոր գիտություններն անցար, հիմա կեղտաջուր ես սկսել ուսումնասիրել, – ասաց Արտյոմը։ Պավկան աչքերը հառել էր հատակի տախտակի ճեղքված քթի և ուշադրությամբ ուսումնասիրում էր դուրս եկած մեխի գլուխը։ Բայց Արտյոմը վեր կացավ սեղանի մոտից և գնաց խոհանց։ Ոնց որ թե առանց ծեծ ուտելու կպրծնեմ», – թեթևացած՝ շունչ քաշեց Պավկան։ Թեյ խմելիս Արտյոմը հանգիստ հարց ու փորձ արեց Պավկային՝ դասարանում պատահածի մասին։ Պավկան բոլորը պատմեց։ Ի՞նչ պետք Է լինի քո վերջը, եթե Էդպես խուլիգան ես դառնում, – տխրությամբ ասաց մայրը։ Հ՞ը, ի՞նչ անենք սրան։ Եվ ու՞մ Է քաշել։ Տեր աստված, ինչքան տանջանքներ եմ կրել Էս տղայի ձեռքից, գանգատվում Էր նա։ Արտյոմը, իրենից հեռացնելով բաժակը՝ ասաց, դառնալով դեպի Պավկան. Էդպես, ուրեմն, ախպերս։ Քանի որ արդեն Էդպես Է պատահել, հիմա զգույշ կաց, աշխատանքում ֆոկուսներ չանես, այլ արա այն, ինչ պետք Է, եթե քեզ Էդտեղից էլ վռնդեն, էն ժամանակ ես քեզ այնպես կնախշեմ, որ էլ տեղ չմնա։ Հիշիր այս բանը։ Հերիք է մայրիկին տանջես։ Սատանի պես ուր քիթդ խոթես, մի թյուրիմացություն կպատահի, մի անախորժ բան։ Բայց հիմա արդեն վերջ։ Մի տարի կաշխատես, հետո կխնդրեմ, որ դեպոյում աշակերտ ընդունեն, որովհետև այդ կեղտաջրում մարդ չես դառնա։ Պետք է արհեստ սովորել։ Հիմա դեռ փոքր ես, բայց մի տարուց հետո կխնդրեմ՝ գուցե ընդունեն։ Ես այստեղ եմ տեղափոխվում և այստեղ պետք է աշխատեմ։ Մայրիկն այլևս չի ծառայելու։ Հերիք է, ինչքան մեջքը ծռեց ամեն տեսակ սրիկաների առաջ։ Իսկ դու, Պա'վկա, տես, մարդ դարձիր։ Նա կանգնեց իր ամբողջ վիթխարի հասակով մեկ, աթոռի թիկունքին կախած պիջակը հագավ և ասաց մորը, Ես մի – ժամով գնում եմ, գործ ունեմ։ Ու դռան մեջը կռանալով դուրս գնաց։ Արդեն բակում, պատուհանի մոտից անցնելիս, ասաց, Քեզ համար կոշիկներ ու դանակ եմ բերել, մայրիկս կտա։ Կայարանի բուֆետն, ամբողջ, օրն անընդհատ առևտուր էրանում։ Երկաթուղային այս հանգույցը վեց գիծ էր միացնում։ Կայարանը լեփ լեցուն էր լինում մարդկանցով և հանդարտվում էր միայն գիշերը երկու-երեք ժամով, երկու գնացքների միջև եղած ընդմիջման ժամանակ։ Այստեղ կայարանում, իրար էին հանդիպում և ապա տարբեր կողմեր սլանում հարյուրավոր էշելոններ։ Նրանք գնում էին մի ճակատից մյուսը։ Այնտեղից գալիս էին խեղանդամված, բզկտված մարդկանցով, իսկ դեպի այնտեղ գնում էին գորշ, միատեսակ շինել հագած նոր մարդկանց հոսանքով։ Երկու տարի Պավկան պտույտ եկավ այդ աշխատանքում։ Խոհանոց և լվացատուն, ահա այն բոլորը, ինչ որ տեսավ նա այդ երկու տարում։ Ներքնահարկի վիթխարի խոհանոցում տենդային աշխատանք էր տարվում։ Այնտեղ քսանից ավելի մարդ էր աշխատում։ Տասը մատուցող վազվզում էին բուֆետից խոհանոց։ Պավկան արդեն ոչ թև ութ, այլ տասը ռուբլի էր ստանում։ Երկու տարում աճեց, ամրապինդ դարձավ։ Շատ տառապանքներ տեսավ նա այդ ժամանակամիջոցում։ Կես տարի խոհանոցում ծուխ կուլ տվեց իբրև խոհարարի օգնական, նորից լվացատուն նետվեց, ամենազոր շեֆը դուրս արեց, կամակոր տղան դուր չէր գալիս, թվում էր, թե ուր որ է, դանակով կհասցնի քիթ ու բերնիդ։ Դրա համար վաղուց վռնդած կլինեին աշխատանքից, բայց նրան փրկում էր անսպառ աշխատունակությունը։ Պավկան կարող էր առանց հոգնելու բոլորից երկար աշխատել։ Բուֆետի աշխատանքի ամենաեռուն ժամերին խենթի նման էր դեսուդեն ընկնում, մատուցարանը ձեռքին սանդուղքների չորս-հինգ աստիճանից թռչում էր ցած՝ խոհանոց և ետ։ ճիչերը, երբ բուֆետի երկու դահլիճամն էլ դադարում էր հրմշտոցը, ներքևում, խոհանոցի մառաններում հավաքվում էին մատուցողները։ Սկսվում էր կատաղի, մոլի թղթախաղը՝ «աչկո» կամ «իննոց»։ Պավկան շատ անգամ էր տեսել սեղանի վրա կիտած թղթադրամներ։ Այդպիսի մեծ քանակությամբ դրամ տեսնելով՝ Պավկան չէր զարմանում, գիտեր, որ նրանցից ամեն մեկն իր հերթապահության օրը երեսուն-քառասուն ռուբլի թեյավճար է ստանում։ Հիսուն կոպեկով, ռուբլով էին հավաքում։ Իսկ հետո հարբում էին և մոլեգնորեն թղթախաղով զբաղվում։ Չարանում էր Պավկան նրանց վրա։ Անիծված սրիկանե'ր, – մտածում էր նա։ Ա'յ, Արտյոմը առաջին կարգի փականագործ է, բայց ստանում է քառասունութ ռուբլի, իսկ ես՝ տասը, նրանք մի օրումն են այդքան գռփում, և ինչի՞ համար։ Տանել-բերելու։ Հարբում են ու տարվում»։ Նրանց ևս, ինչպես տերտերին, Պավկան օտարներ, թշնամիներ Էր համարում։ Սրանք՝ այս ստոր մարդիկ, Էստեղ լակելություն են անում, իսկ սրանց կանայք ու որդիները քաղաքներում հարուստների պես են ապրում»։ Նրանք բերում Էին գիմնազիայի տարազ հագած իրենց որդիներին, բերում Էին և լիությունից ճարպակալած կանանց։ Իսկ փող սրանք հավանորեն ավելի շատ ունեն, քան այն պարոնները, որոնց ծառայում են», մտածում Էր Պավկան։ Նրան չէր զարմացնում և այն, ինչ գիշերները կատարվում էր խոհանոցի անկյուններում և բուֆետի պահեստներում։ Պավկան լավ գիտեր, որ ամեն մի աման լվացող կին ու վաճառողուհի երկար չէր կարող աշխատել բուֆետում։ Եթե մի քանի ռուբլով չվաճառեր իրեն ամենքին, ով այստեղ իշխանություն և ուժ ուներ։ Պավկան տեսավ կյանքի ամենախոր հատակը, կեղտահորը, և փտած բորբոսի ու ճահճի խոնավության հոտ փլեց նրա վրա, նրա, որ ագահ էր դեպի ամեն մի նոր, լճաշակած, չփորձած բան։ Արտյոմին չհաջողվեց եղբորը տեղավորել դեպոյում որպես աշակերտ, տասնհինգ տարեկանից փոքրին չէին վերցնում։ Պավկան սպասում էր այն օրին, երբ դուրս կգա այստեղից, ծխապատ, քարե վիթխարի շենքը ձգում էր նրան։ Հաճախ էր լինում նա այնտեղ, Արտյոմի մոտ, նրա հետ գնում էր վագոնները տեսնելու և աշխատում էր որևէ բանով օգնել։ Աշխատանքը ձանձրալի դարձավ հատկապես Ֆրոսյայի հեռանալուց հետո։ էլ չկար այն ծիծաղկոտ, ուրախ աղջիկը, և Պավկան ավելի սուր էր զգում, թե որքան՝ էր մտերմացել նրա հետ։ Առավոտները ամանների լվացատուն գալով, լսելով փախստական կանանց կռվարար ճիչերը՝ ինչ-որ դատարկություն ու մենակություն էր զգում։ Գիշերվա դադարի ժամանակ, կուբի տակ փայտ դարսելիս, Պավկան պպզեց վառարանի բաց դռան առջև։ Աչքերը կկոցած նա նայում էր կրակին. վառարանի տաքությունը դուրեկան էր։ Լվացատնում ոչ ոք չկար։ Չնկատեց, թե ինչպես միտքը դարձավ վերջերս պատահածին դեպի Ֆրոսյան, և պարզ կերպով աչքերի առաջ կանգնեց այդ պատկերը։ Շաբաթ օրը, գիշերվա դադարի ժամանակ, Պավկան սանդուղքով ներքև խոհանոց էր իջնում։ Սանդուղքի ոլորապտույտում հետաքրքրությունից բարձրացավ ցախի վրա, որպեսզի մտիկ տա մառանը, ուր սովորաբար հավաքվում էին խաղացողները։ Իսկ խաղի ամենաեռուն ժամանակն էր։ Հուզմունքից գորշ գույն ստացած Զալիվանովը «բանկ» էր բռնել։ Սանդուղքի վրա քայլերի ձայն լսվեց։ Պավկան շուռ, եկավ, վերևից իջնում էր Պրոխոշկան։ Պավկան մտավ սանդուղքի տակ, սպասելով, մինչև որ նա անցնի խոհանոց։ Սանդուղքի տակ մութն էր, և Պրոխոշկան չէր կարող նրան տեսնել։ Պրոխոշկան սանդուղքով ցած իջավ։ Պավկան տեսնում էր նրա լայն թիկունքն ու մեծ գլուխը։ Վերևից սանդուղքներով էլի մեկը վազեց շտապ, թեթև քայլերով, ու Պավկան լսեց ծանոթ ձայնը։ Պրոխո'շկա, սպասի'ր։ Պրոխոշկան կանգ առավ և, շրջվելով, նայեց վերև։ Ի՞նչ ես ուզում, մրթմրթաց նա։ Քայլերը սանդուղքով դեպի ցած թխկթխկացրին, ու Պավկան ճանաչեց Ֆրոսյային։ Ֆրոսյան բռնեց մատուցողի թևից և կերկերուն, ճնշված ձայնով ասաց. Պրոխո'շկա, ի՞նչ արիր պորուչիկի տված փողը։ Պրոխորը ձեռքը խստությամբ ետ քաշեց։ Ի՞նչ։ Փո՞ղը։ Բայց չէ՞ որ տվեցի քեզ, ասաց նա չարացած ու խիստ։ Ախր նա, քեզ երեք հարյուր ռուբլի տվեց, – ու Ֆրոսյայի ձայնի մեջ խեղդված հեկեկանք լսվեց։ Ասում ես երեք հարյուր ռուբլի՞, նենգորեն ասաց Պրոխոշկան։ Ի՞նչ է, ուզում ես քեզ տա՞մ։ Շատ թանկ չի՞, տիրուհիս, աման լվացողի համար։ Ես կարծում եմ այն հիսուն ռուբլին էլ է հերիք, որ տվեցի։ Ի՞նչ մի բախտավորություն էր։ Ավելի մաքուր ու կրթված տիկիններն անգամ էդքան չեն վերցնում։ Դրա համար էլ շնորհակալ եղիր, մի գիշեր քնել և հիսուն ռուբլի ձեռք գցել։ Հիմարի տեղ չդնես։ Մի երկու տասանոց էլ կտամ և վերջ, իսկ եթե հիմար չլինես, էլի կաշխատես, ես քեզ կհովանավորեմ։ Ու նետելով վերջին խոսքերը՝ Պրոխոշկան շուռ եկավ ու գնաց խոհանոց։ Ստո'ր, սողո'ւն, աղաղակեց նրա հետևից Ֆրոսյան և հենվելով փայտերին, խուլ հեկեկաց։ Պատմել ու նկարագրել չի լինի այն զգացմունքները, որոնք համակեցին Պավկային, երբ նա լսեց այս խոսակցությունը և մթության մեջ, սանդուղքի տակ կանգնած տեսավ ցնցվող և գլուխը ծղաններին խփող Ֆրոսյային։ Պավկան իր ներկայությունը չմատնեց, լռեց, ջղաձգաբար բռնեց սանդուղքի թուջե հենարաններից, իսկ գլխով անցավ պարզ ու որոշ մի միտք. Սրան էլ վաճառեցին, անիծվածներ։ Է՛ խ, Ֆրոսյա, Ֆրոսյա…»։ Էլ ավելի խոր և ուժեղ դարձավ ատելությունը դեպի Պրոխոշկան, և ամբողջ շրջապատը զզվելի ու ատելի դարձավ։ Ա՛ խ, ուժ ունենայի, այդ սրիկային սատկացնելու չափ կծեծեի։ Ինչու՞ Արտյոմի պես ուժեղ ու մեծ չեմ»։ Վառարանում կայծերը բոցկլտում էին ու հանգչում, դողում էին նրանց կարմիր լեզուները՝ հյուսվելով վերածվում երկարավուն կապուտակ գալարների։ Պավկային թվում էր, թե մեկը ծիծաղելով ու ծաղրելով լեզու է ցույց տալիս իրեն։ Սենյակում խաղաղ էր. միայն կրակարանում ճարճատում էր փայտը և լսվում էր ծորակից համաչափ կաթացող ջրի ձայնը։ Վերջին լավ մաքրած կաթսան դարակին դնելով՝ Կլիմկան մաքրեց ձեռքերը։ Խոհանոցում ոչ ոք չկար։ Հերթապահ խոհարարն ու խոհանոցում աշխատող կանայք քնած էին հանդերձարանում։ Գիշերը երեք ժամով խոհանոցը հանդարտվում էր, ու այդ ժամերը Կլիմկան միշտ անց էր կացնում վերևում՝ Պավկայի մոտ։ Փոքրիկ խոհարարը սևաչյա ջուր եռացնողի մտերիմ բարեկամն էր դարձել։ Վեր բարձրանալով՝ կլիմկան Պավկային տեսավ բաց կրակարանի առջև պպզած։ Պավկան պատի վրա նկատեց ծանոթ, գզգզված կերպարանքի ստվերը և առանց շրջվելու ասաց. Նստի'ր, Կլի'մկա։ Փոքրիկ խոհարարը բարձրացավ դարսած փայտերին և պառկելով դրանց վրա նայեց լուռ նստած Պավկային ու ժպտալով ասաց, Էդ ի՞նչ է, կրակով հմայու՞մ ես։ Պավկան դժվարությամբ կտրեց հայացքը կրակե լեզուներից։ Երկու ահագին փայլուն աչքեր նայում էին Կլիմկային։ Կլիմկան այնտեղ տեսավ չարտահայտված թախիծ։ Նա առաջին անգամն էր ընկերոջ աչքերում այդ թախիծը տեսնում։ Այսօր մի տեսակ տարօրինակ ես, Պավկա… – և մի քիչ լռելուց հետո հարցրեց, բան է պատահե՞լ։ Պավկան վեր կացավ և նստեց Կլիմկայի կողքին։ Ոչինչ չի պատահել, պատասխանեց նա խուլ ձայնով։ Ծանր է ինձ համար այստեղ, Կլիմկա, ու ծնկներին ընկած ձեռքերը սեղմվեցին, բռունցք դարձան։ Էդ ի՞նչ տրամադրության մեջ ես այսօր, շարունակեց Կլիմկան՝ արմունկներին հենվելով։ Այսօ՞ր, ասում ես։ Միշտ էլ այս տրամադրության մեջ եմ էստեղ աշխատանքի գալուց հետո։ Մի տես, թե էստեղ ինչեր են կատարվում։ Ուղտի պես աշխատում ենք ու շնորհակալության փոխարեն, ում խելքին փչում է, փշրում է ատամներդ, և ոչ մի պաշտպան չկա։ Ինձ ու քեզ տերերը վարձել են, որ իրենց ծառայենք, իսկ ով ուժ ունի կարող է մեզ ծեծել։ Չէ՞ որ թեկուզ տրաքվես էլ, բոլորին միանգամից չես գոհացնի։ Իսկ ում չգոհացրիր, դնչիդ կհասցնի։ Արդեն առանց այն էլ էնպես ես աշխատում, որ ոչ ոք դժգոհելու տեղիք չունենա, հազար կողմ ես նետվում, բայց միևնույն է, մեկն ու մեկին որ ուզածը ժամանակին չհասցրիր, վզակոթիդ կտա… Կլիմկան վախեցած ընդհատեց նրան. Էդպես մի գռոա, մարդ կմտնի, կլսի։ Պավկան վեր թռավ։ Թո'ղ լսեն, միևնույն Է, ես Էստեղից կգնամ։ ճանապարհները ձյունից մաքրելն անգամ սրանից լավ է, իսկ էստեղ… գերեզման է, խարդախներով լցված։ Բոլորն էլ ինչքա՞ն փող ունեն։ Իսկ մեզ ստոր արարածներ են համարում, աղջիկների հետ էլ անում են, ինչ ուզում են, իսկ ով լավն է ու չի ենթարկվում, ձեռաց վռնդում են։ Իսկ ու՞ր գնան նրանք։ Հավաքում են փախստական կանանց, անապաստաններին, քաղցածներին։ Սրանք էլ գալիս են մի կտոր հացի համար, այստեղ գոնե կարող են կշտանալ և քաղցից ամեն բանի համաձայնում են։ Նա այս բոլորն այնպիսի լրջությամբ էր ասում, որ Կլիմկան, վախենալով, թե որևէ մեկը կլսի իրենց խոսակցությունը, վեր թռավ ու դեպի խոհանոց տանող դուռը փակեց, իսկ Պավկան շարունակ խոսում էր իր հոգին հուզող այս հարցերի մասին։ Ա'յ, դու, Կլիմկա, երբ քեզ ծեծում են, լռում ես։ Ինչու՞ ես լռում։ Պավկան նստեց սեղանի մոտ գրած աթոռակին և հոգնած գլուխը խոնարհեց ձեռքերի ափերին։ Կլիմկան կրակի վրա փայտ դրեց և նույնպես սեղանի մոտ նստեց։ Այսօր չե՞նք կարդալու, հարցրեց նա Պավկային։ Գիրք չկա պատասխանեց Պավկան, կրպակը փակ է։ էսօր առևտուր չի՞ անում, զարմացավ Կլիմկան։ Գրավաճառին ժանդարմները տարան։ Նրա մոտ ինչ-որ բան են գտել, պատասխանեց Պավկան։ Ինչի՞ համար։ Ասում են քաղաքականության համար։ Կլիմկան տարակուսած նայեց – Պավկային։ Իսկ այդ քաղաքականությունն ի՞նչ է նշանակում։ Պավկան ուսերը թոթվեց։ Սատանան գիտի։ Ասում են, թե որ մեկը ցարին դեմ գնա, դա քաղաքականություն կկոչվի։ Կլիմկան վախեցած ցնցվեց։ Իսկ մի՞թե էդպիսիները կան։ Չգիտեմ, պատասխանեց Պավկան։ Դուռը բացվեց, ու լվացատուն մտավ քնաթաթախ Գլաշան։ էդ ինչու՞ չեք քնել, տղաներ։ Մի ժամ կարելի է ննջել, քանի դեռ գնացք չկա։ Գնա', Պավկա, իսկ կուբին ես կհետևեմ։ Պավկայի ծառայությունն ավելի շուտ վերջացավ, քան ինքն էր սպասում և այնպես վերջացավ, ինչպես ինքը չէր էլ ենթադրում։ Հունվարյան ցուրտ օրերից մի օր Պավկան իր հերթի աշխատանքն ավարտել և պատրաստվում էր տուն գնալ, բայց իրեն փոխարինող տղան չկար։ Պավկան գնաց տիրուհու մոտ և հայտնեց, որ գնում է տուն, բայց սա չարձակեց։ Հոգնած Պավկան ստիպված եղավ երկրորդ օրն էլ վազվզել ու գիշերվա դեմ բոլորովին ուժից ընկավ։ Դադարի ժամանակ պետք էր կուբերը լցնել և եռացնել ժամը երեքի գնացքի համար։ Պավկան ծորակը պտտեց, ջուր չէր գալիս։ Երևի ջրհան մեքենան չէր բանում։ Ծորակը բաց թողեց, պառկեց տղանների վրա ու քնեց, հոգնածությունը հաղթեց։ Մի քանի րոպե հետո ծորակը կլկլաց, քչքչաց, և ջուրը թափվեց բաքը, մինչև պռունկները լցրեց այն ու հախճասալի վրայով հոսեց լվացատան հատակի վրա, իսկ այնտեղ, սովորականի պես, ոչ ոք չկար։ Ջուրը շարունակ թափվում էր ու թափվում։ Հատակը ողողվեց, ու դռան տակով թափանցեց դահլիճ։ Առվակները հոսում էին քնած ճանապարհորդների իրերի ու ճամպրուկների տակ։ Ոչ ոք այդ չէր նկատում, և միայն այն ժամանակ, երբ ջուրը թրջեց հատակին պառկած մի ճանապարհորդի, ու նա վեր թռչելով ճչաց, բոլորը նետվեցին դեպի իրենց իրերը։ Իրարանցում սկսվեց։ Իսկ ջուրը շարունակ ավելանում էր ու ավելանում։ Պրոխոշկան, որ երկրորդ դահլիճում սեղան էր հավաքում, ճանապարհորդների աղմուկի վրա ներս վազեց և ջրերի միջով նետվեց դեպի դուռը ու թափով լայն բաց արեց։ Ջուրը, որի դեմը մինչ այդ դուռն էր պահում, հորդեց դեպի դահլիճ։ Աղաղակներն ուժեղացան։ Լվացատուն վազեցին հերթապահ մատուցողները։ Պրոխոշկան նետվեց դեպի քնած Պավկան։ Հարվածները մեկը մյուսի հետևից տեղում կին ցավից բոլորովին իրեն կորցրած տղայի գլխին։ Նա քնաթաթախ ոչինչ չէր հասկանում։ Աչքերում կայծակներ էին բռնկվում, ու այրող ցավը թափանցում էր ամբողջ մարմինը։ Ծեծված, հազիվ քարշ եկավ մինչև տուն։ Առավոտյան մռայլ, հոնքերը կիտած Արտյոմը հարց ու փորձ Էր անում Պավկային ամբողջ պատահածի մասին։ Պավկան պատմեց բոլորն այնպես, ինչպես եղել Էր։ Ո՞վ ծեծեց քեզ, – խուլ ձայնով հարցրեց Արտյոմը։ Պրոխոշկան։ Լա'վ, պառկի'ր։ Արտյոմը քուրքը հագավ և առանց մի բառ ասելու դուրս գնաց։ Կարո'ղ եմ տեսնել մատուցող Պրոխորին, – հարցրեց Գլաշային մի անծանոթ բանվոր։ Հիմա նա կգա, սպասեցեք, պատասխանեց Գլաշան։ Վիթխարի մարմինը հենվեց դռան շրջանակին։ Լա'վ, կսպասեմ։ Պրոխորը, որ մատուցարանով ամանների մի ահագին կույտ էր բերում, ոտքով հրեց դուռը և մտավ լվացատուն։ Ա'յ հենց սա է, ասաց Գլաշան՝ ցույց տալով Պրոխորին։ Արտյոմն առաջ քայլեց և, ձեռքը ծանրորեն իջեցնելով մատուցողի ուսին՝ հարցրեց շեշտակի նայելով նրան, Պավկային՝ իմ եղբորը, ինչու՞ ես ծեծել։ Պրոխորն ուզում էր ազատել ուսը, բայց բռունցքի մի սարսափելի հարված գետնին տապալեց նրան, նա փորձեց վեր կենալ, բայց առաջինից ավելի սարսափելի երկրորդ հարվածը գամեց նրան գետնին։ Աման լվացող կանայք վախեցած մի կողմ փախան։ Արտյոմը շուռ եկավ և գնաց դեպի ելքը։ Պրոխոշկան արյունլվա դեմքով թավալվում էր հատակին։ Երեկոյան Արտյոմը դեպոյից չվերադարձավ։ Մայրն իմացավ, որ նա նստած Է ժանդարմական բաժանմունքում։ Վեց օր հետո երեկոյան, երբ մայրն արդեն քնած Էր, Արտյոմը վերադարձավ։ Մոտեցավ մահճակալի վրա նստած Պավկային և քնքշությամբ հարցրեց. Հը՞։ առողջացել ես, ախպերս։ Նստեց կողքին։ Ավելի վատ Էլ Է լինում։ Ու քիչ լռելուց հետո ավելացրեց Ոչինչ, կգնաս Էլեկտրակայան, ես արդեն խոսել եմ քո մասին։ Այնտեղ բան կսովորես։ Պավկան երկու ձեռքով ամուր սեղմեց Արտյոմի ահագին ձեռքը։ ԵՐԿՐՈՐԴ ԳԼՈՒԽ Փոքրիկ այդ քաղաքը փոթորկի նման ներխուժեց շշմեցուցիչ լուրը. «Ցարին գցել են»։ Քաղաքում հավատալ չէին ուզում։ Բքի մեջ սողացող գնացքից կառամատույց դուրս եկան երկու ուսանողներ շինելի վրայից հրացան գցած, և հեղափոխական զինվորների մի ջոկատ կարմիր թևակապերով։ Նրանք ձերբակալեցին կայարանի ժանդարմներին, ծեր գնդապետին և կայազորի պետին։ Ու քաղաքում հավատացին։ Ձյունոտ փողոցներով դեպի հրապարակ ձգվեցին հազարավոր մարդիկ։ Ագահորեն լսում էին նոր բառերը ազատություն, հավասարություն, եղբայրություն։ Անցան օրեր՝ աղմկոտ, հուզմունքով ու բերկրանքով համակված օրեր։ Անդորրություն տիրեց, և միայն կարմիր դրոշակը քաղաքային վարչության շենքի վրա, որին տիրացել էին մենշևիկներն ու բունդականները, հիշեցնում էր կատարված փոփոխության մասին։ Մնացած ամեն ինչ առաջվա նման էր։ Ձմռան վերջերին քաղաքում տեղավորվեց գվարդիական հեծելապահնորդ գունդը։ Առավոտները էսկադրոններով գնում էին կայարան՝ հարավարևմտյան ճակատից փախած դասալիքներ որսալու։ Հեծելապահնորդների դեմքերը կուշտ արտահայտություն ունեին, նրանք բարձրահասակ, առողջ տեսքով մարդիկ էին։ Սպաների մեծ մասը կոմսեր ու իշխաններ էին, ոսկե ուսա – դիրներով, շալվարները արծաթե երիզներով, ամեն բան այնպես էր, ինչպես ցարի ժամանակ, կարծես հեղափոխությունը չէր էլ եղել Պավկայի, Կլիմկայի ու Սերյոժա Բրուզժակի համար ոչինչ չէր փոխվել։ Հին տերերը մնացին։ Միայն անձրևոտ նոյեմբերին սկսեցին ինչ-որ վատ բաներ կատարվել։ Կայարանում նոր մարդիկ շարժվեցին, որոնք մեծ մասամբ խրամատի զինվորներ Էին, նրանց «բոլշևիկներ» տարօրինակ անունն Էին տալիս։ Որտեղից Էր այդ հաստատուն, ծանրակշիռ անունը, ոչ ոքի հայտնի չէր։ Գվարդիականները դժվարանում էին ճակատից փախած դասալիքներին բռնել։ Հրացանի ճայթյուններից կայարանի ապակիներն ավելի՝ հաճախ էին ջարդվում։ Ճակատը լքում էին ամբողջ խմբերով և արգելակելու դեպքում ճանապարհ էին հարթում սվիններով։ Դեկտեմբերի սկզբներին հորդեցին ամբողջ էշելոններով։ Գվարդիականները փակեցին կայարանը, մտածելով առաջն առնել, բայց գնդացրի տկտկոցով նրանց շշմեցրին։ Վագոններից դուրս թափվեցին մահվանն ընտելացած մարդիկ։ Գորշ ճակատայինները գվարդիականներիս քշեցին քաղաք։ Քշեցին և վերադարձան կայարան ու շարժվեցին առաջ՝ էշելոն էշելոնի հետևից։ Հազար ինը հարյուր տասնութ թվի գարնանը երեք ընկերները վերադառնում էին Սերյոժա Բրուզժակի տնից, ուր «վաթսունվեց» էին խաղում։ ճանապարհին նրանք մտան Կորչագինենց պարտեզը։ Պառկեցին խոտի վրա։ Տաղտկալի էր։ Սովորական բոլոր զբաղմունքները ձանձրացրել էին։ Սկսեցին մտածել, թե ինչպես ավելի լավ անցկացնեն օրը։ Թիկունքում ձիու սմբակներ տկտկացին, և ճանապարհին հայտնվեց մի ձիավոր։ Ձին մի ոստյունով թռավ այն առուն, որ խճուղին բաժանում էր պարտեզի ցածլիկ ցանկապատից։ Ձիավորը մտրակով նշան արեց պառկած Պավկային ու կլիմկային։ Է'յ, տղե'րք, էստեղ եկեք։ Պավկան ու Կլիմկան վեր թռան և վազեցին դեպի ցանկապատը։ Ձիավորն ամբողջովին կորել էր փոշու մեջ. ճանապարհի գորշ փոշու հաստ շերտով էին ծածկված ծոծրակին ետ տարած գլխարկը, խաքի գույնի գիմնաստյորկան ու նույն գույնի շալվարը։ Զինվորական ամուր փոկից կախված էին նագանն ու գերմանական երկու նռնակ։ Մի խմելու ջուր բերեք, տղե'րք, խնդրեց ձիավորը, ու երբ Պավկան վազեց տուն ջուր բերելու, դարձավ ակնապիչ իրեն նայող Սերյոժկային։ Ասա, ա'յ տղա, քաղաքում ինչ իշխանություն է։ Սերյոժկան շտապով սկսեց եկվորին պատմել քաղաքի բոլոր նորությունները։ Արդեն երկու շաբաթ է մեզ մոտ ոչ մի իշխանություն չկա։ Ինքնապաշտպանությանն է մեր իշխանությունը։ Բոլոր բնակիչները հերթով գիշերը գնում են քաղաքը պաշտպանելու։ Իսկ դուք ովքե՞ր եք, իր հերթին հարցրեց նա։ Էհե՛, շատ բան որ իմանաս, շուտ կծերանաս, ժպտալով պատասխանեց ձիավորը։ Ջրով լի գավաթը ձեռքին՝ տնից դուրս վազեց Պավկան։ Զինվորն ագահությամբ, մի շնչով բոլորը խմեց, գավաթը հանձնեց Պավկային, ձգեց սանձը և միանգամից թափով սլացավ դեպի սոճու անտառը։ Ո՞վ էր, տարակուսանքով հարցրեց Պավկան Կլիմկային։ Ի՞նչ իմանամ, պատասխանեց նա, ուսերը թոթվելով։ Հավանաբար, էլի իշխանության փոփոխություն կլինի։ Դրա համար էլ երեկ Լեշչինսկիները մեկնեցին։ Իսկ եթե հարուստները ծլկում են, կնշանակի պարտիզանները կգան, վերջնականապես և հաստատուն կերպով այդ քաղաքական հարցը լուծեց Սերյոժկան։ Սերյոժկայի փաստարկներն այնքան համոզեցուցիչ էին, որ և' Պավկան, և' Կլիմկան անմիջապես համաձայներին նրա հետ։ Երեխաներ դեռ, ինչպես հարկն է, չէին հասցրել այդ մասին խոսել, երբ խճուղում սմբակներ ղոփեցին։ Երեքը միասին նետվեցին դեպի ցանկապատը։ Անտառից, անտառապետի տան հետևից, որը երեխաները հազիվ էին տեսնում, մարդիկ, սայլեր էին շարժվում, իսկ խճուղով, բոլորովին մոտիկ գալիս էին մոտ տասնհինգ ձիավորներ՝ հրացանները թամբերի վրա գցած։ Զինվորների առաջից գնում էին երկուսը՝ մեկը տարիքավոր, խակի գույնի ֆրենչով, սպայի գոտի կապած, հեռադիտակը կրծքին, իսկ նրա կողքին՝ հենց նոր տեսած ձիավորը։ Տարիքավորի ֆրենչի վրա կարմիր ժապավեն կար։ Ես ի՞նչ էի ասում, – արմունկով Պավկային հրեց Սերյոժկան, տեսնու՞մ ես, կարմիր ժապավեն։ Պարտիզաններ են։ Թող աչքս դուրս գա, թե պարտիզաններ չլինեն… Եվ, ուրախությունից աղաղակելով ցանկապատի վրայով թռչունի նման թռավ փողոց։ Երկու ընկերներն էլ հետևեցին նրան։ Այժմ երեքը միասին կանգնել էին խճուղու եզրին և նայում էին մոտեցողներին։ Ձիավորները բոլորովին մոտեցան։ Տղաների ծանոթը գլխով արեց նրանց ե, մտրակով ցույց տալով կեշչինսկիների տունը, հարցրեց, Այս տանն ո՞վ Է ապրում։ Պավկան՝ աշխատելով ետ չմնալ հեծյալի ձիուց, պատմում Էր. Այստեղ իրավաբան Լեշչինսկին Է ապրում։ Երեկ փախավ։ Երևի ձեզանից վախեցավ… Դու ի՞նչ գիտես, թե մենք ովքեր ենք, ժպտալով հարցրեց տարիքավորը։ Պավկան ժապավենը ցույց տալով՝ պատասխանեց, Բա սա ի՞նչ Է։ Իսկույն երևում Է… Բնակիչները փողոց թափվեցին և հետաքրքրությամբ դ