ՍԱՆ-ՖՐԱՆՑԻՍԿՈՅԻՑ ԺԱՄԱՆԱԾ ՊԱՐՈՆԸ Սան-Ֆրանցիսկոյից մի պարոն, ոչ Նեապոլում, ոչ Կապրիում ոչ մեկը նրա անունը չհիշեց, մեկնում էր հին աշխարհ, այն էլ երկու տարով, մեկնում էր կնոջ և դստեր հետ, մեկնում էր միայն ու միայն զվարճանալու։ Վստահ էր պարոնը խորապես, որ ունի լիակատար իրավունք հանգստի, զվարճանքի, ամեն տեսակետից գերազանց ճամփորդության։ Այդպես վստահ լինելու համար նա ուներ իր պատճառները, նախ հարուստ էր շատ, և ապա նոր էր սկսել կյանք անել, չնայած լուր հիսուն և ութ տաբուն։ Մինչ այդ, նա ոչ թե ապրում, այլ գոյություն էր պահպանում, ճիշտ է բավական լավ, բայցևայնպես, հույսն ամբողջապես ապագային։ Նա աշխատում, բանում էր անդադրում, չինացիները, որոնց հազարներով բերում էր իր մոտ աշխատելու, լավ գիտեին, դա ինչ էր նշանակում, մինչև վերջապես տեսավ, որ արդեն շատ բան է արված, որ արդեն գրեթե հավասար է դարձել նրանց, ում մի ժամանակ օրինակ և չափանիշ էր ընդունել իր համար, ու վճռեց հանգիստ տալ իրեն, մի քիչ շունչ քաշել։ Նա պատկանում էր այն մարդկանց շրջանակին, որոնց համար կարգ էր կյանքի վայելքն սկսել Եվրոպա, Հնդկաստան և Եգիպտոս ուղևորությունից։ Վճռեց ինքն էլ ա էդպես աներ հարկավ, ուղում էր նախ և առաջ վարձահատույց լինել իրեն՝ այդ բոլոր տարիների աշխատանքի դիմաց, սակայն ուրախ էր նաև կնոջ և դստեր համար։ Նրա կինը երբեք էլ մի առանձին զգայուն և տպավորվողը չէր եղել, սակայն, հայտնի բան է, որ բոլոր տարեց ամերիկուհիները մոլի ճամփորդողներ են։ Իսկ թե դառնանք դստերը, որն արդնն տարիքն առնող և մի քիչ էլ հիվանդոտ աղջիկ էր, նրա համար արդեն ճամփորդությունն անհրաժեշտություն էր. մի կողմ թողնելով, թե դա որքան օգտակար էր առողջության համար, նկատի առնենք, որ հազարումի երջանիկ հանդիպումներ են լինում ճամփորդությունների ժամանակ։ Մեկ էլ տեսար, որմնանկարներ ես ուսումնասիրում սեղանի շուրջը մի միլիարդատերի կողքին նստած։ Սան-Ֆրանցիսկոյից այս պարոնը շատ ընդարձակ ճամփորդություն էր ծրագրել։ Դեկտեմբերին և հունվարին հույս ուներ վայելելու Հարավային Իտալիայի արևը, հնության հուղաբձաններք, տարանտելլայի, շրջիկ երգիչների սերենադների վայելքն ստանալ, ու նաև այն բանի, որ նրա տարիքի մարդիկ հատկապես սուր են զգում ջահել նեապոլիտանունիսերի սիրո, թեկուզև ոչ անշահախնդիր, կառնավալը նա միտք ուներ անցկացնելու Նիցցայում, Մոնտե-Կառլոյում, ուր ոմանք մոլեգնությամբ տրվում են ավտոմոբիլային կամ առագաստանավային մրցարշավի, ուրիշները պտոլտախ ադի, ոմանք մի՝ այլ բանի, որ ընդունված է ֆլիրտ կոչել, իսկ ոմանք էլ բաց թողնված աղավնիներ խփելու մրցման, որ շատ գեղեցիկ վեր են խոյանում զմրուխտյա սիզամարգի գլխին, անմոռուկների գովնի ծովի ֆոնի վրա, և իսկույն էլ սպիտակ գնդիկներ դարձած ընկնում ցած. մարտի սկիզբը նա ուզում էր հատկացնել Ֆլորենցիային, տիրոջ չարչաոանացզրը մեկնել Հռոմ լսելու, նրա ծրագրերի մեջ էին և Վենետիկը, և Փարիզը, և ցլամարտը Սևիլիայում, և լողը անգլիական կղզիներում, և Աթենքը, և Կոստանդնուպոլիսը, և Պաղեստինը, և՛ Եգիպտոսը, նույնիսկ ճսւպոնիան, Նոյեմբերի վերջն էր։ Մինչև Ջիբրալտար ստիպված էին քղալ սառը մառախուղի կամ բաց ձնաբքի մեջ, սակայն լողում էին միանգամայն բարեհաշոզ։ Ուղևորները շատ էին, շոգենավը՝ նշանավոր «Ատլանտիդան», նման էր բոլոր հարմարություններն ունեցող հսկայական հյուրանոցի՝ գիշերային բար, արևելյան բաղնիքներ, սեփական լրագիր, կյանքն այնտեղ ընթանում էր համաչափ. վեր էին կենում վաղ, փողի ձայնով, որ սուր հնչում էր միջանցքներում վաղ աղջամուղջին, երբ լոլյսը ղանղաղ ու սառն դեռ նոր էր բացվում մառախուղի մեջ ծանրորեն ալեկոծվող գորշ ― կանաչավուն ջրային անապատի վրա, ֆլանելե պիժամաները հագներին խմում էին սուրճ, շոկոլադ, կակաո, հետո լոգանք էին ընդունում, մարզանք անում ախորժակի և լավ ինքնազգացողության համար, ցերեկային արդուզարդն անում էին և գնում առաջին նախաճաշի, մինչև ժամը տասնմեկը հարկ էր առույգ քայլել տախտակամածներին, շնչել օվկիանոսի սառն օդը կամ էլ և այլ խաղերով զբաղվել նորից ախորժակ գրգռելու համար, իսկ ժամը տասնմեկին՝ թեթևակի սնվել բուտերբրոդներով և մսաջրով, ուժ առնելով, հաճույքով լրագրեր էին կարդում և հանգիստ սպասում երկրորդ նախաճաշին, որն առաջինից ավելի սննդարար էր և բազմազան, դրան հաջորդող երկու ժամը տրամադրում էին հանգստի, այդ ժամանակ բոլոր տախտակամածներին դրված էին լինում շամբուտե երկարուկ բազկաթոռներ, որոնց վրա ուղևորները պլեդներով ծածկված պառկում էին, նայում ամպոտ երկնքին և նավակողից դուրս երևացող փրփրաբաշ բլրակներին կամ էլ անուշ ննջում, ժամը հինգին նրանց, որ արդեն հանգստացել էին և զվարթացել, անուշաբույր թունդ թեյ էին տալիս թխվածքով, ժամը յոթին փողային ազդանշանով հայտնում էին այն, ինչը սույն կյանքի գերագույն նպատակն է, պսակը նրա… Եվ այդժամ պարոնը Սան-Ֆրանցիսկոյից շտապում էր իր հարուստ խցիկը հագնվելու։ Երեկոները «Ատլանտիդայի» հարկերը մթության մեջ վառվում էին անհամ ար հրե աչքերով, ծառաների մեծ բազմություն էր բանում խոհարարական, ամանալվացարանների և գինու նկուղներում։ Պատերից դուրս օվկիանոսը սարսափելի էր, սակայն դա նրանց հոգը չէր, նրանք լիովին ապավինել էին հրամանատարի իշխանությանը օվկիանոսի վրա, զարմանալի մեծ ու ծանրամարմին այդ շեկ մարդու, միշտ ասես քնատ, ոսկեթել լայն տրեզներով իր համազգեստի մեջ նման հսկա մի կուռքի, որ շատ հազվադեպ էր մարդկանց մեջ դուրս գալիս իր խորհրդավոր սենյակներից, բաքի վրա րոպեն մեկ կատաղի ճչում էր շչակը, սակայն ճաշողներից քչերն էին միայն լսում շչակի ձայնը, այն խլացնում էր հիանալի լարային նվագախումբը, որ անընդհատ բարձրարվեստ նվագում էր լույսերով տոնականորեն հեղեղված երկշարք լուսամուտներով սրահում՝ լեփ-լեցուն դեկոլտեավոր զգեստներով տիկնանցով և ֆրակ ու սմոկինգ հագած տղամարդկանցով, բարեկազմ սպասավորներով և հարգաբարո սեղանապետներով, որոնցից մեկը, նա, որ ընդունում էր միայն գինիների պատվերր, ման էր գալիս նույնիսկ պարանոցից շղթա կախ տված, ինչպես լորդ-քաղաքագլոլխ։ Սմոկինգը և օսլայած սպիտակեղենը շատ ջահելացնում էին Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամանած պարոնին։ Նիհար, ոչ բարձրահասակ, ոչ բարեձև, սակայն պնդակազմ, նստած էր նա այս շքասրահի ոսկյա ― մարգարտե փայլի մեջ՝ առջևը գինու շիշը նրբագույն ապակուց մեծ և փոքր ըմպանակներ, հակինթի փոքրիկ մի փունջ։ Մոնղոլական ինչ-որ մի բան կար արծաթագույնին տվող խուզած բեղերով նրա դեղնավուն դեմքին, խոշոր ատամներին փայլփլում էին ոսկյա ատամնալիցքերը, ողորկ փղոսկրափայլի էր տալիս ճաղատ պինդ գլուխը։ Շքեղ, սակայն տարիքին համապատասխան էր հագնված նրա տիկինը խոշորակազմ, հաստ և անվրդով տիկին, և բարդ, սակայն թեթև ու թափանցիկ, անմեղ բացությամբ դուստրը, բարձրահասակ, նրբակազմ, գեղեցիկ հարդարված շքեղ մազերով, մանոլշակաբլիթներից անուշաբույր շսչով, նրբին վարդագույն բշտիկներով՝ բերանի շուրջ և թիակների միջև, որ թեթևակի քողարկված էին դիմափոշով… ճաշը տևում էր ժամից ավելի, իսկ ճաշից հետո պարահանդեսի սրահում սկսվում էին պարերը, որի ընթացքում տղամարդիկ, այդ թվում, անշուշտ, և պարոնր Սան-Ֆրանցիսկոյից, ոտները վեր տնկած, դեմքները կաս-կարմիր, ծխում էին հավանն ական սիգարներ և լիկյորներ խմում բարում, ուր սպասարկում էին կարմիր բաճկոնավոր նեգրեր աչքի սպիտակուցները նման պինդ եփած կլպած ձվի։ Օվկիանոսը պատի ետև թնդյունով վեր ու վար էր անում սև լեռներ դարձած, բուքը կատաղի շվշվացնում էր ծանրացած պարանասարքի մեջ, շոգենավն ամբողջապես ցնցվում էր, հաղթահարելով և՛ բուքը, և այդ լեռները, ասես գութանով այս ու այն կողմ փռելով նրանց երերուն, շարունակ եփ եկող և փրփրած պոլերով վեր խոյացող հսկայական զանգվածները, մառախուղից խեղդված տխուր, դառնագին հեծեծում էր շչակը, ցրտից հեծեծում և ուժից վեր լարումից խենթանում էին հերթապահողներն իրենց աշտարակում, դժոխքի մռայլ ոլ հրակեզ ընդերքին, նրա իններորդ շրջանին էր նման շոգենավի ստորջրյա որովայնը, այն, որտեղ խուլ գռգռում էին հսկա վառարանները, իրենց շիկացած երախներով կլանելով քարածխի հսկա կույտեր, որ դղրդոցով վառարանների մեջ էին լցնում մինչև գոտկատեղերը մերկ, կրակից կարմրած, կեղտոտ, ծանրահոտ քրտինքի մեջ կորած մարդիկ, իսկ այստեղ, բարում հանգիստ ու անհոգ, ոտները բազկաթոռների թիկնակին գցած, կոնյակ ու լիկյոր էին ըմպում, հաճելի ծխի քուլաներով պարուրված, պարասրահում ամեն ինչ փայլում էր ու լույս, ջերմություն, ուրախություն էր ճառագում, զույգերը մեկ վալս էին պտրտվում, մեկ կոտրատվում տանգո, և երաժշտությունը համառորեն, դյութիչ անամոթ տրտմությամբ աղերսում էր մի բան, միշտ նույնը միայն… Այս շողշողուն բազմության մեջ կար մեծն մի հարուստ, սափրած, բարձրահասակ, հնաձև ֆրակով, կար նշանավոր իսպանական գրող, կար համաշխարհային մի գեղեցկուհի, կար սիրահարված նրբագեղ մի զույգ, որոնց էին նայում բոլորը հետաքրքրությամբ և որոնք չէին թաքցնում իրենց երջանկությունը, տղամարդը պարում էր միայն իր ընտրյալ կնոջ հետ և նրանց ամեն մի շարժումը, ամեն ինչը զարմանալի նուրբ, զարմանալի հոյակապ էր ստացվում, ու հրամանատարը միայն գիտեր, որ այդ զույգին վարձել է լավ վարձատրությամբ սեր խաղալու, և որ նրանք վաղուց է արդեն լողում են մեկ այս, մեկ այն նավում։ Ջիբրալտարում բոլորին ուրախացրեց արևը, ասես վաղ գարուն լիներ. «Ատլանտիգայում» հայտնվեց մի նոր ուղևոր, մեծ հետաքրքրություն առաջացնելով բոլորի մեջ՝ ասիական ինչ-որ պետության թագաժառանգը, որ ճամփորդում էր ծպտյալ, կարճլիկ, չոր-չոր, լայներես, նեղաչք, ոսկեշրջանակ ակնոցով, փոքր-ինչ տհաճ իր մեծ բեղերով, որ նոսր էին. ինչպես մ եռյալի բեղեր, իսկ րնդհ անուր աոմ ամբ սիրալիր, պարզ և համեստ մի մարդ։ Միջերկրական ծովում մեծ-մեծ ալիքներ էին, գունեղ սիրամարգի պոչի նման, որ պայծառ օրվա և մաքուր երկնքի ներքո առաջ էր բերել զվարթ ու կատաղի ուժով ընդառաջ սուրացող տրամոնտանան 1… Հետո, երկրորդ օրվա ընթացքում երկինքն սկսեց գունատվեի հորիզոնը մշուշվեց, մոտենում էր երկիրը, երևացին Իսկիան, Կապրին, հեռադիտակով արդեն երևում էր նեապոլը՝ գորշակապույտ ինչ-որ մի բանի լանջին թափթփած ղսւ քարակտորների նման… Լեդիներից և ջենտլմեններից դատերն արդեն հագել էին թեթև մուշտակներ, լռակյաց, միշտ շշուկով խոսող փոքրավոր չինացիները, ծուռոտն, մինչև կրունկները հասնող ձյոլթասև ծամեբով և աղջկական թավ թարթիչներով, կամաց-կամաց դեպի սանդուղքն էին դուրս բերում պլեդները, ձեռնափայտերը, ճամպրուկները, պիտոլյքատոլփերը… Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամանած պարոնի դոլստրր կանգնել էր տախտակամածին, արքայազնի կողքին, որ բարի պատեհությամբ երեկ ներկայացվել էր նրան, և ձևացնում էր, թե ուշադիր նայում է հեռուն, ուր ցույց էր տալիս արքայազնր՝ ինչ-որ բան բացատրելով, շտապով ու կամ ացուկ ինչ-որ բան պատմելով, նա իր հասակով ուրիշների կողքին փոքրիկ աղեկի էր նման, անբարետես էր, մի քիչ էլ տարօրինակ, ակնոց, կոտելոկ, անգլիական վերարկու, ցանցառ բեղերը նման ձիու մազերի, թուխ, բարակ մաշկը ասես քաշած – ձգած տափակ դեմքին, ու դեռ մի քիչ էլ լաքած, բայց աղջիկը լսում էր նրան և հ՛ ուզմունքից չէր հասկանում, թե ինչ է ասում նա իրեն, սիրտը թպրտում էր անհասկանալի հուզմունքից նրա հանդեպ, ամեն, ամեն բան նրա մեջ ուրիշ էր, ոչ նման մյուսներին՝ նրա չոր-չոր ձեռները, նրա մաքուր մաշկը, որի տակ հնագույն արքայական արյուն էր հոսում, նույնիսկ նրա եվրոպական, շատ պարզ, բայց կարծես առանձնահատուկ կոկիկ հագուստն իր մեջ մի անբացատրելի հմայք էր պարունակում։ Իսկ ինքը՝ պարոնը Սան-Ֆրանցիսկոյից մոխրագույն զանգապանները կոշիկների վրա բերած, նայում, նայում էր կողքին կանգնած նշանավոր գեղեցկուհուն՝ բարձրահասակ, զարմանալի բարեկազմ շիկահեր մի կնոջ փարիզյան վերջին նորաձևությամբ ուրվագծված աչքերով, որը արծաթե շղթայիկով պահում էր փոքրիկ, կորամեջք, մազերը թափած շնիկին ու շարունակ խոսում հետը։ Եվ ղասարը, անհարմարության անորոշ մի զգացումով, աշխատում էր չնկատել նրան։ Պարոնը բավական շռայլ էր եղել ճանապարհին, ուստի միանգամայն վստահ էր հոգատարությանը բոլոր նրանց, ովքեր կերակրում, խնամում էին նրան, առավոտից իրիկուն ծառայում՝ կանխելով նրա ամենաչնչին իսկ ցանկությունները, հետևում նրա մաքրությանը, պահպանում նրա հանգիստը, նրա իրերն էին քարշ տալիս, նրա համար բեռնակիրներ էին կանչում, նրա սնդուկները հյուրանոցներ հասցնում։ Այդպես էր ամեն տեղ, այդպես էր և նավարկության ժամանակ, այդպես պետք է լիներ և Նեապոլում։ Նեապոլը մեծանում էր և մոտենում, երաժիշտները փողային գործիքների պղնձե փայլով արդեն խմբվել էին տախտակամածին և մեկ էլ խէացրին բոլորին քայլերգի հանդիսավոր հնչյուններով, հսկա հրամանատարը տոնական համազգեստով հայտնվել էր կամրջակին և, ինչպես բարեգութ հեթանոսական աստված, ձեռքի շարժումով ողջունեց ուղևորներին։ Իսկ երբ վերջապես «Ատլանտիդան» նավահանգիստ մտավ, մոտեցավ առափին մարդկանցով ծածկված իր բազմահարկ հսկայական զանգվածով, և դղրդացին ևլարաններր՝ ինչքան բարապաններ և նրանց օգնականներ, ոսկեթել տրեզներով և հովարավոր գլխարկներով, ինչքան զանազան առևտրական միջնորդներ, անբան տղաներ և թափառաշրջիկներ գունավոր լուսանկարների կույտ ձեռներին, ընդառաջ նետվեցին պարոնին՝ իրենց ծառայություններն առաջարկելով։ Եվ նա քմծիծաղում էր նայելով այդ թափառաշրջիկներին, քայլելով դեպի ավտոմեքենան այն հյուրանոցի, որտեղ կարող էր իջևվանել և արքայազնր, ու հանգիստ խոսում ատամների արանքից մերթ անգլերեն, մերթ իտալերեն։ Go away! Via Նեապոլում կյանքն անմիջապես ընթացավ իր սովոր կարգով, վաղ առավոտյան նախաճաշ կիսամութ ճաշասրահում, ալք պամ ած, առանձնապես ոչ խոստումնալից երկինք և գիդերի բազմություն նախասրահի մոտ. հետո վարդագույնին տվող տաքուկ արևի առաջին ժպիտները, բարձր կախովի պատշգամբից բացվող տեսարանը մինչև ստորոտը վաղորդյան փայլփլուն գոլորշիներով պարուրված Վեզուվը, ծովածոցի արծաթյա մարգարտե ծածանքը և հորիզոնում Կապրիի նուրբ ուրվագիծը, ներքևում, առափնյակով դեպի ցած վազող փոքրիկ իշուկները, երկանիվ կառքերին լծված, և զինվորիկների ջոկատները, որ քայլում էին չգիտես ուր կայտառ ու մարտական երաժշտությամբ, հետո դեպի ավտոմոբիլ, և դանդաղ շարժում մարդաշատ նեղլիկ ու խոնավ փողոցներով, բարձր, բազմապատոլհան շենքերի միջով, դիտումը անկենդան ― մաքուր և խաղաղ, հաճելի, սակայն անոլրախ, ասես ձյունով լուսավորված թանգարանների կամ ցուրտ, մոմահոտ եկեղեցիների, որ ամեն տեղ նույնն են վեհասքանչ մուտք, ծածկված կաշվե ծանր վարագույրով, իսկ ներսում ահռելի դատարկություն, լռություն, յոթ մոմերով կանթեղի մեղմ կրակները, որ կարմրին էին տալիս խորքում, եկեղեցաբեմի ժանյակներով զարդարված փոքրիկ սեղանին, միայնակ ծեր կին փայտե մուգ նստարաններին, դամբարանային սայթաքուն սալիկներ ոտքերի տակ և ինչ-որ մեկի «Խաշից իջեցումը» անպայման նշանավոր, ժամր մեկին երկրորդ նախաճաշը Սան ― Ֆրանցիսկոյում, ուր կեսօրին մոտ արդեն բավական մարդ է հավաքվում ամենաառաջին տեսակի, և որտեղ մի անգամ Սան Ֆրանցիսկոյից ժամանած պարոնի դուստրը քիչ էր մնում ուշաթափվեր, նրան թվաց, թե սրահում նստած է արքայազնը, թեև լրագրերից գիտեր արդեն, որ նա Հռոմում է. ժամը հինգին թեյ հյուրանոցում, շքեղ սրահում, որ տաքտաքուկ էր գորգերից ու վառվող բուխարիներից, իսկ հետո նորից նախապատրաստություն ճաշի համար նորից կոչնազանգի ուժեղ, տիրական թնդյունը բոլոր հարկերում, և շարան ― շարան տիկնայբ՝ սանդուղքներին մետաքսները խշխշացնելով, մերկ ուսերով հայելիների մեջ արտացոլված, նորից ճաշասենյակի հյոլրընկալորեն լայն բացված շքասրահը և երաժիշտների կարմիր բաճկոնները բեմում, սպասավորների սև բազմությունը սեղանապետի շուրջը, որ զարմ անալի վարպետությամբ ափսեներն էր լցնում Վարդագույն ապուրը… ճաշերն այնքան առատ էին և՛ ուտելիքներով, և՛ գինիներով, և՛ հանքային ջրերով, և՛ քաղցրավենիքներով, մրգերով, որ երեկոյան տասնմեկի մոտ սպասուհիներն սկսում էին բոլոր համարները տանել ռետինե պարկիկներ տաք ջրով՝ ստամոքսները տաքացնելու համար։ Սակայն դեկտեմբերն այնքան էլ հաջող «դուրս չեկավ», դռնապանը, երբ հետր խոսում էին եղանակի մասին, մեղավորի նման միայն ուսերն էր թոթվում ու մռթմռթում, թե այսպիսի տարի դեռ չեն հիշում, թեև արդեն առաջին տարին չէին ստիպված այդ նույնը մռթմռթալ, ասելով, որ հիմա ամեն տեղ սարսափելի մի բան է կատարվում. Ռիվերիայամ չլսված հեղեղներ են և փոթորիկներ, Աթենքում ձյուն է, էանան նույնպես ծածկված է ձյունով և գիշերները լույս է արձակում, Պալեբմոյից զբոսաշրջիկները փախչում են՝ ցրտից փրկվելու համար… Առավոտյան արևն ամեն օր խաբում էր. կեսօրից անպայման երկինքը գորշանում էր և սկսում էր անձրևել շարունակ սաստկանալով, գնալով ավելի ու ավելի ցրտելով, և արմավենիները հյուրանոցի մուտքի մոտ դաոնում էին թիթեղավյազ, քաղաքր թվում էր առանձնապես կեղտոտ և անձուկ, թանգարանները չափազանց միապաղաղ, քամուց ծածանվող ռետինե թիկնոցներով գիրուկ կառապանների ծխախոտի, մնացուկները անտանելի գարշահոտ, հալից րնկած վտիտ ձիերին նրանց եռանդուն մտրակելը ակնհայտորեն շինծու, տրամվայի գծերը մաքրող սինյորների կոշիկները սարսափելի, իսկ կանայք, որ սև, բաց գլուխներով անձրևի տակ չլմփացնում էին ցեխի միջով այլանդակ կարճոտանի, խոնավության և ափի մոտ փրփրացող ծովից տարածվող նեխած ձկնահոտի մասին խոսելն արդեն ավելորդ էւ Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամանած պարոնն ու տիկինն սկսել էին աոավոտներր գժտվել, նրանց դուստրր մեկ ման էր գալիս գունատ, գլխացավով, մեկ աշխուժանում էր, սկսում ամեն ինչով հիանալ, և այդ ժամանակ լինում էր հաճելի, գեղեցիկ – գեղեցիկ էին այն քնքուշ, բարդ զգացմունքները, որ նրա մեջ արթնացրել էր հանդիպումը անբարետես մարդու հետ, որի երակներում սակայն ոչ սովորական արյուն էր հոսում, չէ որ, ի վերջո, կարևոր չէ, թե հատկապես ինչն է արթնացնում աղջկական հոգին՝ փո՞ղը, փա՞ռքը, թե տոհմի նշանավորությունը… Բոլորը պնդում էին, որ Սորենտոյում, Կապրիում բոլորովին այլ է. այնտեղ և ավելի տաք է, և ավելի արևոտ, և կիտրոն է աճում, և բարքերն են ավելի ազնիվ, և գինին է ավելի անխառն։ Եվ ահա Սան-Ֆրանցիսկոյից Ժամանած ընտանիքր վճռում է իր սնդուկներով հանդերձ մեկնել Կապրի, նպատակ ունենալով այն դիտելուց, Տիվերիայի պալատների տեղում մնացած քարերի մեջ հրվելուց, Լազուր քարայրի հեքիաթային անձավներում լինելուց և պարկապզուկ նվազողներին լսելուց հետո, որոնք ծննդից մի ամբողջ ամիս առաջ արդեն թափառում էին կղզում ու գովքն էին երգում սուրբ Մարիամի, մնաց Սորենտոյոլմ։ Մեկնելու օրը, հիշարժան օր Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամանած ընտանիքի համար, առավոտից արդեն արևը դուրս չեկավ։ Թանձր մառախուղը ծածկել էր Վեզոլվր մինչև ստորոտն ու ցածր, գորշ ծածկույթ կապել ծովի արճճե ծփանքի վրա։ Կապրի կղզին չէր երևում բոլորովին, ասես ոչ կար, ոչ էլ երբևէ գոյություն էր ունեցել աշխարհում։ Եվ փոքրիկ շոգեն ավր, որ ուղևորվում էլ։ այնտեղ, այնպես էր տարուբերվում, այս ու այն կողմ նետվում, որ Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամանած ընտանիքր անշարժ մեկնված պառկել էր այդ փոքրիկ շոգենավի նախասենյակի բազմոցներին, ոտները պլեռներով փաթաթած, աչքերը փակ սրտխառնոցը զսպելու համար։ Տիկինը, ինչպես ինքն էր կարծում, տառապում էր բոլորից ավելի, նրան մի քանի անգամ թվացել էր արդեն, որ վերջ, որ ուժերը սպառվում են, որ ինքը մահանում է, իսկ սպասուհին, որ թասն առած վազ էր տալիս նրա մոտ, արդեն շատ տարիներ ամեն օր տապին և սառնամանիքին այս ալիքների մեջ օրորվող և, այնուամենայնիվ, անխոնջ, դիմացող, ծիծաղում էր միայն։ Օրիորդը չափազանց գունատ էր, ատամների արանքում կիտրոնի մի շերտիկ սեղմած։ Պարոնը լայն վերարկուն ու գլխարկը հագին պառկել էր մեջքին՝ ծնոտներն իրար սեղմած, ու ամբողջ ճանապարհի ընթացքում բերսնը ոչ մի անգամ չբացեց, նրա դեմքը գորշացել էր, բեղերը սպիտակել էին, գլուխը ծանրորեն ցավում էր. վերջին օրերին վատ եղանակի պատճառով նա երեկոները չափազանց շատ էր խմում, չափազանց շատ էր հիանում «կենդանի պատկերներով» որոշ անառականոցներում։ Իսկ անձրևը ծեծում էր զնգզնգացող ապակիները, ապակիներից չուր էր հոսում բազմոցների վրա, քամին ոռնոցով լցվում էր կայմերի մեջ և երբեմն, վրա հասած ալիքի հետ, փոքրիկ շոգենավը ծռում։ Այֆժդ ժամանակ դղրդոցով ինչ-որ բան էր գլորվում ներքևում։ Կանգառներում՝ Կաստելամարայում և Սորենտոյում, մի քիչ ավելի հեշտ էր. բայց այդտեղ էլ սոսկալի ճռճռում էր, ափն իր զառիթափներով, այգիներով, պինիաներով 4, վարդագույն և սպիտակ հյուրանոցներով և մշուշապատ, գանգուր ― կանաչ սարերով պատուհանից դուրս վեր ու վար էր թռչում, ինչպես ճոճանակի մեջ. պատերին էին զարկվում նավակները, խոնավ քամին փչում էր դռներին, ճոճվող բեռնանավի մեջ, հյուրանոցի դրոշակը պահած, ոչ մի րոպե ձայնը չէր կտրում թլվատ փոքրիկ տղան ճամփորդներ կանչելով։ Եվ Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամանած պարոնը, զգալով իրեն այնպես, ինչպես և պետք է զգար կատարյալ ծերունի, արդեն ձանձրույթով և չարությամբ էր մտածում իտալացի կուվող բոլոր այս ագահ, սխտորահոտ մարդուկների մասին, մի անգամ կանգառի ժամանակ աչքր բացելով և գլուխը բարձրացնելով բազմոցից, ժայռոտ զառիվայրի տակ տեսավ մի կույտ այնքան խղճուկ, ամբողջապես բորբոսնած քարե տնակներ մեկը մեկին ծեփված հենց ջրի, նավակների մոտ, այլևայլ լաթերի, թիթեղակտորների և դարչնագույն ցանցերի մոտ, որ, հիշելով, թե հենց սա է իսկական Իտալիան, որն ինքը եկել է վայելելու, հուսահատություն զգաց… Վերջապես, արդեն մթնշաղին, սկսեց մոտենալ կղզին իր սևությամբ, ստորոտն ասես ծայրեծայր կարմիր լույսերով ծածկված, քամին մեղմացավ, տաքացավ, դարձավ ավելի անուշաբույր, հանդարտվող ալիքների վրա, որ բարձրանում և թափվում էին սև յուղի նման, ոսկե վիշապներ գծվեցին նավահանզստի լույսերից… Հետո հանկարծ դղրդաց և ջրի մեջ չմփաց խարիսխը, իրար ձայն կտրելով ամեն կողմից լսվեցին նավակավարների կատաղի բղավոցները, և անմիջապես թեթևություն զգացին, ավելի պաւծառ փայլփլեց րնգհ անուր նավասենյակը, ցանկություն առաջացավ խմելու, ծխելու, շարժվելու… Տասը րոպեից Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամանած ընտանիքն իջավ մեծ նավակի մեջ, տասնհինգ րոպեից ոտք դրեց առափնյակի քարերին, և հետո նստեց լուսավոր վագոնիկն ու գժժոցով բարձրացավ զառիվերով խաղողի այգիների մեջ տնկված ցիցերի, կիսափլված քարե ցանկապատների և թաց, ծուռումուռ, տեղ-տեղ հարդե ծածկոցով փակված նարնջի ծառերի միջով փայլուն նարինջ պտուղներով և հաստ ողորկ տերևներով, որ սահում էին ցած, սարի տակ վագոնիկի բաց պատուհանների աոջևով… Անուշ է բուրում Իտալիայի հողր անձրևից հետո, և իր, յուրահատուկ հոտն ունի ամեն մի կղզի։ Կապրի կղզին խոնավ և մութ էր այդ իրիկուն։ Սակայն ահա մի պահ կենդանացավ, տեղ-տեղ լուսավորվեց։ Սարի կատարին, ֆունիկուլյորի հարթակին արդեն մարդիկ էին հավաքված, որոնց պարտականությունն էր արժանավայել ընդունել Սան ― Ֆրանցիսկոյից ժամանած պարոնին։ Կային և ուրիշ եկվորներ, սակայն ուշադրության ոչ արժանի։ Կապրիում բնակություն հաստատած մի քանի ռուսներ թափթփված, մտացրիվ, ակնոցով, մորուքավոր, հնացած վերարկուների օձիքները բարձրացրած, և մի խումբ երկարոտն, կլոր գլխանի գերմանացի ջահելներ տիրոլյան հագուստներով, քաթանե տոպրակներն ուսերին, որոնք ոչ մեկի ծառայության կարիբը չունեին և բոլորովին էլ շռայլ չէին ծախսում։ Սան – Ֆրանցիսկոյից ժամանած պարոնը, որ իրեն զուսպ հեռու էր պահում և՛ սրանցից, և նրանցից, անմիջապես նկատվեց։ Նրան և նրա տիկնանց շտապով օգնեցին դուրս գալ, նրա առջևից վազեցին առաջ րնկնելով, որ ճանապարհ ցույց տան, նրան նորից շրջապատեցին փոքրիկ տղաներ և կապրիացի հաղթանդամ այն կնիկները, որ գլխի վրա տանում են օրինավոր զբոսաշրջիկների ճամպրուկներն ու սնդուկները։ Փոքրիկ, ասես օպերային հրապարակում, որի գլխին խոնավ քամուց ճոճվում էր էլեկտրական գնդիկը, թխկթխկացին նրանց ոտքի փայտե նալիկները, թռչնավարի սուլեցին և գլուխկոնծի տվեցին հավաքված տղաները, և ինչպես բեմում քայլեց նրանց միջով Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամանած պարոնը գեպի ինչ-որ միջնադարյան կամար՝ իրար միաձուլված տների տակ, որի ետևում աղմկոտ փողոցը՝ ձախից տափակ տանիքների վրա փռված արմավենիների սաղարթներով և վերևում՝ սև երկնքում կապույտ աստղերով, թեք իջնում էր դեպի առջևում փայլող հյուրանոցի շքամուտքր։ Եվ թվում էր, Սան ― Ֆրանցիսկոյից ժամանած հյուրերի պատվին էր կենդանացել Միջերկրականի ժայռոտ կղզյակի այս փոքրիկ քարե խոնավ քաղաքը, որ նրանք էն այսպես երջանիկ և հյուրընկալ դարձրել հյուրանոցատիրոջը, որ միայն նրանց էր սպասում չինական կոչնազանգը բոլոր հարկերից կանչելով ճաշի, հենց նրանք ոտք դրին նախասրահ։ Քաղաքավարի և Կիրթ գլխի խոնարհումով նրանց ողջոլնող հյուրանոցատերը, ընտիր, նրբաճաշակ հագնված երիտասարդ, որ դիմավորեց նրանց, մի պահ զարմանք պատճաոեց Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամանած պարոնին, նա հանկարծ հիշեց, որ այս գիշեր, իր խառնակ երազների մեջ տեսել էր հենց այս պարոնին, ճիշտ և ճիշտ սրա նմանին, նույնպիսի այցեզգեստով և նույնպիսի փայլփլուն հարդարված գլխով։ Զարմանքից քիչ մնաց նույնիսկ կանգ առներ։ Սակայն, ինչպես վաղուց, շատ վաղուց արդեն նրա հոգում չէր մնացել այսպես կոչված միստիկական զգացումների չնչին հատիկ իսկ, այնպես էլ տեղնուտեղը մարեց և այդ զարմանքը, երազի և իրականության այդ տարօրինակ զուգադիպության մասին նա կատակով ասաց կնոջն ու դսաերը, հյուրանոցի միջանցքով քայլելիս։ Դուստրը, սակայն, տագնապով նայեց նրան այդ պահին, նրա սիրտը հանկարծ ցավով ճմլվեց՝ այս օտար, մութ կղզում ահավոր միայնության զգացումից… Հենց նոր մեկնել էր կապրիում հյուրընկալվող բարձրաստիճան այրեր։ Եվ Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամանած հյուրերին հատկացրին նույն նրա զբաղեցրած սենյակները։ Նրանց տրամադրեցին ամենագեղեցիկ և հմուտ սպասուհուն նրբիրան, օսլայած կապադլխարկով, որ նման էր փոքրիկ ատամնավոր պսակի, և ամենաներկայանալ սպասավորին՝ ածխասև, կրակոտ աչքերով սիցիչիտցոլն, և ամենաճարպիկ, միջանցքային սպասավորին՝ կարճահասակ և գիրուկ Լուիջիին, որ շատ այդպիսի տեղեր էր փոխել իր կյանքում։ Իսկ մի րոպե անց Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամանած պարոնի սենյակի դառը բախեց ֆրանսիացի սեղանապետը՝ իմանալու համար ճաշ ելել են արդյոք նոր եկած պարոնայք, և դրական պատասխանի դեպքում, որն, ի դեպ, կասկածի ենթակա չէր։ Հայտնելու, որ այսօր մատուցվում է լանգուստ, ռոստբիֆ, ծնեբեկ, փասիաններ և այլև։ Հատակը դեռ երերում էր Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամանած պարոնի ոտքերի տակ, այնպես որ ճոճել էր այդ գարշելի իտալական շոգենավիկը, բայց նա առանց շտապելու իր ձեռքով, թեև անսովորությունից ոչ շատ հմտորեն, փակեց սեղանապետի ներս մտնելուց կիսաբացված պատուհանը, որից հեռավոր խոհանոցի և այգու թաց ծաղիկների հոտ փչեց, և անշտապ ու հատու պատասխանեց, որ ճաշելու են, որ իրենց սեղանը պետք է դրվի դռնից հեռու, սրահի ամենախորքում, որ խմելու են տեղական գինի, և նրա յուրաքանչյուր խոսքին սեղանապետր հավանություն էր տալիս ամենատարբեր երանգավորումներով, որոնք սակայն մի իմաստ ունեին միայն, որ կասկած չի կարող լինել Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամանած պարոնի ցանկությունների իրավացիությանը, և որ ամեն ինչ ճշտությամբ կկատարվի։ Վերջում նա գլուխը խոնարհեց և հարցրեց քաղաքավարի. Ուրիշ ոչի՞նչ, սըր։ Եվ, պատասխան ստանալով դանդաղ, «yes» ը 5 ավելագրեց, որ այսօր իրենց նախասրահում տարանտելլա է լինելու, պարում են ամբողջ Իտալիային և «զբոսաշրջիկների ողջ աշխարհին» հայտնի Կարմելլան և Ջուզեպպեն։ Ես նրա նկարը տեսել եմ բացիկների վրա, ասաց Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամանած պարոնը ոչինչ չարտահայտող ձայնով։ Իսկ այդ Ջուզեպպեն նրա ամուսի նն է։ Հորեղբոր տղան, սըր, պատասխանեց սեղանապետը։ Եվ մի պահ հապաղելով, ինչ-որ բան մտածելով, սակայն ոչինչ չասելով, Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամանած պարոնը բաց թողեց նրան գլխի շարժումով։ Հետո նա նորից, ասես պսակի պատրաստվելով, ամեն տեղ վառեց էլեկտրականությունը, բոլոր հայելիները լցրեց լույսի և փայլի, կահույքի և բացած սնդուկների անդրադարձումով, սկսեց սափրվել, լվացվել և րոպեն մեկ զանգը տալ, երբ այդ նույն ժամանակ միջանցքով մեկ իրար հերթ չտալով զրնգում էին մյուս անհամբեր զանգերը՝ նրա կնոջ և դստեր սենյակներից։ Եվ Լուիջին, իր կարմիր գոգնոցով, զարմանալի մի թեթևությամբ, որ հատուկ է գիրուկ մարդկանցից շատերին, սարսափի ծամածռություններով, ծիծաղեցնելով հախճասալե դույլերը ձեռքներին կողքից վազ տվող սպասուհիներին, ասես գլորվելով սլանում էր զանգին, և մատնոսկրերով դուռը բախելով, կեղծ երկչոտությամբ, ապուշության աստիճանի հասցրած ակնածությամբ հարցնում. Ha sanato, signore 5? Եվ դռան ետևից լսվում էր անշտապ ու ճռճռան, տհաճ քաղաքավարի ձայնը. Yes, come in 6… Ի՞նչ էր զգում, ի՞նչ էր մտածում Սան ― Ֆրանցիսկոյից ժամանած պարոնը իր համար այդքան նշանավոր այդ օրը։ Նա, ինչպես ծովաճոճում տարած ամեն մեկը, շատ ուզում էր միայն ուտել, հաճույքով երազում էր առաջին գդալ արգանակը, առաջին ումպ գինին և իրեն կարգի բերելու սովորական գործն անում էր նույնիսկ մի տեսակ գրգռված, հուզված, ժամանակ չթողնելով զգալու և մտածելու։ Սափրվելով, լվացվելով, հարմար տեղը դնելով մի քանի ատամ, նա, հայելիների առաջ կանգնած, արծաթե շրջանակի մեջ առած խոզանակով թրջեց և հարդարեց մարգարտագույն մազերի մնացորդները թուխ-դեղնագույն գանգի շուրջ, ուժեղ սնունդից գիրացող իրանով ամուր ծերունական մարմնին քաշեց մետաքսե բաց դեղնավուն տրիկոն, իսկ տափակաթաթ չոր ոտներին մետաքսե սև գուլպաները և պարահանդեսային կոշիկները, պպզելով կարգի բերեց մետաքսե տաբատակալներով բարձր ձգած սև տաբատը և ձյունասպիտակ, կրծքին ցցված վերնաշապիկր, փայլուն թևքածալին ամրացրեց ճարմանդները և սկսեց չարչարվել, որ բռնի ու ամրացնի պիսղ օձիքի տակի ճարմանդը։ Հատակը դեռ ճոճվում էր նրա տակ, մատների ծայրերը ուժեղ ցավում էին, ճարմանդը մեկ էլ քերծում էր ադամախնձորի տակի փոսիկի թառամած մաշկը, սակայն պարոնը համառ էր և վերջապես, լարումից փայլող աչքերով, կոկորդը սեղմող չափազանց պինդ օձիքից ամբողջապես գորշացած, այնուամենայնիվ, գործը գլուխ բերեց ու հալից ընկած նստեց զարդասեղանի առջև, ամբողջապես արտացոլվելով նրա մեջ և կրկնվելով մյուս հայելիների մեջ։ Օ, սա սոսկալի է, մռթմռթաց նա, կախ գոելով պինդ ճաղատ գլուխն ու, չփորձելով հասկանալ, չմտածելով, թե ինչն է հատկապես սոսկալի, հետո սովոր և ուշադիր նայեց իր կարճ, հոդացավից կոշտացած հոդերով մատներհն, խոշոր և ուռուցիկ նշագույն եղունգներին, և կրկնեց համոզված։ Սա սոսկալի է… Բայց այդ պահին զիլ, ինչպես հեթանոսական տաճարում, տնով մեկ ղողանջեց երկրորդ կոչնազանգը։ Եվ, շտապով տեղից ելնելով, Սան ― Ֆրանցիսկոյից ժամանած պարոնը էլ ավելի ձգելով օձիքը փողկապով, իսկ փորը բաց հագավ սմոկինգը, ուղղեց թևքածալերը, մի անգամ էլ նայեց իրեն հայելում… Այդ Կարմելլան, թուխ, խաղացկուն աչքերով, նման մուլատուհու, ծաղկավոր իր զգեստով, որի մեջ գերակշռում է նարնջագույնը, հավանաբար սքանչելի պետք է պարի, մտածեց նա։ Եվ կայտառ դուրս գալով իր սենյակից ու գորգի վրայով մոտենալով կողքի՝ կնոջ սենյակին, բարձր հարցրեց, թե շո ւտ պիտի պատրաստ լինեն։ Հինգ րոպեից, զնգուն և արդեն ուրախ պատասխանեց դռան ետևից աղջկական ձայնը։ Շատ լավ, ասաց Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամանած պարոնը։ Եվ կարմիր գորգերով պատած միջանցքներով ու սանդուղքներով առանց շտապելու քայլեց դեպի ներքև, որոնելով ընթերցասրահր։ Դեմից եկող սպասավորները պատին էին սեղմվում նրան տեսնելով, իսկ նա քայլում էր, ասես չնկատելով նրանց։ Ճաշից ուշացած մի ծեր կին, արդեն կոլոս – մեջք, կաթնագույն մազերով, բայց ղեկոլւրեավոր, բաց մոխրագույն մետաքսե զգեստով, նրանից առաջ ընկած շտապում էր որքան ուժ ուներ, սակայն ծիծաղելիորեն, հավանման, և նա հեշտությամբ առաջ անցավ այդ կնոջից։ Սեղանատան ապակե դռան մոտ, ուր բոլորն արդեն հավաքված էին և սկսել էին ուտել, նա կանգ առավ սիգաներով և եգիպտա. կան ծխախոտներով ծանրաբեռնված փոքրիկ սեղանի առջև, վերցրեց մեծ մաննիլլա և երեք լիրա գցեց սեղանին, ձմեռային պատշգամբով անցնելիս հայացք նետեց։ Բաց պատուհանից դուրս, մթությունից նրա վրա փլեց՝ մեղմաշունչ օդը, երևաց հին արմավենու կատարը՝ բարձր տերևները տարածած, որ թվում էին վիթխարի, ականջին հասավ ծովի հեռավոր, հանդարտ աղմուկը… Ընթերցասրահում, որ հարմարավետ էր, խաղաղ, և լուսավորոլթյունը միայն սեղանների գլխին կանգնած լրագրեր էր խշխշացնում ճերմակացիր մի գերմանացի, նման Իբսենին, արծաթյա կլոր ակնոցով և խելահեղ, զարմացած աչքերով։ [...] Նա արագ աչքի անցկացրեց որոշ հոդվածների վերնագրեր, կարդաց մի քանի տող հավերժորեն չդադարող բալկանյան պատերազմի մասին, սովոր շարժումով շրջեց լրագիրը, և մեկ էլ տողերն սկսեցին վառվել նրա առաջ ապակե պարանոցը ձգվեց, աչքերը դուրս պրծան, քթակնոցը թռավ քթից, նա առաջ մղվեց, ուզեց օդ կոպ տալ, և զարհուրեց, խռխռացրեց, ստորին ծնոտը կախ ընկավ, բացելով ոսկե ատամնալիցքերով բերանը, գլուխն ընկավ ուսին և թպրտաց վերնաշապիկի կուրծքը ցցվեց տախտակի պես, և, ամբողջ մարմինը ջղաձգվելով, կրունկներով գորգը տրորելով, սառեց հատակին, հուսահատորեն տրմադրելով չգիտես ում։ Եթե գերմանացին ընթերցասրահում լիներ հյուրանոցում կկարողանային շտապով և ճարպկորեն թաքցնել այդ սարսափելի եղելությունը, վայրկենապես, ետնամուտքերով, ոաքեբից և գլխից բռնած քարշ կտային Սան-Ֆրանցիսկոյի ժամանած պարոն ին աչքից հեռու, և հյութերից ոչ մեկը երբեք չէր իմանա պարոնի արածը։ Բայց գերմանացին բղավելով դուրս թռավ ընթերցասրահից, իրար խառնեց ամբողջ տունը, ամբողջ ճաշասրահը։ Եվ շատերը վեր էին թռչում սեղանի առջևից, շատերը, գույները գցած, վազում էին դեպի ընթերցասրահ, բոլոր լեզուներով լսվում էր. «Ի՞նչ, ի՞նչ է պատահել», և ոչ ոք կարգին պատասխան չէր տալիս, ոչ ոք ոչինչ չէր հասկանում, քանի որ մարդիկ մինչև օրս էլ ամենից ավելի զարմ անում են և ոչ մի կերպ չեն ուզում հավատալ մահին։ Հյուրանոցատերը մի հյուրից մյուսն էր նետվում, ջանալով զսպել վազողներին և հանգստացնել նրանց, հավատացնելով, որ ոչինչ չի պատահել, դատարկ բան է, թեթևակի ուշաթափություն Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամանած մի պարոնի հետ… Բայց ոչ ոք նրան չէր լսում, շատերը տեսել էին, ինչպես ծառաներն ու սպասավորները այդ պարոնի վրայից քաշելով հանում էին փողկապը, ժիլետը, ճմրթված սմոկինգը և չգիտես ինչու հագած պարահանդեսային կոշիկները տափակաթաթ սև մետաքսե ոտներից։ Իսկ նա դեռ ցնցվում էր։ Նա համառորեն պայքարում էր մահվան դեմ, ոչ մի կերպ չէր ուզում տրվել մահին, որ այդպես անսպասելիորեն և կոպտաբար վրա էր տվել նրան։ Նա թափահարում էր գլուխը, խռխռացնում մորթվող խոզի նման, հարբածի պես աչքերը ճակատը թռցրած… Երբ նրան շտապով տարան ու պառկեցրին քառասուներեք համ արում՝ ամենափոքր, ամենավատ, ամենախոնավ և ցուրտ սենյակում ներքևի միջանցքի ծայրում, վազ տալով եկավ նրա դուստրը, հհրարձակ, կուրծքը բաց սեղմիրանով բարձրացված, հետո կինը խոշոր, ճաշի նստելու համար արդեն Լրիվ զուգված, սարսափից բերանը կլորացրած… Բայց այդ ժամանակ պարոնն այլևս գլուխն էլ չէր թափահարում։ Քառորդ ժամից հյուրանոցում ամեն ինչ մի կերպ կարգի ընկավ։ Սակայն երեկոն անուղղելի կերպով փչացավ։ Ոմանք, ճաշասրահ վերադառնալով, ավարտեցին ճաշը, սակայն լուռ, նեղացած դեմքերով, մինչդեռ հյուրանոցատերը մոտենում էր մեկ մեկին, մեկ մյուսին, անզոր և պատշաճ զայրույթով ուսերը թոթվում, զգալով իրեն անմեղ մեղավոր, հավատացնելով բոլորին, որ ինքը շատ լավ հասկանում է, թե «որքան տհաճ է այդ», խոսք տալիս, որ ձեռք կառնի «իրենից կախված բոլոր միջոցները» անախորժությունը վերացնելու համար։ Տարանտելլան ստիպված էին հետաձգել, ավելորդ էլեկտրականությունը մարեցին, հյուրերի մեծ մասր գնաց քաղաք, գարեջրատուն, և տիրեց այնպիսի լռություն, որ հստակ լսվում էր նախասրահի ժամացոլյցի տկտկոցր, ուր հենց նոր թութակը փայտաձայն ինչ-որ բան էր մռթմռթում, իր վանդակում քնից առաջ դես ու դեն ընկնելով, հաջողացնելով քնել թաթը անհեթեթորեն վերեի ձողիկին տնկած… Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամանած պարոնը պառկած էր էժանագին երկաթե մահճակալին, կոպիտ բրդյա ծածկոցների տակ, որոնց վրա առաստաղից աղոտ լույս էր գցում մի լամպիկ։ Սառույցով փուչիկր կախված էր նրա թաց և սառը ճակատին։ Գորշ, արդեն մեռած դեմքն աստիճանաբար սառում էր, խռպոտ խլթխլթոցը, որ դուրս էր գալիս ոսկյա փայլով լուսավորված բաց բերնից, թուլանում էր։ Դա խռխռացնոիմ էր արդեն ոլ թե պարոնը Սան-Ֆրանցիսկոյից, նա այլևս չկար, այլ ոմն ուրիշը։ Կինը, դուստրը, բժիշկը, սպասավորները կանգնել ու նայում էին նրան։ Հանկարծ այն, ինչի նրանք սպասում էին և ինչից վախենում, կատարվեց խռխռոցը կտրվեց։ Եվ դանդաղ, բոլորի աչքի առջև, գունատություն փռվեց մահացածի դեմքին, և նրա դիմագծերը սկսեցին սրվել, պարզվեի… Ներս մտավ հյուրանոցատերը։ G e morto» 8, շշուկով ասաց նրան բժիշկը։ Հյուրանոցատերն անտարբեր դեմքով ուսերը թոթվեց։ Տիկինր, որի աչքերից լուռ արցունքներ էին գլորվում, մոտեցավ նրան և երկչոտ ասաց, որ հիմա պետք է հանգուցյալին տեղափոխել իր սենյակր։ Օ, ոչ տիկին, շտապով, քաղաքավարի, բայց արդեն առանց մի սիրափ րոլթյան, և ոչ թե անգլերեն, այլ ֆրանսերեն առարկեց հյուրանոցատերր, որին բնավ չէր հետաքրքրում այլևս այն մանրուքը, որ կարող էին նրա դրամարկղում թողնել Սան-Ֆրանցիսկոյից ժամ անածները։ Դա բոլորովին անհնարին է, տիկին, ասաց նա և ավելացրեց ի բացատրություն, որ նրա համար շատ մեծ արժեք ունեն այդ սենյակները, որ եթե ինքը կատարեր տիկնոջ ցանկությունը, ամբողջ Կապրիին հայտնի կդաոնար դա և զբոսաշրջիկները կսկսեին խուսափել այդ տեղից։ Օրիորդր, որ այդ ամբողջ ժամանակ տարօրինակ հայացքով նայում էր նրան, նստեց աթոռին և, բերանը թաշկինակով սեղմած,