[...] ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՈԻԹՅՈԻՆ ԴԵՊԻ ԱՐԶՐՈՒՄ 1829 ԹՎԱԿԱՆԻ ԱՐՇԱՎԱՆՔԻ ԺԱՄԱՆԱԿ ԱՌԱՋԱԲԱՆ Նորերս ձեռքս ընկավ անցյալ 1834 թվականին Փարիզում ապրված մի գիրք, անունը [Voyages en Orient entrepris par ordre du Gouvernement Francis.] Հեղինակը յուրովի նկարագրելով 1828 թվականի արշավանքը՝ իր դատողությունները վերջացնում է հետևյալ խոսքերով. [Un poete distingu par son imagination a trouv dans tant de faits dont il a t temoin non le sujet d un poeme, mais celui d une satyre.] Թուրքական արշավանքում եղած բանաստեղծներից ես գիտեի միայն Ա. Ս. Խոմյակովի և Ա. Ն. Մուրավյովի մասին Երկուսն էլ գտնվում էին կոմս Դիբիչի բանակում։ Առաջինն այն ժամանակ գրեց մի քանի գեղեցիկ լիրիկական ոտանավորներ, երկրորը կազմում էր իր ճանապարհորդությունը դեպի սուրբ վայրերը, որն այնքան ուժեղ տպավորություն գործեց Բայց ես չեմ կարդացել և ոչ մի սատիրա Արզրումի արշավանքի մասին։ Ոչ մի կերպ չէի կարող մտածել, որ այստեղ խոսքն իմ մասին է, եթե նույն այդ գրքում չգտնեի իմ անունը՝ առանձին Կովկասյան կորպուսի գեներալների անունների շարքում։ [Parmi les chefs qui la commandaient (l arm e du Prince Paskewitch) on distinguait le G n ral Mouravief… le Prince G orgien Tsitsevaz… le Prince Arm nien Beboutof… le Princa Potemkin, le G n rale Raiewsky, et enfin M. Pouchkine… qui avait quitt la capitale pour chanter les exploits de ses compatriotes.] Խոստովանում եմ. ֆրանսիական ճանապարհորդի այս տողերը, չնայած գովասանական մակդիրներին, ինձ համար շատ ավելի անախորժ էին, քան ռուսական ժուռնալների հայհոյանքը։ Ոգևորություն փնտրելը ինձ միշտ թվացել է ծիծաղելի և անհեթեթ քմահաճույք, ոգևորությունը չես գտնի, նա ինքը պետք է գտնի բանաստեղծին։ Գալ պատերազմ՝ գալիք սխրագործությունները գովերգելու նպատակով, ինձ համար կլիներ մի կողմից չափազանց ինքնասիրական, մյուս կողմից չափազանց անվայել մի բան։ Ես չեմ միջամտում ռազմական դատողություններին։ Դա իմ գործը չէ։ Միգուցե համարձակ անցումը Սաղանլուի վրայով, մի շարժում, որով կոմս Պասկևիչը Սերասկիրին կտրեց Օսման-փաշայից, թշնամու երկու կորպուսների պարտությունը մի օրվա ընթացքում, արագ արշավանքը դեպի Արզրում, այս բոլորը, որ լիակատար հաջողությամբ պսակվեց, միգուցե և չափազանց արժանի է ծաղրանքի զինվորական մարդկանց աչքին (որպիսիք են, օրինակի համար, պ. առևտրական հյուպատոս Ֆոնտանյեն, Արևելյան ուղեգրությունների հեղինակը), բայց ես կամաչեի սատիրաներ գրել մեծահռչակ մի զորավարի մասին, որը ինձ սիրալիր ընդունեց իր վրանի հովանու տակ և իր մեծամեծ հոգսերի մեջ ժամանակ էր գտնում իմ նկատմամբ հաճելի ուշադրություն ցուցաբերելու։ Այն մարդը, որ ուժեղների հովանավորության կարիք չունի, բարձր է գնահատում նրանց սիրալիրությունն ու հյուրասիրությունը, որովհետև նրանցից ուրիշ բան էլ կարող պահանջել Երախտամոռության մեղադրանքը չպետք է մնա առանց առարկության, որպես չնչին քննադատության կամ գրական հայհոյանք. Ահա թե ինչու ես վճռեցի տպել այս առաջաբանը և հրապարակել իմ ճամփորդական նոթերը, որպես այն ամենը, ինչ ես գրել եմ 1829 թվականի արշավանքի մասին։ Ա. ՊՈԻՇԿԻՆ ԳԼՈԻԽ ԱՌԱՋԻՆ Տափաստանները։ Կալմիական վրանը։ Կովկասյան ջրերը։ Ռազմավիրական ճանապարհ։ Վլադիկավկազ։ Օսական թաղում։ Թերեք։ Դարիալի կիրճը։ Անցումն ձյունապատ լեռներով։ Աոաջին հայացքից Վրաստանի վրա։ Ջրանցքներ։ Խոսրով-Միրզան։ Դուշեթի քաղաքապետը։ Մոսկվայից ես գնացի Կալուգա, Բելև ու Օրյոլ և այդպիսով՝ ավելորդ երկու հարյուր վերստ անցա, բայց դրա փոխարեն Երմոլովին տեսա։ Նա ապրում է Օրյոլում, որի մոտ գտնվում է նրա գյուղը։ Ես եկա նրա մոտ առավոտյան ժամը 8-ին և նրան տանը չգտա։ Կառապանս ինձ ասաց, որ Երմոլովը ոչ ոքի մոտ չի լինում, բացի իր հորից, որր մի պարզ, աստվածասեր ծերունի է, որ նա չի ընդունում միայն քաղաքի աստիճանավորներին, իսկ այլոց համար մատչելի է։ Մի ժամից հետո ես նորից եկա նրա մոտ։ Երմոլովն ինձ ընդունեց իր սովորական սիրալիրությամբ։ Առաջին հայացքից ես ամենափոքր նմանություն անգամ չգտա նրա և իր պատկերների միջև, որոնք սովորաբար նկարված են պրոֆիլով։ Կլոր երես, կրակոտ, գորշ աչքեր, ալեզարդ մազերը ցից-ցից։ Վագրի գլուխ հերկուլեսյան իրանի վրա։ Ժպիտն անախորժ է, որովհետև անբնական է։ Իսկ երբ մտասուզվում է և խոժոռվում, գեղեցկանում է զարմանալիորեն հիշեցնում Դովի նկարած պոետական պատկերը։ Նա չերքեզի կանաչ չեքմեն էր հագած։ Նրա առանձնասենյակի պատերին կախված էին թրեր և դաշյուններ՝ հիշատակներ Կովկասում կառավարչապետ եղած ժամանակից։ Նա իր անգործությունն ըստ երևույթին անհամբերությամբ է տանում։ Մի քանի անգամ սկսեց խոսել Պասկևիչի մասին և միշտ կծու։ Խոսելով նրա հաղթությունների հեշտության մասին, նա նրան համեմատում էր Հեռու Նավայի հետ, որի առաջ պատերը թափվում էին փողերի հնչյունից, և Երևանի կոմսին անվանում էր Երիքոնի կոմս։ Թող հարձակվի նա, ասում էր Երմոլովը, մի ո՜չ խելոք, ո՜չ հմուտ, բայց համառ փաշայի վրա, օրինակ, այն փաշայի, որ հրամանատար էր Շումլայում, և Պասկևիչը կորած է»։ Ես Երմոլովին հաղորդեցի կոմս Տոլստոյի խոսքերը, թե Պասկևիչը պարսկական կոմպանիայում այնքան էր լավ գործում, որ խելոք մարդուն կմնար միայն ավելի վատ գործել նրանից տարբերվելու համար։ Երմոլովը ծիծաղեց, բայց չհամաձայնեց։ Կարելի էր խնայել մարդկանց և ծախքերը, ասաց նա։ Կարծես նա գրում է կամ ուզում է գրել իր հիշողությունները։ Նա դժգո է Կարամզինի պատմությունից և կկամենար, որ մի բոցավառ գրիչ նկարագրեր, թե ինչպես ռուս ժողովուրդը ոչնչությունից հասել է փառքի ու հզորության։ Իշխան Կուրբսկու հիշողությունների մասին նա խոսում էր [con amor Գերմանացիներին լավ է հասցրել։ Մի հիսուն տարուց հետո, ասաց նա, կկարծես, թե ներկա արշավանքին մասնակցել է պրուսական կամ ավստրիական օժանդակ մի բանակ գերմանական այսինչ գեներալների հրամանատարությամբ»։ Ես նրա մոտ մնացի մոտ երկու ժամ։ Նրան տհաճություն էր պատճառում, որ չէր հիշում իմ լրիվ անունը։ Նա ներողություն խնդրեց կոմպլիմենտներ ասելով։ Մի քանի անգամ խոսք բացվեց գրականության մասին։ Գրիբոյեդովի ոտանավորների մասին նա ասում է, թե դրանք կարդալիս մարդու այտոսկրները ցավում են։ Կառավարության և քաղաքականության մասին ոչ մի խոսք չեղավ։ Իմ ճանապարհը Կուրսկի և Խարկովի վրայով էր, բայց ես թեքվեցի ուղիղ դեպի Թիֆլիսի ճանապարհը, զոհելով մի լավ ճաշ Կուրսկի պանդոկում (որ աննշան բան չէ մեր ճանապարհորդությունների ժամանակ) և հետաքրքրություն չունենալով այցելել Խարկովի համալսարանը, որ չարժե Կուրսկի ճաշին։ Մինչև Ելեց ճանապարհները սարսափելի են։ Մի քանի անդամ իմ կառքը խրվեց ցեխի մեջ, որն արժանի է Օդեսայի ցեխին։ Պատահում է, որ մեկ օր ու գիշեր ես անցնում էի ոչ ավելի, քան հիսուն վերստ։ Վերջապես տեսա Վորոնեժյան տափաստանները և ազատ սլացա կանաչ դաշտավայրով։ Նովոչերկասկում գտա կոմս Պուշկինին, որ նույնպես գնում էր Թիֆլիս, և մենք համաձայնեցինք միասին ճանապարհորդել։ Եվրոպայից Ասիա անցնելը ժամ առ ժամ ավելի զգալի է դառնում, անտառներն անհետանում են, բլուրները հարթվում, խոտն ավելի խիտ է դառնում և ցույց տալիս աճեցողության ավելի մեծ ուժ, երևում են թռչուններ, որոնք անհայտ են մեր անտառներում, արծիվները նստած են մեծ ճանապարհը նշող հողակույտերի վրա, ասես պահակներ լինեն, և հպարտ նայում են ճանապարհորդին։ Արգավանդ արոտավայրերում Անսանձ զամբիկների Թաբուններն են թափառում։ Կալմիկները տեղավորված են կայարանի խրճիթների մոտ։ Նրանց վրանների մոտ արածում են նրանց անճոռնի, բրդոտ ձիերը, որոնք ձեզ ծանոթ են Օրլովսկու սքանչելի նկարներից։ Մոտ օրերս ես այցելեցի մի կալմիկական վրան (հյուսված ցանկապատ, վրան սպիտակ թաղիք քաշած)։ Ամբողջ ընտանիքը պատրաստվում էր նախաճաշելու։ Կաթսան եփվում էր մեջտեղում, և ծուխը դուրս էր գալիս վրանի վերևում բացված անցքից։ Մի ջահել կալմիկուհի, բավականին սիրունադեմ, ծխախոտ ծխելով կար էր անում։ Ես նստեցի նրա մոտ։ «Անունդ ի՞նչ է», «Քանի՞ տարեկան ես» «Տասը և ութ», «Ի՞նչ ես կարում»։ «Վարտիք»։ «Ո՞ւմ համար»։ «Ինձ համար»։ Նա իր ծխամորճը տվեց ինձ ու սկսեց նախաճաշել։ Կաթսայում եփվում էր թեյ՝ ոչխարի ճարպով ու աղով։ Նա առաջարկեց ինձ նաև իր փարչը։ Ես չէի ուզում հրաժարվել, և խմեցի մեկ շնչով։ Չեմ կարծում, թե ժողովրդական մի այլ խոհանոց կարողանար արտադրել ավելի գարշելի մի բան։ Ես մի բան խնդրեցի վրայից ուտելու համար։ Ինձ տվին մի կտոր չորացած զամբիկի միս։ Դրանից էլ գոհ էի Կալմիկական կոկետությունը վախեցրեց ինձ։ Շուտ դուրս եկա վրանից և հեռացա տափաստանի Կիրկեից։ Ստավրոպոլում երկնքի ծայրին ամպեր տեսա, որոնք աչքերիս զարմանք էին պատճառել ուղիղ ինը տարի առաջ։ Նրանք նույնն էին դարձյալ, դարձյալ նույն տեղում։ Կովկասյան շղթայի ձյունապատ գագաթներն էին դրանք։ Գեորգիևսկից գնացի Տաք ջրերը։ Այստեղ մեծ փոփոխություն գտա, այստեղ եղածս ժամանակ վաննաները գտնվում էին շտապ շինված հյուղերում։ Աղբյուրները, որոնք մեծ մասամբ գտնվում էին իրենց նախնական վիճակում, խփում էին, գոլորշի արձակում և սարերից հոսում զանազան ուղղություններով, իրենց հետևից թողնելով սպիտակ և կարմիր հետքեր։ Մենք եռացող ջուրը վերցնում էինք կեղևից շինած փարչով կամ թե կոտրած շշի տակով։ Հիմա հիանալի վաննաներ և տներ էին շինված։ Մաշուկի լանջին բուլվար է գցած, որի չորս բոլորը լորենիներ են տնկված։ Ամենուրեք՝ մաքուր ճանապարհներ, կանաչ նստարաններ, կանոնավոր ծաղկանոցներ, կամրջակներ, տաղավարներ։ Աղբյուրները քարապատված են, վաննաների պատերին փակցված են ոստիկանության կարգադրագրերը։ Ամենուրեք կարգ ու կանոն, մաքրություն, գեղեցկություն Խոստովանում եմ, Կովկասյան ջրերը հիմա ավելի շատ հարմարություններ ունեն, բայց ես ափսոսում էի նրանց առաջվա վայրենի վիճակը, ափսոսում էի ժայռոտ բիրտ կածանները, թփուտներն ու չցանկապատված վիհերը, որոնց վրայով երբեմն առաջներում մագլցում էի։ Տխուր սրտով թողի ջրերը և վերադարձա Գեորգիևսկ։ Շուտով վրա հասավ գիշերը։ Ջինջ երկինքը ծածկվեց միլիոնավոր աստղերով։ Ես գնում էի Պոդկումոկի ափով։ Այստեղ էր, որ նախկինում ինձ հետ նստում էր Ա. Ռաևսկին, ականջ դնելով ջրերի մեղեդուն։ Վեհապանծ Բեշտուն հեռվում ավելի ու ավելի սև էր գծագրվում, շրջապատված լեռներով՝ իր վասալներով, և վերջապես անհետացավ խավարի մեջ… Հետևյալ օրը շարունակեցինք ճանապարհը և հասանք Եկատերինոգրադ, որը մի ժամանակ փոխարքայանիստ քաղաք է եղել։ Եկատերինոգրադից սկսվում է Ռազմավիրական ճանապարհը։ Փոստի ճանապարհը վերջանում է։ Ձիեր են վարձում մինչև Վլադիկավկազ։ Տրվում են կազակներ ու հետևակ պահակախումբ և մի թնդանոթ։ Փոստն ուղարկում են շաբաթը երկու անգամ, և ճանապարհորդները միանում են նրան, դա կոչվում է Օկազիա։ Մենք երկար չսպասեցինք։ Փոստը եկավ հետևյալ օրը, և երրորդ օրն առավոտյան ժամը 9-ին պատրաստ էինք ճանապարհ ընկնելու։ Հավաքատեղում միացավ ամբողջ քարավանը, որ բաղկացած էր հինգ հարյուրի չափ մարդուց։ Թմբուկ զարկեցին։ Մենք շարժվեցինք։ Առջևից հետևակ զինվորներով շրջապատված, շարժվեց թնդանոթը։ Նրա հետևից ձգվեցին կառքերը, բերդից բերդ տեղափոխվող զինվորների կանանց ծածկասայլերը, մեր հետևակից ճռնչաց երկանիվ սայլերի գումակը։ Երկու կողմերից վազում էին ձիերի երամակներ և եզների նախիրներ։ Նրանց մոտով արշավում էին ուղեկցողները՝ յափնջիներով ու օղապարներով։ Այդ բոլորը սկզբում շատ էր դուր գալիս, բայց շուտով ձանձրացրեց։ Թնդանոթը շարժվում էր քայլով, պատրույգը ծխում էր, և զինվորները նրանով կպցնում էին ծխամորճերը։ Մեր երթի դանդաղությունը (առաջին օրը մենք միայն 15 վերստ անցանք), անտանելի շոգը, պաշարի պակասությունը, անհանգիստ գիշերները, նողայական սայլերի անընդհատ ճռնչոցը ինձ համբերությունից հանում էին։ Թաթարները պարծենում են այդ ճռնչոցով, ասելով, թե իրենք շրջագայում են որպես ազնիվ մարդիկ, թաքնվելու կարիք չունեն։ Այս անգամ ինձ համար ավելի հաճելի կլիներ ճանապարհորդել ոչ այդքան պատվավոր հասարակության հետ։ Ճանապարհը բավական միատեսակ էր. հարթավայր, շուրջը բլուրներ։ Երկնքի ծայրում Կովկասի գագաթները, որ օրեցօր ավելի ու ավելի բարձր էին երևում։ Բերդերը, որոնք բավարար են այս երկրի համար, ունեն խրամատ, որի վրայով առաջներում մեզանից ամեն մեկը կթռչեր-կանցներ առանց թափ առնելու. ժանգոտ թնդանոթներ, որ չեն գործել Գուդովիչի ժամանակից ի վեր, փլած պատնեշ, որի վրա թափառում է հավերի ու սագերի կայազորը։ Բերդում կան մի քանի խղճուկ հյուղեր, ուր դժվարությամբ կարելի է մի տասը ձու և մածուն ճարել։ Առաջին աչքի ընկնող տեղը Մինարեթ բերդն է։ Նրան մոտենալիս մեր քարավանն անցնում էր մի սքանչելի հովիտով, գերեզմանաթմբերի միջով, որոնք ծածկված էին լորենիներով ու չինարներով։ Դրանք ժանտախտից մեռած մի քանի հազար մարդկանց գերեզմաններ էին։ Ամենուր երևում էին երփներանգ ծաղիկներ, որ կյանք էին առել վարակված աճյուններից։ Աջ կողմում շողշողում էր ձյունապատ Կովկասը. առաջից բարձրանում էր մի ահագին անտառապատ սար. նրա ետևումն էր գտնվում բերդը, որի շուրջը երևում են հետքերը մի ավերված աուլի, որ կոչվել է Տատարտուբ և մի ժամանակ Մեծ Կաբարդայի գլխավոր աուլն է եղել։ Թեթև, մենավոր մինարեթը, որը գեղակազմ բարձրանում է քարակույտերի միջից, ցամաքած հեղեղատի ափին, վկայում է անհետացած գյուղի երբեմնի գոյությունը։ Մինարեթի ներսի սանդուղքը դեռ չի քանդվել։ Ես այդ սանդուղքով բարձրացա հարթակը, որի վրայից այլևս չի հնչում մոլլայի ձայնը։ Այստեղ ես գտա մի քանի անհայտ անուններ, որ աղյուսի վրա խզբզել էին փառասեր ճանապարհորդները։ Մեր ճանապարհը գեղատեսիլ դարձավ։ Լեռները ձգվում էին մեր վերևում։ Նրանց գագաթներին սողում էին հազիվ նշմարելի հոտեր, որ միջատների էին նմանում։ Մենք նշմարեցինք նաև հովվին, որ միգուցե և մի ժամանակ գերի ընկած և գերության մեջ ծերացած ռուս է։ Մենք էլի գերեզմանաթմբերի, էլի ավերակների հանդիպեցինք։ Երկու-երեք գերեզմանաքարեր կանգնած էին ճանապարհի եզրին։ Այնտեղ, ըստ չերքեզների սովորության, թաղված էին նրանց հրոսակները Քարի վրա փորագրված թաթարական արձանագրությունը, թրի պատկերը, թանգան մնացել էր հափշտակիչ թոռներին ի հիշատակ հափշտակիչ նախնու։ Չերքեզները մեզ ատում են։ Մենք նրանց քշել ենք լայնարձակ արոտատեղերից, նրանց աուլներն ավերված են, ամբողջ ցեղեր բնաջինջ եղած։ Նրանք հետզհետե ավելի են հեռանում դեպի լեռների խորքը և այնտեղից սկսում իրենց ասպատակությունները։ Խաղաղ չերքեզների բարեկամություն, անվստահելի է. նրանք միշտ պատրաստ են օգնելու իրենց վայրագ ցեղակիցներին։ Նրանց վայրենի ասպետության ոգին զգալիորեն ընկել է։ Նրանք հազվադեպ են հարձակվում հավասար թվով կազակների վրա, երբեք չեն հարձակվում հետևազորի վրա և փախչում են, երբ թնդանոթներ են տեսնում։ Սակայն երբեք առիթ չեն փախցնի հարձակվելու թույլ ջոկատի կամ անպաշտպանի վրա։ Այս կողմերում շատ լուրեր են պտտում նրանց չարագործությունների մասին։ Համարյա թե ոչ մի հնար չկա նրանց զսպելու, մինչև որ նրանց զինաթափ չանեն, ինչպես զինաթափ արին Ղրիմի թաթարներին, մի բան, որ չափազանց դժվար է նրանց մեջ տիրող ժառանգական գժտությունների և արյան վրիժառության պատճառով։ Դաշյունն ու թուրը նրանց մարմնի անդամներն են, և մանուկն սկսում է դրանց տիրապետել ավելի առաջ, քան թոթովել։ Նրանց համար սպանությունը մարմնական հասարակ մի շարժում է։ Գերիներին պահում են փրկանքի հույսով, բայց սարսափելի անգութ են վարվում հետները, հարկադրում են աշխատել ուժից վեր, կերակրում են հում խմորով, ծեծում են, երբ խելքներին վչում է, և նրանց պահակ են դնում իրենց տղաներին, որոնք մի խոսքի համար իրավունք ունեն նրանց կոտորելու իրենց մանկական թրերով։ Նորերս բռնել էին մի խաղաղ չերքեզի, որը կրակել էր մի զինվորի վրա։ Նա արդարացել էր նրանով, որ իր հրացանը չափազանց երկար էր լցված մնացել։ Ինչ անես այդպիսի ժողովրդի հետ։ Սակայն պետք է հուսալ, որ Սև ծովի արևելյան ափի գրավումը, չերքեզներին կտրելով Թուրքիայի հետ առևտուր անելուց, նրանց կհարկադրի մերձենալ մեզ։ Ճոխության ազդեցությունը կարող է նպաստել նրանց սանձահարմանը, ինքնաեռը կարևոր նորմուծություն կլիներ։ Կա ավելի ուժեղ, ավելի բարոյական, մեր դարի լուսավորությանն ավելի համապատասխան միջոց՝ գա ավետարանի քարոզումն է։ Վաղուց չէ, որ չերքեզները ընդունել են մահմեդական հավատը։ Նրանք հրապուրվել են Ղորանի առաքյալների գործունյա ֆանատիզմով, որոնցից աչքի ընկնող է եղել Մանսուրը, մի արտակարգ մարդ, որ երկար ժամանակ Կովկասն ապստամբեցրել է ռուսական տիրապետության դեմ, վերջում բռնվել է մեր կողմից և մեռել Սոլովեցկի վանքում։ Կովկասը սպասում է քրիստոնեական միսիոներների։ Բայց մեր ծուլության համար ավելի հեշտ է կենդանի խոսքի փոխարեն մեռյալ տառեր ձուլել և համր գրքեր ուղարկել գիր չճանաչող մարդկանց։ Մենք հասանք Վլադիկավկազ, նախկին Կափկայա լեռների նախադռանը։ Նա շրջապատված է օսական աուլներով։ Ես այցելեցի նրանցից մեկը և հանդիպեցի թաղման։ Խրճիթի մոտ խառնվել էր ժողովուրդը։ Բակում կանգնած էր մի սայլ, երկու եզ լծած։ Մեռյալի ազգականներն ու բարեկամները գալիս էին ամեն կողմից և դառը լացով մտնում խրճիթը, բռունցքներով զարկելով իրենց ճակատին։ Կանայք կանգնած էին հանդարտ։ Մեռյալին դուրս բերին յափնջու վրա. … like a warrior taking his rest With his martial clock around him դրին սայլին։ Հյուրերից մեկը վերցրեց հանգուցյալի հրացանը, փչեց վառոդարանից վառոդն ու դրեց դիակի կողքին։ Եզները շարժվեցին։ Հյուրերը առաջացան հետևից։ Մարմինը պետք է թաղվեր լհոներում, աուլից մի երեսուն վերստ հեռավորության վրա։ Ափսոս որ ոչ ոք չկարողացավ ինձ բացատրել սույն ծեսերը։ Օսերը ամենաաղքատ ցեղն են Կովկասում բնակվող ժողովուրդներից։ Նրանց կանայք գեղեցիկ են, և, ինչպես ասում են, շատ բարեհաճ են դեպի ճանապարհորդները։ Բարդի դարբասի մոտ ես պատահեցի երկուսին, մի բանտարկյալ օսի կնոջն ու աղջկան։ Նրանք ճաշ էին տանում նրա համար։ Նրանք հանգիստ ու համարձակ էին թվում, սակայն երբ ես մոտեցա՝ երկուսն էլ խոնարհեցին գլուխները և ծածկվեցին իրենց պատառոտած չադրաներով։ Բերդում տեսա չերքեզ ամանաթների՝ կայտառ ու սիրուն տղաների։ Նրանք ամեն րոպե չարաճճիություններ են անում և բերդից փախչում։ Նրանց պահում են ողբալի վիճակում։ Նրանք ման են գալիս ցնցոտիներով, կիսամերկ և գարշելի կեղտոտ։ Ոմանց վրա տեսա փայտե ոտնակոճղեր։ Ըստ երևույթին, ազատ արձակված ամանաթները չեն ցավում, որ գտնվում են Վլադիկավկազում։ Թնդանոթը մեզնից բաժանվեց։ Մենք ճանապարհ ընկանք, հետևազորի և կազակների հետ։ Կովկասը մեզ ընդունեց իր սրբարանը։ Խուլ աղմուկ լսեցինք և տեսանք Թերեքը, որ հոսում էր զանազան ուղղություններով։ Առաջացանք նրա ձախ ափով։ Նրա աղմկալի ալիքները շարժում են օսական ցածլիկ, շնաբույների նմանող ջրաղացների անիվները։ Որչափ խորանում էինք դեպի լեռները, այնքան ավելի նեղ էր դառնում կիրճը։ Սեղմված Թերեքը մռնչալով նետում է իր պղտոր ալիքները ժայռերի վրայով, որոնք փակում են նրա ճանապարհը։ Կիրճը գալարվում է նրա հոսանքի երկարությամբ։ Ալիքները հղկել են լեռների քարե ստորոտներ։ Ես գնում էի ոտով և ամեն րոպե, բնության մռայլ սքանչելիքից ապշած, կանդ առնում։ Մառախլապատ եղանակ էր, ամպերը ծանր շարժվում էին սև գագաթների մոտով։ Կոմս Պուշկինը և Շերնվայլը, նայելով Թերեքին մտաբերում էին Իմատրան և նախապատվությունը տալիս էին Հյուսիսային որոտացող գետին։ Բայց ես ոչ մի բանի հետ համեմատել չէի կարողանում իմ առաջ բացված տեսարանը։ Լարս չհասած, ես ետ մնացի պահակախմբից, աչքերս սևեռած այն վիթխարի ժայռերին, որոնց միջով Թերեքը ջողփողում էր անմեկնելի կատաղությամբ։ Հանկարծ դեպի ինձ է վազում մի զինվոր, հեռվից գոչելով. Մի կանգնեք, Ձերդ բարեծնություն, կսպանեն։ Այդ նախազգուշացումը անսովոր լինելով, ինձ չափազանց տարօրինակ թվաց։ Բանն այն է, որ ou ավազակները, այս նեղ տեղում իրենց անվտանգ զգալով, Թերեքի այն կողմից կրակում են ճանապարհորդների վրա։ Մեր անցնելու նախրնթաց օրը նրանք այդ ձևով հարձակվել էին գեներալ Բեկովիչի վրա, որը քշել անցել էր նրանց կրակոցների միջով։ ժայռի վրա ինչ-որ ամրոցի ավերակներ են երևում, նրանք շրջածեփված են խաղաղ օսերի հյուղերով, որոնք կարծես ծիծեռնակի բույներ լինեն։ Լարսում մենք կանգ առանք գիշերելու։ Այնտեղ հանդիպեցինք մի ֆրանսիացի ճանապարհորդի, որը մեզ վախեցրեց մեր անցնելիք ճանապարհի նկարագրությամբ։ Նա մեզ խորհուրդ էր տալիս կառքերը թողնել Կոբիում և ձիով գնալ։ Նրա հետ առաջին անգամ խմեցինք Կախեթի գինի՝ գարշահոտ տկճորից, հիշելով Իլիականի խնջույքները. Եվ այծի տիկհրում գինին, սփոփանքը մեր։ Այստեղ ես գտա «Կովկասի գերու» մի կեղտոտված արտադրություն, որը, խոստովանում եմ, վերստին կարդացի մեծ հաճույքով։ Այդ բոլորը թույլ է, դեռահաս, թերատ, բայց շատ բան կռահված և արտահայտված է ճիշտ։ Հետևյալ օրն առավոտյան մեկնեցինք։ Թուրք գերիները կարգի էին բերում ճանապարհը։ Նրանք գանգատվում էին իրենց տրվող կերակուրից։ Ոչ մի կերպ չէին կարողանում ընտելանալ ռուսական սև հացին։ Այդ հիշեցրեց ինձ իմ բարեկամ Շ-ի խոսքերը, որ նա ասում էր Փարիզից վերադառնալուց հետո. «Վատ է, եղբայր, Փարիզում ապրելը, ուտելու բան չկա, սև հաց չես ճարի»։ Լարսից յոթ վերստ հեռու գտնվում է Դարիալի պոստը։ Կիրճը նույն անունն է կրում։ ժայռերը երկու կողմից կանգնած են զուգահեռ պատերի նման։ Այստեղ այնքան նեղ, այնքան նեղ, գրում է մի ճանապարհորդ, որ ոչ միայն տեսնում, այլ կարծես զգում ես անձկությունը։ Երկնքի մի կտորը ժապավենի նման կապտին է տալիս մեր գլխավերևը։ Լեռան բարձունքից մանր ու ցայտող շիթերով թափվող առուները ինձ հիշեցնում էին Ռեմբրանդտի տարօրինակ նկարը՝ Գանիմեդի հափշտակումը։ Ի դեպ, կիրճն էլ լուսավորված էր իսկը նրա ճաշակով։ Տեղ-տեղ Թերեքը ողողում է ժայռերի բուն ստորոտը, և ճանապարհի վրա, իբրև ամբարտակ, քարեր են կիտված։ Պոստից ոչ հեռու գետի վրա խիզախորեն մի կամրջակ է ձգված, երբ կանգնում ես վրան, թվում է թե ջրաղացի վրա ես։ Կամուրջն ամբողջությամբ ցնցվում է, իսկ Թերեքն աղմկում է ջրաղացաքարը շարժող անիվների նման։ Դարիալի դիմաց սև ժայռի վրա երևում են ամրոցի ավերակներ։ Ավանդությունն ասում է, թե այնտեղ թաքնված է եղել ինչ-որ Դարիա թագուհի, որը տվել է իր անունը կիրճին. հեքիաթ է։ Դարիալը հին պարսից լեզվով կնշանակե դարպաս։ Պլինիոսի վկայությամբ, Կովկասի դուռը, որ սխալմամբ Կասպից է կոչվել, այստեղ է եղել։ Կիրճը փակված է եղել փայտե երկաթապատ, իսկական դարպասով։ Նրա տակից, գրում է Պլինիոսը, հոսում է Դիրիոդորիս գետը։ Այստեղ էլ կառուցված է եղել ամրոցը՝ վայրենի ցեղերի հարձակումներին դիմադրելու համար։ Տեսեք կոմս Ի. Պոտոցկու ճանապարհորդությունը, որի գիտական հետախուզումները նույնքան հետաքրքրական են, որքան և իսպանական ռոմանները։ Դարիալից ճանապարհվեցինք դեպի Կազբեկ։ Մենք տեսանք Տրոիցկի դարպասը (մի կամար, որ գոյացել է ժայռի մեջ վառոդի պայթյունից) մի ժամանակ նրա տակով անցնում էր ճանապարհը, իսկ այժմ հոսում է իր հունը հաճախ փոխող Թերեքը։ Կազբեկ գյուղից ոչ հեռու մենք անցանք կատաղի հեղեղատը, մի ձորակ, որ մեծ անձրևների ժամանակ կատաղի գետ է դառնում։ Այդ ժամանակ նա բոլորովին ցամաքած էր և հռչակված միայն իր անունով։ Կազբեկ գյուղը գտնվում է Կազբեկ լեռան ստորոտում և պատկանում է իշխան Կազբեկին։ Իշխանը մոտ 45 տարեկան մի տղամարդ էր, հասակով պրիոբրոժենսկի ֆլիգելմանից ավելի բարձր։ Մենք նրան գտանք դուքանում (այդպես են կոչվում վրացական ճաշակրպակները), որոնք շատ ավելի աղքատ են և ոչ ավելի մաքուր, քան ռուսականները։ Դռան մոտ ընկած էր մի հաստափոր տկճոր (եզան տիկ), իր չորս ոտները չռած։ Հսկան նրանից գինի էր ծծում և մի քանի հարց տվեց ինձ, որոնց ես պատասխանեցի նրա կոչումին ու հասակին վայել հարգանքով։ Մենք բաժանվեցինք որպես լավ բարեկամներ։ Շուտ են բթանում տպավորությունները։ Հազիվ անցավ մի օր, և արդեն Թերեքի մռնչոցն ու նրա այլանդակ ջրվեժները, ժայռերն ու անդունդները այլևս չէին գրավում իմ ուշադրությունը։ Ինձ սկսեց տիրել բացառապես Թիֆլիս հասնելու անհամբերությունը։ Ես նույնիսկ անտարբեր էի անցնում Կազբեկի մոտով, ինչպես մի ժամանակ լողում էի Չաթըրդաղի մոտով։ Ճշմարիտ է և այն, որ անձրևային ու մառախլապատ եղանակն ինձ խանգարում էր տեսնել նրա ձյունե շեղջը, որը, բանաստեղծի արտահայտության, հենարան է երկնակամարին։ Սպասում էի պարսից արքայազնին։ Կազբեկից որոշ տարածության վրա մեզ հանդիպեցին մի քանի կառքեր և դժվարացրին նեղ ճանապարհը։ Մինչև որ կառքերը իրար մոտով կանցնեին, պահակախմբի սպան մեզ հայտնեց թե ինքն ուղեկցում է պարսից պալատական բանաստեղծին, և իմ ցանկությամբ ինձ ներկայացրեց Ֆազիլ-Խանին։ Ես թարգմանի օգնությամբ նրան դիմեցի արևելյան վերամբարձ ողջույնի խոսքով, բայց որքան ամաչեցի, երբ Ֆազիլ-Խանը իմ անտեղի խեղկատակությանը պատասխանեց կարգին մարդուն հատուկ պարզ, խելացի քաղաքավարությամբ։ «Նա հույս ուներ ինձ տեսնելու Պետերբարգում։ Ցավում էր, որ մեր ծանոթությունը լինելու է ոչ երկարատև և այլն»։ Ես ամոթով ստիպված էի թողնել իմ փքուն-կատակային տունը և անցնել սովորական եվրոպական ֆրազների։ Ահա մի դաս մեր ռուսական ծաղրասիրության համար։ Այսուհետև ես մարդու մասին չեմ դատի նրա ոչխարի փափախով 6 և ներկած եղունգներով։ Կոբի պոստը գտնվում է Կրեստովայա լեռան հենց ստորոտում, այն լեռան, որի վրայով պիտի անցնեինք։ Մենք այստեղ կանգ առանք գիշերելու համար և սկսեցինք մտածել, թե ինչպես կատարենք այդ սոսկալի սխրագործությունը. արդյոք կառքերը թողնելով, կազակների ձիերը նստենք, թե մարդ ուղարկենք օսերի եզների հետևից։ Համենայն դեպս, ես մեր ամբողջ քարավանի կողմից պաշտոնական խնդիրք գրեցի Պ. Չիլյաևին, որ այս կողմերի պետն է, և մենք պառկեցինք քնելու՝ սպասելով սայլերին։ Մյուս օրը ժամը մոտ 12-ին աղմուկ, աղաղակներ լսեցինք և տեսանք մի արտասովոր տեսարան. տասնութ զույգ լղար, փոքրահասակ եզներ, մի խումբ կիսամերկ օսերի հարվածների տակ, հազիվհազ քաշում էին իմ բարեկամ 0-ի թեթև վիեննական կառքը։ Այդ տեսարանը իսկույն ցրեց իմ բոլոր տարակուսանքները։ Ես վճռեցի իմ ծանր պետերբուրգյան կառքը ետ ուղարկել Վլադիկավկազ և ձիով գնալ Թիֆլիս։ Կոմս Պուշկինը չէր ուզում հետևել իմ օրինակին։ Նա գերադասեց եզների մի ամբողջ նախիր լծել իր բրիչկային (կիսակառք), որ բեռնված էր ամեն տեսակի պաշարներով, և հանդիսավոր կերպով անցնել ձյունապատ լեռնաշղթան։ Մենք բաժանվեցինք, և ես ճանապարհվեցի գնդապետ Օգարյովի հետ, որը հետախուզում էր այստեղի ճանապարհները։ Ճանապարհն անցում էր փլվածքի վրայով, որ առաջացել էր 1827 թվի հունիսի վերջին։ Այդպիսի դեպքեր պատահում են սովորաբար յուրաքանչյուր յոթ տարին մեկ։ Քարի մի ահագին գուղձ, վայր գլորվելով, մի ամբողջ վերս տարածությամբ կիրճը լցրել և կտրել էր Թերերը։ Ներքևում կանգնած պահակները լսել էին սոսկալի դղրդյուն և տեսել, որ գետն արագորեն բարակել է և մի քառորդ ժամում բոլորովին հանդարտվել ու սպառվել։ Թերեքը փլվածքի միջով դուրս էր եկել երկու ժամից ոչ շուտ։ Ա՛ յ թե սարսափելի փլվածք է եղել։ Մենք ուղիղ բարձրանում էինք ավելի ու ավելի վեր։ Մեր ձիերը խրվում էին փխրուն ձյունի մեջ, որի տակ վտակներ էին աղմկում։ Ես զարմացած նայում էի ճանապարհին և չէի հասկանում, թե ինչպես կարելի է այդտեղ ճամփորդել կառքով։ Այդ ժամանակ խուլ որոտ լսեցի։ «Փլվածք է», ասաց ինձ պ. Օգարյովը։ Ետ նայեցի և այն կողմում տեսա մի ձյունակույտ, որը պոկվելով դանդաղորեն իջնում էր զառիվայրից։ Փոքր փլվածքներն այստեղ հազվադեպ չեն։ Անցյալ տարի մի ռուս սայլապան անցնելիս է եղել Կրեստովայա լեռնով։ Փլվածքը պոկվել է, սոսկալի ձնագունդն ընկել է նրա սայլի վրա, կլանել է սայլը, ձին ու գեղջուկին, գլորվել է ճանապարհի մյուս կողմը և իր ավարի հետ միասին թավալվել դեպի անդունդը։ Մենք հասանք սարի գագաթին։ Այստեղ դրված է գրանիտե խաչ, մի հին հուշարձան, որ վերանորոգել է Երմոլովը։ Այստեղ ճանապարհորդները սովորաբար իջնում են կառքերից և առաջանում ոտքով։ Նորերս այստեղից անցել է մի ինչ-որ օտարերկրացի հյուպատոս, նա այնքան թույլ է եղել, որ պատվիրել է իր աչքերը կապել. նրան տարել են թևերից բռնած և, երբ աչքերի կապը բացել են՝ ծունկ է չոքել գոհություն հայտնել աստծուն և այլն, որ շատ զարմացրել է ուղեկցողներին։ Վայրկենական անցումը ահավոր Կովկասից դեպի գեղատեսիլ Վրաստանը հիանալի է։ Հանկարծ հարավի օդը սկսում է մեղմորեն փչել ճանապարհորդի երեսին։ Գուտ լեռան բարձունքից բացվում է Կայշաուրի հովիտն իր մարդաբնակ ժայռերով, իր այգիներով, իր վճիտ Արագվայով, որ ոլորվում է ինչպես մի արծաթե ժապավեն, և այս բոլորը փոքրացած ձևով, երեք վերստանոց անդունդի հատակում, որի եզրով անցնում էր վտանգավոր ճանապարհը։ Մենք իջնում էինք հովիտը։ Նորալուսինը երևաց պարզ երկնքում։ Երեկոյան օղը մեղմ էր և տաք։ Գիշերեցի արագվայի ափին, պ. Չիլյաևի տանը։ Մյուս օրը հրաժեշտ տվի սիրալիր տանտիրոջը ու շարունակեցի ճանապարհը։ Այստեղ սկսվում է Վրաստանը։ Զվարթ Արագվայով ոռոգվող պայծառ հովիտները փոխարինեցին մռայլ կիրճերին և ահեղ Թերքին։ Մերկ քարափների փոխարեն իմ շուրջը տեսա կանաչ լեռներ և պտղատու ծառեր։ Ջրանցքները ապացուցում էին կրթվածության առկայությունը։ Դրանցից մեկն ինձ զարմացրեց տեսողական պատրանքի կատարելությամբ, թվում է, թե ջուրը սարի վրայով վարից դեպի վեր է հոսում։ Փասանաուրում կանգ առա ձիերը փոխելու համար։ Այստեղ հանդիպեցի մի ռուս սպայի, որն ուղեկցում էր պարսից արքայազնին։ Շուտով զանգակների ձայն լսեցի, և ճանապարհի վրա ձգվեց մեկը մյուսին կապած և ասիական ձևով բեռնված ղաթարների (ջորիների) մի ամբողջ շարան։ Առաջացա ոտով, չսպասելով ձիերին։ Անանուրից կես վերստ հեռու, ճանապարհի պտույտում հանդիպեցի Խոսրով Միրզային։ Նրա կառքերը կանգնած էին։ Ինքը դուրս նայեց իր կառքից և ինձ գլխով արավ։ Մեր հանդիպումից մի քանի ժամ հետո արքայազնի վրա հարձակվել էին լեռնցիները։ Լսելով գնդակների սուլոցը, Խոսրովը դուրս էր ցատկել կառքից, նստել իր ձին ու փախել։ Նրա հետ եղած ռուսները զարմացել են նրա համարձակության վրա։ Բանն այն է, որ կառքին անսովոր երիտասարդ ասիացին ավելի շուտ կառքը ծուղակ է համարել, քան թե ապաստարան։ Ես Անանուր հասա, առանց հոգնածություն զգալու։ Իմ ձիերը չէին եկել։ Ինձ ասացին, որ մինչև Դուշեթ քաղաքը մնացել է ոչ ավելի, քան տասը վերստ, և ես դարձյալ առաջացա ոտով։ Բայց ես չգիտեի, որ ճանապարհը սարն ի վեր էր։ Այդ տասը վերստն արժեր ամբողջ քսան վերստ։ Վրա հասավ երեկոն, ես առաջ էի գնում, ավելի ու ավելի վեր բարձրանալով։ Ճանապարհից մոլորվել անկարելի էր, բայց տեղ-տեղ աղբյուրներից գոյացած կավոտ ցեխը մինչև ծնկներս էր հասնում։ Բոլորովին հոգնեցի։ Մութը սաստկացավ։ Լսում էի շների ոռնոցն ու հաչոցը և ուրախանում, կարծելով, թե քաղաքը հեռու չէ։ Բայց սխալվում էի. հաչում էին վրացի հովիվների շները, իսկ ոռնում էին չախկալները, որ այստեղ սովորական բաներ են։ Անիծում էի իմ անհամբերությունը, բայց ճարս ինչ։ Վերջապես լույսեր տեսա և գրեթե գիշերին արդեն կանգնած էի ծառերի հովանում գտնվող տների մոտ։ Առաջին պատահած մարդը հանձն առավ ինձ ուղեկցել քաղաքապետի մոտ և դրա համար ինձանից մեկ աբասի պահանջեց։ Իմ երևալ քաղաքապետի մոտ, որը մի վրացի հին սպա էր, մեծ ազդեցություն գործեց։ Ես պահանջում էի. առաջինը՝ սենյակ, որտեղ կարողանայի հանվել, երկրորդը՝ մի բաժակ դինի, երրորդը՝ մի աբասի իմ ուղեկցողի համար։ Քաղաքապետը չգիտեր, թե ինչպես ինձ ընդուներ, և ինձ նայում էր տարակուսանքով։ Տեսնելով, որ նա չի շտապում կատարել իմ խնդրանքները, սկսեցի նրա մոտ հանվել, ներողություն խրնդրելով de la libert grande 7 Բարեբախտաբար, գրպանումս գտա իմ ճանապարհորդական վկայականը, որն ապացուցում էր, որ ես խաղաղ ճանապարհորդ եմ, և ոչ թև Ռինալդո Ռինալդինի։ Օրհնյալ հրովարտակն անմիջապես իր ազդեցությունն ունեցավ։ Ինձ սենյակ հատկացրին, մի բաժակ գինի բերին, և աբասի տվին իմ ուղեկցին, հայրաբար նրան հանդիմանելով՝ վրացական հյուրասիրությունը վիրավորող շահասիրության համար։ Ես նետվեցի բազմոցի վրա, հուսալով իմ սխրագործությունից հետո քնել դյուցազնական քնով։ Բայց ուր էր որ. լվերը որոնք չախկալներից շատ ավելի վտանգավոր են, հարձակվեցին վրաս և ամբողշ գիշերը հանգիստ չտվին։ Առավոտյան մոտս եկավ իմ ծառան և հայտնեց, թե կոմս Պուշկինը բարեհաջող կերպով եզներով անցել է ձյունապատ սարերը և ժամանել Դուշեթ։ Հարկավոր էր շտապել։ Կոմս Պուշկինը և Շերնվալը այցելեցին ինձ և առաջարկեցին դարձյալ միասին ճանապարհվել։ Ես Դուշեթը թողեցի այն հաճելի մտքով, թե գիշերելու եմ Թիֆլիսում։ Ճանապարհը նույնչափ հաճելի էր և գեղատեսիլ, թեև հազվաղեպ էինք տեսնում ազգաբնակության հետքեր։ Գարցիսկալայից մի քանի վերստ այն կողմը անցանք Քուռը՝ հռովմեական արշավանքների ժամանակներից մնացած հնադարյան կամուրջով, և արագ վարգով, իսկ երբեմն էլ չափ գցելով՝ ձիերը քշեցինք դեպի Թիֆլիս, ուր աննկատելի կերպով հահասանք գիշերվա ժամը մոտ 11-ին։ ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ Թիֆլիսը։ ժողովրդական բաղնիքը։ Անքիթ Հասանը։ Վրացական բարքերը։ Երգեր։ Կախեթի գինին։ Շոգերի պատճառը։ Թանկությունը։ Քաղաքի նկարագրությունը։ Թիֆլխփց մեկնելը։ Վրացական գիշերը։ Հայաստանի տեսքը։ Կրկնակի չվերթ։ Հայկական գյուղը։ Գյառգյառը։ Գրիբոյեդովը։ Բզովդալը։ Հանքային աղբյուրը։ Մրրիկը լեռներում։ Գիշերում Գյումրիում։ Արարատը։ Սահմանը։ Թուրքական հյուրասիրություն։ Կարսը։ Հայ ընտանիքը։ Կարսից մեկնելը։ Կոմս Պասկևիշի ճամբարը։ Ես իջա պանդոկում, մյուս օրը գնացի Թիֆլիսի հռչակավոր բաղնիքը։ Քաղաքն ինձ մարդաշատ թվաց։ Ասիական շինություններն ու բազարը ինձ հիշեցնում էին Քիշիներ։ Նեղ ու ծուռ փողոցներով վազում էին քթոցներով բեռնված էշեր, եզներով լծված սայլերը բռնել էին ճանապարհը։ Հայեր, վրացիներ, չերքեզներ, պարսիկներ անկանոն խառնվել էին հրապարակում։ Նրանց միջև շրջագայում էին երիտասարդ ռուս աստիճանավորներ՝ Ղարաբաղի հովատակներ հեծած։ Բաղնիքի մուտքի մոտ նստած էր բաղնետերը՝ մի ծեր պարսիկ։ Նա իմ առաջ բաց արեց դուռը, ներս մտա մի լայնարձակ սենյակ, և ի՜նչ տեսա։ Հիսունից ավելի կին, ջահել ու պառավ, կիսահագնված կամ բոլորովին չհագնված, նստած ու կանգնած հանվում էին, հագնվում էին պատերի տակ դրված նստարանների վրա։ Ես կանգ առա։ «Գնանք, գնանք, ասաց ինձ բաղնետերը, այսօր երեքշաբթի է, կանանց օրն է, Ոչինչ, բան չկա։ «Իհարկե, բան չկա, պատասխանեցի ես, ավելի լավ»։ Տղամարդկանց երևալը ոչ մի տպավորություն չգործեց։ Նրանք շարունակում էին ծիծաղել և իրար հետ խոսել։ Ոչ մեկը չշտապեց ծածկվել իր չադրայով, ոչ մեկը չդադարեց հանվելուց։ Կարծես թե ես ներս էի մտել աներևութաբար։ Նրանցից շատերը իսկապես որ չքնաղ էին և արդարացնում էին Թ. Մուրի պատկերացումը։ [Lovely Georgien maid, with ail the bloom, the freshened glouv of her oum country maisens looks, when werm they ris from Teflis brooks. Lalla Rookh.] Բայց ես չգիտեմ ավելի գարշելի բան, քան վրացի պառավները. դրանք վհուկներ են։ Պարսիկը ինձ ներս տարավ բաղնիք, տաք երկաթածծմբային աղբյուրը թափվում էր ժայռի մեջ փորված խոր ավազանի մեջ։ Կյանքումս ոչ Ռուսաստանում, ոչ էլ Թուրքիայում չեմ հանդիպել մի այլ ավելի շքեղ բանի, քան Թիֆլիսի բաղնիքները։ Նկարագրեմ դրանք ավելի մանրամասնորեն։ Բաղնիքի տերը թողեց ինձ թուրք բաղնեպանի խնամքին։ Ես պետք է խոստովանեմ, որ նա անքիթ էր. դա նրան չէր խանգարում, որ իր գործի մեջ վարպետ լիներ։ Հասանը (այդպես էր կոչվում անքիթ թուրքը) սկսեց նրանից, որ ինձ պառկեցրեց տաք քարե հատակի վրա. և ապա սկսեց տրորել մարմինս, ձգել հոդերս, ինձ ամուր խփել բռունցքներով։ Ես չէի զգում նվազագույն ցավ անգամ, այլ զարմանալի թեթևություն։ Ասիական բաղնեպանները (քիսաչիները) երբեմն ոգևորվում են, ցատկում ձեր ուսերին, ոտներով սահում ձեր ազդրերի վրայով և մեջքներիդ վրա պպզած պարում, [e sempre bene։] Դրանից հետո նա ինձ երկար տրորում էր բրդյա թաթմանով (քիսայով) և, ուժգնությամբ տաք ջուրը վրաս տալով, սկսեց լվանալ սապոնած քաթանի փամփուշտով։ Մի անբացատրելի զգացում. տաք սապոնը ձեզ ողողում է որպես օդ։ N. B. Բրդե թաթմանն ու քաթանի փամփուշտն անպատճառ պետք է ընդունվեն ռուսական բաղնիքում, գիտակ մարդիկ շնորհակալ կլինեն այդ նորամուծության համար։ Փամփուշտից հետո Հասանը ինձ թույլատրեց մտնեի ավազանը, դրանով էլ արարողությունը վերջացավ։ Թիֆլիսում ես հույս ունեի գտնել Ռայևսկուն, բայց իմանալով, որ նրա գունդն արդեն եկել է արշավանքի, վճռեցի կոմս Պասկևիչից բանակ գնալու թույլտվություն խնդրել։ Թիֆլիսում մնացի մոտ երկու շաբաթ և ծանոթացա այնտեղի հասարակության հետ։ Սանկովսկին, Թիֆլիսի տեղեկադրի հրատարակիչը, ինձ շատ հետաքրքրական բաներ պատմեց այս երկրի, իշխան Ցիցիանովի, Ա, Պ. Երմոլովի մասին և այլն, Սանկովսկին սիրում է Վրաստանը և նրա համար փայլուն ապագա նախատեսում։ Վրաստանը Ռուսաստանի հովանավորությանը ապավինեց 1783 թ., բայց դա հռչակավոր Աղա-Մոհամեդին չխանգարեց Թիֆլիսը գրավել ու 20000 գերի տանել (1795 թ.)։ Վրաստանը Ալեքսանդր կայսրի գայիսոնի տակ անցավ 1802-ին։ Վրացիները ռազմասեր ժողովուրդ են։ Նրանք մեր դրոշակների տակ ապացուցեցին իրենց քաջությունը։ Նրանց մտավոր ընդունակությունները սպասում են մեծ կրթվածության։ Առհասարակ ուրախ և սրտաբաց բնավորություն ունեն։ Տոներին տղամարդիկ խմում են և զբոսնում փողոցներում։ Սևաչյա տղաները երգում են, թռչկոտում, գլուխկոնձի տալիս։ Կանայք լեզգինկա են պարում։ Վրացական երգերի եղանակը դուրեկան է։ Ինձ թարգմանեցին նրանցից մեկրը բառ առ բառ։ Դա, կարծեմ, հորինված է նորագույն ժամանակներս։ Նրա մեջ ինչ-որ արևելյան անհեթեթությու