ՀԵՏԱՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆ Փոխպորուչիկ Կոզլովսկին մտազբաղ`սեղանի սպիտակ մոմլաթի վրա կանացի նուրբ կիսադեմ էր նկարում, վեր սանրած փարթամ մազերով և a la Մարի Ստյուարտ օձիքով։ Ղեկավարության դիմացը դրված հրամանը կարճ ու կտրուկ կարգադրում էր նրան անհապաղ հետաքֆնություն կատարել մի զույգ ճտքերի և երեսունյոթ կոպեկ դրամի գողության մասին, կատարված շարքային Մուհամեդ Բայգուզինի կողմից, երիտասարդ զինվոր Վենեդիկտ Եսիպակին պատկանող փակ սնդուկի միջից։ Գործով կանչված վկաները ֆելդֆեբել Օստապչուկը և եֆրեյտոր Պիսկունը, նրանց հետ նաև շարքային Կուչերբաևը որպես թարգմանիչ, նստած էին տանտիրոջ խոհանոցում, որտեղից մեկ-մեկ նրանց սենյակ էր թողնում փոխպորուչիկի սպասյակը, հավուր պատշաճի պատկառելի, նույնիսկ մի քիչ ամբարտավան արտահայտությունը դեմքին։ Առաջինը ներս եկավ ֆելդֆեբել Տարաս Գավրիլովիչ Օստապչուկը և իսկույն զգացնել տվեց իր ներկայությունը քաղաքավարի հազով, ընդ որում գլխարկը մոտեցնելով բերանին։ Տարաս Գավրիլովիչը`կանոնադրության գծով մի «քոթուկ», անդրդվելի հեղինակություն տրեզավոր ողջ ղեկավարության համար, բավական մեծ համբավ ուներ գնդում։ Նրա փորձառու ղեկավարության ներքո վաշտի համար բարեհաջող էին ավարտվում ստուգատեսերը, շքերթներն ու տեսչական ամեն կարգի ստուգումները, մինչդեռ վաշտի հրամանատարը գիշեր-ցերեկ ֆինանսական միջոցներ էր հորինում կատարողական այն թերթիկների դեմ, որ նրա անունով անընդհատ գնդի գրասենյակ էին ներկայացնում գնդի վաշխառուների թվին պատկանող անթիվ-անհամար պարտապանները։ Արտաքինից ֆելդֆեբելը կարճլիկ, ուժեղ, պնդակազմ, կուշտ, գիրության հակված մարդու տպավորություն էր թողնում, քառակուսի, կարմիր դեմքով, ուշադիր և զգուշորեն նայող նեղ-նեղ աչքերով։ Տարաս Գավրիլովիչն ամուսնացած էր և ճամբարային շրջանում, երեկոյան ներկա-բացակայից հետո, կաթով թեյ էր խմում ու տաք-տաք բուլկի ուտում, շերտավոր խալաթը հագին, իր վրանի առքև նստած։ Իր վաշտի հոժարականների հետ սիրում էր խոսել քաղաքականությունից, ընդ որում միշտ մնում էր առանձնահատուկ կարծիքի, իսկ չհամաձայնողին երբեմն լրացուցիչ հերթապահության կանգնեցնում։ Քո… անունը… ի՞նչ է, անվճռական հարցրեց Կոզլովսկին։ Դեռևս մի տարի էլ չկար, որ ծառայում էր գնդում ու միշտ կմկմում էր, երբ հարկ էր լինում «դու» ասել վաստակավոր այնպիսի մի մարդու, ինչպիսին Տարաս Գավրիլովիչն էր, որի կրծքին կախված. էր «ջանասիրության համար» արծաթյա մեծ մեդալը, իսկ ձախ թևքին ոսկյա և արծաթյա անկյուններ էին զարդակարված։ Փորձված ֆելդֆեբելը շատ նրբորեն ու ճիշտ գնահատեց երիտասարդ սպայի շփոթմունքը և, փոքր-ինչ շոյված դրանից, իրեն ներկայացրեց ամենայն մանրամասնությամբ։ Պատմեք… պատմեք… ո՞վ է այդ գողությունը կատարել։ Սապոգ է, ինչ է, չգիտեմ։ Գրողը տանի, սա՞ ինչ բան է։ Գրողը տանի» ն ավելացրեց, որպեսզի մի քիչ վստահություն հաղորդի իր տոնին։ Ֆելդֆեբելը նրան լսեց ծայր ուշադրություն ձևացնելով, վիզն առաջ ձգած։ Իր ցուցմունքը նա սկսեց անխուսափելի «էնպես որ» ով։ Էնպես որ, ձերդ ազնվություն, նստած կարգագիր եմ. արտագրում։ Հանկարծ վազեվազ գալիս է հերթապահը, ուրեմն, էդ Պիսկունն ու զեկուցում. «Էսպես, էսպես, պարոն ֆելդֆեբել, վաշտում գործերը կարգին չեն»։ Ո՞նց թե կարգին չեն»։ ճիշտ էդպես, ասում է, ջահել զինվորի սապոգներն են գողացել ու երեսուն կոպեկ փողը»։ Իսկ նա, հարց եմ տալիս, սնդուկն ինչի՞ Չի փակել»։ Որովհետև, ձերդ ազնվություն, նրանց ամեն մեկի սնդուկի վրա փակ պիտի լինի։ ճիշտ էդպես, ասում է, նա փակել է, մենակ թե նրա փակը կոտրել են»։ Ո՞վ է կոտրել։ Ո՞նց են համարձակվել։ Սա ի՞նչ այլանդակություն է»։ Ինչ իմանամք պարոն ֆելդֆեբել»։ Էդ ժամանակ ես գնացի հրամանատարի մոտ ու զեկուցեցի. «Էսպես, էսպես, ձերդ գերազանցություն, էսպիսի մի բան է պատահել, մենակ թե էդ ժամանակ ես վաշտում չեմ եղել, որովհետև գնացել էի զինագործի մոտ»։ Այդքա՞նն է քեզ հայտնի։ ճիշտ էդպես։ Լավ, իսկ այդ զինվորը, Բայգուզինը, լա՞վ զինվոր է։ Մինչ այդ դեպքը ուրիշ բան նկատվե՞լ է։ Տարաս Գավրիլովիչը ձգեց`կզակը, ասես օձիքը կտրում էր նրա վիզը։ ճիշտ էդպես, անցած տարի երեք շաբաթ փախած մնաց։ Ես կարծում եմ, որ էդ թաթարները ամենաանհասկացող ազգն են։ Որովհետև աղոթում են լուսնին ու մեր լեզվով բան չեն հասկանում։ Ես կարծում եմ, ձերդ ազնվություն, որ նրանցից, այսինքն`էդ թաթարներից, ոչ մի պետության մեջ էլ չկան… Տարաս Գավրիլովիչը սիրում էր զրուցել կրթված մարդու հետ։ Կոզլովսկին լուռ լսում էր ու կրծոտում գրչակոթը։ Ծառայության անբավարար փորձի պատճառով նա չէր կարողանում ոչ տիրապետել իրեն, ոչ էլ գտնել հարկավոր, հաստատ տոնը խորագետ ֆելդֆեբելին տեղը նստեցնելու համար։ Վերջապես, կմկմալով, որևէ բան ասած լինելու համար ու միաժամանակ զգալով, որ Տարաս Գավրիլովիչը հասկանում է իր ասածի անտեղի լինելը, հարցրեց. Լավ, հիմա ի՞նչ պիտի անեն Բայգուզինին։ Տարաս Գավրիլովիչը պատասխանեց ամենաբարյացակամ տեսքով. Կարծում, եմ, որ Բայգուզինին, ձերդ ազնվություն, հիմա պիտի որ ճիպտեն։ Որովհետև, եթե անցյալ տարի փախած չլիներ, է, ուրիշ բան, իսկ հիմա էնպես եմ կարծում, որ անպայման պիտի ճիպտեն։ Որովհետև նա մի անգամ արդեն պատժվել է։ Կոզլովսկին կարդաց հարցաքննությունն ու տվեց նրան ստորագրելու։ Տարաս Գավրիլովիչը ճարպկորեն ու խնամքով գրեց իր կոչումը, անունը, հայրանունն ու ազգանունը, ապա կարդաց գրվածը, մտածեց և ստորագրության տակ անսպասելիորեն մի ոլորազարդ գնելով, խորամանկորեն ու բարեկամաբար նայեց սպային։ Ապա ներս եկավ եֆրեյտոր Պիսկունը։ Նա դեռևս չէր հասել ղեկավարության հեղինակության աստիճանները զանազանելուն, դրա համար էլ միատեսակ լռում էր աչքերը բոլորի վրա, ջանալով խոսել «բարձրաձայն, համարձակ, ընդ որում միշտ ճշմարիտն ասելով»։ Այդ պատճառով էլ պետի հարցի մեջ դրական պատասխանի ակնարկ որսալով`բղավում էր «ճիշտ էդպես», հակառակ դեպքում «ոչ»։ Ուրեմն դու չդիտե՞ս, թե ով է գողացել երիտասարդ զինվոր Եսիպակի ճտքերը։ Պիսկունը բղավեց, որ չի իմանում։ Իսկ գուցե Բայգուզի՞նն է արել։ ճիշտ էդպես, ձերդ ազնվություն, բղավեց Պիսկունը ուրախ ու վստահ ձայնով։ Իսկ ինչու ես այդպես կարծում։ Չեմ իմանում, ձերդ ազնվություն։ Ուրեմն, գուցե դու բոլորովին էլ չե՞ս տեսել, թե նա ինչպես է գողացել։ Չէ, չեմ տեսել։ Զինվորները որ գնացին ընթրիքի, նա մի գլուխ նառերի շուրջն էր պտույտ տալիս։ Հարցրի, թե` «ի՞նչ ես թրև գալիս էստեղարենք»։ Նա էլ թե` «Իմ հացն եմ ման գալիս»։ Ուրեմն, դու բուն գողությունը չե՞ս տեսել։ Չեմ տեսեք, ձերդ ազնվություն։ Իսկ գուցե Բայգուզինից բացի մեկ ուրի՞շն էլ կար այնտեղ։ Գուցե ամենևին էլ նա չի գողացեք։ Ճիշտ էդպես, ձերդ ազնվություն։ Եֆրեյտորի նկատմամբ Կոզլովսկին իրեն անհամեմատ սանձարձակ էր զգաք, դրա համար էլ նրան ավանակ անվանելով հարցաքննությունը տվեց ստորագրելու։ Պիսկունը երկար ժամանակ հարմարվում էր, աղմուկով ֆսֆսացնելով, լարվածությունից լեզվի ծայրը հանած, ու վերջապես ահավոր դժվարությամբ ճանկռոտեց`յեփրե Սպիրյիդոյնէ Պեսկունոու։ Այժմ Կոզլովսկին հասկացավ, որ ամբողջ գործն ի վերջո հանգում է վաշտի հերթապահ Պիսկունի մեկ հատիկ խախուտ ցուցմունքին, որը Բայդուզինին ընթրիքի ժամանակ տեսել է զորանոցում թափառելիս։ Ինչ վերաբերում է երիտասարդ զինվոր Եսիպակին, ապա նրան մինչ այդ ուղարկել էին հոսպիտալ, որովհետև տրախոմայով հիվանդ, էր։ Վերջապես սպասյակը ներս թողեց երկու թաթարներին։ Նրանք սենյակ մտան վախվորած, չափազանցված զգուշությամբ հատակին դնելով սապոգները, որոնցից կտոր-կտոր թափվում էր աշնանային ցեխը, և կանգ առան հենց դռան մոտ։ Կոզկովսկին հրամայեց նրանց մոտ գալ, նրանք երեք քայլ ևս արեցին, բարձրբարձր գցելով ոտքները։ Ազգանուննե րդ, նրանց դիմեց սպան։ Կուչերբաևը շատ ժիր ու հստակ արտասանեց իր ազգանունը, որի մեջ և «օղլի» կար, և «գիրեյ» ու «միրզա»։ Բայդուզինը լուռ էր, հայացքը գետնին հառած։ Թաթարերեն ասա նրան, որ ազգանունն ասի, հրամայեց Կոզքովսկին թարգմանչին։ Կուչերբաևը շրջվեց մեղադրյալի կողմն ու թաթարերեն ինչ-որ բան ասաց քաջալերող տոնով։ Բայգուզինն աչքերը վեր բարձրացրեց, թարգմանչին նայեց անթարթ և տխուր այն հայացքով, որով իր տիրոջն է նայում փոքրիկ կապիկը, և արագ, խռպոտ ու անտարբեր ձայնով ասաց. Մուհամեդ Բայգուզին։ ճիշտ այդպես, ձերդ ազնվություն, Մուհամեդ Բայզուզին, զեկուցեց թարգմանիչը։ Հարցրու նրան, Եսիպակի մոտից վերցրե՞լ է ճտքերը։ Փոխպորուչիկը կրկին համոզվեց իր անփորձության և փոքրոգության մեջ, որովհետև, ամաչկոտ ու նրբավար ինչ-որ զգացումից դրդված, չկարողացավ իսկական, «գողանալ» բառն արտասանել։ Կուչերբաևը`կրկին շրջվեց ու սկսեց խոսել, այս անգամ հարցական ու կարծես թե խստության երանգով։ Բայգուզինը նրա վրա հառեց աչքերն ու դարձյալ լուռ մնաց։ Բոլոր հարցերին պատասխանում էր միևնույն տրտում լռությամբ։ Չի ուզում խոսել, բացատրեց թարգմանիչը։ Սպան վեր կացավ, մտազբաղ ետուառաջ քայլեց սենյակում ու հարցրեց. Իսկ ռուսերեն ոչի՞նչ չի հասկանում։ Հասկանում է, ձերդ ազնվություն։ Նա նույնիսկ խոսում էլ է։ Է յ, խարանդաշ, կորա լի մինգա 1, դարձյալ դիմեց Բայգուզինին և երկար-բարակ խոսեց թաթարերեն, որին ի պատասխան Բայգուզինը նրա վրա հառեց իր կապկային հայացքը։ Ոչ, ձերդ ազնվություն, չի ուզում։ Լռություն տիրեց։ Փոխպորուշիկը մի անգամ ևս անկյունից անկյուն քայլեց ու հանկարծ զայրացած բղավեց թարգմանչի վրա։ Գնա։ Այլևս պետք չես ինձ… Գնա, գնա։ Երբ Կուչերբաևը գնաց, Կոզլովսկին դեռ երկար ժամանակ անկյունից անկյուն էր քայլում իր միակ սենյակում։ Կյանքի դժվար րոպեներին նա միշտ դիմում էր այդ փորձված միջոցին։ Ու ամեն անգամ, Բայգուզինի մոտով անցնելիս, նա կողքանց, այնպես, որ աննկատ լինի, զննում էր զինվորին։ Հայրենիքի այդ պաշտպանը նիհար էր ու փոքր`տասներկուամյա տղայի նման։ Նրա մանկական, դարչնագույն, ցցված այտոսկրերով բոլորովին անմազ դեմքը ծիծաղելի ու խղճալի դուրս էր ցցված չափազանց լայն, ծնկներին հասնող թևքերով մոխրագույն շինելից, որի մեջ Բայդուզինը լողում էր, ինչպես ոլոռը պատիճի մեջ։ Աչքերը չէին երևում, որովհետև միշտ ցած էին նայում։ Ինչու՞ չես ուզում պատասխանել, հարցրեց փոխպորուչիկը, կանգ առնելով զինվորի դիմաց։ Թաթարը լուռ էր, աչքերը չէր բարձրացնում։ Հը՞, ինչի՞ ես լռում, ախպերս։ Ահա, քո մասին ասում են, որ ճտքեր ես վերցրել։ Գուցե բոլորովին էլ դու չես եղել։ Հը՞… Դե, խոսիր, վերցրե՞լ ես, թե`ոչ։ Հը՞… Պատասխան չստանալով, Կոզլովսկին դարձյալ սկսեց քայլել։ Աշնան երեկոն արագորեն մթնում էր, և սենյակում ամեն ինչ մոխրագույն ու թախծալի երանգ էր ընդունում։ Անկյունները լիովին ընկղմվեցին խավարի մեջ, և Կոզլովսկին դժվարությամբ էր զանազանում գլխիկոր ու անշարժ մարմինր, որի կողքով ամեն անգամ անցնում-դառնում էր։ Փոխպորուչիկը հասկանում էր, որ եթե շարունակեր այդպես քայլել ամբողջ երեկոն ու ամբողջ գիշերը, մինչև լուսաբաց, ապա գլխիկոր մարմինը նույնպես կշարունակեր այդպես անշարժ ու լուռ կանգնել`տեղում։ Այդ միտքը հատկապես ծանր ու տհաճ էր նրա համար։ Պատի ժամացույցը արագ ու խուլ զարկեց տասնմեկ անգամ, ապա խշշաց – թշշաց ու կարծես մտորելով, ավելացրեց երեք զարկ ևս։ Կոզլովսկին ավելի ու ավելի էր խղճում զինվորական մեծ շինել հագած այդ երեխային։ Իմիջիայլոց, Կոզլովսկու համար դա գրեթե անորսալի, տարօրինակ ու բոլորովին նոր զգացում էր, որից գլուխ հանել չէր կարողանում։ Կարծես թև Բայգուզինի ողորմելի ընկճվածության և անպաշտպանության մեջ մեղավոր էր ոչ այլ ոք, քան ինքը`փոխպորուչիկ Կոզլովսկին։ Թե որն էր այդ մեղքը, նա չէր կարող պատասխանել, բայց ամոթահար կլիներ, եթե հիմա մեկնումեկը հիշեցներ նրան, որ ինքը տգեղ չէ և լավ պարում է, որ իրեն խելացի են համարում, որ հաստափոր ամսագիր է ստանում ու կապված է մի սիրունիկ տիկնոջ հետ։ Այնպես մթնեց, որ Կոզլովսկին արդեն չէր զանազանում թաթարին։ Վառարանի վրա փայլփլեցին դուրս եկող նորալուսնի երկար ու աղոտ ցոլքերը։ Ինձ լսիր, Բայգուզին, սկսեց Կոզլովսկին անկեղծ, բարեկամական տոնով, չէ որ մեր բոլորի աստվածն էլ մեկ է։ Ձերով որ լինի, ալլահ է, չէ՞։ Ախր պետք է ճշմարիտն ասել-հը՞։ Եթե հիմա չասես, մեկ է, հետո կիմանան, ու ավելի վատ կլինի։ Իսկ եթե խոստովանես, այնքան էլ վատ չի լինի։ Ես էլ քեզ համար կխնդրեմ։ Ազնիվ խոսք, քեզ ասում եմ, որ կխնդրեմ հօգուտ քեզ։ Հասկանում ես, մի խոսք է`ալլահ։ Սենյակում կրկին լռություն տիրեց, միայն ժամացույցն էր չխկչխկում համառ ու տխուր միապաղաղությամբ։ Դե՞, Բայգուզին, որպես մարդ եմ քեզ խնդրում։ Դե՞, պարզապես որպես մարդ, ոչ թե որպես պետ։ Պետ`յոկ։ Հասկացա՞ր։ Հայր ունե՞ս։ Հը՞։ Գուցե, ինա՞յ էլ ունես, ավելացրեց նա, պատահաբար չհիշելով, որ թաթարերեն մորը ինայ են ասում։ Թաթարը լուռ էր։ Կոզլովսկին քայլեց սենյակով ժամացույցի շղթան վեր քաշեց և հետո, մոտենալով պատուհանին, տրտմած սրտով դուրս նայեց`աշնանային գիշերվա ցուրտ խավարին։ Ու հանկարծ ցնցվեց, իր ետևում խռպոտ ու բարակ մի ձայն լսելով. Ինայ ունեմ։ Կոզլովսկին արագ շրջվեց։ Նա հենց այդ ժամանակ մտածում էր, որ ինքն էլ ինայ ունի, մի անուշիկ, պառավ ինայ, որից ինքը բաժանված է մեկուկես հազար վերստ տարածությամբ։ Հիշեց, որ, ըստ էության, առանց մոր ինքը մեն – մենակ է այստեղ, ուր խոսում են կոտրտված ռուսերենով, և որտեղ միշտ օտարի պես է զգացել իրեն։ Հիշեց նրա ջերմ, փառաքուշ և նուրբ հոգատարությունը, հիշեց, որ երբեմն, տարված աղմկոտ, հաճախ անփույթ կյանքով, ամիսներով մոռանում է պատասխանել մոր երկար, հանգամանալից ու քնքուշ`նամակներին, որոնց մեջ նա մշտապես որդուն վստահում է երկնային տիրուհու հովանավորությանը։ Փոխպորուչիկի և լռակյաց թաթարի միջև հանկարծ նուրբ ու քնքուշ կապ առաջացավ։ Կոզլովսկին վճռականորեն մոտեցավ զինվորին ու երկու ձեռքը դրեց նրա ուսերին։ Դե, լսիր, աղավնյակս, ճիշտն ասա, գողացե՞լ, թե չես գողացել այդ ճտքերը։ Բայգուզինը քիթը քաշեց ու կրկնեց արձագանքի պես. Գողացել եմ ճտքերը։ Երեսունյոթ կոպե՞կն էլ ես գողացել։ Երեսունյոթ կոպեկն էլ եմ գողացել։ Փոխպորուչիկը հոգոց հանեց ու դարձյալ քայլեց սենյակով։ Հիմա արդեն զղջում էր, որ խոսք բացեց «ինայի» մասին ու Բայգուզինին հասցրեց խոստովանության։ Մինչ այդ գոնե ուղղակի ոչ մի հանցանշան չկար։ Լա՛ վ, թրև է եկել զորանոցում, հետո՞ ինչ, որ թրև է եկել։ Ոչ ոք ոչ մի բան չէր կարող ապացուցել։ Իսկ հիմա սոսկ պարտականության գիտակցումից ստիպված ես արձանագրել նրա խոստովանությունը։ Դե լա վ, պարտականություն է դա արդյոք։ Իսկ գուցե հիմա իմ պարտականությունը հենց այն է, որ չարձանագրեմ այդ խոստովանությունը։ Չէ՞ որ նրա հոգու մեջ մի լավ զգացում արթնացավ, գուցե նաև զղջում։ Իսկ նրան հանցագործի նման անպայման, անպայման կճիպոտահարեն։ Մի՞թե դա կօգնի։ Ահա, «ինայ» էլ ունի։ Եվ, բացի դրանից, պարտականությունը չէ որ «առաձգական հասկացություն» է, ինչպես ասում է կապիտան Գրեբբերը։ Լավ, իսկ եթե նրան մեկ անգամ էլ հարցաքննե՞ն։ Հո չե՞մ կարող նրա հետ խոսքս մեկ անել, նրան սովորեցնել խաբել ղեկավարությանը։ [...] Ա խ, խեղճ տղա, խեղճ տղա։ Իմ կարեկցանքով գլխիդ փորձանք բերեցի»։ Կոզլովսկին թաթարին հրամայեց զորանոց գնալ և իր մոտ գալ վաղն առավոտյան շուտ։ Մինչ այդ հույս ուներ լավ կշռադատել եղած-չեղածն ու կանգ առնել որևէ խելացի որոշման վրա։ Համենայն դեպս, լավագույն ելքը թվում էր հատկապես համակրելի պետերից մեկնումեկին դիմեն ու բոլոր մանրամասնությունները նրան բացատրելը։ Ուշ գիշերով, անկողին մտնելիս, նա հարցրեց իր սպասյակին է թե, նրա կարծիքով, Բայգուզինին ի՞նչ կանեն։ Անպայման կճիպտեն, ձերդ ազնվություն, համոզված պատասխանեց սպասյակը։ Ախր ո՞նց չճիպտես նրան, երբ որ զինվորի վերջին ճտքերն է քաշում տանում։ Զինվորը աստծուն պահ տված մարդ է… էդ որտե՞ղ է տեսնված, որ քո ախպորիցը նրա վերջին ճտքերը գողանաս։ Աս-սացե՛ ք, խնդրեմ… Աշնանային պարզ ու մի քիչ ցուրտ առավոտ էր։ Խոտերը, գետինը, տների տանիքները ամեն ինչ ծածկված էր եղյամի բարակ ու ճերմակ փառով։ Թվում էր, թե ծառերին ջանասիրությամբ դիմափոշի են ցանել։ Զորանոցային ընդարձակ բակը, չորս կողմից պատնեշված փայտյա երկարուկ շինություններով, մրջնանոցի պես լեփլեցուն էր զինվորների մոխրագույն շինելներով։ Սկզբում թվում էր, թե մրջնային այդ իրարանցման մեջ որևիցե կարգ չկար, բայց փորձված աչքը կարող էր արդեն նկատել, թե ինչպես դրան ցից յուրաքանչյուրն աստիճանաբար ծավալվում էր, կազմելով երկար և ուղիղ դարք։ Վերջին ուշացածները վազեվազ գալիս էին, ոտքի վրա ծամելով հայցի կտորը, կոճկելով պայուսակների գոտին։ Մի քանի րոպե անց վաշտերը մեկը մյուսի ետևից փայլեցրին ու զրնգզրնգացրին զենքերը և մեկը մյուսի ետևից քայլեցին դեպի բակի կենտրոն, որտեղ կանգ առան դեմքները դեպի ներս, ուղղանկյուն քառանկյան ձևով, որի մեջտեղում մի փոքր հրապարակ մնաց շուրջ քառասուն քայլ լայնությամբ, այդքան էլ երկարությամբ։ Սպաների մի փոքր խումբ կանգնած էր հեռվում, գումարտակի հրամանատարի շուրջը։ Խոսակցության առարկան շարքային Բայգուզինն էր, որի նկատմամբ այսօր ի կատար պիտի ածվեր գնդի դատարանի դատավճիռը։ Բոլորից շատ խոսողը մի վիթխարի, շիկահեր սպա էր, զինվորական մահուդից կարված, ոչխարենու օձիքով հաստ շինելը հագին։ Այդ շինելն իր պատմությունն ուներ և գնդում հայտնի էր երկու անունով պահակի քուրք և տատիկի խալաթ։ Ի դեպ, տիրոջ ներկայությամբ ոչ ոք այդ անունները չէր տալիս շինելին, որովհետև բոլորը վախենում էինհ նրա երկար ու կեղտոտ լեզվից։ Ինչպես միշտ, նա խոսում էր կոպիտ, մալոռուսական առոգանությամբ, լայն-լայն շարժումներ անելով, որոնք երբեք չէին համապատասխանում խոսակցության իմաստին, նախադասության այն անհեթեթ կառուցմամբ, որը մատնում է նախկին սեմինարիստին։ Այ, մեր բուրսայում`իսկական էին ծեծում։ Ուզած չուզաձ`պատահում էր, բայց շաբաթ օրը շալվարդ հանիր։ Այդպես էլ ասում էին. «ճիշտ ես ասում, սիրունս, ճիշտ, դե մի պառկիր…» Թե մեղավոր ես`պատիժ կլինի, մեղավոր չես`պարգև կքինի։ Է, ոնց որ թե սրան լավ կհասցնեն, մեջ գցեց գումարտակի հրամանատարը, զինվորները գողությունը չեն ներում։ Շիկահեր սպան արագ շրջվեց նրա կողմը պատրաստի առարկությամբ, բայց միտքը փոխեց ու չխոսեց։ Գումարտակի հրամանատարին մոտեցավ ֆելդֆեբելը և կիսաձայն զեկուցեց. Տերդ գերազանցություն, բերում են այդ թաթարին։ Բոլորը ետ շրջվեցին։ Կենդանի քառանկյունին հանկարծ իրար անցավ առանց որևէ հրամանի և սսկվեց։ Սպաները կամաց-կամաց մոտեցան իրենց վաշտերին, քայլելիս կոճկելով ձեռնոցները։ Վրահաս լռության մեջ հատ-հատ լսվում էր երեք մարդու ծանր ոտնաձայն։ Բայգուզինը քայլում էր երկու պահակների մեջտեղից։ Նրա հագին նույն լենուբոլ շինելն էր, մեջքի վրա բազմագույն կարկատաններով, թևքերն առաջվա պես ծնկներին էին հասնում։ Գլխին թխմած գլխարկի եզրերն առջևից իջել էին գդականիշի վրա, իսկ ետևից վեր էր ցցվեի ավելի ողորմելի տեսք տալով թաթարին։ Տարօրինակ տպավորություն թողեց այդ փոքրիկ, կորացած հանցագործը, երբ կանգ առավ երկու պահակների միջև, չորս հարյուր զինված մարդկանց կենտոոնում։ Այն պահից ի վեր, երբ Կոզլովսկին հրամանի մեջ կարդաց Բայգուզինին մարմնական պատիժ նշանակելու մասին, օտարոտի և խառնիխուռն տպավորություններ պաշարեցին նրան։ Կոզլսվսկուն չհաջողվեց ոչինչ անել Բայգուզինի համար, որովհետև հաջորդ օրն իսկ ղեկավարությունը շտապեցրեց նրան`հետաքննությունն ավարտել։ ճիշտ է, թաթարին տված խոստումը հիշելով, դիմեց իր վաշտի հրամանատարին`խորհրդի համար, բայց լիակատար անհաջողություն կրեց։ Վաշտի հրամանատարը նախ զարմացավ, ապա քրքջաց և, ի վերջո, տեսնելով երիտասարդ սպայի ուժգնացող հուզմունքը, սկսեց կողմնակի բաներից խոսել և շեղեց նրա ուշադրությունը։ Կոզլովսկին այժմ իրեն զգում էլ ոչ որպես դավաճան, բայց նրան թվում էր, թե ինքը խաբեությամբ է Բայգուզինից կորզել գողության խոստովանությունը։ Բայց ախր սա ավելի վատ է, մտածում էր նա, մարդու սիրտը հուզել`տունը, մորը հիշեցնելով, հետո էլ իսկույն խմել»։ Հիմա, լսելով շիկահեր սպային, նա ավելի խիստ ատեց նրա տհաճ, կեղտոտ մորուքը, նրա ծանր, կոպիտ մարմինը, գլխարկի տակից դուրս պրծած ճարպոտ մազափնջերը։ Ըստ երևույթին, այդ մարդը հաճույքով էր եկել դիտելու այդ տեսարանը, որի մեղքը, այնուամենայնիվ, Կոզլովսկին իր վրա էր վերցնում։ Գումարտակի հրամանատարը դուրս եկավ կենտրոն և, հետևն արած Բայգուզինի կողմը, ձգելով և հատու բղավեց։ Պատ-վի – վի՛… Կոզլովսկին կիսով չափ թուրը պատյանից հանեց, ցնցվե՛ ց, ասես ցրտից, և հետո ամբողջ ժամանակ անդադար դողացնում էր նյարդային մանր դողով։ Հրամանատարը աչքերը սահեցրեց շարքի վրայով և, ընդոստ բղավեց. ա ռ… Քառանկյունին շարժվեց, երկու անգամ կտրուկ շրըխկ-շըրխկացրեց զենքերն ու քարացավ։ Համհարզ, կարդացեք գնդի դատարանի դատավճիռը, ասաց հրամանատարն իր կոշտ ու հստակ ձայնով։ Համհարզը մեջտեղ եկավ։ Նա բոլորովին չէր կարողանում ձի քշել, բայց ջանում էր նմանեցնել հեծելակի սպաների քայլքին, ճոճվելով և ամեն քայլափոխի իրանն առաջ տալով։ Կարդում էր սխալ շեշտադրությամբ, անհասկանալի, անհարկի ձգելով բառերը։ N հետևակային գնդի դատարանը հետևյալ կազմով. նախագահ`փոխգնդապետ N, անդամներ`այսինչ և այնինչ… Բայգուզինն առաջվա պես գլխիկոր կանգնած էր երկու պահակների միջև և սոսկ հազվադեպ անտարբեր հայացքը սահեցնում էր զինվորների շարքերի վրայով։ Երևում էր, ոչ մի բառ չի լսում կարդացածից, և հազիվ թե կարգին գիտակցում է, հանուն ինչի են պատրաստվում իրեն պատժել։ Միայն մեկ անգամ նա շարժվեց, քիթը վեր քաշեց ու սրբեց շինելի թևքով։ Կոզլովսկին նույնպես չէր հետևում դատավճռի իմաստին և հանկարծ ցնցվեց, լսելով իր ազգանունն այնտեղ, ուր խոսք էր գնում հետաքննության մասին։ Անմիջապես այնպիսի զգացում ապրեց, ասես բոլորը վայրկենապես գլուխները շրջեցին իր կողմը և տեղնուտեղը երեսները թեքեցին։ Սիրտն սկսեց վախեցած խփել։ Բայց այդ բոլորը թվաց միայն, որովհետև իրենից բացի, ոչ ոք ազգանունը չլսեց, և բոլորը միևնույն անտարբերությամբ էին լսում, թե ինչպես է համհարզն արագ ու միապաղաղ բռբռացնում դատավճիռը։ Համհարզն ավարտեց նրանով, որ Բայգուզինը դատապարտվում է ճիպոտահարության հարյուր հարվածի չափով։ Գումարտակի հրամանատարը հրամայեց «ոտքի առ» և գլխով նշան արեց բժշկին, որը վախվխելով ու հարցական նայում էր շարքերի ետևից։ Երիտասարդ, լուրջ մարդ էր բժիշկը և կյանքում առաջին անգամ էր ներկա էկզեկուցիայի 2։ Շփոթվելով ու իրեն ասես կապկպված զգալով`վրան հառաձ հարյուրավոր աչքերի հայացքից, մի կերպ եկավ կանգնեց գումարտակի կենտրոնում`գունատ կզակը դողդողացնելով։ Երբ Բայգուզինին հրամայեցին հանվել, թաթարը միանգամից չհասկացավ, և երբ արդեն մեկ անգամ էլ կրկնեցին ու նշաններով ցույց տվեցին, թե ինչ պիտի անել, նա դանդաղորեն, անվարժ շարժումներով արձակեց շինելի և մունդիրի կոճակները։ Խուսափելով նրա աչքերին նայելուց, խորշագին սարսափի արտահայտությունը դեմքին, բժիշկը լսեց սիրտն ու զարկերակը և տարակուսած ցնցեց ուսերը։ Նման դեպքերում սովորական հուզմունքի նվազագույն հետք անգամ չնկատեց նա։ Ակներև էր, որ Բայգուզինը կամ չէր հասկանում, թե ինչ են կամենում իր հետ անել, կամ նրա խավար ուղեղն ու ամուր նյարդերը չէին կարողանում համակվել ոչ ամոթով, ոչ էլ վախով։ Բժիշկը մի քանի բառ ասաց գումարտակի հրամանատարի ականջին և արագ-արագ, միևնույն շփոթ քայլքով գնաց շարքերի կողմը։ Ինչ-որ տեղից դուրս պրծան մի հինգ զինվոր ու շրջապատեցին Բայգուզինին։ Նրանցից մեկը`թմբկահարը, մի կողմ կանգնեց և աջ ձեռքն ու փայտիկը վեր ցցած, սպասողական նայում էր գումարտակի հրամանատարին։ Թաթարն սկսեց հանել շինելը, բայց այնքան դանդաղ, որ նրան շրջապատող մարդիկ ստիպված էին օգնել։ Որոշ ժամանակ նա տատանվում էր, չիմանալով ուր դնել շինելը, վերջապես խնամքով փռեց գետնին ու սկսեց հանվել։ Նրա մարմինը սև էր ու զարմանալի նիհար։ Կոզլովսկու մտքով անցավ, որ թաթարը, հավանորեն, շատ է մրսում, և այդ մտքից սպան ավելի ուժեղ դողացրեց։ Թաթարը կանգնած էր անշարժ։ Նրա շուրջն իրար անցած զինվորները սկսեցին նրան ցույց տալ, որ պետք է պառկել։ Նա դանդաղորեն մի կերպ ծնկի եկավ ձեռքերը գետնին կպցնելով, ապա պառկեց փռած շինելին։ Զինվորներից մեկը, պպզելով, բռնեց նրա գլուխը, մյուսը նստեց ոտքերին։ Երրորդը`ենթասպան, մի կողմ քաշվեց, հարվածներր հաշվելու համար, և միայն այդ ժամանակ Կոզլովսկին նկատեց, որ գետնին Բայգուզինի աջ ու ձախ կողմը կանգնած մյուս երկուսի ոտքերի մոտ կարմիր ու դալար ճիպոտների խրձեր են ընկած։ Գումարտակի հրամանատարը գլխով արեց, և թմբկահարը արագ ու ուժգին թմբկազարկ սկսեց։ Բայգուզինի երկու կողքերից կանգնած զինվորներն անվճռական միմյանց էին նայում, նրանցից ոչ մեկը չէր ուզում առաջինը հարված հասցնել։ Ենթասպան մոտեցավ նրանց ու ինչ-որ բան ասաց… Այդ ժամանակ աջ կողմում կանգնածը, ատամները սեղմելով, դեմքին անողոք արտահայտություն տալով, ճիպոտն արագ վեր բարձրացրեց ու արագ էլ շրմփացրեց, ամբողջ մարմնով առաջ թեքված։ Կոզլովսկին լսեց ճիպոտի հատու շվվոցը, խուլ հարվածր և ենթասպայի ձայնը, որը բղավեց` «մե'կ»։ Թաթարը թույլ, ասես զարմացած, ճչաց։ Ենթասպան հրամայեց` «երկու'»։ Ձախ կողմը կանգնած զինվորը նույնպես արագ թափ առավ ու առաջ կռացավ։ Թաթարը դարձյալ ճչաց, այս անգամ ավելի բարձր, ու նրա ձայնի մեջ արձագանք տվեց խոշտանգվող ջահել մարմնի տառապանքը։ Կոզլովսկին նայեց նրա շուրջը կանգնած զինվորներին։ Նրանց միօրինակ գորշ դեմքերը նույնքան անշարժ էին և անտարբեր, ինչպես միշտ լինում են շարքի մեջ։ Ոչ կարեկցանք, ոչ հետաքրքրություն, ոչ մի միտք հնարավոր չէր տեսնել այդ արձանացած դեմքերի վրա։ Փոխպորուչիկը ամբողջ ժամանակ գոզում էր ցրտից և հուզմունքից։ Նրա համար ամենատանջալին ոչ Բայգուզինի բղավոցներն էին, ոչ իր մասնակցությունն այդ պատժին, այլ այն, որ թաթարն, ըստ երևույթին, իր մեղքը չի հասկացել, և թե ինչի համար են իրեն ծեծում`կարգին չի պատկերացնում։ Նա եկել է ծառայության, դեռևս տանը հազար ու մի բան լսած այստեղի սարսափների մասին, արդեն վաղօրոք պատրաստ խստության և անարդարության։ Վաշտի, զորանոցի հրամանատարների կոպիտ ընդունելությունից հետո նրա առաջին մղումն է եղել փախչել գնալ բելեբեևյան իր հայրենի արտերը։ Նրան բռնել ու մենախուց են նստեցրել։ Հետո նա վերցրել է այդ ճտքերը։ Թե ինչն է նրան դրդել, ինչի համար է վերցրել, չէր կարող նույնիսկ ամենամոտ մարդուն պատմել, ոչ հորը, ոչ մորը։ Եվ Կոզովսկին ինքն էլ չէր տանջվի այդպես, եթե պատժեին գիտակցված, հաշվենկատ գողի կամ թեկուզ նույնիսկ բոլորովին մի անմեղ մարդու, որր միայն թե ընդունակ լիներ հասկանալ հասարակական ծեծի ողջ խայտառակությանը։ Հարյուր հարված համրեցին, թմբկահարը դադարեցրեց զարկը, և Բայգուզինի շուրջը դարձյալ իրար անցան միևնույն զինվորները։ Երբ թաթարր ոտքի կանգնեց ու սկսեց անշնորհք ու անվարժ կոճկվել, նրա աչքերն ու Կոզլովսկու աքերը հանդիպեցռին, և նորից, ինչպես հարցաքննության ժամանակ, փոխպորուչիկը իր ու զինվորի միջև հոգեկան տարօրինակ կապ զգաց։ Քառանկյունին ցնցվեց, գորշ պատերը սկսեցին ցրիվ, գալ։ Բոլոր սպաները միասին գնում էին զորանոցային դարպասիկողմը։ Է, ի՞նչ, ասում էր շիկահեր սպան, ձեռքերով լայն-լայն ու անհեթեթ շարժումներ անելով, բա սրան ճիպտե՞լ կասեն։ Մեր բուրսայում, երբ որ ճիպտում էին, առաջուց ճիպոտները քացախի մեջ լավ թրջում էին… Այ թե ձեռս կտային այդ թաթարին, ես նրան ճտքեր ցույց կտայի։ Թե չէ հո չեն ծեծում, հենց էնպես, խուտուտ են տալիս։ Կոզլովսկու գլխի մեջ հանկարծ ինչ-որ բան աղմկեց։ Իսկ աչքերի առջև կարմիր մշուշ լողաց։ Նա կտրեց շիկահեր սպայի ճանապարհը և դողացող ձայնով, այդ րոպեին ինքն իրեն ծիծաղելի զգալով ու էլ ավելի բորբոքվելով նման գիտակցումից, բղավեց բարակ ձայնով. Դուք մի անգամ արդեն ասել եք այդ նողկանքը և… և… նեղություն մի կրեք կրկնել… Այն ամենը, ինչ դուք ասում եք, անմարդկային է ու գարշելի։ Շիկահեր սպան, վերից վար նայելով իր անսպասելի հակառակորդին, ուսերը ցնցեց. Երիտասարդ, դուք հավանաբար հիվա՞նդեք։ Ինչի՞ եք կպել ինձնից։ Ինչու՞, նույն ձայնով ճչաց Կոզլովսկին։ Ինչու Նրա համար, որ դուք… որ եթե դուք անմիջապես չլռեք… Անսպասելի վեճից անհանգստացած սպաներն արդեն ետ էին քաշում նրան`թևերից բռնած, և Կոզլովսկին, հանկարծ ափերով ծածկելով դեմքը, բարձրաձայն հեկեկաց, արտասվող կնոջ նման ամբողջ մարմնով ցնցվելով, ամաչելով իր արցունքներից չարաչար ու ցավագին… 1894