ԽԱՂԱՂ ԴՈՆԸ Արորներով չի՜ հերկված հիանալի հողը մեր, Մեր պերճ հողը ձիերի սմբակնե՜րով է հերկված, Կազակների անհամար գլուխներով է ցանված, Մեր խաղաղ Դոնը ջահել այրիներով է պճնված. Մեր մայր Դոնը ծաղկունքով-որբերով է պաճուճված, Խաղաղ Դոնը հոր ու մոր արցունքներով է լցված։ Օ՜յ, դու, մեր հեր ու մեր, խաղաղ մեր Դոն, Օ՜յ, դու ինչո՞ւ, խաղաղ Դոն, պղտոր-պղտոր ես հոսում, Ա՜խ, խաղաղ Դոնն ի՞նչ անի, պղտոր-պղտոր չհոսի, Խաղաղ Դոնիս հատակից պաղ աղբյուրներ են բխում, Խաղաղ Դոնիս, իմ հունը ճերմակ ձուկն է պղտորում։ Կազակական հինավուրց երգեր)։ [...] ԱՌԱՋԻՆ ՄԱՍ I Մելեխովի տուն ու տեղը խուտորի ծայրին է։ Գոմի դարբասը նայում է հյուսիս, Դոնի կողմը։ Ութ սաժեն գահավեժ մի կածան իջնում է կանաչավուն մամուռով պատած կավճաքարերի արանքով, և ահա ափը, սադաֆե ցաք ու ցրիվ խեցիներ, ալեծեծ գլաքարերով պատած գորշ, ծուռումուռ եզերք, ու դենը Դոնի հողմածուփ, բուռն հոսանքը՝ պղտոր կոհակներով։ Արևելյան կողմում, կալերի ցանկապատերի ետևում, որ հյուսված են կարմիր ուռից, ձգվում է հետմանական ճանապարհը, փռված են սպիտակագորշ օշինդրի, ձիու սմբակներով տրորված, թուխ, կենսալից եզան-լեզվի շերտերը, ճամփաբաժանում՝ մի մատուռ. հեռվում հոսուն մուժով շղարշված տափաստանը։ Հարավից`կավճոտ սարալանջ։ Արևմուտքից՝ փողոց, որ կտրում է հրապարակը, գնում դեպի գետառը։ Կազակ Պրակոֆի Մելեխովը վերջին թուրքական պատերազմից վերադարձավ խուտոր։ Թուրքի կողմերից նա իր համար մի կին բերեց, շալով փաթաթված, փոքրիկ մի կին։ Սա ծածկում էր դեմքը՝ հազվադեպ ցույց տալով թախծալի, երկչոտ աչքերը։ Մետաքսե շալից հեռավոր, անծանոթ բույրեր էին զգացվում, նրա երփներանգ նախշերը կանանց նախանձն էին շարժում։ Գերի թրքուհին խուսափում էր Պրակոֆիի հարազատներից, ու ծերունի Մելեխովը շուտով բաժանվեց որդուց։ Չմոռանալով վիրավորանքը, նա այնուհետև մինչև մահը չէր գնում որդու տուն։ Պրակոֆին շուտով տուն ու տեղ դարձավ, ատաղձագործները փայտե տուն շինեցին, ինքն էլ անասունների համար տեղ սարքեց ու ցանկապատեց և աշնանամուտին օտարերկրացի կնկանը տարավ իր նոր տնտեսությունը։ Ինքն էլ նրա հետ իր ունեցվածքով սայլի հետևից քայլում էր խուտորի միջով. բոլորն էլ մեծից մինչև փոքրը, դուրս էին թափվել փողոց։ Կազակները կամացուկ ծիծաղում էին մորուքների տակին, կանայք`կչկչում, ձայն-ձայնի տալիս, անլվա կազակ տղաների հորդան հայ-հույ էր անում Պրակոֆի ետևից, բայց նա, չեքմենը բաց արած, քայլում էր դանդաղ, ոնց որ վար անելիս լիներ, սև բռի մեջ սեղմում էր կնկա փափլիկ դաստակը, հպարտ էր պահում շեկլիկ, քյաքուլավոր գլուխը, միայն թշերն էին շարժվում և ուռչում, ու մեկ էլ միշտ անշարժ, ասես քարացած հոնքերի տակից դուրս էր տալիս քրտինքը։ Այնուհետև խուտորում նրան հազվադեպ էին տեսնում, խուտորի հրապարակում նա չէր լինում։ Ապրում էր իր խրճիթում, խուտորից մի քիչ դենը, Դոնի մոտ, մլթոնի պես։ Խուտորում նրա մասին զարմանք բաներ էին ասում։ Արոտատեղում հորթեր արածացնող տղերքը պատմում էին, թե իբր տեսել են, որ երեկոներին, երբ աղոտում է վերջալույսը, Պրակոֆին կնոջը գրկած տանում էր մինչև Թաթարական կուրգանը։ Այնտեղ նստեցնում էր նրան կուրգանի կատարին, մեջքը դեմ անում դարեդար մաշված, ծակծկված մի քարի, նստում էր նրա կողքին ու այսպես նրանք երկար նայում էին դեպի տափաստանը։ Նայում էին այնքան, մինչև որ մարում էր վերջալույսը, հետո էլ Պրակոֆին կնկանը փաթաթում էր կապայով ու էլի գրկած տուն տանում։ Խուտորը շվարել էր`փնտրելով այդ տարօրինակ արարմունքների բացատրությունը, կանայք այնքան էին խոսում, որ իսկի բանը պարզելու ժամանակ էլ չունեին։ Զանազան բաներ էին ասում Պրակոֆիի կնկա մասին. ոմանք պնդում էին, թե այդ կնիկը մինչև հիմա չտեսնված գեղեցկությում ունի, ոմանք էլ`ընդհակառակը։ Ամեն բան պարզվեց, երբ կանանցից ամենահամարձակը`զինվորական Մավրան վազ տվեց Պրակոֆիի մոտ իբր թե թարմ թթխմոր ուզելու։ Պրակոֆին մտավ մառանը`թթխմոր բերելու, ու հենց այդ ժամանակ էլ Մավրան տեսավ, որ Պրակոֆիի ձեռքն ընկած թրքուհին անպետքներից անպետքն է Քիչ ժամանակ անց կաս-կարմիր կտրած Մավրան, գլխաշորը կողքի ընկած, բլբլացնում էր նրբանցքում, կանանց բազմության առջև. Քա այդ Պրակոֆին, անուշիկներս, ի՞նչ լավ բան է գտել նրա մեջ, հը՞։ Կնիկն էլ կնիկ լինի, ասեմ հա, թե չէ, վա՛ յ Ոչ ո ունի, ոչ փոր, խաղք է որ կա։ Մեր աղջիկները նրանից ավելի ջանով են։ Բարալիկ, ոնց որ բոռ, քաշես`մեջտեղից կկտրվի, աչքերը սև, մեծ-մեծ, մտօկ է տալի սատանի պես, մեղա քեզ աստված։ Հա՛, ասես երեխա բերելու մոտ է, խաչը վկա։ Երեխա բերելո՛ ւ-ո՛ ւ, զարնացան կանայք։ Հո պստիկ չե՞մ, երեքն եմ մեծացրել։ Բա երե՞սը ոնց է։ Հա՛, երե՞սը։ Դեղին է։ Աչքերը մարած, երևի կյանքը քաղցր չէ օտար տեղում։ Հա՛, կնանիք, մեկ էլ Պրակոֆի շալվարն է հագնում։ Վա՛ յ, վա՛ յ վախեցած և միասին հոգոց հանեցին կանայք։ Աչքովս տեսա, շալվարով էր, մենակ առանց լամպասի։ Ուրեմս Պրակոֆիի ամեն օրվանն է վրա քաշել։ Երկար շապիկ կա հագին, շապկի տակից էլ շալվարը`գուլպաների մեջ ճխտած։ տեսա թե չէ`շունչս փորս ընկավ Խուտորում փսփսում էին, թե Պրակոֆիի կնիկը կախարդություն է անում։ Աստախովների հարսը (Աստախովներն ապրում էին խուտորի ծայրին, Պրակոֆիին մոտիկ երդում-կրակ էին ուտում, թե հոգեգալուստի տոնի երկրորդ օրը, լուսածեգին տեսել էր, որ Պրակոֆիի կնիկը մազերը թափթփված, ինքը բոբիկ, իրենց բակում կով էր կթում։ Այդ ժամանակներից կովի կուրծքը չորացավ, դարձավ երեխայի բռունցքի չափ, կովը կաթից կտրվեց և շուտով սատկեց։ Այն տարին անասունների չտեսնված կոտորած եղավ։ Դոնի կողքի արխաջում ավազոտ ցամաքաշերտը ամեն օր ծածկվում էր կովերի ու մատղաշ անասունների դիակներով։ Կոտորածը ձիերին էլ բռնեց։ Հալվում էին մոտիկ արոտում ման եկող ձիերի ջոկերը։ Եվ ահա նրբանցքներով ու փողոցներով մեկ սողաց սև լուրը… Խուտորի ժողովից կազակներ եկան Պրակոֆիի մոտ։ Տանտերը դուրս ելավ, գլուխ տվեց։ Է՛ հ, բարի լինի ձեր գալը, ի՞նչ կա, պարոն ծերունիներ։ Բազմությունը մոտենալով տանը, սուս էր արել։ Վերջապես, խմած մի ալևոր առաջինը բղավեց. Բե՛ ր այստեղ քո ջադուին։ Դատ պիտի անենք… Պրակոֆին ներս թռավ տուն, բայց հաշտում հասան նրա ետևից։ Բարձրահասակ մի թնդանոթաձիգ, փողոցի կպց՞րած մականունով Լյուշնյան 1, Պրակոֆիի գլուխը խփում էր պատին, համոզում էր. Սուս արա, է՛ յ, սո՛ ւս արա… քեզ ձեռք չենք տա, ամա քո կնկանը պիտի թաղենք գետնի մեջ։ Ավելի լավ է նրան բնաջինջ անել, քանց ամբողջ խուտորը առանց անասունների մնա ու կորչի։ Իսկ դու ղալմաղալ մի անի, թե չէ գլխովդ կզարկեմ ու կփլցնեմ պատը։ Այդ շան քածին քարշ տուր բակը… բղավեցին դրսից։ Մեկը, որ Պրակոֆիի հետ ծառայել էր նույն գնդում, թրքուհու մազերը փաթաթելով ձեռքին, մյուս ձեռքով սեղմելով ճիչերից պատռվող նրա բերանը, հաշտի միջով վազեվազ քարշ տվեց նրան ու գցեց ամբոխի ոտների տակ։ Բարակ մի վայնասուն ճեղքեց ահեղամռունչ ձայները։ Պրակոֆին դես ու դեն գցեց վեց կազակի ու գլխապատառ նետվելով սենյակը, պատից պոկեց թուրը։ Հրմշտելով միմյանց, կազակները դուրս թռան հաշտից։ Գլխի վերևում պտտելով փայլփլող, սվսվացող թուրը, Պրակոֆին տանից դուրս թռավ։ Ամբոխը ընկրկեց ու ցրիվ եկավ բակում։ Ամբարի մոտ Պրակոֆին հասավ ծանր վազող թնդանոթաձիգ Լյուշնյային ու ետևից թրով ճեղքեց նրա ձախ ուսը մինչև գոտին։ Կազակները, որ ցցեր էին պոկում ցանկապատից, կալի միջով ծլկեցին դեպի տափաստան։ Կես ժամից հետո սիրտ առած ամբոխը մոտեցավ բակին։ Երկու հետախույզ իրար սեղմելով՝ մտան հաշտը։ Խոհանոցի շեմքին գլուխն անհարմար կախ գցած, արնաշաղախ ընկած էր Պրակոֆիի կինը. սոսկալի տանջանքից դուրս ընկած ատամների արանքում երևում էր կծոտած լեզուն։ Պրակոֆին ցնցվող գլխով ու քարացած հայացքով ոչխարենու մուշտակի մեջ փաթաթում էր կարմիր-լորձոտ, ծվծվուն մի մսագունդ՝ ժամանակից առաջ ծնված երեխային։ Պրակոֆիի կինը մեռավ այդ նույն օրվա երեկոյան։ Տատը, Պրակոֆիի մայրը, խղճի գալով, վերցրեց օրապակաս մանուկին։ Սրան փաթաթեցին խաշած թեփով, ձիու կաթ էին տալիս, ու մի ամիս անց համոզվելով, որ թուխլիկ, թրքանման տղան ապրելու է, տարան եկեղեցի, մկրտեցին։ Նրան տվին պապի անունը՝ Պանտելեյ։ Պրակոֆին տաժանակրությունից վերադարձավ տասներկու տարուց հետո։ Խուզած, շիկակարմիր ու ալեխառն մորուքը և ռուսական հագուստը նրան դարձրել էին օտար, կազակի չնմանվող մի մարդ։ Նա վերցրեց որդուն և տունուտեղ եղավ։ Պանտելեյը մի թուխլիկ, ժիր տղա էր։ Դեմքով ու վայելուչ կերպարանքով նման էր մորը։ Պրակոֆին նրան ամուսնացրեց մի կազակուհու՝ հարևանի դստեր հետ։ Այն ժամանակներից էլ թուրքական արյունը խաչասերվեց կազակական արյան հետ։ Այստեղից էլ խուտորում երևան եկան սապատաքիթ, արտասովոր գեղեցիկ կազակները Մելեխովները, իսկ փողոցի կպցրած մականունով`թուրքերը։ Թաղելով հորը, Պանտելեյը տարվեց տնտեսությամբ. նորոգեց տան ծածկը, մի կես դեսյատին պարապ հող միացրեց տնամերձ հողին, շինեց նոր մարագներ ու թիթեղն ծածկով մի ամբար։ Տնտեսատիրոջ պատվերով թիթեղագործը թիթեղի կտորտանքներից երկու աքլոր սարքեց ու տնկեց ամբարի կտուրին։ Դրանք իրենց անհոգ տեսքով զարդարում էին Մելեխովի բակը, նրան էլ ինքնազոհության և ունևորության տեսք էին տալիս։ Իրար ետևից գլորելով տարիները, Պանտելեյ Պրակոֆևիչը դարձավ պնդակազմ մի մարդ, հաստացավ, մի քիչ կուզիկացավ, բայց էլի վայելչակազմ ծերունու տեսք ուներ։ Պինդ ոսկորներով էր, կաղ (ջահել օրերում ձիարշավի կայսերական ստուգատեսի ժամանակ կոտրել էր ձախ ոտը), ձախ ականջին արծաթե կիսալուսնաձև գինդ էր կրում, մինչև ծերությունը չէին գունափոխվում նրա սևաթույր մորուքն ու մազերը, բարկանալիս ուշագնացության էր հասնում և, ինչպես երևում է, դրանով էլ ժամանակից առաջ պառավեցրեց երբեմնի գեղեցիկ, իսկ հիմա կնճիռների ոստայնով պատած, չաղ կնկանը։ Նրա ավագ, արդեն ամուսնացած որդին, Պյոտրը, մորն էր հիշեցնում, կարճահասակ էր, տափակ քթով, բաղեղի նման առատորեն աճած, ցորնագույն մազերով, շագանակագույն աչքերով, իսկ կրտսեր որդին, Գրիգորին, հորն էր քաշել, հասակով կես գլխաչափ բարձր էր Պյոտրից, թեև վեց տարով նրանից փոքր էր, հոր նման ուներ կախ ընկած ուրուրի քիթ, կապտավուն, նշանման, վառվռուն աչքեր մի քիչ շեղադիր ակնակապիճներում, այտոսկրների սուր սալերը պիրկ պատած էին կինամոնագույն-կարմրավուն մաշկով։ Գրիգորին էլ կորանում էր հոր պես, երկուսի ժպիտների մեջ անգամ մի ընդհանուր, գազանավարի բան կար։ Դունյաշկան, հոր սիրելին՝ երկար ձեռներով ու խոշոր աչքերով մի փոքրիկ աղջիկ, ու Պյոտրի կինը, Դարյան, իր փոքրիկ երեխայով, ահա և Մելեխովի ամբողջ ընտանիքը։ II Լուսաբացի մոխրագույն երկնքում երևում էին հատուկենտ աստղերը։ Քամին սուրում էր ամպերի տակից։ Դոնի վերևում ծառս լինելով, սահում էր մուժը, ու փռվելով կավճասարի լանջերին, գորշ ու անգլուխ իժի նման սողում էր դեպի զառիթափերը։ Դոնի ձախափնյա բլրակները, ավազուտները, ճահճուտները, անանցանելի եղեգնուտները, ցողապատ անտառը շողշողում էին վառ, պաղ ցոլքերով։ Հորիզոնի մշուշներում նեղվում էր արևը ու դեռ չէր ծագում։ Մելեխովների տանը առաջինը քնից պոկ եկավ Պանտելեյ Պրակոֆևիչը։ Ոտքի վրա կոճկելով խաչաձև նախշած շապկի օձիքը, դուրս ելավ խրճիթից։ Կանաչազարդ բակը պատած էր արծաթե ցողով։ Անասուններին բաց թողեց դեպի նրբանցք։ Դարյան միայն շապկով վազ տվեց կովերը կթելու։ Ցողը գալիս կաթիլների պես կպչում էր նրա փափլիկ սրունքներին, ոտները մշուշային, ճխլտված հետք թողին դալարախոտի վրա։ Պանտելեյ Պրակոֆևիչը նայեց, թե ոնց է շտկվում Դարյայի ոտներից ճմլված կանաչ խոտը, ու գնաց օթախը։ Բաց պատուհանի գոգին թափթփված էին պարտեզի թառամած բալենու դալուկ-վարդագույն ծաղկատերևները։ Գրիգորին քնած էր երեսի վրա, մի ձեռքը թարս տարածած։ Գրիշա, կգա՞ս ձուկ բռնելու։ Հը՞ կամացուկ հարցրեց Գրիգորին ու ոտները կախեց մահճակալից։ Գնանք մի քիչ ձուկ բռնենք, քանի վաղ է։ Գրիգորին, ֆսֆսալով կախոցից վերցրեց ու հագավ ամեն օրվա շալվարը, ծայրերը դրեց բրդե սպիտակ գուլպաների մեջ և երկար հագնում էր քոշերը՝ շտկելով ծռված կրունկները։ Բա մերս խայծ խաշե՞լ է, խռպոտաձայն հարցրեց նա`հոր ետևից դուրս գալով հաշտը։ Խաշել է։ Գնա նավակի մոտ, ես հիմի կգամ։ Ծերունին խաշած, հոտավետ հացահատիկը լցրեց շապկի մեջ, խնամքով հավաքեց թափված հատիկները, ու ձախ ոտից կաղալով, քայլեց դեպի վայրէջքը։ Գրիգորին փշաքաղված նստել էր նավակում։ Ո՞ւր քշեմ։ Դեպի սև զառիթափը… Փորձենք այն ծուռ քոթուկի մոտ, ուր որ եղանք մի քանի օր առաջ։ Նավակը պոչով քերեց գետինը, նստեց ջրի մեջ, կտրվեց ափից։ Հոսանքը այն տարավ ճոճելով, աշխատելով շուռ տալ կողքի։ Գրիգորին առանց թիավարելու շարժում էր թին։ Թիավարի՛ ր, էլի՛։ Բա չհասնե՞նք մեջտեղը։ Կտրելով արագ հոսանքը, նավակը գնաց դեպի ձախ ափը։ Խուտորից լսվում էր ջրի վրա արձագանքվող աքլորականչը։ Ջրի երեսին իր կողով սև, շարժուն ջրափոս առաջացնելով, նավակը մոտեցավ մի հովտի։ Ափից մի հինգ սաժեն հեռավորությամբ երևում էին ջրասույզ ծփի ծառի վեր ցցված ճյուղերը։ Նրա շուրջը հորձանքը քշում էր փրփուրի պղտոր պղպջակները։ Արձակիր կարթի թոկերը, ես էլ խայծ կդնեմ, շշնջաց հայրը Գրիգորիին ու ձեռքը խոթեց գոլորշի արձակող մի փոքրիկ անոթի մեջ։ Հատիկները խշշալով թափվեցին ջրի երեսին՝ ասես մեկը կամացուկ շշնջաց՝ «շշի»։ Գրիգորին տռզած հատիկները շարեց կարթի կեռին, ժպտաց։ Արի, ջան արի, մեծ ու փոքր ձուկ։ Կարթի թոկը, որ օղակ-օղակ ընկել էր ջրի մեջ, լարի պես պրկվեց ու էլի թուլացավ, հենց որ սուզագնդիկը հասավ հատակին։ Գրիգորին ոտը պինդ դրեց կարթաձողի ծայրին ու, աշխատելով անշարժ մնալ, հանեց ծխախոտի քսակը։ Բան չի դուրս գա, ապի Լուսնյակը նվազում է։ Լուցկի վերցրե՞լ ես։ Հա։ Տուր վառեմ։ Ծերուկը վառեց ծխախոտը, նայեց արևին, որ արտացոլվել էր ծուռ քոթուկի մյուս կողմում։ Ծածան ձուկը, նա զանազան եղանակով է շարժվում։ Մեկ էլ տեսար լուսնյակի նվազելու ժամանակ էլ բռնվեց։ Երևում է, որ մանր ձուկը կտրում է խայծը, հոգոց հանեց Գրիգորին։ Նավակի կողքին ճլմփալով ցայտեց ջուրը, ու ասես կարմիր պղնձից ձուլած երկու արշինանոց մի ծածան թառանչելով վեր ցատկեց՝ ծռված, փշոտ պոչով կրկնակի հետք առաջացնելով ջրի վրա։ Հատիկ-հատիկ կաթիլները ցողեցին նավակը։ Հիմի կաց, Պանտելեյ Պրակոֆևիչը թևքով սրբեց թրջված մորուքը։ Ջրասույզ ծփի ծառի կողքից, հաստլիկ, մերկ ճյուղերի միջից միաժամանակ դուրս ցատկեցին երկու ծածան, երրորդը, որ ավելի փոքր էր, օդում գալարվելով, համառորեն թպրտում էր զառիթափի մոտ։ Գրիգորին անհամբեր ծամծմում էր իր փաթաթած պապիրոսի թաց ծայրը։ Մի քիչ բարձրացել էր դեռ դժգույն արևը։ Պանտելեյ Պրակոֆևիլը սպառել էր ամբողջ խայծը, ու շրթունքները դժգոհությամբ իրար սեղմելով, բութ նայում էր կարթաձողի անշարժ ծայրին։ Գրիգորին բերանով դեն գցեց պապիրոսի մնացորդը, չարացած հետևեց դրա շեշտակի թռիչքին։ Նա մտքում հայհոյում էր հորը, որ սա իրեն վաղ էր արթնացրել, չէր թողել, որ քնից կշտանա։ Անոթի փորով ծխած թութունը վառած մազի հոտ էր առաջացրել նրա բերանում։ Կռացավ, որ երկու բռով ջուր վերցնի, այդ ժամանակ կարթաձողի ծայրը, որ ջրից կես արշին դուրս էր ցցվել, թույլ երերաց, դանդաղ սողաց ներքև։ Քաշի՛ ր, է-է՛, շունչ առավ ծերունին։ Գրիգորին ցնցվելով քաշեց կարթաձողը, բայց դրա ծայրը ջրասույզ եղավ, կարթաձողը ծռվեց կունտի ձևով։ Ասես մեքենայի մի ահագին ուժ ներքև էր քաշում կարմիր ուռից շինած կարթաձողը։ Պինդ պահիր, է – է՛, տնքում էր ծերուկը՝ ափից դեն հրելով նավակը։ Գրիգորին ուժ էր անում կարթը բարձրացնելու և չէր կարողանում։ Չոր չպպոցով կտրվեց հաստ թոկը։ Գրիգորին օրորվեց`կորցնելով հավասարակշռությունը։ Ա՛ յ դու բուղա՛, քրթմնջում էր Պանտելեյ Պրակոֆևիչը՝ չկարողանալով կեռիկի ծայրը հասցնել խայծին։ Անհանգիստ քրքջալով՝ Գրիգորին նոր թոկ կապեց ձողին, գցեց ջուրը։ Հազիվ էր սուզագնդիկը հասել հատակին, երբ ձողի ծայրը ծռվեց։ Ըհը, նա է որ կա, գրողի տարածը… մռմռաց Գրիգորին հատակից դժվարությամբ կտրելով ձկանը, որ թպրտում էր արագահոս ջրի մեջ։ Կարթի թոկը սուր չթթոցով խազ քաշեց ջրի վրա, նրա ետևից շեղ, կանաչավուն պատառի նման ելնում էր ջուրը։ Պանտևլեչ Պրակոֆևիչը սպիներով պատած մատներով տնտղում էր շերեփաթիակի կոթը։ Շուռ տուր դա ջրի վրա, պահիր, թե չէ կկտրի սղոցի պես։ Հա՛, էլի։ Մի մեծ, դեղնակարմիր ծածան ելավ ջրի երեսը, փրփուր առաջացրեց և թեքելով բութ, լայնաճակատ գլուխը, էլի ընկավ ջրի խորքը։ Սեղմում է, օ՛ ֆ, ձեռքս փետացավ Չէ հլա կա՛ ց։ Լավ բռնիր, Գրիշկա։ Տո բռնել եմ, էլի։ Տես, չթողնես, որ անցնի նավակի տակ տես, հա-ա։ Շունչ առնելով, Գրիգորին կողքի ընկած ծածանը մոտեցրեց նավակին։ Ծերուկը փորձեց շերեփաթիակով վերցնել, բայց ձուկը, վերջին ուժերը լարելով, նորից նետվեց ջրի խորքը։ Բարձրացրու դրա գլուխը։ Թող քամի կուլ տա, կխելոքանա։ Գրիգորին ուժ անելով, հոգնատանջ ծածանը կրկին քաշեց դեպի նավակը։ Բերանը լալն բանալով ու հորանջելով, ձուկն իր քիթը խփեց խորդուբորդ նավակողին ու կանգ առավ`փայլեցնելով երերուն, նարնջագույն-ոսկեհուր լողաթևերը։ Կռիվ անելուց բեզարեցիր, հա՞, բղավեց Պանտելեյ Պրակոֆևիչը՝ նրան գցելով շերեփի վրա։ Նստեցին էլի մի կես ժամ։ Դադարեց ձկնակռիվը։ Հավաքիր Գրիշկա։ Երևի սա վերջինն էր, որ բռնեցինք, էլ չի լինի։ Պատրաստվեցին վերադառնալու։ Գրիգորին նավակը հեռացրեց ափից։ Անցան ճանապարհի կեսը։ Գրիգորին հոր դեմքից տեսնում էր, որ սա ուզում է մի բան ասել, բայց ծերունին լուռ նայում էր բլուրի տակ փռված խուտորի տներին։ Հը՛, Գրիգորի, ա՛ յ թե ինչ… անվճռականորեն սկսեց նա՝ տնտղելով ոտների տակ դրված պարկի կապը, ոնց որ տեսնում եմ, դու այդ Ակսինյա Աստախովայի հետ… Գրիգորին թունդ կարմրեց, երեսը շուռ տվեց։ Շապկի օձիքը, որ թաղվեց մկանոտ, արևավառ վզի մեջ, փայլեց ճերմակ շերտով։ Մտիկ, ա՛ յ տղա, արդեն կոշտ տոնով շարունակեց ծերունին, ես քեզ հետ ուրիշ կերպ կխոսեմ, հա՛ - ա։ Ստեփանը մեր հարևանն է, ու ես թույլ չեմ տա, նրա կնկա հետ օյինբազություն անես։ Մեղք բան կլինի, ես առաջուց զգուշացնում եմ քեզ, որ տեսա, սազ կտորդ ականջդ կթողնեմ։ Պանտելեյ Պրակոֆևիչը մատներն իրար սեղմելով ահարկու բռունցք ցույց տվեց ու կկոցելով ուռուցիկ աչքերը, նայում էր որդու կաս-կարմիր կտրած դեմքին։ Դրանք բամբասանքներ են, խուլ ձայնով, ասես ջրի տակից, մռմռաց Գրիգորին, ու հենց կապտավուն քթարմատի վրայով նայեց հորը։ Ձենդ կտրիր։ Մարդիկ շատ բան կասեն Սո՛ ւս, շան որդի։ Գրիգորին ընկավ թիակին։ Նավակը գնում էր օրորվելով։ Հերարձակ պարում էր նրա ետևում վշշող ջուրը։ Մինչև նավակայան երկուսն էլ լուռ էին։ Արդեն մոտենալով եզերքին, հայրը հիշեցրեց. Մտիկ, հա, չմոռանաս, թե չէ այսօրվանից ոչ մի անգամ երգ ու պարի չես գնա։ Ոտդ տնից դուրս չես դնի։ Պրծա՛ վ։ Գրիգորին ձայն չհանեց։ Նավակը մոտեցնելով ափին, հարցրեց. Ձուկը տամ կնանո՞նց։ Տար ծախիր առևտրականներին, մեղմացավ ծերուկը, թութունի փող կդրստես։ Շրթունքները կծոտելով, Գրիգորին գնում էր հոր ետևից։ Լավ իմանաս, հերըս, որ եթե թոկերով էլ ոտքս կապեն, էլի այսօր կգնամ երգ ու պարի», մտածում էր նա՝ չարացած նայելով հոր պիրկ ծոծրակին։ Տանը Գրիգորին խնամքով մաքրեց ծածանների թեփուկին կպած ավազը, քիմուխտների միջով մի ճիպոտ անցկացրեց։ Դարբասի մոտ հանդիպեց իր վաղուցվա ընկեր, հասակակից Միտկա Կորշունովին։ Գալիս է Միտկան, խաղացնում է վահանակներով զարդարված գոտու ծայրը։ Նեղլիկ ակնախոոոչներից դեղնոտ փայլում են կլոր, մի քիչ լկտի աչքերը։ Սրանց բիբերը կատվի աչքերի բիբեր են, ուղղադիր են, դրանից էլ Միտկայի նայվածքը շարժուն է, անբռնելի։ Ո՞ւր ես տանում ձուկը։ Այսօր բռնեցինք։ Տանում եմ առևտրականներին։ Մոխովների՞ն, հը՞։ Հենց նրանց։ Միտկան աչքով կշռեց ձուկը։ Տասնհինգ ֆո՞ւնտ է։ Կես ֆունտ էլ դիր վրեն։ Ձեռքի կշեռքով եմ կշռել։ Ես էլ գամ։ Բազար կանեմ։ Գնանք։ Բա մաղարի՞չը։ Կտեսնենք, էլի։ Զուր տեղը մի դուրս տա։ Ժողովուրդը պատարագից դուրս եկած գնում էր փողոցներով։ Ճանապարհին իրար կողքի քայլում էին երեք եղբայր Շամիլներ մականունով։ Մեծը, մի թևը կտրված Ալեքսեյը, քայլում էր մեջտեղից։ Համազգեստի պիրկ օձիքը ուղիղ էր պահում նրա ջլուտ վիզը, նոսր ու խուճուճ, սրածայր ու կարճլիկ մորուքը կտրիճություն էր արտահայտում, նա ջղայնորեն թարթում էր ձախ աչքը։ Վաղուց, հրաձգարանում Ալեքսեյի ձեռքում պայթել էր հրացանը, փակաղակի մի կտոր այլանդակել էր նրա թուշը։ Այն ժամանակից մի աչքը թարթում է տեղի թե անտեղի, կապտավուն մի սպի, ակոսելով թուշը, թաղվում է մազերի խուրձի մեջ։ Ձախ թևը կտրված է մինչև արմունկը, բայց Ալեքսեյը մի ձեռքով էլ է թութուն փաթաթում հմտորեն ու անվրեպ, թոլթունի տոպրակը սեղմում է կրծքի ուռուցիկ թմբին, ատամներով կտրում է թղթի անհրաժեշտ մի կտոր, ծռում է ակոսի ձևով, թութուն է լցնում ու մատների ճարպիկ շարժումով փաթաթում։ Մարդ դեռ աչք չի բացել, իսկ Ալեքսեյը թարթելով աչքը, արդեն ծամծմում է պատրաստի պապիրոսի ծայրը ու կրակ է խնդրում։ Թեկուզև թևը կտրված է, բայց խուտորում մուշտակռվի մեջ առաջինն է։ Մուշտին էլ հո այնքան մեծ չի. այնպես, էլի, բողկի չափ կլինի, մի անգամ, վար անելիս, հերսոտեց եզան վրա, մտրակն էլ կորցրել էր, մուշտիով պինդ զարկեց եզան, սա ընկավ ակոսի վրա, ականջներից արյուն գնաց, հետո էլ հազիվ խելքը գլուխն եկավ։ Մյուս եղբայրները՝ Մարտինը և Պրոխորը բոլորովին նման են Ալեքսեյին։ Նույնպես ցածրահասակ են, կաղնու հաստությամբ, միայն թե ամեն մեկն էլ երկու ձեռք ունի։ Գրիգորին բարև տվեց Շամիլներին, Միտկան անցավ՝ արագ շուռ տալով գլուխը։ Բարեկենդանին, մուշտակռվի ժամանակ Ալյոշկա Շամիլը չէր խնայել Միտկայի մատաղ ատամները, թարս էր խփել, ու Միտկան երկու սեղանատամը բերանից գցել է երկաթե կրունկներից քերքրված, կապույտ սառույցի վրա։ Հասնելով նրանց, Ալեքսեյը մի հինգ անգամ ետևից ետևից թարթեց աչքը։ Ծախիր ձկներդ, հը՞։ Ա՛ ռ։ Ինչքա՞ն ես ուզում։ Մի լուծ եզ, կնիկդ էլ վրեն։ Ալեքսեյն աչքերը կկոցելով, թափահարեց թևի չկտրված մասը։ Ամա թե սարսաղն ես, հա՛… Օ՛ հ-հո՛ - հա՛, կնկանս… իսկ քուռակ-մուռակը կվերցնե՞ս։ Պահիր քեզ, թե չէ Շամիլները բնաջինջ կլինեն, ատամները ցույց տալով՝ քրքջաց Գրիգորին։ Հրապարակում, եկեղեցու գավթի մոտ մարդիկ էին հավաքվել։ Բազմության մեջ եկեղեցու երեցփոխը մի սագ էր բարձրացնում գլխից վեր ու բղավում՝ «Հիսուն կոպեկ։ Եղավ։ Ո՞վ ավելի կտա։ Սագը պտտում էր վիզը, արհամարհանքով կկոցում փիրուզափայլ աչքը։ Մարդկանց բոլորակում ալեզարդ, կուրծքը խաչերով ու մեդալներով զարդարված մի ծերունի թափահարում էր ձեռքերը։ Մեր Գրիշակա պապին թուրքի կռվի մասին է դուրս տալի, Միտկան ցույց տվեց աչքերով, – գնա՞նք լսենք։ Մինչև լսենք, ձուկը կհոտի, կուռչի։ [...] Որ ուռչի, քաշը կավելանա, մեզ օգուտ է։ Հրապարակում, հրշեջ սրահից դենը, ուր չորանում են հրշեջ տակառներն իրենց կոտրատված քաշաններով, կանաչին է տալիս Մոխովների տան կտուրը։ Քայլելով սրահի կողքից, Գրիգորին թքեց ու բռնեց քիթը։ Մի տակառի ետևից, շալվարը կոճկելով, գոտին ատամներով բռնած դուրս եկավ մի ալևոր։ Հը, զոռե՞լ էր, խայթեց Միտկան։ Ալևորը կոճկեց վերջին կոճակը ու բերանից հանեց գոտին։ Է՛, քեզ ի՞նչ։ [...] Այդտեղ քիթդ պիտի խոթեիր, մորուքդ, մորուքդ, որ պառավդ մի շաբաթ էլ չկարենար մաքրել։ Ես քեզ քիթ ու մորուք ցույց կտամ, լրբի մեկը, վիրավորվեց ալևորը։ Միտկան կանգ առավ, կկոցելով, ասես արևից պաշտպանելով կատվի իր աչքերը։ Հլա տես, է՛, իի՛ հ, քոսոտ։ Ռադ եղի, շան որդի։ Ի՞նչ ես կպել։ Թե չէ տեսնո՞ւմ ես այս գոտին։ Ծիծաղելով, Գրիգորին մոտեցավ Մոխովների տանը։ Բազրիքը խիտ քանդակված է վայրի խաղողի ձևով։ Մուտքի սանդուղքի վրա`բծաշատ տարտամ ստվեր։ Ա՛ յ թե ոնց են ապրում մարդիկ, Միտրի Հը՛ մ, դռան կոթն էլ է ոսկեջրած։ Միտկան կիսով չափ բացեց պատշգամբի դուռը ու փռթկաց։ Այն պապին պետք էր ղրկել այստեղ Ո՞վ է, հարցրին պատշգամբից։ Գրիգորին վախվխելով առաջինը ներս մտավ։ Ձկան պոչը քսքսվում էր ներկած հատակին։ Ո՞ւմ եք ուզում։ Գործած, ճոճվող բազկաթոռի վրա բազմել էր մի աղջիկ։ Ձեռքին՝ մի փոքրիկ ափսեով ելակ։ Գրիգորին լուռ նայում էր նրա վարդակարմիր, լիք շուրթերին, որոնք սեղմել էին հատապտուղը։ Աղջիկը, գլուխը թեքած, նայում էր եկվորներին։ Գրիգորիին օգնության հասավ Միտկան։ Սա հազաց։ Ձուկ չե՞ք առնի։ Ձո՞ւկ։ Ես հիմա կասեմ։ Աղջիկը վեր կացավ ճոճվող բազկաթոռից, գնաց քստքստացնելով բոբիկ ոտներին հագած նախշուն տուֆլիները։ Արևը թափանցում էր նրա սպիտակ շրջազգեստի միջով, ու Միտկան տեսավ գիրուկ ոտների աղոտ ուրվագծերը և տակի շրջազգեստի լայն ծածանվող ժանյակը։ Նրան ապշեցրեց մերկ սրնքամսերի ատլասե սպիտակությունը, միայն կլորիկ կրունկների մաշկը կաթնա-դեղնավուն գույն ուներ։ Միտկան բոթեց Գրիգորիին։ Տես, Գրիշկա, ա՛ յ քեզ յուբկա՛… Ոնց որ շուշա լինի, տակից ամեն բան երևում է։ Աղջիկը դուրս եկավ միջանցքի դռնից, փափլիկ նստեց բազկաթոռին։ Անցեք խոհանոց։ Թաթերի վրա քայլելով, Գրիգորին մտավ տուն։ Միտկան մի ոտի վրա կռթնած, աչքերը կկոցելով, նայում էր սպիտակ թելի նմանվող մազաբաժանին, որ աղջկա գլխի մազերը երկու ոսկեփայլ կիսաշրջանի էր բաժանել։ Աղջիկը չարաճճի, անհանգիստ աչքերով նայեց նրան։ Դուք տեղացի՞ եք։ Այստեղից եմ։ Ո՞ւմ տղան եք։ Կորշունովի։ Իսկ ձեր անունն ի՞նչ է։ Միտրի։ Աղջիկն ուշադիր զննեց եղունգների վարդագույն թեփուկը, արագ շարժումով ետ քաշեց ոտները։ Ձեզանից ո՞վ է ձուկ որսում։ Գրիգորին, իմ ընկերը։ Իսկ դուք չե՞ք որսում։ Ես էլ եմ որսում, երբ ուզենամ։ Կարթերո՞վ։ Կարթերով էլ ենք բռնում, այսինքն թոռերով։ Ես էլ կուզենայի ձուկ որսալ, ասաց աղջիկը փոքր-ինչ լռելուց հետո։ Ինչ կա որ, թե ցանկություն կա, գնանք։ Ի՞նչպես այդ բանը սարքենք։ Իսկապես, լո՞ւրջ, հա՞։ Պետք է շատ շուտ վեր կենալ։ Ես վեր կկենամ, միայն թե ինձ արթնացնել է հարկավոր։ Արթնացնել կարելի է… բա հա՞յրդ։ Հայրս ի՞նչ։ Միտկան ծիծաղեց։ Բա որ ինձ գողի տեղ դնի՞ Հլա դեռ շներն էլ բաց կթողնի վրաս։ Ա՛ յ քեզ հիմարությո՛ ւն։ Ես մենակ քնում եմ անկյունի սենյակում։ Ահա, այդ լուսամուտը։ Աղջիկը մատով ցույց տվեց։ Եթե գաք ինձ իմաց տալու, ծեծեք լուսամուտը, ու ես վեր կկենամ։ Խոհանոցից լսվում էին Գրիգորիի երկչոտ ու խոհարարուհու հաստ, խռպոտ ձայները։ Միտկան տնտղելով կազակական գոտու դժգույն, արծաթավուն վահանակը, լռում էր։ Դուք ամուսնացա՞ծ եք, հարցրեց աղջիկը՝ թաքցնելով ժպիտը։ Ինչի՞ ես հարցնում։ Հենց այնպես, հետաքրքիր է։ Չէ, ազապ եմ։ Միտկան հանկարծակի կարմրեց, իսկ աղջիկը ժպիտը երեսին, տնտղելով հատակին թափված ջերմոցային ելակի ոստիկը, հարցրեց։ Աղջիկները սիրո՞ւմ են ձեզ, Միտյա։ Կան, որ սիրում են, կան, որ չեն սիրում։ Ասա-ցեք խըն-դրեմ… Իսկ ինչո՞ւ ձեր աչքերը ասես կատվի աչքեր լինեն։ Կատվի՞ Բոլորովին շշկլվեց Միտկան։ Այո, հենց կատվի աչքեր։ Երևի մորիցս է Ես ի՞նչ մեղք ունեմ։ Բա ինչո՞ւ ձեզ չեն պսակում, Միտյա։ Միտկան ուշքի եկավ րոպեական շփոթությունից ու աղջկա խոսքերի մեջ թաքնված ծաղրանք զգալով, թարթում էր դեղնավուն աչքերը։ Նշանածս հլա չի մեծացել։ Աղջիկը զարմացած բարձրացրեց հոնքերը, կարմրեց ու վեր կացավ։ Դրսից, մուտքի սանդուղքից քայլեր լսվեցին։ Աղջկա կարճատև, ծիծաղը թաքցնող ժպիտը եղինջի նման դաղեց Միտկային։ Տանտերն ինքը, Սերգեյ Պլատոնովիչ Մոխովը, փափլիկ քստքստացնելով մեծ-մեծ, շևրո կոշիկները, մի կողմ քաշվող Միտկայի կողքից ծանրաբարո անցկացրեց իր գեր մարմինը։ Ինձ մո՞տ, հարցրեց նա անցնելիս, առանց գլուխը շուռ տալու։ Ձուկ են բերել, հայրիկ։ Գրիգորին դատարկ ձեռներով դուրս եկավ խոհանոցից։ III Գրիգորին երգ ու պարից տուն եկավ առաջին աքլորականչերից հետո։ Հաշտում նա զգաց գայլուկի թթված շյուղերի հոտը և չորացած քաղցր բիանի բարկ բույրը։ Նա կամացուկ անցավ օթախը, հանվեց, խնամքով կախ տվեց տոնական, լամպասավոր շալվարը, խաչակնքեց, պառկեց։ Հատակի վրա լուսնի ոսկեհուր շողքը՝ պատուհանի ապակեկալի խաչով հատված։ Մի անկյունում, ասեղնագործած քաթանե կտորների տակ՝ արծաթե սրբապատկերների դժգույն փայլը, մահճակալի ու կախոցի վերևում՝ անհանգստացած ճանճերի տաղտուկ բզզոցը։ Հենց քնելու վրա էր, բայց խոհանոցում լացեց եղբոր երեխան։ Օրորոցը սկսեց ճռճռալ չկպրած սայլի նման։ Դարյան քնկոտ ձայնով քրթմնջաց, Սուս, է, մունտռիկ երեխա։ Մարդ ոչ քուն ունի, ոչ հանգիստ։ Կամացուկ երգեց։ Պստիկ-ճստիկ Ո՞ւր էիր դու, Ախոռներում։ Ի՞նչ տեսար դու։ Մի ձի տեսա Ոսկե թամքով Գրիգորին համաչափի օրորող ճռճռոցի տակ քուն մտնելիս հիշեց՝ «Հա, էգուց Պյոտրը ճամբար է գնալու։ Կմնա Դաշկան իր երեխայով Ուրեմն առանց Պյոտրի ենք հունձ անելու։ Գլուխը թաղեց տաք բարձի մեջ, ականջներում անդադար ծորում է ու ծորում` Ո՞ւր է քո ձին։ Դարբասի մոտ։ Դարբասն ո՞ւր է։ Ջուրը տարավ։ Գրիգորին ցնցվեց ձիու զիլ խրխնջոցից։ Ձայնից հասկացավ, որ դա Պյոտրի ռազմի նժույգն է։ Քնից ուժասպառ մատներով երկար կոճկեց շապիկը, էլի համարյա քուն մտավ երգի մեղմ օրորի տակ. Սագերն ո՞ւր են, Եղեգնուտում։ Բա եղե՞գը, Աղջիկները Դա հնձեցին։ Բա աղջիկնե՞րն, – Ամուսնացան։ Բա կազա՞կը, Կռիվ գնաց Քնից խոնջացած, Գրիգորին հասավ ախոռը, ձին դուրս բերեց նրբանցք։ Երեսին կպավ սարդի մի ոստայն ու խտուտ տվեց, անսպասելի փախավ քունը։ Դոնի վրա շեղակի ձգված է երերուն լասնաշավիղը, որով ոչ ոք չի անցել։ Դոնի վերևում մուժ է, երկնքում՝ անթիվ ու անհամար աստղեր։ Ձին Գրիգորիի ետևից զգույշ փոխում է ոտները։ Դեպի ջուրը տանող վայրէջքը դժվար է։ Գետի կողմում կչկչում են բաղերը, ափի մոտ, ծանծաղուտից վեր թռավ ու ջրի վրա թափով շրմփաց մանր ձկներ որսող մի լոքո ձուկ։ Գրիգորին երկար կանգնել էր ջրի մոտ։ Եզերքում խոնավ ու քաղցրահամ բույր էր տարածված։ Ձիու շուրթերից մանրիկ կաթիլներ էին ընկնում։ Գրիգորիի սրտում թեթև, հաճելի դատարկություն է։ Նա իրեն լավ էր զգում, չկար մտքերի բեռ։ Վերադառնալիս նայեց դեպի արևելք, այնտեղ արդեն ցրվում էր կապտավուն կիսախավարը։ Ախոռի մոտ հանդիպեց մորը։ Այդ դո՞ւ ես, Գրիշկա։ Բա ո՞վ է։ Ձի՞ն էիր ջրում։ Ջրում էի, դժկամ պատասխանում է Գրիգորին։ Գլուխն ու ուսերը ետ գցած, մայրը գոգնոցով տարթ է տանում վառելու, քստքստացնում է պառավական թորշոմած, բոբիկ ոտները։ Գնայիր Աստախովներին զարթեցնելու։ Ստեփանը պետք է մեկնի մեր Պյոտրի հետ։ Գրիգորին սրթսրթում, ցնցվում է զովությունից նրա մարմնով սուր սարսուռ է անցնում։ Նա վազեվազ բարձրանում է Աստախովների տան մուտքի սանդուղքի երեք աստիճանը։ Դուռը փակված չէ։ Խոհանոցում փռված կարպետի վրա քնած է Ստեփանը՝ կնոջ գլուխը թևատակին։ Նոսրացած մթության մեջ Գրիգորին տեսնում է Ակսինյայի շապիկը ծնկներից վեր ընկած, անպարկեշտորեն փռված կաթնավուն սպիտակ ոտները։ Գրիգորին նայում է մի վայրկյան, զգալով, թե ինչպես է չորանում բերանը ու ասես թուջի դնգդնգոցով լցվում, ուռչում է գլուխը։ Նա աչք է ածում գողի նման։ Օտարոտի, խռպոտ ձայնով ասում է. Էյ, ո՞վ կա այստեղ, վեր կացեք։ Ակսինյան քնից վեր թռավ։ Օ՛ յ, ո՞վ է, ո՞վ։ Նրա մերկ թևը հապճեպ տնտղեց, շոշափեց ոտները՝ շապիկը քաշելով դրանց վրա։ Բարձի վրա մնաց քնի մեջ կաթած լորձունքի բիծը. Պինդ է կնկա վաղորդյան քունը։ Ես եմ։ Մերս ղրկեց ձեզ զարթեցնելու Մենք հիմի վեր կկենանք… Այստեղ մտնել չի լինի… Լվերի երեսից հատակին ենք քնում։ Ստեփան, վեր կաց, լսո՞ւմ ես։ Գրիգորին Ակսինյայի ձայնից գլխի է ընկնում, որ վերջինս անհարմար է զգում. Գրիգորին շտապում է գնալ։ Խուտորից մի երեսուն հոգի կազակներ գնում էին մայիսյան ճամբարները։ Հավաքատեղին հրապարակն էր։ ժամը յոթին դեպի հրապարակը շարժվեցին բրեզենտով պատած սայլերը, հետիոտն ու հեծյալ կազակները՝ մայիսյան պարուսինե վերնաշապիկներով, հանդերձանքով։ Մուտքի սանդուղքի վրա Պետրոն հապճեպ կարում էր կտրված սանձը։ Պանտելեյ Պրակոֆևիչը դես ու դեն էր քայլում Պետրոյի ձիու մոտ, ու տաշտակի մեջ վարսակ ածելով, երբեմնակի բղավում էր. Դունյաշկա, պաքսիմատը պի՞նդ ես տեղավորել, ճարպը աղե՞լ ես թե չէ։ Դունյաշկան կաս-կարմիր կտրած, բակի միջով ծիծեռնակի պես թռչում էր մեկ դեպի խոհանոց, մեկ դեպի խրճիթ, ծիծաղելով պատասխանում էր հոր բղավոցներին. Դուք, հերըս, ձեր գործն արեք, իսկ ես աղբորս իրերն այնպես կտեղավորեմ, որ մինչև Չերկասկ չեն էլ շարժվի։ Չկերա՞վ, հարցրեց Պետրոն՝ թքոտելով ձյութալարը ու գլուխը շարժելով ձիու կողմը։ Ծամում է, էլի, զուսպ պատասխանեց հայրը, կոշտացած ձեռքով ստուգեց քրտնաքաշերը։ Մեկ էլ տեսար մի որևէ փշուր կամ ցողուն կպավ քրտնաքաշին ու մի քանի ժամում արյունոտելու չափ հարեց ձիու մեջքը։ Կերավ-պրծավ թուխլիկս, ջրեցեք դրան, ապի։ Գրիշկան կտանի Դոն։ Է՜յ, Գրիգորի, տար ձին։ Դոնի բարձր, նիհար, սպիտակափայլ ճակատով նժույգը գնաց կայտառ քայլերով։ Գրիգորին նրան դուրս տարավ բակի դռնից, ձախ ձեռքը հազիվ դիպցնելով ուսին`թռավ նրա վրա ու հենց տեղնուտեղը յորղա տվեց։ Զառիթափի մոտ Գրիգորին ուզում էր դանդաղեցնել վազքը, բայց ձին ընկավ, ապա արագացրեց վազքը ու քառատրոփով թռավ դեպի ներքև։ Իրանը ետ գցելով, համարյա պառկելով ձիու մեջքին, Գրիգորին տեսավ զառիթափից իջնող մի կին՝ դույլերը ուսին։ Շուռ եկավ կածանից ու, թռչող փոշուց առաջ անցնելով, մտավ ջուրը։ Վերևից շորորալով իջավ Ակսինյան, դեռ հեռվից բարձր ձայնով բղավեց։ Է-է՛ յ, կատաղած սատանա, քիչ էր մնում ձիու տակ գցեիր։ Սպասիր, հորդ ասեմ, թե ոնց ես ձին քշում։ Դեհ, դեհ, հարևանուհի, կարգին խոսիր։ Մարդուդ ուղարկում ես ճամբար, կարելի է ես պետք գամ ձեր տան գործերի համար։ Էլ ոնց չէ, շա՛ տ հարկավոր ես ինձ։ Հունձը կսկսվի, հլա կխնդրես է՛ լ, ծիծաղեց Գրիգորին։ Ակսինյան կանգնեց լաստակի վրա, լծակից կախված դույլով ճարպկությամբ ջուր վերցրեց ու ծնկների միջև սեղմելով քամուց բարձրացող շրջազգեստը, նայեց Գրիգորիին։ Հը՞, քո Ստեփանը գնո՞ւմ է, հարցրեց Գրիգորին։ Քե՞զ ինչ։ Ա՛ յ քեզ բան… Հարցնել չի՞ կարելի, ինչ է։ Գնում է։ Հետո՞։ Ուրեմս առանց մարդու ես մնում։ Ուրեմս, այդպես է։ Ձին ջրից բարձրացրեց շրթունքները, լպստեց բերանում հավաքված ջուրը ու նայելով Դոնի մյուս կողմը՝ առջևի մի ոտը խփեց ջրին։ Ակսինյան լցրեց մյուս դույլը, լծակը դնելով ուսին, թեթև շորորալով, սկսեց բարձրանալ։ Գրիգորին ձին քշեց նրա ետևից։ Քամին քաշքշում էր Ակսինյայի շրջազգեստը, թուխ վզի վրա տնտղում բարակ, փափլիկ ծամերը։ Մազերի ճոխ հանգույցի վրա փայլում էր գունավոր մետաքսից ասեղնագործած թասակը, շրջազգեստի մեջ դրած վարդագույն շապիկը առանց փոթերի նստել էր ուղիղ մեջքին ու լիք ուսերին։ Բարձրանալով վերև, Ակսինյան կռանում էր դեպի առաջ, շապկի տակից պարզ երևում էր մեջքի երկայնակի փոսիկը։ Գրիգորին տեսնում էր շապկի քրտնակալած թևատակի թուխ բծերը, աչքերով հետևում յուրաքանչյուր շարժման։ Նա ուզում էր կրկին խոսել Ակսինյայի հետ։ Երևի կարոտելու ես մարդուդ, հը՞։ Ակսինյան քայլելիս շուռ տվեց գլուխը, ժպտաց։ Բա ո՞նց։ Այ, դու պսակվիր, – Ակսինյան շունչ էր առնում և ընդմիջումներով խոսում, պսակվիր, հետո կիմանաս՝ կարոտում են սիրածին, թե ոչ։ Գրիգորին առաջ քշեց ձին, հավասարվեց Ակսինյային ու նայեց նրա աչքերին։ Հո կնանիք էլ կան, որ շատ են ուրախանում, երբ էրիկներն ուրիշ տեղ են գնում։ Մեր Դարյան Պյոտրի բացակայությամբ սկսում է հաստանալ։ Ակսինյան, որ շարժում էր ռունգերը, արագ շնչում, մազերն ուղղելով՝ ասաց. Էրիկը տզրուկ չէ, ամա արյուն է քաշում։ Բա քե՞զ ե՞րբ ենք պսակելու։ Չգիտեմ՝ ոնց է ուզում հերս։ Երևի ծառայությունից հետո։ Հլա ջահել ես, մի պսակվի։ Ի՞նչ կա որ։ Հոգս ու ցավը շատ է։ Ակսինյան նայեց աչքերի տակից առանց շուրթերը բանալու թեթև ժպտաց։ Եվ այստեղ Գրիգորին առաջին անգամ նկատեց, որ նրա շուրթերը անպարկեշտորեն ագահ են ու փափլիկ։ Տնտղելով ձիու բաշը, Գրիգորին ասաց. Պսակվելու հավես չունեմ։ Մեկն ու մեկը առանց դրան էլ կսիրի։ Գտել ես, հա։ Գտնելս որն է… Հրես, դու ճամփա ես դնում Ստեփանին… Դու ինձ հետ խաղ չանես, հա՛ - ա։ Կզարկե՞ս։ Ստեփանին մի խոսք ասեմ թե չէ. Ես քո Ստեփանին… Տես, քաջ տղա, լաց կլինես։ Մի վախեցնի, Ակսինյա։ Ես չեմ վախեցնում։ Դու աղջիկների հետ գործ ունեցիր։ Թող նրանք քեզ համար աղլուխներ կարեն, իսկ ինձ վրա աչք չդնես։ Դիտմամբ պետք է աչք դնեմ։ Հետո ի՞նչ որ։ Ակսինյան հաշտվողաբար ժպտաց ու շեղվեց կածանից`աշխատելով հեռանալ։ Գրիգորին շուռ տվեց ձին, փակեց նրա ճամփան։ Թո՛ ղ, Գրիշկա։ Չե՛ մ թողնի։ Հիմարություն չանես, ես պետք է ճամփա գցեմ մարդուս։ Գրիգորին ժպտալով քշում էր ձին։ Ակսինյային քշում էր դեպի զառիթափը։ Թո՛ ղ, է, սատանա, հրե՛ ն, մարդիկ են երևում։ Որ տեսնեն, ի՞նչ կասեն։ Ակսինյան վախեցած նայեց դես ու դեն, անցավ խոժոռվելով ու առանց ետ նայելու։ Տան մուտքի սանդուղքի վրա Պետրոն հրաժեշտ էր տալիս հարազատներին։ Գրիգորին ձին էր թամբում։ Սուրը ձեռքով պահած՝ Պետրոն հապճեպ իջավ աստիճաններից, Գրիգորիի ձեռքից վերցրեց սանձը։ Զգալով, որ ճանապարհվելու է, ձին անհանգիստ շարժում էր ոտները, փրփրոտում սանձի բերանոցը։ Ոտը դնելով ասպանդակին, թամքի ղաշից բռնելով, Պետրոն ասաց հորը, Չալ եզներր շատ չբանեցնես, կլղարեն, ապի։ Աշունը կգա, կծախենք։ Գրիգորիի համար էլ ձի պետք է ճարեր Տափաստանի խոտը չծախես, հա-ա, դու էլ գիտես, թե հիմի մարգագետնում ինչ տեսակ խոտ է լինելու։ Էհ, աստված քեզ հետ։ Բարի ճամփա, խաչակնքելով ասաց ծերունին։ Պետրոն իր մարզված մարմինը վարժ շարժումով նետեց թամքի վրա, ետևից ուղղեց գոտու տակ ճխլտված շապկի ծալերը։ Ձին գնաց դեպի դարբասը։ Արևի տակ աղոտ փայլեց թրի կոթը, որ երերվում էր քայլերի թափին համապատասխան։ Դարյան երեխան գրկին գնաց Պետրոյի ետևից։ Մայրը բակի մեջտեղում կանգնած, թևքով սրբում էր աչքերը ու գոգնոցի ծայրով էլ կարմրած քիթը։ Աղբերս, հե՛ յ, կարկանդակնե՛ րը, կարկանդակները մոռացա՛ ր… կարտոլով կարկանդակները Դունյաշկան այծի նման վազ տվեց դեպի դարբասը։ Ի՞նչ ես բղավում, սարսաղ, հերսոտ գոչեց Գրիգորին։ Կարկանդակները մնացին,