[...] ՄԱՍՆ ԱՌԱՋԻՆ ո՞վ ես, ի վերջո։ Մասնիկն եմ այն ուժի, որ հավիտյան տենչում չարիք, բայց բարիք է գործում միայն։ ԳՅՈԹԵ, «ՖԱՈՒՍՏ» ԳԼՈՒԽ I ԵՐԲԵՔ ԽՈՍՔԻ ՄԻ ԲՌՆՎԵՔ ԱՆԾԱՆՈԹ ՄԱՐԴԿԱՆՑ ՀԵՏ Մի անգամ, գարնանը, անասելի շոգ մայրամուտին, Մոսկվայում, Պատրիարքական լճի մոտ երկու քաղաքացի հայտնվեցին։ Նրանցից առաջինը ամառային մոխրագույն զգեստով էր, կարճահասակ, գեր, ճաղատ, բարեձև շլյապան երկծալ բռնած ձեռքում, իսկ խնամքով սափրված դեմքի վրա անբնական չափերի, սև եղջյուրե շրջանակով ակնոց էր կրում։ Երկրորդը թիկնեղ, շեկ, գիսախռիվ, վանդականախշ կեպին ծոծրակին քաշած երիտասարդ էր՝ քառեկավոր վերնաշապիկով, ճմրթված սպիտակ շալվարով ու սև չստերով։ Առաջինը ոչ այլ ոք էր, եթե ոչ Միխաիլ Ալեքսանդրովիչ Բեռլիոզը`մոսկովյան գրական խոշորագույն, կրճատ ՄԱՍՍՈԼԻՏ կոչվող միավորումներից մեկի վարչության նախագահը և գեղարվեստական հաստափոր ամսագրի խմբագիրր, իսկ նրա երիտասարդ ուղեկիցը բանաստեղծ Իվան Նիկոլաևիչ Պոնիրևն էր, որ գրում էր Անապաստան կեղծանվամբ։ Հասնելով նոր-նոր կանաչող լորենիների ստվերին, գրողներն անմիջապես նետվեցին դեպի «Գարեջուր և ջրեր» ցուցանակը կրող, գույնզգույն ներկած կրպակը։ Այո, հարկ է ընդգծել մայիսյան այդ սարսափելի երեկոյի առաջին տարօրինակությունը։ Ոչ միայն կրպակի մոտ, այլև Մալայա Բրոննայա փողոցին զուգահեռ ամբողջ ծառուղու վրա ոչ մի մարդ չկար։ Այն ժամին, երբ թվում էր, թե նույնիսկ ուժ չկա շնչելու, երբ արևը, Մոսկվան շիկացնելուց հետո, չոր մշուշի միջով գլորվում էր Սադովոյե Կոլցոյից այն կողմ, ոչ ոք չեկավ լորենիների տակ, ոչ ոք չնստեց նստարանին. ամայի էր ծառուղին։ Նարզան տվեք, խնդրեց Բեռլիոզը։ Նարզան չկա, պատասխանեց կրպակի կինը և չգիտես ինչու վիրավորվեց։ Գարեջուր կա՞, խռպոտ ձայնով տեղեկացավ Անապաստանը։ Իրիկվան դեմ կբերեն, պատասխանեց կինը։ Իսկ ի՞նչ կա, հարցրեց Բեռլիոզը։ Ծիրանի ջուր, էն էլ՝ տաք, ասաց կինը։ Էհ, տվեք, տվեք, տվեք… Ծիրանի ջրի վրա առատ դեղին փրփուր կապեց, և օդի մեջ վարսավիրանոցի հոտ տարածվեց։ Խմելուց հետո գրողներն սկսեցին զկռտալ, վճարեցին ու նստեցին նստարանին, դեմքով դեպի լիճը, թիկունքով դեպի Բրոննայա։ Այստեղ տարօրինակ երկրորդ բանը կատարվեց, որ միայն Բեռլիոզին էր վերաբերում։ Նրա զկռտոցը հանկարծ կտրվեց, սիրտը խփեց ու մի պահ նվաղեց, ապա տեղն եկավ, բայց մի բութ ասեղ`մեջը։ Բացի դրանից, անհիմն, բայց այնպիսի սաստիկ վախ պաշարեց Բեռլիոզին, որ ցանկացավ անհապաղ, առանց ետ նայելու փախչել Պատրիարքական լճից։ Բեռլիոզը շուրջը նայեց տրտմած, չհասկանալով, թե ինչը վախեցրեց իրեն։ Գունատվեց, ճակատը սրբեց թաշկինակով, մտածեց. «Այս ի՞նչ է կատարվում ինձ հետ։ Նման բան երբեք չէր եղել… սիրտս է անհանգստացնում… շատ եմ հոգնել։ Թերևս ժամանակն է ամեն ինչ գրողի ծոցն ուղարկել և ուղիղ՝ Կիսլովոդսկ…» Եվ այստեղ տոթակեզ օդը խտացավ նրա դիմաց, ու հյուսվեց այդ օդից խիստ օտարոտի տեսքով մի թափանցիկ քաղաքացի։ Պստլիկ գլխին՝ ժոկեյի գդակ, հագին՝ վանդակավոր, կարճափեշ, նույնպես օդեղեն պիջակ… Քաղաքացու հասակը մեկ սաժեն կլիներ, բայց ուսերը՝ նեղ, անասելի նիհար էր, կերպարանքն էլ՝ նկատի ունեցեք, խնդրեմ, բավական ծաղրական։ Բեռլիոզի կյանքն այնպես էր ընթացել, որ անսովոր երևույթների վարժված չէր։ Ավելի գունատված, նա չռեց աչքերն ու խուճապահար մտածեց. «Չի կարող պատահել…» Բայց, ավաղ, պատահել էր, և երկարուկ քաղաքացին, որ թափանցիկ էր, ոտքերը գետնից կտրված, ճոճվում էր նրա դեմ՝ աջ ու ձախ։ Այստեղ այնպիսի սարսափ տիրեց Բեռլիոզին, որ նա փակեց աչքերը։ Իսկ երբ բացեց, տեսավ, որ ամեն ինչ վերջացել է, պատրանքը տարրալուծվել, վանդակավորն`անհետացել, դրա հետ մեկտեղ բութ ասեղն էլ է դուրս եկել սրտից։ Փո'ւհ, սատանա, բացականչեց խմբագիրը, գիտես, Իվան, քիչ էր մնացել տոթահար լինեի։ Նույնիսկ տեսլապատրանքի պես մի բան էլ եղավ, փորձեց քմծիծաղի տալ, բայց աչքերի մեջ դեռևս տագնապն էր թրթռում, և դողում էին ձեռքերը։ Սակայն կամաց-կամաց հանգստացավ, թաշկինակով դեմքը հովհարեց և բավական առույգ ասելով՝ «Դե' հ, այսպիսով…», շարունակեց խոսքը, որ ծիրանի ջուր խմելով էր ընդհատվել։ Ինչպես հետագայում իմացան, խոսքը Հիսուս Քրիստոսի մասին էր։ Բանն այն է, որ խմբագիրն ամսագրի հերթական պրակի համար հակակրոնական մի մեծ պոեմ էր պատվիրել բանաստեղծին։ Իվան Նիկոլաևիչն այդ պոեմը հորինել էր, այն էլ բավական կարճ ժամկետում, բայց, ցավոք, դրանով ամենևին չէր գոհացրել խմբագրին։ Իր պոեմի գլխավոր գործող անձին, այն է՝ Հիսուսին, Անապաստանը խիստ սև գույներով էր ներկայացրել, այդուհանդերձ, խմբագրի կարծիքով, ամբողջ պոեմը հարկ էր նորից գրել։ Եվ հիմա ահա խմբագիրը Հիսուսի մասին դասախոսության նման մի բան էր կարդում բանաստեղծին, նրա հիմնական սխալն ընդգծելու նպատակով։ Դժվար է ասել, թե հատկապես ինչն էր Իվան Նիկոլաևիչի ձախողման պատճառը՝ նրա տաղանդի նկարագրական ո՞ւժն արդյոք, թե գրելիք խնդրի մասին կատարյալ անտեղյակությունը, բայց նրա պատկերած Հիսուսը ստացվել էր որպես միանգամայն կենդանի, թեև համակրանք չհարուցող անձ։ Իսկ Բեռլիոզն ուզում էր բանաստեղծին ապացուցել, որ գլխավորն այն չէ, թե ինչպիսին էր Հիսուսը՝ վատը, թե լավը, այլ այն, որ այդ Հիսուս կոչվածը, որպես անձնավորություն, ամենևին գոյություն չի ունեցել աշխարհում և որ նրա մասին եղած բոլոր պատմությունները սովորական հորինվածքներ են, ամենասովորական առասպել։ Հարկ է նշել, որ խմբագիրը կարդացած մարդ էր և խոսքի մեջ շատ հմտորեն վկայակոչում էր հին պատմիչներին, օրինակ, նշանավոր Փիլոն Ալեքսանդրացուն, փայլուն կրթություն ստացած Հովսեպոս Պլավիոսին, որը երբեք ոչ մի բառով չի հիշատակել Հիսուսի գոյությունը։ Հանդես բերելով պատկառելի խորագիտակություն, Միխաիլ Ալեքսանդրովիչը բանաստեղծին իմիջիայլոց հայտնեց և այն մասին, որ Տակիտոսի նշանավոր «Տարեգրությունների» տասնհինգերորդ գրքի հատվածը, այն է՝ 44-րդ գլուխը, ուր խոսվում է Հիսուսի մահապատժի մասին, ոչ այլ ինչ է, քան ավելի ուշ շրջանի կեղծված հավելում։ Բանաստեղծը, ում համար խմբագրի հայտնած ամեն ինչը նորություն էր, ուշադրությամբ լսում էր Միխաիլ Ալեքսանդրովիչին, նրա վրա հառած իր ժիր ու կանաչ աչքերը և սոսկ զկռտում էր երբեմն, քթի տակ հայհոյելով ծիրանի ջուրը։ Արևելյան որևիցե կրոն չկա, ասում էր Բեռլիոզը, որտեղ, որպես կանոն, անարատ կույսն աստված լույս աշխարհ չբերի։ Եվ քրիստոնյաները, նոր որևէ բան չհորինելով, ճիշտ նույն կերպ ստեղծեցին իրենց Հիսուսին, որը երբեք իրական մարդ չի եղել։ Այ, հենց դրա վրա էլ պետք է գլխավոր շեշտը դնել… Բեռլիոզի հնչեղ տենորը տարածվում էր ամայի ծառուղում, և որքան Միխաիլ Ալեքսանդրովիչը թափանցում էր խորքերը, ուր առանց գլուխը կոտրելու երկյուղի կարող է թափանցել միայն շատ կրթված մարդը, բանաստեղծն ավելի ու ավելի հետաքրքրական, օգտակար բաներ էր իմանում թե եգիպտական Օսիրիսի`բարեգութ աստծո և Երկնքի ու Երկրի որդու մասին, թե փյունիկյան աստծո`Թամմուզի մասին, թե Մարդուկի մասին, նույնիսկ սակավ հայտնի Վիցլիպուցլի ահեղ աստծու մասին, որին ժամանակին շատ էին մեծարում ացտեկները Մեքսիկայում։ Եվ ահա հենց այն ժամանակ, երբ Միխաիլ Ալեքսանդրովիչը բանաստեղծին պատմում էր, թե ացտեկները Վիցլիպուցլիի արձանիկներն ինչպես էին պատրաստում խմորից, ծառուղու վրա երևաց առաջին մարդը։ Հետագայում, երբ անկեղծ ասած ուշ էր արդեն, տարբեր հիմնարկությունները իրենց ամփոփագրերը ներկայացնում էին, սկսելով այդ մարդու նկարագրությունից։ Դրանց բաղդատումը չի կարող զարմանք չհարուցել։ Այսպես, առաջին ամփոփագրում ասված էր, որ այդ մարդը կարճահասակ էր, ոսկյա ատամներով, աջ ոտքը`կաղ։ Երկրորդում՝ թե վիթխարի հասակ ուներ, պլատինե ատամնապսակ, և ձախ ոտքն էր կաղ։ Երրորդը հակիրճ հայտնում էր, որ առանձնահատուկ նշաններ չուներ այդ մարդը։ Ստիպված պիտի խոստովանել, որ այդ ամփոփագրերից և ոչ մեկը բանի պետք չէ։ Նախ և առաջ՝ նկարագրվողի ոչ մի ոտքը կաղ չէր, հասակն էլ ոչ կարճ էր, ոչ վիթխարի, այլ պարզապես բարձր։ Ինչ վերաբերում է ատամներին, ապա ձախ կողմից պլատինե ատամնապսակ ուներ, աջ կողմից՝ ոսկե։ Հագինը մոխրագույն, թանկարժեք կոստյում էր, ոտքերին՝ արտասահմանյան, կոստյումի գույնին համապատասխան կոշիկներ։ Մոխրագույն բերետը կտրիճավարի ծռել էր ականջի վրա, կռնատակին ձեռնափայտ ուներ, պուդելի մռութ պատկերող սև գլխիկով։ Արտաքինից դատելով քառասունն անց էր։ Բերանը ծուռ էր մի տեսակ։ Խնամքով սափրված էր։ Սևահեր։ Աջ աչքը սև էր, ձախը՝ հայտնի չէ, թե ինչու`կանաչ։ Հոնքերը սև էին, բայց մեկը բարձր էր մյուսից։ Մի խոսքով օտարերկրացի։ Անցնելով նստարանի կողքով, որի վրա նստած էին խմբագիրն ու բանաստեղծը, օտարերկրացին հայացքը թեքեց նրանց կողմը, կանգ առավ ու հանկարծ նստեց հարևան նստարանին, զրուցողներից երկու քայլի վրա։ Գերմանացի է», մտածեց Բեռլիոզը։ Անգլիացի է, մտածեց Անապաստանը, տես է՛, չի էլ շոգում ձեռնոցներով»։ Իսկ օտարերկրացին աչքի ածեց բարձրահարկ շենքերը, որոնք քառանկյունաձև շրջանակել էին լիճը, ընդ որում նկատելի էր, որ տվյալ վայրն առաջին անգամ է տեսնում և որ դա հետաքրքրել է նրան։ Հայացքը կանգնեցրեց վերևի հարկերի վրա, որոնց ապակիների մեջ կուրացուցիչ արտացոլվում էր բեկված և Միխաիլ Ալեքսանդրովիչից ընդմիշտ հեռացող արևը, հետո իջեցրեց ցած, ուր ապակիները իրիկնամուտի մթով էին պարուրվում, ներողամտորեն ծիծաղեց քթի տակ ինչ-որ բանի վրա, աչքերը կկոցեց, ձեռքերը դրեց ձեռնափայտի գլխիկին, ծնոտը`ձեռքերին։ Իվան, ասում էր Բեռլիոզը, դու շատ լավ ու ծաղրական ես նկարագրել, օրինակ, Հիսուսի՝ աստծո որդու ծնունդը, բայց համն ու հոտը հենց այն է, որ դեռևս մինչ Հիսուսը մի ամբողջ շարք աստծո որդիք են ծնվել, ասենք, օրինակ, փռյուգիական Հատիսը, իսկ կարճ ասած, նրանցից ոչ մեկը չի ծնվել և ոչ ոք չի եղել, այդ թվում և Հիսուսը, և անհրաժեշտ է, որ ծննդյան, կամ ասենք, մոգերի գալստյան փոխարեն նկարագրես այդ ծննդյան առթիվ տարածված անհեթեթ լուրերը… Թե չէ, ըստ քո պատմածի, ստացվում է, որ նա իրոք ծնվել է… Այստեղ Անապաստանը փորձեց, շունչը պահելով, վերջ տալ իրեն տանջող զկռտոցին, բայց դրանից ավելի տանջալի ու բարձրաձայն զկռտաց, ու հենց այդ պահին Բեռլիոզն ընդհատեց իր խոսքը, որովհետև օտարերկրացին հանկարծ ելավ տեղից ու մոտեցավ գրողներին։ Վերջիններս նրան նայեցին զարմացած։ Ներեցեք ինձ, խնդրում եմ, ասաց նա օտարերկրացու առոգանությամբ, բայց բառերը չաղավաղելով, որ անծանոթ լինելով հանդերձ, ինձ թույլ եմ տալիս… բայց ձեր գիտական զրույցի նյութն այնքան հետաքրքիր է… Այստեղ նա բարեկրթորեն հանեց բերետը, և ընկերներին այլ բան չէր մնում անել, քան թեթևակի ելնել տեղներից ու ողջունել։ Չէ, ավելի շուտ ֆրանսիացի է…» մտածեց Բեռլիոզը։ Լե՞հ…» մտածեց Անապաստանը։ Անհրաժեշտ է ավելացնել, որ հենց առաջին խոսքից օտարերկրացին նողկալի տպավորություն թողեց բանաստեղծի վրա, իսկ Բեռլիոզին ավելի շուտ դուր եկավ, այսինքն ոչ այնքան դուր եկավ, այլ… ինչպես ասենք… կարծես թե հետաքրքրեց։ Թույլ կտա՞ք նստել, քաղաքավարությամբ խնդրեց օտարերկրացին, և գրողները մի տեսակ ակամա հեռացան միմյանցից, օտարերկրացին ճարպկորեն տեղավորվեց նրանց արանքում և անմիջապես խոսակցության մեջ մտավ։ Եթե սխալ չլսեցի, դուք բարեհաճեցիք ասել, որ Հիսուսը չի՞ եղել երկրի երեսին, հարցրեց օտարերկրացին, Բեռլիոզի վրա գցելով իր ձախ կանաչ աչքը։ Ոչ, դուք սխալ չեք լսել, քաղաքավարությամբ պատասխանեց Բեռլիոզը, հենց այդպես էլ ասացի։ Ահ, ինչ հետաքրքիր է, բացականչեց օտարերկրացին։ Գրողի տարածն ի՞նչ է ուզում», մտածեց Անապաստանն ու խոժոռվեց։ Իսկ դուք համաձա՞յն էիք ձեր զրուցակցին, – հետաքրքրվեց անծանոթը, դառնալով աջ`Անապաստանին։ Հարյուր ու մե'կ տոկոսով, հաստատեց վերջինս՝ սիրում էր պաճուճապատ ու պատկերավոր արտահայտվել։ Զարմանալի՛ է, բացականչեց անկոչ զրուցակիցը և, չգիտես ինչու, գողունի չորս կողմը նայելով ու խլացնելով թավ ձայնը, ասաց. Կներեք պնդերեսությանս համար, բայց ես այնպես հասկացա, որ դուք, մնացած ամեն ինչից զատ, աստծու՞ն էլ չեք հավատում։ Նա վախեցած արտահայտություն տվեց աչքերին ու ավելացրեց. Երդվում եմ, ոչ ոքի չեմ ասի։ Այո, մենք չենք հավատում աստծուն, թեթևակի ժպիտի արժանացնելով արտասահմանցու երկյուղը, պատասխանեց Բեռլիոզը, բայց այդ մասին կարելի է լիովին ազատ խոսել։ Օտարերկրացին ետ ընկավ նստարանի թիկնակին և, հետաքրքրասիրությունից նույնիսկ ճիչ արձակելով, հարցրեց. Դուք աթեի՞՛ ստ եք։ Այո, մենք աթեիստ ենք, ժպտալով պատասխանեց Բեռլիոզը, իսկ Անապաստանը զայրացած մտածեց. «Որտեղի՞ց եկավ-կպավ էս արտասահմանյան փորձանքը»։ Օ՛ հ, հրաշալի՛ է, բղավեց զարմանալի օտարերկրացին և դեսուդեն տարավ գլուխը, մեկ այս, մեկ այն գրողին նայելով։ Մեր երկրում աթեիզմը ոչ մեկին չի զարմացնում, դիվանագիտորեն քաղաքավարի ասաց Բեռլիոզը, մեր ազգաբնակչության մեծամասնությունը գիտակցաբար ու վաղուց դադարել է հավատալ աստծո մասին հեքիաթներին։ Այստեղ օտարերկրացին այսպիսի մի բան արեց՝ վեր կացավ ու սեղմեց շփոթված խմբագրի ձեռքը, արտասանելով հետևյալ բառերը. Թույլ տվեք ամբո'ղջ սրտով շնորհակալություն հայտնել ձեզ։ Իսկ ինչի՞ համար եք նրան շնորհակալություն հայտնում, աչքերը ճպճպացնելով`հարցրեց Անապաստանը։ Շատ կարևոր տեղեկության համար, որը չափազանց հետաքրքրական է ինձ ճանապարհորդիս, մատը բազմանշանակ վեր պարզելով`բացատրեց օտարերկրացի խելառը։ Կարևոր տեղեկությունն, ըստ երևույթին, ճանապարհորդի վրա իսկապես ուժեղ տպավորություն գործեց, որովհետև նա աչքերը տագնապահար սահեցրեց տների վրա, ասես յուրաքանչյուր պատուհանում մեկական աթեիստ տեսնելու երկյուղ զգալով։ Ոչ, անգլիացի չէ…» մտածեց Բեռլիոզը, իսկ Անապաստանը մտածեց. «Որտե՞ղ է նա այսպես վարժ ռուսերեն խոսել սովորել, հետաքրքիրը դա' է», ու կրկին մռայլվեց։ Բայց թույլ տվեք հարցնել, լարված մտորումներից հետո խոսեց օտարերկրացի հյուրը, իսկ ինչպե՞ս վարվենք աստծո գոյության ապացույցների հետ, որոնք, ինչպես հայտնի է, ճիշտ և ճիշտ հինգն են։ Ավա'ղ, ափսոսանքով պատասխանեց Բեռլիոզը, այդ ապացույցներից ոչ մեկը ոչինչ չարժե, և մարդկությունը դրանք վաղուց արխիվ է պահ տվել։ Համաձայն չե՞ք, որ բանականության ասպարեզում աստծո գոյության որևէ ապացույց չի կարող լինել։ Բռա՛ վո, բացականչեց օտարերկրացին, բռա՛ վո։ Դուք կրկնեցիք այդ առթիվ անհանգիստ ծերուկ Էմանուիլի միտքն ամբողջությամբ։ Բայց ահա թե որն է զվարճալին`նա հիմնովին քարուքանդ արեց բոլոր հինգ ապացույցները, իսկ հետո, կարծես ինքն իրեն ձեռ առնելով, իր սեփական վեցերորդ ապացույցը հորինեց։ Կանտի ապացույցը, նրբորեն ժպտալով, առարկեց ուսյալ խմբագիրը, նույնպես անհամոզիչ է։ Եվ զուր չէր Շիլլերն ասում, որ կանտյան դատողություններն այդ հարցի շուրջ միայն ստրուկներին կարող են գոհացնել, իսկ Շտրաուսը պարզապես ծիծաղում էր այդ ապացույցի վրա։ Բեռլիոզը խոսում էր, միևնույն ժամանակ ինքն իրեն մտածում. «Բայց և այնպես, ո՞վ է այս մարդը։ Եվ ինչու՞ է այսպես լավ ռուսերեն խոսում»։ Բռնես այդ Կանտին ու նման ապացույցների համար մի երեք տարով քշե'ս Սոլովկի, միանգամայն անսպասելի մեջ ընկավ Իվան Նիկոլաևիչը։ Իվա՛ ն, անհարմար զգալով՝ շշնջաց Բեռլիոզը։ Սակայն Կանտին Սոլովկի ուղարկելու առաջարկը ոչ միայն չապշեցրեց օտարերկրացուն, այլ նույնիսկ հիացմունք պատճառեց։ Ճիշտ այդպես, ճիշտ այդպես, բղավեց նա, ու Բեռլիոզին ուղղված նրա ձախ կանաչ աչքը փայլատակեց, ի'սկը նրա տեղն է դա։ Ախր այն ժամանակ, նախաճաշելիս ասում էի նրան. «Կամքը ձերն է, պրոֆեսոր, անհարիր բան եք հորինել։ Գուցեև խելացի է, բայց խիստ անհասկանալի։ Ձեզ վրա կծիծաղեն»։ Բեռլիոզն աչքերը չռեց։ Նախաճաշելիս… Կանտի՞ն… Ինչեր է դուրս տալիս», մտածեց նա։ Սակայն, շարունակեց օտարեկրացին, Բեռլիոզի զարմանքից չշփոթվելով ու բանաստեղծին դիմելով, նրան Սոլովկի ուղարկելն անհնար է այն պատճառով, որ հարյուր տարուց ավելի նա գտնվում է շատ ավելի հեռավոր վայրերում և ոչ մի կերպ հնարավոր չէ նրան այնտեղից դուրս բերել, հավատացնու՛ մ եմ ձեզ։ Եվ ափսո'ս, պատասխանեց բանաստեղծը։ Ե'ս էլ եմ ափսոսում, հաստատեց անծանոթը, աչքը փայլեցնելով ու շարունակեց. բայց ահա թե ի'նչն է ինձ անհանգստացնում`եթե աստված չկա, ապա հարց է առաջանում, իսկ ո՞վ է կառավարում մարդկային կյանքը և ընդհանրապես ամբողջ կարգուկանոնը երկրիս երեսին։ Մարդն ինքն է կառավարում, խոստովանենք`ոչ այնքան հստակ այդ հարցին շտապեց զայրացած պատասխանել Անապաստանը։ Ներող եղեք, մեղմ պատասխանեց անծանոթը, կառավարելու համար, այսպես թե այնպես, պետք է որոշ, թեկուզ փոքր-ինչ պատկառելի ժամանակահատվածի սահմաններում որոշակի ծրագիր ունենալ։ Սակայն թույլ տվեք հարցնել, իսկ ինչպե՞ս կարող է մարդը կառավարել, եթե նա ոչ միայն զրկված է թեկուզ ծիծաղելիորեն կարճ ժամանակահատվածի, է', ասենք, մի հազար տարվա համար որևիցե ծրագիր կազմելու հնարավորությունից, այլ չի կարող նույնիսկ իր սեփական վաղվա օրվա համար երաշխավորել։ Եվ իրոք, այստեղ անծանոթը դարձավ Բեռլիոզին. պատկերացրեք, օրինակի համար, որ դուք սկսեք տնօրինել, կառավարել ուրիշներին և ձեզ, մի խոսքով, այսպես ասած, բավականություն ստանալ դրանից, ու հանկարծ, ձեր թոքերում… քխը'… քխը'… սարկոմա հայտնաբերվի… օտարերկրացին այստեղ մի անուշ քմծիծաղ տվեց, ասես թոքերի սարկոմայի միտքը հաճույք պատճառեց նրան, այո, սարկոմա, աչքերը կատվի պես կկոցելով կրկնեց նա հնչեղ այդ բառը, և ահա վերջացա՛ վ ձեր կառավարումը։ Ոչ մեկի ճակատագիրն այլևս ձեզ չի հետաքրքրում, բացի ձեր սեփականից։ Հարազատներն սկսում են ստեր ասել ձեզ, վատ բան կանխազգալով դուք ձեզ գցում եք ուսյալ բժիշկների, ապա շառլատանների, մեկ-մեկ էլ`գրբացների դռները։ Ինչպես առաջինը և երկրորդը, այնպես էլ երրորդը միանգամայն անիմաստ են, ինքներդ եք հասկանում։ Եվ այդ ամենը ողբերգական ավարտ է ունենում. նա, ով դեռ վերջերս ենթադրում էր, թե ինչ-որ բան է կառավարում, հանկարծ հայտնվում է մի փայտյա արկղի մեջ անշարժ պառկած, և շրջապատի մարդիկ, հասկանալով, որ այլևս որևէ բանի պիտանի չէ այդ պառկածը, այրում են նրան կիզարանում։ Ավելի վատ էլ է լինում. քիչ առաջ մարդը պատրաստվում էր Կիսլովոդսկ մեկնել, այստեղ օտարերկրացին աչքերը կկոցեց Բեռլիոզին նայելով, թվում է, թե դատարկ բան է, բայց դա էլ չի կարող անել, որովհետև չգիտես ինչու մեկ էլ տեսար սայթաքեց ու ընկավ տրամվայի տա՛ կ։ Մի՞թե կասեք, թե ի'նքն այդպես տնօրինեց։ Ավելի ճիշտ չի՞ լինի մտածել, որ բոլորովին ուրիշ մեկն այդպես տնօրինեց, և այստեղ անծանոթը տարօրինակ ձևով ծիծաղեց։ Բեռլիոզը մեծագույն ուշադրությամբ էր ունկնդրում սարկոմայի և տրամվայի մասին այդ տհաճ պատմությունը, և զանազան տագնապալի մտքեր սկսեցին տանջել նրան։ Օտարերկրացի չէ։ Օտարերկրացի չէ, մտածում էր Բեռլիոզը, չափազանց տարօրինակ անձնավորություն է… բայց ներեցեք, իսկ ո՞վ է»։ Ինչպես տեսնում եմ, ուզում եք ծխե՞լ, անսպասելիորեն Անապաստանին դիմեց անծանոթը, ի՞նչ ծխախոտ եք գերադասում։ Ինչ տեսակ ասես, ունե՞ք, մռայլված հարցրեց բանաստեղծը, որի գլանակները վերջացել էին։ Ի՞նչ ծխախոտ եք գերադասում, կրկնեց անծանոթը։ Ասենք, «Նաշա մարկա», չարացած պատասխանեց Անապաստանը։ Անծանոթն ամիջապես գրպանից հանեց ծխատուփը և մեկնեց Անապաստանին։ Նաշա մարկա»։ Թե խմբագրին, թե բանաստեղծին ապշեցրեց ոչ այնքան հենց «Նաշա մարկայի» առկայությունը ծխատուփի մեջ, որքան ծխատուփը։ Շատ էր մեծ, զուտ ոսկուց, և բաց անելիս կափարիչի վրա կապույտ ու ճերմակ բոցով փայլատակեց շողակնե եռանկյունին։ Այստեղ գրողները տարբեր բաներ մտածեցին։ Բեռլիոզը՝ «Ո'չ, օտարերկրացի է», իսկ Անապաստանը՝ «Ա'յ, սատանան դրան տանի։ Հը՞»։ Բանաստեղծը և ծխատուփի տերը ծխախոտ վառեցին, իսկ չծխող Բեռլիոզը հրաժարվեց։ Հարկ կլինի այսպես առարկել, – վճռեց Բեռլիոզը, – այո, մարդը մահկանացու է, դրա դեմ ոչ ոք չի էլ վիճում։ Սակայն բանն այն է, որ…» Այնինչ, չհասցրեց այդ բառերն արտասանել, քանի որ խոսեց օտարերկրացին։ Այո, մահկանացու է մարդը, բայց դա դեռևս չարիքի կեսն է։ Վատն այն է, որ երբեմն նա հանկարծակի' մահկանացու է, ահա թե ո՛ րն է խաղը։ Եվ ընդհանրապես չի կարող ասել, թե ինչ պիտի անի այս երեկո։ Հարցի մի տեսակ անհեթեթ դրվածք…», մտմտաց Բեռլիոզն ու առարկեց. Դե, այստեղ արդեն չափազանցում կա։ Այսօրվա երեկոն քիչ թե շատ ստույգ հայտնի է ինձ։ Ինքնըստինքյան հասկանալի է, որ եթե Բրոննայա փողոցում գլխիս աղյուս ընկնի… Աղյուսը հենց այնպես և երբեք ոչ մեկի գլխին չի ընկնի, ազդեցիկ տոնով ընդհատեց անծանոթը։ Մասնավորապես ձեզ, հավատացնում եմ, աղյուսը և ոչ մի դեպքում չի սպառնում։ Դուք այլ մահով կմեռնեք։ Գուցե գիտե՞ք, թե հատկապես ինչ մահով, հետաքրքրվեց Բեռլիոզը միանգամայն անկեղծ հեգնանքով, իրոք մի տեսակ անհեթեթ խոսակցության մեջ մտնելով, ու կասե՞ք ինձ։ Սիրով, պատասխանեց անծանոթը։ Նա հայացքով չափեց Բեռլիոզին, ասես պատրաստվում էր կոստյում կարել նրա համար, ատամների արանքից շշնջաց նման մի բան. «Մեկ, երկու… Մերկուրին երկրորդ տան մեջ… լուսինը թաքնվեց… վեց – դժբախտություն… երեկո – յոթ…» և բարձրաձայն ու բերկրալից հայտարարեց։ Ձեր գլուխը կկտրե'ն։ Անապաստանը վայրենաբար ու չարացած աչքերը չռեց սանձարձակ անծանոթի վրա, իսկ Բեռլիոզը, ծուռ քմծիծաղելով, հարցրեց. Իսկ ո՞վ հատկապես։ Թշնամինե՞րը։ Ինտերվենտնե՞րը։ Ոչ, պատասխանեց զրուցակիցը, մի ռուս կին, կոմերիտուհի։ Հը'մ… ― անծանոթի կատակից բորբոքված, փնչացրեց Բեռլիոզը, – կներեք, այդ մեկը քիչ հավանական է։ Խնդրում եմ ինձ ևս ներեք, – պատասխանեց օտարերկրացին, – բայց դա այդպես է։ Ի դեպ, կկամենայի հարցնել ձեզ, եթե գաղտնիք չէ, ի՞նչ եք անելու այս երեկո։ Ոչ մի գաղտնիք։ Հիմա գնալու եմ տուն, Սադովայա փողոց, իսկ հետո, երեկոյան ժամը տասին ՄԱՍՍՈԼԻՏ-ում նիստ է կայանալու, և ես նախագահելու եմ այդ նիստին։ Ոչ, դա ոչ մի կերպ չի կարող լինել, համոզված առարկեց օտարերկրացին։ Իսկ ինչու՞։ Որովհետև, պատասխանեց օտարերկրացին և աչքերը կկոցած նայեց երկնքին, որը թրատում էին սև թռչունները`երեկոյան զովը կանխազգալով, որովհետև Աննուշկան արդեն գնել է արևածաղկի ձեթը, և ոչ միայն գնել, այլ նույնիսկ շիշը կոտրել, ձեթն էլ թափել է։ Այնպես որ նիստը չի կայանա։ Այդժամ, ինչ լիովին հասկանալի է, լորենիների ներքո լռություն տիրեց։ Ներեցեք, դադարից հետո խոսեց Բեռլիոզը՝ նայելով ցնդաբանող օտարերկրացուն, ի՞նչ կապ ունի այստեղ արևածաղկի ձեթը… և ի՞նչ Աննուշկա։ Ասեմ, թե ինչ կապ ունի այստեղ արևածաղկի ձեթը, հանկարծակի սկսեց Անապաստանը, հավանորեն վճռելով պատերազմ հայտարարել անկոչ զրուցակցին, քաղաքացի, երբևիցե ձեզ չի՞ վիճակվել հոգեբուժարանում լինել։ Իվա՛ ն… ցածրաձայն ասաց Միխաիլ Ալեքսանղրովիչը։ Բայց օտարերկրացին ամենևին չնեղացավ և ծիծաղեց անչափ ուրախացած։ Եղե՛ լ եմ, եղե՛ լ, այն էլ ոչ մեկ անգամ, բացականչեց նա, ծիծաղելով, սակայն չծիծաղող աչքը բանաստեղծից չկտրելով, ու՛ ր ասես, չեմ եղել։ Ափսոս միայն, ժամանակ չեղավ պրոֆեսորից հարցնեմ, թե ինչ ասել է շիզոֆրենիա։ Այնպես որ, Իվան Նիկոլաևիչ, ինքներդ կիմանաք նրանից։ Որտեղի՞ց գիտեք իմ անուն-հայրանունը։ Ի սեր աստծո, Իվան Նիկոլաևիչ, ձեզ ո՞վ չի ճանաչում, այստեղ օտարերկրացին գրպանից հանեց «Լիտերատուրնայա գազետա» – ի նախորդ օրվա համարը, և Իվան Նիկոլաևիչը հենց առաջին էջի վրա տեսավ իր նկարը, դրա տակ՝ սեփական բանաստեղծությունները։ Սակայն փառքի և հանրահայտության՝ դեռևս երեկ հրճվանք պատճառող այդ ապացույցն այս անգամ ամենևին չուրախացրեց բանաստեղծին։ Ինձ կներեք, – ասաց Իվանը, և նրա դեմքը մթնեց, – չե՞ք կարող մի րոպե սպասել։ Մի երկու բան ունեմ ասելու ընկերոջս։ Օ՛, հաճույքով, բացականչեց անծանոթը, այստեղ, լորենիների տակ այնքան լավ է, իսկ ես, ի դեպ, ոչ մի տեղ չեմ շտապում։ Միշա, գիտես ինչ, շշնջաց բանաստեղծը, Բեռլիոզին մի կողմ քաշելով, նա ամենևին էլ տուրիստ չէ, այլ լրտես։ Ռուս տարագիր է, որ սողոսկել է մեզ մոտ։ Փաստաթուղթ հարցրու, թե չէ կգնա… Կարծու՞մ ես, տագնապած շշնջաց Բեռլիոզը և մտածեց. «Բայց չէ՞ որ նա իրավացի է»։ Ինձ որ հավատա, նրա ականջին փսփսաց բանաստեղծը, իրեն հիմարի տեղ է դրել, որ խոսք-մոսք քաշի։ Չե՞ս տեսնում, ինչպես է ռուսերեն խոսում, բանաստեղծը աչքի պոչով նայելով էր խոսում, հետևելով, որ անծանոթը չծլկի, գնանք, բռնենք, թե չէ կփախչի… Եվ բանաստեղծը, Բեռլիոզի ձեռքը բռնած, քաշեց դեպի նստարանը։ Անծանոթը նստած չէր, այլ կանգնած էր նստարանի մոտ, ձեռքում բռնած մուգ մոխրագույն կազմով ինչ-որ գիրք, բարձրորակ թղթից մի հաստ ծրար և այցետոմս։ Ներեցեք ինձ, որ թեժ վեճի ընթացքում մոռացա ներկայանալ։ Ահա իմ այցետոմսը, անձնագիրը և խորհրդատվության համար Մոսկվա գալու հրավերը, ծանրակշիռ տոնով ասաց անծանոթը՝ խորաթափանց հայացքով գրողներին նայելով։ Վերջիններս շփոթվեցին։ Սատանա', ամեն ինչ լսել է…» մտածեց Բեռլիոզը և բարեկիրթ շարժումով հավաստիացրեց, որ փաստաթուղթ ներկայացնելու անհրաժեշտություն չկա։ Մինչ օտարերկրացին փաստաթղթերը խմբագրի ձեռքը կխոթեր, բանաստեղծը հասցրեց այցետոմսի վրա տեսնել օտար լեզվով տպագրված «պրոֆեսոր» բառը և ազգանվան առաջին տառը «W»։ Շատ հաճելի է, շփոթված ասաց խմբագիրն այդ ընթացքում, և օտարերկրացին փաստաթղթերը գրպանը դրեց։ Փոխհարաբերություններն այսպիսով վերականգնվեցին, և երեքով մեկտեղ կրկին նստեցին նստարանին։ Պրոֆեսոր, որպես խորհրդատո՞ւ եք հրավիրվել մեզ մոտ, հարցրեց Բեռլիոզը։ Այո, որպես խորհրդատու։ Դուք գերմանացի՞ եք, տեղեկացավ Անապաստանը։ Ո՞վ, ե՞ս… – հարցին հարցով պատասխանեց պրոֆեսորը և հանկարծ մտքերի մեջ ընկավ։ Այո, թերևս գերմանացի… ասաց նա։ Շատ լավ եք խոսում ռուսերեն, նկատեց Անապաստանը։ Օ՛, ընդհանրապես բազմալեզու մարդ եմ ես և շատ ու շատ լեզուներ գիտեմ, պատասխանեց պրոֆեսորը։ Իսկ ի՞նչ մասնագիտություն ունեք, հարցրեց Բեռլիոզը։ Ես սև մոգության մասնագետ եմ։ Ա'յ քեզ բան…» շամփրեց Միխաիլ Ալեքսանդրովիչի ուղեղը։ Եվ… և այդ մասնագիտության համա՞ր են ձեզ հրավիրել մեզ մոտ, կմկմալով հարցրեց նա։ Այո, դրա համար են հրավիրել, պատասխանեց պրոֆեսորը և պարզաբանեց։ Այստեղ, պետական գրադարանում հայտնաբերվել են հմայող Հերբերտ Ավրիլակացու բնագրերը՝ տասներորդ դար։ Եվ ահա պահանջում են, որ վերծանեմ։ Ես միակ մասնագետն եմ աշխարհում։ Ա-ա՛։ Դուք պատմաբա՞ն եք, մեծ թեթևություն զգալով ու հարգալիր հարցրեց Բեռլիոզը։ Պատմաբան եմ, հաստատեց գիտնականը և անտեղի-անհարկի ավելացրեց, այսօր երեկոյան Պատրիարքական լճում հետաքրքի՛ ր պատմություն է լինելու։ Ու վերստին չափազանց զարմացան թե խմբագիրը, թե բանաստեղծը, իսկ պրոֆեսորը երկուսին էլ ձեռքի շարժումով իր կողմը քաշեց, և երբ նրանք, գլուխները կռացրած մոտեցրին, շշնջաց. Նկատի ունեցեք, որ Հիսուսը գոյություն ունեցել է։ Գիտեք ինչ, պրոֆեսոր, հարկադրված ժպտալով՝ պատասխանեց Բեռլիոզը, մենք հարգում ենք ձեր հսկայական գիտելիքները, բայց այդ հարցի վերաբերյալ այլ տեսակետ ունենք։ Ոչ մի տեսակետ էլ պետք չէ', պատասխանեց տարօրինակ պրոֆեսորը, պարզապես նա գոյություն է ունեցել և ուրիշ ոչինչ։ Բայց չէ որ որևիցե ապացույց է պետք… – սկսեց Բեռլիոզը։ Ոչ մի ապացույց էլ պետք չէ, պատասխանեց պրոֆեսորը և սկսեց խոսել ցածրաձայն, ըստ որում, չգիտես ինչու, նրա ընդգծված առոգանությունը չքացավ։ Ամեն ինչ պարզ է՝ արնագույն աստառով սպիտակ թիկնոցն ուսերին… ԳԼՈՒԽ II ՊՈՆՏԱՑԻ ՊԻՂԱՏՈՍԸ Արնագույն աստառով սպիտակ թիկնոցն ուսերին, հեծելակի քստքստան քայլվածքով, գարնանային նիսան ամսու տասնչորսի վաղ առավոտյան Հերովդես Մեծի պալատի երկու թևերի միջև ընկած կամարակապ սյունաշար պատշգամբը ելավ Հրեաստանի կուսակալ Պոնտացի Պիղատոսը։ Աշխարհում ամենից շատ կուսակալն ատում էր վարդայուղի հոտը, և հիմա ամեն բանի մեջ վատ օրվա կանխագուշակում կար, քանի որ այդ հոտը կուսակալին հետապնդել սկսեց այգաբացից։ Կուսակալին թվում էր, թե վարդի բույր են արձակում այգու նոճիներն ու արմավենիները, որ կաշվի և պահակախմբի հոտերի մեջ անիծյալ վարդայուղի շիթն էլ է խառնված։ Պալատի ետևում ընկած կողաշենքերից, ուր տեղավորվել էր կուսակալի հետ Երշալաիմ եկած Տասներկուերորդ Կայծակնազարկ լեգեոնի առաջին կոհորտան, այգու վերին տափարակի վրայով ծուխ քաշվեց պատշգամբ, և այդ դառնավուն ծխին, որ նշանակում էր, թե հարյուրյակների խոհարարները սկսել են ճաշ եփելը, վարդի այդ նույն թանձր շունչը խառնվեց։ Ո՛ վ աստվածներ, աստվածներ, ինչի՞ համար եք ինձ պատմում։ Այո, կասկած չկա։ Նույն, դարձյալ նույն անհաղթելի, զարհուրելի հեմիկրանիան, որից ցավում է մարդու գլխի կեսը։ Ոչ ճար կա, ոչ փրկություն։ Փորձեմ չշարժել գլուխս»։ Շատրվանի մոտ, խճազարդ հատակին արդեն բազկաթոռ էր դրված, և կուսակալն առանց որևէ մեկին նայելու նստեց ու մեկնեց ձեռքը։ Քարտուղարն ակնածանքով այդ ձեռքի մեջ դրեց մագաղաթի գալարը։ Չկարողանալով զսպել դեմքի ցավագին ծամածռումը, կուսակալն աչքի պոչով, թռուցիկ անցավ գրածի վրայով, մագաղաթը ետ տվեց քարտուղարին ու դժվարությամբ ասաց. Ամբաստանյալը գալիլեացի՞ է։ Գործն ուղարկե՞լ եք չորրորդապետին։ Այո, կուսակալ, պատասխանեց քարտուղարը։ Ի՞նչ է ասում։ Նա հրաժարվել է եզրակացություն տալ`ըստ գործի և ծերակույտի մահվան դատավճիռն ուղարկել է ձեր հաստատմանը, բացատրեց քարտուղարը։ Կուսակալը ցնցեց այտն ու ցածրաձայն ասաց. Բերեք մեղադրյալին։ Եվ անմիջապես երկու լեգեոներ այգու տափարակից վեր բարձրացրեցին ու պատշգամբի սյուների տակ, կուսակալի բազկաթոռի դիմաց կանգնեցրին քսանյոթ տարեկան մի մարդու։ Այդ մարդու հագինը հնամաշ ու պատառոտված, երկնագույն խիտոն էր։ Գլխին ճերմակ փաթթոց կար, ճակատի շուրջ`կաշեփոկով, ձեռքերը կապած էին մեջքին։ Ձախ աչքի տակ՝ խոշոր կապտուկ, բերանի եզրին՝ լերդացած արյունով ճանկռվածք։ Նա անհանգիստ հետաքրքրությամբ կուսակալին էր նայում։ Վերջինս լուռ էր, հետո ցածրաձայն հարցրեց արամեերեն. Ուրեմն այդ դու՞ ես ժողովրդին հրահրել, որ քանդեն երշալաիմյան տաճարը։ Հարցը տալիս կուսակալը քարի պես անշարժ էր, և միայն շրթունքներն էին հազիվհազ շարժվում բառերն արտասանելիս։ Կուսակալը քարի պես անշարժ էր, որովհետև վախենում էր շարժել դժոխային ցավով կրակվող գլուխը։ Զեռքերը կապած մարդը մի քիչ առաջ թեքվեց ու ասաց. Բարի' մարդ։ Հավատա ինձ… Բայց կուսակալը՝ առաջվա պես անշարժ ու ձայնն ամենևին չբարձրացնելով, տեղնուլտեղն ընդհատեց նրան. Այդ ի՞նձ ես բարի մարդ կոչում։ Սխալվում ես։ Երշալաիմ քաղաքում բոլորը փսփսում են, որ ես կատաղի հրեշ եմ, և դա միանգամայն ճիշտ է, ու նույնքան միալար ավելացրեց. հարյուրապետ Առնետորսին ինձ մոտ կանչեք։ Բոլորին թվաց, թե պատշգամբը մթնեց, երբ հատուկ հարյուրյակի պետ Մարկոսը՝ Առնետորս մականվամբ, ներկայացավ կուսակալին։ Առնետորսը մի գլուխ բարձր էր լեգեոնի ամենաբարձրահասակ զինվորից և այնքան թիկնեղ, որ բոլորովին ծածկեց նոր ելնող արևը։ Կուսակալը հարյուրապետին դիմեց լատիներեն. Հանցագործն ինձ «բարի մարդ» է կոչում։ Մի րոպեով նրան տարեք այստեղից, բացատրեք, թե ինչպես պիտի խոսել ինձ հետ։ Բայց խեղանդամ չանեք։ Եվ անշարժ կուսակալից բացի բոլորը հայացքով ուղեկցեցին Առնետորս Մարկոսին, որը ձեռքով նշան արեց բանտարկյալին, այսինքն`պիտի հետևես ինձ։ Ընդհանրապես, որտեղ էլ հայտնվեր, Առնետորսին բոլո'րն էին ուղեկցում հայացքով նրա հասակի պատճառով, իսկ նրանք, ովքեր առաջին անգամ էին տեսնում, նաև այն պատճառով, որ հարյուրապետի դեմքն, այլանդակված էր ժամանակին նրա քիթը ջնջխվել էր գերմանական լախտի հարվածից։ Խճահատակի վրա կափկափեցին Մարկոսի ծանր կոշիկները, շղթայակապն անաղմուկ հետևեց նրան, սյունաշար պատշգամբում կատարյալ լռություն տիրեց, ու լսվում էր, թե ինչպես են ղունղունում աղավնիներն այգու տափարակում, պատշգամբի տակ, մեկ էլ`շատրվանի ջրի դուրեկան ու սեթևեթ երգը։ Կուսակալը կամեցավ ելնել տեղից, քունքը դնել շիթի տակ ու այդպես անզգայանալ։ Բայց գիտեր, որ դա էլ չի օգնի իրեն։ Սյունաշարի տակից այգի բերելով բանտարկյալին, Առնետորսը բրոնզե արձանի պատվանդանի մոտ կանգնած լեգեոների ձեռքից վերցրեց խարազանն ու, թեթևակի թափ առնելով, զարկեց ձերբակալվածի ուսերին։ Հարյուրապետի շարժումն անփույթ էր ու թեթև, բայց շղթայակապը վայրկենապես գետին տապալվեց, ասես կտրեցին ոտքերը. նրա շունչը կտրվեց, դեմքի գույնը թռավ ու աչքերն անշարժացան անիմաստ։ Մարկոսը միայն ձախ ձեռքով, հեշտ ու հանգիստ, դատարկ տոպրակի պես վեր բարձրացրեց ընկածին, ոտքի կանգնեցրեց ու սկսեց խոսել քթի մեջ, վատ արտաբերելով արամեերեն բառերը. Հռոմեական կուսակալին կոչել իգեմոն։ Ուրիշ խոսքեր չասել։ Կանգնել զգաստ։ Ինձ հասկացա՞ր, թե՝ խփեմ։ Բանտարկյալը ճոճվեց տեղում, բայց տիրապետեց իրեն, գույնը տեղն եկավ, շունչը ետ բերեց ու խռպոտ ձայնով պատասխանեց. Ես քեզ հասկացա։ Մի խփիր։ Մեկ րոպե անց նա կրկին կանգնած էր կուսակալի դիմաց։ Հնչեց խամրած, հիվանդ ձայնը. Անունդ ի՞նչ է։ Ի՞մ, փութով պատասխանեց բանտարկյալը, ամբողջ էությամբ արտահայտելով հասկանալի պատասխանելու, այլևս զայրույթ չհարուցելու պատրաստակամություն։ Կուսակալը ցածրաձայն ասաց. Իմն ինձ հայտնի է։ Ավելի հիմար մի ձևանա, քան կաս։ Քո'նը։ Յեշուա, շտապ-շտապ պատասխանեց բանտարկյալը։ Մականուն ունե՞ս։ Հա-նոցրի։ Որտեղացի՞ ես։ Գամաղեցի, պատասխանեց բանտարկյալը, գլխով ցույց տալով, որ այնտեղ, հեռուներում, իրենից աջ, հյուսիսում, Գամաղա կոչվող մի քաղաք կա։ Ծագումով, արյամբ ո՞վ ես։ Ստույգ չգիտեմ, աշխուժորեն պատասխանեց բանտարկյալը, ծնողներիս չեմ հիշում։ Ինձ ասել են, որ հայրս սիրիացի էր… Մշտական որտե՞ղ ես ապրում։ Մշտական կացարան չունեմ, ամաչելով պատասխանեց բանտարկյալը, ճամփորդում եմ քաղաքից քաղաք։ Ավելի կարճ կարելի է ասել, մի խոսքով, թափառաշրջիկ ես, ասաց կուսակալն ու հարցրեց. հարազատներ ունե՞ս։ Ոչ ոք չունեմ։ Մենակ եմ աշխարհում։ Գրել-կարդալ գիտե՞ս։ Այո։ Արամեերենից բացի ուրիշ որևէ լեզու գիտե՞ս։ Գիտեմ։ Հունարեն։ Ուռած կոպը բարձրացավ, տառապանքի մլարով պատած աչքը մեխվեց բանտարկյալի վրա։ Մյուս աչքը փակ մնաց։ Պիղատոսը հունարեն խոսեց։ Ուրեմն, դու՞ էիր պատրաստվում ավերել տաճարի շինությունն ու հրահրու՞մ էիր ժողովրդին։ Այս խոսքերի վրա բանտարկյալը կրկին աշխուժացավ, աչքերն այլևս վախ չէին արտահայտում, ու նա խոսեց հունարեն. Բարի… բանտարկյալի աչքերում սարսափ երևաց, որովհետև քիչ էր մնացել սխալվեր, իգեմոն, կյանքումս երբեք մտադիր չեմ եղել տաճարի շինությունն ավերել ու ոչ ոքի չեմ հրահրել այդ անիմաստ գործին։ Ցածրիկ սեղանի վրա հակված և ցուցմունքներն արձանագրող քարտուղարի դեմքին զարմանք հայտնվեց։ Նա բարձրացրեց գլուխը, բայց անմիջապես նորից կռացավ մագաղաթի վրա։ Հազար ու մի տեսակ մարդիկ են հավաքվում այս քաղաքում տոն օրերին։ Նրանց մեջ լինում են մոգեր, աստղաբաշխներ, գուշակներ ու մարդասպաններ, միալար խոսում էր կուսակալը, ստախոսներ էլ են լինում։ Օրինակ, դու ստախոս ես։ Պարզ գրված է՝ հրահրում էր ավերել տաճարը։ Այդ են վկայում մարդիկ։ Այդ բարի մարդիկ, սկսեց բանտարկյալն ու շտապ-շտապ ավելացնելով. իգեմոն… շարունակեց, ոչինչ չսովորեցին և իմ բոլոր ասածները շփոթել են։ Ընդհանրապես սկսում եմ վախենալ, որ այս խառնաշփոթությունը երկար կտևի։ Եվ ամեն ինչի պատճառը այն է, որ ասածներս ճիշտ չի գրառում նա։ Լռություն տիրեց։ Այժմ արդեն երկու' հիվանդ աչք էին մռայլորեն նայում բանտարկյալին։ Կրկնում եմ, բայց վերջին անգամ, հերիք խելագար ձևանաս, ավազա'կ, ասաց Պիղատոսը մեղմ ու միալար, քո ասածներից քիչ բան է գրված, բայց գրվածն էլ բավական է քեզ կախելու համար։ Ոչ, ոչ, իգեմոն, ամբողջովին համակված համոզելու ցանկությամբ, ասաց բանտարկյալը, մեկը կա, գնում-գալիս է այծի մագաղաթը ձեռքին ու շարունակ գրում է, գրում։ Սակայն մի անգամ նայեցի այդ մագաղաթին ու սարսափեցի։ Այնտեղ գրված բաներից բացարձակապես ոչ մեկը չեմ ասել։ Խնդրեցի նրան՝ ի սեր աստծո, այրիր քո այդ մագաղաթը։ Բայց նա խլեց ձեռքիցս ու փախավ։ Ո՞վ է այդ մարդը, խորշանքով հարցրեց Պիղատոսն ու ձեռքը դիպցրեց քունքին։ Ղևի Մատթեոսը, հոժարությամբ բացատրեց բանտարկյալը, նա մաքսավոր էր, առաջին անգամ նրան հանդիպեցի Բեթփագեի ճանապարհին, այնտեղ, ուր թզենու այգի կա, ճամփեզրին, ու խոսքի բռնվեցինք։ Սկզբում անբարյացակամ վարվեց և նույնիսկ անպատվեց. այսինքն, կարծեց, թե անպատվում է`ինձ շուն կոչելով, բանտարկյալն այստեղ քթի տակ ծիծաղեց, անձամբ ես այդ կենդանու մեջ ոչ մի վատ բան չեմ տեսնում, որ վիրավորվեմ այդ խոսքից… Քարտուղարն ընդհատեց արձանագրելն ու ծածուկ մի զարմացած հայացք նետեց, բայց ոչ բանտարկյալի, այլ կուսակալի վրա։ թեև ինձ լսելով, աստիճանաբար փափկեց, շարունակեց Ցեշուան, ի վերջո, փողերը շպրտեց ճանապարհի մեջտեղն ու ասաց, որ գալիս է ինձ հետ ճամփորդելու… Մերկացնելով դեղին ատամները, Պիղատոսը քմծիծաղ տվեց մի այտով և, ամբողջ իրանով քարտուղարի կողմը թեքվելով, ասաց. Ո՛ վ Երշալաիմ քաղաք։ Ինչե՛ ր ասես, չես լսի այստեղ։ Մաքսավորը փողերը շպրտել է ճանապարհի մեջտեղը, լսու՛ մ եք։ Չիմանալով ինչ պատասխանել, քարտուղարը հարկ համարեց նույնպես ժպտալ։ Իսկ նա ասաց, որ հետայսու փողն ատելի է դարձել իր համար, բացատրեց Ցեշուան Ղևի Մատթեոսի արտառոց արարքն ու ավելացրեց։ Եվ այդ օրից դարձավ իմ ուղեկիցը։ Դեռևս բերանը բաց, կուսակալը նայեց բանտարկյալին, ապա արեգակին, որ անշեղորեն վեր էր ելնում ներքևներում, դեպի աջ փռված ձիարշավարանի հեծյալ արձանների վրայով, ու հանկարծ մի նողկալի տառապանքով մտածեց, որ ամենահեշտ բանը կլիներ պատշգամբից վռնդել այս տարօրինակ ավազակին, սոսկ երկու բառ արտասանելով` «կախեք դրան»։ Վռնդել նաև պահակախմբին, պատշգամբից գնալ պալատի խորքը, հրամայել մթնեցնել սենյակը, փռվել մահճին, սառը ջուր պահանջել, աղիողորմ ձայնով կանչել Բանգա շանը, նրան բողոքել հեմիկրանիայից։ Եվ թույն խմելու միտքը մեկեն հրապուրանքով առկայծեց կուսակալի հիվանդ գլ