ՊԱՌԱՎ ԻԶԵՐԳԻԼԸ I Ես այս պատմությունները լսել եմ Ակկերմանի մերձակայքում, Բեսարաբիայում, ծովի ափին։ Մի երեկո, վերկացնելով օրվա այգեկութը, մի խումբ մոլդավացիներ, որոնց հետ ես աշխատում էի, գնացին ծովի ափը, իսկ ես ու պառավ Իզերգիլը մնացինք խաղողի վազերի խիտ ստվերի տակ ու, գետնի վրա պառկած, լռում էինք, նայելով, թե գիշերվա խոր մթության մեջ ինչպես են անհետանում դեպի ծովը գնացող մարդկանց սիլուետները։ Նրանք գնում էին, երգում ու ծիծաղում, տղամարդիկ բրոնզադեմ էին, փարթամ ու սև բեղերով և ուսերին հասնող խիտ գանգուրներով, կարճ բաճկոններով ու լայն շալվարներով, կանայք և աղջիկները ուրախ էին, ճկուն, մուգ կապույտ աչքերով, նույնպես բրոնզադեմ։ Նրանց մետաքսե ու սև մազերն արձակված էին, գոլ ու թեթև զեփյուռը խաղում էր դրանց հետ, զրնգացնում մազահյուսերի դրամները։ Քամին սուրում էր լայն, համաչափ ալիքներով, բայց երբեմն ասես ցատկում էր ինչ-որ անտեսանելի առարկայի վրայից, և ուժեղ թափ առնելով, ծածանում էր կանանց մազերը, որոնք ասես նրանց գլուխների շուրջը փռփռացող ֆանտաստիկ բաշեր լինեին։ Դա կանանց դարձնում էր տարօրինակ ու հեքիաթային։ Նրանք ավելի ու ավելի էին հեռանում մեզանից, իսկ գիշերն ու ֆանտազիան էլ ավելի սքանչելիորեն էին պաճուճում նրանց։ Մեկը ջութակ էր նվագում… մի աղջիկ երգում էր մեղմ կոնտրալտոյով, ծիծաղ էր լսվում… Օդը հագեցած էր ծովի սուր բուրմունքով ու իրիկվանից քիչ առաջ անձրևով առատորեն ողողված գետնի ուժեղ գոլորշիացողներով։ Դեռ հիմա էլ երկնքով մեկ թափառում էին ծվեն-ծվեն, փարթամ, տարօրինակ ուրվագծեր ու գույներ ունեցող ամպերը, որ տեղ-տեղ նոսր էին ինչպես ծխի քուլաները, մթնակապույտ և գորշ երկնագույն էին, տեղ-տեղ էլ խիտ, կոշտ էին ժայռերի փլվածքների նման, փայլատսև էին կամ կինամոնագույն։ Նրանք արանքում փաղաքուշ շողում էին երկնքի լուրթ պատառները, որոնք գեղազարդված էին աստղերի ոսկե կայլակներով։ Այդ ւսմենը, հնչյուններն ու բույրերը, ամպերն ու մարդիկ, տարօրեն գեղեցիկ էր ու տրտում, հիասքանչ մի հեքիաթի սկիզբ էր թվում։ Ու ամեն ինչ կարծես դադարեցրել էր իր աճը, մեռնում էր, ձայների աղմուկը մարում էր, ու հեռանալով, տխուր հառաչանքների էր վերածվում։ Ինչո՞ւ դու չգնացիր նրանց հետ, գլխի շարժումով հարցրեց պառավ Իզերգիլը։ Ժամանակը բոլորովին կորացրել էր նրան, երբեմնի սևորակ աչքերը անփայլ էին ու արտասվակալում էին։ Նրա չոր ձայնը տարօրինակ էր հնչում, ճթճթում էր, կարծես պառավը ոսկորներով էր խոսում։ Չե՛ մ ուզում, պատասխանեցի նրան։ Ի-ի՜հ… դուք, ռուսներդ, ալևոր եք ծնվում։ Շարունակ մռայլ եք, ոնց որ դևերը… մեր աղջիկները վախենում են քեզնից… Բայց չէ՞ որ դու ջահել և ուժեղ ես… Լուսինը ծագեց։ Նրա սկավառակը մեծ էր, արյունամած – կարմիր, թվում էի, թե նա դուրս է եկել այս տափաստանի խորքերից, որը իր կյանքում անքա՛ ն շատ մարդկային միս էր կլանել ու արյուն խմել, ու երևի հենց դրանից էլ պարարտացել էր և առատաձեռն էր դարձել։ Սաղարթի ժանյականման ստվերները ընկան մեզ վրա, ցանցի նման ծածկեցին ինձ ու պառավին։ Մեզնից դեպի ձախ տափաստանով սահեցին ամպերի ստվերները, լուսնի կապտավուն ցոլքով ողողված, նրանք դարձան ավելի թափանցիկ ու պայծառ։ Տե՛ ս, հրե՛ ն, Լարրան է գալիս։ Ես նայեցի այյնտեղ, ուր ցույց տվեց պառավն իր դողդոջուն, մատները ծուռտիկ ձեռքով, ու տեսա հետևյալը, այնտեղ ստվերներ էին շարժվում, դրանք շատ էին, ու դրանցից մեկը, որ մյուսներից ավելի սև էր ու աչքի ընկնող, իր քույրերից ավելի արագ էր սահում և ավելի ցածր էր. նա ընկել էր մի կտոր ամպից, որը երկրին ավելի մոտիկ և ավելի արագ էր սահում, քան մյուսները։ Այնտեղ ոչ ոք չկա, ասացի ես։ Դու ավելի կույր ես, քան ես, պառավս։ Նայիր, հրե՛ ն, մթին է տալի, վազում է տափաստանով։ Ես էլի՛ նայեցի ու դարձյալ ոչինչ չտեսա, բացի ստվերից։ Դա ստվեր է։ Ինչո՞ւ դու նրան Լարրա ես անվանում։ Որովհետև այդ նա է։ Հիմի նա արդեն ուրու է դարձել, դեհ, ժամանակն է։ Նա հազարավոր տարիներ է ապրում, արևը չորացրել է նրա մարմինը, արյունն ու ոսկորները, ու քամին դրանք փոշիացրել է։ Ա՜յ թե աստված ինչ է անում մարդուն նրա հպարտության համար։ Պատմիր ինձ, թե այդ ինչպես է եղել, խնդրեցի պառավին, զգալով, որ լսելու եմ տափաստաններում հյուսված սքանչելի հեքիաթներից մեկը։ Ու պառավն ինձ պատմեց այդ հեքիաթը։ Հազարավոր տարիներ են անցել այն ժամանակից, երբ պատահեց այս բանը։ Հեռո՜ւ-հեռո՜ւ, ծովից դենը, արևածագի տեղում, կա մեծ գետով մի երկիր, այն երկրում ծառի ամեն մի տերև ու բույսի ամեն մի ցողուն այնքան ստվեր են տալի, որքան հարկավոր է մարդուն արևից պաշտպանվելու համար, որն այնտեղ շատ և շատ կիզիչ է։ Ա՛ յ թե ինչպես առատաձեռն է այն երկրի հողը։ Այնտեղ մարդկանց մի հզոր ցեղ էր ապրում, նրանք հոտեր էին արածացնում և իրենց ուժն ու արիությանը վատնում գազաններ որսալու վրա, որսից հետո քեֆ էին անում, երգում ու խաղում էին աղջիկների հետ։ Մի անգամ, քեֆի ժամանակ, արծիվը երկնքից իջնելով փախցրեց այդ աղջիկներից մեկին, որ սև-սև մազեր ուներ, քնքուշ էր գիշերվա նման։ Տղամարդիկ նետեր արձակեցին արծվի վրա, բայց այդ խղճուկ նետերը ընկան գետին։ Տղամարդիկ գնացին աղջկան փնտրելու, բայց չգտան։ Ու մոռացան նրան, ինչպես ամեն բան էլ մոռացվում է աշխարհում». Պառավը հոգոց հանեց ու լռեց։ Նրա ճռճռան ձայնն այնպես էր հնչում, որ կարծես թե բոլոր մոռացված դարերն էին տրտնջում, որոնք նրա կրծքում մարմնավորվել էին իբրև հուշերի ուրուներ։ Ծովը մեղմիվ արձագանքում էր թերևս իր ափերին ստեղծված հնադարյան առասպելներից մեկի սկզբնավորությանը։ Բայց քսան տարուց հետո աղջիկն ինքը եկավ, նա հալումաշ էր եղել ու հյուծվել, իսկ նրա հետ կար մի երիտասարդ, որ գեղեցիկ և ուժեղ էր, ինչպես ինքը քսան տարի առաջ։ Ու երբ աղջկան հարցրին, թե որտեղ էր եղել, նա պատմեց, որ արծիվը նրան տարել էր լեռները ու այնտեղ ապրում էր իր հետ, որպես իր կնոջ հետ։ Ահա արծվի որդին, իսկ հայրն արդեն չկա. երբ նա սկսեց թուլանալ, վերջին անգամ թռավ, երկինք բարձրացավ ու, թևերը ծալած, այնտեղից ընկավ սարի սուր քերծերին, ջարդուփշուր եղավ… Բոլորը էլ զարմանքով նայում էին արծվի որդուն ու տեսնում էին, որ սա իրենցից ոչնչով էլ լավ չի, միայն թե աչքերը սառն ու հպարտ են, ինչպես թռչունների թագավորի աչքերը։ Ու խոսում էին նրա հետ, իսկ նա, եթե ուզում էր, պատասխանում էր, կամ լռում, իսկ երբ եկան ցեղի ավագները, նա դրանց հետ խոսեց ինչպես իրեն հավասարների հետ։ Այս բանը վիրավորեց նրանց, ու ավագները նրան անվանելով անպետք ու բութ մի նետ, ասացին, որ իրենց հարգում, հնազանդվում են նրա պես հազարները, նրանից երկու անգամ մեծ մարդիկ։ Իսկ նա, համարձակորեն նայելով նրանց, պատասխանեց, որ չկան այնպիսիները, ինչպես ինքն է. ու եթե բոլորն էլ հարգում են այդ ավագներին, ապա ինքը չի ուզում այդ անել։ 0 այն ժամանակ արդեն բոլորովին բարկացան ավագները։ Բարկացան ու ասացին. Նա տեղ չունի մեր մեջ։ Ուր ուզում է, թող գնա։ Նա ծիծաղեց ու գնաց, ուր որ ուզում էր, մի գեղեցիկ աղջկա մոտ, որը ակնապիշ նայում էր նրան, գնաց նրա մոտ, մոտեցավ ու գրկեց նրան։ Աղջիկը նրան դատապարտող ավագներից մեկի դուստրն էր։ Ու թեև տղան գեղեցիկ էր, աղջիկը նրան դեն հրեց, որովհետև վախենում էր հորից։ Աղջիկը դեն հրեց նրան և ուզեց հեռանալ, իսկ տղան խփեց նրան, ու երբ աղջիկն ընկավ, ոտը դրեց նրա կրծքին, այնպես, որ աղջկա շուրթերից արյունը ցայտեց դեպի երկինք, աղջիկը հեծկլտաց, օձի պես գալարվեց ու մեռավ։ Երկյուղը բռնեց բոլոր նրանց, ովքեր տեսան այդ. առաջին անգամն էր, որ նրանց ներկայությամբ այդպես սպանում էին կնոջը։ Ու երկար լռում էին բոլորը, նայելով աղջկան, որ ընկած էր բաց աչքերով ու արյունաշաղախ բերանով ու տղային, որ կանգնած էր աղջկա կողքին, բոլորի դեմ մենակ, ու հպարտ էր, չէր ծռում գլուխը, ասես պատիժ էր սպասում։ Հետո, երբ խելքի եկան, բռնեցին նրան, կապռտեցին ու այդպես էլ թողին, գտնելով, որ անմիջապես սպանելը քիչ է և իրենց չի բավարարի»։ Գիշերն աճում էր ու ամրապնդվում, լցվում տարօրինակ, հուշիկ հնչյուններով։ Տափաստանում տխուր սվսվում էին գետնասկյուռները, խաղողի վազերի սաղարթում անդադար բզզում էին բզեզները, սաղարթը հառաչում էր ու շրջում, լուսնի լրիվ սկավառակը, որ սկզբում արյունամած-կարմիր էր, այժմ, հետըզհետե հեռանալով երկրից, դալկանում էր ու տափաստանի վրա ավելի ու ավելի առատորեն սփռում իր կապտավուն լույսը… Եվ ահա նրանք հավաքվեցին, որ միտք անեն, թե ինչ պատիժ տան, որ արժանի լինի հանցագործությանը… Ուզում էին ձիերով պատառոտել նրան, այդ է՛ լ նրանց քիչ էր թվում, մտածում էին միանգամից մեկական նետ արձակել նրա վրա, բայց դրանից էլ հրաժարվեցին, առաջարկում էին վառել նրան, բայց խարույկի ծուխը չէր թողնի, որ տեսնեին նրա տանջանքները, շատ բան էին առաջարկում, բայց չէին գտնում մի այնպիսի պատիժ, որ դուր գար բոլորին։ Իսկ տղայի մայրը ծունկ էր չոքել նրանց առաջ և լռում էր, ոչ արցունքներ և ոչ էլ խոսքեր էր գտնում գութ աղերսելու համար։ Երկար խոսում էին նրանք, և ահա մի իմաստուն երկար մտածելուց հետո ասաց. Հարցնենք նրան, թե ինչո՞ւ արեց այդ։ Այդ մասին հարցրին տղային։ Նա ասաց. Արձակեցեք իմ կապանքները։ Ես կապված չեմ խոսի։ Իսկ երբ նրա կապանքներն արձակեցին, նա հարցրեց. Ի՞նչ եք ուզում, այնպես հարցրեց, որ կարծես թե նրանք ստրուկներ լինեին… Դու լսեցիր… ասաց իմաստունը։ Ինչո՞ւ պետք է ես ձեզ բացատրեմ իմ արարքները։ Որ մեզ համար հասկանալի լինես։ Դո՛ ւ, հպա՛ րտ տղա, լսի՛ ր։ Միևնույն է, դու հո մեռնելու ես… Ուրեմն թո՛ ղ որ մենք հասկանանք այն, ինչ որ դու արել ես։ Մենք կենդանի ենք մնալու, մեզ համար օգտակար է ավելի շատ բան գիտենալ, քան գիտենք Լավ, կասեմ, թեև ինքս էլ գուցե սխալ եմ հասկանում այն, ինչ որ պատահել է։ Ինձ թվում է, որ ես աղջկան սպանեցի այն պատճառով, որ նա ինձ վռնդեց… Իսկ նա ինձ հարկավոր էր։ Բայց սա քոնը չէ, ասացին ավագները։ Մի՞թե դուք օգտվում եք միայն նրանից, ինչ որ ձերն է։ Ես տեսնում եմ, որ ամեն մարդ ունի միայն լեզու, ձեռներ ու ոտներ… Բայց նա տիրում է կենդանիներին, կանանց, հողին… և ուրիշ շատ բաների։ Նրան ասացին, որ այն ամենի համար, ինչ որ մարդը վերցնում է, հատուցում է իր ունեցածով, իր խելքով և ուժով, երբեմն էլ կյանքով։ Իսկ տղան պատասխանեց, թե ուզում է պահպանել իրեն ամբողջովին։ Երկար խոսեցին նրա հետ ու վերջապես տեսան, որ նա իրեն առաջինն է համարում աշխարհում, իրենից բացի ոչինչ չի տեսնում։ Բոլորն էլ նույնիսկ սարսափեցին, երբ հասկացան, թե նա ինքն իրեն ինչպիսի մենակության է դատապարտել։ Նա ոչ ազգ ու տակ ուներ, ոչ մայր, ոչ անասուններ, ոչ կին, ու չէր էլ ուզում այդ բոլորը։ երբ մարդիկ տեսան այդ, նորից սկսեցին դատողություններ անել, թե ինչպես պատժեն նրան։ Բայց այս անգամ նրանք երկար չխոսեցին, իմաստունը, որ մյուսներին չէր խանգարում դատողություններ անելու, ասաց. Սպասեցե՛ ք, կա՛ արժանի պատիժ։ Դա մի սարսափելի պատիժ է, որ հազար տարի է՛ լ ձեր մտքովը չի անցնի։ Դրա պատիժը հենց իր մեջ է։ Թողեք դրանք, թող ազատ լինի։ Ահա դրա պատիժը։ Եվ այստեղ մեծ բան կատարվեց։ Երկնքից պայթեց որոտը, թեպետ այնտեղ ամպեր չկային։ Երկնային ուժերը հաստատեցին իմաստունի խոսքը։ Բոլորն էլ երկրպագեցին ու ցրվեցին։ Իսկ երիտասարդը, որը հիմա ստացել էր Լարրա անունը, որ նշանակում է մերժված, վռնդված, այդ երիտասարդը բարձր ծիծաղում էր իրեն լքած մարդկանց հետևից, ծիծաղում էր մնալով մենակ, ազատ, ինչպես իր հայրը։ Բայց նրա հայրը մարդ չէր իսկ սա մարդ էր։ [...] Եվ ահա սկսեց ապրել ազատ, ինչպես թռչուն։ Նա գալիս էր մարդկանց մոտ ու փախցնում էր անասուններ, աղջիկներ, ինչ որ ուզենար։ Նրա վրա նետեր էին արձակում, բայց նետերը չէին կարող խոցել նրա մարմինը, որ պատած էր բարձրագույն պատժի աներևույթ ծածկոցով։ Նա ճարպիկ էր, գիշատիչ, ուժեղ, դաժան ու մարդկանց դեմ առ դեմ չէր հանդիպում։ Միայն հեռվից էին նրան տեսնում։ եվ նա, միայնակ, երկար ժամանակ այդպես պտույտ էր գալիս մարդկանց մոտ, շա՛ տ երկար ժամանակ, տասնյակ ու տասնյակ տարիներ։ Բայց ահա մի անգամ նա մոտեցավ մարդկանց, ու երբ վերջիններս հարձակվեցին նրա վրա, տեղից չշարժվեց ու բոլորովին էլ ցույց չտվեց, թե պաշտպանվելու է։ Այն ժամանակ մարդկանցից մեկը գլխի ընկավ և բարձրաձայն գոչեց. Ձեռք չտա՛ ք դրան։ Ուզում է մեռնել։ Ու բոլորն էլ կանգ առան, չցանկանալով թեթևացնել այն մարդու վիճակը, որը նրանց չարիք էր պատճառել, չուզեցին սպանել նրան։ Կանգ առան ու ծիծաղեցին նրա վրա։ Իսկ նա, լսելով այդ ծիծաղը, ղողում էր ու ձեռները տանելով կրծքին, դրա վրա ինչ-որ բան էր փնտրում։ Ու հանկարծ նա մի քար վերցնելով, հարձակվեց մարդկանց վրա։ Բայց մարդիկ խույս տալով նրա հարվածներից, իրենք ոչ մի հարված չհասցրին, ու երբ նա հոգնեց, թախծալի ճիչով ընկավ գետնին, նրանք հեռացան ու նայեցին տղային։ Ահա նա վեր կացավ ու վերցնելով իր հետ մղած կռվում մեկի կորցրած դանակը, դրանով խփեց իր կրծքին։ Բայց դանակը կոտրվեց, կարծես թե քարի էր խփվել։ Ու նորից նա ընկավ գետնին, գլուխը երկար խփում էր դրան։ Բայց գետինը խույս էր տալիս նրանից, նրա գլխի հարվածների տակ փոսեր էին առաջանում։ Նա չի կարող մեռնել, ուրախացած ասացին մարդիկ։ Ու թողնելով նրան, հեռացան։ Նա պառկեց մեջքի վրա ու տեսավ, որ վերևում, երկնքում սև կետերի նման սուրում էին արծիվները։ Նրա աչքերում այնքան թախիծ կար, որ դրանով կարելի էր թունավորել աշխարհիս բոլոր մարդկանց։ Այսպես, այն ժամանակից նա մնաց մենակ, ազատ, սպասելով մահվան։ Եվ ահա նա շրջում է, շրջում ամենուրեք… Տեսնո՞ւմ ես, նա արդեն ուրու է դարձել ու միշտ էլ այդպես կմնա։ Նա ոչինչ չի հասկանում, ոչ մարդկանց խոսքերը, ոչ էլ նրանց արարքները։ Ու շարունակ փնտրում է մի բան, շրջում է ու շրջում Նրա համար կյանք չկա, մահն էլ չի ժպտում նրան։ Նրա համար տեղ չկա մարդկանց մեջ… Այ թե ինչպես է մարդը տուժել իր հպարտության համար»։ Պառավը հոգոց հանեց, լռեց, ու նրա գլուխը իջնելով կրծքին, մի քանի անգամ տարօրինակ կերպով օրորվեց։ Ես նայեցի նրան։ Ինձ թվաց, որ քունը հաղթահարում է պառավին։ Ու չգիտեմ ինչու ես սաստիկ խղճացի նրան։ Իր պատմածի վերջավորությունը նա տալիս էր վերամբարձ, սպառնական տոնով, բայց և այնպես նրա ձայնի մեջ ինչ-որ երկչոտ, ստրկական նոտա էր հնչում։ Ծովափում սկսեցին երգել, տարօրինակ էր այդ երգը։ Սկզբում հնչեց մի կոնտրալտո, երգեց երկու-երեք նոտա, ու հնչեց մի ուրիշ ձայն, որ երգը նորից էր սկսում, իսկ առաջին ձայնը շարունակ հեղվում էր ու հեղվում… երկրորդը, չորրորդը, հինգերորդը երգել էին սկսում նույն կարգով։ Ու հանկարծ տղամարդկանց մի շարք ձայներ էլի սկզբից երգեցին նույն երգը։ Կանանց յուրաքանչյուր ձայնը բոլորովին առանձին էր հնչում, դրանք բոլորն էլ գույնզգույն առվակներ էին թվում, ու կարծես իջնելով վերևից, դար ու փոսերից, թռչկոտելով ու զրնգալով, լցվելով տղամարդկանց ձայների թավ, դեպի վեր հեղվող ալիքի մեջ, ընկղմվում էին դրանում, դուրս պրծնում դրանից, խլացնում դրան, ու կրկին մաքուր և ուժեղ հնչելով, մեկը մյուսի ետևից դեպի վեր էին թռչում։ Ձայների միջից չէր լսվում ալիքների աղմուկը II Դու լսե՞լ ես, որ մի որևէ տեղ այդպես երգեն, հարցրեց Իզերգիլը՝ բարձրացնելով գլուխը, նա ժպտաց անատամ բերանով։ Չեմ լսել։ Երբեք չեմ լսել… Ու չես է՛ լ լսի։ Մենք սիրում ենք երգել։ Միայն գեղեցիկները կարող են լավ երգել, գեղեցիկները, որոնք սիրում են ապրել։ Մենք սիրում ենք ապրել։ Տե՛ ս, է, մի՞թե օրվա ընթացքում չեն հոգնել այն մարդիկ, որոնք երգում են այնտեղ։ Արևածագից մինչև մայրամուտը աշխատել են, լուսինը ծագեց, ու արդեն երգում են։ Այն մարդիկ, որոնք ապրել չգիտեն, արդեն կպառկեին քնելու։ Այն մարդիկ, որոնց համար սիրելի է կյանքը, ահա երգում են։ Բայց առողջությունը… փորձեցի առարկել ես։ Առողջությունը միշտ էլ կհերիքի ապրելու համար։ Առողջությո՜ւնը։ Մի՞թե դու, փող ունենալով, չէիր ծախսի այն։ Առողջությունը նույն ոսկին է։ Գիտե՞ս ես ինչ էի անում, երբ ջահել էի։ Արևածագից մինչև մայրամուտը, համարյա վեր չկենալով, գորգեր էի գործում։ Ես արևի ճառագայթի պես աշխույժ էի, և ահա պետք է նստեի անշարժ, ոնց որ քար։ Ու այնքան էի նստում, որ հետո շարժվելիս բոլոր ոսկորներս ճռճռում էին։ Իսկ երբ գալիս էր գիշերը, վազ էի տալի սիրածս մարդու մոտ, համբուրվում էի նրա հետ։ Ու այսպես երեք ամիս գնում էի, քանի դեռ սեր կար. այդ ժամանակվա բոլոր գիշերները նրա մոտ էի լինում։ Եվ ահա թե ինչ օրի եմ հասել, ցամաքել է արյունս։ Բայց որքա՛ ն սիրեցի, որքա՛ ն համբույրներ առա ու տվի… Ես նայեցի պառավի դեմքին։ Նրա սև աչքերն այնուամենայնիվ անփայլ էին, հիշողությունը նրանց չէր աշխուժացնում։ Լուսինը լուսավորում էր նրա չոր, ճաքճքված շուրթերը, սուր կզակը, ճերմակած մազերը ու կնճռոտ քիթը, որ ծռված էր բվի քթի պես։ Այտերի փոխարեն կային սև փոսեր և դրանցից մեկի վրա ընկել էր գլխին փաթաթած կարմիր լաթի տակից թափվող մոխրագույն-ալեզարդ մազերի մի փունջ։ Դեմքի, պարանոցի ու ձեռների մաշկն ամբողջովին կնճռոտված էր, ու պառավ Իզերգիլի յուրաքանչյուր շարժումից կարելի էր սպասել, որ այդ չոր մաշկը ամբողջովին կպատառոտվի, ծվեն-ծվեն կլինի ու իմ առջև կմնա մի մերկ կմախք մարած, սև աչքերով։ Նա վերստին սկսեց պատմել իր ճռճռան ձայնով. Ես մորս հետ ապրում էի Ֆայլմիի մերձակայքում, Բիրլատի 1 ափին, տասնհինգ տարեկան էի, երբ այն երիտասարդը եկավ մեր գյուղը։ Նա բարձրահասակ էր, ճկուն, սև բեղերով, ուրախ։ Նստել է նավակին ու զի՛ լ ձայնով գոչում է դեպի մեր պատուհանը. «Հե՛ յ, գինի չե՞ք ունենա… ուտելու բան»։ Ես նայեցի պատուհանից, հացենիների ճյուղերի արանքից, ու ի՞նչ եմ տեսնում, գետն ամբողջովին կապուտկել է լուսնից, իսկ նա սպիտակ շապկով ու լայն լաթագոտիով, որի ծայրերը կախվել էին կողքից, կանգնել է մի ոտը նավակի, մյուսը ափի վրա։ Օրորվում է, ինչ-որ երգ է երգում։ Տեսնելով ինձ, ասում է` «Ա՛ յ թե ինչպիսի գեղեցկուհի է ապրում այստեղ… Ես այդ չգիտե»։ Կարծես թե մինչև ինձ տեսնելը նա ճանաչում էր բոլոր գեղեցկուհիներին։ Ես նրան գինի տվի ու խոզի եփած միս… Չորս օրից հետո էլ ինքս ամբողջովին հանձնվեցի… Գիշերները ես ու նա շարունակ զբոսնում էինք նավակով։ Նա գալիս էր նավակով ու կամացուկ սուլում գետնասկյուռի պես, իսկ ես պատուհանից գետն էի ընկնում ձկան պես։ Ու գնում էինք… Նա Պրուտ գետից ձուկ որսող էր ու հետո, երբ մայրս ամեն բան իմացավ ու ծեծեց ինձ, համոզում էր իր հետ գնալ Դոբրուջա ու ավելի հեռու, Դանուբի կողմերը։ Բայց այն ժամանակ նա ինձ այլևս դուր չէր գալիս, միայն երգում էր ու համբուրվում, ուրիշ ոչինչ։ Այդ արդեն ձանձրալի էր։ Այն ժամանակ գուցուլները 2 խմբով ման էին գալի այն վայրերում, ու այստեղ սիրածներ ունեին… Նրանք ուրախ էին ապրում։ Մի որևէ աղջիկ սպասում ու սպասում է իր կարպատյան կտրիճին, կարծում է, թե նա արդեն բանտումն է կամ սպանվել է տուրուդմբոցում, ու հանկարծ նա մենակ կամ թե երկու-երեք ընկերով գալիս է սիրածի մոտ, ասես երկնքից է ընկնում։ Թանկ-թանկ նվերներ է բերում, չէ՞ որ ամեն ինչ հեշտությամբ էր ընկնում նրանց ձեռքը։ Ու քեֆ է անում սիրածի մոտ, նրանով պարծենում իր ընկերների առաջ։ Իսկ սիրածին այդ դուր է գալիս։ Ես էլ գուցուլ ունեցող մի ընկերուհուս խնդրեցի նրանց ցույց տալ ինձ… Ո՞նց էր ընկերուհուս անունը։ Մոռացել եմ… Է՛ հ, հիմի սկսել եմ ամեն ինչ մոռանալ։ Շա՛ տ ժամանակ է անցել այն օրերից, էլ ո՞նց հիշես։ Հա՛, ընկերուհիս ինձ ծանոթացրեց մի երիտասարդի հետ։ Սա գեղեցիկ էր… Շեկլիկ էր, բեղերն էլ, մազերն էլ շեկ էին։ Հրաշեկ գլուխ։ Ու տխուր էր նա, երբեմն սիրալիր, երբեմն էլ գազանի պես մռնչում էր ու կռվում։ Մի անգամ խփեց երեսիս… Իսկ ես կատվի նման թռա նրա կրծքին ու կծեցի թուշը Այն ժամանակից նրա թշի վրա փոս մնաց, ու նա սիրում էր, երբ ես համբուրում էի այդ փոսը…»։ Բա ձկնորսը ի՞նչ եղավ, հարցրի ես։ Ջկնո՞րսը։ Նա… Նա միացավ գուցոլլներին։ Սկզբում շարունակ հորդորանքներ էր կարդում գլխիս և սպառնում էր ջուրը գցել, իսկ հետո՝ ոչինչ, միացավ նրանց և ուրիշ սիրած գտավ… Նրանց երկուսին էլ, ձկնորսին և այն գուցուլին, կախաղան բարձրացրին։ Ես գնացի տեսնելու, թե ինչպես էին նրանց կախում։ Դա Դոբրուջայում էր։ Ձկնորսը դեպի կախաղան էր գնում լալով և գույնը գցած, իսկ գուցուլը ծխում էր։ Քայլում է ու ծխում, ձեռները գրպանները դրած, մի բեղը ընկել է ուսին, մյուսը կախվել կրծքին։ Տեսավ ինձ, հանեց ծխամորճը ու գոչեց՝ «Մնաս բարով»… Ես մի ամբողջ տարի խղճում էի նրան։ Էհ, դա ա՛ յն ժամանակ պատահեց, երբ նրանք ուզում էին հեռանալ դեպի Կարպատյան լեռները, իրենց տեղերը։ Հրաժեշտ տալու համար հյուր գնացին մի ռումինի մոտ, այնտեղ էլ բռնեցին նրանց։ Բռնեցին երկու հոգու, մի քանիսին սպանեցին, մնացածները փախան… Այնուամենայնիվ հետո ռումինացուն հատուցում տվին… ագարակը, աղացն ու ամբողջ հացը վառեցին։ Նա մուրացիկ դարձավ։ Այդ դո՞ւ արեցիր, հետաքրքրվելով հարցրի ես։ Գուցուլները շատ բարեկամներ ունեին, միայն ես չէի… Ով որ նրանց լավագույն բարեկամն էր, նա էլ կատարեց նրանց մեռելոցը… Ծովի ափին արդեն լռեց երգը, ու հիմա պառավին արձագանքում էր միայն ծովի ալիքների աղմուկը, համաչափ, խռովահույզ աղմուկը խռովահույզ կյանքի պատմության պանծալի արձագանքն էր։ Գիշերն ավելի ու ավելի էր մեղմանում, ու հետզհետե է՛ լ ավելի էր պայծառանում լուսնի կապտավուն փայլը, իսկ գիշերվա անտեսանելի բնակիչների անհանգիստ կյանքի անորոշ ձայները հանդարտվում էին, չքանում ալիքների սաստկացող աղմուկում… որովհետև ուժեղանում էր քամին։ Ես մի թուրքի է՛ լ էի սիրում։ Եղա նրա հարեմում, Սկյութարիում։ Մի ամբողջ շաբաթ ապրեցի, ոչինչ… Բայց ձանձրացա… միշտ կանայք ու կանայք… Ութ կին ուներ նա… ամբողջ օրը ուտում են, քնում ու հիմար խոսքեր ասում… Կամ հայհոյում են, կչկչում հավերի նման… Նա, այդ թուրքը, արդեն հասակով էր։ Համարյա սպիտակել էր, ծանրաբարո էր ու հարուստ։ Իշխանավարի էր խոսում… Աչքերը սև էին… Շիտակ աչքերը… Հենց հոգու մեջ էին նայում։ Նա շատ էր սիրում աղոթել։ Ես նրան Բուքուրեշտում տեսա… Ման է գալի շուկայում ոնց որ արքա, ու նայում այնպե՛ ս լուրջ, լուրջ։ Ես ժպտացի նրան։ Նույն օրվա երեկոյան փողոցում ինձ բռնեցին ու տարան նրա մոտ։ Նա սանդալներ ու արմավենի էր ծախել ու եկել Բուքուրեշտ ինչ-որ բան գնելու։ Գալի՞ս ես ինձ մոտ», – ասում է։ Այո, այո, գալիս եմ»։ Լավ»։ Ու ես մեկնեցի։ Հարուստ էր նա, այդ թուրքը։ Մի որդի ուներ, սև, ճարպիկ մի տղա… Տասնվեց տարեկան էր։ Նրա հետ էլ ես փախա թուրքից… Փախա Բուլղարիա, Լոմ-Պալանկա… Այնտեղ մի բուլղարուհի դանակով խփեց կրծքիս իր փեսացուի թե ամուսնու համար չեմ հիշում։ Երկար ժամանակ հիվանդ էի մի վանքում։ Կուսանոց էր։ Ինձ խնամում էր մի աղջիկ, լեհուհի. հիշում եմ, Արցեր-Պալանկայի մոտ գտնվող մի ուրիշ վանքից նրա մոտ էր գալի եղբայրը, աբեղա էր նա… Ոնց որ ճիճու լիներ… շարունակ սողում էր իմ առաջ… Ու երբ առողջացա, նրա հետ փախա… իրենց Լեհաստանը։ Կա՛ ց Բա ո՞ւր մնաց փոքրիկ թուրքը։ Տղա՞ն։ Մեռավ նա, այն տղան։ Տան կարոտից էր, թե սիրուց միայն թե սկսեց հյուծվել, ոնց որ չամրապնդված ծառ, որի վրա չափազանց շատ արև է ընկնում… այնպես էլ տկարանում էր, հյուծվում… Հիշում եմ, պառկել է, ամբողջովին սփրթնել ու կապուտկել, ոնց որ սառույցը, բայց իր մեջ դեռ վառվում է սերը… Ու շարունակ խնդրում է կռանալ ու համբուրել իրեն… Ես սիրում էի նրան, հիշում եմ, շատ էի համբուրում… Հետո նա արդեն բոլորովին տկարացավ, համարյա չէր շարժվում։ Պառկած է, ու ոնց որ աղքատը ողորմություն ուզի, ինձ խնդրում է պառկել իր կողքին ու տաքացնել իրեն։ Ես պառկում էի։ Արի ու պառկի նրա հետ… Նա իսկույն բռնկվում է ամբողջովին։ Մի անգամ, երբ ես արթնացա, նա արդեն սառն էր… մեռած… Ես լացի նրա վրա։ Ո՞վ գիտե, գուցե թե ե՛ ս սպանեցի նրան։ Այդ ժամանակ ես արդեն երկու անգամ մեծ էի նրանից։ Ու այնպես ուժե՛ ղ էի, լիքը Իսկ նա ի՛ նչ էր որ. երեխա էր… Պառավը հառաչեց և, ես այդ առաջին անգամ տեսա, երեք անգամ խաչակնքեց, չոր շուրթերով ինչ-որ շշնջաց։ Է՛, դու մեկնեցիր Լեհաստան, հետո՞, թելադրեցի նրան։ Հա՛… Այն փոքրիկ լեհի հետ։ Նա ծիծաղելի և ստոր մարդ էր։ Երբ նրան կին էր հարկավոր, նա որձ կատվի նման քսվում էր ինձ, և լեզվիցն ուղղակի մեղր էր հոսում, իսկ երբ ինձ չէր ուզում, ձաղկում էր ինձ խոսքերով, ոնց որ մտրակով։ Մի անգամ մենք գնում էինք գետի ափով, և ահա նա ինձ մի հպարտ, վիրավորական խոսք ասաց։ Օ-օ՛, ես ո՛ նց բարկացա։ Տաքացա կպրի նման։ Ձեռքերիս մեջ առա նրան ու ոնց որ երեխայի, նա փոքրամարմին էր, վեր բարձրացրի ու այնպես սեղմեցի կողերը, որ նա ամբողջովին կապուտկեց։ Ես թափ առա ու նրան ափից շպրտեցի գետը։ Նա գոռում էր։ Ծիծաղելի էր գոռում։ Ես վերևից նայում էի նրան, իսկ նա թպրտում էր այնտեղ, ջրի մեջ։ Ես թողի ու հեռացա։ Ու էլ չհանդիպեցի նրան։ Ես դրանով երջանիկ էի. հետո երբեք չէի հանդիպում նրանց, որոնց մի ժամանակ սիրել էի։ Դրանք վատ հանդիպումներ են. միևնույն է, թե մեռածի հետ հանդիպես։ Պառավը հոգոց հանեց ու լռեց։ Ես պատկերացնում էի այն մարդկանց, որոնց մասին պատմում էր նա։ Ահա հրավարս, երկարաբեղ գուցուլը գնում է մեռնելու հանգիստ ծխելով ծխամորճը։ Նա հավանորեն սառն, լուրթ աչքեր ուներ, որոնք ամեն ինչի վրա էլ խորազնին ու շեշտակիորեն էին նայում։ Ահա նրա կողքին Պրուտ գետի սև-բեղավոր ձկնորսը, լալիս է նա, չի ցանկանում մեռնել, ու մահացու տխրությունից գունատված նրա դեմքի վրա մարել են ուրախ աչքերը, և արցունքներով թրջված բեղերը տխուր կախվել են ծռված բերանի անկյուններից։ Ահա նա, ծերուկ, ծանրաբարո թուրքը, հավանորեն ֆատալիստ ու բռնակալ, ու նրա կողքին իր որդին, Արևելքի գունատ ու թույլ ծաղիկը՝ համբույրներով թունավորված։ Ահա և սնափառ լեհը, նրբաբարո ու դաժան, պերճախոս ու սառնասիրտ… Ու նրանք բոլորը լոկ դժգույն ուրուներ են, իսկ այն կինը, որին նրանք համբուրում էին, կողքիս նստել է կենդանի, բայց ժամանակի ընթացքում չորացած, անմարմին, անարյուն, անիղձ սրտով, անկրակ աչքերով, նույնպես համարյա ուրու։ Պառավը շարունակեց, Լեհաստանում ծանրացավ իմ դրությունը։ Այնտեղ սառն ու կեղծավոր մարդիկ են ապրում։ Ես չգիտեի նրանց օձի լեզուն։ Շարունակ ֆշշում են… Ի՞նչ են ֆշշում։ Այդ օձի լեզուն աստված է տվել նրանց, որովհետև նրանք կեղծավոր են։ Այն ժամանակ ես գնում էի, չգիտենալով թե ուր, ու տեսնում էի, թե ինչպես նրանք պատրաստվում էին բունտ բարձրացնելու ձեր, ռուսների դեմ։ Հասա Բոխնյա քաղաքը։ Մի ջհուդ գնեց ինձ. ոչ թե իր համար գնեց, այլ ինձ ծախելու համար։ Ես համաձայնեցի։ Ապրելու համար պետք է կարողանալ որևէ բան անել։ Ես ոչինչ չէի կարողանում անել և դրա համար էլ ծախում էի ինքս ինձ։ Բայց ես այն ժամանակ մտածեցի, որ եթե մի քիչ փող ճարեմ Բիրլադ վերադառնալու համար, կփշրեմ շղթաները, որքան էլ դրանք ամուր լինեն։ Ու ապրում էի այնտեղ։ Հարուստ պաներ էին գալի ու քեֆ էին անում ինձ մոտ։ Այդ նրանց վրա թանկ էր նստում։ Նրանք ինձ համար կռվում էին, կատաղության հասնում։ Մեկը երկար ժամանակ աշխատում էր ինձ իր ձեռքը գցել և մի անգամ ահա թե ինչ արեց, եկավ, ծառան էլ հետևից, ձեռքին մի պարկ։ Պանը վերցրեց այդ պարկը ու շուռ տվեց գլխիս վերևից։ Ոսկե դրամները խփվեցին գլխիս, ու ես հրճվանքով լսեցի դրանց գնգոցը, երբ դրանք ընկան հատակի վրա։ Բայց ես այնուամենայնիվ վռնդեցի պանին։ Նա հաստ, պլպլան դեմք ուներ, փորն էլ ոնց որ մի մեծ բարձ լիներ։ Նա կուշտ խոզի պես էր նայում։ Այո։ ես նրան վռնդեցի, թեպետև նա ասում էր, որ ծախել է իր բոլոր հողերը, տները և ձիերը, որ ոսկի թափի ինձ վրա։ Ես այն ժամանակ սիրում էի մի արժանավոր պանի, որի երեսը կտրատված էր։ Ամբողջ երեսը խաչաձև թրատված էր թուրքերի թրերով, թուրքերի դեմ նա դրանից կարճ ժամանակ առաջ կռվել էր հույների համար։ Ա՛ յ թե մարդ… Հույները նրա ինչի՞ն էին պետք, երբ ինքը լեհ էր։ Իսկ նա գնացել, նրանց հետ միասին կռվել էր նրանց թշնամիների դեմ։ Նրան թրատել էին, հարվածներից դուրս էր ընկել մի աչքը ու ձախ ձեռքի երկու մատները կտրվել էին… Հույները նրա ինչի՞ն էին պետք, երբ նա լեհ էր։ Ա յ թե ինչ, նա սխրագործություններ էր սիրում։ Իսկ երբ մարդը սխրագործություններ է սիրում, միշտ էլ կարողանում է դրանք կատարել ու դրա համար տեղ կգտնի։ Կյանքում, գիտե՞ս, միշտ էլ տեղ կա սխրագործությունների համար։ Այն մարդիկ, որոնք չեն գտնում այդ տեղը, սոսկ ծույլեր կամ վախկոտներ են, կամ չեն հասկանում կյանքը, որովհետև եթե մարդիկ հասկանային կյանքը, ամեն մեկը կուզենար իր մահից հետո հիշատակ թողնել կյանքում։ Այդ դեպքում կյանքը մարդկանց չէր կլանի առանց հետքի 0 այդ թրատվածը լավ մարդ էր։ Որևէ բան անելու համար նա պատրաստ էր գնալու մինչև աշխարհի ծայրը։ Հավանորեն ձերոնք նրան սպանեցին բունտի ժամանակ։ Իսկ դուք ինչո՞ւ էիք գալիս մաջարներին ջարդելու։ Դեհ, դեհ, սուս արա Հրամայելով, որ ես լռեմ, պառավ Իզերգիլը հանկարծ ինքը լռեց, մտածմունքի մեջ ընկավ։ Ես ճանաչում էի նաև մի մաջարի։ Մի անգամ նա հեռացավ ինձանից, դա ձմռանն էր, ու միայն գարնանը, երբ ձյունը հալվեց, նրան գտան դաշտում, գլուխը գնդակով ծակված։ Ահա թե ինչ։ Տեսնո՞ւմ ես, սերը ավելի շատ մարդ է կործանում, քան ժանտախտը, եթե հաշվես, պակաս չի լինի Ի՞նչ էի ասում, հա՛, Լեհաստանի մասին… Այո, այնտեղ ես խաղացի իմ վերջին խաղը։ Հանդիպեցի մի շլյախտիչի… Ա՛ յ թե գեղեցիկ էր, հա՛ - ա։ Գեղեցիկ էր այդ սատանան։ Իսկ ես արդեն պառավ էի, ա՛ խ, պառավ էի։ Քառասուն տարեկան կլինեի՞։ Անշուշտ կլինեի։ Իսկ նա և՛ հպարտ էր, և՛ մենք, կանայք, երես էինք տալի նրան։ Ինձ համար թանկ էր նա… Այո։ Նա ուզում էր միանգամից, հենց այնպես, նվաճել ինձ, բայց ես անձնատուր չեղա։ Ես երբեք և ոչ ոքի ստրկուհին չեմ եղել։ Ջհուդի հետ արդեն հաշիվս վերջացրել էի, շատ փող էի տվել նրան… Արդեն Կրակովում էի ապրում։ Այն ժամանակ ես ամեն ինչ ունեի թե՛ կառք, թե՛ ոսկի և թե՛ ծառաներ… նա, այն հպարտ դևը, գալիս էր ինձ մոտ ու միշտ ուզում էր, որ ես ինքս ընկնեմ իր գիրկը։ Մենք վեճի բռնվեցինք… Հիշում եմ, ես նույնիսկ հալումաշ էի լինում դրանից։ Դա երկար տևեց… Ես իմ ուզածն արեցի, նա ծնկաչոք խնդրում էր ինձ… Հենց որ իր ուզածն արեց, իսկույն թողեց ինձ։ Այն ժամանակ ես հասկացա, որ պառավել էի… Օ՜, այդ դառն էր ինձ համար։ Որքա՛ ն դառն էր… Ախր ես սիրում էի նրան, այդ սատանային… Իսկ նա, հանդիպելով ինձ, ծիծաղում էր ստոր մարդ էր նա։ Ուրիշների մոտ է՛ լ էր ծիծաղում ինձ վրա։ Ես այդ գիտեի։ Է՛ հ, ծանր էր վիճակս։ Բայց նա հանդիպում էր ինձ հետ, ու ես այնուամենայնիվ հաճույքով էի նայում նրան։ Ու երբ նա գնաց ձեր, ռուսների դեմ կռվելու, իմ վիճակը վատացավ։ Զսպում էի ինձ, բայց չէի կարողանում ինքս ինձ հաղթահարել… Ու որոշեցի գնալ նրա ետևից։ Նա Վարշավայի մոտ էր, անտառում։ Երբ տեղ հասա, իմացա, որ ձերոնք արդեն ջարդել են նրանց և նա գերության մեջ է մոտիկ մի գյուղում։ Ուրեմն էլ չեմ տեսնի նրան», մտածեցի ես։ Բայց ուզում էի տեսնել։ Սկսեցի ջանք թափել, որ տեսնեմ… Մուրացիկ կնոջ շոր հագա, կաղ ձևացա, երեսս կապեցի ու գնացի այն գյուղը, ուր գտնվում էր նա։ Ամենուրեք կազակներ ու զինվորներ Այնտեղ գտնվելը թանկ նստեց ինձ վրա։ Իմացա, թե լեհերը որտեղ են նստած, ու տեսնում եմ, որ դժվար է աւնտեղ ընկնել։ Իսկ այդ հարկավոր էր ինձ։ Եվ ահա գիշերը սողալով մոտեցա այն տեղին, ուր գտնվում էին նրանք։ Սողում եմ բանջարանոցով, ածուների արանքով, ու տեսնում եմ, որ այնտեղ ժամապահ է կանգնած… Լսում եմ, թե ինչպես լեհերը երգում են ու բարձրաձայն խոսում։ Երգում են մի երգ աստվածամորն ուղղված… Ու նա էլ, իմ Արկադին, երգում է այնտեղ… Սիրտս դառնացավ, երբ մտածեցի, որ առաջ ուրիշներն էին իմ ետևից սողում… Բայց ահա և հասավ ժամանակը, երբ ինքս օձի պես գետնի վրա սողում եմ այն մարդուն տեսնելու համար, և գուցե դեպի իմ մահն եմ սողում։ Իսկ այդ ժամապահն արդեն ականջ է դնում, կռացել է դեպի առաջ։ Դեհ, ես ի՞նչ անեի։ Վեր կացա գետնից ու քայլեցի դեպի ժամապահը։ Դանակ-մանակ չունեի, բացի ձեռներիցս ու լեզվիցս, ոչինչ չունեի։ Ցավում եմ, որ դանակ չէի վերցրել։ Շշնջում եմ՝ «Սպասիր» իսկ նա, այդ զինվորը, արդեն սվինը դեմ արեց բկիս։ Ես նրան շշնջալով ասում եմ՝ «Մի՛ խոցիր, կաց, լսիր, եթե դու հոգի ունես։ Ոչինչ չեմ կարող քեզ տալ, այլ խնդրում եմ քեզ»։ Նա իջեցրեց հրացանը ու նույնպես շշնջալով ասաց ինձ. «Կորիր հեռացիր, այ կնիկ, ի՞նչ ես ուզում»։ Ես նրան ասացի, թե որդիս բռնված է այստեղ… «Դու հասկանո՞ւմ ես, զինվոր, որդիս է։ Ախր դու էլ մեկի որդին ես, չէ՞։ Մտիկ արա ինձ, ես քեղ պես որդի ունեմ, ու նա հրե՛ ն այնտեղ է։ Թո՛ ղ նայեմ նրան, գուցե թե շուտով մեռնի… գուցե թե քեզ վաղը սպանեն… մայրդ հո լաց կլինի՞ քո վրա։ Չէ՞ որ քեզ համար ծանր կլինի մեկնել առանց նրան՝ մորդ տեսնելու։ Իմ որդու համար էլ հո ծանր է։ Դեհ ուրեմն խղճա քեզ, նրան ու ինձ`մորը»։ Օֆ, ինչքա՛ ն երկար խոսեցի նրա մոտ։ Անձրև էր գալի, թրջում մեզ։ Քամին ոռնում էր, սուլում, խփում մեջքիս, կրծքիս։ Ես կանգնել ու դողում էի այդ քարե զինվորի առաջ։ Իսկ նա շարունակ ասում էր՝ «Ոչ»։ Ու ամեն անգամ, երբ ես լսում էի նրա սառը խոսքը, է՛ լ ավելի էր բռնկվում Արկադիկին տեսնելու ցանկությունս… Ես խոսում էի ու աչքկրով չափում զինվորին. նա կարճահասակ էր, լղար, ու հազում էր, և ահա նրա առաջ ես ընկա գետնին ու, գրկելով նրա ծնկները, թեժ խոսքերով նրանից գութ աղերսելով, նրան գցեցի գետնին։ Նա ընկավ ցեխի մեջ։ Ես նրան արագությամբ շուղ տվի երեսի վրա ու գլուխը խոթեցի լճակի մեջ, որ չգոռա։ Նա չէր գոռում, այլ միայն թպրտում էր, աշխատելով ինձ դեն գցել իր մեջքից։ Ես երկու ձեռներովս նրա գլուխը ավելի խորն էի խոթում ցեխի մեջ։ Ու նա խեղդվեց… Ես վազ տվի դեպի ամբարը, որտեղ երգում էին լեհերը։ Արկադիկ…», շշնջացի պատի ճեղքից։ Նրանք, այդ լեհերը, գլխի ընկնող մարդիկ են, լսելով ձայնս, դադարեցին երգը։ Ահա իմ դիմաց նրա աչքերը։ Կարո՞ղ ես այստեղից դուրս գալ»։ Այո, հատակի միջով», ասաց նա։ Դեհ, արի»։ Եվ ահա նրանցից չորսը դուրս եկան այդ ամբարի տակից. իմ Արկադիկը և ուրիշ երեք հոգի. «Որտե՞ղ են ժամապահները», հարցրեց Արկադիկը։ Հրե՛ ն, պառկած է…»։ Ու նրանք քայլեցին կամացուկ, գետնին կռացած։ Անձրևը գալիս էր, բարձր ոռնում էր քամին։ Մենք հեռացանք գյուղից ու լուռ, երկար գնում էինք անտառի միջով։ Արագ էինք գնում։ Արկադիկը բռնել էր ձեռքիցս, նրա ձեռքը տաք էր ու դողում էր։ Օ՜ ես ինձ այնքա՛ ն լավ էի զգում նրա հետ, քանի դեռ նա լուռ էր։ Վերջին րոպեներն էին դրանք, իմ ագահ կյանքի լավ րոպեները։ Բայց ահա մենք հասանք մի մարգագետին ու կանգ առանք։ Նրանք, չորս հոգին էլ ինձ շնորհակալություն հայտնեցին։ Երկա՛ ր ու երկար ինչ-որ բան էին ասում ինձ։ Ես լսում էի ու նայում իմ պանին։ Ի՞նչ պետք է անի նա ինձ։ Եվ ահա նա գրկեց ինձ ու լրջորեն ասաց… Չեմ հիշում ինչ ասաց, բայց այնպես էր դուրս գալիս, որ նա, իբրև շնորհակալություն իրեն ազատելու համար, սիրելու է ինձ… Ու նա ժպտալով ծունկ չոքեց իմ առաջ և ասաց. «Ի՛ մ թագուհի»։ Ա՛ յ թե ինչպիսի կեղծավոր շուն էր… Էհ, ես նրան ոտովս աքացի տվի ու կխփեի դեմքին, բայց նա դեն թռավ։ Զայրացկոտ ու սփրթնած կանգնել է իմ առաջ… Կանգնած են մյուս երեքն էլ, մռայլվել են։ Բոլորն էլ լուռ են։ Ես նայեցի նրանց։ Հիշում եմ, այդ պահին խիստ ձանձրացա ու մի տեսակ ծուլություն տիրեց ինձ… Ես նրանց ասացի՝ «Գնացեք»։ Նրանք, այն շները, հարցրին ինձ՝ «Դու կվերադառնաս այնտեղ ու ցույց կտաս մեր ճամփան, հա՞»։ Ա՛ յ քեզ ստոր մարդիկ։ Նրանք այնուամենայնիվ հեռացան։ Ես էլ գնացի… Մյուս օրը ձերոնք բռնեցին ինձ, բայց շուտով բաց թողին։ Այն ժամանակ ես տեսա, որ ժամանակն է տուն ու տեղ լինել, հերիք է ապրել կկվի նման։ Արդեն ծանրաշարժ էի, թուլացել էին թևերս, ու խամրել փետուրներս ժամանակն էր, այո։ Ես մեկնեցի Գալիցիա, այնտեղից էլ Դոբրուջա։ Եվ ահա արդեն մոտ երեք տասնյակ տարի է, որ ապրում եմ այստեղ։ Ամուսին ունեի, մոլդավացի էր. մեռավ մի տարի առաջ։ Ահա և ապրում եմ ես։ Մենակ եմ ապրում ո՛ չ, մենակ չեմ, ահա նրանց հետ եմ։ Պառավը ձեռքը թափ տվեց դեպի ծովը։ Այնտեղ ամեն ինչ հանդարտ էր։ Երբեմն լսվում էր ինչ-որ կարճ, խաբուսիկ ձայն և իսկույն մեռնում։ Նրանք սիրում են ինձ։ Ես նրանց շատ եմ պատմում այլևայլ դեպքեր։ Դա հարկավոր է նրանց։ Բոլորն էլ դեռ ջահել են… Ես էլ նրանց հետ ինձ լավ եմ զգում։ Նայում եմ ու մտածում, «Կար ժամանակ, որ ես էլ նրանց պես էի… Միայն թե այն ժամանակ շատ ուժ և կրակ կար իմ մեջ, դրա համար էլ ավելի ուրախ ու ավելի լավ էի ապրում… Այո»։ Նա լռեց։ Ես տխրում էի նրա կողքին։ Նա գլուխն օրորելով ննջում էր և կամացուկ ինչ-որ շշնջում… Գուցե աղոթում էր։ Ծովից բարձրացավ մի ամպ, որ սև էր, ծանր, մռայլ ուրվագծերով, լեռնաշղթայի էր նման։ Ամպը սողում էր դեպի տափաստանը։ Նրա գագաթից կտոր-կտոր ամպեր էին պոկվում, առաջ էին անցնում ու մեկը մյուսի հետևից հանգցնում աստղերը։ Ծովն աղմկում էր։ Մեզնից ոչ հեռու, խաղողի վազերի մեջ ոմանք համբուրվում էին, փսփսում ու հառաչում։ Հեռո՜ւ հեռվում, տափաստանում մի շուն էր ոռնում… Օդը գրգռում էր ներվերս տարօրինակ մի բույրով, որը խտղտում էր քթածակերս։ Ամպերից երկրի վրա ստվերների խիտ երամակներ էին ընկնում ու սողում, չքանում էին ու նորից երևում… Լուսնի տեղ մնացել էր միայն պղտոր, դժգույն մի բիծ, երբեմն այն բոլորովին ծածկվում էր մի կտոր մուգ կապտավուն ամպով։ Ու տափաստանային հեռաստանում, որ հիմա արդեն սև ու ահավոր էր, ասես դարանակալած, իր մեջ ինչ-որ բան թաքցնող, փոքրիկ, կապույտ լույսեր էին բռնկվում։ Մերթ այստեղ, մերթ այնտեղ մի ակնթարթ երևում էին նրանք ու մարում, ասես մի քանի մարդ տափաստանում ցրված, միմյանցից հեռու, այնտեղ ինչ-որ բան էին փնտրում, լուցկիներ վառում, որոնք իսկույն հանգչում էին քամուց։ Դրանք կ