ՎԱՐԴԱՆԱՆՔ [...] Գիշերը խոժոռվել էր Տարոնի դաշտավայրի վրա։ Ամեն ինչ ընկղմել էր խավարի մեջ։ Միայն հեռուն ալիքավորված լեռներից դեպի վերև բացվում էր հանդիսավոր երկինքը տենդային աստղերով առլեցուն։ Օդը ցուրտ՝ էր, վաղ գարնանային։ Ինչպես մռայլ ուրվական, խավարի միջից նայում էր Աշտիշատի վանքը, և ըստ երևույթին ոչինչ բան չէր վրդովում նրա խորհրդավոր անդորրը։ Սառն հովը սվսվում էր նրա պարիսպներից երկինք միտող անսաղարթ ծառերի ճյուղերի մեջ։ Սակայն վանքի անկենդան լռությունը երևութական էր։ Հանկարծ կարմիր մի լույս ցայտեց պարիսպների շրթունքներից և սկսեց պտտել վանքի խոժոռ պատերին և ծառերի կատարներին։ Լույսը դողաց և ճոճվելով վանքի պատերին՝ առաջ եկավ։ Ճռընչաց դարբասը, բացվեց և մարխի լույսը վերև բռնած դուրս եկավ մի ոլործուն սրամորուք և կորովի վանական, կանգնեց մեկուսի և ճանապարհ տալով մի զորականի՝ լուսավորեց նրա ոտնատակի գետինը։ Զորականը, որ բավականին հասակավոր, ջլուտ, բարձրահասակ մի անձնավորություն էր՝ մտահոգ հայացքը գետնին՝ անցավ իրեն հետևող մի խումբ վանականների միջով և անխոս կանգնեց, անհամբեր սպասելով ինչ-որ մի բանի։ Նա շտկեց իր նուրբ ու պինդ գոտիկը, որից կախված էր ոսկեքանդակ երախակալով սուրը և նայեց երկնքին։ Նրա ջլուտ, մկանուտ դեմքը խրոխտանում էր արծվային քթի հպարտ կորագծով և մռայլվում աջ այտին վերից վար գծված մի բարակ սպիով։ Այդ դեմքը՝ արևախանձ, քամահար, մոխրագույն՝ խոսում էր պատերազմներում և աստանդական կյանքով ապրող ոչ տանու մարդու մասին։ Ինչ-որ հնադարյան մարդու շոԻնչ էր փչում նրա ջլուտ արտաքինից և ներքին լարված հոգեկան մեծ ուժից։ Հազիվ նշմարելի բնական թախիծը, որ շատ ապրումներ կրածի հատկություն էր, և մոխրագույն, մինչև վիզը երկարացրած գանգուր մազերը՝ մեղմացնում էին այս երկաթե մարդու կարծրությունը։ Նա թողնում էր ավելի լռակյաց, քան խոսող և անգամ մտատանջ մարդու տպավորություն։ Զգացվում էր, որ նա միշտ միտում է, վճռում, գործում և գիտե համառել մինչև կռիվ։ Թեև բավականին հասակն առած էր, բայց երկաթե մկաններն ու պիրկ կեցվածքը դրսևորում էին արտակարգ եռանդ։ Վանականների խումբը բաժանված էր երկու շարքի և բարև բռնած կանգնել էին նրա երկու կողմը։ Միայն նրանցից մեկը, երազող աչքերով և մոլեռանդ դեմքով մի հասուն երիտասարդ, որ վանական եղբայր էր, այսինքն`վանքում ապրող աշխարհական, վառվռուն, խանդավառ դեմքով, մոտեցավ ընդհուպ զորականին։ Դեռ վաղորդյան ժամ չէ, տեր իմ, ասաց նա պատկառոտ կարեկցանքով, կհանգստանայիր և ապա կճանապարհվեիր։ Զորականր մեղմ նայեց նրան, չպատասխանեց։ Միայն անհամբեր շարժումով դարձավ նայեց դեպի գավիթը։ Աճապարի՛ ր, Արծվի՛, ձայն տվեց ներսից մեկը։ Փոքր անց գավթի խորքում դոփեցին նժույգների սմբակները։ Մի երիտասարդ զինվոր, որ ըստ երևույթին Արծվին էր, գավթից դուրս քաշեց նժույգները։ Վանականներն արագ ընկրկեցին ցատկտող նժույգներից։ Զորականը հանգիստ մոտեցավ նրանցից մեկին, սանձը խլեց և ոտը դրեց ասպանդակին։ Արծվին օգնեց նրան նստելու և ապա ինքը դժվար պահելով իր ամեհի նժույգը հանկարծ ճարպկորեն թռավ նրա մեջքին։ Երիտասարդ վանական եղբայրը, որ անձկությամբ հետևում էր հասյսկավոր զորականին, խիստ մտահոգ խոսեց. Եվ որքա՜ն պիտի տևի այս արհավիրքը… Կտևի, մռմռաց հասակավոր զորականը՝ կարծես ինքն իրեն և քմծիծաղով նայեց գետնին։ Հետո նշանակալից ավելացրեց, դե զորական ես, գիտես… Հետո ավելի հարմար շտկվելով թամբի վրա՝ նայեց լույս անող վանականին։ Սա արագ մոտեցավ նրան։ Դուք երկուսդ թերևս վաղը ճանապարհվեիք Արտաշատ։ Անխախտ, անշուշտ, ասաց վանականը`խելացի հայացքն ուղղելով զորականի հայացքին։ Այնտեղ կան քաջ եղծողներ, սակայն… Կհանդիպենք՝ կխոսենք, չշարունակեց միտքը զորականը և ինչ-որ մի բան հիշողի պես դարձավ վանականին, սուր նայեց նրան և կրկին վերադարձավ նույն խոսքին. պետք է կտրուկ խզել ամեն բան, իմաստասիրության տեղը չէ։ Վանականներն առաջ եկան և շրջապատեցին զորականին։ Նա դարձավ արդեն բոլորին. Հուսով եմ, լավ իմացաք, ինչ որ վճռեցինք։ Կրկնում եմ. չհարուցել հավատքի վիճաբանություն իրար մեջ և պարսից արքայի հետ։ Տեղը չէ իմաստասիրության։ Առավելապես դադարեցնել կալվածական վեճերը, մրցումը տիրագլխության նախարարության հետ։ Թողե՛ ք երկպառակությունը։ Սկսեցեք քարոզը միաբանության։ Արհավիրքը վեր կացավ և սաստկագին… Այս ասելով նա կշտամբանքով թե տարակուսանքով նայեց վանականներին, որոնց աչքերը լցված էին անհուն տխրությամբ։ Հրաժեշտ եմ տալիս ձեզ այդ հույսով։ Հույսներս աստվա՛ ծ, ասացին վանականները։ Նրանցից մեկը մի կորամեջք պղնձադեմ ծերունի դողդողուն շրթունքներով սկսեց աղոթել. «Տէ՛ ր, ուղղեա զգնացս իմ…»։ Մյուսները երեսներր խաչակնքեցին։ Դե՛, ճանապա՛ րհ, խոսեց հասակավոր զորականը և նայեց վանականների կողմը, բարյա՛ վ մնաք։ Ճանապարհդ ի բարի՛ ն, խմբով բարեմաղթեցին վանականները։ Զորականը բաց թողեց սանձը։ Նժույգը պտտվեց և սանձը ծամելով թռավ տեղից։ Զորականը սանձահարեց նրան և ստիպեց քայլքով գնալ։ Արծվին հետևեց։ Վանականները դեռ ջահի լույսով կանգնել նայում էին հեռացողներին։ Դեռ մի պահ կարմիր լույսը ողողում էր նրանց դեմքերն ու վանքի մռայլ պարիսպը։ Հեծյալները առաջ գնացին դեպի դաշտավայրը։ Քարքարոտ ճանապարհը քմահաճ գծերով իջնում էր դեպի հարթությունր։ Արևելքում երկինքը կանաչել սկսեց։ Լույսը բացվում էր։ Աստղերը գունատվեցին, և առարկաներր շրջակայքում կերպարանք առան։ Այլևս հիմա հեծյալները դաշտավայրումն էին։ Աոջևից գնացող հասակավոր զորականը չէր արթնանում իրեն զբաղեցնող ծանր մտածմունքից և ձիավարում էր մեքենաբար։ Նրա նժույգը աշխուժորեն ոստոստում էր։ Իսկ նրան հետևողը՝ Արծվին, հազիվ էր կարողանում զսպել իր նժույգը, որ սա առաջ չընկնի իր տիրոջ նժույգից։ Ամեհի նժույգը կտրատում էր իրեն, փոթորկում բաշը, աչքերը խելահեղ նայվածքով շրջում այս ու այն կողմ։ Արծվին, որ քաջ ձիավարող էր, ըստ երևույթին ջանում էր իր նժույգին ևս հարկադրել պահպանելու այն համեստ միջոցը, որ կար իր և իր տիրոջ միջև։ Բայց նժույգը չէր անսում։ Զորականը իր խռովահույզ մտքերի պաշարման մեջ անզգույշ խթանեց նժույգը։ Սա ցատկեց և թռավ։ Արծվիի նժույգը հենց դրան էր սպասում. թափ առավ ու կատաղի սլացքով մրրկեց առաջ։ Նրան զսպելն անկարելի եղավ, նա հակառակվեց և առաջ մղվեց մյուս նժույգից։ Վերջինս կարծես արթնացավ, նա ևս կատաղեց, և երկուսը իրար առաջ կտրելով սլացան մարմանդ արոտի վրայով։ Նժույգների այս մոլեգին սլացքր կարծես համապատասխան էր հասակավոր հեծյալի հոգեկան խռովքին։ Նա թեթևանալ էր ուզում ճնշող մտքերից, ժամ առաջ հասնել, լուծել կնճիռը և ազատվել մտատանջումից։ Իսկ Արծվին հոգեկան և մարմնական հաճույք զգաց։ Նա մի ճապուկ, բարեձև երիտասարդ էր, թեթև, բայց լիքը մարմնով, որից հսկայական ուժ էր առկայծում։ Սոսկալի հանդգնությունները կռիվներում սպիներ էին գծել նրա դեմքին։ Նրա խորազննող աչքերի մեջ միշտ մի անմար բարի հեգնական ժպիտ կար։ Նժույգների սլացքը երևի երկար կտևեր, եթե հասակավոր զորականը չզսպեր իրենը։ Նժույգը բաշը ցնցելով փորձեց չհնազանդել, բայց զորականի երկաթե բազուկները սանձերն այնպես պինդ քաշեցին, որ սա սանձահարվելով մի փոքր մեղմեց ընթացքը։ Ավելի դժվար զսպվեց Արծվիի նժույգը։ Նա խենթացել էր այլևս, և ահա սկսեց պտտվել, ծառանալ, հեծյալին շպրտելու շարժումներ անել։ Բայց նա ևս զսպվեց և սկսեց մանրաքայլ ծեծել գետինը կարկուտի պես`առջևից նույն ընթացքով գնացող իր րնկերի նման։ Աջակողմյան դաշտից հեծյալներ երևացին։ Տեսնելով զորականին նրանք կարճ ուղիով բարձրացան բլուրը և արագ եկան հավասարվելու նրան։ Առջևից գալիս էին մի խումբ կանայք, աղջիկներ և պատանիներ, որոնց առաջնորդում էր մի հասակավոր կին՝ շատ նման զորականին. թխադեմ, արծվաքիթ, բարակիրան, բարձրահասակ։ Նա հարուստ գիսակները ժապավենով կապել էր ճակատին ու ծոծրակին, մետաքսե գոտիով զգեստը հավաքել կապել էլ մեջքին։ Նրա կողքից ձիավարում էր մի գեղեցիկ աղջիկ, հազիվ քսան տարեկան։ Նրանք մոտենալով սկսեցին վարգել։ Ահագին խումբը զինված էր նիզակներով, սրերով ու նետաղեղներով։ Բարակները վազում էին նրանց կողքից՝ լեզուներր կախ գցած։ Երևում էր, որ նրանք վարազի որսից Էին վերադառնում. խմբի հետևից եկող ուժեղ ձիերին բարձել Էին երկու վարազ, որոնք ձիերի թափահարման հետ ցնցում Էին իրենց կախ ընկած գլուխները և երախներից դուրս ընկած լեզուների ծայրերը։ Մոտեցողները ցեխաթաթախ Էին ու փոշեկորույս։ Թեև նըրանց զգեստներն ու դիրքը մատնում Էին ազնվական դասի պատկանելիությունը, բայց այդ ցեխի, փոշու և անկարգ արտաքինի տակից էլ երևում էր, որ իրենց լվացված ու տնական վիճակում էլ նրանք բավական հասարակաբարո և ոչ նրբակյաց կենցաղի և վարքի տեր Էին։ Այն խստակյաց, նախնական դարերում, անգամ նախարարական հասարակության պայմաններում, կանանց զինվելը արտասովոր բան չէր, այլ շատ բնական։ Ոչ միայն շինական, այլև ազնվական կանայք շատ զինավարժ Էին մանկուց մասնակցելով վտանգավոր որսերի և անգամ կռիվների Հայաստանի մի քանի բերդերում տեղավորված պարսից վերակացու զորքերի դեմ, որ հաճախ ասպատակում Էին երկիրը։ Մոտենալիս նրանք դանդաղեցրին վարգը և եկան քայլով։ Նրանց նայելով՝ զորականը խիստ եղանակով և մի փոքր քննելով դեմքերը`հարցրեց. Ինչո՞ւ առավոտ վերադարձաք։ Շտապեցինք այսօրվա զորախաղին, հայրիկ, պատասխանեց հասակավորը ոչ անկեղծորեն։ Հը՛ մ, արեց տխուր և դառն քմծիծաղով զորականը, իրեն մտահոգող լուրերին չվերագրելով որսի գնացածների տարաժամ վերադարձը։ Նա հիանալով նայեց աղջկան։ Նրա վայրի գեղեցկությունը, հեծյալի կեցվածքը, որ մարտիկի տեսք էր հաղորդում նրան և ցույց էր տալիս, որ նա այնքան քնքուշ չէ, որ չկարենա մարտ մտնել, մեղմացրեց զորականի մռայլ տրամադրությունը։ Վարազներին ո՞վ է խոցել, հարցրեց զորականը։ Բոլորս միասին խոցեցինք։ Սպարապետ հայրիկ, ասաց աղջիկը պարզ ու ազատ, առաջ ես խոցեցի, երբ նա եկավ վրաս, բայց բոլորը հասան, վերջացրին, ազատվեցի։ Հայրիկ, հոգնա՞ծ ես, հարցրեց հասակավոր կինը մտահոգ նայելով հորը։ Ո՛ չ, մռայլ պատասխանեց զորականը, կրկին անցնելով իրեն տիրող վատ տրամադրության և ցույց չտվեց ավելի խոսելու ցանկություն։ Սակայն որսորդները տարօրեն վիճակի մեջ էին։ Նախ բոլորը շատ ավելի ցեխոտված էին, քան լինում է նման որսերի ժամանակ։ Աղջկա թևին լերդացած արյուն կար, իսկ այտին արյան մի շերտ։ Պատանիները բավական գզգզված էին, ոմանք կոտրած նիզակներ էին կախել թամբից և կրում էին պարսկական նիզակներ և կրկնակի սրեր ունեին։ Զորականի աչքից չվրիպեց այդ, նա դանդաղեցրեց նժույգի ընթացքը և խստորեն հարցրեց իր դստերը. Ի՞նչ է պատահել… Կարծես նոր հանդիպեցին և չէին խոսել դեռ բոլորովին։ Նըրանից ծածկել անկարելի էր։ Հասակավոր տիկինը շփոթվեց և վախեցավ. Ավազակներ հարձակվեցին գիշերս… Ո՞ր աշխարհից… Պարսից վերակացու զորքի զինվորներն էին, հայրիկ։ Ինը, տասը հոգի. երևի գնում էին Զարեհավան… Ուզում էին առևանգել, նշանացի ցույց ավեց դեռատի աղջկան, երկուսը սպանվեցին, մյուսները փախան։ Պատանիները լավ կռվեցին… Զորականը կրկին քննող հայացքը շրջեց բոլորի վրա, մանավանդ պատանիների, որ կասկարմիր կտրած, շփոթված, գըլուխները կախել էին։ Մինչև զգուշացրի՝ սա հարձակվեց զինվորներից մեկի վրա և քիչ մնաց խոցվեր. նիզակը անցավ թևքի մոտով, ճանկռոտեց մի փոքր… Աղջիկը սաստիկ ամաչելով չգիտեր ուր նայեր, սակայն զորականը անսպասելիորեն ընդհատեց իր հարցուփորձը և գլուխը թափ տալով մռայլ քշեց նժույգը։ Գնացին։ Զորականը կարծես դրանով էլ վերջացրեց իր հետաքննությունը։ Նա չխոսեց այլևս։ Հասակավոր տիկինը մտահոգ լռությամբ գնաց նրա կողքից՝ չսպասելով այլևս նոր զրույցի։ Հասկացավ, որ իր հայրը զբաղված է շատ ծանրակշիռ գործով։ Չփորձեց խոսել։ Մի առժամ ձիավարեցին միասին։ Զորականը կամեցավ ազատվել. Դուք առա՛ ջ ընկեք։ Աղջիկը հասկացավ հոր միտքը և խթեց իր նժույգը։ Մյուսները հետևեցին նրան և արշավեցին։ Մի փոքր հոգնած վարգով նրանք առաջ ընկան։ Հեռանալիս նոր նկատվեց պատանիներից մեկի ծոծրակին փաթաթած լաթը, որ արյունոտ էր։ Աշխատել են կարգին», քմծիծաղով մտածեց զորականը։ Նրանք բարձրանում էին մի բլրակով, որի կողերին կանգնած էր ամրոցը։ Փրփրակալած նժույգներն սկսեցին քայլերով բարձրանալ։ Զորականը կիսաձայն ինչ-որ բան շշնջաց ինքն իրեն։ Արծվին նայեց նրան և ապա դեպի ամրոցը։ Այնտեղ արտակարգ շարժում կար։ Դարբասի մոտ նժույգներ էին կանգնել, որ թամբերից չէին ազատված։ Իսկ ամրոցի մի կողմում իրենց նժույգների սանձերը բռնած անկարգ, բայց լարված կանգնել էր հեծյալների ստվար մի բազմություն։ Ամրոցի կողմից մի հեծյալ, մրրկելով իր ձին, սլացավ դեպի զորականը։ Սա շտկվեց թամբի վրա, անհամբեր նայեց ձիավարողին և ինքն իրեն հարց տվեց. Հա՛, դարձյա՞լ նոր բան… Հեծյալն ուժգին թափով հասավ և կանգնեց զորականի առջև։ Հազարապետն է և Արծրունյաց, Մոկաց, Ռշտունյաց տերերը։ Ե՞րբ են եկել, հարցրեց զորականը մռայլ հանգստությամբ։ Պահ մի առաջ, տեր իմ։ Զորականը նայեց հեծյալների խուռն բազմությանը։ Իսկ նրանք ինչո՞ւ են թողել վարժանքը։ Սեպուհները լուրն իմանալով՝ եկան ամրոց և նրանց թողին։ Զորականը իր թիկնապահի հետ մտավ ամրոց։ Բակում խըռնըվել էին սեպուհները և իրար գլխի հավաքված ինչ-որ տաք խոսքի մեջ էին։ Երբ եկվորները մտան բակը՝ նրանք անմիջապես թողին իրենց խմբերը և խոր գլուխ տալով զորականին՝ մոտեցան նրան ու շրջապատեցին։ Սա ողջունեց նրանց հազիվ լսելի ձայնով։ Սեպուհները սպասեցին, որ եկվորը բան ասի նրանց նոր լուրի մասին։ Բայց զորականը, որ վանքից սկսած լռությամբ էր կաշկանդված՝ շարունակեց մնալ միևնույն վիճակում։ Երբ իջավ նժույգից`թեթև նայեց սեպուհներին և մեղմաձայն կշտամբեց. Իսկ վարժանքն ինչո՞ւ եք թողել, գնացեք վարժանքի, ես կկանչեմ ձեզ։ Սեպուհները ցրվեցին, իսկ զորականը մտավ օթևան։ Նրան դիմավորող սենեկապետը խոր գլուխ տվեց օթևանի շեմքին և ասաց. Սրահում սպասում են։ [...] Զորականը մտավ սրահը։ Այնտեղ նստած էին չորս հոգի։ Դրանցից մեկը Ամատունյաց Վահան նախարարն էր, Արշակունյաց Հայաստանի 2 վերջին հազարապետը, որին պաշտոնից զըրկել էր տվել Դենշապուհ պարսիկը, որ այս պահին եկել էր Հայաստան աշխարհագիր և հարկագիր անելու։ Դա շատ առաջացած հասակի, փխրուն գիրությամբ լեցուն, բարեդեմ ծերունի էր, մեծ շագանակագույն սչքերը խոշոր ակնախոռոչներում ցցուն, սև հոնքերի տակ հանգիստ տեղավորված։ Մյուսը Մոկաց Արտակ նախարարն էր, բարեկազմ երիտասարդ`խոհուն, թախծոտ աչքերով, նուրբ սևսաթ հոնքերով։ Թեթև աղվամազ մորուքը նուրբ ժապավենի պես երիզում էր նրա կզակը։ Նրա կողքին ծուլորեն ընկողմանել էր Ռշտունյաց Արտակ նախարարը գունդուկծիկ մի արարած, ուռած դեմքով և ծուլամիտ հայացքով։ Վերջապես չորրորդը բարձրահասակ, լիքը, բայց ոսկրոտ, հիսունի մոտ մի զորական նախարար էր՝ Արծրունյաց տեր ներշապուհը, ծաղկատար, խիստ կարմիր այտերով և կապույտ աչքերով։ Հյուրերը լուռ նստած էին բարձերի վրա։ Զորականը կանգ առավ շեմքին և ողջունեց։ Հյուրերը կանգնեցին և ապա մեկմեկ առաջ եկան զորականի մոտ և ողջագուրվեցին շատ ջերմեռանդ զգացմունքով։ Այս լռությունը և հանդիպման բոլոր կենտրոնացած շարժումները վկայում էին, որ բոլորը տոգորված էին վերահաս մի մեծ արհավիրքի բարձր տրամադրությամբ։ Զորականը հանեց սաղավարտը, տվեց իր հետևից եկող սենեկապետին, հանձնեց նաև սուրը։ Նախարարները մեծ պատկառանքով ճանապարհ բաց արին և առաջնորդեցին նրան դեպի սենյակի դիմացի պատի կրականոցի կողքին դրած հատուկ բարձը։ Նա նստեց։ Նախարարները նստեցին նրանից հետո։ Բոլորն սպասեցին, որ նա խոսի։ Ստացած եք լուրն անշուշտ, խոսեց նա հանգիստ և ինքնազուսպ շեշտով, արքայի հրովարտակը ուղղված է հոգևոր տիրոջը 3 և մեզ։ Կամ պատասխան տալ մի առ մի, կամ ներկայանալ արքունի Դուռր, իրեն։ Հրովարտակի պատճենն ուղարկել էր հոգևոր տերը։ Ստացա Աշտիշատում։ Դուք ինչպե՞ս իմացաք։ Սուրհանդակդ հայտնեց, ասաց Հազարապետը։ Տիրեց լռություն։ Բոլորն իրար էին սպասում, և ամեն մեկն իր մեջ խորհելով դեռ չէր կարողանում որոշել, թե ինչից սկսի։ Մտահոգիչ է, գլուխը թափահարեց Վահան Ամատունին հառաչանքի ձայնով և նայեց զորականի աչքերին. ի՞նչ պիտի լինի մեր պատասխանը կամ ինչ`մեր Տիգբոն գնալը։ Մտահոգիչ է։ Մտահոգիչ է, հաստատեց զորականը։ Ներշապուհ Արծրունին, որի ոչ հոգեկան կազմը և ոչ մարմնականը հարմարվում էր այս ճնշված ու զուսպ տրամախոսության տարակուսված ժպիտով դիմեց զորականին. Տե՛ ր Մամիկոնեից, մի՞թե մենք հենց լուրջ կրնդունենք զրադաշտական կրոնը, կամ վեր կկենանք, կգնանք առ ոտս արյաց արքային հանձնվելու… Նրա դեղնակարմիր մորուքի մեջ կորած ծաղկատար այտերը եփվող ջրի պես եռացին, և նա շարունակեց քթի տակ մռմռալ։ Մոկաց նախարարը փայլուն սև սաթի հոնքերը կնճռեց քըթարմատի մոտ և այնպես խոսեց՝ կարծես բարձր մտածում էր ինքն իրեն։ Նա խոսեց հանդարտ և մի փոքր կանացի, մեղմ. Ես, տյարք, մտահոգ եմ և տարակուսանքի մեջ։ Իրոք՝ ի՞նչ պիտի լինի մեր պատասխանը, և որպիսի՞ պատասխանի համաձայն կլինի մեզ հետ մարզպանը։ Մենք՝ մենք։ Բայց երկրի անմիջական պատասխանատուն արյաց արքայի առաջ մարզպանն է։ Երկպառակություն կընկնի մեջներս։ Սա է դժվարինը։ Մամիկոնյան նախարարը արագ ու կողքանց զննեց խոսողին։ Նորից լռեցին։ Հազարապետը մտահոգ շուրջն էր նայում և զննում կարծես. մերթ կրականոցը, որի մեջ հանգում էին խանձողները, մերթ պատերի մորթիները, մերթ հատակին ճապաղած վագրենուն, բազմաստեղյան աշտանակները, որոնց բոլորակ ափսեներում սևացել էր ողջ գիշերը յուղի մեջ թաթախված պատրույգը։ Պատի մեջ խոր ընկած գրադարակից նրան էին նայում փղոսկրյա կազմով, ոսկեհուռ և ակնազարդ ձեռագիր մատյանները։ Նայում էր նա և չէր տեսնում։ Նա անհանգիստ էր։ Ի՞նչ ես խորհում, սթափվելով դարձավ նա Վարդանին, լինելիքը կլինի, կկատարվի։ Փախչել չենք կարող։ Պետք է պատասխանենք նամակին կամ գնանք Տիզբոն։ Չնայած իր շատ առաջացած ծերության՝ դեռ նա աշխույժ մտքի ու եռանդի տեր էր։ [...] Վարդանը լռեց և մնաց մտախոհ ու ինքնամփոփ հայացքը հատակին։ Նա մտածում էր դեռ։ Կլինի թե չի լինի, կարող ենք թե չենք կարող մի բան պարզ է, մի բան անհնարին է, բորբոքվեց տաքարյուն Արծրունյաց նախարարը։ Ո՞վ կընդունի զրադաշտի կրոնը… է՛, ոչ ո՛ ք, տեր Արծրունյաց, մի փոքր ձայնը բարձրացրեց Մոկաց նախարարը, բայց դու ինձ ասա, ի՞նչ վճիռ կընդունի մարզպանը, ահա՛ բուն հարցմունքը։ Վարդանը սթափվեց։ Ահա՛ բուն հարցմունքը, եռանդուն շարժումով դարձավ նա նախարարներին, Հազկերտը 4 գտավ պատեհ ժամը։ Հաղթել է Բյուզանդիային, հաղթում է հոներին, դիմացը չկա ուժեղ տե՛ րություն. դիմացը մենք ենք, հիմա նա կչոքի կրծքներիս։ Այո, տեր Արծրունյաց, կլինի թե չի լինի, կարող ենք թե չենք կարող, բայց գնում ենք դեպի մեծ արյունահեղություն։ Առանց արյան չենք պրծնի, ասաց Մոկաց տերը, ի՞նչ վճիռ կընդունի մարզպանը, ի՞նչ դիրք կբռնեն նախարարները։ Այստեղ միաբանություն է պետք։ Կլինե՞նք միաբան։ Ռշտունյաց նախարարը, որ աչքերը քնեած, անխոս ականջ էր դնում՝ կարծես դժվարանալով ըմբռնել նորօրինակ իրադրությունը՝ միայն մի խոսք ասաց. Ինչո՞ւ ենք անձներս դնում հոգսերի մեջ… Հազկերտի պատասխանը թող տա կաթողիկոսը. նա մեր կալվածներով ուռճացել, ձգտում է իշխանության։ Նախարարներիս համար ի՞նչ է մի կրոնական վեճ։ Վարդանը անբարեհաճ հայացքը գցեց հատակին։ Մյուսները լարված սպասեցին։ Նրանք նե՛ ղն են, շարունակեք Ռշտունյաց նախարարը, նրանք կկռվեն իրենց գործի համար, կջանան մեզ ևս կռվեցնել։ Բայց մի՞թե հոգևորականությունը մեր արյունով է կամենում հաղթել և միտել նորանոր կալվածների, ինչպես և տիրագլխության։ Մեր գործը չէ հոգևոր դասի համար արյուն թափելը։ Մեր արյունը մեզ էլ հերիք չի անոսմ արդեն… Տեր Ռշտունյաց, զուսպ, բայց հանդիմանական ձայնով խոսեց Վարդանը, ժամ չէ վեճի և դժգոհության՝ հոգևոր դասի հետ, Հազկերտին տրվելիք պատասխանը միայն հոգևորների գործը չէ։ Եվ Վարդանը շտապեց փակել անախորժ վեճը։ Վերջացնենք, տյարք։ Միացնե՛ նք հոգևորականությունն ու նախարարությունը և միասին տանք պատասխան Հազկերտին։ Ժամանակը տագնապալից դառավ… Վարդանը խոսեց հաստատուն և պարզ եղանակով, առանց հարկադրական շեշտի, բայց նրա ձայնի մեջ զգացվում էր իր կամքը թելադրողի և ղեկավարի մետաղային կարծրությունը։ Սակայն Վարդանը Ռշտունյաց նախարարի խոսքերում տեսավ իր գործերի մի թաքուցյալ հակառակորդ, որին պետք էր համոզել հետո։ Սա մենակ չի լինի, կլինեն և այլ հակառակորդներ», մտածեց նա, մռայլվեց, բայց և զսպեց իրեն։ Ապա վճռական շարժումով դարձավ նախարարներին. Հարկ է շտապ ճանապարհվել Արտաշատ։ Հարկ է, շեշտեց Հազարապետը, և աստված հասնի մեզ, մրմնջաց և հառաչելով վեր կացավ գնաց դեպի պատուհանը։ Վեր կացան նաև մյուսները։ Նոր էր Վարդանը նախարարների h ետ սենյակից դուրս գալիս, որ միջանցքում նրա դեմ եկավ մի զառամյալ կին եռանդուն դեմքով և կորովի շարժումներով։ Դա Վարդանի մայրն էր, Մեծ Տիկինը։ Նա հուզված էր և դողում էր։ Նիհար ձեռքերը տատասկների պես օդում կարկառած՝ նա եկավ դեպի Վարդանը և չարագույժ ձայնով, որ գալիս էր կրծքի խորքից, գոչեց. Հայրենին մահու վտա՜նգն է… Ճակատի՜դ էր գրված, զավա՜ կս… Վարդանը փութկոտ բռնեց նրա դողդոջուն ձեռը և ջերմորեն համբուրեց։ Հանգի՛ ստ, մայր իմ, մրմնջաց նա գորովագին ու տըխուր ժպիտով։ Մեծ Տիկինը առաջ ընկավ և Վարդանի ու նախարարների հետ դուրս եկավ քարե պատշգամբ։ Բակում հավաքված էին ամրոցի բնակիչները, սեպուհներից ոմանք, որ գործ չունեին դաշտի մարզանքներում, և այլ զինվորներ։ Մեծ Տիկինը երեսը խաչակնքեց։ Նա այլայլվել, խստացել էր`ինչպես այն աշխարհից վերադարձած մի զայրալից ուրվական։ Նրա աչքերը նայում էին կարծես ոչ մարդկանց, այլ նրանց միջով ինչ-որ հեռու խորհրդավոր աշխարհ, ուր այդ պահին կատարվում էին ամենաքստմնելի եղեռնագործություններ։ Նա սարսափելի էր և անբնական երկյուղով համակեց հավաքվածներին, երբ իր արծաթե հոնքերի արանքներից աչքերը պսպղացնելով ցասումնալի գոչեց. Շապուհը 6 դարձվորե՜լ շիրմից`գալիս է Հայոց աշխարհի արմատը հանի։ Խափանեցե՜ ք սատանային, պաշտպանեցե՜ ք Հայրենին։ Ուխտեցե՜ք։ Ուխտո՛ ւմ ենք, տիկին, ասաց Վահան Ամատունին բոլորի տեղ։ Ամբողջ բակը լռեց։ Թվում էր, թե գերեզմանից վեր է կացել Մամիկոնեից մի որևէ նախնի և եկել է երդում ընդունելու, որ ոչ ոք չի դավաճանի Մամիկոնեից ավանդություններին։ Եվ ոչ ոք չհասկացավ, թե ինչպես այդ հասարակ, առօրյա առավոտը դառավ հանդիսավոր մի ժամ, նոր բարձր ներշնչումով տոգորված։ Մարդիկ լավ չէին պատկերացնում, թե ինչ է այն նոր արտասովոր դեպքը, որ անհանգստացրել է այսօր ամրոցի բընակիչներին։ Դեռ նրանց չէր էլ ասված հանգամանորեն, թե ինչ է իսկապես պատահել։ Բայց Վարդանի գիշերային երթը, նախարարների մտահոգ դեմքերը, անորոշ փսփսուքները բոլորին ազդել էին, և բնազդաբար նրանց մտքերը գնում էին դեպի արյաց արքան, որից միշտ չարիք էր գալիս։ Բայց ի՞նչ էր այդ նոր չարիքը… Ամրոցի բնակիչներին ազդեց Վարդանի մոր այլայլումը։ Նրա մոլեռանդ խոսքերը, Վարդանի մռայլ, անխոս դիրքը։ Ապա Մեծ Տիկինը տագնապալի, դողդոջուն ձայնով դարձավ Վարդանին։ Զավակդ Հունաստան մնաց, կանչի՛ ր թող գա զինվորյալ գրվի, հերի՛ ք է ուսումը։ Զոհրակը ինքը կգա, մա՛ յր, հեզ ու խոնարհ ասաց Վարդանը, հանգիստ եղիր։ Աղախինը Մեծ Տիկնոջ թևն ընկավ և տարավ օթևան։ Ամրոցը կորցրեց իր անդորրը։ Ամենքը լարվեցին՝ սպասելով մի մեծ աղետի։ Վարդանը նախարարների հետ դուրս եկավ ամրոցից և գնաց մարզանքների հրապարակը։ Այնտեղ ձիարշավ էին կատարում։ Սեպուհները, բոլորն էլ երիտասարդ, մոռացել էին արտակարգ դեպքը և տարվել էին իրենք զինախաղով։ Զինվորները զույգզույգ, խմբերով կամ մենակ սլանում էին տեղից տեղ, նետեր արձակում թիրախներին, նիզակներով խոցում օդի մեջ երևակայական թշնամիներին։ Ոմանք էլ իրար դեմ սրամարտ էին մըղում`վահանների հետև պաշտպանելով գլուխները։ Հրապարակը թնդում էր երիտասարդ ձայներից և նժույգների ոտնատրոփից Հանկարծ մի սուր ծղրտոց ճեղքեց օդը և ծածկեց այդ ընդհանուր աղաղակը։ Չորս կողմ լռեցին։ Լսվեցին ձայներ. «Ի՞նչ է, ի՞նչ է»։ Բոլորը նժույգները քշեքին դեպի մի խումբ մենամարտողները։ Հինգհինգ հոգի իրար դեմ ելած՝ սրամարտ էին մղում։ Նրանք կատաղել էին։ Արդեն նրանցից մի քանիսի դեմքից արյուն էր հոսում։ Սկսելով սրամարտը իբրև խաղ՝ նրանք ընկել էին հափշտակման մեջ և հարվածներն ուղղում էին իրական մտքով։ Դա երևում էր նրանց շարժումների ոչ կանոնի համաձայն երևույթից։ Նրանք սրերն իջնում էին վահանների վրա և կայծեր արձակելով զնգզնգում։ Մի երկուսի նժույգները խրխնջում էին կատաղությունից։ Նրանք բոլորն էլ ամեհի մարտիկներ աչքերը արնակալած մռնչում էին և թռչում իրար վրա, կայծակի արագությամբ սրերը շողացնելով ու իջեցնելով իրար վրա։ Դադա՛ ր, դադա՜ր… գոչում էին սեպուհները սրերը ճոճելով նրանց շուրջը, մրրկելով իրենց նժույգները։ Բայց նրանք չէին լսում։ Նախարարնե՜րը, նախարարնե՜րը, դադա՜ր տվեք, գոչեցին կրկին։ Ամեն ինչ անօգուտ էր։ Վազեցին շրջապատելու նրանց։ Այդ միջոցին հեռվից բազեի նման սլանալով գալիս էր Արծվին։ Նա նստած էր իր մերկ նժույգին և անզեն էր։ Նա խելահեղ թափով թռավ ահագին մի փոս, որ լուրջ պահին սթափ մարդը չէր էլ երազի փորձել և նույնպես խենթորեն նժույգով մխրճվեց մենամարտողների մեջ։ Տաշվեցե՛ ք, կանիծե՛ մ ձեր մեռելը… հա՜… Նա դևի էր նման։ Նրա զայրացած դեմքին աչքերը փայլեցին դանակի շեղբի նման։ Կռվողները մի քանի անգամ թափահարեցին իրենց սրերը և ետ քաշվեցին։ Խե՛ նթ լակոտներ, կշաամբեց Արծվին և այնքան էր կատաղել, որ կարծես ինքն էր պատրաստ նույնպիսի մենամարտի։ Սեպուհները զայրագին գռռացին կռվողների վրա։ Վարդանն ու նախարարները մոտեցան նրանցից մեկին, որ վիրավորվել էր, որին հազիվ էին պահում հինգ զինվորներ։ Նա ճգնում էր դուրս պրծնել նրանց ձեռքից և գնալ վրեժ լուծել իրեն վիրավորողից։ Թողե՛ ք, գոռում էր նա, թողե՛ ք նրա դիակը փռեմ։ Մանո՛ ւկ, նախարարնե՛ րը, Մանո՜ւկ… ձայները ճնշելով շրջապատեցին վիրավորին զինվորները։ Կանչեցե՛ ք այստեղ այդ «քաջերին», հրամայեց Վարդանը։ Զինվորները շրջապատելով կռվողներին, բերին Վարդանի մոտ։ Վիրավորը թևի վերքը մի ձեռքով բռնած, գլուխը կախ և նրա ընկերը՝ մենամարտից և ամոթից կասկարմիր՝ կանգնեցին Վարդանի առջև։ Դրանք դեռ կատաղած հևում էին և բերանները ծռած նայում իրար։ Քարաբեկորների էին նման նրանք՝ իրենց լայն կըրծքերով ու ջլապինդ բազուկներով։ Մեկը մյուսից գեղեցիկ ու սլացիկ, նրանց խումբը ներկայացնում էր մի սքանչելի փունջ խենթ ու խիզախ մարտիկների։ Վարդանը նայեց նրանց։ Վիրավորվա՞ծ ես, հարցրեց նա հանդարտ։ Ըստ երևույթին Վարդանը հայտնի էր իր անողոք դատաստաններով։ Բոլորը ահաբեկ սպասեցին նրա վճռին։ Բայց նա այսօր հանգիստ նայեց նրանց և խոսեք մեղմ եղանակով։ Կռիվ եք որոնում ու չե՞ք գտնում։ Եթե ձեռներդ շատ է եռում՝ գործ կլինի և շուտո՛ վ։ Մարտիկները գլխիկոր լսեցին։ Վարդանը գաղտուկ ժպիտով դարձավ վիրավորին. Վիրավո՞ր ես՝ մեղավոր ես, բարեկա՛ մ, ի՞նչ ասեմ, պատիժդ ստացել ես։ Վիրավորը հառաչեց։ Դու Մանուկը չե՞ս։ Մանո՛ ւկն է, տե՛ ր, խմբովին վրա բերին սեպուհներն ու զինվորները ծիծաղադեմ։ Դու չէի՞ր, որ աջ թևիս հարվածը ետ տվիր… քուշանի հարվածը։ Նա ի՛ նքն է, տե ր, ծիծաղեցին այլևս բարձրաձայն սեպուհները։ Վարդանը բարի ժպիտով նայեց Մանուկին։ Մանուկը, որ պարսկաքուշանական պատերազմում փրկել էր Վարդանի կյանքը նրան շրջապատած քուշաններից`ուղղակի խորտակվեց ամոթից։ Նա կարմրեց, խեղճ հայացքով շուրջը նայեց և լռեց։ Եթե կարող ես քայլել մենակ՝ գնա թևդ կապել տուր։ Մանուկը հազիվ լսելի ասաց. Սրա վերք տվողի վերքը չե՛ ն կապի։ Վարդանը ծիծաղեց, ձեռքը դրեց նրա ուսին, մեղմ շոյեց և մղեց, որ գնա։ Մանուկը դանդաղ գնաց, ապա մի փոքր Հեռանալով արագացրեց քայլերը։ Մյուսները հետևեցին նրան։ Անգի՛ ն մարտիկ է, շշնջաց կարծես ինքն իրեն Վարդանը։ Այստեղ, զինվորների մեջ, այս երիտասարդ անհոգ ու խենթ մարտիկների մեջ նա մի պահ մոռացավ իր սրտին չոքած մեծ հոգսը։ Նա ուրախացավ, որ եկավ այստեղ։ Այո, սրանք, այս երիտասարդները և՛ ուժ են, և հույս, և՛ կյանք, և՛ ուրախություն։ Հին զորավարը, որի կյանքը անց էր կացել նժույգների վրա, բաց երկնքի տակ, մարտիկների ընկերության մեջ հիմա այս աոավոտ մի փոքրիկ շփում ունենալով նրանց հետ՝ ինչ-որ թեթև զգաց իր հոգսը։ Նա լցվեց հավատով, որ բուքը կանցնի, կգան լավ օրեր։ Իհարկե, նա իբրև զորական և քաղաքական անձն, պարզ էր պատկերացնում փոթորկի վերահասը։ Բայց զգացմունքը, հասարակ մարդկային հույսը նրան շոյում, պատրանքի մեջ էր գըցում։ Նա կուզենար թերևս, և այդ մի պահ միայն այստեղ, մարտիկների մեջ, որ բախտը նրանից հեռացներ նրան մատուցված դառնության բաժակը։ Բայց և իսկույն մտածեց, որ այդ բաժակը նա պիտի քամի հուսկ վերջին կաթիլը։ Նա կրկին դառնացավ և դարձավ սեպուհներին։ Զորագնդերը հերթով կուղարկեք տուն և նորակոչիկներին կժողովեք վարժանքի։ Եվ վաղվանի՛ ց։ Հրամանդ ի կատար, ասացին սեպուհները խմբով։ Դե, հիմա անցեք ձեր գործի՛ ն։ Սեպուհները հեռացան։ Վարդանը դարձավ նախարարներին. Դեպքերը կծավալվեն ուշ, բայց վրա կհասնեն հանկարծակի, հեղեղի նման։ Զորագնդերը պետք է թափ տալ։ Արծրունյաց նախարարը նայեց Վարդանին, զննեց նրան`կարծես առաջին անգամն էր տեսնում և կարծես երկար ժամանակ գլխի չէր ընկել և հիմա ընկավ հարցնելու. Տեր Մամիկոնեից, դու գուշակում ես պատերա՞զմ։ Վարդանը նրան դարձավ զարմացած. Շա՞տ է պատահել մեր և արյաց մեջ որևէ վեճ, որ կըռվով չվերջանա։ Ես Սպարապետ եմ։ Օրհասը որ գա՝ ձեր ու իմ պատասխանը ես եմ տալու… Արծրունյաց նախարարը մտածմունքի մեջ ընկավ։ Հետո կարծես նոր հանգամանքներ նրան անհանգստացրին։ Նա սթափվում էր հետզհետե։ Առաջին հարվածն էլ ես պիտի կրեմ։ Վասպուրականը արյաց երկրի դուռն է։ Դրա համար եմ հարցնում։ Մոկաց նախարարը ծիծաղեց. Հարվածը բոլորս կընդունենք։ Ե՛ վ առաջինը, և՛ վերջինը։ Վարդանը գորովանքով նայեց խելացի երիտասարդին և մի թևով գրկեց նրան։ Առանց այն էլ նա շատ էր սիրում այդ ուշիմ, խելացի և համեստ երիտասարդին։ Բայց այսպիսի մի ժամանակ, երբ հայրենիքի վրա էր գալիս մի աննախընթաց, անճանաչելի արհավիրք՝ Վարդանին դուր եկավ այդ պատասխանը։ Դա նոր խոսք էր, պատեհին հարմար։ Վարդանի տրամադրությունը բացվեց։ Հույս աստվա՜ծ, Հույս աստվա ծ, բացականչեց նա թեթև շոԻնչ քաշելով։ Նայելով Տարոնի լայնարձակ դաշտին, ասաց. Ափսո՛ ս, հանգիստներս խանգարվեց։ Տարոնի դաշտը ծխալ սկսեց։ Մեգը հավաքում էր իր քըղանցքներն ու քաշ տալով շարժվում դեպի արևմուտք։ Գարունը հանդես էր բաց անում արդեն։ Արևն սկսեց տաքացնել։ Օդն այնպես քնքուշ էր և խաղաղ, որ մղում էր միայն երազանքի և ոչ թե դաժան արհավիրքի։ Երկնային թավիշ կապուտակի մեջ սև նետեր երևացին, որ ճախրում Էին և գալիս։ Նրանք մոտեցան և «կռլո՛ ւ, կռլո՜ւ» կանչելով անցան նախարարների գլխի վրայով։ Իսկ ամրոցի մի անպետք բուրգի կատարին արագիլը իր տնտեսությունն էր կարգի բերում։ Ոչինչ, ոչինչ չէր հիշեցնում ո՛ չ պատերազմ, ո՛ չ աղետ։ Նախարարները մարզանքի հրապարակից հեռացել էին արդեն։ Հեռվից դեռ երկար լսվում էին երիտասարդ մարտիկների գոչյուններն ու նժույգների տրոփը։ Վարդանը ներս հրավիրեց նախարարներին ամրոց։ [...] Միջօրեի արևը հազիվ էր մեղմացնում լեռնային գարնանամուտի զգալի ցուրտը։ Լեռնանցքով գնում էին մի երեսունի չափ զինված հեծյալներ, երկու գլխավորի առաջնորդությամբ։ Պարսիկներ էին։ Հեռվից իսկ դա երեում էր զինվորների ձվաձև կճուճանման գլխարկներից, երկար տափակ սրերից, որ կախված էին նրանց կարճ բաճկոնները սեղմող գոտիներից։ Նրանցից շատերի արճճագույն և խորշոմած դեմքերին մռայլվում էր վաղաժամ ծերությունը։ Մեծ մասի աչքերի խնձորները դեղնավուն էին`ջերմախտի նոպաներից մնացած։ Առջևի հեծյալներից մեկը երկար քղանցքով, սևամորուք, հիսունից անց մի պաշտոնյա էր, որ ամուր փաթաթվելով ուղտի բրդից կոշտ գործված տոպրականման մեկնոցի մեշ ձեռները խրել էր դրա ուերի անկյունները, որ թևքերի տեղ էին ծառայում, և կծկվել էր։ Մյուսը՝ լայն կապան զենքերի վրայով մարմնին գցած դեռ երիտասարդ, դեղնադեմ զորական էր, լկտի հայացքով, որի մեջ միշտ ինչ-որ չար ժպիտ էր խաղում։ Նա շուտշուտ ափով աչքերը հովանի արած նայում էր հեռուները մի բան որոնողի պես։ Ասում է այնպես պիտի քամես վանքերը, որ էլ հոտներն էլ չգա։ խոսեց առաջինը, և կհավատա՞ս, ինչքան հարկ որ այս Դենշապուհի օրով եմ ընդունել՝ քսան տարի հանած չունեմ։ Ծով է, երկիր չի, ասաց զորականը։ Ծով չի, ի՞նչ ծով, ասա թե քամում ենք, ինչպես հրամայել է Դենշապուհը։ Թե չէ՝ այս քամելուն ծո՞վ կդիմանա։ Առաջ շինականներին էինք քամում մենակ, հիմա որ վանքերին էլ անցանք ու շինականներին էլ ավելի զոռեցինք՝ դու տես քամելը։ Զորականը մանր քրքջաց, հորանջեց և խթեց իր նժույգին։ Լավ, այս Սյունիքր չէ՞, մարզպանի աշխարհը, ինչպես մարզպանին չի խնայում Դենշապուհը, հարցրեց զորականը։ Հենց ամենից շատ կուզես Սյունիքն է հրամայել հարկահանել։ Ասում է՝ վառի՛ ր, չորացրո՛ ւ։ Հազկերտն է հրամայել՝ ասում է։ է, ես էլ վառում եմ. ինձնից ի՞նչ է գնում։ Ես հարկա՛ հան եմ։ Ը՜հը… աշխուժացավ զորականը և աչքերը պսպղացրեց։ Ահա՛, վանքը երևա՛ ց, ասաց նա։ իսկ շենը տեսնես որտեղ է։ Շենը կողքին է, ժայռի հետևը։ Դիմացը երկու հեծյալ երևացին։ Նրանք գնում էին նույն ուղղությամբ և քանի որ ավելի դանդաղ էին, սրանք հասան նրանց։ Դրանցից մեկը կարճահասակ, եռանդուն ծերուկ էր, խելացի, խորամանկ, մանր ու շարժուն աչքերով, որ իրենց բներից անհանգիստ դուրս էին նայում այնտեղ թաքնված գազանիկների պես։ Նա պարսկական շքեղ վերնազգեստ ուներ։ Սրան հետևողը հասարակ հայ զինվոր էր։ Պարսի՞կ ես, հարցրեց հարկահանը նրան։ Մի քիչ, պատասխանեց ծերուկը լուրջ թե կատակ, ամենայն հանդարտությամբ զննելով հարկահանին։ Հարկահանը կիսաժպիտ սպասեց, որ նա էլի խոսի։ Պարսկաստան շատ եմ ապրել, ասաց ծերուկը։ Ո՞ւր ես գնում։ Մարզպանի մոտ։ Բավականին տեղ գնացին միասին։ Դո՞ւք ուր եք գնում, հարցրեց ծերուկը։ Վանքերը, շեները, ո՞վ գիտե։ Հը՜մ, արեց ծերուկը և աչքի չափով զննեց ամբողջ զինախումբը և հասկանալով լռեց։ Նա լավ գիտեր, դա պարսից Հազարապետից նշանակված հարկահաններից մեկն էր։ Դենշապուհը Հազարապետի կողմից ուղարկվել էր Հայաստանն աշխարհագիր անելու և իր խոստման համաձայն հարկերը թեթևացնելու։ Բայց նա հենց հասել էր Հայաստան՝ սկսել էր խստադաժան հարկահանությունը, որի նպատակն էր հայ հոգևորականությունը ընչազուրկ անել, ստիպել հավատուրացության։ Մի փոքր անց նրանք մոտեցան վանքին, որ պարսպի մեջ էր։ Երևաց նաև նրա կողքին շենը, որի խրճիթները խրած էին լեռնալանջի մեջ։ Երկու զինվոր առաջ անցան և նիզակների կոթերով թակեցին պարսպի դարբասը։ Ներսից մարդ չմոտեցավ։ Զինվորներից մեկը իջավ նժույգից և քարը վերցնելով սկսեց ամուր թակել դարբասը։ Կրկին ոչ մի պատասխան։ Բայց, երբ զինվորները խմբով սկսեցին քարերով կոտրել դարբասը, սա բացվեց լայնորեն, և ներսից դուրս եկավ մի բարձրահասակ, հաղթանդամ, գեր ու խստահայաց վանական, սևագանգուր հոնքերը աչքերին կախված, այտերը թավամազի մեջ կորած։ Նա լիքը փորն ու լայն կուրծքը ցցած հանդուգն դիմավորեց հարկահանին։ Դարբասն ինչո՞ւ եք կոտրում։ Ինչո՞ւ եք ուշացնում, կոպտեց հարկահանը։ Աղոթում էինք։ Աղոթքի ժամանակ կլինի։ Շո՛ ւտ, հարկային մնացորդ հացը, կրելու պարկերը, գրաստը հանեցե ք և չափերր բերե՛ ք։ Վանականը, որ վանահայրն էր, ինչ-որ մտմտաց իր մեջ, հետո մռայլ ետ քաշվեց, որ ճանապարհ տա ներս մտնող զորականին։ Հետո ինքը գնաց դեպի վանքի խորքը։ Հավաքվեցին վանականները և սկսեցին անհանգիստ փսփսալ իրար մեջ։ Թաքուստը չմատնե՛ ք… ցած ու նշանակալից ասաց վանահայրը, պարտակա՛ ն կմնաք հավուր դատաստանի… Դիմացե՛ ք, թե դեպք լինի, կամաց ասաց մի ծաղկատար դեմքով կարճ ու գեր վանական, որի գոգնոցը ուռուցիկ, ցցուն փորին՝ մատնում էր, որ տնտեսն էր։ Նա կարգադրեց վանականներին, և սրանք սկսեցին պարկերով ցորենը կրել դուրս։ Զինվորներն իջան նժույգներից և սկսեցին ցրվել վանքի փոքրիկ գավթում, զննել պահեստները, վանքի ներսը, ծիծաղել, քրքջալ։ Ցորենի պարկերը կիտվեցին գավթում, բերին կոդերը և բանալով մի քանի պարկ`սկսեցին չափել։ Բայց, ըստ երևույթին, դա ձանձրալի դառավ թե ինչ`հարկահանին, նա սկսեց աչքի չափով հաշվել։ Վանահայրը հակառակվեց. Աշնանը տվել ենք լիուլի, մնացո՛ րդը վերցրու, դու նորից ես վերցնում տարեկան։ Պատերազմ է, բացատրեց հարկահանը, պետք է օգնեք։ Ամբողջ վանքը հո չեք տանելու, տե՜ր հարկահան, օրե՜նք բանեցրու, խի՛ ղճ ունեցիր։ Խղճով ու օրենքով է, բերեք։ Տնտեսը քրտնամխած, հևիհև, կարճ ու հաստափոր, տակառի պես գլորվում, օրորվում էր դեսուդեն։ նրա ծաղկատար դեմքին մի արտահայտություն կար միայն. վտանգված մթերքի սարսափը։ Վանահայրը կարմրեց, քրտնեց և շնչատելով մոտ գնաց զինվորներին, որ սկսել էին կոտրել ինչ-որ փակ, ցածր դուռ։ Հեռացե՜ք այդտեղից, զինվորն՛ երն այդտեղերք գործ չունեն, մոտ գնաց արգելելու վանահայրը։ Նրան ընկերացավ տնտեսը։ Զինվորները չլսեցին և որտեղից էր՝ ձեռք բերած տապարով սկսեցին կոտրել գուռը։ Դուռը կոտրվեց, նրանք սողոսկեցին ներս և սկսեցին դուրս քաշել ծանր ու թանձր մորթիներով յուղ ու պանիրը։ Վանահայրը վազեց, կանգնեց դռան առջև և սկսեց դիմադրել։ Շինականները ներս մտան գավիթը։ Նրանք անհանգիստ էին, զգալով, որ եկող պարսիկները մի նոր փորձանք են բերել նաև իրենց, և լարված հետևում էին անցուդարձին։ Մառանի դռանը սեղմված տնտեսը, որին մի քանի զինվորներ խեղդում էին, մի պահ կոկորդն ազատեց ու գոռաց. Աստվածասե՜ր քրիստոնյայք, կանչեցեք Բակուր գյուղապետին։ Բայց շինականները կարծես չլսեցին։ Միայն սկսեցին իրար մեջ խոսել։ Մտի՛ կ, մտի՜կ, ո՜նց են դիմադիր կանգնում, չեն տալիս։ Ո՞նց չեն տա, կառնեն։ Հա՜ց է, ա՛ յ Թուն, հա՜ց, ո՞նց կտան։ Բա մենք մարզպանին ո՞նց ենք տալիս, վանքի՞ն ոնց տվի