ԽԵՂՃ ՄԱՐԴԻԿ Ֆ. Մ. ԴՈՍՏՈԵՎՍԿՈՒ [...] Օ՛ հ, այդ հեքիաթարանները։ Փոխանակ որևէ օգտակար հաճելի սրտագրավ բան գրելու, վեր են կենում ու չես իմանում ինչեր են դուրս տալիս։ Ինձ մնար, կարգիլեի նրանց գրել։ Դե, ինչի նման է այդ. կարդում ես ակամա մտածության մեջ ես ընկնում, ու մեկ էլ տեսնում ես ամեն տեսակ ափեղ-ցփեղ բաներ են անցնում գլխովդ։ Հավատացնում եմ՝ կարգիլեի նրանց գրել, ուղղակի կարգիլեի բոլորովին։ Իշխ. Վ. Ֆ. ԴՈԵՎՍԿԻ. Ապրիլ 8 Իմ անգին Վարվառա Ալեքսեևնա։ Երեկ ես բախտավոր էի, չափազանց բախտավոր, անչափ բախտավոր։ Դուք գեթ մի անգամ, համառ աղջիկ, լսեցիք ինձ։ Երեկոյան ժամը ութին զարթնում եմ (դուք գիտեք, ջանիկս, որ ես ծառայությունից հետո սիրում եմ մի երկու ժամ քնել), մոմը հանում, թղթերը պատրաստում, գրիչս մաքրում, հանկարծ, պատահմունքով, բարձրացնում եմ աչքերս ու, հավատացեք, սիրտս վեր ու վեր թռավ։ Այդպես ուրեմն դուք, այնուամենայնիվ, հասկացել եք, թե ինչ էի ուզում ես, ինչ էր ուզում սիրտս։ Տեսնում եմ, ձեր պատուհանի վարագույրի անկյունը ծալած և հինածաղկի ծաղկամանին ամրացրած, ճիշտ այնպես, ինչպես ես էի այն ժամանակ ակնարկել ձեզ։ Միևնույն ժամանակ ինձ թվաց, թե ձեր դեմքն էլ երևաց պատուհանի մոտ, թե դուք էլ ձեր սենյակից նայում էիք ինձ, թե դուք էլ մտածում էիք իմ մասին։ Եվ որքան ցավեցի, իմ աղավնյակ, որ ձեր սիրուն դեմքը չկարողացա լավ տեսնել։ Կար ժամանակ, որ մենք էլ պարզ էինք տեսնում, ջանիկս։ Է՜հ, ծերությունն էլ մի բան չէ, բալիկս։ Ահա հիմա էլ աչքերիս շարունակ մի տեսակ մութ է կապում, երեկոյան, որ մի քիչ շատ եմ աշխատում, որևէ բան գրում, տեսնում եմ՝ առավոտյան աչքերս կարմրել են և ջրակալել, այնպես որ մինչև անգամ ամաչում եմ ուրիշների առջև։ Բայց և այնպես, երևակայությանս մեջ ցոլաց ձեր ժպիտը, իմ հրեշտակ, ձեր բարի, սիրալիր ժպիտն ու սրտիս մեջ ճիշտ այնպիսի զգացողություն կար, ինչպիսին այն ժամանակ, երբ ես համբուրեցի ձեզ, Վարինկա, հիշո՞ւմ եք արդյոք, իմ հրեշտակ։ Գիտե՞ք, իմ աղավնյակ, ինձ նույնիսկ թվաց, թե դուք մատ թափ տվիք ինձ վրա։ Այդպե՞ս է, թե ոչ, չարաճճի։ Այս բոլորն անպատճառ մանրամասնորեն նկարագրեք ձեր նամակի մեջ։ Իսկ ի՞նչպես եք հավանում, Վարինկա, իմ մտահղացումը ձեր վարագույրի մասին։ Շատ լավ է, չէ՞ Աշխատանքի եմ նստած, թե պառկում եմ քնելու կամ քնից զարթնում`գիտեմ արդեն, որ դուք էլ մտածում եք իմ մասին, հիշում եք ինձ և ինքներդ էլ առողջ եք և ուրախ։ Վարագույրը որ իջեցնում եք նշանակում է՝ բարի գիշեր, Մակար Ալեքսեևիչ, ժամանակ է քնելու։ Իսկ որ բարձրացնում եք, նշանակում է բարի լույս, Մակար Ալեքսեևիչ, լա՞վ քնեցիք կամ՝ ինչպես է ձեր առողջությունը, Մակար Ալեքսեևիչ։ Իսկ ինչ վերաբերում է ինձ, Մակար Ալեքսեևիչիս, ես, փառք ստեղծողին, առողջ եմ և լավ։ Տեսնո՞ւմ եք, հոգյակս, ինչպիսի ճարպիկ, խորամանկ մտահղացում է. էլ նամակներ բնավ պետք չեն, այնպես չէ՞։ Եվ մտահղացողն ե՛ ս եմ, է՜, ե՛ ս։ Հը՜, ո՞նց եմ ես այսպիսի բաներում, Վարվառա Ալեքսեևնա։ Ասեմ ձեզ, ջանիկս, Վարվառա Ալեքսեևնա, որ այս գիշեր, հակառակ սպասածիս, քնած էի փառավորապես, որով և շատ գոհ եմ, թեև նոր բնակարանում, նոր տեղափոխված ժամանակ, մարդ կարգին չի կարողանում քնել։ Այս առավոտ վերկացա կայտառ, ուրախ տրամադրության մեջ։ Այս ի՜նչ լավ առավոտ է այսօր, ջանիկս։ Մեզանում բաց են արել պատուհանը, արևը շողշողում է, ծտերը ծլվլում են, օդը գարուն է բուրում և ամբողջ բնությունը կենդանանում է. դե բոլոր մնացածն էլ նույնպես համապատասխան էր, ամեն ինչ վարդին, ինչպես վայել է գարնանը։ Այսօր ես մինչև անգամ բավական հաճելի ցնորքներ ունեցա և ցնորքներս միշտ ձեր մասին էին, Վարինկա։ Համեմատում էի ես ձեզ երկնքի թռչնակի հետ, որ ստեղծված է մարդկանց հաճույքի և բնությունը զարդարելու համար։ Միաժամանակ ես մտածեցի, Վարինկա, օր մենք էլ, հոգսերի և հուզումների մեջ ապրող մարդիկս, պետք է նույնպես նախանձենք երկնային թռչունների անհոգ ու անմեղ բախտավորությանը, դե մնացածն էլ բոլորն այսպիսի և սրա նման բաներ, այսինքն՝ ես միշտ այսպիսի հեռավոր համեմատություններ էի անում։ Ես մի գրքույկ ունեմ, Վարինկա, նրա մեջ էլ նույնն է, բոլոր այնպիսի բաները խիստ մանրամասն կերպով նկարագրված են։ Ասելս այն է, որ չէ՞ որ ցնորքները զանազան տեսակ են լինում, ջանի՛ կս։ Ա՜յ, հիմա գարուն է, ուստի մտքերն էլ բոլորն այնպիսի հաճելի, սուր, ճարպիկ և ցնորքները քնքուշ են չինում, բոլորը վարդագույն։ Հենց այդ բանի համար էլ գրեցի այս բոլորը, ասենք`այս բոլորը ես վերցրի գրքույկից։ Այնտեղ հեղինակը նույնպիսի ցանկություն է դրսևորում ոտանավորների մեջ և գրում է Ինչո՞ւ ես թռչուն չեմ, գիշակեր թռչուն։ Եվ այլն։ Այնտեղ ուրիշ զանազան մտքեր էլ կան, բայց աստված նրանց հետ։ Ա՜յ, դուք ինձ այս ասեք, այս առավոտ այդ ո՞ւր էիք գնում, Վարվառա Ալեքսեևնա։ Ես ծառայության գնալու դեռ չէի էլ պատրաստվել, իսկ դուք արդեն`ի՛ սկապես որ գարնանային թռչնակի պես դուրս թռաք սենյակից և անցաք բակով այնքա՜ն ուրախ։ Ինչպե՜ս ուրախ էի ես, որ նայում էի ձեզ։ Ա՛ խ, Վարինկա, Վարինկա, մի՛ տխրեք, արցունքը դարդին դարման չէ. այդ ես գիտեմ, ջանիկս, այդ ես փորձովս գիտեմ։ Իսկ այժմ դուք այնպե՛ ս հանգստացել եք, մի քիչ էլ ապաքինվել եք հիվանդությունից։ Հա, ի՞նչ է անում ձեր Ֆեդորան։ Ախ, ի՜նչ բարի կին է նա։ Դուք, Վարինկա, գրեցեք ինձ՝ ի՞նչպես եք ապրում այժմ նրա հետ և գո՞հ եք արդյոք ամեն բանից։ Ֆեդորան մի քիչ քրթմնջող է, բայց դւոք մի նայեք դրան, Վարինկա։ Աստված նրա հետ։ Նա այնքա՜ն բարի է։ Ես արդեն գրել եմ ձեզ այստեղի Թերեզայի մասին, նույնպես թե՛ բարի, թե՛ հավատարիմ կին է։ Իսկ ինչքա՜ն ես անհանգստանում էի մեր նամակների մասին։ Ի՞նչպես պետք է նրանք տեղ հասնեին։ Բայց ահա մեր բախտից տերն ուղարկեց մեզ Թերեզային։ Բարի, համեստ, սուս ու փուս կին է։ Բայց մեր տիրուհին պարզապես անխիղճ է։ Ինչ բանի ասես չի դնում, կարծես փալաս լինի։ Հապա մի տեսնեք՝ ի՛ նչ որջի մեջ եմ ընկել ես, Վարվառա Ալեքսեևնա։ Բնակարան եմ ասում, է՜։ Առաջ, խո գիտեք, ինչպես փակ էի ապրում, հանգիստ, խաղաղ, ճանճը որ թռչեր, ձայնը կլսվեր։ Իսկ այստեղ՝ աղմուկ, ճիչ, աղաղակ։ Դուք դեռ չգիտեք էլ, թե այս բոլորն, ինչպես է սարքված այստեղ։ Երևակայեցեք, օրինակ, մի երկար միջանցք, բոլորովին մութ և անմաքուր։ Աջ կողմը խուլ պատ է, իսկ ձախ կողմը`դռներ ու դռներ, բոլորը մի շարքի վրա ձգված, ինչպես հյուրանոցում։ Ամեն մի դուռ մի սենյակի է, և ամեն մի սենյակում ապրում են երկու-երեք հոգի։ Կարգապահություն ասած բանը մի՛ հարցնեք Նոյան տապան։ Ասենք՝ կարծես լավ մարդիկ են, բոլորն էլ այնպես կրթված, գիտնական։ Կա մի աստիճանավոր (նա ինչ որ մի տեղ գրական մասումն է),՝ կարդացած մարդ է. խոսում է հա՛ մ Հոմերոսի, հա՛ մ Բրամբեուսի, հա՛ մ էլ զանազան հեղինակների մասին. խելոք մարդ է։ Երկու օֆիցեր են կենում և շարունակ թուղթ են խաղում։ Մի միչման է կենում, մի անգլիացի ուսուցիչ է կենում։ Կացեք, ես ձեզ կզվարճացնեմ, ջանիկս, ապագա նամակիս մեջ կնկարագրեմ նրանց զավեշտական կերպով, այսինքն, ինչ են նրանք ըստինքյան, ամենայն մանրամասնությամբ։ Մեր տիրուհին շատ փոքրիկ և անմաքուր պառավ է, ամբողջ օրը ման է գալիս չուստերով ու խալաթով, և ամբողջ օրր բղավում է Թերեզայի վրա։ Ես ապրում եմ խոհանոցում, կամ ավելի ճիշտ կլինի`ասեմ ահա, թե ինչպես, այստեղ խոհանոցի կողքին մի սենյակ կա (իսկ մեզ մոտ, պետք է ձեզ նկատեմ, խոհանոցը մաքուր է, լուսավոր, շատ լավը), փոքր սենյակ, մի տեսակ համեստ անկյուն… այսինքն`կամ ավելի լավ է ասեմ, խոհանոցը մեծ է, երեք պատուհանով, ինձ համար պատի երկայնքով միջնորմ կա, այնպես որ դուրս է գալիս դարձյալ մի սենյակ շտատից դուրս, ընդարձակ, հարմար, պատուհան էլ կա և ամեն բան, մի խոսքով`բոլոր հարմարությունները։ Ահա այս է իմ անկյունը։ Մի՛ մտածեք, ջանի՛ կս, թե այստեղ որևէ ուրիշ բան և խորհրդավոր իմաստ լիներ, թե ահա, իբր թե, խոհանոց է, այսինքն՝ ես գուցե և հենց այս սենյակում միջնորմի հետևն եմ կենում, բայց այդ վնաս չունի, ես ինձ համար ամենքից առանձին եմ ապրում, ականջս դինջ։ Դրել եմ ինձ համար մահճակալ, սեղան, կամոդ, մի զույգ աթոռ, սրբի պատկեր եմ կախել։ Ճիշտ է՝ կան սրանից էլ լավ բնակարաններ, գուցե ավելի լավերն էլ կան, բայց հարմարությունն է գլխավորը, չէ՞ որ ես այս բոլորը հարմարության համար եմ արել, և դուք մի՛ կարծեք, թե ուրիշ որևէ բանի համար։ Ձեր պատուհանը դիմացս է, բակով բաժանված, բակն էլ նեղլիկ է, ձեզ թռուցիկ կերպով եմ տեսնում և ուրախանում իմ խեղճ ու կրակ մենակությանս մեջ, համ էլ էժան է։ Մեզանում, այստեղ, ամենահետին սենյակը՝ ճաշով արժե 35 ռուբլի ասիգնացիայով։ Գրպանիս չի գալիս։ Իսկ իմ բնակարանն արժե յոթ ռուբ. ասիգնացիայով, ճաշն էլ հինգ ռուբլի արծաթ, բոլորը 24 ու կես, իսկ առաջ ուղիղ 30 էի վճարում և դրա փոխարեն շատ բանից զրկում էի ինձ. թեյ խմում էի ոչ միշտ, իսկ հիմա ահա թե՛ թեյի և թե՛ շաքարի փող եմ ետ գցել։ Գիտեք, ջանիկս, թեյ չխմելը մի տեսակ ամոթ է. այստեղ բոլորն էլ ունևոր մարդիկ են, այնպես որ՝ ամոթ է։ Ուրիշների աչքին երևալու համար է որ խմում եմ, Վարինկա, երևալու, տոնը պահպանելու համար, իսկ ինձ որ մնա մեկ է ինձ համար, ես քմահաճ չեմ։ Գցեք այսպես, գրպանի փող ինչքան որ պահանջվում է ասենք կոշիկների համար, վերարկուի համար, տակը շա՞տ բան կմնա։ Ահա և իմ ամբողջ ռոճիկը։ Ես չեմ էլ տրտնջում ե գոհ եմ։ Ռոճիկս բավական է։ Ահա արդեն մի քանի տարի բավական է. պարգևներ էլ լինում են։ Դե, մնաք բարով, իմ հրեշտակիկս։ Ես ձեզ համար գնեցի մի զույգ ծաղկաման, մեկի մեջ`հինածաղիկ, մյուսի մեջ`խորդենի։ Թանկ չէր։ Իսկ դուք, գուցե, հափրուկ էլ եք սիրում։ Հափրուկ էլ կա, դուք գրեցեք, բայց գիտե՞ք որքան կարելի է ամեն ինչ մանրամասն գրեցեք։ Ասենք՝ դուք ուրիշ բան չկարծեք և չկասկածեք, ջանիկս, իմ մասին, որ ես այսպիսի սենյակ եմ վարձել։ Ոչ, այս հարմարությունն է ստիպել և մենակ հարմարությունն է հրապուրել ինձ։ Չէ՞ որ ես, ջանիկս, փող եմ հավաքում, հետ եմ գցում, ես փող ունեմ։ Դուք մի՛ նայեք, որ ես այսպես սուսուփուս մարդ եմ, որ կարծես թե ճանճը թևով որ խփի, վեր կգցի։ Ոչ, ջանիկս, ես ինձ գիտեմ պահել և բոլորովին այնպիսի բնավորություն ունեմ, որպիսին վայել է հաստատակամ և անխռով հոգու տեր մարդուն։ Մնաք բարով, իմ հրեշտակիկս։ Նամակս համարյա թե երկու թերթ բռնեց, այնինչ վաղուց ժամանակ է ծառայության գնալու։ Համբուրում եմ ձեր մատիկները, ջանիկս և մնում եմ՝ Ձեր ամենախոնարհ ծառա և ամենահավատարիմ բարեկամ Մակար Դեվուշկին։ Հ. Գ. Մի բան եմ խնդրում, պատասխանեցեք ինձ, իմ հրեշտակիկս, որքան կարելի է մանրամասն։ Ընդսմին ուղարկում եմ ձեզ, Վարինկա, մի ֆունտ կոնֆետ, անուշ արեք և, ի սեր աստծու, իմ մասին մի՛ հոգաք և պահանջկոտ չլինեք։ Այսպես ուրեմն մնաք բարով, ջանիկս։ Ապրիլ 8 Ողորմած տեր, Մակար Ալեքսեևիչ։ Գիտեք, որ վերջապես ես ստիպված կլինեմ բոլորովին կռվելու ձեզ հետ։ Երդվում եմ ձեզ, բարի Մակար Ալեքսեևիչ, որ ինձ համար մինչև անգամ ծանր է ընդունել ձեր նվերները։ Ես գիտեմ, թե նրանց համար ի՛ նչպիսի ծախսեր եք անում, ի՛ նչպիսի ամենաանհրաժեշտ բաներից եք զրկում ձեզ։ Քանի անգամ եմ ասել ձեզ, որ ինձ ոչինչ հարկավոր չէ, բոլորովին ոչինչ, որ ես չեմ կարող փոխարենը հատուցանել ձեզ այն բարերարությունների համար, որ դուք մինչև այժմ արել եք ինձ։ Եվ ինչի՞ս են պետք այդ ծաղկամանները։ Ասենք՝ հինածաղիկները էլի ոչինչ, բայց խորդենին ինչի՞ համար է։ Բավական է, որ անզգուշաբար մի խոսք ասեմ, ինչպես, օրինակ, այդ խորդենու մասին, մեկ էլ տեսնեմ`իսկույն կգնեք, չէ՞ որ թանկ է։ Ի՜նչ հրաշալի ծաղիկներ ունի։ Ալ խաչիկներով։ Այդ ո՞րտեղ եք ճարել այսպիսի լավիկ խորդենի։ Պատուհանի մեջտեղն եմ դրել, ամենանկատելի տեղում, հատակի վրա էլ նստարան կդնեմ, իսկ նստարանի վրա դարձյալ ծաղիկներ կդնեմ, միայն թողեք, որ ինքս հարստանամ։ Ֆեդորան ուրախությունից չի իմանում՝ ինչ անի. մեզ մոտ այժմ կարծես դրախտ է բացվել սենյակում, մաքուր, լուսավոր։ Հա՛, իսկ կանֆետնե՞րն ինչի համար են։ Եվ հավատացեք, ձեր նամակից ես իսկույն գլխի ընկա, որ ձեզ մոտ ինչ-որ բան է պատահել է՛ լ դրախտ, է՛ լ գարուն, է՛ լ բուրմունքներ, է՛ լ ծլվլան ծտեր։ Այս ի՞նչ է, ասում եմ, չլինի՞ ոտանավորներ էլ կան։ Հավատացեք, միայն ոտանավորներն են պակասում ձեր նամակի մեջ, Մակար Ալեքսեևիչ։ Զգացումներն էլ են քնքուշ, ցնորքներն էլ վարդագույն, ամեն բան կա այստեղ. Վարագույրի մասին իսկի չեմ էլ մտածել, երևի ինքն իրեն է դեմ ընկել, երբ ծաղկամանները դես դեն էի քաշում, ահա թե ինչպես է եղել բանը։ Ա՜խ, Մակար Ալեքսեևիչ։ Ինչ էլ որ ասեք, ինչպես էլ որ հաշվեք ձեր եկամուտները, որպեսզի ինձ խաբեք, որպեսզի ցույց տաք, թե այդ եկամուտները բոլորը միայն ձեզ վրա եք ծախսում, ինձնից ոչինչ չեք կարող ծածկել և թաքցնել։ Պարզ է, որ դուք անհրաժեշտ բաներից ձեզ զրկում եք ինձ համար։ Ի՞նչ եք մտածել, օրինակ, որ այդպիսի բնակարան եք վարձել։ Չէ՞ որ այդտեղ ձեզ անհանգստացնում են, խանգարում են, նեղվածք է, անհարմար։ Դուք առանձնություն եք սիրում, իսկ այդտեղ ինչ ասեք`որ չկա ձեր շուրջը. Այնինչ դատելով ձեր ռոճիկից, դուք կարող էիք ավելի լավ ապրել։ Ֆեդորան ասում է, որ առաջ դուք անհամեմատ ավելի լավ էիք ապրում, քան թե այժմ։ Մի՞թե դուք ձեր ամբողջ կյանքն անց եք կացրել մենակության մեջ, զրկանքների մեջ, առանց ուրախության, առանց բարեկամական սիրալիր խոսքի, օտար մարդկանց մոտ անկյուններ վարձելով։ Ախ, բարի բարեկամ, որքա՜ն խղճում եմ ձեզ։ Խնայեցեք գեթ ձեր առողջությունը, Մակար Ալեքսեևիչ։ Ասում եք, թե ձեր աչքերը լավ չեն տեսնում, ուրեմն մի՛ գրեք ճրագի տակ. ի՞նչ պիտի գրեք։ Ձեր ջանասիրությունը ծառայության մեջ առանց այն էլ, անշուշտ, հայտնի է ձեր մեծավորներին։ Կրկին աղաչում եմ ձեզ, այդքան փող մի ծախսեք ինձ վրա։ Գիտեմ, որ սիրում եք ինձ, բայց ինքներդ հարուստ չեք ա՜խր… Այսօր ես էլ ուրախ վեր կացա։ Այնպես լա՜վ էի զգում ինձ. Ֆեդորան վաղուց արդեն աշխատում էր և ինձ համար էլ աշխատանք գտավ։ Այնպե՜ս ուրախացա, գնացի միայն մետաքս գնելու և նստեցի գործի։ Ամբողջ առավոտը այնպիսի մի թեթևություն էր տիրում հոգուս, այնպե՜ս ուրախ էի։ Իսկ այժմ նորից շարունակ սև մտքեր, տխուր եմ. շարունակ սիրտս նվում է։ Ախ, ի՞նչ պիտի պատահի ինձ, ի՞նչ պիտի լինի վիճակս։ Ծանրն այն է, որ ես այսպիսի անհայտության մեջ եմ, որ ես ապագա չունեմ, որ ես նախագուշակել էլ չեմ կարող, թե ինչ կպատահի ինձ։ Ետ նայելն էլ սարսափելի է։ Այնտեղ ամեն ինչ այնքան ցավագին է, որ սիրտս կտոր-կտոր է լինում լոկ հիշողությունից։ Հավիտյանս պիտի լամ այն չար մարդկանց վրա, որոնք կործանեցին ինձ։ Մթնում է։ Ժամանակ է գործի նստելու։ Շատ բաների մասին կուզեի գրել ձեզ, բայց ժամանակ չկա, գործս ժամանակին պիտի հասցնեմ։ Պետք է շտապեմ։ Իհարկե, նամակները լավ բան են, մարդ այնքան էլ տխուր չի լինում։ Իսկ ինչո՞ւ դուք ինքներդ երբեք չեք գալիս մեզ մոտ։ Ինչո՞ւ, է՜, Մակար Ալեքսեևիչ։ Չէ՞ որ այժմ մոտիկ եք ապրում, երբեմն էլ ազատ ժամանակ եք ունենում։ Մտեք, խնդրեմ։ Տեսա ձեր Թերեզային։ Այնպես հիվանդ է, կարծես։ Մեղքս եկավ, 20 կոպեկ տվի։ Հա, քիչ մնաց մոռանայի, անպատճառ գրեցեք ամեն բան, որքան կարելի է մանրամասն, թե ի՛ նչ եք անում, ի՛ նչ չեք անում, ի՛ նչպես եք ապրում։ Ի՞նչ մարդիկ են ձեր շուրջը, և հա՞շտ եք ապրում նրանց հետ։ Ես շատ եմ ուզում այս բոլորն իմանալ։ Տեսեք, անպատճառ գրեցեք։ Այսօր ես արդեն դիտմամբ վարագույրի անկյունը կծալեմ։ Վաղ պառկեցեք. ես մինչև կես գիշեր ճրագ էի տեսնում ձեզ մոտ։ Դե, մնաք բարով։ Այսօրվա օրը մըթնեցնում եմ թախծալի, ձանձրալի, տխուր։ Երևի օրն է այդպես։ Մնաք բարով։ Ձեր Վարվառա Դոբրոսելովա Ապրիլ 8 Ողորմած տիրուհի, Վարվառա Ալեքսեևնա։ Այո՛, ջանիկս, այո, բալիկս, իմ խեղճ ու կրակ բախտիցս երևի այսպիսի օր պիտի լուսանար ինձ համար։ Այո՛, ծաղրի առարկա դարձրիք ինձ, ծերուկիս, Վարվառա Ալեքսեևնա։ Ասենք՝ ինքս եմ մեղավոր, գլխովին մեղավոր։ Ինչո՞ւ էի ծեր հասակումս գլխիս մի փունջ մազով սիրաբանությունների մեջ մտնում… Ձեզ ա՛ յս էլ ասեմ, ջանիկս, մարդս երբեմն զարմանալի արարած է, շատ զարմանալի։ Ո՜ւ, տե՛ ր իմ աստված, ինչե՜ր չի ասում, ինչե՜ր չի դուրս տալիս երբեմն։ Եվ ի՞նչ է դուրս դալիս, ի՞նչ է հետևում սրանից։ Բոլորովին էլ ոչինչ չի հետևում, այլ դուրս է գալիս այնպիսի մի անպետք բան, որ տերը փրկի ու ազատի։ Ես, ջանիկս, ես չեմ բարկանում, այլ միայն ջիգրս շատ է գալիս, որ հիշում եմ այդ մասին, ջիգրս գալիս է, որ ես գրել եմ ձեզ այդպես պատկերավոր և հիմար կերպով։ Ու այսօր էլ պաշտոնիս գնացի այնքա՜ն ուրախ ու կայտառ, սրտումս կարծես վարդ էր բացվել։ Եռանդով առաջ քաշեցի թղթերս, բայց հետո ի՛ նչ դուրս եկավ սրանից։ Հետո միայն, որ նայեցի շուրջս, ամեն ինչ դարձավ առաջվանը տխուր ու մութ։ [...] Միշտ միևնույն թանաքի բծերը, միշտ միևնույն սեղաններն ու թղթերը, ես ինքս էլ միշտ միևնույնը, բոլորովին այնպես, ինչպես որ կայի, ուրեմն էլ ինչո՞ւ էի հեծնել Պեգասին ու քշում։ Եվ որտեղից էր այս բոլորը։ Որ արևը շողշողում էր, որ երկինքը լազուր էր կապել, սրանի՞ց է արդյոք։ Ու այդ ի՞նչ բուրմունքներ են, երբ մեր բակում պատուհանների տակ ինչ ասես չի պատահում։ Ուրեմն պետք է կարծել, որ այս բոլորն ինձ հիմարությունից է թվացել։ Չէ՞ որ պատահում է, որ մարդ երբեմն մոլորվում է իր սեփական զգացումների մեջ և հիմարություններ է դուրս տալիս։ Այս ուրիշ բանից չի պատահում, եթե ոչ սրտի ավելորդ հիմար ջերմությունից։ Տուն չեկա, այլ քարշ ընկա, չեմ իմանում ինչու, գլուխս ցավում էր (մեջքս էի սառեցրել, թե ինչ)։ Հիմարաբար ուրախացել էի, որ գարունը բացվել էր, և թեթև վերարկուով էի գնացել։ Եվ իմ զգացմունքների մասին դուք սխալվել եք, բալիկս։ Նրանց դեղումը բոլորովին ուրիշ կողմն եք ընդունել։ Հայրական զգացումն է ինձ ոգևորել, միմիայն հայրական մաքուր զգացումը, Վարվառա Ալեքսեևնա, որովհետև ես ձեր հարազատ հոր տեղն եմ բռնում ձեր դառն որբության պատճառով, այս հոգուս խորքիցն եմ ասում, մաքուր սրտով, իբրև ազգակից։ Ինչ էլ որ լինի, ես ձեզ հեռավոր ազգական եմ, բայց և այնպես ազգական եմ և այժմ`ամենամոտիկ ազգականն ու հովանավորը, որովհետև այնտեղ, ուր դուք ամենից ավելի իրավունք ունեիք հովանավորություն ու պաշտպանություն գտնելու, դավաճանություն ու վիրավորանք գտաք։ Իսկ ոտանավորների մասին կասեմ ձեզ, ջանիկս, որ ծերությանս հասակում վայել չէ ինձ ոտանավորներ կազմելով զբաղվելու։ Ոտանավորները դատարկ բաներ են։ Ոտանավորների համար դպրոցներումն էլ հիմա ծեծում են երեխաներին ա՜յ թե ինչ, բալիկս։ Այդ ի՞նչ եք գրում ինձ, Վարվառա Ալեքսեևնա, հարմարությունների, հանգստության և զանազան բաների մասին։ Ջանիկս, ես քրթմնջող չեմ և ոչ էլ պահանջկոտ, երբեք սրանից լավ չեմ ապրել, ուրեմն էլ ինչո՞ւ ծեր հասակումս քմահաճություն անեմ։ Փորս կուշտ է, հագուստ էլ ունեմ, ոտնաման էլ. մեզ չի էլ սազի մեծ-մեծ բաների ետևից ընկնել։ Կոմսի ցեղից չե՜մ։ Ծնողս ազնվական ծագումից չէր և իր ամրռզջ ընտանիքով ինձնից աղքատ էր եկամուտով։ Ես քնքուշ չեմ։ Ասենք, ճիշտը որ ասեմ, իմ հին բնակարանում ամեն բան անհամեմատ լավ էր. ազատ ու արձակ, ջանիկս։ Իհարկե, այժմյան բնակարանս էլ լավն է, նույնիսկ մի քանի կողմերով ավելի ուրախ է, եթե կուզեք, զանազանակերպ, այս բանի դեմ ոչինչ չեմ ասում, բայց և այնպես ափսոսում եմ հինը։ Մենք, ծերունիներս, այսինքն հասակավոր մարդիկս, կապվում ենք հին առարկաների հետ, որպես մի տեսակ հարազատ բաների հետ։ Բնակարանը, գիտեք, փոքր էր մի տեսակ, պատերը, դե ինչ ասեմ, պատերը պատեր էին, էլի, ինչպես բոլոր պատերը, բայց բանը պատերը չեն, այլ այն, որ հին բնակարանիս հետ կապված բոլոր բաների մասին հիշողությունը կարոտ է հարուցանում իմ մեջ… Տարօրինակ բան. ծանր է, բայց հիշողությունները կարծես թե հաճելի են։ Նույնիսկ ինչ որ վատ էր, ինչի վրա որ երբեմն զայրանում էի, այդ էլ հիշողություններիս մեջ մի տեսակ մաքրվում է, կորցնում վատությունը և երևակայությանս առջև կանգնում գրավիչ տեսքով։ Խաղաղ էինք ապրում մենք, Վարինկա, ես ու իմ հանգուցյալ պառավ տանտիրուհին։ Ահա և իմ այդ պառավին տխուր զգացումով եմ հիշում այժըմ։ Լավ կին էր և թանկ չէր առնում բնակարանիս համար։ Ճոթեղենի կտորներից զանազան վերմակներ էր գործում շարունակ արշինանոց ճաղերով, միայն դրանով էլ պարապում էր։ Ճրագներս մեկ էր, մի սեղանի վրա էլ աշխատում էինք։ Մի թոռնիկ ուներ, անունը Մաշա դեռ իր մանկությունից եմ հիշում նրան, այժմ տասներեք տարեկան աղջիկ կլինի։ Այնքան չարաճճի էր, թռվռուն, շարունակ ծիծաղեցնում էր մեզ, այսպես ահա ապրում էինք երեքով։ Երբեմն, ձմեռային երկար գիշերներին, նստում էինք կլոր սեղանի շուրջը, թեյ էինք խմում, հետո գործի կենում։ Իսկ պառավը՝ որպեսզի Մաշան չձանձրանա և չարություններ չանի չարաճճին, սկսում էր հեքիաթներ պատմել։ Ու ի՜նչպիսի հեքիաթներ։ Ո՛ չ միայն երեխան, բանիմաց և խելոք մարդն էլ կլսեր։ Ինչ եմ ասում, ես ինքս էլ երբեմն չիբուխս փըստացնում և այնպիսի հետաքրքրությամբ էի լսում, որ գործս մոռանում էի։ Իսկ երեխան, մեր չարաճճին, մտածմունքի մեջ էր ընկնում, վարդագույն թուշը դնում էր ձեռքին, սիրունիկ բերանը բաց անում, ու հեքիաթը մի քիչ որ սարսափելի էր լինում, պինդ կպչում էր պառավին։ Իսկ մենք հիանում էինք նրան նայելով, ու չէինք նկատում, թե ինչպես մոմը հատնում էր, չէինք լսում, թե ինչպես դուրսը երբեմն քամին ոռնում էր, ձյունաբեր փոթորիկը շառաչում։ Լավ էինք ապրում Վարինկա. և ահա համարյա քսան տարի մենք ապրեցինք այսպես միասին։ Բայց ինչ ես այսպես տակից գլխից դուրս տվի։ Ձեզ գուցե այսպիսի նյութը դուր չի գալիս, ասենք`ինձ համար էլ այս հիշողությունն այնքան էլ թեթև չէ։ Մանավանդ այժմ մթնել է։ Թերեզան ինչ-որ բան է շինում, գլուխս ցավում է, մեջքս էլ ցավում է մի քիչ, մտքերս էլ ուրիշ տեսակ են, կարծես նրանք էլ են ցավում, տխուր եմ այսօր, Վարինկա, տխուր։ Այդ ի՞նչ եք գրում, բալիկս։ Ի՞նչպես թե գամ ձեզ մոտ, սիրելիս, ի՞նչ կասեն մաիդիկ։ Չէ՞ որ պետք է բակովն անցնեմ, մերոնք կնկատեն, կսկսեն հարցուփորձ անել, ասե-կոսեներ, բամբասանքներ, բանին ուրիշ իմաստ կտան։ Ոչ, իմ հրեշտակիկ, ավելի լավ է`ես ձեզ վաղը երեկոյան ժամերգությանը կտեսնեմ, այդ խոհեմություն կլինի և երկուսիս համար էլ անվնաս։ Ներեցեք ինձ, ջանիկս, որ ձեզ այսպիսի նամակ եմ գրել, գրածրս որ կարդացի, տեսա՝ անկապ բաներ եմ գրել։ Ես, Վարինկա, ծեր, տգետ մարդ եմ, ջահել ժամանակս կարգին ուսում չեմ առել, իսկ այժմ գլուխս բան լի մտնի, եթե նոր սկսեմ սովորել։ Խոստովանում եմ, ջանիկս, վարպետ չեմ նկարագրելու և առանց ուրիշի ցուցումների ու ծաղրի էլ գիտեմ, որ եթե ուզենամ որևէ կարգին բան գրել, հիմարություններ դուրս կգան։ Այսօր տեսա ձեզ պատուհանի մոտ, տեսա`թե ինչպես վարագույրն իջեցրիք։ Մնաք բարով, մնաք բարով, տերը պահի, պահպանի ձեզ։ Մնաք բարով, Վարվառա Ալեքսեևնա։ Զեր անկաշառ բարեկամ Մակար Դեվուշկին։ Հ, Գ. Ես, բալիկս, այժմ ոչ ոքի մասին զավեշտ չեմ գրում։ Ծերացել եմ, ջանիկս, Վարվառա Ալեքսեևնա, որպեսզի զուր տեղը ուրիշներին ծաղրեմ, և ինձ վրա էլ կծիծաղեն ըստ առածի ով ուրիշի համար հոր կփորի, ինքն էլ մեջը կընկնի։ Ապրիլ 9 Ողորմած տեր, Մակար Ալեքսեևիչ։ Դե՜, ինչպե՛ ս չեք ամաչում, իմ բարեկամ և բարերար, Մակար Ալեքսեևիչ, որ այդպես վշտանում եք և քմահաճույքներ բանեցնում։ Մի՞թե նեղացել եք։ Ա՜խ, ես շատ անգամ անզգույշ եմ լինում, բայց չէի կարծում, թե դուք իմ խոսքերը կծու կատակ կհամարեք։ Հավատացած եղեք, որ ես երբեք չեմ համարձակվի կատակ անել ձեր տարիքի և ձեր բնավորության վրա։ Իսկ այս բոլորը պատահեց իմ թեթևամտությունից և ավելի նրա համար, որ սարսափելի ձանձրալի է անցնում օրս, իսկ ձանձրույթից մարդ ի՞նչ չի անի։ Իսկ ես կարծում էի, թե դուք ինքներդ ձեր նամակի մեջ ուզում էիք ծաղրել։ Ես սարսափելի տխրեցի, երբ տեսա, որ դուք դժգոհ եք ինձանից։ Ոչ, իմ բարի բարեկամ և բարերար, կսխալվեք, եթե կասկածեք, թե ես անզգա և անշնորհակալ աղջիկ եմ։ Ես գիտեմ սրտումս գնահատել այն ամենը, ինչ որ դուք արել եք ինձ համար, պաշտպանելով ինձ չար մարդկանցից, նրանց հալածանքից և ատելությունից։ Ես հավիտյան կաղոթեմ աստծուն ձեզ համար և եթե աղոթքս հասնում է աստծուն, և երկինքը լսի աղոթքս, դուք բախտավոր կլինեք։ Ես այսօր շատ տկար եմ զգում ինձ, մեկ ջերմում եմ, մեկ դողացնում, Ֆեդորան շատ է անհանգստանում ինձ համար։ Զուր եք ամաչում գալ մեզ մոտ, Մակար Ալեքսեևիչ։ Ուրիշների ի՞նչ գործն է։ Դուք ծանոթ եք մեզ հետ ու պըրծավ… Մնաք բարով, Մակար Ալեքսեևիչ։ Այժմ էլ ուրիշ բան չունեմ գրելու, չեմ էլ կարող, սարսափելի տկար եմ։ Դարձյալ խնդրում եմ, մի բարկանաք ինձ վրա և հավատացած եղեք մշտական հարգանքիս և բարեկամությանս, որով պատիվ ունեմ մնալու ձեր ամենաանձնվեր և ամենախոնարհ աղախին Վարվառա Դոբրոսելովա Ապրիլ 12 Ողորմած տիրուհի, Վարվառա Ալեքսեևնա։ Ախ, ջանիկս, այդ ի՞նչ է պատահել ձեզ։ Այդպես էլ բան կլինի՞, ամեն անգամ այսպես վախեցնում եք ինձ։ Ամեն մի նամակումս գրում եմ, որ զգուշանաք, տաք հագնվեք, վատ եղանակին դուրս չգաք, ամեն բանում զգույշ լինեք, իսկ դուք, իմ հրեշտակիկս, չեք լսում ինձ։ Ա՜խ, աղավնյակս, կարծես երեխա լինեք։ Չէ՞ որ թույլ եք, ծղոտի պես թույլ, ես այդ գիտեմ։ Մի թեթև հով էլ որ փչի, մեկ էլ տեսար հիվանդացաք։ Ուրեմն պետք է զգուշանաք, ինքներդ ձեզ պահեք, վտանգներից խուսափեք և ձեր բարեկամներին վիշտ ու տխրություն չպատճառեք։ Ցանկություն եք հայտնում, ջանիկս, մանրամասնորեն իմանալ իմ հալն ու ափալը և իմ շրջապատի մասին։ Ուրախությամբ շտապում եմ կատարել ձե՛ ր ցանկությունը, բալիկս։ Կսկսեմ սկզբից ջանիկս, ավելի կարգով կլինի։ Նախ, մեր տանը մաքուր մուտքում սանդուղքները բավական միջակ են, մանավանդ գլխավոր մուտքը մաքուր է, լուսավոր, լայն, բոլորը չուգուն և կարմիր փայտ։ Բայց հետին մուտքի մասին արդեն էլ մի հարցնեք, պտուտակաձև, խոնավ, կեղտոտ, աստիճանները կոտրատված, և պատերն այնքան թաց, որ հենվելիս ձեռքդ կպչում է նրանց։ Ամեն մի հրապարակի վրա կոտրած սնդուկներ, աթոռներ ու պահարաններ են դրված, փալասներ են կախված, պատուհանները ջարդված են, տաշտեր են դրված ամեն տեսակ կեղտոտություններով, ցեխով, աղբով, ձվի կճեպներով և ձկան փուչիկներով, վատ հոտ է կանգնած մի խոսքով`լավ չէ։ Ես արդեն նկարագրել եմ ձեզ սենյակների դասավորությունը, խոսք չկա, ճիշտ է, հարմար է, բայց մի տեսակ օդ չկա նրանց մեջ, այսինքն, չեմ ուզում ասել, թե վատ հոտ է կանգնած, այլ, եթե կարելի է այսպես ասել, մի քիչ մգլած, ինչ-որ սուր քաղցրավուն հոտ է գալիս։ Սկզբում տպավորությունն աննպաստ է. բայց այդ վնաս չունի, մի-երկու րոպե որ մնում ես, տեսնում ես՝ ամեն բան անցնում է և չես զգում, թե ինչպես է անցնում, որովհետև քեզանից էլ մի տեսակ վատ հոտ է գալիս, և շորերդ էլ են հոտում, ձեռքերդ էլ են հոտում, ամեն բան հոտում է, ու ահավասիկ սովորում ես։ Մեզանում սարյակները սատկում են շարունակ։ Միչմանն արդեն հինգերորդն է գնում, չեն ապրում մեր օդում։ Խոհանոցը մեզանում մեծ է, ընդարձակ, լուսավոր։ Ճիշտ է, առավոտները մի քիչ վատ՝ հոտ է կանգնում, երբ ձուկ կամ տավարի միս են տապակում և ամեն տեղ թափում ու թրջում, բայց դրա փոխարեն երեկոները դրախտ է։ Մեզ մոտ խոհանոցում թոկերի վրա միշտ հին սպիտակեղեն է փռված, և որովհետև իմ սենյակը հեռու չէ, այսինքն՝ համարյա, թե կպած է խոհանոցին, սպիտակեղենի հոտը մի քիչ անհանգստացնում է ինձ, բայց վնաս չունի, կապրեմ, կսովորեմ։ Ամենավաղ առավոտվանից, Վարինկա, մեզանում սկըովում է շարժումը, վեր են կենում, ման են գալիս, թրխկացնում, չրխկացնում, որը պաշտոնի գնալու է պատրաստվում, որը`ով գիտե ինչ, որը հենց այնպես, ամենքը սկսում են թեյ խմել։ Մեզանում սամովարները տանտիրոջն են, մեծ մասամբ քիչ են, այնպես որ հերթ ենք պահում, իսկ ով որ հերթից դուրս իր թեյնոցով առաջ է խցկվում, իսկույն նրա գլխին տալիս են։ Ահա ես էլ առաջին անգամ ընկա ասենք՝ չարժե գրել։ Այդտեղ էլ ամենքի հետ ծանաթացա։ Ամենից առաջ ծանոթացա Միչմանի հետ. անկեղծ մարդ է, ամեն ինչ պատմեց ինձ հոր մասին, մոր մասին, քրոջ մասին, որն ամուսնացած է Տուլայում դատական ատենակալի հետ, և Կրոնշտատ քաղաքի մասին։ Խոստացավ ինձ ամեն բանում հովանավորել և թեյի հրավիրել ինձ իր մոտ։ Ես նրան գտա նույն այն սենյակում, ուր մեզնում սովորաբար թուղթ են խաղում։ Այնտեղ ինձ թեյ տվեն և անպատճառ ուզում էին, որ ես ազարտ խաղի նստեմ իրենց հետ։ Ծիծաղում էին նրանք ինձ վրա, թե ինչ, չգիտեմ, միայն իրենք ամբողջ գիշերը մինչև լույս խաղում էին ու ես որ մտա, դարձյալ խաղում էին։ Կավիճ, խաղաթղթեր ու սենյակումն էլ այնպիսի ծուխ էր կանգնած, որ աչքերս այրեց։ Ես չուզեցի խաղալ, և իսկույն նկատեցին ինձ, որ ես փիլիսոփայության մասին եմ խոսում։ Հետո արդեն ամբողջ ժամանակ ինձ հետ ոչ ոք չխոսեց, ասենք ճիշտը որ ասեմ, ես ուրախ էի այդ բանի համար։ Այժմ չեմ գնա նրանց մոտ, ազարտ խաղի են նըստած, զուտ ազարտ խաղի։ Ա՜յ, գրական մասի չինովնիկի մոտ էլ ժողովներ են լինում երեկոները։ Նրա մոտ լավ է, համեստ, անմեղ և քաղաքավարի, ամեն ինչ նուրբ։ Հիմա, Վարինկա, թռուցիկ կերպով կնկատեմ ձեզ դարձ՛ յալ, որ շատ անպիտան կին է մեր այս տանտիրուհին, ուղղակի վհուկ։ Դուք տեսաք Թերեզային. դե՛, ի՞նչ է նա իսկապես։ Լղար, կարծես փետրած, սատկած վառեկ լինի։ Տան մեջ ծառայողները ընդամենը երկու հոգի են Թերեզան, մեկ էլ Ֆալդոնին, տան տիրուհու ծառան։ Ես չգիտեմ, գուցե նա ուրիշ որևէ անուն էլ ունի, միայն ամենքը նրան այդ անունով են կանչում։ Շեկ տղա Է, շլդիկ, պաճո քթով, կոպիտ, շարունակ կռվում Է Թերեզայի հետ, քիչ է մնում իրար թակեն։ Առհասարակ պետք է ասեմ, որ ինձ համար այստեղ ապրելը շատ էլ լավ չէ… Որ գիշերը միանգամից քնեմ և հանգստանամ, այս երբեք չի լինում։ Շարունակ որևէ տեղ նստած թուղթ են խաղում, երբեմն էլ այնպիսի բան է կատարվում, որ զզվելի է պատմել։ Այժմ ես արդեն, այնուամենայնիվ, ընտելացել եմ, բայց զարմանում եմ, թե ինչպես ընտանիքավոր մարդիկ այս սոդոմի մեջ կարողանում են ապրել։ Ինչ-որ աղքատների մի ամբողջ ընտանիք մեր տանտիրուհուց մի սենյակ է վարձել, միայն ոչ մյուս սենյակների շարքում, այլ մյուս կողմը, անկյունում, առանձին։ Հանգիստ մարդիկ են։ Նրանց մասին ոչ ոք ոչինչ չի լսում։ Նրանք ապրում են մի սենյակում`միջնորմով բաժանված։ Նա մի ինչ-որ աստիճանավոր է առանց պաշտոնի. յոթ տարի առաջ արձակել են ինչ-որ բանի համար։ Նրա ազգը Գարշկով է. Ճերմակած, փոքրիկ մարդ է, ման է գալիս այնպիսի յուղոտած, մաշված հագուստով, որ մարդ խըղճում է նայելիս, ո՜ւր իմ հագուստը, ո՜ւր նրանը։ Խղճուկ, հիվանդոտ (երբեմն հանդիպում ենք իրար միջանցքում), ծնկները դողում են, ձեռքերը դողում են, գլուխը դողում է, հիվանդությունից է՝ թե ինչ, աստված գիտե. մարդկանցից քաշվում է, վախենում է ամենքից, հեռու է ման գալիս, ես խո ամաչկոտ եմ, իսկ սա ինձանից էլ ավելի ամաչկոտ է։ Նրա ընտանիքը կազմում են կինը և երեք որդին։ Մեծը, տղան ամբողջովին հորն է գցել։ Կինը մի ժամանակ գեղեցիկ է եղել, հիմա էլ նկատելի է. խեղճն այնպիսի՜ խղճուկ, հնամաշ հագուստով է ման գալիս։ Լսել եմ, որ նրանք պարտ են տանտիրուհուն, տանտիրուհին շատ էլ լավ աչքով չի նայում նրանց վրա։ Լսել եմ նույնպես, որ Գարշկովն ինքը ինչ-որ անհաճո բաներ ունի, որոնց պատճառով էլ զրկվել է տեղից, դատի տակ է, թե նախնական քննության տակ ուղիղը չեմ կարող ասել։ Տե՛ ր իմ աստված, աղքատ են նրանք, ինչքա՜ն աղքատ։ Նրանց սենյակից երբեք ձայն ծպտուն չի լսվում, կարծես ոչ ոք չի ապրում այնտեղ։ Նույնիսկ երեխաների ձայնը չի լսվում։ Ու չի լինում, որ երբևիցե զվարճանան, խաղան երեխաները, իսկ այդ արդեն վատ նշան է։ Մի անգամ երեկոյան անցնում էի նրանց դռան մոտով, այդ պահին տան մեջ սովորականից դուրս խաղաղություն էր տիրում, լացի ձայն եմ լսում, հետո շշունջ, հետո դարձյալ լացի ձայն, բայց այնքան ցածր, այնքան խղճալի, որ սիրտս կտոր-կտոր եղավ, ու հետո ամբողջ գիշերը մտածում էի այդ խեղճերի մասին, այնպես որ կարգին քնել չկարողացա։ Դե՜, մնաք բարով, իմ անգին բարեկամ Վարինկա։ Որքան կարողացա, նկարագրեցի ձեզ ամեն բան։ Այսօր ամբողջ օրը շարունակ ձեր մասին եմ մտածում։ Ամբողջ սիրտս կսկծում է ձեզ համար, բա՛ լիկս։ Գիտեմ, է՜, գիտեմ, հոգյակս, որ տաք վերարկու չունեք։ Ախ, Պետերբուրգի այս գարունները, քամիները, ձյունախառն անձրևները, մահս են դրանք, Վարինկա։ Եղանակների այնպիսի բարեխառնություն, որ տերը փրկի։ Պահանջկոտ մի՛ լինեք, հոգյակս, իմ գրություններից, ոճ չունեմ, Վարինկա, ոչ մի ոճ։ Գեթ որևէ ոճ ունենայի։ Գրում եմ, ինչ որ խելքիս փչում է, միայն թե ձեզ ուր ախացնեմ որևէ բանով։ Ա՜յ, ուրիշ բան է, թե որ սովորած լինեի որևէ կերպ, թե չէ ի՞նչպես եմ սովորել, սև փող էլ չի ծախսվել իմ ուսման վրա։ Տեր մշտական և հավատարիմ բարեկամ Մակար Դեվուշկին։ Ապրիլ 25 Ողորմած տեր, Մակար Ալեքսեևիչ։ Այսօր հանդիպեցի քեռուս աղջկան՝ Սաշային։ Սարսափելի է, նա էլ է կործանվելու, խեղճը։ Կողմնակի կերպով իմացել եմ, որ Աննա Ֆյոդորովնան իմ մասին շարունակ տեղեկություններ է հավաքում։ Թվում է, թե նա երբեք չպիտի դադարի ինձ հետապնդելուց։ Ասում է, թե ուզում է ներել ինձ, մոռանալ ամբողջ անցյալը և թե ինքը անպատճառ կայցելի ինձ։ Ասում է, թե դուք ինձ բոլորովին ազգական չեք, թե ինքն ավելի մոտիկ ազգական է ինձ, թե դուք ոչ մի իրավունք չունեք խառնվելու մեր ընտանեկան հարաբերություններին և թե ինձ համար ամոթ է և վայել չէ ապրելու ձեր ողորմությամբ և ձեր ծախսով։ Նա հայհոյում հանդիմանում է ինձ, թե մոռացել եմ իր աղուհացը, թե ինքը կերակրել է երկուս ու կես տարուց ավելի, ծախսերի տակ է ընկել մեզ համար, թե չնայելով այս բոլորին, ներել է մեր պարտքը։ Մորս էլ խնայել չի ուզեցել։ Իսկ եթե խեղճ մայրս իմանար, թե ինչ են արել նրանք ինձ։ Աստված վերևից տեսնում է… Աննա Ֆյոդորովնան ասում է, թե ես իմ հիմարությունից չկարողացա պահել իմ բախտավորությունը, թե նա ինքն էր, որ ինձ կանգնեցրել էր բախտի դռանը, թե ինքը մնացած ոչ մի բանում մեղավոր չէ, եթե ես ինքս չկարողացա, գուցե և չկամեցա իմ պատիվը պաշտպանել։ Բայց ո՞վ է այստեղ մեղավորը, տե ր իմ աստված։ Նա ասում է, թե պարոն Բըկովը բոլորովին արդարացի է, թե հո չի կարելի ամուսնանալ ամեն տեսակ աղջկա հետ, որը դե ինչ գրեմ։ Անգութ բան է այսպիսի ստություն լսելը, Մակար Ալեքսեևիչ։ Ես չեմ իմանում, թե այժմ ինչ է կատարվում ինձ հետ։ Ես դողում եմ, լաց եմ լինում, հեկեկում, երկու ժամ է, որ այս նամակը գրում եմ ձեզ։ Ես կարծում էի, թե Աննա Ֆյոդորովնան գոնե կհասկանա, թե ինքը մեղավոր է իմ առջև, բայց ահա թե ինչեր է ասում այժմ։ Ի սեր աստծու, մի անհանգստանաք, իմ բարեկամ, իմ միակ բարի կամեցող Ֆեդորան ամեն բան չափազանցնում է, ես հիվանդ չեմ։ Ես միայն մի քիչ մրսել եմ երեկ, երբ գնացել էի Վոլկովո`մորս գերեզմանն օրհնել տալու։ Ինչո՞ւ դուք էլ չեկաք ինձ հետ, այնպե՜ս խնդրել էի, որ գաք։ Ա՜խ, խեղճ իմ մայրիկ, որ վեր կենայիր գերեզմանիցդ, որ իմանայիր, որ լսեիր, թե ինչ արին նրանք ինձ… Վ. Դ. Մայիս 20 Իմ աղավնյակ, Վարինկա։ Մի քիչ խաղող եմ ուղարկում ձեզ, հոգյակս, առողջանալու համար այդ, ասում են, լավ է, բժիշկն էլ խորհուրդ է տալիս՝ ծարավը կոտրելու համար, միմիայն ծարավը կոտրելու համար։ Անցյալ անգամ սպիտակ հաց էիք ուզել ջանիկս, ահա ուղարկում եմ հիմա։ Ախորժակ ունե՞ք, հոգյակս, ահա թե ինչն է գլխավորը։ Ասենք, փառք աստծո, որ ամեն ինչ անցավ և վերջացավ, և մեր դժբախտություններն էլ նույնպես բոլորովին վերջանում են։ Շնորհակալ լինենք երկընքից. իսկ ինչ վերաբերում է գրքերին, առայժմ ոչ մի տեղից չեմ ճարում։ Այստեղ, ասում են, մի լավ գիրք կա, խիստ բարձր ոճով գրված, ասում են, որ լավն է, ես ինքս չեմ կարդացել, իսկ այստեղ շատ են գովում։ Խնդրեցի, որ տան ինձ կարդալու, խոստացան ուղարկել։ Բայց թե դուք կկարդա՞ք։ Այս տեսակետից դուք քմահաճ եք։ Դժվար է ձեր ճաշակին գոհացում տալ. ես ճանաչում եմ ձեզ, իմ աղավնյակ, ձեզ անպատճառ բանաստեղծություն է հարկավոր, հառաչանքներ, սեր. դե՜, բանաստեղծություններ էլ կճարեմ, ամեն բան կճարեմ, այնտեղ մի տետրակ կա արտադրած։ Իսկ ես լավ եմ ապրում։ Դուք, ջանիկս, իմ մասին մի՛ անհանգստանաք, խնդրում եմ, իսկ ինչ որ Ֆեդորան դուրս է տվել ձեզ իմ մասին, այդ բոլորը հիմարություն է. ասեք նրան, որ նա սուտ է ասել, անպատճառ ասեք նրան, այդ բամբասասեր կնկան… նոր վիցմունդիրս իսկի էլ չեմ ծախել։ Եվ ինչո՞ւ, ինքներդ դատեցեք, ինչո՞ւ ծախեմ։ Այ, ասում են, քառասուն արծաթ ռուբլի պարգև է դուրս գալիս ինձ համար, ուրեմն ինչո՞ւ պիտի ծախեմ։ Դուք, ջանիկս, մի անհանգստանաք. նա կասկածոտ կին է, Ֆեդորան եմ ասում, նա կասկածոտ կին է։ Այ թե կապրե՜նք, իմ աղավնյակ։ Միայն թե դուք, հրեշտակիկս, առողջացեք, ի սեր աստծու, առողջացեք, դարդամաշ մի՛ անեք ծերուկիս։ Այդ ո՞վ է ասել ձեզ, թե լղարել եմ։ Զրպարտություն, դարձյալ զրպարտություն, այնպես եմ չաղացել, որ ինքս ինձանից ամաչում եմ, կուշտ և գոհ եմ մինչև բողազս, միայն թե դուք առողջանաք։ Դե, մնաք բարով, իմ հրեշտակիկ, համբուրում եմ ձեր բոլոր մատիկները և մնում եմ Ձեր հավիտենական, անփոփոխ բարեկամ` Մակար Դեվուշկին։ Հ. Գ. Ախ, հոգյակս, այդ ի՞նչ է իսկապես, որ դուք սկսել եք նորից գրել ինձ այդ ինչ խելառություն է, ի՞նչպես կարող եմ գալ ձեզ մոտ այդպես շուտ-շուտ, ջանիկս, ի՞նչպես։ Գուցե թե օգտվելով գիշերային մթությունի՞ց, բայց ահա հիմա գիշերներ էլ համարյա թե չեն լինում, այդպիսի ժամանակ է։ Ես հո, ջանիկս, հրեշտակիկս, համարյա թե չեմ հեռացել ձեզնից ձեր հիվանդության ամբողջ ժամանակ, ձեր ուշագնաց պառկած ժամանակ, բայց այստեղ ինքս էլ արդեն չգիտեմ, թե ինչպես էի այդ բոլոր գործերը կատարում ու հետո էլ չէի գալիս, որովհետև սկսել էին հետաքըրքըրվել և հարցուփորձ անել։ Այստեղ արդեն առանց այն էլ ինչ որ բամբասանք է պտտվում։ Ես Թերեզայի վրա հույս