ՊԱՐՈՆԱՅՔ ԳՈԼՈՎԼՅՈՎՆԵՐԸ ԸՆՏԱՆԵԿԱՆ ԴԱՏԱՍՏԱՆ Մեկ անգամ հեռավոր կալվածքի բուրմիստր Անտոն Վասիլևը, վերջացնելով զեկուցումը տիրուհի Արինա Պետրովնա Գոլովլյովային`անձնագրերով ապրող գյուղացիներից տուրքեր գանձելու համար Մոսկվա կատարած ուղևորության մասին և արդեն թույլտվություն ստանալով սպասավորների սենյակը գնալու, կանգնած տեղը հանկարծ մի տեսակ խորհրդավոր վարանեց, ասես նա դեռ մի խոսք էլ, մի գործ էլ ուներ, որի մասին և ուզում էր, և չէր ուզում զեկուցել։ Արինա Պետրովնան, որ լիովին հասկանում էր իր մերձավոր մարդկանց ոչ միայն ամենափոքր շարժումը, այլև նրանց գաղտնի մտածմունքները, իսկույն անհանգստացավ։ Ուրիշ ի՞նչ կա, հարցրեց նա, ակնդետ նայելով բուրմիստրին։ Ուրիշ ոչինչ փորձեց խույս տալ Անտոն Վասիլևը։ Սուտ մի ասա։ Էլի կա։ Աչքերի ց դեմ տեսնում։ Անտոն Վասիլևը, սակայն, չէր վճռում պատասխանել և շարունակում էր ոտքից ոտք փոխվել։ Ասա, ուրիշ էլ ի՞նչ գործ ունես, կտրուկ ձայնով բղավեց նրա վրա Արինա Պետրովնան։ Ասա, պոչ թափ մի տուր… բացբերան։ Արինա Պետրովնան սիրում էր մականուններ կպցնել իր վարչական և ընտանեկան անձնակազմը հանդիսացող մարդկանց։ Անտոն Վասիլևին նա «բացբերան» էր անվանել ո չ այն պատճառով, որ նա իրոք երբևիցե նկատվել էր դավաճանության մեջ, այլ այն պատճառով, որ նա լեզվից թույլ էր։ Նրա կառավարած կալվածքի կենտրոնը մի աչքի ընկնող առևտրական գյուղ էր, ուր շատ պանդոկներ կային։ Անտոն Վասիլեը սիրում էր պանդոկում թեյ խմել, պարծենալ, որ իր տիրուհին ամենազոր է և այդ պարծենկոտության ժամանակ աննկատելի կերպով բերանից խոսքեր էր թռցնում։ Բայց որովհետև Արինա Պետրովնան մշտապես զանազան դատական գործեր ուներ, ուստի հաճախ այնպես էր պատահում, որ հավատարիմ մարդու շաղակրատանքը տիրուհու ռազմական խորամանկությունները հրապարակ էր հանում նախքան նրանց իրագործվելը։ Կա… իսկապես… վերջապես փնթփնթաց Անտոն Վասիլևը։ Ի՞նչ։ Ի՞նչ է, հուզվեց Արինա Պետրովնան։ Որպես տիրակալ կին և միաժամանակ մեծագույն չափով օժտված լինելով տեղծագործական շնորհքով, նա մի ակնթարթում ամեն տեսակ հակասությունների ու հակազդեցությունների մի ամբողջ պատկեր նկարեց իր մտքում և անմիջապես այնպես տարվեց դրանով, որ նույնիսկ գունատվեց ու վեր թռավ բազկաթոռից։ Ստեպան Վլադիմիրիչը Մոսկվայի տունը ծախել է… – զեկուցեց բուրմիստրը, ծոր տալով։ Ինչպե՛ ս։ Ծախել է։ Ինչո՞ւ, ինչպե՞ս։ Մի ծամծմիր, ասա։ Պարտքի տեղ… Այդպես պետք է ենթադրել։ Հայտնի բան է, լավ գործերի պատճառով չեն ծախում։ Նշանակում է, ոստիկանությո՞ւնն է ծախել։ Դատարա՞նը։ Նշանակում է, այդպես է։ Ասում են, տունը աճուրդով ութ հազարով է գնացել։ Արինա Պետրովնան ծանրորեն ընկավ բազկաթոռին և աչքերը հառեց լուսամուտին։ Առաջին րոպեներին այդ հայտնությունն, ըստ երևույթին, մթագնեց նրա գիտակցությունը։ Եթե նրան ասեին, որ Ստեպան Վլադիմիրիչը մեկնումեկին սպանել է, որ գոլովլյովյան գյուղացիներն ապստամբել են և կոռի դուրս չեն գալիս, կամ որ ճորտատիրական իրավունքը վերացել է, անգամ այդ դեպքում նա այդ աստիճան ապուշ չէր կտրի։ Նրա շրթունքները շարժվում էին, աչքերը նայում էին հեռուն, սակայն ոչինչ չէին տեսնում։ Նա նույնիսկ չնկատեց, որ նույն այդ ժամանակ սպասավորուհի Դունյաշկան գոգնոցով մի բան ծածկելով, թափով ուզեց սլանալ լուսամուտի տակով, բայց հանկարծ տեսնելով տիրուհուն, մի պահ պտույտ-պտույտ եկավ նույն տեղում և հուշիկ քայլերով ետ դարձավ (ուրիշ դեպքում այդ արարքը մի ամբողջ հետաքննության առիթ կհանդիսանար)։ Վերջապես, սակայն, Արինա Պետրովնան ուշքի եկավ և ասաց. Ի՞նչ մասխարություն։ Որին կրկին հաջորդեց ահեղ լռության մի քանի րոպե։ Այդպես ուրեմն, ասում ես, որ տունը ոստիկանությունը ութ հազարո՞վ է ծախել, նորից հարցրեց նա։ Ճիշտ այդպես։ Ծնողական օրհնությունը, հա՛։ Լա՛ վ է… սրիկա՛ ն։ Արինա Պետրովնան զգում էր, որ ստացած տեղեկության պատճառով նա անհապաղ պետք է որոշում ընդունի, բայց ոչ մի բան մտածել չէր կարողանում, որովհետև նրա մտքերը խճճվում էին միանգամայն հակառակ ուղղություններով։ Մի կողմից մտածում էր՝ «Ոստիկանությունն է ծախել։ Չէ՞ որ մի րոպեում չի ծախել։ Չէ՞ որ վերգիր է կազմել, գնահատություն է եղել, աճուրդի հայտարարություններ են արվել։ Ծախել է ութ հազարով, երբ ինքը նույն այդ տան համար երկու տարի առաջ սեփական ձեռներով տասներկու հազար է համրել մի կոպեկի պես։ Թե որ իմանար ու տեղյակ լիներ, ինքը կարող էր ութ հազարով առնել՝ աճուրդով»։ Մյուս կողմից մտքին գալիս էր և այն, որ Ոստիկանությունը ութ հազարով է ծախել… Ծնողական օրհնությո՛ ւնը։ Սրիկա՛։ Ութ հազարով ծնողական օրհնությո՛ ւնն է քոռ ու փուչ արել»։ Ումի՞ց լսեցիր, – վերջապես հարցրեց նա, վերջնականապես կանգ առնելով այն մտքի վրա, որ տունն արդեն ծախվել է և որ, հետևապես, էժան գնով ձեռք բերելու հույսն իր համար կորել է ընդմիշտ։ Իվան Միխայլիչը, պանդոկապետն ասաց Իսկ ինչո՞ւ նա ինձ ժամանակին չ, զգուշացրել։ Երկյուղ է կրել, նշանակում է։ Երկյո՛ ւղ է կրել։ Այ ես նրան «երկյուղ կրել» ցույց կտամ։ Կանչել նրան Մոսկվայից, և հենց որ գա, իսկույն զինվորական վարչությո ւն ուղարկել և ճակատը սափրել։ Եր՛ կյո՛ ւղ է կրել։ Թեպետ ճորտատիրական իրավունքը վերանալու վրա էր, բայց դեռ գոյություն ուներ։ Շաա էր պատահել Անտոն Վասիլևին տիրուհուց շատ տեսակ յուրահատուկ հրամաններ լսել, բայց Արինա Պետրովնայի այս որոշումն այն աստիճան անսպասելի էր, որ նույնիսկ Անտոն Վասիլևը բավական անհարմար զգաց իրեն։ Ըստ որում ակամայից հիշեց իր «բացբերան» մականունը։ Իվան Միխայլիչը շրջահայաց մարդ էր, և ոչ ոքի մտքով անգամ չէր անցնի, որ նրա գլխին որևէ փորձանք կգա։ Բացի այդ, նա իր մտերիմ բարեկամն էր ու քավորը և հանկարծ նրան զինվոր ուղարկել այն բանի համար միայն, որ ինքը, Անտոն Վասիլևը, բացբերանի նման չկարողացավ լեզուն իրեն պահել։ Ներեցեք… Իվան Միխայլիչին, փորձեց պաշտպանել նրան։ Գնա… միջնո րդ, բղավեց նրա վրա Արինա Պետրովնան, բայց այնպիսի ձայնով, որ Անտոն Վասիլևը մտքով անգամ չանցկացրեց այնուհետև ևս պաշտպանել Իվան Միխայլիչին։ Սակայն, նախքան իմ պատմությունը շարունակելը, ես կխնդրեմ ընթերցողին մոտիկից ծանոթանալ Արինա Պետրովնա Գոլովլյովայի և նրա ընտանեկան դրության հետ։ Արինա Պետրովնան վաթսուն տարեկանին մոտ կին է, բայց դեռևս առույգ է և սովոր է իր ուզածի պես ապրել։ Պահում է նա իրեն ահեղ, միանձնյա և ինքնիշխան կառավարում է գոլովլյովյան ընդարձակ կալվածքը, ապրում է առանձնացած, խնայողաբար, համարյա ժլատ, հարևանների հետ բարեկամություն չի անում, տեղական իշխանություններին բարյացակամ վերաբերմունք է ցույց տալիս, իսկ երեխաներից պահանջում է, որպեսզի նրանք այնպես հնազանդ լինեն իրեն, որ մի բան անելիս հարց տան իրենց՝ իսկ ի՞նչ կասի այդ մասին մամենկան։ Ընդհանրապես ինքնուրույն բնավորություն ունի, անդրդվելի և մասամբ ըմբոստ, ինչին, ըստ որում, քիչ չէր նպաստում և այն հանգամանքը, որ ամբողջ գոլովլյովյան ընտանիքում չկար մի մարդ, որի կողմից նա հակառակության հանդիպեր։ Նրա ամուսինը թեթևամիտ և հարբեցող մարդ է (Արինա Պետրովնան հոժարությամբ ասում է իր մասին, որ ինքը ոչ այրի է, ոչ ամուսնացած կին). երեխաներից ոմանք ծառայում են Պետերբուրգում, ոմանք քաշել են հորը Խորպես «ատելիներ», թույլ չեն տրվում մասնակցելու որևէ ընտանեկան գործի։ Այդ պայմաններում Արինա Պետրովնան իրեն վաղ զգաց միայնակ, այնպես որ, ճշմարիտն ասած, նույնիսկ ընտանեկան կյանքից բոլորովին խորթացավ, թեպետ «ընտանիք» բառը շարունակ նրա լեզվին է, և արտաքնապես նրա բոլոր գործողությունները բացառապես ընտանեկան գործերը կարգավորելու անխոնջ հոգսերն են ղեկավարում։ Ընտանիքի գլխավորը՝ Վլադիմիր Միխայլիչ Գոլովլյովը, դեռևս երիտասարդ հասակում հայտնի էր իր անկարգ և անզգամ բնավորությամբ և Արինա Պետրովնայի մեջ, որը մշտապես աչքի էր ընկնում իր լրջությամբ ու գործնականությամբ, երբեք ոչ մի համակրանք չէր հարուցում։ Վլադիմիր Միխայլիչը դատարկ ու անգործ կյանք էր վարում, շատ հաճախ փակվում էր իր առանձնասենյակում, երգում էր՝ սարյակներին, աքաղաղներին ու այլ թռչուններին նմանեցնելով և զբաղվում էր այսպես կոչված «ազատ բանաստեղծություններ» հորինելով։ Անկեղծության զեղումների րոպեներին հպարտանում էր նրանով, որ եղել է Բարկովի ընկերը, և որ վերջինս, իբրև թե, նույնիսկ իր մահվան անկողնում օրհնել է իրեն։ Արինա Պետրովնան հենց սկզբից չսիրեց ամուսնու բանաստեղծությունները, գարշելիություն և խեղկատակություն էր համարում դրանք, բայց, որովհետև Վլադիմիր Միխայլիչն, իսկապես ասած, ամուսնացավ հենց նրա համար, որպեսզի միշտ իր բանաստեղծությունները լսող մեկը ունենա ձեռքի տակ, ապա հասկանալի է, որ գժտությունները երկար սպասեցնել չտվեցին իրենց։ Աստիճանաբար աճելով և անողոք բնույթ ստանալով, այդ գժտությունները վերջացան կնոջ կողմից կատարյալ և արհամարհական անտարբերությամբ դեպի ծաղրածու-ամուսինը, ամուսնու կողմից՝ դեպի կինը սրտանց ատելությամբ, որի մեջ, սակայն, նշանակալից չափով վախ կար։ Ամուսինը կնոջն անվանում էր «վհուկ» և «սատանա», կինը ամուսնուն անվանում էր «քամու ջրաղաց» և «անլար բալալայկա»։ Այդպիսի հարաբերության մեջ գտնվելով, նրանք ավելի քան քառասուն տարի համատեղ կյանք էին վարում և երբե ք ոչ մեկի, ոչ մյուսի մտքով չէր անցնում, որ այդպիսի կյանքն իր մեջ ինչ-որ հակաբնական բան է պարունակում։ Ժամանակի ընթացքում Վլադիմիր Միխայլիչի ամբարշտությունը ոչ միայն չէր անցնում, այլև նույնիսկ առավել նենգամիտ բնույթ էր ստանում։ Բարկովյան ոգով բանաստեղծական վարժություններից անկախ, նա սկսեց խմել և միջանցքում դարանակալում էր աղախիններին։ Արինա Պետրովնան սկզբում իր ամուսնու այդ նոր զբաղմունքին վերաբերում էր զզվանքով և նույնիսկ հուզմունքով (որի մեջ, սակայն, ավելի դեր էր խաղում իշխանատենչությունը, քան ուղղակի խանդը), բայց հետո ձեռք քաշեց և միայն հետևում էր, որպեսզի անամոթ աղջիկները բարինին երոֆեիչ չտանեն։ Այն ժամանակվանից սկսած, երբ Արինա Պետրովնան ասաց իրեն, որ ամուսինն իր ընկերը չի, նա իր ամբողջ ուշադրությունը դարձրեց բացառապես մի առարկայի՝ գոլովլյովյան կալվածքն ամբողջացնելու վրա. և իրոք, քառասնամյա ամուսնական կյանքում նա կարողացավ տասնապատկել իր կարողությունը։ Զարմանալի համբերատարությամբ և աչալրջությամբ նա հետամտում էր հեռավոր և մոտակա գյուղերին, գաղտնաբար տեղեկանում էր Խնամակալական խորհրդի հետ նրանց տերերի ունեցած հարաբերության մասին և միշտ, ինչպես մարդու գլխին ձյուն մաղվի, հայտնվում էր աճուրդներում։ Սեփական միջոցներով հողեր գնելու այդ մոլեռանդ հետապնդումների շրջապտույտի մեջ Վլադիմիր Միխայլիչն ավելի ու ավելի էր ետին պլան մղվում, իսկ վերջապես՝ բոլորովին վայրիացավ։ Այն րոպեին, երբ սկսվում է այս պատմությունը, նա արդեն զառամյալ ծերունի է, որը համարյա անկողնուց դուրս չի գալիս, իսկ եթե հազվադեպ անգամներ էլ դուրս էր գալիս ննջարանից, ապա միայն այն բանի համար, որպեսզի կնոջ սենյակի կիսաբաց դռնից գլուխը ներս տանի, բղավի` «սատանա» ու նորից անհայտանա։ Շատ էլ բախտավոր չէր Արինա Պետրովնան նաև զավակների կողմից։ Նա չափից ավելի անկախ, այսպես ասած, ամուրի բնավորություն ուներ, որպեսզի երեխաների մեջ որևէ այլ բան տեսներ, քան ավելորդ բեռ լինելը։ Նա այն ժամանակ էր միայն ազատ շնչում, երբ միայնակ էր մնում իր հաշիվների ու տնտեսական ձեռնարկումների հետ, երբ ոչ ոք չէր խանգարում նրա գործնական խոսակցություններին բուրմիստրների, գյուղապետների, մատակարարուհիների և ուրիշների հետ։ Նրա աչքին երեխաները մեկն էին այն ճակատագրական կենսական հանգամանքներից, որոնց ամբողջականության դեմ նա իրեն իրավազոր չէր համարում բողոքելու, բայց որոնք, այնուամենայնիվ, չէին շոշափում նրա ներքին էության ոչ մի լարը, որն ամբողջովին անձնատուր էր եղել կենսակառուցման անթիվ մանրամասնություններին։ Երեխաները չորսն էին`երեք տղա և մեկ աղջիկ։ Մեծ որդու և աղջկա մասին նա նույնիսկ չէր սիրում խոսել, դեպի կրտսեր որդին ավել կամ պակաս անտարբեր էր և միայն միջնեկին՝ Պորֆիշային ոչ թե սիրում էր, այլ, ասես թե, վախենում էր նրանից։ Ստեպան Վլադիմիրիչը, ավագ որդին, որի մասին առավելապես խոսվում է այս պատմվածքում, ընտանիքում Ստյոպկա-տխմար և Ստյոպկա-կռվարար անունով էր հռչակված։ Նա շատ վաղ ընկավ «ատելիների» շարքը և մանուկ հասակից ոչ այն է պարիայի, ոչ այն է ծաղրածուի դեր էր կատարում տանը։ Դժբախտաբար, դա շատ շնորհալի տղա էր, որ մեծ հաճույքով և արագ յուրացնում էր այն տպավորությունները, որոնք մշակում էր իրեն շրջապատող միջավայրը։ Հորից նա ընկալել էր անսպառ ստահակություններ, մորից՝ մարդկանց թույլ կողմերն արագորեն գուշակելու ընդունակություն։ Շնորհիվ առաջին հատկության, նա շուտով հոր սիրելին դարձավ, որը է լ ավելի սաստկացրեց մոր ատելությունը դեպի նա։ Հաճախ, երբ Արինա Պետրովնան բացակայում էր տնտեսական գործերով, հայրը և պատանի որդին մեկուսանում էին Բարկովի նկարով զարդարված առանձնասենյակում, անպարկեշտ բանաստեղծություններ էին կարդում և բամբասում էին, ըստ որում ամենից շատ հասնում էր «վհուկին», այսինքն՝ Արինա Պետրովնային։ Բայց «վհուկը» կարծես հոտառությամբ կռահում էր նրանց զբաղմունքը, կառքով անշշուկ հասնում էր մուտքին, ոտների մատների վրա մոտենում էր առանձնասենյակի դռանը և ծածուկ լսում էր նրանց ուրախ զրույցները։ Եվ Ստյոպկա-տխմարը ենթարկվում էր անհապաղ ու սաստիկ ծեծի։ Բայց Ստյոպկան չէր զսպվում. նա անզգա էր թե դեպի ծեծը, թե դեպի հորդորանքները և կես ժամ անց կրկին սկսում էր չարություններ անել։ Մեկ Անյուտկա աղախնի գլխաշորն էր կտրատում, մեկ քնած Վասյուտկայի բերանն էր ճանճեր լցնում, մեկ գաղտագողի խոհանոց էր մտնում և կարկանդակ թռցնում (Արինա Պետրովնան խնայողության համար՝ երեխաներին կիսաքաղց էր պահում), որը, սակայն, անմիջապես բաժանում էր եղբայրների հետ։ Սպանե լ է քեզ հարկավոր, շարունակ կրկնում էր նրան Արինա Պետրովնան։ Կսպանեմ և պատասխանատու էլ չեմ լինի։ Թագավորն էլ դրա համար ինձ չի պատժի։ Այսպիսի մշտական ստորացումը, հանդիպելով փափուկ, հեշտությամբ մոռացության տվող հողի, ապարդյուն չանցավ։ Դրա արդյունքը եղավ ոչ թե գազազում, ոչ թե բողոք, այլ կազմակերպումը ճորտական, խեղկատակության հասնող բնավորության, որը չի ճանաչում չափի զգացում և զուրկ է ամեն մի հեռատեսությունից։ Այդպիսի անձնավորությունները հաճույքով ենթարկվում են ամեն մի ազդեցության և կարող են դառնալ ինչ որ ուզեք`հարբեցող, մուրացկան, խեղկատակ և նույնիսկ հանցագործ… Քսան տարեկան հասակում Ստեպան Գոլովլյովն ավարտեց Մոսկվայի գիմնազիաներից մեկի դասընթացը և համալսարան մտավ։ Բայց դառն էր նրա ուսանողությունը։ Նախ և առաջ մայրը նրան ճիշտ այնքան փող էր տալիս, որքան որ հարկավոր էր քաղցից չմեռնելու համար. երկրորդ, նրա մեջ աշխատանքի ոչ մի ձգտում չկար, այլ դրա փոխարեն բուն էր դրել անիծյալ տաղանդավորությունը, որն արտահայտվում էր առավելապես տնազ անելու ընդունակությամբ. երրորդ, նա շարունակ հասարակության մեջ գտնվելու պահանջ էր զգում և ոչ մի րոպե չէր կարողանում մնալ մենակ, ինքն իր հետ։ Ուստի՝ նա կանգ առավ ձրիակերի և pique-assiette'i 1 թեթև դերի վրա և շնորհիվ ամեն տեսակի կատակ տանելու, հանդուրժելու հատկության, շուտով դարձավ հարուստ ուսանողների ֆավորիտը։ Բայց հարուստ ուսանողները, թողնելով նրան իրենց միջավայրը, այնուամենայնիվ, գլխի ընկան, որ նա իրենց ընկերը չի, որ նա միայն ծաղրածու է, և հենց այդ իմաստով էլ հաստատվեց նրա համբավը։ Մեկ անգամ արդեն կանգնելով այդ հողի վրա, նա բնականորեն ավելի ու ավելի ցած ընկավ, այնպես որ 4-րդ կուրսի վերջում վերջնականապես դարձավ խեղկատակ։ Այնուամենայնիվ, շնորհիվ արագ ըմբռնելու և լսածը հիշելու ընդունակության, նա հաջող քննություն տվեց և թեկնածուի աստիճան ստացավ։ Երբ նա մոր մոտ եկավ դիպլոմը ծոցում, Արինա Պետրովնան միայն ուսերը վեր քաշեց և ասաց. «Զարմանո ւմ եմ»։ Ապա, մի ամսի չափ գյուղում պահելուց հետո, ուղարկեց նրան Պետերբուրգ, ապրուստի համար ամսեկան նշանակելով հարյուր ռուբլի ասիգնացիայով։ Սկսվեցին թափառումները դեպարտամենտներում և գրասենյակներում. չուներ նա հովանավորներ, չուներ ոչ մի ցանկություն անձնական աշխատանքով իր համար ճանապարհ հարթելու։ Երիտասարդի պարապ միտքն այն աստիճան ետ էր սովորել կենտրոնանալ, որ նույնիսկ բյուրոկրատական փորձարկումները, ինչպես զեկուցագրեր և գործերի համառոտագրություններ կազմելը, նրա ուժերից վեր էին։ Չորս տարի Գոլովլյովը չարչարվեց Պետերբուրգում և վերջապես ստիպված էր ասել ինքն իրեն, որ գրասենյակային չինովնիկի պաշտոնից բարձր պաշտոն ստանալու հույսը նրա համար երբևիցե գոյություն չունի։ Ի պատասխան նրա գանգատների, Արինա Պետրովնան սպառնալի նամակ գրեց, որն սկսվում էր հետևյալ խոսքերով. Ես սկզբից դրանում համոզված էի» և վերջանում էր Մոսկվա ներկայանալու հրամանով։ Այնստեղ, սիրեցյալ գյուղացիների խորհրդում որոշվեց՝ Ստյոպկա – տխմարին նշանակել նադվորնի դատարանում, նրա հսկողությանը հանձնելով դատաստանական գրագրին, որը հնուց ի վեր միջնորդում էր գոլովլյովան գործերի մասին։ Ինչ էր անում և ինչպես էր պահում իրեն Ստեպան Վլադիմիրիչը նադվորնի դատարանում, անհայտ է, բայց երեք տարի անց նա այլևս այնտեղ չէր։ Այն ժամանակ Արինա Պետրովնան դիմեց ծայրահեղ միջոցի՝ նա որդուն «նետեց մի պատառ», որը, սակայն, միաժամանակ պետք է իրենից ներկայացներ նաև «ծնողական օրհնությունը»։ Այդ պատառը մի տուն էր Մոսկվայում, որի համար Արինա Պետրովնան տասներկու հազար ռուբլի վճարեց։ Առաջին անգամ Ստեպան Գոլովլյովն ազատ շունչ քաշեց։ Տունը խոստանում էր տարեկան հազար ռուբլի արծաթով եկամուտ տալ և նախկինի համեմատությամբ այդ գումարը իսկական բարեկեցություն էր թվում նրան։ Նա ոգևորությամբ համբուրեց մոր ձեռքը (Տես հա՛, տխմար, ավելին մի սպասիր», ասաց ըստ որում Արինա Պետրովնան) և խոստացավ արդարացնել իրեն ցույց տված ողորմածությունը։ Բայց, ավա՛ ղ, նա այնքան քիչ գիտեր վարվել փողի հետ, այնքան անհեթեթ հասկացողություն ուներ կյանքի իրական չափերի մասին, որ տարեկան հեքիաթային հազար ռուբլին շատ կարճ ժամանակ բավականացրեց։ Չորս-հինգ տարուց նա վերջնականապես սնանկացավ և չափազանց ուրախ էր, երբ հաջողվեց գնալ որպես փոխարինող զինվոր այդ ժամանակ կազմակերպվող աշխարհազորում։ Աշխարհազորը, սակայն, մինչև Խարկով հասավ միայն, երբ հաշտություն կնքվեց, և Գոլովլյովը կրկին վերադարձավ Մոսկվա։ Նրա տունն այդ ժամանակ արդեն ծախված էր։ Նա հագած ուներ աշխարհազորի համազգեստ, բայց բավական մաշված։ ոտներին`կոշիկներ, ճտքերը անդրավարտիքի տակ դրած և գրպանում`հարյուր մանեթ փող։ Այդ կապիտալով նա ուզեց սպեկուլյացիայով զբաղվել, այսինքն՝ սկսեց թուղթ խաղալ և կարճ ժամանակից հետո բոլորը տարվեց։ Այն ժամանակ նա սկսեց հաճախել մոր ունևոր գյուղացիների տները, որոնք ապրում էին Մոսկվայում իրենց տնտեսությամբ, որի մոտ ճաշում էր, որից մի քառորդ ֆունտ ծխախոտի փող էր խնդրում, ոմանցից մանր փող էր փոխ առնում։ Բայց, վերջապես, հասավ մի րոպե, երբ նա, այսպես ասած, երես առ երես հանդիպեց խուլ պարսպի։ Նա արդեն քառասուն տարեկան էր և հարկադրված էր խոստովանել, որ իր ուժերից վեր է այլևս հետագա թափառական կյանքը։ Մի ճանապարհ էր մնում՝ դեպի Գոլովլյովը… Ստեպան Վլադիմիրիչից հետո գոլովլյովյան ընտանիքում մեծը Աննա Վլադիմիրովնա դուստրն էր, որի մասին ևս Արինա Պետրովնան չէր սիրում խոսել։ Բանն այն է, որ Աննուշկայի նկատմամբ Արինա Պետրովնան հաշիվներ ուներ, սակայն Աննուշկան ոչ միայն չարդարացրեց նրա հույսերը, այլև ամբողջ գավառով մեկ սկանդալ սարքեց։ Երբ դուստրն ավարտեց ինստիտուտը, Արինա Պետրովնան նրան գյուղ փոխադրեց, ակնկալելով ձրի տնային քարտուղար և հաշվապահ դարձնել նրան, բայց դրա փոխարեն Աննուշկան մի գեղեցիկ գիշեր Գոլովլյովոյից փախավ կոռնետ Ուլանովի հետ և ամուսնացավ։ Այդպես էլ, առանց ծնողական օրհնության, շների նման ամուսնացան, գանգատվում էր այդ առիթով Արինա Պետրովնան։ Լավ է դեռ, որ ամուսինը գրքակալի չորս բոլորքը պտտեց։ Ուրիշը որ լիներ, կօգտվեր ու կգնար իր բանին։ Հետո արի ու գտիր նրան։ Դստեր հետ էլ Արինա Պետրովնան նույն չափ վճռական վարվեց, որչափ ատելի որդու հետ, վերցրեց ու «պատառ նետեց» նրան։ Նա նրան հինգ հազար դրամագլուխ տվեց և երեսուն հոգիանոց մի փոքրիկ գյուղ, լքված դաստակերտով, ուր բոլոր լուսամուտներից փչում էր և հատակին ոչ մի ողջ տախտակ չկար։ Երկու տարուց նորապսակները դրամագլուխը կերան, և կոռնետը հայտնի չէ, թե ուր փախավ, Աննա Վլադիմիրովնային թողնելով երկու երկվորյակ աղջիկների՝ Աննինկայի և Լյուբինկայի հետ։ Հետո ինքը՝ Աննա Վլադիմիրովնան, երեք ամիս անց մեռավ, և Արինա Պետրովնան կամա-ակամա պետք է անհայր ու անմայր որբերին ապաստան տար իր մոտ, ինչ և արեց նա, մանկիկներին տեղավորելով կողաշենքում և մի աչքը կույր պառավ Պալաշկային նրանց խնամող նշանակեց։ Աստծու ողորմությունը շատ է, – ասում էր նա ընդսմին, որբերի կերած հացը մի բան չի, բայց ինձ համար ծերությանս օրերին մխիթարություն է։ Ասաված մի աղջիկս առավ, երկուսը տվեց։ Եվ միևնույն ժամանակ գրեց որդուն՝ Պորֆիրի Վլադիմիրիչին՝ Քույրդ ինչպես անառակ ապրեց, այդպես էլ մեռավ, իր երկու լակոտին իմ վզին թողնելով… Ընդհանրապես, որչափ էլ ցինիկ կարող է թվալ այս դիտողությունը, բայց արդարությունը պահանջում է խոստովանել, որ այդ երկու դեպքերը, որոնց պատճառով «պատառներ նետվեցին, Արինա Պետրովնայի ֆինանսներին ոչ միայն վնաս չպատճառեցին, այլև զարտուղի միջոցով նույնիսկ օժանդակեցին գոլովլյովյան կալվածքի կլորանալուն, կրճատելով նրա փայատերերի թիվը։ Որովհետև Արինա Պետրովնան խիստ կանոնների տեր կին էր և, մի անգամ պատառ նետելուց» հետո, ատելի երեխաների նկատմամբ այլևս իր պարտականությունները վերջացած էր համարում։ Նույնիսկ որբ-թոռնիկների մասին անգամ մտածելիս երբեք նա չէր պատկերացնում, որ ժամանակին հարկ կլինի նրանց որևէ բաժին հանել։ Նա աշխատում էր միայն հնարավորին չափ շատ քամել հանգուցյալ Աննա Վլադիմիրովնային բաժին հանած փոքրիկ կալվածքից և ստացածը ետ դնել Խնամակալական խորհրդում։ Ըստ որում ասում էր. Որբերի համար ահա փող եմ հավաքում, իսկ որ նրանց ապրուստն ու խնամքը ծախս է նստում, նրանցից ես արդեն ոչինչ չեմ վերցնում։ Իմ աղուհացի համար, երևում է, աստված ինձ կհատուցի։ Վերջապես կրտսեր երեխաները՝ Պորֆիրի և Պավել Վլադիմիրիչները ծառայում էին Պետերբուրգում. Առաջինը`քաղաքացիական գծով, իսկ երկրորդը՝ զինվորական։ Պորֆիրին ամուսնացած էր, Պավելն՝ ամուրի։ Պորֆիրի Վլադիմիրիչն ընտանիքում հայտնի էր երէք անունով՝ Իուդուշկա, արյունարբու և խաբարբզիկ երեխա, որպիսի մականունները դեռևս երեխա հասակում տվել էր նրան Ստյոպկա-տխմարը։ Մանուկ հասակից սիրում էր նա փաղաքշել սիրելի բարեկամ մամենկային, գաղտագողի համբուրել նրա ուսը, իսկ երբեմն և հարևանցի չարախոսել։ Պատահում էր, անշշուկ բաց էր անում մամենկայի սենյակի դուռը, անաղմուկ սպրդում էր մի անկյուն, նստում էր և, կարծես դյութված, աչք չէր հեռացնում մամենկայից, մինչ նա գրում կամ հաշիվներ էր անում։ Բայց Արինա Պետրովնան այն ժամանակ արդեն մի տեսակ կասկածանքով էր վերաբերում որդիական այդ քծնանքներին. Այն ժամանակ էլ իրեն ուղղված այդ ակնդետ հայացքը նրան խորհրդավոր էր թվում, և այն ժամանակ էլ չէր կարողանում որոշել, ինչ էր արդյոք թափվում այդ հայացքից՝ թույն, թե որդիական պատկառանք։ Ինքս էլ հասկանալ չեմ կարողանում, թե ինչ աչքեր ունի նա, խորհրդածում էր Արինա Պետրովնան երբեմն ինքն իրեն. երբ նայում է, թվում է, թե ահա օղ է գցում վիզդ։ Թույն է թափում, հրապուրում է։ Եվ վերհիշում էր այդ դեպքում այն ժամանակվա բազմանշանակալից մանրամասնությունները, երբ ինքը դեռ «ծանրացած էր» Պորֆիշայով։ Այն ժամանակ իրենց տանը ապրում էր մի ինչ-որ բարեպաշտ և կանխատես ծերունի, որին Պորֆիշա-երանելի էին կանչում և որին Արինա Պետրովնան դիմում էր մշտապես, երբ ուզում էր որևէ բան կանխորոշել ապագայում։ Եվ ահա, նույն այդ ալևորը, երբ Արինա Պետրովնան հարցրեց նրանից, արդյոք շուտ է լինելու ծննդաբերությունը և աստված ինչ է տալու, տղա, թե աղջիկ, ուղղակի ոչինչ չպատասխանեց, բայց երեք անգամ աքաղաղի պես կանչեց և ապա փնթփնթաց. Աքաղա ղ, աքաղաղ, սուր-սուր եղունգ, աքաղաղը կանչում է, թխսին սպառնում է, թուխսը կչկչում է, բայց ուշ կլինի։ Եվ ուրիշ ոչինչ։ Բայց երեք օրից (ահա թե ինչու երեք անգամ կանչեց) նա որդի ծնեց (ահա ինչու՝ աքաղաղ, աքաղաղ), որի անունը, ալևոր-կանխատեսի պատվին, Պորֆիրի դրեցին։ Գուշակության առաջին մասը կատարվեց, բայց ինչ կարող էին նշանակել «թուխսը կչկչում է, բայց ուշ կլինի» խոսքերը, ահա այդ մասին էր մտածում Արինա Պետրովնան, ձեռքի տակով նայելով Պորֆիշային, մինչ նա նստել էր իր անկյունում և իր խորհրդավոր հայացքով իրեն էր նայում։ Իսկ Պորֆիշան շարունակում էր իր համար նստել հեզ ու անաղմուկ և շարունակ նայում էր նրան, նայում էր այն աստիճան սևեռուն, որ նրա լայն բացված և անշարժ աչքերն արցունքով էին շղարշվում։ Նա կարծես զգում էր մոր հոգում շարժվող կասկածանքները և իրեն այն հաշվով էր պահում, որ ամենաբծախնդիր կասկածամտությունն անգամ պետք է զինաթափ լիներ իր հնազանդության առաջ։ Նույնիսկ մորը ձանձրացնելու վտանգին ենթարկելով իրեն, նա մշտապես պտույտ էր գալիս նրա աչքի առաջ, կարծես ասում էր`նայիր ինձ, ես ոչինչ չեմ թաքցնում, ես ամբողջապես հնազանդություն եմ և անձնվիրություն, ըստ որում հնազանդություն եմ ոչ միայն ահից, այլև խղճի մտոք։ Եվ որ չափ էլ մոր մեջ խոսում էր այն վստահությունը, որ Պորֆիշկա-սրիկան միայն պոչով է ստորաքարշություն անում, իսկ աչքերով, այնուամենայնիվ, օղ է գցում, բայց այդպիսի անսահման անձնվիրության հանդեպ նրա սիրտն էլ չդիմացավ։ Եվ ակամայից նրա ձեռքը ափսեում լավ պատառ էր որոնում՝ սիրալիր որդուն տալու համար, չնայած այն բանին, որ այդ որդու տեսքը միայն նրա հոգում ինչ-որ խորհրդավոր, վատ, չար բանի անորոշ անհանգստություն էր առաջացնում։ Պորֆիրի Վլադիմիրիչի կատարյալ հակապատկերն էր նրա եղբայրը, Պավել Վլադիմիրիչը։ Դա որևէ արարմունքից միանգամայն զուրկ մարդու կատարյալ մարմնացումն էր։ Դեռ մանուկ հասակում նա ամենաչնչին հակում իսկ չէր ցույց տալիս ոչ ուսման, ոչ խաղերի, ոչ սրտաբացության, բայց սիրում էր ապրել մեկուսի, խուսափելով մարդկանցից։ Երբեմն քաշվում է մի անկյուն, նստում է խռոված ու սկսում է երևակայել։ Պատկերանում է նրան, որ ինքը վարսակալյուր է կերել և որ դրանից նրա ոտները բարակել են ու նա չի սովորում։ Կամ՝ որ ինքը ոչ թե ազնվականի որդի Պավելն է, այլ հովիվ Դավիդկան է, որ նրա ճակատին խուլ է դուրս եկել, ինչպես Դավիդկայի ճակատին, որ նա մտրակ է շրխկացնում ու չի սովորում։ Պատահում էր, Արինա Պետրովնան նայում էր, նայում նրա վրա ու նրա մայրական սիրտը զայրանում էր։ Դու ի՞նչ ես մկան նման վարսակալյուրից խռովել, չի համբերում, բղավում է նրա վրա։ Թե՞ այդ հասակից արդեն ներսդ թույնով է լցված։ Չի՛ լինի, որ մոտենաս մորդ, թե՝ մամենկա, փաղաքշեցեք ինձ, հոգյա՛ կս։ Պավլուշան դուրս էր գալիս իր անկյունից ու դանդաղ քայլերով, ասես հրում էին նրան մեջքից, մոտենում էր մորը։ Մամենկա, կրկնում էր նա երեխայի համար մի տեսակ անբնական բամբ ձայնով, փաղաքշեցեք ինձ, հոգյակս։ Կորի ր աչքիցս, սուսիկ-փուսիկ։ Դու կարծում ես, որ անկյուն քաշվեցիր, նշանակում է ես բան չե՞մ հասկանում։ Ամբողջովին հասկանում եմ քեզ, սիրելիս։ Քո բոլոր ծրագիր – պլանները տեսնում եմ, ինչպես ափիս մեջ։ Եվ Պավելը նույն դանդաղ քայլերով ետ էր գնում ու նորից քաշվում էր իր անկյունը։ Անցնում էին տարիներ, և աստիճանաբար Պավել Վլադիմիրիչից կազմակերպվեց այն անտարբեր ու խորհրդավոր – մռայլ անձնավորությունը, որից, վերջին հաշվով, ստացվում է արարմունքներից զուրկ մարդը։ Գուցեև նա բարի էր, բայց ոչ ոքի բարիք չէր արել, գուցեև հիմար չէր, բայց իր ամբողջ կյանքում ոչ մի խելացի բան չէր արել։ Նա հյուրասեր էր, սակայն ոչ ոք չէր հրապուրվում նրա հյուրասիրությամբ. նա սիրով էր փող ծախսում, բայց այդ ծախսումներից ոչ ոքի համար երբեք ոչ օգտակար, ոչ հաճելի արդյունք չէր եղել. նա ոչ ոքի երբեք չէր վիրավորել, բայց ոչ ոք նրա համար դա արժանիք չէր համարում. նա ազնիվ էր, բայց ոչ ոք չէր լսել, որ մեկնումեկն ասեր՝ որ չա՛ փ ազնիվ վարվեց այսինչ գործում Պավել Գոլովլյովը։ Այդ բոլորին ավելանում էր և այն, որ նա շատ անգամ էր գազազում մոր դեմ և միաժամանակ վախենում էր նրանից, ինչպես կրակից։ Կրկնում եմ՝ դա մռայլ մարդ էր, սակայն նրա մռայլության տակ թաքնված էր արարմունքների բացակայություն ուրիշ ոչինչ։ Հասուն տարիքում երկու եղբոր բնավորությունների զանազանությունն առավել խիստ արտահայտվեց դեպի մայրն ունեցած վերաբերմունքի մեջ։ Իուդուշկան ամեն շաբաթ ճշտապահորեն ընդարձակ նամակ էր գրում մորը, որի մեջ մեկիկ – մեկիկ հաղորդում էր պետերբուրգյան կյանքի բոլոր մանրամասնությունները և ամենանրբին արտահայտություններով հավաստիացնում էր իր անշահասեր որդիական նվիրվածությունր։ Պավելը սակավ էր գրում և համառոտ, իսկ երբեմն նույնիսկ խորհրդավոր`կարծես աքցանով էր դուրս քաշում իրենից ամեն մի բառը։ Փողը՝ այսքան ու այսինչ ժամանակի համար, սիրելի բարեկամ մամենկա, ձեր հավատարմատար գյուղացի Երոֆեևից ստացա, հաղորդում էր, օրինակ, Պորֆիրի Վլադիմիրիչը, իսկ փողն ուղարկելու համար՝ համաձայն ձեր, սիրելի մամենկա, բարեհաճության իմ ապրուստի վրա գործադրելու նպատակով զգայացունց շնորհակալությունս եմ հայտնում և անկեղծ որդիական նվիրվածությամբ համբուրում եմ ձեր ձեռքը։ Մի բանի համար եմ միայն տրտմում և կասկածանքներով տանջվում`շատ չե՞ք վտանգում արդյոք դուք ձեր թանկագին առողջությունը անընդհատ հոգսերով մեր ոչ միայն կարիքները, այլև քմահաճույքները բավարարելու համար։ Չգիտեմ, եղբայրս ինչպես, իսկ ես…» և այլն, և այլն։ Իսկ Պավելը նույն առիթով արտահայտվում էր. «Փողը՝ այսքան և այսինչ ժամանակամիջոցի համար, թանկագին ծնողս, ստացա և իմ հաշվով ես դեռ պետք է վեց ու կես նույնպես ստանամ, որի համար և խոնարհաբար խնդրում եմ ձեզ ներել ինձ»։ Երբ Արինա Պետրովնան նախատում էր երեխաներին շռայլության համար (դա հաճախ էր պատահում, թեպետև լուրջ պատճառներ չկային), ապա Պորֆիշան միշտ հնազանդ հպատակվում էր այդ նկատողություններին և գրում էր. «Գիտեմ, սիրելի բարեկամ մամենկա, որ դուք ուժերից վեր տանջանքներ եք կրում մեզ, ձեր անարժան որդիների համար, գիտեմ, որ մենք շատ հաճախ մեր վարքով չենք արդարացնում մեր մասին ձեր ունեցած մայրական հոգացողությունները և, որն ամենից վատն է, մարդկանց հատուկ մոլորությամբ, նույնիսկ մոռանում ենք այս մասին, որի համար և որդիական անկեղծ ներողություններս եմ հայտնում ձեզ, հույս ունենալով ժամանակի ընթացքում ազատվել այդ մոլությունից և ապրուստի ու այլ ծախսերի համար ձեր, սիրելի բարեկամ մամենկա, ուղարկած փողերը ծախսելու մեջ լինել զգույշ»։ Իսկ Պավելն այսպես էր պատասխանում. «Թանկագին ծնողս, թեպետև դուք ինձ համար պարտքեր դեռ չեք վճարել, բայց ինձ շռայլող անվանելու ձեր նկատողությունն ընդունում եմ առանց առարկության, որի համար և խնդրում եմ ընդունեք իմ սրտագին հավաստիացումները»։ Նույնիսկ Արինա Պետրովնայի այն նամակին, որով քրոջ, Աննա Վլադիմիրովնայի մահվան լուրն էր հաղորդում, եղբայրները տարբեր արձագանքեցին։ Պորֆիրի Վլադիմիրիչը գրում Էր. «Սիրասուն քույրիկ և մանկությանս լավ ընկերուհի Աննա Վլադիմիրովնայի մահվան լուրը տրտմությամբ լցրեց իմ սիրտը, որպիսի վիշտն է լ առավել սաստկացավ այն մտքից, որ ձեզ, սիրելի բարեկամ մամենկա, նոր խաչ բաժին ընկավ հանձինս երկու որբ մանկիկների։ Մի՞թե բավական չէր, որ դուք, մեր ընդհանուր բարերար, ամեն բանից զրկում եք ձեզ և, չխնայելով ձեր առողջությունը, բոլոր ուժերը տրամադրում եք, որպեսզի ապահովեք ձեր ընտանիքը ոչ միայն անհրաժեշտով, այլև հավելյալով։ Ճշմարիտ, թեպետև մեղք է, բայց երբեմն մարդ ակամայից տրտնջում է։ Եվ, իմ կարծիքով, ձեզ համար, հարազատս իմ, այս դեպքում միակ մխիթարությունն է հնարավորին չափ հաճախ հիշել, թե ինչե՛ ր կրեց ինքը՝ Քրիստոսը»։ Իսկ Պավելը գրում էր. «Լուրը՝ զոհ եղած քրոջս մասին ստացա։ Սակայն, հույս ունեմ, որ ամենաբարձրյալը հանգիստ կտա նրան իր հովանիում, թեպետ սույնը և անհայտ է»։ Շատ անգամ էր կարդում Արինա Պետրովնան որդիների այդ նամակները և աշխատում էր գուշակել, արդյոք ո՞րն է նրանցից իր չարակամը դառնալու։ Կարդում Է Պորֆիրի Վլադիմիրիչի նամակը և թվում է, թե ահա, ահա նա է չարագործը, որ կա։ Տեսե՛ ք ինչպես է գրում, ի՛ նչ լեզու է թափում, բացականչում էր նա։ Զուր չէ Ստյոպկա – տխմարը նրան Իուդուշկա անվանել։ Ո չ մի ճիշտ խոսք չկա, բոլորը ստում է։ Ե վ «սիրելի բարեկամ մամենկա», և իմ տանջանքների մասին, և իմ խաչի մասին… ոչ մի այդպիսի բան նա չի զգում։ Հետո սկսում է կարդալ Պավել Վլադիմիրիչի նամակը ու կրկին թվում է, թե ահա, ահա նա է որ կա իր ապագա չարակամը։ Հիմարը՝ հիմար է, բայց տես ինչպե՛ ս է աննկատելի կերպով սիրաշոյում մորը։ Որի համար և խնդրում եմ ընդունեք իմ սրտագին հավաստիացումը»… Շնո՛ րհ արեք, խնդրեմ։ Ա՛ յ, ես քեզ «ընդունեք իմ սրտագին հավաստիացումը» ցույց կտամ։ Մի պատառ կնետեմ քեզ, ինչպես Ստյոպկա-տխմարին, այն ժամանակ կիմանաս դու, թե ինչպես եմ հասկանում ես քո «հավաստիացումները»։ Եվ ի վերջո նրա մայրական կրծքից հիրավի ողբերգական հառաչանք պոռթկաց. Եվ ո՛ ւմ համար եմ ես այսքանը կուտակում։ Ո՛ ւմ համար եմ մթերում։ Գիշերները չեմ քնում, պատառը խնայում եմ… ո՛ ւմ համար։ Այսպես էր Գոլովլյովների ընտանեկան դրությունն այն պահին, երբ բուրմիստր Անտոն Վասիլևը զեկուցեց Արինա Պետրովնային Ստյոպկա – տխմարի կողմից իրեն «նետված պատառը» վատնելու մասին, որը, էժան ծախված լինելու պատճառով, «ծնողական օրհնության» է լ առավել մեծ նշանակություն էր ստացել արդեն։ Արինա Պետրովնան նստել էր ննջարանում և չէր կարողանում ուշքի գալ։ Ինչ-որ մի բան շարժվեց նրա ներսը, որի մասին նա իրեն պարզ հաշիվ տալ չէր կարողանում։ Մասնակի՞ց էր արդյոք դրան ինչ-որ հրաշքով հրապարակ եկած խղճահարությունը դեպի ատելի, բայց և այնպես հարազատ որդին, թե՞ միայն վիրավորված ինքնիշխանության մերկ զգացմունքն էր խոսում, այդ բանը չէր կարող որոշել ամենահմուտ հոգեբանն անգամ, այն աստիճան խճճվում և արագորեն փոփոխում էին մեկը մյուսին նրա մեջ բոլոր զգացմունքներն ու զգացողությունները։ Վերջապես կուտակված պատկերացումների բազմության մեջ ամենից ավելի որոշակի առանձնադավ այն վախը, որ «ատելին» նորից իր վզին է նստելու։ Անյուտկան իր լակոտներին վզիս փաթաթեց, հիմա էլ ահա տխմարը»… հաշիվ արեց նա մտքում։ Երկար նստեց նա այդպես, առանց որևէ խոսք ասելու և ակնդետ նայելով լուսամուտին, մի կետի։ Ճաշը բերեցին, որին հա համարյա ձեռք չտվեց. եկան ասելու (աղային օղի բարեհաճեցեք տալ»։ Նա, առանց նայելու, նետեց նկուղի բանալին։ Ճաշից հետո գնաց սրբապատկերների սենյակը, կարգադրեց լուսավորել բոլոր կանթեղները և փակվեց, նախապես պատվիրելով բաղնիքը տաքացնել։ Այդ բոլորը նշաններ էին, որոնք անկասկած ապացուցում էին, որ տիրուհին «զայրանում է», և այդ պատճառով տանը ամեն ինչ հանկարծ լռեց, ասես մեռավ։ Աղախինները ոտների մատների վրա էին քայլում, մառանապետուհի Ակուլինան ցնորվածի պես այս ու այն կողմ էր ընկնում, ճաշից հետո որոշված էր մուրաբա եփել, և ահա հասել է ժամանակը, պտուղները մաքրված պատրաստ են, բայց տիրուհուց ոչ մի կարգադրություն չկա. այգեպան Մատվեյը եկավ հարցնելու, ժամանակը չէ՞ արդյոք դեղձերը հավաքելու, բայց աղախինների սենյակում այնպես բղավեցին վրան, որ նա անմիջապես ետ քաշվեց։ Աղոթելով աստծուն և լողանալով բաղնիքում, Արինա Պետրովնան մասամբ խաղաղված զգաց իրեն ու կրկին պահանջեց Անտոն Վասիլևին՝ բացատրության։ Իսկ ի՞նչ է անում տխմարը, հարցրեց նա։ Սոսկվան մեծ է, մի ամբողջ տարի էլ ման գաս, վերջացնել չես կարող։ Բայց չէ՞ որ ուտել-խմել է հարկավոր։ Իր գյուղացիների մոտ է կերակրվում։ Մեկի մոտ ճաշում է, մյուսից տասը կոպեկ է խնդրում թութունի համար։ Իսկ ո՞վ է թույլ տվել, որ տան։ Ներեցեք, տիրուհի, գյուղացիները մի՛ թե վիրավորվում են։ Օտար չունևորներին են տալիս, իսկ իրենց տերերին կմերժե՞ն Այ հիմա ես այդ… ողորմացողների՛ ն… Տխմարին կքշեմ քո կալվածքը, դե պահեք նրան ողջ հասարակությամբ ձեր հաշվին։ Ձեր կամքն է, տիրուհի։ Ի՞նչ, ինչ ասացի՞ր։ Որ ձեր կամքն է, տիրուհի։ Թե որ հրամայեք, կկերակրենք։ Կկերակրե՛ նք… Դու խոսք ասա, ոչ թե գլխիցդ դուրս տուր։ Լռություն։ Բայց Անտոն Վասիլևը զուր չէր տիրուհուց բացբերան մականունը ստացել։ Նա չի կարողանում համբերել ու կրկին սկսում է կուչուձիգ անել, մի ինչ-որ բան ևս զեկուցելու ցանկությունից այրվելով։ Եվ դեռ ինչ խենթն է, վերջապես ասում է նա։ Ասում են, արշավանքից դառնալիս հետը հարյուր մանեթ փող է բերած լինում։ Մեծ փող չի հարյուր մանեթը, բայց դրանով էլ մի կերպ ապրել կարելի է… Հետո՞։ Ենթադրել է, թե գործերը կուղղի, աֆյորա է ուզեցել անել… Ասա, մի ծամծմիր։ Տարել է գերմանական ժողովարան։ Մտածել է հիմար մարդ գտնի, թղթախաղում տանի, բայց դրա փոխարեն խելոքի է հանդիպել։ Ուզեցել է փախուստ տա, բայց միջանցքում, ասում են, բռնել են։ Ինչքան փող որ ունեցել է, բոլորը առել են։ Կողերին էլ, երևի, հասցրե՞լ են։ Ամեն բան եղել է։ Մյուս օրը գալիս է Իվան Միխայլի չի մոտ, ինքն էլ հենց պատմում է։ [...] Եվ նույնիսկ զարմանալի է՝ ծիծաղում է… ուրախ է։ Ասես թե գլուխը շոյել են։ Նրան տե ղն է, միայն թե իմ աչքին չերևա։ Բայց պետք է ենթադրել, որ այդպես է լինելու։ Ի՛ նչ ես ասում, ես նրան շեմքից ներս չեմ թողնի։ Կա-չկա, այդպես է լինելու, կրկնում է Անտոն Վասիլևը։ Իվան Միխայլիչն էլ ասում էր, թե նա ասել է.