ՄԻՏՅԱՅԻ ՍԵՐԸ 1 Մոսկվայում Միտյայի վերջին երջանիկ օրը մարտի ինն էր։ Իրեն, համենայն դեպս, այդպես էր թվում։ Նա և Կատյան առավոտյան ժամը տասներկուսի մոտերքը դեպի վեր էին բարձրանում Տվերսկոյ բուլվարով։ Ձմեռը հանկարծակի տեղը գիջել էր գարնանը, արևի տակ գրեթե շոգ էր։ Կարծես իսկապես էլ արտույտները թռել ― եկել ու իրենց հետ ջերմություն, ուրախություն էին բերեր Շուրջը թացություն էր, հալհլոց, տներից ջրակաթիլներ էին կաթկթում, դռնապանները քերում էին մայթերի սառույցը, կպչուն ձյունը թափում տանիքների ց, ամենուրեք մ արդաշատ էր, եռուզեռ։ Բարձր ամպերը թափանցիկ սպիտակ մշուշ դարձած ցրվում էին ու լուծվում բաց կապտավուն երկնքում։ Հեռվում, բարի ― խոհական, վեր էր խոյանում Պուշկինը, փայլփլում էր Չարչարանաց եկեղեցին։ Բայց ամենից լավ էր այն, որ Կատյան, այդ օրը առանձնապես սիրունիկ, դարձել էր ավելի անմիջական, ավելի մտերմիկ, հաճախ մանկական պարզությամբ բռնում էր Միտյայի թևն ու գլուխր վեր դարձրած երկար ― ուշադիր նայում նրան, որր երջանիկ, նույնիսկ կարելի է ասել մի փոքր էլ փքված գնում էր կողքից այնքան մեծաքայլ, որ Կատյան հազիվ էր կարողանում հեաը քայլել, Պուշկինի մոտ հանկարծ ասաց, Ինչ ծիծաղելի, մի տեսակ սիրունիկ, տղայավարի ան շնորհք ես ձգում մեծ բերանդ ծիծաղելիս։ Մի նեղանա, հենց այդ ժպիտի համար եմ քեղ սիրում։ Ու մեկ էլ քո բյուղան դա կան աչքերի համար… Միտյան, շանալով չժպտալ, զսպելով և թաքուն գոհունակությունը, և մի փոքր տհաճությունը, բարեկամաբար պատասխանեց, նայելով հուշարձանին, որ արդեն վեր էր խոյանում ուղիղ նրանց առջև. Թե բանը տղայության գա, այդ մեկում երկուսս էլ շատ հեռու չենք իրարից։ Իսկ բյոլզանդացու ես այնքան եմ նման, ինչքան դու չինական կայսրուհու։ Դուք բոլորղ ուղղակի խելքներդ թռցրել եք այդ Բյուզանդիաների, Վերածնունդների համար… Եվ քո մորը ես չեմ հասկանում։ Ինչ է, նրա տեղը լինեիր ինձ փակի տա՞կ պիտի պահեիր, հարցրեց կատյան։ Փակի տակ չէի պահի, ուղղակի շեմքից ներս չէի թողնի ողջ այդ իբր արտիստական բոհեման, ստուդիաների, կոնսերվատորիաների, թատերական դպրոցների բոլոր այդ ապագա երևելիներին, պատասխանեց Միտյան, դարձյալ չան ալով իրեն պահել հանգիստ, բարեկամական և չլարվեր։ Դու ինքդ էիր ինձ ասում, որ Բուկովեցկին քեզ արդեն հրավիրել է Ստրելնա՝ ընթրիքի, իսկ Եգորովն առաջարկել է քանղակել գլուխդ ինչ-որ մահացող ծովալիքի ձևով և, իհարկե, քեզ շատ շոյված ես զգում այդպիսի պատվի արժանանալու համար։ Միևնույն է, նույնիսկ հանուն քեզ ես չեմ հրաժարվի արվեստից, ասաց Կատյան։ Գուցե ես շատ վատն եմ, ինչպես ասում ես հաճախ, ասաց նա, թեև Միտյան երբեք նրան նման բան չէր ասել, գուցե փչացած եմ վերցրու ինձ այնպիսին, ինչպիսին որ եմ։ Ու արի չվիճենք, բավական է ինձ խանդես, վերշ տուր գոնե այսօր, այս հիանալի օրը։ Ինչպե՞ս չես հասկանում, որ համենայն դեպս դու ինձ համար ամենից լավն ես, միակը, ոչ բարձր և համառ հարցրեց նա, արդեն շինծու գայթակղությամբ նայելով նրա աչքերին, և մտախոհ, դանդաղ արտասանեց. Մեր մեջ նիրհող մի գաղտնիք, հոգին հոգուն օղակած… Այս վերջինը, այդ տողերն արդեն շատ ցավագին դիպան Միտյայի հոգուն։ Ընդհանրապես, շատ բան նույնիսկ այդ օրը տհաճ էր և ցավոտ։ Տհաճ էր կատակը տղայական անշնորհքության վերաբերյալ, նման կատակներ աոաջին անգամ չէր լսում Կատյայից, դրանք պատահական չէին. Կատյան հաճախ մեկ այս, մեկ այն բանում իրեն նրանից ավելի ասուն էր ցույց տալիս ու նույնպես հաճախ (և ակամա, այսինքն միանգամայն բնականորեն) արտահայտում էր իր գերազանցությունը նրա նկատմամբ, և նա դա ընդունում էր ցավով, որպես նշան նրա ինչ-որ թաքուն արատավոր վարձվածության։ Տհաճ էր «համենայն դեպս» – ը («համենայն դեպս, դու ինձ համար ամենից լավն ես»), և այն, որ չգիտես ինչու գա ասվեց հանկարծ ցածրացրած ձայնով, իսկ հատկապես տհաճ էին բանաստեղծության տողերը, դրանց անբնական արտասանումը։ Սակայն նույնիսկ այդ բանաստեղծությանն ու անբնական կատարմանը, այսինքն այն բանին, ինչն ամենից ավելի էր հիշեցնում Միտյային միջավայրը, որ խլում էր նրանից Կատյային, որ նրա մեչ սուր ատելություն ու խանդ էր առաջացնում, նա համեմատաբար հեշտ դիմացավ մարտի իննի այդ երջանիկ օրը, իր վերջին երջանիկ օրը Մոսկվայում, ինչպես թվում էր նրան հաճախ հետագայում։ Այդ օրը Կուզնեցկի մոստից վերադառնալու ճամփին, ուր Կատյան Տիմերմանի մոտից գնեց Սկրյաբինի մի քանի գործերը, նա իմիջիայլոց խոսք բացեց Միտյայի մոր մասին ու ասաց ծիծաղելով։ Չես կարող պատկերացնել, թե կանխավ ինչպես եմ վախենում նրանից։ Չգիտես ինչու իրենց սիրո այդ ամբողջ ընթացքում նրանք դեռ երբեք չէին անդրադարձել ապագային, այն բանին, թե ինչով է ավարտվելու իրենց սերը։ Եվ ահա հանկարծ Կատյան խոսեց նրա մոր մասին այնպես, ասես ինքնին հասկանալի էր, որ մայրը նրա ապագա սկեսուրն է։ 2 Հետո ամեն ինչ կարծես ընթանում էր առաջվա նման։ Մրտյան Կատյային ուղեկցում էր գեղարվեստական թատրոնի ստուդիա, համերգների, գրական երեկոների կամ էլ գալիս էր նրա մոտ Կիսլովկա ու մնում մինչև գիշերվա մամր երկուսը, օգտվելով այն տարօրինակ ազատությունից, որ տվել էր աղջկան մայրը միշտ ծխախոտը ձեռքին, միշտ շպարված տիկինը, մորեգույն մաղերով, հաճելի, բարի կինր (վաղուց ամուսնուց բաժան ապրող, որն իր երկրորդ ընտանիքն ուներ)։ Կատյան էլ էր գալիս Միտ յայի մոտ, նրա ուսանողական սենյակ Մուչանովկայում, և նրանց տեսակցություններն առաջվա նման գրեթե ամբողջապես անցնում էին համբույրների ծանր թմբիրի մեջ։ Սակայն Միտյային համառոր են թվում էր, որ հանկարծ սկսվել է սարսափելի մի բան, որ ինչ-որ բան փոխվել է, սկսել է փոխվել Կատյայի մեջ։ Արագ անցավ անմոռանալի, հեշտ այն ժամանակր, երբ նրանք նոր էին հանդիպել, երբ նոր ծանոթացած, զգացին միանգամից, որ իրենց համար ամենից ավելի հետաքրքիր է խոսել (թեկուզ առավոտից իրիկուն) միայն իրար հետ, երբ Միտյան այդքան անսպասելիորեն ընկավ սիրո այն հեքիաթային աշխարհր, որին սպասել էր թաքուն մանկությունից, պատանեկությունից։ Այդ ժամանակը դեկտեմբերն էր, սառնամանիք, պարզ, որ օր օրի զարդարում էր Մոսկվան թանձր եղյամով և արեգակի ցած կախված մռայլ կարմրավուն դընգով։ Հունվարը, փետրվարը Միտ յայի սերն առան անդադար երջանկության հողմապտույտի մեջ, որ թվում էր արդեն իրա, կանացած կամ ուր որ է իրականանալու պատրաստ։ Սակայն այն ժամանակ էլ արդեն ինչ-որ մի բան սկսել էր (գնալով ավելի ու ավելի հաճախ) խռովել, թունավորել այդ երջանկությունը։ Այն ժամանակ արդեն հաճախ թվում էր, թե երկու Կ ատյա գոյություն ունեն՝ մեկը նա, որին ծանոթության առաջին իսկ պահից սկսել էր համառորեն տենչալ, կարիքը զգաց։ Միտյան, իսկ մյուսը՝ իսկականը, սովորականը, որ տանջալիորեն չէր համապատասխանում առաջինին։ Եվ սակայն հիմիկվա զգացածի նման որևէ ապրում չէր ունեցել նա այն ժամանակ։ Ամեն ինչ կարելի էր բացատրել։ Սկսվել էին կանանց գարնանային հոգսերը՝ գնումներ, պատվերներ, մեկ այս, մեկ այն բանի անվերջանալի վերափոխումներ, և Կատյան իսկապես ստիպված հաճախ էր մոր հետ լինում դերձակուհիների մոտ. բացի այդ, նա քննություն ուներ հանձնելու այն մասնավոր թատերական դպրոցում, որտեղ սովորում էր։ Ուստի միանգամայն բնական կարող էր լինել նրա մտազբաղությունը, ցրվածությունը։ Եվ այդպես էր Միտյան անդադար մխիթարում իրեն։ Սակայն մխիթարանքը չէր օգնում, այն, ինչ հակառակ դրա ասում էր կասկածոտ սիրտը, ավելի ուժեղ էր և գնալով ավելի ակնհայտ էր դառնում։ Կատյայի ներքին անտարբերությունը նրա նկատմամբ սաստկանում էր, և դրա հետ մեկտեղ սաստկանում էր նրա կասկածամտությունը, խանդը։ Թատերական դպրոցի դիրեկտորը Կատյային գլխահան էր անում իր գովեստներով, և նա չէր կարողանում դիմանալ ու պատմում էր Միտյային այդ մասին։ Դիրեկտորը նրան ասել էր. «Դու իմ դպրոցի պարծանքն ես, նա իր բոլոր աշակերտուհիներին դու էր ասում, և ընդհանուր պարապմունքներից զատ, սկսեց նրա հետ պարապել և առանձին, որպես նրանով հատկապես։ [...] Եվ Միտյան սկսեց մտածել, որ հիմա էլ դիրեկտորը աչք էր դրել Կատյային, և սա թեև մեղք չուներ դրանում, բայց հավանաբար զգում և հասկանում էր այդ և, ուրեմն, մի տեսակ գարշելի։ Հանցավոր հարաբերությունների մեջ էր նրա հետ։ Ու այդ միտքը տանջում էր նրան, մանավանդ որ արդեն չափազանց ակներն էր Կատյայի ուշադրության նվազելը։ Թվում էր, ինչ-որ բան ընդհանրապես նրան հեռացնում էր իրենից։ Դա չէր կարողանում հանգիստ մտածել դիրեկտորի մասին։ Բայց դիրեկտորն ինչ։ Թվում էր, Կատյայի սիրո վրա սկսել էին գերիշխել ուրիշ-ուրիշ հետաքրքրություններ։ Ո՞ւմ հանդեպ, ինչի՞ հանդեպ։ Միտյան չգիտեր, բայց խանդում էր Կատյային ամենքի նկատմամբ, ամեն ինչի նկատմամբ, և, երևակայած այն ամբողջի, ինչով իրենից թաքուն իբր սկսել էր ապրել Կատյան։ Նրան թվում էր, ինչ-որ բան անհաղթահարելիորեն Կատյային քաշում, հեռացնում էր իրենից, թերևս մղում այնպիսի մի բանի, որի մասին մտածելն անգամ սարսափելի է։ Մի անգամ Կատյան կես կատակով ասաց նրան մոր ներկայությամբ. Միտյա, պետք է ասեմ, դուք կանանց մասին դատում եք ըստ «Դոմոստրոյի» 10։ Եվ ձեզնից իսկական Օթելլո կստացվի։ Ա՛ յ, ձեզ երբեք չէի սիրահարվի ու չէի ամուսնանա ձեդ հետ։ Մայրն առարկեց. Իսկ ես չեմ պատկերացնում սեր առանց խանդի։ Ով չի խանդում, իմ կարծիքով նա չի սիրում։ Ոչ, մամա, ասաց Կատյան, ուրիշի խոսքեր կրկնելու իր մշտական սովորությամբ, խանդել, նշանակում է չբարդել նրան, ում սիրում ես։ Եթե ինձ չեն հավատում, ուրեմն ինձ չեն սիրում, ասաց նա՝ դիտավորյալ չնայելով Միտյային։ Իսկ իմ կարծիքով, առարկեց մայրը, խանդը հենց սեր է։ Ինչ որ տեղ նույնիսկ կարդացել եմ այդ։ Այնտեղ դա շատ լավ ապացուցված էր, նույնիսկ Աստվածաշնչի օրինակներով, ուր հենց աստծուն ասում են խանդոտ և վրիժառու… Իսկ թե գանք Միտյայի սիրուն, դա արդեն հիմա արտահայտվում էր գրեթե միայն խանդի ձևով։ Եվ այդ խանդը ոչ թե սովորական խանդ էր, այլ, ինչպես նրան էր թվում, մի ուրիշ տեսակ, առանձնահատուկ։ Նա և Կատյան մոտիկության վերջին սահմանը դեռ չէին անցել, թեև այն ժամերին, երբ մենակ էին լինում, իրենց շատ բան էին թույւ տալիս։ Եվ հիմա այդպիսի ժամերին Կատյան ավելի կրքոտ էր, քան առաջ։ Սակայն հիմա դա էլ էր կասկածելի թվում և երբեմն սարսափելի զգացում էր առաջ բերում։ Նրա խանդը հարուցող բոլոր զգացումները սարսափելի էին, սակայն դրանց մեջ մեկը ամենասարսափելին էր, զգացում, որ Միտյան ոչ մի կերպ չէր կարողանում, չգիտեր ինչպես հասկանար։ Եվ դա հետևյալն էր. կրքի բոլոր այն դրսևորումները, այն ամենը, ինչ քաղցր էր ու երանելի, որից ավելի վսեմ ու գեղեցիկ ոչինչ չկար աշխարհում, երբ դա վերաբերում էր իրենց Միտյային և Կատյային, դառնում էր նողկալի, թվում նույնիսկ անբնական, երբ Միտյան մտածում էր Կատյայի և ուրիշ տղամարդու մասին։ Այդժամ Կատյան նրա մեջ իսկական ատելություն էր հարուցում։ Այն, ինչ անում էր Կատյայի հետ նա ինքը, նրա համար դրախտային զմայլանք էր ու առաքինություն։ Բայց հենց որ իր տեղը պատկերացնում էր մի ուրիշի, ամեն ինչ անմիջապես փոխվում էր, ամեն ինչ դառնում էր անպատկառ մի բան, նրա մեջ ցանկություն էր առաջացնում խեղդելու Կատյային, նախ և առաջ հենց նրան, ոչ թե երևակայական հակառակորդին։ 3 Կատյայի քննությււն օրր, որը վերջապես կայացավ (պասի վեցերորդ շաբթին), ասես հատկապես հաստատվեց Միտյայի տառապանքների իսկությունը։ Այստեղ արդեն Կատյան նրան բնավ չէր տեսնում, չէր նկատում, բոլորովին օտար էր, բոլորովին հրապարակային։ Սա մեծ հաջողություն ունեցավ։ Հագնված էր ոտից գլուխ սպիտակ, հարսի նման և հուզմունքից ուղղակի սքանչելի էր դարձել։ Նրան միահամուռ ու ջերմորեն ծափահարում էին, և դիրեկտորը, անվրդով ու թախծոտ աչքերով ինքնահավան դերասանը, որ նստած էր առաջին կարգում, միայն է լ ավելի գոռոզանալու համար երբեմն-երբեմն դիտողություն էր անում նրան՝ ոչ բարձր, բայց և այնպես, որ լսելի էր ամբողջ դահլիճում ու հնչում էր անտանելի։ Մի արտասանի՛ ր, ասում էր նշանակալի, հանգիստ և այնքան տիրաբար, ասես Կատյան իր լիակատար սեփականությունը լիներ։ Ոչ թե խաղա, այլ ապրիր, ասում էր շեշտված։ Եվ դա անտանելի էր։ Անտանելի էր և հենց արտասանությունը, որ ծափերի էր արժանանում։ Կատյան վառվում էր, շիկնում, շփոթվում, բարալիկ ձայնը երբեմն կտրվում էր, շունչը չէր հերիքում, և գա հուզիչ էր, սքանչելի։ Սակայն արտասանում էր նա անճաշակ երգաձայն, յուրաքանչյուր հնչյունը կեղծ ու անմիտ, և դա համարվում էր ասմունքի բարձրագույն արվեստ Միտյայի համար ատելի այն միջավայրում, որում արդեն ապրում էր Կատյան իր ողջ էությամբ։ Նա ոչ թե խոսում էր, այլ շարունակ բացականչում մի տեսակ ձանձրացնող քնքշանվաղ տենչանքով, անզուսպ, անընդունելի համառ, աղերսանքով, և Միտյան չգիտեր աչքերն ուր թաքցներ նրա համար ամոթից։ Իսկ ամենից սարսափելին հրեշտակային մաքրության ու անբարոյականության այն միախառնումն էր, որ կար նրա մեշ, նրա վառվող դեմքին, նրա սպիտակ զգեստի, որ բեմի վրա ավելի կարճ էր երևում, քանի որ սրահում նստածները նայում էին Կատյային ներքևից, նրա սպիտակ կիսակոշիկների և մետաքսե սպիտակ գուլպաներով ճգված ոտքերի մեջ։ Աղջիկը երգում էր եկեղեցական երգչախմբում» 11, շինծու, չափազանցված անմեղությամբ կարդում էր Կատյան մի ինչ-որ իբր հրեշտակային անմեղ աղջկա մասին։ Եվ Միտյան զգում էր և՛ սաստիկ մոտիկություն Կատյայի հանդեպ, ինչպիսի զգացում ունենում ես բազմության մեջ այն մեկի նկատմամբ, որին սիրում ես, և չար թշնամանք, հպարտանում էր նրանով, այն մտքից, որ նա համենայն դեպս իրեն է պատկանում, և միաժամանակ սիրտը քրքրվում էր ցավից, ոչ, այլևս չի պատկանում։ Քննությունից հետո դարձյալ երջանիկ օրեր էին։ Սակայն Միտյան այլևս դրանց չէր հավատում հեշտությամբ, ինչպես առաջ։ Եվ Կատյան, հիշելով քննությունն, ասում էր։ Ինչ հիմարն ես։ Մի՞թե չէիր զգում, որ այդպես լավ կարդում էի քեզ համար, միայն քեզ համար։ Սակայն նա չէր կարողանում մոռանալ, թե ինչ էր զգացել քննության ժամանակ և չէր կարողանում խոստովանել, որ այդ զգացածը հիմա էլ նրան հանգիստ չի տալիս։ Նրա թաքուն այդ զգացածը զգում էր և Կատյան և մի անգամ, գժտության պահին, պոռթկաց. Չեմ հասկանում, թե ինչի համար ես ինձ սիրում, եթե մտածում ես, որ այդքան վատն եմ ես։ Եվ, վերջապես, ինչ ես ուզում ինձնից։ Սակայն, նա ինքն էլ չէր հասկանում, թե ինչի համար էր նրան սիրում, թեև զգում էր. որ իր սերը ոչ միայն չի պակասում, այլև ավելի սաստկանում է խանդոտ այն պայքարից, որ նա մղում էր ինչ-որ մեկի, ինչ-որ բանի դեմ հանուն Կատյայի, հանուն այդ սիրո, հանուն այդ սիրո շարունակ ահագնացող ուժի, շարունակ սաստկացող տիրականության։ Դու սիրում ես միայն իմ մարմինը, ոչ թե հոգիս, դառնությամբ ասաց մի անգամ Կատյան։ Եվ նորից դա ինչ-որ մեկի դտար, թատերական բառերն էին, ե չնայած իրենց անհեթեթությանն ու տափակությանը, նորից առնչվում էին տառապալից անլուծելի նույն խնդրին։ Նա չգիտեր ինչի համար է սիրում, չէր կարող հաստատ ասել, թե ինչ էր ուզում… Եվ, ընդհանրապես, ի՞նչ է նշանակում սիրել։ Պատասխանել դրան պարզապես անհնարին էր, մանավանդ, որ Միտյան սիրո մասին իր ոչ լսածի, ոչ էլ կարդացածի մեջ չէր գտեք սերը ճիշտ բնորոշող և ոչ մի բառ։ Գրքերի մեջ ե կյանքում բոլորը կարծես մեկընդմիշտ պայ. մանավորվեչ էին խոսել կամ միայն ինչ-որ գրեթե ոչ մարմնական սիրո մասին կամ էլ միայն այն մասինխ ինչը կոչվում է կիրք, ցանկասիրություն։ Իսկ նրա սերը նման չէր ոչ մեկին, ոչ էլ մյուսին։ Ի՞նչ էր զգում նա Կատյայի հանդեպ։ Այն, ինչ կոչվում է սեր, թե այն, որ կոչվում է կիրք։ Կատյայի հոգին և մարմինը նրան հասցնում էին գրեթե ուշաթափության, մի տեսակ մահասկզբի երանության, երբ բացում էր նրա բլուզի կոճակներն ու համբուրում նրա կուրծքը, դրախտային գեղեցիկ ու կուսական, որ նա բացում էր հուզիչ հնազանդությամբ, մաքրադոլյն անմեղության անկաշկանդությամբ։ 4 Կատյան ավելի ու ավելի էր փոխվում։ Քննության հաջողությունը կարևոր նշանակություն ուներ։ Սակայն դրա համար և այլ պատճառներ կային։ Գարունը բացվելուն պես նա կարծես միանգամից դարձավ երիտասարդ բարձրաշխարհիկ տիկին, միշտ զուգված, միշտ չգիտես ուր շտապող։ Միտյան հիմա պարզապես ամաչում էր իր մութ միջանցքի համար, երբ նա դայիս էր կառքով, հիմա նա առաջվա նման ոտքով չէր գալիս, միշտ կառքով էր գալիս, երբ մետաքսը խշխշացնելով քայլում էր այգ միջանցքով, դեմքր քողիկով ծածկած։ Հիմա նա մշտապես քնքուշ էր Միտյայի հետ, բայց և մշտապես ուշանում էր ու կրճատում տեսակցությունները, ասելով, որ նորից պետք է մայրիկի հետ գնա դերձակուհու մոտ։ Հասկանում ես, զուգվում ենք ուզածներիս պես, ասում էր նա, կլորիկ, ուրախ ու զարմանքով փայլփլեցնելով աչքերը, շատ լավ գիտենալով, որ Միտյան չի հավատում իրեն և այնուամենայնիվ խոսելով, քանի որ հիմա արդեն բո որովին խոսելու բան չունեին։ Եվ նորանոր գլխարկներն է։ Նա հիմա գրեթե երբեք չէր հանում ու հովանոցն էլ երբեք ձեռքից ցած չէր գնում, նստում էր Միտյայի մահճակալի ծայրին ու խենթացնում նրան մետաքսե գուլպաների մեջ ձգված սրունքներով։ Իսկ գնալուց առաջ, նախքան կասեր, որ այսօր երեկոյան նորից տանը չի լինելու, նորից չգիտես ուր պիտի գնար մայրիկի հետ, նա միշտ անում էր նույն բանը, բացահայտորեն նպատակ ունենալով հիմարացնել նրան, վարձահատույց լինել նրա բոլոր «հիմարիկ», ինչպես ինքն էր ասում, տառապանքների համար, շինծու ― գողունի հայացքը դռանը, ցած էր սահում մահճակալից ու ազդրերը նրա ոտքերին քսմսելով, ասում շտապկոտ շշուկով. Դե, համբուրիր ինձ։ 5 Եվ ապրիլի վերջին Միտյան վերջապես որոշեց իրեն հանգիստ տալ ու մեկնել գյուղ։ Նա բոլորովին աանջահար էր արել և՛ իրեն, և՛ Կատյային ու տառապանքն այդ առավել անտանելի էր նրանով, որ կարծես ոչ մի պատճառ չկար դրա համար։ Իսկապես ի՞նչ էր պատահել, Կատյան ի՞նչ մեղք էր գործել։ Ու մի անգամ Կատյան հուսահատության վճռականությամբ ասաց նրան. Դե գնա, գնա, ես այլևս չեմ դիմանում։ Մենք պետք է առժամանակ հեռանանք իրարից, պարզենք մեր հարաբերությունները։ Դու այնքան ես նիհարել, որ մայրիկը համոզված է, թե թոքախտ ես ընկել։ Ես այլևս չեմ կարող։ Եվ Միտյայի մեկնումը վճռվեց։ Սակայն Միտյան մեկնում էր, ի մեծ զարմանս յուր, թեև վշտից գլուխը կորցրած։ Բայց և գրեթե երջանիկ։ Չէ որ նա այնուամենայնիվ ոչ մի կերպ չէր ուզում հավատաք սարսափելի այն ամենին, ինչ գրեթե գիշեր-ցերեկ հանգիստ չէր տալիս նրան։ Եվ բավական էր մի փոքրիկ փոփոխություն Կատյայի մեջ, որպեսզի դարձյալ ամեն ինչ փոխվի նրա աչքում։ Իսկ Կատյան նորից դարձել էր քնքուշ ու սիրող և արդեն առանց կեղծելու, նա այդ զգում էր խանդոտ խառնվածքի անսխալ զգայնությամբ, ու նորից նա սկսել էր մինչև գիշերվա երկուսը նստել նրա մոտ, ու նորից կարողանում էին խոսելու բան գտնել, ու որքան մոտենում էր մեկնելու օրը, այնքան անիմաստ էր թվում բաժանումը, «հարաբերություններ պարզելու անհրաժեշտությունը։ Մի անգամ Կատյան նույնիսկ լաց եղավ, իսկ նա երբեք լաց չէր լինում, և այդ արցունքները հանկարծ նրան դարձրին սարսափելի հարազատ Միտյային, նրա սիրտը խոցեցին սաստիկ խղճահարությամբ ու նույնիսկ կարծես Կատյայի հանդեպ մեղավորության զգացումով։ Կատյայի մայրը հունիսի սկզբին ամբողջ ամառը մեկնում էր Ղրիմ և Կատյային տանում էր իր հետ։ Որոշեցին հանդիպել Միսխորում, Միտյան էլ պետք է Միսխոր գար։ Եվ նա հավաքվում էր, մեկնելու պատրաստություններ էր տեսնում, ման էր գալիս Մոսկվայում այն տարօրինակ արբեցման վիճակում, որ լինում է, երբ մարդ դեռ պինդ, կայտառ ոտքի վրա է, սակայն արդեն հիվանդ է ծանր հիվանդ դությամբ։ նա հիվանդագին, արբեցած դժբախտ էր ու միաժամանակ հիվանդագին երջանիկ, սրտաշարժված Կատյայի վերադարձած մոտիկությամբ, իր հանդեպ նրա հոգատարությամբ, նույնիսկ հետը գնաց – ճամփորդական փոկեր գծելու, կարծես նրա հարսնացուն կամ կինը լիներ, և, ընդհանրապես, վերադարձի համար գրեթե այն ամենի, ինչ հիշեցնում էր նրան իրենց սիրո աոաջին շրջանը։ Այդպես էր ընկալում նա և ողջ շրջապատը, տները, փողոցները, այդ փողոցներով անցնող դարձողներին, եղանակը, որ շարունակ գարնանային-խոժոռ էր, փոշու և անձրևի հոտը, նրբանցքներում ցանկապատերի ետև ծաղկած բարդիների թույրը եկեղեցական, ամեն ինչ խոսում էր բաժանման դառնության և քաղցրության մասին հույսի ամռան, Ղրիմում հանդիպման, ուր ոչինչ արդեն չէր խանգարի և ամեն ինչ կիրականանար (թեև նա չգիտեր էլ, թե ամեն ինչն՝ ինչն է)։ Մեկնելու օրը հրաժեշտ տալու եկավ Պրոտաոովը։ Բարձր դասարանի գիմնազիականների, ուսանողների մեջ հաճախ են հանդիպում երիտասարդներ, որ սովորություն են դարձրել պահել իրենց բարեհոգի-խիստ, ծաղրական, այնպես, ասես Բոլորից փորձվածն են աշխարհում։ Այդպիսին էր և Պրոտասովը, Միտյայի ամենամտերիմ ընկերներից մեկը, նրա միակ բարեկամը, որ հակառակ Միտյայի ծածկամտությանն ու լռությանը, գիտեր նրա սիրո բոչոր գաղտնիքները։ Նա նայում էր, թե ինչպես է Միտյան կապում ճամպրուկը, տեսնում էր, ինչպես էին դոզում նրա ձեռքերը, հետո տխուր իմաստնությամբ քմծիծաղեց ու ասաց, Իսկական երեխեք եք, ողորմյա տեր։ Բայց և այնպես, սիրելիդ իմ տամբովցի Վերթեր, արդեն ժամանակն է հասկանալու, որ Կատյան ամենատիպիկ կանացի էություն է և որ ինչ էլ լինես այդտեղ ոչինչ չես կարող փոխել։ Դու, տղամարդկային էություն, կաշվիցդ դուրս ես դալիս, ներկայացնում նրան ցեղի շարունակության բնազդի բարձրագույն պահանջները և, անշուշտ, սույնը միանգամայն օրինական է ու որոշ առումով նույնիսկ սրբազան։ Մարմինդ քո բարձրագույն բանականությունն է, ինչպես իրավացիորեն ասել է հերր նիցշեն։ Սակայն օրինական է և այն, որ դու այդ սրբազան ճամփին կարող ես վիզդ կոտրել։ Չէ՞ որ կան կենդանական աշխարհում այնպիսի արարածներ, որոնք րստ հաստիքի պարտավոր են սեփական գոյությամբ հատուցել իրենց աոաջին և վերջին սիրային գործողության համար։ Բայց քտնի որ քեզ համար այդ հաստիքը, հավանաբար, այնքան էլ պարտադիր չէ, ուրեմն եղիր աչալուրջ, խնայիր քեզ ու պահպանիր։ Ընդհանրապես, մի շտապիր։ Յունկեր Շմիտ, ազնիվ խոսք, ամառը ետ կգա» 12։ Աշխարհը մութ չի, քո Կատյայով չի վերջանում։ ճամպրուկը խեղդելու քո ջանքեըից տեսնում եմ, որ բոլորովին համաձայն չես դրա հետ, որ այդ վերջը քեզ շատ դուր է գալիս։ էհ, ներող եղիր անցանկալի խորհոլրդիս համար, ու սուրբ Նիկոլան քեզ պահապան, իր բոլոր արբանյակների հետ։ Եսկ երբ Պրոտասովը Միտյայի ձեռքը սեղմելով գնաց, Միտյան կաշեփոկերով կապկպելով բարձն ու վերմակը, դեպի բակ բաց իր պատուհանից լսեց, թե ինչպես, ձայնը փորձելով, որոտաց դիմացում ապրող Ուսանողը, որ երգեցողություն էր սովորում և վարժություններ անում առավոտից Իրի՜ կուն, ու երգեց «Ազրան» 13։ Այն ժամանակ Միտյան ավելի շտապով ձգեց փոկերը, մի կերպ կապեց, վերցրեց գլխարկն ու գնաց Կիսլովկա՝ Կատյայի մորը հրաժեշտ տալու։ Ուսանողի երգի մեղեդին ու բառերը այնքան համառորեն էին հնչում ու կրկնվում նրա մեջ, որ նա չէր տեսնում ոչ փողոց ները, ոչ դեմը եկող մարդկանց, քայլում էր ավելի արբեցած, քան վերջին այդ բոլոր օրերին։ Երևում էր իսկապես աշխարհի վերջն էր, իսկապես յունկեր Շմիտն ուզում էր ինքնասպան չիներ ատրճանակով։ Էհ, ինչ արած, վերջն է, թող վերջը լինի, մտածում էր նա ու նորից դառնում երգին այն մասին, ինչպես սուլթանի աղջիկը պարտեզում զբոսնելիս «գեղեցկություն ճառագեչով» տեսնում է սևամորթ գերուն, որ կանգնած էր շատրվանի մոտ «մահից էլ գունատ», ինչպես մի անգամ հարցնում է գերուն, թե ով է նա և որտեղից, ու ինչպես գերին պատասխանում է նրան, սկսելով չարագուշակ, բայց հանդարտ, մռայլ պարզությամբ. Մուհամեդ է անունը իմ… [...] և ավարտելով հոլզավառ ողբերգական աղաղակով. Ես ցեղից եմ խեղճ Ազրերի, Թե սիրենք, մենք մահանում ենք։ Կատյան հագնվում էր, որ գնա կայարան նրան ճանապարհելու, քնքշորեն ձայն տվեց նրան իր սենյակից, այն սենյակից, ուր իրենք շատ անմոռանալի ժամեր էին անցկացրել, որ կայարանում կլինի առաջին զանգի ժամանակ։ Մորեգույն մազերով հաճելի, բարի կինը նստած մենակ ծխում էր և շատ տխուր նայեց նրան, նա, հավանաբար, վաղուց ամեն ինչ հասկանում էր, ամեն ինչ կռահել էր։ Միտյան, ամբողջովին կարմրատակած, ներքին ղողով, համբուրեց կնոջ քնքուշ ու թոշնած ձեռքը, որդու նման գլուխը խոնարհեց, և նա մայրական քնքշանքով մի քանի անգամ համբուրեց նրա քունքն ու խաչակնքեց։ Էհ, սիրելիս, երկչոտ ժպիտով ասաց նա Գրիբոյեդովի խոսքերով, ապրեք կյանքում ծիծաղելով։ Դեհ, Քրիստոս ձեզ հետ, գնացեք, գնացեք… 6 Վերջին անհրաժեշտ գործերն անելով, այն, ինչ պետք էր անել ― սենյակում, իրերը ծառայողի օգնությամբ գնելով ծռված բաց կառքի մեջ, նա վերջապես ինքն էլ մի կերպ տեղավորվեց իրերի կողքին, շարժվեց, ու անմիջապես նրան համակեց առանձնահատուկ այն զգացումը, որ լինում է մեկնելիս, ավարտված է (և ընդմիշտ) կյանքի մի որոշակի. Ժամանակահատված, ու միաժամանակ անսպասելի թեթևություն, հույս մի նորի սկզբի։ Նա մի քիչ հանգստացավ և ավելի կայտառ, ասես նոր աչքերով սկսեց նայել շուրջը։ Վերջ, մնաս բարով Մոսկվա և այն ամենը, որ նա ապրել է այնտեղ։ Անձրև էր կաթկթում, երկինքը մռայլվում էր, նրբանցքները ամայացել էին, գետաքարե սալահատակը մութ փայլփլում էր երկաթի նման, տները մռայլ էին, կեղտոտ։ Կառքը տանում էր նրան տանջալիորեն անշտապ ու շարունակ ստիպում ետ նայել ու շունչը պահել։ Անցան Կրեմլը, հետո Պոկրովկան ու նորից մտան նրբանցքներ, ուր այգիներում խռպոտ կռավում էր ագռավը՝ ի նշան անձրևի, իրիկնանալու, և սակայն գարուն էր, օդը գարնանաբույր։ Ահա վերջապես հասան, Միտյան մարդաշատ կայարանով վազ տվեց կառամատույց բեռնակիր բերելու, հետո անցան երրորդ գիծ, ուր արդեն պատրաստ կանգնած էր Կուրսկ տանող երկար ու ծանր գնացքը։ Եվ գնացքը պաշարած ահռելի ու խառնիխուռն բազմության, բոլոր բեռնակիրների միջից, որ զգուշացնող գոռգոռոցներով գլորում էին բեռներով ձեռնասայլակները, նա անմիջապես անջատեց, տեսավ այն, ինչ «փայլով իր գեղեցկության» միայնակ կանգնած էր հեռվում և թվում էր ուրիշ մի արարած ոչ միայն այդ բազմության մեջ, այլև ողջ աշխարհում։ Առաջին զանգն արդեն խփել էր, այս անգամ ուշացել էր ինքը, ոչ թե Կատյանէնա հուզիչ կերպով եկել էր ավելի վաղ, սպասում է նրան և նետվեց դեպի նա դարձյալ կնոջ կամ հարսնացոլի հոգատարությամբ։ Սիրելիս, շտապ տեղդ զբաղեցրու։ Հիմա երկրորդ զանգը կխփի։ Իսկ երկրորդ զանգից հետո նա է՛ լ ավելի հուզիչ կանգնած էր կառամատույցում, նայելով ցածից Միտյային, որ կանգնած էր արդեն լեփլեցուն ու գարշահոտ երրորդ կարգի վագոնի դռանը։ Նրա ամեն ինչը գեղեցիկ էր. սիրունիկ, հաճելի դեմքը, փոքրիկ մարմինը, նրա թարմությունը, ջահելությունը, երբ կանացիությունը դեռ խառնված է մանկականությանը, նրա վեր հառած փայլփլող աչքերր, երկնագույն համեստ գլխարկր, որի թեքվածքում մի տեսակ գեղեցիկ չարաճճիություն կար, ու նույնիսկ նրա մուգ մոխրագույն կոստյումը, որի մեջ Միտյան խելահեղ սիրով զգում էր նույնիսկ աստառի գործվածքն ու մետաքսը։ Միտյան կանգնած էր նիհար, անշնորհք, ճամփի համար հագել էր շատ բարձր ճիտքերով կոպիտ կոշիկները, հին բաճկոնը, որի կոճակները տրորված էին և պղինձը կարմրին էր տալիս։ Եվ սակայն, Կատյան նայում էր նրան սիրող ու տխուր հայացքով, որ շինծու չէր։ Երրորդ զանգն այնքան հանկարծակի ու սուր խփեց սրտին, որ Միտյան խելագարի պես դուրս թռավ վագոնի հարթակից և նույն խելահեղությամբ, սարսափով դեպի նա նետվեց Կատյան։ Միտյան շրթունքները սեղմեց նրա ձեռնոցին ու, ետ թռչելով վագոն, արցունքների միջից մոլեգին խանդավառությամբ սկսեց թափահարել գլխարկը, ու նա էլ փեշը բռնած կառամատույցի հետ սկսեց ետ սահել, վեր դարձրած հայացքը նրանից չկտրելով» նա ավելի ու ավելի էր ետ սահում, քամին ավելի ու ավելի էր խճճում պատուհանից գլուխը հանած Միտյայի մազերը, իսկ դնացքն ավեչի ուժեղ, ավեչի անողոք էր արագացնում ընթացքը, անպատկառ ոռնոցով ճանապարհ պահանջելով, և՛ մեկ էլ ասես տեղից պոկվեցին և՛ նա, և՛ կառամատույցի ծայրը… 7 Վաղուց իջել էր գարնանային երկար մթնշաղը, անձրևաբեր ամպերից մթնդած, ծանր վագոնը դղրդում էր մերկ ու ցուրտ դաշտում, դաշտերում դեռ վաղ գարուն էր վագոնավարները անցնում էին միջանցքով, տոմսերը ստուգում ու մոմեր դնում լապտերների մեջ, իսկ Միտյան դեռ կանգնած էր դնգդնգացող պատուհանի մոտ, գդալով Կատյայի ձեռնոցի բույրը, որ մնացել էր իր շռւրթերին, դեռ վառվելով անջատման վերջին պահի այրող կրակից։ Եվ մոսկովյան այդ երկար ձմեռը, երջանիկ ու տառապալից, որ վերափոխել էր իր ոզջ կյանքը, ամբողջապես և արդեն մի բոլորովին նոր լույսի տակ էր երևում նրան։ Նոր լույսի տակ, նորից նոր լույսի տակ էր երեում նրա աչքին հիմա Կատյան… Այո, այո, ո՛ վ է նա, ի՞նչ մարդ է նա։ Իսկ սե՞րը, կի՞րքը, հոգի՞ն, մարմի՞նը։ Ի՞նչ են դրանք։ Ոչինչ էլ չեն, կա մի բոլորովին այլ բան, բոլորովին այլ։ Ահա այս ձեռնոցի բույրը, արդյոք Կատյա՞ն չէ սա, սա՞ չէ սերը, մարմինը, հոգին։ Եվ վագոնի այս գյուղացիները, բանվորները, այս կինը, որ զուգարան է տանում իր այլանդակ երեխային, աղոտ լույս սփռող մոմերը դողգողացող լապտերների մեջ, մթնշաղը գարնանային ամայի դաշտերում՝ ամեն ինչ սեր է, ամեն ինչ հոդի, և ամեն ինչ տառապանք է ու անասելի ուրախություն։ Առավոտյան Օրյոլում էր, գնացքը փոխեց, գավառային գնացք կառամատույցի հեռավոր ծայրին։ Եվ Միտյան բոլորովին այլ ղդացում ունեցավ, որպիսի պարզ, խաղաղ ու հարազատ կյանք մոսկովյանը համեմատ, որն արդեն թվում է մնացել էր յոթ սարի ետևում, և որի կենտրոնում էր Կատյան, հիմա կարծես այնքան միայնակ, խղճալի և սիրելի, բայց արդեն մեղմորեն։ Նույնիսկ երկինքը, կարծես բաց կապույտ ներկված անձրևամպերից, նույնիսկ քամին այստեղ ավելի սովորական էին ու հանգիստ… Գնացքը Օրյոլից հեռանում էր դանդաղ, Միտյան դանդաղ ուտում էր Տուլայի դրոշմազարդ անուշահացը գրեթե դատարկ վագոնում նստած։ Հետո գնացքն ընթացքն արագացրեց ու շշմեցրեց, քնեցրեց նրան։ Արթնացավ միայն Վերխովյեոլմ։ Գնացքը կանգնած էր, այստեղ արդեն մարդաշատ էր, իրարանցում, բայց մեկ է՝ խուլ վայրի էր նման։ Ախորժելի հոտ էր տարածվել կայարանի խոհանոցից։ Միտյան հաճույքով մի ափսե կաղամբապուր կերավ և մի շիշ գարեջուր խմեց, հետո նորից ննջեց, ծանրումեծ հոգնություն էր եկել վրան։ Իսկ երբ արթնացավ, գնացքն արդեն սլանում էր գարնանատես կեչու անտառով, որ լավ ծանոթ էր նրան, դրան հաջորդում էր վերջին կայարանը։ Նորից երկինքը գարնանային ամպամած էր, մութ, բաց պատուհանից անձրևի ու կարծես սունկի հոտ էր զգացվում։ Անտառը դեռ բոլորովին մերկ էր, բայց և այնպես գնացքի դղրդոցն այնտեղ ավելի հատու էր արձագանքում, քան դաշտում, իսկ հեռվում արդեն կայծկլտում էին կայարանի գարնանային տխուր լույսերը։ Ահա և լուսազդանշանի բարձր կանաչ լույսը, որ հատկապես գեղեցիկ էր լինում իրիկնամուաին, կեչու մերկ անտառում, ահա գնացքը թխկոցով փոխում է գիծը… Տե՛ ր իմ, որքան գեղջկավարի խղճուկ ու սիրելի է մշակը, որ կառամատույցին կանգնած սպասում է փոքրիկ աղային։ Մթնշաղն ու ամպերը գնալով խտանում էին, մինչ կայարանից գնում էին մեծ գյուղի միջով նույնպես դեռ գարնանային, ցեխոտ։ Ամեն ինչ սուզվում էր այս զարմանահրաշ մեղմ մթնշաղի, հողի, տաք գիշերվա այս ամենախոր լռության մեջ աննշմարելի, ցած կախված անձբևամպերի մթությանը ձուլված, և Միտյան կրկին զարմանում էր ու ուրախանում, թե որքան խաղաղ են, պարզ, խղճուկ գյուղը, այս փայտահոտ անծխնելույզ խրճիթները, վաղուց արդեն քուն մտած, Ավետումից սկսած բարեպաշտ մարդիկ կրակ չեն վառում, և որքան լավ է այս մութ ու տաք տափաստանային աշխարհում։ Սայլակառքը վեր ու վար էր լինում դարուփոսերի վրա, ցեխի մեջ, հարուստ գյուղացու տան ետևի կաղնիները վեր էին խոյանում դեռ բոլորովին մերկ, մռայլ սևին տալիս սերմնագռավների բույներով։ Խրճիթի մոտ կանգնած էր՝ հայացքը մթության մեջ սևեռած, տարօրինակ ասես հնադարյան մի գյուղացի, բոբիկ ոտքեր, գյուղացու պատռտված երկար զգեստ, ոչխարենու գլխարկ երկար ուղիղ մազերին… Ու թափվեց տաք, հաճելի, անուշաբույր անձրևը։ Միտյան մտածեց այս խրճիթներում քնած գյուղացի աղջիկների, ջահել կնիկների մասին, կանացի այն ամենի մասին, ինչին մերձեցել էր այս ձմռան ընթացքում Կատյայի հետ, և այգ ամենը միախառնվել էր մի ամբողջության մեջ՝ Կատյան, աղջիկները, գիշերը, գարունը, անձրևաբույրը, հերկած, բեղմնավորման պատրաստ հողի բույրը, ձիու քրտինքի հոտն ու հիշողությունը լայքայե ձեռնոցի հոտի։ 8 Գյուղում կյանքն սկսվեց խաղաղ, սքանչելի օրերով։ Գիշերը կայարանից գալու ճամփին Կատյան կարծես խամրեց, լուծվեց շրջապատի մեջ։ Սակայն ոչ, դա միայն թվացել էր, և շարունակեց այդպես թվալ ևս մի քանի օր, մինչև Միտյան քունն էր առնում, ուշքի գալիս, ընտելանում մանկուց ծանոթ տպավորությունների նորությանը՝ հարազատ տան, ծառերի, գյուղական գարնան, աշխարհի գարնանային մերկությանն ու ամայությանը, նորից մաքուր ու ջահել պատրաստ նոր ծաղկունքի։ Կալվածքը մեծ չէր, տունը հին էր և անշուք, տնտեսությունը բարդ չէր և շատ ծառաներ չէր պահանջում. Միտյայի համար սկսվեց խաղաղ կյանք։ Քույրը՝ Անյան, երկրորդ դասարանի գիմնազիստուհի և եղբայրը՝ Կոստյան, պատանի կադետ, դեռ Օրյոլում էին, սովորում էին, պետք է գային հուլիսի սկզբներից ոչ շուտ։ Մայրը՝ Օլգա Պետրովնան, ինչպես միշտ զբաղված էր տնտեսությամբ, որում նրան օգնում էր միայն կառավարիչը, տանուտերը, ինչպես կոչում էին նրան ծառաները, դաշտում շատ էր լինում, մութն ընկնելուն պես պառկում էր քնելու։ Երբ Միտյան գալու հաջորդ օրը, տասներկու ժամ քնելուց հետո, լվացված, ոտքից գլուխ մաքուր հագնված դուրս եկավ իր արևոտ սենյակից, սենյակի պատուհանները նայում էին այգուն, դեպի արևելք, և անցավ մյուս բոլոր սենյակներով, միանդամից զգաց ղրանց հարազատությունն իրեն, ղրանց խաղաղ, հոգին ու մարմինը հանգստացնող պարզությունը։ Ամեն տեղ ամեն ինչ գտնվում էր իր տեղում, ինչպես շատ տարիներ առաջ էր, և նորից նույն ծանոթ ու հաճելի բուրմունքն էր. նրա գալու առթիվ ամեն տեղ հավաք էր, մաքրված, բոլոր սենյակների հատակները լվացված էին։ Վերջացնելու վրա էին միայն սրահի հատակը, որ գտնվում Հր նախասրահի կողքին սպասավորների սենյակի, ինչպես մինչև օրս էլ կոչում էին դա։ Պեպենոտ մի աղջիկ, գյուղից եկած օրավարձու ծառայող, կանգնած էր պատշգամբի դռան մոտի պատուհանին, ձգվում էր դեպի վերևի ապակին, ճռճռոցով սրբելով այն ու ներքևի ապակիներում արտացոլվելով կապտին տվող, ասես հեռավոր անդրադարձումով։ Սպասուհի Պարաշան, տաք Հրով դույւից մի հսկայական լաթ հանելով, ոտաբոբիկ, սպիտակաոտ հետ ու առաջ էր անում ջոլր լցված հատակին իր փոքրիկ կրունկներով ու ասաց բարեկամական անկաշկանդ արագախոսությամբ, թևքերը քիշտած արմունկով սրբելով քրտինքը տաքացած դեմքից։ Գնացեք թեյ խմելու, մայրիկը լույսը չբացված գնաց կաչարան տանտերերի հետ, երևի իսկի չեք էլ լսել… Եվ անմիջապես Կատյան տիրաբար հիշեցրեց իրեն. Միտյան զգաց, որ տարփանք է մեջն արթնանում թևքեր քշտած այդ կանացի ձեռքի հանդեպ, պատուհանին վեր ձգված աղջկա կանացի կորագծի, նրա փեշի հանդեպ, որի տակ պինդ քոթակի պես բարձրանում էին մերկ, ոտքերը, և ուրախությամբ զգաց Կատյայի իշխանությունը, իր պատկանելությունը նրան, նրա թաքուն ներկայությունը այդ առավոտվա բոլոր տպավորությունների մեջ։ Եվ այդ ներկայությունն օրեցօր ավելի ու ավելի կենդանի էր զգացվում ու դառնում ավելի ու ավելի գեղեցիկ, քանի Միտյան ուշքի էր գալիս խաղաղվում ու մոռանում էր այն սովորական Կատյային, որը Մոսկվայում այնքան հաճախ ու այնքան տառապալից չէր նույնանում իր տենչանքով ստեղծված Կատյայի հետ։ 9 Առաջին անգամ նա տանն ապրում էր մեծ մարդու նման, որի հետ նույնիսկ մայրն արդեն այլ կերպ էր վարվում, քան առաջ, և, գլխավորր, ապրում էր աոաջին իսկական սերը հոգում, արդեն իրականացնելով այն, ինչին թաքուն սպասում էր ողջ նրա էությոլնր մանկուց, պատանեկությունից։ Դեռ մանուկ ժամանակ նրա մեջ հրաշալի ու խորհրդավոր խլրտաց մի բան, որ դժվար է արտահայտել մարդկային լեզվով։ Ինչ-որ ժամանակ, ինչ-որ տեղ, հավանաբար նույնպես գարնանը, այգում, յասամանի թփի մոտ, հիշողության մեջ մնացել էր խարանաճանճերի սուր հոտը, նա, դեռ շատ փոքրիկ, կանգնած է մի ջահել կնոջ հետ, հավանաբար իր դայակի, ու հանկարծ կարծես նրա առջև մի բան լուսավորվեց երկնային լույսով՝ այդ կնոջ դեմքն էր, թե թեթև զգեստը լիքր կրծքի վրա, մի բան տաք հոսանքի նման անցավ, թրթռաց նրա մեջ, ինչպես մանուկը մոր փորում… Սակայն դա կարծես երազում լիներ։ Կարծես երազում լիներ և այն ամենը, ինչ եղավ հետո՝ մանկության, պատանեկության, գիմնազիայի տարիներին։ Եղել էին մի տեսակ առանձնահատուկ, կարծես ոչ մի բանի չնմանվող հիացմունքներ մեկ այս, մեկ այն աղջկանով, որոնք իրենց մայրերի հետ գալիս էին նրա մանկական տոնախմբություններին, թաքուն անհագ հետաքրքրություն նորից ոչնչի չնմանվող այդ փոքրիկ արարածներով փոքրիկ շրջազգեստներով, փոքրիկ կոշիկներով, գլխիկներին մետաքսե ժապավենից վարդակապ։ Եղել էր (դա արդեն ավելի ուշ, գավառային քաղաքում) գրեթե ամբողջ մի աշուն տևող և արդեն շատ ավելի գիտակցված հիացմունք մի գիմնազիստուհիով, որ հաճախ երեկոները երևում էր հարևան այգում, ծառին ելած, այդ աղջկա ժիրությունը, չարաճճիությունը, դարչնագույն կարճլիկ շրջազգեստը, կլոր սանրը մազերի մեջ, կեղտոտ ձեռքերը, ծիծաղը, հնչեղ ճիչը, ամեն թան այնպես էր, որ Միտյան առավոտից իրիկուն մտածում էր նրա մասին, տխրում, հաճախ նույնիսկ լաց լինում, անհագորեն ինչ-որ բան տենչալով նրանից։ Հետո դա էլ մի տեսակ ինքն իրեն վերջացավ, մոռացվեց, և եզան նոր, քիչ թե շատ տևական և դարձյալ նվիրական հիացումներ, եղան հանկարծահաս ուրախություններ ու տխրություններ գիմնազիական պարահանդեսներում… եղան ինչ-որ տառապանքներ մարմնում, իսկ սրտում անորոշ ն