ՇՏԱԲՍ-ԿՍՊԻՏԱՆ ՌԻԲՆԻԿՈՎԸ 1 Այն օրը, երբ Ցուսիմա կղզու մոտ ռուսական նավատորմի սարսափելի ջարդը մոտենում էր ավարտին և երբ ճապոնացիների այդ արյունալի ցնծության լոկ առաջին տագնապալի և մշուշոտ լուրերն էին պտտվում Եվրոպայում, նույն այդ օրը Պեսկիի անանուն նրբանցքում ապրող շտաբս-կապիտան 3 Ռիբնիկովը հետևյալ հեռագիրն ստացավ Իրկուտսկից. Անհապաղ ուղարկեք թերթերը խնամեք հիվանդին վճարեք ծախսերը»։ Շտաբս-կապիտան Ռիբնիկովն անմիջապես հայտնեց տանտիրուհուն, որ մեկ-երկու օրով պիտի մեկնի Պետերբուրգից, այնպես որ իր բացակայությունը թող չանհանգստացնի։ Ապա հագնվեց, դուրս ելավ տնից ու այլևս երբեք չվերադարձավ։ Եվ միայն հինգ օր անց տանտիրուհուն կանչեցին ոստիկանատուն`անհետացած կենվորի մասին ցուցմունքներ ստանալու։ Ուղղամիտ, գիրուկ, քառասունհինգամյա այդ կինը`եկեղեցական պաշտոնյայի այրին, ազնվորեն պատմեց իրեն հայտնի ամեն ինչ. կենվորը սուսուփուս, չքավոր, հիմարավուն մարդ էր, ուտելու մեջ չափավոր, քաղաքավարի, չէր խմում, չէր ծխում, տնից հազվադեպ էր դուրս գալիս, ոչ ոք էլ նրա մոտ չէր գալիս։ Ավելին ոչինչ չկարողացավ ասել, թեև ակնածալից սարսափ էր տածում ժանդարմ ռոտմիստրի հանդեպ, որը կատաղորեն շարժում էր բեղատակի մազերն ու ատամի տակ անհամար այլանդակ խոսքեր ուներ։ Իսկ այդ հնգօրյա ժամանակահատվածում շտաբս-կապիտան Ռիբնիկովը ոտքի տակ տվեց ամբողջ Պետերբուրգը։ Ամենուրեք`փողոցներում, ռեստորաններում, թատրոններում, ձիաքարշի վագոններում, կայարաններում երևում էր կարճլիկ, թխադեմ, կաղ, զարմանալի շատախոս, գզգզված ու թեթևակի խմած այդ սպան, կարմիր օձիքով համաբանակային մունդիրը հագին`հոսպիտալային, զինվորական գրասենյակային կամ համբարակային առնետի իսկական մի տիպար։ Մի քանի անգամ նա երևաց նան գլխավոր շտաբում, վիրավորների մասին տեղեկությունների կոմիտեում, ոստիկանատներում, պարետային վարչությունում, կազակական զորքերի վարչությունում և տասնյակ այլ պաշտոնական վայրերում ու վարչություններում, ծառայողներին զայրացնելով իր անկապ բողոքներով ու պահանջներով, իր նվաստացուցիչ մուրացկանությամբ, բանակային կոպտությամբ ու ճղճղան հայրենասիրությամբ։ Բոլորն արդեն անգիր գիտեին, որ նա ծառայել է կորպուսի գումակում, Լյաոյանի տակ կոնտուզիա է ստացել, իսկ Մուկդենյան նահանջի ժամանակ վիրավորվել ոտքից։ Մինչև հիմա ինչու՞ նպաստ չի ստանում, գրողը տանի։ Մինչև հիմա ինչո՞ւ ճանապարհածախս ու օրավարձ չեն տալիս իրեն։ Իսկ անցած երկու ամիսների աշխաաավա՞րձը։ Ինքը լիովին պատրաստ է գրողի բաժին իր վերջին կաթիլ արյունը տալ հանուն ցարի, գահի և հայրենիքի, և վիրավոր ոտքն ապաքինվելուն պես անմիջապես Հեռավոր արևելք կվերադառնա։ Բայց, անտե՛ ր մնա, անիծած ոտքը չի ուզում լավանալ… Պատկերացնում եք`թարախակալե՛ լ է։ Ըհը', ձեր աչքով տեսեք։ Եվ նա հիվանդ ոտքը դնում էր աթոռին ու արդեն հոժարակամ սկսում վեր քշտել շալվարը, բայց ամեն անգամ նրան կանգնեցնում էին զզվանքախառն ու կարեկից ամաչկոտությամբ։ Նրա փութագար և նյարդային լկտիությունը, ամբարտավանության հասնող նրա տարօրինակ ահաբեկվածությունը, հիմարությունն ու պարապ-սարապ, աներես հետաքրքրասիրությունը հավասարակշռությունից հանում էին գրասենյակային կարևոր ու խիստ պատասխանատու գործով զբաղված մարդկանց։ Զուր տեղն ամենայն նրբությամբ բացատրում էին նրան, որ համապատասխան տեղ չի դիմում, որ պետք է գնա այսինչ տեղը, որ հարկ է ներկայացնել այս-այս և այս-այս թղթերը, որ նրան կհայտնեն արդյունքը, սակայն նա ոչինչ, բացարձակապես ոչինչ չէր հասկանում։ Բայց և շատ բարկանալ էլ չէր լինում նրա վրա, այնքան որ անպաշտպան էր, երկչոտ ու միամիտ, և եթե զայրացած կիսատ էին թողնում խոքը, նա սոսկ ժպտում էր, ապուշի նման մերկացնելով լնդերը, շտապ-շտապ ու վրա-վրա գլուխ էր խոնարհում և շփոթված`ձեռքերն էր շփում։ Կամ հանկարծ ասում էր շողոմ ու խռպոտ ձայնով։ Շատ եմ խնդրում… մի պապիրոս չե՞ք տա։ Մեռնում եմ ծխելու համար, բայց ինչո՞վ առնեմ։ Տի՛ պ-տկլոր եմ… Ոնց որ ասում են, չունևորությունը արատ չէ, այլ մեծ ախմախություն։ Դրանով նա զինաթափ էր անում ամենաբծախնդիր ու մռայլ աստիճանավորներին։ Նրան գլանակ էին տալիս և թույլատրում նստել սեղանի ծայրին։ Ակամա և, իհարկե, արհամարհանքով, նույնիսկ պատասխանում էին ռազմական դեպքերի ընթացքի մասին նրա ձանձրացնող հարցերին։ Ի դեպ, հուզիչ, մանկականորեն անկեղծ շատ բան կար հիվանդագին այն հետաքրքրասիրության մեջ, որով այդ տարաբախտ, գջլոտած, աղքատացած վիրավոր զինվորականը հետևում էր պատերազմին։ Պարզապես, ուղղակի մարդկայնորեն ցանկություն էր առաջանում հանգստացնել, տեղեկացնել ու քաջալերել նրան, դրա համար էլ նրա հետ ավելի անկեղծ էին խոսում, քան մյուսների։ Ռուս-ճապոնական իրադարձություններին վերաբերող ամեն ինչի նկատմամբ նրա հետաքրքրությունը հասնում էր այնտեղ, որ երբ նրա համար այս կամ այն խճճված գործնական տեղեկությունն էին հայթայթում, նա թափառում էր սենյակից սենյակ, սեղանից սեղան և հենց որևէ տեղ մի երկու խոսք էր լսում պատերազմի մասին, իսկույն մոտենում ու ականջ էր դնում`լարված ու հիմարավուն ժպիտը դեմքին։ Վերջապես երբ հեռանում էր, իրենից հետո թեթևության զգացման հետ մեկտեղ թողնում էր մի տեսակ տարտամ, ծանր ու խռովահույզ խղճահարություն։ Շտաբային կոկիկ, հղփացած սպաները հաճախ նրա մասին խոսում էին վեհանձն դառնությամբ։ Եվ ահա սրանք ռուս սպաներ են։ Նայեցեք հապա այդ տիպարին։ Մի՞թե պարզ չէ, թե ինչու ենք ճակատամարտ ճակատամարտի վրա տանուլ տալիս։ Բթություն, անճարակություն, սեփական արժանապատվության գիտակցման լիակատար բացակայություն… Խե՛ ղճ Ռուսաստան… Եռուզեռով լի այդ օրերին շտաբս-կապիտան Ռիբնիկովը սենյակ վարձեց կայարանամերձ մի անմաքուր հյուրանոցում։ Թեև պահեստի սպայի սեփական անձնագիր ուներ, բայց չգիտես ինչու հարկ համարեց հայտնել, որ փաստաթղթերը դեռևս պարետային վարչությունում են։ Հյուրանոց տեղափոխեց նաև իրերը`պորտպլեդը 4 վերմակով ու բարձով, ճամփորդական պայուսակը և նոր ու էժանագին մի ճամպրուկ, որի մեջ սպիտակեղենն էր և մի լրիվ ձեռք քաղաքացիական հագուստ։ Հետագայում սպասուհին ցուցմունք տվեց, որ նա հյուրանոց էր գալիս ուշ ու կարծես խմած, բայց դուռը բացող բարապանին միշտ տասը կոպեկանոց էր տալիս։ Երեք-չորս ժամից ավելի չէր քնում, երբեմն բոլորովին չհանվելով։ Արթնանում էր վաղ և երկար, ժամերով ետուառաջ քայլում սենյակում։ Կեսօրին գնում էր։ Ժամանակ առ ժամանակ շտաբս-կապիտանը փոստային զանազան բաժանմունքներից հեռագրեր էր ուղարկում Իրկուտսկ, և այդ բոլոր հեռագրերը խորունկ հոգածություն էին արտահայտում ինչ-որ մի վիրավոր, ծանր հիվանդ մարդու նկատմամբ, որը հավանաբար շատ էր հարազատ շտաբս-կապիտանի սրտին։ Եվ ահա մի անգամ այդ ծիծաղելի, անհեթեթ, անհանգիստ մարդու հետ հանդիպեց պետերբուրգյան խոշոր մի լրագրի ֆելիետոնիստ Վլադիմիր Իվանովիչ Շչավինսկին։ 2 Նախքան ձիարշավարան գնալը Շչավինսկին ճանապարհը թեքեց ու մտավ «Պետրոգրադի փառքը» փոքր ու խավար ռեստորանը, ուր ցերեկվա ժամը երկուսին մոտ սովորաբար հավաքվում էին թերթերի ռեպորտյորները`մտքեր ու տեղեկություններ փոխանակելու։ Բավականաչափ անտակտ, ուրախ, լկտի, ամենագետ ու քաղցած հասարակություն էր հավաքվում, և Շչավինսկին`որոշ առումով լրագրային աշխարհի արիստոկրատը, իհարկե, նրանց շարքերին չէր պատկանում։ Նրա փայլուն, ու զվարճալի, բայց ոչ խորը կիրակնօրյա ֆելիետոնները որոշակի հաջողություն ունեին հասարակության մեջ։ Խոշոր գումարներ էր վաստակում, հիանալի հագնվում և ծանոթությունների լայն շրջան ուներ։ Բայց նրան լավ էին ընդունում նաև «Պետրոգրադի փառքը» ռեստորանում`սանձարձակ կծու լեզվի համար և հանուն այն սիրալիր առատաձեռնության, որով գրչակից եղբայրներին փոքրիկ գումարներ էր պարտք տալիս։ Այսօր ռեպորտյորները խոսք էին տվել նրա համար ձիարշավի ծրագիր ձեռք բերել`ախոռում կատարված խորհրդավոր նշումներով։ Բարապան Վասիլին, հարգալիր և հոժարակամ ժպտալով, վերցրեց Շչավինսկու վերարկուն։ Համեցեք, Վլադիմիր Իվանովիչ։ Բոլորը հավաքվել են։ Մեծ սենյակում են, Պրոխորի մոտ։ Եվ հաստլիկ, կարճ կտրած մազերով, շիկաբեղ Պրոխորը նույնպես ընտանեվարի, սիրալիր ժպտաց, ըստ սովորության նայելով հարգարժան այցելուի ոչ թե աչքերին, այլ ճակատից վեր։ Վաղուց չէիք բարեհաճում, Վլադիմիր Իվանովիչ։ Համեցեք։ Բոլորը մերոնք են։ Ինչպես միշտ, գրչակիցները նստած էին երկարուկ սեղանի շուրջը և, գրիչները ստեպ-ստեպ միակ թանաքամանի մեջ թաթախելով, արագ-արագ գրում էին թղթի երկար շերտերի վրա։ Այդ ընթացքում, առանց գործն ընդհատելու, հասցնում էին կարկանդակներ, կարտոֆիլի պյուրեով տապակած երշիկ կուլ տալ, օղի և գարեջուր խմել, ծխել ու քաղաքային թարմ նորություններ, հրապարակման ոչ ենթակա խմբագրական ասեկոսեներ փոխանակել։ Ինչ-որ մեկը մեռելի պես քնել էր բազմոցի վրա, թաշկինակը գլխատակին փռած։ Առանձնասենյակի օդը կապույտ էր, թանձր, ծխախոտի ծխից շերտատված։ Ողջունելով ռեպորտյորներին, Շչավինսկին նրանց մեջ նկատեց համաբանակային մունդիր հագած շտաբս-կապիտանին։ Նա նստած էր ոտքերը չռած, ձեռքերն ու ծնոտը հենած հսկայական թրի երախակալին։ Շչավինսկին չզարմացավ նրան տեսնելով, ինչպես և վարժվել էր ռեպորտյորների կյանքում ոչ մի բանից չզարմանալ։ Նա տեսել էր, թե ինչպես այդ խառնիխուռն անհոգ հասարակության մեջ շաբաթներով ընկնում-մնում էին տամբովցի կալվածատերեր, ոսկերիչներ, երաժիշտներ, պարուսույցներ, դերասաններ, գազանանոցի տերեր, ձկան վաճառականներ, կաֆեշանտանների կարգադրիչներ, ակումբային խաղամոլներ և ամենաանսպասելի մասնագիտությունների տեր այլևայլ անձինք։ Երբ հերթը սպային հասավ, սա տեղից ելավ, ուսերը վեր քաշեց, արմունկները կողք տարավ և ներկայացավ խռպոտ, իսկական բանակային հարբեցողի ձայնով. Հէ'մ-մ… Շտաբս-կապիտան Ռիբնիկով։ Շատ հաճելի է։ Դու՞ք էլ եք գրող։ Շատ, շատ հաճելի է։ Հարգում եմ գրող մարդկանց։ Մամուլը վեցերորդ մեծ տերությունն է։ Ի՞նչ կա։ Ճիշտ չի՞։ Խոսելիս ատամները բաց էր անում, կրունկներն իրար խփում, պինդ-պինդ թափահարում էր Շչավինսկու ձեռքը և անընդհատ, մի տեսակ ծիծաղելի գլուխ էր տալիս, վրա-վրա ծռելով և ուղղելով մարմնի վերին մասը։ Որտե՞ղ եմ սրան տեսել, անհանգիստ մի միտք անցավ Շչավինսկու գլխով։ Զարմանալի կերպով հիշեցնում է մեկին։ ՈՒ՞մ»։ Այստեղ`առանձնասենյակում էին գտնվում պետերբուրգյան ռեպորտաժի բոլոր մեծանունները։ Երեք հրացանակիրները`Կոլդուբցևը, Ռյաժկինը և Պոպովը։ Միմյանցից անջատ երբեք չէին լինում, նույնիսկ հաջորդաբար արտասանված նրանց ազգանունները քառոտնյա շատ հարմար յամբ էին կազմում։ Դա չէր խանգարում նրանց մշտապես գժտվել ու մեկը մյուսի մասին անհավանական շորթումների, քրեական կեղծիքների, զրպարտության և շանտաժի դեպքեր հորինել։ Ներկա էր նաև Սերգեյ Կոնդրաշովը, որին անզուսպ հեշտասիրության համար կոչում էին «ոչ թե մարդ, այլ պաթոլոգիական դիպված»։ Մեկն էլ կար, ազգանունը ժամանակից մաշվել էր, ինչպես անպետք մետաղադրամի երեսը, և մնացել էր լոկ «Մատանյա» տարածված մականունը, որով նրան ճանաչում էր ողջ Պետերբուրգը։ Մռայլ Սվիշչևի մասին, որը փոքրիկ, «Հաշտարար դատավորների խցերով» ֆելիետոններ էր գրում, ընկերական կատակի ձևով ասում էին. «Ավիշչևը խոշոր շանտաժիստ է, երեք ռուբլուց պակաս չի վերցնում»։ Իսկ բազմոցին քնած երկարամազ բանաստեղծ Պեստրուխինը իր խղճուկ ու հարբած գոյությունն էր քարշ տալիս`ցարական օրերն ու տասներկու տոները 5 քնարական բանաստեղծություններով գովերգելով։ Կային ոչ պակաս խոշոր անուններ ևս, քաղաքային գործերի, հրդեհների, դիակների, զբոսայգիներ բացելու և փակելու մասնագետներ։ Լողլող, գիսախռիվ, պզուկոտ Մատանյան ասաց. Վլադիմիր Իվանովիչ, ծրագիրը հիմա, կբերեն։ Իսկ մինչ այդ ձեր ուշադրությանն եմ ներկայացնում մեր քաջարի շտաբս-կապիտանին։ Հենց նոր է վերադարձել հեռավոր արևելքից, որտեղ, կարելի է ասել, ջարդուփշուր է արել դեղնադեմ, շեղաչ և նենգ թշնամուն։ Դե', գեներալ, շարունակիր տեսնենք։ Սպան հազաց և ուսի վրայով թքեց հատակին։ Բռի մարդ է», մտածեց Շչավինսկին, դեմքը կնճռոտելով։ Ռուս զինվորը, ախպերս, հանաք բան չի, խռպոտ բացականչեց Ռիբնիկովը, շխկշխկացնելով թուրը։ Անմահ Սուվորովի ասած`հրաշք-դյուցազուններ են։ Ի՞նչ կա։ Ճիշտ չեմ ասու՞մ։ Մի խոսքով… Բայց մի անկեղծ բան ասեմ ձեզ. մեր ղեկավարությունը բանի պետք չի Արևելքում։ Մեր հայտնի առածը գիտեք, չէ՞, ձուկը գլխից կհոտի։ Ի՞նչ կա։ Ճիշտ չի՞։ Գողանում են, թուղթ են խաղում, սիրեկան են պահում… Բայց հայտնի բան է, չէ՞, կնկա քանդածը ոչ ոք չի սարքի։ Գեներալ, գծանկարահանումների մասին էիք սկսել, հիշեցրեց Մատանյան։ Հա', դրանց մասին։ Մերսի։ Գլուխս ոնց որ… Հո չե՛ մ լ-լակել էսօր։ Ռիբնիկովն արագ ու սուր մի հայացք նետեց Շչավինսկու վրա։ Հա', ուրեմն էսպես… Գլխավոր շտաբի մի գնդապետի նշանակեցին, որ ճանապարհի տեղազննում անի։ Սա իր հետ մի դասակ կազակ վերցրեց. քաջ կռվողներ են, գրողը դրանց տանի… Ի՞նչ կա։ Ճիշտ չի՞… Թարգմանիչ էլ վերցրեց, ու գնում են։ Հասնում են մի գյուղ։ Սա ո՞ր գյուղն է»։ Թարգմանիչը ձեն չի հանում։ Դե մի ձեզ տեսնեմ, տղերք»։ Կազակները տեղնուտեղը սկսում են դրան մտրակով հասցնել։ Թարգմանիչն ասում է. «Բութունդու»։ Չինարեն էլ «բութունդու» նշանակում է «չեմ հասկանում»։ Հը՛, լեզուդ բացվե՞ց, շան որդի»։ [...] Գնում են, գնում, էլի մի գյուղ են հասնում։ Ո՞ր գյուղն է»։ Բութունդու»։ Ո՞նց թե։ Էլի՞ Բութունդու»։ Բութունդու»։ Գնդապետն էլի գրում է. «Բութունդու»։ Էսպես, ուրեմն, սա մի տասը գյուղի «Բութունդու» է ասում, ու ստացվում է ոնց որ Չեխովի մոտ. «Չնայած, ասում է, դու յոթերորդ Իվանովն ես, բայց է'լի հիմար ես»։ Ա-ա՛։ Չեխովին գիտե՞ք, հարցրեց Շչավինսկին։ Ո՞ւմ։ Չեխովի՞ն։ Անտո'շկային։ Էն էլ ոնց, գրողը տանի… Ընկերներ ենք։ Իրար հետ լավ խմել ենք… Չնայած, ասում է, դու յոթերորդն ես, բայց էլի հիմար ես… Նրա հետ այնտեղ`Արևելքու՞մ եք հանդիպել, արագ հարցրեց Շչավինսկին։ Բա ոնց, Արևելքում, ինչ խոսք։ Ախպերս, պատահել է, որ Անտոն Պետրովիչի հետ… Չնայած յոթերորդն ես, բայց… Քանի դեռ նա խոսում էր, Շչավինսկին ուշադիր հետևում էր նրան։ Ամեն ինչը սովորական էր, զուտ բանակային. ձայնը, շարժուձևը, մաշված մունդիրը, աղքատիկ ու կոպիտ լեզուն։ Շչավինսկուն վիճակվել էր նրա նման հարյուրավոր կոնծաբան կապիտաններ տեսներ։ Ճիշտ նույն կերպ նրանք մերկացնում էին ատամները և հայհոյում, կտրիճավարի ուղղում էին բեղերն աջուձախ, ճիշտ նույնպես վեր էին քաշում ուսերը, կողք տարածում արմունկները, պատկերավայել հենվում թրի վրա ու շրխկացնում երևակայական խթանները։ Բայց նրա մեջ խիստ յուրահատուկ, թաքնված մի բան կար, որը Շչավինսկին երբեք չէր տեսել ու չէր կարող բնորոշել`ներքին, մի տեսակ լարված, նյարդային ուժ։ Տպավորությունն այն էր, որ Շչավինսկին ամենևին չէր զարմանա, եթե հանկարծ այդ խռխռացնող ու հարբած դմբոն սկսեր խոսել նուրբ ու խելացի բաների մասին, անկաշկանդ ու պարզ, գեղեցիկ լեզվով, բայց չէր զարմանա նաև շտաբս-կապիտանի մի որևէ խելահեղ, հանկարծակի, տաքգլուխ, անգամ արյունարբու արարմունքին ի տես։ Նրա դեմքը զարմացնում էր Շչավինսկուն այն տարբեր տպավորությամբ, որ թողնում էր կողքից ու դիմացից նայելիս։ Կողքից դա սովորական ռուսական, փոքր-ինչ կալմիկականին խփող դեմք էր. նեղ, ուռած ճակատ, որն անմիջապես գանգ էր դառնում, ռուսական տձև, դամբուլի պես քիթ, ցանցառ, չոր ու սև բեղեր ու պստիկ մորուք, կարճ խուզած, լավ ճերմակած գլուխ, արևահար, մուգ դեղին դեմք… Բայց դեմքով շրջվելով Շչավինսկու կողմը, նա իսկույն սկսում էր ինչ-որ մեկին հիշեցնել։ Չափազանց ծանոթ, սակայն ոչ մի կերպ չընկալվող մի բան էր զգացվում այդ նեղլիկ, սթափ, շեղակի, վառ սրճագույն աչքերի, քթարմատից վեր ձգվող սև հոնքերի անհանգիստ կորագծի, խոշոր այտոսկրերի պիրկ ձգված մաշկի չորության, գլխավորը`այդ քինոտ, ծաղրական, խելոք, անգամ գոռոզ, բայց`ոչ մարդկային, այլ ավելի շուտ գազանային, իսկ ավելի ճիշտ`այլ մոլորակից եկած էակի պատկանող դեմքի ընդհանուր արտահայտության մեջ։ Կարծես երազում տեսած լինեմ», մտածեց Շչավինսկին։ Կապիտանին զննելով, նա ակամա կկոցեց աչքերն ու գլուխը կողք թեքեց։ Ռիբնիկովն իսկույն շրջվեց նրա կողմն ու սկսեց քրքջալ նյարդային ու բարձրաձայն։ Էդ ի՞նչ եք հիանում ինձանով, պարոն գրող։ Հետաքրքի՞ր է։ Ես… նա բարձրացրեց ձայնը և զավեշտական հպարտությամբ բռունցքով հարվածեց կրծքին։ Ես շտաբս-կապիտան Ռիբնիկովն եմ։ Ռի'բ-նի'կո'վը։ Ուղղափառ ռուս զինվոր, որն անխնա կոտորում է թշնամուն։ Ռուս զինվորներն էսպիսի մի երգ ունեն։ Ի՞նչ կա։ Ճիշտ չի՞։ Արագ-արագ գրելով և առանց Ռիբնիկովին նայելու`Կոլդուբցևը անփութորեն նետեց։ Եվ անխնա էլ գերի է հանձնվում։ Ռիբնիկովը մի պահ հայացքը նետեց Կոլդուբցևի վրա, և Շչավինսկին նկատեց, թե ինչպես նրա դարչնագույն աչքերի մեջ տարօրինակ, դեղնականաչ կրակներ պսպղացին։ Բայց միայն մեկ ակնթարթ։ Շտաբս-կապիտանն անմիջապես սկսեց քրքջալ, ձեռքերը տարածեց և շրխկոցով խփեց ազդրերին. Ինչ կարաս անես`աստծու կամքն է։ Լավ առած կա`խոփը քարին դեմ առավ։ Ի՞նչ։ Ճիշտ չի՞։ Նա հանկարծ դիմեց Շչավինսկուն, ձեռքը թեթևակի տարավ նրա ծնկի վրայով ու շրթունքներով անհուսալի մի հնչյուն արձակեց`ֆյուի՛ թ։ Մենք մի գլուխ ասում ենք`վայ թե, ոնց որ թե, կամ`մի կերպ։ Տեղանքին չենք կարենում հարմարվել, ռումբերը զենքերի չափսերին չեն բռնում, դիրքերում մարդիկ չորս օրով սոված են մնում։ Իսկ ճապոնացիները, գրողը դրանց տանի, մեքենայի պես են աշխատում։ Մակակա կապիկներ են, բայց քաղաքակրթությունն իրենց կողմն է, գրողը տանի դրանց։ Ի՞նչ կա։ Ճիշտ բաներ չեմ ասու՞մ։ ՈՒրեմն, ըստ ձեզ, ստացվում է, որ գուցե և մեզ հաղթե՞ն, հարցրեց Շչավինսկին։ Ռիբնիկովի շրթունքները դարձյալ ցնցվեցին։ Այդ սովորությունը Շչավինսկին արդեն նկատել էր։ Խոսակցության ամբողջ ընթացքում, հատկապես երբ շտաբս-կապիտանը հարցեր էր տալիս և ականջները սրած պատասխանի սպասում կամ նյարդայնորեն շրջվում էր մեկնումեկի ակնապիշ հայացքի կողմը, նրա շրթունքներն արագ-արագ ծռմռվում էին մեկ այս, մեկ այն կողմ տարօրինակ ցնցումներով, որոնք նման էին ջղաձիգ, քինախնդիր ժպիտների։ Եվ միաժամանակ նա շտապ-շտապ, լեզվի ծայրով լպստում էր ճաքճքած, չորացած շրթունքները`բարակ, կապտավուն, մի տեսակ կապկային կամ այծային շրթունքները։ Ո՛ վ գիտի, բացականչեց շտաբս-կապիտանը։ Մենակ աստված գիտի։ Ոնց որ ասում են, աստծու տված, աստծու վերցրած։ Ի՞նչ կա։ Էդպես չի՞։ Կռիվը չի պրծել։ Ամեն բան առաջներումս է։ Ռուս զինվորը հաղթելու սովոր է։ Հիշեցեք Պոլտավան, անմոռանալի Սուվորովին… Բա Սևաստոպո՛ լը։ Բա տասներկու թվին ո՛ նց քշեցինք աշխարհի ամենամեծ զորավար Նապոլեոնին։ Մեծ է ռուսական հողի աստվածը։ Ի՞նչ։ Նա սկսեց խոսել, իսկ շրթունքների անկյունները թրթռացին տարօրինակ, չարախինդ, ծաղրական, անմարդկային ժպիտով, և չարագույժ դեղին փայլն էր խաղում նրա աչքերի մեջ, սև ու խոժոռ հոնքերի տակ։ Այդ ժամանակ Շչավինսկուն սուրճ բերեցին։ Մի գավաթ կոնյակ չէի՞ք կամենա, առաջարկեց նա շտաբս-կապիտանին։ Ռիբնիկովը դարձյալ թեթևակի խփեց նրա ծնկին։ Չէ, հոգիս, շնորհակալ եմ։ Էսօր, սատանեն գիտի, թե ինչքան եմ խմել։ Գլուխս ճաքում է։ Գրողը տանի, առավոտից սկսեցի լակել։ Ռուսի ուրախությունը`բաժակի մեծությունը։ Ի՞նչ կա։ Ճիշտ չի՞, հանկարծ բացականչեց նա կտրիճ տեսքով ու անսպասելի հարբած ձայնով։ Ձևացնում է», մտածեց Շչավինսկին։ Բայց չգիտես ինչու չէր ուզում ձեռք քաշել և շարունակեց հյուրասիրել շտաբս-կապիտանին։ Գուցե գարեջու՞ր։ Կարմիր գինի՞։ Չէ, հոգաչափ շնորհակալ եմ։ Առանց էդ էլ խմած եմ։ Գրան մերսի 6։ Զելթերյան ջու՞ր։ Շտաբս-կապիտանն աշխուժացավ։ Հա՛, էդ մեկը`հա՛։ Մենակ… մենակ զելթերյան… մի բաժակ կխմեմ։ Սիֆոն բերեցին։ Ռիբնիկովը մի բաժակ խմեց մեծ-մեծ, անհագ կումերով, նույնիսկ ձեռքերն սկսեցին դողալ ագահությունից։ Եվ տեղնուտեղը մի բաժակ էլ լցրեց։ Իսկույն նկատվեց, որ ծարավը վաղուց էր նրան տանջում։ Ձևացնում է, դարձյալ մտածեց Շչավինսկին։ Ի՛ նչ զարմանալի մարդ է։ Նա դժգոհ է, հոգնած, բայց ոչ ամենևին հարբած»։ Շոգ է, գրողը տանի, խռպոտ ձայնով ասաց Ռիբնիկովը։ Պարոնայք, բայց կարծես թե ձեզ խանգարում եմ աշխատել։ Չէ, ոչինչ։ Վարժվել ենք, մռթմռթաց Ռյաժկինը։ Իսկ պատերազմից ոչ մի թարմ լուր չունե՞ք, հարցրեց Ռիբնիկովը։ Է'հ, պարոնայք, բացականչեց հանկարծ ու շրխկշրխկացրեց թուրը։ Պատերազմի մասին էնքան հետաքրքիր նյութ կարող էի տալ ո՛ ր։ ՈՒզում եք, ես ձեզ թելադրեմ, իսկ դուք մենակ գրեք։ Մենակ թե գրեք։ Վերնագիրն էլ կդնեք «Պատերազմից վերադարձած շտաբս-կապիտան Ռիբնիկովի հուշերը»։ Չէ, ուրիշ բան չկարծեք, ես առանց փող, հենց էնպես, ձրի։ Ո՞նց եք կարծում, պարոնայք գրողներ։ Ինչ կա որ, կարելի է, ծուլորեն արձագանքեց Մատանյան, ինտերվյուի պես մի բան կսարքենք… Վլադիմիր Իվանովիչ, մեր նավատորմի մասին ոչինչ չգիտե՞ք։ Չէ, ոչինչ մի՞թե բան կա։ Անհավատալի բաներ են պատմում։ Կոնդրաշովն է լսել ծովափին շտաբի իր ծանոթից։ Է'յ, Պաթոլոգիական դիպված, պատմի'ր Շչավինսկուն։ Պաթոլոգիական դիպվածը»` սև, ողբերգական մորուքով և ճմռթված դեմքով մի մարդ, քթի մեջ ասաց. Վլադիմիր Իվանովիչ, երաշխավորել չեմ կարող։ Բայց աղբյուրը կարծես թե հավաստի է։ Շտաբում գաղտնի լուրեր են պտտվում, որ մեր էսկադրիլիայի մեծ մասն առանց կռվի գերի է հանձնվել։ Որ իբր թե նավաստիները կապկպել են սպաներին ու սպիտակ դրոշակ բարձրացրել։ Համարյա թե մի քսան նավ։ Դա իսկապես սարսափելի է, կամացուկ ասաց Շչավինսկին։ Գուցե դեռևս ճշմարիտ չէ՞։ Ասենք, հիմա այնպիսի ժամանակներ են, որ ամենաանհնարինը հնարավոր է դարձել։ Ի դեպ, գիտե՞ք, թե ինչ է կատարվում ծովային նավահանգիստներում։ Բոլոր անձնակազմերում խուլ, սարսափելի խմորումներ են գնում։ Ծովային սպաները վախենում են ափի վրա հանդիպել իրենց ստորաբաժանման մարդկանց։ Խոսակցության մեջ մտան բոլորը։ Այդ ճարպիկ, մտնող – ելնող, լկտի մարդիկ յուրօրինակ ընդունիչն էին քաղաքային ամեն կարգի լուրերի և ասեկոսեների, որոնք ավելի շուտ էին հասնում «Պետերբուրգի փառքի» առանձնասենյակը, քան մինիստրական աշխատասենյակները։ Դա այնքան հետաքրքիր էր, որ նույնիսկ երեք հրացանակիրները, որոնց համար, թվում է, թե աշխարհում ոչ մի սուրբ կամ նշանակալից բան չկար, սկսեցին արտակարգ կրքոտությամբ խոսել։ Լուրեր են պտտվում, թե բանակի թիկունքում պահեստայինները հրաժարվում են ենթարկվել։ Որ իբր զինվորները հենց սպաների ատրճանակներից կրակում են սպաների վրա։ Ես լսել եմ, որ գլխավոր հրամանատարը հիսուն գթության քույր է կախել տվել։ Իհարկե, դրանց միայն անունն էր քույր։ Շչավինսկին նայեց Ռիբնիկովին։ Հիմա արդեն շատախոս շտաբս-կապիտանը լուռ էր։ Աչքերը կկոցած, կրծքով ընկած թրի երախակալին, նա լարված, մեկ առ մեկ հետևում էր յուրաքանչյուր խոսողի, և ձգված մաշկի տակ նրա այտոսկրերի վրա արագ – արագ ցնցվում էին ջղերը, իսկ շրթունքները շարժվում էին, ասես ինքն իրեն կրկնում էր լսած ամեն մի բառը։ Տեր աստված, վերջիվերջո ու՞մ է նա հիշեցնում», տասներորդ անգամ անհամբերությամբ մտածեց ֆելիետոնիստը։ Դա այնպես էր տանջում նրան, որ փորձեց դիմել ամենածանոթ միջոցին. ինքն իրեն ձևացնել, իբր ամենևին մոռացել է շտաբս-կապիտանի մասին, իսկ հետո հանկարծ նայել նրան։ Սովորաբար, նման հնարը նրան բավականաչափ արագ օգնում էր վերհիշել ազգանունը կամ հանդիպման վայրը, բայց այժմ դա բոլորովին չօգնեց։ Նրա համառ հայացքի ներքո Ռիբնիկովը վերստին շրջվեց, խորը հոգոց հանեց և տրտմագին օրորեց գլուխը։ Սարսափելի լուր է։ Դուք հավատու՞մ եք։ Ի՞նչ։ Ասենք, եթե ճիշտ էլ է, պետք չի հուսահատվել։ Մենք`ռուսներս`գիտեք ինչ ենք ասում, աստված մեծ է, չի թողնի շուն ու գելի բաժին դառնանք։ Այսինքն, ուզում եմ ասել, որ շուն ու գելը, իհարկե, ճապոնացիներն են։ Հիմա նա համառորեն դիմանում էր Շչավինսկու ակնդետ հայացքին, և նրա շիկավուն, գազանային աչքերի մեջ ֆելիետոնիստը տեսավ անողոք, անմարդկային ատելության կրակներ։ Այդ պահին հանկարծ վեր կացավ բազմոցին քնած բանաստեղծ Պեստրուխինը, շրթունքները ճպճպացրեց և պղտոր հայացքը հառեց սպայի վրա։ Ա՛, ճապոնական մռութ, դեռ էստե՞ղ ես, ասաց նա հարբած ձայնով, բերանը հազիվ շարժելով։ Մի քիչ էլ խոսիր տեսնեմ։ Եվ դարձյալ ընկավ բազմոցին, շրջվելով մյուս կողքին։ Ճապոնացի է, ահավոր հետաքրքրասիրությամբ մտածեց Շչավինսկին։ Ահա թե ում է նման»։ Եվ Շչավինսկին, բազմանշանակ ծանրակշռությամբ, ձիգ տվեց. Բայց համա թե պտու-ու՛ ղն եք, հա՛, պարոն շտաբս-կապիտան։ Ե՞ս, բղավեց սա։ Աչքերի կրակները հանգան, բայց շրթունքները դեռևս ջղաձգվում էին։ Ես շտաբս-կապիտան Ռիբնիկովն եմ։ Ծիծաղելի գոռոզությամբ նա դարձյալ բռունցքով խփեց կրծքին։ Ռուս մարդու իմ սիրտը ցավում է։ Թույլ տվեք սեղմել ձեր աջ ձեռքը։ Լյաոյանի տակ կոնտուզիա եմ ստացել, իսկ Մուկդենի տակ ոտքից վիրավորվել։ Ի՞նչ։ Չե՞ք հավատում։ Էս է, հիմա ցույց կտամ։ Նա ոտքը դրեց աթոռին ու սկսեց վեր քշտել տաբատը։ Դե լավ, լավ, շտաբս-կապիտան, վերջ տվեք։ Հավատում ենք, կնճռոտվելով ասաց Շչավինսկին։ Բայց և այնպես սովորություն դարձած հետաքրքրասիրությունից հասցրեց արագ նայել Ռիբնիկովի ոտքին ու նկատեց, որ հետևակի այդ շտաբս-կապիտանը հիանալի տրիկոյի սպիտակեղեն է հագնում։ Այդ ժամանակ առանձնասենյակ մտավ թղթատար տղան, մի նամակ բերելով Մատանյային։ Վլադիմիր Իվանովիչ, սա ձեզ համար է, ասաց Մատանյան, պատռելով ծրարը։ Ծրագիրն է, ախոռից։ Խնդրում եմ, իմ փոխարեն Զենիթի վրա կրկնակի մի տոմս դրեք։ Երկուշաբթի փողը կտամ։ Կապիտան, ինձ հետ կգա՞ք ձիարշավի, առաջարկեց Շչավինսկին։ Ո՞ւր։ Ձիարշավի՞։ Մեծ հաճույքով։ Ռիբնիկովն աղմուկով վեր ելավ, աթոռը շրջելով։ Դա էն տեղն է, ուր ձիերով մրցո՞ւմ են։ Շտաբս-կապիտան Ռիբնիկովի՛ ն ինչ, ուր ասես կգնա։ Կռվի', կրակի', գրողի մոր ծո՛ ցը։ Հա՛ - հա՛ - հա՛։ Էդպե'ս։ Ի՞նչ կա։ Ճիշտ չի՞։ Երբ արդեն կառք էին նստել և գնում էին Կաբինետսկի փողոցով, Շչավինսկին թևանցուկ արեց սպային, թեքվեց ականջին ու հազիվ լսելի ասաց. Մի վախեցեք, ես ձեզ չեմ մատնի։ Դուք նույնքան Ռիբնիկով եք, որքան ես`Վանդերբիլդտ։ Դուք ճապոնական գլխավոր շտաբի սպա եք, կարծում եմ, գնդապետից ոչ պակաս աստիճանով, իսկ հիմա ռազմական լրտես եք Ռուսաստանում… Բայց Ռիբնիկովը չլսեց նրա խոսքերը անիվների աղմուկից կամ չհասկացավ նրան։ Թեթևակի կողքից կողք ճոճվելով, նա խոսում էր խռպոտ ձայնով, մի նոր հարբած զմայլանքով։ Աս – սել է թե իրար հետ քե՛ ֆ-ֆ ենք անում։ Սիրում եմ, էլի, գրողը տանի։ Շտաբս-կապիտան ռուս զինվոր Ռիբնիկովը չլինեմ, թե որ չեմ սիրում ռուս գրողներին։ Շատ լավ ժողովուրդ են։ Լավ խմում են ու կյանքը տակից գլուխ գիտեն։ Ռուսի ուրախությունը`բաժակի մեծությունը։ Իսկ ես, ախպերս, առավոտից կարգին լակել եմ։ 3 Թե զբաղմունքի բերումով, թե բնավորության հակումով Շչավինսկին մարդկային փաստեր հավաքող էր, մարդկային հոգու հազվադեպ ու արտառոց դրսևորումների կոլեկցիոներ։ Հաճախ շաբաթներով, երբեմն նույնիսկ ամիսներով նա զննում էր իրեն հետաքրքրող անձնավորությանը մոլի որսորդի կամ թե կամավոր լրտեսի համառությամբ։ Լինում էին դեպքեր, երբ այդպիսի որս էր դառնում, ըստ նրա արտահայտության, «խավար աստղի տակ ծնված մի որևէ ասպետ»` խաղանենգ, հայտնի գրագող, կավատ, ալֆոնս 7, բոլոր խմբագրությունների սարսափ մի գրամոլ, վատնումների մեջ խրված, ռեստորաններում, ձիարշավարաններում և խաղասրահներում անդունդ գլորվող մարդու խելահեղությամբ պետական դրամը վատնող գանձապահ կամ արտելական։ Բայց նրա սպորտային հափշտակության առարկան էին դառնում նաև տվյալ շրջանի համբավավորներ`դաշնակահարներ, երգիչներ, գրողներ, չափազանց բախտավոր խաղամոլներ, ժոկեյներ, մարզիկներ, հաջողության ալիքի կատարը ելնող պչրուհիներ։ Ինչ գնով էլ լինի ծանոթություն ձեռք բերելով, Շչավինսկին մեղմ ու սիրով, մի տեսակ սարդային, պարուրող եղանակով գրավում էր իր զոհի ուշադրությունը։ Այստեղ արդեն նա պատրաստ էր ամեն ինչի. գիշերներ շարունակ անքուն կնստեր տափակ, սահմանափակ մարդկանց հետ, որոնց մտավոր ողջ պաշարը, ճիշտ ինչպես բուշմեններինը, մի երկու տասնյակ կենդանական հասկացություններ էին ու ծեծված խոսքեր, ռեստորաններում կխմեցներ անհույս հիմարների և սրիկաների, համբերությամբ սպասելով, մինչև որ հարբած վիճակում, փարթամ ու բազմաթերթ ծաղկի պես, նրանք կբացեին իրենց ողջ այլանդակությունը։ Աջուձախ շողոքորթում էր մարդկանց, հստակ աչքերով, ահավոր չափերով, հաստատապես հավատալով, որ շողոքորթությունը բոլոր փականքների բանալին է, շռայլորեն պարտք էր տալիս, նախապես գիտենալով, որ երբեք ետ չի ստանա։ Ի արդարացումն այդ մարզանքների վտանգավորության, նա կարող էր ասել, որ հոգեբանական ներքին հետաքրքրությունն իր մեջ նշանակալի չափով գերազանցում էր այն օգուտներին, որոնք հետագայում նա ձեռք էր բերում որպես կենցաղագիր։ Տարօրինակ, իր իսկ համար շատ տարտամ հաճույք էր պատճառում նրան`թափանցել մարդկային հոգու գաղտնի, անթույլատրելի անկյունները, տեսնել արտաքին գործողությունների ծածուկ, երբեմն մանր-մունր, երբեմն խայտառակ, ավելի հաճախ ծիծաղելի, քան հուզիչ զսպանակները, այսպես ասած ձեռքով բռնել մարդկային կենդանի, տաք սիրտն ու զգալ նրա բաբախումը։ Հաճախ տքնախույզ նման աշխատանքի դեպքում նրան թվում էր, թե բացարձակապես կորցնում էր իր «եսը», այն աստիճան, որ մտածել ու գործել էր սկսում ուրիշ մարդու հոգով, անգամ խոսում նրա լեզվով ու բնորոշ բառերով, վերջապես նույնիսկ տեսնում, որ օգտագործում է ուրիշի շարժումները և ուրիշի ձայնի ելևէջները։ Բայց հագենալով մեկով, թողնում էր նրան։ Ճշմարիտն ասած, երբեմն հափշտակության րոպեի դիմաց ստիպված էր լինում երկար ու ծանր հատուցել։ Բայց արդեն վաղուց ոչ ոք այդքան խորը, անհանգստության աստիճան չէր հետաքրքրել նրան, որքան այդ բզկտված, խռպոտաձայն, կիսահարբած շտաբս-կապիտանը։ Ամբողջ օրը Շչավինսկին բաց չէր թողնում նրան։ Կառքի մեջ կողք-կողքի նստած և աննկատելիորեն զննելով նրան, Շչավինսկին մեկ-մեկ վճռականորեն մտածում էր. Ոչ, չի կարող պատահել, որ ես սխալվեմ`այս դեղին, շեղաչ, այտոսկրերով դեմքը, այդ մշտական, թեթևակի գլուխ տալը և ձեռքերը շփելը և, դրա հետ մեկտեղ, այդ լարված, նյարդային, զարհուրելի լկտիությունը Բայց եթե այս ամենը ճիշտ է, և շտաբս-կապիտան Ռիբնիկովն իրոք ճապոնական լրտես է, ապա ի՛ նչ աներևակայելի սառնասրտության տեր մարդ պիտի լինի, որ թշնամական ազգի մայրաքաղաքում օրը ցերեկով հոյակապ հանդգնությամբ, գլխից ձեռ քաշված ռուս բանակայինի այդչափ չար ու ճշգրիտ ծաղրանկարը խաղա։ Ի՛ նչ սարսափելի զգացումներ պիտի ապրի նա, ամբողջ օրը, ամեն րոպե`համարյա անխուսափելի մահվան դեմ – հանդիման»։ Սա արդեն Շչավինսկուն համարյա անհասկանալի, հմայիչ, խենթ ու միաժամանակ սառնարյուն քաջագործություն էր, հայրենասիրական հերոսության բոլոր տեսակներից թերևս բարձրագույնը։ Եվ սուր հետաքրքրությունը, գումարված ինչ-որ հարգալից մի երկյուղի, ավելի ու ավելի ուժեղ էր ձգում ֆելիետոնիստի միտքը դեպի այդ արտառոց շտաբս-կապիտանի հոգին։ Բայց երբեմն մտովի սանձում էր իրեն. Իսկ եթե ինքս եմ գլուխս մտցրել ծիծաղելի ու կանխակալ այդ միտքը։ Իսկ եթե ես`փորձառու սրտագետս, պարզապես ինքս ինձ հիմարացրել եմ գոգոլյան քեֆչի կապիտան Կոպեյկինով։ Չէ որ Ուրալում և օրենբուրգցի կազակների մեջ շատ կան հենց այսպիսի մոնղոլական զաֆրանագույն դեմքեր»։ ՈՒ այդ ժամանակ նա ավելի ուշադիր է հետևում շտաբս-կապիտանի յուրաքանչյուր շարժումին ու արտահայտությանը, ականջ սրած ունկնդրում նրա ձայնի հնչյուններին։ Իրեն պատիվ տվող և ոչ մի զինվորի բաց չէր թողնում Ռիբնիկովը, ու ինքը ևս ձեռքը գլխարկի հովարին էր տանում հատկապես երկարատև, բռնազբոսիկ բծախնդրությամբ։ Երբ անցնում էին եկեղեցիների մոտով, անպայման հանում էր գլխարկն ու խաչակնքում երեսը լայն ու հանգամանալից, ընդ որում աչքը թեթևակի ծռած հարևանի կողմը`տեսնու՞մ է, թե ոչ։ Մի անգամ Շչավինսկին չդիմացավ ու ասաց. Բայց հավատացյալ եք, հա՛, կապիտան։ Ռիբնիկովը տարածեց ձեռքերը, ծիծաղելի կերպով գլուխը ներս քաշեց ուսերի մեջ ու ասաց խռպոտ ձայնով. Ինչ արած, ախպերս։ Կռվի մեջ եմ վարժվել։ Ով կռիվ չի գնացել, աստծուն չի աղոթել։ Գիտե՞ք։ Ռուսական հիանալի ասացվածք է։ Այնտեղ ուզած-չուզած կսովորես աղոթել, հոգիս։ Մեկ-մեկ գնում ես դիրքերը`գնդակները վզվզում են, շրապնելներ, նռնակներ… էդ անիծած շիմոզաները 8… Բայց ինչ անես`պարտականություն կա, երդում կա, գնու՛ մ ես։ ՈՒ ինքդ քեզ աղոթում. «Հայր մեր, որ յերկինս ես, սուրբ եղիցի անուն քոյ, եկեսցե արքայութիւն քոյ, եղիցի կամս քոյ, որպես յերկինս և յերկրի…» Եվ նա մինչև վերջ կարդաց ամբողջ աղոթքը, բարեխղճությամբ ընդգծելով յուրաքանչյուր հնչյունը։ Լրտե'ս է», վճռեց Շչավինսկին։ Բայց նա իր կասկածը չէր ուզում կիսատ թողնել։ Մի քանի ժամ շարունակ փորձում ու չարչարում էր շտաբս-կապիտանին։ Ճաշելիս, առանձնասենյակում, սեղանի վրա կռացած, գինու բաժակը ձեռքին և ուղիղ Ռիբնիկովի բիբերին նայելով, ասում էր. Ինձ լսեք, կապիտան, հիմա մեզ ոչ ոք չի լսում և… ես չգիտեմ, թե ինչ ազնիվ խոսք տամ ձեզ, որ աշխարհում ոչ ոք մեր խոսակցության մասին չի իմանա։ Ես միանգամայն անվերադարձ, խորապես համոզված եմ, որ դուք ճապոնացի եք։ Ռիբնիկովը դարձյալ բռունցքով խփեց կրծքին։ Ես շտաբս… Չէ, չէ, չէ, թողնենք այդ օյինները։ Որքան էլ խելոք լինեք, մեկ է, ձեր դեմքը թաքցնել չեք կարող։ Այտոսկրերի գծագրությունը, աչքերի կտրվածքը, այդ բնորոշ գանգը, մաշկի գույնը, դեմքի ցանցառ ու կոշտ մազերը, ամեն, ամեն ինչ անկասկած մատնացույց է անում ձեր պատկանելությունը դեղին ցեղին։ Բայց դուք վտանգից դուրս եք։ Ես ձեզ չեմ մատնի, ինչ էլ խոստանան դրա համար, լռելուս համար ինչով էլ սպառնան։ Լոկ մի պատճառով արդեն ձեզ չարիք չեմ պատճառի, քանի որ սիրտս անսահման հարգանքով է լի ձեր զարմանալի խիզախության հանդեպ, ավելին կասեմ`լի է ակնածանքով, երկյուղով, եթե կուզեք։ Ես նույնիսկ չեմ կարող… իսկ չէ որ ես գրող եմ, նաև երևակայություն ունեմ, չեմ կարող պատկերացնել, թե ինչպես կարելի է սիրտ անել. տասնյակ-հազարավոր վերստեր հեռու հայրենիքից, ատելությամբ լի թշնամիներով լցված քաղաքում, ամեն վայրկյան կյանքը վտանգելով, չէ որ ձեզ կկախեն առանց որևէ դատի, եթե բռնվեք, այդպես չէ՞, ու հանկարծ սպայի մունդիր հագած դեսուդեն եք թափառում, ամեն տեսակ մարդկանց հետ անխտիր շփվում, ամենավտանգավոր խոսակցությունները վարում։ Չէ՞ որ աննշան սխալը, վրիպումը մի վայրկյանում կկործանեն ձեզ։ Այ, օրինակ, կես ժամ առաջ ձեռագրի փոխարեն ասացիք մագաղաթ։ Չնչին բան է, բայց շատ բնորոշ։ Բանակի շտաբս-կապիտանն այդ բառը երբեք չի գործածի ժամանակակից ձեռագրի մասին, այլ միայն արխիվային կամ հատկապես հանդիսավոր փաստաթղթի մասին կասի, այն էլ նույնիսկ ոչ թե ձեռագիր, այլ թուղթ։ Բայց դրանք դատարկ բաներ են։ Գլխավորը, որ չեմ կարող ըմբռնել, մտքի և կամքի այդ մշտական լարումն է, հոգեկան ուժերի այդ դիվական վատնումը։ Ճապոներեն մտածելուց ետ սովորել, լիովին մոռանալ իր անունը, նույնանալ մեկ ուրիշ անձնավորության հետ։ Ոչ, ոչ, դա կատարելապես վեր է ամենայն հերոսությունից, որի մասին մեզ պատմել են դպրոցներում։ Սիրելիս, ինձ հետ խաղ մի արեք։ Երդվում եմ, ձեր թշնամին չեմ։ Շչավինսկին սա ասում էր միանգամայն անկեղծորեն, ամբողջովին բորբոքված ու հուզված հերոսական այն կերպարով, որ իր երևակայությունն էր գծագրել։ Բայց շտաբս-կապիտանը շողոքորթության էլ հակված չէր։ Նա լսում էր դիմացինին, փոքր-ինչ կկոցած աչքերով նայելով գավաթին, որը կամացուկ շարժում էր սփռոցի վրայով, և նրա կապույտ շրթունքների ծայրերը նյարդայնորեն ցնցվում էին։ ՈՒ նրա դեմքին Շչավինսկին տեսավ միևնույն գողունի քմծիծաղը, միևնույն անկոտրում, խորունկ և անմարելի ատելությունը, խելացի, մարդկայնացած, բարեկիրթ գազանի`եվրոպացի մարդու համար գուցեև երբեք չընկալվող մի առանձնահատուկ ատելություն այլացեղ էակի նկատմամբ։ Է՛, վերջ տվեք, անփութորեն առարկեց Ռիբնիկովը։ Գրողը տանի դրանց։ Գնդում էլ էին ինձ ձեռ առնում ճապոնացի կանչելով։ Եղա՞ծն ինչ է։ Ես շտաբս-կապիտան Ռիբնիկովն եմ։ Գիտեք, չէ՞, ռուսական մի առած կա, ասում է`երեսը գեշ, հոգին սիրուն… Բայց մի բան պատմեմ ձեզ. մի անգամ մեր գնդում… Իսկ դուք ո՞ր գնդում էիք ծառայում, հանկարծակի հարցրեց Շչավինսկին։ Բայց շտաբս-կապիտանը կարծես թե չլսեց նրան։ Սկսեց պատմել այն հին, մաշված, լկտի անեկդոտներից, որոնք պատմվում են ճամբարներում զորավարժությունների ժամանակ, զորանոցներում։ Եվ Շչավինսկին ակամա վիրավորանք զգաց։ Եղավ մի պահ, երբ արդեն երեկոյան կառքով գնալիս Շչավինսկին գրկեց կապիտանի իրանը, մոտ քաշեց ու կիսաձայն ասաց. Կապիտան… չէ, ոչ թե կապիտան, այլ հավանորեն, գնդապետ, այլապես նման լուրջ առաջադրանք ձեզ չէին տա։ Ասենք, գնդապե'տ։ Ես խոնարհվում եմ ձեր խիզախության առջև, այսինքն`ուզում եմ ասել`ճապոնական ժողովրդի անսահման արիության առաջ։ Մեկ-մեկ, երբ կարդում կամ մտածում եմ ձեր դիվային քաջության և մահվան նկատմամբ արհամարհանքի առանձին դեպքերի մասին, հրճվանքի սարսուռ եմ զգում։ Օրինակ, ի՛ նչ անսահման գեղեցկություն և աստվածային հանդգնություն կա գնդակոծված նավի այդ նավապետի արարքում, գերի հանձնվելու առաջարկին ի պատասխան նա գլանակ է վառել և գլանակը ատամների արանքում խորտակվել նավի հետ։ Ինչպիսի' անընդգրկելի ուժ և թշնամու նկատմամբ ի՛ նչ ապշեցուցիչ արհամարհանք։ Հապա ծովային կադետները, որոնք հրկիզանավերով անխուսափելի մահվան գնացին այնպիսի ուրախությամբ, ասես պարահանդես լիներ։ Իսկ հիշո՞ւմ եք, թե ինչպես մի լեյտենանտ, մեն-մենակ, նավակով տորպեդոն քաշեց հասցրեց պորտարթուրյան ծովապատնեշի եզրը։ Լուսարձակները գցեցին նրա վրա, նրանից ու տորպեդոյից միայն մի մեծ արնահետք մնաց բետոնե պատի վրա, բայց հաջորդ օրն իսկ ճապոնական նավատորմի բոլոր միչ