پەرتووکخانەی کوردی لە هانۆڤەر.\nهانۆڤەر یەکێکە لەم شارانەی ئەڵمانیا کە مێژوویەکی (٧٥٠-٨٠٠) ساڵی هەیەو کەوتۆتە باکوری وڵات و ژمارەی دانیشتوانەکەی (٥٢٥) هەزار کەسێک دەبێت. ژمارەیەکی زۆر لە پەنابەران لە نەتەوە جیا جیاکانی وەک؛ ( یۆنانی، ئیتالی، ئێرانی، ئیسپانی، تورکی، عەرەب، هیندی، ئەفغانی، ئەلبانی، کورد، بە هەموو پارچەکانییەوە، .....تاد)، تیایدا نیشتەجێن. پەنابەرە چالاکەکان، سوودیان لە دەستووری ئەڵمانیا، وەرگرتووە. توانیویانە ڕێکخراوی کولتووری، قوتابخانە بە زمانی دایک، پەرتووکخانە، دابمەزرێنن و بکەنەوە. هەڵبەتە، شارەوانیش یارمەتییان دەدات. لە میانەی ئەم سەنتەرو ڕێکخراوانەدا، چالاکی کولتووری و کۆمەڵایەتی خۆیان نمایش دەکەن و زێتر خۆیان لە کولتووری ئەڵمانی و ئەوروپی، نزیک دەکەنەوەو خۆیانیان پێدەناسێنن. بە چالاکییەکانیان بەشداری بۆنە نیشتیمانیی و فەرمییەکان دەکەن. جگە لە سازکردنی ئاهەنگی هاوسەرگیریی و شەوانە ئاهەنگ و نمایشکردنی خواردەمەنی و ڕێپێوانی لایەنگیریی و ناڕەزایی دەربڕین.\nلەم شارەدا، چەند نەتەوەیەکی چالاک، توانیویانە ئەم پەرتووکخانە تایبەتییانە بکەنەوە;\n- پەرتووکخانەی ئێرانی: بریتییە لە دوو پەرتووکخانە لە دوو شوێنی جیا جیادا. هەر پەرتووکخانەیەک زێتر لە بیست هەزار پەرتووکی تێدایە.\n- پەرتووکخانەی جوولەکەکان: نزیکەی دە هەزار پەرتووکی تێدایە.\n- پەرتووکخانەی چینییەکان: دە هەزار پەرتووکی تێدایە.\n- پەرتووکخانەی ئەرکەداش(تورکی): هەشت هەزار پەرتووکی تێدایە.\n- پەرتووکخانەی ئێزیدییەکان: نزیکەی پێنج هەزار پەرتووکی تێدایە.\nجگە لەم پەرتووکخانانەی سەرەوە، هەندێک پەرتووکخانەی تریش هەن، وەک؛ پەرتووکخانە ئەلبانی، رووسی،...هەندێک ئەڵمانی چەپڕەویش، چەند پەرتووکخانەیەکی نێونەتەوەییان دامەزراندووە، کە یەکێک لەم پەرتووکخانانە، پەرتووکخانەی ( هانا ئاڕند)ە ، کە زیاتر تایبەتە بە پەنابەران و پرۆسەی ئاوێتە بوونەوە. بۆ بە ناوی ( هانا ئاڕند ) و بۆچی تایبەت بە پەنابەران و خەڵکی غەریب و لایدە؟ بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە دەبێت کەمێک باسی ناوبراو بکەین.\nهانا ئاڕند کێیە.\nلە ڕێکەوتی ١٤-١٠-١٩٠٦ ، لە ( لیندن)ی سەر بە هانۆڤەر، لە خانەوادەیەکی جوولەکە، لەدایک بووە. لیندن، ئێستاکە بۆتە بەشێک لە شاری هانۆڤەر. لە ساڵی١٩٢٤ دا چۆتە زانکۆ و لە بەشی (فەلسەفەی کلاسیک) درێژەی بە خوێندن داوە. لە ساڵی ١٩٢٩دا لەگەڵ خانەوادەکەیدا، شاری هانۆڤەر بەجێدەهێڵن و لە بەرلین نیشتەجێ دەبن. لەوێ، " گونتەر شتێرن ئاندرس" دەناسێ و شووی پێدەکات. کاتێک کە هیتلەر و نازییەکان، دەسەڵات دەگرنە دەست، کاری لەپێشینەیان، دژایەتی کردنی هاووڵاتییە جوولوکەکان دەبێت و هەموو مافە سەرەتایی و بنچینەییەکانیان، لێ زەوت دەکرێت. چەندین نووسەرو سیاسەتمەدار و ڕۆشەنفکر و چالاکڤان و کەسایەتی جوولەکە، لەلایەن نازییەکانەوە، بندەست دەکرێن و دەخرێنە زیندانەوە. ( هانا ئاڕند)یش یەکێک دەبێت لەوانە. لە ساڵی ١٩٣٧، لە زیندان ئازاد دەکرێت، بەڵام ڕەگەزنامەی ئەڵمانی لێدەسەندرێتەوە. هەر لەم ساڵەدا، لە مێردەکەی " گونتەر شتێرن " جودا دەبێتەوەو وەک پەنابەر ڕوو لە فەڕەنسا دەکات و لەوێ نیشتەجێ دەبێت. درێژە بەکاری نووسین و ڕۆژنامەگەریی، دەدات. لەوێ، لەڕێگای نووسین و پەرتووکەکانییەوە ( سیاسی و فەلسەفی)، وەک ڕۆژنامەنووس، پرۆفیسۆر، فەیلەسوف، دەناسرێت و درێژە بە کارو چالاکییەکانی دەدات. ناوبراو، باوەڕی بە ئازادی ڕادەربڕین و یەکسانی تەواوی مرۆڤەکان هەبووە. ئازادیخوازو مرۆڤ دۆست و یەکسانیخواز بووە. جیاوازی لەنێوان ڕوخسارو ڕەنگەکان نەکردووە. بۆ جاری دووەم، لە ساڵی ١٩٤٠دا ئەمجارەیان لە فەڕەنسا، دەچێتەوە ناو پرۆسەی هاوسەرگیریی و لەگەڵ ( هاینریش بلوکەر)، زەماوەند دەکات و تا مردنی بلوکەر لە ساڵێ ١٩٧٠دا، هەر لەگەڵ ئەودا، درێژە بە ژیان دەدات. لە ساڵی ١٩٤٩، وەک پەنابەر روو لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا دەکات و لە ساڵی١٩٥٠ دا، ڕەگەزنامەی ئەم وڵاتە وەردەگرێت. پاش کۆتایی هاتنی شەڕی دووەمی جیهانی و شکست خواردنی نازییەکان،( هانا ئاڕند)، لەساڵی ١٩٤٨ ، بەسەردان دەگەڕێتەوە ئەڵمانیا. لەپاش پەنجاکانەوە، زۆر کاری لەسەر چمکی نازییەت و هەوڵی تواندنەوەی جوولەکەکان، لەلایەن نازییەکانەوە، کردووە. لە ڕۆژی ٤-١٢-١٩٧٥، ( پێنج ساڵ دوای مردنی هاوسەرەکەی)، لە شاری (نیۆیۆرک)، لە تەمەنی شەست و نۆ ساڵیدا، بە نەخۆشی دڵ، کۆچی دوایی دەکات و هەر لەوێش دەنێژرێت.\nکۆمەڵێک پەرتووکی سیاسی، مێژوویی، فەلسەفی، چاپ و بڵاوکردۆتەوە، کە گرنگترینیان پەرتووکی؛ (ڕەگی تۆتالیتاریزم)ە. ئەم پەرتووکە؛ بریتییە لە شیکردنەوەو لێکۆڵینەوەو هەڵوەستە کردنە لەسەر چمکی نازییەت و ستالینیزم و بزووتنەوەو هزرە شمولییەکانی تر لەسەدەی بیستەم. لە ساڵی ١٩٥١ دا، بڵاویکردۆتەوە. دوای ئەمە، ئەم پەرتووکانەشی بڵآوکردونەتەوە:\n(ژییاننامەی ئافرەتێکی جوولەکە- ساڵی ١٩٥٨ ، دۆزی مرۆڤایەتی- ساڵی ١٩٥٨ ، لە نێوان ئێستاو داهاتوودا- ساڵی ١٩٦١ ، لەبارەی شۆڕشەوە- ساڵی ١٩٦٣، پیاوانی کاتە تاریکەکان- ساڵی ١٩٦٨ ).\nلەبەر هەوڵ و خەبات و ماندوو بوونی، حکومەت و کۆمەڵگای ئەڵمانی، ڕێزیان لێ گرتووە، چەندین (شەقام و کوچەو کۆڵان و قوتابخانە و باخچەی گشتی)، لە ئەڵمانیا بە گشتی و لە هانۆڤەر بە تایبەتی، بە ناوی ئەم ژنەیان کردووە، تاوەکو هەر بە زیندوویی لە هزری نەوەکانیاندا،بمێنێتەوە.\nپەرتووکخانەی ( هانا ئاڕند).\nپەرتووکخانەی هانا ئاڕند، یەکێکە لەم پەرتووکخانە نێونەتەوەییانەی شاری هانۆڤەر، کە زیاتر تایبەتن بە پەناهەندەکان، لە ساڵی ١٩٨٢دا ،( بەڵام بە ناوی ترەوە) دامەزراوە. لە (٦-٥-٢٠٠٥)دا، بە رەسمی ناوەکەی بۆتە ( هانا ئاڕند). ( ڤاڵتەر کۆخ )ی نووسەر و خاوەن ئایدیای چەپ دایمەزراندووەو هەر خودی خۆیشی بەڕێوەی دەبات. بۆیەش ئەم ناوەی لێناوە، چونکە؛ هانا ئاڕند، یەکێک بووە لە قوربانییەکانی هەڵگری فکری ئازادی و یەکسانیخوازی و یەکێکیش بووە لە پەناهەندە کۆچبەرەکان و بەبێ ویستی خۆی، زێد و پەرتووکخانەکەی، پێ بەجێهێڵدراوە. چۆن ناوبراو مرۆڤ دۆست و یەکسانیخواز بووە، سەرپەرشتیارانی ئەم پەرتووکخانەیەش، لەسەر هەمان ڕێباز دەڕۆن.\nلە ڕۆژانی دووشەممەوە تاوەکو هەینی، لە کاتژمێری(١٤-١٨)،کراوەتەوەو بە خۆشحاڵییەوە، پێشوازی لە میوان و هاوڕێیانی پەرتووک دەکات. کارو چالاکییەکانی بریتییە لە:\n- ئامادەو سازکردنی کۆڕو سیمینار بۆ خەڵکی پەناهەندەو دۆستەکانیان و یارمەتیدانیان.\n- هەوڵدان بۆ لەیەکتر نزیک کردنەوەی کولتوورە جۆراو جۆرەکان و ئاوێتە بوونیان بە کۆمەڵگای ئەڵمانی، تاوەکو بە ئاسانی لەگەڵ ئەم کۆمەڵگا تازەیە هەڵبکەن و بتوانن درێژە بە ژیانی ئاسایی خۆیان بدەن.\n- ئەم پەرتووکخانەیە بۆتە ماڵی دووەمی پەناهەندەکان، ئەگەر لە وڵاتی یەکەمیان بەهۆی کۆچبار بوونەوە، پەرتووکخانەکانیان لەدەست داون، ئەوا لێرەدا دەتوانن پەرتووکەکانیان بدۆزنەوەو ئارەزوو و خەونە بەدینەهاتوەکانیان، بهێننە دی.\n- پەرتووکخانەیەکی نێونەتەوەییە، جگە لە پەرتووک کۆمەڵێک گۆڤار و رۆژنامەو کارتی داوەتنامەو کارو چالاکییەکانی پەناهەندەکان، تێیدا ئەرشیف کراون.\n- پەناهەندەکان ( بەتایبەتی ڕۆشنبیرو کەسایەتییە کولتووریەکان)، دەتوانن لەم پەرتووکخانەیەدا ژوان بگرن و یەکتر ببینن و لە دەوری یەک مێزدا گفتوگٶ بکەن و بیروڕاکانیان، ئاڵوگٶڕ بکەن. جگە لەمەش دەتوانن کۆڕو سیمینار ببەستن و ئاگاداری کارو چالاکی ڕابردوو و ئایندەی یەکتر، ببن.\nلەم پەرتووکخانەیەدا، کۆمەڵێک پەرتووکخانەی بچووک بچووک هەن، وەک:\n- پەرتووکخانەی یۆنانی: کە بریتییە لە چەند دۆڵابێک لە پەرتووکی یۆنانی.\n- پەرتووکخانەی باکوری ئەفەریقا: ئەم بەشە بریتییە لە چوار دۆڵاب پەرتووک، ئەوانیش دابەش دەبن بەسەر پەرتووکی؛ (بەربەر، ئەمازیغی، عەرەبی)، کە بە زمانی جۆراو جۆر نووسراون، لەوانە؛ ( فەڕەنسی، ئینگلیزی، ئەڵمانی، بەشێکی کەمیش بە زمانی عەرەبی).\n- پەرتووکخانەی کوردی: ژمارەی پەرتووکەکانی ئەم پەرتووکخانەیە، بە بەراورد بە پەرتووکخانەکانی تر، زۆر نین، بەڵام لە دەستپێکی دامەزراندنیدا، لە هەموویان زیاتر، ئەندام و چالاکی زیاتری هەبووە.\n- کۆمەڵێک پەرتووکی فارسی: کە خۆیان لە سێ دۆڵاب پەرتووک دەدەن، بەڵام بە پەرتووکخانە حسێب نەکراوە. باوەڕ دەکەم هەر لەبەر ئەوە بێت کە لە شاری هانۆڤەر، دوو پەرتووکخانەی تری پەناهەندە ئێرانییەکان هەیە، بۆیە ئەمەیان بە پەرتووکخانە حسێب نەکردووە.\nدامەزراندن و زەمینە سازکردن بۆ ئەم پەرتووکخانەیە بۆ ساڵانی (١٩٨٦-١٩٨٧) دەگەڕێتەوە. کۆمەڵێک کوردی پەناهەندەی باشور لەم ساتەوەختەدا کۆمەڵیک پەرتووکیان کۆکردۆتەوەو وەک بەشێک لە پەرتووکخانەی نێونەتەوەیی دایانناوە. لە ساڵی (١٩٨٧)دا، یەکەم چالاکییان بەستنی کۆڕێک بووە بە زمانی ئینگلیزی و لەهەمان کاتیشدا تەرجەمەی زمانی ئەڵمانی کراوە. تورکە چەپەکانیش هاریکاریان کردوون و ئەوانیش پەرتووکەکانی خۆیان، لەم پەرتووکخانە نێونەتەوەییە داناوە. پاشان کوردەکانی باکور هەوڵ دەدەن پەرتووکخانەیەک بکەنەوە، بەڵام هەوڵەکەیان شکست دێنێت. پەرتووکخانەی کوردی لە ساڵی (١٩٩٣)دا، بە فەرمی مۆڵەت لە حکومەت وەردەگرن و دەیکەنەوە. کەسە چالاک و ئەکتیڤەکان بریتی بوون لە ؛( هوشیارعەبدوڵا هەولێری، کەمال سلێمانی، ڕەمەزان ). ئەمانە دەست پێشخەر و بناغە دانەری بوون. دوای ئەوە خەڵکانی تریش دەبنە ئەندام لەم پەرتووکخانەیەدا. بە گوێرەی دیکۆمێنتەکانی ناو ئەم پەرتووکخانەیە، لە ساڵی (١٩٩٥)دا، چالاکی باشیان هەبووەو رۆژانە کرایتەوەو ئەم ئەندامانە؛( هوشیار عەبدوڵا، ئیبراهیم محەمەد، فەرەج تەها، بەکر مەرگەیی، ئەحمەد کەلاری، کەنعان شێخۆ)، دەوامیان لێ کردووە. جاران لە ناوچەی نۆرد شتاد ( باکوری شار)، لە کۆرن شتراسە ( شەقامی کۆرن)، بووە.\nلە ڕێکەوتی (٢٩-٨-٢٠٠١)، پرۆتۆکۆڵێک لە نێوان پەرتووکخانەی کوردی ( وریا،ئەردەڵان،فرانک پوئین) و پەرتووکخانەی هانا ئارند ( ڤاڵتەر کۆخ)دا، واژۆ دەکرێت. بە گوێرەی ئەم پرۆتۆکۆڵە، پەرتووکخانەی کوردی دەگوازرێتەوە ئەم پەرتووکخانە نێونەتەوەییە. کوردەکان هەوڵ دەدەن، شوێنێکی تایبەت بگرن و بیکەنە پەرتووکخانە،بەڵام هەوڵەکانیان سەر ناگرێت. بە گوێرەی قسەکانی ( ڤاڵتەر کۆخ)، ئەندامەکانی ئەم پەرتووکخانەیە زۆر چالاک بووینەو بە بەردەوامی بە ژمارەیەکی زۆر هاتوچۆی ئەم شوێنەیان کردووە، کە جاری وا هەبووە خۆی لە پەنجا کەس داوە.\nبەشێک لە ئامانج و ئەرکەکانی پەرتووکخانە.\nبە گوێرەی پەیڕەو و پرۆگرامی ناوخۆ ؛ ( پەرتووکخانەی کوردی شاری هانۆڤەر دەزگایەکی کولتووری بێلایەن و سەربەخۆیە، لە هەنگاوەکانیدا بەرژەوەندی کورد بە گشتی ڕەچاو دەکات).\n- پەرتووکخانەی کوردی تێدەکۆشێت بۆ پتەوکردنی دۆستایەتی نێوان هەموو میللەتانی جیهان و بەهێزکردنی بیروباوەڕی نێونەتەوەیی.هەروەها هەوڵ دەدات بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجانەی خوارەوە؛-\n- کۆکردنەوەی هەموو ئەو پەرتووک و ڕۆژنامەو گۆڤارو بڵاوکراوانەی کە بە زمانی کوردی چاپکراون یان چاپدەکرێن بە هەر جۆرە ئەلف و بێیەک نووسرابن.\n- کۆکردنەوەی هەموو ئەو پەرتووک و بڵاوکراوانەی کە بە زمانە جیهانییەکان چاپکراون و دەکرێن، بە تایبەت دەربارەی کوردو کوردستان.\n- بنیاتنانی ئەرشیفێکی بەرفراوان بۆ پەرتووکخانەی کوردی.\n- پەرتووکخانە هەوڵ دەدات ببێتە مەڵبەندێکی کولتووری بۆ کوردە ئاوارەکان و کەسانی بیانی کە دەیانەوێت توێژینەوە لەسەر کورد بکەن.\n- پەرتووکخانە تێدەکۆشێت بۆ بەشداری لە بواری هونەریدا وەک ( پێکهێنان و یارمەتی کۆمەڵەی شانۆو مۆسیقاو کاری تەشکیلی).\n- پەرتووکخانە کار دەکات بۆ بانگهێشتن و سازکردنی سیمینارو یاد کردنەوە لەلایەن ڕۆشنبیران و کەسان و کۆمەڵەی هونەری دەرهەق بە خزمەت بە کولتووری کوردی ، پەرتووکخانە پێویستییەکانی ئەو جۆرە کارانە دابین دەکات.\n- پەرتووکخانە هەوڵ دەدات بۆ یارمەتیدانی کوردە ئاوارەکان و پەنابەرەکان.\nپەرتووکەکانی ناو ئەم پەرتووکخانەیە.\nپەرتووکەکان، بەشی زۆریان لەلایەن کوردەکانی هانۆڤەرەوە بە تایبەتی ئەندامەکانیان، پێشکەش کراون.ئەوانی تریش بە گوێرەی نووسراوی سەر پەرتووکەکان، لەلایەن خودی نووسەرەکانەوە، یان خەڵکی ترەوە لە شوێنی جیا جیا پێشکەش بەم پەرتووکخانەیە کراون. دەتوانین پەرتووک و مەوجوداتی پەرتووکخانەکە کە خۆیان لە (٣٢٥) ناوونیشان دەدەن، بەم شێوەیە پۆلین بکەین.( هەڵبەت لە سەرەتاوە ژمارەکە زۆر لەمە زۆرتر بووە، بەڵام کە داخراوە، وردە وردە کەم بوونەتەوە).\n(١) - دوو سەدو سی و پێنج دانە بە زمانی کوردی( کرمانجی خواروو-ڕێنووسی ئارامی)و عەرەبین.پەرتووکە عەرەبییەکان زۆر کەمن، لە ڕووی ژمارەوە لەگەڵ کوردییەکاندا بەراورد ناکرێن. بەرهەمی زۆربەی نووسەرانی کوردی تێدایە، ئەگەر بە یەک ناوونیشانیش بووبێت. لەوانە، نووسەران؛ ( د.جەمال نەبەز، د. ئاوڕەحمانی حاجی مارف، د. مارف خەزنەدار، حوسێن حوزنی موکریانی، مەسعود محەمەد، عەلائەدی سەجادی، محەمەد عەلی قەرەداغی، د. سادق شەرەفکەندی، د. خەلیل جندی، ئەسکەرێ بیوک، فریاد فازیل عومەر، دلشاد مەریوانی، حەیدەر عومەر، خەبات عارف، د. حوسێن خەلیقی، فەرهاد شاکەلی، عەونی داودی، ڕێبوار ڕەشید، سەعید نورسی، عەلی باپیر، عەبدولقادر سەعید، ئەنوەر محەمەد ئەحمەد، .....تاد).\n(٢)- بیست و حەوت دانە بە زمانی کوردی ( کرمانجی ژووروو-ڕێنووسی لاتینی)و تورکین. پەرتووکە تورکییەکان زۆر کەمن کە خۆی لە (٤-٥)، پەرتووک دەدات. ئەوانیش هی مێژوونووس و کۆمەڵناسی دۆستی کورد ( ئیسماعیل بێشکچی)ن و لەسەر مێژوو و دۆزی کورد نووسراون.\n(٣)- شەست و سێ دانە بە زمانی ئەڵمانی نووسراون کە سێزدە لەوانە ڕۆمانەکانی ( یەشار کەمال)ن و لە تورکییەوە کراونەتە ئەڵمانی. لەگەڵ چەند پەرتووکێکی تر کە نووسەری ئەڵمانی ( مۆتکە)، لەسەر کوردستان و کورد، نووسیویەتی. بەشێکی تریان خەڵکی پسپۆڕ و ڕۆژنامەنووسی ئەڵمانی و کورد نووسیویانە، یان وەرگێڕدراون. پەرتووکی نووسەرە کوردەکانی وەک ( لەیلا زانا، د. عیسمەت شەریف وانلی، مەهدی زانا، مەحمود باکسی، شێرکۆ بێکەس، فازیل ڕەسوڵ،.....) لەوێدا، دەبینرێن.\n(٤)- گۆڤارەکان: هەندێک لە ژمارەکانی گۆڤارە کوردی و ئەڵمانی و عەرەبییەکانی وەک؛( یەکگرتن، ژیلەمۆ، دالیان، هاڤیبوون، هاوار، نواڵە، ڕۆژ، هانا، ڕێگای ئاشتی و سۆسیالیزم، نووسەری کورد، نووسەری نوێ، وان، بیری نوێ، ئەکادیمی، ئەمارا، رسالە العراق، کوردستان ئینفۆ،.....تاد)، لە دۆڵابەکاندا دەبینرێن.\nناوەرۆک و چمکی پەرتووکەکان وەک هەر پەرتووکخانەیەکی ئاسایی تر، هەمەجۆرن، وەک:\n- پەرتووکی مێژوویی\n- پەرتووکی سیاسی\n- پەرتووکی کۆمەڵایەتی\n- قوتابخانە، یان پەروەردەیی\n- ئەدەبی بە هەموو چمکەکانی وەک؛ ( ڕۆمان، چیرۆک، شیعر، چیرۆکی منداڵآن، فۆلکلۆر، فەرهەنگ).\nبە داخەوە، بەهۆی گواستنەوەی ململانێی حزبی لە کوردستانەوە بۆ هەموو شوێنێک کە کوردی پەناهەندەی لێ بێت، هەروەها یەکتر قبوڵ نەکردن و لەگەڵ یەکتر هەڵنەکردن، بە ناچاری پەرتووکخانەکە- مەبەست لە کوردیەکەیە نەک هانا ئارند - ، داخراوەو چالاکییەکانیان وەستاوە. ئەوەندە پەرتووکەی کە ماویشن، بە بێنازی لەنێو دۆڵابەکاندا تۆزیان لێ نیشتووەو کەسێک نییە لایان لێ بکاتەوەو میواندارییان بکات.\nپێشنیارێک بۆ حکومەتی هەرێم.\nئەمڕۆ لە هەموو کاتێک زیاتر، کوردێکی زۆر- هی هەموو پارچەکان بە لوبنان و کۆمارەکانی یەکێتی سۆڤیەتی جارانیشەوە- لە هانۆڤەردا دەژین، وا خەریکە ئەو نەوەیەی لەوێدا لەدایک بوون، پێڕادەگەن و لێپرسراوەتی سیاسی و کارگێڕی وڵات دەگرنە دەست، ئەگەر لایان لێ نەکرێتەوەو خۆیان لێ بە خاوەن نەکرێت، لەوانەیە سوودێکی ئەوتۆیان بۆ نیشتیمانی یەکەمیان ( کوردستان) ، نەبێت. بۆیە پێشنیار دەکەین کە حکومەتی هەرێم، دوور لە گیانی زاڵبوونی حزبایەتی، خۆ لەم پەناهەندانە بە خاوەن بکات و بەدەنگ داواکارییە کولتووریەکانیانەوە بچێت، خەڵکێکی ڕۆشنبیر لەم نێوەندەدا هەن، دەکرێت لێپرسراویەتی ئەم سەنتەرو پەرتووکخانەیان پێ بسپێردرێت. بۆ مەسەلەی کردنەوەو دامەزراندنی پەرتووکخانە هەر هیچی تێناچێت، حکومەتی خۆجێیەتی ئەڵمانیا، بە پێی یاسا دەتوانێت یارمەتییەک بدات. دەمێنێتەوە سەر کۆکردنەوەی پەرتووک، ئەمەش ئەوەندە کارێکی ئەستەم نییە، حکومەت ( وەزارەتی ڕۆشنبیری) ، لە ڕێگای فڕۆکەخانەکانەوە ، دەتوانێت بە ناردنی پەرتووک یارمەتی بدات. حاڵی حازر ئەوەندە پەرتووک لە کوردستاندا چاپ دەکرێت، بەڵام بە داخەوە خوێنەریان نییە. دڵنیام ئەم کاتە، دەزگا تایبەتییە ئەهلییەکانی چاپ و بڵاوکردنەوەش بە پەرتووک ، یارمەتی پێشکەش دەکەن.\nمەسەلەیەکی تری هەرە گرنگ ئەوەیە، مانەوەی پەرتووک و نەفەوتانی ، لە ئەوروپا زامنترە وەک لە کوردستان.ئەدی ئەوە نییە پەرتووک و گۆڤارو دەستنووسە کۆنەکانمان لەم پەرتووکخانانەدا پارێزراون....


ئەوەی لەبارەی ستیڤن هۆکینگ-ەوە نەتزانیوە\nستیڤن هۆکینگ، زانای بلیمەتی فیزیای تیۆری بەریتانی کە بەهۆی نەخۆشیەکی دەگمەنی لەکارکەوتنی سیستمی دەماریی دووچاری لەکارکەوتنی تەواوی جەستەیی ببوو، چەندین کتێبی بڵاوکراوەی هەبوو لەسەر نهێنیەکانی گەردوون، دوێنێ چوارشەممە لەتەمەنی 76 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.\nلەلایەن زۆربەی خەڵکەوە بە مەزنترین زانای زیندووی جیهان دادەنرا، هۆکینگ جگە لەوە گەردوونناس، ئەستێرەناس، بیرکاریزان و نووسەری ژمارەیەك کتێبە لەناویاندا کتێبی "کورتەیەك لەمێژووی کات" کە زیاتر لە 10 ملیۆن کۆپی لێفرۆشراوە.\nهۆکینگ و زانای بواری فیزیا رۆجەر پێنرۆز، تیۆری ڕێژەیی ئەنشتاینیان لەگەڵ تیۆری کوانتەم تێکەڵ کردبوو کە تێیدا ئەوە ڕوون دەکەنەوە شوێن و کات لەگەڵ تەقینەوە گەورەکە (بیگ بانگ) دەست پێدەکەن و لەناو کونە ڕەشەکانی گەردووندا (بلاك هۆڵس) کۆتاییان دێت.\nهۆکینگ ئەوەی ئاشکراکردبوو کونە ڕەشەکان بەتەواوی ڕەش نین و وزە دەنێرنە دەرەوە و لەکۆتاییدا دیار نامێنن و لەناودەچن.\nهۆکینگ لەساڵی 1963 و لەتەمەنی 21 ساڵیدا تووشی نەخۆشی کوشندەی لەکارکەوتنی سیستمی دەماری بوو، پزیشکەکان لەسەرەتادا چەند ساڵێكی کەمیان بۆ دیاریکردبوو بۆ ئەوەی بژی، بەهۆی ئەم نەخۆشیەوە، هۆکینگ بەتەواوی جەستەی لەکارکەوتو و بەدرێژایی ژیانی لەسەر کورسیەك بوو، دەیتوانی تەنیا چەند پەنجەیەکی کەمی دەستێکی بجووڵێنێت و بۆ خۆشتن و خۆگۆڕین و خواردن و تەنانەت قسەکردنیش پشتی بەکەسانی دیکە و تەکنۆلۆژیا دەبەست.\nئەو فیزیاناسە گەورەیە بەهۆی کۆمپیوتەرێکەوە دەیتوانی بەشێوەزاری ئینگلیزی- ئەمەریکی قسە بکات.\nهۆکینگ لەبارەی خۆیەوە وتویەتی "هەوڵ دەدەم ژیانێکی ئاسایی بژیم و بیر لە بارودۆخی خۆم نەکەمەوە و خەم بۆ ئەو شتانە نەخۆم کە ناتوانم بیانکەم."\nهەروەها لەبارەی نەخۆشیەکەیەوە هۆکینگ وتویەتی "هەستم کرد کە ئەوە زۆر نادادپەروەرانەیە- بۆچی من دەبێت ئەم نەخۆشیەم تووش ببێت. من بەختەوەربووم کە نەخۆشیەکەم بەشێوەیەکی هێواش تەشەنەی دەکرد، کە زۆرجار ئەم نەخۆشیە وانییە، بەڵام مرۆڤ پێویستە بێ هیوا نەبێت."\nهۆکینگ لە بەرواری 8ی مانگی یەکی ساڵی ١٩٤٢- هاوکات لەگەڵ یادی ٣٠٠ ساڵەی کۆچی دوایی ئەستێرەناس و زانای بواری فیزیا گالێلۆ- لەئۆکسفۆرد لەدایكبووە. لەژیانیدا دوو جار هاوسەرگیری کردووە.\nلە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ سی ئێن ئێن لەمانگی ئۆکتۆبەری ساڵی ٢٠٠٨ هۆکینگ وتی "ئەگەر مرۆڤ بتوانێت لە ٢٠٠ ساڵی داهاتوودا لەناونەچێت و فێرببێت لە گەردووندا بژیت، ئەوە داهاتوومان گەش دەبێت".\nلە بەشێک لە قسەکانی تریدا هۆکینگ وتوویەتی "لەو باوەڕەدام داهاتووی مرۆڤ دەبێت لەگەردووندا بێت، لە ١٠٠ ساڵی داهاتوودا قورسە زەوی لەکارەسات بپارێزرێت، نەك لەهەزار ساڵ و ملیۆن ساڵی داهاتوودا. پێویستە مرۆڤ هەموو هێلکەکانی نەخاتە یەك سەبەتەوە و تەنیا لەسەر یەك هەسارە بژیت."\nهۆکینگ پلەی پرۆفیسۆری بیرکاری لوکاسی هەبوو لەکامبریج، کە ئیساك نیوتن لەنێوان ساڵانی ١٦٦٩ تا ساڵی ١٧٠٢ ئەو پلەیەی هەبووە.\nهۆکینگ ووتویەتی ئەگەر چانسی ئەوەی هەبێت بتوانێت لەنێوان نیوتن و مارلین مۆنرۆ یەکێکیان ببینێت، ئەوە ئەو حەز دەکات ئەستێرە سینەمایەکە ببینێت.\nزانا گەورەکە خاوەنی ١٢ بڕوانامەی شەرەف بووە. لەساڵی ١٩٨٢ پلەی فەرماندەی ئیمپراتۆریەتی بەریتانی پێ بەخشراوە کە ئەمەش شەرەفێکی گەورەیە بۆ هاوڵاتیەکی بەریتانی بتوانێت ئەم پلەیە بەدەست بێنێت کە یەك پلە لە خوار پلەی پاشاوەیە.\nسەرەڕای ئەوەی هاوڵاتیەکی بەریتانی بووە، هۆکینگ لەساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن باراك ئۆباما سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکاوە مەدالیای ئازادی سەرۆکایەتی ئەمەریکای پێبەخشراوە کە بەزرترین خەڵاتی شەرەفی ئەمەریکایە.\n2018-03-18 |2109 جار خوێندراوەتەوە|


كافتریای زانكۆی گەرمیان، سزا درا – تۆڕی میدیایی خەڵک\n2019/11/17 - 7:35 PM\nسەرۆكی لیژنەكانی قائیمقامیەتی كەلار ڕایدەگەیەنێت، پشكنین بۆ كافتریای كۆلێژی پەروەردەی بنەڕەت لە زانكۆی گەرمیان كردووە، بەهۆی گرانی لە نرخدا غەرامەی ماددی بۆ كرا، لە حاڵەتی دووبارەكردنەوە سزای قورستری دەدرێت.\nسیروان حەسەن، سەرۆكی لیژنەكانی قائیمقامیەتی كەلار لە ڕاگەیەنراوێكدا، كە وێنەیەكی دەست (خەڵك) كەوتووە ڕایگەیاندووە، ئەمڕۆ یەك شەممە 17-11-2019 لیژنە هاوبەشەكانمان سەردان و پشكنین بۆ كافتریای كۆلێژی پەروەردەی بنەڕەت لە زانكۆی گەرمیان كرد.\nڕاشیگەیاندووە، لە ئەنجامی پشكنین بۆ كافتریا چەند سەرپێچییەك تۆمار كرا لەوانە گرانی نرخ لە هەندێك خواردن و خواردنەوە، بۆیە پسووڵەی غەرامەی ماددی بۆ كرا و لە حاڵەتی دووبارەكردنەوە سزای قورستری دەدرێت.\nزانكۆی گەرمیانلیژنە هاوبەشەكانی قائیمقامیەتی كەلار\n2020/07/14 - 1:37 PM\nمیدیای پارتی كرێكارانی كوردستان بڵاویكردەوە كە هێزەكانی توركیا ناچاركراون لە چیایەكی ناوچەی حەفتانین سەر بە پارێزگای دهۆك بكشێنەوە.\nئەمڕۆ سێ شەممە، ئاژانسی فورات نیوز بڵاویكردەوە كە گەریلاكانی پەكەكە لە شاخی کارتاڵ چالاکییەكیان لە دژی هێزەكانی سوپای توركیا ئەنجامدا.\nڕاشیگەیاند لە ئەنجامی ئەو چالاکییەدا “ژمارەیەکی زۆر” سەربازی تورکیا کوژران و دوابەدوای ئەوەش هێزەكانی توركیا لە شاخی کارتاڵ دەستیان بە کشانەوە کرد.\nئەندازیار كەمال محەمەد وەزیری كارەبای ھەرێمی كوردستان ڕایگەیاند: وێستگەی ھەڵمیی كارەبای خەبات لە دوو یەكە پێكھاتووە و ھەر یەكەیەك 150 مێگاوات كارەبا بەرھەمدەھێنێت و به نه‌وتی ڕە‌ش كار ده‌كات و به بۆری راسته‌وخۆ گه‌یه‌نراوه‌ته وێستگه‌كه، واتا سووته‌مه‌نی به تانكه‌ر ناگوازرێته‌وه.\nئاماژەی بەوەشدا: كە پڕۆژەی 300 مێگاواتی هەڵمیی خەبات، کارەبای هەرێمی کوردستان بەڕێژەی 10% زیاد دەكات. پڕۆژەکە لەلایەن کۆمپانیای كۆمپانیاكه‌ش بكه پۆسكۆ و KNOCی كۆریای باشوور، دروستکراوە و زیاتر لە 564 ملیۆن دۆلاری تێچووە.\nوەزیری كارەبا راشیگەیاند: “پڕۆژەكە وا دروستكراوە، كە ھیچ زیانێك بە ژینگە و دەوروبەر ناگەیەنێت”.\nئەندازیار كەمال محەمەد ڕوونیشیكردەوە كە ھەموو ناوچەكانی ھەرێمی كوردستان لە وێستگەكە سوودمەند دەبن.\nژیاندۆستی31 خولەک پێش ئێستا


مانگرتنی کرێکارانی کوردی کورەخانەکانی شاری تەورێز – زاگرۆس پۆست\nماڵەوە / ئێران / مانگرتنی کرێکارانی کوردی کورەخانەکانی شاری تەورێز\nمانگرتنی کرێکارانی کوردی کورەخانەکانی شاری تەورێز\nیه‌ك شه‌ممه 29 ته‌مموز 2018\tئێران, کوردستان, کۆمەڵایەتی, هەواڵ 67 جار خوێنراوه‌ته‌وه\nکرێکارانی کوردی کورەخانەکانی شاری تەورێز لە پارێزگای ئازەبایجانی ڕۆژهەڵات، کە زیاتر لە ٢٠٠٠ کرێکارن بە نیشانەی ناڕەزایەتی دەر بڕین بە کەم بوونی حەقدەستەکانیان دەستیان دایە مانگرتن.\nلە ڕۆژی شەممە ٦ی گەلاوێژ، زیاتر لە ٢٠٠٠کرێکاری کورد لە کوورەخانەکانی شاری تەورێز مانیان گرتووە.\nبە پێی هەواڵی گەیشتوو بە ماڵپەڕی زاگرۆس پۆست:ئەو کرێکارانە کوردە بە نێشانەی ناڕەزایەتی دەربڕین بە زیادنەکردنی حەقدەستەکانیان دەستیان دایە ناڕەزایەتی دەربڕین و مانگرتن.\nلە ماوەی چەند مانگی ڕابردوودا نرخی هەموو شتێک بە نیسبەت ساڵی پێشوو چەند بەرابەر بەرز بووەتەوە،بەڵام حەقدەستی کرێکارانی کوورەخانەکان هەر وەک خۆی ماوەتەوە.\nبە وتەی یەکێک لەو کرێکارانە؛ ساڵی ڕابردوو ئەوان بۆ بڕینی هەر ١٠٠٠ خشت بڕی ٣٧ هەزارتمەنیان وەرگرتووە و ئەمساڵیش هەر ئەو بڕە پارە دیاری کراوە بۆمان.\nشایانی باسە کە ئەو کرێکارانە تا ئێستا چەند جار داواکاریەکانیان بە بەرپرسان ڕاگەیاندووە و ناڕەزایەتیان دەر بڕیە،بەڵام لە لایەن ساحیب کارەکەیانەوە هیچ وڵامێکیان نەدراوەتەوە و ئەو بڕە پارەیە زیاد نەکراوە.\nزۆرتر لە ٥٠٠ بنەماڵەی کورد کە زیاتر لە ٢٠٠٠ کەس دەبن، لە کوورخانەکانی شاری تەورێز لە دۆخیکی ناجێگیر و بە کەمترین حەقدەست خەریکی کار کردنن.


روسیا،داعشێك لەبەرگی دەوڵەت!\nدیارە بەدرێژایی مێژوو بەتایبەت لە ئێستاو سەدەی رابردوودا ،هەر نەهامەتی و مەرگەساتێك بەسەر گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هاتبێ،ئەوە زلهێزەكان یاریكەری سەرەكی بووین لە ئیبادە و قەتڵ و عامكردنی خەڵكی بێ تاوان.\nیەكێك لەم زلهێزانەش روسیایە،كە بەدرێژایی سەدەی رابردوو لەسەر دەستی گەورە رابەرانی وەك لینین و ستالین، سەدەی بیستەمیان كردوە بە خوێناوی ترین چەرخ و زەمان. بەڵێ لە سەدەی بیستدا شوعیەت بەهۆی شەڕ و قەتڵوعام و كۆمەڵ كوژیەكانی، زیاتر لە 250 ملیۆن كەسی كوشتوە. ئاخر شوعیەت لە یەكێتی سۆڤیەتی كۆن و چین وڤێتنام و كۆریا و كەمبۆدیا و ئەمریكای لاتینی و ئەفریقیا چی نەكرد؟! هەر كەس بیەوێ لە تاوانەكانی شوعیەت تێبگات دەتوانێ سەیری (كتاب الاسود) بكات و تێبگات چۆن زەریایەك خوێنی بەناحەقیان رشتوە.\nئێستاش 5 ساڵە لەبری ئەسەدی شیعە مەزهەب،روسیای شوعی بەوەكالەت شەڕی خەڵكی سڤیل و بێ دیفاع و میللەتێكی بێ كەس دەكات.لەم 5 ساڵەدا روسیای روسیاه ، هەر چەكێك كە بەرهەمی هێناوە لە دوای شەڕی دووەمی جیهانیەوە لە سوریا تاقیكردەوە.بەمەش هەم هەموو چەكەكانی تاقیكردوە و، هەم غەریزەی خوێن رشتنی خۆشی تێركرد و،هەم سەلماندی كە هەموو رۆژئاوا بە ئەمریكاشەوە ناتوانن سنورێك بۆ بێ حورمەتیەكانی دابنێن.\nبەداخەوە 5 ساڵە لە سوریا شەو و رۆژ، جگە لە دەنگی تەقە و تەقینەوە و بۆردومان و داڕوخان و ئاگر و دوكەڵ و تەپ و تۆز و فرمێسك و خوێن و، لاشەی بێ سەر و سەری بێ لاشەی مرۆڤ هیچی تر بەدی ناكرێ!!!ئەمە جگە لە ئابڵوقەی ئابوری شارەكان و برسیكردن تا ئەو ئاستەی پەنا ببرێ بۆ خواردنی سەگ و پیشلە!!!\nهەموو ئەوانە لەسەردەستی داعشێكە لە بەرگی دەوڵەدا كەپێی دەوترێ روسیا.بەڵی 5 ساڵە روسیای شوعی بووە بە چەتر و قەڵغانی ئەسەدی شیعی،ئەرێ كەس ناپرسێ و بڵێ ئاخۆ شیعە و شوعی چی كۆیان دەكاتەوە جگە لە مرۆڤ كوژی؟\nباشە قەتڵ و عام و وێرانكای و خوێن رێژی و، ئیبادەكردن و سوكایەتی كردن بە رۆح و جەستەی مرۆڤی بێ تاوان و بێ دیفاع، داعش بیكات یان داعش سیفەتەكان بیكەن جیاوازیان چیە؟سەیرە یانی ئەگەر ناوت دەوڵەت بوو، ئاڵایەكت لە چایخانەی بەناو نەتەوە یەكگرتووەكان هەڵكرا،ئیتر ئەوكات قەتڵ و عامەكانت دەچنە چوارچێوەی یاسا و ئەو كات داعشێكی قانونی؟!\nباشە بۆ 65 دەوڵەت خۆیان سەخڵەت كردوە و پارەی دنیا خەرج دەكەن لە شەڕی داعشدا، با ئەزیەت بكێشن بە بڕیارێك داعشیش بكەن بە دەوڵەت و پارەكەش بكەنە گیرفانی خۆیانەوە.\nئای كە قێزەونە بانێك و دوو هەوا، شەڕی داعشی بكەی و خۆشت داعش بیت!!!ئاخر داعش بۆیە بێزراوە، بۆیە گڵاوە، بۆیە قێزوەنە، بۆیە نەفرەتیە،چونكە دین و ئەخلاق و ئینسانیەت نازانێ و تەڕ و وشك بەیەكەو دەسوتێنێ. ئیتر هەركەس وابوو هەڵگری ئەم سیفەتانە بوو ،هەزار جار باسی دیموكراسی بكات درۆ دەكات،باسی دینداری بكات درۆ دەكات،باسی مافی مرڤ بكات درۆ دەكات،باسی عەدالەت بكات درۆ دەكات،چونكە هەموو داعش سیفەتێك هەر داعشە، با ناوی دەوڵەتی روسیا و سوریا و لوبنان بێ،ئەوسا خراپتر لە بری گروپێكی داعشی،دەوڵەتێكی داعشی ئیبادەی خەڵكی بێ تاوان دەكات.\nباشە رەشەكوژیەكانی داعش و رەشەكوژیەكانی حیزبوڵڵا و حەشدی شەعبی جیاوازیان چیە؟! بەدڵنیاییەوە هیچ جیاوازیەكیان نیە، جگە لەوەی داعش بە ناوی سوننەوە خوێن دەڕێژێ، بەڵام حیزبوڵڵا و حەشدی شەعبی بە ناوی شیعەوە خوێنی بەناحەق دەرێژن!!!\nبەداخەوە خەڵكێكی كاڵ فام لەم رۆژگارەدا، وا نیشان دەدەن كە روسەكان دۆست و پشت و پەنای كوردن و، كورد دەگەێنن بەئامانج، بێ خەبەر لەوەی هەر ئەم روسانە بوون كە یەكەم ئەزموونی كوردی، پێشەوا قازیان لەناو برد و كوردیان بە دەسەڵاتدارانی ئەوسای ئێران فرۆشت.\nلەوانە كەسێ هەبێ و بڵێ، ئاخر لە ئێستادا ئێمە خۆمان هەزار و یەك دەردمان هەیە،چیمان داوە لە خەڵكی سوریا. بەڵام نا ئێمە هەر برسی كراوین و ئیرادەمان زەوت كراوە. بەڵام ئەوان جەستەیان خەڵتانی خوێن بووە و، لاشەی كوژراوەكانیان لەسەر شەقامەكان هاوشێوەی سەگ و پیشلە بێ نرخانە فڕێدراوە. ئای لەم بێ رێزییە،ئای لەم زوڵمە،ئای ئەگەر كەسێك ئەوەندە ویژدانی مردووبێ و، بەم دیمەنە جەرگ بڕانە ناخی نەسوتێ،ئیتر راستی دەبێ گومان لە مرۆڤ بوونی خۆی بكە. هەزاران نەفرەت لە داعش و دەوڵەتە داعشەكان، كە سوكایەتی بە رۆح و جەستەی مرۆڤ دەكەن و، لە خوێن رشتنی خەڵكی بێ دیفاع چێژ وەردەگرن!!!


بەگوێرەى چەند وێنەيەكى نوێى مانگە دەستكردەكان بەلەم و يەختە گرانبەهاكانى كيم جۆنگ ئون سەركردەى كۆرياى باكور لە ناوچەى كۆمەڵگەى گەشتيارى "ونسان" دەبينرێن و ئەوەش ئەو ئەگەرانە بەهێز دەكات كە باس لەوە دەكەن كيم لەو ناوچەيەيە.\nماڵپەرى "ئين كيە برو" وێنەكانى بڵاوكردوەتەوە و ئاماژەى بەوەداوە، وێنەكان هى ئەم هەفتەيەن و ئەو يەختە گرانبەهانە تەنها لەلايەن "كيم جۆنگ ئون"ەوە بەكار دەهێنرێن و لەئێستادا لە كەنارەكانى "ونسان"دا وەستاون و ئەو كەنارە بە درێژايى ئەم مانگە جموجوڵى زۆرى تێدا بوە.\nلەساڵى 2011 كە تێيدا كيم جۆنگ ئون پۆستى سەركردايەتى ئەو وڵاتەى گرتوەتە دەست بۆ يەكەمجار لە بۆنە نيشتمانيەكانى وڵاتەكەى نەبينرا، لە ديارترينيان لە 15ى نيسان كە يادى "كيم ئيل سۆنگ"ى باپيرەى بوو (دامەزرێنەرى كۆرياى باكور).\nديارنەمانى "كيم جۆنگ ئون" چەندين پروپاگەندە و دەنگۆى بەدواى خۆيدا هێنا و هەزاران پرسيار سەبارەت بە چارەنوسى ئەو سەركردە ديكتاتۆرە تەمەن 36 ساڵەى كۆرياى باكور دەكرێت، ئەوەش دواى ئەوەى كە نەشتەرگەرى دڵى بۆ كراوە و بەهۆى ئەوەشەوە بارودۆخى تەندروستى تێكچوە.\nدەركەوتنى ئەو بەلەم و يەختانەى كيم گومانەكانى سەبارەت بەوەى كە لەو كۆمەڵگە گەشتياريەدا هێڵراوەتەوە زياتر كرد، چونكە ناوبراو بەردەوام سەردانى ئەو ناوچەيە دەكات و تەنها هاوينى ڕابردوو شەش جار چوەتە ئەو ناوچەيە.\nكيم لە ڕۆژى 11ى نيسانەوە ديار نييە و چەندين پرسياريش سەبارەت بە شوێنەكەى دەكرێت، لاى خۆشيانەوە بەرپرسانى كۆرياى باشورى هاوسێى جەختیان كردوەتەوە كە ماوەيەكى زۆرە لە ناوچەى "ونسان"ە.\nلاى خۆيەوە ڕاوێژكارێكى "مون جاى ئان" سەرۆكوەزيرانى كۆرياى باشور باسى لەوەكردوە، كيم لە 13ى نيسان چوەتە ناوچەكە و بەشێوەيەكى سروشتى يەختێك بەكار دەهێنێت بۆ گەيشتن بەو ناوچەيە بۆ ڤێلاى سەرۆكايەتى ونسان كە چەندين ساڵە بەكارى دەهێنێت.\nشيكەرەوەيەكى وێنەى مانگە دەستكردەكان ئاماژەى بەوە داوە، يەختە گەشتياريەكەى كيم 60 مەتر درێژە و پێشتر "دينيس رودمان" ياريزانى باسكەى ئەمريكى لە سەردانەكەيدا بۆ ئەو وڵاتە و بۆ لاى كيم جۆنگ ئون يەختەكەى بينيوە.\nپێشتريش چەند سەرچاوەيەك جەختیان كردبوەوە، كيم جۆنگ ئون مردوە و هۆكارى ڕانەگەياندنەكەشى تا ئێستا بەهۆى كێشەكانەوەيە لەسەر شوێنگرەوەكەى، زۆرێك لە سەرچاوەكان پێيان وايە لە ئەگەرى مردنى سەركردەكەى كۆرياى باكور، "كيم يۆ جۆنگ"ى خوشكى زۆرترين چانسى هەيە بۆ شوێنگرتنەوەى.


چەکدارانی نافەرمی لەکاتی پاسەوانیدا لەمیانەی مەراسیمێکی بەخاکسپاردنی ویسام عەلاویدا، فەرماندەیەکی باڵای میلیشیای عەسایب ئەهل حەق لە بەغدا، 26 تشرینی دووەم 2019. [ئەحمەد روبەیعی\_ئاژانسی فرانس پرێس]\nهێرشەکانی ئەمدواییەی بریکارەکانی ئێران بۆسەر هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لە عێراق، کە تێیاندا دوو کاروان بە بۆمبی چێنراوی سەر رێگا کرانە ئامانج، دەریدەخات کە میلیشیاکانی سەر بە ئێران پێشێلی سەرەوەریی عێراق دەکەن، بەرپرسێکی خێڵەکی وتی.\nدوو کاروانی ئەو لۆریانەی لەلایەن بەڵێندەرانەوە لێدەخوڕدرێن و کەلوپەلی لۆجستییان بۆ هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دەگواستەوە، پێنجشەممە (10 کانونی یەکەم) لەڕێی چەند بۆمبێکی سەر رێگاوە کرانە ئامانج کە لەلایەن میلیشاکانی سەر بە ئێرانەوە چێنرابوون.\nیەکێک لە کاروانەکان لەسەر شاڕێگەیەک کرایە ئامانج لە پارێزگای موسەننای باشوری عێراق و ئەوەی دیکەش لە شاڕێگەی نێودەوڵەتی لە ناوچەی لەتیفییە، لە باشوری بەغدا.\nکاروانەکان لە تەقینەوەکاندا زیانیان بەرکەوت، بەڵام هیچ قوربانیەکیان لێنەکەوتەوە.\nگروپێک کە پێشتر نەناسراوە و ناویان لە خۆیان ناوە "فەوجی قاسم جابرین"، بەرپرسیارێتی ئەنجامدانی هێرشەکەی لە بەیاننامەیەکدا گرتە ئەستۆ کە لەلایەن میدیاکانی سەر بە ئێرانەوە بڵاوکرایەوە، لەنێویاندا سابرین نیوز لە تەلەگرام.\nگرتەیەکی ڤیدیۆیی لەگەڵ بەیاننامەکە هاوپێچکرابوو، کە کاروانەکە پیشاندەدات ئۆتۆمبیلە هەمڤیە سەربازیەکانیان هەڵگرتووە لە شارۆچکەی لەتیفییە پێشئەوەی بکرێنە ئامانج.\nهەمان ئەو میدیانە هەڕەشەی نوێیان بڵاوکردەوە لەلایەن فەوجی زولفیقار و ئەسحاب کەهف، کە پێشتر بەرپرسیارێتی ئەنجامدانی هێرشی تریان لە عێراق لەئەستۆگرتبوو.\n'وەستانەوە دژی فەرمان و دەسەڵات'\nوتەبێژی خێڵە عەرەبەکانی نەینەوا، شێخ موزاحیم حوەیت، وتی دواهەمین هێرشەکان بەشێکن لە هەڵمەتێکی نوێی ئێران و بریکارەکانی بۆ ناسەقامگیرکردنی عێراق و تێکدانی ئەمنیەتەکەی.\nبە دیارونای وت میلیشیاکانی سەر بە ئێران کە دەڵێن لەژێر ناوی "بەرگری ئیسلامی"دا چالاکن و لەژێر ناوی جیاوازدا دەردەکەون هەموو لە بەرژەوەندی ئێران کاردەکەن و فەرمانەکانی جێبەجێدەکەن.\nوتی: "ئەوەی کە ئەو میلیشیانە هێرشە هەژێنەرەکانیان دەستپێکردۆتەوە، کە هەمیشە ئازاری عێراقییە مەدەنییەکان دەدەن، بەڵگەیە بۆ ئەوەی دژی فەرمانەکان و دەسەڵات دەوەستنەوە."\nحوەیت وتی ئەنجامدانی هێرشی لەمجۆرە ئەوە دەسەلمێنن کە جارێکی دیکە ئەوانە "بەشێک نین لە دەوڵەت، بەڵکو گروپی نایاسایین کە پێشێلی یاسا دەکەن و پشێوی بڵاودەکەنەوە لەژێر ناو و دروشمی ساختەدا".\nوتی لەڕێی فشارخستنە سەر بریکارەکانیەوە بۆ هێرشەکردنە سەر ئەرکە نێودەوڵەتییەکان، ئێران دەیەوێت فشار بخاتە سەر کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ کەمکردنەوەی ئەو گوشارەی دووچاری دەبێتەوە و سەربازانی بیانی و دپلۆماتەکان لە عێراق دەربکات.\nوتیشی ئامانجی ئێران بەهێزکردنی نفوز و باڵادەستییەتی لە عێراق و برەودان بە جیاکاری و دووبەرەکی.\nکەتایب حیزبوڵا و چەند میلیشایەکی سەر بە ئێران لە 10 تشرینی دووەم "ئاگربەسێکی مەرجدار"یان راگەیاند بۆ راگرتنی هێرشەکان، کە چەند جارێک پێشێلیان کردووە و دواهەمینیان ئەو دوو هێرشەی پێنجشەممە بوون.\nمانگی رابردوو، لە 17 تشرینی دووەم، حەوت موشەک لە ناوچەوی سەوز و ناوچەکانی دەوروبەریان دا و بوونە هۆی کوشتنی کیژۆڵەیەک، لە هێرشێکدا کە ئەسحاب کەهف بەرپرسیارێتی ئەنجامدانی لەئەستۆگرت.


گوگڵ ڕێنوێنیکەری زیاتر دادەنێت بۆ پێشبڕکێی هاوینە | kurditgroup\nگوگڵ ڕێنوێنیکەری زیاتر دادەنێت بۆ پێشبڕکێی هاوینە\nدامەزراوەی گوگڵ ژمارەی ڕێنوێنیکەرانی پێشبڕکێی کۆدنووسینی هاوینەی ئەمساڵی زیادکرد، پێشتر ١٧٥ کەسی ئاشکراکردبوو، دوێنێ ناوی ٥٠ دامەزراوەی سەرچاوەکراوەی تری هاوپێچکرد. ئەم هەنگاوە شتێکی نوێیە کە پێشتر لەم پێشبڕکێیەدا بێ هاوبەشی کردنی سەرچاوەکراوە بوو.\nشایەنی باسە، گوگڵ لە ساڵی ٢٠٠٥ بەدواوە ساڵانە لە پشووی هاوینی زانکۆکاندا پێشبڕکێیەکی کۆدنووسین ساز ئەدات، پتر لە ٨٥ وڵات بەشداری تیا دەکەن.\nئەوانەی دەخوازن لە پێشبڕکێی هاوینەی ئەمساڵدا بەشداربن، دەتوانن تەماشای بەرنامەی پێشبڕکێیەکە بکەن و زانیاری لەسەر پرۆژە و چۆنێتی بەڕێوەبردنی پێشبڕکێیەکە وەربگرن، تاکوو ٢٨ ئەم مانگە کاتت هەیە کە بەرنامە و پرۆژەکان بببینیت و بڕیاری بەشداربوون بدەیت، هەرکات وەرگیرایت بە فەرمی گوگڵ پشتیوانی ماددیت دەکات و ڕێوشوێنی دەستبەکاربوونت لە لایەن یەکێک لەو ڕێنوێنیکەرانەوە دەبێت. ئەوەش بزانە کە لانی کەم دەبێت ١٨ ساڵ بیت، یان لە مانگی داهاتوودا ببیت بە ١٨ ساڵ، گوگڵ بڕی پێنج ملیۆن دۆلاری داناوە بۆ پێشبڕکێی ئەمساڵ. بێگومان بۆ خوێندکارانی زانکۆ دەبێت بە کاغەزی فەرمی زانکۆ بیسەلمێنن کە خوێندکارن.\nخشتەی کاتی کارەکان\nدەسخۆش کاک ئاراس،\nخۆزگە کوردستان لەمەیان بەشداردەبوو نەک لە imagination cup\nخۆزگە وایان بکردایە.\nئەمە شتێکی باشە، پێویست ناکات سەفەر بۆ هیچ شوێنێک بکەیت، بەستنەوەیەکی ئینتەرنێتت پێویستە، لەگەڵ ئەوەی کە کاتت هەبێت و ئارەزووی بەرنامەکردنت هەبێت، هەر کەسێک وەربگیرێت بە بەشداربوو، بڕی ٥٠٠٠ دۆلاری ئەدەنێ، خۆ ئەگەر کۆد و بەرنامەکەشیان بەدڵ بوو، ئەوکات خەڵاتی باشیش وەردەگرێت.\nهیوادارم خوێندکارانی زانکۆ، بەتایبەت بەشی software engineering لەمە ئاگادار بن و هەوڵ بدەن بەشداری بکەن.\nدەستخۆش کاک ئاراس، ژمارەیەک لە خوێندکاران و مامۆستایانی زانکۆ سەردانی ئێرەدەکەن ، ئێوەش ، ئەم بابەتە بەرنە فەیسبووک بۆ ئەوەی زووتر بڵاوبێتەوە.\nمن ئێستا لەوێ دایدەنێم،هاوڕێانمان هەن لە خوێندکاران و مامۆستایان لە زانکۆی سلێمانی و کۆیەو سەلاحەدین، بەڵکو ئارەزومەندانی لێ ئاگاداربکەنەوە.\nدەست خۆش , خەسارەت نە تەلەبەی زانکۆم نە فریای ئەوە ئەکەوم تا ئەو کاتە ببم بە ١٨ ساڵ ئەگەر مانگی نۆ و بێ زانکۆ بوایە زۆر باش بوو بۆ یەکێک و چەندینی وەک من .\nکاک ئاراس دەبێت هیچ نەبێت لە SVN یان git بزانێت، تاوەکو کۆدەکانی پەخش و بڵاو بکاتەوە :) ئێمە تازە جاڤا وەکو هۆنراوە بۆ بەکەلۆری لەبەردەکەین.\nگووگڵ کۆدە خۆی خزمەتێکی چاکە، هاوشانی github.com و Sourceforge. هەموو کێشەی بەرنامەسازی خێرایی پەخش و شوێن و ڕاژەکردنە. ئەمانە هەمووی دەکەن.\nبەهیوام کوردستان یان خوێندکاری کوردی تێدابێت


گوندستانی کەرەفتو - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nنەخشەی گوندستانی کەرەفتو\nگوندستانی کەرەفتو یان کەرەفتوو لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە سێ گوندستانی ناوچەی ناوەندی شارستانی تیکاب لە شارستانی تیکاب، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی قۆجەیە.\nبە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (٤٥٨٦) کەس و (٢٣٠٠)نێر و (٢٢٨٦)مێ و (٨٩١)خێزان پێکھاتووە. دانیشتوانی ئەم گوندەوارەیە زۆرینەی لە کورد و کەمینەی لە ئازەری پێکھاتووە.\nدانیشتوانی ئەم گوندەوارە تەواوی لە کورد پێکھاتووە.\nلەو (٢٠) گوندەی ئەم گوندەوارە ھەموویان کوردنشینن.\nبەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «دهستان کرفتو»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=گوندستانی_کەرەفتو&oldid=906154»


نۆرەی منیش دێت - قەڵەم\nنۆرەی منیش دێت\nتاریخ ایجاد در جمعه, 23 شهریور 1397 07:40\nلە هەژدەهەمین مانگ دا سەگەکە پرسیاری لە فیلەکە کرد: "دڵنیای سکت پڕە؟ ئێمە پێکەوە سکمان پڕ بوو. من سێ جار بەچکەم هێنا دونیاوە و ئێستاکە بوونەتە سەگی گەورە، بەڵام تۆ هەر بەردەوام سکت پڕە. چ روویداوە؟"\nفیل و سەگیک پێکەوە سکپڕ بوون. دووای سێ مانگ سەگەکە شەش تووتکەی بوو. شەش مانگ دوواتر دیسان سەگەکە سکی پڕ بووەوە. بۆیە نۆ مانگ دووای یەکەمین لەدایکبوونەکان، دیسان تووتکەی تری بووەوە.\nبەم شێوەیە درێژەی کیشا.\nفیلەکە وەڵامی دایەوە:\n"شتێک هەیە حەز دەکەم تۆ تێیبگەی. ئەوەی من لە سکمدا هەڵمگرتووە تووتک نیە، بەلکوو فیلە. من تەنیا لە دوو ساڵدا بەچکەیەکم دەبێ. کاتێک لێم بەردەبێتەوە و دەکەوێتە سەر عەرز، زەوی هەستی پێدەکا. کاتێک بەچکەی من لە جادە تێدەپەڕێ، مرۆڤەکان رادەوەستن و بە سەرسوڕمانەوە لێی دەڕوانن. ئەوەی من لە خۆمدا هەڵمگرتووە، سەرنجەکان رادەکێشێ. بۆیە ئەوەی من هەڵمگرتووە گەورە و بە توانایە."\nوانە: بڕوای خۆتان لەدەست مەدەن کاتێک ئەوانی تر داوای وەڵامتان لێدەکەن.\nوانە: دوودڵ مەبن کاتێک بەشی خۆتان بەرنەکەوت. چونکە رۆژێک سەرئەنجام دەگات.


بەهۆی هێرشی سەهیۆنەكان 46 فەلەستینی بریندار بون\nبه رواری داگرتن : 2019-06-15 10:58\nغەززه - چەتەكانی سەهیۆنی هێرشیان كردە سەر خۆپیشاندەرانی ڕۆژهەڵاتی كەرتی غەززە بەهۆیەوە 46 كەس بریندار بون.\nوەزارەتی تەندروستی فەلەستین ڕایگەیاند ڕۆژی هەینی دوای عەسر بەهۆی هێرشی چەتەكانی سەهیۆنی بۆ سەر خۆپیشاندەران لە ڕۆژهەڵاتی كەرتی غەززە 46 هاوڵاتی بریندار بون.\nخۆپیشاندارنەكانی خەلكی فەلەستنی لە 61 هەینی گەڕانەوەی گەورە بۆ شكاندنی گەماڕۆی ئابوری ئەنجام درا، هەروەها باسی لەوەش كراوە دوو كەس لە ڕێكخەرانی خۆپیشاندانەكان بریندار بوینە.\nشایەنی باسە لە 30 ئازاری 2018 ڕێپێوانی گەڕانەوەی گەورە لە سنوری كەرتی غەززە دەستی پێكرد، لە پێناو گەڕانەوەی خاكی داگیركراو هەروەها نەهێشتنی گەماڕۆی ئابوری لەسەر كەرتی غەززە، هەمو ڕۆژانی هەینی چاڵاكی دژی ڕژێمی داگیركەری سەهیۆنی ئەنجام دەدرێت.\nڕژێمی سەهیۆنی بەهەمو شێوەیەك ڕوووبەڕووی خۆپیشاندەرانی فەلەستنی بۆتەوە تاكو ئێستا 318 كەس شەهید كراون، 31 هەزاریش بریندار بوینە، لە ناویاندا برینی 500 كەس گرانە.(İLKHA)\nبليته كان سەهیۆنی فەلەستین غەززە بریندار شەهید


١.٢ ئان فڕانک\n١.٣ ئەنجڵینا جۆڵی\n١.٤ لیزا دێل ژوکۆندۆ\n١.٥ ماری سلیست\n١.٦ گرێتا توونبەری\n١.٧ مەلالە یووسفزای\n١.٨ پریانکا چۆپرا\n١.٩ ڕەی فارکەھارسن\n١.١٠ ئێڤەنێسنس (ئەلبومی ئێڤەنێسنس)\n١.١٢ فرێدریک شۆپان\n١.١٣ ئەحمەد کایا\n١.١٥ شێرلۆک (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)\n١.١٦ دەیڤد بێکام\nکورتەی وتار: پێترا یان بەترا شوێنەواری شارێکی مێژووییە لە پارێزگای مەعان ھەڵکەوتووە لە باشووری شانشینی ئوردونی ھاشیمی. ناوبانگی دەرکردووە بەھۆی تەلارە داتاشراوەکانی لە شاخ و گاشەبەردەکانی لەگەڵ کەناڵە ئاوەڕۆیە دێرینەکانی. لەکۆندا پێیان دەگوت «پەمەیی» یان بە «شارە پەمەییەکە» بانگیان دەکرد ئەمەش بەھۆی ڕەنگی تاوێرەکانییەوە بوو.\nکورتەی وتار: ئانیلیس ماری 'ئان' فڕانک (لە دایکبووی ١٢ی حوزەیرانی ١٩٢٩ - مردووی شووبات یان ئازاری ١٩٤٥) جوولەکەیەکی ئەڵمانی-هۆڵەندی بوو، بەیەکیک لە باسکراوترین کەس لە ناو قوربانیانی هۆڵۆکۆست دادەنرێت. بەنووسینەوەی یادەوەرییەکانی ناوبانگی لەدوای مردنی دەرکرد، ئەمەش دوای بڵاوبوونەوەی کتێبی بیرەوەرییەکانی کچێکی گەنج (ناوە ڕەسەنەکەی: Het Achterhuis)، کە بەڵگەنامەی ژیانی خوشاردنەوەیەی بوو لە ساڵانی ١٩٤٢ بۆ ١٩٤٤، لەکاتی داگیرکردنی هۆڵەندا لەلایەن ئەڵمانیا لەسەردەمی جەنگی جیهانیی دووەم. کتێبەکەی ئان بەیەکێک لە بەناوبانگترین کتێبەکانی جیهان دادەنرێت، هەروەها بۆتە سەرچاوەی کۆمەڵێک شانۆگەری و فیلم.\nکورتەی وتار: ئەنجڵینا جۆڵی (بە ئینگلیزی: Angelina Jolie؛ پێشتر: جۆڵی پیت، لەدایکبووی ٤ی حوزەیرانی ١٩٧٥) ئەکتەرێکی ئەمریکی ئەکتەری ئەمریکی، فیلمساز و چاکەکارە. ئەو براوەی چەندین خەڵاتە لەوانە؛ بەدەستھێنەری خەڵاتی ئۆسکار، ھەروەھا سێ خەڵاتی گۆڵدن گلۆبە. چەندجارێک لەلووتکەی کچە ئەکتەرەکانی ھۆلیوود ھاتووە وەک گرانترین ئەکتەر.\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ویکیپیدیا:وتارە_ھەڵبژێردراوەکان/پاڵاوتن&oldid=674568»\nئەم پەڕەیە دواجار لە ١٢:٣٥ی ١٧ی نیسانی ٢٠٢٠ نوێ کراوەتەوە.


بۆ ئەوەی بن باڵت سپی بێت، پێشتر کەمێک زەردەچەوەی لێبدە – تۆڕی میدیایی خەڵک\nبۆ ئەوەی بن باڵت سپی بێت، پێشتر کەمێک زەردەچەوەی لێبدە\n2020/07/31 - 11:45 AM\nڕاسته ناوچه‌ی (بنباڵ) له‌به‌ر چاو نییه‌و نابیندرێت، به‌ڵام له كاتی ده‌ركه‌وتنیدا ڕه‌شی ئه‌و ناوچه‌یه توشی شه‌رمه‌زاریت ده‌كات، هه‌ر بۆیه گرنگه پارێزگاری لێبكه‌یت، ئه‌مه‌ی خواره‌وه گیراوه‌یه‌كی گونجاوه بۆ چاره‌سه‌ری ڕه‌شی بن باڵ.\nبۆ دروستكردنی گیراوه‌یه‌كی گونجاو پێویستت به دو كه‌وچك ئاوی لیمۆ و كه‌وچكێكی بچوك شیر و كه‌وچكێكی بچوك زه‌رده‌چه‌وه هه‌یه، له‌گه‌ڵ كه‌مێك هه‌نگوین.\nسه‌رجه‌م پێكهاته‌كان تێكه‌ڵبكه‌و بۆ ماوه‌ی 10 خوله‌كێك دایبنێ، دواتر بیده له بنباڵه‌كانت و به شێوازێكی ڕێكووپێك به‌كاری بهێنه، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌نجامێكی باشت به‌ده‌ستبگات.\n2020/08/11 - 8:25 PM\nکاتی خەوتنی شەوان باشترین کاتە بۆ بەکارهێنانی ماسک و کەرەستە سروشتیەکان، چونکە لەوکاتەدا جەستەت ئامادەیە بۆ سودوەرگرتن لە پێکهاتەکان، هەر بۆیە گەر دەتەوێت بەیانیەکەی بە ناوازەیی هەڵبستیت، شەوان ئەم کارانە بکە پاشان بخەوە:\n-شەربەتی گوڵی سەبار Aloe vera بدە لە ڕوخسارت، کە هەم پێستەکەی سپی دەکاتەوە و هەم زیپکە و خاڵە ڕەشەکان لادەبات و چرچیەکەی ناهێڵێت.\n-حەبێکی ڤیتامین E لەگەڵ زەیتی زەیتون تێکەڵبکە و بیدە لەژێر چاوەکانت، بۆئەوەی رەشی نەهێڵێت و بیگەشێنێتەوە.\n-دواتر ڕۆنی گەرچک (خروع) بدە لە برۆ و برژانگەکانت، پڕ و بەهێزیان دەکات.\n-دواتر ڕۆنی گوێزی هیندی بدە لە لێوت تا لە وشکبونەوە و زەردهەڵگەڕان بیپارێزێت.\n-نابێت قژیشت بیربچێت، کەمێک سرکەی سێو بکەرە ئاوەوە و بەسەر قژتدا بیپرژێنە، بۆئەوەی جوان و ڕەونەقداری بکات.\n-دەستەکانیشت بیر نەچێت، کرێمی تایبەتی نەرمکردن و شێدارکردنەوەی دەستی لێبدە.\n-دواتر بۆ قاچەکانیشت زەیتی زەیتونی لێبدە و گۆرەوی خوری لەپێ بکە.\nئێستا ئامادەیت بۆ ناو جێگا بە جۆرێک کە بەیانی هەستایت هێندە جوانبیت کەس دڵی نەیەت تەماشات بکات.


كاتی ئەوە هاتوە ماركس و كۆمۆنیزم بۆ گفتوگۆی كۆمەڵگا بگەڕێنینەوە\nگفتوگۆ لەگەڵ بێرنارد ڤاسور\nبێرنارد ڤاسور بیرمەندێكی چەپی فەرەنسییە و كۆمەڵێك كتێبی فكری گرنگی هەیە، یەكێكیش لەو كتێبانە "كۆمۆنیزم داهاتوی دەبێت، ئەگەر لە داهاتوی بماڵین" رۆژنامەی لومۆند دیپلۆماتیكی فەرەنسی لەبارەی ئەم كتێبە و فكری ماركسیزمەوە، دیدارێكی تایبەتی لەگەڵدا سازكردوە.\n* تۆ لە كتێبی (كۆمۆنیست داهاتوی دەبێت … ئەگەر لە ڕابردو دای بماڵین) ڕێگایەك دەگریتەبەر كە تۆ بە ئایدیای دوبارە دۆزینەوەی ماركس دەگەیەنێت. چۆن ئەوە ڕون دەكەیتەوە؟\n– بێرنارد ڤاسور: لە ڕاستیدا، چاوخشاندنەوە بە ڕوداوە نوسراو و بیر لێ كراوەكانی جیهانی ئەمڕۆ، شتی نوێم دۆزیوەتەوە. كاتێك پێش سی ساڵ تەماشای جامخانەی كتێبفرۆشییەكانت دەكرد، تەنانەت كتێبێكت دەربارەی ماركس نەدەبینی، وەك جەستەیەكی مردو هەڵسوكەوتیان لەگەڵ ئەو فەیلەسوفە ئەڵمانییە دەكرد. ئەو هاومانابو بە شكستی وڵاتانی سۆسیالیستی و سۆڤیەت. بە پێچەوانەوە هەنوكە، ئێمە جۆریك برەودانی باوەڕپێنەكراو بە كتێبەكانی ماركس و كتێبەكانی دەربارەی ماركس دەبینین. ئاشنا دەبین بە وەرگێڕانی تازە و ئەو نوسراوانەی لە سەردەمی گەنجی لێیان بێ خەبەر بوین.\nئێمە هەوڵ دەدەین دوبارە ماركس و ئەنگڵس بدۆزینەوە و پەی بە پڕتواناییان ببەین. ماوەیەكی زۆر فیكری ماركس لە جوڵانەوەی كرێكاریی فەڕەنسا بۆ دو ڕەهەندی جیاواز لێك جیا دەكرایەوە. ئیمە تێیدا بیرمەندێكی دژەسەرمایەداری و خەباتی چینایەتییمان دەبینی و زۆر جار بیرمان دەچوەوە كە ئەو بیرمەندی كۆمۆنیزمە، ئەوەی ئەو ناوی دەنا (كۆمەڵگای بێ چین) یان تەنانەت (كۆتایی مێژوی سەرەتای كۆمەڵگای مرۆڤایەتی). یەك (كۆمەڵگای بێ چین) كۆمەڵگایەكی بێ ئیرادەسەپێن و بێئەوەی خەڵكی ژێر دەستە بن. كاتێك خێرا ئەو مەسەلەیە دەرك دەكرێت كە بیر لە نایەكسانی جۆراوجۆر (و نەك تەنیا داهات) بكەینەوە، كە لە تەقینەوەدایە و قەبوڵ نەكراوە. ئامانجی كۆمۆنیزم ڕزگاركردنی مرۆڤە. كەوایە بەدڵنیاییەوە (ڕۆژی وادەدراو) نییە، بەڵام لە ڕاستیدا شۆڕشێكە. ئایدیای گۆڕینی مێژوی مرۆڤایەتییە، كە هەر مرۆڤێك بۆ خۆی بڕیار دەدات بە تاك و كۆمەڵ، بۆ كۆنتڕۆڵكردنی ژیان تێبكۆشێت و كاری خۆی دیاری بكات. لێرەدا بەشی سەرەتای مانیفێستی كۆمۆنیزم بیر دەهێنمەوە: (مێژوی هەر كۆمەڵگایەك تا ئەمڕۆ، تەنیا خەباتی چینایەتی بوە.) هەر وەك ماركس مەسەلەی وەرچەرخان و واقیعی، گۆڕینی شێوەی دروستبونی مرۆڤایەتی و ڕزگاریی (مرۆڤ) وەك لە سرودی ئینتەرناسیۆنالیزم جەختی لێ كراوەتەوە، دەخاتە ڕو. من پێم وایە دەبو ئەو دو ڕەهەندەی پێكەوە گونجاندبوایە و لە تێڕوانینی (دژایەتی) نەوەستابوایە و هاوكات بیری لە (دروستكردن)یش كردبایەوە. ئێمە بەگژ كۆمەڵگای سەرمایەداریدا دەچینەوە و هاوكات هەوڵ دەدەین شارستانییەت بگۆڕین. بێجگەلەوە، كێشەكانی ئێستا بەجۆرێكن كە ئێمە ناتوانین تەنیا دەسەڵات یان حكومەت بگۆڕین، ئێمە پێویستمان بە گۆڕانێكی ڕیشەیی و شارستانییەتە. ئەوەش دەڵێم، كاتێك سەركەوتنی بیرمەندانی وەك (ئالان بادیۆ، ئاتین بالیبار، فریدریك لۆردون، دێڤید گرابەر، بێرنارد فریو و هتد… و تەنانەت تۆماس پیكتی) دەبینین، كە هەر یەكەیان بە ڕێباز و لە سنوری خۆیاندا باسی ماركس و كۆمۆنیزم دەكەن، دەكرێت سەرسام بین كە كۆمۆنیستەكان و حیزبێك دەیەوێت بە كۆمۆنیستی بمێنێتەوە، خۆی لە ئەوانی دیكە زیاتر بە میراتگری هزرەكانی ماركس دەزانێت و كەمتر ئاماژە بە (كۆمۆنیزم) دەكات. هەر ئەو پارادۆكسە وایكرد من ئەم كتیبە بنوسم (هەوڵێكی دیكە هاوڕێیان)\n* بەڵگەت چییە كە ئەمڕۆ ماركس بوەتە ڕۆژەڤ؟\n– بێرنارد ڤاسور: من باسی زۆربەی كارە ڕوناكبیرییەكان دەكەم، بەڵام ئەگەر لە دوا خەباتی كۆمەڵایەتی و قەیرانی ڤایرۆسی كۆرۆنا بڕوانین، دوبارە سێبەری ماركس دەبینین. بایكۆتی درێژخایەنی كارمەندنی تەندروستی بەتایبەت نەخۆشخانەكان بیربهێنینەوە، من دروشمەكەیانم لە یادە: (حكومەت پارەكانی دەژمێرێت و ئێمە مردوەكان). دەتوانین ببینین ئەو هۆشدارییەی ئەمڕۆ لە جەرگەی بڵاوبونەوە پەنجە دەخاتە سەر چ حەقیقەتێك. ئەو دروشمە لە سەردەمی پێشو بەو مانایەبو كە تەندروستی (كاڵا) نییە. تۆ ناتوانی نەخۆشخانەیەكی حكومی هاوشێوەی كۆمپانیاییەكی ژێر سێبەری دیكتاتۆری ژمارە ببەی بەڕێوە، ئەوەی ئالان سوپیۆ ناوی دەنێت (سەروەری ژمارەكان). بۆ هێلەكە زەردەكان بگەڕێینەوە، نائارامی ژیان، هەژاریی كەسانێك كە كار دەكەن، بەڵام ناتوانن لە ڕێگای كارەكەیانەوە بژێوی ژیانیان دابین بكەن، هاتنەسەر جادە و مەسەلەی نایەكسانی و نوێنەرانی سیاسی دەستڕۆیشتوان و (هیچ نەبوانیان) خستەڕو. دەكرێت لێرەشدا سێبەری ماركس، بە دوبارە دانانەوەی سیاسەت لە ناوەندی تێفكرینی كۆمۆنیزمی ببینی. ئەوەی زۆر جار لە فەڕەنسا ناودەنرێت (نەمانی حكومەتی چینایەتی). نمونەی سێیەم، بزوتنەوەی خانەنشینی: هەمومان تێگەیشتن كە پرۆژەی حكومەت ئەوەبو ئێمە ماوەیەكی زۆرتر كاربكەین. ئەوە لە ڕژێمێكی سەرمایەداری واتا چەوساندنەوە درێژخایەنترە. واقیعییەتی ژیانی دورودرێژتری مرۆڤ بوەتە پارویەك بۆ قازانجی زیاتر. لێرەشدا سێبەری ماركس و هزرەكانی دەربارەی كۆمۆنیزم دەردەكەوێت. تەنیا لە ناوەندەكانی ڕوناكبیری باسی ئەو دیاردەیە ناكرێت، ئەمڕۆ ئەو هزرانە لە ناو بزوتنەوە كۆمەڵایەتییەكانیش چەكەرە دەكەن. هەمو ئەوە وادەكات من بڵێم ئەمڕۆ كۆمۆنیزم بوەتە بابەتی ڕۆژەڤ.\n* هەر وەك گیرۆدەی تەندروستی و كێشەكانی ئاو وهەواین. تۆ وتارێكی كورتت لە هومانیتە بە ناوی (بیركردنەوە لە جیهانی نوێ، دوای سەرمایەداری) بڵاو كردوەتەوە. چۆنچۆنی قەیرانی تەندروستی و ژینگە بە پەڕینەوە لە سەرمایەداری دەخەیتەڕو؟ چۆن دەتوانی لە سەردەمی بەجیهانیبونی نیولیبراڵ بە مەنزڵی بگەیەنیت؟\n- بێرنارد ڤاسور: دەربارەی ڤایرۆسی كۆرۆنا و زۆرتر دەربارەی دواڕۆژ قسە كرا، من بە نۆرەی خۆم باسی (سیستمی داهاتو)، واتا دوای سەرمایەداریم كرد. ئەو خەباتەی ئێستا بۆ چونە دەرەوەیە لە سەرمایەداری، كە ماركس بە كۆمۆنیزم وەسفی دەكات، نەك ئاسۆیەكی دورە دەست، نەك ئایدیالێكی سەر سوڕهێنەر یان مۆدێلێكی كۆمەڵایەتی كە وێنای كۆمەڵگایەك لە داهاتو هاوشێوەی گەڵاڵەیەكی گەشتیاریی دەخاتەڕو. بەمەش بیرۆكەی چونە دەرەوە لە سەرمایەداری، هاواتایە بە شارستانییەتی نوێی لە سەر هەڵداندا.\nپسپۆڕانی ئەو نەخۆشیانەی لە ئاژەڵانەوە بۆ مرۆڤ دەگوازرێنەوە، بۆ ڕونكردنەوەی بڵاو بونەوەی ڕەوتی بەرهەمهێنانی مۆدێرنی سەرمایەداری دەبەنە ژێر پرسیارەوە. لەگەڵ ئەوەشدا هەنوكە سەرمایەداری بێ هیچ بەربەست و كۆنتڕۆڵێك، زیاتر لە هەر سەردەمێكی بەرهەمهێنانی دیكە، بە پڕتاو بە سەر كۆمەڵگاكاندا زاڵ دەبێت. سەرمایەداری ناتوانێت لەم ڕێگا بێتێكهەڵچونە بەرپرسیارێتی خۆی بشارێتەوە یان پوش بە سەری بكات و ئێمە دەتوانین وەك ماركس لە كاتی خۆیاندا بیانبەینە ژیر پرسیارەوە.\nهەمومان ئەو پەتایە دەبینین كە بە بڵاوكردنەوەی نەخۆشی مردن، جیهانی كردوەتە ئامانج و ڕەوشی بەئازار و كوشندە دەسەپێنێت. ئەگەر بمانەوێت بێ ترس درێژە بەژیانی خۆمان بددەین، دەبێت پێش بەو سڕینەوەی شارستنییەتە بگیردرێت. لەودیو بەجیهانیبونی سەرمایە، واتا خەونی شێتانە ئامێزی سەپاندنی ڕەوشی ژیانی خۆرئاوایی بە سەر هەمو تۆپی زەویدا، بنچینەییترین دیاردەكانی سەرمایەداری دەردەكەون: ئیرادەی چاوبرسی دەسەڵات، پێشبڕكێی بێبەزەییانە، نایەكسانی، فتیشیزمی پارە (پارەی ئایینی). لەمێژە ئاگامان لەو مەسەلانەیە، بەڵام ئەمڕۆ بە شێوەی ڕاچڵەكێنەری تەشەنە كردو دەبینرێن. لێرەشدا دەرچون لە سەرمایەداری خاڵێكی هاوبەشی باشە. سەرەنجام، كارەساتەكانی ژینگەمان لە پێشە و ئەوانیش دەبینرێن: گەرمبونی زەوی، كڵاوە جەمسەرییەكان و یەخچاڵە سروشتییەكان لە تواندنەوەدان، سەرچاوە سروشتییەكان كەم دەبنەوە. بۆ هەمو ئەوانەش، دەرچون لە سەرمایەداریی زەرورییە.\n* ئایا سەرمایەداری بە پێشكەوتنی بازاڕی سەوز، دەیەوێت خۆی بكات بەدۆستی ژینگە؟\n– بێرنارد ڤاسور: من لە كتێبەكەی خۆمدا دەری دەخەم، كە سەرمایەداری سەوز چاوەڕوان نەكراوە. لە واقیعدا هەوڵێك بۆ ئەنجامدانی بە بازاڕكردنی سەوز لە دەوروبەری ژینگەدا بەڕێوەیە، بەڵام سەرمایەداری ناتوانیت شوێنكەوتنی قازانج و پابەندبونی ژینگە پێكەوە بسازێنێت: چالاكی هەزاران كۆمپانیای تایبەتی بەكۆنتڕۆڵكردنی كۆمەڵایەتی تەبا نییە بە ڕەچاوكردنی ستانداردە ژینگەییەكان، بە هەمان شێوە قازانجبەخشی دارایی كە لە بنچینەدا كارێكی ماوەكورتە و تەنیا بە هاوسەنگی سروشتی بە سەر ڕوی زەوی درێژماوەدا مەیسەر دەبێت. ئەگەر ماركس لە خوێندنەوەی سەدەكانی نۆزدەیەم و بیستەم ڕزگار بكەین كە سەپێنرابون – خوێندنەوەیەك كە سەرەتا لە لایەن سۆسیال دیموكراسی ئەڵمانیا و پاشان سۆڤیەتی ئینتەرناسیۆنالی سێیەم زاڵبو – دەقە تەواو سەرەتاییەكانی ماركس دەدۆزینەوە. جۆن بیلام فۆستەر لە كتێبی (ماركس لایەنگری ژینگە) بەتێروتەسەلی باسی ئەو بابەتە دەكات. ئەو بەرهەمهێنەرانە لە كارەكانی ماركس دا نادۆزینەوە كە دەیاندەینە پاڵی، بە پێچەوانەوە، ماركس لە چەندین دەقی كتێبی سەرمایەدا باسی هاوسەنگی لە سروشتدا دەكات، بەڵام ئەوە هەمان شتە كە لە سۆڤیەت لە ستاخانۆڤیزم – لە ستایشكردنی كرێكارێكدا هات – لە تێفكرینی ئەوەوە وەرگیراوە. هەر بۆیە دەڵێم كۆمۆنیزم داهاتوی هەیە، بەو مەرجەی لە نەریتەكانی ڕابردو ڕزگاری بێت. دەبێت ماركسی بیرمەندی كۆمۆنیزم، لە ماركسی خەباتی چینایەتی جیا بكەینەوە.\n* دەربارەی (ڕزگاربونی كۆمۆنیزم لە ڕابردوی خۆی) تۆ پێداگریی لە سەر ئەو واقیعییەتە دەكەی كە زۆر جار سۆسیالیزم و كۆمۆنیزم بەهەڵە بەیەك دەزانرێت، مەبەستتان چییە؟\n– بێرنارد ڤاسور: لە ڕاستیدا، نائاساییەك – فێڵێكی مێژویی – لە پێشكەوتنی بزوتنەوی كرێكاریی و كۆمۆنیستی دا هەیە. دەیڵێمەوە: ماركس و ئەنگڵس بیرمەندی كۆمۆنیزمن، بەڵام وشەی سۆسیالیزم بو بۆ ماوەی دو سەدە زاڵ بو، هەم لە سۆسیال دیموكراسی ئەڵمانیا و هەم لە سۆسیالیزمی سۆڤیەت. ئەمڕۆ ئەم دو وشەیە بە هاومانا دادەنرێن. ئایا ماركس ناساندونی؟ من پیم وا نییە و هەوڵ دەدەم پیشانی بدەم. ماركس و ئەنگڵس لە ساڵی (1848)، مانیفێستی حیزبی كۆمۆنیستییان نوسی. دوای ئەوە ئیمە خوازیاری سۆسیالیزم بوین، پێم وایە هەر دوك لە ڕوی ئامانج و ویست و میكانیزمی سیاسییەوە لێك جیاوازن. بۆ نمونە، سۆسیالیزم وەك داینەمۆی بزوێنەری كۆمەڵایەتی ئازار بەدەست باوەڕی خۆی بە دەوڵەت دەبینێت، بەڵام كۆمۆنیزم وانییە. هەرگیز كۆمۆنیزم لە سەر بنچینەی بیروباوەڕی ماركس تاقی نەكراوەتەوە.\n* بەڵام چۆن دەكرێت كۆمۆنیزم دوای سەرمایەداری، یەكەمین مەرجەعی گۆڕانكاریی بیت؟\n– بێرنارد ڤاسور: فۆكۆمایا لە ساڵی (1992) لە كتێبی (كۆتایی مێژو و دوا مرۆڤ) وێنای جیهانێك دەكات كە تێیدا سەرمایەداری سەركەوتوانە دەگاتە (پێكەوەژیانی تەك بە تەك)ی ئابوری بازاڕ و دیموكراسی پەرلەمانی. سەردەمی ئەو جۆشوخرۆشە كۆتایی پێ هاتوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو هزرە بوەتە بار بەكۆڵی خەباتی كۆمەڵایەتییەوە كە گوایە كۆمۆنیزم لە سەدەی بیست هەڵوەشاوەتەوە. كەوایە ئەگەر كۆمۆنیزم مردبێت، هیچ شتێكی دیكە جگەلە سەرمایەداری نابێت. بە شێوەیەكی جدی ئەوە تەواوی بزوتنەوە كۆمەڵایەتییەكانی پەك خستوە و دەیانخاتە سەنگەری بەرگرییەوە. تەنیا دەتوانین لە (بەرهەڵستی)كردنی داكۆكی لە خۆمان بكەین و هیچمان (بۆ) پێشنیاز نییە. لەو باوەڕەدام ئەگەر یەكێك بڕیار بدات بە هەمان شێوەی ماركس باسی كۆمۆنیزم بكات، دەتوانێت هەمو شتێك بگۆڕێت. ماركس لە كتێبی سەرمایەدا دەنوسێت: (كۆمۆنیزم شێوەی لە سەروتری كۆمەڵگایە كە گەشەكردنی تەواو و ئازادی هەر تاكێك، بنەمای بنچینەییەكەیەتی) بەڵام ئەگەر تەماشای ئەوە بكەین لە سەدەی بیستەم ڕوی داوە، لە ڕاستیدا شتێك كە پێی دەگوترا كۆمۆنیزم، دەبوایە ناو نرابا (شكستی وڵاتانی سۆسیالیستی) و هیچ پێوەندییەكی بە (گەشەكردنی تەواو و ئازادی هەر تاك)ێكەوە نەبو. لۆسین سو لە بەرگی یەكەمی كتێبی كۆمۆنیزم (2018) بەردی بناغەیەكی داناوە كە دەتوانین لەو بارەیەوە ئیلهامی لێ وەربگرین. بە فۆكس خستنەسەر جیهانیك كە دەورەی داوین، دەبێت سود لە بۆشایی و بنبەستی فیكری سەرمایەداری وەربگرین. كاتی ئەوە هاتوە ماركس و كۆمۆنیزم بكەینە باسی ڕۆژەڤ و دوبارە لە نوێوە ئەم هزرە بنوسینەوە كە مرۆڤایەتی دو ڕێگای لە بەردەمە. ئێمە تا ئەبەد مەحكوم بە سەرمایەداری نین. ڕێگای دوەم، واتا ڕزگاربونی مرۆڤ كە پێش سێ سەدە ناو نراوە كۆمۆنیزم، داهاتوی هەیە.\nسەرچاوە/ كوردستانی نوێ


ئێس ٤٠٠ بە یەکێک لە پێشکەوتوترین سیستەمی بەرگری دادەنرێت و دەتوانێت لەدووری ٤٠٠کم و بەرزی ٣٠ کم موشەکی ئاراستەکراو تێکبشکێنێت\nگەیشتنی سیستەمی ئێس ٤٠٠ بۆ تورکیا قۆناغیکی نوێی لە ناکۆکی لەنێوان ئەنقەرە و واشنتۆن دروستکردووە و ئەمریکا ترسی ئەوەی هەیە نهێنیەکانی فرۆکە نایابەکەی، کە لە هەموو رادارێک خۆی دەدزێتەوە، دەست رووسیا بکەوێت.\nلەچەند ڕۆژی ڕابردوودا کاروانی سیستەمی بەرگری ئێس ٤٠٠ی رووسی بە چەند قۆناغێک گەشتە تورکیا کە کارێکە هەم دژی سیاسەتەکانی ئەمریکایە و هەم دژی هاوپەیمانی (ناتۆیە). سووربوونی تورکیا لە کڕینی ئەم سیستەمەدا بوەتە جێی پرسیار کە ئامادەیە پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەمریکا تێکبچێت لەبەر خاتری هەبوونی سیستەمەکە و پێداگری زۆری لەسەر بەکارهێنانی سەرەرای ئاگادارکردنەوە بەردەوامەکانی واشنتۆن کە هەڕەشەی سزای سەخت دەکات دژی ئەنقەرە.\nسیستەمی ئێس ٤٠٠ چییە؟\nسیستەمی بەرگری ئاسمانی و دژە موشەکی ئێس ٤٠٠ سیستەمێکی پیشکەوتووی ڕووسییە کە لەچەند بەشێک پێکهاتووە، لەوانە سیستەمێکی تێکەڵە و فرە چینی رادار بۆ چاودێریکردن و ئاگادارکردنەوە، سیستەمی موشەکی کە چوار جۆری جیاوازی موشەک لەخۆدەگرێت بۆ بەرپەرجدانەوەی موشەک و فڕۆکەی جەنگی لەگەڵ ناوەندێکی کۆنترۆڵ.\nسیستەمەکە بە یەکێک لە پێشکەوتوترین سیستەمی بەرگری دادەنرێت و دەتوانێت لەدووری ٤٠٠کم و بەرزی ٣٠ کم موشەکی بالیستی و موشەکی ئاراستەکراو تێکبشکێنێت. هەروەها لەدوری نزیکەی ٣٠٠ کم بەهۆی سیستەمە ئالۆزە رادارەکەیەوە دەتوانێت شوێنی فرۆکەی جەنگی نەوەی چوارەم، وەک فرۆکەی ئیف ١٦، ئاشکرا بکات و بە ئامانجی بگرێت. لە توانایدایە لەیەک کاتدا رووبەرووی ٣٦ موشەک ببێتەوە و تێکیان بشکێنێت.\nلە نیسانی ٢٠١٨ رووسیا و تورکیا گەشتنە رێککەوتنێک بۆ کڕینی سیستەمی ئێس ٤٠٠ لەلایەن ئەنقەرەوە بەبەهای ٢ ملیار و ٥٠٠ ملیۆن دۆلار و تێچووی هەر دانەیەک ٣٠٠ ملیۆن دۆلارە.\nئەمریکا بۆچی ئەوەندە سوورە لەسەر ئەوەی تورکیا سیستەمەکەی بەدەست نەگات؟\nپێشتر تورکیا داوای کڕینی ١١٦ فرۆکەی ئیف-٣٥ لە ئەمریکا کردووە و نزیکەی هەزار پارچەی فڕۆکەکەش لەلایەن کۆمپانیای تورکییەوە دروست دەکرێن لە پرۆگرامی هاوبەشی دروستکردنی فرۆکەی جەنگی ئێف ٣٥. بەرپرسانی ئەمریکی ترسی ئەوەیان هەیە ئەگەر تورکیا خاوەنی هەردوو فرۆکەی ئیف-٣٥ و سیستەمی ئێس-٤٠٠ بێت، ئەوا رەنگە ڕووسیا دەستی بگات بە تەکنەلۆجیای خۆدزینەوەی ئێف-٣٥ و خاڵە لاوازەکانی بدۆزێتەوە و تواناکانی بۆ دەربکەوێت و دواتر بتوانێت بە ئاسانی تێکی بشکێنێت. جگە لەمەش دامەزراندنی سیستەمەکە لە تورکیادا هەوڵەکانی ڤلادمیر پۆتین خێراتر دەکات بۆ هەبوونی ڕۆڵێکی گەورەتر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەراستدا.\nهەروەها واشنتۆن جەند جارێک دووپاتیکردوەتەوە سیستەمی ئێس-٤٠٠ لەگەڵ سیستەمی بەرگری هاوپەیمانی ناتۆ ناگونجێت کە لە تورکیادا بوونی هەیە و هاوپەیمانی ناتۆ لەئێستادا بەکاری دەهێنێت لە وڵاتەکدا بۆ رووبەرووبونەوەی هەڕەشەکانی سوریا.\nتا ئیستا تورکیا ١ ملیار و ٤٠٠ ملیۆن دۆلاری داوە بە ئەمریکا بۆ فرۆکەی ئێف ٣٥ بەڵام واشنتۆن گواستنەوەی ١١٦ فرۆکەکەی دواخستووە و ئەو کارمەندە تورکیانەشی دەرکردووە کە بۆ فێربوونی بەکارهێنانی فرۆکەکە لە ئەمریکادا بوون. ئەمریکا هەڕشەی ئەوەش دەکات سزا بەسەر ئەنقەرەدا دەسەپێنیت کە بە بەهای ٢ ملیار دۆلار دەخەمڵینرێت.\nئایا ئێس ٤٠٠ مەترسی دروست دەکات بۆ ئیف-٣٥؟\nلە ئێستادا ئێس ٤٠٠ ناتوانێت مەترسی بۆ فرۆکەی ئێف-٣٥ دروست بکات چونکە ئێف ٣٥ لە نەوەی پێنجەمی تەکنەلۆجیای شاراوەیە و فرۆکەیەکە ئەگەری ئاشکرابوونی نزمە لە رادارەکانی ئێس ٤٠٠. تەنها لە حاڵەتێکدا هەستی پێ دەکات ئەگەر لەدووری ٣٢ کم بێت بەڵام ئێف ٣٥ دەتوانێت لەدووری ٦٤کم و موشەک ئاراستەی ئێس ٤٠٠ بکات و تێکی بشکینێت. تەنانەت ئەگەر ئێس ٤٠٠ بتوانێت لەمیانەی ٣٢کم هەست بەبوونی ئیف ٣٥ بکات ناتوانێت بەئامانجی بگرێت و بیپێکێت.\nئێف ٣٥ پیشکەوتوترین فرۆکەی جەنگی ئەمریکییە و تەکنەلۆجیای پێشکەوتووی تێدا بەکارهاتووە و بەهێزترین فڕۆکەیە بۆ جەنگی وشکایی و دوایی ئیف ٢٢ بە باشترین فرۆکە دادەنرێت بۆ جەنگی ئاسمانی. تەکنەلۆجیای شاراوەی تێدا بەکارهاتووە کە دەتوانێت خۆی لە راداری سیستەمی بەرگری بدزێتەوە و باشترین هەستەوەری تێدایە کە ڕێ بە فرۆکەوانەکە دەدات هەموو شتێک ببینێت و بەئاسانی ئامانجەکەی دیاری بکات. جگە لە موشەکەکانی ناوەوەی دەتوانێت موشەکی دەرەکیش رەوانە بکات و توانای هەیە وەک فرۆکەیەکی چاودێری و هەواڵگری و کۆکردنەوەی زانیاریش کار بکات. خێراییەکەی لەڕادەبەدوەرە و توانای هەیە ١٩٣١ کم ببڕیت لە کاتژمێرێکدا.\nشارەزایانی بواری چەک دەڵین ئەگەر سیستەمی ئیس ٤٠٠ و فرۆکەی ئیف ٣٥ پێکەوە کاریان پێ بکرێت لەلایەن تورکیاوە، دەگونجێت ببێتە یارمەتیدەرێکی باش بۆ بەرەوپێشبردنی توانای ئاشکراکردنی فرۆکەکە لەلایەن رادارەکانی ئێس ٤٠٠ەوە. بە هەبوونی زانیاری زیاتر لەسەر ئێف ٣٥، خاوەنداران و بەکارهێنەرانی ئێس ٤٠٠ دەتوانن خاڵە لاوازەکانی ئیف-٣٥ بدۆزنەوە.\nمایک کۆفمان، شارەزا لە کاروبارەکانی سوپای رووسیا لە ڕێکخراوی توێژینەوەی سی ئێن ئەی ئەمریکی، دەڵێت: «چارەسەرکردنی کێشەی بەئامانجگرتنی فرۆکەی هەستپێنەکراو، وەک ئێف-٣٥ و ئێف-٢٢ کێشەیەکە کە ڕووسیەکان بەردەوام کاری لەسەر دەکەن بەڵام دیارنییە کە کێشەکەیان چارەسەر کردبێت. وەبەرهێنانی زەبەلاحی رووسیا لە سیستەمی بەرگریدا ئەوەمان پێ دەڵێت کە هەڕەشەی سەرەکی بۆ سەر هێزی وشکانی رووسیا، هێزی ئاسمانی ئەمریکایە بۆیە شکستپێهینانی تەکنەلۆجیای شاراوە یەکێکە لە کارە یەکەمینەکانی کریملین.»\nکۆفمان دەشڵێت، «رووسیا تەکنیکی جۆراوجۆر بەکاردەهێنیت بۆ شکستپێهێنانی تەکنەلۆجیای شاراوە بەڵام هێشتا وەڵامەکی دیار نییە کە ئاخۆ ئەو هەوڵانەی چەندە کاریگەرن. شتێکی ناوازەیە ئەگەر بتوانی ئێف-٣٥ یان بەشێکی ببینیت بەڵام بەئامانج گرتنی و هەڵدانی موشەک بۆی کە لەسەدا سەد دڵنیا بیت دەیپێکیت هێشتا کارێکی ئەستەمە بۆ رووسیا.»\nبۆچی تورکیا پێداگرە لەسەر هەبوونی سیستەمی ئێس-٤٠٠؟\nپیشتر ئەوردۆغان رایگەیاندوە هەبوونی سیستەمە رووسییەکە یەکانگیرە لەگەڵ ماف و سەروەری تورکیا بۆ بەرگری کردن لەخۆی و هاوپایمانەکانی ڕۆژئاوای شکستیان هێناوە لە پاراستنی تورکیا دژی هەڕەشە موشەکییەکان کە لە وڵاتانی درواسێی سوریا و عێراقەوە دێن.\nعەلی دەمیرداس، ستونووسی زە ناشناڵ ئینتریست دەڵێت، «سووربوونی ئەمریکا لە پاڵپشتی و پشتیوانیکردنی هەرێمێکی سەربەخۆی کوردی لە سوریا، کە تورکیا بە هەڕەشە بۆ ئاسایشی نەتەوەیی دەزانێت، وایکردووە ئەنقەرە خۆی لە رووسیا نزیک بکاتەوە. متمانە پێنەکردنی تورکیا بە ئەمریکا لە گەشەسەندندایە، بۆ نمونە هەڕەشەکەی ترەمپ، کە ئابوری تورکیا لەناودەچێت ئەگەر هێرش بکاتە سەر کوردانی سوریا، ئاماژەیەکی داوە بە دەسەڵاتدارنی تورکیا کە واشنتۆن بەساکاری ئامادەیە تورکیا بگۆڕێتەوە لەبەر خاتری نەتەوەیەکی بێ وڵات.»\nهەروەها سینان ئۆلگن، بەڕێوبەری ناوەندی لێکۆڵینەوەی ئەدەم لە ئەستەنبوڵ دەڵێت، «هیچ سیاسەتێکی تری ئەمریکا لە مێژوودا هێندەی سیاسەتی پڕچەککردنی یەپەگە زیانی نەگەیاندووە بە وێنەی ئەمریکا لە تورکیادا، ڕەنگە واشنتۆن ئەم قەوارەیەی وەک گروپێکی بەسوود زانیبێت بۆ لەناوبردنی داعش بەڵام باجی ئەم سیاسەتەی تەواو دوورکەوتنەوەی تورکیای لێکەوتەوە.»\nعەلی دەمیرداس ئاماژە بەوەش دەکات کە دەنگۆی پێدانی موشەکی دژە تانک لەلایەن ئەمریکاوە بۆ یەپەگە و بەکارهێنانی ئەو موشەکانە دژی سوپای تورکی لە سوریا، هاودەنگییەکی بەرفراوانی دروستکردوە لە بازنەی ئەردۆغاندا کە لە بەرژەوەندیدایەتی ئەگەر سیستەمێکی بەرگری وەک ئێس-٤٠٠ی هەبێت بۆ رووبەڕووبونەوەی ئەو موشەکانە و هەرهەڕەشەیەکی تری ئەمریکا بۆ سەر سوپای تورکیا.\nنزیکەی سێ ساڵ تێپەڕ دەبێت بەسەر کودەتا شکستخواردووەکەی ٢٠١٦ لە تورکیا کە ئەردۆغان ئەمریکا تۆمەتبار دەکات بە هەماهەنگی لەگەڵ فەتحوڵا گولەن بۆ سازدانی کودەتاکە و چەندین جار داوای ڕادەستکردنی کردوەتەوە بەڵام ئەمریکا داواکەی سەرۆکی تورکیای پشتگوێخستووە. عەلی دەمیرداس هۆکارێکی تری سیستەمی ئیس-٤٠٠ دەخاتە ڕوو ئەویش پەیوەندی بە ناوخۆی تورکیاوە هەیە و دەڵێت، «لە کودەتاکە ئەو دوو فرۆکە ئیف-١٦ یەی لەدەستی کودەتاچییەکاندا بوو، یەکێکیان پەرلەمانی چەند جارێک بوردومان کرد و ئەوەی تێبینی کرا لەو شەوەدا ئەوەبوو کە حکومەت هیچ میکانیزمێکی کاریگەری بەرگری نەبوو بۆ بەرپەرچدانەوەی فرۆکە جەنگییەکانی خۆی بۆیە ئەردۆغان ترسێکی شەخسی هەیە لەوەی نەهێڵێت جارێکی تر کودەتا سەربگرێتەوە بە هەبوونی سیستەمێک جگە لە سیستەمی بەرگری هاوپەیمانی ناتۆ.»


نێچیرڤان بارزانی بۆ دواخستنی ریفراندۆم بەنهێنیی سەردانی ئێرانی کردوە – Standard Kurd\nنێچیرڤان بارزانی بۆ دواخستنی ریفراندۆم بەنهێنیی سەردانی ئێرانی کردوە\nلەلایەن ستاندار Posted on ئاب 15, 2017 5981 جار بینراوە 1 سەرنج\nبەپێی سەرچاوەیەکی نزیک لە ئێرانییەکان، سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان نێچیرڤان بارزانیی لە چەند رۆژی رابردودا بەنهێنیی سەردانی تارانی کردوە. نێچیرڤان بارزانی لەناو پارتییدا، رونتر لەناو بنەماڵەی بارزانییدا، نزیکترینە لە ئێرانییەکان بە بەراورد بە مەسعود بارزانیی و مەسڕوڕ بارزانیی -ئەو سێ کەسە بڕیارەکانی پارتیی دروستدەکەن، کەسیتر لەناو پارتییدا نە ئاگاداری دروستکردنی بڕیارە و نە دەشتوانێت بڕیار دروستبکات- لەوێ لەگەڵ بەرپرسانی ئێرانی کۆبۆتەوە، لەناویاندا قاسمی سولەیمانیی. باسی ریفراندۆمیان کردوە و ئێران داوای دواخستنی ریفراندۆمی کردوە. نێچیرڤان بارزانی بەوە رازیبوە کە ریفراندۆم دوابخرێت بەڵام داوایکردوە لەڕێی یەکێتیی نیشتیمانییەوە پارلەمان کارابکرێتەوە و پارلەمان خۆی بڕیاربدات ریفراندۆم دوابخرێت تا مەسعود بارزانیی ئیحراج نەبێت. خۆتان دەزانن ئێران لەگەڵ یەکێتییدا پەیوەندییەکانی باشن، ئێران داوای لە یەکێتیی کردوە لەگەڵ پارتییدا پارلەمان کارابکەنەوە و لە پارلەماندا ریفراندۆم دوابخرێت.\nکاراکردنەوەی پارلەمان و بڕیارێک بۆ دواخستنی ریفراندۆم، هێشتا نەچۆتە بواری جێبەجێکردنەوە. بەڵام پێدەچێت لە چەند رۆژی داهاتودا هەوڵەکان چڕتر ببنەوە.\nدوێنێش وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران پشتیوانیی خۆی بۆ گفتوگۆکانی نێوان حکومەتی هەرێم و بەغداد دەربڕی. حەیدەر ئەل-عەبادییش پێشوازیی لە وەفدی هەرێمی کوردستان کرد بەڵام لە راگەیەنراوەکەیدا باسی ریفراندۆمی نەکردوە.\nدواخستنی ریفراندۆم باشترین بڕیارێکە لە ئێستادا. رۆژ بە رۆژ مەترسییەکانی ریفراندۆم رونتر دەبنەوە، بەڵام پارتی ئیحراج بوە و نایەوێت بڕیارێک بدات لەسەری بکەوێت. ئیحراجبون زۆر باشترە لەوەی قومار بە داهاتوی گەلانی کوردستانەوە بکەیت. هەر بۆیە، باشترین چارەسەر دواخستنی ریفراندۆمە.\nریفرادۆم نێچیرڤان بارزانی\nبڵاوکراوەی پێشووئاڵا تاڵەبانی ڕەخنەی توند لە نەجمەدین کەریم دەگرێت لەسەر وەفدی ریفراندۆم\nبڵاوکراوەی نوێترمەسعود عەبدولخالق: لە پێناو دەوڵەتی کوردستانی پارتی حەل بکەن\nئوميد عمر دەڵێت:\nئاب 16, 2017 له 5:12 am\nكه ى باشترين كاته ؟ هه مو داگيركه رانى كورد ئه يانه وى راپرسى دوا بخريت تا دواى داعش ، ئه و كاته بومان ده رئه كه وى ئيمه ى كورد چه ند ساويلكه و خوش باوه رين به دوژمنه كانمان . هه تا داعش ماوه امريكا و هاوپه يمانانى نايه لن شه رى كورد بكرى ، ئه گينا داعش موصل ئه گريته وه ، پاش داعش پيويستيان به كورد نامينى ، كيشه ى كورد خويه تى نه ك دوژمنه كانى .\nوەڵامێک بنووسە بۆ ئوميد عمر هەڵوەشاندنەوەی وەڵام


سپێنۆزا؛ توانای هەڵبژاردن وەهمە؟ - ژنەفتن\nسپێنۆزا؛ توانای هەڵبژاردن وەهمە؟\nلە فەڕەنسییەوە: سەردار حەمەڕەش\n21ی ته‌مموز، 2021|هزر، وتار و بۆچوون\nئازادی چییە؟ چۆن عیرفان دەمانگەیەنێتە ئازادی؟ لای سپینۆزا وەک ستۆسیسیزم، بۆ ڕزگار کردنی ڕۆح لە ئەشکەنجە، تەنها ڕێگا پاساودانی بوونە و بەس، قبوڵکردنی هەقیقەتە وەک ئەوەی کە هەیە دەمانگەیەنێت بە باری ئازادی و ئەشکەنجەمان کەمتر دەکەنەوە. لوتبەرزی و ئێگۆیە ڕێگریمان لی دەکەن هەقیقەت وەک ئەوەی کە هەیە قبوڵ نەکەین.\nئەم وتارە، وانەی مامۆستایەکی فەرەنسی ؛ Charles Robin کە بە زمانێکی سادە باسی بیرۆکەی ئازادیی هەڵبژاردن لای سپینۆزا دەکات.\nبارۆخ سپینۆزا (١٦٣٢-١٦٧٧) فەیلەسوفی هۆڵەندی\nڕۆژتان باش. شارل ڕۆبەن:\nدەزانم کە ئەم وانەیەم زۆر کەس دڵخۆش دەکات، لەبەر ئەوەی دەمێکە خەڵکی داوام لێ دەکەن و پرسیارم لێ دەکەن کەی وانەیەک لەسەر سپینۆزا دەڵێمەوە. کاتێکی زۆرم بۆ تەرخان کرد لەبەر ئەوەی سپینۆزا مۆنیمۆنتێکی فەیلەسوفی گرنگە و هەروا بە ئاسانی بەبێ خۆ ئامادەکردن دەستی بۆ نابەین، هیوادارم ئەم وانەیە لە ئاستی چاوەڕوانیتان بێت.\nسپینۆزا لەو کەسایەتیانەیە کە باسکردنیان هەروا ئاسان نین، لەبەر ئەوەی سیستەمی فەیلەسوفی سپینۆزا سیستەمێکی گشت (گلۆبال)ە، باشتر بڵێین ئامانجی هەوڵدانی سپینۆزا کەمتر و زیاتر نییە جگە لە ڕوونکردنەوەی خودا، یان سرووشت. بۆ سپینۆزا ئەو دوو شتە پێکەوە گرێدراون؛ خودا و سرووشت، واتە؛ کۆی هەموو ئەو شتانەی کە بوونیان هەیە، بۆیە دەبێت باش تێ بگەن کە باسکردنی بە وانەیەک تۆزێک گرانە.\nبۆیە دەست دەکەین بە وانەکەمان و داواتان لێ دەکەم دڵ فراوان بن، ئەم وانەیش جۆرێکە لە چوونە ناو بابەتی هزری سپینۆزاوە، کەواتە ڕاڤەکردنێکی کامڵی تەواوی فەلسەفەکەی نییە.\nلەبەر ئەوەی سپینۆزا کەسایەتییەکی شاز بوو، پێش هەموو شتێک چەند کەرەسەیەکی ژیانی دەخەینە ڕوو. سپینۆزا فەیلەسوفی سەتەی حەڤدە، جوویەکی پورتوگالی بوو، کۆچی کرد بۆ هۆڵەندا، فەیلەسوفێکە زۆر دژایەتی کراوە لەسەر بابەتە دینییەکانی، دەبێت ئەوە بزانین کە سپینۆزا لە کۆمەڵگەی جووەکان دەرکرابوو، هەروەها جارێکیش هەوڵی کوشتنی دراوە، پاڵتۆکەی کە کوون بووبوو بە چەقۆی بکوژەکەی، هەتا دوا ساتەکانی ژیانی، سپینۆزا لای خۆی پاراست بووی.\nسپینۆزا، ساڵی ١٦٧٧ بەرهەمە سەرەکییەکەی بە ناوی (ئێتیک) بڵاوبوویەوە، واتە دوو ساڵ دوای کۆچی دوایی، لەبەر ئەوەی هۆشمەند بوو بەوەی کە نووسینێکی وەها لە سەردەمی ژیانی خۆیدا سزاکەی سووتاندنی خۆی دەبوو بە زیندووی. سپینۆزا لەو فەیلەسوفانە بوو کە نەدەترسا لە گوزارشتکردنی ڕاستەوخۆ، بە بوێری دەدوا. دەبینین بۆچی هزری فەلسەفی سپینۆزا بۆ سەردەمەکەی تەواو تازەگەر بوو، یان شۆڕشگێری بوو، بەڵام پیش ئەوە دەبێت دیکۆرەکەمان ئامادە بکەین.\nسپینۆزا وەها ناسراوە کە سەرەکیترین ئۆپۆزیسیۆنی دژ بە دیکارت بووە لە هەمان سەردەمدا، دەڵێین؛ دژ، لەنێوان کەوانەیەکدا، چونکە لە ڕاستیدا سپینۆزا هەموو دیکارت ڕەت ناکاتەوە، بەڵام دژ بە دیکارت دەوەستێتەوە لە خاڵیکی بنەڕەتیدا، ئەویش ئەوەیە، لەو شیوەیەیدا کە دیکارت دیوالیست بوو، واتە کەسێک بوو کە دەروون (رۆح) و ماتریاڵی جودا دەکردەوە، واتە؛ نێوان هزر و جەستە، هزر و پاناتیی. بۆ سپینۆزا، ئەو شتانە بە تەواوی جودا نەبوونەتەوە. سپینۆزا کەسێکی پێشەنگ بوو، بەوەی کە پێی دەڵێن؛ یەکاندیدی ( monisme )، واتە ئەو بیرۆکەیەی کە ناتوانین جیاوازی بکەین لەنێوان هزر و جەستەدا. لە ئیفلاتونەوە ئەو جیاکردنەوە ئەنتۆلۆژییەی نێوان جەستە و ڕۆح، وەک ڕووداوێکی ئاسایی ( evidence )، رەچاو دەکرا، ئێڤیدەنسێک کە زۆر باش دەگونجا لەگەڵ تێڕوانینی مەسیحیەت کە لەسەر جیهانی خوارەوە، واتە، جیهانی ماتریاڵ و ئەو دنیا، واتە، جیهانی ڕۆح. بەڵام بۆ سپینۆزا ئەو جیاوازییە بۆی نییە بوونی هەبێت، لەبەر ئەوەی بۆ سپینۆزا لە ڕاستیدا جەستە و ڕۆح دوو سیفەتی کەرەسەیەکی یەکتان، کە ناوی دەنێت؛ خودا یان سرووشت.\nبۆ ئەوەی باش لە بیرۆکەی مۆنیسم ( monisme)ی سپینۆزا تێ بگەین، پەنا دەبەینە بەر چەند نموونەیەک؛ نمونەی ماریخوانا وەردەگرین، بۆ ئەوانەی ئاشناییان بە ماریخوانا هەیە، دەزانن کە ماریخوانا گۆڕانکاری بەسەر توانای دەروونیدا دەهێنێت. دەروونی، بە مانای حاڵەتی ئاگایی، کاتێک ماریخوانا دەکێشین، جیاواز بیر دەکەینەوە، شتەکان بە جۆرێکیتر دەبینین، لە هەمان کاتدا کاریگەری لەسەر توانای جەستەییمان هەیە؛ بڕۆ زۆرانبازییەک بکە، یان وەرزشیک بکە کاتێک تۆ ماریخوانات کێشاوە، تێ دەگەیت کە هەمان تاس و حەمام نییە، بارەکە زۆر ئاڵۆز دەبێت. لێرەوە تێ دەگەین کە گۆڕانکارییەکە لەسەر دەرون و بە بێگومان گۆڕنکاری دەکات لە جەستەشدا، لە ڕاستیدا ڕەهەندی سپیریتوێڵ و ڕەهەندی ماتریاڵ هەمیشە لە بەیکداداندان، لەبەر ئەوەی کارلێکترکردنیان لەسەر یەکتر هەیە، ناتوانین لە یەکتری جودایان بکەینەوە وەک دوو بەشی سەربەخۆ، کاتێک ماریخوانا دەکێشین، شەکەتین، لەم شەکەتیش ڕێگامان پێ نادات جیاوازی لەنێوان دەروون و جەستەدا بکەین، هەردووکیان تووشی دەبن؛ هەر دوو ڕەهەندەکە؛ ڕۆح و جەستە بەبێ جیاوازی، ئەمەش وەهای کردووە کە هەندێک کەس فکری سپینۆزا بە (parallelisme) بناسێنن. پارالێلیسمی جەستە و ئیسپری، فکر و پانتایی. باسی ئەم جیاوازییە دەکەینەوە لە وانەیەکی تردا، وەک وتم؛ فەلسەفەی سپینۆزا فەلسەفەی گلۆباڵە، لە یەکەم وانەدا نامەوێت ئەو باسە بهروژێنم، دەمەوێت لە گۆشەنیگایەکی ترەوە باسی بکەم.\nزۆر لە فەیلەسوفان ژمارەیەکی زۆر هەلمان دەدەنێ بۆ چوونە ژوورەوەی ناو هزریان، بەڵام لای سپینۆزا تۆزێ گرانترە، چونکە هەلەکان کەمترن، لەگەڵ ئەوەشدا هەوڵم دا یەکێک بدۆزمەوە بۆ وانەی ئەمڕۆمان؛ وەک وتم لای سپینۆزا دیوالیسمی کارتێزی نادۆزینەوە، ئەو جیاوازییە ئیفلاتونییە نادۆزینەوە لەنێوان جەستە و ڕۆحدا، بەڵام ئەم تێروانینە یەکانگیرییە دەرئەنجامێکی پتەوی هەیە، ئەویش ئەو بۆچوونەی سپینۆزایە بۆ ئازادی، بۆ سپینۆزا ئازادی وەهمێکە، خەیاڵە.\nپێش ئەوەی ڕوونی بکەینەوە بۆچی لای سپینۆزا ئازادی وەهمە، دەبێت جارێک ڕوونی بکەینەوە بۆچی لای دیکارت ئازادی شتێکی پێش گریمانە ( presupposed)، واتە؛ توانای هەڵبژاردنە، ئازادیی هەڵبژاردنە لای دیکارت، ناوی ناوە بڕیارنامەی ڕۆح، واتە ئەو توانایەی کە ویستمان خاوەنیەتی خۆی بناسێنێت بە سەربەستی، جیا لە کاریگەری دەرەکی. ئازادی هەڵبژاردن، سەربەخۆیی ویستە بە جیا لە ماتریاڵ، ئازادیی هەڵبژاردن بەستراوەتەوە بەو جیاوازییەی نێوان ڕۆح و جەستە، لەبەر ئەوەی ئەگەر ئازادی بوونی هەبێت، دەبێت ئیمکانیەتێک هەبێت بۆ ڕۆح کە بتوانێت خۆی دیاری بکات بە جیا و سەربەخۆ لە جەستە. بۆیە یەکاندیدی سپینۆزا دەبێتە بەربەستێک بەرامبەر بە ئازادیی هەڵبژاردن لای دیکارت، بۆچی ئازادیی هەڵبژاردن وەهمە؟ لەبەر ئەوەی مرۆڤ لە هەمان کاتدا کە بوونەوەرێکی فیزیاییە و بوونەوەرێکی سپیریتوێلیشە، واتە بوونەوەرێکی خاوەن ئاگایی، بۆیە مرۆڤ لەو باوەرەدایە کە خاوەنی، بکەری هەڵسوکەوتەکانیەتی، واتە بڕیاردەرێکی ئازادە لە جۆری هەڵسوکەتیدا، ئەمەش ئەوەیە کە لە کۆمەڵگەی مۆدێرندا زۆر شت لە سەری بەندە، ئەو بیرۆکەیەی گوایە ئێمە حوکمڕانی جەستەی خۆمانین، ئەمەش دەمانگەیەنێت بە مەفهومی بەرپرسیاریەتی، ئەگەر ئێمە ئازادیی هەڵبژاردنمان نەبوایە، مەفهومی بەرپرسیاریەتی بوونی نەدەبوو، کەواتە مەفهموی نادادپەروەری بە مانای قانونیش نەدەبوایە بوونی هەبوایە. بکوژێک دەتوانێت بڵێت؛ جەستەی بڕیاری داوە و ویست و ئیرادەی دوای جوڵاندنەوەی جەستەی کەوتووە، بۆیە ناتوانین وەک تاوانبارێک دەستنیشانی بکەین.\nئەگەر ئازادیی هەڵبژاردن بوونی نەبێت مانای وایە هەموو شتێک دەسەلمێنرێن، ئەمەش شتێکی زۆر پێشەنگییە بە مانای وشە، واتە شتێکە هەموو بنیاتنانی ژیانی کۆمەڵایەتیمان دەخاتە ژێر پرسیارەوە. بیهێنە بەرچاوی خۆت ئەو کەسەی کە خیانەتی لێ کردویت، درۆی لەگەڵ کردویت، دەتوانێت خۆی بپارێزێت لە پشت یەکاندیدی (مۆنیسم)ی سپینۆزاوە و بڵێت؛ من بەرپرس نیم لەوەی کە کردومە، من بە تەواوی بڕیارم لەسەر دراوە، کەواتە ناتوانیت تاوانبارم بکەیت بەوەی کە کردومە و شتێکی ناپەسەند بێت بۆ تۆ. بۆیە دیدی سپینۆزا لەسەر پلانی قانونی و سیاسی ڕەوا نییە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەست دەخاتە سەر شتێکی بنەڕەتی، ئەویش ئەوەیە؛ ئایا دەتوانین وەهای دابنێین کە ئێمە بە ڕاستی بکەری هەڵسوکەوتەکانمانین؟ ئایا ئێمە بەرپرسین لە بیرکردنەوەمان، لە کردارەکانمان؟ وتم کردار و بیرکردنەوەمان لەبەر ئەوەی بۆ سپینۆزا جیاوازییەکی بنەڕەتی نییە لەنێوان هزر و ماتریاڵدا، سپینۆزا بەو وتەیەی ناسراوە کە دەڵێت: “ئۆردەری گرێدانی بیرۆکەکان هەمان ئۆردەری گرێدانی شتەکانن”، بە مانای ئەوە دێت کە کردارەکانمان تەنها دەرئەنجامی میکانیکی بیرۆکەکانمانن، بە هەمان شێوە بیرۆکەکانمان دەرئەنجامی میکانیکی کردارەکانمانن. ئەمەش وەک بیرۆکە، تۆزێ سەرمان لێ دەشێوێنێت، دەمانبات بە لاڕێدا، چونکە ئێمە هەمیشە بە لای بنجدانانی لەوەوبەر دەیشکێنینەوە، لەنێوان فکر و کرداردا، ئەو بیرۆکەیەی کە کردار بڕیاردراوە لە لایەن هزرەوە، یان بە پیچەوانەوە فکرمان لە لایەن کردارەوە سنووردار کراوە.\nئەو ئازادیی ویستەی مرۆڤ وەهمێکە، خەیاڵێکە، لەوەوە سەرچاوەی گرتووە کە مرۆڤ لەبەر ئەوەی ئاگایی نییە بە سەرچاوەی هەوەس و ئارەزووەکانی یان بیرۆکەکانی.\nبۆ سپینۆزا تێڕوانین بەم شێوەیە ناڕەوایە. چۆن مرۆڤ بەکار دەبێت؟ بە یەک گەشتنی جەستە و ئیسپری چۆن ڕوو دەدات؟ سەرنجتان داوە کاتێک ئێمە لە بارێکی ماتریاڵی جیاوازداین دەتوانین بیرۆکەی جیاوازیشمان هەبێت، بە هەمان شێوە کاتێک باوەڕمان پەرەدەسێنێت، پیش دەکەوێت، کاریگەری هەیە لەسەر جۆری هەڵسوکەوتمان، کەواتە لە باری ماتریاڵی هەبوون. ئەو تێڕوانینەی کە دیکارت بۆی پێشنیار دەکردین، گوایە مرۆڤ بەڕێوە دەبرێت لە لایەن ئازادیی هەڵبژاردنییەوە، لە ڕاستیدا بیرۆکەی مەسیحیەتە، بە هەمان شیوە لای سانت ئۆگوستین ( saint Augustin, 354-430 )یش ئەم بیرۆکەیە دەدۆزینەوە، کە دەیووت: “خودا ئازادیی هەڵبژاردنی داوە بە مرۆڤ، بەڵام بەو هۆیەوە ناتوانین خودا تاوانبار بکەین بە بەرپرسیاریەتی لە خراپە لەسەر زەوی”، لەبەر ئەوەی مرۆڤ خاوەنی ئازادیی هەڵبژاردنە، بۆیە دەتوانێت خراپە و لە هەمان کاتدا باشەش بکات، بۆیە دیکارت دەیووت؛ مرۆڤ تەنها بوونەوەرە لەسەر زەوی کە خاوەنی ئازادیی هەڵبژاردن(ویستی ئازاد)ە، لەبەر ئەوەی شتی بێگیان، خاوەنی ڕۆح نین بە مانای وشە، کەواتە ویستیان نییە، بەو پێیەش ویستی ئازادیشیان نییە. ئەگەر ئەو قەڵەمە هەڵگرم کە لە بەردەممدایە و فڕێی بدەمە ناو ژوورەکەوە، قەڵەمەکە ڕێگاکەی هەڵنابژێرێت، ڕێگاکەی دەرئەنجامی میکانیکی هێز و ئاراستەی ئەوەن کە هاویشتومە، قەلەمەکە هەڵبژاردەی نییە، بۆیە بۆ دیکارت ئاژەڵان ئازادی ویستیان نییە، هەر لەم بیرۆکەیەوەش تیۆری؛ ئاژەڵی ماشین، سەرچاوەی وەرگرتووە، کاتێک دیکارت دەیووت؛ ئاژەڵان ماشینن، بێگومان مەبەستی ئەوە نەبوو کە بڵیت ئەوان لە ئاسن دروست کراون، نا، نەخێر، دەیویست بڵێت؛ کە ئاژەلان ڕێنمایی شتێک دەکەن کە ناومان ناوە؛ ئەنستات، کە بە هیچ جۆرێک مەفهومی ویست دەوری تێدا نابینێت، لەبەر ئەوەی ئاژەڵان ئاگاییان بە ئەنستاتی خۆیان نییە، مرۆڤ تەنهایە کە خاوەنی ئازادیی ویستە (هەڵبژاردەیە) لەبەر ئەوەی ئاگایی بەوە هەیە چی دەیجوڵێنێت، ئاگایی بە هەوەسی خۆی هەیە. ئاژەڵان ماشینن، لەبەر ئەوەی بە میکانیکی دەجوڵێنەوە، بەبێ ئاگایی دەجوڵێنەوە، واتە؛ بە بێویست، بەڵام مرۆڤ کاتێک دەجوڵێتەوە لە لایەن ئاگاییەکەوە پاڵی پێوە نراوە بە جۆرێک کە ناتوانین بچوکی بکەینەوە بە کەلوپەلی بێگیان، بە ئاژەڵان، واتە ناتوانین بچوکی بکەینەوە لە ڕەهەندی جەستەیی و ماتریاڵ، ئەمەش لە هەندێک حاڵەتدا ڕاستە لەبەر ئەوەی مرۆڤ ناچار نییە بچێتتە ژێر کاریگەری دەرەکی جیاواز کە ڕووبەڕووی دەبنەوە، ئەو توانایەی هەیە بڵێت؛ نا. بەڵام بۆ سپینۆزا ئەمە بەس نییە، لەبەر ئەوەی لە ڕاستیدا ئەو ئازادیی ویستەی مرۆڤ وەهمێکە، خەیاڵێکە، لەوەوە سەرچاوەی گرتووە کە مرۆڤ لەبەر ئەوەی ئاگایی نییە بە سەرچاوەی هەوەس و ئارەزووەکانی یان بیرۆکەکانی.\nمرۆڤ ئاگایی بەوە هەیە کە دەتوانێت بڕیار بدات، بەڵام ئاگایی بە مێژووی هۆکار و دەرئەنجام نییە کە پاڵنەرن بۆ جۆرێک لە هەڵبژاردن، لە کاتێکی دیاریکراو و لە ڕەوشێكدا.\nمرۆڤ ئاگایی بەوە هەیە کە دەتوانێت بڕیار بدات، بەڵام ئاگایی بە مێژووی هۆکار و دەرئەنجام نییە کە پاڵنەرن بۆ جۆرێک لە هەڵبژاردن، لە کاتێکی دیاریکراو و لە ڕەوشێكدا. لێرەشدا نموونەیەک دەهێنمەوە، بیهێنە بەرچاوی خۆت دانیشتوویت لەسەر کورسییەک و سەیری فیلمێک دەکەیت، کوتوپڕ وەها ئارەزوو دەکەیت بڕۆیت لە بەفرخڕەکەتا بە دوای ماستێکدا بگەڕێیت، هەڵدەستیتە سەر پێ و دەچیت ماستەکەت دەهێنێت و دەیخۆیت بە لەزەتەوە، بە خۆشت دەڵییت؛ بوون بە مرۆڤ خراپ نییە، چونکە دەتوانم بڕیار بدەم و هەڵبژاردەم هەیە. سپینۆزا پێمان دەڵێت؛ لەو کاتەدا تۆ لە بیرت دەچێتەوە کە هەندێک هۆکار هەن، هەندێ فاکتەر هەن، کە پاڵنەر بوون هەتا بچی لە بەفرخڕەکەتا ماستێک بهێنیت، ئاگاییمان بە هەموو ئەو هۆکارانە نییە، بەڵام بوونیان هەیە. ئەوەی سپینۆزا پێمان دەڵێت ئەوەیە کە ڕاستە ئێمە ئازادیی هەڵبژاردنمان هەیە، بەڵام ئێمە هەڵبژاردەی ئەو هۆکارانەمان نییە کە پاڵنەرن بۆ هەڵبژاردن، هەڵبژاردەکەمان هەڵبژاردەیەکی ڕووکەشی بووە، هەڵبژاردەکەمان بەندە لەسەر تەواوی کۆی سەرنجدانی ئارەزوویەک، واتە خۆنواندنێک، ئارەزوویەک، ئێمۆشنێک، هەستبزوێنێک. ئەم سۆزانەش ئێمە هەڵیان نابژێرین، سۆز و ئارەزوومان هەڵنابژێرین، ئێمە لەژێر کاریگەریانداین، وەک چۆن قەڵەمێک لەژێر کاریگەری مندایە بەوەی دەمەوێت پێی بنووسم، بەم لا و بەو لادا دەیبەم، بەبێ ئەوەی هەلی ئەوەی پێ بدرێت دژی بووەستێتەوە. بۆ سپینۆزا ئێمە بەندکراوی ئەوەی ئەو ناوی ناوە: حەتمیزم (دیارکەریزم)، حەتمیزم ئەو بیرۆکەیەیە لە ژیانی فیزیاییدا هەموو شتێک لەژێر قانونی هۆبەندی (کۆزالیتێ)دایە، هەموو هۆکارێک کاردانەوەیەک بەرهەم دەهێنێت، ئەویش جارێکی تر دەبێتەوە بە هۆکاری کاریگەرییەکی تر، ئاوا بەم شێوەیە هەتا هەتایە.\nچی پاڵنەرە، کە من ئارەزووی ماستێک بکەم؟ لەوانەیە لەبەر ئەوەی چەند خولەکێک لەوەوبەر ڕێكلامێکم بینیبێت لەو کاتەدا باسی ماستی دەکرد، پێش فیلمەکە، ئەو تێڕوانینە چووە ناو لەش و دەروونمەوە لە ئاستێکی ئەنفرا ئاگایی و لە کاتێکی دیاریکراودا ئەو ئارەزووە دەهروژێنێت. ئەمە نموونەیەک بوو، بەڵام دەتوانین هەزارەها نموونەی تر بهێننەوە، نموونەی خوێندکارێک بهێننەوە دوای تاقیکردنەوەی بەکالۆریا بڕیار دەدات لە دانشگا بایۆلۆژی بخوێنێت، ئەمە ئازادیی هەڵبژاردنە وەک چۆن دەیتوانی بەشێکیتر هەڵبژێرێت، بەڵام کاتێک بایۆلۆژی هەڵبژارد، چی پاڵنەری ئەو هەڵبژاردەیە بوو؟ چی ئەو هەڵبژاردەیەی دستنیشان کرد؟ لەوانەیە لەبەر ئەوەی ئەو خوێندکارە لە خێزانێکی زانستیدا گەورە بووبێت کە حەزی زانستی پێ داوە و بەبێ ئەوەی خۆی هەستی پێ بکات، ڕاستەوخۆ ئەو لەو باوەڕەدایە و سوورە کە خۆی هەڵی بژاردووە، ئەوەش ڕاستە لە گۆشەنیگای سوبژەکتیڤ(خۆیی)ەوە، لە گۆشەنیگای سوبژەکتیڤەوە ئەو هەڵبژاردەیەی بەسەردا نەسەپێنراوە، ئەو هەڵبژاردەیە وەک ئازادیی هەڵبژاردن تیایدا دەژی، بەڵام ئەو هەڵبژاردەیە دەبێتە هۆکار (cause)، ئەو هەڵبژاردەیە دەرئەنجامی کۆمەڵێک هۆکار و دەرئەنجامن کە پاڵنەر بوون بۆ ئەو هەڵبژاردنە، هەموو ئەو کارانەشی کە دەیکەین ناتوانن خۆیان دەرباز بکەن لە قانونی هۆبەندی (causality)، لەبەر ئەوەی مرۆڤ بوونەوەرێکی فیزیاییە، مرۆڤ بوونەوەرێکی ماتریاڵە، وەک لەشیکی ماتریاڵ لەژێر کاریگەری قانونی ماتریاڵدایە و ناتوانێت خۆی لێ دەرباز بکات، مرۆڤی فیزیایی لەژێر قانونی فیزیاییدایە، ئەگەر هەوڵ بدەیت لە باڵەکۆنەکەتەوە بفڕیت، قانونی فیزیاییت وەبیردەهێنێتەوە، پێت دەڵێت؛ تۆ ناتوانیت، تۆ ئەو ئازادییەت نییە، لەبەر ئەوە ئازادی خۆی لەناو کۆمەڵێک ڕێگری فیزیاییدا دەبینێتەوە، وەک ئەوەی کە تۆ بتەوێت کێکێک دروست بکەیت بەبێ ئەوەی ئارد بەکار بهێنیت، بێ مانایە. ئەگەر بتەوێت کێکێک دروست بکەیت، ڕێنمایی ڕێسێت(شێوازی ئامادەکردن)ێک دەکەیت، ئەگەر ڕێنمایی ڕێسێتەکە نەکەیت کێکەکەت بۆ دروست ناکرێت. کەواتە دەرئەنجامدانی کارێکی فیزیایی پێویستی بە کۆمەڵیک ڕێسای پێشوەختە هەیە. وەهای دەبینین کە ئەمە شتێکی ڕێ تێچووە، بەڵگەنەویستە، بەڵام وەهاش نییە، لەبەر ئەوەی لە ژیانی ڕۆژانەماندا باوە زۆر جار هەڵسوکەوت دەکەین بە لەبیربردنی قانونی بنەڕەتی ماتریاڵ. نموونەی داشەکانی دۆمینۆ بهێنینەوە، کاتێک یەک لە دوای یەک دەکەون، کاتێک پاڵ بە یەکەم داشەوە دەنێین، هەموومان ئەوە دەزانین کە کەوتنی دواهەمین داشی دۆمینۆ، هۆکاری یەکەم پاڵنەر بوو لەسەر لۆژیک و میکانیکی کەوتنی داشی یەکەم، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لە زۆر جموجوڵماندا جیاوازی ناکەین لەنێوان کردارەکانمان و کاریگەری کۆتایی کارەکانمان، ئاکاری کارەکانمان، لەبەر ئەوەی ئێمە فۆکالیزێمان هەیە تەنها لەسەر ئاکامی راستەوخۆی کارەکانمان؟ وەک کاتێک مێشێک پێداگیری دەکات بە خۆکێشان بە شوشەی پەنجەرەیەکدا بەبێ ئەوەی کە بزانێت پەنجەرەکە کراوەیە، ئێمە لەناو جۆرێک لە داخراوی مەنتال و ئەنتەلەکتوێلداین بەسەر خۆماندا، کە ڕێگریمان لێ دەکات لە یەکتر ترانجاندنی هۆکار و دەرەئەنجام کە تیایدا دەژین، ببینین. ئەو کوێریەیە بەرامبەر بە هۆبەندی (causality) کە پاڵ بە سپینۆزاوە دەنێت بڵێت؛ ئازادیی بڕیاردان، خەیاڵە.\nمێتافۆرێکی زۆر سادەمان بۆ دەهێنێتەوە کە تێگەشتنی زۆر ئاسانە؛ کاتێک ئێمە بەردێک فڕی دەدەینە سەر زەوی، ئەو ڕێگەیەی کە بەردەکە دەیگرێتە بەر، بەستراوەتەوە بە جۆری هاویشتنی بەردەکە، بەڵام بیهێنە بەرچاوی خۆت لەو کاتەدا کە بەردەکە فڕێ دەدەیت، بەردەکە خاوەنی ئاگاییە، بەردەکە چی بە خۆی دەڵێت؟ دەڵێت؛ ئەوە خۆیەتی هۆکاری جوڵاندنەوەی، ئەوە خۆیەتی کە بڕیار دەدات بە کوێدا دەڕوات، ناڵێت؛ ئاراستەکەی بڕیاری لەسەر دراوە لە لایەن هێزێکی دەرەکییەوە. بۆ سپینۆزا ئیمە لە هەمان حاڵی ئەو بەردەداین؛ لەژێر کاریگەری ئەو هێزەداین، بەڵام حەزمان بەوەیە لەو باوەڕەدا بین کە ئێمە هۆکاری ئەو جوڵاندنەوەیەین، بۆ سپینۆزا ئازادیی هەڵبژاردن وەهمێکە، بەردەوام دەبێت هێندەی ئەو باوەڕەی کە ئێمە هۆکاری جوڵاندنەوەکانمانین، بە درێژایی ئەو کاتانەی کە ئێمە وەها بیر دەکەینەوە هۆکاری جوڵاندنەوەکانمان بین. جوڵاندنەوە و بیرکردنەوەشمان، لەبەر ئەوەی بۆ سپینۆزا ئەو دوو شتە لێک جودا ناکڕێنەوە.\nئەو بڕیارەی ڕووبەڕوومان دەبێتەوە لێرەدا ئەوەیە دەڵێین؛ ئەمە مانای چییە؟\nئەمە مانای ئەوەیە کە مرۆڤ باڵاتر نییە لە بەردێک یان ئاژەڵێک؟ ئەویش لەژێر کاریگەری سنوورداری جیهانی دەرەوەیە و ناتوانێت قسەی خۆی بکات؟ ئایا ئێمە لەناو وەهمێکی بنەڕەتیداین (فۆندەمەنتاڵ)، لەناو گوناحێکی خۆ بەزلزانیداین، باوەڕمان پێ دەهێنێت کە ئێمە ئازادین لە بیرکردنەوە و لە کرداردا و لە ڕاستیدا هەموو ئەمانە وەهمن؟ نەخێر بە تەواوی نا.\n“ئەگەر کتێبی سپینۆزا ناوی ئێتیکە، لەبەر ئەوەی لەسەر ئەو بیرۆکەیە بنیات نراوە کە مرۆڤ هەڵبژاردەی هەیە، لەبەر ئەوەی ئێتیک کاتێک مانایەکی هەیە بۆ تاکەکان کە خاوەنی بڕیاردان بن لەسەر خۆیان”\nلێرەدا دەمەوێت ڕاستکردنەوەیەک بخەمە سەر لێکدانەوەیەکی هاوبەش لەسەر فکری سپینۆزا بۆ ئازادی و حەتمیەت؛ نۆتەیەکی باشە ئەگەر سپینۆزا بانگهێشت بکەین بۆ ئەوەی ڕوونکردنەوە بدات لەسەر ئەوەی کە مرۆڤ ئازادتر نییە لە بەردێک کە دەیهاوێژین، کە ئاژەڵان پەیڕەوی ئەنستات دەکەن، کە فکرەی ئازادی خەونێکی فەلسەفییە لەسەر هیچ شتیکیتر بنیات نەنراوە جگە لەو گێلیانەی کە بڕیارمان لەسەر دەدەن. بەڵام دەبێت بچینە بنەوانی ئەوەی کە سپینۆزا دەیەوێ پێمان بڵیت و وەهای باوەڕە، بچینە کورتکراوەی ئەو سەری خوێندنەوەی سپینۆزا بۆ ئێتیک. وەک ژیل دۆلوز (gilles deleuze ) دەڵێت: “ئەگەر کتێبی سپینۆزا ناوی ئێتیکە، لەبەر ئەوەی لەسەر ئەو بیرۆکەیە بنیات نراوە کە مرۆڤ هەڵبژاردەی هەیە، لەبەر ئەوەی ئێتیک کاتێک مانایەکی هەیە بۆ تاکەکان کە خاوەنی بڕیاردان بن لەسەر خۆیان”، دۆلوز دەیووت؛ ئەگەر بیرۆکەی سپینۆزا تەنها پێناساندنێکی وەهمی ئازادیی هەڵبژاردنە، دەستنیشانکردنی بەیەکداداچوونی هۆکارەکان و دەرئەنجامەکانن، ئەوا دەستەواژەی ئێتیک بوونی نەدەبوو، ئەگەر نا باسی ئەنتۆلۆژی دەکرد، واتە؛ ڕاڤەکردنی وشە، دیراسەی ئەوەی کە هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا سپینۆزا باسی ئێتیک دەکات، واتە بیرۆکەیەک بەرەو کردارێک هەنگاو بنێت. ئێتیک، بیرۆکەیەکە بەلای ئەکسیۆن(کردار)دا ئاوڕ دەداتەوە، ئەگەر مرۆڤ توانای ئەوەی نەبێت سنوور بۆ کردارەکانی دابنێت، بە ڕاشکاوی دەتوانین بڵێین جێگای قسەکردن لەسەر ئێتک نابێتەوە. بە جۆرێکیتر دەتوانین بڵێین بۆ سپینۆزا ئازادی ڕێی تێ دەچێت (POSSIBLE )، ئازادی بوونی هەیە، کەواتە پرسیارەکە ئەوەیە چۆن بگەین بەو ئازادییە؟ سپینۆزا بۆمان ڕوون دەکاتەوە و وەڵامان دەداتەوە؛ لەبەر ئەوەی مرۆڤ خاوەنی ئاگاییە، ئەو توانایەشی هەیە کە ئاگایی بەوە هەبێت چی سنوورداری (دیاریکەر،déterminer ) دەکات، توانای هەیە لەوە تێ بگات کە هەڵبژاردەکان و کردارەکانی لەژێر کاریگەری هێزێکدان کە دەتوانێت ئاراستەیەکیان پێ بدات، ئەو ئاگاییەی کە ناوی ناوە؛ پاساودانی بوون(la raison) هەموو جیاوازییەکەیە، لەبەر ئەوەی بە پاساودانی بوون مرۆڤ دەگاتە ئازادی. باشتر وایە تۆزێ باشتر بابەتەکە بە وردی ڕوون بکەینەوە، چونکە لەوانەیە زۆر ڕوون نەبێت بۆ هەموو کەسێک؛ پاساودانی بوون، لای سپینۆزا تەنها ئەوە نییە کە توانای ئەوەمان هەیە تێ بگەین کە ئێمە سنووردارکراوین (détermié)، پێش هەموو شتێک تێگەیشتن لە توانای ئەوەی کە ئێمە سنووردارکراوین، بەڵام سنووردار(دیاریکراوین)کراوین بە چی؟\nدیاریکراوین بەوەی کە هێزی کارتێکەر بە تایبەتی، کاریگەریان لەسەر هەست بزوێنی (پەیشنی)ی ئێمە هەیە، ئەوەی سپینۆزا ناوی ناوە؛ خۆپیشاندەر( affect) کە ئەمڕۆ دەتوانین تەرجومەی بکەین بە؛ ئێمۆشن، ئێمۆشن کە باسمان کرد لە وانەی ستۆسیسیزمدا. ئێمە ناتوانین کۆنترۆلی ئێمۆشنەکانمان بکەین، بۆمان دێت، لەژێر کاریگەری ئەوداین، دەستەواژەی پاتۆس(Pathos)ی یۆنانی بۆ باسکردنی پەیشن، پەیشنی ڕۆح، واتە ئەوەی ڕۆحمان لە ژێریا دەیچەژێت (subie)، چەند نموونەیەک؛ ڕاڕایی، واتە؛ ناهێوری. ڕاڕایی پەیشنێکە، خۆ پیشاندەر(affect)ە، ڕاڕایی شتێکە کە ئێمە دەیچەژین کاتێک ئێمە خۆمان دەبینینەوە لە حاڵەتێکی دودڵیداین بە تێکەڵ لە گەڵ ترسدا؛ هاوسەرەکەم دەبوایە سەعات شەش بگەرایەتەوە بەڵام کات هەشتە و هێشتا نەگەڕاوەتەوە، لەوانەیە هاوسەرەکەت چووبێت لەگەڵ برادەرەکانیدا لە قاوەخانەیەکدا پەرداخێک لەگەڵ هاوڕێکانی بخواتەوە، بەڵام کاتێک زەنگی بۆ لێ دەدەم، تەلەفۆنەکەی وەڵام ناداتەوە. دوودڵی لەوێدا خۆی دەنوێنێت. ئەو دوودڵییە چیمان پێ دەڵێت؟ گێل(ئینیۆرەنس)م لەبارەی هاوسەرەکەمەوە پێ دەڵێت، ئەم نەزانینەش ئەمانترسێنێت، ترسی ئەوەی تووشی ڕووداوێکی نەخوازراو بووبێت، کەسێکی خراپی بووبێت بە تووشەوە، ترسی ئەوەش کە پێ دەچێت لەگەڵ کەسانێکدا کاتێکی خۆشتر بباتە سەر لە من. ئایا ئەم ترسە لە خۆیدا ڕاسیۆنێلە؟ نەخێر، لەبەر ئەوەی ئەم ترسە هیچ شتێکم پێ ناڵیت لە تێگەیشتن لە حاڵەتەکە، ئەم ترسە ئەشکەنجە دەخاتە سەر ئەشکەنجە، هیچ شتێک چارەسەر ناکات. ئا لێرەدا بەشێک لە ستۆسیسیزم دەناسینەوە لای سپینۆزا. ستۆیسیزم لای سپینۆزا بوونی هەیە، ستۆیسیزمی تێدایە، چونکە ئەو بیرۆکەیەی تێدایە کە پەیشن بەکاری هێناین بۆ خۆی و پاساودانەوەی بوون (raison) ئازادمان دەکات. کاتێک دوودڵی هیرش دەکاتە سەرمان، کاتێک ئێوە لە پاساودانەوەی بووندان، دوودڵی دەبورێتەوە، لە ناو دەچێت، لەبەر ئەوەی پەیشن دەتوێتەوە لەژێر هێزی پاساودانەوەی بووندا.\nهۆکاری چییە هەندێک کەس دەتوانن بە هێوری حاڵەتی ترس و دوودڵی بە ڕی بکەن؟ تەنها کارکردنە لەسەر پاساودانی بوونە و بەس، واتە ئاگایی، ئاگاییە بەوەی ئەو دوودڵی و ناخۆشییە هیچ لە بارەکە ناگۆڕیت، باشتری ناکات. کاتێکیش تێ دەگەین کە پەیشن هیج لە بارەکە ناگۆڕێت، ئەوسا دەچیتە ناو پاساودانی بوون، دەچینە ناو پەرستگای پاساودانی بوون، پاساودانی بوون کە پێمان دەڵێت؛ ئێمە کاریگەریمان لەسەر شتێک هەیە کە گرێ درابێتەوە بە ئێمەوە. خۆ ئەگەر ئەم نموونەیە بسەپێنین بەسەر هەموو ڕەوشێکدا؛ کاتێک ئێمۆشن بەسەریا زاڵ دەبێت، وەها هەست دەکەن کە پاساودانی بوون هێزێکی سیحراوی هەیە، ئەو توانایەی هەیە ئێمۆشن لەناو ببات، پاتۆس(Pathos) لەناو ببات، ئەشکەنجە لەناو ببات. سپینۆزا پێمان دەڵێت؛ لەو کاتەدا ئاشنایمان بە شادی دەبێت، شادی کە خۆی ئێمۆشنێک نییە، شادی شێوازێکی بوونە، بریتییە لە تێگەیشتنێکی راسیۆنێلی ئەوەی کە بوونی هەیە. لەبەر ئەوەی کاتێک ئێوە بە شادی بوژاونەتەوە، واتە ئێوە بە پاساودانی بوونەوە بوژانەتەوە، کە هەموو هەست بزوێنێک (پەیشنێک) لەناو دەبات، هەموو تووشبوونێک، ئا لەو کاتەدا هەموو ئەو کارانەی کە دەیکەن بە شێوەیەکی ئازاد دەیکەن. دەزانم کە ئەمە شتێکە هەروا ئاسان نییە بیکەین بە کۆنسێپتێک، لەبەر ئەوەی پێش هەموو شتێک ئەمە دەبێت بە ئەزموون بکرێت، بەڵام ئەکسیۆن لە شادیدا، ئەکسیۆنێکە کە ئاگایی ئەوەی هەیە هەر ئەوەیە کە دەبێت هەبێت، لەم قبوڵکردنەدا شتێکی تەواو فێنۆمێنال دێتە کایەوە، ئەویش؛ شادی هێزی بوونە، شادی بەتینی هەموو ئەو شتانەی کە هەیە، هەروەها تەوایی ئاگایی بە توانامان، توانای کاردانەوەمان، توانای بیرکردنەوەمان، توانای بوونمان.\nئازادی لای سپینۆزا گرێدراوە بە پاساودانی بوونەوە، واتە؛ هێزی تێگەیشتنی ئەوەی کە هەیە،\nئازادی لای سپینۆزا بوونی هەیە، لەبەر ئەوەی ئازادی هێزێکی نادیاریکراو نییە، هێزی گوشین و دۆشین نییە، گوشینی فیزیایی، هێزی تێگەیشتنە، کە هەموو شتێک دیاری کراوە، لەم گۆشەنیگایەوە ڕیی تێ دەچێت تێ بگەین لە هەموو ئەو شتانەی بوونیان هەیە. هەڵسوکەوت کردن بەپێی ئەوەی کە هەموو شتێک بوونی هەیە، واتە هەڵسوکەوت کردنە بە ئازادی. ئەمە شتێکە دەبێت بە ڕاستی پێداگری تێدا بکەین. ئازادی لای سپینۆزا گرێدراوە بە پاساودانی بوونەوە، واتە؛ هێزی تێگەیشتنی ئەوەی کە هەیە، ئێوە ئازاد نین وەها بکەن کە 2+2 یەکسانە بە؛ 5، ئازاد نین، ناچارن قبوڵی بکەن، ئایا ئەم قبوڵکردنە ئازاردەرە بۆ تۆ؟ ئایا ئەم قبوڵکردنە قوربانی دانە؟ ئایا لەسەرت دەکەوێت؟ نەخێڕ زۆر لەسەرت ناکەوێت، لەبەر ئەوەی هیچ کەم ناکاتەوە لەوەی کە هەیت، لەبەر ئەوەی لوتبەرزیتان ناڕووشێنێت، ڕێزگرتن لە خۆ، پەیشنەکاناتن تووش ناکات، ناز و ئەداکانتان تووش ناکات.\nئێوە هاوڕان لەگەڵما کە قبوڵ کردنی ئەوەی کە 2+2 دەکاتە 4، ئەوە پێدانی زیاتر ئازادییە بە خۆ، هەتا باوەڕ بوون بەوەی کە دەکاتە 5، لەبەر ئەوەی ئەگەر باوەڕتان وەها بێت 2+2 یەکسانە بە 5، ئەوا هەرچۆنێک بێت لە ژیانی ڕۆژانەتا تەنگژیتان بۆ دەنێتەوە، ئێوە ئازاد نین وەها بکەن کە تێۆری Pythqgore ڕەوایی نییە، ئێوە ئازاد نین وەها بکەن کە هێزی ڕاکێشان لەناو بچێت، خۆت لەگەڵیا دەگونجێنیت، هێزی ڕاکێشان قبوڵ دەکەیت، وەک چۆن بیرۆکەی مردن قبوڵ دەکەیت، ئەمەش ئۆردەری شتەکانە، ئۆردەر و لە بەیەک گەشتنی شتەکانە، لەگەڵ ئەوەشدا دەتوانن دژی ئەم بیرۆکەیە بوەستنەوە، بەڵام ئەوە کێیە کە ئەو بیرۆکەیە ڕەت دەکاتەوە؟ لێرەشدا هەر ئێگۆیە، لوتبەرزیە، ترسە، ئەمانە هەموویان پەیشنن. پاساودانی بوون بریتییە لەوەی کە بیرۆکەی مردن قبوڵ بکەین، ئاواتی پێ نەبەیەت، شپرزەیی تێدا نەکەیت، بەڵام قبوڵی بکەیت وەک پێدانێکی ڕاسیۆنێلی جیهانی فیزیایی. خۆ ئەگەر ئەم بیرۆکەیە لە قوڵایی ناخی خۆتا قبوڵ بکەیت، ئەگەر بیخەیتە ناو خۆتەوە بە جۆرێک کە ئەو بیرۆکەیە نەت ترسێنێت، ئەوکاتە خزمەتکاری ترسی مردن نیت، خزمەتکاری هەموو ئەو شتانە نیت کە سەرچاوەیان لە مردنەوەیە. پاساودانی بوون ئازادکەرە، پاساودانی بوون ڕزگارتان دەکات لە ترس، لە پەیشنەکانتان ڕزگارتان دەکات، ڕزگارتان دەکات لە هەموو ئەو شتانەی پاڵتان پێوە دەنێنن هەقیقەت ڕەت بکەنەوە، لەبەر ئەوەی ئێمە کاتێک بە ڕاستی بەهێزین کاتێک هەموو ئەو شتانەی کە بوونیان هەیە ڕەت دەکەینەوە. ئێمە هەمیشە بە هێزین کاتێک دەمانەوێت بەرپرس و تاوانبار بدۆزینەوە بۆ بێ توانایی خۆمان بەوەی کە هەیە.\nبوون بە سپینۆزی یان بوون بە ستۆیستی جۆرێک نییە لە چارەنووس، باوەڕ، وازهێنان نییە، تێگەیشتنە لەوەی هەموو ئەو شتانەی کە هەن پاساویان (raison) هەیە بۆ بوون هۆکاریان هەیە بۆ بوون، ناتوانین دژی هۆکار بوەستینەوە، ناتوانین دژی ئەوەی کە ژیانی فیزیاییمان بەڕی دەکات بوەستینەوە، بەڵام دەتوانین تێ بگەین لەوەی کە ژیانی فیزیاییمان بە ڕێ دەکات، تێگەیشتنیش لە وشەی تێگەیشتن بە مانا ئێنتیمۆلۆژییەکەی، واتە هەبوون لە خۆدا. تێگەیشتن واتە قبوڵ کردن، تێگەیشتن واتە تەسجیلکردن، کاتێک لە شتێک تێ دەگەین لەشمان سوک دەبێت، هەنگاوێ دەچینە پێشەوە بەرە و ئازادی.\nمرۆڤی ئازاد ئەو مرۆڤەیە کە بە کاری پاساودانی بوون، ژێردەستەی پەیشنەکانی خۆی نییە، ئازادی ئەو کەسەیە کە بەپێی پاساودانی بوون هەڵسوکەوت دەکات، لەبەر ئەوەی کاتێک ئێمە لە زنجیرەی هۆکار و کاردانەوە تێ دەگەین، مرۆڤ دەتوانێت ئەوە هەڵهێنجێتەوە کە پەیشنەکانی، کە قانونی ماتریاڵ بە سەریدا دەسەپێنێت، لەبەر ئەوەی ئەگەر ئێوە تەنها بوونەوەرێکی فیزیایی بوونایە، ئەوا بچوکترین ڕووداو لە دەرەوەی تۆ ئەیتوانی پەیشنێک لەسەر تۆ دروست بکات کە تۆ بڕیارت لەسەری نەداوە. قەڵەمەکەی کە فڕیم داوە بە زەویدا، ناتوانێت دژی ئەو ئاراستەیە بوەستێتەوە کە من پێم داوە، بەڵام ئێوە کە گوێگرمن، ئەو هێزەتان هەیە کە پەیشنی جیهانی دەرەوەتان پێ نەگات، ئێمۆشنی ئەوەتان پی نەگات کە بەسەرتانا دێت. ملکەچی پەیشنەکانت نەبن، هێزی ئەوەتان هەیە لێیان تێ بگەن، لە خۆتیان دوور بخەیتەوە لە خۆت، بیانخەیتە بەردەم خۆت و لە پرەنسیپی پێکهاتەیان تێ بگەیت؛ پرۆسەی ئەو پەیشنانەی چۆن چوونە ناخی تۆوە، ئەو هێزەت تێدایە. تێبینیش دەکەن کاتێک ئەو پرۆسەیە تێ دەگەین، تێ دەگەین چۆن ئەو ئێمۆشنەی ئێستا هەستی پێ دەکەن چۆن هاتە کایەوە، چۆن ڕاڕایی خۆی بنیات نا؟ هۆکاری ئەو ترسە چییە بە تەنیشتەوەیە؟ کە شەکەتی کردوویت، تێ دەگەیت کە هەموو ئەو شتانە بە یەکداداچوونی ڕووداوی هۆکار و کاردانەوەن و تۆش ناچار نیت هەموو ئەو شتانە بگریتە خۆ، تۆ خاوەنی هێزێکیت ئەویش پاساودانی بوونە و ئەوەش بەستراوەتەوە بە تۆوە بەکاری بهێنیت، بە ئەزموونی بکەیت.\nفەلسەفەی پارالێلیسم ئەو تێزەیە، کە فێنۆمێنی پسیشیک و فیزیایی (دەروونی و جەستەیی) دوو ڕەچە پێک دەهێنن بەبێ پەیوەندی زنجیرە هۆبەندی لە نێوانیاندا، بەڵام ڕێی تێ دەچێت پەیوەندی سازان لە نێوانیاندا بچەسپێت،. بەپێێ پارالێلیسم، هۆکاری فیزیایی کاریگەری لەسەر هۆکاری فیزیایی هەیە بە تەنیا و، هۆکاری مانتالیش لەسەر مەنتال بە تەنیا.\nئازادی، دیکارت، ژیل دۆلووز، سپینۆزا، سەردار حەمەڕەش، هزر\nSardar Hamarash لە 13ی ئازار، 2022 کاتژێر 4:46 am\n[…] وەهای کردووە کە هەندێک کەس فکری سپینۆزا بە (parallelisme) بناسێنن. پارالێلیسمی جەستە و ئیسپری، فکر و پانتایی. […]\nتوانای هەڵبژاردن وەهمە؟ سپینۆزا – @Sardar Hamarash لە 12ی نیسان، 2022 کاتژێر 2:59 pm\nبۆچی گۆرانی خەمناک؟ →


ئێمەی فنلیندیی: "گەل و کۆمەڵگەیەکی بچکۆلەین، بۆیە فێرخوازەکانمان پشتگوێ ناخەین و بەردەوام لەگەڵیانداین بۆ پێشکەوتنیان".\nچیرۆکی فێرخوازێک، لەسەردەمی قەیران و وەستانی بازاڕ و کڕین و فرۆشتن.\nدەڵێن، لە فنلندەدا:"ئێمەن نە ئاڵتوونمان هەیە و نە وزەی نەوتمان هەیە، بەڵام فێربوونمان هەیە".\nوەک فنلندییەکان دەڵێن:"ئێمە خاوەنی ئاڵتون نین، وزەی نەوتیشمان نییە، بەڵام فێربوونمان هەیە".\n"Teach like Finland" (وەک فنلندا فێربن)، ئەو کتێبەی مامۆستایەکی ئەمەریکیی"تیموثی ووکر" نووسیوێتی، لەسەر ئەزموونی فێربوون لە فنلندەدا، میتۆد و بیری و ئامڕازەکانی فێربوون لە فنلندەدا باس دەکات.\n"تیمۆثی ووکر" دوای چەند ساڵێک لە وانەگوتنەوە و فێربوون لە فنلندەدا، بۆی دەرکەوت، کە پەیڕە و پرۆگرامی فێرگەکان بۆ فێربوون و پەروەردە زۆر ئاسان و ساکارە(SIMPLE)، زۆر پەسەندە(Sensible)، سەربەخۆیە(Independent)، خاکەڕاییە(Modest)، خۆشییە(Playful)، بێ دڵەڕاوکێیە(Law-sress)، یەکسانە(Equitbale).\nئەم بنەمای فێربوونە، کە خۆی لە یاریکردن و جوڵە و گفتوگۆی سەربەستانەی فێرخوازدا دەبینێتەوە، کۆمپانیای Angry Birds کە کۆمپانیایەکی فنلندیە بەردەوام لە هەوڵی ئەوەدایە یارییەکان بە شێوازێکی زانستیانە و کۆمەڵایەتیانە و سەرچڵیانەی منداڵ کە ئەو پەڕی خۆشیی پێ دەگەیەنن،وەرزانە و ساڵانە ئامادە بکات و داهێنانی نوێی تیادا بکات.\nبەشی یەکەم: www.emrro.com/ferbunuperwerdeyf.htm\n١٧\_٤\_٢٠١٩ - نەرویج


ڕاپۆرتێک لە سەر بارودۆخی نالەباری زیندانی شەیبانی ئەهواز\n15:11 - 13 رەزبەر 2717\nئاژانسی کوردپا: زیندانییانی زیندانی شەیبان لە شاری ئەهواز، لەگەڵ بارودۆخی نالەباری بێهداشتی و کەمی ئیمکانات بەرەوڕوون.\nبەپێی هەواڵی گەیشتوو بە ئاژانسی هەواڵدەریی کوردپا، زیندانییانی سیاسی لە زیندانی شەیبانی شاری ئەهواز، باس لە کەمی ئیمکانات لە ناو زیندان دەکەن، کە لەگەڵ گوێ پێنەدانی بەرپرسانی حکوومەتی بەڕوو دەبنەوە.\nسەرچاوەیەکی ئاگادار لەو زیندانە بە ئاژانسی کوردپای ڕاگەیاند: زیندانی شەیبان لە بارودۆخی زۆر خراپی بێهداشتی و ئیمکاناتی ئاسایش و خەدەماتیی بەرەوڕووە.\nئەو سەرچاوەیە هەروەها ئەوەشی خستەڕوو: چاوپێکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ بنەماڵەکان لەو زیندانە زۆر سەختە و تەنیا لە پشت شووشەکان و لە ڕیگای تەلەفۆنەوە ڕوو دەدات، کە سەرەڕای دزینی دەنگ لە لایەن مەئموورانەوە، لە زۆربەی کاتەکان ئەو تەلەفۆنانە خراپن و زیندانییەکان لە کاتی پەیوەندیی لەگەڵ بنەماڵەکانیان لەگەڵ کێشە بەرەوڕوو دەبنەوە.\nئەو سەرچاوەیە هەروەها ڕایگەیاند: بەندی ١، سالۆنی ٧ی ئەم زیندانە تایبەتە بە زیندانییانی سیاسی، ئەمنییەتیی و چالاکانی سونی مەزهەب، کە زیندانییەکان لە بوونی کتێب و نامیلکە، ڕۆژنامە و کەرەستەی بارهێنان بێبەرین.\nیەکێک لە زیندانییانی سیاسی زیندانی شەیبان لە پەیوەندیی لەگەڵ بارودۆخی نەشیاوی ئەو زیندانە دەڵێت: \_"زیندانی شەیبان بۆ زیندانییەکی سیاسی وەکوو \_"مەرگی سپی\_" وایە، زیندانیی لە نێوان چوار دیوارە و بێبەرە لە مافی هاووڵاتیی گەمارۆ دراوە\_".\nناوبراوە هەروەها دەڵێت: \_"زیندانی شەیبان وەکوو دوورخراوەیەک بە ئەژمار دێت، زیندانییانی دوورخراوە بۆ چەندین جار بە هۆی بارودۆخ و کێشە جۆراوجۆری زیندان، داوای گواستنەوەیان بۆ شارەکانی دیکە کردووە، بەڵام لە سەر داواکارییەکان ڕەزامەندی پێشان نەدراوە\_".\nئەو زیندانییە سیاسییە پێداگری دەکات و دەڵێت: \_"بە شێوەی گشتی ئەوەیکە لە زیندان ڕوو دەدات، پێچەوانیە ئایین‌نامەی زیندانەکانی ئێرانە\_".\nزیندانی شەیبان هەنووکە بووەتە زیندانی ناوەندیی ئەو شارە و لە ٢٥ کیلۆمێتری جاددەی مەلاسی_ئەهواز هەڵکەوتووە. ئەو گرتووخانە ٢٠٠٠ هەزار کەسی تێدا جێ دەبێتەوە و لە حاڵی حازر و پاش داخرانی زیندانی کاروون، ٤ هەزار و ٥٠٠ زیندانیی تێدایە کە لە سەدا ٩٠ کەسیان هاووڵاتییانی عەرەب پێکێ دێنن، کە چاوەڕوانی تەواو کردنی ماوەی حوکمەکەیانن.


قاسم سولەیمانی لە وەسیەتنامەکەیدا چی گوتووە؟\nYou are at:Home»تەوەر»هەواڵ»تایبه‌ت»قاسم سولەیمانی لە وەسیەتنامەکەیدا چی گوتووە؟\nBy nuche.net on\t 2020/02/14 تایبه‌ت, عێراق و جیهان, گرنگ\nدوێنێ (پێنجشەممە ١٣-٢-٢٠٢٠) وەسیەتنامەی قاسم سولەیمانی، فەرماندەی پێشووی سوپای قودس، بڵاوکرایەوە و تێیدا هاتووە، کە ئەو سەربازێکی گیانفیدای شۆڕشی ئیسلامییە و هاوکات هۆشداریی دەدات گەر ئێران بڕووخێت، ئەوکات ئیدی مەککە و کەربەلا و نەجەفیش لە دەست دەچن.\nسەرەتای ساڵی 2020، قاسم سولەیمانی و مەهدی موهەندیس، جێگری سەرۆکی دەستەی حەشدی شەعبی و چەند کەسێکی دیکە لە هێرشێکی ئاسمانی ئەمریکادا لە فڕۆکەخانەی بەغدا کوژران.\nسولەیمانی لە وەسیەتنامەکەیدا باس لەوە دەکات بە “دەستی خاڵییەوە” دەگەڕێتەوە بارەگای خودا، بەڵام تاکە توێشوویەک کە دەکرێت یارمەتی بدات لە بەر قاپی خودا “بەرگریکردنە لە ستەملێکراوان” و ئەو چەکەی لەو پێناوەدا هەڵیگرتووە.\nوەسییەتنامەکە دابەشکراوە بەسەر چەند بەشێکدا و ئامۆژگاری و رێنمایی دەداتە “برا و خوشکانی موجاهید”، خەڵكی ئێران و خەڵکی کرمان کە شوێنی لەدایکبوونیەتی، هەروەها بەرپرسان و فەرماندەکانی هێزە سەربازییەکان لەوانە سوپای پاسداران.\nسولەیمانی لە سەرەتادا لەگەڵ ئەوەی سوپاسی خودا دەکات و داوای لێخۆشبوون دەکات، دەڵێت خۆشحاڵە لە دایک و باوکێکی هەژار بەڵام ئاییندار لەدایکبووە، دایک و باوکێك کە لە ڕێگەی ئیسلام و رێبازی حەزرەتی عەلی و حوسەین پەروەردەکراوە.\nئەو فەرماندەیە دەڵێت راستە لە سەردەمێکدا لەداییک نەبووە خزمەتی پێغەمبەری ئیسلام و حەزرەتی عەلی بکات، بەڵام خۆی بە خۆشبەخت دەزانێت لە بەردەست دوو کەسی پیاوچاک و سەرکردەی جیهانی ئیسلامی گەورەبووە، ئەوانیش رێبەری ئەوکاتی شۆڕشی ئیسلامی خومەینی و خامنەیین.\nسولەیمانی داوا لە موسوڵمانان دەکات بەرگریی لە ئێران بکەن کە بووەتە “حەرەمی” جیهانی ئیسلامی و شیعە، دەشڵێت گەر ئەو حەرەمە بڕووخێت، ئەوا ئیدی حەرەمەکانی دیکەی وەک مەککە و کەربەلا و نەجەف و شوێنەکانی دیکەش نامێنن.\nلە وەسیەتەکادا چەند جارێک باس لە خامنەیی دەکات و دەڵێت کە باشترین کەسێکە کە بتوانێت بەرگری لە جیهانی ئیسلامی و شۆڕشی ئیسلامی بکات، داوا لە سوننە و شیعە دەکات وەک رێبەری ئیسلامی پشتگیری لێبکەن تا بتوانێت شەڕی ئەمریکا بکات، وڵاتێک کە ئەو بە زلهێز ناوی بردووە. دەشڵێت “من وایدەبینم ئایەتوڵڵا خامنەیی زۆر ستەملێکرا و تەنهایە. ئەو پێویستی بە هاوکاری و پاڵپشتی ئێوە هەیە”.\nلە بەشێکی وەسیەتەکەدا روو لە سیاسییەکانی وڵات، هەر دوو باڵی ریفۆرمخواز و نەریتگەرا دەکات و دەڵێت، کە دەبێت رەچاوی چەند خاڵێکی هاوبەش بکەن، لەوانە دەبێت هەردوولا باوەڕیان بە ئیسلامی بوونی ئێران و ویلایەتی فەقیە هەبێت.\nلە کۆتایی وەسیەتنامەکەدا سولەیمانی دەڵێ، ناتوانم باسی حوسەین پورجەعفەری نەکەم، کە برایانە هەمیشە لەگەڵم بووە. هاوکات سوپاسی ئیسماعیل قائانی دەکات، کە ئەوکات جێگری سولەیمانی بوو، بەڵام پاش کوشتنی سولەیمانی وەک فەرماندەی سوپای قودس لەلایەن خامنەییەوە دەستنیشانکرا.\nجێگەی ئاماژەیە، کە حوسەین پورجەعفەری، ئەندامی سوپای قودس و یەکێک بوو لە پاسەوانە تایبەتەکانی سولەیمانی کە 40 ساڵ لەگەڵیدا بووە، و بەشداریی شەڕی ئێران- عێراق بوو کە لە هێرشەکەی ئەمریکا لەگەڵ قاسم سولەیمانی کوژرا.


سیامەند, Author at بڵۆگی چاوگ\nبەکارهێنەری لینوکسم لە ٢٠٠٣ ـەوە و بەڕێوبەری ڕاژە و بەشدارم لە کوردی هەموو سیستەمەکان و بەکوردیکردنی زۆریان لەگەڵ هاوڕێیان. باوەڕم بە نەرمەواڵا و سیستەمی ئازادە، کە تەنها شوێنە بەدەر لە نەژاد و بازرگانی ئێمەی تێدا دەردەکەوین. هەروەها ئەندامێکم لە #چاوگ #پۆدکاست\nنێردراوە بۆ كانونی یه‌كه‌م 30, 2020 نیسان 2, 2021\nخاڵە سنورییەکان و پشکنینی تەلەفۆن و لاپتۆپی کەسی گەشتیار، ئێستا چۆنە لە وڵاتاندا. (13:27) تێپەڕەوشە وەکو گەورەترین کێشەی بەردەوام، کە…\nنێردراوە بۆ كانونی یه‌كه‌م 21, 2020 نیسان 2, 2021\nتەقینەوەی نرخی بیتکۆین دیسان، تاکو سەرو بیست هەزار دۆلار ئەمساڵ State of the word بە شێوەی سەرهێڵ پێشکەشکرا، گرنگترین ئەو…\nنێردراوە بۆ ته‌مموز 26, 2020 نیسان 2, 2021\nدەمەتەقێی چاوگ ئەمجارە لەسەر بابەتی ترۆڵ یا بێحەیاییە لە نێتدا. هۆکارەکانی دەبێت چی بن، بۆش لە نێو گەلانی دواکەوتوودا ئەوەندە…\nنێردراوە بۆ حوزه‌یران 20, 2020\nپاش ئەوەی لەلایەن کۆمەڵێک هاوڕێوە پێمان ڕاگەیەندرا، کە تەختەکلیلی کوردی لاتینی لەسەر ویندۆزی ١٠ کێشەی هەیە و جێبەجێ نابێت. ئەوە…\nپەڕە 1 پەڕە 2 … پەڕە 36 پەڕەی داهاتوو


ANF | مەترسییەکانی بەکارهێنانى موادی کیمیاوی لە کشتوکاڵی تورکیادا\nردڤان توران پەرلەمانتاری هەدەپەی مێرسین لەبارەى بەکارهێنانی دەرمان لە کشتوکاڵدا وتی "ئەوە دەرمان نییە، بەڵکو ژەهرە. ئێمە لە دژی بەکارهێنانى ژەهرین".\nشه‌ممه, 1 Feb 2020, 08:12\nرێکخراوی گرین پیس (ئاشتیى سەوز) لە ٥ مارکێتى گەورە و بازاڕێکدا تەماتە، بیبەر و خەیاری خستبووەڕوو. لە ناو ئەو بەروبومانەدا دەرمانی لەناوبردنى حەشرات دۆزرابویەوە. ئەوە لە کاتێکدایە ١٥.٦ نمونەى ئەو دەرمانانە بەپێچەوانەى یاسا و رێنماییەکان بەکارهێنراوە.\nرووسیا سەدان تۆن بەربوومی کشتوکاڵیى تورکی گەڕاندەوە بۆ تورکیا\nدواى ئەنجامى لێکۆڵینەوەکان ئەوەش ئاشکرا بوو، رووسیا سەدان تۆن مریشک و ماندالینى گەڕاندووەتەوە بۆ تورکیا. رووسیا پێشتریش چەند وەجەب خۆراکی بەرهەمهاتووی تورکیای گەڕاندبووە بۆ تورکیا.\nبەپێى ئاژانسی کۆنترۆڵی بەرهەمە کشتوکاڵییەکانى رووسیا (Rosselhoznadzor) لە مانگی حوزەیرانى ٢٠١٩ دا رێگایان نەداوە ٥٠.٩٠٦ تۆن تەماتە لە تورکیاوە بچێتە رووسیا. هەر لەو کاتەدا ٣٧٠ تۆن ماندالینی تورکی لە روسیاوە گەڕێنرابووە بۆ تورکیا.\nڕێکخراوی تەندروستیى جیهانى رایگەیاند، ئەو دەرمانە (دەرمانى لەناوبردنى حەشەرات) بۆ تەندروستیى مرۆڤ زیانبەخشە. لە ١٠٠ نمونەى ئەو دەرمانەدا دەرکەوتووە، کە رێژەیەکى زۆر ژەهریان تیایدایە.\nهەدەپە لە دژی بەکارهێنانى ژەهرین لە کشتوکاڵدا\nردڤان توران پەرلەمانتاری هەدەپەى مێرسین رایگەیاند، لە تورکیا بەکارهێنانى دەرمان لە کشتوکاڵدا کۆنترۆڵ و چاودێری ناکرێت. راشیگەیاند "ئەوانە دەرمان نین، بەڵکو ژەهرن. دەبێت بەکارهێنانى ئەوانە بخرێنە ژێر کۆنترۆڵەوە. ئێمە وەک هەدەپە لە دژی بەکارهێنانی ژەهرین لە کاری کشتوکاڵدا. ئێمە پێشتریش ئەو بابەتەمان بردبووە پەرلەمان و قسەمان لەسەر کردبوو، بەڵام ئەوە بۆ دەسەڵات گرنگ نەبوو. پشتیوانى لە جوتیارەکان ناکرێت و جوتیارەکانیش دەڵێن، چەند دەرمان بەکاربهێنن ئەوەندە باشە بۆیان، بەڵام ئەوە بە پێچەوانەوەیە. ساڵ لە دواى ساڵ بەکارهێنانى دەرمانە کیمیاوییەکان لە کشتوکاڵدا زیاتر دەبن. چونکە ساڵ لە دواى ساڵ خاک رێژەیەکى زیاتر لەو دەرمانەى پێویست دەبێت. بە پلەى یەکەم نەخۆشی شێرپەنجە لەو دەرمانەوە دروست دەبێت لەگەڵ چەندین نەخۆشی تردا".


2019.03.22 - 21:20\nشیعر تاکە کەرەستەمانە کە دەتوانێت زمان وەک یەکەکی ناکۆتا ئامادەبکاتەوە. شیعر گەڕانەوەیەکی هەمیشەییە بۆ لای وشە، بەر لەوەی هیچ دەلالەتێکی هەڵگرتبێت، واتە زیندووکردنەوەیەکی بەردەوامی دال و دەرهێنانێتی لە چنگی هەموو جۆرە دەلالەتێک. شیعر تەنیا گەڕانەوە نییە بۆ نەستێکی کۆ، وەک سوریالییەکان دەیانگووت، کە لەوێدا ئەزموونی کۆی مرۆڤایەتی خەوتووە، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ لای وشە، بەر لەوەی هیچ جۆرە بەکارهێنانێک دیلی ناو یەک مانای کردبێت. ئەمە گەڕانەوە نییە بۆ پاکی و بێگوناهی، وەک زۆرجار بانگەشەی بۆدەکرێت. شیعر لە دەرەوەی ئەو حوکمە ئەخلاقیانە ئیشدەکات. شیعر ئەو مافە بە خۆی دەدات، هەموو شتێکی مرۆڤانە تاقیبکاتەوە، واتە پێوەرە ناوەکییەکانی شیعر «ئەزموونی بەردەوامە» «گەڕانەوەی هەمیشەییە بۆ سەرەتا». پاکی لە شیعردا، مانای ئەوەی بتوانین هەمیشە هەموو شتێک بگێڕینەوە بۆ قۆناغی بەر لە دایکبوونی «مانا». مانا لە شیعردا تەنیا هۆکارە نەوەک ئامانج. پاکی لێرەدا خۆ پاککردنەوە نییە لە تاوان، بەڵکو خۆپاککردنەوەیە لە دەسەڵاتی جۆرە عەقڵانییەتێک کە هەموو شتێک دەکات بە کەرەستە... هێزی شیعر لەوەدایە کە دەتوانێت نەبێت بە کەرەستە، واتە دەتوانێت خۆی لە هەموو خواستێکی بەکارهێنان ڕزگاربکات. بەم واتایەش شیعر یەکێکە لەو هێزە گەورانەی کە بەدەستمانەوە ماوە دژ بە دیکتاتۆرییەتی لۆگۆس و عەقڵانییەتی تاک ڕەهەندی تەکنۆلۆژیی بەکاریبهێنین.\nتەنیا هیوایەک هەمان بێت، بۆ بینینی جیهان بە چاوێکی نوێ... لە شیعرەوە دێت. ئیشی شاعیرانیش ئەوەیە، بۆ ئەو هیوایە وەفاداربن.\nوەزیری تەندروستی پەیامێک ئاڕاستەی خۆبەخشانی کەرتی تەندروستی دەکات\n2019.04.07 - 12:28


هیچ سیناریۆیەك بۆ حاڵەتی شكستهێنانی تێپەڕاندنی كابینە وەزارییەكەی عەلاوی ئامادەنەكراوە\n26/02/2020 559 جار خوێندراوه‌ته‌وه\nمحەمەد كەریم پەرلەمانتاری هاوپەیمانی فەتح دەڵێت: كوتلە سیاسییەكان هیچ سیناریۆیەكیان ئامادە نەكردووە بۆ حاڵەتی شكستهێنانی تێپەڕاندنی كابینە وەزارییەكەی محەمەد تۆفیق عەلاوی لەناو ئەنجوومەنی نوێنەراندا .\nكەریم لەلێدوانێكدا دەشڵێت: عەلاوی كابینە وەزارییەكەی لەگەڵ كوتلە سیاسییەكاندا باس نەكردووە ئەوەش لەخزمەتی خۆیدا نییە، بەو پێیەی هەندێك لەو ناوانەی هەڵیبژاردوون بەهۆی نەبوونی متمانەی سیاسی پێیان رەتدەكرێنەوە.\nباسی لەوەش كردووە، كوتلە سیاسییەكان بۆ حاڵەتی شكستهێنانی ئەنجوومەنی نوێنەران لە متمانەدان بە كابینە وەزارییەكەی عەلاوی هیچ جیگرەوەیەكیان نییە و هیچ سیناریۆیەكیان بۆ ئەو دۆخە ئامادە نەكردووە.\nپەرلەمانتارەكەی هاوپەیمانی فەتح ئاماژەی بۆ ئەوە كردووە، كە كوتلە سیاسییە كوردی و سوننییەكان هێشتا ئامادەنین پشتیوانی عەلاوی بكەن، بەجۆریك پەرلەمانتارانی هاوپەیمانی هێزە عێراقییەكان ئامادەی دانیشتنەكە نابن و لەوەشدا چەند كوتلەیەكی كوردی هاوڕایانن.\nئەو پێشیوابووە ئەگەر نەتوانرێت كابینە وەزارییەكەی عەلاوی تێپەڕێنرێت ئەوە قۆناغی داهاتوو لەسەر هەموو كوتلە سیاسییەكان قورستر دەبێت.\nرۆژی سێشەممە فازڵ فەتلاوی پەرلەمانتاری هاوپەیمانی فەتح جەختیكردبووەوە، محەمەد تۆفیق عەلاوی سەرۆك وەزیری راسپێردراو چەند ناوێكی خستووەتە ناو كابینە وەزارییەكەیەوە، كە لە كابینەكەی عادل عەبدولمەهدی سەرۆك وەزیری دەستلەكاركێشاوە ڕەتكرداونەتەوە.


بەیار عومەر عەبدوڵا: بازرگانەکانی جەنگ. – WTARIKURD\nبازرگانی جەنگ (War Lord)، سەرکردەیەکی سەربازیە، بەهۆی بونی هێزێکی چەکدار کە وەلائیان بۆی هەیە، دەتوانێت هێزی سەربازی و سیاسی و ئابوری خۆی بسەپێنێت لە جوگرافیایەکی دیاریکراوی ناو وڵاتێکدا.\nکە هێزی چەکدار بەدەست حزبەوە بوو، لە حزبیشدا بەدەست ئەشخاسەوە بوو، وڵات دەبێت بە چەند زۆنێکی بازرگانەکانی جەنگ و تەعەداکردن لە هاوڵاتی و سەرانەسەندن و کوشتنی ناهەق دەبێت بەسیمای ئەو وڵاتە.\nبەداخەوە خەریکە کوردستان سیمای ئەفغانستانی سەردەمی شەڕی ناوخۆ و وڵاتە ئەفریقیەکانی وەکو سۆماڵ و ڕواندا و مۆزەمبیق و ئۆگەندا و زیمبابۆی وەردەگرێت.\nکاتی خۆی کە دەوڵەتی ئیسرائیل ڕادەگەیەندرێت لە ساڵی 1948، دوو میلیشیای سەرەکی بە ناوی هاگانا و شتێرن (Haganah & Stern)، باڵادەست دەبن لە ئیسرائیلدا. داود بن-گۆریۆن (David Ben-Gurion)، یەکەم سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل بڕیار دەدات کە میلیشیاکان کۆتاییان پێبهێنرێت و لەجێی ئەوان یەک سوپای نیشتیمانی دابمەزرێت. لەو کاتەدا میلیشیای شتێرن، کە چەندین شەڕیان کردوە بۆ بەرگری لە جولەکەکان، بە پارەی خۆیان پاپۆڕێک دەکڕن و وڵات بە وڵات دەگەڕێن و پارە لەجولەکەکانی ئەوروپا و ئەمریکا کۆدەکەنەوە و چەکی پێدەکڕن و دەیهێننەوە بۆ ئیسرائیل. کە پاپۆڕە پڕ لە چەکەکەی گروپی شتێرن دەگاتەوە بەندەری ئیسرائیل، بن-گۆریۆنی سەرۆک وەزیران ڕێیان لێدەگرێت و داوادەکات هەموو چەکەکان تەسلیمی دەوڵەت بکەن. ئەوانیش ڕازی نابن و دەڵێن ئێمە بە پارەی خۆمان چەکمان کڕیوە و تەسلیمی دەوڵەتی ناکەین. بن-گۆریۆن سور دەبێت لەسەر قسەی خۆی و دەڵێت ئەگەر تەسلیمی نەکەن، پاپۆڕەکە بە چەکەکانەوە لە دەریادا دەسوتێنین. گروپی شتێرن دەکەونە دانوستان و گفتوگۆ لەگەڵ بن-گۆریۆندا و دەڵێن نیوەی چەکەکان تەسلیمی دەوڵەت دەکەین و نیوەکەی تری بۆ خۆمان هەڵدەگرین. بن-گۆریۆن هەر سور دەبێت لەسەر قسەی خۆی کە دەبێت هەموو چەکەکان تەسلیم بکەن، چونکە دەڵێت من دەوڵەت دروست دەکەم و دەوڵەت دەبێت یەک سوپای نیشتیمانی هەبێت، نەک چەندین میلیشیا.\nبەشێکی زۆر لە خەلکی ئیسرائیل کۆدەبنەوە و بە گریانەوە، تکا لە بن-گۆریۆنی سەرۆک وەزیران دەکەن کە پاپۆڕەکە نەسوتێنێت. چونکە یەکەم زۆرینەی سوپای دەوڵەتە عەرەبیەکان یەکیان گرتوە بۆ پەلاماردانی ئیسرائیل و ناکرێت لەم کاتە هەستیارەدا شەڕی ناوخۆ لە ئیسرائیلدا سەرهەڵبدات. هەروەها دەڵێن ئیسرائیل لەم کاتە هەستیارەدا پێویستی بە چەکە. بەڵام بن-گۆریۆن گوێ بەو قسانە نادات و فەرمان دەردەکات و سوپای ئیسرائیل پاپۆڕەکە بە هەموو چەکەکانەوە لە دەریادا دەسوتێنن. سەرباری ئەوەش، شەڕەکە دەباتەوە و دواتر دەوڵەتێکی موئەسەساتی مۆدێرن بۆ جولەکەکان دروست دەکات. ئەمەش وایکردوە جولەکەکان لەسەرتاسەری دنیاوە بگەڕێنەوە بۆ ئیسرائیل و هەست بە ئارامی بکەن تیایدا.\nئێمەش چەندین ساڵە بەدەست هێزی چەکداری حزب و ئەشخاسەوە دەناڵێنین، کە وایکردوە مرۆڤی کورد هەست بە ئاسایش و ئارامی (سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابوری) نەکات و وڵاتەکەی بەجێبهێڵێت، و مردنی لە دەریای ئیجە پێباشتر بێت لە مانەوە لەم جەهەنەمەدا کە بازرگانەکانی جەنگ لە کوردستاندا خوڵقاندویانە.