رژێمە دیكتاتۆر و تۆتالیتارییەكانی جیهان – Knwe.org\nسەرەکی » دۆسێ » رژێمە دیكتاتۆر و تۆتالیتارییەكانی جیهان\nدیکتاتۆریەت یەکێکە لە سیما خراپ و ناشیرینەکانی شێوازی حوکمڕانی، بەداخەوە هەتاوەکو ئێستاش لە زۆر وڵاتی جیهاندا، ئەم شێوازە خراپەی حکومڕانی بەردەوامە. ئێمەی کوردیش یەکێکین لە قوربانییەکانی ئەم شێوازی حوکمڕانییە. هەمیشە دیکتاتۆرەکان، لەرێگەی زەبروزەنگ و سەرکوتکردنی دەنگی ناڕەزاییەوە، بەردەوامی بە حوکمی خۆیان دەدەن.هەتاوەکو ئێستاش لە جیهاندا رۆژانە ، چەندین لێکۆڵینەوەی هەمەجۆر لە بارەی سیماکان و هۆکار و شێوازی دیکتاتۆریەتەوە دەکرێت.\nئێمەش لە کوردستانی نوێ لەم دۆسێیە تایبەتەدا، کە لە لایەن خاتوو شاناز رەمزی هیرانییەوە ئامادەکراوە، تێیدا باسی کۆمەڵێک دیکتاتۆری جیهانی کردووە، لە هەمانکاتیشدا، سیماکان و بنەماکانی سیستەمی حوکمڕانیان باسکردووە.\nهیوادارین لە تەواوی جیهاندا کۆتایی بە حکومی دیکتاتۆری بهێنرێت و خۆری ئازادیی و دیموکراسی هەموو وڵاتانی جیهان بگرێتەوە.\nئامادەكردنی: شاناز هیرانی\nدیکتاتۆریەت بە شێوەیەک لە شێوەکانی فەرمانڕەوایەتی ڕەها پێناسە دەکرێت، کە تێیدا دەسەڵات تەنیا لە ناو دەستی تاکە کەسێک، وەک پادشا، یان کۆمەڵەیەکی دیاریکراودایە. وەک: پارتێکی سیاسی یان دیکتاتۆرێکی سەربازی. دەستەواژەی دیکتاتۆریەت لە نازناوی پاڵەوانی دیکتاتۆرەوە هاتووە، کە وەک دادوەرێکی کاتی لە کۆماری ڕۆمانیا دامەزرا و دەسەڵاتێکی دەگمەنی پێ بەخشرا لە پێناو مامەڵەکردن لەگەڵ قەیرانە نێودەوڵەتییەکان، بەڵام دیکتاتۆرەکانی ئێستا، لە ستەمکارە کۆنەکان دەچن نەک لە دیکتاتۆرە کۆنەکان.\nفەیلەسوفە کۆنەکانی یۆنان و سقڵیەش بەو شێوەیە وەسفی ستەمکاریان کردووە، کە بە سەر دیکتاتۆریەتی نوێ زاڵبوە و بە شێوەیەکی بەرچاویش. زۆربەی جاریش دیکتاتۆرەکان هێز، یان فێڵکردن لەپێناو بەدەستهێنانی دەسەڵاتێکی سیاسی ستەمکارانە بەرێگەی ترساندن و تیرۆر و سەرکوتکردنی ئازادییە مەدەنییەکان بەکاردەهێنن، هەروەها بەکارهێنانی شێوازی پڕوپاگەندە و بڵاوکردنەوەی درۆ لە پێناو پاراستنی پشتیوانی و لایەنگرییە گشتییەکان بۆ خۆیان و زمینەسازی بۆ مانەوەیان زیاتر لە سەر حوکم و چۆڵ نەکردنی شوێنەکانیان بۆ کەسانی تر.\nچەندین جۆر دیکتاتۆریەت هەن، ئەوانەیش برتین لەمانەی خوارەوە:\nلەو جۆرەیە کاتێک کە ڕابەرێک بە بەکارهێنانی هێزی سەربازی، دەسەڵات بە دەست دەهێنێت و هەر لە هەرەمی دەسەڵاتیش دەمێنێتەوە، بەمەیش هاوڵاتییان بێ بەش دەبن لە دەسەڵاتی تەشریعی و هەمیشە لە بەردەم لەدەستدانی ئازادیی مەدەنین.\nبە ڕژێمێکی ستەمکارانە دادەنرێت کە دەسەڵاتدارەکانی کەسانی سەربازی نین و بە خۆیان ناڵێن پادشا و جێگرەوەیان نییە دوای خۆیان. هەندێک جاریش دیکتاتۆریەتی مەدەنی تاکە کەسێکە یان پارتێکی هەژمووندارە.\nبە هەمان شێوەی دیکتاتۆرێک کار دەکات، چونکە تەنیا یەک کەس دەسەڵاتێکی ڕەهای هەیە لە وڵاتێک و زۆربەی پاشا هاوچەرخەکانیش دەستوورین یان سیمبۆڵین. تا سەرەتای جەنگی یەکەمی جیهانییش ئەو جۆرە زۆر بەهێز بوو.\nدیکتاتۆریەت بە چەند سیفەتێک جیا دەکرێتەوە: تاکڕەوی لە مومارەسەکردنی دەسەڵات، چونکە دیکتاتۆریەت بەوە جیا دەکرێتەوە کە دەسەڵات لەگەڵ کەس دابەش ناکات. دامەزراوە سیاسییەکان و گروپەکان، کۆمەڵایەتی، کێبڕکێکار دەچەوسێنیتەوە، ڕەنگە دەسەڵاتی سیاسی لە ناو دەستی دیکتاتۆرێک یان کۆمەڵە فەرماندەیەکی فەرمانڕەوا بێت، یان لادانی، یان سوککردنی پێوەندییە یاسایەکان بۆ دەسەڵاتی سیاسی، کە تێیدا دەوڵەتی دەستووری لە ناو دەبرێت، یان یاسایەکی شۆڕشگێڕی دادەمەزرێت، ئەو تایبەتمەندییەیش بەندە بە ئەستەمی، یان مەحاڵی ڕێکخستنێک بۆ جێگرەوەی دیکتاتۆریەت بە شێوەیەکی یاسایی فەراهەم بکات.\nلادانی، یان کۆتوبەندکردنێکی گەورەی ئازادییە مەدەنییەکانی و تێیدا هاوڵاتییانی ملکەچ دەکات بە ئەداکردنی کارێک بە ناچاری، یان خزمەتگوزاری بە کۆمەڵ لە بریی هاریکاری بە ناچاری بۆ کۆمەڵەکان و ڕێکخراوە سەربەخۆکان لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، زۆرجاریش سیاسەتەکانی ناوخۆیی و دەرەکییەکان دیکتاتۆرێک یان نوخبەیەکی سیاسیی پێشەنگ پەیڕەوی دەکات، سیاسەتێکی سەرکێشانەیە و چالاکییەکی سیاسیی دینامیکی پشتبەستوو بە فیکری دینی دەگرێتەوە. ئامانجیش لێی گۆڕینی کۆمەڵگەیە، یان تەمبێ کردنیەتی.\nتۆتالیتاریزم بە ئینگلیزی پێی دەگوترێت (Totalitarianism) مەبەست لێی حکومەتی ناوەندییە، کە کۆنتڕۆڵی هەموو جومگەکانی ژیان دەکات و لێبوردە نییە لەگەڵ ئەو بۆچوونانەی لەگەڵ ئەو ناگونجێت. ئینسکلۆپیدیای بەریتانی، تۆتالیتاریزم بە شێوەی ئەو حکومەتەیە کە بە تیۆری ڕێگە بە ئازادیی تاک دەدات و لە هەمان کاتدا هەوڵ دەدات هەموو جومگەکانی ژیانی کۆنتڕۆڵ بکات تا ملکەچی دەسەڵاتی حکومەت بێت.\nلە بەرانبەردا (ئەی سونگ مان) کە دواتر بووە یەکەم سەرۆکی کۆریای باشوور، لە کـتێبەکەی بە ناوی (ژاپۆن لە ناوەوە بۆ دەرەوە) ، تۆتالیتاریزم بە حوکمی ژاپۆنی بۆ سەر وڵاتانی ئاسیا دژی جیهانی دیموکراتی وەسف دەکات بەو پێیەی تاکەکان لە ژێر سایەی حوکمی ژاپۆنی زۆر بایەخدارترن لە خودی کۆمەڵگەکە.\nژنە زانای ئەڵمانی هانا ئارنیت (Hannah Arendt) دەڵێت: نازیەت و ڕژێمە شیوعییەکان ڕووخسارێکی نوێی حکومەت بوون، نەک لەبەرگیراوەیەک لە ڕژێمی تۆتالیتاریزمی کۆن. بەڵکوو ئەو ڕژێمانە بیروباوەرێکیان هەبوو، کە وەڵامی پرسیارەکانی ڕابردوو و ئێستا و داهاتوویان دەدایەوە. بۆ نموونە: مێژوو بۆ تیۆرەکەی مارکسی، واتە مێژووی ململانەی چینایەتی. تەنیا بە پەسەندکردنی ئەو گریمانەیش، سەرجەم ڕێکارەکانی دەوڵەت بە کۆتاییهێنان بە بانگەشەی سروشتی، یان یاسای مێژوو پاک دەبنەوە بۆ پاساوهێنانەوەی دامەزراندن و دەرچوونی لە لایەن دەزگای تۆتالیتاریزمی دەوڵەت.\nلێرەدا باسی چەند وڵاتێکی دیکتاتۆری لەجیهاندا دەکەین.\nستەمکارەکەی ئۆزبەكستان دوژمنەکانی کوشت و هەموو ئەوانەیشی دژی وەستانەوە زیندانی کردن و بە ئاشکرا پێشێلی مافەکانی مرۆڤی کرد. بە بەرچاوی ویلایەتە یەکگرتوەکان پێشێلکاریی ئەنجام دەدا. وڵاتی ئۆزبەكستان، گرنگترین وڵاتی ناوچەکەیە لە سەر ئاستی جوگرافی و دیموگرافی، لە سەردەمی کەریمۆف بووە دەوڵەتێکی پۆلیسی پاش داڕمانی یەکێتیی سۆڤیەتی، بووە دەوڵەتێکی گەندەڵ و مومارەسەتێکی وەحشیگەرانە و دڕندانەی دەکرد. پاش مردنی کەریمۆفیش ئۆزبەكستان بە ئەزموونێکی نوێ تێپەڕی و بە سەرکردایەتییەکی جیاواز، ئەمە لە کاتێکدا ئاسیای ناوەڕاست بە قەیرانی ئابووری و کێشەی جیوسیاسیی قووڵ دەڕۆیشت.\nتەنانەت لەو ناوچەیەیش کە حوکمی ستەمکاریی شکاند، کەریمۆف بە زەبری هێز جڵەوی دەسەڵاتی گرتە دەست. ئەو سەرۆکە پێشتر پۆستی یەکەم ئەمینی گشتیی پارتی شیوعیی ئۆزبەکی لە دەیەی سۆڤیەتیدا دەستەبەر کرد. هەر لە سەردەمی سەربەخۆییشدا، کاری کرد بۆ لادانی یەکەم حیزبی ئۆپۆزسیۆن. بۆیە دوو پارتی قەدەغە کرد: بیرلیک (واتە یەکبوون) و ئەرک (ئازادی). کۆبوونەوە گشتییەکەی ئەندامانیان قەدەغە کرا و فەرماندەکانیان نەفی کران بۆ دەرەوە لە سەرەتای ساڵی 1990. سەدان کەس، بگرە هەزاران کەس بوونە دوورخراوەی سیاسی و بەرەو تورکیا و ئەورووپا و ویلایەتە یەکگرتوەکان کۆچیان کرد.\nئەو ناوچەیە، ناوچەیەکی پەراوێزخراو بوو، لە ناوەڕاستی پنتێکی جوگرافی و پێشتر ڕابوونێکی دینی گەورەی تایبەتی بە خۆیەوە بینی پاش هەڵگرتنی هەندێک کۆتوبەند لە سەری، کە بە سەر دەربڕینی ئایینی و ئازادیی بیروباوەڕ سەپێنرابوو لە لایەن حکومەتی سۆڤیەتیەوە.\nچەندین گروپی سەلەفی توندڕەو دژی کەریمۆف پەیدا بوون، جەنگە ناوخۆییەکەی تاجیکستانیش هاندەر بوو بۆ چالاکییەکانیان لە دوایین ساتەکانی دەیەی نەوەدەکان. ئەو بزوتنەوە ئیسلامییەیش چەندین پەلاماری تیرۆریستی لە وڵات و لە باشووری قیرغیزستان ئەنجام دا، بەڵام پاش داگیرکردنی ئەفغانستان لە لایەن ئەمەریکاوە، ئەو گروپانە زیاتر وردبوونەوە لە سەر شەڕکردن لەگەڵ هێزەکانی هاوپەیمانان لە بریی ئۆزبەکستان، کەچی حکومەتی کەریمۆف سەرجەم ئەو هەڕەشانەی بە تیرۆری توندوتیژ وەڵامدایەوە.\nساڵی 2005 دوای گردبوونەوەی هاوڵاتییان لە گۆڕەپانی سەرەکی لە شاری ئەندیجان لە دۆڵی فەرگانە، پاش پرۆسەکەی ڕاکردنی زیندانیان لە گرتووخانە، هێزەکانی کەریمۆف سەدان کەسی مەدەنییان کوشت لە چوارچێوەی هەڵمەتێکی سەرکوتکەرانە.\nهەروەها حکومەت ئۆفیسی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و دامەزراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنیی داخست. پاش ئەوە، حکومەت شەپۆلێکی تری نوێی توندوتیژی و سەرکوتکردنی دەستی پێکرد دژی هەندێک گروپ و ڕێکخراوی ناوخۆیی بەرگریکار لە مافەکانی مرۆڤ و دژی بەرهەڵستکارانی سیاسی، ئەوانەی ڕزگاریان نەبوو لە هەڵمەتی چەوساندنەوەی سیاسی لە ئۆزبەكستان. دوای ئیدانەکردنی ئەو قڕکردنەیش، هێزەکانی ئەمەریکا لە بنکەی سەربازیی کارشی خان ئاباد وەدەرنران، بەڵام پاش هاتنی ساڵی 2009 پێوەندییەکان هێور بوونەوە.\nدیکاتۆریەتی ستەمکارانەی کەریمۆف لە ئۆزبەكستان\nئاسیای ناوەڕاست بەشێکی گرنگە لە بەدیلی ئەو تۆڕە پاکستانییەی ویلایەتە یەکگرتوەکان پێکی هێناوە، چونکە ئۆزبەكستان گرنگترین خاڵی پەڕینەوەی کاڵا و کەرەستەکانە، کە بۆ هێزەکەی ئەمەریکا دەچێت، ئەو هێزەی لە خاکی پاکستان جێگیر کراوە. واشنتۆنیش چەند هەنگاوێک پاشەکشەی کرد بێ ئەوەی ڕژێمەکەی کەریمۆف دانی بە تاوانەکانی نابێت لە ئەندیجان. لە لایەکی تریشەوە تا ئێستا ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ نەگەڕاونەتەوە ئەو وڵاتە و دەستیان بە چالاکییەکانیان نەکردوە. زۆربەی جاریش داوای ڕۆژنامەوان و چالاکوانی کۆمەڵگەی مەدەنی بۆ چوونە ناو ئەو وڵاتە ڕەت کراوەتەوە.\nلە ساڵە یەکەمەکانی سەدەی ئێستاماندا، تەنیا ژمارەیەکی کەم لە ڕێکخراو و هەندێک چالاکوان لە بواری مافەکانی مرۆڤ و ژمارەیەکی کەم لە ڕۆژنامەنووسانی سەربەخۆ، ئەوانەی بە شاراوەیی-یان ئەوانەی ئارەزووی سەرکێشیان هەبوە بە ئاشکرا ڕووبەڕووی دەسەڵاتداران بوونەتەوە. ئەوانەیش بە زیندانیکردن و دەستدرێژیکردنە سەریان وەڵامیان داونەتەوە. تەنانەت هەندێک جار کار دەگاتە ئەوەی ماڵ و خانوویان دەسووتێنن وەک فاکتەرێکی تۆڵەکردنەوە لێیان.\nئەو ڕابردووە توندوتیژە هۆکاری ئەوەیە، کە ژمارەیەکی کەم لە چاودێرانی سیاسی، ئەوانەی لە ئاسیای ناوەڕاست کار دەکەن، پێیان وابێت ئەگەری ڕوودانی (بەهاری ئۆزبەکی) پاش مردنی کەریمۆف بە ڕێگەوەیە. چونکە ئۆپۆزسیۆنی سیاسی بۆ دەرەوەی وڵات نەفی کراوە و چالاکییەکانی لەوێ ئەنجام دەدا. یەکەم جاریش لە تۆڕی ئەنتەرنێتەوە بە ڕێگەی کۆمەڵێک ماڵپەر گروپی جیاجیای جیابوەوە، کە کاتێکی زۆریان بە مشتومڕی توندوتیژ دەبردە سەر بۆ هەوڵی ڕاکردن لە بکوژانی کەریمۆف. لە لایەکی تریشەوە ئەو دەستانە هیچ شارەزایەکیان لە ئیدارەدانی کاروباری ناوخۆیی وڵات نەبوو، ئەمە جگە لە نەبوونی هیچ ڕێکخراوێکی سەربەخۆ بۆ پشتی پێ ببەستن.\nیەکێک لە قێزەونترین پلانەکانی دەزگاکانی دەوڵەت بریتی بوو لە خزانە نێو سەرجەم بوارەکانی ژیان، بەو پێیەی فەرماندە ناوخۆییەکان ببونە کارمەند لای دەوڵەت و بەرگەی هەڵگرتنی هەموو بەرپرسیارێتییەکیان دەگرتە ئەستۆ لە پاراستنی حکومەت و گواستنەوەی زانیاری لە سەر چالاکیی درواسێکانیان بۆ سەرکردەکانیان.\nلە سەردەمی یەكێتیی سۆڤێتی جاران یەکێک بووە لە کۆمارەکانی سۆڤیەت، بەڵام پاش ڕووخانی ئەو یەکێتییە لە ساڵی 1991 تورکمانستانیش سەربەخۆییی ڕاگەیاند. جگە لە سامانێکی بەرچاوی نەوت، لە ڕووی یەدەگی غازی سروشتیشەوە پلەی پێنجەمی لە جیھاندا ھەیە. لەگەڵ ئەمەیشدا وڵاتێکی ھەژارە و لە گۆڕانکاری و پێوەندییە جیھانییەکاندا خۆی گۆشەگیر کردوە. لە ڕاستیدا سیستەمی سیاسیی ئەم وڵاتە تاک حیزبییە و سەفەر موراد نیازۆف، سەرۆکی پارتی دیموکراتی تورکمانستان تا کاتی مردنی لە ساڵی 2006 سەرۆکێکی بێ ڕکابەری وڵات بوو.\nنیازۆف لە ساڵەکانی کۆتایی تەمەنیدا، خۆی وەک»تورکمانباشی» یان سەرۆکی تورکمانەکان دەناساند. سەفەر موراد نیازۆف لە ساڵی 1991 خۆی وەک سەرۆك كۆماری ھەتاھەتایی تورکمانستان ڕاگەیاند و بەشێکی زۆری داھاتی ئەو وڵاتەی لە جیاتی پرۆژەی ئابووری و کۆمەڵایەتی بۆ پرۆژەی جوانکاری و ڕازاندنەوە تەرخان کرد. لە سەرجەم شار وگوند وناوچە جیاجیاکاندا شەقام و خوێندنگە و گۆڕەپان و نەخۆشخانە و… زۆر شوێنی تر بە ناوی تورکمانباشی سەفەر موراد نیازۆفەوە ناونراون. لە سەردەمی دەسەڵاتیدا، فەرمان و ڕێنماییەکانی نیازۆف لە سەرجەم بوارەکانی ژیانی کۆمەڵگادا جێبەجێ دەکران. ئەمەیش لە ئاستێکدا بوو کە ماوەیەک بڕیار درا کتێبێکی سەفەر موراد نیازۆف بە ناوی «ڕێنما» ببێتە ڕێنیشاندەر و ڕێبەری بەڕێوەبردنی وڵات. ئەم کتێبە ھەڵبژاردەیەکە لە بیرۆکەکانی نیازۆف سەبارەت بە ژیان و کەلتوور ومێژووی تورکمانەکان.\nلە ڕووی نەژادییەوە تورکمانەکان زۆرینەی دانیشتوانی ئەو وڵاتە پێک دێنن. ھەڵبەت لەگەڵ ئەوانیشدا کەمە نەتەوەی تری وەک ئوزبەک، ڕوس و کازاخی و بە ڕێژەیەکی کەم لەم وڵاتە دەژین. ھەر بۆیە بە پێچەوانەی کۆمارەکانی پێشووی سۆڤیەت ئەم وڵاتە دوور بووە لە شەڕ و گرژی و ئاڵۆزی ئەتنیکی، بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا لەوانەیە پێوەندییە توندە خێڵەکییەکان لە ناو تورکمانەکاندا ڕێگەی بۆ پێکدادانی ئەو خێڵانە خۆش کردبێت. لەبەر ئەوەی تا ئێستا بیانیەکان سەرمایەی خۆیان لەو وڵاتەدا نەخستوەتە گەڕ، ئابووریی تورکمانستان پێشکەوتنێکی ئەوتۆی بە خۆوە نەبینیوە.\nتورکمانستان لە ساڵێکدا 60 ملیۆن مەتری سێ جا غازی سروشتی بەرھەم دەھێنێت. کۆمپانیای ڕووسیی گاز پرۆم دوو لە سەر سێی ئەم ڕێژەیە دەکڕێت و ناکۆکی درێژخایەنی ئەو کۆمپانیایە لە گەڵ حکومەتی تورکمانستاندا لە سەر نرخی غاز لە ساڵی 2006 کۆتایی پێھات. بە ھۆی نەبوونی ھێڵی بۆریی ھەناردەکردنی نەوت و غاز و ناکۆکییەکانی وڵاتانی کەناری دەریای خەزەر لە سەر چۆنیەتی کەڵکوەرگرتن لە سامانە نەوتی و غازییەکانی خەزەر، تورکەمەنستان نەیتوانیوە سوودی زیاد لە دەرھێنانی غاز و نەوت وەربگرێت. ھەر لەبەر ئەو ھۆیەیش کۆمپانیا بیانییەکان سڵ دەکەنەوە لە سەرمایەگوزاری لەو وڵاتەدا کە ئەنجامەکەیشی سستبوونی ئابووریی تورکمانستانە.\nقوربان قولی بێردی محەمەدۆف\nدوای بە دەستهێنانی ڕێژە 89%ی دەنگەکان ،لە مانگی شوباتی 2007 وەک سەرۆک کۆماری تورکمانستان سوێندی یاساییی خوارد. لەم ھەڵبژاردنەدا شەش کاندید کە ھەمویان سەر بە پارتی دەسەڵاتدار بوون، واتە پارتی دیموکراتی تورکمانستان بەشداریان کرد و ڕێگە نەدرا سیاسەتمەدارە بەرھەڵستکارە دوورخراوەکان بەشداریی تێدا بکەن. کاربەدەستە حکومییەکان باس لەوە دەکەن کە لە 95% لە دەنگدەرانی ئەو وڵاتە بەشداریی ھەڵبژاردنیان کردووە لە ساڵی 2007دا، بەڵام ڕێکخراوەکانی ئازادیی مافی مرۆڤ و دیپلۆماتە خۆرئاواییەکان ئەم ھەڵبژاردنە بە ھەڵبژاردنێکی نماییشی وەسف دەکەن.\nبێردی محەمەدۆف وەک جێگری سەرۆک وەزیران لە دوای مردنی سەفر موراد نیازۆف لە مانگی کانوونی یەکەمی 2006 بوو بە سەرکۆماری کاتیی ئەو وڵاتە. لە ماوەی پانزە ساڵی دوای سەربەخۆیی تورکمانستاندا، سەفەر موراد نیازۆف سەرجەم دەسەڵاتەکانی وڵاتی بۆ خۆی قۆرخ کردبوو. ھەڵبژاردنی قوربان قولی بێردی محەمەدۆف بووە ھۆی سەرسوڕمانیی شارەزایانی بواری سیاسی، چونکە بە پێی یاسای بنەڕەتیی ئەو وڵاتە سەرکۆماری کاتی دەبێت بدرێتە سەرۆکی کۆمەڵی گەل. بەڵام ھەر دوابەدوای مردنی نیازۆف سەرۆکی کۆمەلی گەل بە تاوانی کردەوەی نایاسایی دادگایی کرا و پۆستەکەی لێ سەنرایەوە. سەرۆک کۆماری نوێ بەڵێنی ئەوەی دا درێژە بە ڕێبازی نیازۆف بدات و ھەندێ چاکسازی و گۆڕانکاری بهێنێتە ئاراوە. لەوانەیش: ئاسانکاری لە بەردەم ئازادیی ئینتەرنێت و چاکسازی لە بواری پەروەردە و بارودۆخی خانەنشینەکان. قوربان قولی بێردی محەمەدۆف دوای ماوەیەکی کورت کاتێک کە جێی خۆی لە سەر کورسییەکەی سەفەر موراد نیازۆف خۆش کرد، دەستبەجێ فەرمانێکی ساڵی پێشوی سەفەر موراد نیازۆفی ھەڵوەشاندەوە سەبارەت بە بیمە و بەو ھۆیەیشەوە سەد ھەزار کەس سودیان لە بیمەی خانەنشینی حکومی وەرگرت. قوربان قولی بێردی محەمەدۆف نەشتەرگەرێکی لێھاتووە و جاران پزیشکی تایبەتی ددانی سەفەر موراد نیازۆف بوو کە بە تورکمانباشی دەناسرا. نیازۆف لە ساڵی 1997 قوربان قولی کردە وەزیری تەندروستی و پاشانیش ھەر بە فەرمانی نیازۆف لە ساڵی 2001 دا بوو بە جێگری سەرۆک وەزیران.\nسێیەم: کۆریای باکوور\nبە فەرمی (کۆماری کۆریای دیموکراتی میللی)یە. ئەو وڵاتە دەکەوێتە نیوەی باکوور لە نیمچە دوورگەی کۆریا لە خۆرهەڵاتی ئاسیا. پایتەخت و گەورەترین شاری (پیونگ یانگ)ە.\nکۆریای باکوور هەڵبژاردنی گشتی ئەنجام دەدات و خۆی بە کۆماری و (وڵاتێکی ناسیۆنالیستی) وەسف دەکات، بەڵام بە دیکتاتۆریەت و بە تۆتالیتاریزمی و ستالینی وەسف دەکرێت. چونکە بە پراکتیکی بە ڕژێمێکی یەک تاکە حیزب حوکم دەکرێت لە ژێر حوکمێک بە ناوی بەرەی یەکگرتوو. ناوی تەواویشی (بەرەی دیموکراتی بۆ گێڕانەوەی یەگکرتوویی نیشتمان)ە، کە حیزبی کرێکاری کۆریایی بە ڕابەرایەتیی کیم جۆنگ ئۆن کۆنتڕۆڵی کردوە، کوڕی سەرۆکی کۆچکردوو کیم جۆنگ ئیل و نەوەی سەرۆکی پێشووتر کیم ئال سۆنگ بوو. حکومەتی کۆریا پەیڕەوی سیستەمێک دەکات بە ناوی (زۆتچیە)، کە بریتییە لە ئایدیۆلۆژیایەک و پشت دەبەستێت بە خود و پشت نەبەستن بە ئەوانی تر. کە سەرۆکی پێشووتر کیم ئال سۆنگ پەرەی پێ داوە. زۆتچیە بوو بە ئایدیۆلۆژیای فەرمیی وڵات لەو کاتەوەی کار کرا بە دەستووری نوێ لە ساڵی 1972. سەرۆک کیم ئال سۆنگ تیۆرەکانی زوتچیەی لە کاری سیاسیی خۆی بە کار دەهێنا لە دواهەمین ساتەکانی ساڵی 1955.\nنزیکەی تەواوی نیمچەدوورگەی کۆریا لە ژێر حوکمی ئیمپراتۆڕیەتی کۆریا بوو، کە ژاپۆن پاش جەنگی ڕووسیا ــ ژاپۆن ساڵی 1905 داگیری کرد و بە شکستی ڕووسیای قەیسەری کۆتایی هات. تا سەروبەندی جەنگی دوەمی جیهانی 1945 نیمچە دوورگەی کۆریا لە ژێر کۆنتڕۆڵی ژاپۆن دابوو. پاش شکستهێنانی ژاپۆنیش لە جەنگەکە، سۆڤیەت و ئەمەریکا کۆریایان دابەش کرد بە سەر دوو ناوچەدا، یەکەمیان لە ژێر ئاڵای یەکێتیی سۆڤیەت، لە کاتێکدا کۆریای باشوور کەوتە ژێر ڕکێفی ویلایەتە یەکگرتوەکان. کۆریای باکوور ڕەتی کردەوە بەشداریی هەڵبژاردنەکانی باشوور بکات لە ساڵی 1948 بە سەرپەرشتیی نەتەوە یەکگرتوەگان، ئەمەیش بووە هۆی دامەزراندنی دوو حکومەتی جیا لە یەکتر لە ناو یەک کۆریادا. هەر دووکیان داوای مافی خاوەنداریەتیی نیمچە دوورگەی کۆریایان دەکرد. دوا جاریش جەنگی کۆریای لێ کەوتەوە لە ساڵی 1950. تا لە ئاگربەستێکدا کۆتایی پێ هات لە ساڵی 1953، کەچی لەگەڵ ئەوەیشدا تا ئێستا هەر دوو وڵات لە جەنگێکی فەڕمین و هیچ جۆرە پەیماننامەیەکی ئاشتی نەبەستراوە. ساڵی 1991 هەر دوو وڵات لە نەتەوە یەکگرتوەکان وەرگیران. لە ساڵی 2009 کۆریای باکوور تاکلایەنە لە ئاگربەستەکەدا کشایەوە.\nبە پێی بەڵگەنامە فەڕمییەکان کیم جۆنگ ئۆن ساڵی 1982 لە دایک بووە، هەر چەندە ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ساڵی لەدایکبوونی بە هۆی چەند هۆکارێکی ڕەمزییەوە گۆڕراوە، لەوانەیش: بۆ ئەوەی بکەوێتە پاش ڕۆژی لەدایکبوونی دامەزرێنەی دەوڵەتی کۆریای باکوور کیم ئەیل سونگ بە 70 ساڵ. لە قوتابخانەیەکی ئینگلیزی خوێندوویەتی لە نزیک پایتەختی سویسرا بێ ئەوەی کەس بزانێت کێیە. چونکە بە ناوێکی خوازراوەوە و بە سیفەتی کوڕی کارمەندێکی باڵیۆزخانەی کۆریا. پاش گەڕانەوەی لە سویسرا لە زانکۆی کیم ئەیل سۆنگی سەربازی خوێندوویەتی، لەوەیش بە دواوە یاوەریی باوکی کردووە لە سەردانەکانی بۆ مەیدانە سەربازییەکان.\nهەر زوو پلەکانی سەرکردایەتیی بڕیوە لە هەر دوو بواری سیاسی و سەربازی، سەرباری کەمیی شارەزایشی، بوەتە ژەنەڕاڵێک بە پلەی (4 ئەستێرە). پاشان جێگری سەرۆکی لیژنەی سەربازیی ناوەندی بۆ پارتی کرێکاران، دوای ئەویش ئەندام لە لیژنەی ناوەندی ناوبراو.\nكیم جۆنگ ئۆن، سەرۆكی كۆریای باكوور پوختەیەكی كتومت پاڵافتەیە لە خەسڵەتی باوكی و باپیری، كە هەر دووكیان دوو سەرۆكی پێشووی كۆریای باكوور بوون تا مردن. ئەگەر چی پەندی پێشینان دەڵێت: «ئەوەی لە مشك بێت جەواڵ دەدڕێت»، بەڵام كیم جۆنگ ئۆن دەیەوێت سنوری باپیر و باوكی تێ بپەڕێنێت، چونكە هەڵسوكەوت و سەركێشییەكانی ئاماژەیەكی ڕوونە بۆ ڕێكردنی لە سەر ڕێچكەی ئەوانەی پێشخۆی لە پێكهاتەی بنەماڵەكەی واتە «بنەماڵەی كیم»، كە فەرمانڕەوایی كۆریای باكوور دەكەن.\n«كیم» بریتییە لە نازناوی بنەماڵەیەیی بۆ هەر یەكە لە جۆنگ ئۆن، جۆنگ ئیل، ئیل سۆنگ، واتە نازناوەكە پێش ناو كەوتووە، بەم شێوەیەش سەرۆكی ئێستا (كیم جۆنگ ئۆن) كوڕە بچوكی سەرۆكی پێشوو كیم جۆنگ ئیل، كوڕی كیم ئیڵ سۆنگ دامەزرێنەری كۆماری سۆسیالیستی لە كۆریای باكوورو ئەندازیاری دروستكردنی ئەو كۆمارە، كە لە سەر بنەماكانی دابونەریتی پاشایەتی و ئیمپراتۆریەت لە وەرگرتنی دەسەڵات بە شێوەی پشتاوپشت دامەزرێنراوە، لە پاڵ پەیڕەوكردنی جۆرێك لە ستەمکاریی خۆرهەڵاتییانەی پێكهاتوو لە سەر حوكمی تاكەكەسیی ڕەها، بەڵام تێكەڵە لەگەڵ ئایدۆلۆژیای كۆمۆنیستی، كە پێگەی جەماوەری و خزمەتكردنی نیشتمانیی كردوەتە دەمامك و پارێزگاری لە فەرمانڕەوایەتیی تاكەكەسی دەكات. بەم مانایە كیم ئیڵ سۆنگی باپیری ئۆن ئەمە كەسەیە، كە داری حوكمی شاهەنشایی تاكڕەوی بە ناوی كۆمارییەوە چاندوە، كە لە لای عەرەبەكان بە (سیستمی جملوكی) ناسراوە.\nكیم جۆنگ ئۆن برا گەورەكەی كوشت، چونكە گوتبووی كە ڕایەكی جیاوازی لە ڕای باوكی هەیە دەربارەی مەسەلەی شوێنگرتنەوە لە دەسەڵات، بۆیە بە ژەهراویكردن كۆتایی بە ژیانی هات بە دەستیسەی برا بچوكەكەی (سەرۆك ئۆن). بەڵكو ئەم سەرۆكە بچوكە كە لە ساڵی 1982 لە دایك بووە، ڕۆڵی هەبوە لە پاكتاوكردنی زۆرێك لە ئەندامانی سەر بە بنەماڵەكەی، تەنها لەبەر ئەوەی ویستی خۆیان لە گەییشتن بە دەسەڵات دەربڕیوە، یان تەنها لەبەر ئەوەی بیریان لەو بابەتە كردوەتەوە كوژراون.\nچالاكییە ئەتۆمییەكانی كۆریای باكوور دەوڵەتە دراوسێكانی ئەو وڵاتەی نیگەران و بێزار كردووە، كە ڕێگەی دروستكردنی دوژمنەكانی هەڵبژاردووە و هەمیشە گەل و سوپای وڵاتەكەی خستوەتە ئامادەباشییەوە بۆ ئەوەی بەردەوام بۆ شەڕ ئامادە بن.\nجگە لەمەیش كۆریای باكوور هەڕەشە دەكات، كە توانای بەرهەمهێنانی مووشەكی دوورهاوێژی هەیە و هەوڵەكانی بەردەوامە بۆ پەرەپێدانی چەك و مووشەكی پێشكەوتوو، كە بگاتە قووڵایی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا، جگە لە دراوسێكانی وەك كۆریای باشوورو ژاپۆن. هەموو ئەمانەیش بریتین لە خولیا و ئارەزوەكانی سەرۆكی بچوك.\nئۆن هەمیشە شانازی بە چەكی ئەتۆمی وڵاتەكەیەوە دەكات و هەندێك جار دەگاتە ئاستی یاخیبوون. كێشی ئەم سەرۆكە نزیكەی (130) كیلۆگرامە و نەخۆشیی شەكرە و سەوەفانی هەیە. ئەگەر ئەفسانەكە ژن بوایە، ئەوا سەرسام دەبوو بە ڕێچكەی ئەم كوڕە ئەفسانەیییەی كە بوەتە سەرۆكی كۆریای باكوور و خەڵكی تووشی سەرسوڕمان كردوە و دانوستانكارەكانیش لەگەڵیدا نەیانتوانیوە ڕاستیی ئەوە تێ بگەن، كە چی دەوێت و چی ناوێت و كاتوساتی ویستەكانی كەیە. ئەو بە خۆڕاگری و پێداگرییەكەی توانیویەتی ترس و دڵەڕاوكێ دروست بكات بە هۆی كاردانەوەكانی لە هەموو كاتێكدا، توانیویەتی ترس بخاتە ناو دەروونی شوێنكەوتەكانی و هەستێكی بۆماوەیییان لەلا دروست، بكات ڕوخساری دەرەوەی خۆشەویستیە، بەڵام ناواخنەكەی تۆقاندنە.\nژمارەیەکی زۆر لە کۆرییەکان بە لەبەرگیراوەیەکی لێکچوو لە (فەرماندەی مەزن) کیم ئەیل سۆنگ دای دەنێن. ئەمەیش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو لێکچوونە زۆرەی لە نێوان ئەو و باپیریدا هەیە لە ڕوخسار و شێوازی قژ و هەڵسوکەوتەکانی، تەنانەت پڕوپاگەندەیەک هەبوو، کە نەشتەرگەریی جوانکاریی کردوە تا زیاتر لە باپیری بکا.\nپاش مردنی کیم جۆنگ ئەیل بە جەڵتەی دڵ لە 17ی کانونی یەکەمی ساڵی 2011، کوڕە گەنجەکەی (کیمی چوارەم) سوپا و جبەخانەیەکی گەورە لە چەکی ئەتۆمی و کۆنتڕۆڵێکی تەواو بە سەر کۆریا باکووردا بۆ مایەوە. ساڵی 2013 کیم کرایە ئامانج لە هەوڵێکی تیرۆرکردندا. بە پێی ئاژانسەکانی کۆریای باشوور، ڕابەرە گەنجەکە لە لایەن چەندین کەس لەوانەی دژی حوکمی ئەون، هەوڵی کوشتنیان داوە، پاش ئەوەی فەرمانی کرد، پلەی ژەنەڕاڵ لە سوپادا بچوک بکرێتەوە، ئەمەیش بوە هۆی دروستبوونی ململانێ لە سەر دەسەڵات لە ناو سوپا. لە سەردەمی کیم، کۆریای باکوور پەرەی داوە بە تاقیکردنەوەی موشەکەی بالیستی و چەکی ئەتۆمی، تەنانەت پاش هەڕەشەکانی خۆرئاوایش بە سەپاندنی سزاکان بە سەریدا.\nساڵی 2013 کۆریای باکوور تاقیکردنەوەی سێیەمی ئەتۆمی خۆی ئەنجامدا. ساڵی 2016یش تاقیکردنەوەی چوارەمی خۆی کرد. بەمەیش فەرماندەکانی جیهان ئیدانەی ئەو کارەیان کرد و دژی ئەو هەڵوێستەی کۆریای باکوور کرد، لەوانەیش چین، هاوپەیمانە سەرەکییەکەی کۆریای باکوور. نەتەوە یەکگرتوەگانیش داوای سەپاندنی سزای زیاتری کرد.\nپاش جڵەوگیرگرتنی لە دەسەڵات، سەرۆکی کۆریا زنجیرەیەک پرۆسەی لەسێدارەدانی ئەنجام داوە. بە پێی ڕاپۆرتەکان هەر لە ساتی هاتنەسەرحوکم تا ئێستا نزیکەی 15 بەرپرسی لە سێدارە داوە، بە چەندین هۆکاری جیاجیا، لەوانەیش گومانکردن لە دڵسۆزییان. بۆ نموونە: ئەندازیاری یەکێک لە فڕۆکەخانەکانی کوشتوە، چونکە دیزاینەکەی بە دڵ نەبووە. هەروەها لەسێدارەدانی وەزیری بەرگری هیۆ یۆنگ شول و هاوسەری پوری و ڕاوێژکارە سیاسییەکەی.\nلە 2016 وەزیری پەروەردە کیم یۆنگ جین ــ ی لەسێدارە دا بە تۆمەتی (ئاژاوەنانەوە دژی حیزب و شۆڕش) بەمەیش هیچ پۆست و پلەیەک نابێتە هۆی ئەوەی کەسەکە پارێزراو بێت و دوور بێت لە کوشتن. سەرۆکی کۆریا باکوور لێزانانە ڕکاربەرەکانی لە ناو دەبات و تۆمەتیان بۆ دروست دەکات بە سادەترین شێوە، بۆ نموونە: خواردنەوەی مەی لە پرسەکەی باوکی، یان خەوتن لە کاتی نماییشی سەربازی. ئەمانە دەکاتە پاساو بۆ نادڵسۆزییان و لەناوبردنیان. پسپۆڕانی سیاسی دەڵێن کیم جۆنگ ئۆن، لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی ترس دەیەوێت خەڵکی بتۆقێنێت و دەسەڵاتی زیاتر بسەپێنێت، بەڵام ئەم ھەوڵانەی ھۆکار دەبێت بۆ تێکدانی باری ئابووریی وڵاتەکەی و ھەروەھا کۆچکردنی زۆرینە بۆ وڵاتانی تر.\nچوارەم: كۆماری چاد\nهەموو ساڵێک لە 11ی ئاب گەلی چاد ئاهەنگ دەگێڕن بە بۆنەی ڕۆژی سەربەخۆی قەومی لە ساڵی 1960. بەمەیش نیو سەدە بە سەر سەربەخۆییی وڵات تێپەڕ بوە، بەڵام ئەو ماوە مێژووییە لە حوکمی نیشتمانیدا بە چەندین گێژەڵووکەی جەنگی خوێناوی تێپەڕیوە و تا ئێستایش هەر بەردەوامە. بە هۆی نەبوونی دادپەرەوەری کۆمەڵایەتی و ئابووری، نەبوونی سیستەمێکی دیموکراتییانە و دەوڵەتی یاسا، بڵاوبوونەوەی گەندەڵی لە سەرجەم ئاستە سیاسی و ئیداری و کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان، ڕێزنەگرتن لە مافەکانی مرۆڤ بە شێوەیەکی یەکجار زەق و پێشلێکردنی بەها و بنەماکانی مرۆڤایەتی.\nپاش داگیرکردنی لە لایەن فەڕەنسییەکانەوە بۆ ماوەی شەست ساڵ، واتە هەر لە 1900ەوە، بۆ یەکەمین جار گەلی چاد ئاهەنگیان گێڕا بە بۆنەی بەدەستهێنانی سەربەخۆییی نیشتمانی پاش خەباتێکی دووردرێژ بە سەرۆکایەتیی سەرۆک فرانسوا تومبالبای وەک سەرۆکی وڵات و سەرۆکی حیزبی پێشکەوتنخوازی چادی. تومبالبای بووە سەرۆکی وڵاتێکی سەربەخۆ و سیستەمێکی سیاسی دیموکراتی و فرە حیزبی، هەروەها حکومەتێکی تۆکمە کە کۆنتڕۆڵی هەموو جومگەکانی کردبوو. بەڵام دوای سێ ساڵ، تومبالبای حیزبە سیاسیەکانی قەدەغە کرد و تەنیا حیزبەکەی خۆی هێشتەوە. بەمەیش سیاسەتی تاکە حیزبی و ڕێبازێکی دیکتاتۆرانەی گرتە بەر لە دەسەڵاتدا. کاتێکیش گەلی چاد ڕاپەڕی لە دژی، زۆر دڕندانە دەستی کرد بە سەرکوتکردن و زیندانیکردنی خەڵک بە شێوەیەکی یەکجار دڕندانە، تەنانەت حوکمی لەسێدارەدانی بە سەر هەندێکیان سەپاند. هەر چەندە ژمارەیەک لە سەرکردەکانی حیزبی یەکێتیی دیموکراتی توانییان بگەنە دەرەوەی وڵات و لەوێوە کاری خۆیان بکەن.\nدوا جار سوپای چاد ناچار بوو کودەتایەکی سەربازی ئەنجام بدات دژی سەرۆک و بووە هۆی کوشتنی. پاش ئەویش ژەنەڕاڵ فلکس مالوم دانرا، کە لە گرتووخانە بوو. لە لایەن سوپاوە بە سەرۆکی وڵات هەڵبژێرا، بەڵام هەر زوو شکستی هێنا لە چاککردنەوەی ئەو هەموو خراپەکارییانەی سەرۆک کردبوونی. بۆیە جەنگێکی ناوخۆیی لە پایتەخت بەرپا بوو لە نێوان هاوبەشانی حوکم، واتە نێوان سەرۆک کۆمار و سەرۆک وەزیران پاش ڕێکكەوتننامەی خەرتومی ساڵی 1978.\n(من نەهاتووم بە دەستی پڕ لە زێڕ و زیو، بەڵام ئازادیم بۆ هێناون) ئەمانە وتەی سەرۆک ئیدریس دیبی بوو لە میانەی گوتارێکی بۆ گەلی چادی پاش کۆنتڕۆڵکردنی وڵات دوای ڕاکردنی دیکتاتۆر حسێن هبری، کە وڵاتی خستە ژێرباری دۆخێکی یەکجار سەخت و دژوار. بە هۆی پەیڕەوکردنی سیاسەتی کوشتن و پاکتاوکردن، پاکتاوی نەژادی، بەرتەسککردنەوەی ئازادییەکان، مومارەسەکردنی سەرکوتکردن بە ڕێگەی شانەی هەواڵگری.\nستەمکاری و چەوساندنەوە و بەرتەسککردنەوەی ئازادییەکان، ئەمانە هەمووی هۆکار بوون کە وایکرد ئیدریس دیبی لە سوپای هبری جیا ببێتەوە و ڕوو بکاتە خۆرهەڵاتی وڵات بۆ ئەوەی لە بەرانبەر ڕژێمەکە بوەستێت و لە ناوی ببات، کە هەشت ساڵ بوو بە زەبری هێز حوکمی وڵاتی دەکرد. بەڵام هەر زوو خەونەکان پوچەڵ بوونەوە و هیواکان بوونە بڵقی سەرئاو بە هۆی شکستی ئەمنی و کۆمەڵایەتی و ئابوورییەوە. بە درێژاییی بیستوحەوت ساڵ نەیتوانی سەرەتاترین پێداویستییەکانی ژیانێکی شەرەفەمەندانە بۆ هاوڵاتییانی دابین بکات، وەک دابینکردنی ئاوی پاک، کارەبا، داودەرمان، گەندەڵیی ئیداری و دارایی. پەیڕەکردنی خزمایەتی و هۆزایەتی و هەژموونی هۆزگەرایی بە سەر حوکم. دزینی پارەی گشتی و دەستدرێژیکردنە سەر ژنان بە کۆمەڵ لە لایەن ئەندامانی هۆزی سەرۆک بە بەکارهێنانی چەکی سوپای نیشتمانی، هەروەها پاکتاوکردنی جەستەیی سەربازانی ناو سوپا و جێبەجێکردنی یاسای دارستان.\nبەمەیش مێژوو خۆی دووبارە کردەوە، ئەمڕۆ دۆخی کۆمەڵایەتی لە هەڵچووندایە. سەرجەم پێکهاتە نیشتمانییەکان بێزارن لەو دۆخە پەشۆکاوەی وڵات پێی گەییشتوە بە هۆی شکستی حکومەت لە سەرجەم بوارەکانی سیاسی و ئابووری و ئەمنی و کۆمەڵایەتی. چاد بە قەیرانێکی دارایی زۆر خنکێنەر تێپەڕ دەبێت. زۆربەی زۆری کەرتە زیندوەکان تووشی پشێوی و ناڕەزایەتی و ئیفلیج بوون و لەدەستدەرچوونی ئەمنی هاتوون. دۆخی گەل لە مەترسیدایە بە هۆی نەبوونی ئەمن و ئاساییش بۆ هاوڵاتییانی بێ دەسەڵات. ئەم نا بەرپرسیاریەتییش، کە حکومەت پەیڕەوی دەکات ڕاگەیاندنێکی ڕاشکاوانەی شکستە پاش جڵەوگیرگرتنی دەسەڵات لە لایەن بزوتنەوەی نیشتمانی ڕزگاری، کە نەیتوانی وڵات ڕزگار بکات لە دیکتاتۆریەت و بوە مایەی نەهامەتیی زیاتر. ڕەنگە دووبارە سیناریۆی جەنگێکی ناوخۆیی سەر هەڵبداتەوە، چونکە گەلی چاد بێزار بووە لە ستەم و گەندەڵی، زۆربەی هاوڵاتییانی بیر لە هەڵگرتنی چەک دەکەنەوە وەک تاکە بژاردەی بەر دەمیان بۆ ڕزگاربوون لەو دۆخە ئاڵۆز و دژوارەی تێیکەوتوون.\nپێنجەم: بۆرما (میانمار)\nبۆرما کە بە ناوی میانماریش ناسراوە، بە فەڕمیش کۆماری یەکێتیی میانمارە. یەکێکە لە وڵاتانی باشووری خۆرهەڵاتی ئاسیا. لە یەکی ئەپریلی 1937 لە حکومەتی هیندیی بەریتانی لە ئەنجامی دەنگدان سەبارەت بە مانەوەی لە ژێر کۆنتڕؤڵی ئینتدابی هیندیی بەریتانی، یان سەربەخۆییبوونی بۆ ئەوەی ببێتە کۆڵۆنیالیکی بەریتانی جیا بوەوە. لە 1940 میلیشیای سی هاوڕێیەکە سوپای سەربەخۆیی بۆرمایان دروست کرد. کە هێزێکی چەکداری بوون و بە مەبەستی دەرکردنی بەریتانییەکان دامەزرابوو.\nبۆرماییەکان لە ڕووی پێکهاتەی نەژادی و زمانەوانی جیاوازن بە هۆی فرەییی ڕەگەزەکانی وڵات پێک دەهێنن. زۆربەی دانیشتوانەکەی بە زمانی بۆرمایی دەدوێن و پێیان دەڵێن (بۆرمان) و ئەوانی تریش بە چەندین زمان دەدەوێن.\nهەڵبژاردن و چاکسازییەکان\nڕاپرسی لە سەر دەستوور لە 10 مایۆی 2008 ئەنجام دراو و بەڵێنی (دیموکراتیەتێکی گەشەسەندوویان) دا، ناوی فەڕمی وڵاتیش لە (یەکێتیی میانمار)ەوە گۆڕا بۆ (کۆماری یەکێتیی میانمار). ساڵی 2010یش بە پێی دەستوور نوێ هەڵبژاردن ئەنجام درا و تێیدا حیزبی یەکێتیی هاریکاری و پەرەپێدان سەرکەوتنی بە دەست هێنا، کە لە لایەن ئاراستە سەربازییەکەوە بە زۆرینەی 80% پشتیوانیی لێ دەکرا. چاودێران بە هەڵبژاردنێکی ئاشتییانەیان وەسف کرد، بەڵام تۆمەتبارکردنی یەکتر بە ساختەکاری لە ژمارەیەک ناوەندی دەنگدان بڵاو بوەوە. ئۆپۆزسیۆن گومانی لە دەرئەنجامەکان هەبوو.\nڕەوشی مافەکانی مرۆڤ\nمافەکانی مرۆڤ لە بۆرما سەرچاوەی نیگەرانین بۆ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ، چەندین جار وڵاتانی ئەندام لە نەتەوە یەکگرتوەکان و ڕێکخراوە گەورەکان ڕاپۆرتیان داوە لە سەر پێشێلکردنێکی بەرفراوان بۆ پرسی مافەکانی مرۆڤ لە بۆرما.\nچەندین جار کۆمەڵەی گشتی بۆ نەتەوە یەکگرتوەگان ئەنجوومەنی سەربازیی بۆرمای ئاگادار کردوەتەوە لە سەر ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ و داوای لە سوپا کردوە ڕێکاری خێرا و پێویست بگرنە بەر بۆ دانانی سنورێک بۆ ئەو پێشێلکارییانە و ئازادییە سەرەکییەکان. کۆدەنگییەک هەیە لە سەر ئەوەی کە ڕژێمی سەربازی لە بۆرما یەکێکە لە سەرکوتکەرترین ڕژێمەکان لە هەموو جیهان، چونکە دادگایەکی سەربەخۆ نییە لەو وڵاتە. بازرگانیکردن بە مرۆڤ و کارکردنی منداڵان زۆر بەربڵاوە. سوپا ناوبانگێکی خراپی هەیە و دەستدرێژکردنە سەر ژنان. حکومەت سەرجەم مافە سەرەکییەکانی پێشێل کردوە. بە پێی ڕاپۆرتێکی ڕێکخراوی (ئازادی لە جیهان) بۆ ساڵی 2013، باس لەوە دەکات کە ئەنجوومەنی سەربازیی ماوەیەکی زۆر حوکمی وڵاتی کردووە و سەرپەرشتیی هەموو دەسەڵاتەکانی جێبەجێکردن و تەشریعی و دادوەریی کردوە. بەرپرسیشی لە پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ و خۆدەربازکردن لە سزا. لەو وڵاتەدا نزیکەی (2100) زیندانی سیاسی هەن.\nهەڵوێستی ئۆن سان سوچی «خاوەنی خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی»\nلە ڕاستیدا ئۆن سان سوچی سەرۆك وەزیرانی بۆرما، بەو پێیەی نوێنەری حکومەتێكی مەدەنییە و خاوەنی خەڵاتی «نۆبڵ»ە بۆ ئاشتی، لە وڵاتەكەی بە پاڵەوانی نەتەوەیی دادەنرێت، بەڵام ئێستا ڕۆڵێكی خراپ دەگێڕێت لە بەرانبەر مەینەتی و تراژیدیاكانی موسوڵمانانی ڕۆهینگا، بەم هۆیەیشەوە لەلایەن كۆمەڵی نێودەوڵەتییەوە ڕووبەڕووی ڕەخنە و گازەندەیی توند بوەتەوە سەبارەت بە هەڵوێستەكانی لە هەمبەر موسوڵمانەکانی ڕۆهینگا. سوچی لە دوای ئەو هەموو ڕەخنە و كاردانەوەیە، نكۆڵی کردەوە کە چەوساندنەوە و پێشێلکاری لە بەرانبەر مافی مرۆڤ لە وڵاتەکەیدا كرابێت، ڕایشی گەیاندوە كە هیچ جۆرە دەرکردن و ڕاوەدوونانێك لە سەر بنەمای ئیتنی و دیینی لە وڵاتەکەیدا ڕووی نەداوە بەرانبەر بە موسوڵمانانی ڕۆهینگا.\nژەنەڕاڵ سان شوی\nئەو ژەنەڕاڵە کە بە فەڕمی خانەنشین بوو لە سوپا، هەر لە ساڵی 1992ەوە بە زەبری هێز حوکمی بۆرمای دەکرد. وڵات ببوە بارمتەی ڕژێمێکی مەترسیدار. هەروەها کاری کرد بۆ لە باربردنی سەرجەم ئومێد و هیواکانی بۆ دیموکراتیەت هەبوون. ژەنەڕاڵی تەمەن 78 ساڵی ڕکابەرەکانی بە (دیکتاتۆرێکی توندڕەو و میزاجی) وەسفیان دەکرد. کاریگەریی زانستی فەلەکیی لە سەر بوو. لە لایەکی تریشەوە کاری کرد بۆ بەتاڵکردنەوەی ڕژێمەکەی لە هەموو دوژمنەکانی و نەیهێشت هیچ پیاوێکی بەهێز لە وڵاتدا دیار بکەوێت. پێش ڕۆیشتنیشی میانمارێکی قەدەغیکراو لە خۆرئاوا و بە پشتیوانییەکی کەم لە لایەن وڵاتانی دەوروبەرەوە بە جێ هێشت. لەگەڵ جێهێشتنی ئابوورییەکی داڕماو بە هۆی سزا نێودەوڵەتییەکانی بە سەریدا سەپێنراو لەبەر خراپیی ئیدارەدانی.\nسان شوی، کە لە ساڵی 1933 نزیک ماندالای لە دایک بوە. سەرەتا وەک کارمەندێک لە پۆستە کاری کردبوو. لە تەمەنی بیست ساڵی تێکەڵاوی سوپا بوە. یەکەم ئەزموونی مەیدانیی خۆی وەک ئەفسەر لە هەڵمەتی بەرەنگاربوونەوەی یاخیبوان بوە. لە 1962 ژەنەڕاڵ نی وێن دەستی بە سەر دەسەڵاتدا گرت و سان شویش بە بێدەنگی و کارایی دەرکەوت. پاش پرۆسەکانی سەرکوتکردنی شۆڕشی خوێندکارانی ساڵی 1988 و کەوتنی نی وێن, سان شوی بوە دەستی ڕاستی سەرۆکی نوێی ئەنجوومەنی سەربازی، ژەنەڕاڵ ساو مۆنگ. کاتێک سان شوی هاتە سەر حوکم یەکەم کاری دەستبەسەرکردنی ئۆنگ سان سو تشی بوو، کە براوەی خەڵاتی نۆبل بوو بۆ ئاشتی و بەرجەستەکاری بەرەنگاربوونەوە بوو بەرانبەر ئەنجوومەنی سەربازیی دەسەڵاتدار. بە درێژایی 20 ساڵ سان شوی توانیی بە زەبری هێز پارێزگاری لە (یەکبوون و سەقامگیری) بکات لە وڵاتێکدا کە بەردەوام یاخیبوونی کەمایەتییەکانی سەری هەڵدەدا.\nتا ئێستایش ناوی ئەو سەربازەی چاویلکەی ڕەشی لە چاوە بەندە بە سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکانی دژی خراپیی باری گوزەران بەرپابوو، کە ڕاهیبەکانی بوزی لە ساڵی 2007 ڕێکیان خست و بوە هۆی کوژرانی 31 کەس و بێسەروشوێنبوونی 74 کەسی تر. هەروەها سەدان کەسیش حوکمی زیندانییان بە سەردا درا پاش خۆپیشاندانەکان. ساڵی 2008 ڕەتی کردەوە هیچ یارمەتییەک لە وڵاتانی تر وەربگرێت بە هۆی ئەو زیانە گەورەیەی بەر هاونیشتمانیانی کەوت لە گەردەلوولەکەی نێرگز، کە بوە هۆی کوژرانی 138 هەزار کەس. لە ناوەڕاستی ئەو کارەساتەدا داوای ڕاپرسییەکی دەستووریی کرد.\nشەشەم: شانشینی سعودیە\nدیکتاتۆریەت لە شانشینی سعودیە لە هەموو شوێنێکی تری جیهان بە تەوژمترە، چونکە ڕژێمەکەی سعودیە ڕژێمێکی دڵڕەق و بێ بەزەیییە و سروشتی تۆتالیتاریزمی و پاوانخوازی بە سەریدا زاڵە، کە حوکمی سیستمی ئابووری و کۆمەڵایەتی و ئایینی دەکات لە ناو وڵاتدا، زۆر دڕندانە کار دەکات بۆ سەرکوتکردنی ئازادییەکان و ناڕەزایەتییەکان، بەئاشکراش پشتیوانیی تیرۆر دەکات،ئایین بۆ سەپاندنی دەسەڵاتی ڕەهای خۆی بە کار دەهێنێت. لە شانشینی سعودیە دادگا سەربەخۆ نییە و شا و خێزانەکەی دەستیان بە سەر سەرجەم پایەکانی دەوڵەتدا داگرتووە و پیرۆزکردنی خێزانی دەسەڵاتداری بە سەر گەلدا سەپاندووە، هەروەها بەتەواوی کۆنتڕۆڵی میدیای ئەو وڵاتەی کردووە.\nئەو بڕیارانەی بەم دوایییەیش دران بە وەستاندن و هەڵپەساردنی سەرمایەی ژمارەیەک شازادە و بازرگانیی دیار لە ناو سعودیه، لە سەرووی هەموویشیانەوە شازادە موتعەب کوڕی عەبدولڵای کوڕی عەبدولعەزیز، وەزیری پاسەوانی نیشتمانی و تورکی برای، هەروەها شازادە وەلید کوڕی تەڵاڵی کوڕە مامیان، کە یەکێکە لە دەوڵەمەندترینەکانی جیهان. مەبەستیش لەو کارە، تەنیا بوونی ترسە لە کاردانەوەی ئەو کەسایەتییانە لە ئەگەری بەربەست دروستکردن لە بەردەم پرۆژەی میراتگرتنەوەی دەسەڵات کە شا سەلمان و کوڕەکەی هەوڵی بۆ دەدەن و دەیانەوێت وەک ئەمری واقیع بیسەپێنن بە سەر هەموان، بۆیە شازادە گەنجەکە چەند بڕیارێکی مەترسیداری دان، کە ڕەنگە وا بکات شانشین بکەوێتە سەر لێواری ڕووخان.\nمافی ژنان لە سعودیه\nسعودیه بە یەکێک لە خراپترین وڵاتانی جیهان هەژمار دەکرێت سەبارەت بە مافەکانی ژنان لە ڕووی پێشێلکارییەکانی ئازادیی تاک و کۆمەڵایەتی، هەروەها سەرکوتکردنی کەمایەتییە ئایینی و ئێتنییەکان. بە پێی ڕاپۆرتی ساڵانەی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی بۆ ساڵانی 2015 و 2016، سعودیه بە تەواوی کۆتوبەندی خستوەتە سەر مافی ژنان و ئازادییەکان. هەڵمەتی توندوتیژیی ئەنجام داوە بەرانبەر ئەوانەی بۆچوونی سیاسیی جیاوازیان هەیە و زۆربەی جاریش ڕەخنەگران لە حکومەت دەستگیر کراون، لە نێویشیاندا ژنان. ژنانی سعودی لە واقعێکی تاڵی کۆمەڵایەتی ژیان بە سەر دەبەن و زۆر بە زەقی پێشێلکاریی مافەکانیان دەکرێت. هەر چەندە بەم دوایییە شازادە (محەمەد کوڕی سەلمان) مافی شوفێری بەخشی بە ژنان و ویستی دەسەڵاتی ئایینی لە وڵاتدا کورت بکاتەوە، بەڵام ئەمانە هەنگاوی زۆر لەسەرخۆ و هێواشن.\nئەنجومەنی نەتەوە یەکگرتوەکان چەندین جار داوای کردوە سیستەمی (وصایە) ی پیاو لە سەر ژن هەڵگیرێت و سەرجەم مافە یاسایییەکانی پێ بدرێت. هەروەها ڕێگە بگیرێت لە جیاکاریی ڕەگەزی دژی ژنان. بە پێی ڕاپۆرتی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ لە سعودیه زۆرترین حاڵەتی توندوتیژی هەیە و بەتایبەتی لە لایەن گروپە ئایینیەکانی وەک دەستەی (الامر بالمعروف و والنهی عن المنکر). هەر چەندە دۆسیەی مافە کانی مرۆڤ لە سعودیه زۆر لەوە پڕترە و هەر تەنیا لە سەر مافەکانی ژنان کورت نابێتەوە، چونکە پیاوانیش بەتایبەتی چالاکوانی مەدەنی و ئەوانەی دژی حکومەتن تووشی چەندین جۆری ئەشکەنجەدان دەبنەوە.\nدەوڵەتی سعودیه ڕاهاتووە لە سەر کڕینی کەناڵەکانی ڕاگەیاندن و بەرتیلدان بە گەورە نووسەر و ڕۆژنامەنووسان بۆ جوانکردنی وێنەی شانشینەکە و هەڵنەدانەوەی هیچ لاپەڕەیەک لەو مەسەلە ئابڕووبەرانەی لە ڕووی ئەخلاقی و دارایییەوە ئەنجام دەدرێن لە سەر دەستی شازادەکانی خێزانی ئال سعود لە ناوەوە و دەرەوەی شانشینەکەدا.\nشازادە و ئەندامانی خێزانی شاهانە ژیانێکی ئەوپەڕی لە خۆشگوزەرانی بە سەر دەبەن. شازادەکانی ژمارەیان دەگاتە نزیکەی (12 بۆ 15 هەزار) شازادە، خاوەنی چەندین کۆشک و تەلارن لە ئەوروپا، خاوەنی کەشتیی گەشتیاری و ئۆتۆمبێلی نایابن بە هۆی بیرە نەوتەکانی لەو وڵاتەدا هەن. کەچی هەر کاتێک نرخی نەوت دابەزی، دەست دەکات بە کەمکردنەوەی کرێی کەرتی گشتی و پشتیوانیی حکومی، ئەمەیش دەبێتە هۆی بەرزربوونەوەی نرخی سووتەمەنی و کارەبا و ئاو، هەروەها کەمکردنەوەی وەزیفە، کە دەبێتە مایەی نیگەرانی لای گەنجان و بڵاوبوونەوەی بێکاری.\nخێزانی شانشین ڕێگە بە هیچ کەسێک نادات ڕەخنە بگرێت یان دژی حکومەت هەڵسوکەوت بکات. نەک هەر لە گردبوونەوەی گشتی، یان سۆشیال میدیای تەقلیدی، بەڵکوو تەنانەت لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانیش. بۆ ئەوەی خۆی لا بدات لە هەر گرژییەکی سیاسی و دروستبوونی مەترسی لە سەر دەسەڵاتەکەی، بۆیە ڕێگە نادرێت بە دروستبوونی هیچ پارتێکی سیاسی لە ناو شانشین، یان ناڕەزایەتی دەربڕین، هەروەها سەندیکای کرێکارییش نا یاسایییە و ڕۆژنامەوانیش ملکەچی چاودێرییەکی توندە لە لایەن خودی خێزانی شاهانەوە.\nحەوتەم: بەشار ئەسەد لە پزیشکێکی شەرمنەوە بۆ دیکتاتۆرێکی دڕندە\nسەرەتاکانی ژیانی هیچ خەسڵەتێک لە خەسڵەتەکاتی دکتاتۆریەت لە بەشار ئەسەد دیار نەبوو. کوڕی دووەمی (حافز ئەسەد) تا ڕادەیەک لە گفتوگۆکردنیش شەرمن بوو. هەمیشە خۆی لادەدا لە گردبوونەوەی هاوڕێکانی، تەنانەت گەر لە نزیکەوە نەتناسیبوایە نەتدەزانی ئەوە کوڕی سەرۆکە، بەڵام دواتر پاش مردنی باسیل-ی برای لە ڕووداوێکی هاتوچۆدا لە ساڵی 1993، بە جارێک ژیانی گۆڕا. باوکی بانگهێشتی کردەوە و بۆ سوریا بەو پێیەی هیوا نوێیەکەی گەلانی سوریایە. پاش مردنی باوکیشی پۆستی سەرۆک کۆماری وەرگرت. دوا جاریش بە کوشتنی هەزاران کەس تاوانبار دەکرێت، تەنانەت کار گەییشتە ئەوەی چەکی کیمیایی دژی هاوڵاتییانی وڵاتەکەی خۆی بە کار بهێنێت.\nنەدیم خوری، بەڕێوەبەری بەرنامەی تیرۆر لە ڕێکخراوی (هیومان ڕایتس وۆتچ) کە 11 ساڵی بە چاودێریکردنی بەشار بە سەر بردووە، ئاماژە بە ململانێیەک دەکات لە ناو خودی بەشار، پیاوێکی هێمن و لەسەرخۆ لە چاوپێکەوتنەکان و زۆر هێمنانە دەدەوێت، لە لایەکی تریش، دکتاتۆرێک، کە تاوانبارە بە گرتنەبەری شێواز و ڕێگەی جۆراوجۆری زۆر وەحشیگەرانە. بۆیە کەس نازانێت گەر ئەسەد گرنگی دەدا بە بیرۆکەی چاکسازییەکانی سەرەتای دەستبەکاربوونی بەرگریی لێ دەکردن، چونکە سەرەتا زیاتر مەیلی بەرەو لیبرالیەتی ئابووری دەچوو، بەڵام ئایا چی وای لێکرد ببێتە ستەمکارێکی زۆردار و پاوانخواز؟\nپاش هاتنەسەرحوکم دوای 29 ساڵ لە فەمانڕەوایەتیی باوکی، بەشار و هاوسەرەکەی دەستپێشخەرییان کرد بۆ گۆڕانکاری و لە گوتارەکەی ساڵی 2000 داوای دیموکراتیەت و شەفافیەت و ڕەخنەی بونیادگەریی کرد، بۆیە ئومێدێکی زۆری لای سورییەکان دروست کرد. ماوەیەک لە سەرۆکایەتیی بەشار بە کرانەوەیەکی ڕێژەیی سەیر دەکرێت بە (بەهاری دیمەشق) ناو دەبرێت. ڕێگەی دا بە چالاکیی حیزبەکانی ئۆپۆزسیۆن و تا ڕادەیەک ئازادیی ڕۆژنامەگەری، سەدان زیندانیی ئازاد کرد. ئەمە لە کاتێکدا ڕۆشنبیرە لیبراڵیەکان ساڵۆنی دیالۆگکردنیان دامەزراند لە سەرتاسەری پایتەخت، بەڵام ئەو کرانەوەیە زۆری نەخایاند، چونکە هەر بە پێی ڕاپۆرتەکانی ناوەندی لێکۆڵینەوەکانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە زانکۆی ئۆکلاهوما لە ڕاپۆرتێکی دا دەڵێت: تەنیا هەر چەند هەفتەیەکی پێچوو، خەڵک داوای گۆڕینی ڕژێمیان کرد، چونکە گەندەڵ و دیکتاتۆر بوو. هەنگاوی بەهاری دیمەشقیش تەنیا بۆ جونکاری تا شەرعیەت بە دەست بهێنێت، چونکە بەشار لە سەرەتادا توانیی پشتیوانی نێودەوڵەتی دەستەبەر بکات.\nقەبارەی گەندەڵی و دیکتاتۆریەتی بەشار لە سوریا\nسەرباری ئەوەی بەشار ڕێگەی دا بە هەندێک چاکسازی ئابووری و جووڵاندنی و دابین کردنی تۆڕی ئەنتەرێت، هەروەها وەبەرهێنانی بیانیش ئاسانتر کرا، بەڵام ئەمانە هیچیان بە مەبەستی گۆڕانکاری نەبوون، بەڵکو تەنیا بۆ خزمەتی خۆی و خێزانەکەی بوون، مەحسوبیەت یەکێک بوو لە فاکتەرەکانی بەپاربوونی ڕاپەرینی ساڵی 2011، چونکە کەلێنێکی گەورەی لە نێوان چینەکان دروست کردبوو.\nبەشار کەوتە ناو بازنەی دەسەڵاتی ستەمکاری، ئەمەیش خەسڵەتێکی باوی سەرکردە سورییەکان بوو، کە هەر لە پەنجاکانەوە بە شێتیی ترس ناو دەبرا بە هۆی کودەتا بەردەوامەکانی لە سەریان دەکرا، چونکە ئەوان پێیان وابوو هەر دژایەتییەک واتە پیلانگێڕی. کاتێکیش گەل هاتنە سەر شەقام و ناڕەزایییان دەربڕی لە 2011 و داوای چاکسازیی سیاسییان کرد، بەشار لە کاردانەوەی ئەوەدا بە بیانی و تیرۆریست هەژماری کردن. لەمە بە دواوە بەشار توشی حاڵەتێکی دەروونی خراپ بوەتەوە و هەر کەسێک لە دژی بوەستێتەوە دەیکوژێت. شۆڕشی 2011 پاشەکشەی دەروونی و سیاسیی ئەسەد بەرجەستە کرد، چونکە کاتێک گەل داوای گۆڕینی حکومەتیان نەدەکرد، بەڵکو تەنیا داوای چاکسازیی سیاسییان دەکرد، بەڵام کاردانەوەکەی بەشار زۆر توند بوو.\nڕەوشی مافی مرۆڤ لە سوریا\nمیکانیزمەکانی دروستکردنی بڕیار لە سوریا تەمومژاون و بە ئاسانی ناتوانرێت زانیاری دەستبەر بکرێت لە سەر ئەو مشتومڕە سیاسییانەی لە ناو خودی ڕژێمەکەدا دەکرێن. ئایا بەشار ڕیفۆرمخوازێکی ڕاستەقینە بوو، بەڵام لە سەرەتای دەستبەکاربویندا شارەزایی و توانای ڕووبەروبوونەوەی (پاسەوانە کۆنەکانی) نەبوو، ئەوانەی هەر کرانەوەیەکی سیاسییان ڕەت دەکردەوە؟\nئەگەر ئەمە وا بێت، ئەی بۆچی ئەو چاکسازییانە لە ساڵانی دواتر نەکران پاش ئەوەی قاعیدە دەسەڵاتی خۆی زیاد کرد و گروپێکی تاییبەتی خۆی دانا لە پۆستە سەرەکییەکان؟ بەڵام ئەوەی ڕوونە، کە بەشار نەیتوانی هەنگاوی جدی بنێت بۆ باشترکردنی تۆماری وڵاتەکەی لە بواری مافەکانی مرۆڤ. ئەو، تەنیا هەوڵەکانی بۆ کرانەوەی ئابووری خستبوە گەڕ بێ ئەوەی هەوڵ بدات پەراوێزی ئازادییە گشتییەکان بەرفراوانتر بکات. یان دامەزراوەی گشتی دابمەزرێنێت و بیانخاتە بەر لێپرسینەوە لە سەر کردەوەکانیان، بۆیە لەو کاتەی گەشتیارانی دیمەشق لە ئوتێلە ناوازەکان دادەنیشتن و نانیان دەخوارد، سوریا ئاسایییەکان ڕووبەڕووی گرتن دەبوونەوە، چونکە ڕەخنەیان لە سەرۆکەکەیان گرتووە، یان لە ئەنتەرێت بۆچوونی خۆیان دەبڕیوە!!\nبەشار ئەسەد ڕێگەی داوە سوورییەکان تۆڕەکانی ئەنتەرنێت بە کار بهێنن، بەڵام دەزگا ئەمنییەکانی چاودێرێکی چڕی خەڵک دەکات و هەر یەک لە ماڵپەڕە باوەکانی قەدەغە کردووە، وەک: تۆڕە کۆمەڵاتییەکان، یوتوب، بلوگەر. لە 22 ئەیلوولی ساڵی 2001ەوە، واتە ساڵێک دوای هاتنی بەشار، حکومەت یاسایەکی سەپاندوە بە سەر چاپکراوە نوێیەکان (یاسای ژماری 50ی ساڵی 2001) کە چاودێرێکی سەرتاسەریی ڕۆژنامە و گۆڤارەکان دەکات، سانسۆر دەخاتە هەر جۆرە چاپکراوێک گەر دژی حکومەت بێت.\nکوردەکان کە بە 10% ژمارەی دانیشتوانی مەزندە دەکرێت، بێ بەشن لە هەموو مافە سەرەکییەکان، لەوانەیش مافی فێربوونی زمانی کوردی لە قوتابخانە، یان ئاهەنگ گێڕان بە بۆنە کوردییەکانی وەک نەورۆز. دوای خۆپیشاندانە فراوانەکەی هەموو سوریای گرتەوە لە ئازاری ساڵی 2008، ئەوەندەی تریش کوردەکان تووشی سەرکوتکردن و چەوساندنەوە بوون. هەر لەو کاتەوە دەزگا ئەمنییەکان ڕێگە نادەن بە هیچ جۆرە گردبوونەوەیەکی کورد، تەنانەت گەر ڕۆشنبیریش بێت. ژمارەیەکی زۆری سیاسی و سەرکردایەتی کورد دەستگیر کران و ڕەوانەی دادگا کراون. سزایان بە سەردا سەپێنراوە بە تۆمەتی (هاندانی کوردەکان و نانەوەی ئاژاوەوە و فیتنە)، یان (لاوازکردنی هەستی نەتەوەیی). تا ئێستا سەدان هەزار کورد چاوەڕێی یەکلابوونەوەی چارەنووسی خۆیان دەکەن لەو وڵاتە. چاوەڕێی دانپێدانانی مافی هاوڵاتیبوونیان دەکەن لەو وڵاتەدا. پاش تێپەڕبوونی پێنج ساڵ بە سەر بەرپابوونی شۆڕشی سوریا، تا ئێستایش دارودەستەکەی بەشار ئەسەد تاوانی گەورە بەرانبەر گەلانی سوریا ئەنجام دەدات.\nلەپاش لێکۆڵینەوە لەو دەوڵەتانەی کە شێوازی دیکتاتۆریەت دەگرنە بەر، ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت، کە ئەم دیکتاتۆرانە لە زۆرخاڵدا هاوبەشن، بەتایبەتی ئەوەی کە پەیوەندی دەسەڵات گرتنە دەست و شێوازی پارێزگاریکردن لە دەسەڵاتیان، کە هەرهەموویان هانا بۆ توندتیژی و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ دەبەن. لەهەمانکاتیشدا ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە، کە زۆربەی زلهێزەکان زیاتر ئامانجیان پاراستنی بەرژەوەندی خۆیانە لەگەڵ دیکتاتۆرەکان، کاتێکیش بەرژەوەندییان نەما، ئەوا پشتیان لێدەکەن و بە دیکتاتۆر وەسفیان دەکەن. دەرئەنجامیش ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت، کە دیکتاتۆریەت، شێوازێکی زۆر خراپی دەسەڵاتە کە زەرەری زۆر بە مافەکانی مرۆڤ، سامانی دەوڵەتان دەدات و لەجیاتی پێشکەوتن و گەشەسەندنی ئابووریی و خۆشگوزەرانی، ماڵوێرانی بۆ گەلان دەهێنێت.\nhttps://www. alhurra. com\nhttps://www. sasapost. com/syrian-army-massacres/\nhttps://www. noonpost. org/content/13753


بانگەواز بۆ بەشداری لە خۆپیشاندان! – ناوەندی زاگرۆس بۆ مافەکانی مرۆڤ\nماڵەوە/بانگەواز/ بانگەواز بۆ بەشداری لە خۆپیشاندان!\nدژ بە هێرشی میلیشیای حەشدی شەعبی و سۆپای عێراق بۆ سەر شاری کەرکووک و هەریمی کوردستان و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لە لایەن ئەو هێزانەوە، هەڵدەستین بە ڕێکخستنی خۆپیشاندانێک لە بەردەم بارەگای نەتەوە یەکگرتووەکان لە ژنێڤ.\nبەو بۆنەیەوە داوا لە هەموو لایەکتان دەکەین لە گەڵمان بەشدار بن بۆ بەرز کردنەوەی دەنگی نارەزایەتی و مە‌حکووم کردنی هەموو پێشێلکارییەکان.\nکات : ڕۆژی سێ شەمە ٢٤/١٠/٢٠١٧، کاتژمێر ١٠ تا ١٢\nشوێن بەردەم بارەگای نەتەوە یەکگرتووەکان لە ژنێڤ\nخۆپیشاندانەکە لە لایەن ئەو ڕێکخراوانەوە ڕێک خراوە:\n– ناوەندی زاگرۆس بۆ مافەکانی مرۆڤ\n– سولیداریتێ ئەنترناسیۆنال پووغ لا بێ\n– کوردیش-سویس ئالیانس


پەروەردە نادیموكراتییەكەی كوردستان بێشەرمانە ڕووی خۆی هەڵماڵی!\n277 جار خوێندراوه‌ته‌وه\nپەروەردە دواكەوتووەكەی كوردستان، لە پێشكەشكردنی یەكەمەكانی پۆلی نۆ و دوانزەدا، بە تەواوەتی ڕوخسار و كولتوورە دواكەوتووەكەی خۆی پیشاندا، كاتێك ژنیكی پۆشاكڕەشی هاودامان و سەروچاوداپۆشراویان فڕێدایە ڕیزەكانی دواوە بۆ ئەوەی دەرنەكەوێت، چونكە ڕوخسارێكی ئیسلامیانەی هەبوو!\nئاخر ئەو ژنە بەڕێزە، بە گوێرەی خوێندنەوەی ناوەكان و پلەی چەندهەمییەكەی و سەرەی خۆی كەوتە ڕیزی پێشەوە.\nبۆچی و لەسەر چ بنەمایەك لێتان قبووڵ نەكرد لە شوێنی خۆیدا بێت؟\nئەم پرسیارە كە وەڵامەكەی ڕوونە، زۆر منی هەژاند، زۆر ئازاری دام، زۆر توڕەی كردم و پڕ بەدەمم هاوار دەكەم نەفرەت لە نادیموكراتیەت و پێشیڵكردنی مافی تاك.\nئەم كولتوورە داڕزاوە، كولتوورێكی فاشیزمانەیە، بە زۆر تۆی دینیی، تۆی پۆشاكهاودامانی ئیسلامیی لە ناو ئێمەدا جێەگەت نابێتەوە!. ئەگەر ئەم كەسە پۆشاكێكی سووری وەك ڕەمز و نیشانەی شیوعیەكانیش لەبەردابوایە هەمان ڕەفتاریان لەگەڵدا دەكرد، یان ئەگەر پۆشاكێكی سەوزی وەك نیشانەی یەكێتی نیشتیمانی لەبەردابوایە هەمان ڕەفتاریان ڵەگەڵ دەكرد.\nئەم مێشكپووچێتیە وا بیردەكاتەوە، كە عەلمانیەت، یان پێشكەوتنخوازیی، بەوە دەبێت كە ڕیزی پێشەوەی هەرچ دانیشتن و كۆبوونەوەیەكی پەروەردەیی دەبێت كچەكان جل و بەرگی سفوریان لەبەردا بێت، یان كوڕەكان دەبێت چاكەت و پانتۆل و بۆینباخیان لەبەردا بێت.\nئاخر كاتێك عەقڵیەت و بیركردنەوەكان دیموكراتی نەبوون، پەروەردەش دیموكراتی نابێت.\nپەروەردەی دیموكراتی، ئەو پەروەردەیەیە كە شكۆی تاك وەك تاك دەبینێت، نەك جیاكاری بە ناوی جۆری پۆشاكی جیاواز، یان بیركردەنەوەی جیاواز.\nپەروەردەی دیموكرات، فێرخواز دەكات بە ناوەند، وەك جۆن دێوی دەڵێت: چۆن كۆبرنیكۆس چەقی گەردوونی لە گۆی زەویەوە گۆڕی بۆ خۆر و ئەم بابەتە زانستیەشی سەلماند، پەروەردەی هاوچەرخ و دیمكراتیش ئەوەیە، كە فێرخواز دەكات بەو خۆرەی هەموو سیستمی پەروەردە بەدەوریدا بسوڕێتەوە.\nوەزیری پەروەردە و سیستمە پەروەردەیەكەی كوردستان، ئەوە قبووڵ دەكات، كە لە فێرگەكاندا پێشنوێژی بۆ منداڵەكان بكرێت، بەشێك لە فێرگەكان بكرێت بە مزگەوت و نوێژی جەماعیی تیادا بكرێت، بەڵام ئەمەی پێقبووڵ نییە كە ژنێكی ئیسلامیی بە پۆشاكی خۆیەوە لە جێگەی خۆیدا و لە ڕیزی پێشەوە بوەستێت. لە كاتێكدا ئەوەی یەكەم نادیموكراتییە و شێواندنی پەروەردەیە، ئەوەی دووەمم دیموكراتیانەیە و مافی تاكە لە جێگی خۆیدا بوەستێت و ڕێزی لێبگیرێت وەك هەرچ یەكێكی تری ڕیزەكان.\nپۆشاكلەبەرە ئیسلامییەكە، وەك پۆشاكلەبەرە مەدەنییەكان هەمان مافی هەبوو. ئەوەی لەبەردەم دەیان هەزار و سەدان هەزار كەسدا لەو ئێوارەیەدا ڕوویدا، پیشیڵكردنی تەواوی مافی ئەو ژنە ئیسلامییە بوو.\nمن بۆ خۆم لەگەل ئەوەی بیركردنەوەم لەگەڵ ئیسلامییەكاندا جیاوازیەكەی ئاسمان و ڕێسمانە، بەڵام خەجاڵەتیم كێشا كە هاوڵاتی كوردستانم، كە ئاوا بە بەرچاوەوە ژنێكی بەڕێز لەسەر پۆشاكەكەی تەریقدەكرێتەوە و پێی دەگوترێت تۆ بڕۆرە دواوە!.


پـرۆسه‌ی ده‌نگدان له هه‌ڵبژاردنه‌کانی سه‌رۆکایه‌تی میسر بۆ ڕۆژی دووه‌م و کۆتایی به‌ڕێوه‌ده‌چێت\nپـرۆسه‌ی ده‌نگدان له هه‌ڵبژاردنه‌کانی سه‌رۆکایه‌تی میسر چووه ڕۆژی دووه‌م و کۆتایی که تیایدا سه‌رۆکی پـێشـووی له‌شـکر عه‌بدولفه‌تاح ئه‌لسیسی و که‌سایه‌تی چه‌پـڕه‌و حه‌مدین سه‌باحی خوازیاری سه‌رکه‌وتنن.\nحکومه‌تی میسر شه‌وی دووشه‌ممه له هه‌وڵێـکی بۆ زیادکردنی ڕێژه‌ی به‌شـداریکردن له ده‌نگدانه‌که، بڕیاری دا ڕۆژی سێشه‌ممه بکرێته ڕۆژێـکی پـشوو تاوه‌کو هاوڵاتیان بواری زیاتریان له به‌رده‌مدابێت بۆ ده‌نگدان. هه‌روه‌ها بڕیاریش درا هه‌تا 10 ی شه‌و به کاتی خۆجێی بنکه‌کانی ده‌نگدان کراوه بن.\nپـێده‌چێت خه‌ڵـێـکی که‌متر له‌م هه‌ڵبژاردنه به‌شـداری بکه‌ن به به‌راورد له‌گه‌ڵ هه‌ڵبژاردنه په‌رله‌مانی و سه‌رۆکایه‌تیـیه‌که‌ی سـازکران له پاش لادانی سه‌رۆکی پـێشـوو حوسنی موباره‌ک، کاتێـک به سه‌دان که‌س له به‌رده‌م بنکه‌کانی ده‌نگدان ڕیزیان به‌سـتبوو.\nڕۆژی سێشه‌ممه کاتێـک له کاژمێر 9 ی به‌یانی بنکه‌کانی ده‌نگدان کرانه‌وه هیچ ڕیزبوونێـکی درێژی خه‌ڵـکی له به‌رده‌م هیچ کام له بنکه‌کانی ده‌نگدان له قاهیره به‌دی نه‌کرا، ته‌نها له دوو بنکه نه‌بێت 5 بۆ 6 که‌س ڕیزیان به‌سـتبوو. ڕۆژی دووشه‌ممه که یه‌که‌م ڕۆژی ده‌نگدان بوو خه‌ڵـکێـکی زیاتر له به‌رده‌م بنکه‌کانی ده‌نگدان هه‌بوون و له زۆر بنکه به ده‌یان که‌س وه‌سـتابوون.\nعه‌بدولفه‌تاح ئه‌لسیسی لای خۆیه‌وه داوای له میسریـیه‌کان کرد به‌شـداری له ده‌نگدانه‌که بکه‌ن. وه‌زیری ناوخۆی میسر به ده‌زگاکانی ڕاگه‌یاندنی گوت ڕێژه‌ی به‌شـداریکردن باشه.\nبه‌پــێی ئاماره‌کان له‌م هه‌ڵبژاردنه زیاتر له 53 ملیۆن که‌س مافی ده‌نگدانیان هه‌یه. چاودێران ده‌ڵێن پـێشـبینی ده‌کرێت سیسی سه‌رکه‌وتنێـکی گه‌وره به‌ده‌سـتبهێنێت.\nله پـرۆسه‌ی ده‌نگدانه‌که‌ی ده‌ره‌وه‌ی وڵات که هه‌فته‌ی ڕابردوو به‌ڕێوه‌چوو، سیسی زیاتر له 94% ی ده‌نگه‌کانی برده‌وه و له به‌رامبه‌ردا سه‌باحی که‌متر له 6% ی به‌ده‌ستهێنا.


ڕاوی یاسه‌مین … جۆن ریفن سكرۆف – Denegkan\nڕاوی یاسه‌مین … جۆن ریفن سكرۆف\nbyتاهیر\tMay 27, 2012\tچیرۆک\nله‌سه‌ر قه‌ره‌وێله‌ی ژماره 6 كچێكی خه‌مباری ناو ( یاسه‌مین) . به بێده‌نگی پاڵ كه‌وتووه . كه منیش هه‌ر به‌و ناوه‌وه بانگ ده‌كرێم . به‌ڵام ناوه‌كان ته‌نها وه‌سف كردنێكی خاكین و چه‌شنی كه‌ف سه‌ر ئاو ده‌كه‌ون و له‌سه‌ر رووی ئاوه‌كه دێن و ده‌چن .هه‌ر چه‌نده مه‌سه‌له‌ی زۆر له‌وه قوڵتر و ره‌سه‌ن تر به‌یه‌كه‌وه‌ی ده‌به‌ستاینه‌وه . ئه‌و مه‌سه‌لانه‌ی كه‌وایان لێكردبوو ته‌نها دلێ به‌من بكرێته‌وه .و وام لێبكه‌ن رۆژانی پشووم ته‌نها له ته‌ك ئه‌ودا ببه‌مه سه‌ر .رۆژێكی سه‌خت بوو . قاوشی نه‌خۆشخانه‌كه پڕ نه‌خۆش بوو .ئه‌مه‌ش وایكرد رۆژه‌كه‌م پر ِئیش بێ, وه‌كو به‌تاڵ كردنی سه‌به‌ته‌ی ته‌نیشت قه‌ره‌وێڵه‌كان . پڕ كردنه‌وه‌ی راپۆرتی تابیه‌ت به نه‌خۆشه‌كان . گۆڕینی برین پێچه‌كان وئاڵو گوڕ كردنی سه‌رپۆشه‌كان. پاشان له نزیكه‌ی كۆتایی كاره‌كاندا . توانیم چه‌ند خوله‌كێك بقۆزمه‌وه و فنجانه قاوه‌یه‌ك ئاماده بكه‌م وبیبه‌م له‌سه‌ر كورسیه پلاستیكیه پرته‌قالیه‌كه‌ی ته‌نیشت قه‌ره‌و ێڵه‌كه بیخۆمه‌وه .چه‌ند سوپاسی ئه‌و خوله‌كه خۆشانه‌ش ده‌كه‌م كه به هاورێیه‌تی ئه‌و كچه به‌سه‌رم بردن .\nپێی ده‌ڵێم : یاسه‌مین چۆنی ؟\nهه‌روه‌ك به خێر هاتنی خۆم بكه‌م . چونكه له‌راستیدا یاسه‌مین هه‌رگیز وه‌ڵام ناداته‌وه .و ئه‌و به حاڵه تێكی خه‌مۆ كیدا تێده‌په‌ڕێ كه تا قوڵایی بردبووی . ئه‌ویش وه‌كو من یه‌كێك له قوربانیه‌كانی ده‌ریابوو , چونكه منیش به‌هه‌مان شێوه یه‌كێك بووم له قوربانیه‌كانی ده‌ریا . به‌ڵكو هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش وشه‌كان پچڕ پچڕ و له‌ناكاو له ده‌مم ده‌ر ده‌چوون ,چه‌شنی خواردنی سه‌ر سناره‌یه‌كی راوكردن . وشه‌كان ده‌كه‌مه گوێیه‌كانیه‌وه, پاشان وازه‌ن ده‌به‌م له قوڵایی ئاوێكی ساردی ره‌نگ شینێكی ته‌ڵخ نقوم ده‌بن . به‌مجۆره هه‌موو رۆژێك وشه‌كان بۆ قوڵایی خواره‌وه ده‌به‌م . ته‌واو كاتێك كه هاورێ كه‌م پاڵ كه‌وتووه ,( رۆژێكی پڕ كار بوو . كاتێكی وام نه‌بوو شتێك بكه‌م ),ئه‌وه‌م گوت و به‌په‌نجه‌كانم قژه‌كه‌یم ده‌سڕیه‌وه , له‌گه‌ڵ كچێكی له‌مجۆره زۆر زه‌حمه‌ته به‌رگری ده‌ست لێدانی بكه‌ی , یاسه‌مین له‌م جۆره ژنانه‌بوو كه جوانیه‌كی زۆر ده‌گمه‌نی هه‌بوو . هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش خه‌ڵك چه‌ندین هۆكاریان ده‌دۆزیه‌وه تا له نزیكیه‌وه تێپه‌ڕن . چه‌ندین جار بینیم باسیان ده‌كردو له ورده‌كاریه‌كانیان ده كۆَڵیه‌وه ,هه‌ر هه‌مووشیان (پاراكۆدا) واته له ماسیه زله‌كان بوون ,ته‌نانه‌ت سیسته‌ره‌كانیش ئه‌وانه‌ی كورسیه جولاوه به تایه‌كان پاڵ ده‌نێن ,كاتێك كه‌له قه‌ره‌وێڵه‌كه‌ی نزیك ده‌كه‌وتنه‌وه. ده‌بوو تا راده‌ی خۆ خشاندن له‌سه‌ر خۆبڕۆن .سه‌ردانی كه‌ره گه‌ڕۆكه خاوه‌ن چاوه برسی و نه‌ترسه‌كان . پزیشكه‌كان ئه‌وانه‌ی له ناكاو ده‌وه‌ستان و به بێ هۆ په‌رده ته‌نكه‌كه لاده‌ده‌ن . كه رێگای تیشكی خۆر ده‌گرێ . پاشان چه‌ند شتێك تاقی ده‌كه‌نه‌وه كه هیچ پێویستی به تاقیكردنه‌وه نیه . ته‌نها جوانیه بێ هاو تایه‌كه‌ی شتێك بوو كه من و یاسه‌مین له نێوان خۆماندا به‌شمان نه‌كردبوو . منیش هه‌ر گیز به‌وه دڵخۆش نه‌بووم پێم گوت: (یاسه‌مین له‌وانیه باوكت بێت بۆلات ),( حه‌فته‌ی رابردوو پێی گوتم ).\nیاسه‌مین هیچ نه‌گوت پێلوی چاوی چه‌پی له‌ریه‌وه . یاخود من وای بۆ چووم .دوو مانگ به‌سه‌ر ئه‌و رووداوه‌دا ره‌ت ببوو, كه‌له‌سه‌ر به‌له‌می باوكیدا قه‌وما بوو ,كه بووه هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌و له‌به‌له‌مه كه‌وه بكه‌وێته ناو ده‌ریا, تا له قوڵا ییه‌كاندا نقووم بوو . دوای ئه‌وه‌ی ئه‌ندامه‌كانی له داوه‌كانی تۆڕی راوكردن گیر ده‌بن و ماوه‌یه‌كی كه‌می به‌سه‌ردا ره‌ت نابێ یه‌كێكیان هه‌ستی پێ ده‌كا . ئینجا ترس و په‌شێوی و تۆقین ده‌ستی پێكرد و باوكی توانی رزگاری بكا و بۆ سه‌ر پشتی به‌له‌مه‌كه به‌رزی بكاته‌وه .پاشان به‌ره‌و گونده‌كه گه‌ڕایه‌وه . كه دوا جاریش گه‌یشتن ئه‌وه‌ی بۆ كه‌ناره‌كان گوازرایه‌وه زیاتر له ته‌رمی كچه‌كه‌ی ده‌كرد .\nیاسه‌مین . به‌مجۆره ده‌مچرپاند . ده‌مویست ته‌نها ناوه‌كه بقۆ زێته‌وه‌و هیچی تر . ناوی ئه‌وو ناوی خۆم كه له چێژی راوكردن ده‌كه‌ن. ده‌مویست ناوه‌كه ببیستێ . وه‌كو ماسیه‌ك و خواردنی ئه‌وه‌ی كه رووبه‌رووی ده بێته‌وه , قوتی بدا . له‌به‌ختی ئه‌ودا ئه‌و به‌یانیه پزیشكێكی لاو دێته گونده‌كه‌یان تا سه‌ردانی یه‌كێك له دراو سێكانی ئه‌و ده‌وروبه‌ره بكا . هه‌ر ئه‌ویش توانی كچه نقوم بووه‌كه له كه‌ناری مه‌رگ بگێڕێته‌وه . هه‌روه‌ها هه‌ر ئه‌ویش به‌سه‌ر هاته‌كه‌ی بۆ گێڕامه‌وه‌و پێی گوتم :چاوه‌كانی كرده‌وه و سه‌یری باوكی كرد . ته‌نها یه‌ك وشه‌ی دركاند پاشان جارێكی تر نقوم بۆوه . به‌ڵام ئه‌م جاره له‌ناو ئاودا نا به‌ڵكو له بێ هۆ شیه‌كی تاریكدا . پاراكۆدا ئه‌مه دوا وشه‌ی یاسه‌مین بوو . كه باوكی هات ده‌ستی به‌قژیداهێناو نێو چه‌وانی ماچ كرد . پاشان له‌سه‌ر كورسیه پلاستیكیه ره‌نگ پرته‌قالیه‌كه‌ی ته‌نیشت قه‌ره‌وێڵه‌كه دانیشت ده‌ستی كچه‌كه‌ی خسته نێوان هه‌ردوو ده‌ستی خۆیه‌وه . ته‌واو وه‌كو باوكم هه‌مان ده‌سته زله خۆڵه مێشیه‌كه, كه ژیان زبری كردبوو . ئه‌و ده‌ستانه‌ی كه راوچیه به‌د به‌خته‌كانی پێ ده‌ناسرێته‌وه. هه‌روه‌ها ئه‌ویش بۆنی ده‌ریای لێده‌هات و پیاوه داماوه‌كه خۆی واده‌رده‌خست كه حاڵی باش بێ . یاسه‌مین ئه‌و كچه چه‌ند له من ده‌كا . زۆر شتی هاوبه‌ش له نێوانماندا هه‌یه . هه‌روه‌ك یه‌ك قه‌واره بین .ئه‌و به‌یانیه زووانه‌م بیر دێته‌وه كه ده‌ست به قژم دا ده هێنرا تا به ئاگا بێمه‌وه . پاشان باوكم به نیوه خه‌وتوویی له‌سه‌ر قه‌ره‌وێڵه‌كه به‌رزی ده‌كردمه‌وه . به‌هه‌ردوو ده‌ستی باوه‌شم پێدا ده‌كا و ده‌مخاته سه‌ر به‌له‌مه‌كه‌وه . پاشان له ناو ده‌ریاكه‌دا ده‌ڕوا . ده‌نگه گڕه‌كه‌ی له‌ناو گوێمدا ده بیستمه‌وه . ده‌سته زبره‌كانی سه‌ر پێسته‌م ده‌گه‌ڕێنمه‌وه . هه‌رگیز ئاره‌زووی چوونم نه‌ده‌كرد .به‌ڵام من ته‌نها منداڵ بووم و ئه‌و باوكه چی بوێ ده‌یكا. ئاوه سوێره‌كه‌م له بیره . خۆره سوتێنه‌ره‌كه . پله پله‌ی شینایه‌تی و دایكم ,كه ئه‌و له‌سه‌ر كه‌ناره‌كان هه‌ڵده‌له‌رزی و هه‌رچه‌نده دوور ده‌كه‌وتینه‌وه قه‌باره‌ی زیاتر بچووك ده بۆوه .هه‌روه‌ها ته‌خته داره‌كانی به‌له‌مه‌كه‌و تاشه به‌رده‌كه‌ی به‌ستنه‌وه‌یم له‌یاده . قیژه‌ی نه‌وره‌سه‌كان و ناڕه‌زاییه‌كانیانم له‌بیره .( یاسه‌مین ژیانێك له‌ناوه‌وه‌تدا هه‌یه . ژیانێكی ته‌واو . ئایا گوێت لێ نیه بانگت ده‌كه‌م ؟) . هه‌رگیز نا .\nبه‌توندی ده‌رگای قاوشه‌كه پێك دادرا بینیم باوكی یاسه‌مین به‌ره‌و لای ئێمه دێ .چه‌پكه گوڵێكی هه‌ڵگرتبوو له‌گه‌ڵ زه‌رده‌خه‌نه‌یه‌ك .زه‌رده‌خه‌نه‌یه‌ك بۆمن . ته‌نانه‌ت له دوای مردنیش منداڵه شاردراوه‌كه‌ی ناخم زه‌رده‌خه‌نه‌ی باوكم ده بینێ . یاسه‌مینیش بێگومان هه‌مان زه‌رده‌خه‌نه ده‌بینێ . زه‌رده‌خه‌نه‌ی ئه‌و پیاوه به دیاریكراوی . پیاوه‌كه چه‌پكه گوڵێكی به‌ده‌سته‌وه‌یه‌و به‌ره‌و لای ئێمه دێ . له‌ته‌نیشت قه‌ره‌وێڵه‌ی كچه‌كه وه‌ستا . ده‌ستی به‌قژی دا هێنا . له‌وكاته‌ی كه شتێك زۆر به‌توندی به‌ناخمدا تێده په‌ڕی . له روخساری یاسه‌مین ورد بوومه‌وه و له چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌دا بووم له‌ره‌یه‌ك له پێڵوی چاوی چه‌پیدا ببینم\nجۆن ریفن سكرۆف نووسه‌رو رۆمانووسێكی ئینگلیزیه.\nفاتیمه ناعوت كردوویه به‌عه‌ره‌بی كه نووسه‌رو وه‌رگێڕێكی میسریه\nسه‌رچاوه:گۆڤاری العربی ژ 542 یه‌نایری 2004\nPrevious گه‌مه‌ی سیاسی یا خود بێئاگایی له سیاسه‌ت … زاهیر باهیر\nNext یاداشتەکانی ئەنفال و داستانەکانی بەتالیۆنی ٧ی هەورامانی حشع…بەشی ٩


یەکەم ڕۆژی دادگاییکردنی حەمید نوری بەڕێوەدەچێت\nیەکەم ڕۆژی دادگاییکردنی حەمید نوری، یەکێک لە تۆمەتباران بە تاوانی بەشداریکردنی لە کوشتنکاری زیندانیانی سیاسی لە هاوینی ساڵی 1988دا، ڕۆژی سێشەممە 10 ی مانگی هەشت لە شاری ستۆکۆڵمی سوید بەڕێوەچوو.\nلە یەکەم ڕۆژی دادگاییکردنەکەدا، بڕیاری تۆمەتبارکردنی حەمید نوری خوێنرایەوە و داواکاری گشتیش باسی پرسی هێرشی سەربازی موجاهیدنی خەلقی کرد بۆ سەر ئێران کە هەڵسەنگاندنی ئاستی هێرشەکە وەک پرسێکی نێودەوڵەتی یان ناوخۆیی ئەتوانێت گرنگی خۆی هەبێت لە پرۆسەی دادگاییکردنەکەدا.\nبە پێی ڕاپۆرتی پەیامنێرێکی دەنگی ئەمەریکا کە بۆ ڕووماڵکردنی هەواڵەکانی دادگاییکردنی حەمید نوری ڕۆیشتوەتە ستۆکۆڵم، لە یەکەم ڕۆژی دادگاییکردنەکەدا، پارێزەرانی بەرگری کار لە داواکاران و شایەتحاڵەکان قسەیان کرد و پرسی پێدانی قەرەبوو بە داواکارانیان تاوتوێ کردووە ئەگەر بێتو حەمید نوری تاوانبار بکرێت.\nراپۆرتەکە هەروەها ئاماژەی بۆ ئەوە کردووە کە پارێزەری حەمید نوری تۆمەتەکانی بۆ سەر تۆمەتبار ڕەتکردووەتەوە و ڕایگەیاندوە ناتوانێت لە ئێستادا هیچ لێدوانێک لەسەر پرسی قەرەبووکردنەوە بدات.\nتۆمەتباری دادگاکە، حەمید نوری-یە کە بە حەمید عەباسی ناسراوە و تۆمەتبارکراوە بە تێوەگلان لە کوشتنکارییەکدا کە 33 ساڵ لەمەوبەر لە زیندانێکی ئێران ئەنجام دراوە.\nبەپێی بڕیاری تومەتبارکردنەکە کە لە دادگا خوێنرایەوە، حەمید نوری لە کاتی کوشتنی بەکۆمەڵی زیندانیانی سیاسی لە زیندانی گۆهەردشت لە کەرەج لە ساڵی 1988 دا،جێگری دادوەر و یاریدەدەری جێگری داواکاری گشتی ئەو کاتە، واتە محەمەد مۆقیسە بووە.\nنوری تۆمەتبارە بە کوشتن و لەسێدارەدانی ئەو زیندانیانە کە ئەندامی ڕێکخراوە سیاسییەکانی وەک موجاهیدینی خەلق، فەدائیانی خەلق، حیزبی توودە و چەند حزبی سیاسی تر بوون.\nحەمید نوری لە مانگی یازدەی ساڵی 2019 لە گەشتێکدا بۆ سوید لە فڕۆکەخانەی ستۆکۆڵم دەستبەجێ دەستبەسەر کرا. ئەم کردەوەیە لەسەر بنەمای دەسەڵاتی دادوەری جیهانی و یاسای سویدی و لە ژێر ناونیشانی تاوانە یاساییە جەماوەریەکان و تاوانی قورس یان تاوانی جەنگ و تاوانی کوشتن ئەنجامدرا. ئەم یاسایە ڕێگە بە دادگاکانی ناوخۆی وڵاتان دەدات کە تۆمەتباران لە دادگا ناوخۆییەکاندا، بەبێ گوێدانە نەتەوەو ئەوەی کە لە چی وڵاتێکدا تاوانەکەیان کردوە، دادگایی بکەن.\nداواکاری گشتی سوید جێگرێکی دادوەرێکی پێشووی کۆماری ئیسلامی بە تێوەگلان لە کوشتنی زیندانیانی سیاسی ساڵی 1988 بە فەرمی تۆمەتبار دەکات


ستراتژی پاکتاوکردن له (1925)ه‌وه په‌یڕه‌و ده‌کرێت | پارتی كرێكارانی كوردستان - PKK Official Site PKK سایتی فەرمی پەكەكە\nتاڵه‌بانی ده‌توانێ له چاره‌سه‌ری کێشه‌ی کورددا رۆڵ بگێڕێت، وه‌کو هه‌وڵدانه‌که‌ی له سه‌رده‌می ئۆزاڵ ...\n(15)ی شوباتی 1925 سه‌ره‌تای ده‌ستپێکردنی گه‌له‌کۆمه‌ی دژ به کوردانه. هێنانی منیش بۆ ئیمراڵی له (15)ی شوباتدا روی دا. گه‌له‌کۆمه‌ی دژ به شێخ سه‌عیدی پیران، سه‌ره‌تای گه‌له‌کۆمه تا به ئه‌مڕۆیه. (29)ی حوزه‌یران به‌روار و بڕیاری له‌سێداره‌دانیش به هه‌مان شێوه‌یه. له‌و سه‌رده‌مه‌دا له لایه‌ک که هه‌وڵی له‌نێوبردنی گشتی کورد له گه‌وره‌ترین پارچه‌ی کوردستان ده‌درێ، له لایه‌ک له باشوری کوردستانیشدا به پێشه‌نگایه‌تی بنه‌ماڵه‌ی بارزانی هه‌وڵی دروستکردنی هێزێک ده‌درێت. دیاره په‌یوه‌ندی بنه‌ماڵه‌ی بارزانی و یه‌هودییه‌کان ده‌زانرێ، واتا له لایه‌ک پیلانی پاکتاوکردن جێبه‌جێ ده‌کرێ و له لایه‌کی تریش هێزێک به‌رز ده‌کرێته‌وه و تا به ئه‌مڕۆ به‌رده‌وامه. ئه‌و ستراتیژی و پیلانه‌ی هه‌ر له (1925)ه‌وه تا ئێستا په‌یڕه‌و ده‌کرێ به‌و شێوه‌یه‌یه. له (10)ی مارسی (1922)دا "یاسای خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری" بۆ کورد ده‌رده‌کرێت. به‌ڵام ئه‌مه به نهێنی ده‌مێنێته‌وه و هیچ جێبه‌جێ ناکرێت. ده‌ستوری گشتی ساڵی (1921)یش ده‌ستورێکی گرنگ و دیموکراتیکه. دواتر له دژی کورد له‌گه‌ڵ گه‌له‌کۆمه‌ی 1925 ئه‌و یاسایانه به هیچ شێوه‌یه‌ک جێبه‌جێ ناکرێن. نزیکه‌ی سێ مانگ به‌ر له جێبه‌جێکردنی ده‌ستوری گشتی 1924، له ره‌شنوسی ئه‌م ده‌ستوره‌دا هه‌ندێک خاڵ ده‌رباره‌ی خۆبه‌ڕێوه‌بردنی کورد هه‌یه، ده‌ڵێن دواتر ئه‌م خاڵانه ده‌رخراون. ئێمه له بابه‌تی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری دیموکراتیکدا ده‌ستوری گشتی ساڵی 1921 وه‌ک نمونه‌ی به هه‌ندوه‌رگرتن نیشان ده‌ده‌ین. پێویسته هه‌موو ئه‌و به‌ڵگه و زانیارییانه‌ی هاوشێوه‌ی ئه‌مه‌ن له کۆبوونه‌وه جه‌ماوه‌رییه‌کاندا پێشکه‌شی گه‌ل بکرێ و رابگه‌یه‌نرێت.\nئه‌وه‌ی که کوردان ده‌یانه‌وێ بیکه‌ن، پرۆژه‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌کی دیموکراتیکه. خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری دیموکراتیکیش روونکردنه‌وه‌ی سیاسی پرۆژه‌ی نه‌ته‌وه‌ی دیموکراتیکه. مه‌به‌ست له خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری دیموکراتیک، گه‌یاندنی کورده به پێگه‌یه‌ک. پێگه هۆکارێکه بۆ هه‌بوون. ئه‌وه‌ی لێره‌دا جێگای باسه کێشه‌ی هه‌بوون و نه‌بوونی کورده، به‌مه ده‌ڵێین "ستاتۆی سیاسی دیموکراتیک"، ده‌شتوانین پێی بڵێین سۆسیالیته‌ی دیموکراتیک. گرنگترین تایبه‌تمه‌ندی له پرۆژه‌ی چاره‌سه‌ری کورددا، په‌سه‌ندکردنی کورده به هێزێکی دیموکراتیک ـ سیاسی. ئه‌مه له هه‌موو شوێن و جێیه‌کی جیهاندا به‌وشێوه‌یه چاره‌سه‌ر کراوه. پێویسته چاره‌سه‌ری ئه‌م ستاتۆیه‌ی کوردان قوڵتر بکرێته‌وه. ئێمه هیچ کێشه‌یه‌کمان له‌گه‌ڵ ئاڵا، سنوره‌کان، زمانی فه‌رمیدا نیه. ئێمه به چاره‌سه‌ری و پرۆژه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی، کلتوری و سیاسییه‌وه په‌یوه‌ندیدارین. نامانه‌وێ ده‌وڵه‌ت پارچه بکه‌ین، بۆ گه‌یشتن به تورکیایه‌کی دیموکراتیک هه‌وڵ ده‌ده‌ین.\nسه‌باره‌ت به‌م ئامانجه دامه‌زراندنی شۆرای شاره‌کان گرنگییه‌کی گه‌وره‌ی هه‌یه له به‌رقه‌رارکردنی ئاشتیدا. پێویسته هه‌موو که‌سێکی ئاشتیخواز به‌شداری شۆرای شار بکرێت. لێره‌دا دوو شۆرا پێک ده‌هێنرێت؛ یه‌که‌میان شۆرای پارێزگایه و ئه‌و دیکه‌یان شۆرای شاره. ئه‌ندامانی شۆرای پارێزگا له چوارچێوه‌ی سنوره‌کانی پارێزگاکه و گرێدراو به تایبه‌تمه‌ندی شار له 300 تا 400 که‌س پێک دێت. کۆنسه‌ی شار، ئه‌و پێکهاته‌یه که هه‌موو چین و توێژه ئاشتیخوازه‌کانی ناو شار به ئاسایی گوزاره له خۆیان ده‌که‌ن و ئه‌مه‌ش له 200 تا 300 که‌س پێک دێت. ئه‌م شۆراگه‌له دێنه لای یه‌ک و گفتوگۆ ده‌که‌ن، بڕیار وه‌رده‌گرن و رایده‌گه‌یه‌نن. له پاڵ جێبه‌جێکارانی بڕیاره‌که‌یاندا ده‌بن، فشار ده‌خه‌نه سه‌ر ئه‌و لایه‌نه‌ی جێبه‌جێ ناکات و ریسوایان ده‌که‌ن. به‌م بڕیارانه‌شیان ده‌ڵێن "مه‌رجی چارسه‌ری ئاشتی و دیموکراتیک". له چاره‌سه‌ری کێشه‌کاندا خاڵه گرنگ و له‌پێشه‌کان و به‌رپرسیارێتی سه‌ر لایه‌نه‌کان ده‌ستنیشان ده‌که‌ن. بۆ نمونه ده‌ڵێن ئه‌مانه ئه‌و ئه‌رکانه‌ن له پێناو درێژکردنه‌وه‌ی واده‌ی بێ چالاکی ده‌که‌ونه سه‌ر لایه‌نه‌کان. پشتگیری و خۆشحاڵی له‌وانه ده‌که‌ن که بڕیاره‌کان جێبه‌جێ ده‌که‌ن. له پێناو به‌رقه‌رارکردنی پێگه‌ی بێ‌چالاکی فشار ده‌خرێته سه‌ر لایه‌نه‌کان. دواتر داوا له ئه‌نجومه‌ن ده‌که‌ن که بڕیارێکی بۆ ئاشتی هه‌بێت. داوای دامه‌زراندنی کۆمیسیۆنی لێکۆڵینه‌وه له راستییه‌کان ده‌که‌ن. دوابه‌دوای هه‌موو ئه‌وانه‌ش ده‌کرێ ده‌ست به پاشه‌کشه و چه‌کدانان بکرێت. له‌م مژاره‌دا ئه‌گه‌ر له بواری یاسایی و ده‌ستوری گشتییه‌وه گه‌ره‌نتی بکرێ، رێ له به‌رده‌م قۆناخی چه‌کدانان ده‌کرێته‌وه. "له خاڵی چه‌کداناندا من تاکه کاربه‌ده‌ستم"، ته‌نانه‌ت به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی په‌که‌که‌ش بێ من ناتوانی پاشه‌کشه به یه‌ک گه‌ریلاش بکات و ته‌نیا خۆی کاربه‌ده‌ست نیه. چاره‌سه‌ری ئاشتی و دیموکراتیک به‌م شێوه‌یه دێته ئاراوه.\nئه‌گه‌ر ئێستا له‌سه‌ر ئه‌م بناخه‌یه چاره‌سه‌ری ئاشتی و دیموکراتیک نه‌یه‌ته کایه‌وه، شه‌ڕی شۆڕشگێڕانه‌ی گه‌ل له چوارچێوه‌ی "شه‌ڕی پاراستنی هه‌بوونی کورد و به‌ده‌ستهێنانی ئازادی"دا په‌ره ده‌ستێنێت. تا مانگی ژوئه‌ن ده‌بێ له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته ئاماژه‌پێکراوانه راوه‌سته بکه‌ن و رێگه له پێش قۆناخ بکرێته‌وه. ده‌بێ تا مانگی مارس کۆمیسیۆنی لێکۆڵینه‌وه له راستییه‌کان دابمه‌زرێت. نابێ ئه‌م کار و خه‌باتانه به ئه‌نجامه‌کانی هه‌ڵبژاردنه‌وه ببه‌سترێته‌وه. له پێناو چاره‌سه‌ری ئه‌و کێشانه‌ی باسم کردوون، پێویسته هه‌موو تورک، کورد، رۆشنبیر، گرووپه باوه‌ڕی، ئاینیه‌کان و هه‌موو که‌سێک بکه‌ونه جوڵه و هه‌موو هه‌وڵ بده‌ن و کار بۆ چاره‌سه‌ری بکه‌ن. ئه‌گه‌ر تا مانگی مارس بارودۆخه‌که پێشکه‌وتنی ئه‌رێنی به‌خۆوه نه‌بینێ، داوای لێبوردن له که‌جه‌که راده‌گه‌یه‌نم و خۆیان بڕیاری قۆناخی نوێ ده‌ده‌ن.\nئه‌گه‌ر بڕه‌خسێ، ده‌کرێ له‌گه‌ڵ تاڵه‌بانی دانیشتنێک ساز بکرێ. به‌و شێوه‌یه‌ش یه‌که‌مین دانیشتنم له‌گه‌ڵ ئه‌و ده‌ست پێده‌کات. ده‌توانێ له چاره‌سه‌ری ئه‌م کاره‌دا رۆڵ بگێڕێت. له رابردووشدا یه‌که‌مین ناوبژێوانی کردبوو، له سه‌رده‌می تورگوت ئۆزالدا. پێکه‌وه له‌گه‌ڵ ئه‌وان سه‌ره‌تای یه‌که‌مین ئاگربه‌ستمان دانا. ئه‌مه کارێک بوو له‌گه‌ڵ ئۆزال به نیوه‌چڵی مایه‌وه. با ئه‌م ئه‌رکه بخاته ئه‌ستۆ خۆی، ده‌توانرێ وتوێژی له‌گه‌ڵ‌دا بکرێ. پێ بڵێن "ئۆجالان له‌به‌ر خاتری به‌ڕێزتان له به‌رامبه‌ر ئۆزال، داوای رۆڵگێڕنتان لێ ده‌کات." چونکه هه‌موو ده‌زانین، تاڵه‌بانی ئۆزالی خۆش ده‌ویست. ئه‌مه له هه‌مان کاتدا ئه‌رکی ئه‌وه. له‌بیرمه هه‌ر خۆی به‌رله چه‌ندین ساڵ به ئاماژه‌دان به باکوری کوردستان وتی "تا کێشه له کوردستانی گه‌وره‌دا چاره‌سه‌ر نه‌بێت، کێشه‌ی کورده‌کانی باشور چاره‌سه‌ر نابێت و کورده‌کانی ئێره هه‌ست به پارێزراوی خۆیان ناکه‌ن". بۆ ئه‌وه‌ش ئه‌م قۆناخه بۆ ئه‌وانیش هێنده‌ی ژیان گرنگه. ئاماژه‌ی به‌وه‌ش دابوو که چاره‌سه‌ری له باشور به چاره‌سه‌ری کێشه‌که له باکور به‌رقه‌رار ده‌بێت. ئه‌م دۆخه هاوشێوه‌ی هه‌مان دۆخی عه‌ره‌ب ـ میسری ئێستاکه‌یه. چۆن له پێناو گۆڕانی رژێمه‌کانی هه‌رێمه‌که، گۆڕانی رژێمی میسر مه‌رجی سه‌ره‌کییه، واتا گۆڕانی رژێمی میسر رێگه‌یه بۆ گۆڕانی رژێمه‌کانی دیکه. به هه‌مان شێوه چاره‌سه‌ربوونی کێشه‌ی کورد له باشور به‌نده به چاره‌سه‌ری کێشه‌که له باکور. بۆ ئه‌وه‌ش باکوری کوردستان وه‌ک میسره. هه‌مان ستراتیژی گرنگی ده‌ستنیشانکه‌ری هه‌یه. پێویسته یه‌کسه‌ر ئه‌مانه‌ی له‌سه‌ر ناوی من پێ رابگه‌یه‌نن. پێویسته ده‌ستوبرد بکات، ئه‌وانیش به‌رپرسیارێتییان له‌سه‌ر شانه.\nسڵاوم به گه‌له‌که‌مان له ئێران و ئێراق و سوریا بگه‌یه‌نن، پێویسته رێکخستن و یه‌کێتی دیموکراتیکی خۆیان دروست بکه‌ن و په‌ره‌ی پێ بده‌ن. پێویسته هه‌موو که‌سێک بکه‌وێته کار و هه‌وڵه‌وه بۆ ئه‌نجامدانی "کۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌یی کورد" له ئێراق. رزگاربوونیان به‌نده به‌و بڕیارانه‌وه که له‌م کۆنگره‌یه‌دا وه‌ریده‌گرن. به گفتوگۆ و به‌بڕیاربوونیان له‌م کۆنگره‌یه‌دا ده‌توانن له خوڵقاندنی ئاینده‌دا ببنه خاوه‌نی به‌ش. هه‌روه‌ها سڵاوم به ئێزیدی و کریستیان و ئاشوورییه‌کانی هه‌رێمه‌که‌ش بگه‌یه‌نن. پرۆژه‌ی چاره‌سه‌ری دیموکراتیکی ئێمه تورکمه‌نه‌کانی ئێراق، ئازه‌رییه‌کانی ئێران و گه‌لانی دیکه‌ش ده‌گرێته‌وه. با ئه‌وانیش هێز به‌م چاره‌سه‌رییه دیموکراتیکه ببه‌خشن. ده‌بێ ژنانی رێکخستنی جه‌وهه‌ری خۆیان به‌هێز بکه‌ن و هێز و هاوکاری به تێکۆشانی دیموکراتیکمان ببه‌خشن. گۆڕانی ژن، گۆڕانی کۆمه‌ڵگایه. بۆ ئه‌وه‌شه ده‌ڵێن، ژن و ژیان. ئێمه له سه‌رده‌می سه‌ره‌تای ئه‌م قۆناخه‌داین. ده‌بێ هه‌موو که‌سێک، هه‌موو ژنان به‌م هزره‌وه کار و خه‌بات بکه‌ن و قۆناخه‌که هه‌ڵبسه‌نگێنن. به‌م بۆنه‌یه‌شه‌وه سڵاو له هه‌موو ژنان ده‌که‌م.\nره‌نگه 2011 ببێته ساڵی هاتنه‌کایه‌ی چاره‌سه‌ری ئاشتی و دیموکراتیکی کێشه‌ی کورد. پێویسته هه‌موو گه‌له‌که‌مان به گیانی ئاماده‌باشی بۆ ئه‌م قۆناخه هه‌ڵبسووڕێن.


17 وێنەکە پیشان بدە\nئاگری - ژنانی گوندی شیروان سەر بە شاری ئاگری لە دۆخێکی ناهەمواری ژیاندا دەژین و ماوەی ٢٠ ساڵە بەشان ئاو بۆ ماڵی خۆیان دەکێشن.\nلە گوندی شیروانی سەر بە ئاگری باکوری کوردستان ماوەی ٢٠ ساڵە ئاو بە هاوڵاتیان نادرێت، ژنان چەن ساڵە بە دەبە ئاو لە کانییەوە دەبەن بۆ ماڵ و بەم شێوەیەش جل و بەرگ دەشۆن و پێویستیەکانی ماڵ دەستەبەر دەکەن، ژنان لەو باریەوە هەڵوێستیان نیشاندا و وتیان؛ پێویستە ئەم کێشانە بە زووترین کات چارەسەر بکرێن.\nژنێک بەناوی سۆنگول ئادحیامان لەو بارەیەوە وتی:" ئاو لە کانیاوە پیسەکانەوە دێنینە ماڵەوە، کانییەک هەیە بەڵام زۆر لە ئێمەوە دوورە، ئاو هەیە و دەپۆش هەیە بەڵام هێزی ئابوریمان نییە بۆ ئەوەی ئاو بکێشین.''\nسۆنگوڵ دەست نیشانی کرد کاتێ کە بەفر دەبارێت دۆخی ژیانیان خراپ تر دەبێت بەم شێوەیە درێژەی بە قسەکانیدا:"لەسەر کانی جل دەشۆین، دەست و قاچمان ڕەق هەڵدێت، پێشتر دوو مانگام هەبوو بەڵام لەبەر ئەوەی ئاومان نەبوو هەردووکیمان فرۆشت."\nمونەتیا ئایدەمیر ژنێکی تری تەمەن ٥٠ ساڵەی ئەو گوندەیە، بەمشێوەیە دوا:"ئاومان لێ بڕاوە، دەزگاکانی دەوڵەت لەو بارەیەوە هیچ خزمەتگوزاریەکیان بۆ دابین نەکردووین، ئاومان پێ نادات و ئەم کارانەش ئەکەن بۆ ئەوەی گوندەکەمان چۆڵ بکەین، ٨ منداڵم هەیە و ئەوانیش پێویستیان بە ئاو هەیە.''\nتەکگول چیمەنی ٣٥ ساڵانە ژنێکیتیری ئەو گوندەیە و ئەویش وتی:" زۆر زەحمەتی دەبینین، شۆفڵمان هێنا و بەردەم ماڵەکەی ئێمەی کۆڵی سەرەی بیرەکەی کردەوە لەناو بیرەکەدا مار و حەشەرات هەیە، ئێمە نازانین ئەم ئاوە چۆن بخۆیەوە."\nهەروەها عومەری ١٠ ساڵان، منداڵێکی ئەو گوندەیە باسی لەو زەحمەتیانەی کە دایکی دەی کێشێ کرد و وتی:"دەمانەوێت ئاوێکی باش بخۆینەوە''


’’كتێبى سپی’’.. چین نهێنی تێکشکاندنی کۆرۆنا بۆ جیهان ئاشکرا دەکات\nچۆن کاریان کردووە؟\n2020.06.07 - 15:35\nچین لە کتێبێکدا چۆنیەتى زاڵبوون بەسەر ڤایرۆسى کۆرۆنا و کۆنتڕۆڵکردنى پەتاکە ئاشکرادەکات، دواى ئەوەى ڤایرۆسەکە لەو وڵاتەوە بە سەرتاسەرى جیهاندا بڵاوبووەوە.\nکتێبەکە ناوى (كتێبی سپی)یە لەلایەن نوسینگەی میدیایی ئەنجومەنی دەوڵەتی چینەوە بڵاوکراوەتەوە كە تایبەتە بەچۆنیەتی بڵاوبوونەوەی پەتای ڤایرۆسی كۆرۆنا و ڕوونكردنەوەی سەرجەم ئەو میكانیزمانەی دەوڵەت و كۆمەڵگەی چینی بۆ شەڕی پەتاكە گرتوویەتیەبەر ئەوەش بووەتە هۆی ئەوەى بەسەركەوتوو تیایدا دەربچێت.\nكتێبەكە سەركەوتنی چین بەسەر پەتای كۆرۆنادا بۆ چەند هۆكارێك دەگەرێنێتەوە كە گرنگترینیان پشبەستنە بە ستراتیژیەتی "ناوەندەكانی چارەسەری كاتی" بەتایبەتی بۆ چارەسەری توشبووان و پشتبەستن بە پزیشكی كۆنی چینی كە بۆ چارەسەر كردنی نزیكەی 92% حاڵەتەكان بەكارهێنراوە.\nلە كتێبی سپیدا هاتووە، ناوەندە كاتییەكانی چارەسەركردن یاخود ئەوەی كە پیێاندەوترێت (ڤانگتسانگ)، زووتر چارەسەرێكی داناوە بێ ئەوەی پەتاكە بەسەرتاپای چیندا بڵاو ببێتەوە.\nبەپێی كتێبی سپی، شاری ووهانی ناوەندی بڵاوبونەوەی ڤایرۆسەكە، هەموو یاریگا و پێشانگا و چەند شوێنێكی تری بۆ 16 ناوەندی چارەسەری خێرا گۆڕی و نزیكەی 15 هەزار قەرەوێڵەش لەو ناوەندانەدا دروستكران بۆ لەخۆگرتنی سەرجەم حاڵەتە بێ مەترسیەكان.\nئەوەش ڕوونكراوەتەوە گرتنەبەری ئەو جۆرە ڕێوشوێنانە سنوری بۆ زیاتر بڵاوبونەوەی پەتاكە بەناو کۆمەڵگەی چینیدا داناوە و هەروەها ڕێگری لە خراپتربوونی حاڵەتە سووكەكانیش كردووە.\nهاوكات كتێبەكە ئەوەشی باسكردووە، ڕێژەی چارەسەر لە پەتای ڤایرۆسی كۆرۆنا لەناو چیندا گەیشتووەتە 94.3 %.\nلەسەرەتای بڵاوبونەوەی ڤایرۆسەكەوە تا كۆتایی مانگی ئایاری ڕابردوو، 83 هەزار و 17 كەس تووشی ڤایرۆسەكە بوون لەناوخۆی چینەوە و لەوانەش 78 هەزار و 307 كەسیان چاكبوونەوە و 4 هەزار و 634 كەسیان بەهۆی ڤایرۆسەكەوە مردن.\nهەر لەكتێبە سپیەكەدا ئەوەش ڕونكراوەتەوە، چەند پڕۆتۆكۆڵێك بۆ پشكنین و چارەسەركردن بەپزیشكی كۆن بۆ ڕێگریكردن لەپەتاكە و چارەسەركردنی حاڵەتە قورس و سوك و مامناوەندەكان كراوە.\nئاماژە بۆ ئەوەشكراوە، زیاتر لە 90% حاڵەتە پۆزەتیڤەكان لە هەرێمی هۆبی چارەسەری پزیشكی كۆنی چینیان بۆ كراوە و كاریگەریەكەشی بۆ چاكبوونەوە دەركەوتووە.\nكتێبە سپیەكەی چین دەشڵێت، بەرپرسانی چین چارەسەری پزیشكیان بۆ هەموو نەخۆشێك خستووەتە بەردەست و تا 31 ئایاری مانگی ڕابردووش، لەرێگەی بیمەی پزیشكیەوە جلی پزیشكی بۆ 58 هەزار نەخۆش دابینكراوە كە نرخەكەیان گەیشتووەتە 190 ملیۆن دۆلار.\nكتێبەكە ئەوەشی دركاندووە، چین بڕوای تەواوی بەوە هەیە گەر هەموو وڵاتان هاریكاری یەكتر بكەن بۆ سەمەلاتی هەمووان ئەوا كۆمەڵگەی نێو دەوڵەتی بەسەر پەتاكەدا زاڵ دەبێت.\nهەر لەكتێبەكەدا ئەوەش خراوەتە ڕوو، چین وەفای بۆ گیانی پاكی ئەوانە دەبێت كە لەشەڕەكەدا بوونە قوربانی و هەوڵی ڕزگاركردنی ڕۆحی ئەوانی دیكەیاندا و پشتیوانی مەعنەوی ئەوانەش دەكەن كە تووشی پەتاكە بوون و ئێستا چارەسەریان بۆ دەكرێت.\nئەوەش باسكراوە، ئەمڕۆ چین تەنها 6 حاڵەتی توشبوون بە كۆرۆنای تۆمار كردووە كە هەموویان لەدەرەوە گەڕاونەتەوە.\nنەوەیەکى دیکەى کۆرۆنا چین گەمارۆ دەدات\n2020.06.20 - 09:02\nنوێترین ئامار.. کۆرۆنا لە پایتەختی چینەوە لە تەشەنەسەندنەوەدایە\n2020.06.19 - 09:11\nبازاڕی نەوت ناسەقامگیرە و نرخەکان بەرز و نزم دەکات.. بەڵام هۆکارەکان چین؟\n2020.06.17 - 13:56\nچەكێكی نهێنی ئەمریكا كە ئامانجە وردەكانی بێ هیچ زیانێك دەپێكێت\n2020.06.21 - 21:52\nڕەشپێستێک سپیپێستێکی بەشان هەڵگرتووە نهێنی ئەو وێنەیەی کە دەنگدانەوەیەکی زۆری لێکەوتەوە\n2020.06.19 - 15:19\nچین چۆن سیخوڕەکانی بەکاردەهێنێت بۆ دزینی نهێنییەکانی ئەمریکا؟\n2020.06.17 - 09:42


سەرۆکی دەزگای هەواڵگری عێراق ڕادەسپێردرێت بۆ پێکهێنانی حکومەتی وڵاتەکە\nسەرۆک کۆماری عێراق، سەرۆکی دەزگای هەواڵگری وڵاتەکە ڕادەسپێرێت بۆ پێکهێنانی حکومەتی نوێی عێراق، پاش ئەوەی عەدنان زورفی، پارێزگاری پێشووی نەجەف دەکشێتەوە.\nڕاسپاردنی موستەفا کازمی، وەک هاوڕاییەکی پەسەندکراوی دەگمەن دادەنرێت لە نێو لایەنە سیاسییەکانی عێراقدا.\nبەڕێز کازمی، بەر لەوەی ڕابسپێردرێت بۆ پۆستی سەرەک وەزیر، لەلایەن زۆرێکی لایەنە سیاسییەکانەوە پەسەندکراو بووە، بە کەسایەتییەکی نزیکیش لە ئەمریکا دادەنرێت و لەم چەند هەفتەیەی ڕابردووشدا پەیوەندییەکانی خۆی لەگەڵ ئێراندا ڕێکخستۆتەوە، ئێران بە دوژمنە سەرسەختەکەی واشنتۆن دادەنرێت لە عێراقدا.\nڕاسپاردنی کازمی، هاوڕاییەکی بێ پێشینەی هێزە شیعەکانی عێراقی لەسەر هەیە.\nموستەفا کازمی، کەسایەتییەکی بێ لایەنە و ئەندامی هیچ لایەنێکی سیاسی نییە، لە ساڵی 2016وە، ئەو کاتەی حەیدەر ئەلعەبادی سەرەک وەزیر بوو، پۆستی سەرۆکی دەزگای هەواڵگری عێراقی وەرگرتووە و تا ڕاسپاردنیشی بۆ پێکهێنانی حکومەتی نوێی عێراق هەر لەو پۆستەدا بووە.\nلەم چەند مانگەی ڕابردوودا زۆرجار ناوی موستەفا کازمی لە نێوەندە سیاسییەکانی عێراقدا دەهێنرا، بەڵام ڕەتکردنەوەی لەلایەن هێز و میلیشیا عێراقییەکانی سەر بە ئێرانن، تەگەرەیەکی گەورە بووە لەبەردەمیدا.\nیەکێک لەو لایەنانەی بە ئاشکرایی دژی کازمی دەوەستایەوە، کەتائبی حزبوڵا بوو لە عێراق. ئەبو عەلی ئەلعەسکەری، بەرپرسی ئاسایشی کەتائیبی حزبوڵا لە مانگی 3دا دەیگوت، کازمی یارمەتی ئەمریکای داوە بۆ کوشتنی قاسم سولەیمانی و ئەبو مەهدی ئەلموهەندیس.\nلەسەر ئاستی شەقامی عێراقیش، هێشتا هیچ هەڵوێستێکی ئاشکرا و یەکلاکەرەوەی خۆپیشاندەرانی عێراق دەرنەکەوتووە لە بەرامبەر ڕاسپاردنی موستەفا کازمی تا پۆستی سەرەک وەزیر وەربگرێت.\nلەوەتای حکومەتەکەی دکتۆر عادل عەبدولمەهدی، لە مانگی 12 ی ڕابردوودا دەستی لەکار کێشاوەتەوە، عێراق لە قەیرانێکی گەورەی سیاسیدا بووە، لە ڕوانگەی ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو شەپۆلی ناڕەزاییەی شار و شارۆچکەکانی ناوەڕاست و باشوری عێراقیان گرتبووەوە و هەروەهاش ئەم وڵاتە ڕووبەڕووی کێشەی ئابوریش هاتۆتەوە بەهۆی دابەزینی نرخی نەوتەوە لە ئاکامی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆناوە.\nپێشتر موحەمەد تۆفیق عەلاوی ڕاسپێردرا بۆ پێکهێنانی حکومەت، بەڵام بەهۆی دابەشبوونی پەرلەمانی عێراق، عەلاوی کشانەوەی خۆی ڕاگەیاند لە ڕاسپاردنی بۆ پۆستەکە، دواتر داوا لە عەدنان زورفی کرا و ئەمیش نەیتوانی هاوڕایی لە ناو پەرلەماندا بەدەستبێنێت.\nموستەفا کازمی، تەمەن 53 ساڵ، تەنها 30 ڕۆژی لەبەردەستدایە بۆ پێکهێنانی حکومەتەکەی.


ئەمساڵ لە ھەرێم بە سەرمایەی زیاتر لە 274 ملیۆن دۆلار مۆڵەت بە پڕۆژە دراوە - تۆڕی میدیایی خەڵک\nلە سەرەتای ئەمساڵەوە لە ھەرێمی كوردستان، بەسەرمایەی زیاتر لە 274 ملیۆن دۆلار مۆڵەت بە 28 پڕۆژەی جۆراوجۆر دراوە.\nسەربەست خدر، بەڕێوەبەری لێكۆڵینەوە و زانیاری لە دەستەی وەبەرھێنانی ھەرێمی كوردستان، بە ماڵپەڕی فەرمیی پارتی ڕاگەیاندووە، لە 1/1/2022 تا 18/5/2022، دەستەی وەبەرھێنانی ھەرێمی كوردستان مۆڵەتی بە 28 پڕۆژەی جۆراوجۆر داوە، بە جۆرێك كە لە ھەولێر 12 پڕۆژە بە سەرمایەی 133 ملیۆن و 399ھەزار و 484 دۆلار و لەسەر ڕووبەری 130،3 دۆنم زەوی.\nباس لە ئەوەش دەكات، لە سلێمانی 12 پڕۆژە بە گوژمەی 117 ملیۆن و 746 ھەزار و 957 دۆلار، ئەنجام دراوە. لە پارێزگای دھۆكیش دوو پڕۆژە بە گوژمەی 19 ملیۆن دۆلار لەسەر ڕووبەری 26.6 دۆنم زەوی ئەنجام دراوە.\nبە وتەی سەربەست خدر، لە گەرمیان یەك پڕۆژە بە گوژمەی یەك ملیۆن و 974 ھەزار و 524 دۆلار لەسەر ڕووبەری 0،5 دۆنم زەوی ئەنجام دراوە. ھەروەھا لە ڕاپەڕین یەك پڕۆژە بە گوژمەی دوو ملیۆن و 45 ھەزار و 516 دۆلار لەسەر ڕووبەری چوار دۆنم زەوی ئەنجام دراوە.\nدەشڵێت، كۆی گشتیی پارەی تەرخانكراو بۆ ئەو پرۆژانە دەكاتە 274 ملیۆن دۆلار و 166 ھەزار و 481 دۆلار.\nباس لە ئەوەش دەكات، جۆری پڕۆژەكان بریتین لە، 11 پڕۆژەی بازرگانی و یەك پڕۆژەی بانك و یەك پڕۆژەی تەندروستی و هەشت پڕۆژەی پیشەسازی و چوار پڕۆژەی فێركردن و یەك پڕۆژەی كشتوكاڵ و یەك پڕۆژەی نیشتەجێبوون و یەك پڕۆژەی وەرزشی.\nخەڵك- ئەنجوومەنی دادوەری هەرێم ئاشكرای دەكات، ئەركی ئەنجوومەنی دادوەری و دادگاكان چەسپاندنی یاسا و دادپەروەرییە. (زیاتر…)\nكێبڕكێكانی پارتی و یەكێتی لە بەغدا “ملشكاندن”ی یەكدییە\nخەڵك- دواجار یەكێتی سەركەوتنی بەدەستهێنا لە دوورخستنەوەی هۆشیار زێباری كاندیدی پارتی بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار و ركابەرەكەی، بڕیاریشە ئەمڕۆ ئەنجومەنی…


چاوش ئۆغڵو: تورکیا سورە لەسەر پاك کردنەوەی رۆژهەڵاتی فورات لە یەپەگە و پەکەکە\nبه رواری داگرتن : 2019-08-12 11:16\nناوەندی ھەواڵەكان - مەولود چاوش ئۆغڵو وەزیری دەروەی تورکیا لە لێدوانێکدا رایگەیاند، ئەنقەڕە هەموو رێو شوێنێکی پێویستی دژ بە هەڕەشە دەرکییەکان گرتۆتە بەر.\nوەزیری دەرەوەی تورکیا، مەولود چاوش ئۆغڵو باسی لەوە كرد: "هەرچۆنێک بێت و بەهەمو شێوەیەك رۆژهەڵاتی فوڕات پاک دەکەینەوە، هیچ گۆڕانێک لە هەڵوێستمان ڕووی نەداوە و رێگەنادەین ئەمریکا هاوشێوەی رێککەوتنی منبج بمان خەڵەتێنێت".\nچاوش ئۆغڵو ئاماژەی بەوە كرد، تورکیا هەموو هەنگاوێکی پێویستی لەبارەی ئۆپەراسیۆنی رۆژهەڵاتی فورات گرتۆتەبەر و هەروەها وتی ئەمریکا لەبارەی منبج بەڵێنەکانی نەبردە سەر.\nلە كۆتای باسی لەوەش كرد، تورکیا رۆژهەڵاتی فورات لە تیرۆیستانی یەپەگە و پەکەکە پاک دەکاتەوە وەک چۆن عەفرین و جەرابلوسی لە تیرۆریستانی داعش پاک کردەوە. (İLKHA)\nبليته كان توركیا وەزیر مەولود چاوش پەكەكە یەپەگە


ژمارەی تووشبووانی کۆرۆنا لە حەوتسەد هەزار کەس تێپەڕیوە – Aryen TV\nژمارەی تووشبووانی کۆرۆنا لە حەوتسەد هەزار کەس تێپەڕیوە\nڕێژەی بڵاوبوونەوەی پەتای کۆرۆنا لە دنیادا گەیشتۆتە ئاستێک کە ئێستا ئیتر ڕۆژانە نزیکەی سەد هەزار کەس بە ژمارەی تووشبووان زیاد دەبێت. هەندێ لە بەرپرسانی سیاسیش هۆشدارییان داوە کە رەوشی وڵاتەکەیان لەوانەیە لە ئێستا خراپتر بێت.\nژمارەی تووشبووان و قوربانیانی کۆرۆنا ئەم ڕۆژانە سات بە سات لە زیادبووندایە. تا ساتی ئامادەکردنی ئەم هەواڵە حەوتسەد هەزار کەس لە سەرتاسەری جیهان تووشبوون و ٣٢ هەزار کەس گیانیان لەدەست داوە.\nوەک ڕۆژانی رابردوو، زۆرترین ئاماری ڕۆژانەی قوربانیان لە وڵاتانی ئیتالیا و ئیسپانیا تۆمار دەکرێت. ئەمریکاش لەم چەند ڕۆژەی دواییدا بەتەنیا خۆی زیاترین ڕێژەی تووشبووانی تۆمار کردووە. ژمارەی تووشبووان لەو وڵاتە گەیشتۆتە نزیکەی ١٢٥ هەزار کەس.\nتورکیاش کە تا چەند هەفتە لەمەوبەر ئیدعای دەکرد کە کۆرۆنا سنوورەکانی ئەو وڵاتەی دەرباز نەکردووە، ئێستا لە ناو ١٥ وڵاتی یەکەمی جیهان لەڕووی ژمارەی تووشبووانەوەیە.\nحاڵی حازر زۆربەی وڵاتان ڕێکاری کەمکردنەوەی قەرەباڵغییەکان یان قەرەنتینەی گشتییان بۆ ڕێگری لە تەشەنەی زیاتری پەتاکە گرتۆتە بەر. سەرەڕای ئەوەی ئەو ڕێکارانە چەند هەفتەیە لە هەندێ وڵاتی ئەورووپا پەیڕەو دەکرێن، هێشتا دیار نییە تاچەند توانیوییەتی کاریگەری لەسەر خێرایی بڵاوبوونەوەی پەتاکە دابنێت.\nبۆ نموونە لە ئیتالیا و ئیسپانیا نزیکەی مانگێکە شارەکان قەرەنتینە کراون و لە سەرتاسەری وڵات قەدەغەی هاتووچۆ ڕاگەیەندراوە. بەڵام دیسانیش ڕێژەی تووشبووان و قوربانیان رۆژانە بەڕێژەیەکی بەرچاو لە بەرزبوونەوەدایە.\nبۆریس جانسۆن سەرۆک وەزیری بەریتانیا پێشبینی کردووە تەشەنەی پەتاکە لە وڵاتەکەی، سەرەڕای ڕاگەیاندنی قەرەنتینەی گشتی، لە ڕۆژانی داهاتوودا زۆر زیاتر بێت.\nبۆریس جانسۆن کە دەڵێ خۆیشی تووشی کۆرۆنا بووە و چووەتە قەرەنتینەوە، ئەمڕۆ لە نامەیەکدا بۆ خەڵکی وڵاتەکی ڕایگەیاندووە کە ڕەوشی ئێستا پێش ئەوەی بەرەو باشی بچێت، خراپتر دەبێت. داواشی لە خەڵک کردووە کە لە ماڵەکانیاندا بمێننەوە.\nتا ئێستا زیاتر لە ١٧ هەزار کەس لە بەریتانیا تووشی کۆرۆنا بوونە. جانسۆن پێشتر ڕایگەیاندبوو کە لەوانەیە زۆرینەی هاوڵاتیانی تووشی پەتاکە بن و بە هەزاران کەسیش گیانیان لەدەست بدەن.\nسەرۆکوەزیری سوید و ڕاوێژکاری ئەڵمانیاش لێدوانی هاوشێوەیان داوە. پێدەچێت زۆربەی سەرکردە سیاسییەکانی جیهان لەگەڵ بۆریس جانسۆن هاوڕا بن. بە واتایەکی تر ئێستا ئیتر ڕێوشوێنی قەرەنتینەی گشتی لە وڵاتان بەمەبەستی کۆنتڕۆڵی یەکجارەکی یان بنەبڕ کردنی پەتاکە نییە. بەڵکوو بۆ ئەوەیە کە خێرایی ڕێژەی تووشبوون به ڕادەیەک کەم بکەنەوە کە دەرفەت و ئیمکانیاتی پزیشکیی وڵاتان توانای وڵامدانەوەی هەبێت.\nPrevious پژاک-ئەوروپا بە هۆی بڵاوبوونەوەی کۆرۆنا ئاهەنگەکانی ساڵیادی دامەزراندنی هەڵوەشاندەوە\nNext قیمەتی نەفت لە بازاڕەکانی جیهان دا لە کزی داوە\nئەلمانیا: تورکیا خاڵی ٥١ی نەتەوە یەکگرتووەکانی پێشێل کرد


یارییە ڤیدیۆییەکان و وانەکانی پیانۆ کرداری ناسینی | ڕێکخراوەی زانستی فەرهەنگیی هۆژان\nڕەشەمە ۲, ۲۷۱۷ Hojan تەندروستی و زیندەورناسی, زانیاری, هەواڵ و زانیاری 0\nیارییە ڤیدیۆییەکان و وانەکانی پیانۆ کرداری ناسینی\nیارییە ڤیدیۆییەکان و وانەکانی پیانۆ کرداری ناسینی لە بەساڵاچوواندا باشتر دەکەن!\nبەپێی لێکۆڵینەوە نوێکانی پسپۆڕانی دەروونناسیی زانکۆی مۆنتریاڵ، بەساڵاچووان دەتوانن بە یارمەتیی یارییە سێ ڕەهەندییەکان وەکوو سووپێرماریۆ ۶۴ یا وانەکانی پیانۆ بەر بە کێشەی مامناوەندیی ناسینی یان تەنانەت نەخۆشیی لەبیرچوونەوە بگرن.\nتوێژەرەان ئەنجامی ئەو پشکنینەیان بە تاقیکردنەوەی کارامەیی ناسینی و وێنەگریی زرنگانەوەی موگناتیسی پشتڕاست کردووەتەوە و گۆڕانکارییەکانیان لە ماکی خۆڵەمێشیدا پێواوە. ئەنجامەکان بەم شێوەیە بوون:\n• زۆربوونی قەبارەی ماکی خۆڵەمێشی لە مێشکۆڵە (کە ڕۆڵێکی گەورەی لە کۆنتڕۆڵ و هاوسەنگی هەیە) و هیپۆکامپی(کە کاراییەکی سەرەکی لە سەر سڵامەتیی ناسینیی درێژخایەن هەیە) بەشداربووان و هەروەها باشتربوونی بیرگەی کورتخایەنیان بینراوە.\n• ئەو کەسانەی کە بەشداریی وانەکانی پیانۆ دەکەن هەر دوولای توێکڵی پێش نێوچاوان و مێشکۆڵەیان ڕوو لە زیادبوون دەکات.\n• هەندێک پووکانەوە لە هەر سێ بەشی مێشکدا لە نێوان گرووپی کۆنترۆڵی ناچالاکدا بینراوە. لەم گرووپەشدا بڕێک ماکی خۆڵەمێشی پێوراوە بەڵام ئەندامانی ئەم گرووپە لە هیچ کام لە وانەکان و یارییەکاندا بەشدارییان نەکردووە.\nلە نێوان قەبارەی هیپۆکامپ و مەترسیی تووشبوون بە ئالزایمێردا پەیوەندی هەیە. بەشێک لە زانیارییەکان دەریانخستووە کە ورووژاندنی هیپۆکامپ کارایی ماکی خۆڵەمێشی و کارابوون لەو ناوچەدا زۆرتر دەکات. یارییە سێ ڕەهەندییەکان دەبنە هۆی زیاتربوونی ماکی خۆڵەمێشیی هیپۆکامپ لەو کەسانەدا کە تەمەنیان گەنجترە.\nکۆکردنەوە: سروە شوکری\ncognitive function کرداری ناسینی\ncognitive performance کارامەیی ناسینی\nMRI وێنەگریی زرنگانەوەی موگناتیسی\ngray matter ماکی خۆڵەمێشی\nshot-term memory بیرگەی کورتخایەنیان\nprefrontal cortex توێکڵی پێش نێوچاوان\nکەر و وشترمەل ئاشقی یەک دەبن\nکەر و وشترمەل ئاشقی یەک دەبن لە ویلایەتی کارۆلینای باکوور لە ئەمریکا کەرێک و شترمەلێک…\nTags: سروە شوکری\nئایا بۆ گۆڕینی سەرچاوەکانی وزە بەرەو وزەی خاوێن وەک هەتاو یان با، ماددەی پێویست لەبەردەست دایە؟\nڤیتامینی A: سەرچاوەکان و سوودەکان\nڤۆیێجری ٢ لە کۆمەڵەی خۆر چووە دەرەوە.\nپیاوێک بە کۆکە دەڵەمەیەکی خوێنی هاوشێوەی سییەکانی دەهێنێتە دەرەوە.\nسەیرترین هەواڵەکانی هەفتە


ڤیدیۆ.. سەدان مێرووی رەش لەشێوەی کرمێکدا دەردەکەون\n12398 جار خوێندراوەتەوە\nسەدان مێرووی رەش لەشێوەی کرمێکدا دەردەکەون کە شێوەیەکی ترسناکی هەیە و هاوڵاتییانی بەرازیلی تووشی ترس و سەرسوڕمان کردووە.\nلە هەواڵێکدا ماڵپەڕی میرەری بەریتانی ئاماژەی بەوەکردوە، تۆری سیلڤیرای تەمەن ٢٣ ساڵ کاتێك چووە بۆ مارکێتێك لە نزیك ماڵی خۆیان لە ویلایەتی سانتا کاتارینا ئەم کۆمەڵە مێرووەی بەو شێوە سەیر و دەگمەنە بینیوە.\nسیلڤیرا وتی: لەو کاتەی کە چووم بۆ سوپەرمارکێت ئەم تۆپەڵە ڕەشە گەورەیەم لەسەر قەراغی شەقامەکە بینی، کە لێی وردبوومەوە بینیم کۆمەڵێك مێرووی وردن کە پێشتر نەمبینیبوون.\nئەم مێرووە نەناسراوانە کۆبووبوونەوە و بەیەکەوە وەك تۆپەڵێکی ڕەشی زیندوو دەردەکەوتن.\nتۆری ئەوەشی وتووە: سەدان مێرووی ڕەش کە لە کرم دەچون و قاچی بچوکیان هەبوو بەسەر یەکدا خۆیان دەخشاند و بەهێواشی بەسەر شەقامەکەدا دەڕۆشتن، وەك ئەوەی بیانەوێت کۆچ بکەن بۆ شوێنێکی تازە. تا ئێستا دڵنیانیم لە جۆرەکەیان و پێشتر نەمبینیون.\nلەدواتردا زانایان لە باخچەی ئاژەڵانی لەندەن لێکۆڵینەوەیان لەبارەی ئەو وێنانەوە کرد و هۆکاری ئەوەیان خستەڕوو کە وایکردووە ئەم ئاژەڵانە بەیەکەوە بڕۆن، لەوبارەیەوە دێڤ کلارك سەرۆکی توێژینەوەکە وتی: کاتێك بەیەکەوە بەکۆمەڵ دەڕۆن و بەدوای خواردندا دەگەڕێن ئەم مێرووانە زیاتر پارێزراو دەبن، رەنگە بەم جۆرە بەدوای شوێنێکی دیکەدا بگەڕێن بۆ ئەوەی لێی بمێنەوە، یاخود دەکرێت ئەم کۆبوونەوەیە شێوازێک بێت لە بەرگریکردنیان لە خۆیان.\nئەو کارانەی ڕۆژانە زیان بە جەستەمان دەگەیەنن\nبۆ یەکەم جار ڤیدیۆیەک لەسەر ڕووی ئەستێرۆکەیەکەوە تۆمار کرا


بافڵ تاڵەبانی لە ساڵڕۆژی هەڵبژاردنی سەرۆك مام جەلال وەك یەكەمین سەرۆككۆماری كورد لە مێژووی عێراق ڕایگەیاندووە، “ئێمە بە شانازییەوە یادی ئەو رۆژە پڕ شکۆیە دەکەینەوە”.\nلە ڕاگەیەندراوێكدا، بافڵ تاڵەبانی، هاوسەرۆكی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان ئەمڕۆ سێشەممە 6ی نیسان ڕایگەیاندووە، “ئەمڕۆ 16 ساڵ بەسەر هەڵبژاردنی سەرۆک مام جەلال وەک یەکەمین سەرۆککۆماری کورد لە مێژووی عێراق تێدەپەڕێت”.\nهاوسەرۆكی یەكێتی ئەوەی خستوەتەڕوو، “ئێمە بە شانازییەوە یادی ئەو ڕۆژە پڕ شکۆیە دەکەینەوە، 6ی نیسان بۆ ئێمە ڕۆژی وەفاداری و بەردەوامیمانە بۆ درێژەدان بە سیاسەتی حەکیمانەی مام جەلال، ڕۆژی بەرپرسیارێتیمانە بەرامبەر نەتەوەکەمان و هەموو ئەو بەها و بڕوایانەی مام بەرگری لێکردوون”.\nبافڵ تاڵەبانی ئاماژەی بەوەشكردووە، “دیموکراسی، تەبایی و پێکەوەژیان بناغەی سیاسەتی مام جەلال بووە و ئێمەش هەڵگری ئەو مەشخەڵە دەبین، دیالۆگ و لێکتێگەیشتن ستراتیژی کارکردنمان دەبێت و لەسەر ڕێبازەکەی بەردەوام دەبین”.\n“عێراق بە دۆخێکی سەختدا تێدەپەڕێت، نەبوونی متمانە لەنێوان هێز و لایەنەکان، ئەنجامنەدانی دیالۆگێکی نیشتمانی لەپێناو چارەسەکردنی کێشەکان پێمان دەڵێت هەوڵەکانی سەرۆک مام جەلال لە ڕابردوودا چەند گرنگ بوون”، وەك بافڵ تاڵەبانی ڕایگەیاندووە.\nئەوەشی وتووە، “مام جەلال چەترێک بوو بۆ هەموو عێراقییەکان و بە سیاسەتی حەکیمانەی خۆی هەمووانی بۆ مێزی گفتوگۆ بانگهێشت دەکرد، هەموولایەکیش ئەم ڕاستییە دەزانن و شایەتی بۆ هەوڵی بێوچانی ئەو دەدەن لەپێناو سەرکەوتنی پرۆسەی سیاسی لە عێراق”.\nلیژنەی دارایی لەسەر مادەی 11 ی پشکی هەرێم گفتوگۆ دەکات\nلیژنەی دارایی لە پەرلەمانی عێراق لەسەر پڕۆژە یاسای بودجە و مادەی 11ی پشکی هەرێم گفتوگۆ دەکات. هۆشیار عەبدوڵا،…\nهۆشیار زێباری، ئەندامی مەكتەبی سیاسیی پارتی دیموكراتی كوردستان، هەڕەشەی سزادانی ئەنجامدەرانی موشەكبارانەكەی هەولێر دەكات. كەمێك لەمەوبەر، چەند موشەكێك…


چەند پێشنیارێک بۆ پێکهێنانی حکوومەتی داهاتووی هەرێمی کوردستان\nهیوا مەجید خەلیل 31, 12, 2018\nخەڵک هەم ئۆمێدی لەسەر حکوومەتی داهاتووی هەرێمی کوردستان هه‌ڵچنیوە و هەمیش ترسی لەم حکوومەتە هەیە؛ واتە ئومێد لە چاکسازی و ئاڵوگۆڕی دەسەڵات و ترس لە بەردەوامێتیی گەندەڵی و ناکۆکییەکان. باشترە سەرۆکی حکوومەتی داهاتووی هەرێمی کوردستان چەند ڕێکارێک بگرێتە بەر، کە دەکرێ لەنێویدا کۆمەڵێک چاکسازی و خزمەتگوزاری پێشکەشی هاووڵاتیی هەرێمی کوردستان بکات. ڕێکارەکان زۆرن و بۆچوونەکانیش جیاواز. ئەوەی کە لەم نووسینەدا مەبەستە، چەند ڕێکارێکن لە نێوان چەندین ڕێکاردا.\nیەکەم، وەها دیارە ئەم جارەیش حکوومەت، حکوومەتی بنکەفراوان دەبێت و چەند لایەنێکی سیاسیی جیاواز تێیدا بەشدار دەبن. ئۆپۆزیسیۆنێکیش بوونی دەبێت کە بەداخەوە هێشتا حکوومەت پێک نەهاتووە، خەریکی بڵاوکردنەوەی دروشمی پۆپۆلیستییە. باشترە سەرۆکی حکوومەت بۆ باشترکارکردنی کابینەکەی، لە کاتی وەبەرکەوتنی هەر وەزارەتێک بۆ هەر حزبێکی سیاسی، بە حزبەکەی خۆیشییەوە، داوا لە حزبەکە بکات "سی-ڤی"ی چەندین کەس بۆ پڕکردنەوەی پۆستەکە پێشکەش بکات. بۆ نموونە، ئەگەر بڕیار بێت وەزارەتی پەروەردە پشکی حزبی (A) بێت، ئەم حزبە سی-ڤیی بە لانی کەم پێنج کەس پێشکەشی سەرۆک حکوومەت بکات. بەم جۆرە هەم سەرۆکی حکوومەت دەتوانێت باشترین کەس لە نێوان بەربژێرەکان هەڵبژێرێت و هەمیش لە نێوان کادیرانی خودی حزبەکە جۆرێک لە ڕکابەرێتی دروست دەبێت و حزبەکەش کەسی شیاو بەربژێر دەکات. واتە لە گوتەکەی "خومەینی" دوور بکەوینەوە کە دەیگوت: "تعهد شرط است نە تخصص"؛ واتە وەفاداری مەرجە، نەک پسپۆرێتی. دەکرێت ئەم ڕێکارە بۆ گشت پۆستەکانی وەک، وەزیر، وەکیل وەزیر، بەڕێوەبەری گشتی و پۆستە گرنگەکانی تر پەیڕەو بکرێت. ئەم کارە دەستی خاوەن پۆستەکەیش کراوەتر دەکات چونکە خودی ئەویش لە ڕێگەی شیاوێتییەوە پۆستەکەی دەستەبەر کردووە.\nدووەم، خاڵی دووەم کە بە خاڵی یەکەمەوە گرێدراوە، بریتییە لەوەی کە باشترە سەرۆکی حکوومەت لەناو نووسینگەکەی خۆیدا داتابەیسێکی هەموو کەسە پلە بەرزەکانی ناو حکوومەتەکەی هەبێت، وەک: وەزیر و ڕاوێژکارەکان و تەنانەت کەسە پسپۆرەکانی بوارە جیاوازەکانی دەرەوەی حکوومەتیش. بەم جۆرەیش نووسینگەی سەرۆکوەزیران لە کاتی هاتنەپێشەوەی کێشەیەک یاخود پڕکردنەوەی پۆستێک، داوا لە کەسەکان نەکات سی-ڤیی خۆیان بنێرن، بەڵکوو دەتوانێت پێشوەختە خوێندنەوە بۆ شیاوێتیی کەسەکان لە پڕکردنەوەی پۆستەکاندا بکات.\nسێیەم، سەرۆکی حکوومەتی هەرێمی کوردستان، چیتر تەنیا ئەندامی سەرکردیەتیی حزبەکەی خۆی نابێت، بەڵکوو سەرۆکی حکوومەتی سەرتاسەریی هەرێمی کوردستانە. لە هەرێمی کوردستاندا، بمانەوێت و نەمانەوێت جۆرە ناکۆکییەکی ناوچەییش پەیدا بووە کە هۆکاره سەرەکییەکەی ئەو گوتارەیە کە هەوڵ دەدات وەها نیشان بدات کە لە ڕووی دابینکردنی خزمەتگوزارییەکانەوە جیاوازی لە نێوان ناوچەکانی هەرێمی کوردستاندا هەیە. باشترە جارناجار سەرۆکی حکوومەت و ستافەکەی سەردانی ناوچە جیاوازەکانی هەرێمی کوردستان بکه‌ن و ڕاستەوخۆ گوێبیستی داواکارییەکانی هاووڵاتیان بن. بەم شێوەیەیش هەم کێرڤی لێهاتووییی سەرۆکی حکوومەت و حکوومەتەکەی، هەمیش کێرڤی متمانە بە حزبەکەی بەرز دەبێتەوە.\nچوارەم، باشترە ڕێژەیەک لە ئافرەت لەناو کابینەی حکوومەت و پۆستە پلە بەرزەکانی تردا بوونی هەبێت. بەم جۆرەیش سەرۆکی حکوومەت ڕاستەخۆ بە توێژەکی بەرفراوان، کە نیوەی کۆمەڵگە پێک دێنن، گرێ دەدرێت. ئەمە لە لایەک، لە لایەکی ترەوە ئەم هەنگاوه‌ی سەرۆکی حکوومەت ڕێگەخۆشکەر دەبێت کە دەستی کاری ئافرەت بەشدارییەکی زۆرتر لە پرۆسەی ئابووریدا بکات و بارگرانیی سەرشانی حکوومەت نەختێک سووکتر بکات.\nپێنجەم، باشترە حکوومەتی داهاتوو خۆی لە بەخشینی نازناو بە شارەکان بپارێزێت؛ چونکە ئەمە جۆرێک لە کەلێنی کۆمەڵایەتی-سیاسی لە ناوچە جیاوازەکانی هەرێمی کوردستاندا دروست دەکات. گشت ناوچەکانی هەرێمی کوردستان لە یەک ئاستی خزمەتگوزاری و ڕۆشنبیریدان و هیچ ناوچەیەک لە ناوچەیەکی تر کەمتر و زۆرتر و گرنگتر نییە.\nچەندین پرسی تر هەن، وەک چاکسازی و شەفافییەت و دووبارە داڕشتنەوەی دامەزراوەکان، کە کەم تا زۆر لەم بارەوە بابەتی جۆراجۆر بڵاو کراونەتەوە. بۆیە ئەم نووسینە تەنیا تیشکی خستووه‌تە سەر چەند ڕەهەندێكی تەکنیکیی گرنگی پێکهێنانی کابینەی داهاتووی حکوومەتی هەرێمی کوردستان.


١٣٠٠ لە کرێکارانی پۆڵا لە ٥ ویلایەتی ئەمریکا دا دەست دەدەنە مانگرتن لەبەرامبەر ناهەمواری باروڕەوشی کاردا… – hkkurdistan\nHome6ئەرشیفی بابەتەکان6١٣٠٠ لە کرێکارانی پۆڵا لە ٥ ویلایەتی ئەمریکا دا دەست دەدەنە مانگرتن لەبەرامبەر ناهەمواری باروڕەوشی کاردا…\n١٣٠٠ لە کرێکارانی پۆڵا لە ٥ ویلایەتی ئەمریکا دا دەست دەدەنە مانگرتن لەبەرامبەر ناهەمواری باروڕەوشی کاردا…\nکرێکارانی پۆڵای کۆمپانیای ئەلیگێنی تەکنۆلۆژی یەکگرتوو دەستیان هەڵگرت لە کارەکانیان لەناڕەزایەتی بەرامبەر بە خزمەتگوزاریەکانی کۆمپانیاکە . ٣٠ ی مارسی ٢٠٢١ کرێکاران دەستیان کردە مانگرتن لە پنسلڤەینیا، ئۆهایۆ، نیویۆرک و ماساچوسێتس و کۆنێتکت. ئەم مانگرتنە پاش ساڵێک لە دەستپێکردنی دانوستانەکانی یەکیەتی کرێکارانی پۆڵا لەگەڵ کۆمپانیای ئەلگینی تەکنۆلۆژی یەکگرتوودابوو. یەکیەتیە کرێکاریەکان ناڕازین بە داواکاریەکانی کۆمپانیاکە لە هەندێ دەستلێگرتنەوەی ئابووری و گرێبەستی دا. یەکیەتی کرێکارانی کۆمپانیای ناوبراو دەڵێن کە ئەم کۆمپانیایە ڕێوڕەوشی ناعآدیلانەی گرتۆتەبەر بەرامبەر بە کرێکاران.\nیەکیەتیە کرێکاریەکان دەڵێن کەئێمە هەموو ڕێوشوێنی پێویستمان گرتۆتە بەر تا بەرێوبەران بهێنینە سەر مێزی گفتووگۆ بەڵام ئەوان ئامادەنابن و یەکێک لەومەسەلانەی کە جێگەی مشتوومڕبووە لە دانوستانەکاندا کێشەی چاودێری تەندروستی بووە.\nهەروەها کرێکاران ناڕازین بەو سیستەمە نوێیەی کە بەڕێوبەرایەتی کۆمپانیاکە دەیەوێ بیهێنێتە ناو کارگەکانیەوە ئەویش هێنانی سیستەمی دوو ئاستییە بەتایبەتی بۆ ئەو کرێکارانەی کە لە ساڵی ٢٠٢٤ەوە دەست بەکاردەبن کە ڕووماڵێکی تر دەیانگرێتەوە واتە بەپێی سیستەمی ئاستێکی نزمتر لە کرێکارە کۆنەکان کە ڕووماڵێکی گرانتر دەبن، مامەڵەدەکرێن.\nیەکێک لە مەسەلەکانی تری کە جێگەی مشتوومڕی زۆری هەردوولا بووە مەسەلەی داخستنی کارگەکان بووە کە مەسەلەیەکی گەرمی باسەکان بووە. یەکێکی تر لەوبابەتانەی کە سەندیکاکان هەوڵی بۆدەدەن بابەتی خانەنشینییە کە داوادەکەن لە بەرێوەبەرایەتی ئەو کارگایانە کە مووچەی خانەنشینی بدرێت بەو کرێکارانەی کە بەزۆر خانەنشین دەکرێن وە مووچەی شایستەی خانەنشینی خۆیان پێبدرێت.\nهەندێ لەکرێکاران دەڵێن کە خاوەنکارەکان دوو لەسەر سێی بەشەکانی کارکردنیان داخستوە و بەردەوام دەڵێن هەلیکاری تر دروستدەکەن بەڵام هەر قسەیەو ناچێتە بواری جێبەجێکردنەوە، ئەمە لەکاتێکدا تەکنۆلۆژیا بەردەوام دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی کار و دەرکردنی کرێکار وە بەردەوام بوون لەسەر کارەکانمان بەبێ زیادبوونی هەقدەست وە قوربانیدان لەپیناو بێکارنەبووندا. ئەوان پێمان دەڵێن کە کارگەکان لە باروڕەوشێکی ناهەمواردایە ئەمە لەکاتێکدا ملیۆنەها دۆلار دەدەن بە بەڕێوبەرانی تەنفیزی ئەم کارگەو کۆمپانیایانە.\nکرێکاران ڕەشبینن لە بارو وەزعی ناهەمواری کارگەکان و باوەڕی پێناکەن. لەبەرئەوەی بەڕێوبەرانی جێبەجێکار بەردەوام وەک جاران قەرەبوو دەکرێنەوە و دەڕماڵە وەردەگرن کە ئەمە شتێکی بێمانایە.\nڕێژەی خستنەسەرکاری کرێکاران بە لەسەدا ١٧ کەمیکردوە لەکۆی تێکڕای ژمارەی کرێکاراندا واتە بە ژمارە دەکرێ بوترێت ١٤٠٠ کرێکار کەمتر دەخرێنە سەرکار. ئێستا داخستنی زیاتری بەشەکانی کارکردنی کرێکاران پێشنیاردەکرێت لەلایەن بەڕێوبەرانی کارگەکانەوە واتە بێکارکردنی زیاتری کرێکاران.\nتیرۆری شیرین ئەبو عاقلە کردەوەیەکی تیرۆریستی دەوڵەتی ملهوڕی سەر کوتگەری ئیسرائیلە\nدەشتی جەمال دوێنێ ١١ی مەی ٢٠٢٢ پەیامنێری کەناڵی ئەلجەزیرە، شیرین ئەبو عاقلە لە کاتی ڕوماڵی …


بەپێى بەڵگەنامەیەکى نهێنى لەساڵى 1958 ولایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا پلانى داناوە هێرشى ئەتۆمى بکاتە سەر چین، ئەوەش بۆ پاراستنى تایوان.\nبەپێى بەڵگەنامەکە کە دانیاڵ ئیلسبێرگ دزەپێکەرى بەڵگەنامەکانى وەزارەتى بەرگرى ئەمریکا "پنتاگۆن" لە تۆڕى ئینتەرنێت بڵاویکردووەتەوە و ڕۆژنامەى "نیویۆرک تایمز" وەریگرتووە، لەساڵى 1958 ئەمریکا پلانى ئەوەى داناوە هێرشى ئەتۆمى بکاتە سەر چین.\nڕونیشکراوەتەوە، ئەوەش لەپێناو پاراستنى تایوان، بەڵام پلاندانەرانى سەربازى ئەمریکا پێیان وابووە کە ئەو کاتە یەکێتى سۆڤێت پشتگیرى چین دەکات و ئەویش بە چەکى ئەتۆمى وەڵام دەداتەوە، پێشیان وابووە ئەوەش شتێکى قبوڵکراوە بۆ پاراستنى تایوان.\nئیلسبێرگ کە شیکەرەوەى سەربازى پێشووە و لەئێستادا تەمەنى 90 ساڵە بە ڕۆژنامەکەى وتووە، کۆپى لێکۆڵینەوەکە لەسەر تەنگژەى تایوان لە سەرەتاى حەفتاکان نوسراوە و نهێنییە، بڵاوکردنەوەشى لە ئێستادا لە کاتێکدایە کە گرژیەکانى نێوان ئەمریکا و چین تایبەت بە دورگەى تایوان زیادى کردووە.\nدانیاڵ ئیلسبێرگ لەسالى 1971 لێکۆڵینەوەیەکى زۆر نهێنى وەزارەتى بەرگرى ئەمریکاى دزە پێکرد کە بە "پەڕەکانى پنتاگۆن" ناسراو بوو و سەبارەت بە شەڕى ڤێتنام بوو، بەهۆى ئەوەشەوە ناوبانگى پەیدا کرد.\nلە بەڵگەنامەکەدا ناسان توینینگ سەرۆک ئەرکانى هاوبەشى ئەو کاتەى ئەمریکا باسى لەوەکردبوو، ئەگەر داگیرکردن ڕووبدات ئەوا ئەمریکا چەکى ئەتۆمى دژى بنکە ئاسمانییەکانى چین بەکاردەهێنێت بۆ لەناوبردنى توانا ئاسمانییەکانى ئەو وڵاتە.\nئاماژەى بەوەشدابوو، ئەگەر داگیرکارییەکە نەوەستێندرێت هیچ بژاردەیەک نییە جگە لە بەکارهێنانى چەکى ئەتۆمى لە قوڵایى چین تەنانەت لە باشورى "شەنگەهای"ش.\nبەڵگەنامەکە ئەوەشى ئاشکرا کردووە، بەڵام تەنگژەکە لەساڵى 1958 کۆتایى هات، ئەویش کاتێک چین بۆردومانەکانى بۆ سەر ئەو دوورگەیە وەستاند کە تایوان کۆنترۆڵى کردبوو.


10 نهێنی له باره‌ی "جاكی شان"ه‌وه\nشان كونغ سانغ، ناوی تەواوی ئەكتەری دیاری فیلمە ئەكشنەكان، جاكی شانە، كە لە 7/4/ 1954 لە دایك بووە، لێرەدا بە 10 لایەنی شاراوەی ئەو ئەكتەرە دیارە دەخەینەڕوو.\n1- لە منداڵیدا بە هۆی چوست و چالاكی و وریاییەكەی نازناوی باوباو یان لێناوە، كە ئەو دەستەواژەیە، لای چینییەكان ئاماژەیە بۆ بەهێزی و گورج و گۆڵی.\n2- باوكی جاكی شان، خاوەنی دوو ژن بووە و جاكی منداڵی پێنجەمی خێزانەكە بووە بە هۆی یاسایی رێگری لە منداڵ بوون لەو وڵاتە هەوڵی فرۆشتنی دراوە .\n3- شان، لە یەكەم ساڵی خوێندنی دا، دەرناچێت، بەڵام دواتر و پاش پەیوەندیكردنی بە ئەكادیمیای درامای چین، خۆی لە هونەرەكانی جەنگ و بەرگری و پاڵەوانێتییە پر سەركێشییەكاندا دەبینێتەوە و لە 10 یەكەمەكانی ئەو ئەكادیمیایە دەبێت.\n4- لە تەمەنی 5 ساڵیدا لە كارێكی سینەمایدا دەردەكەوێت، ئەویش یەكێك لە فیلمەكانی بروسلی بووە و دواتریش وەك كۆمبارس لە چەندكین بەرهەمی ئەو هونەرمەندە دەركەوتووە ، جاكی بروسلی بە بێ هاوتا ناو دەبات و دەڵێت ئەو نمونەی نابێتەوە .\n5- ساڵی 1978 دەبێتە ساڵی بەختی جاكی شان، ئەویش پاش ئەوەی یەكێك لە بەرهەمەكانی سلڤر ستالۆن لە هۆلیوود ڕەت دەكرێتەوە، بۆ پڕكردنەوەی بواری ئەكشن، بەرهەمەكەی جاكی شان وەردەگیرێت و نمایش دەكرێت.\n6- جاكی شان دووجار ناوی چۆتە نێو كتێبی پێوانەیی (گینس)، ئەویش جارێك بەهۆی ئەو نواندن و جوڵە پڕ سەركێشیانەی كە لە فیلمەكاندا بەرجەستەیان دەكات، جاری كۆتایش توانیویەتی تەنیا خۆی كاری (نواندن، دەرهێنان، وێنەگرتن، دانانی ئاوازی گۆرانی بۆ فیلم) ئەنجام بدات.\n7- جاكی شان تەنیا هونەرمەندی بواری نواندن نییە، بەڵكوو یەكێك لە گۆرانیبێژە دیارەكانی وڵاتەكەیەتی و خاوەنی 20 ئەلبومە بە 7 زمانی جیاواز، هاوكات توانای نوسین و دانانی ئاوازیشی هەیە.\n8- جاكی شان لە فیلمێكیدا 3 جار لە سەر یەك توشی شكانی لوتی دەبێت، بەڵام هەر بەردەوام دەبێت لە وێنەگرتنی بەرهەمەكەی و تەنانەت لە یەكێك لە دیمەنەكاندا كە نواندن بەرجەستە دەكات دۆخی دەگاتە باری نزیك بوونەوە لە مەرگ .\n9- جاكی شان لە گەڵ هونەمەندێكی تایوانی بەناوی لین ڤینج ژیانی هاوسەری پێكهێناوە و خاوەنی كوڕێكن بە ناوی جایسی، كە ئەویش كاری نواندن و گۆرانیبێژی دەكات.\n10- شان جیا لە بوونی چەندین زنجیرە رێستۆرانت، خاوەنی 130 ملیۆن دۆلاری ئەمریكییە، كوڕەكەشی لەو سامانە بێ بەری كردووە و دەڵێت پێویستە ئەویش وەك من دەست پێ بكات ، جاكی ئەو سامانەی خستۆتە خزمەتی ڕێكخراوێكی خێرخوازی و هاوكاری كەسانی بە تەمەن و زیان بەركەوتووانی كارەساتە سروشتیەكان و ئەو گەنجانه‌ی كە داهاتیان كه‌مه‌و دەیانەوێت بخوێنن.\nئه‌م بابه‌ته 4297 جار خوێنراوه‌ته‌وه


..له سال يادى رؤژى شه هيد بونتا.\nبه ده نگيكى ئارام له گه ل رؤحت ئەدوييم هاوريكه م شه هيد ئه نؤر ناسراو به (ئه نؤره بچكؤل) له خاك وخؤلى سەر ئارامگەکەت زیاتر هیچی ترمان نییه.ئه‌گه‌ر باشووری کوردستان ئاگر بگرێت یه‌ک چله پووشی ئيمه ى تێدا نییه، که‌چی ئێستاش ئاماده ين لەو ئاگره‌دا ئاگرکوژێنه‌ره‌وه‌یه‌کی دڵسۆز و چالاکبين لێره‌وه له‌گه‌ڵ (دايه شه مسه ى )بێ وێنه‌و خوشك وبراكانم ده‌ڕوانينه به رگه خاکییه‌کانی به‌رت ده روانينه ئارامگەكه ت به ده نگيكى ئارام له گه ل رؤحت ئەدوێین. هه‌ربۆیه هه‌موومان به حه‌زه‌وه ده‌مانه‌وێت هه‌میشه هه‌بیت، هه‌میشه له‌گه‌ڵمان بیت. تۆ له ئاڵی گوڵه‌کانی باخه‌کانماندایت، له قاسپەی کەوی بنارى قؤپى قه ره داخ وبنارى شاره زوورو نه‌غمه‌ی بولبوله‌کانماندایت. تۆ وایت له دێڕه‌کانی ئه‌م نووسینه‌دا، ملوانکه‌یه‌کی گران به هایت وایت له گه‌ردنی ڕووتی هه‌ریه‌کێکماندا.تۆ نه‌مریت وه‌ک بیرکردنه‌وه‌یه‌ک وه‌ک ئایدیایه‌ک، وه‌ک ئاسۆی به‌یانێک. ئه‌وه شیرینیی تۆیه وه‌ها ده‌کات به‌رگه‌ی غه‌دری مێژوو بگرین، ئه‌وه خوێنی رژاوى ئالي تؤيه وايكردوه له‌گه‌ڵ سه‌ختی ئه‌م سه‌رده‌مه‌دا بڕۆین و ده‌ستی یه‌کتر به‌رنه‌ده‌ین. تۆ و شەهید شيركؤ پيناسەی خانەوادەی شەهیدتان پێ بەخشیین.بیرتان ناكه‌ین به‌ڵکوو له‌گه‌ڵتاندا دەژین. په‌شیمان نین له هه‌ر ڕه‌نجێک که بۆ نیشتیمان داومانه، ئه‌م وانه‌یه‌ش ئێوە پێتان به خشين، ئێستاش مرۆڤگه‌لێکی خاوه‌ن دڵ و هۆشین باڵامان به‌رزه به‌قه‌د گه‌وره‌یی جیهان.\nنیشان پرێس دەقەکەی بڵاو دەکاتەوە؛ سایکس-بیکۆ چییە؟ بۆچی سەد ساڵە کوردی خستۆتە وەهمەوە؟\nلە (٢٠١٦/٥/١٦) رێککەوتننامەی (سایکس-بیکۆ)ی نێوان بەریتانیاو فرەنسا؛ یەک سەدە (١٠٠ ساڵ) تەواو دەکات، ئەو رێککەوتنە لە (١٩١٦/٤/١٥) بۆ (١٩١٦/٥/١٦)و بە شێوەیەکی نهێنی لەنێوان دوو وڵاتی داگیرکەری ئەوسا نوسرایەوەو ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان دابەش کرد.\nهەزار سڵاو بۆ ڕوحی پاکی شەهیدان... هیوا شوانی\nهەزار سڵاو بۆ ڕوحی پاکی شەهیدان.\nهیچ وشەیەک ناتوانێ پێ ناسەی شەهید بکات.\nوشەی شەهید هیچ کات مرۆڤ ناتوانێت پێناسەیەکی بۆ بکات لەو ئاستەدابێت کە بەقەت باڵای شەهیدان بێت هیچ هەستێک ناتوانێت لەو هەننسکە تێبگات کە منداڵی شەهیدان هەستت بە لە دەستت دانی باوکیان دەکەن.\nهیچ مرۆڤێک، ناتوانێت تەنها گوێ لە ئازاری دایکێک بگرێت کاتێک هەواڵی شەهید بوونی ڕۆڵەکەی بەگوێچکەیدا دەچرپێنن.\nکاتێک مرۆڤێک گیانی بەخت دەکات و خۆی دەکات بە قوربانی ئازادی نەوەکانی دواڕۆژ و ڕزگارکردنی خاکەکەی هەوڵدان بۆ یەکسانی و چەسپاندنی داد پەروەری یەکسان بوونی مرۆڤایتی هەر دوو ڕەگەزی نێر و مێ.\nبۆیە کاتێک باسی وشەی شەهید دەکرێ لە دیدە اسلامیە کەیەوە بەشەهید ناسراوە.\nئەگەر بەکوردی وشەی شەهید پێناسەبکەین دبێت بگەڕێنەوە بۆ ئەو وشەیە هەرنەبێت کەمێک لەو ئاستەدابێت کە مرۆڤ بتوانێت بەقەدەر دڵۆپێک خوێنی ئەو مرۆڤە پێناسەی بۆبکات. شەهید، بەو مانا کوردیەکەی دەبێتە (خۆبەخش، یان گیان بەخش،ی نیشتیمان) لە دیدی مندا زۆر گرانە مرۆڤ بتوانێت بەچەن کورتە نوسین و یەک ڕۆژ وەسفی پیرۆزی ئەوان بکات.\nلە ڕوانگەیەکی ترەوە وەک ئێمەی کورد خاوەن خەروارێک شەهیدین گەلی کورد مەزنترین گەلی دوونیایە هەتاکو ئێستا خاوەن سەربەخۆیی خۆی نیە.\nلەم باریەوە لە کوردستانی گەورە دا زۆربەی ماڵباتەکان ئەگەر خاوەنی چەندین شەهید نەبن، بشکی خۆیان پێشکەش کردوە بە نیشتیمانە کەیان.بۆ ئەومەبەستەش ماڵباتی شەهید ساڵح سەعید کە دەکاتە باوکی شەهید دکتۆر هادی، خۆی حەوت کوڕی و گیانی پاکیان بەنیشتیمان بەخشیەوە.\nلە ڕۆژی ٢١/١١/٢٠١٤/ ڕۆژی شەهیدانی شۆڕشی نوێ گەلەکەمان هەزاران سڵاو بۆ گەڵکۆی سەرجەم شەهیدانی نیشتیمان دادە نوێنم. هەر لەم ڕۆژە دا سەری ڕیزو نەوازش دادەنوێنم بۆ سەرجەم شەهیدانی کوردستانی گەورە بەگشتی.\nسڵاو و رێزم بۆ سەرجەم کەس وکاری شەهیدانی کوردستان بەگشتی. هەر لەمڕۆژەدا بەڵێن دووپات دەکەینەوە شەهیدان شەهیدی هەموو ماڵباتێکی کوردیە هەموومان دەبێت درێژە دەری ڕێگای ئەوان بین تادوا لووتکەی سەرکەوتن.\nشەهیدان سەروەرن هەرگیز نامرن و ئەوان بۆ هەمیشە لەدڵی گەلدان.\nهەر بەرزوو پیرۆزبێت یادی شەهیدانی شۆڕشی نوێ گەلەکەمان.\nل." کۆمەڵەی پێشمەرگەدێرینەکانی کوردستان/ لژنەی فینلندا.\nتێبینی. وێنەکە لە ئەرشفی بەرێز مەلاشاخی ورگیراوە.\nسوپاس وپێزانی مان بۆ بەڕێزیان.\nسەروەری و بیرەوەری ... مەلاشاخی\nسەروەری و بیرەوەری\nلە ٢٧ ساڵەی یادی شەهیدان\nکاک (شوانەی تەنسیق و مامۆستا جمهور و کاک نەوزادعثمان)دا\nدوای سڵاو لەگیانی پاکیان..\nئەم بیرەوەرییەتان پێشەش دەکەم:\n- دوا بە دوای شەهیدبوونی (مامۆستا جمهور)و\nكاك (شوانەی تەنسیق)و كاك (نەوزادعوسمان)\nلیژنەیەك پێكهات لەسی هەڤاڵ كاك (احمدكرێكار)و\n(وریائاغجەلەری) و (مەلاشاخی)\nبۆ سەردانی خانەوادەی شەهیدەكان و\nپارستنی ئەو نهێنییانەی لە جانتای ئەم هەڤاڵە كادرانە دا هەبوون...\nئەوەی لە بیرەوەری من هەرگیز ون نابێت ئەمەبوو:\nدوای كۆكردنەوەی هەموو نهێنییە تایبەتییەكانی رێكخستن،\nلەگیرفان كورتەكی (مامۆستاجمهور)دا ئەلبومێك‌مان دۆزییەوە\nكە ئەم شتانەی تیابوو:\n1- بیست دینار واتە (دوو دە دیناری).\n2- وینەیەكی خۆی.\n3- ئەم وێنەیەی كچەكەی.(كە لای خوارەوە بڵاوم كردۆتەوە)\nئەوەی كەهەرسێكمانی هینایە گریان وێنەی كچەكەی بوو\n- ئەو وێنەیە ئێستاش شوێنەواری پارچەی فیشەكێك بە لاسەریەوە دیارە..\nفرمێسك لەچاوەكانی دەبارێ ئەڵێی بۆ شەهید بوونی باوكی و...\nپارچەكەی سەری خۆی دەگریێت..\nپێش چەند رۆژێك لەسەردانێكی خوشكە (شەرمن)ی\nخێزانی مامۆستا جمهور دا.\nئەم بیرەوەرییەم بۆی گێڕایەوە...\nئەوەی زۆرسەرسامی كردم ئەوەبوو..\nدەستی كرد بەگیرفانی دا (20 دینارەكەو\nوێنەكەی شەهیدو وێنەی كچە گریاوەكەی)\nلە بەردەمم دا دانا...\nمنێش هەر ئەوەندم بۆ كرا،\nلێی پارامەوە هەردوو وێنەكەم بداتێ\nتا (سكان) یان بكەم و لە (فەیسبووك)دا بڵاویان بكەمەوە...\nجارێكی تر سڵاو..\nبۆ گیانی پاكی شەهیدان..\nسەری رێز لەئاست كەسوكاریان دادەنوێنم...\nسوێن بە خوا ! سوێن بە خوێنی هەموو شەهیدان!\nبڵاوی کەنەوە با نەوەی نوێ بەشێک لە ڕابردوی نەتەوەکەی بزانێت!\nئەم دایکە ڕەحمەتییە!\nئەگەر دایکی هەر سەرکردەیەکی کورد ،یان ملیاردێرێکی کورد ،یان سەماکەرێک بوایە!!\nئێستا هەموتان ناوتان دەزانی!؟بەڵام ئەمڕۆ من پێتان دەناسێنم!\nئەم شێرە ژنە ناوی (محبوبە خانە*\nوە خێزانی( شەهید مام صالحە*\nوە دایکی 7 کوڕە شەهیدە (شەهید دکتۆر هادی و شەهید سعدون و شەهید ڕەفیق و شەهید عادل و شەهید وەهاب و شەهید صلاح و شەهید مەهدی*\nئەو ڕۆژانەم هەرگیز لەبیرناچێتەوە!!\nمن و شەهید دکتۆر هادی، لە دواناوەندی (ابو ایوب الانصاری* کەرکوک خوێندکار بوین،\nکە دەکەوێتە گەرەکی ئیمام قاسمی کەرکوک...هەردوکمان (کۆمەڵە) بوین زۆر بە نهێنی لە کەرکوک کارمان دەکرد ، دووا دیداری من و دکتۆر لە خۆپیشاندانەکەی 1982,5,6ی کەرکوک بوو ! دواتر لە پێشمەرگایەتی چەند جارێک یەکترمان بینی ، هەردووکمان زۆر خەمی کەسوکارمان بوین،هەردووکمان باوکمان لە زیندان بوون ،باوکم بەر عەفوعام کەوت،پاش دەرچونی لە زیندان یەکسەرخۆی و خوشک وبراکانم هەڵهاتن بۆ شاخ بۆ لای من..\nبەڵام زۆر بە داخەوە باوکی شەهید دکتۆر هادی لە ناو شار مایەوە،پاش چەند ساڵێک لە 23 ی ئاداری 1987 دووبارە جەلادەکانی بەعس دەچنەوە سەر ماڵی مام صالح لە گەڕەکی ڕەحیمئاوا !؟ مام ساڵح خۆی و کوڕەکانی (کاکە سعدون و کاکە ڕەفیق و کاکە صلاح و کاکە وەهاب و کاکە مهدی و کاکە عادل شەهید دەکەن!!\nوە دکتۆر هادی، لە شەڕێکی زۆر قورس و قارەمانیدا لە 23 ,ئاداری 1988 لە گوندی شانەخسێ شەهید کرا!\nهەرگیز لە بیرم ناچێت ،شەهید دکتۆر هادی دەیگووت : "هاوڕێ کرێکار کورد نەتەویەکی زۆر بە وەفایە هەرچی بۆ بکەیت بە فیڕۆ ناچێت!!\nکوڕی قادر خەبات نامەیەکی مام جلال بۆ باوکی بڵاودەکاتەوە\nهونەرمەند عەباسی کەمەندی کۆچی دوایی کرد