Кёкню саугъасы | Электронная газета "Заман"\n20 мая, 2020 - 08:04\nЗаманны ауурлугъу гуппур этген къатынчыкъ, уллу къара жаулугъун да аркъасына къаплап, босагъада, сол къолун да жаягъына тиреу этгенлей, къарамын тардан келген жолдан айырмай, мудах олтурады. Кёп турлукъду ол алайда. Жаланда кёз байланнгандан сора, ингир аяз сюеклеринден да ётюп, жилигине жете башласа, жан-жанына чонкъая-чонкъая, юйюне кирликди.\nКёп замандан бери алай ётеди аны хар кюню да. Эрттенликде ту¬рур, биягъы жерине олтурур да, къарамын таргъа бурур. Бирде уа, элгенип уяннганча, жеринден терк къобар, сол къолун мангылайына салыр да, ол сакълап тургъанын эслеп къойгъанча, кёзлерин да жар¬ты къысып, тюрслеп къарар.\nОл манга сайлагъан жулдузладан бирин да кёралмайма. Къайры эсе да кетгендиле, думп болуп къалгъандыла. Шёндю жулдузла бир мутхузладыла. Не жарыкълары жокъ, не жылыулары. Огъесе ала да аны излейми кетген болурла.\nАны менден алып кетгенли кёк да тюрленнгенди. Къалай эсе да бир башха тюрлю болгъанды. Кечеле да алай сууукъдула... Бираз кечирек къалсанг, юшютюп къоярыкъдыла.\nНек эсе да, бюгюн кесими анга жолугъурукъ сунуп турама. Аллах тилеклерими эшитип, жазыкъсыннган эсе уа...\nКъарт къатын тардан къарамын алмай асыры кёп сагъыш этгенден, ашхам жулдузну чыкъгъанын да эслемей къалды.\nАлай эте, ёмюр ётдю. Жерге къууат берген ариу гюлню, къызыл гюлню ауур аякъ басып, тамырындан юздюрдю...\n...Ибрагим къара мыйыкълы, узун-бойлу, чырайлы, кюлкю-оюнну сюйген жаш эди. Кеси да бир къауум жыл шахарда туруп, билим алып келгенди. Элге къайтханлы бери да школда устаз болуп ишлейди. Элде анга хурмет этмеген, намыс-сый бермеген хазна адам жокъду. Аны орам бла ётген заманын сакълап, саламын алыргъа сюйгенле да аз тюйюлдюле.\nКъызла уа жыйылгъан жерде бек алгъа хапарны аны юсюнден башлагъандыла. «Ол кимни сайлар, анга тийишли элде къайсы къыз болур неда Ибрагим узакъдан, бир башха элден, биргесине окъугъан къызны келтирликди»,- дер эдиле. Алай болгъанлыкъгъа, ичлеринден, жашыртын, андан умут этмеген а бири жокъ эди.\nКъызлары болгъан анала уа аллай киеуню тюшлеринде окъуна излейдиле. Анга къайын ана болгъан тиширыу кесин дунияда бек насыплыгъа санарыкъды.\nБир жол Халимат суу алыргъа бара тургъан жеринде Ибрагимге тюбеп къалады. Ол жангыз кесинлей келе тура эди. Къалай эсе да, Халимат аны жууукъ жанлагъынчы эслемеди. Ким биледи, жаш къызны не сагъышы болур эди башында. Кёргенлей а, асыры абызырагъандан, Ибрагимге аралып, же¬ринден тебалмай къалды. Ол да Халиматны къатына жанлап: «Кюн ахшы болсун! Баям, мен ажашмай эсем, сен Масхутну къызыса. Эсимдеди, мен окъуугъа кетгенде сен гитчечик эдинг. Энди уа ... Бетингден нюр тёгюле, уллу къыз болгъанса. Шукур болсун, сени кибик жанны жа- ратхан Аллахха! Атынг а къалайды?» -деди.\nХалимат анга айтыр сёз табалмады, бетин окъуна бир жанына буралмай сюеледи.\nСора аланы къарамлары бир бирге тюбедиле. Халимат элия ургъанча болду. Бети къызарды, кёзлерин жерге ийди, алай жеринден а тебалмады.\nИбрагим а Халимат таба дагъыда бир атлам этди да: «Аллах айтса, къарылгъашчыкъ, жууукъ заманда биз энтта да кёрюшюрбюз»,- деп, жан-жанына да къарап, адам эслеп къоймагъы эди дегенча, терк-терк атлап, жолуна кетди.\nХалимат а эс жыйгъандан сора, бара тургъан жумушун да унутуп, ызына къайтды. Юйге кирип, аягъы басханны кёзю кёрмей, тёшегине барып, башын да жастыкъ тюбюне букъдуруп, бауур тёбен жатып, кёзлеринде тамычы жилямукъ къалмагъынчынга дери жиляды.\nХалимат кёп сагъыш этди: «Нек айтхан болур Ибрагим манга алай. Масхара этипми? Огъесе»...\nКим айталлыкъды сюймекликни не зат болгъанын, къайдан, къалай келгенин? Ёмюрюн сюймек¬ликни юсюнден жазып оздургъан назмучуму неда кёп тюрлю китапланы, къалау-къалау этип, тауусхан алимми огъесе жырларын битеу халкъ айтып тургъан жырчымы? Ким биледи, жюзжыллыкъ акъсакъалмы айталыр, жашау жолунда сюймекликни къууанчын, азабын да чегиуде сынауу болгъан? Ким?\n...Ибрагим сёзюне кертичи эди. Келечилени кёп сакълатмай жиберди. Эки жаныны да ыразылыкълары бла жууукъ заманнга сёз тохташдырылады. Халиматны жюрегин а къалай эсе да бир тынгысызлыкъ бийледи. Хар зат да асыры тап барады, Аллах сакъласын палахладан!\nКъууанчдан бла оюндан толу уллу той болгъан эди. Акъсакъалла, боза гоппанланы кётюрюп, жаш юйюрге, ата-аналарына, анадан тууарыкълагьа, битеу жамауатха да сыйлы Аллахдан ариу алгъышла тиледиле. Нарат тереклеча субай къызла бла жашла абизехге барадыла, исламейде аякъ бюгедиле. Эрттеден бери да элде быллай къууанч болмагъан эди.\nАлай тойда дагъыда биреу бар эди, къара булутча мутхуз болуп тургъан. Ол, Терек артына бугъуп, тойгъа кёп къарады. Сора, адамлагъа кёрюнмей, алайдан думп болуп кетди.\nХаталары болмай жалгъан даула бла кёпле жоюлгъан заман эди. Адамны сёгюп, къол салынмагъан къагъыт жазса окъуна, кёпге да созмай, аны тутуп кете эдиле.\nТардан келген ачы жел, боран этдирип, ауур, къара булутланы эл таба сюре башлагъанды.\nТой бошалгъандан сора толу ай да озмагъан эди. Жаш юйюрге да келдиле, «халкъны жауун» излей.\nБир ингирде Халиматны бла Ибрагимни къабакъ эшиклери ачы таууш этип къагъылдыла. Эркинлик да сакълай турмай, арбазгъа бир къауум адам кирди. Башларындан аякъларына дери ала къара кийинип эдиле.\n- Кел, «халкъны жаууса» деп къагъыт келгенди. Терслигинг болмаса, терк окъуна къайтырса ызынга, - деп, ала Ибрагимни къатына бардыла.\nИбрагим окъуулу, билимли адам эди. Ол биле эди аллай чёпге чыгъарылып кетгенле ызларына къалай «къайтханларын». Жаланда ол ангыламагъан: «Нек, не зат ючюн? Огъесе сюймеклик жашау жорукъгъа терсми тюшеди».\nАла экиси да - Халимат да, Ибрагим да - терен ахтынып, къолларындан да къаты тутуп, бир бири кёзлерине къарагъанда, алагъа таула, ташла да эрий болур эдиле.\nОл бирсиле уа, тузакъларгъа келгенле, уугъа жайылгъан бёрюле жыйыны кибик жетип, эки сюйгенни жан-жанына тарта кетип, алай айырып, Ибрагимни алып кетдиле.\nХалимат а арбазда къалды, эки къолун да сюйгенини ызындан узатып.\nКъара булутла элни башын жапдыла. Тауланы къалтыратып, ачы таууш этип, элия атылды.\nЭкинчи кюн а адамдан толу ныгъышха биреу келди. Омакъ да кийинип, бетинде уллу къууанчы бла.\n-Ассалам алейкум, аланла! - деди ол.\nАланла мудах эдиле, жауарыкъ кюнча. Ала сынлача тынгылайдыла, сора, олтургъан жерлеринден къобуп, сёз да айтмай, бирер жанына кетдиле.\nКёзлерин да жерден алмай, ашхам къарангысына дери сюелген эди ол алайда. Бу элде ол андан сора кёрюнмеди.\n...Андан бери кёп жылла оздула. Халимат а бир затны да унуталмагъанды. Хар кюн сайын босагъагъа олтургъанлай, сол къолун да жаягъына тирелгенлей, къарамын тардан келген жолдан айырмай, мудах къарайды. Ёз антларына кертичилей къалгъан тиширыуланы жангыз эсгертмесича.\nБаш иелерине кертичилей къалгъан таулу тиширыула. Дуния зауукълугъуна алданмай, антларына кертичилей къалгъан тиширыула - битеу дунияны махтауу сизге болсун!


Ол жаудан азатлагъан шахарланы, эллени санап чыгъаргъа да къыйынды | Печатная версия газеты "Заман" на портале СМИ КБР\nАны жашы Оюс былай эсгереди: «Таматала айтханнга кёре, акъылман сохталарын жылы заманда эшикде, уллу жасы ташны стол этип, сабийлеге да къагъытла берип, аны аллында олтуртуп, къышда уа жылы гюрбежисинде окъутханды. Тюш заман болса, аланы ауузланыргъа юйлерине ийгенди. Артха кеч къалгъанны къолунда тутхан чыбыкъчыгъы бла да жетдириучю эди …»\nЫзы бла уа 1924–1925 жыллада Шыкъыда совет школ ачылгъанда, Назир анда билим алгъанды. Озгъан ёмюрню отузунчу жылларында къыралда ликбез деп билимсизликни кетериу программаны жашаугъа кийиргенлери бла байламлы аны кибик уллайгъан жашла, къызла да къара таныргъа борчлу окъуна болгъандыла.\nШыкъыда колхоз къурайбыз дегенде, анга белгили лётчик Валерий Чкаловну атын атагъандыла. Ма ол ара мюлкде Назир эсепчи болуп ишлеп башлагъанды. Кёп да бармай аны бригадирге айыргъандыла. Ызы бла – колхоз председательге.\nЗаманы жетгенде, ол жашау нёгерге эллиси Шауаланы Илякны къызы Эзамны сайлагъанды. Насыплы юйюрге къыз бла эки жаш туугъандыла: Назиля, Оюс, Орусбий.\nКолхоз бай болгъанды, тууарлары мингнге жетгенди, атлары жюз бла элли чакълы болгъанды, ууакъ аякълыла уа жыйырма мингле бла саналгъандыла. Ол мюлкге Солтанланы Хажини жашы Назир башчылыкъ этген заманны юсюнден элчиле сюйюп эсгериучюдюле, аны, аны бла бирге колхозчуланы да бийик жетишимлери ючюн аз махтамагъандыла район эм республика таматала.\nЭллилени Кичибалыкъгъа кёчюргенде, Чегем ауузу бла Шыкъыгъа иги кесек мал ётдюргендиле. Солтанланы Назирни юйюрю кёчмегенди.\nУллу Ата журт уруш башланнган кюнледе ол жумуш бла Къашхатаугъа, район арагъа, келгенлей, къолуна повестканы тутдуруп, солдат кийимле берип, Прохладныйге жиберип къойгъандыла. Юсюндегилени Назир анда жашагъан ахлусуна – Мечиланы Кязимни эгечи Ныкъыда къойгъанды. Шыкъыгъа да аны хапарын ол билдиргенди.\nНазир 168-чи полкну ючюнчю батареясына тюшгенди. Ол аскер бёлюм Майкопну юсю бла Новороссийскге жетип тохтагъанда, аны андан ары тенгиз бла Таганрогга жибергендиле. Биринчи кере къазауатха Солтан улу Докучаев деген жерде киргенди. Ала, артиллерия сауутлары бла атып, жаяу аскерни жолун ариуларгъа керек эдиле. Алай а душманны кючю уллу эди, совет солдатла жан-къан аямай сермешселе да, артха кетерге тюшгенди. Алайда полк кёп жигитлерин тас этгенди. Къалгъанлары уа Волганы шаркъ жанына жыйылгъандыла.\nАлайда жангы аскерчиле да къошуп, полкну Сталинград таба атхандыла. Назирни эсгериулерине кёре, уруш деген сёз не къысха болса да, анга къан тёгюу, ёлюм, жаханим деген къыйырсыз ангыламла киредиле. Ол шахар ючюн сермешде аны бла уруш этгенлени асламысы жоюлгъанларын ол уллу бушуу бла айтыучу эди. Анда сау мекям къалмагъаны, хар атлам, хар юй ючюн къаты къазауат баргъанын да. Мингле бла снарядла атханды аны тобу душманнга.\n1943 жылда февральны ал кюнлери уллу къууанч келтиргендиле совет халкъгъа – бизни аскерчилерибиз Волга тийресинде орналгъан юч жюз бла отуз мингнге дери саналгъан фашист къауумну тёгерегинден алгъандыла. «За оборону Сталинграда» деген майдал Солтанланы Назирни кёкюрегине ол кюнледе тагъылгъанды.\nАндан ары ол болгъан полк кюнбатыш таба кетгенди. Къазауатладан биринде, андан узакъ болмай мина атылып, аны кесеги кирип, Назирни жаралы этгенди. Аны хатасындан жаш Ульяновскда госпитальда бир къауум ай ётдюргенди. Сау болгъанлай а кесини полкун Кърымда жетгенди. Андан ала 4-чю Украин фронтну къурамында сермешгендиле. Бахчисарайны, Симферопольну, Севастопольну, Малахов Курган бла Сапун тауну къолгъа этерге кюрешген душман бла уруш этгендиле.\nСапун тауну башында орналгъан душманны алайдан къыстагъан тау тюбюнде орналгъан совет аскерчилеге къалай къыйын болгъанын айтыр кереклиси да болмаз. Алай а туугъан жери ючюн жан-къан аямай кюрешген батырла киргинчилени къыстагъандыла. Ол онбеш кюнню ичинде тохтамай баргъан сермешледе болдургъан жигитлиги ючюн Солтан улун Къызыл Байракъны ордени бла саугъаларгъа кёргюзтгендиле. Алай ол кёчгюнчю халкъны адамы эди да, ол затла къагъытда къалдыла.\nПолкга жангы кюч къошуп, аны Прибалтика тийресине атхандыла. Латвияда, Эстонияда, Литвада иги орналгъан фашистле, андан чыгъаргъа унамай, кёп кюрешгендиле. Былайланы советлеге къойсала, андан ары Шаркъ Пруссиягъа жол ачыллыгъын ала иги билгендиле. Алай душман этген умут толмагъанды – 1944 жылны ортасында совет аскерчиле аланы ызларына къуугъандыла.\nАлай бла Назир болгъан аскер къауум Кенигсбергге дери баргъанды. Анда да бек къаты урушла болгъандыла. Бир километр фронтда – эки жюз бла оналты артиллерист точка. 1945 жылда 10 апрельде фашистлени сау къалгъан юзюклери къачхандыла.\nАндан ары Солтан улу Пруссияда уруш этгенди. Ахыр кюнлери келгенин ангылагъан фашистле бютюнда къажау сюелгендиле. Къазауатладан биринде Назир экинчи кере жаралы болгъанды. Уллу Хорламны сюйюнчюлюгю анга Каунасны госпиталында келгенди. «Уллу Ата журт урушда Германияны хорлагъаны ючюн» майдалны да анга ол кюнледе бергендиле. Андан сора да, бизни жигит жерлешибиз Къызыл Жулдузну эмда Махтаулукъну ючюнчю даражалы орденлери, «За отвагу», «За боевые заслуги», «За взятие Кенинсберга» деген майдалла бла саугъаланнганды.\nМа ол Уллу Хорламны солдаты, урушну аллындан ахырына дери къазауат этген Солтанланы Назир да, башха малкъарлы аскерчилеча, къыралны жауларына саналып кёчюрюлген юйюрюн узакъда тапханды – Къазахстанда Жамбул областьны Мерке районуну Кузьминка элинде.\nАнда юйюр тамата бал туз чыгъаргъан заводха ишлерге киргенде, ахлулары бираз эс жыйгъандыла, аякъланнгандыла. Жашау иги жанына тюрленнгенде, Назирни «Къызыл Восток» колхозда склад тамата этгендиле. Ол жарашыулу адамны къазах къарындашларыбыз бек ариу кёргендиле. Анга, юйюрюне да сый-намыс бергендиле.\nНазир халкъына къайгъырыуну анда да бардыргъанды. Аладан узакъ болмагъан детдомда таулу сабийлеге не зат бла да болушуп тургъанды. Аланы ахлуларын табып, бирге тийишдиргенди. Анда бу аламат юйюрге Зоя, Надя, Лида, Аскербий деп тёрт сабий къошулгъандыла.\nАта журтха Солтанлары 1970 жылда къайтхандыла. Шыкъы жангыртылмагъаны бла байламлы, анда жашаргъа онг болмай, эллилерини бир къаууму чакъырып, Шалушкада тохтагъандыла.\nНазирни жашы Оюс, Къыргъызстанда Пржевальский атлы педагогика институтну бошап, кёп жылланы ичинде республиканы школларында – Шалушкада, Хасанияда, Нальчик-20 деген жерде тюрмеде да математикадан дерс берип тургъанды. Бусагъатда солуудады.\nОрусбий шофёрду. Кенжеде жашайды. Зоя бла Лида сатыу-алыу бла кюрешедиле. Надя устазды. Аскербий, жарсыугъа, аварияда жоюлгъанды. Аладан туугъан сабийле жигит аппалары бла ёхтемленедиле, анга ушаргъа итинедиле.\nАладан бири, Оюсну жашы Азрет, бу кюнледе Москвада Миллет илму-излем ядерный университетде нанотехнологияла жаны бла «Закономерности роста эпитаксиальных пленок - SiC на кремнии с нанопористым буферным слоем и исследование их физических свойств» деген аты бла кандидат диссертациясын къоруулагъанды. Алимни илму ишине комиссия бийик багъа бергенин айтып, алгъышлап, аллай жаш ёсдюргенлери ючюн аны атасына бла анасына ыразылыгъын айтып, Социалист Урунууну Жигити, академик Залийханланы Михаил сёлешгенди.\n18.10.2019 - 12:16 Россейни къоруулаучуларын ёсдюрген аналагъа – ёмюрлюк махтау


Ремонт ноутбука HP Chromebook 14-q000er в профессиональном сервисном центре\nРемонт ноутбука HP Chromebook 14-q000er\nКод процессора 2955U\nЦвет панелей корпуса серебристый, голубой\nВажно отметить, что ремонт ноутбука HP Chromebook 14-q000er проводится на специализированном оборудовании с использованием исключительно оригинальных комплектующих. На все виды работ выдается гарантия.\n1. Восстановление OS HP Chromebook 14-q000er 986 р.\n2. Восстановление информации HP Chromebook 14-q000er 1041 р.\n3. Гравировка клавиатуры HP Chromebook 14-q000er 755 р.\n4. Замена аккумулятора HP Chromebook 14-q000er 514 р.\n5. Замена видеокарты HP Chromebook 14-q000er 849 р.\n6. Замена дисплея HP Chromebook 14-q000er 901 р.\n7. Замена клавиатуры HP Chromebook 14-q000er 750 р.\n8. Замена кулера HP Chromebook 14-q000er 732 р.\n9. Замена материнской платы HP Chromebook 14-q000er 743 р.\n10. Замена матрицы HP Chromebook 14-q000er 734 р.\n11. Замена привода HP Chromebook 14-q000er 763 р.\n12. Замена разъема питания HP Chromebook 14-q000er 1128 р.\n13. Замена моста (северного) HP Chromebook 14-q000er 650 р.\n14. Замена моста (южного) HP Chromebook 14-q000er 672 р.\n15. Кнопки клавиатуры HP Chromebook 14-q000er 320 р.\n16. Настройка ноутбука HP Chromebook 14-q000er 1008 р.\n17. Очистка от вирусов HP Chromebook 14-q000er 999 р.\n18. Прошивка BIOS HP Chromebook 14-q000er 722 р.\n19. Ремонт процессора HP Chromebook 14-q000er 674 р.\n20. Ремонт разъема HP Chromebook 14-q000er 452 р.\n21. Ремонт системы охлаждения HP Chromebook 14-q000er 850 р.\n22. Установка драйверов HP Chromebook 14-q000er 957 р.\n23. Чистка системы HP Chromebook 14-q000er 685 р.


Уллула салгъан джол бла - Государственное учреждение "Редакция газеты "КАРАЧАЙ"\nУллула салгъан джол бла\nБир кече, Джагъанас элде уллу юйдегиси бла джашагъан чегет мюлкню тамадасы, бёлек заманны советге да башчылыкъ этиб тургъан Аджиланы Шерметни джашы Джюсюбню къабакъ эшиклери къагъылды. Немецле бу джерлени алгъанлы талай кюн бола эди. Кече арасында келген ким болду экен деб, къайгъы эте чыкъды. Эм алгъа эки атха кёзю илинди. Андан сора таныды Бирюков Гавриил Фёдорович бла джашы Иванны.\nАла Некрасов хуторда (бусагъатдагъы Знаменка эл) джашай эдиле. Темирчи Гавриил Фёдорович Джюсюбден иги огъуна тамада болса да, эртдеден бери тенглик джюрюте, бир-бирлерин джокълагъанлай тура эдиле. Къуру Джюсюб болуб да къалмай, ол ийгенди деб барыб, элчиледен кёбле атларына налла урдуруб келе эдиле. Эт джууукълача къучакъ-ийнакъ бола, юйге кирдиле. Аджи улуну бийчеси Байдымат да уяннган эди да, была олтургъан уллу бёлмеге атлаб, саламлашыб, къонакълагъа тепси къураргъа ызына чыкъды.\nКъарт алгъыннгы кефи бла тура эди, джашы уа сазбет, инджиую болгъанча кёрюндю. Джюсюб аны къыяуун биле эди. Севастополну къоруулагъанланы тизиминде джаула бла сермешгенди. Джаралы болуб джесирге тюшюб, андан къачыб, къаллайла эсе да юйюне джыйылгъанды. Ол хапарны эшитгенинде барыб, орунда джатыб тургъан джашха да кёл этиб кетген эди.\n- Къалайса, Ваня? – деб сорду Джюсюб.\n- Энди джанына къоркъуу джокъду, - деб, аны орнуна джууаб берди атасы. - Башха къоркъуу чыгъыб, аны бла келгенбиз кече. Ваня коммунист, абычар болгъанын билесе. Къазауат башланырны аллы бла аскерден курслагъа ийиб, НКВД-да ишле бергенлерин да айтхан эдим. Къайтханын хутордагъыла биледиле. Къайсы болса да фашистлеге тил этерге боллукъду. Сенден бек ышаннган адамым а джокъду. Бу худжула къорагъынчы кесингде тутаргъа боллукъмуса, деб сорургъа келгенме.\n- Аны не соргъаны барды, турсун. Мен саулукъда анга джукъ болмаз…\nАуузланыб бошагъандан сора Гавриил Фёдорович ызына кетди. Джюсюб, кюндюз турургъа юйню чардагъын джарашдырыб, танг аласында Иванны ары чыгъарды. Эки ыйыкъ чакълы бирден сакъалы, мыйыгъы иги джетгенден сора тюшюрдю. Эл советде ишлеб тургъанлай, 1937-чи джыл кулакланы тизимин джазыб бермейсе деб, къуллугъундан чыгъаргъан эдиле. Къалай этерин олсагъатдан биле болур эди, метрика джарашдырыб, ол кёзюуге «къонакъны» «Аджиев Иван Джюсюбович» этген эди. Элчилеге «кесими джашымды», деб сингдиреди. Иванны анасы Бессарабия джанындан къара шинли тиширыу эди. Джашы да анга ушаб, сакъалы-мыйыгъы бла тыш къарамы таулуча болуб къалады. Тюзюн ангылагъанла да джамагъатда сыйы уллу адамгъа аманлыкъ этерге излемейдиле. Алай бла джаш немецле къысталгъынчы Джагъанасда джашайды.\n«Энди мени хатам джокъду, къазауатха барыргъа керекме», - деб тохтайды Иван. Армавирден самолёт бла Москвагъа ашырадыла. 1949-чу джыл къайтады юйюне. Джюсюбню кёрюрге ашыкъгъанында, аны тутуб ийгенлерин, къарачайлылагъа джетген къыйынлыкъны да айтадыла. Артда излей кетиб, къайда болгъанларын тюзетеди. Письмо джазады, джууаб келеди. 1956-чы джыл Гавриил Фёдоровични юйдегиси Черкесскеге кёчеди. Ол заманда джашы юйлениб, сабийлери да бар эдиле.\nДжюсюбню юйдегиси уа Къазахстанда Пахта-Аралгъа тюшген эди. Ол кеси тюрмеде болады. Фашистле къысталыб, бизникиле келген сагъатда, немецлеге болушханды деб, ким эсе да тил этиб, тутуб ийген эдиле. Знаменка элде джашагъан Гочияланы Аубекирни (джандетли болсун) мындан он джылны алгъа бизни газетде чыкъгъан «Борандан сора кюн тиймей къалмайды» деген статьясына кёз джетдирейик. «1942-чи джылны къыш кёзюуюнде, почтада чабчыгъа-джортчугъа джараб айланнган джашчыкъ эдим. Бир джолда Юсуф тохтатды да: «Кърым хуторгъа бир джетиб къайт. Аким деген орус кишини сен да таныйса. Атыма мин да, анга мени письмому бериб кел», - деди. Атха минерге бек сюе эдим да, къууаныб кетдим. Элтиб бердим. Аким окъуду да: «Бизни партизанла Къызыл Аскерге къошулгъандыла, дерсе Джюсюбге», - деди. Келиб айтдым. Кесибизникиле тутуб ийгендиле, деген хапар джайылгъанында, бек къыйналгъан эдим. Джёгетей Аягъы районда НКВД-ны тамадасы Жуковну сау айны чардагъында джашырыб тургъанын да билмегенча этгендиле…».\nЭкинчи кере да Къазахстанда тюрме азаб сынаб къайтханында, бийчеси Шидакъланы Байдымат ауушуб тура. Бек къыйналады, этер мадары джокъ. Аллах джазыкъсыныб тёрт къызы бла джангыз джашы - Кулистан, Саллюу, Рабият, Муслимат, Хызыр – сау-эсен, юйдегили болгъанла да бар. Юйюрюне башчы болуб бёлек заманны джашайды. Джууукъ-тенг къоймагъанында Джанибекланы Асиятны алады. Ол Джюсюбден 30 джылгъа гитче эди. Эки къыз тууады - Халимат бла Аминат. Сау-эсендиле. Биринчи юйдегисинден къызлары бла джашы ауушхандыла. Сау сагъатларында бир-бирлерин тутуб, эгеч-къарнашча, джашай эдиле, ол джылыу, ол огъур энди туудукълагъа кёчгенди.\n- Къарачайлыла къайтадыла, деген хапарны эшитгенинде, къанат битиб къалгъан эди, - деб эсине тюшюреди Иванны юй бийчеси 90 джылгъа джууукълашхан Мария Ивановна. - Олсагъатда Черкесскеде пассажир автомюлкде, башлары гетен бла джабылгъан джюк ташыгъан таксилени (грузотакси) хайырландыргъан бёлюмню тамадасы эди. Аланы тизиб, кеслерине да байракъла тагъыб, темир джол станциягъа алыб барады. Эм алгъа Джюсюбге тюбейди, аны эки юйдегисин, башхаланы да хапчюклери-затлары бла миндириб, Джагъанасха элтеди. Машиналаны бермезликлерин билиб, тамадалагъа джукъ сагъынмай къойгъан эди. Кёчгюнчюлеге болушханына къууаныб келди ингирде. «Бек урушдула, ишден да, партиядан да къысталлыкъса», - дедиле. «Не сюйсегиз да этигиз, ол мени борчум эди, деб келеме», - деди. Алай а къатылмадыла. Гавриил Фёдорович мени нек элтмегенсе деб, айталгъанын айтды. Экинчи, ючюнчю кюнюнде эсе да элтди къартны. Кеси да Джагъанасха джол салыучу болду. Биз да бара, ала да келе бек татлы джашаб турдукъ. Уллу джашчыкъ Коля уа: «Аттягъа барама», - деб кетиб, каникулларын Аджилада ашыра эди.\nДжюсюбню алты эгечи бла эки къарнашы болгъандыла. Аланы, къайынларыны юйдегилери да Джагъанасда джашаб турадыла. Джети-джыллыкъ школ ачылады, элни да «Элтаркъач» совхозну бир бёлюмю этедиле. Джолуна-затына эс бёлген болмай, талай джылдан адамла башха джерлеге кёче тебрейдиле.\n- Атам унамай, миллет чачылыб бошагъынчы турдукъ элибизде, - деб хапар айтады Къобу Башында джашагъан къызы Аминат. - Анамы атасы, къарнашлары да мал-зат тутаргъа табды деб, бери джыйылгъан эдиле. Атамы эт джууукълары да бар. «Энди биз да бара барайыкъ, - деди бир кюн атам. - Мен къартма, бир джукъ болгъаны болса, андан бери келиб къыйналмазла». 1971-чи джыл бери алыб келди.\nОл кёзюуде Къобу Башы хайт деген эл болуб тургъанды. 1957-чи джылдан сора мекямладан тола, кенгере башлайды. Мюлкню эм уллу бригадасы болады. Аминат да 1975-чи джыл Долаланы Билялны джашы Мунирге эрге чыгъады.\n- Кёчгюнчюлюкден келгенлей атам, Къобу Башында биринчи бригадир болуб турады, – деб хапар айтады Мунир. – Джюсюблары артда келдиле. Алгъындан таныгъанла биле эдиле, башхала да бир кесек заманны ичинде аны ауузуна къарагъанча болуб къалдыла. Къачан да тёгерегине адамла джыйылыб тура эдиле. «Джюсюб ауушханында ёксюзча болуб къалдыкъ», - деген сёзлени кёбледен эшитгенме. Анабыз Асият керти дуниягъа кетгенли да юч джыл озду.\nБыла Къобу Башына кёчгенден сора да Иван Гавриилович терк-терк джокълаб турады. Иши, джумушу аслам болур эди, бир джолда келмей мычыйды. «Бу кёрюнмей къалды да», - деб къайгъы этиб турады къарт. Эртденбла эртде келиб къалады. «Атабыз арбазгъа чыкъгъанлай джетди. «Ты живой, отец», - деб къучакълаб, джылаб тебреди, - деб эслерине тюшюредиле Джюсюбню къызлары. - Ёлгенди деб эшитиб джетген кёре эдим. Атам да аны баууруна къысды. Бир-бирлерин къучакълаб джылагъанлары кёзюбюзге кёрюнюб турады». Къартла керти дуниягъа кетгенден сора, эки ара бир кесек сууугъанча болады. Джюсюбню юйдегисини, эт джууукъларыны туудукълары да башха эллеге чачылыб, алгъынча бир-бирлери бла хаман тюбешиб турурча таблыкъ хазна чыкъмайды.\n- Бир кюн Коля келиб къалды, - дейди Аминат. - Олсагъатда анам да сау эди. Аны да къучакълады, ийнакълады, бизни да эркелетди. Бёлек заманны джокъламай тургъаны ючюн да кечмеклик тиледи. Шахарда джууаблы къуллугъу, юйдегиси-башы, джумушлары кёб болсала да, Черкесскеге джууугъуракъ джерлеге - Николаевкагъа, Джёгетейге, Сары-Тюзге, Кавказскийге дагъыда башха эллеге - айланыб, алгъындан таныгъанларына тюбеб, танымагъанлары бла да танышыб, Зеленчук районнга андан сора келеди. Туугъанладан туугъанланы, таб, биз эсгералмагъанланы хапарларын да айтды ол кюн. Хар тукъумда адамланы араларында джылыу тутхан биреу болады. Мени сартын, Коляны алагъа ушатама…\nАнга мен да шагъатлыкъ эталлыкъма. Мындан алда Николай Иванович юйдегилерини юсюнден айта келиб, Аджилагъа джетгенлей къайда джашагъанларын, кимле болгъанларын, ишлеген, окъугъан джерлерин къагъытдан окъугъанча тизе келиб: «КъЧР-ни халкъ поэти Чотчаланы Алла», - дегенинде: «Тохта, сен айтханладан мен таныгъан джангыз олду, андан да бир хапар сорурма», – дедим. Экинчи кюнюнде телефон бла сёлешдим.\n- Мен олсагъатда юйдегим бла Кавказскийде джашай эдим, школда устаз эдим, - деди Алла. - Бир кюн юйге орус киши кириб келди. «Мен сени къарнашынгма», - деб мени къучакълады, баш ием бла джылы саламлашды, сабийлени да эркелетди. Алай танышдыкъ. Артда Нарсанагъа кёчдюк да, телефон бла сёлешебиз, тюбегенибиз азды. Анам Саллюу Джюсюбню биринчи юйдегисинден экинчи къызы эди. Коля джай школдан бош заманында Джагъанасха келиб тургъанын, атасын ариу таныгъанын да айта эди. Фашистле мында сагъатда 13-14-джыллыкъ къызчыкъ болгъанды. Орус абычарны эсине тюшюре эди. Тинтиуюл-зат этмесинле деб, атасы немецлеге джалынчакъ болуб, ары-бери озгъанланы «къонакъгъа» чакъырыб, кеслери къайтханланы да сыйлаб, ариу айтыб тургъанын да унутмагъан эди. Анам оюм этгенден, чардакъда ким эсе да джашагъанын немецле сезгендиле. Анга шагъатха юлгю да келтире эди. Аладан ючеулен «къонакъгъа» келедиле. Ата алагъа джарыкъ тюбейди, сыйлайды. Тепсиден къобханларында бири герохун чыгъарыб, ёрге айландырыб атады. Чардакъда адамынга тийсе да огъайыбыз джокъду, дегенлиги болады. Юйню иесине ышармыш къараб, чыгъыб кетедиле. «Биз Къазахстаннга тюшген биринчи джыллада колониядан келди атам, - деб хапар айта эди анам. - Колхозда бригадир болду, биз да айныдыкъ, алай а къууанчыбыз кёбге бармады. Сууну бир джанында муну бригадасы, ол бир джанында да андан адам башчылыкъ этген бригада ишлей эдиле. Бизникиледен бир тиширыу къарыусуз болуб аугъанында, ол бригадир ёрге тур деб урады. Дауурну эшитиб атам джетиб бригадирни тюеди. Аны ючюн 15 джылгъа тутадыла. Ол къайтыргъа анабыз да ауушхан эди, мен да юйдегили болгъан эдим». Къарт атамы экинчи юй бийчеси Асият таза джюрекли, кимге да кесин алдыргъан, джарыкъ, адебли адам болгъанды. Аны, ёгеге санамай, багъалатыб джашагъандыла. Мен гитче къызчыкъ болуб, бизге, Николаевка элге, келиб кетиучюсю эсимдеди. Мен рахат сёлеширге къоя болмаз эдим, «чачынгы тара» деб, къолума таракъны бере эдиле. Кеслери уа кюлюб, ышарыб ушакъны бардыра эдиле…\nЭнди Николай Ивановични кеси бла шагъырей этейим. Атасы 2000-чи джыл керти дуниягъа кетгенди, анасы сауду. Аланы юч сабийлери болгъанды. Ортанчылары ёлгенди. Николай Иванович шахарда орта школну бошагъандан сора, техникумда окъуйду. Артда Ставрополда баш билим алады. Эки усталыгъы барды: инженер-механик, инженер-эколог. Табигъатны сакълау джаны бла урунуу джолун башлайды. Бусагъатда ол организацияны аты былайды - «Управление охраны окружающей среди и водных ресурсов КЧР». Къыркъ юч джылдан артыкъны бу санагъатда ишлейди. «Россия Федерацияны экологиясыны махтаулу къуллукъчусу» деген сыйлы ат да аталгъанды. Николай Иванович бла Ольга Алексеевна къыз бла джашны ёсдюргендиле, баш билим, усталыкъ алдыргъандыла. Бусагъатда ала полицияда бирер уллу къуллукъда ишлейдиле, экисини да полковник чынлары барды.\n- Бу адамны игилигине, бизни бла джууукълукъ джюрютгенине шагъатха юлгю келтирейим, - дейди Джюсюбню Сторожевойда къызы Халимат. - Алгъаракъда бир къууанчы болуб, бизни чакъырды. Джыйылыб бардыкъ. Къонакъла ашай-иче тура эдиле. Ишинде тамадалары, башха къуллукъчула, онглу адамла болгъанларын артда билдик. Бизни да къучакълаб-ийнакълаб, аланы бир джанында джарашыб тургъан тепсилеге элтди. «Теперь вы извините, я с ними сяду. Это мои самые родные люди», - деб, бизни бла олтуруб къалды. Къонакъла онгсунмадыла. Бирем-бирем кетиб тебредиле. Бир къарт киши да бар эди. Босагъа юсюнде тохтаб: «Николай, толком не познакомил, кто они тебе?» - деб сорду. Джюсюбню адамлары болгъаныбызны айтханында: «Ваш отец был крёстным отцом Койдана», - деди.\n- Мен да бир хапар айтайым, - деб сёзге къошулду Аминат. - Бир джыл Привольныйде чюгюндюр бачха алдыкъ да, мындан джюрюб ишлеб башладыкъ. Кюн да исси, чага этиб кюрешебиз. Машина келиб тохтады. Ичинден биреу чыкъды да, бизни къол булгъаб чакъырды. Ол а Коля. Багажнигин ачды. Анда болмагъан зат джокъ. Бизни сыйларгъа иш этиб келген эди. «Нек къыйналдынг?» - дегеникде: «Сизни атагъыз болмаса, мен да боллукъ тюл эдим», - деди.\nДжагъанасдан Николаевка элге баргъан джолну джанында «Юсуфская поляна» деб, талачыкъ барды. Алайда тереклени Аджи улу чегетчи болуб ишлеген кёзюуюнде, 1958-чи-1959-чу джыллада, орнатханды. Энди уллу терекле болуб, алайын джасаб турадыла. Бусагъатда алты къызны джангыз къарнашы Хызырны джашлары къарт аталарыны ишин тындыра, чегетлеге къарайдыла.\n- Джюсюбню туудукълары, аладан туугъанла, биз да къайсыбызда таб болса, анда тюбешиученбиз, - дейди Аминат. - Хызырны уллу юйдегиси барды - беш джаш бла юч къыз. Аналары сауду. Джашла Къурман, Расул, Анзор, Аслан, Борис былтыр август айда атамы юйюрюн биринчи кере Джагъанасха джыйдыла. Аламат тепсиле къурагъан эдиле. Бир-бирибизден тансыгъыбызны алдыкъ, ушакъ этдик, кюлдюк, ойнадыкъ. Алайдан озуб баргъан бир атлыны чакъырдыла джашла, ашыгъыш болур эди, бизни бла олтура турмады. «Сиз, ол кишини туудукълары болуб, джашауда терс атлам этерик тюлсюз, игилик болмаса, деученбиз былагъа, – деди. – Джыйылгъанла барыгъыз да аллай адамлагъа ушайсыз, Аллах берекет берсин», - деб, алгъыш эте кетди.\n- Бир джолда атам мени да алыб Джагъанасха къонакъгъа барабыз, - деб эсине тюшюреди Николай Иванович. – Тийреде сабийлени барын да таный эдим. Мен Джюсюбню къучакълаб, алагъа чабдым, атам бла ол кюн турушда олтуруб, ушакъ эте къалдыла. Бир заманда ойнагъандан арыб, ач да болуб къайтханымда, Джюсюбню юй бийчеси юслерине ёре туруб, «келигиз да ашагъыз», дей, была да, «бусагъатдан» деб, ушакъны бардыра эдиле. «Джашым, ахырда да сен кел», - деди. «Ма биз да турдукъ, - деб мени кесине къысыб атама бурулду да, - бу джашчыкъ да, меникиле да, аладан туугъанла да, бизнича, шохлукъ тутаргъа керекдиле», деди. Атам да, анга бюсюреу эте, ол оюмну айтды. «Сабий кёргенин унутмайды», - дейдиле. Мен анга «эшитгенин да унутмайды», деб къошарыкъ эдим. Ол кёзюуде магъана бермесем да, энтда унутмай турама. Бусагъатда сагъыш этеме да, айтханларын осиятха джоралайма. Бюгюнлюкде биз ол осиятха тюз болуб джашайбыз, бизни туудукъла, шохлукъну ала салгъан терегини салкъынында ёсерле, деб ышаныб турама.


ИЛМУНУ ДЖОЛУ БЛА БАРА - Государственное учреждение "Редакция газеты "КАРАЧАЙ"\n1957-чи джылны къачында Алийланы юйдегилери талай къарачай юйдеги бла туугъан джуртларына къайтадыла. Ракай Къарачай шахарда окъууун андан ары бардырады. Биринчи номерли орта школда айырмагъа окъугъаны, ариу халиси бла нёгерлерине юлгю кёргюзюб, сый табады, спорт бла тири кюрешеди, комсомолгъа киреди. Аны комсомол организацияны бюросуну членине сайлайдыла. Ол, спорт школгъа джюрюб, эришиулеге къошулуб, школну джыйым командасыны капитаны болады. Ставрополда баргъан уллу спартакиадада Ракайны командасы экинчи орунну алады. Таулу джаш, онунчу классда, Къарачай-Черкесияны эркишилерини джыйым командасыны къурамында ойнай, баскетболдан, къол тобдан иги джетишимлеге джетеди. Бусагъатда да ветеранланы турнирлерине къошулгъанлай турады.\nОрта билим алыб чыкъгъандан сора Алий улу Къарачай-Черкес кърал университетни физика-математика факультетине киреди. Иги окъуб, физика бла математикадан бардырылгъан шахар, район олимпиадалада хорлаб, алчы орунланы алыб тебрейди. Бир кёзюуде саулугъуна заран джетдиреди да, врачланы буйрукълары бла бир талай заманнга окъууун къояды. Окъууун къойса да Ракай бош турмайды. Къолундан келген ишлени баджарады. Токарь усталыкъ алыб да, ишлейди. Саулугъун да бегитиб, Совет Аскерни тизгинлеринде къуллукъ этеди. Андан сора да тюрлю-тюрлю ишледе ишлей, атын иги бла айтдыргъанлай турады.\n1979-чу джыл Ракай Къарачай шахардагъы профтехучилищеге мастер болуб барады. Ызына, институтха кириб, аны физика-математика факультетин заочно айырмагъа бошайды. 1981-чи джыл Алий улуну Къарачай шахарда 10-чу номерли профтехучилищени директоруну орунбасары этедиле.\nТерен билимли, акъыллы педагог, тарих илмуланы кандидаты Къобанланы Ибрагимни джашы Геннадий Ракайны билимли, фахмулу профессионал устаз болуруна энчи юлюш къошханды.\nРакай профтехучилищеде джыйырма джыл урунады. Ол заманны ичинде джигер джаш, атын сый бла айтдырыб, кесини ишленмеклиги, терен билими, мизамлылыгъы бла сабийлеге дерслерин терен билирча, кеслерин, тыйыншлы джюрютюрча этерге терен къайгъыргъанлай турады. Анга 1990-чы джыл, «Россия Федерацияны профессионал-техника окъуууну айырмасы» деген ат аталады. Тири къуллукъчу ишден тышында сабийлени спортха юретеди. Аланы асламысы, областны, Ставрополь крайны чемпионлары болуб, шахарны джамагъатын къууандыргъандыла.\nПрофтехучилищеден кетгенден сора Ракайны бешинчи номерли орта школну директору къуллукъгъа чакъырадыла. Директорлукъ ишинде ол сынамын, билимин таб хайырландырады. Сабийлени адебге, намысха, ашхы адетлеге, ариу халиге юретиуге, аскер-патриотлукъ ишлеге, суратлау чемерликге, спортха терен эс бёледи. Кёб тюрлю кёргюзюмледен школ кесичаланы араларында алгъа чыгъады. Бир джылдан Ракай Къарачай шахар округну окъуу управлениесини тамадасы къуллукъгъа салынады. Алайда тогъуз джылгъа джууукъ заманны джууаблы ишин сый бла толтуруб ишлейди.\nРакайны юй бийчеси Тамара, КъЧКъУ-ну устазлыкъ факультетин тауусуб, устазлыкъ ишни «баш атлауучуна» чыкъгъанды. Филология илмуладан кандидат диссертациясын Уфада, докторлукъ диссертациясын Нальчикде джакълагъанды. Бусагъатда профессор болуб КъЧКъУ-да къарачай эмда ногъай филологияны кафедрасыны тамадасы къуллукъну толтурады. Талай илму монография, экинчи классны сохталарына «Ана тил» деген дерслик китабны чыгъаргъанды.\nРакай бла Тамара эки джашны ёсдюргендиле. Умар бла Салых спортдан, искусстводан терен билимлидиле. Ала ариу халилери, уллу ишленмекликлери ючюн адамладан бюсюреу, махтау сёзле эшитгенлей джашайдыла. Умар КъЧКъУ-ну география факультетин, ызы бла аны аспирантурасын айырмагъа бошагъанды. Салых да ол университетни музыка-педагогика факультетин тауусханды.\nИши заманны излемине къуралыб, Ракай башчылыкъ этген окъуу управление республикада игилени бирине саналгъанды. Школлада, сабий садлада, училищеледе, сабийле тюз халили болурларына, ала иги билим алырларына аталыб, кёб иш этилгенди. Окъуу учреждениеледе аламат устаз коллективле къуралгъандыла.\n2010-чу джылдан 2013-чю джылгъа дери докторантураны очно окъуб бошагъанды. Къарачай тилни иги билир мурат бла КъЧКъУ-ну филология институтуну магистратурасын тауусханды. Илмудан тышында, 2009-чу джылдан бери адабият иш бла кюрешеди. Джыйырма юч очерк бла къыркъ беш илму статья чыгъаргъанды. Аны тышында «Устное народное творчество в воспитании детей» деген монографиясы басмаланнганды.\n2015-чи джылдан тыйыншлы солуугъа чыкъгъандан сора Къарачай шахар округну Къазауатны, урунууну, аскер кючлени, джорукъ сакълагъан органланы ветеранларыны советини тамадасы къуллукъну толтурады.\nАлий улу акъыллы, огъурлу, кенг джюрекли адамды. Ол инджилгенни, джарсыгъанны, болушлукъ керекли адамны эслейди, къолундан келгени бла болушханлай турады. Аллай адамланы джамагъат багъалатады, сыйын кёреди.


Халкъыбызны сейир эм зауукълу да оюнлары\n30 июня, 2020 - 08:08\nБуруннгу заманлада халкъда: «Не курт оюн этип айланаса! Кел юйге!» - дегенни терк-терк эшитирге болгъанды. Алай аны магъанасы не болгъанын а туудукъла артыкъ аламат билмейдиле.\nПодробнее о Халкъыбызны сейир эм зауукълу да оюнлары\nУллу муратына базыныулу атламла\n30 июня, 2020 - 08:06\nАрт заманда жашларыбыз, къызларыбыз, школну тауусуп, къыралыбызны къалайында да сюйген жерлеринде, жюреклери излеген усталыкъны табаргъа онг тапханлары бла чекленип къалмай, анда жетишимли болгъанлары да кёллендирген шартды. Ахматланы Джамиля да республикабыздан тышында билим алгъанладан бириди. Шёндю ол Москвада Плеханов атлы Россей экономика университетни къырал эмда муниципал управление ызыны халкъ мюлк эм право факультетин таууса турады.\nПодробнее о Уллу муратына базыныулу атламла\nКъолу уста, сёзю дарман\nНасып неди деген соруугъа хар ким да кеси ангылагъанча жууап эте болур. Бирле къолайлыкъны сайлайдыла, бирле уа аны юйюр къурауда, тынчлыкълы, ырахатлы жашауда кёредиле. Ала да кеслерича тюз болурла, ол аланы сайлауларыды… Саусуз адамгъа уа сорчугъуз, аны жууабы жаланда бир боллукъду. «Дуния мюлкден эсе ол саулукъну сайларыкъды; манга да аны кесимде сынаргъа тюшюп, андан айтама», - дейди Жаболаны Асият.\nПодробнее о Къолу уста, сёзю дарман\n30 июня, 2020 - 08:04\nФразеология айланчла малкъар тилни байлыгъын, кенглигин, эрттеге ата-бабаларыбызны эслиликлерин, тенглешдире билиулерин кёргюзтгедиле. Ала ана тилни энчи айбат бутагъын къурайдыла.\n«Юйде этилген аш юйге къууат береди»\n30 июня, 2020 - 08:02\nАдамны саулугъу ашы бла байламлыды. Кюн сайын ашны къалай къураргъа кереклисини юсюнден биз шеф–повар Хуболланы Мадина бла ушакъ этгенбиз.\nПодробнее о «Юйде этилген аш юйге къууат береди»


Ёхтемлендирген, сагъышландыргъан эмда жюреклени къозгъагъан ингир | Электронная газета "Кабардино-Балкария"\nЁхтемлендирген, сагъышландыргъан эмда жюреклени къозгъагъан ингир\n20 мая, 2019 - 07:32\nБу кюнледе Къабарты-Малкъар Совет Союзну Жигити Байсолтанланы Алим туугъанлы 100 жыл болгъанын белгилейди. Анга аталып, батырны туугъан кюнюнде Нальчикде Къырал концерт залда къууанч жыйылыу болгъанды. Аны Россейни сыйлы артисти Бапыналаны Зариф бардыргъанды.\nИнгир «Атамы юсюнден айтыгъыз хапар» деген документли кинону презентациясы бла башланнганды. Аны автору Сабанчыланы Арипады. Фильм Алимни жашы Валерийни атасыны юсюнден оюмларындан, аны бла бирге жигитни уруш тенглери Арсен Кафоевни, Сергей Стеблинскийни, Василий Голубевни, къарындашы Байсолтанланы Сафарны, къайыны Иван Давыденкону эм башха аны таныгъанланы эсгериулеринден къуралгъанды. Ол Нальчикде, Яникойда, Котляревская станицада алыннганды. Ары Петербургда музейден кёрмюч, анда Байсолтан улуну аты жазылгъан эсгертме да киргендиле. Текстни Къулийланы Алим окъугъанды. Аны айбатлагъан а аскер жырланы макъамлары болгъанды.\nКино, бек биринчиден, анга ат берген жырда айтылгъаныча (сёзлери Лев Куклинни, музыкасы Андрей Петровну), Байсолтанланы Валерийни юлгюсюнде Уллу Ата журт урушда жоюлгъан аталарындан тансыкълыкъларын алалмай къалгъан неда аны чыртда танымагъан, алай излеп тургъан уруш сабийлени жарсыуларын ачыкълайды. Аны бла бирге анда миллет ёхтемлигибиз Байсолтанланы Алимни къысха ёмюрюнден юзюкле суратланадыла. Кинону жаратханла, жаратмагъанла да болурла, быллай ишде ол тёреди, алай къарагъанланы бир ненча кере кёллери толгъаны уа кертиди.\nНальчик шахарда Урушну, урунууну, Сауутланнган кючлени эмда право низамны сакълаучу органларыны ветеранларыны советини председатели Абдуллаланы Мустафа, жигитни юсюнден кёп ёхтемлик берген сёз айтып, аны кеси онжыллыгъында уруш бара тургъан заманда ол Кёнделеннге келгенинде кёргенин, аны тенглери бла таныш болгъанын да айтханды. Ызы бла таулу жаш жыйырма тёрт жылында эскадрильяны командири болгъанын, ол кёкге чыкъса, немислиле аны рацияла бла бир бирге билдиргенлерин да эсгертгенди. Мустафа, сабий заманында ариу аскер кийимли, орденли Алимни кёргенден арысында лётчик болургъа термилгенин, алай кёкге чыгъаргъа саулугъу жарамай, отуз эки жылны противовоздушный оборонаны аскерлеринде къуллукъ этгенин да чертгенди.\nАны бла бирге ол малкъар халкъны арасында фашизм бла урушха къатышханла хар юйюрде да болгъанларын, ол такъыр жыллада урушха болушлукъгъа бизде 168 минг сом жыйылгъанын эсгертип, биз тарыхыбызны жазаргъа, аланы хар бирини аты бла терекле ёсдюрюрге керекбиз дегенди. Сёзюн а: «Жигитни эсгертмеси – кёк, обасы тенгиз болгъанды», – деп бошагъанды.\nКъМР-ни Парламентини Председателини орунбасары Жанатайланы Салим: «Къулийланы Къайсын бла Байсолтанланы Алим бизни халкъыбызны белгилеридиле. Жаш адамла алагъа ушаргъа итинселе, ол бек иги боллукъду. Байсолтанлары бир бирге сормай танырча ушайдыла. Бетлери – халал, ачыкъ, ариу. Ала жашасынла Алим жашамай кетгенни да», – дегенди.\nКъМР-ни сыйлы журналисти, Къабарты-Малкъарны Журналистлерини союзуну правленини председатели Шауаланы Разият, ведомствону атындан махтау къагъыт берип, аны чынтты журналист болгъанын, бу кинону тынгылы этер ючюн кече-кюн демей кюрешгенин да чертип, Сабанчыланы Арипаны алгъышлагъанды. Ызы бла жигитни асыры сюйгенден, таулула сабийлерине аны атын атагъанларын да белгилегенди эм аны жашы Валерийге эндиге дери айталмай тургъанын бу кинода ачыкълагъаны ючюн ыразылыгъын билдиргенди.\nЧегем районну администрациясыны таматасы Артур Текушев урушха къатышхан белгили чегемли жигитлени атларын санап, ала районнга, республикагъа, Россейге да махтау келтиргенлерин айтып, бу фильмни этгенлеге, Байсолтан улуну жууукъ-ахлуларына да саулукъ тежегенди.\nЖюз жылгъа жете тургъан чегемли къарт Габоланы Аслан сахнагъа чыкъгъанда, зал ёрге кётюрюлюп, анга алай сый бергенди. Огъурлу къарт, Алимни сабий заманында кёргенин эсгерип, аны ата юйюнде ачыла тургъан музейге экспонатха къынлы бичакъ (кортик) бергенди.\nКъМР-ни халкъ поэти Гуртуланы Салих Байсолтан улугъа сыйлы ат 1942 жылда – бек къыйын кезиуде берилгенин, ол а тинибиз сынмагъаныны белгиси болгъанын белгилеп, аны юсюнден биринчи китапны жазгъан белгили журналист Занкишиланы Хусейинни да эсгерип, жигитге атап жазгъан поэмасындан юзюк окъугъанды. Аны бла бирге Гурту улу быллай жыйылыула битеу элледе, школлада да бардырылыргъа керекдиле, Уллу Хорламны жетмиш бешжыллыгъы аллыбыздады, бу бюгюн биз къарагъан кино уа кёп жыллагъа ётгюрлюкню дерсиди, дегенди. Ол «Балтийское море» деген романны жигити Алимди деп да къошханды.\nЯникой элни администрациясыны таматасы Беппайланы Илияс Алимни намысына аны туугъан кюнюнде сабийле элни ичи бла Хорламны байрагъын элтгенлерин билдирип, аны жашы Валерийге элни атындан къама бергенди. Саугъала дагъыда болгъандыла – жамычы бла таулу бёрк да кийдиргендиле ол кюн Жигитни жашына экиге айланнган къарындашлары.\nАлимни эгечинден туугъан Мызыланы Таубий а жигитни юсюнден китап жаза туруп болгъан тюбешиулени эсгергенди. Ызы бла ол Къазакъланы Борисни Байсолтан улуна аталгъан назмусун окъугъанды.\nСовет Союзну Жигити Байсолтанланы Алим туугъанлы 100 жыл болгъанына атап, юбилей кюнню аллында белгили альпинистле Ёлмезланы Абдул-Халим, Хаджиланы Азнор, Гузойланы Асхат эм Геляхланы Солтан Минги таугъа ёрлегендиле. Ала сахнагъа чыкъгъанда, адамла бары да ёрге къобуп, алай салам бергендиле.\nАбдул-Халим, кюн бузулуп, Минги таугъа жоллары тынч болмагъанын, алай жигитибизни сыйына баргъанларын эсеплеп, жашланы бири да артха турмай, алгъа баргъанларын билдиргенди эм «Къайсыннга жюз атлам» фондну председатели Тетууланы Хадисге анга хар жолдан баннерле хазырлагъаны ючюн ыразылыгъын айтханды. «Алимни аты бла Чегем ауузда, Бахсан тарында да бардыла тау тёппеле. Ол жашлай кетгенди кёкге, жерде уа бизге юлгю болуп къалгъанды. Бюгюн манга дагъыда бир шарт бла багъалыды – анамы туугъан кюнюдю», – деп да къошханды ол.\nАны бла бирге баргъан жашладан дагъыда Хаджиланы Азнор сёлешгенди. «Мен бизни, къарачай-малкъар халкъны, Алимча белгили аскерчиси болгъаны бла ёхтемленеме эм анга бек къууанама. Къоркъуулу болса да жолубуз, аны батырыбызгъа атагъаныбыз себепли, къолубуздан келгенни этгенбиз», – дегенди ол эм кинону алдыргъанлагъа ыразылыкъ сёзюн айтханды. Жашла Минги таугъа чыгъаргъан баннер а Алимни музейин жасарыкъды.\nОл ингирде ары келгенлени тепсеулери бла «Балкария», жырлары бла «Эрирей» эм «Жашлыкъ» ансамбльле, Жуболаны Жамболат, Текуланы Амырбий, Сарбашланы Азнор, Атмырзаланы Элдар, Ауес Зеушев, Жаникаланы Элдар, Таукенланы Салим, Байсолтанланы Инара эм Бапыналаны Зариф къууандыргъандыла. Ингир Къулийланы Къайсынны жигитликни юсюнден назмулары бла бошалгъанды.


Эл мюлкде ишлегенлеге – къырал болушлукъ | Электронная газета "Заман"\nАПК-да ишлегенлени эркинликлери бла излемлери къалай толтурулгъанларыны юсюнден эл мюлк министрни орунбасары Тимур Вадахов доклад этгенди. Анда сёз эллилени жашау болумларын игилендириуню, муниципал къуралыуланы социал эм инженер инфраструктура бла жалчытыуну юслеринден баргъанды. Бу иш «Эл мюлкню айнытыу эм эл мюлк продукция сатылгъан базарлада халны бир низамгъа келтириу» къырал программаны «Эллени ышаннгылы айнытыу» подпрограммасыны чеклеринде толтурулады.\nАлай бла 2014-2018 жыллада 248 юйюрню жашау болумлары игилендирилгенди, ол санда 147 жаш эмда 75 кёп сабийли юйюрлени. Бу жумушланы чеклеринде 24 минг квадрат метр жашау журт ишленнгенди.\nЭллени социал эм инженер инфраструктура бла жалчытыуну юсюнден айтханда, 2014 жылдан бери 9 фельдшер-акушер пункт, 13 спорт майдан, 28,7 километр газ эм 37,2 километр суу быргъыла ишленнгендиле. Псынадахада маданият юйню къурулушу бошалып, ол хайырланыргъа берилгенди.\nАндан сора да, былтыр Саратовскоеде фельдшер-акушер пункт, Атажукинода футбол майдан, Сармаковода бла Заюковода суу эм газ быргъыла, Нартанда маданият юй ишлеп башлагъандыла. Быйыл а Быллымда футбол майдан къуралылкъды, Огъары Къуркъужинде суу быргъыла тартыллыкъдыла эм башха жумушла толтуруллукъдула.\nДокладчы 2018 жылда РФ-ни Эл мюлк министерствосуну бла КъМР-ни Правительствосуну араларында тогъуз келишим къабыл кёрюлгенин эсгертгенди. Алагъа тийишлиликде, республикада эл мюлк бла кюрешгенлеге 2,369 миллиард сом багъасы болушлукъ этилгенди. Бу иш 24 тюрлю бёлюмлеге кёре бардырылгъанды.\n2019 жылда келишимлени чеклеринде эл мюлк продукцияны чыгъаргъанлагъа грант эм субсидия амал бла 1,963 миллиард сом бёлюрге белгиленеди. Аны асламы федерал бюджетден берилликди. Эллени социал магъаналы объектле бла жалчытыугъа уа 31 миллион сом къоратыллыкъды, андан 29 миллиону федерал казнадан бёлюнеди. Жашау халланы игилендириуге уа 11 миллион сом салыннганды.\nРФ-ни Къырал статистикасыны Шимал-Кавказ федерал округда управлениясыны шартларына кёре, былтыр элледе айлыкъны орталыкъ ёлчеми 13 635 сомгъа жетгенди, ол а аны аллында жылдан 0,8 процентге асламды. Быйыл бу тарихлени 15 371 сомгъа жетдирирге белгиленеди.\nДокладчы кемчиликлени юслеринден да айтханды. АПК-да урунуу халланы сакълау жаны бла соруу къыйынлай къалады. Бютюнда ол гитче предприятиялада магъаналыды. Алада урунуу халланы, жерлени сюзген службала жокъдула, ишчилени саулукълары дайым да тинтилмейди, башха кемчиликле да бардыла.\nКенгешге къатышханла 2020 жылда «Эллени ышаннгылы айнытыу» подпрограмма жангыртылып, кеси энчи къырал программача толтуруллугъуна эс бургъандыла. Анда къаллай тюзетиуле боллукълары бла жыйылгъанланы Эл мюлк министерствону финансла, экономика эм къырал болушлукъ жаны бла управлениясыны таматасы Ирина Кулакова шагъырей этгенди. Аны айтханына кёре, бюгюнлюкде эллилени жашау халларын игилендиргенде жаш юйюрлеге энчи эс бурулгъан эсе, программа жангыртылса, очередь бир боллукъду.\nКенгешде КъМР-ни Парламентини депутаты «Ленинцы» эл мюлк кооперативни башчысы Владимир Бердюжа, АПК-да ишлегенлени профсоюзларыны таматасы Назир Шебзухов эм башхала да сёлешгендиле.\nРФ-ни Пенсия фондуну КъМР-де Управлениясыны башчысыны экинчиси Зарема Дикинова уа «Страховой пенсияланы юслеринден» федерал законну 17-чи статьясыны 14-чю кесеги къалай толтурулгъанын ангылатханды. Анга кёре, эл мюлкде 30 жылдан аслам ишлегенленни страховой пенсиясы 25 процентге кёбейтиледи. Жаланда стажы 30 жыл болгъаны бла бирге инсан элде жашаргъа керекди.\nБюгюнлюкде быллай къошакъ 2,8 минг адамлагъа бериледи. Орта эсеп бла аланы пенсиялары 1333 сомгъа кёбейгенди. Быллай болушлукъгъа тийишли болуп, алай тюрлю-тюрлю сылтаула бла аны юсюнден Пенсия фондха белгили эталмагъан инсанла бар эселе, жылны ахырына дери документлени фондха келтирирге боллукъдула. Аланы пенсиялары жангыдан саналлыкъды.\nЖыйылыуда агропромышленный комплексде урунуу болумланы жашырынлыкъдан чыгъарып, законлу халгъа кёчюрюуню мадарлары да сюзюлгендиле. Бу ишде уа профсоюзланы магъанасы уллу болгъаны чертилгенди.


БАЙРАМЛАРЫН БЕЛГИЛЕГЕНДИЛЕ - Государственное учреждение "Редакция газеты "КАРАЧАЙ"\nАлгъынладача болмай, арт джыллада больница дарман-дары бла, аны кибик башха керекли затла бла иги танг баджарылгъанды. Аны черте, биргесине ишлеген коллектив керти билимлери болгъан, тёзюмлю, уста, сынамлы медикледен къуралгъанын да айтды ол. 25 джылны ичинде бу больницада кёб тюрлениуле болгъандыла, кеси да дженгил айныб барады. Талай джылны бу больницада ишлеген медицина къуллукъчула учреждениени ичинде бюгюннгю излемлеге кёре джангы мадарла бла къалай хайырланнганларыны юсюнден хапар айтдыла джыйылгъанлагъа.\nКъЧР-ни саулукъ сакълау министрини орунбасары Кипкеланы Тамара Къарачай-Черкесияны Башчысы Темрезланы Рашидни атындан бу медицина учреждениеде ишлегенлени байрамлары бла алгъышлаб, ишде махтау бла атларын айтдыргъан талай медицина къуллукъчугъа Саулукъ сакълау министерстводан Хурмет грамотала бла Бюсюреу къагъытла берди.\n- Сабийле саулукъларын бакъгъан бу больница бюгюнлюкде иги джанына тюрленнгени барыбызгъа да ачыкъ кёрюнюб турады. Ол мадарланы къурар ючюн хар бир керекли затына да эс бёлгенлей, не джаны бла да болушлукъ этгенлей тургъанды Башчыбыз Темрезланы Рашид. Бюгюнлюкде бютеу Шимал Кавказда бу да эм онглу сабий больницаланы бирине саналады. - Бизни барыбызны да баш борчубуз сабийлени саулукъларын сакълауду, бегитиудю, багъыуду. Хар ананы эм уллу къууанчы сабийини саулукълу тургъаныды. Аны унутмазгъа керекбиз. Кесини ишин бек сюйген адам не тюрлю къыйын санагъатда да керти уста болмай къаллыкъ тюлдю. Мындан ары да ишигизде бет джарыкълы болуб, уллу джетишимле этеригизни излейме. Кесигизге, юйдегигизге да саулукъ-эсенлик, узакъ ёмюр теджейме, - деди Кипкеланы Тамара.\nСабий больницаны тамадасы Лайпанланы Тамара да биргесине ишлегенлеге сый, махтау бериб, разылыгъын билдириб сёлешди.\nБу больницада ишлеген медицина къуллукъчуланы алгъышларгъа Профсоюзланы республикан советини председатели Тебуланы Ахмат да келген эди. Дагъыда анда саулукъларын багъыб, бегитиб кетген бир къауумуну эмда бусагъатда ауруб джатхан сабийлени аталары, аналары да алагъа джюрек разылыкъларын билдирдиле. Ала сабийлерини джанларын сау къалдыргъанларын, къыйын кёзюуде кеслерине да ариу сёзлери дарман бола себеблик этгенлерини юслеринден, врачланы къыйынлары уллу болгъанларын чертиб айтдыла. Хакъ кёллери бла ишлеринде джууаблылыкъны сезген, сабийлени саулукъларына сакъ болгъан врачлагъа махтау, бюсюреу этиб, тыйыншлы багъа бериб кёбле сёлешдиле.


mur: Pandora Сизни кючюгюзбла аякъ юсюнде сюелиб турады, залим адамла Pandora джазады: студентлени?!))))) Сени иллада джазады: Бошалмагъанмыдыда сора джыйылу? Билмейме, хапарым джокъду. иллада джазады: Африкачыланы къууанч ингирлерине барама дей эди, анан сора тауушу чыкъмайды... ала урлаб кетмеген эселе... Тоба де\nиллада: къарачайлы , аланы сен бек сюйесе сени ашырыбыз алагъа.\nPandora: иллада пишет: бизни таныштыраллыкъмыса творчествонг бла? уялчакъма)))))) закрытый разделге салырма, охому))))\nPandora: иллада пишет: Африкачыланы къууанч ингирлерине барама дей эди, анан сора тауушу чыкъмайды... ала урлаб кетмеген эселе... Африка бизге неди, Къытайны алыб турабыз сора)))))))))) Маджал къызыбызны Африка да къоймазбыз))))))))\nиллада: mur пишет: Тоба де айтдым алай, алай а ичлеринде эт хычынла ашатырыкъ адамлары табылыб къалса уа къалай боллукъду?\nPandora: mur андан эсе сохталарымы джазыкъсын))))))) Тем более Чотча къатышым да барды)))))))))\nиллада: Pandora пишет: закрытый разделге салырма, охому)))) уряяяяяяяяя!!!!!! Болсун сакълайма. Эх, къалай джашырыб турасыз аллай фахмуларыгъызны бир айтыгъыз?\nиллада: иллада пишет: джашырыб "бугъуб" деб айтсам тюз боллукъмеди, огъесе мени джазгъаным тюзмюдю?\nиллада: Pandora пишет: Маджал къызыбызны Африка да къоймазбыз))))))))\nmur: иллада джазады: къарачайлы , аланы сен бек сюйесе сени ашырыбыз алагъа. Джашада къал! Pandora джазады: mur андан эсе сохталарымы джазыкъсын))))))) Тем более Чотча къатышым да барды))))))))) Джарлы сохтачыкъла\nкъарачайлы: иллада бек кемсизме мен шаркъ халкълагъа\nкъарачайлы: mur неге къууанаса? мени Араблылагъа ашырыр умутунгму барды, сакълада тур\nmur: къарачайлы Да къойдум, сен негирлеге кемсизсе\nкъарачайлы: mur да игитда, я на свете ненавижу две вещи разизм и негров дегенлейди\nmur: къарачайлы Не бек сюеэдингда негирлени\nиллада: къарачайлы, нек орусча селешесе? Сеннге чыртда джармайды алай этерге! джазулагъа къараб юлгю ала тургъан адамла барын унутуб къойма\nкъарачайлы: mur кёз гинджимча сакълаб, аяб алай этеме\nкъарачайлы: иллада шайтан къоймайды, джаз джаз деб, бир дууачыкъ алайым ансы боллукъ тюлдю\nmur: къарачайлы да келинлигибизда негр болур езге?\nкъарачайлы: mur обурса сен\nmur: къарачайлы аты тукъуму къалайды? къайсы миллетденди?\nвсезнайка: къарачайлы пишет: иллада шайтан къоймайды, джаз джаз деб, бир дууачыкъ алайым ансы боллукъ тюлдю Танышлыкъ бла джазыб береииммми? Кеб да алмазма нохта баугъа аПРИКЧИТЛЕНИ КЪУУАНЧ ИНГИРЛЕРИН А ДЖАРАТДЫМ, БИЗНИ САНЧАЛА КЪУРАГЪАН ЭДИЛЕ ДА, КЪАРАЧАИЛЫЛА АЛАИ ЭТАЛМАИДЫЛА, ХАР НЕЛЕРИ ДА ТАБ ДЖАРАШЫБ\nAlan kmv: всезнайка пишет: ХАР НЕЛЕРИ ДА ТАБ ДЖАРАШЫБ джансюйгенле...\nmur: всезнайка джазады: аПРИКЧИТЛЕНИ\nиллада: mur пишет: да келинлигибизда негр болур езге? Мурат еслеймисе, аллай бир заты болу не эседа бир бек чарлайды)))) Джокъ эсе, Мадина болушалыкъды аланы ортасында джюрюйди кесида))\nmur: иллада да енгнгеуа, аны ючю кергюзтмейтурады бизге . Да болмаса аны келечиликке иербиз\nкъарачайлы: mur оооо алай залим эсе сен бил, сорама сорама айталмайды узун болуб эте болурму?\nкъарачайлы: всезнайка джаз джаз, джанынга къурман болайым балам, джаз\nmur: къарачайлы Да аныуа сен иги билликсе, не ючюн этгенин алай, сен тюлмюсе эм джуукъ адамы\nвсезнайка: всезнайка пишет: аПРИКЧИТЛЕНИ Кесим да билмегенлей, керти атларын аитыб къоидум деиме къарачайлы пишет: всезнайка джаз джаз, джанынга къурман болайым балам, джаз Аллах разы болсун сеннге аитырынг къыиынды ансы, ауузум тыиылмаи да къаллыкъды


Кимни - арты, кимни – аллы | Электронная газета "Заман"\nКимни - арты, кимни – аллы\n1 ноября, 2019 - 08:17\nОгъары Малкъардан Атабийланы Магомет редакциягъа кесини эсгериулерин, оюмларын жазып тургъанды, келип да айтханды. Аллай хапарларындан бири бла бюгюн сизни да шагъырей этебиз.\n«Алибий, эллилери сюйген огъурлу адам, иш усталыкъланы патчахыды дерге жарарыкъ эсе, аллайладан бириди. Эки къолундан бал тамгъан, онгсузгъа онг тапдыргъан, жарашыулу адам. Къоншуларында ол этер жумуш болса, ишчи адырларын да алып барып, ишлеп тебирегенди. Ала аны къатында уллу окъуна сёлешмегендиле.\nАлибийни юй бийчеси Салиматха да элде кёп тиширыула сукъланнгандыла. Эрине хурмет эте билген, сабыр, акъыллы тиширыу эди ол. Была тёрт сабий ёсдюредиле. Таматалары Зубайда онунчу классха жюрюйдю. Сюйдюмлю, намыслы къыз. Тенглеринден айырмалыды. Кёп жашланы кёзлери къарайдыла анга. Бир-бир анала уа бюгюн окъуна келин этерге хазырдыла.\nЗаман да оза, Зубайда да ариудан-ариу бола барады. Кюнлени биринде ана къарындашыны жашы къатын алады да, тойгъа башха элледен да кёпле келедиле. Арбазда уллу жарыкълыкъ барады. Бираздан киеу нёгерле да келдиле. Келин машина арбазгъа кирип тохтады. Андан Зубайда чыгъып, бирси нёгери бла келинни тюшюрдюле да, сора отоууна кийирдиле.\nКъызны биргесине келген жашладан бири- Жарахмат – Зубайданы бек жаратады. Аны сюйюп, сора онг табып, анга акъылын билдиреди. Ол да ыразылыгъын ангылатады.\nАрада жылла оздула. Жашны атасы Зулкъарний бла анасы Фердаус келин келтирир акъылгъа кирдиле. Бираздан Зубайданы юйюне келечиле келдиле. Ыразылыкъ да алдыла. Жетди тойну кюн да. Алибийни арбазы киеу нёгерледен толгъанды. Алгъыш аякъла кётюрюледиле.\nКиеу нёгерле келинни алып кетдиле. Ма алай башланды Зубайданы жангы жашауу. Жарсыугъа, жаш адамланы къууанчлары кёпге бармады. Беш айдан Жарахматны аскерге алдыла. Бираздан Красноярскден къагъыты келди. Юй бийчесине кёп ариу сёзле айтып жазгъанды.\nЗубайданы уа эки къарт да бир кибик ариу кёре, сюеден-сюе барадыла. Бек тап жарашып жашайдыла. Сабийи боллугъун билгенден сора уа Фердаус, келинини къолун сууукъ суугъа окъуна тиерге къоймай, хар затны да кеси этерге кюрешеди.\nКелин а анасы аны аллай бир аяп кюрешгенине уялгъан окъуна этеди. Сабий тууар заман жетгенде, къарындашы келип, Зубайданы ата юйюне элтеди. Анда да кёп турмай, тиширыуну больницагъа саладыла.\nАскерчи жашдан а кёпден бери да къагъыт келмейди. Зубайда юч-тёрт письмо жибергенди. Алай бир къагъытына да жууап алмады. Тиширыу, баш иесинден хапар болмагъанына тынгысыз болуп, къайгъыгъа киргенди. Алай къайры баргъын, кимден соргъун?\nБир кюн больницаны къуллукъчулары келинигиз жашчыкъ тапханды деп, Зулкъарнийден бла Фердаусдан сюйюнчю изледиле. Аны эшитген къартла, асыры къууаннгандан, кеслерине жер тапмайдыла. Докторлагъа, больницаны башха къуллукъчуларына да къолларындан келгенича саугъала этедиле. Кёп да тутмай Зубайданы, туудукъну да юйге жыйышдырадыла.\nСабийге анасы жаланда ёшюн салады ансы, къалгъан жумушларына Фердаус кеси къарайды. Анга энди жубанч табылгъанды.\nЗулкъарний да бармагъы бла уууртчугъуна, бурунчугъуна тие, ышармиш эте, керилтирге кюрешеди.Эки къартха къуртму табылгъанды.\nБир кюн Зулкъарний бла Фердаус, келинлерин, туудукъларын да биргелерине алып, жууукъ юлюшлерине бардыла. Къонакъбайла къагъанакъны,бирден бирге ётдюрюп, тансыкълайдыла, къой соядыла,тийрени да жыядыла. Ол кюн сабийге кёп алгъышла айтылдыла. Ингир ала Зулкъарний бла Фердаус юйлерине кетдиле, Зубайда уа сабийи бла ата юйюнде къалды.\nАскерден а къагъыт келмейди. Алай эте, ауукъ заман озду. Жашчыкъ – Залимчик – тёрт аякълана, отоуда ары-бери сюркеле тебирегенди, къолчукълары жетген затланы тарта да, отоу тюбюне ата, кесин булжутады. Алай эте, ыйыкъла, айла озадыла. Жарахмат аскерге кетгенли эки жыл бла жарым озду. Атасы, военкоматха барып, жашын излетди.\nАндан жууап келгинчи, бир кюн Зулкъарнийни юйюню аллында такси тохтайды. Андан къоюнунда сабийчиги бла бир тиширыу тюшеди.\nФердаус арбазгъа чыгъып эди да, аны аллына барды. Ол а: «Мен Ромагъа эрге чыкъгъанма. Бу уа бизни къызчыгъыбызды. Аты да Любады»,-деди. Жашны анасы, бираз эс жыйгъандан сора: «Жарахмат а къайдады, нек келмегенди»,-деп сорду.\n-Ол тёрт жылгъа окъуугъа киргенди. Сизге айтмагъанмыды? Тургъан жеригизни да ол билдиргенди.\n-Да, аны мында юйдегиси, жашчыгъы да бардыла. Сени къалай алгъанды мени жашым?\n-Андан а хапарым жокъду. Рома аланы юслеринден чыртда сагъынмагъанды…\nТакси келип тохтагъанны кёрген къоншула, Жарахмат келген сунуп, жыйыла башладыла. Аланы кёрген тиширыу, сабийчигин Фердаусха берип: «Мени Бештауда хапчукларым къалгъандыла. Мен аланы алып къайтайым»,-деп, чыгъып кетди. Аны алай терк кетгенин жаратмай, къоншула аны ким болгъанын сордула. Фердаус да эшитгенин айтды.\nХапар Алибийлагъа да жетди. Зубайда бир кесекге, агуман адамча, тынгылауну басып турду. Жарахматны сыфатына алданнганына чогъож болду, ачыу этди.\nДагъыда бир ауукъ заман озду. Зубайданы къоншусу Рамазан, бир жол къызгъа тюбеп: «Мен таза умутуму, санга термилгеними айталмай тургъанма. Эрттеден бери кюеме отунгда. Манга сенсиз жашау жашау тюйюлдю. Кел, бир юйюрлю болайыкъ. Жашагъан къадарымда жюрегинги къыйнамам. Залимчикни да юйюме элтейим. Кеси сабийлерибиз болсала да, аладан аны алгъа салып жашарма. Сенден башха манга бир тиширыу керек тюйюлдю. Экибизге да оноу эт»,-дейди.\nЗубайда жашны айтханын юйюнде билдирди. Алибий бла Салихат Рамазанны туугъанындан таныйдыла. Анга ыразы болдула. Уллу той этип, къызларын къоншуларына бердиле. Бир айдан а Рамазан, къайынларына келип: «Аллахны аллында бу жашчыкъ манга аманатды. Анасы бла жашасын»,-деп, Залимчикни алып кетди.\nАндан бери жылла оздула. Зубайданы жашауу чууакъ кюнча жарыкълай барады. Кечирек болса да, эки сюйген жюрек бир бирни табып, Залимчикден сора да, дуниягъа тёрт сабий жаратып, жашай барадыла.\nЖарахмат а, офицер болуп, бир оруслу къатын бла юйюне келип кетген эди. Фердаус Любаны ала бар дегенде, жашы анасы айтханны этмеди.


Бирча болгъанын эсгересе - Государственное учреждение "Редакция газеты "КАРАЧАЙ"\nБирча болгъанын эсгересе\nАлимлени бир къаууму айтханнга кёре, къазакъла джангы джыл санауну ал сюреминде джаратылгъан халкъдыла.\nАла кос-сака (неда ка-сака) деген скиф халкъны туран (сибир) юзюклерини, Азов тенгизни тёгерегинде джашагъан меото-кайсар славянланы, ас-аланланы неда танаитлени (дончуланы) къанлары бир-бирлерине къошулуб къуралгъан халкъдыла.\n1902-чи джыл чыкъгъан сёзлюкде былай джазылады:\n«Казаки, этническая, социальная и историческая общность (группа), объединившая в силу своих специфических особенностей всех казаков… Казаков определяли и как отдельный этнос, самостоятельную народность или как особую нацию смешанного тюрко-славянского происхождения».\nКъазакъла бурундан бери да Эресей империяны къыйыр сюреминде джашагъандыла, таймаздан къазауатлагъа къошулгъанлай, ёлюм бла бетлешгенлей тургъандыла. Аллай къыйын джашау аланы турмушларын, халилерин да башхаракъ тюрлю этгенди. Эресейни аскер къуллукъчулары алагъа тюрлю-тюрлю атла бергендиле: «татарлыла», «бурятла», «черкеслиле» дегендиле.\nБу атла нек берилгендиле алагъа? Къазакъла хоншу джашагъан миллетлерини адетлерин, халилерин иги билгендиле. Алай болса да къазакъла башха миллетлеге халилери, адетлери бла ушасала да, аланы оруслулагъа санагъандыла.\nАскер къуллукъда айланнганла кеслерини эсге тюшюрюулеринде, къазакъла кёб сёлеширге сюймеген, мыдах, бир джаякълаб джашаргъа излеген адамла болгъанларын чертгендиле. Аны бла бирге ала джарыкълыкъны сюйген, чамгъа-накъырдагъа уста адамла болгъанларын да айтхандыла. Бюгюнлюкде халкъны ол шартларына багъа бере, бир къауум алимле, къазакъла кёб къыйынлыкъ кёргенлерин, ёзге кючлю къанлары болгъанлары себебли, ууалмагъанларын бегитедиле.\nАйтыргъа, къазакъла, эски тенглери къонакъгъа келсе, анга бек къууаннгандыла, чурум болса, той-оюн этерге ашыкъгъандыла. Кеслерини сюйген, джууукъ адамларына ала бек джарыкъ тюбегендиле, ашхы къонакъбайлыкъ этгендиле.\nАланы намыслы, адебли болгъанларын кёрюб: «Сиз башхаланы къатында сабийлеригизни къойнугъузгъа нек алмайсыз, нек эркелетмейсиз, багъалы адамларыгъызгъа сюймеклигигизни нек кёргюзмейсиз?» - деб алагъа келгенле бек сейирсиннгендиле.\nКъазакъланы къызлары бла джашлары аталарыны-аналарыны къачларын бек кёргендиле, аланы айтханларын джерге тюшюрмегендиле. Аталары не аналары ауушхандан сора къыркъ кюнден, ала кеслерини борчларындан чыкъгъаннга саналгъандыла. Алайды да, аталары-аналары алагъа джашауларында эм багъалы, сыйлы адамлары болгъандыла. Сабийле, ала не уллула болсала да, ата бла анагъа бойсуннганлай тургъандыла. Не тукъум ишни да башлардан алгъа атадан-анадан разылыкъ алгъандыла.\nБюгюнлюкде да ол адет къазакълада сакъланнганды, дегенле да бардыла. Атаны-ананы айтханындан чыкъгъан уллу гюнахха саналгъанды. Ала эркинлик бермеселе, къызлары бла джашлары умут этген ишлерин башлагъан да этмегендиле. Къазакъланы ичинде къатын къойгъан, юйюн чачхан адет джокъну орнунда болгъанды.\nКъобан сууну тёгерегинде джашагъан къазакъла, аталарын-аналарын асыры сыйлы кёргенден алагъа «сиз» деб сёлешгендиле. Бу адетге энтда да кёб къазакъ юйдеги кертилей къалгъанды. Къазакъла уллу айтханны этерге керек болгъандыла – аланы ичлеринде ол мардагъа саналгъаны себебли, анга киши да сейирсинмегенди. Бу затла джууукъну-тенгни арасын балча-джауча этгендиле. Ала бир-бирлерине тынгылагъандыла, оноулашмагъанлай иш этмегендиле. Аны амалтын «сорулгъан иш сёгюлмез» дегенлей, оюмсуз, дюрген атлагъан ичлеринде аз тюбегенди.\nКъазакъла къонакъны сюйген адамла болгъандыла, нек десенг, аны Аллах ийгенди, деб тургъандыла. Бютюн да ач болуб, инджилиб, узакъдан келгенни тёгерегине бек айланнгандыла. Тышындан инджилиб келгеннге кече къонакъбайлыкъ этмегеннге миллет терс къарагъанды, анга уллу айыб этгенди. Келген адам джылы бла джаш болса да, аны орну тёрде болгъанды. Таб джылы келген адам да кесини орнун келген къонакъгъа берирге дурус кёргенди. Юч кюнню ичинде къонакъны сыйлаб, тёгерегине айланыб тургъандыла, нек келгенин, не джумушу болгъанын сорургъа болмагъанды - ол зат ушагъыусуз ишге саналгъанды.\nкъонакъбай да бола билгендиле\nКъазакълы, кесини ишлери бла джолгъа чыкъгъанлыкъгъа, биргесине азыкъ алмагъанды. Къайсы элге барса да, бир танышына, шагъырейине тюбемей къалмагъанды – ол анга къонакъбайлыкъ этиб тургъанды. Адамны баргъан джеринде танышы болмай къалса да, анга ким да кече къонакъбайлыкъ этгенди. Ол себебден къазакълы джолгъа таукел чыкъгъанды. Юйню иеси къонакъны кесин сыйлагъан бла бирге, атына да аш салгъанды. Къазакъла къонакъ юйледе кече къалыргъа уллу излемегендиле. Белгилисича, ала уллу шахарлада джармалыкълагъа барыргъа бек сюйгендиле, келген джерлеринде танышлары болмаса, кече къонакъ юйледе къалгъандыла.\n1991-чи джыл джюзле бла къазакъла Уральскеге джол тутхандыла, анда яицкичи къазакъланы Эресейге къуллукъ этгенлерини 400-джыллыкъ юбилейине аталгъан къууанч болгъанды. Алайда аланы къонакъ юйлеге къоймагъандыла. Ол затны эшитиб, эрлай къазакъла, джетиб, кесек заманны ичине келген къонакъланы юйлерине алыб кетгендиле.\nКъазакъла ашхы къонакъбайлыкъ эте билгенлерин, тарихчиле къой эсенг, тюз адамла да иги билгендиле. Архивлени биринде ол заманладан къалгъан бир джазмада былай айтылады: «Я 2 года служил в Богуславе, там недалеко были рыбные заводы, которые принадлежали казакам. Иногда заедешь на завод, тебя даже ни о чём не спросят, сразу накормят, напоят, предложат отдохнуть и только затем начинают расспросы: «Кем будешь? Не нужна ли часом работа?» Бывало ответишь: «Ну, нужна». «Так у нас её как раз полно, примыкай к нам».\nАшхы къонакъбайла болгъанлары бла бирге къазакъла, тарих документле шагъатлыкъ этгеннге кёре, тюзлюкню джолу бла баргъан адамла болгъандыла. Бабасланы бири чертгеннге кёре, ачхадан толу бочхангы джети джол айырылгъан джерде къоюб кетсенг да, аны бир адам да алмагъанды, къазакъла харам хакъны ашагъан адамла болмагъандыла. Аны бла бирге аланы хар бири озуб баргъан ач джолоучугъа аш-суу бергенни кесине борчха санагъанды.\nКъазакъланы юй-турмуш болумларыны хакъындан айтхан заманда да юлгюге тутарча кёб затны чертерге боллукъду. Юйде гитчеле кеслеринден абаданланы айтханларын этгендиле. Сёз ючюн, тепси джанында олтуруб тургъанлай, къарт кесини уллу джашлары-къызлары болгъан джашына огъуна урушургъа эркин болгъанды. Айхай да, аны терслиги болса, атасын бир зат бла чамландырса.\nКъазакълы кеслерини христиан динлеринде айтылгъанны этерге керек болгъанды. Къазакълы юйюнде оноуун юй бийчесине бермегенди – юйюрню башчысы кеси болгъанды. Юйде эркиши бла тиширыу баджарлыкъ джумушланы бир-бирлерине къатышдырмагъандыла, хар ким кесини ишин ариу билгенди. Къазакъны юй бийчеси баш иесини оноууна къаршчы бармагъанды, кесини тиширыу орнунда тургъанды. Ёзге къазакъла тиширыуну сыйын мийикде тутхандыла. Эркишиле урушха-тюйюшге хазыр болгъанлай тургъандыла, керек болса, юйлерин, эллерин джаудан къоруулагъандыла.\nКъазакъла сабийлени бютюн да кёб болурларын излегендиле. Тиширыула сабийлеге къараргъа, аланы апчытмай ёсдюрюрге керек болгъандыла. Сабий болмагъан эл къуу-шуугъа саналгъанды. Ол себебден къазакъла юй бийчелери бла сабийлерине бек сакъ болгъандыла.\nКъазакъ тиширыу кесин ёхтем тутханды, баш иесинден сора кишиге бойсунмагъанды. Ол эркишиси не этиб айланнганын билирге керек болмагъанды. Сёз ючюн, кенгешде къайсы болса да бир тиширыуну юсюнден оноу этилсе, ары тиширыуну кесин чакъырмагъандыла. Аны ючюн не атасы, не эри, не къарнашы, не джашы баргъанды. Этилген оноуну ала анга джетдиргендиле.\nКъазакъны аскер къуллукъгъа чакъырсала, юй джумуш толусу бла тиширыуну бойнуна тюшгенди. Айтыргъа, баш иеси не ишлени этиб тургъан эсе, ол аланы барысын да кеси этерге керек болгъанды. Алайды да, ол кеси юйдегисин аш-суу бла баджаргъанды, тюкенлеге, джармалыкълагъа айланыб кереклисин алгъанды, сабан сюрюб, битим ёсдюргенди. Иги джашагъан адамла джумушчула тутхандыла. Эркишиси юйде болмагъан тиширыу алагъа да кеси кёз-къулакъ болгъанды. Элге джау чабханы болса, тиширыу, къолуна шкок алыб, эркишиле бла тенгликде джаугъа къаршчы тургъанды.\nКъазакъ тиширыула, къартла бла сабийлени джакълар ючюн, артха турмагъандыла. Сёз ючюн, Азовну къоруулар ючюн, 800 къазакъ тиширыу ёрге тургъанды. Айтыргъа, Кърымда къулланы сатхан базарлада джаш къызчыкъла бла сабийлени сатыб алыр мадар болгъанды. Къазакъ къызла бла тиширыула, кеслерини азатлыкълары ючюн уруш этиб, не хорлагъандыла неда джан бергендиле, ёзге кеслерин сатдыртмагъандыла.\nДжашау нёгерин джаш адам ёмюрлюкге сайлагъаны себебли, тышына чыгъардан неда юйленирден алгъа къазакъла кёб сагъыш этгендиле. Ала бир-бирлерине иги болгъандыла. Алай а баш иеси бла юй бийчеси адамланы къатларында бир-бирлерине кемсиз болгъанларын кёргюзмегендиле. Нек этгендиле алай?\nБашха тиширыуланы джюреклерин мыдах этмез ючюн этгендиле алай. Айтыргъа, урушха кетген къазакъланы бир къаууму ызларына къайтмагъандыла. Алайды да, бир юйдеги къазауатдан сау къайтхан эркишилерине той тутханды, экинчи юйдеги джан берген адамларыны джылауун этгенди.\nКъазакъла аталары, эрлери болмагъан юйдегилени къатларында, аланы сындырмаз ючюн, не тиширыуларына, не сабийлерине ариу айтмагъандыла. Къазакъ кишини юй бийчеси, аны биргесине тюл, ызындан баргъанды.\nЮйде кеслери къалгъан заманда къазакъла тиширыуларын, сабийлерин да эркелетгендиле. Иги сагъыш этиб къарасанг, къазакъла бла бизни миллетни адетлеринде, халилеринде кёб зат бирча болгъанын эсгересе.\nДжыйгъан, джарашдыргъан МАМЧУЛАНЫ Дина.


Кельвин — Википедия\nКе́львин (белгилениуу: K) — ЁС-де температураны ёлчем биримиди, 1848 джылда теджелгенди.\nБир кельвин сууну ючлю нохтасыны термодинамика температурасыны 1/273,16 тенгди. Шкаланы тамалы (0 К) абсолют нолгъа келишеди. Цельсийни градусларына кёчюрсек: °С = K − 273,15 (сууну ючлю нохтасыны температурасы — 0,01 °С).\n2005 джылда кельвинни ангыламы бир кесек тюрлендирилгенди. Термометриядан кенгеш комитет сууну ючлю нохтасыны температурасыны санагъан сагъатда, сууну изотоп ичлигине белгили бир излемле салгъанды.\nЁлчемле бла аурлукъланы халкъла арасы комитети 2011 джылда кельвинни ангылатыуун тюрлендирир акъылдады, ангылауда къыйын болгъан сууну ючлю нохтасыны орнуна тамалгъа секунд бла Больцманны хамандалыгъы алынныкъды.\nБирим ингилиз физик Уильям Томсонну аты бла аталгъанды, аннга Айрширден Ларгсчы лорд Кельвин титул берилгенди, бу ат а уа Глазгодагъы университетни джерини юсю бла саркъгъан Кельвин суудан алыннганды (River Kelvin).\n1968 джылгъа дери кельвин официал халда Кельвинни градусу атны джюрютгенди.\nКъат эмда юлюш биримлеТюрлендир\nКъат эмда юлюш биримлени ЁС-ни стандарт индекслерини болушлугъу бла къурайдыла.\nдекакельвин даК daK\nдецикельвин дК dK\nгектокельвин гК hK\nсантикельвин сК cK\nкилокельвин кК kK\nмилликельвин мК mK\nмегакельвин МК MK\nмикрокельвин мкК µK\nгигакельвин ГК GK\nнанокельвин нК nK\nтеракельвин ТК TK\nпикокельвин пК pK\nпетакельвин ПК PK\nфемтокельвин фК fK\nэксакельвин ЭК EK\nаттокельвин аК aK\nзеттакельвин ЗК ZK\nзептокельвин зК zK\nйоттакельвин ИК YK\nйоктокельвин иК yK\nхайырланыргъы рекомендация берилмейди\n↑ Уточнение определения кельвина — [Temperatures.ru]\n↑ Комитет мер и весов изменит определение градуса Кельвина — Lenta.ru\nКельвинни башха биримлеге онлайн конвертору\nЧыкъгъаны — «https://krc.wikipedia.org/w/index.php?title=Кельвин&oldid=91284»\nПоследний раз редактировалась 7 март 2013 в 22:07\nБу бетни ахыр тюрленнгени: 22:07, 7 март 2013.


Вузлада билим алыргъа сюйгенлеге тийишли онгла жарашдырыладыла | Печатная версия газеты "Заман" на портале СМИ КБР\nКъырафлны башчысы быйыл окъуу жылны къыйын болумлада бошаргъа тюшгенин, алай билим бериу система, окъуучула, студентле да аладан бет жарыкълы ётгенлерин чертгенди.\nСаулукъну сакълау – эм магъаналы\nКоронавирусха къажау мадарланы чеклеринде бек алгъа билим бериу учрежденияла дистанция халда окъутуугъа кёчюрюлгенлери аурууну жайылыуун тыяргъа онг бергенин чертгенди Путин. «Ол къыйын оноу эди, алай бюгюн а ол тюз болгъанын шарт айталлыкъбыз. Биз аны сабийлени, жаш тёлюню, устазланы саулукъларын, жашауларын сакълауну эм магъаналы ишге санап, аны ючюн чыгъаргъанбыз»,-деп чертгенди ол.\nДистанция халда окъутууну къурау къыйын болгъанын, бу кезиуде устазлагъа жангы технологиялагъа юйренирге, дерслеге башхача хазырланыргъа тюшгенди. «Ата-анала устазны къыйынына жангы кёзден къарап башлагъан болурла деп ышанама. Окъутуу аланы кёз алларында баргъанды. Атала, анала, аппала, ыннала аланы сабийлерине устазла къаллай уллу къыйын салгъанларын кеслери кёргендиле»,-деп къошханды ол.\nАны бла бирге уа бу кезиу сабийлеге да сынау бергенди, аланы жууаплылыкъларын, билимлерин, жашаугъа хазырлыкъларын ачыкълагъанды. Владимир Путин бу сынау алагъа жашауда керек боллугъун чертип, окъуучулагъа, студентлеге, устазлагъа, ата-аналагъа тёзюмлюлюклери, бир бирге билеклик этгенлери ючюн ыспас этгенди. «Бютюнда тамата классланы окъуучуларына, студентлеге ыразылыгъымы билдиреме. Ала, дерслерин этгенден сора да, волонтёр къымылдаулагъа къатышып, къыйын жашау болумгъа тюшгенлеге, абаданлагъа болушхандыла»,-деп къошханды ол.\nКъыралны башчысы дистанциялы халда билим бериуде чырмаула чыкъгъанларына эс бургъанды. Аны себепли келир окъуу жылны аллында школчула бу кезиуде алгъан билимлерин сюзерге, керек болса, къошакъ заман бёлюп, ачыкъланнган кемчиликлени кетерирге керекди.\nмажал этерге тийишлиди\nВладимир Путин дистанциялы халда окъутуу технологияланы андан ары айнытыргъа, сабийле сынамлы, билимли устазланы дерслерине, лекцияларына мындан ары да тынгыларча мадарла этерге чакъыргъанды. «Аны бла байламлы билим бериуде шёндюгю информация инфраструктураны сингдириу ишни тирилтирге, школланы терк ишлеген Интернетге къошаргъа тийишлиди»,-деп белгилегенди Путин.\nКарантинни кезиуюнде къыралда билим бериуню толусунлай дистанция халгъа кёчюрюрге мурат барды, школла, университетле жабыллыкъдыла деген ётюрюк хапарла адамланы юсгюрюр мурат бла жайылгъанларын белгилегенди Президент. «Билим бериу система сабийлени окъутуу бла чекленмей, аланы юйретген этеди, жашаугъа хазырлайды, жамаут тёрелеге, намысха юйретеди. Аны юсюнден Посланияда да айтханма. Ол санда класс башчылагъа, сабийлени юйретиуде уа аланы къыйынлары бютюнда уллуду, къошакъ халда федерал бюджетден 5 минг сом тёлерге оноу этилгенди»,-деп эсгертгенди ол.\nЕГЭ 29 июньда\nБу кюнледе уа 692 минг сабий школну бошайды. Аланы, ата-аналаны да Бир къырал экзаменнге хазырланыу, андан ары окъуу бютюнда жарсытады. Владимир Путин экзаменни юсюнден оюмла тюрлю-тюрлю болгъанларын, бирле аны быйыл ахырда кетерип къояргъа чакъыргъанларын белгилегенди.\nРФ-ни Президенти ЕГЭ, кемчиликлеге да къарамай, кесини хайырлылыгъын кёргюзтгенин, ол билимге тюз багъа бергенин чертгенди. «Эпидемия азайып баргъанын эсге алып, Бир къырал экзаменни 29 июньдан башларгъа боллукъду. Школла выпускниклеге алагъа хазырланыргъа дистанция халда болушурукъдула»,-дегенди ол.\nСынауланы быйыл вузгъа кирирге сюйгенле бередиле, аттестатла выпускниклеге барысына да экзаменсиз юлешинилликдиле.\nАлгъан баллагъа кёре документлени бир ненча вузгъа берирге боллукъду, аланы да дистанция халда кёргюзтюрге онг барды. Студентлени вузла августда алып башларыкъдыла. Аны бла бирге быйыл школну бошагъан жашланы аскерге чакъырыу арт болжалгъа салыннганды. Путинни айтханына кёре, Къоруулау министерство бла аны юсюнден келишим этилгенди.\nКъыралны башчысы бийик билим бериуню амаллары бла хакъсыз хайырланнганланы кёбейтирге кереклисини юсюнден да айтханды. Посланияда уа 2021 жылдан экономикада, социал сферада артыкъда суралгъан усталыкълагъа хазырлагъан вузлада бюджет жерлени кёбейтирге буйрукъла берилген эдиле. «Мен акъыл этгенден, бу ишни быйылдан башларгъа керекди. Аны себепли къошакъ бюджет жерле бёлюрге, школланы бошагъан жаш адамланы 60 проценти вузлада хакъсыз окъурча мадарла толтурургъа керекди»,-дегенди ол.\nВладимир Путин ЕГЭ-ни кезиуюнде сабийлени солууларын къурагъанда къоркъуусузлукъ, санитар излемле сакъланыргъа кереклисине эс бургъанды. Ол Правительствогъа билим бериу учреждениялада окъутууну очно халда бардыргъанда санитар жорукъланы хазырларгъа буюргъанды.\nШколчуланы жай солууларын къурау да энчи жумушладан бириди. «Ол а шёндю артыкъда магъаналыды. Жууукъ кезиуде предприятияла толу кючлери бла ишлеп башларыкъдыла. Ата-аналаны барысына да отпуск алыргъа онглары боллукъ тюйюлдю. Аны ючюн а школчуланы солуулары чырмаусуз къураргъа мадарла керекдиле»,-дегенди ол.\nРегионланы власть органларына эпидемиология болумну эсге алып, сабий солуу учрежденияланы ачыуну онгларын сюзерге эсгертилгенди. Бу ишде билим бериу системаны битеу онгларын хайырланыргъа, ол санда сабий садлада дежурный къауумла, школлада, къошакъ билим берген учреждениялада кюндюз тургъан лагерьле ачаргъа кереклиси белгиленнгенди. Алада сабийлени эм ишчилени саулукълары дайым да тинтилгенлей турлукъду.\nБилим бериуню, илмуну, культураны федерал учрежденияларына болушлукъгъа 42 миллиард сом бёлюннгени белгили этилгенди. Бу ахча вузланы устазларына хакъларына къоратыллыкъды.\nПрезидент шёндюгю болумда вузлада окъутуу ючюн багъаланы кётюрюрге жарамагъанын да къаты эсгертгенди. Ол хар студентни къолайлыгъын, жашау болумун тергеп, билим алгъанлары ючюн тёлеялмагъанлагъа болушлукъну хайырлы мадарларын къураргъа тилегенди.\nРФ-ни Президенти жаш адамланы бийик билим алгъанда льготалы кредитле бла хайырланыргъа онглары болургъа кереклисин чертгенди. «Правительствогъа, РФ-ни Банкы бла бирге билим бериу кредитни ёлчемин бюгюн болгъан 8 процентден 3 процентге дери азайтыуну, аланы болжалларын созууну, налог вычетни ёлчемин кёбейтиуню юслеринден оноула чыгъарырларын тилейме. Вычет а кредитни кесине, аны процентлерине да берилирге керекди»,-деп чертгенди ол.\nДагъыда законлагъа вузлада очно халда окъугъанла ишчи усталыкълагъа хакъсыз юйренирча, агрохолдинглеге жай кезиуде аланы иш бла жалчытырча, тамата курсланы студентлерине билим бериу учреждениялада ишлерге эркин этерча тюзетиуле кийирирге кереклисини юсюнден да айтылгъанды.


Байрамны эсде къалгъан такъыйкъалары | Электронная газета "Заман"\nРайонда ариу жерлени, тарых магъаналы эсгертмелени, къалаланы суратлары бар эди алада. Дагъыда малкъар тукъумланы тамгъалары. Анга уа адамла бютюн эс бургъандыла. Хар келген, кесини тукъум белгисин табып, суратха алдырыргъа излегенди. Стендлени алларында суратха тюшерге сюйгенле да аз болмагъандыла.\nБайсыланы Харун, районну администрациясыны башчысыны экинчиси, келгенлеге бет жарыкълы тюбеп, келтирген затларыны юслеринден толу айтып тургъанды. Чатырны ичинде уа адамланы хычинле эм башха таулу ашарыкъла бла сыйлагъандыла.\nКюз артыны ууакъ жаууну себелегенине да къарамай, майданда бардырылгъан байрамгъа къараргъа кёпле келгендиле. Ала сокъураннган болмазла, нек дегенде анда кёп сейир зат кёрюрге онг болгъанды.


Сериалы канала Интер - Смотреть онлайн русские сериалы на канале Интер бесплатно в хорошем качестве HD 720 и 1080 » Страница 4\nРусские фильмы и сериалы » Интер » Страница 4\nСледователь Горчакова 9 серия (2019) - смотреть онлайн\nПремьера: 8 мая 2019 (Интер)\nНи шагу назад! 6 серия (2019) - смотреть онлайн\nНи шагу назад! 5 серия (2019) - смотреть онлайн\nНи шагу назад! 4 серия (2019) - смотреть онлайн\nНи шагу назад! 3 серия (2019) - смотреть онлайн\nНи шагу назад! 2 серия (2019) - смотреть онлайн\nНи шагу назад! 1 серия (2019) - смотреть онлайн\nСледователь Горчакова 8 серия (2019) - смотреть онлайн\nСледователь Горчакова 7 серия (2019) - смотреть онлайн


Жууаладан ууланмазча неге эс бурургъа керекди?\n19 июля, 2021 - 17:19\nЖууала ауур ашха саналадыла. Ала ауурлугъу болгъан тиширыулагъа, сабийлеге да жарашмайдыла. Не къадар биширгенликге, къалай хазырлагъанлыкъгъа да башхасы жокъду, дейдиле Роспотребнадзорну Къабарты-Малкъарда управлениясында.\nПодробнее о Жууаладан ууланмазча неге эс бурургъа керекди?\nСен къатымда болсанг эди\n19 июля, 2021 - 16:17\nТансыкъма мен санга… Ол тансыкълыкъдан къутулуу амал жокъду, не медет. Жердеги жашаудан бир такъыйкъагъа ычхынып, алыкъа жулдузлагъа учаргъа бир жаны болгъан затны да къарыуундан келмегенди. Сен а ызлагъанса башха жол, керти дунияны этеклеринде. Къаллай бир ёмюр ётген болур, къаллай бир акъылман кюсеген болур андагъы жорукъну кёрюп къайтыргъа, билмейме.\nПодробнее о Сен къатымда болсанг эди\nДуния башында муслийманланы бирикдирген къууанч\n19 июля, 2021 - 14:59\nБыйыл дунияны битеу муслийманлары да сыйлы Къурман байрамны 20 июльда белгилерикдиле. Хар жылдан да Ибрагим файгъамбарны (Аллахны саламы анга болсун) ызындан ислам динни тутханла къурман мал соядыла. Бу ишни баш магъанасы – Аллахха табыныу, баш уруу, ийнаныуду. Къурман адамны ич дуниясы ариуланнганыны, жюрегинде таза ниетле хорлагъаныны, игиликни, мамырлыкъны белгисиди. Ол адамны халаллыгъын, жюрек жумушакълыгъын, адеп-къылыкъ жаны бла даражасын кёргюзтеди, динни магъанасын ангыларгъа, бизни жаратхан Аллахха сюймеклигибизни билдирирге болушады.\nПодробнее о Дуния башында муслийманланы бирикдирген къууанч\nАны халаллыгъы ёксюз жюреклени жылытханды\n19 июля, 2021 - 09:00\n1930 жылда Османланы Матгерийге бушуу сынаргъа тюшеди. Аны юй бийчеси Асанланы Хасимни къызы Шерифат, замансыз ауушуп, Айшат бла Адырахман ёксюз къаладыла. Айшат - экижыллыкъ, Адырахман а - къагъанакъ. Алагъа ынналары холамлы Бёзюланы Нафисат къараргъа кюрешсе да, къартлыкъ хорлагъан тиширыугъа ол тынч тюйюл эди. Ёксюзлени аталары Матгерий уллу санлы, къарыулу киши эди. Не жумуш чыкъса да, аны ёгюзле жегилген арба бла жиберип тургъандыла. Кёп къыйын жерлеге окъуна барыргъа тюшгенди анга ол улоу бла. Иш кёллюлюгю, жарашыулулугъу бла белгили адам болгъанды.\nПодробнее о Аны халаллыгъы ёксюз жюреклени жылытханды\nЖангы юй алгъанлагъа - эсгертиу\n19 июля, 2021 - 08:00\nЮйню, фатарны сатыу-алыу бла байламлы ишле бла, баям, кёплеге кюреширге тюшеди. Алай былайда тапсыз болумгъа тюшмез, алданмаз ючюн, эссизлик этерге жарамайды. Юридический жаны бла не этерге кереклигини юсюнден бизни бла ушагъында адамланы эркинликлерин къоруулау «Правовая защита» регион организацияны юристи Бекхан Ужахов айтханды. Алай бла фатар алгъанда агентстволаны, нотариусланы эм юристлени болушлукълары бла хайырланыргъа боллукъду. Аланы хар бирин да энчи тинтейик.\nПодробнее о Жангы юй алгъанлагъа - эсгертиу


Prince Chrome - металлические, холодные, насыщенные и просто космические - Парикмахерский Интернет-Магазин "Inkanto27"\nБезудержный блеск металла.\nМощный энергетический поток цвета.\nPrince Chrome от Estel.\nСтойкая крем-краска Prince Chrome от Estel обеспечивает максимальную лёгкость и комфорт в творческой работе мастера и дарит клиенту тот-самый-цвет.\nEstel Prince Chrome стойкая крем-краска для волос 7/16 Русый пепельно-фиолетовый, 100 мл.\nEstel Prince Chrome стойкая крем-краска для волос 6/11 Темно-русый пепельный интенсивный, 100 мл.\nEstel Prince Chrome стойкая крем-краска для волос 9/61 Блондин фиолетово-пепельный, 100 мл.\nEstel Prince Chrome стойкая крем-краска для волос 8/16 Светло-русый пепельно-фиолетовый, 100 мл.\nEstel Prince Chrome стойкая крем-краска для волос 5/11 Светлый шатен пепельный интенсивный, 100 мл.\nEstel Prince Chrome стойкая крем-краска для волос 7/66 Русый фиолетовый интенсивный, 100 мл.\nEstel Prince Chrome стойкая крем-краска для волос 8/18 Светло-русый пепельно-жемчужный, 100 мл.\nEstel Prince Chrome стойкая крем-краска для волос 3/66 Темный шатен фиолетовый интенсивный, 100 мл.\nEstel Prince Chrome стойкая крем-краска для волос 3/11 Темный шатен пепельный интенсивный, 100 мл.\nEstel Prince Chrome стойкая крем-краска для волос 9/6 Блондин фиолетовый, 100 мл.


Къууанч халда белгиледиле - Государственное учреждение "Редакция газеты "КАРАЧАЙ"\nКъууанч халда белгиледиле\nАбыстол (ноябрь) айны 4-де Черкесск шахарда Халкъланы биригиулерини кюнюне аталгъан уллу къууанч митинг бардырылды. Анга республиканы шахарларындан, эллеринден да кёб адам келген эди.\nКъууанчха Къарачай-Черкес Республиканы Башчысы Темрезланы Рашид, республиканы тюрлю-тюрлю органларыны, джамагъат бирлешликлерини келечилери да къошулгъан эдиле.\nБайрамны белгисин, Эресей Федерацияны 6 метр узунлугъу болгъан кърал байрагъын, Черкесск шахарны сохталары Ленин атлы орамны узунуна элтген эдиле.\nМитингни ача, РФ-ны Президенти Владимир Путинни алгъышлау телеграммасын окъудула. Аны кибик, КъЧР-ни Башчысын, джамагъатын да Халкъланы биригиулерини кюню бла РФ-ны Правительствосуну Председатели Дмитрий Медведев, РФ-ны Федерал Джыйылыууну Федерация Советини Председатели Валентина Матвиенко, РФ-ны Президентини Шимал Кавказ федерал округда Толу эркинликли келечиси Александр Матовников, федерал органланы, къоркъуусузлукъну сакълау структураларыны келечилери, къралыбызны башха субъектлерини тамадалары да алгъышладыла.\nДжыйылгъанланы Къарачай-Черкес Республиканы Башчысы Темрезланы Рашид байрам бла алгъышлады.\n«Эресей Федерацияны Президенти Владимир Путин 2020-чы джылны Уллу Хорламны 75-джыллыгъына атагъанды. Владимир Владимирович чертгенден, «бизни Ата джуртубузну къутхаргъан, Европагъа, саулай дуниягъа да баш бошлукъну келтирген ата-бабаларыбыз эсден кетмезге керекдиле», - деди Темрезланы Рашид.\nБюгюнлюкде Къарачай-Черкес Республикада ол кюнлени юсюнден эсгериу ишле бардырыладыла, джигитлени атлары адамланы джюреклеринде сакъланыр ючюн кёб зат этиледи. Джыл сайын кёрмючле ачыладыла, ёсюб келген джаш тёлю ветеранла бла тюбешеди, джаш адамла излеу-тинтиу ишле бла кюрешедиле, эсгериу китабла басмаланадыла. Бюгюн кюнде джашагъанланы борчлары келир тёлюлеге бизни ата-бабаларыбызны джигитликлерин, мамыр, эркин джашау ючюн джанларын-къанларын аямай кюрешгенлерини юсюнден не къадар толу хапар къояргъады.\nКъарачай-Черкес Республиканы Халкъ Джыйылыууну (Парламентини) Председателини орунбасары Смаккуланы Дахир депутатланы атларындан сёлешди.\n«Биз кючю уллу, айбат къралда джашайбыз. Эресейни эм уллу байлыгъы аны адамлары, тюрлю-тюрлю маданиятларыдыла. Къралыбызны кючю бирликдеди. Бизни кёб миллетли Къарачай-Черкесиябыз да уллу Эресейни бир бутагъыды.\nБизле да кесибизни урунууубуз бла, джетишимлерибиз бла, фахмулу джаш адамларыбызны хорламлары бла къралыбызны ёсюмюне уллу юлюш къошабыз, - деди Смаккуланы Дахир.\nКъЧР-ни Джамагъат бирлешликлерини миллетле арасы советини председатели, КъЧР-ни Джамагъат Палатасыны члени, КъЧР-де «Кали-Архи» деген регионал джамагъат бирлешликни председатели Владимир Кузнецов бюгюнлюкде Къарачай-Черкесия рахат, тынчлыкълы, къонакъбайлыкъ эте билген регионланы бирине саналгъанын черте, ол республиканы миллетлерини бирикмекликлерини кючюнден болгъанын айтды.\nКъЧР-ни Джамагъат бирлешликлерини миллетле арасы советини атындан джыйылгъанланы Олег Хетагуров да алгъышлады.\nЧеркесск шахар поликлиниканы баш врачы Гаша Шенкао бу байрамны баш нюзюрю миллетлени бирикдириу болгъанын черте: «Байрам ашхылыкъны, рахатлыкъны, бирикмекликни, келишиуню белгисиди», - деди.\nДжыйылгъанланы Черкесск шахарны 5-чи номерли гимназиясыны завучу Мариям Курмансеитова, КъЧР-ни Джамагъат палатасыны члени, С. П. Никулин атлы сабий библиотеканы директору Наталья Демишонкова, Черкесск шахарда технология колледжни студенти, вице-тамада сержант, аскер-патриот юретиу аралыкъны 1-чи номерли Постуну штабыны 4-чю бёлюмюню тамадасы Ирина Аджиева дагъыда башхала алгъышладыла, рахатлыкъ, мамырлыкъ, бирикмеклик, ёсюб келген джаш тёлюге джетишимле теджедиле.\nСёлешгенле бла кёзюулешиб Къарачай-Черкесияны белгили джырчылары, тепсеу къауумлары концерт программаларын бардыра эдиле. Митинг бошалгъандан сора «Джашил айрымканда» уллу къууанч ишле бардырылдыла.


Саулукъ сакълау махкемелеге бёлюннген ырысхыны не къадар хайырлы къоратыргъа тийишлиси айтылгъанды | Печатная версия газеты "Заман" на портале СМИ КБР\nСаулукъ сакълау махкемелеге бёлюннген ырысхыны не къадар хайырлы къоратыргъа тийишлиси айтылгъанды\n18 февраля, 2021 - 07:20\nКазбек Коков саулукъ сакълауну излемлерине федерал субсидияланы юлешиу соруула жаны бла кенгеш бардыргъанды. Анга КъМР-ни Правительствосуну Председатели Мусукланы Алий, КъМР-ни саулукъ сакълау министри Рустам Калибатов къатышхандыла.\nРФ-ни Правительствосуну Председатели Михаил Мишустин къол салгъан буйрукъгъа кёре Къабарты-Малкъаргъа борчлу халда медицина страхование система бла ишлеген больницаланы бла поликлиникаланы финансированияларына 843,4 миллион сом бёлюннгенди. 47 регионнга берилген субсидияланы битеулю ёлчеми 25,4 миллиард сом болгъанды. «Республика алгъан къошакъ ырысхы тийишлисича хайырланыргъа керекди», - деп чертгенди Башчы кенгешни чегинде.\nМусукланы Алий республиканы таматасына жууукъ заманда КъМР-ни Правительствосу Россейни Саулукъ сакълау министерствосу бла келишимлени хазырларыгъын, КъМР-ни Саулукъ сакълау министерствосу ырысхыгъа кеси оноу этерча эркинлик аллыгъын билдиргенди. РФ-ни Правительствосу къабыл этген жорукълагъа кёре ахчаны тариф комиссия юлеширикди, аны оноуу бла ОМС-ни Жер-жерли Фонду аны медицина организациялагъа жетдирликди.\nБашчы саулукъ сакълау учреждениялагъа ырысхы теркирек жетерча Правительствогъа тийишли норматив актланы тири хазырларгъа буюргъанды. Казбек Коков саулукъ сакълау министрден Россейни Минздравына къошакъ ахча алырча алгъын жиберилген заявкада белгиленнген ёлчем толусунлай берилгенин бла къалгъанын соргъанды.\nРустам Калибатов бёлюннген ырысхыны ёлчеми Къабарты-Малкъар Республикадан заявканы, ол а коронавирус жукъгъан аурууну багъаргъа изленнген шёндюгюлю багъалы дарманлагъа сурам ёсгенин эсге алып къуралгъанды, битеу пунктларына жетиширигин айтханды. Ол дагъыда ахча коронавирусну жайылгъаны ючюн ауурлукъ уллулай къалгъан медицина организациялагъа буюрулгъанын да белгилегенди.\nОзгъан жылны ахырына медицина организацияланы асламысы медицина болушлукъ тапдырыу жумушланы ёлчемлерин къырал борч салгъан пландан кёп толтургъанлары ючюн кредит борчла къуралгъандыла (багъа медикаментле, коммунал жумушла, аш-азыкъ жалчытыу эм башхала ючюн), аны ала кеслери алларына тап халгъа келтираллыкъ тюйюлдюле.\n- Бир затха да къарамагъанлай, ырысхыны тап юлешиннгени эм республикалы бюджетден къошакъ ахча бёлюннгени ючюн коронавирус жукъгъан аурууну жайылгъан кезиуюнде саусузлагъа берилген медицина болушлукъну качествосу тюшмегенди. Бёлюннген федерал финанс себеплиг а жылны бир тюрлю борчсуз башларгъа онг этерикди, - деп эсеплегенди министр.\nКъМР-ни Башчысы Казбек Коков мындан арысында да федерал профильли министерство бла байламлыкъда ишлерге тийишлисин белгилегенди, бёлюмде финансла жаны бла болумгъа тохтамай къарап, регионну сейирлерине деп битеу онгланы заманында къураргъа кереклисин чертгенди.\n23.03.2020 - 20:25 Къысха кезиуню ичинде регион азатланнганды, совет властьха ышаныулукъ къайтарылгъанды


КЪОБУЗ | Электронная газета "Заман"\n20 мая, 2020 - 12:33\nХалимат къобузчу болгъанды. Ол аллай къобузчу болгъанды – элни ауузунда къалгъан, къобузну, ойнатхан угъай, сёлешдире билген! Къууанч хапарына, жарсыу таралыууна, жалан бизни элни жамауатын угъай, къоншу эллени да тынгылатхан. Ол узайгъан заманлада къууанчлада къобуз сокъгъан адет эди. Халиматны къобузу жарытмагъан той а тойду, къууанч къууанчды деп ким айталгъанды?! Жыр тагъаргъа уста Халиматны аты, сыфаты да унутулгъандыла. Жырлары уа жашайдыла, ийнарла, тарыгъыула болуп, жашдан къызгъа, къыздан жашха салма жолчукъла ызлай, ёмюр узунлугъунда тауусулмай.\nАчы уруш, кёчгюнчюлюк къыйынлыгъы анча жара къоюп кетгенлерине да къарамай, хорлам бла бирге келген жазда алай къууанчлы, алай жарыкъ болду жерни юсю, терекле бла, гюлле бла бирге жюрекле да чакъгъанча. Къызыл шарх-шархла къызартхан юй башла, арбазла, жол жанлары, кенг тюзле да бирча къууанчлы болуп. Бир уллу ёхтемлик жюреклени бийлеп, жашауну алгъындан да омакъ этерге кёллениу сезим жаратылып, ариулукъгъа, игиликге итиниу кюч ала башлагъан эди.\nМа ол заманда чыгъарды Халимат Кавказдан келген эски кюбюрден таулу къобузун.\nАны халкъыбызны Орта Азиягъа кёчюрюрден алгъа, жетип келген айырылыуну сезген кибик, Къабартыда къалгъан тамата эгечи Таужан берген эди Халиматха, кеси кёзюмден кёре тур деп.\nХалимат ол къыйын жыллада къобузну сатаргъа кёп кере болгъанды. Сатаргъа угъай, гыржыннга алышыргъа. Алай, къызчыкъны атасы урушдан хорлам бла къайтса, къобуз изленнигин билип, артха къоя тургъанды…\nХорламны узакъ Берлинден келген сюйюнчюсю мудах жамауатны бетин жарытхан эрттенде, Ахматны да сакъламай, чыгъаргъан эди Халимат къобузун.\nКъобуз, бу башха жерни ушатмай, бир кесек жунчуса да, Халиматны назик бармакъларын танып, алтын накъышларын къалтырата, ариу ауазы бла ахтынып, тёгерекни кесине тынгылатды. Олсагъатдан миллет тартыулагъа тансыкъ болуп тургъан жамауат – малкъарлыла, къарачайлыла, чеченлиле… арбазны толтурдула. Жашланы ётгюрюреклери, ортагъа чыгъып, санларын ойната башларгъа, арбазгъа, жел этдирип, комендант кирди.\n– Неди бу? – деп къычырды ол, огъурсуз бетинден къаны къача. – Ким эркинлик бергенди сиз бандитлеге тепсерге?\nОл да къобузчу таба атлагъанлай, алайгъа Исмайыл жетди – Халиматны киеую. Сех юсю бла секирип, кесин къобузгъа узалгъан комендантха атды. Жетди да, болмагъанча жигитлик этди – аны толу жаягъын шибиля таууш этдирди.\nКёк жашнагъанча кёрюндю. Кёчгюнчюле абызырадыла, къоркъдула жашха. Исмайыл а, кюнню кёзю да аны капитан чынында тохтап, эс жыялмай тургъан комендантха:\n– Бу Сталинни сюйген тепсеуюдю! Сен аны тохтатханынгы билсе, ол не айтырыкъды?! Нек тыяса? – деп «урушду».\nОл узакъда Уллу Хорламны бир кесекчиги, бу къыргъыз элге кирип, кесин алай танытханы таулуланы бетлерин жарытды. Ала бла бирге, жашау былай турмазын ангылагъанча, къобуз да ингирге дери, тарыгъыуу бла къууанчы бир бирлерин алышындыра, саулай элге эшитилгенлей, жюреклени къууандыра турду.\nАхмат къайтмады къазауатдан. Анга ёпкелепми – Халимат къобузну къызына берип къойду.\nТанзиля къобуз согъаргъа терк юйренди. Онтёртжыллыкъ къызчыкъгъа анасындан, анасыны эгечинден ётген, эндиге дери тынгылап тургъан фахму уянды да, энди эс жыя келген мудах таулуланы бетлерин жарытды. Танзиля да назик бармакъларын къобуз тюекледе терк-терк ойната башлады. Къобуз ауур болса да, Танзиля аны къаты тута эди.\nТаулу къобузну ауазын чеченли жаш Ахмед да эшитди. Артда уа ненча кере тепседи ол къобузну тартыуунда, ненча кере тынгылады аны къанатла берген къууанчына, жюрекге сакъ мудахлыкъ кийирген ахтыныууна да. Алай ангылай эди Ахмед ол къобузну тилин, ючюсюню – аны, Танзиляны, Ахмедни – араларында бир уллу жарыкъ тасха орналып, аланы бир бирге байлагъанча.\nАхмед къоншу элде жашай эди. Алай чюгюндюр къазыу башланнганлай, колхоз а бахчаларыны асламысында бал туз чюгюндюр ёсдюре эди, аны ташыргъа жюрюп, бизни орамны букъусунда машинасыны ызларын аз къоймагъанды. Ма ол заманда айтханды Танзиляны къобузу:\n«Жюз машинадан айырып танырем\nСени машинангы ызларын…» – деп да.\nАртха къайтырны юсюнден хапар келгенде, Ахмед, тас этеме депми къоркъду, Танзиляны къоншу элге къачырды. Мангылайында жазылгъан къадарны ажымлылыгъын экинчи кере сынап, ол мудах кёзлерине энип, Халиматны жюреги такъыр болду. Танзиля уа насыплы эди. Ол кесини узакъ созулмагъан насыбында, анасыны аны жангы жууукълары бла жарашыргъа унамай, анга кёлкъалды болуп тургъанын да эсине артыкъ бек алмады.\nТамам ол кюнледе Кавказгъа къайтыуну къууанчы нени да сыйпап, кетерип, кёчгюнчю халкъ жолгъа хазырланды. Анда не да – насып, умут, жашау – башха боллукъду деп. ийнанып, бирем-бирем, юйюр-юйюр да тебиредиле ата журтха.\nХалимат да хазырланды. Ашыгъышлы эди. Сюймекликни кюню анда тийгени эсине тюшюпмю? Бораны уа – мында эди.\nХалкъ Кавказгъа жол салгъанда, Ахмедни юйюрю – Танзиля, аланы гитче жашчыкълары Руслан, туудукъчугъун тансыкълагъандан тоймагъан Ханий да жолгъа атландыла. Къанатлы эдиле бары да. Алай ол жол къууанч келтирмеди насыбы ажашхан Танзилягъа. Жолда къыйын ауруп, Ахмед дуниясын ташлады. Ачыу этди Танзиля, къаралып къалды, къысха насыбын кёз жашларында жууундурду. Къобузну, юй хапчукланы тюшюре туруп, жерге уруп, чачып къояргъа умут этди: «Сен болмасанг, инжилмез эдим!» – деп, ол терс болгъанча, ёчюлген насыбын андан даулай. Алай къайын анасы, келинини къолундан алып, къобузну кёз туурадан кетерип къойду.\nТёрт-беш жыл озгъанда да, Танзиляны бушууу эски болмады. Ол ачыу бюгюн-бюгече болгъанча, мудах эди Танзиля. Чеченде къайынлары бла жашап турду. Артда уа, жашаууну ахыр кюнлерин санай тургъан Халиматны тилегине бой сала, жашы бла Малкъаргъа кёчдю.\nАкъырын жашадыла эки тиширыу, атасын танымагъан жашчыкъны къайгъысын кёре, къууана. Ол эди жюреклерин жылытхан, ачыуларын селейтген, къайгъыларын къачыргъан да.\nСюймеклик бла байламлы затла ёлюмсюздюле. Жашчыкъ атасына ушагъанына къууана эди Танзиля. Къарай эди аны кёзлерине, алада, тау сууладача, кеси къууанчын, кетген насыбын таныргъа сюйюп.\nХалимат дуниясын алышхандан сора Танзиля жангыз баласына бютюнда бек къысылды. Жаланда ол эди аны жюрегин жылытхан, ачыуун къачыргъан да. Анасыны жюрек сырын ангылагъанча, анга билек болургъа кюрешип келди жашы да – кюнден кюннге сыфаты, бою бла, аны къой да, халаллыгъы, ачыкълыгъы бла замансыз кетген атасына бютюн бек ушай баргъан Руслан. Ата жууукълары ол ишанлары ючюн жашны бютюнда бек сюйгенлери къууандыра эди анасын, баласын да.\nАскерден къайтхандан сора Руслан, атасыча, машинада ишлеп башлады. Ненча ариу сёз эшитди анасы жашына аталгъан, ненча ариу алгъыш эшитди. Ол а аллай насып эди – аны жаланда ана ангыларгъа боллукъду. Бир башха къыз айта эди энди Танзиляны жырын:\nСени машинангы ызларын…» – деп.\nКёп жылланы тынгылады Танзиляны къобузу. Бир кере да эсгермеди Танзиля аны. Жаланда бюгюн, юйюне келин кире туруп, изледи. Жашчыкъны ариу юйюр къурагъанына аны бла бирге ол да къууанырча.\nТанзиляны эртте къобуз тюекледе терк жюрюучю бармакълары къарыусуз болсала да, къобузну къанатлы ауазына жашауну терен ангылау, жылла бла ёчюле билмеген сюймеклик къошулуп, ол юйге кирип келген жангы насыпха алгъыш сёзюн айтды.\nАла, къобуз бла иеси, насып бла тюбеширге сюйюп тургъанлы не заман бола эди!\n01.05.2020 - 08:25 → Къочхарла тизгинлиликни жаратадыла, Эгизле уа тилчилени огъурамайдыла


Ёмюрледе унутулмазлыкъ жигитлик | Электронная газета "Заман"\nКъыркъ биринчи жылда октябрьде Волоколамск ючюн баргъан къызыу сермешле Уллу Ата журт урушну тарыхына киргендиле. Немис аскерле танкла эм самолётла бла бизникиледен эсе кёп да онглу эдиле. Октябрьны ахыр кюнлеринде гитлерчиле Волоколамскны алгъандыла. Алай андан ары барыргъа къолларындан келмегенди. Фашистлени Москвагъа жолларын кесген аскерлени санында айтхылыкъ Панфиловну дивизиясы да болгъанды.\nАры дери кеси районундан башха жерледе белгили болмагъан Дубосеково темир жол разъездни аты артда дуниягъа айтылгъанды. Былайда Панфиловчу дивизиядан 28 солдат жарым жюз фашист танк бла ёлюм сермешге киргендиле. Танкла аланы юслери бла алгъа ётселе, Москвагъа ычхынырыкъ эдиле. Не ёлген, не къалгъан! Сермеш аллай чекге жетген эди. Панфиловчу жигитле ёлюмню аллында тобукъланмагъандыла. Кючле тенг тюйюл эдиле. Бизникиледен 28 адам, немислилени жанындан – 50 танк.\n«Россей деменгили къыралды, алай артха кетерге жерибиз жокъду», – дегенди политрук Клочков. Ол сёзле бизни битеу аскер биригиулерибизге жайылгъандыла эм солдатланы бла офицерлени патриот сезимлерин болмагъанча бийикге кётюргендиле. Политрук Клочков а, белине гранатла тагъып, фашист танкны тюбюне киргенди. Андан башха амал жокъ эди жерни титиретип келген къурч машиналаны тохтатыргъа. Политрукну ызындан аны солдатлары да, фашист танкланы ара шахарыбызгъа ычхындыргъандан эсе, ёлюмню сайлагъандыла.\nКъыркъ биринчи жылда 18 ноябрьде, солдатлары бизни къорууланыу ызыбызгъа фашистле бла къазауат эте тургъанда, генерал Панфилов жан бергенди. Ол къуру аны дивизиясына угъай, саулай Къызыл Аскерге да уллу бушуу эди. Иван Васильевич 316-чы дивизиягъа гвардиячы ат аталырдан бир ненча сагъат алгъа ёлгенди. Дивизия Рокоссовскийни армиясына кире эди. Командармны кесича, Панфилов да дайым да фронтну ал ызындан кетмегенди. Аскер башчы уруш этген солдатларындан узакъгъа кетмезге керекди деп, алай юйретгенди Константин Константинович анга бойсуннган офицерлени. Ол жаны бла кеси юлгю эди. Рокоссовский юч кере жаралы болгъанды.\nПартия бла правительство 316-чы дивизияны солдатларыны бла офицерлерини кишиликлерине эм жигитликлерине тийишли багъа бергендиле. СССР-ни Баш Советини Президиумуну Указы бла дивизия Къызыл Байракъны ордени бла саугъаланнганды эм анга 8-чи гвардиячы дивизия деп аталгъанды.\nМоскваны къоруулагъанланы араларында таулу жашла да болгъанларын белгилерге тийишли кёреме. Ара шахарыбызны хауадан къорууларгъа лётчик-истребитель Чеченланы Жамал къатышханды. Аны тамата къарышдашы Билял, айтхылыкъ Доваторну атлы аскеринде уруш эте, жан бергенди. Москва ючюн артиллерист Геляхланы Исхакъ, бомбардировочный авиацияда къуллукъ этген Гайыланы Мухтар, жаяу аскерчиле Аттоланы Харун, Къулбайланы Элбай, дагъыда башхала, жан-къан аямай, уруш этгендиле.