Миллетни, еморню да адамы\nКъырал, даражасында тохташдырылгъан сыйлы атла кёпдюле. Халкъ жазыучу, Сыйлы къурулушчу, Сыйлы устаз... Мени ыразылыгъым изленнген болса, бу тюрлю сыйлы атланы барысындан да баш этип, аны сыйлыланы да сыйлысына берирча, Уста деген атны кийирлик эдим.\nАллай ат жокъду дегенликден тюйюлдю айтханым. Миллет даражасында Уста деген ат къалыубаладан бери жюрютюледи. Сора аны халкъ кеси, биреуню жыл саны келишгенине, башханы олтургъан шинтигини бийиклигине, бирсини бохчасыны къалынлыгъына къарап угъай, керти да усталыгъьна кёре береди.\nКязим... Ныгъышда олтургъан къартламы сагъынадыла бу атны, школчу сабийлеми айтадыла, илму къуллукъчуму эсгереди аны, маданият адамымы жокълайды - тынгылагъанны акъылына: «Ол кимди?» - деген соруу келмейди. Сёз Мечиланы Кязимни юсюнден болгъанын ким да билип къояды.\nБилялны аты сагъынылгъан жерледе да: «Къайсы Билял?» - дел соргъан болмайды. Къазийланы Билял. Малкъар адамы болуп, аны билмеген да жокъ, сюймеген да жокъ. Сора Къайсын... «Ким Къайсынды ол?» - деп киши сормазлыгъын билеме. Болса да айтып къойсам керекди: Къулийланы Къайсын. Ма была халкъыбызны Уста деген атха тийишли кёрген адамларындандыла.\nТизмебиз аны бла бошалыпмы къалады? Аллах сакъласын! Аладан сора да бардыла Усталарыбыз. Бу жол къолума къалам алдыргъан аладан бириди.\nКюнлени биринде дууагъа барыргъа тюшюп къалады» Барабыз. Таматабыз - къайры барсакъ да, башыбызны жулуучу Омар – аллыбызда. Салам береди жамауатха, дууаны да кеси алдырады. Андан сора уа Ахматланы Назир-хажи алгъа чыгъады да, таматабызны билегинден сакъ тута барып. кесини онг жанында олтуртургъа умут этеди. Таматабыз а унамайды.\n- Сау бол, Назир-хажи, - дегенни айтады ол, - жыл саныма хурмет этгенннг ючюн, Аллах ыразы болсун. Алай. ол сен окъугъан Къуран мени жыл санымдан эсе кёп да сыйлыды.\nМа былайда кёрдюм, мен таулу намысны ариулугъун. Къуранны сыйын бийикге жюрютюуню ахшы юлгюсюн да кёрдюм. Кёрдюм Бy адамланы арасында жашагъаным ючюн къууанды жаным. Сора былай сагъышандым: «Назир-хажи, ол окъугъан Къурна, ол къулланнган Ислам дин, Назир-хажи, Къуранны, динни юслери бла, ахыр муратын алып айтхан заманда, инсанны ниетин кирсизлендириуге, жанын, тинин тазалаугъа ишлемеймиди?» «Кеси-кесинге не ниет тута эсенг, бирсилеге да ол ниетни тут». «Бирсиле санга не кёзден къарарларын сюе эсенг, сен да алагъа ол кёзден къара». «Омар сабий кюнюнден бери битеу узун, тюз, чюйре да ишледен толу жашауун берген къуллукъ. Ол а къайсыны тирменин бурады? Хыйлалыкънымы, тазалыкънымы?» «Мени былайда динибизни къачын эниш этер муратым жокъду! Мен айтыргъа кюрешген: Назир-Хажи бла Омар «суну», хар бири кеси илипини бла келтиргенликге бир тирменни тегейине бурадыла».\n… Эс къанатларым жаш заманымда Бахсан аузунда ётдюрген бир аламат кюнюме элтип къойдула.\nЖайны бек ариу кюнлеринден бириди. Бир жюзден аслам адам, Бахсан аузуну бек ариу талаларындан бирин толтуруп. Тепсе, жырлай, ойнай-кюле. Танымагъанла – таныша, таныгъанла бир бирлерин тансыкълай. Къурманлыкъла союла, къазанла асыла… Шапала уа, ары чаба, бери жорта, адамлагъа шатык шишликлени иссилей-иссилей тутдура.\nЖюзжыллыкъ жолун арытхан, Теммо юйюрню таматасы Чукалай, ариу оюулу таулу кийизни юсюнде жастыкъгъа олтуруп, тукъум байрамына къууана, алыкъа мутхузланмагъан къарамы бла ахлуларын ийнакълайды.\nБираз кечигип келгеним ючюн терслигиме алгъадан женгдире, аллына барып салам береме сыйлы къартха. Ол а, саламымы ала, къолумдан хыны тартып, кесини онг жанында олтуртуп къойду. Секирип ёрге турдум. Сол жанына ётер гынтты этдим. Алай, алыкъа билекде къарыуу таркъаймагъаныны кёргюзте, къарт экинчи кере да олтуртду мени биягъы жеpгe. Олтуртду да, къолун инбашымдан алмагъанлай, айтды:\n- Сен кесинги тукъумунгда Теммону атасы Акъайны атын жюрютесе!\n- Сора мен къарт атабызны атын сол жаныма салып къалай олтурурма!\nЧукала бираз сагъыш этгенди да, сора, саулай тёммеги бла мени таба бурулду:\n- Билемисе, Акъай улу, - дегенин айтды ол, - Акъайны жашы Теммо кеси энчи тукъум къурагъанлы эки жюз жыл болуп келеди, бу эки тукъумну арасында жууукълукъну бузгъан а чыкъмагъанды!\nЕмюрюню жюз жылын къууалагъан кишиге эрттегили адам, деригим келеди. Къуру жыл саны ючюн угъай. Анда сакъланнган миллет хазнабыз ючюн. Тил, адет, тёре, къылыкъ, ниет… Чукала бла олтургъан сагъатымда халкъыбызны сан, тин жаны бла саулукълу, ниет жаны бла таза, къылыкъ жаны бла адежли заманында кёчюп къалгъан кибик алай сезип турдум кесими. Болмагъанча бир тауушлукъ жыргъа тынгылагъанча, айтып - айталмаз кибик бир тамашалыкъ тюш кёргенча болуп турдум. «Омарны жырларын бошагъандан сора уа мени таба бурулду:\n«Кесибизни Омар» деген сёзлеринден а къалай эсе да бир ариу, жарыкъ, бир хычыуун жылыу урду. Омар жырлай туруп ушакъларын, ишлерин бёлгенле кёп болдула. Шапаны: «Омаргъа эсим кетип, шишликни кюйдюрюп къойдум», - дегени да эшитилди.\nИчинден ышаргъаны бу ариу къартны бетин бютюн къууатлы эте, не эсе да бир эсгериуге берилгенин кёргюзте, не Чукала, не мен сёз айтлмагъанлай, бираз олтурдукъ. Бир заманда кенг, къарыулу аркъасын тюзетди Чукала. Бетин аума этип тургъан ариу акъ къалпагъын тешип, кийиз юсюне салды. Ариу ишленнген, тюз къалпагъыча акъ башын ёрге кётюрюп, къайры эсе да бир узакъ жары къарайды.\n- Мен хайт деп жетген жаш эдим…- дегенни мени таба къарамагънлай, сагъышлы ауаз бла айтды къарт, - Кимге эсе да къатын келтирген болур эдик, баям. Бир къауум жаш, келин отоуда болса керекди, олтуруп, кезиуню бирден бирге ётдюре, жыр айтабыз. Тенглерибизден бири уа, бир ариу добар жашчыкъны къолундан тутуп кирди: «Бусагъатда уа мА бу гитче къарындашчыгъыбыз жырларыкъды!» - дегенни айтды да, кеси шинтигине олтурду, жашчыкъны уа эки тобукъ арасына сюегенлей къойду.\nЖырлады жашчыкъ. Жырлагъан дегенликге уа, алай жырлады, дейсе! Ауазында кюмюш къоунгуроучукъланы зынгырдатып, алай аламат жырлады! Кеси уа бир ариучукъ ышара эди, жыр айта туруп!\nАндан ары зат айтмады Чукала. Ичинден жарый, узакъгъа къарагъанлай иги кесек олтурду. Къарагъанда да, биягъында хапарында айтханьн эс кёзю бла кёрюп, аны зауукълугъуна берилип алай къарады. Ахырында уа, жарыкъ эсгериуюнден айырылып къалыргъа кёзю къыймагъанлай, къарамын мени таба аз-маз буруп, айтды:\n- Ол мен айтхан жашчыкъ Омар эди! Бюгюн би¬теу халкъ бир кибик сюйген жыр устасы!\nМен сизге айтмай тургъанымча, Чукала да манга айтмай къойду Омарны тукъумун. Чукала Отарланы Омарны юсюндеи айтханын ол кюн мен да билип эдим. Ишекли тюйюлме: сиз да билип тургъансыз мен кимни юсюнден айта келгеними.\nБу оюмларымы жазып башлардан алгъа, кёп са¬гъыш этгенме. Арсарлыкъгъа хорлатып кёп тургъанма. Сёзлериме керекли тюрсюнлени, хапарыма тийишли ённю табалмам, деп къоркъгъандан. Халкъ аллына чыгъып биринчи жырын айтырны аллында Омар алай къоркъа болурму эди? Окъугъан, тынгылагъан адам мен кесими жырдан, макъамдан бир уллу хапар билгенча кёргюзтюрге кюреш¬ген сунармы, деп да къоркъама. Мен а, жаланда жырны сюйген, иги жыргъа жаны бла тынгылагъан, жыр устасына жюрекден хурмет этген мингледен бириме.\nАйтама да, мен жыр, макъам кесаматчыладан тюй¬юлме. Сёзюм аланы тиллерине ушарыкъ тюйюлдю. Мен жаланда уллу Устаны жырына тынгылагъан ууахтылада ёз жанымы жокълаучу сезимлерими, ол Уста, ол жыр жаныма бериучю къууанчны ачыкъларгъа кюрешеме. Аз да семиртмей айтайым: Отарланы Омарны жыр дуниясындан, кертиси бла да манга жаннет зауугъун берген ариу, бай да дуниядан, тышында къалмагъа¬ным бек уллу къууанчларымдан бири болуп жашайма.\nЖигитлик жырла, сюймеклик жырла, урунуу жырла, чам жырла... Бушуулу жырла, къууанчлы жырла. Сагъышлы жырла, термилиу жырла. Кюлкюлю жырла, жиляулу жырла. Юч жюз жыр! Омар а, жангъыз бир. Жангыз бир дегенлигиме уа, хар айтхан жырында башха Омар болуп кёрюне билген уллу Уста!\n«Сен кёкге жете бийиксе.\nУуакъ тауланы нчинде», - деп жарыкъ ышара тартхан Омар. «Жарлы анала балаларына жиляйла. Ёлюклени баш тюклерин сылайла!», - дегенни, аналаны кеслерича, бушуу - бушман болуп айтады. Жырда айтылгъанны ауазы бла эшитдирип къоймайды Омар. Ёнюне тюрлю-тюрлю тауушла, тюрсюнле берип, айтхан затларын кёргюзтген да эталады. Жырда бола тургъан ишлеге Омар кесидамы къатышады экен, деп келеди анга тынгылагъан адамны кёлюне. Сора тынгылагъан адам, кесин да ол ишге къатышханча алай сезеди. Ма былайдады, мен тюз ангылай эсем, жырчыны фахму кючю.\nУллу фахмуну бийик таугъа тенглешдиргенле манга дери да кёп болгъандыла. Мен да Отар улу Омаргъа бир уллу таугъача алай къарайма. Кесини бийиклиги, бютюнлюгю бла тамашагъа къалдыргъан таугъача. Башха тауланы бирине да ушамай, кесини бир уллу энчилиги болгъан таугъача.\n«Омар аламат жырлайды», - деген адам бир зат да айтмагъаннга ушап къаллыкъды. Ол «аламатлыкъны» къалайлыкъ бла болдуралады Уста?\n«Ой, алаша, боз алаша,\nЧаришге чапсанг, оз, алаша.\nОзалмасанг – артха келчи,\nЖаммызынгы тарта келчи...»\nМуну айта туруп Омар къалай ышарыучуду? Ышарыууну жарыгъы жырчыны ауазына къалай чабыучуду! Къаллай бояула ичириучюдю ол ышарыу жырчыны ёнюне, къаллай тауушла къошуучуду!\nЫшарыу... Ненча тюрлюсю болады аны? Мудах ышарыу, огъурсуз ышарыу. Сууукъ ышарыу, жылы ышарыу. Сюйюп ышарыу, кёрюп болмай ышарыу...\nАкъылы - сезими бла, къаны-жаны бла жырдагъы болумгъа кёчюп тургъан ууахтыларында Омарны бетинде ышарыуну хар тюрлюсюн да кёрлюксе. Жырны «кёргюзтюр» ючюн, ол ышарыуну бек уста хайырланады. Сурат устасы бояуланы хайырланнгандан башха болмай. Кесин кёралмагъанлыкъгъа, Омарны жырына тынгылагъан адам аны ышаргъанын ауазында кёргенлей турады!\nМен былайда Омарны ышарыууну юсюнден энчи алып айтханлыгъыма, кёкле кюкюреп да эшитирсе Омарны ауазында, бешик жыр айта олтургъан ыннаны ёнюнден тауушла да чалынырла. Боранла улугъаны да эшитилир Омар жыр айта туруп. Эки сюйген жанны шыбырдашханлары да сезилирле. Эр кишиле харх этип да кюлюрле Омарны ауазы бла, тиширыуну бушуулу ауазы да эшитилир анда. Аны айтханым: жырны Омар жаланда аузу бла эшитдирип къоймайды. Жаны бла айтады. Жан сезими уа, айтхан жырларына кёре, тюрлене барады, тынгылагъанны да жанына кёчеди.\nХар кюнлюк жашауунда уа Омарны жалан бир ышарыуу барды. Ачыкъ, огъурлу да ышарыу. Кёзбаусуз, кенг ышарыу. Жан жарыгъындан бла жюрек жылыуундан жаратылгъан таза ышарыу. Мен биягъында айтхан тауну тёппесипден кюн кёзю къарагъанча кёрюнеди манга, Омар ышарса. Усталыгъы энчи болгъаныча, ышарыуу да алай энчиди Омарны. Фахмусуну, чыгъармачылыкъ хатыны энчилигича алай.\nТау адамы бурун заманладан бери да жыргъа уллу магъана берип жашагъанды. Таулуну бек ахшы сёзю, адетлери, тёрелерн аны жырларына къошулуп сакълана келгендиле. «Жырсыз къалгъан - юйсюз къалгъан кибикди», - дегенди буруннгулу малкъар адамы. Юйсюз къалыргъа уа сюймегенди. Тюрлю-тюрлю жырла такъгъанды ол. Тойда да айтханды кесини жырын, мал ызындан бара, къазауатха атлана туруп да айтханды. Къызла, тигиу эте туруп, чалгъычыла солугъан сагъатларында да жырлагъандыла. Жашы урушда жоюлгъан ана да айтханды кесини жырын, сюйген жашын тансыкъ болуп сакълагъан къыз да айтханды.\nКъысхасы, таулада жыр эшитилмеген кюн болмагъанды. Ала уа, жырла. ташдан ишленнген къалаладан эсе чыдамлы болуп, ёмюрле бораныны, заман ёртенлерини ичлери бла ётюп, бюгюн бизге Омарны ауазы бла, жаратылгъан кюнлернндеча, жангылай келедиле.\nБизни халкъ жырларыбызда, бютюнда ypyнyy жырлада, назик поэзия, нюр жарыгъына ушап,. тауланы, сабанланы, юйлени, терекелени башлары хауагъа жайылгъанлай турады. Алада гыржынны, тузну, сууну татыулары, сютден къызгъан будай сабанны солууу, кырдыкны жашиллиги да сезиледиле.\nБылайда, айхай да, жырны сёзлерини магъанасы уллуду. Ол назму тизгинлени бийик жарыгъыды жыргъа аллай къуууат берген. Алай, жырны макъамындан айырып, къуру сёзлерин окъуп къойсанг, тузсуз гыржынны чайнагъанча болул къаллыкъса. Болсада, мен тюз ангылай эсем, жыргъа жан салгъан а жырчыды. Омар айтыучу жырланы башха адамны аузундан эшитгеним сайын сеземе аны.\nАдамны жолун не болса да бир зат дайым жарытханлай турургъа керекди. Кёкде жулдузму, терезе юсюнде чыракъмы, ананы кёзлерими, сабийни ышарыууму? Алайсыз жашау жокъду. Мени сартын, адамны жашау жолун ёмюрледен бери жарытхан затланы ичинде баш жерледен бирин жыр алады. Аллахды билген, адам алгъа къолуна тыякъмы алгъан болур эди, огъесе аны биринчи тыянчагъы жырмы болгъанды.\nМалкъар халкъны юсюнден энчи айтхан заманда да, аны узакъ, къыйын, кёбюсюнде къарангы да жолун жыр жарытмагъан кезиую болмагъанды. Аланы кёбюсю, биз аны ючюн Омаргъа борчлубуз, бюгюн-бюгече да аллыбызны жарытханлай турады.\nОмарны танымагъан, аны бла шагъырейлик жюрютмеген болсам, кёп кюнлерим биле-биле мутхуз ётерик эдиле. Телевиденияда Омар бла бирге «Жылла бла жырла» деген бериулени хазырлаучу заманыбызны тансыкълап, эсгереме... «Алан, Акъай улу, бир бирде, мени асыры бийикге кётюрюп, уялтхан этесе», - деген тырманны жолукъдуруучусун да унутмагъанма. Мен ахыр да унутмазча сёзлерин а Отар улу бош ушакълаша олтургъан сагъатыбызда айтхан эди.\nСёз сёзню айтдыра: «Омар, тенглеринги къатында сен иги сакъланнганса. Бетинг-къууатынг да машалла дер кибик алай», - деп чалындыргъан эдим. Олсагъат окъуна, къалай эсе да, бир къужур мудахлыкъ чабып къалды Омарны бетине. Соргъаныма сокъурандым, алан, айтырынгы айтхандан сора, сокъураннганынгдан не файда?\n- Къадар ийнакъ кёзден къарагъанладан а мен да тюйюлме, - дегенни айтды, акъыллы киши сагъышлы ауаз бла.\nТаулу халкъны къыйын къадарында хапары болмагъан мен тюйюл. Омар кеси энчи сынагъан къыйынлыкъны да билеме. Ушакъны ол затлагъа кёчюрюр муратым а жокъ эди. Бусагъат да уа эсгериуюмю жаза туруп, ол кюн Омардан алгъан жууабым ючюн кесиме ыразы окъуна болдум.\n- Алайды, къарындашым, алайды. Къадарны эрке жашыса, деп киши да айталлыкъ тюйюлдю манга...\nНе айтыр кереклиси барды, былай сагъышлана туруп Омар кёп къыйын кюнлерини ичлери бла экинчи кере да ётдю.\nМен а, журналист къылыгъыма женгдирип: «Омар, айып салма манга, узун, къыйын да жолунгда санга къарыу берип тургъан не зат болгъанды?» - деп сордум.\nБу сорууну мен таулу адамланы кёбюсюне да бере келгенме. Эшитгеним а: «Ахшы къуум болушханды». «Тюнгюлюп тохтамагъаным болушханды». «Огъурлу адамла билеклик этгендиле», - дегенча жууапла болгъандыла. Омар а: «Ант этейим, къарындашым, бу билген, дайым айтхан жырларым болмасала, къара къадар, тал чыбыкъныча, бюгюн, чалысына эшер эди», - деп къойду! Ма алай, сабий заманында Теммоланы Чукаланы къууандыргъан ышарыуун Омар, ёртенли, боранлы жылларыны ичи бла, тюз ол заманладача жарыкълай, тазалай, ариулай ётдюрюн, бюгюн бизни да къууандырады.\nТаулу жаш. Къара ниет къадарына къара тамгъа салгъан адам. Ачлыкъны, жаланнгачлыкъны да сынагъанды ол. Сууукъдан. къызыудан да къыйналгъанды. Ёксюзлюкню ачы гыржынын чайнардан да къалмагъанды. Алай, сабий заманчыгъында аны, бырнак этип, пионерге алыргъа унамай къойгъанлары, ызы бла комсомолгъа къошаргъа жийиргенлери, артдаракъда уа аскерге алыргъа ышанмагъанлары, ол жашны жюрегин неден да бек сындыргъандыла. Кеси тилимде назму окъуюм, жыргъа тынгылайым деген затла аны эсине окъуна келмегендиле. Мен бир миллетни адамыма, ана тилим барды, деп да ёхтемленалмагъанды ол.\nЗаман оза, жашау тюзеле башлайды. Жашны аскерге чакъырадыла. Таулу жашны! Аскерге!\nАскерге Къазахстандан кетеди жаш. Къайтханы уа Кавказгъа болады. Ата-бабаларыны жерине! Етюрюкден не асыу, ата-бабалары, аланы жерлери барды деп да хазна ёхтемленалмай эди жаш ол заманда. Чюйре къадарны кюйсюз оту кюйдюрюп, жокъну тенгине жетдирген эди аллай сезимлерин.\n...Келеди жаш Кавказгъа. Ата-бабаларыны жерине келеди. Атасы ишлеп кетген юйге киреди. Халкъым, жерим деген ёхтемлик сезимле да жокълай башлайдыла аны. Ол кезиучюкде уа,... О, Аллах! О, къадар! «Элбрусну жыры» толтуруп къоймаймыды юйню! Юйню уа не болсун! Ол жашны жанын?\nОл жаш мен кесим эдим. Туугъан жериме келгеними, ата юйюме киргеними къууанчын сёзюме сыйындырып айталыр эсем да, ол къууанчыма ана тилимде айтылып туугъан жерими юсюнден бу тауушлукъ жырны эшитгеним къошулгъанда уа!..\nКим биледи, бусагъатда мени бийлеген сезимлени тузагъына тюшген адам семиртип айтыргъа да болур. Ким къалай сунарыкъ эсе да, жашырмай айтайым: ол кюнден бери Отар улу Омар жанымы файгъамбары болул жашайды. Аны ол кюн мени жаныма къанат къакъдыргъан ариу ауазы бюгюн да къулагъыма хычыуун эшитилгенлей, жюрегимде тейри къылыч болуп жаннганлай турады.\nГюл жерде ёсгени кибик, фахму халкъ ичинде айныйды. Андан къарыу алып. Жерден айырылса, гюл кьуруп къалады. Халкъдан кери болуп фахму да чакъмайды. Отар улуну фахмусу уа халкъгъа чыгъармачылыкъ бла кюрешгенлени къайсы биринден эсе да жууукъду. Аны былай бийикге кётюрюлюп, кеннге жайылып жашнагъаны аны ючюндю.\n«Отар улу халкъыбызны жыр мишегениди», - деп мен бир къарт чегемлини аузундан эшитген эдим. Кертиси бла да, миллетибизни тин байлыгъын думп-тас болуууну четине жетген хазнасын бюртюк-бюртюк жыйып, бирге тийишдирип, бюгюннгюлеге саугъа этген, келлик тёлюле да андан юлюшлю болурча этиуге бек уллу къыйын къошханладан экеуленни айт деселе, мен бириичиге Омарны атын айтырыкъма.\nБизни халкъ жырларыбыздан къаллай эсе да бир сейирлик, бир огъурлу жарыкъ, ишчи адамны халал жюрегини жылыуу ургъанлай турадыла. Аладан бизге акъылдан бла сагъышдан толу, жашау къыйынлыкъладан биле-биле арыгъан, алай тюннгюлюп, къол жуумагъан, ауур жюгюн андан ары элтирге таукел адамланы кёзлери къарайдыла. Ала жашауну бла гыржынны багъасын билген, бюгюнлеринден эсе тамблалары мажал боллугъуна ийнанып жашагъан сабанчыла бла малчыла, хуначыла бла чалгъычыладыла. Алагъа тынгыласанг, бютюнда аланы Омар айтып эшитсенг, жанынг ол жырдагъы дуниягъа кёчюп къалады. Анда бушуу этгенлеге къошулуп жиляйды жанынг, анда къууаннганлагъа къобуз болуп жырлайды. Омарны жырларына тынгылай, бурун заманлада малкъар халкъда къалай уллу Устала болгъанларын кёрюп ёхтемленесе, аланы артлары юзюлмегенлерин Отар улуну юсюнде кёрюп, къууанаса...\nОмар жырлайды!.. Элбрусну жырын айтады Омар! Жыр Устасыны ауазы, жырда айтылгъан деулюкню тёппесинде жаратылып, Малкъар тауларына, Къабарты тюзлерине, танг жарыгъына ушап, жайылады. Таула да тынгылайдыла Омарны жырына, тюзле да, тынгылайдыла. Мен да тынгылайма Омарны жырына. Биринчи кере эшитген ууахтымдача, къууанып, насыплы да болуп тынгылайма...\nЗаман. – 2001. – 11 янв.


Спортну не тюрлюсю да хайырлымыды адамгъа? - Государственное учреждение "Редакция газеты "КАРАЧАЙ"\nСпортну не тюрлюсю да хайырлымыды адамгъа?\nДжер юсюню джамагъаты спортну кёб тюрлюсю бла кюрешиб, санларын чыныкъдыра, кюч-къарыу ала джашайды. Адамланы бир къаууму къарыулу, саулукълу болур ючюн этеди алай. Бирси къаууму да саулукъ излей, докторла буюргъан джорукъда кюрешеди спорт бла (физкультура халда). Алай а спортну хар тюрлюсю да бирча иги боламыды да адамлагъа. Аланы ичинде айырылыб, керти да саулукъгъа хайырлы тюрлюлери да бардыла. Сууда джюзюу, аякъ машинада айланыу, аэробика эмда теннис дегенча спорт оюнла адамлагъа бек джарагъан, саулукъну къайтарыргъа, бегитирге амалсыз керекли къауумну тизиминдедиле, - деб джазылады British of Sports Medicine деген газетде басмаланнган статьяда. «Биз бардыргъан сынау ишледен белгили болгъандан, сиз къаллай бир заманны неда ненча кере спорт бла кюрешгенигизден эсе, къаллай тюрлюсюн сайлаб кюрешгенигизге кёре боллукъду аны хайыры, - деб келеди кёлюбюзге. - Коллегаларыбызны быллай оюмлары, сынау ишлери кёргюзгенден, спортну адамла кюрешген къайсы бир тюрлюсю да, хар кимни саулугъуна бирер тюрлю джарайды», - дейди Австралияны Сидней шахарында университетни къуллукъчусу Эммануэль Стаматакис.\nСтаматакис бла коллегалары Австралия бла Ингилизни социал къуллукъчулары 1994-чю джылдан башлаб, бусагъатха дери джылы келген 80 минг ингилизчини спорт бла кюрешиуюне къараб, халларын тинтиб, сынаб тургъандан сора, ол ишлени эсеблерине таяна, келгендиле быллай оюмгъа.\nАллай тинтиуле бла сынау ишле бардырыуну баш чуруму джылы келген адамла да, башхала да спорт бла тохтаусуз кюрешиб турсала, ол зат аланы саулукъларына къалай къатылгъанын, джарагъан, аны ючюн аланы ёмюрлери къысхаргъаны бла узун болгъанын билиудю. Артыкъсыз да, джюреклери къолайсыз ишлерге неда инсульт болургъа, башха джюрек аурууладан джарсыргъа боллукъмудула спортдан деген соруугъа джууаб излеудю. Аны ючюн, ол статьяны авторлары спортну бютеулей алыб къарамай, аны къайсы тюрлюсю адамны саулугъуна къалай джарагъанын тинтгендиле. Ай медет, аланы барысы да бирча хайырлы болмай кёреме.\nСёз ючюн, футбол, чабышыу, ауур атлетика адамланы джашауларын къысхартмайдыла, саулукъларын да ёлюм келирча тозуратмайдыла. Спортну бир къауум тюрлюсю уа, саулукъну айныууна ачыкъ себеблик этеди адамны ёмюрюн созады. Ол хайырлы, джарагъан спорт оюнлагъа, неден да алгъа бадминтон бла теннисни эмда сквошну («тобчукъну» къабыргъагъа уруб теннис ойнауну) санаргъа тыйыншлыды. Ала джыллары келген ингилизчилени саулукъларына хайырлы болуб, аланы «замансыз аджалдан» сакълагъандыла. Аны себебли ала саулукъгъа бек джарагъан къауумгъа саналгъандыла. Спортну ол тюрлюлери бла кюрешгенлени дженгил заманда ёлюмден сакъларгъа себеб болгъандыла. Сынауладан ётген ингилизчи «къартланы» 47 проценти алай бла, ёлюмден, илинмек аджалдан къутулгъанды, 50 проценти да джюрек къан тамыр аурууладан къорамай аслам джашагъанды.\nАэробика бла сууда джюзюу да адамланы 27-28 процентин джууукъ заманда ёлюуден тыйгъандыла, 36-41 процентин да джюрек аурууладан сакълагъандыла.\nАлайды да, алимле оюм этгенден, спортну хар тюрлюсю адамланы бирер джерлерине себеблик береди, саулукъларын айнытады эмда санларын чыныкъдырады. Ол зат а спорт бла (белгиленнген мардадан уллу ауурлукъ джетдирмей) кюреше туруу адамны саулугъуна ышаннгылы дагъан боллукъду, ёмюрюн созаргъа джарарыкъды деген оюмну келтиреди.


Жюрек бла акъылны араларында | Электронная газета "Заман"\nБарама сары жолну, аны къыйырларында ёсген чечеклеге букъу къоннганына жарсый. Да къонмай а, ёмюрле ётгендиле сора, ала былайлада чакъгъанлы. Тёшню жалкъасыча, ёре тизгин тутуп баргъан мюшкериле да алгъыннгы сап-сарылыкъларын тас этгендиле. Алада жабышмакъ чапыракъланы орталарын толтуруп ёсген гюллени жыяргъа чапсакъ: «Тиймегиз! Ала баш аурутуучудула! – деп эсгертиучю эдиле таматала. – Аланы малла да ашамайдыла. Ала да акъыллы сизден…» Арлакъда уа Ажаны юйю сюеледи.\nОл алгъын чыммакъ-акъ тытыр бла сюртюлюп эди. Терезе кёзлеринде кюн къалтырай, сакълай эди къонакъланы. Бизни да, сабийлени. Бек сюйгенбиз бу гитче, алай жылыулу, кирсиз юйчюкге келирге. Келсенг, Ажа кёзбаусуз къууаныучу эди. Дугъум татыулу тёгерек капчетчикледен толтурур эди ууучунгу. Ол заманда къартла татлы зат бла къууандырыргъа бек сюйгендиле сабийлени. Кампет болмаса, гырт бал туз кесекчикле бла.\nАзиядан къайтханда, Ажа эгечи бла жашагъанды элни ёрге жанында. Маримны аталары урушдан къайтмагъан эки ариу къызы, халкъ сукъланнган жашы да бар эдиле. Аланы юйню арбазында чалыгъа тагъылып, къудору эм чырмауукъ чапыракълы къонгуроулу гюлле ёсгендиле. Андан жарыкъ болур эди арбазлары деп келеди бирде кёлюме. Алай а къайда эсе да теренде ангылайма аны юйню иелери жарытханларын. Ол заманлада не узакъ жууукъну да эркелетиучюлери тюшеди эсиме. Андан кёпдю, андан тауусулмайды, не кёп сынауладан ётсе да, мени тёлюмю жюрегинде жылыу – ала бергенден.\nХаух дуниядан хакъ дуниягъа кетгенлеге юй да, жер да, кюн жарыгъы, жыр ажайыплыгъы, къобузну къанат берген тартыулары да жокъдула дейдиле. Мен а анга ийнанмайма.\nЫннам да, Ажа да Къуран окъугъан адамла эдиле да, аланы элде моулютлеге терк-терк чакъыргъандыла. Ала этген ариу зикирлеге тийре жыйылып тынгылагъанды. Анда сабийлеге къызыл бояулу татлы суула ичиргендиле... Къартла уа нартла кибик эдиле ол заманлада, сабыр акъыллы, ариу жюрюшлю. Бюгюн а, сейир тюйюлмюдю, жал саны бла адам бир бирге келишмейдиле. Биз ангыламагъан б алдау барды анда да.\nАртда бир эфенди къарт айтхан эди, кёп жыл озгъандан сора, Яникойда бир жик дууада, эгечими бла мени танып: «Сюргюн жолунда баргъанда, энди жете келген жашчыкълай ыннангдан юйреннгенме зикирлеге», – деп. Бизге уа, сабийлеге, бек биринчи ыннам бла Ажа къылхыуну юйретген эдиле. Мен да аны ызымдан келгенлеге юйретгенме, ала гитче болгъанда. Аны бла бирге ол эки тиширыуну жылыуларын алагъа ётдюрюрге, жетдирирге кюрешип.\nАжаны къарындашы да бар эди Мухамматолий деп, къурулушчу. Аны да элде бек сюйгендиле. Аны къолу жетмей, элде юй сюелмегенди сюргюнден къайтхан жылларыбызда. Ол ишлеген эди бу акъ юйчюкню да эгечине кесинден узакъ болмай, эл къыйырында. Ол иги адамла сюегенден ариу эди, жылыулу эди, энди дуниягъа, арып, мутхуз терезелери бла къарагъан мудах юй. Бу орамда кёп юйлеча, энди ол да ёксюздю. Босагъасына элтген жолчукъну ханс басханды. Эшиклерине да, аланы жарыкълыкъларын кетерип, тот кирит тагъылыпды. Бау бла къысылгъан женгил эшикни тюртгенимде, ол, баям, мени таныялмай, ыразы болмагъанын билдире, къыжылдады да, кирмедим арбазгъа.\nАжаны къачан эсе да сабий болгъанын кёзге келтирген къыйынды. Алай ол дагъыда бир къарындашчыгъы болуучусун айтыучу эди. «Ёге анабыз болуучу эди. Бир гитче галаучукъ къатдырыр эди да, берир эди къарындашчыгъым Исхакъгъа: «Ма, аша да той, къалгъанын да манга къой», – деп. Ол а, жете келген жаш, тойгъанмы этерик эди андан, уялып, жартысын анга аяп къоюучу эди. Жилиги юзюлген эди ол къыйын заманда…»\nАжаны сюргюнде, аналары ауушуп, эки сабий кёзюне къарап къалгъан киши тилеген эди. Юйюр къууанчын ол ала бла сынагъанды. Алай а, эки-юч жыл озуп, аналарыны эгечи келген эди, сабийлени кёре. Ол, ыйыкъ чакълы тургъандан сора, ачыкъдан айтханды анга:\n– Жанынга тиймесин. Аман тюйюлсе, сюесе ёксюзлерими, ала да сюедиле сени, алай а эгечими сабийлерине мен кесим ана болургъа излейме. Алагъа къарындаш, эгеч да къошаллыкъма. Сени уа аллай онгнгунг боллукъ болмаз, къарайма да, – деп.\nОл заманда, баш иесине зат да айтмай, къоншу элде эгечине кетип къалгъан эди Ажа, киши кёрмезча, зат сормазча, танг бла эртте къобуп. Аны къартлыгъында да ингилиги кетмеген бетинде ол кюн баргъан жилямукъла къызарып тюшген болурла жерге, артда къызыл гюлле болуп чагъарча. Шарх-шархла кёп эдиле анда.\nЖашы, ёге жашы Хусей, аны анда табып, этегине жабышып, къучакълап жилягъанда, жюреги чыгъаргъа жетген эди Ажаны. Ол кече анга къысылып жатхан ёксюзню адыргылыгъы тангнга дери кёз къысдырмагъанына не сёз. Аланы кесине алыргъа хазыр эди жарлы тиширыу. Умутлары уллу эдиле аны, алай… алдаулу.\nЭрттенликде атасы, ат бла жетди да, юйге кире турмай, жашын, атын айтып, чакъырды. Аны эшитип, айран буштогъа къашыгъын сукъгъан Хусей, несин да унутуп, аны кёзюне къоркъуп, жалынып къарагъанын унутмагъанды Ажа.\n– Не этерик эдим, ата бла баланы араларына киргенден уллу гюнях жокъду. «Бар. Иги жаш атасына эки айтдырмайды», – дедим да, чыкъды.\n– Не этесе мында?\n– Бушто ашай турама.\n– Юйюнгде уа ачданмы ёлтюредиле сени? Кимге соруп келгенсе?\n– Кесим… Ажагъа тансыкъ болуп. Асиятха айтмагъанма ансы, ол да келлик эди.\n– Иги этгенсе айтмагъанынгы. Тебире, эр киши юйюнде жашаргъа керекди.\n– Ажа уа?\n– Ажа уа… сизни сюйсе, сизни бла турур эди.\nАуазында аны жюрек къыйыны, букъдурулуп тургъан кёлкъалдысы эшитилип, арбазгъа чыгъаргъа къоркъуп, терезе къатында сюелип тургъан Ажа къалтырады, санлары бош болдула. Жашы уа айтды къаты ауаз бла:\n– Сюеди! Ол бизни аннядан эсе бек сюеди, – деп.\nАжаны тенгиз кибик уллу, халал жюреги бар эди. Акъылы уа – тау кибик. Алай ала ол кюнледе бирге келишалмагъандыла. Ма ол болум бюкгенди аны, черек жагъасында, суугъа къарап, кесин сымарлаучу тал терекчикни жел бюкгенлей, ол ариу адамны этегин-женгин кёз жашдан толтуруп. Ол чакъыргъанды насыбындан къачаргъа, ол чыгъаргъанды эки анга байланнган сабийни араларындан, аланы, кесин да бирден жилятып. Босагъасындан кетмезлик къонакъ болуп атлагъан тиширыуну сёзлерин эшитгенден сора, Ажа кёп затны оюмлагъанды.\n«Ёге анагъа ыразы болгъан азды дуния башында. Ана эгечден а ана жылыу келеди дейдиле. Ол ёксюзлюкню жумушатып, ачы бетин кетереди…», – дерик эди ол, алай нек болду деп сорсам, жумушакъ ауазы бла. Алай а къаты акъыл бла жандауурлу жюрек ол оюмны бирча ангыларчамыды?\n«Сау турсунла, жашап турсунла аталары, сабийлери да ансы, хазнамыды…» – дерик эди, кеси кесин сабыр эте. Баям, халаллыкъдан жарлы болмайды адам, анга къошула барады ансы.\nКъаршы этип, жюрегинге бир бошласанг адамны, айырылыу дегенинг ачы болады. Ол эки сабийге кеси ёшюн ичирмегенликге, ала аныкъыла эдиле. Ол жаланда эки-юч жылгъа созулгъан къысха насып аны жашау узуну жылытханды. Ажа аны къадарны саугъасына санагъанды. Эсгериуле бла жашагъанды. Ол биле эди, къанатлы атха минсе да, адам бир заманда къадар алдан этген жазыудан къутулалмазлыгъын. Аны ючюн беш намазында Аллахдан кеси сюйгенлеге ариу тилекле этип, алай жашагъанды.\nБир сейирим – сюймеклик ёлмейди. Андан сора алтмыш, андан да кёп жыл озгъанда, ол къызыу кюн къыргъыз элинде аны этегине къысылгъан Хусей китабында Ажаны атын уллу ыразылыкъ бла сагъынады. Бирде къуш кибик бийикледе къалкъдыргъан, бирде таш этип, энишге тёнгеретген, аны кёп тюрлю сынагъан жашау жолу унутдуралмагъанды анга ёксюз сабийлигинде ол киши жеринде Ажа берген жылыуну. От жагъасы – жюреги, жара таплы эсе да аны, анда Ажа тиргизген отну ёчюлтмегенини белгисидиле эсгериулери.\nМа аллай къазауатла барадыла адам улуда жюрек бла акъылны араларында. Бу тюздю, бу уа терсди деп, ким айталлыкъды жазыугъа?


Аман тюшле 5-7 кюнден сора жангыдан кёрюнюрге боладыла. Алимле айтханнга кёре, ол мыйыны ишлеуюню энчиликлери бла байламлыды. Ала анга къайтарылып кёрюннген тюшлени синдрому дейдиле. Бу шарт адамланы барысында да болмагъанлыкъла, тюбеген а аслам этеди. Инсан тюшюнде озгъан кюнледе сынагъан затларын кёреди. Алимле оюм этгенден, адамны жукълагъан кезиуюнде мыйы кюндюз алгъан информациясын сюзгенлей турады. Аман тюшле уа ауур сезимлени хатасындан келирге боладыла, сёз ючюн стрессден неда къоркъуулу киногъа къарагъандан сора. Уяннганлай, биз аны унутабыз. Алай бир ыйыкъдан а биягъы кёребиз.\nЖер башында климат нек тюрленеди\n5 июня, 2020 - 10:53\nРосгидрометде бизни къыралда хауа болумлада къоркъууланы юсюнден доклад хазырлагъандыла. Битеудуния экономика форум кюнню халында болгъан тюрлениулени жер башында эм уллу къоркъууланы тизмесинде биринчи жерге салгъанды, террорчулукъдан окъуна алгъа чыгъарып. Анга былай уллу эс бурурча хауагъа не болгъанды? Биз андан нени сакълайыкъ? Аны юсюнден белгили россейли экспертле хапарлайдыла.\nПодробнее о Жер башында климат нек тюрленеди\nСаулай жашауун илмугъа жоралагъан\n29 мая, 2020 - 16:53\nМалкъар халкъны кеси заманларында атларын айтдырып, бюгюнлюкде уа унутула баргъанлары кёпдюле. Анда-санда биреу билгенликге, аланы ким болгъанларын, не иш бла кюрешгенлерин, миллетине да къаллай хайыр келтиргенлерин эшитгенле окъуна аздыла. Биз аллай инсанларыбызны эсибизде тутаргъа, ёсюп келген жаш тёлюге ала башлагъан жумушну андан ары бардырырча онгла, мадарла къураргъа керек болгъаныбыз а баямды.\nПодробнее о Саулай жашауун илмугъа жоралагъан\n27 мая, 2020 - 08:19\nБу тюрлю тил байлыгъыбыз ата-бабаларыбызны кёп жылланы ичинде тенглешдириу, тинтиу амаллары бла къуралгъанды. Аланы магъаналары алай теренди, сёз-сёз кёчюрюп, кишиге ангылатырча чыгъараллыкъ тюйюлсе магъаналарын. Аланы билгенни тили бай болады. Ариу сёлешгеннге уа ким да сюйюп тынгылайды.\n«Адамлыкъ - манга неден да багъалыды»\n1 мая, 2020 - 08:20\nФилология илмуланы доктору, КъМКъУ-ну орус эм тыш къыраллы литератураланы кафедрасыны профессору Кучукланы Ахметни къызы Зухураны биз университетде окъугъан кезиуюбюзде биринчи лекциясы бла келгени, А.Экзюперини жашау эм чыгъармачылыкъ жолуну юсюнден айтханы кёз юсюмдеди. Алыкъа ол уллу илмугъа энди атламла эте башлагъан алим эди, кандидат диссертациясын хазырлагъан кезиу. Аны ол жетишими бла курсубуз жюрекден алгъышлагъаны да эсимдеди.\nПодробнее о «Адамлыкъ - манга неден да багъалыды»\nПодробнее о Иги урлукъ бай тирлик бла къууандырыр\nТуугъан элингде къалып, даражалы компаниягъа ишге кирирге, уллу хакъ алыргъа онгла бардыла\n8 апреля, 2020 - 08:04\nITV/AxxonSoft халкъла аралы компания «Мен программистме» деген программаны Къабарты-Малкъарда толтургъанлы ючюнчю жыл барады. Проектни башламчысы эмда информация технологиялада къоркъуусузлукъну жалчытыу видео системала бла кюрешген фирманы таматасы Алтууланы Муратды. Аны бизге айтханына кёре, быйылдан башлап, информация технологиялагъа юйретиу жаны бла курсла элледе да ачылгъандыла. Окъутуу хакъсызды, программа кеси да тёрт жылгъа созулупду.\nПодробнее о Туугъан элингде къалып, даражалы компаниягъа ишге кирирге, уллу хакъ алыргъа онгла бардыла\n8 апреля, 2020 - 08:01\nФразеология айланчла ана тилибизни кенг онгларын белгилейдиле. Аланы хар бирини магъанасы башха сёзле бла ачыкъланады. Алай а халны, болумну толу суратлар ючюн, ата-бабаларыбыз бу айтылыуланы къурагъанды. Ол тюрлю жюрютюлюулеринде ала бизни тил байлыгъыбызны чексиз кенгликлерин, миллетибизни оюм эте,тенглешдире билиуде бийик хунерин ачадыла.\nПодробнее о Фразеология сёзлюк\nТинтиулери Сибирьни гитче халкъларыны миллет энчиликлерин айнытыргъа себеп болгъандыла\nРоссейни илму академиясы чыгъаргъан «Этнографическое обозрение» журналны 2006 жылда басмаланнган экинчи номеринде белгили алим, этнограф Гемуланы Нухну жашы Исмайылны юсюнден А.В. Баулону эсгериую басмаланнганды.\nПодробнее о Тинтиулери Сибирьни гитче халкъларыны миллет энчиликлерин айнытыргъа себеп болгъандыла


«Биз анда къыралыбызны буйругъун толтургъанбыз» | Электронная газета "Заман"\nМа алай бла бошалгъанды он жылгъа жууукъ баргъан, 14 мингден аслам совет аскерчини бла миллиондан кёп мамыр афганлыны жашауларын юзген къанлы уруш.\nКъабарты-Малкъардан ол къазауатха интернационал борчларын толтурургъа 1800 жаш баргъанды. Сёзге, жаланда Кёнделенден анда 22 жашыбыз къуллукъ этгендиле. Жарсыугъа, 55 жерлешибиз къазауатдан юйюрлерине, ата-аналарына къайтмагъандыла, уруш бошалгъандан сора уа жараладан, жюреклери кюйюп да юч жюзден аслам адам ёлгенди.\nХар замандача, бюгюн битеу къыралда да бушуулу митингледе афган урушда жоюлгъанланы эсгередиле, баш урадыла. Ол къазауатны ветераны Чеченланы Азнор да быллай ишлеге къатышыучуду. Ол акъыл этгенича, быллай жумушла жаш тёлюню юйретиуде магъаналыдыла.\nАзнор урушну юсюнден ахырда сагъынмайды. Соруула берип, сермешлени юслеринден айтырын не бек излеген эсем да: «Заманны» окъуучулары ючюн ушакъ этерге унагъанма ансы, аны эсиме тюшюрюрге ахырда сюймейме. Бюгюнлюкде жашау андан ары барады, олду бек магъаналысы»,-деп жууаплап къояды ол.\nАфганистанда ол 1983-1985 жыллада къуллукъ этгенди. Бу къыйын жерге тюшгенин атасы Хамбийден бла анасы Раядан жылдан да аслам букъдургъанды. Жюреклерин къыйнамайым деп, Германияда къуллукъ этеме деп тургъанды. «14 майда туугъан кюнюмдю. 12-чисинде уа Огъары Жемталагъа амманы кёре барыргъа хазырланабыз. Ингирде уа повестка келеди. Хо да, алыкъа 18 жылым да толмагъанды, бир белги салып къоярыкъ болурла, деп келеди эсиме. Элден артха бара, военкоматха къайтабыз. Ары киргенлей, башха жашла бла бирге мени да автобусха олтуртуп къоядыла. Жаланда атам, анам бла саламлашыргъа онгум болгъанды ансы. Афганистаннга баргъаныбыз акъылыбызгъа да келмегенди»,-деп эсгереди ол.\nАшхабадда юйрениуледен сора ол Афганистаннга Шинданд провинциягъа тюшеди. Бу жерни юсюнден эшитмеген, баям, адам болмаз. Аскерчиле анга ёлюмню ёзени деп атагъандыла. Граждан эм аскер аэропорт, стратегиялы магъаналы объектле да анда орналгъандыла.\nАндан Азнор Фарахруд деген жерге кёчюрюлгенди, БМП-ны механик-водители болгъанды. Ол къуллукъ этген аскер бёлюмге онминутлукъ хазырлыкъны ротасы дегендиле. Аны да къалай ангыларгъа боллукъду. Разведчикле тёгерекде-башда халны сюзгенден сора, аланы ызларындан жаяу аскерле кеслерини къуллукъларын башлагъандыла.\nЧечен улу Къашхатаудан Улбашланы Алим, Огъары Малкъардан Гадийланы Руслан, жаннетли болсунла, экиси да Афганистанда жоюлгъандыла, бла бирге къуллукъ этгенди. «Жашларыбыз анда къалгъандыла. Артда, мамыр жашауда, биз сени ары жибермеген эдик, деген сёзлени эшитирге тюшгенди. Алай биз анда къыралыбызны буйругъун толтургъанбыз»,-дейди бизни ушакъ нёгерибиз.\nШёндюгю болумгъа кёре оюмлап къарасакъ, ол уруш къыралыбызны къоркъуусузлугъун жалчытыргъа, дунияда кесини даражасын кючлерге магъаналы болгъанды. «Бизге СССР-ни юг жанында чеклерин сакълайбыз, биз болмасакъ, алайда америкалыла тохташырыкъдыла, деп ангылата эдиле»,-деп къошады ол.\nАфганлыланы уруш этип хорлагъан, халкъны кесине бойсундургъан кюч алыкъа чыкъмагъанды. СССР сора бу къыралгъа НАТО-ну аскерлери кийирилгендиле, алай ала да муратларына жеталмай, 2014 жылда андан кетерилгендиле. Азрет айтханыча, аланы уруш бардырыуну амаллары ахырда энчидиле. «Асламында жашырын, партизан къазауат бардыра эдиле. Атдыла, терк окъуна букъдула. Бир жол рейдледен биринде къаяны ичинде афганлыланы базасын тапхандыла бизни аскерчиле. Анда уа адамгъа жашау этерге не керекле да бар эдиле. Бу ташлы жерде ала къайдан чыкъгъандыла деп сейирге къалырча эди. Алайда къазауат къаты баргъанды, кёп жашыбыз жоюлгъандыла»,-деп эсгереди ветеран.\nАфган къазауатны геополитика, политика, социальный магъанасын тарыхчыла энтта тинтип, андан кёп жангы оюмла этерле. Болсада Совет къырал а анда мамыр жашауну къураргъа итиннгенди. Гидроэлектростанцияла, газ быргъыла, аэропорт, нефтебазала, промышленный предприятияла, поликлиникала, окъуу учрежденияла, жолла, кёпюрле, заводла, битеу да бирге 200-ден аслам объект хайырланыргъа берилген эди. Азнорну айтханына кёре, аскер бёлюм орналгъан тийреде мамыр адамла да бизни аскерчилеге ариу кёзден къарагъандыла.\n- Фарахруд черекде дамба ишлетген эдик, алай бла элчилеге суу жыяргъа онглары бар эди. Адамла быллай къыйын жерледе къалай жашайдыла деп сейир этип тургъанма. Анда отунну базманда тартып сатхандыла, газны юсюнден не айтырыгъы барды. Танышларымдан бирлери уруш этген жерлеге къайтып баргъандыла. Аланы айтханларына кёре, совет къырал ишлетген бир-бир объектле бузулгъандыла,-дейди ол.\nБюгюнлюкде уа Азнор мамыр ишледен бири бла кюрешеди – жолланы халларын, ала излемлеге къалай келишгенлерин тинтеди. «Дортранссервис» предприятияда «Жол лаборатория» деген энчи машинаны жюрютеди. Быллай техника къоншу регионлада биринде да жокъду. «Алгъын бу ишни толтурургъа бек аздан тёрт адам керек эди, ала да бир кюннге жолну 10 километринден кёпню сюзалмагъандыла. Энди уа бир оператор бла бирге кюннге 100-200 километрни барабыз, камерала, компьютер битеу керекли белгилени эсепге аладыла»,-деп ангылатады ол.\nЭр кишини жашауунда баш борчу, баям, ариу юйюр къурауду. Аллахны ахшылыгъындан, Азнор юч баланы ёсдюреди: эки къызны бла жашны.\nКъысха ушагъыбызны ахырында урушну кеси кёзлери бла кёрген ветеран «Заман» газетни окъуучуларына мамырлыкъ тилейди. «Уруш бир игилик, ахшылыкъ да келтирмейди. Тынчлыкъгъа багъа бере билирге борчлубуз»,-дейди ол.


Къоркъуусузлукъну жалчытыргъа- бирча къайгъыра\n10 декабря, 2021 - 17:15\nКъабарты-Малкъарда «Къоркъуусуз республика» учреждение жамауатны ырахатлыгъын жалчытыр муратда шахар тийреде, жоллада эм башха жерледе да видеокамераланы санын кёбейтеди, деп билдириледи КъМР-ни Транспорт эмда жол мюлк министерствосуну пресс-службасындан.\nБюгюнлюкде республикада адамла аслам жюрюген жерледе 360 камера ишлейди. Ол санда транспорт инфраструктурада – 123-сю, социал магъаналы объектледе – 46-сы, жоллада – 202-си, билим бериу учреждениялада – 123-сю эм административ мекямлада да 40-ы бардыла.\nПодробнее о Къоркъуусузлукъну жалчытыргъа- бирча къайгъыра\n10 декабря, 2021 - 15:28\nБыйыл россей аскерни полковнигине - Уяналаны Рамазанны жашы Валерийге 73 жыл толлукъ эди.\nСабий саддан башланады хар зат да…\n10 декабря, 2021 - 15:23\nСабий садлагъа жюрюмей ёсген тёлюле озгъан ёмюрледе къалгъандыла. Бусагъатда ата–анала, кеслерине базынып, балаларын юйлеринде ёсдюрюрге сюймейдиле. Аппалары – ынналары бла ёсгенле да бек аздыла. Жарсыугъа, бизни республикада сабий садлада хар балачыкъгъа жер табыла эсе да, группалада сабий кёпден, эркин ойнаргъа онг болмай къалады. Биз бу проблеманы юсюнден Нальчик-20 орналгъан сабий садны юйретиучюсю Малкъондуланы Фатима бла ушакъ этгенбиз.\nПодробнее о Сабий саддан башланады хар зат да…\nФейсбукда уа не айтылады бу аурууну юсюнден?\nБиз социал сетьлени дуниясында жашайбыз. Бир затыбыз къыйнагъанлай, фейсбукда жазып, адамланы айтханларына тынгылайбыз.\nПодробнее о Фейсбукда уа не айтылады бу аурууну юсюнден?\nМиллет проектле къалай толтурулгъанларына къаралгъанды эмда ол ишни игилендириу жаны бла мадарла сюзюлгендиле\n10 декабря, 2021 - 14:32\nПятигорск шахарда Юрий Чайканы башчылыгъы бла РФ-ни Президентини СКФО-да толу эркинликли келечисинде советни кезиулю жыйылыуу ётгенди.\nПодробнее о Миллет проектле къалай толтурулгъанларына къаралгъанды эмда ол ишни игилендириу жаны бла мадарла сюзюлгендиле


Къабарты-Малкъарны суу басхан районларында болушну кёргендиле, ырхы келирге къоркъуулу жерлени тинтгендиле | Электронная газета "Заман"\n10 августа, 2018 - 12:03\n7 августда Россей Федерацияны Граждан къорууланыуну ишлери, къыйын болумла эмда табийгъат къыйынлыкъланы хаталарын кетериу жаны бла министри Евгений Зиничев бла РФ-ни Президентини СКФО-да толу эркинликли келечиси Александр Матовников Къабарты-Малкъарны къоркъуулу жерлерин бийикден къарап кёргендиле. Суу кётюрюлюу, ырхы келиу не халда болгъанын билир ючюн ала регионну бийик тау районларыны башларында учхандыла.\nАланы жоллары Бахсан эмда Чегем тарлары бла ётгенди. Ишчи къауум бузланы къатларында кёлледе сууланы ёлчемлерине энчи эс бургъанды. Ол да бошдан тюйюлдю – кёлле асыры бек толсала, аладан ырхы келирге боллукъду. Жер кёчерге боллукъ тийиреле да къаты тинтилгендиле.\nБусагъатда республиканы тау районларында бузла терк эрип барадыла. Элбрус районда Гирхожан суудан, Башы-Къара буз кёлден таш бла топуракъ къатыш балчыкъ тигелерге къоркъуу барды.\nТинтиу учуула бошалгъандан сора Евгений Зиничевни бла Александр Матовниковну Къабарты-Малкъарны Башчысы Юрий Коков бла тюбешиулери болгъанды. Министр Элбрусда Россейни МЧС-ини бийик тау къутхарыучу эмда излеучю отрядыны Минги тауну тийресинде халкъны къоркъуусузлугъун жалчытыу бла байламлы эмда башха борчланы толтурургъа хазырлыгъы не халда болгъанын кёргенди. Евгений Зиничев а отрядны айырмалы къауумуна ведомстволу саугъала бергенди.\nМЧС-ни билдириулерине кёре КъМР-ни Башчысыны бла Правительствосуну пресс-службасы РФ-ни Президентини СКФО-да толу эркинликли келечисини пресс-службасы бла бирге хазырлагъанды.


Жер-жерли власть органланы ишлеринде жетишимлени, кемчиликлени да туура кёргюзтген амал | Электронная газета "Заман"\nЖер-жерли власть органланы ишлеринде жетишимлени, кемчиликлени да туура кёргюзтген амал\n6 декабря, 2017 - 08:20\nКъМР-ни Парламентини президиуму кесини кезиулю жыйылыуун Лескен муниципал районну Озрек элинде бардыргъанды. «Комитетни сагъатыны» чеклеринде 2003 жылда 6 октябрьде къабыл кёрюлген «РФ-де жер-жерли самоуправленияны къурауну битеулю принициплерини юсюнден» 131-ФЗ номерли Федерал закон эмда Къабарты-Малкъарны законлары республиканы эллеринде къалай толтурулгъанлары сюзюлгенди.\nПарламентлени араларында бирге ишлеу жаны бла келишимлеге тийишлиликде президиумуну ишине Шимал Осетия-Аланияны законла чыгъарыучу органыны спикерини орунбасары Батраз Билаоновну башчылыгъында делегация да къатышханды. Кенгешге РФ-ни Къырал Думасыны депутаты Ирина Марьяш, КъМР-ни Башчысыны Администрациясыны таматасыны орунбасары, жер-жерли самоуправленияны ишлери жаны бла управленияны таматасы Сарбашланы Светлана, «КъМР-ни муниципал къуралыуларыны совети» ассоциацияны таматасы Максим Панагов, Лескен районну администрациясыны таматасы Сафарбий Инжижоков, Парламентни эмда районну жер-жерли самоуправлениясыны депутатлары, районну эмда аны эллерини администрацияларыны къуллукъчулары, жамауат организацияланы келечилери да чакъырылгъан эдиле.\nКенгешни аллында уа президиум бла къонакъла Л.Кокова атлы поликлиниканы иши бла шагъырей болгъандыла. Школгъа дери билим бериу учрежденияны иши бла да шагъырейленнгендиле. Парламентарийле мекямны болумун, сабийле тургъан отоуланы да кёргендиле.\nБитеулю билим берген орта школ а 1972 жылда ишленнгенди. Ол «2010 жылда Россейде юлгюлю билим бериу учреждение» деген Миллет реестрге, «Фахмулу сабийле - Россейни келир кюню» энциклопедиягъа да кийирилгенди. Школда «Фахмулу сабийле» деген район программа тамамланады, ол дагъыда экономика жаны бла файдалы эм социальный магъаналы муниципал организацияланы, предприятияланы, учрежденияланы битеуроссей кадастрыны «Сыйлылыкъ китабына» да къошулгъанды.\nОбъектледе кемчиликлени депутатла эслерине алгъандыла. Парламентни спикери Татьяна Егорова президиум кенгешни бу элде нек бардыргъанын журналистлеге ангылата, депутатла «РФ-де жер-жерли самоуправленияны ишин къурауну битеулю принициплерини юсюнден» Федерал закон къалай ишлегени бла шагъырей болгъанларын чертгенди.\n- Жер-жерли самоуправление ишинде тюбеген кемчиликлени, законну толтургъанда чырмауланы терен тинтирге, жетишмеген затланы ачыкъларгъа тийишлиди. Быллай жыйылыула бизге адамла бла тюбеширге, аланы жарсыуларын ангыларгъа онг бередиле. Жамауатха дайым да эс бурулса, ушакъ бардырылса, адамланы къайгъылары сюзюлселе, биз халкъыбызны жашау болумун, къайгъыларын терен билликбиз, инсанларыбыз бла бирге аланы кетериуню жолларын белгилеяллыкъбыз,-дегенди ол.\nТатьяна Борисовна Лескен район Шимал Осетия бла чекде орналгъанына, анда кёп миллетлени келечилери жашагъанларына эс бургъанды. «Биз бюгюн социальный объектлени ишлери бла шагъырей болгъанбыз. Къырал тилни, билим бериуню юслеринден законла къалай толтурулгъанларын тинтирге муратлыбыз. Элде ана тилге юйренирге битеу онгла къуралгъанларын чертирге сюеме. Ол санда школда осетин тил бла адабият 1-чи классдан башлап, 11-чи классха дери окъутулады. Ол а миллетни энчилигин, культурасын сакълагъанда бек магъаналыды»,-деп къошханды спикер. Ол президиумну жыйылыууну энтта бир энчилиги болгъанын да билдиргенди: Шимал Осетия-Аланияны парламентарийлери бла сынаулары бла алышыныргъа онг барды. «Бирге ишлеу эки жанына да хайырлы боллугъуна ишеклигим жокъду. Ол мындан ары да законла чыгъарыучу органланы араларында байламлыкъланы кючлерге себеплик этерикди»,-дегенди ол сёзюню ахырында.\nКенгеш М.Кебеков атлы орта школда бардырылгъанды. Аны ача, Татьяна Борисовна Къабарты-Малкъарны бла Шимал Осетияны законла чыгъарыучу органларыны араларында байламлыкъла эрттеден къуралгъанларын белгилеп, къоншу регионну жангыдан сайланнган депутатлары да бу тёрени андан ары бардырлыкъларына ышаннганын чертгенди.\nЖер-жерли самоуправленияны ишин къурауну юсюнден айта, ол властьны битеу органлары да аны айнытыуну, болушлукъ этиуню баш магъаналы ишге санагъанларын белгилегенди.\n- Бюгюн а биз Озрек элни юлгюсюнде закон къалай ишлегенин, эллени жарсыуларын тамамлагъанда жамауатны тирилигин, адамланы оюмлары, предложениялары къалай толтурулгъанларын сюзерикбиз. Муниципал органла адамлагъа, аланы жарсыуларына жууукъдула. Алай эсе уа, жер-жерли власть органла адамла бла байламлыкъла жюрютюрге, ушакъ этерге борчлудула. Жеринде властьха берилген полномочияла кёп болгъанларын барыбыз да билебиз. Ол а сизге уллу жууаплылыкъ салады, аны муниципал къуралыулада ишлегенле барысы да ангыларгъа керекдиле,-дегенди.\nОл жеринде власть органланы баш проблемалары бюджетлерини къытлыгъы, аланы жууаплылыкъларында болгъан ишлени толтурургъа ахча жетмегени бла байламлы болгъанларын белгилегенди. Ол а муниципалитетледе социальный сферада, экономикада проблемаланы тамамларгъа онг бермейди. «Алай бу кемчиликледен къутулууну мадарларын барыбыз да бирге излерге керекбиз. Аны ючюн а битеу онгларыбызны, сынауубузну хайырланыргъа тийишлиди»,-дегенди спикер.\nРСО-А-ны Парламентини депутатларыны атларындан сёлеше, Батраз Билаонов тюбешиуню темасы магъаналы болгъанын чертгенди. Ол жерине барып, закон къалай толтурулгъанын сюзюу, эллени жашаулары бла шагъырейлениу кемчиликлени кетерирге болушханын чертгенди. «Биз да кесибизни ишибизде Къабарты-Малкъарны депутатларыны сынауларын хайырланырыкъбыз»,-дегенди ол.\nЖер-жерли самоуправление органланы эллени экономикаларын айнытыуда магъаналарыны юсюнден докладны Законодательство, къырал къурулуш эм жер-жерли самоуправление жаны бла комитетни башчысы Борис Мальбахов этгенди. Озрекни администрациясыны таматасы Тамерлан Габачиев а элни жетишимлерини, жарсыуларыны, халкъны саныны, социальный объектлени ишлерини, жамауат организацияларыны юслеринден айтханды.\nОл халкъны иш бла жалчытыуну, ишсизлеге этилген консультацияланы, энчи иели бахчаланы айнытыугъа кредитле алгъанда болушлукъну юслеринден да билдиргенди. Май указлада кёп сабийли юйюрлеге жашау журт ишлерге жерни хакъсыз бериу жаны бла буйрукъланы чеклеринде уа Озрекде бир юйюрге себеплик этилгенди.\nДокладны сюзе, депутатла налогла жыйыуну, бюджетни къоранчларыны бла файдаларыны юслеринден соргъандыла. Дагъыда элни айнытыуну генеральный планын жарашдырыргъа кереклисине эс бургъандыла.\nСюзюлген вопросну юсюнден кесини оюмун Ирина Марьяш да айтханды. Сарбашланы Светлана уа жыйылыуда сюзюлген вопрослагъа жууапла бергенди. Элни сыйлы инсаны профессор, РФ-ни сыйлы юристи Мурадин Кебеков да озрекчилени жарсытхан шартланы билдиргенди.\nКенгешни ахырында Татьяна Егорова ушакъ хайырлы болгъанын белгилегенди эмда кемчиликлени районлагъа бла эллеге барып сюзюу иш мындан ары да бардырыллыгъын чертгенди. «Барыбыз да къадалып ишлесек, республиканы айныуун жалчыталыкъбыз»,-дегенди ол ахырында.\nЖыйылыуда этилген предложенияла эсге алынып, президиум эсгертиулени къабыл кёргенди.\nКенгешден сора уа парламентарийле, тёреде болгъаныча, адамланы жарсыуларына бла тилеклерине тынгылагъандыла. Республиканы ара шахарындан узакъда орналгъан элледе жашагъанланы къайгъыларын тюзюнлей депутатлагъа билдирирге онглары болгъанды. Ол кюн приёмгъа 20 адам келген эди.


Башланнган жумуш эки къауумуна да тап келирине, медицина болушлукъ бютюн игилениригине ышандыргъанды министр | Электронная газета "Заман"\nБашланнган жумуш эки къауумуна да тап келирине, медицина болушлукъ бютюн игилениригине ышандыргъанды министр\n12 июля, 2018 - 08:37\nБу кюнледе КъМР-ни саулукъ сакълау министри Марат Хубиев, ведомствону бёлюмюню таматасы Юлия Шогенова СМИ-лени келечилери бла тюбешгендиле. Пресс-конференцияны кезиуюнде сёз Нальчикде сабийле тууучу юйню мекямы Онкология диспансерге бериллигини, шахарда сабий сакълагъан тиширыулагъа уа энди Перинатал арада саулукъларына къараллыгъыны, болушлукъ да этиллигини юсюнден баргъанды. Аны аллында кюн а ол сагъынылгъан медицина учреждениялада ишлегенле бла тюбешип, анда да бу тема кётюрюлюп, кёп тюрлю оюмла да эшитилгендиле.\nАйхай да, эм алгъа журналистлени барысын да сабийле тууучу юйню врачлары, орта медицина персоналы, бирсиле да мындан ары къайда ишлерикдиле, алагъа къаллай оноу этилликди, къадарлары къалай боллукъду деген соруу жарсытханды. Марат Баширович билдиргенича, 130-140 адамны Перинатал арагъа алыргъа боллукъду. Бирсилери уа ишге Бахсан, Урван, Май, Прохладна районлада тохташырыкъдыла.\nАны бла байламлы врачла узакълагъа жюрюрге уа ыразымыдыла, сора бюгюнлюкде медицина учрежденияны бёлюмюне башчылыкъ этип тургъан профессионаллагъа аланы даражаларына тийишли болурча жерле табыллыкъмыдыла дегенча соруула да берилгендиле.\nМинистр айтханнга кёре, ишсиз къалмасала, врачла, бирсиле да къалайгъа да барыргъа ыразылыкъларын кеслери билдиргендиле. Ол дагъыда: «Кёпле Нальчикге районладан жюрюйдюле да, мындан ары барып урунургъа уа нек жарамайды?»-дегенди. Алай а аны ючюн хакълары башхаракъ боллугъун бла къаллыгъын сюйгенлеге ол артыкъ тынгылы жууап бермеди.\nАллай уллу тарыхы болгъан шахарны сабийле тууучу юйю къыралны мындан къыйын кезиуюнде да жабылмазгъа амал табылгъан эсе, энди аллай оноу нек этилгенин билирге излегенлеге уа бюгюнлюкде республикада онкология аурууладан къыйналгъанланы саны ёсе барады, алагъа болушлукъ тынгылы болурча мадарланы излейбиз, дегенди. Андан сора да, энди бошатыллыкъ мекямда Онкология диспансерни стационары, реанимация эм бюгюнлюкде жер табылмагъаныны хатасындан ачылыр онг чыкъмай тургъан бир ненча жангы бёлюм да сыйынырыкъларын билдиргенди. Шёндю Онкология ара болуп тургъан мекямда уа поликлиника эм радиология бёлюм къаллыкъдыла.\nЖангы Онкология ара ишленирик эсе, быллай тюрлениуле неге керек эдиле, сора сабий сакълагъан тиширыулагъа бёлюннген жерле да азайтылгъанмы этерикдиле деп, да сорулгъанды тюбешиуде.\n-Биз бюгюнлюкде бу сферагъа бёлюннген ырысхыны хар сомун санарча болумдабыз. Жангы ара ишленнгинчи онкологиядан ауругъан адамлагъа болушлукъну къайгъысын да этмей тураллыкъ тюйюлбюз. Сора арт кезиуде туугъан сабийлени саны да азайгъанды. Аны себепли уа ундурукъланы бошуна тутар онгубуз да жокъду. Нек дегенде бир жер иги да багъа келеди. Сёз ючюн, былтыр 11205 сабий туугъанды, ол а, 2016 жыл бла тенглешдиргенде, бир мингнге азды,-дегенди министр.\nПеринатал арада энди кимлеге къараллыгъын толу ангыларгъа сюйгенле да болгъандыла. Анда Нальчикде жашагъан тиширыуланы барысына да эм районладан саулугъу бла байламлы бир тюрлю къоркъуулары болгъанлагъа багъарыкъдыла. Бюгюнлюкде сагъынылгъан арада жангы - ЭКО этген бёлюм – ачылгъаны, аны хайырындан а шёндю ючеулен сабий сакълагъаны да белгили болгъанды. Дагъыда мында аналагъа болушлукъ этерча онгла асламыракъдыла деген оюм айтылгъанды.\nПеринатал арагъа шахардан, райондан да анча пациент жыйышдырылса, анда жыл сайын бардырылыргъа тийишли мекямны тазалау, жууу жумушла уа къалай тамамланырыкъларын да соргъандыла СМИ-лени келечилери. Нек дегенде аны кезиую эки ыйыкъ болуучуду.\nОл саулайында да бир жолгъа башланмай, аны хар къатысында энчи-энчи бардырылса, персонал, саусузла да апчымазларына ийнаннганын билдиргенди М.Хубиев. Жуууну кезиуюнде ара ишин тохтатып къоймазлыгъын, тиширыулагъа абызыраргъа тюшмезлигин Юлия Суфияновна да ангылатханды.\nПресс-конференцияны кезиуюнде журналистле Элбрус районда сабийле тууучу юйледен бири алгъаракъда жабылгъаны бла байламлы да адамла ыразы болмагъанларын эсгертгендиле. Ол анда бир жылгъа жаланда 90 къагъанакъ жаратылгъанын, анда неонатология, реанимация бёлюмле ишлемегенлерин, башхача айтханда уа, саулукъларына къоркъуу чыкъгъан аналагъа бла балачыкълагъа анда аланы къутхарыр онгла болмагъанларын сагъынылгъан ведомствону бёлюмюню башчысы толусунлай билдиргенди.\nАхырында министр шахарда сабийле тууучу юйню Перинатал арагъа кёчюрюу арт кезиуде республикада онкологиядан къыйналгъанланы саны ёсе баргъаны бла байламлы болгъанын дагъыда чертгенди. Битеу къарыуубузну къагъанакъ сакълагъан тиширыулагъа болушлукъгъа берип, кюн сайын а сагъынылгъан ауруу хорлагъанланы тас этип турууну да игилиги болмагъанын ангылатханды. Бюгюнлюкде башланнган жумуш эки жанына да таплыкъ келтиририне, Перинатал арада аналагъа бла балалагъа бийик медицина болушлукъ тапдырыуну онглары бютюн толу хайырланыллыкъларына ышаннганын да билдиргенди.\nМокъаланы Зухура. Суратны Толгъурланы Камал алгъанды.


«Ата-бабаларым къалай жашагъандыла, атларын не бла айтдыргъандыла – ол затла къурагъандыла автор оюмуму» | Электронная газета "Заман"\nКитап малкъар халкъны тарыхына, маданиятына къаллай уллу къошумчулукъ болгъанын айтып ангылатхан окъуна къыйынды. Анда ачыкъланнган темаланы араларында кийиз бичиу, архитектура, аш-азыкъ, къумач согъуу,тиширыу, эр киши юс кийим дегенчала бардыла. Бёлюмлени хар бирини мурдору тарых материалла бла бегитиледиле. Андан сора да, бизни мында малкъар ауузланы тарыхларындан, адабиятдан, маданиятдан хапарлы болургъа амалыбыз барды. Эски суратла уа, заманны шагъатларыча, буруннгу тамырларыбызгъа къайтарадыла.\nБир сёз бла айтханда, бюгюнлюкде бу китапны магъанасы уллуду, теренди. Автор кеси уа огъурлу, адепли, сабыр, ишин тынгылы билген, миллетин жаныча сюйген таулу тиширыуну юлгюсюдю. Сафият бла ушагъыбыз да окъуучуларыбызгъа сейир кёрюнюр деп ышанабыз.\n- Сафият, окъуучуларыбызны кесинг бла жууугъуракъ шагъырей этсенг эди.\n- Къазахстанда туугъанма, Джамбул областьда Мерке элде. Школну мында, Элбрусда, бошагъанма. Тырныауузда заводда ишлей тургъанымлай, университетни малкъар тил бла литература бёлюмюне заочно кирип окъугъанма. Тырныаууз шахарда 2-чи номерли жангы школ ачылгъанда аны директору Гюлюйланы Ханапий ары чакъырады, малкъар тилден бла технологиядан сагъатла да береди. Сафият кийизле эте биледи деп эшитгенинде уа, таматабыз мектепде ол жаны бла энчи лаборатория ачаргъа болушады. Анда сабийлени бу усталыкъны жашырынлыкъларына юйретип тургъанма.\n- Кийиз согъаргъа сейиринг къалай бла жаратылгъанды?\n- Анам алтын халыла бла тигиу усталыкъны иеси эди. Аны гитче эгечи фахмулу тигиучю эди. Атамы гитче эгечи, къолдан бек уста тиширыу, эр киши кийимлени аламатларын бичип жарашдыргъанды. Къарт ыннамы уа кийиз согъуугъа уллу хунери болгъанды. Баям, аладан ётген болур манга да бир зат.\n- Фахмуну айнытып турмаса, мен оюм этгенден, ол тунчугъуп къалыргъа да болур?\n- Гюлюй улу, айтханымча, ишиме бек сакъ болгъанды. Ол хар башлагъан жумушуму эбине жетдиргинчи ызымдан болуп, къайгъырып, болушуп тургъанды. Сау болсун. Бек арыгъанма ол кезиуледе, китапха материал да алай бла жыйылгъанды.\nЛабораториябызгъа жюрюген сабийле барысы да кийиз басаргъа тюзелгендиле, ала бла бирге жангы ызла, жангы суратла къурагъан кесиме да бек сейир эди. Алай бла методика разработкала жарашдырылгъандыла, мастер-классла бардырылгъандыла, бир сёз бла айтханда, уллу жумуш этилгенди. Кертиси бла да, ол магъаналы сынам болгъанды бу ишде.\n- Сора ол ишле болгъандыла «Технология изготовления балкарских кийизов и национальной одежды» деген китапны мурдорунда?\n- Хау. Ханапий Османович КъМР-ни Контроль-эсеплеу палатасындан Рахайланы Борис сёлешгенин билдиреди да, аны бла тюбеширге мени Нальчикге жибереди. Рахай улу ол заманда кёп болмай Къазахстандан къайтханын айтады, ол кеси да малкъарлылагъа бу усталыкъ къазах халкъдан кёчгенини юсюнден илму иш жазып башлагъанын билдиреди. «Бусагъатда ишим ючюн заманым жетмейди бу жумушну ахырына жетдирирге, Сафият, бир амалынг бар эсе, сен тирирек бол. Мен а не жаны бла да болушлукъ этерге хазырма», - деген эди Борис.\nЭм алгъа китапны дерсликча хазырлап, битеулю окъутуу къырал программагъа къошар умут этген эдим. Алай Устазланы усталыкъларын ёсдюрюу институтда ишими ара шахардагъы советде ол ызда ётдюрмезликлерин айтып, аны къошакъ билим бериуге жарашдыр дейдиле. Алай бла мен анга, кийизден сора да, башха бёлюмлени къошаргъа эркин болгъан эдим.\n- Былайда китапха кирген темаланы юсюнден окъуучуларыбызгъа къысха хапарласанг эди.\n- Бери юс кийим, аш-азыкъ, интерьер, материаловедение бёлюмлени да къошханма. Алимлерибизни, ол санда Мызыланы Исмайылны, тарых материалларын кийиргенме, андан сора да, тема бла байламлы тинтиуле, поэтлерибизни назмулары, эски суратла къошулгъандыла.\nТинтиуле дегенде, сёз ючюн, таулуланы къумач сокъгъан станоклары болгъаны белгилиди, анга «тауат» дегендиле. Аны къурамын, хар ууакъ керегини атын билирге сюйюп тургъанма. Оруслула анга «просно» дейдиле, аны кереклери, аланы атлары да кёп жерледе жазылып сакъланады. Бизники уа угъай.\nАлай кюнлени биринде, насыбым тутуп, Кёнделенден Хутуйланы Аминат бла танышама. Ол бу жаны бла хар затны ангылатады, шарт айтады. Артда сабийле бла да келип аны бла ушакъла бардырып, суратлагъа да тюшгенбиз. Аллай затла да къошулуп байыкъдыргъандыла китапны.\n- Бу ишинг бла, авторча, нени энчи белгилерге сюйгенсе?\n- Ата-бабаларым къалай жашагъандыла, не бла кюрешгендиле, къаллай ашла ашагъандыла, атларын не бла айтдыргъандыла – ол затла къурагъандыла автор оюмуму. Андан сора да, къурулуш, сёз ючюн, къалаланы къуралыу тарыхлары. Кийизле къайдан келген маданият хазнадыла, къайсы миллетледе жаратылгъанды аланы тамырлары, Кавказгъа ала къалай бла жетгендиле.\n- Кийизле Кавказда малкъар халкъны энчи искусствосуду деп жазаса, ол оюмну мурдорун айтсанг эди.\n- Кеси заманымда Совет Союзну республикаларыны журналларын жаздырып алып тургъанма. Алада басмаланнган материаллагъа кёре чыгъаргъанма бу жаны бла эсеплени: татарлыланы, къазахлыланы, Орта Азияда жашагъанланы кийиз басханларын, оюуларын, накъышларын кёрюрге боллукъду бизни кийизлерибизде да.\nАта-бабаларыбызны тюзледе жашагъан заманларында ол затланы билирге онглары болгъанды. Буруннгу заманлада ала андан алып келгендиле бу хунерни, аны жарашдырыу, хазырлау амалланы да. Кёчгюнчюлюк жыллада уа накъыш-оюу тизмебиз бютюн байыкъланнганды, андагъы халкъланыкъын адамларыбыз кеси кёзлери бла кёргенден сора.\n- Андан сора да, сен тиширыу, эр киши миллет кийимлени юсюнден айтханынгда, аланы биринчи къарачай-малкъар халкъ хазырлап башлагъанды дейсе, ол оюмунгу тынгылыракъ ангылатыргъа боллукъмуса?\n- Мени не заманда да бир соруу тынгысыз этгенлей тургъанды: битеу Кавказ бирге ушагъан миллет кийимлени кие эсе, аланы накъышлары къарачай-малкъар кийизлени оюуларын тюзюнлей нек къатлайды деп. Гюржюлюле, чеченлиле, дюгерлиле, къабартылыла ол кийимге бизникиди деп тута эселе, сора кийиз а нек басмайсыз деген соруу тууады.\nАтамы эгечини жашы осетинли тиширыуну алып жашайды. Мен анга соргъанма сен ата-бабаларынгы кийиз бичип кёргенмисе, эшитгенмисе деп. Кёрмегенди, къайдан да кёрлюк эди?!\nЧепкенни, къапталны, жыйрыкъны стилистикалары да къазахлыладан ётгенди бизге. Жаланда аланыкъыла кенгирекдиле, хауа болумгъа келишдирилип. Бизни адамла уа беллерин тартдыргъандыла, нек дегенде сууукълукъдан сакъланыр ючюн.\nАммам Геккиланы Шарипаны айтханына кёре, буруннгу заманлада ала жыйрыкъланы накъышларын кийизледен алып, алтын неда чилле халы бла тикгендиле, этеклериндеги уллу оюуланы инжиле бла жасагъандыла. Анга кёре эр киши юс кийим дахазырлап, жамычыны, чепкенни, ышымланы, бирси кереклени да бирге келишдиргендиле.\nАны багъасы бек уллу болгъанды, гюржюлю бийле аллай юс кийим жыйымдыкъ ючюн ат жылкъы берип тургъандыла. Аны багъасын билгенде, бирси халкъланы келечилери да хазырлап башлагъандыла ол затланы.\nМен ачыкъ жазгъанма, хар миллет кесини жаратылыууну, тарых жолуну юсюнден тюз эсепле чыгъарса ахшы боллукъ эди деп. Аны себепли хар бири кесини энчи миллет кийимин билирге тийишлиди, аны тин жаны бла байыракъ халкъладан кесини жанына тартыргъа кюрешмегенлей.\n- Миллет тарыхны, миллет культураны тамблагъы кюнде сакъларгъа амалыбыз бармыды?\n- Амал бирликдеди. Сёз ючюн, китап чыкъгъанда, бирле къууаннгандан кёз жашларын тыялмагъандыла, бирле жырлап, той окъуна къурагъандыла. Биргеме ишлегенлени къайсысыны да къолундан келлик эди бу чыгъарманы хазырларгъа, алай Аллах манга буюргъанды аны жарашдырыргъа. Кеси да Кёнделенде къозгъалыула болгъан кезиучюкде тюшген эди окъуучуну къолуна. Китап адамларыбызны кёллендирген, таукеллендирген да этгенди, жанлары къыйналып тургъан жамауатны жюреклерин чёкдюргенине да кесим шагъатма.\nТамблагъы кюнде тарыхыбыз, маданиятыбыз бла байламлы китапла терк-терк басмалана турургъа тийишлидиле. Къумукъланы Магометни «Архитектура балкарского жилища» деген фильми чыкъанын барыбыз да билебиз, аны презентациясында залда бош жер жокъ эди. Тёгерегибиз бир кесек къыса башлагъанда, жаш адамларыбызда миллет ёхтемлик, миллет сезим кючленнгенине къууанама. Ала бизнича къоркъакъла тюйюлдюле, алай жашларыбыз, къызларыбыз хар затны акъыл бла, оюм бла тамамларгъа кереклисин унутмазгъа тийишлидиле.\n- Сафият, ушагъыбызны ахырында юйюрюнгю юсюнден да билдирсенг эди бизге.\n- Беткараланы Мустафир бла юйюр къурап бир жаш ёсдюргенбиз. Къайынларымы тукъумлары артыкъ уллу болмагъанлыкъгъа, ала, бир юйюрча, бир бирлерине кючлю билеклик эте билген адамладыла. Сау болсунла.\nБорис Москвада ишлейди, кесини да эки жашчыгъы барды: Азамат бла Азнауур. Тамата туудугъум Г.В. Плеханов атлы университетни тауусуп ара шахарны госбанкында урунады, гитчебиз а алыкъа онунчу классда окъуй турады. Сабийле бизни жокъларгъа бек сюедиле, ала юйюбюзге жыйышхан кюнле бек насыплы кюнлерибизден бирлеридиле.


Атыран таш | Электронная газета "Кабардино-Балкария"\n25 ноября, 2020 - 07:40\n«Тамакъла» деген жерчик Тёбен Жемталадан бир жанлыракъ жерде, Къырлауатны кюн бетинде орналгъанды. Онтогъузунчу ёмюрню ортасында ары кёчгенледен бири Горойланы Гитчени атасы болгъанды. 1913 жылда Чирик Кёл къатында, Жанхотланы журтларын бузгъан кишилеге къарап: «Тереклени да ууатмай, хуналаны да бузмай къойгъанлыкъгъа, суусаплары къанмаймы къаллыкъ болур эди!?» - дегенди Гитче.\nОтузжыллыкъ гитче андан жаяулай къайтып келе, суу боюнунда тёгерек темир бет ташны кёргенди. Аны да инбашына кётюрюп келе, Гожукъ деген жерде ийнегин къозлап тургъанлай кёргенди. «Не хадагъа этейим энди уа?! Бу ариу ташны къоюп кетсем, экинчи табармамы, къалырмамы? Бузоуну къоюп кетсем а – бёрю ашап къоярыкъды», - деп, оюмлаша, ташны, бузоуну да эки къолтугъуна алып, юйге тебирегенди. Гитчеча къарыулу кишиге, тап кётюрюрге болса, бузоу бла таш ауур да болмаз эдиле. Алай, ийнандырып айтайым, 100 килограмм чакълы ауурлугъу болгъан тёгерек таш бла бузоу, келишли бузоу, жангыз адамгъа бек къыйын жюкдюле.\nГожукъдан юйге – юч къычырымгъа, не бузоуну жерге салыргъа онг болмай, не ташны башха амал бла кётюрюрге жарамай, тёбеле, къырла бла солумай келген къыйын иш эди.\n«Атыран таш» - оюнду эм былай бардырылады. Беш-алты атлам узунлугъу болгъан агъач къырыкъны ичи бла тёнгерей барып, таш батыууракъ тюз жерге тюшерге керекди. Алайчыкъда, таш тёнгереп тюшген жерде, юч-тёрт адамны белгилери болады. Тёнгереген таш белгилени къайсына барып тохтаса да, ол адам эки сан (очко) алады.\nКезиу-кезиу тёнгерете да, экишер сан ала, оюнну ахырында ким кёп сан алса да, хорлагъан олду. Ташны ючюшер кере тёнгеретедиле.\nАтыран ташны къырыгъы, тюшер жери да тап хазырланып ойналса, адамны кёлю тартып, ойнаргъа ачыла барады.\nЖюз китлограмм чакълы ауурлугъу болгъан ариу, тёгерек атыран таш, Горойланы Гитчени ташы, малкъарлыла Азиядан къайтып келгинчи, багуш тюбюнде тургъанды. Ол бизни тарыхыбызны бетлеринден бириди.\nБасмагъа Къасымланы Аминат хазырлагъанды.\n04.02.2021 - 10:23 → Мектепни архитектурасына бийик багъа бичилгенди


Джара игиге айланыб башласа, аны юсю сотургъа тартыб, къотур болады. Гаппар аллай джараны баш къабугъуду.\nАдам юсюн джуумай кёб турса, кири тер къатыш къата, гаппар болады.\nКъой, заманында къыркъылмай, джюню юйюгюб, джабагъыгъа айлана, къатса, анга да гаппар къатханды дейдиле.\nДжерден чыкъгъан дарман сууланы бири. Кавказда тюрлю-тюрлю гара суула кёбдюле. «Балыкъ башында ариулукъну айтыб джетишдирген къыйынды, – деб джазады филология илмуланы доктору Биттирланы Тамара. – Ёхтем къаяла, суху шоркъала, сууукъ гарала, джашил сыртла, аланы мийиклеринде учхан тау къушла, дарман суула бла бирге, адамны чархына-санына дженгиллик бередиле».\nГара сууланы юслеринден халкъны чыгъармачылыгъында да, джазма адабиятда да кёб махтау сёз айтылады.\nЧартлаб тюшгенди гарагъа.\nДарман табылса, байлау табылмаз,\nСюйгеним салгъан джарагъа.\nЮйюбюз аллында гара бар, къызла,\nДжюзюгюм тюшдю гарагъа.\nОй, тогъуз дохтур келиб къарайла\nМени джюрегимде джарагъа.\nПушкинни, Лермонтовну заманларында саулукъларын бакъдырыр ючюн Кавказгъа келиучюле «На водах» деб, гараны, аны кибик, дарман сууланы юслеринден айтыучан эдиле. Нарсана, Бештау, Исси Суу, Минги Тауну этеклери, Балыкъ башы – ол джерле бары гара суулары бла бютеу дуниягъа белгилидиле.\nАсламысына бу эки ариу джаз джаныуарчыкъны – гебенек бла гёбелекни – (орусча бабочка бла мотылёк) бир-биринден айырмайдыла. Къарачай-малкъар тилни ангылатма сёзлюгюнде гебенек деб къарачайлыла гёбелеккеге айтадыла деб бериледи. Алай а гебенек бла гёбелек, кёргенибизча, экиси эки тюрлю къурт-къумурсхадыла. Къанатлы демей, къурт-къумурсха дегенибиз да аны ючюндю – урлукъ къурт-къумурсха тёресинде саладыла.\nГебенек, кертиси да, ангылатма сёзлюкде берилгенича, къош къанатлары кёбтюрсюн ызлыкълы, тамгъалы болуучу, къумурсхаланы хауада учхан къауумларынданды. Ол джазда, кырдык джашнагъан заманда, джаратылады, кесини да къанатлары гюл чапыракълагъа ушайдыла.\nГёбелекни къанатлары тюрсюнсюз боладыла. Джаннган затны – отну, чыракъны - тёгерегине учаргъа ёч болады. «Ёлюр гёбелек кесин отха атханлай» деб андан айтадыла. Кюнчыгъыш поэзияда гёбелек сюймеклик кюйдюрген джюрекни белгисиди.\nБиринчи магъанасында – аскер сауут: къыйыры джити джонулгъан неда къыйырына темир уч салыннган узун таякъ, союл. Бурун аллай союлла бла душманла бир-бирине ат юсюнде чабышхандыла.\nБюгюнлюкде, халкъны сёлешиу тилинде гебох деб ауруугъа айтыб да къоядыла. «Бир аман гебох къарын тюбюнге!», «Быгъынынгы гебох кюйдюрсюн!», «Гебохунга бара болур эдинг, бармаз джеринге!» - деб, къаргъыш этедиле. Ангылатма сёзлюкде гебох «сибирская язва» деб бериледи. Джукъгъан аурууну атыды деб ангылатылады. Гебох бла байламлы халкъда джюрюген айтыулагъа кёре, анга тюздю дерге болмайды. Ауруу джукъгъан этеди, тийген этеди, къаргъышлада уа гебох тийген, джукъгъан зат огъай, кирген зат болгъаны ачыкъ кёрюнеди.


Спецтехника Глиняная улица. Аренда спецтехники Глиняная улица\nСпецтехника Глиняная улица . Аренда спецтехники Глиняная улица .\nОТЗЫВЫ АРЕНДА СПЕЦТЕХНИКИ Глиняная улица\nНаш портал spetstehnikaspb.ru в сети интернет можно найти по таким запросам как: Спецтехника Глиняная улица . Аренда спецтехники Глиняная улица .\n# Спецтехника Глиняная улица # Аренда спецтехники Глиняная улица


Къызыл эм къара дугъум | Электронная газета "Заман"\n• Кюн тюбюнде болсун жери\nКъызыл дугъумну юлкюлерин бир бирлерине жууугъуракъ орнатыргъа да боллукъду. Ол кеси да кенгине угъай, бийикге ёсерге итинеди. Къара дугъумну уа 2 – 2,5 метр кенгликде салыргъа керекди.\nБу битимни къызыл тюрлюсю кюнню бек сюеди. Ол себепден аны бахчаны эм кюнлюм жеринде орнатыргъа кюрешигиз. Тереклени арасында ёсдюргенден хайыры боллукъ тюйюлдю.\nКъара дугъумгъа уа уллу башхалыгъы жокъду къайда ёсерге да. Аны алма неда кертме терекле къатында да салыргъа боллукъсуз.\nКъызыл дугъум къараны къатында хазна айнымайды. Аны орунуна юртюн (крыжовник) неда башха юлкюле болсала уа артыкъ къайгъырмайды.\nКъызыл дугъум сууну бек сюеди. Жай кезиу къургъакъ болса, аны ёсюмю да осалланады; наныкълары иги да азаядыла. Аны къой, къыш сууукълагъа чыдамсыз окъуна болуп тебирейди. Ол себепден анга къара дугъумдан эсе кёбюрек эмда теркирек суу салып турургъа керекди.\n• Не бла багъаргъа\nФосфорну къызыл дугъум къарадан эсе азыракъ излейди, азот бла калийни уа – кёбюрек. Бу шарт аланы тамырларыны энчиликлери бла байламлыды – къызылныкъы иги да кючлюдю, жер тюбюне тереннге киреди. Аны хайыры бла кесин керек затла бла жалчытыргъа женгил онг табады.\nКалий бла да иш алайды. Къызыл наныкъла аны хайыры бла бишедиле. Ол а дугъумдан жыйылгъан тирлик бла бирге кетеди. Аны себепли юлкюню кезиу-кезиу семиртгичле бла багъып турургъа керекди. Фосфорну юч жылны ичинде бир кере – сентябрь айны ахырында неда октябрьны аллында хайырланадыла. Мардасы бла амалы: тёрт къашыкъ «суперфосфатны» юлкюню тюбюне чачып, жерни бахсаларгъа керекди.\nКалий да, фосфорча, жылгъа бир кере, ол кезиуде бериледи. «Сульфат калия» деген семиртгичден бир къашыкъны неда жарым стакан кюлню юлкюню тюбюне чачып, жерни кюч салмай азмаз бахсаларгъа тийишлиди.\n• Зыгытланы кетерирге керекмиди\nКъызыл дугъумну баш жанын кесип кетерирге кереклиси жокъду. Наныкълары асламысында ол жерлеринде битедиле. Аланы къысхартханыгъыз бла тирликден къол жууугъуз.\nКъарада уа наныкъла бутакъланы битеу узунлугъунда ёсгени себепли бу амалны хайыры да болур баям; юлкюню башын къыркъса, жан-жанындан жангы бутакъчыкъла ёсюп тебирерикдиле. Тирлик да аны хайыры бла кёп боллукъду.\nДагъыда бир шартха эс буругъуз. Къара дугъумну тирлиги эки-юч жыллыкъ бутакълада аслам болады. Ызы бла терк окъуна азаяды. Къызылда уа жылдан жылгъа кёбейе келип, наныкъла бютюнда кёп 5-6 жыллыкъ бутакълада боладыла. Юлкюлеге иги къаралса, онбеш жыллыкълары да иги тирлик берирге боллукъдула.


Алжир Халкъ Демократ Республика\nمن الشعب و للشعب (Адамладан эм адамлагъа)\nараб тил, Berber\nАлжир, Константина, Оран\n5 июль 1962 (Франциядан)\n32 531 853 адам\n$ 217,2 млрд. (38-чи)\nалжир динар (DZD, код 12)\nАлжи́р (араб. الجزائر аль-Джаза́ир, berber. ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ , Dzayer), официал аты — Алжир Халкъ Демократ Республика — Шимал Африкада орналгъан къралды, Джерле арасы тенгизни бассейнини кюнбатыш кесегинде. Алжир Марокко бла кюнбатышда, Мавритания эм Мали бла къыбыла-кюнбатышда, Нигер бла къыбыла-кюнчыгъышда эмда Ливия эм Тунис бла кюнчыгъышда чеклешеди. Алжир — территориясыны уллулугъу бла экинчи къралды Африкада, территориясыны кёбюсю Сахара къум тюзледе джатады. Ара шахары — Алжирди.\n4 Сауутлу кючлери\nXVI ёмюрден XVIII ёмюрге дери Алжир Осман империягъа киргенди. XIX ёмюрден француз колонизация башланады. 1954 джыл Алжирде Миллет азатлау фронт къуралады. Француз колониал аскер бла къазауатны эсеби бла 1962 джыл Алжир бойсунмагъан социалист кърал болады. 1980-чи джылланы аягъында динсизлик власть джанлы болгъанла бла исламистлени арасында граждан къазауат баргъанды, фундаменталистлени хорланнганлары бла бошалгъанды къазауат.\nВикигёзенде (Wikimedia Commons'да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: Алжир.\nЧыкъгъаны — «https://krc.wikipedia.org/w/index.php?title=Алжир&oldid=104097»\nБу бетни ахыр тюрленнгени: 20:58, 24 февраль 2019.


«Адамланы юй болумларын игилендирген программа андан ары бардырыллыкъды» | Электронная газета "Заман"\n«Адамланы юй болумларын игилендирген программа андан ары бардырыллыкъды»\n15 мая, 2018 - 07:05\nКъМР-ни Парламентини Къурулуш, ЖКХ эм отлукъ-энергетика жаны бла комитетини башчысы Валерий Гриневич бла жашау журт-коммунал сферада болумну, адамланы оюлургъа къоркъуулу юйледен кёчюрюу программа къалай толтурулгъаныны эм кёп башха магъаналы жумушланы юслеринден ушакъ этгенбиз.\n- Сиз башчылыкъ этген комитет халкъны жарсытхан соруула бла байламлыды. Адамладан тарыгъыула, тилекле да кёп болурла?\n- Асламында, ала жашау халларын игилендириу, коммунал жумушла ючюн тёлеуле бла байламлыдыла. Дагъыда ахча, юйлерин жангыртыргъа, ишлетирге болушлукъ излеп келгенле да бардыла. Айырыучуланы тилеклерин сюзюп, толтуруучу, жер-жерли власть органлагъа, коммунал сфераны предприятияларына эсгертиуле иебиз. Аладан ангылатыу келгенден сора уа айырыучугъа жууапла бериледиле.\n- Россей Федерацияда социал политиканы чеклеринде адамланы оюлургъа къоркъуулу юйледен кёчюрюуге баш магъана бериледи. Бизни республикада уа ол программа къалай толтурулады?\n- Аны юсюнден биз быйыл январьда Парламентни президиумуну жыйылыуунда да сёлешген эдик. Кемчиликле кёпдюле, алай ала кетериле баргъанларын белгилерге сюеме. Анга уа оюлургъа къоркъуулу юйледе жашагъанладан кёпле фатар къоллу болгъанлары да шагъатлыкъ этеди.\nАлай бирле уа къырал берген мекямгъа кёчерге унамайдыла. Ала кенгирек отоула алабыз деп, фатарларында жууукъларын жаздырып, жашау болумлары осал болгъанча кёргюзтедиле. Аллайланы ишлери сюдге берилгенди. Алай саулай айтханда, программа толтурулады.\n- Республикада шахарланы бла эллени архитектураларына арт кезиуде энчи эс бурулуп башланнганды. Аланы тыш кёрюмдюлери ариу болгъанды дерге боллукъмуду?\n- Бу иш бютюнда Нальчикде эсленеди. Ара орамладан шахарны бетин бузгъан киоскла, сатыу-алыу чатырла кетерилгендиле. Мени оюмума кёре, бу ишни андан ары бардырыргъа тийишлиди. Нальчикни, Прохладныйни, башха шахарланы администрацияларына бир-бир объектлени файдалылыкъларын тергерге кереклисини юсюнден эсгертиуле бергенбиз. Ала артыкъ уллу хайыр келтирмей эселе, кетерилген этерикдиле. Организацияла, энчи адамла къурулушну бардырыуну юсюнден законланы буза эселе, инсанланы тилеклерине таянып, прокуратурагъа тийишли мадарла этери эсгертилгенди.\n- Кёп къатлы юйлени арбазларын тапландырыу а къалай барады?\n- Жангыртыу ишлени асламы «Единая Россия» политика партияны программасыны чеклеринде толтурулгъандыла. Былтыр а аланы асламы Нальчикде бардырылгъандыла.\nПартия проект а къыралда шахарланы жангыртыр, алада жашау халны игилендирир мурат бла толтурулгъанды. Бек магъаналысы уа аны жашауда бардырыугъа жамауат да къатышып, арбазларын къалай тюрлендирирге сюйгенлерин власть органлагъа билдиргенди. Нальчикни администрациясыны шахарда арбазланы тапландырыу жаны бла программасын жашауда бардырыугъа субсидияла бёлюннгендиле. Бу жумушлагъа битеу да бирге 196 миллион сомгъа жууукъ къоратылгъанды, ол санда 68 арбазны жангыртыугъа 135 миллиондан аслам. Аны 119,7 миллион сому федерал бюджетден берилгенди.\nДагъыда Маданият дворецни аллында фонтан ишленнгенди, Къулийланы Къайсынны эсгертмеси жангыртылгъанды, 400-жыллыкъ майданда да тапландырыу ишле бардырылгъандыла. Быллай тюрлениуле уа къууандырмай къоймайдыла.\n- Кёп къатлы юйлени жангыртыу жарсыулу ишледен бириди дерге боллукъду. Бу иш а къалай барады?\n- Ол къыйын жумушладан бириди. Былтыр тёлеулени кёбейтирге къолдан келгенди. Аны хайырындан а регион операторгъа мекямланы жангыртыу жаны бла конкурсла бардырыргъа онг чыкъгъанды. Быйыл да бир ненча мекям тапландырылыр деп бек ышанама.\nРегион оператор кесини жууаплылыгъын ангыласа, адамланы къоркъуусузлукълары, ырахатлы жашаулары ючюн къыйгъыргъанын кёргюзтсе, ма ол заманда программа да ишлеп башларыкъды. Мында иги шартла да бардыла. Сёз ючюн, 70-80 жыллары толгъан, кеслери алларына жашагъан абаданлагъа бу тёлеулеге компенсация этиледи. Льготаны кёп функциялы арада жарашдырыргъа боллукъду.\nРеспубликада коммунал жумушла ючюн тёлеулени жыйышдырып, бир квитанция берилип башланнганды. Алай бла тюрлю-тюрлю учреждениялагъа барып, алада очередьледе заманны тас этгенни къоюп, коммунал жумушла ючюн ахчаны бир жерде тёлерге боллукъду.\nРегион операторну интернет-сайты, социал сетьледе бетлери да бардыла, алада битеу керекли информация басмаланыпды. Ол санда праволу жорукъла, мекямланы тапландырыу жумушладан сора къалай тюрленнгенлерини суратларын кёрюрге боллукъду. Сайт бек сейирди, билдириуледен толуду.\nДагъыда бир затны ангыларгъа керекди. Кёп къатлы юйлени жангыртыу программа узакъ болжаллыды. Танышларыгъызгъа, ангылаулары болмагъан экспертлеге тынгылап, ахчаны бермей тургъан терсди. Бу тёлеуле борчлу этилгендиле, ахчаны хар айдан берип турмасагъыз а, борч жыйылып, ёсюп барлыкъды. Къырал а программаны ишлетир ючюн тийишли мадарла толтурургъа эркинди, аны сюд практика да кёргюзтюп турады.\n- Комитет жууукъ заманда къаллай ишле толтурлукъду?\n- Артыкъда магъаналы, халкъны жарсытхан сорууланы сюзерикбиз. Ол санда РФ-ни Къырал Думасыны депутаты Ирина Марьяшны къатышыуу бла «КъМР-де кёп къатлы юйледе жашагъанла бирге хайырланнган ырысхыны жангыртыу жаны бла программаны жашауда бардырыу» деген темагъа кенгертилген жыйылыу боллукъду. Башында айтханыбызча, бу иш артыкъда магъаналыды, программаны толтурур ючюн, жууаплы ведомствола биригирге керекдиле. Федерал парламентарийни болушлугъу бла бу ишни жеринден тепдирирбиз деп бек ышанама.\nАндан сора да, Зольск районда суу бла жалчытыу мадарланы да тинтирикбиз. Ол да зольскечилеге магъаналы жумушду, ол къалай толтурулгъанын а асламлы информация органлада белгили этгенлей турлукъбуз.\nУшакъны Бэлла Урусмамбетова бардыргъанды.


Тахир бла зухура (балк.) — Страница 3 — Фонд Культуры имени Кязима Мечиева\nБир кюн Тахир, Зухурагъа тюберге ашыгъып баргъанлай, жансызлагъа жан салгъан, жюреклени бир бирге ачхан сейир тартыула, макъамла эшитип тохтады. Барып къараса, – бир узун бойлу, сарысакъал киши, тюрлю-тюрлю сырыйналаны, сазланы15 кезиу-кезиу согъуп, аламат макъамларына халкъны тынгылата эди. Тахир бала, жыргъа, макъамгъа уллу сюймеклиги, хунери да болгьандан, жаны ол тартыулагъа кирип къалды. Акъырын барып, халкъгъа къошулду. Кёп тынгылады. Сазчы сазын алай «жилята-улута» эди, алай ариу макъамла согъа эди – Тахир ол бошап къояды деп къоркъады. Болсада хар затны чеги, ёлчеми болады – сарысакъал макъамчы ахыр арып тохтады. Халкъ чачылды. Тахир макъамчыны къатына барып: «Ассаламу алейкум!» – деп, сырыйначыны къолун тутду. Кесини атын, муратын айтып, макъамчы аны кесини хунерине юйретирин тиледи. Уста: «Кел, балам, мен билгенден юйретейим, сёлешгенинге кёре, фахмунг барды!» – деп, аны биргесине элтди. Ол кюнден башлап уста аны онеки тюрлю сазда согъаргъа юйретип тебиреди. Тахир бир кёргенин, экинчи сормай, женгил алып болгъанды. Макъамчы бир зат сокъса, ол тартыу не къыйын болса да, Тахир аны онеки тюрлю сазда да олсагъатдан согъуп къоя эди. Къарт уста, муну закийлигине сейир-тамаша болуп, бир айдан сора анга дере бергенни къойду, кеси, аны сокъгъанына тынгылап, андан юйренип башлады.\nЗухура да, Тахирни саз согъаргъа, тюрлю макъамла чыгъарыргъа юйреннгенин кёрюп, аллай усталыкъ бла айтылгъан бир тиширыуну устазгъа тутду. Зухура да, саз согъаргъа юйренеди. Была экиси да уста сазчыла, сырыйначыла болдула. Сюймеклик кюйлени бир бирге саз согъуп, жырлап айта эдиле.\nБир кюн Тахир, Зухурагъа айланып, саз согъа кетип, сюймеклик оту жюрегинде бютюн да уллу жанды. Ол заманда кюе-бише, Тахир бу кюйню айтды:\nЖокъду мени насыбым.\nЖубатама саз бла.\nАйтхан ариу сёзлеринг\nОт жюрекге аздыла.\nАтынга табу этдим,\nАнтымы къабыл этдинг,\nКюл болуп бара эдим –\nСен бираз сабыр этдинг!\nСазда ариу ойнауунг\nЖаннган отха салгъанды.\nГъашыкъ ичгисин ичдим,\nЖаннган отунга тюшдюм,\nЖанынг жанымда турмай,\nКъыйынды мени ишим!\nКёзлеринг – кюле-кюле,\nСёзлеринг – къууанч бере,\nТансыкъ болдум ёзюнге,\nТарыкъдырмай, кел бери!\nНюр жаннганлай – къарамынг,\nЖарыкъ тийген кюн кибик.\nКъар юсюнде гюл кибик!\nВиз экибиз бир къашда16\nСюймеклик ойнай башда,\nБу махаббат къууанчда?\nТахир деген атым бар,\nЧий кюмюшден сазым бар,\nХан башымы кессе да,\nКъайытмазгъа антым бар.\nМинг саз бирге согъулса –\nМакъамы сен болурса,\nАллах жазыу буюрса!\nОл ёмюрлени адамлары, быланы бир бирлерине термилгенлерин эшите, сюйгенлеге игилик тилей эдиле. Кёкде къанатлыла, жерде къурт-къумурсхала Тахир бла Зухурагъа алгьыш этгендиле. Жайла келип, дуния кёгерсе – была гюл, терек бахчалада, бир бирге термилип, тарыгъыуларын жыр бла айта эдиле, тюбеселе – бир бирден айырылалмай болгъандыла. Къыш жетип, жерни, сууну, тереклени да къыртчын сууукъ бийлесе – Зухураны хансарайдан чыгъаргъа онгу болмай, сюйгенине термиле, кёзлеринден къан жилямукъла тёгюле эдиле. Амал болуп, Тахир хансарайгъа кирсе, Зухура аны къучакълап, санлары эригинчи, эси чыгъынчы ийнакъласа да – къанмагъанды.\nБир жол Тахир Зухурадан кюч бла айырылып, къалада къоюп, чыгъып тебирегенинде, Зухура жиляп, таралып, бу кюйню айтханды:\nБир бирден айырылмауну\nЖокъмуду бир чарасы?\nЭки сюйген бир болса, –\nЖюзюгюмю жези бар,\nБийик тауну кези бар,\nМени сайга берирге\nЁз атамы сёзю бар.\nСаз бауларым – жибекден,\nАйтхан сёзюм – жюрекден.\nХан сёзюне ким базар, –\nКъайтмаз зулму – халекден!\nТарыгъыуларын айтып, была бир бири къолларындан тутуп, бир бирге къарасала, жиляп къала эдиле. Неге жилягьанларын кеслери да билмегендиле. Сюйгенле сюймеклик жарсыулары бла, кюйгенле да ачы къадарлары, уллу бушуулары бла – кюнле, кечеле алай кетедиле. Тахир бла Зухура, сюймекликлери жаш санларын эрите, кёп затны эслейдиле, къадарларына да къайгъы, шургу этедиле. Зухураны ёз анасы ханыша Тахирни сансынмагьанын, аны Зухураны къатында кёрсе, бюсюремегенин эслеп – къууанчы мутхуз болду. Тахир бла Зухура кёрмеген къара боран аланы ызларындан сюрюп келеди.\nБу дуниягъа алай келед сюймеклик, –\nКъара дертден, харамжюрек зулмудан, –\nУмут этап гитчеледен, уллудан.\nАчыу этип, илибизден кюебиз.\nОл зарлыкъны къаражалын отунда.\nХыйлачыны хауле итлей кёр, Кязим.\nХапарлада антыла келгеннге кёре, Бабаханны Араб деп, тилчилиги, зарлыгъы, бузукъчулугъу, къылыкъсызлыгъы битеу халкъда айтылгъан бир къулу болгъанды. Аны сюргени жаланда хыйла, фитна эди. Арабны хансаранда киши да сюймей эди. Бабахай аны, табаны бла уруп, къатындан къыстаучу эди, хан анга жийиргенмей да къарамагъанды. Кёп кере, ол фитна мардасын оздургъанда, асмакъгъа асаргъа да буюргъанды. Дагъыда асдырмагъанды. Билсегиз – асдырлыкъ да тюйюл эди. Нек болгъанын да айтайым: Араб кибикле ханлагъа, ханланы тёгереклерине жортхан мыртазакълагъа керекдиле. Аласыз, ала билдирген тасхасыз ханла кимлени асдырлыкъдыла асмакълагъа? Кимлени атарыкъдыла терен, къарангы зинданлагъа? Алайсыз а хан – хан болмайды. Хар ханны да, патчахны да тёрт къолу болады: онг къолу, сол къолу, асмагъы, зинданы. Терк къоратыргъа сюйгенин онг къолу бла асмакъгъа «асдырады, бойсундурургъа, къул этерге, кёл кенгдирирге сюйгенин а – сол къолу бла зинданнга атдырады. Аны билип, Араб кибикле ханны тёрт къолу да бирча болургъа сюедиле, ишлерин билип, кеслерин уста жюрютедиле. Аллайла дуния жаратылгъанлы да болгъандыла, мындан ары да къурумазла.\nТахир бла Зухура бир бирлерин сюйгенлерин кёрюп, Араб типиски этип башлады. Аны къанын зарлыкъны оту къайната эди.\nБир кюн Тахир бла Зухура терек бахчада тюбеширге бир бирлерине сёз берген эдиле. Фитначы, хыйлачы Араб, муну сезип, бахчагъа аладан алгъа барып, терек артына букъду. Бир кесек замандан сора Тахир бла Зухура да ол терекни тийресине келип тохтадыла. Сюйгенле хар заманда бир затны юсюнден айтадыла, ол да – сюймекликлериди! Тахир бла Зухура да, ёмюрлеринде биринчи кере тюбешгенча, бир бирлеринден тансыкъларын алалмай, бир бирлеринден къанмай, жангы кюйле, ийнарла айтып, дагъыда айырылып кеталмай, кёп турдула. Араб, сыпдырылып, бахчадан чыкъгъанды. Келип, халны-хапарны Зухураны анасына айтханды:\nЖалгъан сёзню сёлешмем,\nФитна бла кюрешмем,\nХанны жангыз насыбын\nХан къызына, кёз салып,\nКъарамагъан ким болур?\nАны мюлкюн, къаласын\nМарамагъан ким болур?\nАлай Зухура – жангыз,\nКёкде жангыз кюн кибик.\nАны тилер жигитни\nДаражасы ким кибик?!\nКюнню, кёкден айырып,\nЖерге атхан ким болур?\nУчхан жулдуз башына\nЖюген атхан ким болур?\nБирге жатхан ким болур?\nЭрттен, ингир, эрикмей,\nКъучакълашхан ким болур?\nАллай оюн къурдула:\nКёз туурамда, бахчада,\nАдамланы тюлкюсю –\nХайран Тахир къызынгы\nЭтеди эл кюлкюсю.\nУлан деген Тахиринг\nАман акъыл этгенди,\nХалкъдан сыйлы къызынгы\nЖарыкъ нюрю кетгенди.\nБу хапарны эшитгенлей, Зухураны анасы, ачыуланып, кесин бузуп, ханнга баргъанды. Арап айтханнга къошхан да этип, Тахирни хыйлачы, бёрю сыфатха кийирип, ханнга башдан аякь айтханды. Бабахай бу хапарны эшитгенден сора, Тахирни атасына берген сёзю эсине тюшюп, сагъыш этди. «Заман болгъанды, Зухураны Тахирге берип, тоюн, къууанчын этерге керекди», – деп бичди. Ханышагъа къарап, сабыр халда былай айтханды:\nКёп къыйынны бир тынчы –\nОюм этсек керекди:\nКъызны, Тахирге берип,\nЖуртну жыйсакъ керекди.\nСюйгенлени бир этип,\nСёзню тыйсакъ керекди.\nШербет сыра къайнатып,\nКъонакъ алсакъ керекди,\nТуура къалсакъ керекди.\nАлтын терек жондуруп,\nАлтын къушла къондуруп,\nКъууанч этсек керекди.\nАлтын сарай жасатып,\nАйбат этсек керекди.\nБайрам этсек керекди.\nТулпар атла санатып,\nХалкъны анга къаратып,\nЧариш этсек керекди.\nЭсде тутуп ахырны,


Къарачай-Черкесияда Эресей Федерацияны социал-экономика ёсюмлерин баджаргъан субъектлени эм иги сынамлары джашаугъа тири сингдирилликдиле. Республикада ол ишни башламчысы Чупшева Светлана тамадалыкъ этген «Стратегия башламчылыкъланы агентствосуну» АНО-су боллукъду. Къарачай-Черкесияны Башчысы Темрезланы Рашид, Петербургда экономика форумда «Стратегия башламчылыкъланы агентствосу» бла иш джюрютюуню юсюнден Чупшева Светлана бла келишиу этиб, анга къол салгъанды. Ол иш «Тюз этилген оноуланы тюкени» деген проектни юсю бла барлыкъды.\nКелишиу узакъ болджалгъа деб этилгенди. Аны юсю бла бардырылгъан иш джюрютюулени ал атламлары нёгерлик иш джюрютюуле бла коммерциягъа кирмеген организацияланы араларында иш джюрютюулени джарашдырыб, Къарачай-Черкесияда табышлылыкъны ёсерине таблыкъла къурау бла устала хазырлаудан башланныкъдыла.\nПодробнее: Келишиу этгенди


Сабий садиклени санына къошулады | Электронная газета "Заман"\nНальчик шахар округну школгъа дери билим берген алты учреждениясында ясли мекямланы къурулушу бошала турады. Сёз мында 2, 5, 59, 29, 27 эм 49 номерли сабий садиклени юсюнден барады, деп билдиргендиле администрацияны пресс-службасындан. Этилген мадарланы хайыры бла ала бары да къошакъ халда энтта да юч жюз сабий алыргъа боллукъдула. Мэрияда айтханларына кёре, къурулуш «Къабарты-Малкъар Республикада билим бериуню айнытыу» деген къырал программаны чеклеринде бардырылады. Объектле кеслери да шахарны башха-башха районларында орналадыла.


Гитче предпринимательствогъа – банкны къошумчулугъу\n12 февраля, 2020 - 08:07\nРоссельхозбанкны Къабарты-Малкъарда бёлюмю гитче эмда орта бизнес бла кюрешгенлеге былтыр кредитледен 830 миллион сом бергенди.\nПодробнее о Гитче предпринимательствогъа – банкны къошумчулугъу\nСалыннган борчланы бийик даражада толтурургъа уста, ишлерине жюреклери бла берилген команда болушады\nНасталаны Магомедни жашы Алисолтан къурулуш сферада уруннганлы элли жылгъа жууукъ болгъанды. Ол ишчиден кесини компаниясыны башчысына дери ёсгенди, КъМР-ни Парламентини 5-чи эм 6-чы чакъырылыуларыны депутатыды, Бюджет, налогла эм финанс рынокла жаны бла комитетни башчысыны орунбасарыды. КъМР-ни сыйлы къурулушчусуду.\nПодробнее о Салыннган борчланы бийик даражада толтурургъа уста, ишлерине жюреклери бла берилген команда болушады\nЭтнотуризм бир-бирге бютюн жууукъ болууну амалы\nЖашагъан жерибиз къаллай уллу саугъа болуп тюшгенин бизге иги ангылагъан да эте болмакъ. Тамашалыкъ табийгъатыбыз кесине кимни да тартады. Республикада туризмни айнытхан тау ауузладыла деп таукел айталлыкъбыз. Бюгюнлюкде тёгерекде къудуретни сакълап, аны, тыш къыралладача тап хайырлана билиу бек магъаналыды. Былайда мен этнотуризмни юсюнден айтама.\nПодробнее о Этнотуризм бир-бирге бютюн жууукъ болууну амалы\nБал туз учузуракъ болгъанды, кёгетлени багъаларына уа иги да къошулгъанды\nОзгъан жылны ахыр айында республикада аш-азыкъланы, продукцияны, техниканы эмда берилген жумушланы багъаларына, буруннгу жыл бла тенглешдиргенде, 0,4 процент къошулгъанды. Аны аллында жылдан бери уа - 3,7 процентге, деп билдиргендиле СевКавстатдан.\nПодробнее о Бал туз учузуракъ болгъанды, кёгетлени багъаларына уа иги да къошулгъанды\nКонкуренцияны айнытыр ючюн\n15 января, 2020 - 08:06\nРоссей Федерацияда конкуренцияны айнытыуну стандартыны излемлерин толтурур муратда КъМР-ни Экономиканы айнытыу министерствосунда билим бериу семинар ётгенди.\nПодробнее о Конкуренцияны айнытыр ючюн\nГидроэнергетикле больницагъа оборудование бергендиле\n27 декабря, 2019 - 08:35\nРусГидрону Къабарты-Малкъарда бёлюмю Бахсан шахарда районну ара больницасына бир талай медицина оборудование бергендиле.\nПодробнее о Гидроэнергетикле больницагъа оборудование бергендиле\nКооперация – эл мюлкню айнытыуда баш амалладан бириди\n27 декабря, 2019 - 08:30\nЭл мюлкде ишни къурауну бир тюрлюсю - кооперацияды. Аны баш магъанасы – бу бёлюмде уруннганла бир бирлери бла байламлыкъла къурап, сатыу-алыуну алай бардырыуду, болгъан тыйгъычланы, кемчиликлени бирлешип алай кетерирге кюрешиудю. Бу амалны эмда бизни республикада тийишли системаны къалай къураргъа боллугъуну юсюнден оюмун РАЕН-ни академиги, экономика илмуланы доктору, РФ-ни илмусуну сыйлы къуллукъчусу Пшикан Таов билдиргенди.\nПодробнее о Кооперация – эл мюлкню айнытыуда баш амалладан бириди


Биринчи курсха уллу муратла бла\n1 сентября, 2021 - 19:08\nБиринчи сентябрьде Къабарты-Малкъар къырал аграр университетде КъМР-ни къыраллыгъыны бла Билим бериуню кюнюне жоралап биринчи курсну келечилери бла тюбешиу болгъанды. Вузну ректору Аслан Апажев къууанч жыйылыуну ача бийик билим алыргъа биринчи атлам этген жаш адамланы, ата-аналарын да жарыкъ байрамла бла алгъышлагъанды.\nПодробнее о Биринчи курсха уллу муратла бла\nЭкстремистге болушуп тургъаны ачыкъланнганды\n1 сентября, 2021 - 17:10\nКёп болмай РФ-ны МВД-сыны Къабарты-Малкъарда следствие бёлюмю Экстремизмге къажау араны материалларына кёре ачылгъан уголовный ишни бардырып бошагъанды.\nПодробнее о Экстремистге болушуп тургъаны ачыкъланнганды\nАХШЫЛАНЫ САНЫНА КИРГЕН ТАУЛУ\n1 сентября, 2021 - 12:41\nКъабарты-Малкъарда, андан тышында да белгили этнограф эм краевед Шаханланы Тимур халкъыбызны билимли, хатерли, маданиятха къуллукъ этген интеллигент жашларындан бири эди. Аны эсгериу не заманда да жюрегинги жылытады.\nПодробнее о АХШЫЛАНЫ САНЫНА КИРГЕН ТАУЛУ\nКёгетледен бла наныкъладан бай тирлик жыйылырын сакълайдыла\n1 сентября, 2021 - 11:02\nБу кюнледе Къабарты-Малкъарны кёгетле бла наныкъла ёсдюрген мюлклеринде 100 тонна чакълы алма, эрик, кертме, алыча, шаптал жыйылгъанды.\nПодробнее о Кёгетледен бла наныкъладан бай тирлик жыйылырын сакълайдыла\nМектепден тышында юйрениуню ахшы амалы\n1 сентября, 2021 - 10:00\nЖангы окъуу жыл жетди, 1 сентябрьде сабийле къуру школда угъай, къошакъ билим берген учреждениялада да окъуп башларыкъдыла. Бюгюнлюкде къошакъ билим бериу бла республиканы жарыкъландырыу, илму эмда жаш тёлюню ишлери жаны бла, Спорт эм Культура министерстволарыны мурдорларында къурагъан учрежденияла, энчи иели организацияла эм предпринимательле къурагъан организацияла.\nПодробнее о Мектепден тышында юйрениуню ахшы амалы\nТыш къыраллада жашагъанлагъа себеплик этилликди\n1 сентября, 2021 - 09:05\nРФ-ни Пенсия фондуну правленини башчысы Максим Топилин бла Росcотрудничествону таматасы Евгений Примаков бирге ишлеуню юсюнден келишимге къол салгъандыла. Анга кёре Россейни Законодательствосуна эм аны халкъла аралы актларына тийишлиликде фонддан тыш къыраллада жашагъан жерлешлерибизге социал эм пенсия тёлеулени этиуню юсюнден видеосвязь бла консультацияла берилликдиле. Бу амал бла, эм алгъа, Израильде жашагъан пенсиячыла хайырланаллыкъдыла.\nПодробнее о Тыш къыраллада жашагъанлагъа себеплик этилликди\n1 сентября, 2021 - 09:00\nИги адамны алтын бла тенглешдиредиле. Сагъыш этип къарасанг а, алтын неди? Жылтырауукъ темир! Атаккуланы Исмайылны къызы Хафисатны юсюнден «ол алтын адам эди» деп эшитгенме бир къауумладан. Мен а аны алтындан да бийикге саллыкъ эдим.\nПодробнее о Республикагъа, къыралгъа да кёп къыйыны тийгенди аны


Оююнларыбыз унутулмасынла | Электронная газета "Заман"\nБюгюнлюкде халкъыбызны жаш тёлюсюню миллетибизни тарыхына, жашау турмушуна, оюнларына, жырларына бла тепсеулерине сейири уллуду. Бютюнда ала телевидение, радио неда интернет болмагъан кезиуде жаш адамла заманлары зауукълу ётерча къаллай амалланы хайырланнганларын билирге сюедиле. Кертиси бла да, шёндюгюлени асламы бир бирлерине тюбеселе окъуна, 10 минутдан телефонларына аралып, кеслерин къайры келишдирирге билмей тебирейдиле. Бир 20 жыл алгъа окъуна хал иги да башха эди. Сора бир ненча ёмюрню алып къарасагъ а, бютюнда сейир болгъанды бизни ата-бабаларыбызны жашаулары. Бизни ата-аналарыбыз орамдан юйге жыйылмаучу эдиле. Шёндю уа кёплени тенглери бла ойнаргъа окъуна къыстаялмайдыла. Ол жарсырча шартды, былай алып къарагъанда.\nБу кюнледе мени къолума юй библиотекамда студент жылладан тургъан «Къарачай-малкъар халкъ оюнла» деген китап тюшгенди. Аны авторлары кёп болмай ауушхан Таумурзаланы Далхат бла Байрамкъулланы Хамитди. Эсимдеди, Далхат бла тюбешиуню бизге малкъар тилни бла литератураны кафедрасы къурагъан эди. Китапланы да хар бирибизге да акъсакъал кеси насийхат сёзле бла берген эди.\nМиллет хазнабызны ачыкълауда, бу китапны магъанасы болмагъанча уллуду. Анда ууакъ сабийледен башлап абаданлагъа жарагъан оюнла жыйылыпдыла. Битеу да аланы саны 200-ге жете кетеди. Ол къаллай байлыкъ болгъанын биз алыкъын толусунлай ангыламайбыз. Не кеп санлы халкъда да жокъду аллай бир сейир оюнла бла санаула.\nСёз ючюн, оюнла ючжыллыкълагъа окъуна бардыла. Алай быллай затла миллетибизде унутула баргъаны себепли, газетибизде сизге аланы юслеринден айта турлукъбуз. Бюгюн аладан бек гитчечиклеге жарарыкълары бла шагъырей этерге сюебиз.\nБиринчи оюнну аты «Бешик ташды». Мен оюм этгенден, муну илляула болмагъаны себепден къурагъан эдиле ата-бабаларыбыз. Сабийни булжутууда ол бек аламат мадарды. Барыбыз да билгенден, халкъда бешикни тёрт къулагъын белгилеген атла жокъдула. Бу оюнну башлардан алгъа, бешикни 2 ал къулагъына созулгъан бау къысып,ьэки арт къулагъындагъы баугъа иничге шынтагы хылыны болушлугъу бла тартдырып, ортасына чыпчыкъ жумуртхагъа тенг тешикли 3 таш сууурургъа керекди. Тешик ташла - бешик ташла, артха, алгъа да жюрюп, сабийни къууандырп турадыла. Сабийчик баудагъы ташчыкъланы тартып, тюртюп буруп ойнайды. Ынна уа ол кезиуде анга бешик жырын айтады:\nГитчечикге гыржын тугул.\nАлтыныма дарий журун.\nАтангы, анангы сюйгюн,\nСуу бойнунда темир тюйгюн,\nКюзгюде кесинге кюлгюн,\nАппаны, ыннаны кёргюн,\nОйнай, ойнай, ариу ёсгюн,\nЖети атаны саулай кёргюн.\nКёпюрден жыгъылмай ётгюн,\nЗаманынга саулай жетгин.\nБешик оюндан сау къутулгъун,\nАууз сёзюнг сабыр болсун,\nЖаш юлюшюнг хазыр турсун,\nТопуракъда, майданда болса да сегиз тёртгюлню ызларгъа керекди. Ол иш битгенлей, оюнну башларгъа болады. Сол жанындан башлап, онг жанында бошаргъа керекди.\nОйнагъанда бу назмуну тёрт тизгинини сёзлерин жангылмай айтып, хар сёзню айтхандан сора, бир тёртгюлге кирирге керекди.Тёртгюлден тёртгюлге секиргенде, назмуну сёзлерин унутмагъанлай, бир бири ызларындан айтып, эки аякъны да бирден аладыла. Сол жанындан башлап, онг жанында бошагъандан сора, назмуну ахыр сёзюнден башлап, ал сёзюнде бошап, оюнну да алайда тохтатадыла. Ойнагъанланы къайсы жангылмай, секиргенде алжамай эталса да, ол хорлайды.\nБу халда айта ойнаргъа керекди:\nКелип бизни кёрюп кет.\nКимди бизде энди бай?\nСегиз тёртгюлде назмуну ал харфларын салама:\nСол жанындан башлап, онг жанында тюшерге керекди.\nНазмуну энди артын аллына жазама:\nБай энди бизде кимди?\nСай – тенгли, айда-айда.\nКет кёрюп, бизни келип,\nОл халда ойналады. Назмуну аллындан, артындан да окъуй билмегенлей, адам ойнаяллыкъ тюйюлдю. Тап къуралса, оюн бек хычыуун болады. Этип кёрюгюз.\nАй, хей-и-и, хе-ри – раууу!\nАз да къалтырама сен,\nКел да бизде халны кёр.\nБизде барды кёп макъы.\nАчды эшикни Хали -бий,\nЧабырынгы гымых кий,\nЧыкъды теке баш къаты.\nАй, хей-и-и, хе-ри - раууу!\nАмма, манга баппу бер,\nЧабып сууну бурайым,\nКъынгыр-мынгыр биз бла\nКелип, бизде ойнап кет.\nБек арыгъан болмасанг,\nТюрмен суугъа кесгич эт.\nДарманды дей аны оту,\nКъаза, къаза кет да тенг,\nАны тюбюн эзме сен.\nКъысха келдинг ызымдан,\nАман айтсам – къозула.\nЗолку кибик созула.\nЮйюрню ал туугъанына, жаш, къыз болсун, андан сора туугъанла ёлмегенлей жашай эселе, тунгуч дейдиле. Ол (тунгуч) жети шаудандан суу алып, жети чалмандан чыбыкъ сындырып, жети кёпюрден ётюп къайтыргъа керекди. Бу затланы этген заманда сёлеширге жарамайды. Андан сора тунгуч, жангы келин келген юйден тюп ташлыкъ (сый) келтирип, аш этип, оюннга къатышханланы барын да ашатып жатдырыргъа керекди. Ойнагъанла тюш кёредиле. Алагъа буюрулгъан къадарны тюш ачыкъ этеди.\nОюннга да ой керек,\nАндан сора бой керек.\nБиреу атышып хорлар,\nБиреу айтышып хорлар.\nАтынгы ёчге салма,\nКъарынынг бла ёч алма.\nЁч алмадым деп жарсыма,\nКёл салмадым деп жарсы.\nЁреликге эр юйретир,\nНёгерликге нёр юйретир.\nКюле-кюле, сёз чыгъар,\nОйнай-ойнай, кёз чыгъар.\nТутушханынг атанг эсе да — жыкъ.\nЁч алгъаннга ёч жетмез.


Республиканы айнытыр онгларын толуракъ хайырланыргъа кереклиси чертилип айтылгъанды | Электронная газета "Кабардино-Балкария"\n10 августа, 2020 - 07:05\nБу кюнледе Къабарты-Малкъаргъа РФ-ни Правительствосуну Председателини орунбасары – РФ-ни Президентини Узакъ Восток федерал округда толу эркинликли келечиси Юрий Трутнев келгенди. Ол КъМР-ни Башчысы Казбек Коков бла бирге Элбрус курортда болум бла шагъырейленнгенди эмда талай производстволагъа къарагъанды.\nМинги тауну тийресинде болгъан кезиуде Юрий Трутнев анда тау лыжалада учханлагъа бар онгла берген ара къурап, аты битеу дуниягъа айтылгъан аллай курорт этерге кереклисин: «Келир тёлюлени аллында ол бизни борчубузду», - деп чертгенди.\nКурортну айнытыу проектде анда жашагъанланы сейирлерин эм башына салыргъа, алагъа эмда саулай регионнга жангы онгла къураргъа кереклисин да белгилегенди вице-премьер. «Мындагъы адамла курортну айнытыу алагъа да магъаналы болгъанын, аны хайыры бла анда жангы ишчи жерле ачыллыгъын, туристле алагъа ахча келтирликлерин ангылап, анга себеплик этмеселе, бизни да бу жаны бла къолубуздан абери келлик тюйюлдю», - дегенди Юрий Трутнев.\nТийрени айнытыу планын жарашдыргъанда, аны туризм жаны бла файдалыгъын, табийгъатны ариулугъун аяргъа кереклисин да эсге алыргъа керекди. Вице-премьер оюм этгенича, анда къалай болса да деп къурулуш бардырыргъа жарамайды.\n- Деменгили Минги тау бизни къыралда хар кимни да байлыгъы, халкъла аралы курорт болургъа тийишлиди. Къыралны башчылары салгъан борчла, курортну айнытыу жолла бизге мында айтхылы туризм ара къураргъа онг берликдиле. Ол а туристлени саны эмда бюджетге тёлеулени кёбейиригиди, республикада жашагъанланы къолайлыкълары игилениригиди, - деп къошханды Казбек Коков.\nЫзы бла делегация Бахсан шахарны къатында ишлене тургъан, кеси да жети мингден артыкъ тонна тахта кёгетлени эмда жемишлени сууукъда жангылай тутхан объектде болгъандыла. Бу проектни «Агрохолод» предприятие бардырады. Аны багъасы 578 миллион сом болады. Ахчаны экиден бирин Шимал Кавказны айнытыу Корпорация бергенди, жюз миллион сомну предприятие кеси къошханды, къалгъанын а аны башчылары кредитге алгъандыла. Вице-премьер объект къачан ишлеп башларыгъыны, анга этилген къоранчланы эмда башха энчиликлерини юсюнден къысха соргъанды. Республикада быллай инфраструктура бек изленнгенин а КъМР-ни эл мюлк министри Хасан Сижажев чертгенди.\n-Бюгюнлюкде Къабарты-Малкъарда быллай 31 объект барды. Аланы барына да 210 минг тонна продукция сыйынады. Быйылгъы жылны ахырына дери аланы санына энтта да отуз минг тонна продукция асыраргъа жараулу сегиз объект къошуллукъду, - дегенди ол.