Kutubxona - Grigoriy Kvitka-Osnovyanenko. “Balo” qiz (qissa) / Kiril\nSiz shu sahifadasiz: Grigoriy Kvitka-Osnovyanenko. “Balo” qiz (qissa) / Kiril\nМуаллиф Григорий Квитка-Основяненко\nАсар номи “Бало” қиз (қисса)\n- Григорий Квитка-Основяненко\nТаржимон Қодир Мирмуҳамедов (Рус тилидан)\n“Бало” қиз (қисса)\nМана шу зайлда бир хокисор одам бадният, гуноҳкор кишининг ўрнига жавобгарликка тортилган эдики, агарда бир қиз елиб-югуриб уни бандиликдан қутқариб қолмаганида, бечора адойи тамом бўлган бўларди. Ҳа, бу «бало» қиз эди! Отаси Трофим Макуха уни жуда ҳурмат қиларди, сабабки Ивге (қизнинг исми шундай эди) бир сўз айца, юзта кампир ҳам уни ниятидан қайтара олмасди. Xуллас, унинг айтган сўзи – отилган ўқ эди.\nАгарда хўжалик ишларини Трофим Макуханинг ўзи бошқарганида борми, орадан сал вақт ўтар-ўтмас унинг «улкан хонадон»и ҳам, мусофир ошёнига айланган, ҳовлисидаги сули ва бошқа ғаллалар билан, шунингдек, турфа хил унлар билан тўлдирилган омборларига ўргимчаклар уя қуриб ташлаган бўларди. Айтмоқчиманки, агарда у хўжалик ишларини ўзи бошқарганида бутун бойлигидан мосуво бўлган ва икки қўлини бурнига тиқиб қолган бўларди, чунки шунақа.... «аммамнинг бузоғи» эди у... ҳай, барчаси худонинг паноҳига! У нимани қачон ва қай тарзда тайёрлаш лозимлигини унча билолмасди; бунақа одамлар ҳақида эл оғзида шундай таъбир юради: у иситилган уйидан ташқарига чиққанида, бу ерда иссиқнинг нима ҳожати бор, деб эшикни ёпмасди. Тушунмайдики, печка билан иситилган уй ҳам, агар эшик ёпилмаса совиб қолиши мумкин. Полизда бир ғарам пичанни, омборида ўн чорак сулиси бўлса, шу ем-хашакнинг ўзи ўн йилга етади деб, бошқа ҳеч ниманинг ташвишини қилмай, қўл қовуштириб ўтираверади. Ана шунда отасининг бундай кайфиятини кўрган Ивга ўзини ўтга-чўққа урганча, бировни у ёққа жўнатади, бошқани бу ёққа ғизиллатади, ўзи югуриб елади, ниманидир харид қилади, ниманидир қарзга олади, кимнидир ёллайди, ким биландир байлашади – шунинг учун ҳамма иши пишиқ, ҳамма нарсаси муҳайё. Айтмоқчиманки, Макуха қизи Ивганинг бундай саришталиги туфайли доимо ҳаловатда яшарди!\nЯна шуни ҳам айтиб ўтишим жоизки, агар Макуха хўжаликни ўз ўғли Тимоха билан бошқарадиган бўлса, тирикчилиги аранг ўтишига ҳам кўзи етмасди. Тимоха ана шунақа «қўли гул» йигит эди! Агар хўжаликни у бошқарганида, бутун молу давлатлари совурилиб кетиши муқаррар эди. Тимоха чапани ва олифта йигит эди: бошининг қоқ чўққисида кокил ўстирар, мўйловини гажак қилиб бурар, ҳеч қачон чакмон киймас, доим хитой мўйнасидан тикилган бежирим чопон кийиб юрарди; белбоғлари бири биридан чиройли; бегим кунлари киядиган қалпоғи бошқа, байрамларда киядигани бошқа, аммо бири биридан чўққироқ; кийган этигидан бошқа яна бир жуфт этиги доим қатронга бўктириб қўйилган бўларди – кўнгли хоҳлаганча олифтагарчилик қилиши учун; этикларининг бир жуфти баланд пошнали, иккинчи жуфти мих пошнали эди. Қани, айтинг-чи, ким кўчадан баралла бақириб қўшиқ айтиб ўтади, ким қовоқхонада улфатларнинг «гули» бўлади, ким майхонада идишларни чил-чил синдиради, ким ўн киши ичадиган ичкиликни ичиб маст бўлмайди? Фақат Тимоха Макушшенко-да! Қизлар кимдан ўзларини олиб қочишади, майхона хўжайини кимдан беркиниб олади? Кимдан бўларди, фақат Тимоха Макушенкодан, албатта Ҳа, унинг қўлидан ҳар қандай ёвузлик ҳам келарди! Заҳарига ичиб олиб, дуч келган одам билан муштлашар, қизларни алдарди; қарта ўйнаган пайтларида ҳамманинг пулини йиғиб олиб, уларни майхонама-майхона судрар, қизларнинг ўтиришларига олиб борарди. У бўлис мирзаси билан қалин дўст эди, икковлари тил бириктириб, нима балонидир кўзлаб юришарди... Бу иллатлар етмагандай, у яна учига чиққан ўғри ҳам эди. Ивга доим акасидан ҳамма молу пулларини эҳтиёт қиларди. Тимоха кўзи тушган нарсани ўмармай қўймасди. Лекин отаси унинг гапини икки қилмас, нима сўраса, ҳаммасини гап қайтармай бераверарди, чунки Макуха ўғлини жонидан ортиқ яхши кўрар, папалаб эркалар, ҳамма сўраган нарсасини бериб кўнглини кўтарарди – ахир у ёлғиз ўғил эди-да. Шунинг учун, отаси, майли, ёшлигида тўйиб-тўйиб ўйнаб олсин, кейин, отамнинг бағрида роса мириқиб роҳатда-фароғатда яшаганман, деб эслаб юрар, дерди. Шундай пайтлар ҳам бўларди-ки, Ивга отаси билан тортишиб, акасига ҳеч нима бердирмасди, ўғлингизни жудаям талтайтириб юбордингиз, деб отасини уришиб берарди. Шунақа пайтда Макуха ўғлига пул беришдан воз кечса ҳам, барибир, кейин ими-жимида сўраган пулини берарди.\nГорпина уйда тўла ҳуқуқли бека эди, ҳамма ишлар унинг фармойиши бўйича амалга ошириларди. У эрининг феълини билар, шунинг учун уни ҳеч қандай хўжалик ишига аралаштирмасди. То Ивга катта қиз бўлиб қолгунича. Горпина Левкони иш бошқаришга ўргата бошлади. Кейин у қизида хўжалик ишларини юритишга лаёқати борлигини кўриб, унга ўзининг уйдаги вазифаларини ўргата бошлади. Ивгага қайси нарсани қачон, қаердан топиб, ғамлаш кераклигини, карвонсаройга келиб турувчиларнинг ҳамиша фақат шу ерга қўниб ўтишлари учун улар билан қандай муомала қилишни тушунтирди. Ҳамма қазноқ ва омборларнинг калитларини у Ивга билан Левкога топширди; дон-дун борми, ем-хашак борми, жамики рўзғор ва хўжалик буюмлари энди шу икковининг қўлида эди; сармоя ҳам, барча ҳисоб-китоб ишлари ҳам Ивга билан Левконинг ихтиёрида эди, Горпина уларга фақат йўл-йўриқ кўрсатиб турарди. У ўғли Тимохани ҳам хўжалик ишларини бошқаришга ўргатмоқчи бўлди-ю, лекин унинг худодан қўрқмай, харидорларни ҳам пулдан, ҳам тароздан ура бошлаганини, доим маст-аласт юриб, одамлар билан муштлашгани чоғланганини, баъзида эса уларнинг пулини ҳам ўмарганини кўриб, бу ниятидан воз кечди. Зеро, у карвонсарой шаънига доғ тушириши мумкин эди. Агар бунинг олди олинмаса, одамлар бу даргоҳга келишдан қадамларини узган ҳам бўлардиларки, Горпина бу аҳволни кўриб, ўғлига эрк бермай қўйди, вақти қазоси етганда эса, бутун хўжалик ишларини қизининг ихтиёрига топширди ва ҳамма соҳада муфассал йўл-йўриқлар кўрсатди. Левкони эса, бутун оила аъзолари ҳимоясига топшириб, уни ҳеч нимадан камситмасликни, кўнглини оғритиб хафа қилмасликни ва башарти, агар унинг ўзи ўз хўжалигига эга бўлишни хоҳлагудек бўлса, хоҳишига монелик қилмасликни васият қилди: «Сен, қизим, унинг янги рўзғор қилишида кўмаклаш, ҳамма керакли буюмлар билан таъминла, ўзинг биласан, Левконинг кўп ёрдами тегди бизга, унинг шарофати билан анча-мунча даромад қилдик,– сен унинг шу қилган яхшилигига яраша, ўзинг ҳам яхшилик қил. Борди-ю, агар бир-биринглардан ажралмай, турмуш қургудек бўлсанглар, нур устига аъло нур. Эру хотин – қўш ҳўкиз бўлиб, рўзғорни тебратасизлар, отангни ташвишга солиб қўймайсизлар! Аммо-лекин Тимохага эрк бера кўрманглар, йўқса у сени ҳам, қизим, тўққиз пулга сотиб юборади, отангни ҳам қиморга бой бериб ичади, бутун молу давлатимизни елга совуради».\nШундай кун келишини интизор бўлиб кутган Левко Макуханинг зуғумларига тишини тишига қўйиб чидар, ўз иши билан овуниб, оз-оздан пул жамғарарди. У Тимоханинг қинғир ишларини кўрмасликка қанча уринмасин, барибир, унинг таралабедод айш қилиб, маст бўлиб одамлар билан муштлашиб юрганини, айниқса, қандайдир оғир бир жиноят қилиб қўйиб, ошнаси – бўлис мирзаси ёрдамида айбини ёпти-ёпти қилганини ва бу «яхши»лиги учун мирзани ўз синглисига катта сеп билан турмушга бермоқчи бўлганини – тешик қулоқ эшитган, билган эди. Левко ана шу ҳақда отага гапиришга жазм қилди. Xўш, нима бўлди шу билан? Макуха ишонмади, Левко ўғлимни ёмон кўради, шунинг учун уни ғийбат қиляпти, деган қарорга келди. Шунда Левко Тимоха томонидан пули шилинган ёки панд еган одамларни чолнинг олдига бошлаб келди, лекин Макуха, Левко ўғлимга туҳмат қилиш учун, бу одамларнинг қулоғини пишитган, деб ҳеч бир гапга ишонмади. Xўш, шундан кейин Левко нима ҳам қила оларди? Гунг бўлиб юраверди; ҳолбуки, Тимоханинг қинғир ишлари кун сайин болалаб борарди.\nЛевконинг кўнглини фақат Ивга юпатар ва баъзи-баъзида шундай дерди: «Ўзимам, Левко, сезиб турибман, акамнинг қаршисида сен ҳечам отам билан тотув яшолмайсан... Бас, етар шунча чидаганим, айтаман отамга: мени сенга турмушга берсин, онамнинг васиятига кўра. Фаҳмимча, отам қайтага хурсанд бўлади мени чиқариб юборганидан, негаки ўшанда Тимоха билан бемаънилигини қилиш учун имкон туғилади. Отам тўйимизни ҳам қилиб беради, менинг сепларим солинган сандиқниям, онам тўйимга атаб ҳозирлаган кўрпа-ёстиқларниям беради, лекин бир тийин пул бермайди; ҳолбуки, ҳамма жамғарилган пулни, аслида, сен билан икковимиз топганмиз – бу ҳақда ўйламайди ҳам. Вой, у шунақа қурумсоқки... Биласан-ку, у ўзи ётадиган меҳмонхонага ҳеч кимни киритмайди, хонанинг калитини ҳам ҳеч кимга ишонмайди, фақат жуда ночор аҳволга тушгандагина менга беради. Пул сақланадиган сандиқнинг калитини-ку, ҳатто менга ҳам ҳеч қачон ишонмаган. Унга пул берганимда кўраман, сандиғида пули жарақ-жарақ, лекин бизга у пулдан ҳеч нима насиб қилмайди. Ахир пулимиз бўлмаса қандай рўзғор тебратамиз? Ишни нимадан бошлаб, қайси пулимизни муомалага қўямиз? Тўғри, бироз вақтдан кейин, худо хоҳласа, ўзимизни ўнглаб олардик ҳам: яхши одамлар кўп, улар отамдан кўра бизни кўпроқ танишади, уларга мурожаат қилсак, албатта, ёрдам беришади, фақат ишни бошлашга ҳеч вақомиз йўқ. Сен, пулим бор, деб айтувдинг. Қаерда у?\n– Дастлабки пайтда шунинг ўзи ҳам анча ишга яраб қоларди. Иложимиз қанча? Рўзғоримизга зарур бўлган нарсаларнинг бир қисмини пулга, қолганини қарзга олиб турардик, шу тариқа ўзимизнинг карвонсаройимизни очишимиз мумкин. Xудонинг паноҳида аста-секин хўжалигимизни ўнглаб олардик. Сен бориб, одамлардан қарзингни талаб қил, кейин ишни бошлаб юборамиз.\nКекса Макуха бугун уйга кутилмаганда эртароқ қайтди, бунинг устига, пича кайфи ҳам бор эди. Бу ҳолни кўрган Тимоха, ҳозир ундан бир нима ундириш осонроқ бўлади, деб ўйлаб, пешвоз чиқиб дадажонини қарши олди ва атрофида парвона бўлиб, ундан пул сўрай бошлади. Олдинига у беш сўлкавой сўраган эди – отаси уни кўкрагидан итариб юборди: кейин уч чўлкавой сўради – отаси уни жеркиб берди; фақат бир сўлкавой сўраган эди – ота пўнғиллаб, ҳатто ярим сўлкавой ҳам бермайман, деди, Тимоха ҳамон отасининг оёғига йиқилиб тиланчилик қилаверди. Отасининг ахири унга раҳми келди ва майли чорак сўлкавой берарман, деди-да, ўз хонаси томон йўл олди. Xонанинг қулфи очилган эди.\n– Кўрдингми,– деди ота ўғлига,– уйда Ивга бор экан! Олдин у чиқиб кецин, кейин бераман пулни; ўзинг биласан синглингнинг феълини, сенга пул беришимни ёқтирмайди, нуқул пўнғиллагани-пўнғиллаган.\nМакуха буни кўрдию икки кафти билан этагини шапатилаб бақириб юборди: «Ие, сен нима қилиб турибсан бу ерда?» Левко эса, худди безгаги қўзигандай, афти тамоман ўзгариб кетди, дағ-дағ қалтираркан зўрға тили калимага келди: «Мен, амаки... балки... мен эмас...»– «Сен эмасмисан, ўғри?.. Сен эмасмисан?.. Ушланглар уни! Йигитларни чақир бу ёққа!» – Шу заҳоти Тимоха карвонсаройдаги одамларни чақириб келди...\nШўрлик Левко-чи? У нима ҳам қила оларди? Турган гапки, қаршилик ҳам кўрсата олмай бир оғиз сўз ҳам айтолмай, судраган ерларига борарди, унинг бўйнига бузилган қулф осилган, узун чўпга у ўғирлаган,– буни ҳамма кўрган,– худди никоҳ тўйида келиннинг сарпосини илишгандай пулнинг қопчиғи илинганди. Бу қулф билан қопчиқ у қилган жиноятнинг далилий ашёлари эди. Оломон ҳали дарвозадан кўчага чиқиб улгурмасидан, зумда тумонат одам йиғилди... Xудди тўйхонага келгандек. Ана шунда ғийбатчи хотинларнинг ови юрди! Левкони тутиб кетаётган оломон ўн қадамча ҳам босишга улгурмай, қўшни хотин қўшнисига бир дунё миш-мишни тўқиб айтиб ташлади: Макуханинг асранди ўғли бор-у – Левко, ўша ухлаб ётган отасининг тепасига келиб, уни сўймоқчи бўлган экан, яхшиям, устига Тимоха келиб қолиб, отасини бир ўлимдан асраб қолибди. Вой, у безори Тимоханинг биқинига икки марта, бўғзига бир марта пичоқ тортиб юборган бўлса ҳам, шунга қарамай, Макушенко Левкодан зўр чиқиб, уни боғлабди, бақириб, одамларни ёрдамга чақирибди... бир зумда етиб келган одамлар Левкони қўлга олишибди...\nОломон борган сари кўпайиб, қишлоқнинг тор-тор кўчаларига сиғмай қолди. Бу ҳам етмагандай, тўдага болалар ҳам келиб қўшилишди. Улар оломон орқасидан эргашарканлар, аристоннинг олдига югуриб келиб, уни: «Ўғри!... Қароқчи!.. Чўз сўлкавойдан бизгаям... Эй, ўз отасининг пулини ўғирлаган ўғри!..» деб ва яна шунга ўхшаш сўзлар билан таҳқирлай бошладилар.\nБу ҳақорату мазахларга қандай чидасин Левко? Энди ким деган одам бўлди у? У оломон куршовида бораркан кўзи ҳеч нарсани кўрмас, фақат одамларнингг масхараловчи сўзларини, қарғишлари, сўкишларини, таънаю маломатларини эшитарди... У кетатуриб кўзини осмонга тикар, оғир хўрсинар ва ўзига ўзи: «Ё раҳмдил эгам! Шу менманми? Менга нима бўлди ўзи?» – дерди. Баъзида у, ўзимга яқин бирон одамни кўриб қолармикинман, деган ният билан одамларга кўз ташларди...\nЭ, севган қайлиғининг бошига шундай мусибат тушган пайтда кўз тегишига бало борми? «Йўқ,– деди Ивга,– йўқ, айланай халоскоргинам, йўқ, ўргилай холажон! Ҳозир менга табиб ёрдам қилолмайди! Яхшиси, юринг, бўлис маҳкамасига борайлик, Левко нима қилиб қўйган экан, эшитамиз, агар унинг шу қилганлари рост бўлса, ўша ерда, унинг оёғи остига йиқиламану ўламан!..»\nҚишлоқ маъмурлари, худди асалга ёпишган пашшалардай, маҳкама сари шошилишди. Ахир маълум-ку, агар бирон кимсанинг бошига савдо, фалокат тушса, ҳакамларга ҳам даъвогардан, ҳам айбдордан бирон нима униши муқаррар, қуруқ қолишмайди, албатта... Ахир улар – ҳакамлар! Бу ерда ҳам шундай бўлди: маҳкама сардори раҳбар сифатида, столнинг тўрига ўтирди, унинг икки ёнидан қишлоқ оқсоқоллари жой олишди, столнинг этагига эса, сиёҳдон ва қоғоз билан қуролланган бўлис мирзаси жойлашди. У аллақачон Тимоха билан пичирлашиб бир нималарни келишиб олган эди. Шу боис юзида табассум билан ўрнига келиб ўлтираркан, йўталиб-йўталиб қўйиб, қоғозга нуқул: «Патқалам билан сиёҳ синови...» – деб ёзарди. Ёзиб туриб бу ерга тўпланган одамларга қараб-қараб қўярди, одми ки-йинганларга-ку, эътибор ҳам бермасди, нуқул мовут чакмон кийганлар билан кўз уриштириб, худди кўзи қаймоққа тушган мушукдай тамшаниб қўярди.\nСардор, ўғрини обкиринглар, деб буюрди. Сўнг қария Макухани ёнига чақириб олиб, нима бўлганини сўради. Макуха ҳамма бўлган гапни – хонага кириб, Левкони қўлида пул чангаллаган ҳолда сандиқ олдида турганини сўзлаб берди. Левко бир нима демоқчи бўлиб, оғиз жуфтлаган эди, лекин сардор унинг оғзига уриб ўдағайлаб берди: «Менинг олдимда сен ғинг дея кўрма! Биласанми, мен кимман? Мен сардорман, сардор сенинг гапингни эшитганимас, жазога торт-гани келган. Гувоҳлар борми?» – деб сўради у Макухадан, бу ерга тўпланган жамоа томонга қараб. Йигирматача одам Левкони қўлида пул билан турганига, шунинг-чун уни ҳибсга олишганига гувоҳлик берди... «Вассалом, иш тамом!»– деди сардор стол ортидан тураркан. Бошқа оқсоқоллар ҳам унга эргашиб ўринларидан туришаркан: «Ана холос, буни қаранг-а!»– деб қўйишди.\nКейин юзбоши ва ўнбошиларга қараб, ўз фармонининг ҳар бир моддасини бармоғи билан кўрсатганча деди: «Қулоғингизга қуйиб олинг: ҳозирнинг ўзида уйма-уй юриб, товуқ, тухум ва бошқа керакли егуликларни муҳайё қилинглар. Биласизларми, ҳали бу ерга суд ҳайъати келади тергов ўтказгани. Ким билсин, балки икки-уч кун туриб қолишар, шунинг-чун ҳамма нарса етарли бўлсин... Қани, кетдик, бошла бизни уйингга Трофим Федорович».\nУнинг бу гапи маъносига тушунган Макуха, яна энсасини қаттиқ-қаттиқ қашилай бошлади, шундай бўлса ҳам ҳакамларни уйига бошлади... Сардор ҳаммадан олдинда йўғон бир таёққа таяниб, худди хода ютгандай ғўдайиб, қовоғидан қор ёғиб борар, ҳакамлар эса, ўзларининг доимий: «Ана холос, буни қаранг-а!» сўзларини такрорлаганча сардорнинг орқасидан эргашдилар. Уларнинг кетидан Макуха ўз ўғли ва гувоҳ бўлган жамоа билан йўл олди; ўғли йўлга тушишдан олдин яна мирза билан пичирлашиб олганди. Қолган оломон эса, Левко бўлис махкамасига олиб борилганидан кейин, лўлилар қишлоққа етаклаб келган айиқларни томоша қилгани тарқаб кетган эди...\n– Ҳей, қаёқдасизлар, ўнбошилар? Аристоннинг оёқ-қўлига кишан солиб, совуқхонага қаманглар. Қоровуллар ҳушёр туришсин! Xабарномани энди бугун юборолмаймиз, негаки, сардор ҳозир тергов ўтказяпти, тергов тугагач, навбати билан, ўша ерда кечлик қилади, шунинг-чун имзо чекишга улгурмайди. О! У сенларга аввалги сардор эмас: у имзо чекишдан олдин далолатномани албатта ўқиб чиқади. Ҳа, яхши, пан сардор, чексанг чекавер имзоингни, унгача мен тайёрлаб қўяман хабарномани...\n– Жо-он акажоним Кондратич, шунқорим! Xоҳлаган нарсангни сўра... Мана, маржонимни ол.... Мана, тилла тақинчоқларим, яна сени алоҳида хурсанд қиламан... Фақат рухсат бер, Левко билан юзма-юз гаплашиб, нима бўлганини сўраб билай: у бундай қилмаган... Қандайдир хатолик юз берган... Фақат сўраб кўраман...\n– Илоё, сен яшшамагурни мирза қилиб тайинлаганлар дўзах алангасида ёнсин! – деб Ивга бор овози билан бақириб берди унга.– Мен бўламан-у, Левкогинамни шу ҳолича ташлаб қўяманми? Ахир онам раҳматлик менга уни иззат қилишни васият қилганлар-ку! Шундоқ қалбим суруридан воз кечиб сендек эл-юрт бошига битган зулукка кўнгил қўяйми? Чучварани хом санабсан! Агар Левкони Сибирга жўнацанглар – мен ҳам бораман орқасидан! Ҳақиқат излаб бўлмас экан сенлардан. Мен шаҳаргача бориб, суд қилувчи мансабдорлар билан учрашаман; Левконинг унақа одам эмаслигини, уни чалғитиб алдашганини ҳаммага гапириб бераман. Сен бўлсанг, менга уйланишни хаёлингга ҳам келтирма: совчиларинг уйимдан қовоқ қўлтиқлаб кетишади.\nУ шундай таҳқиромуз гаплар билан Ивгани маҳкамадан ҳайдаб чиқарди, кейин ғазаби қайнаганидан ўзини нима қилишни билмай, ўтириб, тишларини ғижирлатганча, хабарнома ёзишга киришди. У кокилини дам-бадам тутамлаганча, қийнала-қийнала Левкони Макуханинг очиқ сандиғи тепасида пул чангаллаб турган ерида қўлга олингани ҳақида, яна «бундан ташқари унинг чўнтагида ҳам, қўйнида ҳам жами икки юз сўмдан ортиқроқ пул бор эди, юқорида номи зикр этилган Леонтий яна ҳам кўпроқ пул ўғирлаш ниятида бўлганига ўзи қуйида номлари келтирилган гувоҳлар олдида иқрор бўлди», – деб ёзди. Шундан кейин у ушбу қишлоқда истиқомат қилмайдиган нотаниш кишиларнинг номларини ёзиб, ўзи улар ўрнига имзо чекди, бармоқ босди-да, дарҳол сардор тергов олиб бораётган Макуханинг уйига жўнади. Бораркан, ўзича шундай мулоҳаза юритарди: «Хоҳламасмиш! Кўрамиз! Шу бугун кечасиёқ хабарномани шаҳарга жўнатаман; судялар билан тил бириктириб, уни Сибирга сургун қилдираман! Сени, барибир, аканг зўрлаб бўлса ҳам, менга хотин қилиб беради... Ҳамма бойлигинг меники бўлади! О, бу қизнинг бойликлари бир дунё!»– Шундай хаёллар билан маст бўлиб, у Макуханикига кириб борди...\n– Тугадими, ҳукм ҳам чиқарилди. Нима, сен ярамасни кутиб ўтирармидик? Мен аввалги сардор Евдоким эмасман, деб сенга айтганман ҳам, тайинлаганман ҳам: мен раҳбар бўлган ерда иш қайнаши, ҳамма ишда адолат бўлиши керак. Xўш, нималарни ёздинг шу ярим кечагача, нима обкелдинг? Балки ҳали бу қораламасидир? Мана, ҳозир тамадди қилиб олай, кўриб чиқаман, бир лаҳзада хатоларингни топаман. Ўтир, диёнатли кишиларнинг кечлик қилишига ҳалал берма.\nПан сардор гапга киришиши билан, пан мирза зумда арпабодиён арағидан ҳам татиб кўрди, қалампир арақдан ҳам ичишга улгурди, яна яримта товуқ гўштини ҳаш-паш дегунча ямламай ютворди; бир бўлак ғоз гўштини оёғи билан бирга киссасига урди (у буни мактабда ўқиб юрганида ўрганган эди) сўнг вареникка ҳужумни бошлади. Шу зайлда у ичишда ҳам, ейишда ҳам ўзидан анча олдин келган балохўрларга етиб олди. У жуда олғир, абжир йигит эди! Шошқалоқлик билан ҳам ичар, ҳам овқатларни ураркан, айни пайтда ўзининг мирзага хос одати бўйича томоқ қириб, йўталиб-йўталиб қўярди. Сардорнинг пин-ғиллашига эса парво ҳам қилмасди. Чунки у: «Акиллаган итдан қўрқма», деган қоидани яхши биларди, яна у, қайси амалдор кўпроқ кеккайса, кўпроқ керилса, нуқул тартиб ўрнатиш билан овора бўлса, у ҳеч нимани билмайди, билмаганидан, сенинг айтганингни қилади, дерди. Бу пан сардор ҳам шундай амалдорлардан эди.\n– Албатта, судни-да,– деб қичқирди унга мирза,– нима, эсингиздан чиқдими, пан исправник, ҳар битта юз берган воқеадан шахсан мени ва фақат мени бохабар қилиб туринглар, деб буюрмаганмидилар? Шундай деб туриб у пан сардорнинг олдига хабарномани ёзиб қўйди, чўнтагидан сиёҳдон олиб, унинг қўлига пат қалам тут-қазди-да, деди: – Қўл қўйинг тезроқ. Вой, қаёққа ёзяпсиз? Ахир тескари ушладингиз-ку!\nемасман... Ёлғон сўз билан лақиллатолмайсанлар мени!\nМирза имзо чекилган хабарномани сардорнинг қўл остидан юлқиб олди-да, ғизиллатганча уйига жўнади, конверт устига «ўта муҳим» деб ёзиб, уни шу заҳотиёқ исправникка жўнатди. Пан сардор-ку, бир амаллаб уйига етиб олди, чунки уйи яқин эди, қолаверса, ҳали у бақувват эркак эди, илло қолган ҳакамлару гувоҳлар, қай томонга бошлари оғганини ўзлари ҳам билмадилар; уларни эрталаб ҳар ер-ҳар ердан топишди – кечаси билан сандироқлаб юриб, кўча-кўчада чўзилиб қолган эдилар. Мана шундай тергов қилган эди улар. Совуқхонага қамалган ва оёқ-қўлига кишан урилган Левко чекаётган азобининг чеки йўқ эди. Орадан бир кун, икки, уч кун ўтди. Соқчилар Ивгани унга яқин йўлатишмади. У Левкога овқат обкелиб турди, лекин, энг муҳими, ундан нега олдинг шу касофат пулларни, деб сўрагиси келарди. Яна, қандай қилсак, бу ишни ёпти-ёпти қила оларканмиз, деб маслаҳатлашмоқчи бўларди. Лекин соқчилар уни нуқул ҳайдашга тушардилар... Шўрлик қиз уйга қайтиб келарди-да, кўз олди қоронғилашгунча юм-юм йиғларди!\nМирза, гарчи оғзида шундай деётган бўлса ҳам, аслида Тимохани алдаётган эди: унга Ивга эмас, бу хонадондаги бойликлар керак эди. Зеро, бу жуда бадавлат хонадон эди. Охир-оқибатда, мирза Тимохани ҳам ёмон хулқи учун солдатликка жўнатиб, бутун хўжаликни ўзи бошқариш ниятида эди. Қария Макуханинг ҳам чорасини кўриб қўйган эди. «Уни қишлоқнинг энг бадавлат фуқароси сифатида солиқ йиғувчи этиб сайлатаман, кейин уни ҳисоб-китобда чалғитиб адаштираман. Шу баҳона билан бутун ҳуқуқни ўз қўлимга оламан. Агар гапимга кирса, ҳай-ҳай, ишини тўғрилаб бераман, бордию қайсарлик қилса, уни қишлоқдан бадарға қиламан. Баттар бўлсин! Ивгани бўлса, беш-олти марта боплаб пўстагини қоқаман, менга халақит қилмайдиган, ишларимга тумшуқ тиқмайдиган бўлади... Ана унда, ўз қобилиятим, тадбиркорлигим билан жуда бойиб кетаман, эҳтимол, шунда мени суд маслаҳатчиси этиб сайлашар ҳам... Ҳм! Ҳм!» Мирзанинг кўкнори хаёллари ана шунақа эди!\nОрадан тўрт кунча вақт ўтибдики, ҳали ҳам ҳеч нарсанинг дараги бўлмади... Бир куни қишлоққа чопар казак от чоптириб келиб, ор-қамдан пан исправник келяптилар, деб хабар қилди. Шу заҳоти хонадонлардан товуқлар, тухумлар йиғишга киришишди; узумдан сузилган вино – мусаллас ва фаранги арақ харид қилиш учун шаҳарга одам юборишди. Ахир эртаси куни жума эди. Пан исправник бу куни очидан сирилиб ўлса ҳам жайдари таомларни истеъмол қилмайдиган одат чиқарган эди. Шунинг учун, шаҳардан увилдириқ, Қримнинг селд балиғи, янги тузланган осетра балиғи, энг сархил қисқичбақалар ва юмшоқ тешиккулчалар олдириб келишди. «Маълумингизки,– дер эдилар сардор билан мирза ҳар доим жамоа йиғинларида,– жаноби олийлари бизларнинг ташвишимизни қилиб тер тўкиб ишлайдилар, шунга кўра, бизлар ҳам, ўз навбатида, ул жаноби олийларининг кўнгилларини овлашимиз лозим».\nАммо жаноби олийлари «гурс-гурс» ер тепиниб, мирзага ўшқириб беришни ихтиёр қилдилар ва: «Овқатдан кейин ҳордиқ чиқаришим керак, менга халақит қилма, дедилар ҳамда аристон масаласида гувоҳларни ялпи сўроқ қилиб, бу ишни уйқудан уйғонгунларича тугатишни амр этдилар.\nШоҳона тушликдан кейин исправник жаноблари «пинакка кетдилар», сабабки, у киши товуқ гўшти ва қуймоқ устида кўп заҳмат чекдилар. Ул зотнинг мирзасини эса Тимоха Макушенко тўйгунича меҳмон қилгач, дарёда чўмилишга, кейин ўрмонда майсалар устида чўзилиб ётиб, трубка чекишга таклиф этди.\nПан мирзо эса, бу орада бирталай одамларни йиғиб, бўлис маҳкамасига бошлаб келди ва уларни шундай сўроққа тутди: «Қани, менга айтинглар-чи, азизлар, Макуханинг асранди ўғли Левконинг қандай сифатларини биласизлар? Ким нима дейди?»– шундай деб, у патқаламини қоғоз устида қитирлатганча, жамоанинг жавобини кута бошлади. Қариялар, нима дейишларини билмай, елкаларини қисишди.\n– Ҳа-а, анави Левкоми? Макуханинг асранди ўғлини айтяапсанми?.. Унинг қанақа сифати бўлиши мумкин?.. Ҳм, ҳм!.. Xудо асрасин уни! Унинг ҳеч қандай ёмон сифати йўқ. Мен қасам ичиб, сенга ҳақ сўзни айтишим керак: у яхши бола, мўмин-қобил, серғайрат йигит; агар у билан Ивга иккови хўжаликда тартиб ўрнатмаганида, Макуха ҳозир ҳамма буд-шудидан мосуво бўлган бўларди...\n– Ҳамма ҳам шу фикрдами?– деб сўради мирза, Левкони мақташганларига ҳасад қилиб; унинг ичини ит таталай бошлаганди. «Майли... кўрамиз ҳали!» деб қўйди ўзича.\nИсправник берган саволга пан мирза виждонини ютиб, ёлғон тўқишга шайланаркан, кокилини силаб, томоқ қирди, белбоғини тортиб қўйди-да, бир вақтлар эшитгани «ёлғон гапирган одамнинг кўзида ўйнагувчи жажжи одамчалар оёқлари осмонда бўлиб тураркан», деган таъбирни эслаб, кўзини ерга қадаганча деди:\nПан исправникннг шундай марҳаматли қарорини эшитган Ивга, суюнганидан боши осмонга етиб, югурганча совуқхона олдига борди... «Вой, дарров бўшатиб юборишдими?– деб ўйлади у.– Эшик очиқ, соқчилар кўринмайди...» У бўлис маҳкамасига борди.. Э... қайси нокас ўтирарди бу ерда пан исправник жўнаб кетганидан кейин? Энди уч кун изғиб ҳам уларни йиғолмайсан. Агар яна шунақа бирон можаро юз бериб исправник ё маслаҳатчининг келиши кутиладиган бўлса, шунда ҳамма яна жой-жойида пайдо бўлади.\nИвгамизнинг қалби қувончга тўла, унинг кўнглида энди ҳеч қандай ғашлик йўқ. Унинг ўйлашича, исправникнинг буйруғи билан ҳибсдан озод қилинган Левко, эҳтимол, ҳозир дарёда чўмилиб пок-лангани кетгандир, ундан кейин, эҳтимол, амакисининг уйига кириб тамадди қилар... Шундай хаёллар билан Ивга уйига йўл олди ва кўнгли таскин топиб, яна рўзғор ишларига берилиб кетди. Уйда кўп нарсалар ейилган, анча-мунча ичимлик ичилган, баъзи нарсалар олиб кетилган, баъзи нарсалар қаровсиз қолган эди... Бу ғирт хонавайронлик! У бироз йиғлаб олди, нима қилсин, ишга киришди: ҳаммаёқни супуриб-сидирар, йиғиштирар, уни жойлар, буни яширар, югуриб-елар экан, кўзи нуқул Левконинг йўлига нигорон эди... Янгасиникида тушлик қилгани қолгандир балки? Шундай қилганиям яхши бўлди – бу ерда нима билан боқарди уни? Xудди ёв босгандай, ҳеч вақо қолмаган уйда! Мана. Кеч ҳам кирди. Балки, бир мириқиб дам олай, деб бугун ўша ерда ётиб қолар. Биратўла эртага келиб, ишга киришмоқчидир?..\nМана, тонг ҳам отди... Ҳануз Левкодан дарак йўқ!.. «Ҳа-а, энди билдим, – деб ўйлади яна Ивга.– Одамлардан берган қарзини ундиргани кетган; бу машмашалардан кейин, у тезроқ масаламизни ҳал қилмоқчига, отамдан ажралиб ўз рўзғоримизни тузмоқчига ўхшайди. Пан ҳазрат бизни уйлаб қўйишга ва камбағал бўлганимиздан никоҳ ўқигани учун озгина ҳақ олишга сўз берувди...»\nУ Левкони бир кун кутди, икки кун кутди, ҳамон ундан дарак йўқ эди. Балки у, энди ҳамма мени «ўғри» деб чақиради деган андишага бориб, уялганидан қорасини кўрсатмаётгандир? Агарда Ивга Левкодан қарз олган одамларнинг кимлигини билганида. Ўзи бориб, Левконинг уларникига борган-бормаганлигини сўраб-суриштирган бўларди. Лекин нима қилсин – қарзддорлар кимлигини у билмайди. Уч кун деганда, Ивга Левконинг янгаси олдига боришга жазм қилди; у аёл қайнисининг қаердалигини ва нима мақсадда кўздан қочиб юрганини билса керак, албатта. Қиз шу хаёл билан янганикига йўл олди.\nЛевконинг янгаси Горпина Ивгани кўрди-ю, лаби лабига тегмай, саннаб кетди: «Адойи тамом қилдинглар, единглар менинг Левкогинамни! Қаёққа тиқдиларинг шўрликни? Нима, жувонмарг қилгани асраб олувдингларми бечора етимчани? Арзимаган пулларингни олганми ё энди олмоқчи бўлганми, маълуммас, дарров жазога тортдинглар! Оз-моз олган бўлса ҳам, ахир хизмат қилиб қўйибди-ку! Одамлар асранди болани ўз фарзандидай парвариш қилишади, у шўрлик қулдай яшади сизларникида: кечаю кундуз тиним билмай ишлади, мол-давлатингизни худди ўз мулкидай куйиб-пишиб асради, зиёда қилди. Шуми ҳали унга кўрсатган кароматларинг? Шўрлик бола пулга муҳтож экан, ёрдам сўрайдиган ҳеч кими бўлмаганидан беш-ўн сўм олмоқчи бўлибди – шунга ҳам шунча машмашами? Ҳай, ўғрилик қилаётгани устидан чиқиб қолибсизлар, ахир унга уйда танбеҳ берсаларинг ҳам бўларди-ку, сизлар бўлсангиз, бир ҳафтадан бери совуқ хонада асраяпсизлар уни...»\n– Ахир қаёққа ҳайдаб кетишди?.. Тезроқ айцангиз-чи, янгажон!..\nБу хабар Ивгани ҳайратга солди. У Горпинага бир оғиз ҳам сўз айтмай, уйига жўнади. У узоқ вақт ўксиб-ўксиб йиғлади... Кейин кўнглига бир гап келиб, йўлга отлана бошлади: керакли нарсаларни сафар халтага солиб оғзини боғлади... Пул ҳам керак эди унга – лекин пули йўқ. Xўжаликда, олди-сотдидан тушган пулларнинг ҳаммасини у отасига берарди. Лекин отасидан пул сўрагиси келмади – нима қиласан пулни, деб суриштириши мумкин эди-да. Қўшнима-қўшни юриб, маржонини, тилла тақинчоқларини, хочини яна энг яхши нав йўл-йўл газламасини ҳам гаровга қўйиб, улардан пул олди; ҳаммасини жо-бажо қилиб халтани елкасига илди, узун чакмони устидан белбоғ боғлади, қўлига таёқ олди-да, черковга бориб худога ибодат қилди. Кейин бўзлаб-бўзлаб йиғлаганча... йўлга тушди.\n– Ҳа, сенга бор ҳақиқатни айтиб бераман, лекин мени тергов қилишлари ҳам керак-ку, ахир. Бўлмаса эшит, судяларга ҳам айтиб бер: мен отангнинг хонасига кирганимда...\nИвга унинг дағдағасидан қўрқмади ва муғомбирлик қилишга ўтди. «Чамаси бу исқирт халат кийган одам катта амалдорга ўхшамайди,– деб ўйлади.– У билан бир можаро талашиб кўрай, зора-мора каттароқ бошлиқлари келса».\n– Мирза шу заҳоти, манави қиз ҳаммаёқни бошига кўтаряпти, деб ғийбат қилишга тушди. Лекин кўзлаган мақсадига эришганини кўрган Ивга бошлиқни гувоҳликка чақириб мирзага: «Ҳечам-да, пан мирза, ёлғон гапирманг»,– деди. Кейин воқеа қандай бўлганини гапириб, Левконинг иши билан келганини айтди. Кирган одам котиб эди.\nСуд маҳкамасидан чиққан дилпора Ивга шундай қарорга келди: «Левконинг олдига бориб бирга дардлашамиз, нима қилиш лозимлигини маслаҳатлашамиз!»\n– Эрталаб киритишган,енди киритилмасин, деб буйруқ келди.\n– Xудо хайрингизни берсин, жаноб солдат, айтинг, бугун Левкони сўроқ қилгани олиб боришдими?\nЛекин, барибир, шундай оғир қайғуга ботган бўлса ҳам, Левконинг қайси судда суд қилинишини, судялар кимлигини, уларнинг турар жойини одамлардан сўраб-суриштирди. Бир киши унга ҳар битта судянинг уйига бориб, арз қилишни маслаҳат берди. «Бўлмасам, деди у, судга борсанг, сени ё киритишмайди, ё арзингга яхши қулоқ солишмайди, чунки улар бирйўла бир қанча ишни кўришади».\nИвга эрталаб битта судяникига борди.\nДанғиллама иморат. Ивга кирди... Қараса, бир нечта йигитлар стол атрофида ўтириб, қарта ўйнашяпти (Ивганинг таърифлашича, бу панлар ўйини бўлиб, ютқазган аҳмоқ бўлиб пул тўларкан. Қуриб қолган эканми панларга шу «аҳмоқ» ўйиндан бошқа ўйин, деб ўйлабди у).\nҲеч нарсага тушунмаган қиз ҳаммага бир-бир эгилиб таъзим қилди ва аянчли овозда илтижо қила бошлади: «О менинг азиз панларим, о менинг ҳурматли панларим! Қай бирингиздан сўрай менинг Левком ҳақида?»\nИвганинг овозини эшитган бойвачча йигитлар унга ялт этиб қарашди ва берган саволини мазах қилиб хандон ташлаб кула бошлашди. Уларнинг сурункасига қотиб-қотиб кулишидан, Ивга олдинига ўзини йўқотиб қўяёзди. Кейин сал ўзига келгач, уларга қарата шундай деди: «Бошига оғир мусибат тушиб, сизлардан нажот излаб келган бахти қаро бир қизни масхара қилиб кулиш гуноҳ эмасми, панлар? Илоё, сизларга ҳам насиб эцин менинг бошимга тушган савдо! Ҳамонки, мен сўраб келган иш сизларнинг қўлингизда экан, унда ялинмайман ҳеч бирингизга: мен бошқа ерларга бораман. Барибир, ҳеч ҳам сизлар хоҳлаганча бўлмайди. Фақат шуни айтаман сизларга: уялинг, шармандалар! Сизлар мансабдор панларсиз, ўқиш-ёзишни биласиз, бахти қаро одамларга қандай ёрдам қилиш ҳақида китоблар ўқийсиз. Лекин олдингизга нима учун, нимани илтижо қилиб келганимни сўрамасдан устимдан кула бошладингиз! Xудо сизларга мартабани шунинг учун берганми? Биз ҳам сизларга ўхшаган одамлармиз-ку, ахир биз каби одамлар сайлаган-ку, сизларни судя қилиб, сизлар бўлсангиз арзимизга қулоқ солиш ўрнига, ўз вазифангизни унутиб қўйиб, қаёқдаги «аҳмоқ» ўйинни ўйнаб ўтирибсиз. Майли, ўйнайверинглар, майли, бегуноҳ одамлар қамоқларда азоб чекиб ётаверсин – сизларнинг вақтингиз йўқ...» Ивга анча-мунча шунга ўхшаш таъна-танбеҳларни уларнинг юзига солди. Эшитишсин! Ахир тўғри эмасми гапи? Бас, сен судя экансан, қарта ўйнашни, маишатни тарк эт. Xудо берган кунда ишингга бор, қўлинг-га тушган ишни қунт билан, инсоф билан бажар, ана ундан кейин, майли, айшингни сур... Ҳай, бизнинг ишимизмас панларга ақл ўргатиш; уларга тегу қоч, бўлмаса балога қоласан. Яхшиси, Ивга ҳақида ҳикоя қилайлик.\nЭртаси куни у бир суд қилувчи одамнинг олдига борди. Қараса: чўпдай озғин, сочлари оппоқ оқарган жиккаккина, кўримсизгина «жаноб» хаёлга чўмиб, уй ичида у ёқдан-бу ёққа юриб турибди. Ивганинг кўзига у хушфеъл одамдек кўринди ва унга эгилиб таъзим қилиб: «Ижозатингиз билан, муҳтарам афандим, сизга ўз арзимни айцам»,– деди.\n– Отанг қаерда?– деб сўради судя виқор билан.\n– Йўқ. Рухсат этинг, сизга бир бошдан сўзлаб берай.– деб Ивга ҳамма бўлган гапни аниқ ва батафсил ҳикоя қилди – худди қоғозга ёзилгандай. Пан судя бўлса, нуқул бош ирғаганча, «Яхши, яхши, тушундим, билдим», дерди. Кейин бирдан алмойи-алжойи гап бошлади:\n– Мана бу бошқа масала. Гапларингга энди тушундим. Мендан нима сўраётганингни биласанми? Мумкин бўлмаган нарсани. Сен акангни қамоқдан озод қилиб, ўрнига Левкони қамашимизни сўраяпсан. Йўқ, йўқ, тасаддуқ, бундай қилиб бўлмайди. Ким айб қилган бўлса, ўзи жазосини торцин. Мен ноҳақ ишга қўл уролмайман.\n– Вой, бу қандоқ кўргилик – судя ҳам шунақа ғалча бўладими?– дерди Ивга йиғлаб уйга қайтаркан.– Биттагина гапимгаям тушунмаса-я! Шўрим қурсин менинг!\n– Энди сен асосий судяга ҳам учраб кўр,– деди дугонаси.– Уни жуда кучли одам дейишади. У ҳамманинг устидан турган бошлиқмиш. Биласанми. Ивга! Сен унга ҳурмат юзасидан бирон нима кўтариб бор.\nИвга икки шода тешиккулча сотиб олиб, судяникига кириб борди. У паст бўйли, бақалоқ, кепчик юз, танқайган кўзлари фонусдай чақноқ, хуллас, «бинойидай» одам экан. Ивга кирганида у судга кетишга шайланаётган эди.\nИвга худога сиғиниб чўқиниб олди, судяга эгилиб салом берди ва тешиккулча шодаларини столга қўйиб, ўз иши юзасидан арзини баён қила бошлади. Судя тешиккулчаларни кўрдию уларга ташланиб, кавшай бошлади. Унинг оғзи катта, лунжлари дўмпайган бўлиб, шошганидан тешиккулчани бутунича оғзига тиқар ва унча чайнаб ҳам ўтирмай бирдан ютиб юборарди. Ҳиқичоғи тутиб, кўзлари ёшланса ҳам, ҳамма тешиккулчаларни еб битиришга ошиқарди. Унинг хизматга шошиши шундай ўтди.\n– Сенга айтадиган гарим шуки,– деди судя охирги тешиккулчани чайнаркан...– Қаердан олдинг бунақа ажойиб тешиккулчаларни?\n– Мана бу тешиккулчамисан, тешиккулча, қойил! – деди судя оғзидагини чайнаркан, тамшаниб.– Сенинг ишингми? Биласанми, жони-дилим кўкнор уруғи сепилган тешиккулча; қанча кўп сепилса, шунча яхши... Ишингми? Ёғиям қават-қават... Мазали, жуда мазали кулчалар!.. Сенинг ишинг масаласи!.. Ундан кейин, жуда сингитиб пиширибди! Ё..Ҳали мен сенинг ишингни кўрмаганман, эртага кел, ўшанда айтаман,– тешиккулчаларни еб битирган судя шу гапларни айтиб уйдан чиқаркан, ҳамон уларни мақтарди: – Зўр тешиккулчалар! Ўлай агар, уйимда ҳеч қачон бунақа кулчаларга оғзим тегмаган!\nМана, ниҳоят, тешиккулчалар судяга ёққанидан ва судянинг бугун ишни битириб, эртага Левкони озод қилишига тўла ишонганидан Ивганинг кўнгли таскин топди. Майли, уни қамчи билан савалашса ҳам шу ерда савалашсин-у, илло, қишлоққа олиб бориб юришмасин; йўқса, таниш-билишлар олдида уятга қолади. Бу ерда савалашса, уни ҳеч ким танимайди, ҳеч ким гап-сўз қилмайди. Ивга қувнаб-яйраб тушлик қилди ва уй бекасига миннатдорчилик билдирди, унинг қай бир ишларини тикди, бироз ип ҳам йигириб берди-да, кейин қамоқхонага югуриб кетди. Нима бўлди, денг? «Рухсат берилмаган!»– деб бақирди унга солдат. Ивга ундан Левкони ҳеч қаёққа сўроқ қилгани олиб боришмадими, деб сўради.\nО, қандай мусибат! Бечора қиз ўзини ўтга-чўққа урди, аммо ҳеч нима қилолмади! Эртасига эрталаб судянинг олдига борди. Уни ўз хуторига жўнаб кетганини айтишди; дам олиш кунлари келиб қолган эди; демак, ҳеч қанақа суд бўлмайди.\nИвга орзиқа-орзиқа, юм-юм йиғлай-йиғлай бегим кун келишини кутди. Мана, судя хуторидан қайтиб ҳам келди. Ивга яна тўрт шода тешиккулча сотиб олиб, судяникига кириб борди.\nСудя тешиккулчаларни кўрдию дарҳол ҳужумга ўтди. У оғзида чайнаётган овқати билан Ивгага деди: «Вуй, мунча кўп!.. Мен буларни бир ўтиришда еб тугатолмайман... Лекин айбдорман сенинг олдингда: бутунлай хотирамдан кўтарилибди ишинг! Энди бироз чидайсан... Ҳал қиламан албатта сенинг ишингни... мана худди манави...»\n– Мана, сиз судга кетяпсиз-у,– деди судянинг ҳаракатини кузатиб турган Ивга,– кулчаларни еётганингизда, ким олиб келганини ўйласангиз, дарров мени эслайсиз.\n– Майли, кўраман!– деб жавоб қилди судя.– Иш орасида овқат ейишга ейман-у, аммо сени эслолмаслигим аниқ. Ишим бошимдан ошиб ётибди: ҳаммасига имзо чекишим керак, бундай пайтда мен ҳеч нимани ўйламайман, фақат имзо чекаман. Яхшиси, сен, тасаддуқ, бундай қил: орқамдан суд маҳкамасига боравер, мени ўша ерда кут. Сени кўриб қоламану дарров эслайман.– Шу гапдан кейин у йўлга тушди.\nУ маҳкама олдида у ёқдан-бу ёққа юриб турди, Дахлизга кириб мўралади – судя кўринмади; демак у Ивгани эсламаяпти; Левкога одам юбормаяпти.\n«Шу топгача судя тешиккулчаларни еб бўлган бўлса керак,– деб ўйлади маҳкамага кираверишда ўтирган Ивга.– Тешиккулча еётганда эсламаган, энди бутунлай эсламайди мени».\nМана, маҳкамадан одамлар чиқа бошлашди. Судя ҳаммадан олдинда келарди; у Ивгани кўриб, келишилган битим эсига тушди ва ҳамроҳларига қараб деди:\n– Ивга арзини баён қила бошлади... Шу пайт у кунги котиб (Ивга уни таниди) ғирт маст ҳолда судя олдига пилдираб келиб, бурнакисини ҳидлаганча деди:\n– Қачон?– сўради судя.\n– Ана, кўрдингми!– деди судя Ивгага.– Мен қўл қўйибман, энди иложи йўқ. Бугун қўл қўйганимда ҳам бошқа гап эди, ўтган ҳафтанинг жумасида бўлибди. Индинга бир ҳафта бўлади...\n– Демак, муҳтарам пан, бу сизга мазали тешиккулчалар олиб келган куним бўлган экан-да?– деди Ивга судяга таъна қилиб... Гапираркан кўзлари ғилт-ғилт ёшга тўлди... Ҳа, шундай шумхабарни эшитганди шўр пешона қиз!\nСудя унинг таънасини лоқайдлик билан эшитаркан, гапига қўшилишиб дерди:\n– Яхши қилибсиз. Xудонинг ўзи сийласин сизни!.. Ахир нега уни сўроқ қилмадингиз?\n– Бу қанақаси, котиб? Нега у сўроқ қилинмади?– деб сўради судя.\n– Сиз ҳеч қачон ҳеч нимани эслолмайсиз,– деб суҳбатга нуқта қўйди котиб ва шапкасини бостириб кийди-да, судядан олдинга ўтиб кета бошлади; судя ҳам энди Ивгага қайрилиб қарамай, уйига жўнаб қолди.\nЭрталаб ўрнидан турган Ивга, бу ерда ғамга ботиб ўтиргандан фойда йўқ, бирон иложини топиш керак, деган қарорга келди. «Ишни губернияга юборишган экан, мен ҳам бораман ўша ерга, худонинг паноҳида!» У бир зумда йўлга отланди: керакли буюмларини сафар халтага солиб, елкасига осди, қўлига таёқ олди... Йўлга тушди. Жуда чарчаган пайтларида, яхши одамлар уни уйларига киритишди, баъзида араваларига ўтқазишди; бутунлай ҳолдан тойиб силласи қуриган чоғларда эса, кимларникидадир то ўзига келгунча бир-икки кун дам ҳам олди. Ишқилиб, бизнинг Ивга ниҳоят бир куни губерния шаҳрига етиб олди...\n– Вой... нима бу... қандай жой бўлди бу?.. Ё биби Марям, ўзинг асра!.. – деб чинқириб юборди тепа бошига чиқиб, пастда ўзининг кичкинагина қишлоғини эмас, улкан губерния шаҳрини кўрган Ивга... Бу манзарадан нафаси қайтган Ивга, кўзи қамашиб, шаҳарга қандай кўз ташлашни ҳам билмай ичи музлаб кетгандай бўлди... «Қарадим-қарадим...ҳеч ерда шаҳарнинг охири кўринмайди!..– деб ҳикоя қилган эди Ивга кейин.– Черковларни айтмайсизми – сон-саноғи йўқ! Ҳаммаёқда данғиллама иморатлар!.. Ўлмасам, шу ерда ишимни пишираман, деб ўйладим... Ахир қуруқ қайтмайман-ку, уйга».\nИвга теран хаёлга толди: бас, биз ҳам энди ундан хавотир олмасак бўлади. Сиз ҳам, китобхон, уни ёлғиз деб, раҳнамоси, маслаҳатчиси йўқ деб шундай катта шаҳарда бир ўзи панлар жамоасида ўзини қандай тутаркин деб (Ивга, қишлоқда ҳамма мужик бўлганидай, шаҳарда одамларнинг «бари панлар» бўлса керак деб ўйларди) сира ҳам қўрқманг; у ким билан қандай муомала қилишни, Левко ҳақида нима деб гап очишни билмай, боши қотди.\nБека қўлларини белига тираб, азза-базза бош ирғаганча: «Билмадим, қандай эпларкинсан буни!»– деди. Сўнг Ивгага бу ерлик судловчи панларнинг иш тутиш усуллари ҳақида сўзлаб берди. У кўп нарсани биларкан, чунки кичкина қизлик пайтидан бойларнинг хонадонида хизмат қилган экан: қиз туғиб олганидан кейин эса, бир котибникида энагалик қилибди, шунинг учун, ким котибникига нима билан қандай кириб келишини ҳам, кимнинг қайси эшикдан чиқиб кетишини ҳам жуда яхши билиб олган экан. Гап орасида бека яна шундай деди: «Сен катта мансабдор панлардан қўрқма; пан қанча улуғ зот бўлса, шунча оқкўнгил, меҳрибон бўлади. Лекин, қўрмаганнинг кўргани қурсин, деганларидай, агар ялангоёқ мужик атаман бўлгудай бўлса, ана унақа одам сени назар-писанд қилмайди; мабодо сардор бўлиб қолса-чи! О, худо сақласин! Ундай пандавоқига яқин ҳам йўлай кўрма. Аммо панлар унақамас: унақалар билан учрашганингда, ҳеч қўрқмай шаҳдам-шаҳдам гапир, фақат рост гапир, зинҳор ёлғон сўзлай кўрма; бўлмаса, ўша заҳоти думингни тугишади».\n– Xудо сақласин! Тўғри, эскиликка амал қилувчи панлар ҳам бор, унақалар сен кўтариб борган биронта кичкина тешиккулчани, кўнглинг учун, хафа бўлмасин, деб қабул қилишлари мумкин; муқаддас нон олиб борсанг, уни ўпиб қўядилар-да, сенга йўл-йўриқ кўрсатиб, доно маслаҳат берадилар. Бу фақат улуғ панларда шунақа таомил. Лекин кичик мансабдаги «панваччалар» ва «чалапанлар»дан эҳтиёт бўлишинг керак! Нарса тортиқ қилсанг-қилмасанг – уларга барибир; агар олдиндан келишиб олиб, бирон нима берсанг. Бу кам. Яна олиб кел, дейишади. Ундай олғирлардан худонинг ўзи асрасин». Сен юрак ютиб, тўғри энг катта мансабдор паннинг олдига бор.\nБу гап шанба куни кечқурун бўлган эди, якшанба куни эса, Ивга ўрнидан тургач, ясаниб кийинди-да, шаҳарни томоша қилгани чиқиб кетди. Кейинчалик, бу ҳақда сўзлаб берганида, худди ўрмонга кириб қолгандай қўрқиб юрдим, деган эди. Бозорда тумонот одам, ўтиб бўлмайди, ақалли битта ҳам таниш учрамаса-я! Ҳеч ким сенга таъзим ҳам қилмайди, сендан ҳеч нима сўрамайди ҳам... Йиғлайвериб хун бўлдим!.. Xудди етимчадек тентираб юрибман, денг. Бир маҳал черков қўнғироқлари бонг ура бошлади... Жаранглашини эшицанглар эди! Ҳалигача янграйди қулоғим остида! Шунда мен энг катта, энг чиройли черковга қараб йўл олдим. Нима бўлди, денг! Солдатлар мени черковга киритишмади, ярим танга пул узатгандим, пулимни ҳам олишмади, черковгаям киритишмади. Лекин мен, барибир, у ердан олислаб кетмадим. Одамларнинг ибодатдан чиқишини кутдим, зора-мора катта амалдор панларни яқиндан кўриб қолсам, деб. Аксига юриб, мен пан исправникка ўхшаган мансабдорни ҳеч кўрмаган эдим; ўшаниям икки-уч мартагина кўрганман. Ўз шаҳримда гарчи судловчи амалдорларни кўрган бўлсам ҳам, менга кўрсатган муомалаларидан кейин, уларнинг панлар эканига гумоним бор. Ахири чошгоҳга бориб одамлар черковдан чиқа бошлашди... Вой бў-ў! Ана одамлару ана жаноблар!.. Кўзим битта мансабдорга тушди... унинг олдида ҳам, орқасида ҳам, атрофида ҳам нуқул панлар, панлар! Ўзи қанақа денг! Ёқасига ҳам, енгларига ҳам зарҳал кашталар тикилган, бўйнига бўлса бир нечта хоч осилган! Кўкрагида олтин юлдуз, елкаси оша қип-қизил кенг лента ташланган, елкаларидаги попуклар чўғдай товланади, хуллас, бошдан-оёқ порлаб турибди: қарасанг, кўзинг қамашади! Унинг олдида югуриб боришаётган панлар одамлар орасидан йўл очишади, ёнида келаётган панлар ҳам, унга гард .юқтирмаслик учун атрофида парвона. Бу олий мартабали апан файтонга ўтираётганида, отлар пишқириб, депсиниб туришди, кейин улар қушдай учиб кетишди, жаноб пан бўлса, дам ўнгга, дам чапга нуқул таъзим қиларди. У амалдорга таъзим қилиш менга ҳам насиб этди, фақат узоқда турганим учун мени у кўрмагандир ҳам. Ёнимда турган бир аёлдан, бу пан ким, деб сўраган эдим, у: «губернатор жаноблари», деб айтди... Ўша куни мен панларни тўйгунимча томоша қилдим!..\nКейин бекага дедим: «Агар губернатордан бирон гап сўрайдиган бўлсам, рўпарасида тиззаларим қалтираб тик туролмай, йиқилиб тушишим мумкин. Кейин қандоқ тураман?»\n– Қўрқма,– деди бека,– у эл олдида шунақа салобатли кўринади, бутун юртнинг бошлиғи бўлганидан кейин, халқ ҳурматимни қилсин, қадримга ецин, дейди-да. Лекин уйига борсанг, сени очиқ юз билан кутиб олади. Мулойим, ширин гапириб, арзу ҳолингни ўн марталаб тинглайди, агар бажарса бўладиган иш бўлса, ёрдамини аямай, тезроқ тўғриланглар, деб буюради; бордию у бажара олмайдиган иш бўлса, нега ва нима сабабдан бажариб бўлмаслигини сенга яхшилаб тушунтиради; кўнглингни кўтаришга уриниб, қандай иш тутиш лозимлиги ҳақида маслаҳат беради. У қашшоқларга доим садақа улашади. Сен ҳеч қўрқма – у меҳрибон одам, худди ўз отангдай.\nШу куни кечгача Ивга яна шаҳар айланди, бир яхши одамдан суд маҳкамалари жойлашган иморатнинг қаердалигини сўради. У одам Ивгага, «Сен муроса палатасига бор» деб маслаҳат берди; Ивга ўша одам таърифлаган иморатлардан учтаси ёнидан ўтди. Яёв юриб келаётган ё извошда бораётган панларни кўрганида, уларга тикилиб-тикилиб қаради, башарти биронтаси билан гаплашишга тўғри келса қўрқмаслик учун. Шу куни у қатъий бир қарорга келиб ухлагани ётди, лекин ҳадеганда уйқуси келавермади – у эртага нима бўлишини ўйларди...\nТонг отди. Ивга ўрнидан туриб, чин дилдан худога ибодат қилди, ҳатто ундан мадад сўраб йиғлаб ҳам олди. Кейин кетди. Йўл-йўлакай черковга ҳам киришни ва «худонинг бандаси Левкони ибодат чоғида дуо қилиш» учун ҳазратга садақа беришни ҳам унутмади. Суд маҳкамаси жойлашган иморатларни у дарров топди ва ичкарига кирди... Э худо! У нима қилиши мумкин бу ерда? Ҳаммаёқда эшиклар, эшиклар, эшиклар; у ёққа борсаям эшик, бу ёққа юрсаям, эшик билан зина; ҳамма ёқда эшиклару зиналару эшиклар... Қарайдиган бошқа ҳеч нима йўқ! Одамлар дам у ёққа, дам бу ёққа тентираб юришибди, ёш панлар бўлса нуқул югуриб ўтишади, извошларда келган панлар саломлашишади, ўзаро суҳбатлашишади. Бизнинг шўрпешона Ивга бўлса, худди ўрмонда адашиб қолгандай, нима қилишини, қаёққа боришини билмай, донг қотиб турарди – у палатанинг номини эсидан чиқариб қўйган эди! «Палата қаерда?»– деб сўрадиям.Унга жавобан: «Қайси палата? Бу ерда палата биттамас», дейишди. У бўлса ҳеч эслолмайди, денг. Мана, ниҳоят эсига тушди: «Муроса палатаси». Кулиб туриб унга палатанинг қаердалигини айтишди. Шунда ҳам Ивга бир неча марта адашиб, ахири топди ва ичкари кирди... «Ким керак сенга?» деб сўради ундан бу ерда ўтирган солдат.»Амакижон, шуми ҳалиги.... палата му... ро...»– «Шу». Мана, Ивга солдат кўрсатгана эшикдан ичкарига кирди. Бу жудаям узун хона бўлиб, ҳамма ёқда столлар, столлар ортида ёш панлар ёзиб ўтиришарди.\nИвга кириб, олдин чўқиниб олди, ёш панларга эгилиб таъзим қилди ва сўради: «Худо сизларга мададкор бўлсин! Муборак душанбада соғ бўлинглар!»\nЁш панлар ўзаро бир-бирларига қараб, мийиғларида кулишди, лекин индашмади. Шунда улардан биттаси ёзаётган ишини тугатиб ўрнидан турди, Ивгага яқин келди-да, очиқ юз билан мулойим оҳанг-да сўради: «Сенга нима керак эди, яхши қиз?»\nАна шунда бу пан бир қоғозни олиб, уни бошдан-охир ўқиб чиқди ва Ивгадан: «Шуми?» деб сўради...\n– Xўш, нима истайсан ўзи?\n– Истайманки, атиги... жаноби олийлари. Биздаги судловчилар уни суд қилишди-ю, аммо сўроқ қилишмади. Бориб уни сўроқ қилишни кимдан сўрасам бўлади? Унинг айбдор бўлиши гумон; мен «барака топинг, раҳмат», деган бўлардим сизларга.\n«Энди нима қилдим? – деб ўйлардим у ётган ерида дув-дув кўз ёш тўкаркан.– Унинг иши буткул тугабди... Адойи тамом бўлади энди бояқиш Левко! Ишини губернаторга юборишибди, у бўлса Левкони қамчи билан савалаш ҳақида аллақачон буйруқ юборган бўлиши керак... Оҳ, бу қандай кўргулик! Қамчилаганларидан кейин, ҳали яна Сибирга ҳам ҳайдашади!.. Мен билан ҳам хайрлашолмай кетади!.. Никоҳдан ўтган бўлсак ҳам майлийди, мен ҳам орқасилан эргашиб кетаверардим; энди бир ўзим бу ерда сўппайиб қоламан!.. Отам ғийбатларга учиб, мени уйдан ҳайдайди... Ё бўлмасам, мени зўрлаб мирзага эрга беришиб, умримни хазон қилишади... Левко ҳам олис йўлда менсиз жувонмарг бўлади, етиб боролмай! Биламан, у мени астойди севарди... Менсиз ҳароб бўлади!...Вой, ишқилиб уни жўнатишмасин-да, то қайтиб боргунимча! Вой, мунча пешонам шўр бўлмаса!.. Қачон етиб бораркинман у ёққа? Агар кечиксам... унда ўлганим яхши... Ўз жонимга ўзим қасд қиламан!..»\nҚиз бўлса эсанкираб қолганидан, фақат: «Раҳм қилинг! Раҳм қилинг!» дерди, вассалом.\nГубернатор ундан биронта бамаъни гап эшитмоқчи бўлиб узоқ кутди, уни юпатишга уринди. Лекин қиз ўзини йўқотиб қўйган эди. Шунда губернатор унинг тирсагидан ушлаб шундай деди: «Менга қара, ойимқиз! Ҳозир сен қўрқиб кетдинг, шунинг учун ҳеч нима деёлмаяпсан, менинг эса ҳозир вақтим йўқ, ишларим кўп. Сен, яхшиси, менинг уйимга бор; то қайтгунимча ўша ерда дамингни олиб ўтир, кейин ҳамма гапни айтиб берасан. Сен қўрқма, қўрқма мендан; ёрдам қиламан сенга. Жандарм! Бу қизни меникига кузатиб қўй, йўлда хафа қилма уни; уйдагиларга айт, то мен қайтиб боргунимча, яхшилаб қорнини тўйғазишсин». Мана буни раҳбар дейдилар, мана буни ҳақиқий ота дейдилар!\nГубернатор бир неча соатдан кейин қайтди. Уйга кириши билан: «Қаерда у қиз?»– деб қичқирди. Ивгани кўриб, уни меҳмонхонага бошлаб кирди... Бу меҳмонхона, кейинчалик Ивга таърифлаб беришича, жуда кўркам жой эди. «Унинг шифти жудаям баланд, деразалари худди эшикдай катта-катта, эшиги эса нақ дарвозадай эдики, бу ерга бир неча ғарам пичан ортилган аравада ҳеч ерга урилмай, туртилмай бемалол кириб борса бўларди. Xонанинг шифти ҳам, деворлари ҳам, оёқ ости ҳам ҳар турли бўёқлар билан безатилган... Кўрсанг, кўзинг қувонади! Вой, кўзгуларни айтмайсанми! Ҳаммаёқда кўзгу. У ёққа қарасанг ҳам ўзингни кўрасан, бу ёққа қарасанг ҳам: қаёққа кўз ташлама, ҳаммаёқда сен кўринасан худди тирикдай. Нақ қўрқиб кетдим, ўзимни биринчи марта кўзгуда кўрганимда!»\nУнинг эсанкираб қолганини кўрган губернатор: «Сен шу ерда бирпас дам олиб ўтир, мер дарров қайтаман»,– деди ва хонадан чиқиб кетди.\nИвга кўзгуга қараб, у ёқ-бу ёғини тузатган бўлди, энди ўзини анча тетик ҳис қила бошлаган эди; шу маҳал губернатор кириб келди. У мулойим жилмайиб қиздан сўради: «Қани, яхши қиз, энди менга ҳамма-ҳамма гапни сўзлаб бер: қаерликсан, отанг, онанг борми, қандай арз билан келдинг бу ерга?»\nГубернатор унинг арзу ҳолини эшитиб бўлиб, шундай деди: «Йўқ, яхши қиз, сенинг Левконг фирибгар; уни иккита судда сўроқ қилишган, у айбини бўйнига олиб бармоқ босиб имзо ҳам чеккан. Бу иш менинг қўлимда».– Шундан сўнг у бошқа хонага чиқиб кетиб, бир даста қоғоз кўтариб кирди. У қоғозларни варақлаб-қарақлаб Ивгага кўрсатди: «Мана, бу ерда у отангнинг пулини бир неча марта ўғирлаганига иқрор бўлган. Мана, унинг номидан имзо чекишган, судялар ҳам кўришган унинг ишини, у ана шу судялар гувоҳлигида айбини бўйнига олган».\n– Отахон, жаноби олий.... сизни нима деб аташниям билмайман! Пан жаноблари, губернатор ҳазратлари, азизим! Бу тўғри эмас, уни сўроқ қилишмаган: қасам ичиб айтаман буни. Сўроқ қилинганида, Левко айтарди менга, аммо-лекин у сўроқ қилишларини илтимос қиляпти, худди садақа сўраган гадойдай. У жуда муҳим бир гапни айтмоқчига ўхшайди. Мен унга кўпроқ ишонаман сизнинг судяларингиздан кўра, ўша судя, Левкони сўроқ қилдим, деб қўл қўйган бўлсаям, унинг ҳамма гаплари ғирт ёлғон; у фақат одамлар олиб борган тешик кулчаларни ейишни билади.\n– Кўзингни оч, қиз,– деди у кейин,– сен жуда жиддий гап айтдинг; судялар сўроқ қилмаганлигини ҳали уларга исботлаб беришинг керак бўлади.\n– Мен шўрлик, муҳтарам жаноб, биламан, ўша Муроса палатасини. Кечирмаган азобим, кўрмаган ерим қолмади. Мени деб шунча урундингиз, раҳмат сизга. Эртага ўша айтган ерингизга барвақтроқ етиб бораман. Сизнинг ҳам эсингиздан чиқмасин, албатта боринг, ўша жойда биргаликда, текшириб кўрамиз, ёлғончи ким: менми ё сизнинг судяларингизми? Xайр эртага кўришгунча.\nГубернатор кулиб туриб, унинг кетишига рухсат берди. Ивга гул-гул яшнаган, хушбахт чеҳра билан йўлга тушди, йўлида учраган гадою сўқирларга садақа бериб ўтди. Уйга келиб, бутун оқшом хушчақчақ кайфиятда бўлди.\nГубернатор ичкарида суд қилувчилар билан анча вақт гаплашиб қолди, кейин уларни ўзи билан бошлаб чиқиб: «Мана бу қиз, аристон сўроқ қилинмаган деяпти. Қани гапир ўзларига», деди.\nСўроқ қилинмаган, судловчи панлар, бошимда ойболта ўйнацанглар ҳам, барибир сўроқ қилинмаган, деб исботлайвераман. Левко ҳеч қачон менга ёлғон гапирмаган; доим савдода тушган пулнинг тийинигача олиб келиб берарди... Унинг ёлғон сўзлаганини ҳеч қачон сезмаганман, шунинг учун, мени сўроқ қилишмади, деган гапига ишонаман; гапим тўғрилигига қасам ичиб, ҳатто бир ҳовуч тупроқни ейишдан ҳам қайтмайман; мен рост гапиряпман, лекин анави ҳукмга қўл қўйган судялар ғирт ёлғончи ҳаммаси. Левкони хулқи ёмон, деб одамлар номидан ким имзо чеккан бўлса, у ҳам ёлғончи. Гапим шу! Лекин ҳеч ҳам сизлардан хафа эмасман, судловчи панлар, сиздан ҳам, губернатор жаноблари!\n– Xўш, энди нима қилмоқчисизлар?– деб сўради губернатор суд аҳлидан.\n– Биламан, ҳал қилгансиз ва лекин ҳукм чиқаришда зинҳор адолацизлик бўлмаслиги керак!– деди уларга губернатор.– Сизлар бу қиз айтаётган гаплардан бехабарсиз; фақат қоғозга қарагансиз, қоғозда эса, ҳамма гап сип-силлиқ ёзилган. Бу қиз эса у ерда бўлган, ҳамма гапдан хабардор, аристонни сўроқ қилмаганлар, деб қасам ичишга ҳам тайёр. Ишни қайта қўлга олинглар, уни бу ерга чақиртириб сўроқ қилинглар-чи, нима мақсадда ўғирлик қилган экан?\nЭҳ, Ивга, Ивга, рост гапираман деб, ишнинг пачавасини чиқараёздинг-ку! Сал бўлмаса, барча югуриб-елганларинг зое кетган бўларди, чунки суд қилувчилардан биттаси, унга эргашиб, қолган ҳамкасблари ҳам, сен айтган гапни илиб олиб, чуғуллай бошлашди: «Пулни нима мақсадда олган бўлса ҳам, ахир олган-ку; ўз отасиникиними, бегонаникиними, барибир, олган – сўрамасдан, сандиқнинг қулфини бузиб олган; демак, ўғри».\nГубернатор пешонасини қашиб, бироз ўйланиб қолди, кейин чуқур тин олиб деди: «Ҳа, тўғри айтасизлар; лекин, барибир, унга одам юборинглар. Олиб келишгач, сўроқ қилинглар. Фақат биргина сўздан нажот топиб, уни Сибирга сургун бўлишдан асраб қолиш мумкин. Мактуб ёзинг, тезроқ уни бу ерга жўнатишсин. Сен бўлсанг, оппоқ қиз, уйингга бор, бир ҳафтадан кейин келиб хабар ол»,– сўнг у бир панни чақириб, қаёққадир хат ёзишни буюрди – қаёққа? Буни Ивга тушунмади; хатда, ҳеч ким мазкур қизга тегмасин, уни хафа қилмасин, деб ёзилиши керак эди. «Бу қизни фақат мен яхши биламан,– деди губернатор.– Сен, ойимқиз, агар бирон нимага муҳтожлик сезсанг ё бирон киши сени хафа қилгудек бўлса, тўғри менинг олдимга келиб, сўрайвер нима керак бўлса».– Шундай деб у ўз ишига кетди.\n– У ўзи турган уйга юрибмас, қушдай учиб борди, уй бекасини «чўлп-чўлп» ўпиб, Левкони бу шаҳарга олиб келиб, шу ерда сўроқ қиладиган бўлишганини, айтди. Энди уни Сибирга жўнатишмаслигини мақтана-мақтана гапирди. Севинганидан кун бўйи кўнгли яйраб юрди.\nЭртаси куни Ивга (худога шукурки, энди шаҳар кезиши лозим эмас эди) ишга киришди: қўли қўлига тегмасди! Тинмай қўшиқ куйлар, қилаётган ишини тўхтатмай, нуқул лаби-лабига тегмай, қизиқ-қизиқ гапларни ҳикоя қилар, бека унинг ҳазил-ҳузул гапларидан қотиб-қотиб куларди. Иш ҳам пешма-пеш келиб турди; бир ишни тикиб улгурмасидан иккинчи буюртма келаверди. Ҳамма ёқдан уларга пул ҳам келиб тушаверди! Ивга ҳар ҳафта Левкодан хабар олдгани «Муроса палатаси»га боришни канда қилмади: ундан дарак йўқ эди. Тўғри-да, йўл олис бўлса: юз эллик чақирим келадиган йўлни яёв босиб ўтишнинг ўзи бўладими?\nКунларнинг бирида Ивга тиккан ишини буюртмачига олиб кетаётганида кўчада бўлаётган... қандайдир бир воқеага кўзи тушди. Жуда кўп одамлар, бир қанча извошлар тўпланган, мусиқа гумбурларди! Бу тўй бўлса керак, деб ўйлади Ивга ва шаҳарликлар тўйи қанақа бўлишини кўргани яқинроқ борди. Кўрса, бу тўй эмас экан. Энг олдинги извошда учта машшоқ скрипка, бас ва симбал чолғуларида машқ чалар, уларга яна доира ҳам жўр бўларди; иккинчи извошда иккита яхши кийинган, басавлат киши қўлларида вино солинган челакча ушлаб турарди: учинчи извошда бўлса, эгнига одми чопон, бошига казаклар қалпоғини кийган одам ўтирарди; у белига алвонранг кенг шоҳи белбоғ боғлаган, иккинчи шоҳи белбоғ билан бўйнини ўраб олган, қўлидаги яна бир белбоғ билан дам-бадам юз-кўзини артарди. Бу одам ғирт маст бўлиб, ўртадаги извошда кетаётганларга дам-бадам ҳамма учраган ва ўтган-кетган каттаю ёшни арақ билан сийлашни буюриб турибди; ичишни хоҳламаганларни эса,бутун кўчани бошига кўтариб бўралаб сўкаяпти, айни чоғда машшоқларга ҳам, қаттиқроқ чалинглар, деб ўшқирмоқда эди. Орқасидан худди чигирткалардек гурра-гурра югуриб келаётган болаларга эса, бўйнига қизил лента билан осилган шоҳи рўмолдаги ҳар хил пряниклар, ёнғоқлардан сочқи сочиб, уларни ўйин тушишга ундарди.\nИвга бу томошани яхшироқ кўриб олиш учун яқинроқ бора бошлайди, чунки уларнинг қишлоғида ҳеч қачон бунақа мўъжизалар бўлмаган эди; буни шаҳар дейдилар, бу ерда аҳмоқлар ўзларини шунақа доно қилиб кўрсатадилар. Мана, болаларни хурсанд қилган бу одам: «Мусиқа! Олға марш!»– деб буйруқ берди. Мусиқа извоши қўзғалди, унинг орқасидан ҳамма ёшу қари эргашди. Извошлар бир чиройли уй ёнидан ўта бошлашди; уйнинг чиройли деразалари ярақлаб турарди. Тентак маишатпараст: «Тўхта!– деб қичқирди.– Ким бу уйнинг эгаси? Деразангни синдирсам қанча сўрайсан?»\n– Бекорларни айтибсан!–деди арақхўр ва бир уриб, дераза ойнасини чил-чил синдирди. Уй эгаси ,,дод» солиб бақира бошлади, тентак бўлса ўн сўлкавойли қоғоз пул чиқариб, унинг қўлига тутқазаркан, деди: «Билиб қўй, мен эркин одамман, ишрат қиляпман!»\nУ яна бир қанча ақл бовар қилмайдиган хурмача қилиқлар қилди. Қаршидан асал чой сотувчи одам келаётганди. Тентак туриб, унинг чой идишига қўлини чўзди; аҳволга тушунган сотувчи идишини унга берди. Мана, тентак чой идишини олиб, ундаги ҳамма чойни ерга тўкди-да, машшоқларга, чалинганлар, деб буюрди ва ўзи шу тўкилган асал чой устида «гопак»ка рақс тушиб, чойни ҳаммаёққа сачратди, асал чой эгасига беш сўлкавой бериб, шўхлик қилгани яна нари кетди.\nИвга оломонга қўшилиб бораркан, бу қанақа расм, деб сўради. «Бу йигит ёлланма аскар, дейишди унга. У янги аскарликка ёлланган, шунинг-чун бугун мириқиб ўйнаб қолмоқчи, кўнглига нима келса, шуни қилиб, одамларга пул тўлаб ётибди, негаки, ёллангани учун анча-мунча ҳақ олган. Эртага унинг пешонасини устарада қиришади, бугун кўнглига сиққанча ўйнаб қолмоқчи, ўтмишдан хотира бўлсин учун».\n– Нима қилиб лақиллатдинг уни? Қани, гапир... – Бечора қиз! Бадмаст акасидан гап суриштирмоқчи бўлган эди, лекин унинг шериги, тағин синглиси акасини аскарликка ёлланишдан айнитиб қўймасин, унда шунча пулдан қуруқ қоламиз, деб ўйлаб, дарров пастга тушди-да, Тимохани извошга ўтқазиб, «Кетдик яйрагани!»– деб бақирди. Мусиқа Дербент маршини чалди, доира «така-тум»и янгради. Извошлар орқаларида чанг-тўзон кўтариб жўнаб қолди.\nОломон ҳар томонга тарқала бошлади, Ивга сувга тушган мушукдай шўппайиб туриб қолди... Ахир қандай бўлса ҳам жигари-ку...унинг кекса отасини ёлғиз қолдириб, аскарликка ёллангани Ивга учун жуда аянчли ва ўкинчли эди. «У нима деди ўзи, деб эслай бошлади Ивга, отамнинг сандиғини қоқладим, дедими?.. Назаримда, у ҳамма пулни ўғирлагану уйдан чиқиб кетган. Яна Левко ҳақида нимадир деди: Левкони лаққиллатдим, уни едим, деди, шекилли? Ҳамма гапни ўзидан сўраб билиб олсам яхши бўларди, лекин шериклари Тимохани гапиргани қўйишмади. Қандай қилсам, уни қайтариб отамнинг олдига юбораркинман? Шўрим қурсин! Агар у отамнинг пулларини ўғирлаган, яна ёллангани учун ёлловчидан бирталай пул олган бўлса, қандай тўлаймиз ахир шунча қарзни? Энди мен нима қилдим?.. Нима? Губернаторнинг олдига бораман, у менга маслаҳат беради; ахир ўзи айтди-ку, агар бирон нима керак бўлса, тўғри уйимга келавер, деб... Бориб унга дардимни айтаман...»\nИкки соатлардан кейин ғирт мастлигидан ўзининг кимлигини ҳам унутиб қўйган худонинг бандаси Тимохани олиб келишди. Губернатор Ивгани парда орқасига қўйиб деди: «Ўзинг эшит унинг нима дейишини, айтдим, ҳозир уни бу ерга олиб киришади».\nГубернатор унга дағдаға қилди: «Нега бунчалик масцан?»\nТимоха ўйлаб-ўйлаб, пишиллаб-пишиллаб, эслашга уриниб кўрди, гандираклаб-гандираклаб, юмилиб бораётган кўзини зўр-базўр очди, ниҳоят, қийнала-қийнала деди: У-уч ю-у-узга... ян-на э-еллик сў-ўммга.\n– Ҳаммасини... қурритдим, жа... жаноби...олийлари! Тимоха аззамат йигит. Xўжайин бошқа бермади; ҳали йўлда кер-рак бўлади, дейди. Отахон, айтинг, берсин. Ўл-лай агар, ўша қолган икки юз сўмниям эртага қур-ритаман... қуртдай қилиб. Аскарликда менга пул керак бўлмайди: маош бер-ришади, теккинга боқишади.\n– Губернатор маст Тимоханинг ҳамма айтганларини ёзиб қўйишни буюрди. То Левкони олиб келгунларича, Тимохани ҳибсда сақлашни буюрди: аскарликка ёлловчи хўжайиндан қолган икки юз сўмни ҳам ундиришди; губернатор Ивгани уйига жўнатаркан деди: «Агар ҳаммаси аканг айтгандай бўлиб чиқса, худога шукр қил, кўнглингни бузма; балки Левконгнинг айби унчалик оғир эмасдир».\nГубернатор уни кўриши билан шундай деди: «Мана, олиб келишибди ниҳоят Левконгни, мен уни сўроқ қиламан, сен мана бу ерда туриб (у қизни яна парда орқасига олиб ўтди), унинг ўзини оқлаб айтадиган гапларини эшит, кўрамиз, қандай важ топаркин!»\nИвга парда орқасида туриб, Левкони олиб келишларини кичик бир тешикдан кузата бошлади... Ё биби Марям, ўзинг паноҳингга ол! Кўзи Левкога тушганида чинқириб юборишига сал қолди!.. Эй худо, бу Левкоми ё бошқами? Таниш қийин. Чўпдай озғин, ранги докадай оқарган, соқоли патак бўлиб ўсиб кетган, бошининг ярим палласи устарада қирилган, эгнида... кўйлак деб атаб бўлмайдиган увада! Қўллари кишанда!.. Шўрлик қиз! Юм-юм йиғлари! Осон эмас эди унга суюкли маҳбубини бундай аҳволда кўриш!.. Қанийди иложи бўлса, шу аснода у отилиб чиқиб, биринчи навбатда, Левконинг ойлаб ювилмаган, чанг, исқирт юз-кўзидан айниқса, кишан яғир қилган билакларидан ўпаверарди, ўпаверарди... Мана, губернатор уни сўроқ қилишга киришиб: «Сен, бола, худди худога сиғинаётгандай, бор ҳақиқатни гапир менга, деди.– Агар фақат рост гапирсанг унда, башарти, бирон-бир айбинг бўлса ҳам, жазоингни юмшатаман».\nМана, Левко Ивгани қандай севгани борми, қизнинг отаси уни ўлгудай ёмон кўргани борми, Тимоханинг айшу ишратда ўғрилик қилиб кун кечиргани ва унга, Левкога кун бермагани, устидан туҳмат қилиб, отасига ёмон кўрсатгани борми – ҳамма-ҳаммасини гапиргач, бундай деди: «Ота билан ўғилнинг зуғумларига ортиқ тоқат қилолмаганимиздан кейин, Ивга билан икковимиз никоҳ ўқитишимиз ҳақида маслаҳатлашмоқчи бўлдик. Мен ўзим жамғарган арзимаган эллик сўм пулни қарзга бериб, ундан ҳам қуруқ қолдим – қарз олган одам қорасини кўрсатмай кетди. Менга қаттиқ алам қилган бўлса ҳам, Ивгага оғиз очмадим бу ҳақда; биз никоҳдан ўтиш тўғрисида отамизнинг хуфия хонасида маслаҳатлашиб олмоқчи бўлдик, Ивга менга хонанинг калитини бериб, ўзи қўшниникига иш билан чиқиб кетди. Мен хонага кириб хаёл суриб ўтирдим. Бир маҳал қулоғимга даҳлиздан Тимоханинг шанғиллаган овози келди, у мен ўтирган хона томон келаётган эди... Нима қилишим керак эди? Бу ерда бир ўзим ўтирганимни кўрса, жанжал кўтариб мен билан муштлашишига баҳона топилади... Қочиб чиқиб кетишга кечиккан эдим: у даҳлизда, эшикдан чиқаётганимни кўрса, нега отамнинг хонасига кирдинг, калитни қаёқдан олдинг, деб ёпишиб олиши аниқ... Ноилож, стол тагига биқиниб олдим. Тимоха кирди, биров йўқмикин деб у ёқ-бу ёққа қаради, деразадан мўралади. Ҳеч зоғ кўринмасди... Шунда у бурчакда турган болтани олди-да, «қарс» этиб уриб сандиқнинг қулфини бузди; сандиқни очиб, бир нималарни кавлади, кейин пул тўлдирилган бир қопчиқни тортиб олди! Уни бутунича олиб кетмоқчи бўлдию, кейин ўйлаб туриб, оғзини еча бошлади... У қопчиқдан сиқимлаб пул олиб чўнтагига сола бошлади. У шошарди, шунинг-чун анча-мунча пул ерга сочилди. Шу пайт яқин ўртадан қария Макуханинг овози эшитилди, Тимоха қўрқиб кетди, албатта, шошганидан қопчиқни оғзи очиқлигича, пулларни ерга сочилганича, сандиқни қопқоғи очиқлигича қолдириб, югуриб чиқиб кетди. У кетиши билан мен худди қайноқ сувда куйган одамдай стол тагидан отилиб чиқдим... Xудди безгак тутгандай дағ-дағ қалтирардим! Эй раҳмдил эгам! Нима қилишим керак эди энди? Бошим қотган, гаранг эдим. Агар ҳаммасини очиқ-сочиқ ҳолда қолдириб хонадан чиқсам, мени кўриб қолишлари, ҳамма айбни менинг бўйнимга қўйишлари турган гап... Ҳозир чолнинг олдига бориб бор ҳақиқатни айтаман-да, уни бу ерга бошлаб келаман, деб ўйладим; Тимоха бўйнига олмайди, чол гапимга ишонмайди – мен айбдор бўлиб қоламан. Яхшиси, ҳаммасини йиғиштираман-да, хонадан чиқиб эшикни қулфлайман. Кейин Ивгага айтиб, қандай қилиб буни отасига хабар қилишни ўйлаб кўрамиз. Мен шундай хаёлга бориб, қўрқа-писа сандиқ тепасига борим ва ундаги сочилиб ётган сўлкавойларни ҳам, ерга тўкилган пулларни ҳам йиғиштириб қопчиққа солганимни биламан, ота-бола кириб келишди! Бутун уйни бошларига кўтариб бақира бошлашди! «Ўғри, Левко ўғри!» Мен худди мурдадай донг қотган эдим! Шундан кейин нималар бўлди, улар мени нима қилишди, ҳеч нимани эслолмайман!»\n– Жаноби олийлари (Ивга шаҳарда яшаб мансабдорларни қандай улуғлашни билиб олган эди), кўз олдингизда ўпишишга журъат этганимиз учун бизни ғазабга олманг... Xудо ҳаққи! Мен шунақаям хурсандман, шунақаям хурсандманки... Левкони кўрганимнинг ўзи катта бахт; яна бир хурсанд бўлганим – у ўғри эмас экан, шунинг учунам сиз борлигингизни унутиб, нима қилаётганимни билмай қолдим.\n– Xудо ҳаққи, рост, худо ҳаққи, рост!– деб Ивга Левкони ҳимоя қилишга тушди.– Ҳаммаси Левко айтгандай бўлган, у ҳеч ҳам ёлғон гапирмайди.\n– Ҳаммаси бўҳтон, ёлғон, чалкаш гаплар, пан олий... губернатор жаноблари, ҳаммаси ёлғон!– дерди Левко жон-жаҳд билан.– Мен исправникниям, суд қилувчиларни ҳам ҳеч кўрмаганман, уларнинг афт-башараси қанақалигиниям билмайман, ҳеч кўрмаганман, суд маҳкамасигаям қадам босмаганман. Боя айтдим: қандай қилиб бўлисимизнинг «совуқхона»сига тушиб қолганимни билмайман, эслолмайман; у ерда очликдан сирилиб ўлаёздим. Мендан ҳеч ким ҳеч нима сўрамади, ўзим ҳам ҳеч кимни кўрмадим; мени совуқхонадан қўлимни боғлаб олиб чиқишди-да, шаҳарга, тўғри қамоқхонага олиб бориб тиқишди. У ердан ҳеч қаёққа чиқаришмади, судга ҳам олиб боришмади. Мени шаҳарга мирза кузатиб келган эди, у ҳамма гапдан хабардор. Ўша айцин нима бўлганини...\n– Яхши, йигитча!–деди губернатор.– Сен судда ҳам исправникнинг, судяларнинг юзига тик қараб туриб, менга сўзлаб берган ҳамма гапингни айтасанми?\n– Xўп, бўлмаса,– деди губернатор,– борақолинглар. Сен, яхши қиз, яшаб турган жойингга бор, йигитни эса, қўлини ечинглар-да, эртагача полиция маҳкамасида сақланглар. Эртага сени палатада сўроқ қилишади, агар гапларинг рост чиқса, сен, яхши қиз, ўша ерда, палатада уни кафилликка олиб кетаверасан.\nЭрталаб Левкони палатага олиб боришди, Ивга ҳам у билан бирга борди, қараса, Тимоха ҳам ўша ерда соқчи назоратида ўтирибди; солдатлар уни милтиқ ўқталиб қўриқлаб туришибди. Левко кеча губернаторга сўзлаб берганидай, бу ерда, палатадаги сўроқ пайтида ҳам ҳамма бўлган воқеаларни аслида қандай бўлган бўлса шундай ҳикоя қилиб берди. Лекин Тимоха (енди ҳушёр тортган эди) яна «ёлғон тўқишга» киришган эди, дарҳол Ивгани чақириб киришди, у шу заҳоти акасининг оғзига уриб тўхтатди ва уни шундай ер билан яксон қилдики, оқибатда, у кеча губернаторга гапирганидек, ҳамма айбни бўйнига олди. Уни янада кўпроқ сўроқ қила бошлашди, ана шунда у бутун қинғир қилмишларини мирза билан улфат бўлиб олиб, синглисини унга эрга бермоқчи бўлгани борми, Левкони биргаликда гум қилмоқчи бўлганлари борми – ҳаммасини очиқ гапириб берди. Мирза Тимоханинг ўз отаси сандиғидан ўғирлаган пули эвазига, Левко ҳақида бир дунё бўхтон сўзларни ёзиб ташлаганди; суд қилувчилар Левкони кўрмаган бўлсалар ҳам унинг устидан очилган ишга ўйлаб ўтирмай имзо чекишганди. Чунки бу одамлар ўз вазифаларини фақат имзо чекишдан иборат деб билардилар, котибларнинг вазифаси эса, ҳукмномага ўзлари хоҳлаган гапларини ёзиб, судяга қўл қўйдиришдан иборат эди. Бундан фойдаланган Тимоха бегуноҳ одам – Левко устидан ғийбатлар ёғдирганди!.. Тимоханинг ҳамма айтганларини ёзиб олишди ва ўзини қамоқхонага жўнатишди, Левкони эса озод қилиб, қўйиб юборишди.\nИвга Левко билан бирга беканикига етиб келиб, эндигина қандай қилиб уйларига етиб олиш, хўжаликни қандай тартибга солиш ҳақида маслаҳатлашмоқчи бўлиб турган ҳам эдиларки, жандарм келиб, Ивгани губернатор чақираётганини айтди. Қиз ҳеч нарсадан хавотирланмай, йўлга тушди ва тўғри губернаторнинг уйига кириб борди. «О, сен чиндан ҳам бало қиз экансан,– деди унга губернатор,– югуриб-елиб, ахири қайлиғингни Сибирдан олиб қолдинг. Мана бу икки юз сўм пул сенга, буни акангни аскарликка ёллаган одамдан олдик. Акангнинг энди солдат бўлишдан бошқа иложи қолмади; у отангнинг пулларини ўғирлаб қуритибди, сен бу пулни ол, никоҳ тўйинг-га ишлатасан»,\n– Бизнинг тўй етимлар тўйи бўлади,– деди Ивга,– ҳеч қандай сарпо-суруқсиз, совға-саломсиз, тўяналарсиз... Коровай ўрнига оддий нон улашамиз. Қандай кун кечиришимизга келсак, муҳтожликка чидаб, ишлаймиз, ҳаракат қиламиз, рўзғорни тиклаймиз, у ёғига бизни худонинг ўзи қўллаб юборар, жаноби олийлари.\n– Баски, шундай қарорга келган экансизлар, унда гап бундай!– деди губернатор ва бугун уйига тўпланган меҳмонлар олдига кириб кетиб, салдан кейин қайтиб чиқди-да, Ивгага деди: «Мана бу уч юз йигирма сўмни сенга меҳмонларим беришди. Ол, тўйингга ишлатасан».\n– Олмайман дедимми, олмайман. Ахир қандай олай? Қишлоғимизда мени губернияда бўлганимни ҳамма билади; ахир бир одам бир йил ишлаб ҳам топа олмайдиган шунча пул билан қайцам, нима деб ўйлашади, бу чувринди қиз шунча пулни қаёқдан олибди, дейиш-майдими? Мен тўғримда шунақанги ғийбатлар, уйдирмалар тарқаладики, худони шоҳид қилиб, юз минг марта чўқинсанг ҳам ишонтиролмайсан уларни; одамларимизнинг табиати шунақа.\n– Xоҳласа олсин, хоҳламаса йўқ. Ҳали унинг хотини эмасман, буйруқ беролмайман.\n– Демак, Левкога бераман, – деди губернатор.– Бу пулни у беайб қамоқда ўтириб чиққани учун олади. Энди сен уйингга кетавер, йигитинг бу ерда қолади ва маъмур билан биргаликда бориб, уни сўроқ қилмай қамоқхонага тиққан судяларнинг айбини юзларига айтиб фош қилади, Яхши бор, «бало» қиз!\n– Яхши қолинг, жаноби олийлари! – деди Ивга.– Менинг никоҳдан ўтишимга оқ фотиҳа беринг: сиз менинг ҳам отамсиз, ҳам валинеъматимсиз! Сизнинг мурувватингизсиз Левко жувонгмарг бўларди, мен хазон бўлардим! – Шундай деб Ивга, никоҳ удумига кўра, уч марта губернаторнинг оёғига, бош уриб таъзим қилди, унинг қўлидан ўпди ва хайрлашиб кетаркан деди: – Ҳамиша соғ-саломат бўлинг! Бизга кўрсатган ҳимматингиз, сизга худодан қайцин! Илоё, сиз ҳам, фарзандларингиз ҳам биз учраган қуруқ туҳматларга учраманглар, ҳеч қачон худо сизларни судяларга рўпара қилмасин...– Шу гапдан кейин Ивга Левко билан бирга чиқиб кетди.\n– Баттар бўлсин!– деди ота.– Ўзим ҳам уни қайтиб келган заҳоти аскарликка бериб юбормоқчи бўлувдим. Зорини худога айцин!\n– Яхши, қизим,– деди ота.– Xоҳлаган ишингларни қилинглар, ишқилиб мен ёнингларда бўлсам, ўлганимда қаровсиз қолмасам бўлгани.\nҚаранг, шу куни кечқурун кекса Макуханинг уйига пан мирза бир тўда совчиларни бошлаб кириб келса бўладими, Ивгани ўзига унаштиргани. Мирза, биринчи навбатда, шундай гап бошлади: «Энди Левко адойи тамом бўлди. Уни тутиб, тўппа-тўғри губернияга ҳайдаб кетишди; у ерда жаллод уни қамчи билан савалабди, кейин уни сургун қилишибди, бу ҳақда бизга, мана, ҳужжат ҳам келди»,– шундай деб у аллақандай қоғозни, бу фармон, деб очиб кўрсатди. Кейин яна гапира бошлади: «Бинобарин, энди Ивга, Левко бўлмаганидан ке-йин, мендан бошқа кимга ҳам тегарди. Шунинг учун, мана, совчилар билан келдим. Якшанба куни тўйни бошлаб юбораверамиз энди...»\n– Вой, ордона, нотавон кўнгилга қўтир жомашов!– дед чинқирди Ивга ичкаридан ва катта хонага отилиб чиқиб, мирзага бақириб берди: – Йўқол, касофат, қорангни ўчир уйимиздан! Мен сендақа аблаҳга нафақат бир оғиз илмиқ сўзимни, сасиган қовоқни ҳам лойиқ кўрмайман. Дунёдан сўққабош бўлиб ўтасан. Одамларнинг қонини роса сўрдинг сен, яшшамагур! Сизларга бўлса, яхшилар, ҳо совчи бўлинг, ҳо бошқа, айтадиган гапим битта: бу ерда таомилимиздаги гапларни айтманг-у, яхшиликча, уйимиздан чиқиб кетинг; агар чиқишга шошмасангиз, ҳозироқ шамни ўчираман, ана унда қоронғида худди ўғрилардай урилиб-қоқилиб зўрға йўл топасиз.\nЭрталаб мирза сардор олдига бориб, тулкидек айёрлик қила бошлади. Кеча Макуханинг қизи Ивгадан ўзининг қандай қаттиқ танбеҳ еганини айтмай, гапни бошқа ёққа бурди: «Пан сардор! Трофим Макуха қариб қолди, асранди ўғли сургун қилинди, ўғли аллақаёқларда қочиб юрибди; ҳозир одамлар ўлпон тўлай бошлашди. Нима дейсиз, шу мункиллаб қолган, ҳеч кими йўқ чолни бир йилга ўлпон тўлашдан озод қилсак, савоб бўлмасмикин?\n– Кўрсатаман сенга уйда қолдиришни!– деб ўдағайлади сардор.– Мен сенларга Евдоким эмасман, ўз билганларингча иш қилишларингга йўл қўймайман. Айтганимни қил: уни ушлаб, судраб кел, юбкасини, маржонларини пулла. Агар оёқ тираб туриб олса, сочини кесиб олиб сот. Мен унинг эсини киритиб қўяман, иккинчи марта мирзаларга хушомад қилмайдиган бўлади. Билиб қўйсин кимлигимни! Мен сардорман, ҳеч ким менга «ғинг» деёлмайди.\n«Кимга турмушга чиқаяпсан», деб сўраганларнинг ҳаммасига у «Левкога» деб жавоб қилаверди.\n«Вой тавба, бу қаёқдаю, куёв қаёқда! Ахир уни сургун қилишган-у!» дейишарди мирзанинг гапини эшитган одамлар.\nОдамлар бўлса, елкаларини учиришиб, мийиғларида кулишаркан: «Бу Ивга тушмагурнинг эси оғиб қолмадикин мабодо?– деб ўйлашарди.– Эрга тегмоқчи-ю, қайлиғи бир тупканинг тагида сургунда. Майли, кўрайлик-чи, қанча асал чиқаркин бу пиводан!»\nШанба куни Ивга коровой ёпувчи нонвой хотинларни хамир қоргани йиғди: нонвой хотинлар ёқимли қўшиқлар айтиб, хамир қора бошладилар; бўғирсоқсимон кулчалар ясашганда ҳам қўшиқ айтиб туришди ва қадимги удумга амал қилишиб, хамирни қўйниларига яширишди; скрипкачилар мусиқа чалишди, уларни ўқтин-ўқтин арақ билан сийлаб туришди; қария Макуха тартибни кузатиб турди, лекин Левко ҳақида сўраганларга «чурқ» этиб ҳам жавоб қилмади. Мана, хамир ҳам тайёр бўлди, нонвой хотинлар тўйбошидан оқ фотиҳа сўрашди ва коровойни ясаб, тагига сули донини сепишди, ярим танга пул ҳам қўйишди, устига хамирдан ясалган хоч ётқизишди, яна бир-бири билан ўпишиб турган ўрдакчаларниям чиройли қилиб ясаб қўйишди. Мана, печ қизиб тайёр бўлди, коровайни авайлаб узун дас-тали куракка қўйишди, шунда тўйбоши фотиҳани бошлади:\n– Xудо марҳаматига олсин!\n«Печка аққа-баққа югурар,\nЁпиб берган бизга коровай!»\nГарчи ҳамма меҳмонлар тартиб сақлаётган ва узатилган арақдан бош товламаётган бўлса ҳам, барибир, ўзи бу қиз кимга тегмоқчи, мунча куйиб-пишиб тўй тадоригини кўрмаса, ахир куёв йўқ-ку, балки у аллақачон Сибирга ҳам етиб олгандир, деб истеҳзо қилишни қўймасдилар. Ҳатто Ивга билан кўчама-кўча юриб, куёв бола Левко ҳақида қўшиқ айтаётган яқин дугоналари ҳам ўзаро ҳиринглаб кулиб қўярдилар. Қизлар тўдасига рўпара келган баъзи одамлар ҳаммадан орқада кетаётган қиздан: «Нима, куёв келдими?» деб сўрар, қизлар эса: «Ҳа, йўқ, худо билади қачон келишини...», дер ва хандон ташлаб кулиб, дугоналари орқасидан югурдилар.\nМана, сочларини ёйиб (онаси йўқ етимча бўлгани учун), бошига ленталар, гулчамбарлар, бўйнига қаҳрабо маржонлар, хочлар, тилла тангаларни тақиб, дугоналари олдида худди маликалардай савлат тўкиб келаётган Ивгани пан мирза кўрди!.. Кўрдию... юраги така-пука бўла бошлади.. Шу заҳоти у Ивганинг кайфиятини бузишга чоғланди – зора шунда бу қиз менга тегишга рози бўлса деб! У сардорнинг олдига югуриб борди, унинг жиғига қандай тегишни биларди муттаҳам. Сардор унинг гапини эшитар-ешитмас бўкириб берди: «Сен Макухани ҳимоя қилма! Биламан, Левко қочган, улар уни яшириб қўйишган. Бор, ҳаммаёқни ағдар-тўнтар қил. Агар Левко топилмаса, чолниям қизиним ҳибсга олиб, совуқхонага қама. Мен сенларга Евдоким эмасман, мени қўғирчоқ қилиб ўйнатишларига йўл қўймайман, ўзларингча иш кўришларингга ҳам рухсат бермайман, фақат мен айтгандай қилинглар!»\nИвга дугоналари билан уйга қайтди. Энди вакил ота, вакил оналарни дастурхонга таклиф қилиб, қўшиқ айтиб, тўйни бошлаб юборса ҳам бўларди. Лекин куёв йўқ! Меҳмонлар олазарак бўлиб ҳамма ёққа қарай бошладилар, пиқирлаб кулишади, қани буёғи қандоқ бўлдаркин, деб кутишди, аммо Ивганинг парвойи фалак: лабидан табассум аримайди, шўх-шўх гаплашади, ҳамма ерда ҳозиру нозир, ҳеч бир тайёргарлик унинг назаридан четда қолмайди. Мана, ниҳоят, у дугоналарини дастурхон атрофига ўтқазиб, тўйни бошламоқчи бўлди... Лекин шу пайт бирдан пан мирза ўзининг одамлари билан қуюндай бостириб кириб келса бўладими: «Қани қочоқ Левколаринг?» деб бақирди у.\nИвга хушчақчақ. У дарров мирзанинг олдига югуриб келиб, деди: «Хотиржам бўлинг, пан мирза, у ҳозир етиб келади. Сиз тўйимизга бирга бўлинг, нону намагимиздан ҳазар қилманг!»\nҚаранг!... Левко-ку! Ҳа, Левконинг ўзгинаси, қадди-басти келишган, азамат, ўктам Левко; у худди бойваччалардек кийинган: эгнига мовут чопон кийиб, белига қирмизи белбоғ боғлаган; бошига чўққиси қип-қизил кулранг қалпоқ кийган; белбоғига эса катта-катта гулли қизил шоҳи рўмол қистирилган,– бунақа рўмолни қишлоқ аҳли умрида кўрмаган. Ана шу азамат йигит қўлларини белига тираб мирзанинг қаршисида тураркан, деди: «Мен нега керак бўлиб қолдим сизга, пан мирза? Мана шу ердаман!»\nМаъмур шу заҳоти одамлардан Левко ҳақида сўрай бошлади... Одамлар бир овоздан, Левконинг ҳеч қандай ёмон иллати йўқлигини, мирзага ҳам худди шундай деб таърифлашганини, лекин мирза хабарномага нима деб ёзганлигини билмасликларини айтишди... Xуллас, гапни чўзишдан на ҳожат? Маъмур шу сўроқ пайтида ҳамма нарсани: мирзанинг котиблар билан тил бириктириб, Левко ишини чалкаштириб юборганини, ундан ташқари, сардорни пеш қилиб, бўлис аҳолисини шилганини ҳам аниқлади. Ҳеч бир ишни билмайдиган, бошвоғи мирзанинг қўлида бўлган, аммо нуқул: «Мен сенларга аввалги сардор Евдоким эмасман!»– дейишдан бошқа гапни билмайдиган, сардор ҳам жазодан қуруқ қолмади.\nМаъмур сўроқни тугатгач Левко билан Ивгага: «Энди бемалол бошлайверинглар тўйни, мен шаҳарга бориб, буларни сўроқ қиламан...», деди ва жўнаб кетди.\nШу заҳоти тўй бошланиб кетди. Дугоналар «ёр-ёр» айтишди, мусиқа янгради, яхши одамлар қалаҳлар кўтаришди. Ичарканлар, бўшаган қадаҳни пешоналарига қўндиришар ва нуқул Ивганинг қандай қилиб губернияга бориб, панлар билан, ҳаттоки губернаторнинг ўзи билан гаплашишга журъат этиб, Левкони фалокатдан озод қилганига ҳайрон қолишарди. Кекса Макуха қариялар даврасида ўтириб, ҳамма бўлиб ўтган ишлар ҳақида ҳикоя қилар, қариялар бўлса, лаблари билан тамшаниб қўйиб: «Ҳа, губернатор қизингни бекорга «бало қиз» деб айтмаган, рост, рост!» дердилар:\nЭртаси куни келин билан куёвни иззат-икром билан ажойиб сов-ғалар билан қутлаб, никоҳ ўқитишди ва шундай данғиллама тўй-томоша бошлашдики, таърифга сиғмайди. Уч кун сурункасига эсларини йўқотгунча мириқиб ичишди. Тўйда ёшар турна, айиқ, жуҳуд қиз бўлиб кийиниб чиқишди, яна лўли хотинлар, турклар, бошқача тоифадаги одамлар бўлиб ҳам даврага чиқишди – булар ҳаммаси энг оғир мусибатларни барҳам топтириб, кўзлаган ниятига эришган «бало» қизга бўлган ҳурмат-еҳтиром белгиси эди. Ёш келин-куёвга тақдим этилаётган совғаларнинг кети узилмасди! Тўйбоши, ўз вазифасига кўра, даврага совға кўтариб чиққан турфа хил жонворларга ўхшатма қилиб қичқираверганидан овози бўғилиб қолди...\nУ ёқда мирзадан пора олиб, Левконинг ишини айқаш-уйқаш қилиб юборган котиблар ҳам адабини ейишди. Исправник ҳам, суд қилувчилар ҳам жазоларини олишди; улар котиблар келтирган ҳужжатларда нималар ёзилганини ўқимай имзо чекиш билан судялик вазифасини бажарган, тешиккулчаларни ютоқиб оғзига тиққан, беайб одамларнинг бошига қандай мушкул савдолар тушганини билишни ҳам хоҳламаган судядан ҳам еганлари тешиб чиқди. Буларнинг ҳаммасини «бало» қиз деб ном олган Ивга қилди; у ҳамма яхши одамларнинг мушкулини осон қилди...\nСовуқхонага қамалган мирза Левконинг тўйида яхши одамлар қандай яйраб кулаётганини эшитиб ва «бало» қизга уйланолмаганидан ичини ит тирнаб нуқул сочини юларди. Кейин у ўзи Левкони жўнатмоқчи бўлган йўлдан узоқ Сибирга равона бўлди. Нуқул, «Мен сенларга Евдоким эмасман», деб керилувчи ва ўзи мустақил бирон ишни эплай олмайдиган сардорни ишдан олиб, ўрнига бошқа одамни сайлашди.\nЭнди бизнинг ёш келин-куёвга келсак, роҳатда, фароғатда кун кечира бошладилар. Ивга яна тежамкорлик билан иш юрита бошлади: шаҳарда унга тортиқ қилинган пулларнинг ҳамасини тўйга сарфламади; тўй маросимини тугатгач, у Левко билан биргаликда хўжаликни тиклашга киришди. Бузилган, ўғирланган, талон-тарож қилинган буюмлар ўрнига янгиларини сотиб олдилар, яна карвонсаройни очиб, ўткинчи меҳмонларни қабул қила бошладилар, рўзғорда тартиб ўрнатилди. Қария Макуха ҳам хурсанд: у тинч-осуда, иззат-еҳтиромда, егани олдида, емагани кетида бўлиб яшай бошлади. Xўш, Ивга-чи? Энди унинг бошида эри бор, у бахтли жувон – болалари бағрида ва ҳануз ҳамма уни «бало» қиз деб чақиради.\n↑ Исправник – Чор Россиясида уезд полицияси бошлиғи.\n↑ Симбал – чангга ўхшаган чолғу асбоби.\n↑ Коровай - никоҳ тўйида зарур бўлган алоҳида шаклда ёпиладиган нон. Никоҳга келганлар олдига катта дабдаба билан олиб кирилади.\n↑ Шамни ўчириш – куёвга бериладиган энг таҳқирли рад жавоби.\n"http://www.kutubxona.com/wiki/index.php?title=Grigoriy_Kvitka-Osnovyanenko._“Balo”_qiz_(qissa)_/_Kiril&oldid=14319" dan olindi


Тақводорлик – саодат калити - Hidoyat.uz\nАсосий саҳифа Мақолалар Тақводорлик – саодат калити\nЧоп этилди Avgust 22, 2019 Тақводорлик – саодат калитиda fikr bildirishni o'chirish\nҚуръони каримда бундай огоҳлантирилади: “Мол (ва бой лик)ларингизни ўрталарингизда ботил (йўллар) билан емангиз!” (Бақара сураси, 188-оят).\nКейинги пайтларда жамиятимизда ўзгалар молини ноҳақ йўллар билан ўзлаштириш, афсуски, одатий ҳолга айланиб бормоқда. Алдов ва фирибгарлик оммавий тус оляпти. Одамлар ўзлари ва фарзандлари қорнига кираётган нарсанинг ҳалол ёки шубҳали экани ҳақида ўйламай қўйди. Ваҳоланки, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Ҳаромдан ўсган гўшт (жасад) жаннатга кирмайди”, деб огоҳлантирганлар (Ибн Ҳиббон ривояти).\nҲаром луқманинг ибодатга ҳам зарари бор. Киши нопок егани сабабли ибодатларида танбаллик пайдо бўлади, хушу йўқолади, қалб қаттиқлашади. Ибн Аббос розияллоҳу анҳу: “Қорнига ҳаром кирган инсоннинг намозини Аллоҳ таоло қабул қилмайди”, деган.\nАйримлар ҳаром ёки шубҳали йўллар билан дунё орттиради-да, виждонларига “сув сепиш” учун ўша молларидан садақа, эҳсонлар қилади. Шуни яхши билиш керакки, нопок молдан қилинган садақа мақбул эмас. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: “Қайси бир банда ҳаромдан мол топиб уни садақа қилса, қабул қилинмайди, инфоқ-эҳсон қилса, баракаси бўлмайди, ўзидан кейин қолдирса, дўзах учун ҳозирлаган озуқаси бўлади. Аниқки, Аллоҳ ёмонликни ёмонлик билан ўчирмайди, билакс, ёмонликни яхшилик билан ўчиради. Шубҳасиз, нопок нопокни ўчирмайди” (Имом Аҳмад ривояти).\nСуфён Саврий бундай деган: “Ҳаромдан топилган нарсани нафақа қилиш нажосат теккан кийимни сийдик билан ювишга ўхшайди. Ваҳоланки, нопок кийимни фақат покиза сув поклайди. Гуноҳга фақат ҳалол, солиҳ амал каффорат бўлади.\nБаъзилар савдода, шерикликда ҳар хил ҳийла-найранглар ўйлаб топишади. Айниқса, савдо-сотиқ вақтида харидорга фириб бериш, айбли молни мақтаб ёки сохта молни асл мол деб сотиш энг оғир гуноҳдир.\nАлҳамдулиллаҳ, мамлакатимизда жамият фаровонлигини юксалтириш мақсадида тадбиркорлар га кенг имкониятлар берилмоқда. Ана шундай шароитда халқимиз, хусусан, тадбиркорлар тақводор бўлишлари – савдо илми ва шериклик қоидаларини, одобларини яхши билиб олишлари лозим. Зеро, тақво ва парҳез Аллоҳ таолонинг ризолигини топишда асосий омилдир.\nТошкент шаҳридаги “Мулла Қосим домла” жоме масжиди имом-хатиби


Abdulla Zuhur. Qattiq Iymon shoiri | Xurshid Davron kutubxonasi\nMuallif Adib: O'zbek tarixi, adabiyoti va madaniyati, Xotira va yodnomalar 20.12.2013 izoh yo'q\nАсқар Маҳкам туғёнли тафаккурининг ҳосиласи бўлган шеърларида ҳеч қачон ўрта миёна фикрлар, ташбеҳлар ва тасвирлар билан қониқмаган. Унинг иймони ҳам ана шу бузрукворона табиатидан келиб чиққан ҳолда табаррук ва улуғвор иймон. Ўзбек шеъриятининг энг порлоқ юлдузларидан бири Шавкат Раҳмон ўзининг бир суҳбатида “Асқар Маҳкам – қаттиқ иймон шоири”, – деганида нақадар ҳақ эди.\nҚАТТИҚ ИЙМОН ШОИРИ\nҲар бир давр ўз шоирини тарбиялаб вояга етказади. Замоннинг ички зиддиятлари қанчалик чуқур, кишилар ўртасидаги муносабатларнинг қанчалик кескинлигига қараб ўша давр шоирларининг сўзи ҳам, тафаккур тарзи ҳам шунчалик залворли бўлади. Жалолиддин Румий, Жорж Ҳордон Байрон, Муҳаммад Иқбол, Нодир Нодирпур каби ноёб истеъдод соҳиблари долғали давр маҳсули эканлиги бор гап.\nАсқар Маҳкам – инсоният тарихида эен мураккаб, бир қарашда бани башар бахт-иқболи йўлида жадал ривожланаётган, илм-фан анчайин тараққий топган, одамларнинг аксарият қисми ўзларининг эътироф этишича, “юксак маданиятга эришган” давр, аммо тийранроқ назар солинса, замирида фисқ-фужур, фитна ва хиёнат, бадбинлик ва ҳамоқат бижғиб ётган, инсоният ҳамида ахлоқ сарҳадларини бузиб, залолатга юз тутган ХХ аср сўнгги чорагининг шоири. У тафаккурида маърифат, эрк ва ҳуррият балққан шоир сифатида ўз шеърларида замонавнинг ботиний, “бахтни куйлаган” шоирлар назаридан четда қолган иллатларини фош айлади.\n… Менинг фаррош опам,\nахлатларин супур, полларин супур,\nлекин курсиларда пўсган таъманинг\nМенинг фаррош опам,\nбу – ахлат қути.\nУнда тамакининг қолдиғидан то –\nКимларнингдир ирканч, ялтоқ умиди,\nКимларнингдир иссиқ қонигача бор!…\nБизмиз у – сийлаган хоинларини,\nБизмиз у – мардини айлаган беқадр…\nДунёда қайси халқ хотинларини\nДалага чиқариб молдай ишлатар?!\nЗамона ва унинг аҳли замиридаги иллатларни фош этиш жараёнида гарчи шоирга, тақдирга шукрлар бўлсинким, Нодир Нодирпур ёхуд Бозор Собирларнинг овора қисмати насиб этмаган бўлса-да, бу зиддиятлар унинг истеъдодини чархлаб, камолотга етказди.\nДунёнинг тенг ярмига ҳукмронлик қилаётган Совет империяси чок-чокидан сўкилиб, барча жумҳуриятлар мустақилликка юз тутгач, элга ўзлигини танитиш ҳар қандай эркпарвар шоир учун виждон бурчига айланди.\nАсқар Маҳкамнинг “Ҳўқандлик эшони Бўрихоннинг жонорол Искобилга мактуби”, “Азим марқа ҳақида қўшиқ” асарлари бу даврда ёзилган ҳурриятпарвар асарлариннг энг яхши намунасидир:\nЭ-н-а-а!- деди тун қаърида бир нар овоз –\nБу эл нечун эллашмади, тузиб битди?\nБу эл нечун беллашмади, чўчиб йитди?\nБири Эрон, бири Афғон кўчиб кетди…\nБу эл нечун эллашмади?!\nЭ-н-а-а!- деди энг сўнгги бор бу нар овоз –\nБу тун Оллоҳ ўғил берар бир сулувга.\nҚулоғига азон айттир ва дегилки\nАзим отлиғ марқа сенинг отанг эди,\nжоҳил эди, итфеъл эди, ёвуз эди,\nаммо дегил, Худо ҳаққи, босмачи эмас…\nОлмон шоири Ҳёте “Агар заминни зилзила тутса унинг дарзлари аввал шоирнинг юрагидан ўтади”, — деган эди. Асқар Маҳкам асримизнинг сўнгги ўн йиллиги давомида кампир бувисининг “юзларидек юрти” – азиз ва муқаддас она диёридан тортиб, бутун дунё миқёсида юз берган долғали воқеалар, жанг-жадал ва хунрезликларга нисбатан бефарқ қараб туролмади. У деярли бутун мусулмон оламига “ҳадя” қилинган хунрезлик, биродаркушлик каби бемаъни урушлар ва уларнинг замирига тиқиштирилган ваҳшониятнинг сабаб ва оқибатларини теран мушоҳадали, дилсўз бир шоир сифатида ўз асарларида қаламга олди. Натижада, унинг “Ҳақ” туркуми вужудга келди.\nДарвоқе, дунёнинг мутлоқ соҳиблигига даъвогарлар асримиз сўнгида ўзларининг ашаддий душмани деб билган коммунизм ғояси ва бунга амал қилаётган давлатларни чилпарчин этгач, энди буюк ислом ғояси ва мусулмон оламига қарши аёвсиз ҳужум бошлашди. Мусулмонлар орасига низо солиб, хунрезликларга даъват этишди. Софдил мусулмонларнинг соддадиллигидан фойдаланиб, исломдаги турли равия ва тариқатларни бир –бирига ўзаро зид қўйиш, мусулмонларни бир-бириша гижгижлаб, турли хил ваҳшоният ва фожеъ саҳналар ташкил қилиш орқали бу манфур ниятларига эришишди ва эришишяпти.\nШарқ бугун иккига бўлинди буткул,-\nБири –ўзи, бири ўзига душман…\nАна шу ўзи ва ўзига душман томонлар ўртасида уруш-жанжал, қон тўкишга олиб келадиган сабабнинг ўзи деярли йўқлиги, барча фитна ва адоват, фисқ-фужур ислом душманлари томонидан тўқиб чиқарилган ҳийла-найрангдан бошқа нарса эмаслигини кўрсатиб бериш, ислом дини, унинг мухолифлари дунёга аюҳаннос солиб жар солаётгандек жангари ва шафқатсиз дин бўлмай, инсониятни икки дунё саодатига бошловчи, Оллоҳ томонидан белгилаб берилган энг тўғри йўл эканлигини исботлаш “Ҳақ” туркумидаги шеърларнинг асосий моҳиятни ташкил этади.\nМусулмонлик Одам зотига\nТанитмоқдир ўз Эгасини.\nШоир туркумдаги мўъжаз, ўта таъсирчан, бадиий жиҳатдан етук шеърларида қондош ва диндош биродарларини муқаддас ислом дини қутқу ва фитналарига учиб, манфур ишларга қўл урмасликка, умуман, сергакликка даъват этади. Бу жабҳада у майда, мижғов гаплардан ўзини тийиб, мусулмонларни миллат ва маҳал каби бўлакларга бўлиб ўтирмайди. Ягона мусулмон миллатини назарда тутган ҳолда қалам тебратади.\nИслом тарихида бу муқаддас ва музаффар илоҳий таълимот душманлари очиқ ва яширин курашларга шайланган кезлари доимо “болтанинг сопини дарахтнинг ўзидан чиқариб”, мусулмонларни ўзаро бир-бирининг қўли билан маҳв этишга жаҳд этганликлари айни ҳақиқат. Динимиз душманлари учун бундай манфур кураш усули бугунги кундаҳам қўл келяпти. Ўз нопок мақсадларини амалга ошириш учун улар орамиздаги иймонсизлар, мунофиқлар, сотқинлар ва даюсларнинг хизматидан устакорона фойдаланишади. Жиловсиз нафс итига ором бахш этиш илинжида ўз элини, тилини, миллатини, динини ва ватанини сотиб берган иймонсизлар эса ҳар бир замонда етарлича топилиб келган ва топилади ҳам. Шоир ана шундай нокаслар сиймосини чўнг бир нафрат ҳисси билан қаламга олади, уларга ачинади, уларни мазаммат этади. Унинг назарида одамнинг одамийлиги, фуқаронинг фуқаролик, фарзанднинг фарзандлик садоқати даражасини белгилаб турган ўлчов иймондир. Иймонсиз нокаслар ҳар қандай сотқинликка, хоинликка, хунрезликка қодир каслардир.\nУлар вазиятга қараб ҳеч бир иккиланиб ўтирмасдан қилични “Қуръон”га ва “Қуръон”ни қиличга алмаштиришаверади. Демак, иймон одаму оламнинг барқарорлигини, унинг мувозанатини сақлаб турган ўлчов. Асқар Маҳкам эса инсон маънавиятининг энг асил жавҳари бўлган ана шу муқаддас туйғу – иймоннинг куйчиси:\nБундай қавм қўлига эй, мусулмонлар,\n“Қуръон” ҳам бермангиз,\nҚилич ҳам берманг!..\nАммо Асқар Маҳкам куйлаган иймон шунчаки банданинг ўз бандалигини эътироф этиши бўлиб қолмай, у инсонни маънавий камолотга бошловчи, уни маърифатнинг янги, юксак поғоналарига ҳидоят этувчи муқаддас, муқтадир ва мўътабар иймон.\nЗотан, Асқар Маҳкам туғёнли тафаккурининг ҳосиласи бўлган шеърларида ҳеч қачон ўрта миёна фикрлар, ташбеҳлар ва тасвирлар билан қониқмаган. Унинг иймони ҳам ана шу бузрукворона табиатидан келиб чиққан ҳолда табаррук ва улуғвор иймон.\nЎзбек шеъриятининг энг порлоқ юлдузларидан бири Шавкат Раҳмон ўзининг “Ватан” газетасида босилган бир суҳбатида “Асқар Маҳкам – қаттиқ иймон шоири”, – деганида нақадар ҳақ эди. Зотан:\nҚадри гавҳар гавҳаре,\n— деб бежиз айтилмаган.\nҲиндистоннинг инглиз асоратидан озодликка чиқишида Муҳаммад Иқбол шеъриятининг ҳиссаси беқиёс, дейишади. Мухолифлар қутқусига учиб, арзимас баҳоналарни рўкач қилганча, ўзаро ёқа бўғишишга, қондош ва диндош жигарбандларининг қонини тўкишга шайланган, мусулмон оламининг турли бурчакларида, таассуфлар бўлсинким, адоват ва низо оловининг ловуллашини таъмин этаётган биродарларимиз “Ҳақ”ни ўқиб, Ҳақ ва ҳақиқатни теран англаб, ўзаро адоват ва хусуматнинг баҳридан кечиб, муҳаббат ва мурувват йўлини тутса, не ажаб…\nМанба: «Дунё ўзбеклари» сайти\nTeg(lar) Abdulla ZuhurAsqar Mahkam\nHaynrix Byoll. Non ta’mi


Одам чўкмоқда: қандай аниқланади ва ёрдам...\n30.07.2019 17:31 0 1396\nЧўкишга оид 90 фоиз ҳодиса сезилмасдан, шовқинсиз содир бўлади. Одамнинг чўкаётганини қандай аниқлаш ва тўғри чора кўриш мумкин?\nУмуман олганда, чўкишнинг иккита кўриниши бор: сувдаги ўлим ва чўкишнинг ўзи.\nБиринчи ҳолатда гап чўмилиш вақтида тўсатдан ўлиб қолиш ҳақида бормоқда. Масалан, юрак хуружи ёки инсульт. Бунда одам жуда тез сув остига кириб кетади, натижада қутқарувчилар вақтида сузиб боришга улгурмайди. Сув ҳароратидан келиб чиқиб, бундай вазиятда тирик қолиш имконияти 50 фоиз ҳам чиқмайди.\nИккинчи ҳолатда чўкиш кўпинча томир тортишиши, масалан, совқотиш натижасида юз беради. Одам сув юзасида қолишга уринади, жонҳолатда қўлларини ҳаракатлантиради ёки ёрдамга чақиради. Бироқ кучи тез тугаб қолиб, уни сув ўз қаърига тортади. Ўпкага сув тушиши жараёни тезлашади.\nЧўкаётганни қандай билиш мумкин?\nОдамнинг чўкаётганидан далолат берувчи бир қанча сигналлар бор:\nБош сувга кўмилган, оғзи эса сув сатҳида\nБош орқага ташланган, оғиз эса сув сатҳида\nКўзлар маъносиз, шишага ўхшайди, фокусни тўғрилай олмайди\nОдамнинг сочи юзи/кўзларини ёпади\nОдам оёқларини қимирлатмайди\nГипервентиляция ёки оғир нафас олиши сезилади\nОдам муайян йўналишга ҳаракат қилолмайди\nОдам ёнига ағдарилишга беҳуда уринади\nОдамнинг ҳаракати кўринмас зинадан кўтарилишга уринишни эслатади\nЧўкаётган одамни кўрганда, мияга биринчи навбатда тезроқ ёрдам бериш учун унинг ёнига сузиб бориш келади. Бу ҳар доим ҳам тўғримас. Саросимага тушиб қолган чўкаётган одам қутқарувчини ҳам сув остига тортиб кетиши мумкин. Масалан, махсус чўмилиш жойларида чўкаётган одамни кўрганда аввало қутқарувчиларни чақириш, унга ўзини сувда тутиб туриши учун бирон нарса ташлаш (копток, шишириладиган матрас каби) керак бўлади. Кейин қутқарув қайиғида одамни қирғоққа чиқариш лозим.\nНега болалар махсус шиширилган енгларда ҳам чўкишади?\nБолалар сувда барқарор ҳолатни сақлай олмайди. Ағдарилиб кетиб, боши сув остига тушиб қолиши мумкин. Улар учун қуёшдан ҳимояловчи кремлар ҳам хатарли: шишириладиган енг қўлларидан сирпаниб чиқиб кетиши мумкин. Шунинг учун болалар доим, ҳатто саёз сувда ҳам, катталар кузатуви остида бўлиши зарур.\nФавқулодда вазиятларда болаларга қандай ёрдам кўрсатилади?\nБолани тезроқ сувдан чиқариб олиш ва тана ҳароратини сақлаш учун зудлик билан адёлга ўраш муҳим. Чунки сув ҳарорати ҳатто +28°C бўлганда ҳам бола совқотиб қолиши мумкин.\nАгар у ҳушидан кетса, зудлик билан ёнбошлаб ётқизиш ва оғиздан оғизга ёки гўдаклар учун оғиздан бурунга сунъий нафас юбориш керак. Тез ёрдам етиб келгунига қадар галма-гал юракни массаж қилинг.\nМуҳим: болани силтаманг ва ўпкасидаги сувни чиқараман деб оёғини осмонга кўтаришга уринманг!\nсузиш биринчи ёрдам сувда чўкиш


20 январь, 2020, 16:49 2764\nТеглар:Профессионал бокс | Кикбоксинг | ММА\nУларни шундай аташади.\nСпортчиларимизнинг (жанговар спорт турлари) халқ орасида қандай ном билан машҳур бўлганлиги ҳақида маълумот бераётган эдик. Бугунга қадар уч қисмини тақдим этишга улгурдик. Бугун 4-қисмини эътиборингизга ҳавола этамиз.\nЭркин Қуттибаев – муайтай, бокс, кикбоксингчи\nМуайтай бўйича 5 карра жаҳон чемпиони. Бокс бўйича Украина чемпионати совриндори, машҳур Владимир Кличкони ўз вақтида ҳаваскор боксда мағлуб эта олган ватандошимиз “Ўзбек кувалдаси” номи билан машҳур бўлган.\nАнвар Бойназаров – муайтай, кикбоксингчи\n- Ушбу ажойиб жангичмизни муайтай ва профессионал кикбоксинг оламида бутунжаҳон танийди деб бемалол айта оламан. Чунки, у “Glory” ташкил қиладиган жангларда иштирок этади. Асосий вақти Таиландда ўтадиган юртдошимизни “The Uzbek” деб аташади.\nРустам Магдиев – қўл жанги, ММА жангчиси\nМагдиев ўзбек қўл жангининг тирик афсоналаридан бири десак муболаға бўлмайди. Мазкур жанговар спорт турининг ҳаваскор йўналишидан борки совринларни қўлга киритган. Бир неча бор, жаҳон чемпиони бўлган. У спорт оламида “Гоги” номи билан машҳур бўлган.\nҲуршидбек Норматов – боксчи\nМазкур боксчимиз айни кунда профессионал боксда мағлубиятсиз одимламоқда. У 9 та жанг ўтказиб барчасида ғалаба қозона олди. 10 жангини 28 январь куни мексикалик Уриэль Эрнандесга қарши ўтказади. Бу жангда унга омад тилаймиз. Норматов фаолиятини океан ортида олиб бормоқда. У ерда эса юртдошимизни “Hershey” деб аташади.\nҲумоюн Ибрагимов – ММА жангчиси\nТуркиянинг “Strike fighting championship”, “Legend fighting league” промоушенларида ўз жангларини ўтказаётган ҳамда ушбу промоушеннинг енгил вазндаги чемпионлигига даъвогарлик қилаётган ҳамюртимизни Туркияда “Emir Timur’un torunu” яъни Амир Темур авлоди ёки қисқагина “Эмир” деб аташади.\nЖамшида Нажмиддинов – боксчи\nПрофессионал боксда муваффақиятли фаолиятини давом эттираётган ушбу ҳамюртимизни украиналик журналистлар жуда яхши эслаб қолишган. Сабаби, барча бокс ихлосмандларига маълум. Шунинг учун батафсил тўхталиб ўтишни жоиз топмадим. Айнан ўша украиналик ҳамкасбларимизни ҳайрон қолдирган жангдан сўнг, улар Жамшидга “Тёмная лошадка” деб ном қўйишган. Таржимаси "Кўринмас от" эканлигини барча яхши билади.\nАралаш жанг санъатининг оғир вазн тоифасида ўз жангларини ўтказиб келаётган атлетимиз универсал жанг, қўл жангининг ҳаваскор ва профессионал йўналишларида кўплаб муваффақиятларга эришган. Эргашев “Бўри” таҳаллуси билан машҳур.


Сирдарё: ҳайдовчининг ухлаб қолиши йўловчининг ўлимига сабаб бўлди | Qalampir.uz\nСирдарё: ҳайдовчининг ухлаб қолиши йўловчининг ўлимига сабаб бўлди\n3-саҳифа\t05 Октябрь 18:11 3451\nЖорий йилнинг 3 октябрь куни Сирдарёда Matiz русумли автомобиль билан йўл-транспорт ҳодисаси юз берди. Оқибатда йўловчилардан бири воқеа жойида вафот этди. Бу ҳақда Ички ишлар Йўл ҳаракати хавфсизлиги Бош бошқармаси Матбуот хизмати хабар берди.\nҚайд этилишича, воқеа соат 4:50 атрофида Мирзаобод тумани ҳудудига кирувчи А-373 автомобиль йўлининг 19-километрида содир бўлган. Термиз-Тошкент йўналиши бўйлаб ҳаракатланиб кетаётган Matiz ҳайдовчиси ухлаб қолиши ортидан машина йўлни иккига ажратиб турувчи темир тўсиққа бориб урилган. Бунинг оқибатида, йўловчилардан бири воқеа жойида ҳалок бўлган.\nЭслатиб ўтамиз, худди шунга ўхшаш ҳолат Сурхондарёда ҳам кузатилганди. Ўшанда Matiz русумли автомобиль ҳайдовчиси ухлаб қолиши ортидан Nexia билан тўқнашиб кетган. ЙТҲ оқибатида Nexia автомобилининг йўловчиси олган оғир тан жароҳатлари билан шифохонада вафот этган.\n14 Октябрь 18:54 31829\n14 Октябрь 17:48 30865\n13 Октябрь 23:05 29699\n14 Октябрь 20:43 24605\n15 Октябрь 12:14 24083


390 кўриб чиқилди\nПайғамбаримиз с.а.в.умматларини турли услубларда билим-маърифатга чорлайдилар, қизиқтирадилар. Дин илмларида билимдон бўлиш – бандага Аллоҳ таоло яхшиликни хоҳлагани, деб тушунтирадилар:\nعَنْ مُعَاوِيَةَ رضي الله عنه قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: "مَنْ يُرِدِ اَللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي اَلدِّينِ" ) مُتَّفَقٌ عَلَيْه\nяъни: “Кимга Аллоҳ яхшиликни ирода қилса, уни динда фақиҳ қилиб қўяди”.\nПайғамбар с.а.в.марҳамат қиладилар: «Аллоҳга қилинган ибодатларнинг энг улуғи динда фақиҳ бўлишдир. Бир нафар фақиҳ олим шайтон учун минг нафар обиддан қўрқинчлироқдир. Ҳар нарсанинг асос-устуни бўлгани каби, бу диннинг ҳам устуни бор. У фиқҳдир».\nعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ:أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا\n“Мен илмнинг шаҳри бўлсам, Али унинг дарвозасидир”.\nШу ҳадисни эшитиб, бир нечта хорижийлар ҳасад қилиб, 10 таси ўзаро маслаҳатлашиб айтдиларки: “Ўн киши танҳо-танҳо бориб бир масалани сўраймиз, агар ҳар биримизга бошқа жавоб берса, Муҳаммадни сўзлари ростлиги маълум бўлади ва Али олимлиги аниқланади, аммо бир хил жавоб берса демак ҳамма гап ёлғон бўлади”, деб имтиҳон қилишни маслаҳат қилдилар. Биринчиси ҳазрати Али р.а. олдиларига келиб: “Эй Али, илм афзалми бойлик афзалми”, деб савол берди. Ҳазрати Али к.в. дедилар:\n\tИлм пайғамбарлардан қолган меросдир, аммо бойлик Қорун, Шаддод ва Фиръавн ва уларга ўхшаш кофирлардан қолган меросдир.\n\tИлм кишига ҳамма балолардан сақловчи қўрғондир, у сенга қўрғон бўлади, аммо бойликка эса сен ўзинг қўрғон бўласан.\n\tБой бўлган кишининг душмани кўп бўлур, илмлик зотнинг дўстлари бисёр бўлур.\n\tБойликни сарф қилсанг камайиб кетаверади, аммо илмни сарф қилишинг сари кўпаяди.\n\tБойлиги бўлган кишини бахиллик ва зиқналик сифати билан ёд қиладилар. Илмлик кишини эса улуғлик ва ҳурмат ила ёд қиладилар.\n\tБойликни ўғридан эҳтиёт қилиш керак, аммо илмни эҳтиёт қилиш шарт эмас, чунки уни ўғри ололмайди.\n\tБойлиги бор кишини қиёматда молининг ҳисоб китоб қилинади, аммо илмлик кишини илмидан ҳисоб олинмайди.\n\tБойлик кўп турса эскириб, чириб йўқ бўлиб кетади, аммо илм кўп турган сари қувват ҳосил қилади.\n\tБойлик дегани қалбни қорайтириб, хира қилади. Илм дилни равшан ва мунаввар қилиб нурли қилади.\n\tОдамни моли кўп бўлса, унга маст бўлиб, Фиръавндек даъвои Худолик қилади. Агар кишининг илми кўп бўлса, пайғамбарлардек шикасталик ила бандалик қиладилар.\nШундан сўнгра хорижийлар ҳаммалари ҳазрати Алини олимликларига ва Пайғамбар алайҳис саломнинг ростгўйликларига иймон келтириб мусулмон бўлдилар. Ҳазрати Али к.в. уларга қараб: “Агар сизлар мени умрим тамом бўлгунча ушбу сўздан сўрасангизлар эди ҳар бирингизга бошқа-бошқа жавоб берардим”, дедилар.\nҲам дунё ҳам охират саодатига эришиш учун сабаб бўладиган илмни ўрганишликдан толиби илмларни бирор нарса тўса олмайди. Айни пайтда бутун дунёда жумладан, мамлакатимизда ҳам коронавирус пандемияси сабабли карантин чоралари қўлланилаётган пайтда ёшларимиз вақтларини беҳудага сарф қилмасликлари, балки вақтни ғанимат билиб онлайн дарсларда фаолроқ иштирок этишлари мақсадга мувофиқдир.