13-мавзу. Халқаро савдо муносабатлари ривожланишининг халқаро молиядаги ўрни ва аҳамияти\nжүктеу 314.81 Kb.\n1. Халқаро савдонинг назарий ва услубий асослари\n2. Халкаро савдода ташки савдо операцияларини\n3. Валюта сиёсати ва унинг халқаро савдога таъсири\nХалқаро савдонинг назарий ва услубий асослари\nЖаҳон бозорига нима асос бўлган? ХVIII асрга қадар олимлар бу саволга жавобни табиат инъомларининг турли мамлакатлар ва халқлар ўртасида нотекис тақсимланганлиги билангина бо\_лар эди. Мулоҳаза юритиш мантиқи оддий эди: агар бир мамлакатда мармар кони, бошқасида эса олтин кони бўлса, уларнинг қироллари олтин тожда мармар қопланган саройда ўтиришлари учун бу мамлакатлар бир-бири билан савдо қилиб, мармарни олтинга айирбошлаши керак.\nАдам Смит билим сари янги қадам ташлаб, “мутлоқ устунлик" тушунчасини киритди. "Мутлоқ устунлик" ҳар қайси мамлакатда шундай товар мавжудки, ҳаражатлар бирлигига ҳисоблаганда у бошқа мамлакатларга қараганда кўпрок ишлаб чиқариши мумкин бўлган вазиятдир.\nИқòисодий таҳлилда “Халқаро ñавдо” мавзуси ôикр юритишнинг ýнг қадимги мавзуларидан бири ҳисобланади. Эркин айирбошлаш назариясининг асослари XIX асрдаёқ áуюк иқтисодчилар томонидан ÿратилган. Ушбу назария иккинчи жаҳон уруши тугагандан сўнг халқаро савдо соҳасида юзага келган õалқаро айирбошлашнинг ривожланишини тушунтирувчи қоидаларга жуда катта таъсир кўрсатди.\nА.Смит моделини кўриб чиқаётганда таҳлил учун фойдаланиладиган баъзи шартларни келтириш талаб этилади:\n1) Дунёда фақат иккита мамлакат мавжуд.\n2) Мамлакатларда фақат иккита маҳсулот ишлаб чиқарилади.\n3) Мамлакатлар орасида товарлар савдоси чеклашларсиз амалга оширилади.\n4) Халқаро савдо мувозанатлаштирилган (импорт экспорт билан тўланади).\n5) Фақатгина меҳнат товар баҳосига ва унумдорликка таъсир кўрсатади.\n6) Ишлаб чиқариш омиллари мамлакат орасида кўчиб юрмайди.\n1-расм. Халқаро савдо назариялари.\n7) Меҳнат ва маҳсулотни чиқиши орасидаги нисбат доимий.\n8) Ишлаб чиқариш омиллари тармоқлар орасида мутлақ кўчиб юриши мумкин.\n9) Ҳàр икки мамлакатда ва икки тармоқда соф рақобат муҳити ìавжуд бўлади.\nЭнди мутлоқ устунлик моделини кўриб чиқайлик.\n1-жадвалда аниқ бир давлатда аниқ бир товар бирлиги ишлаб чиқариш учун керак бўладиган вақт ҳақидаги маълумотлар келтирилади. А мамлакатда бир бирлик С товар ишлаб чиқаришда В мамлакатга нисбатан кам вақт сарфланади, бу дегани А мамлакат бир бирлик С товарни ишлаб чиқаришда мутлақ устунликка эга. В мамлакат эса, ўз навбатида Т товарни ишлаб чиқаришда мутлақ устунликка эга. Агар А мамлакат Т товарни ишлаб чиқаришни қисқартирса ва С товарни ишлаб чиқаришни оширса ва В мамлакат аксинча С товарни ишлаб чиқаришни қисқартирса ва Т товарни ишлаб чиқаришни оширса, мутлақ устунлик тамойилига асосан халқаро меҳнат тақсимоти ва халқаро савдо юзага келади.\nАгар А мамлакатда Т товарни ишлаб чиқариш 1 донага қисқарса, бу С товарни қўшимча 2 дона ишлаб чиқариш учун фойдаланса бўладиган 6 соатни иқтисод қилишга имкон беради. Бундай ҳолат В мамлакатда ҳам содир бўлади. Бу ҳолатда С товарни ишлаб чиқаришнинг 1 äонага қисқартирилиши, Т товарни қўшимча 3 дона ишлаб чиқариш учун ишлатса бўладиган 12 соатни иқтисод қилишга имкон беради. Умуман, жаҳонда С товарни ишлаб чиқариш 1 донага, Т товарни ишлаб чиқариш эса 2 донага ошади. Шуниси аҳамиятлики, бу қўшимча ресурслардан фойдаланмасдан туриб, фақат халқаро меҳнат тақсимоти (ХМТ) ¸рдамида амалга ошади.\nАйтайлик, Ўзбекистонда энг арзон ишлаб чиқариладиган товар пахтадан тайёрланган куйлаклардир. Украинада эса шакар. Украинада харакатлар бирлиги ёрдамида 50 кг шакар ёки 25 та куйлак ёхуд мазкур миқдор доирасида шакар ва куйлакларнинг хар кандай комбинациясини ишлаб мумкин. Ўзбекистонда харажатлар бирлиги ёрдамида 40 кг шакар ёки 100 дона куйлак ёхуд мазкур миқдор доирасида хар кандай комбинациядаги махсулотни ишлаб чиқарса бўлади.\nХалкаро товар айирбошлаш фойдалилигининг сабабларини тадкик килишда навбатдаги кадамни Рикардо ташлади. У нисбий устунлик конунини таърифлаб берди.\nУ ёки бу товарларни ишлаб чиқаришга килинадиган харажатларда мутлок устунликка эга бўлиш ташки савдонинг кенг таркалиш сабабларини батамом тушунтириб бера олмайди. Чикимларни таккослаганда мамлакатлардан бирортасида карийб хамма товарларни ишлаб чиқариш самарадорлик жихатидан бошка мамлакатлардагидан ортик бўладиган холлар тез-тез учраб туради. Лекин шундай холда хам ташки савдо учун рагбат сакланиб колаверади, чунки бу самарадорлик даражаси турли товарлар учун бир хил эмас. Нисбий устунлик конуни мамлакатда барча кучни шу ерда нисбатан купрок самарадорликка эга товарларни ишлаб чиқаришга каратиш ва уларни экспорт олиб, урнига-урин узи жуда кам устунликка эга бўлган товарларни олиб келиш фойдалирок, эканини тасдиклайди. Шундай килиб, ташки савдо бир томоннинг ютугини белгилайдиган бошка томон мажбурияти ифодалайдиган "ноль суммали уйин" эмас. Савдо хамма учун фойдали бўлиб, унда катнашиш хеч бўлмаганда савдо муносабатлари ўрнатилгунга кадар бўлган ахволни ёмонлаштирмайди.\nБуни куйидаги ракамли мисол билан кўрсатамиз. Айтайлик, Украинада аввалгидек харажатлар бирлиги ёрдамида 50 кг шакар ёки 25 дона куйлак ёхуд мазкур миқдорлар доирасида шакар ва куйлакларнинг исталган комбинациясини ишлаб чиқариш мумкин бўлсин, шунингдек Ўзбекистонда харажатлар бирлиги ёрдамда 67 кг шакар ёки 100 дона куйлак ёхуд мазкур миқдорлар доирасида уларнинг исталган комбинациясини ишлаб чиқариш мумкин бўлсин. Яъни, Ўзбекистон куйлакларни хам, шакарни хам Украинага караганда купрок самарадорлик билан ишлаб чиқарсин. Бу украиналик тадбиркорлар учун Ўзбекистонлик тадбиркорлар билан савдо килишнинг маъноси колмаганлигини англатадими?\nХаражатларни тежаш нуқтаи назаридан Ўзбекистонлик ишлаб чиқарувчиларнинг украиналик ишлаб чиқарувчилардан канчалик устунлигини ҳисоблаш керакми? Бу устунлик даражаси хар иккала товар буйича бир хил бўлиши эхтимолдан йирок. Бир товар бошка товарга караганда купрок самара билан ишлаб чиқарилиши аник. Демак, ишлаб чиқариш тармокларидан бири ривожланиш учун ва унинг махсулоти эса экспорт учун нисбатан фойдалирок бўлиб чикади. Ана шу нисбатан фойдалилик мамлакатлар уртасида товарлар айирбошлашнинг тузилишини белгилаб берадиган асосдир.\nНисбатан устунликдан фойдаланиш натижасида олинадиган ютук хакида янада туларок тасаввурга эга бўлишимизга юкоридага мисолнинг чизмаси берилган 1.2 расм ёрдам беради.\nАгар ташки савдо олиб борилмаса, Украина узини-узи таъминлашга утиб колади ва калин чизикдаги нуқталардан бирида, масалан S0 нуқтасида узи ишлаб чиқарган махсулотнигина истеъмол килишга мажбур бўлади. Ўзбекистон хам шу ахволга тушади.\nСавдо алокалари ўрнатиш мамлакатларнинг имкониятларини кенгайтиради, гарчи Украинага иккала товарни ишлаб чиқариш Ўзбекистондагига караганда, кимматрок тушса хам. Савдо килиш имконияти тугилиши биланок, ким бўлмасин Украинада битта куйлакка икки кг шакар сотиб олиш, шакарни Ўзбекистонга жунатиш ва у ерда учта куйлакка сотиш мумкинлигига (100Ғ672) эьтибор беради. Иккала мамлакатда хам хар бир товарни ишлаб чиқариш канчага тушушидан катьий назар, Украинадан шакар чикиб кета бошлайди ва у Ўзбекистонда ишлаб чиқарилаётган куйлакка айирбошланади. Савдонинг ривожланиши тез орада бу мамлакатлардаги нисбий нархларнинг бараварлашувига олиб келади.\nМутлок устунлик вазиятида бўлганидек, бу гал хам энг куп миқдорда истеъмолни таъминлаш учун хар иккала мамлакат учун битта товарни яъни Украинада шакарни, Ўзбекистонда куйлакларни ишлаб чиқаришга батамом ихтисослашиш фойдали бўлиб колади. Жахон нархларининг нисбати бир кг шакарга бир дона куйлак даражасида карор топса, хар кайси мамлакат истеъмолда С нуқтасига етади, шунда Украина 20 дона куйлак эвазига 20 кг шакар экспорт килади. Ташки савдо туфайли С га ухшаган нуқталарга утиш мумкинлиги натижасида истеьмолнинг усишига эришилади. Ташки савдо бўлмаса, S0 га ухшаш нуқталарда бундай истеъмол даражасига етишиб бўлмайли.\nНисбий фойда коидаси хар бир мамлакатни мавжуд ресурслардан тонг окилона фойдаланишга имкон берадиган даражада уз иктисодиётини ихтисослаштиришга ва бошка мамлакатлар билан товар айирбошлаш натижасида уз фукароларининг фаровонлигини энг юкори нукгага кутариш ундайди.\nА.Смитнинг мутлақ устунлик назариясида áирор-бир äавлатнинг ҳàмма товарлар бўйича мутлақ устунликка эга бўлган ҳолати кўриб чиқилìаган эди. Бу ҳолатни эса Äавид Рикардо ўзаро манфаатли савдонинг ва халқаро ихтисослашувнинг умумийроқ (А.Смитнинг моделини хусусий ҳол сифатида ўз ичига олувчи) тамойилини шакллантирган “Сиёсий иқтисоднинг ва солиққа тортишнинг бошланиши” (1819 йил) асарида кўриб чиқди.\nД.Рикардо халқаро иқтисодий муносабатларнинг ўзига хослигини таъкидлаб, А.Смитнинг тамойилини амал қилмаслиги ўзаро манфаатли савдога тўсқинлик бўла олмаслиги кўрсатиб берилãан моделни яратди. Д.Рикардо солиштирма устунлик қонунини яратди, яъни давлат ишлаб чиқаришда энг юқори мутлақ устунликка ýга бўлган (агар у ҳар икки товар бўйича мутлақ устунликка эга бўлса) ёки энг кам мутлақ устунликка эга бўлган (агар у бирорта товар бўйича ҳеч қандай устунликка эга бўлмаса) товарлар экспортига ихтисослашиши керак.\nЎç замонасининг кўпчилик иқтисодчилари сингари у ўз концепциясини ривожлантиришни аниқ бир мисол орқали: вино ва жун ҳамда èкки мамлакат: Англия ва Португалия ўртасидаги савдодан бошлайди.\n2-жàдвалдан кўринадики, Англияда маълум бир (а) миқдорда жун ишлаб чиқариш учун йилига 100 та ишчи меҳнати талаб этилади. Ушбу миқдордаги жунга Англия маълум бир (в) миқдорда португал виносини сотиб олади. Англиянинг ўзи вино ишлаб чиқарганда йилига 120 ишчининг меҳнаòи талаб этилган бўлар эди. Бундан Англиянинг Португалиядан жун ҳисобига вино сотиб олиши манфаатли эканлиги келиб чиқади. Ушбу товарларни ишлаб чиқариш учун Португалия мос равишда йилига 90 ва 80 ишчининг меҳнатини сарфлайди. Шунинг учун унга вино ҳисобига жун олиб келиш манфаатли. Д.Рикардонинг фикрича, 100 инглиз ишчисининг меҳнати ва Португалия ишчисининг меҳнатига ноэквивалент алмашинуви ишлаб чиқариш омилларининг мамлакатлар ўртасида ҳаракатининг қийинлиги билан тушунтирилади. Д.Рикардонинг моделига биноан Португалия Англия олдида ҳар икки товар ишлаб чиқариш бўйича мутлақ устунликка эга, аммо Португалия вино ишлаб чиқариш бўйича нисбий устунликка эга.\nШундай қилиб, нисбий устунлик - бу шу ҳақидаги тасдиқки, мамлакат учун у энг катта самарадорликка эришган товарларни ишлаб чиқаришга ихтисослашиши керак ва уларни мамлакатнинг устунлиги минимал бўлган товарларга айирбошлаган ҳолда экспорт қилиши керак.\nОхирги ўн йилликларда жаҳон савдосида халқаро савдонинг классик назариялари билан тушунтириб бўлмайдиган сезиларли ўзгаришлар рўй бермоқда. Бундай вазиятнинг юзага келиши мавжуд назарияларни ривожлантиришни ва шунингдек муқобил назарий концепцияларни ишлаб чиқишга даъват этади.\nМаҳсулотнинг хаётийлик даври назарияси. 60-йилларнинг ўрталарида америкалик иқтисодчи Р.Вернон маҳсулотнинг ҳаётийлик даври назариясини ол\_а сурди. Ушбу назариясида Р. Вернон тайёр маҳсулотлар жаҳон савдосининг ривожланишини уларнинг хаётий босқичлари асосида, яъни маҳсулот бозорда хаётга эга ва сотувчининг ўз мақсадларига эришишини таъминлаши вақт даври асосида тушунтиришга ҳаракат қилди.\nМаҳсулотнинг хаётийлик даври тўртта босқични ўз ичига олади, яъни тадбиқ этиш, ўсиш, етуклик ва пасайиш.\nБиринчи босқичда мамлакат ичида юзага келган эҳтиёжни ҳисобга олган ҳолда янги маҳсулотни ишлаб чиқариш юз беради. Шунинг учун ушбу босқичда янги маҳсулотни ишлаб чиқариш кам серияли характерга эга бўлади, юқори малакали мутахассисларни талаб этади ҳамда янглик кашф этилган мамлакатда концентрацияланади. Ишлаб чиқарувчи эса деярли монопол мавқега эга бўлади ва маҳсулотнинг кичик қисмигина ташқи бозорга чиқарилади.\nЕтуклик даврида кўп серияли ишлаб чиқариш олдинги ўринга чиқади. Рақобат курашида эса нарх омили бирламчи ахамият касб эта бошлайди. Ушбу босқичда бозорларнинг кенгайиб бориши ва технологиянинг тарқалиши натижасида янглик кашф этилган мамлакат рақобат устунлигига эга бўлмай қолади. Ишлаб чиқариш ишчи кучи арзон бўлган ривожланаётган мамлакатларга кўча бошлайди. Стандартлаштирилган ишлаб чиқариш жараёнларида арзон ишчи кучидан самарали фойдаланиш мумкин.\nМаҳсулот хаётийлик даври пасайиш босқичига ўтиши муносабати билан унга бўлган талаб қисқаради. Бу ҳолат айниқса ривожланган мамлакатларда кузатилади. Маҳсулотни ишлаб чиқариш ва уни сотиш асосан ривожланаётган мамлакатларда тўпланади. Маҳсулот яратилган мамлакат эса соф импортёрга айланади.\nМаҳсулотнинг ҳаётийлик даври назарияси кўпчилик тармоқлар эволюциясини ифодалаб беради, аммо ушбу назария халқаро савдо ривожи тенденцияларининг универсал таърфи ҳисобланмайди.\nМиқъёс таъсири назарияси. 80-йилларнинг бошларида П. Крюгман, К. Ланкастер ва айрим бошқа иқтисодчилар классик назарияга муқобил равишда, миқъёс таъсирига асосланган халқаро савдо назариясини таклиф этдилар. “Микроиқтисодиёт” курсидан яхши маълум бўлган миқъёс таъсири тушунчасининг моҳияти шундан иборатки, аниқ бир яратилган технология ва ишлаб чиқаришни ташкил этишда маҳсулот чиқариш хажми ўсган сари узоқ муддатли ўртача харажатлар қисқаради, яъни оммавий ишлаб чиқариш натижасида иқтисоди қилиш ҳолати юзага келади.\nМазкур назария муаллифларининг нуқтаи назарига кўра кўпгина мамлакатлар (хусусан саноати ривожланган) асосий ишлаб чиқариш омиллари билан бир бирига яқин бўлган нисбатда таъминланганлар. Ушбу шароитда улар учун миқъёс таъсирига эга тармоқларга ихтисослашган ҳолда ўзаро савдо алоқаларини йўлга қўйиш манфаатли ҳисобланади. Бундай ихтисослашиш ишлаб чиқариш хажмининг ошишига, маҳсулотни энг кам харажатлар билан ишлаб чиқаришга ва натижада унинг нархи паст бўлишига имкон беради. Оммавий ишлаб чиқариш таъсири амалга ошиши учун етарли даражада кенг бозор талаб этилади. Халқаро савдо эса бунда хал қилувчи ролни ўйнайди. Чунки у маҳсулот сотилувчи бозорларни кенгайишига имкон яратади. Бошқа сўзлар билан айтганда, халқаро савдо ягона интеграциялашган бозорни вужудга келтиради ва бу эса ўз навбатида алохида олинган мамлкат бозоридан кўра истеъмолчиларга кўпроқ миқдордаги маҳсулотни арзонроқ нархда таклиф қилиш имкониятини ту\_ билан диради. Бироқ шулар билан бир қаторда миқъёс таъсирининг амалга оширилиши соф рақобат муҳитининг бузулишига олиб келиши мумкин. Чунки у ишлаб чиқаришнинг концетрациялашуви, фирмаларнинг йириклашуви, уларнинг монополга айланиши бо\_лиқ Майкл Портернинг рақобат устунлиги назарияси. 1991 йилда àмерикалик иқтисодчи Майкл Ïортер ўзининг “Мамлакатларнинг рақобат устунликлари” деб номланган òадқиқотини нашр қилди. Ушбу тадқиқотда халқаро савдо муаммоларига умуман янгича ёндашув ишлаб чиқилган. Áу ёндашувнинг øартларидан бири: “Халқаро бозорда мамлакатлар эмас, фирмалар рақобатлашади. Бу жараёнда мамлакатнинг ўрнини аниқлаб олиш учун фирма рақобат устунлигини қандай яратиши ва уни қандай óшлаб туришини тушуниш талаб этилади” деган тезисдир. Ташқи бозордаги муваффақият тў\_ри танланган рақобат стратегиясига бо\_лиқ бўлади.\nРақобат устунлиги стратегияси. М. Портернинг фикрича, ðақобатнинг асосий бирлиги - бу тармоқдир, яъни товар ишлаб чиқарувчи ¸ки хизмат кўрсатувчи ва ўзаро рақобат қилув÷и рақобатчиëар гуруҳи ҳисобланади. Тармоқда фирма учун ðақобат стратегиясини танлашда икки муҳим омил таъсир этади:\n1. Фирма фаолият юритаётган тармоқ тузилмаси, яъни рақобатнинг ўзига хосликлари. Òармоқдаги рақобатга бешта îмил таъсир қилади:\n- ўðинбосар товар ва хизматларнинг пайдо бўлиши;\nБу беш îмил тармоқнинг даромадлилигини белгилайди. Чунки, у баҳога, ҳаражатга, капитал қуйилмаларга ва бошқаларга таъсир қилади.\n2. Фирманинг тармоқда тутган ўрни. Ôирманинг òармоқдаги ўрни, аввало, ðақобат устунлиги билан аниқланади. Агар фирма барқарор рақобат устунлигига эга бўлса, у ўç рақибларини ортда қолдиради:\n-Фирманинг рàқобатчиларига нисбатан кам харажатлар билан товарларíи ишлаб чиқара олиш âа сота олиш қîбилияти ҳақида далолат берувчи, жуда паст харажатлар;\n-Товарлар дифференцияцияси, яъни фирманинг èстеъмолчи эҳòиёжини қондира олиш қîбилияти.\nФирманинг òармоқда тутган ўðнига таъсир қилувчи бошқа бир ìуҳим омил - бу фирманинг ўз тармо\_и доирасида мўлжалга олувчи ðақобат муҳити ¸ки фирма ìақсадининг кенглиги ҳисобланади. Фирма ўзи учун неча òурдаги товарларни ÷иқаришини, қàндай ñотиш каналларидан фойдаланишини, қàндай õаридорларга хизмат кўрсатишини, äунёнинг қайси жойларида ўз маҳсулотини сотишини âа қайси миллий тармоқларда рақобатлашишини ҳал қилиб олиши êерак.\nХалқаро рақобатнинг хусусиятлари. Рақобат ва рақобат стратегияси ҳақида юқорида таъкидланганларнинг барчаси èчки бозор билан бир қаторда òашқи бозорга ҳам òааллуқлидир. Лекин шó билан бирга халқаро рақобат баъзи бир ўзига хос õусусиятларга ҳам ýга.\nМ. Портер мавжуд ðақобатнинг ўзига хослигига кўра èкки турдаги òармоқларни ажратади:\n1) Кўïмиллий тармоқлар. Ушбу òармоқлар учун алохида мамлакатларда рақобатнинг турлича кечиши хосдир. Бундай тармоқларда ягона стратегияни қўллаш мумкин эмас. Мисол учун, жам\_арма банклари.\n2) Глобал тармоқлар. Ушбу тармоқлар дунё бўйича ягона рақобат майдонига эга бўладилар. Айнан шундай тармоқларда оддий рақобат усутунлигини эмас, балки глобал рақобат усутунлигини яратиш керак бўлади.\nМ. Портер глобал стратегия шароитида ðақобат устунлигига эришишнинг âа ундан ôойдаланишнинг èкки усулини àжратади:\n1) фаолиятни тартибга солиш (конфигурация), ÿъни ўзига хос õусусиятларидан фойдаланиш мақсадида òурли мамлакатларда фаолиятнинг òурли кўринишларини жойлаштириш.\n-ИТТКИ ни ўтказиш учун зарур øароиòларнинг мавжудлиги;\n-мèжозлар билан муносабатларнинг ривожланганлик даражаси âа бошқалар.\n2) филиаллар фаолиятини мувофиқлаштириш. Áу ўз ичига\nРақобат устунлигиíинг äетерминантлари. Ҳàр бир тармоқ доимо янгиланиб ва замонавийлаштириб кўрилади. Бу жараённи ра\_батлантиришда асосланувчи мамлакат муҳим ўрин тутади. Асосланувчи мамлакат бу асосий маҳсулот ва технология стратегияси ишлаб чиқариладиган ва керакли тажрибага эга бўлган ишчи кучи мавжуд мамлакатдир. М.Портер мамлакатнинг атроф-муҳитни шакллантирувчи тўрт õусусиятни кўрсатди, бунда халқаро муваффақиятга таъсир қиладиган маҳаллий фирмалар рақобатлашади.\nФирмаларнинг стратегиялари, уларнинг тузилиши ва рақобатлашуви\nЯқин ва қўллаб-қувватловчи тармоқлар\n2-расм. Мамлакатнинг рақобат устунлиги детерминантлари.\nОмилларнинг ïараметрлари. Ҳàр бир мамлакат у ёки бу äаражада ишлаб чиқариш омилларига эга бўлади (Хекшер-Олин модели). Îмиллар аввалдан мавжуд бўлиши, шунингдек инсон фаолияти натижасида ÿратилиши мумкин. Шунинг учун ðақобат устунлигига эришиш ва уни ðивожлантириш учун íафақат мавжуд îмиллар заҳираси, балки унинг ÿратилиши тезлиги ҳам муҳимдир. Бундан ташқари омилларнинг ортиқчалиги рақобат устунлигини йўқотилишига олиб келиши, уларнинг етишмаслиги эса, аксинча, янгиланишни юзага келтириши ва бу билан узоқ муддатли рақобат устунлигига олиб келиши мумкин. Шундай бўлсада омиллар билан таъминланганлик ўта муҳим ахамият касб этади ва шунинг учун ҳам у биринчи параметрдир (иíсон ресурслари, моддий ðесурслар, билим ðесурси, молиявий ðесурслар, инфратузилма). Омиллар турли тармоқларда турли миқдорларда қўланилади. Фирмалар ўз ихтиёрларида ўз тармоқларидаги рақобат курашида зарур бўладиган арзон ва юқори сифатли омилларга эга бўлсаларгина рақобат устунлигига эришадилар.\nИккинчи параметр бу - оìиллар иерархиясидир. Омиллар асосий (табиий ресурслари, иқлимий шароитлар, географик жойлашув, малакасиз ишчи кучи ва ҳ.к.) âа ривожланган (замонавий инфратузилма, малакали ишчи кучи ва ҳ.к.), умумий (барча тармоқларда қўллаш мумкин бўлган) ва ихтисослашган (айнан èхтисослашган омиллар рақобат устунлиги учун кўринарли ва узоқ муддатли асос бўлади) омилларга ажратилади.\n3-расм. Омиллар иерархияси.\nОмилларни ÿратиш - учинчи параметр. Омиллар, улар табиий юзага келганликлари ва сунъий равишда яратилганликлари билан фарқланадилар. Юқори даражадаги рақобат устунлигига эришишга кўмак берувчи барча омиллар сунъий омиллардир. Мамлакатлар, улар зарур омилларни энг мақбўл тарзда ярата оладиган ва мукаммалаштирадиган тармоқлардагина муваффақиятга эришадилар.\nТалаб параметрлари. Ички бозордаги талаб миқъёс таъсири воситасида янгиликларнинг тадбиқ этилишининг характерини ва тезлигини белгилайди. Òалаб қуйидагилар билан тавсифланади:\n- тóзилиши билан;\n- ўñиш характери âа ҳажми билан;\n- бàйналминаллашув билан.\nТàлаб қуйидаги асосий хусусиятларга эга бўлган тақдирдагина, фèрмалар рақобат устунлигига эришиши мумкин бўлади:\n- и÷ки талабнинг êатта улуши бозорнинг ãлобал сегментларига тў\_ри келса;\n- хàридорларнинг þқори талаблари ôирмаларни яна ҳам сифатли ìаҳсулот тайёрлашга, õизматларнè кўрсатишга ҳамда òоварнинг èстеъмол хусусиятларини оширишга мажбур қилса;\n- маҳсулот яратилган ìамлакатда талаб áошқа мамлакатëарга нисбатан эрта юзага келса.\nЯқин ва қўллаб-қувватловчи тармоқлар. Миллий рақобат устунлигини аниқловчи учинчи детерминант – бу мамлакатда жаҳон бозорида рақобатбардош бўлган етказиб берувчи ёки аралаш тармоқларнинг мавжудлигидир. Рàқобатбардош етказиб берувчи тармоқлар мавжуд бўлганда:\n- қимматбаҳо ресурсларга самарали ва тез етишиш;\n- и÷ки бозорда етказиб берувчиларни мувофиқлаштириш;\n- яíгилик киритиш жараёнига ёрдам кўрсатиш мумкин бўлади. Миллий фирмалар, уларнинг мол етказиб берувчилари жаҳон бозорида рақобатбардош бўлсалар, кўпроқ фойда оладилар.\nФирмалар стратегияси, тузилмаси ва рақобати. Фирмалар ички бозордаги ðақобат хусусиятига қараб тузилади, ташкил этилади, ҳамда áошқарилади ва áунда турли стратегия ва мақсадлар ишлаб чиқилади. Бўларнинг барчаси фирманинг рақобат устунлигига бевосита таъсир кўрсатади.\n2. Халкаро савдода ташки савдо операцияларини ташкил килиш.\nТашки иктисодий шартномаларга пудрат шартномалари, саноат объектлари куришда техник ёрдам бериш буйича турли хизматлар кўрсатиш шартномалари, шунингдек ташки савдо товарлар олди-сотдиси буйича шартномалар киради. Куйида ташки савдо товарлар олди-сотдиси буйича шартномалар хакида суз боради.\nХалкаро товарлар олди-сотдиси буйича шартномалар хакидаги 1980 йилги Вена конференцияси бундай шартномалар деганда тижорат корхоналари турли давлатларда жойлашган томонлар уртасида тузилган олди-сотди шартномаларини тушунади.\nОлди-сотди шартномаларининг турли шакллари мавжуд.\nБир марталик етказиб бериш шартномаси - бир марталик келишув бўлиб, унда маълум кунда, маълум вакт мобайнида, маълум даврда келишилган миқдордаги товар етказиб бериш назарда тутилади. Товар етказиб бериш белгиланган вакт мобайнида бир ёки бир неча марта амалга оширилади. Мажбуриятлар бажарилгандан кейин шартнома амал килишдан тухтайди.\nБир марталик шартномалар киска муддатли ва узок муддатли бўлиши мумкин.\nДоимий етказиб бериш шартномалари - шартномада келишилган муддат мобайнида маълум миқдорда доимий равишда товар етказиб беришни назарда тутади. Бунда муддат киска муддатли (одатда бир йил) ва узок муддатли (5-10 йил, айрим холларда ундан хам купрок) бўлади.\nМажмуа ускуналари етказиб бериш буйича шартномалар - ускуналар экспортери ва олувчи-импортерлар, шунингдек бундай етказиб беришларни тулдиришда катнашувчи ихтисослашган фирмалар уртасида алока мавжудлигини назарда тутади. Бунда бош етказиб берувчи тулик мажмуа ва уз вактида етказиб бериш, шунингдек сифат учун жавоб беради.\nТовар учун хак тулаш шаклига караб пул билан хак тулаш ва тулик ёки кисман товар шаклида хак тулаш шартномалари фаркланади. Пул билан хак тулаш шартномаларида томонлар келишган валюта, шартномада назарда тутилган тулов усуллари (накд пул, авансли ва кредитли тулов) ва ҳисоб-китоб шакллари (инкассо, аккредитив, чек, вексель) кулланилади.\nХозирги пайтда аралаш шаклдаги тулов шартномалари кенг таркалган. Масалан, максадли кредит шартларида корхонани “калит остида” куришда тулов кисман пулда кисман товар шаклида амалга оширилади.\nБизнинг мамлакатимизда бартер келишувлари - бир товарни бошка товарга оддий, келишилган миқдорда айирбошлашни назарда тутувчи товар айирбошлаш ва уринни тулдириш келишувлари кенг таркалган. Бу келишувларда ё узаро етказиб бериладиган товарлар миқдори ёки кандай суммага тенг товар етказиб берилиши белгиланади.\nОддий уринни тулдириш келишуви - товар айирбошлаш келишуви каби тенг кийматдаги товарлар етказиб беришни назарда тутади. Аммо товар айирбошлаш келишувидан фаркли равишда оддий уринни тулдириш келишувида томонлар томонидан нархларнинг узаро келишиб олиниши хам кузда тутилади. Бундай келишувда одатда иккита эмас, бир неча товарлар кўрсатилади.\nХалкаро тижорий шартномаларнинг томонлари контрагентлар деб аталади. Халкаро тижорий операцияларининг асосий кисми фирмалар томонидан амалга оширилади. Фирма деганда саноат, савдо, курилиш, транспорт ва кишлок хужалигида фойда олиш максадида хужалик фаолияти юритувчи корхона тушинилади. Хар бир фирма уз мамлакатининг савдо руйхатида руйхатга олинади. Жахон хужалигида иштирок этувчи корхоналар куйидагиларга бўлинади: 1)хужалик фаолияти куриниши ва амалга оширилаётган операцияларнинг характерига кура; 2)хукукий холатига кура; 3)мулк куринишига кура; 4)миллий капиталга тегишлилигига кура; 5)фаолият сохасига кура.\nБиринчи гурухга саноат, савдо, транспорт, транспорт-экспедиторлик, сугурта, инжниринг, ижара, туризм, реклама ва бошка сохалардаги фирмалар.\nИккинчи гурухга шахсий тадбиркорлар ва тадбиркорлар бирлашмалари киради.\nУчинчи гурухга хусусий, давлат ва кооператив фирмалар киради.\nТуртинчи гурухга миллий, хорижий ва кушма фирмалар киради.\nБешинчи гурухга халкаро сохада фаолият кўрсатувчи фирмалар - аввало трансмиллий корпорациялар киради.\nАфсуски, ушбу иш хажми хар бир тушунча мохиятини очиб бериш имконини бермайди.\nТашки иктисодий шартномаларни тартибга солишда минтакавий ва универсал характердаги халкаро шартномалар катта роль уйнайди.\nТашки иктисодий шартномаларни тартибга солувчм катор халкаро келишувлар мавжуд. Бу биринчи навбатда “халкаро товарлар олди-сотдиси хакидаги бир хил конун хакидаги” ва “халкаро товарлар олди-сотдиси тузиш тартиби хакидаги бир хил конун хакидаги” 1964 йилда Гаага конвенциясидир. Бу конвенцияларга кам сонли давлатлар имзо чекканлари учун улар кенг таркалмаган. Ўзбекистон бу конвенцияга аъзо эмас. БМТнинг 1980 йилдаги халкаро товарлар олди-сотдиси хакидаги конвенцияси (куйида 1980 йилши Вена конвенцияси) катта ахамиятга эга.\nУшбу конвенция универсал ва келишувчанлик характерига эга чунки унда турли хукукий тизимларнинг тамойиллари хамда ривожланаётган давлатларнинг янги халкаро иктисодий тартиб ўрнатилишидан мафаатдорлиги эътиборга олинган. 1964 йилги Гаага конаенцияси Вена конвенциясига кушилган.\nТашки иктисодий шартномалар, айникса, халкаро товарлар олди-сотдиси шарномалари тузишда халкаро ананалар катта рол уйнайди.Савдо хамкорлари уртасида савдо анъаналари буйича келишмовчиликлар келиб чикмаслиги учун халкаро савдо палатаси 1953 йилда инкотермс тупламини чиқардию Хукукий нуқтаи назардан “ИНКОТЕРМС” факултатив характерга эга бўлган коидалар тупламидир.1990 йилги коидага кура ушбу коидаларга амал килмокчи бўлган савдогарлар шартномада буни кўрсатиб утишлари керак.\nОлди сотди шартномаларини тузиш.\nШартномани тузиш иккитиа асосий боскичдан иборат .Бўлар шартнома тузишни таклиф килиш(оферта) ва таклифни кабўл килиш (акцепт).\nОферта иккита талабга жавоб бериши керак: у уз ичига таклиф килинаётган шартноманинг барча мухим пунктларини олиши ва аник шахсга ёки ноаник шахсларга йуналтирилган бўлиш керак. Юкоридаги талаблардан бирининг йуклиги шартнома тузиш хакида таклиф йуклигини билдиради.Амалда кишиларга оферта бўлмаган мурожатлар учраб туради. Уларни шартнома тузиш буйича музокарларга таклиф сифатида караш керак. Бўларга турли реклама ва эълонлар киради.\nАкцет деганда оферент томонидан таклиф килинган шартларда адресат томонидан шартнома тузишга розилик тушунилади. Акцепт шартнома тузиш хакидаги таклифи кўрсатилган шартларга жавоб бериши керак. Икки томон экпортёр ва импортёр савдо шартномаси буйича келишувга келганларида шартнома тузилган хисибланади. Ўзбекистон Республикаси конунчилигига мувофик шартнома тузиш жойи акцепт олинган жой ҳисобланади.\nОлди- сотди шартномасининг таркиби.\nТашки савдо шартномалари одатда куйидаги бўлимларга эга:\nШартноманинг нархи ва умумий суммаси\nТоварларни етказиб бериш муддати\nМулк хукукининг утиши\nЖарима ва зарарни коплаш\nАгар шартноманинг предмети машина, ускуналар бўлса шартномада техник шароитлар текширишлар ва кабўл килиш шартлари каби бўлимлар бўлиши мумкин.\nШарноманинг асосий шартларидан ташкари томонлар узаро хукук ва мажбуриятларни аникловчи кушимчалар киритишлари мумкин халкаро савдода маълум товарлар олди-сотди буйича намунали шартномалардан кенг фойдаланилади. Бундай шартномалар купинча дон махсулотлари, шакар, пахта, ёгоч махсулотлар ва бошкалар билан савдода кулланилади.\nОлди сотди шартномасининг бажарилиши.\nШартномани бажариш деганда кредитор томонидан хукукларини амаалаг оширилиш ва карздор томонилдан келишувда кўрсатилган мажбуриятларни бажарилиш тушунилади. Шартномани бажариш асосида ётган бош тамоил мажбуриятларни бажариш тамоили ҳисобланади.\nТашки савдо олди- сотди шартномасининг бажариш предмети товар ҳисобланади.\nТовар етказиб бриш муддати деганда сотувчи товарни олувчи мулкига бериши керак бўлгн вакт тушунилади. Товар бир вактда ёки кисмларга бўлинган холда етказиб берилиши мумкин. бир вактда етказиб беришда аник вакт белгиланади. Кисмларга бўлиб етказиб беришда етказиб бериш орасидаги муддат белгиланади.\nТашқи иқтисодий сиёсат тизимида валюта сиёсати муҳим ўрин тутади. Валюта сиёсати у ёки бу мамлакат томонидан халқаро иқтисодий муносабатлар сохасида, ривожланишнинг у ёки бу тарихий босқичида мақсадларга мувофиқ амалга оширилувчи чора-тадбирлар мажмуасидан иборатдир. У жорий ёки узоқ муддатли мақсадлардан келиб, икки хил кўринишда амалга оширилиши мумкин, яъни тузилмавий ва жорий.\nТузилмавий валюта сиёсати барча мамлакатларнинг ўзаро алоқаларини ривожлантиришга қаратилган валюта ислоҳоти шаклида ўтказилади ва одатда маълум валюталарни мавқеини мустаҳкамлашга бўлган кураш орқали амалга оширилади. Шу билан бирга валюта сиёсати қисқа муддатли чора-тадбирлар мажмуасини ўз ичига олган жорий (валюта курсини ва қимматбаҳо металлар бозорининг амал қилишини тартибга солувчи) тенденцияларни шакллантирувчи шарт-шароитларни тақозо этади.\nМамлакат томонидан олиб бориладиган валюта сиёсати мамлакатнинг ички ва ташқи бозорларида сотиладиган товарларга бўлган миллий валютадаги баҳоларга таъсир кўрсатади. Ўз навбатида бу сиёсатнинг унсур ва шакллари жаҳон хўжалиги эвалюцияси, мамлакатнинг иқтисодий аҳволи ва жаҳон майдонидаги кучларнинг тақсимоти каби омиллар таъсирида вужудга келади. Мамлакат валюта сиёсатининг иқтисодий табиати тарихий қиррада тушунилади, чунки бунда валюта чекланишлари, валюта операцияларини эркинлаштириш, валюта инқирозининг олдини олиш ва валюта барқарорлигини таъминлаш каби у ёки бу аниқ масалалар устувор бўлади.\nВалюта сиёсати дисконт ёки девиз шаклларини олиши мумкин. Одатда, валюта курсини ва тўлов балансини тартибга солиш, халқаро капитал ҳаракатига, пул массасига, шунингдек, кредитлар динамикасига таъсир кўрсатиш мақсадларида мамлакат марказий банки дисконт сиёсатини амалга ошириши мумкин. Бу марказий банк томонидан ҳисоб ставкасининг ўзгартирилишини ифода этади. Шундай қилиб, тўлов баланси пассив бўлган шароитда ҳисоб ставкасининг оширилиши фоиз ставкаси анча паст мамлакатлардан капитал оқиб келишини кучайтиришга ёрдам беради. Шу сабабли, дисконт сиёсати мамлакатдан капиталнинг оқиб кетишининг олдини олади, тўлов балансини меъёрга келтиради ва тўлов курсини кўтаради. Бироқ мамлакат иқтисодий тур\_унлик даврини бошдан кечираётган бўлса, тўлов балансини яхшилаш мақсадида ҳисоб ставкасини ошириш иқтисодиётга салбий таъсир кўрсатади. Иқтисодиётдаги беқарорлик шароитида у ёки бу фоиз ставкаларини ўзгартириш мамлакатдан капитал оқимини ҳар доим ҳам белгиламайди. Бундан ташқари, жаҳон хўжалигида халқаро капитал ва кредит ҳаракатини тартибга солувчи омиллар кучаяётганлиги ҳисоб сиёсатининг тўлов балансига таъсирини яна ҳам сусайтиради.\nВалюта сиёсатини юргизишнинг самаралироқ усули бўлиб девиз сиёсати ҳисобланади. Бунда давлат миллий валюта курсига хорижий валюталарни сотиш ва сотиб олиш орқали таъсир кўрсатади. У қуйидаги кўринишларда амалга оширилиши мумкин: валюта интервенцияси, валюта заҳираларини дивкрсификациялаш, валюта чекланишлари, валюталарнинг конвертланиши даражасини, шунингдек, валюта курсини тартибга солиш, девальвация ва бошқалар.\nВалюта интервенцияси – бу миллий валюта курсига таъсир этиш мақсадида валюта бозоридаги операцияларга аралашиши жараёнидир ва бунинг учун марказий банк хориж валютасини сотади.\nВалюта заҳиралари диверенфикацияси – бу девиз сиёсатининг кўринишларидан бири бўлиб, валюта заҳираларининг таркибини унга турли валюталарни киритиш орқали тартибга солишга йўналтирилгандир.\nАксарият ҳолларда давлатлар ва халқаро молиявий ташкилотлар валюта курсларининг валюта паритетлари режимини ўрнатиш юзасидан чора-тадбирларни амалга оширадилар. Валюта режимлари эвалюциясида қатъий валюта курслари режими (Бреттон Вудс келишуви), сузиб юрувчи валюта курслари режими (“Ўнлар гуруҳи” Париж конвенцияси), “Европа валюта илони” режимларининг ишлатилганлигини таъкидлаш мумкин.\nЖаҳонда ўнга яқин валюта курслари режимлари мавжуд. Кўпчилик давлатлар иқтисодий ислоҳотларни ўтказиш давомида қўш валюта бозори сингари валюта сиёсати шаклини ҳам қўллаганлар. Мазкур валюта сиёсати шакли валюта бозорини икки қисмга бўлишни талаб этади: расмий валюта курси – тижорат операцияларида, бозор курси эса – молиявий операцияларда қўлланилади. Ушбу сиёсатни қўллаш миқёси сузувчи валюта курсларига ўтиш билан тобора қисқариб боради. Валюта сиёсатининг анъанавий усулларидан яна бири девальвация, яъни миллий валюта курсининг бошқа хорижий валюталар курсига нисбатан пасайтирилиши жараёни ва ревальвация – миллий валюта курсининг кўтариш жараёнидир.\n7.2. Валюта курслари режимини тартибга солиш\nАлмашув курслари режими вариантларини танлаш икки омилга бо\_лиқдир:\n-мамлакатнинг иқтисодий салохияти, унинг жаҳон сахнасида тутган ўрни ва ривожланганлик даражаси;\n-мамлакат бошидан кечираётган вақт (давр) орали\_и.\nАлмашув курслари режими вариантлари мамлакат ҳукуматининг иқтисодиётга аралашиш даражасидан келиб чиқади, яъни:\n-курс мамлакат ҳукумати томонидан аниқланади;\n-ҳукумат режимни ўрнатишда аралашади;\n-ҳукумат аралашуви умуман мавжуд эмас, курслар режими эса бозор томонидан аниқланади.\nБиринчи вариант бир хорижий валютага ёки бир вақтнинг ўзида бир нечта валютага нисбатан чоралар кўришни назарда тутади. Ҳукуматнинг аралашуви курснинг “судралувчи бо\_ланиши” ни талаб этади. Бунда ҳукумат инфляция темплари орасидаги фарқларни устивор савдо шериклари бўлган мамлакатлар билан тенглаштира бориб, девальвация бўйича чораларни амалга оширади. Шунингдек ҳукумат мамлакатнинг устивор вазифаларини ҳисобга олган ҳолда, курснинг “ифлос сузиши”, яъни сузувчи курслар устидан бевосита бошқарувни ўрнатиш амалга оширилиши мумкин.\nУчинчи вариант мамлакат валюта курси бозордаги валютага бўлган талаб ва таклиф асосида аниқланувчи вазиятни акс эттиради. Юқорида таъкидлаб ўтилган ҳар бир алмашув курси режими айрим афзалликларга ва камчиликларга эга. Биз уларни қуйида кўриб чиқамиз.\nҚатъий курс режими қуйидаги афзалликларга эга:\n-миқдор жихатдан аниқлик (савдога ёрдам беради ва капитал оқимини ра\_батлантиради);\n-валюта-молиявий сиёсатга ишончни оширади.\nШулар билан бирга, қатъий курснинг афзаллиги инфляция суръатини ушлаб туришда ўз аксини топади. Валюта-молиявий сиёсатга бўлган юқори ишонч меҳнат бозорида ҳамда молиявий бозорлардаги инфляцион кутишларни юмшатади.\nБироқ ушбу режим камчиликлардан ҳам ҳоли эмас:\nМамлакат қатъий курсни ушлаб туриш учун керак бўладиган экспорт бозорларини йўқотиши ва валюта заҳираларининг етишмаслигидан юзага келадиган маълум иқтисодий шокларга бардош бера олмаслиги мумкин. Бу ҳодисалар ишлаб чиқаришнинг тушиб кетишига ва ишсизлар сонининг ўсишига олиб келувчи ички нархларнинг кескин пасайиши билан бирга кузатилади. Қатъий курс режимини ўрнатишда валюта миқдорини аниқлаш юзасидан муаммо келиб чиқади, лекин “бир валютага бо\_лаб қўйиш” ҳолатида ушбу мамлакат қуйидагича тавсифланади:\n- барча компаниялар томонидан мамлакатнинг молиявий бозорларида бу сиёсат қулай тушунилади;\n- курсларга ҳукумат томонидан таъсир этиш имконияти анча қисқаради;\n- савдода алмашув курси риски камаяди, чунки бир хил валютада олиб борилган операциялар йирик савдо ҳамкорлари учун афзалроқдир;\n- бир валюта курсининг тебраниши ички валюта курсининг бошқа амалдаги валюталарга нисбатан тебранишига сабаб бўлади.\nБундан фарқли ўлароқ, “валюталар саватчасига бо\_лаб қўйиш” билан қатъий курс сиёсати қуйидаги параметрлар билан тавсифланади:\nа) валюта саватчаси таркиби яхши маълум бўлмаганлиги сабабли ҳукумат валюта бозорини билан бевосита бошқармоқда деган тахмин туфайли чет эл инвесторлари ушбу сиёсатни қийин қабўл қиладилар;\nб) ушбу сиёсат якка валюта қиймати ошиши рискини бартараф этади ва бу ўз навбатида мамлакатнинг ўз савдо ҳамкорлари билан битимларини тартибга солиш масаласида жуда ҳам муҳимдир. Бироқ валюта қийматининг кўтарилиши экспорт ҳажмининг камайишига, импортнинг ошишига ва шу билан бирга, мамлакат тўлов балансининг ёмонлашишига олиб келади.\nБу режимнинг бошқа афзалликлари шулардан иборатки, агар барча валюталар саватчалари ўзлари бо\_ланган алмашув курсларига нисбатан бир хил олинган бўлса, у ҳолда валюта курсининг тебраниши анча камроқ бўлади.\nАлмашув курсларининг сузувчи режими. Мамлакатнинг валюта-молия сиёсати эркин сузувчи режим шароитида маълум даражада мустақил шаклланади. Ушбу курс рақобатбардошликни қўллаб-қувватлашга ва ташқи инпульс ва шокларга тезда мослашишга имкон беради ва энг муҳими, мамлакат ҳукумати мос курсни аниқлаш функциясидан озод бўлади. Бу режим ушбу афзалликларга эга бўлишига қарамай, айрим камчиликлардан ҳам ҳоли эмас:\n- агар валюта бозори (хажм жихатидан) кичикроқ бўлса, у ҳолда бу режимда бир неча катта битимлар мавжуд ҳолатни издан чиқариши мумкин;\n- бу режим давлат томонидан тартибга солинганда, шунингдек, валюта, молия, фискал чоралари қабўл қилинганда валюта сиёсатининг самарадорлигини таъминлаб бериши мумкин;\n- чет эллик инвестор ва савдо ҳамкорлари учун бу режим шароитида ноаниқлик шартларининг мавжуд бўлишини таъкидлаш лозим;\n- валюта курсининг ҳукумат томонидан бошқарилуви таҳдиди (“ифлос сузиш”) мавжуд бўлиб, бу бозор субъектлари ишончини сўндиради;\n- агар мамлакатда йирик спекулятив капитал оқими мавжуд бўлса, алмашув курслари сезиларли даражада валюта-молия мустақиллигини чеклайди.\nУшбу режимдан фойдаланиш халқаро тижорат алоқаларининг ривожланмаганлиги шароитида энг самарали ҳисобланади, яъни ишлаб чиқариш ҳолати ташқи савдога жуда ҳам бо\_лиқ бўлмаган ҳолда.\nСузувчи валюта курсларини жорий қилишнинг асосий шартлари бўлиб ривожланган молиявий бозорнинг мавжудлиги, дунё тизими билан интеграциялашганлик даражаси, миллий ва чет эл пул активларининг ўзаро ўрнини босиши, шунингдек, молиявий воситачиликнинг ривожланганлик даражаси ҳисобланади. Юқоридаги омилларнинг мавжуд бўлмаслигига қарамай, кўпгина давлатлар сузувчи курслар режимига ўтганлар. Бунинг сабаблари сифатида тўлов балансининг бир маромда турмаслигини, қатъий курсларни ушлаб туриш учун валюта резервлари ҳажмининг камлигини, валюталарнинг “қора” бозорини тўсиб қўйиш ҳоҳиши каби омилларни киритиш мумкин. Бу режимга биринчи бўлиб, аксарият ҳолларда саноати ривожланган давлатлар ўтишди ва ундан кейин ривожланаётган давлатлар ўта бошладилар. Бироқ миллий валюталарнинг сузувчи курсини киритиш ХВФ нинг барқарорлаштириш дастурлари доирасида ва техник ёрдам мавжуд шароитда содир бўлди. Бу эса ўз навбатида иқтисодиётни тузилмавий қайта қуриш, валюта ва божхона режимларини эркинлаштириш, талабни чеклаш ва ҳоказолар каби иқтисодий чоралар мажмуасини ўтказиш заруриятини тақозо этди. Ушбу асослар йўқ бўлган шароитларда эса, кўпчилик давлатлар қатъий ва сузувчи курсларни биргаликда қўллаш режимидан фойдаландилар. Унинг модефикациялашган шакли бўлиб “судралувчи” валюта курси ҳисобланади. “Судралувчи” валюта курсининг моҳияти шундан иборатки, бунда валютанинг алмашув қиймати майдалаб ва қисман корректировка қилинади ва бу бир ойда 1-2 марта такрорланади.\n“Судралувчи” валюта курсининг афзалликларига қуйидагиларни киритиш мумкин:\n- экспорт қилувчилар ва потенциал инвесторлар ишончини оширувчи “судралиш” темпларини олдиндан эълон қилиниши;\n- қатъий валюта курсини бир маромда ушлаб туриш имкониятларининг мавжудлиги. Масалан, ички инфляция йилига 10% бўлганда ва савдо ҳамкори ҳисобланган мамлакатда инфляция суръати йилига 5% бўлганда “судралиш” темпи йилига 5% қадрсизланиш орқали белгиланади.\n“Судралувчи” валюта курсининг камчиликлари:\n- оптимал алмашув курси вақт ўтиши билан ўзгариши мумкин ва бу ўзгариш иқтисодиётдаги номуносабатликнинг олдини олиш учун “судралиш” темпини доимо корректировка қилишни талаб этади;\n- бу режим қатъий алмашув курсига нисбатан юқорироқ инфляцияга сабаб бўлиши мумкин.\nТарих шуни кўрсатадики, алмашув курслари режими фақат бир маротабагина алмашган эмас. Иккинчи жаҳон урушидан сўнг тартибга солиб турилувчи ва ХВФ томонидан назорат қилинувчи қатъий алмашув курси тизимидан фойдаланилган эди. Бунда давлат алмашув курсини келишилган чегараларда сақлаб туриш мажбуриятини олган ва ўз валютасини ташқаридан бўладиган таъсирлардан ҳимоя қилиш чора-тадбирларини кўрган.\n1973 йилдан бошлаб Бреттон Вудс тизимининг инқирози туфайли кўпгина мамлакатлар валютанинг кенг сузишини қўллаш имкониятига эга бўлдилар ва йирик давлатлардаги алмашув курсларининг тушиб кетиши ҳамда ривожланаётган мамлакатларда тўхтовсиз юқори инфляциянинг мавжуд бўлганлиги сабабли ўзгарувчанроқ тизимларга ўтдилар.\nБу мамлакатларда тўлов баланси камомади иқтисодий тараққиётга тўсиқ бўлди ва рақобатни қўллаб-қувватлаш ниятида бу мамлакатларнинг кўпчилиги “судралувчи бо\_лам” режимини афзал кўрдилар.\nКўпгина мамлакатлар марказий банклари ташқи иқтисодий фаолиятни ра\_батлантириш мақсадида бир нечта валюта курслари мавжуд бўладиган режимдан фойдаланадилар. Бунинг зарурияти шундан иборатки, миқдорий чекланишлар ва маъмурий тўсиқларсиз тўлов балансини тартибга солиш имконияти мавжуд бўлади. Шу билан бирга импорт қилинувчи товарлар нархининг ўсишини олдини олиш учун валютанинг юқори расмий курси ушлаб турилади, капитал ва операциялар ҳаракати эса сузувчи курс орқали амалга оширилади. Валюта курсларининг бу режими одатда экспортнинг ноанъанавий турлари учун қўлланилади. Юқорида айтилганларни умумлаштириб шуни таъкидлаш лозимки, бу режимдан ўтиш даври иқтисодиёти мамлакатларида фойдалаш тў\_рироқ бўлар эди, лекин ундан фойдаланиш муддатини чегаралш зарур, чунки бу тизимдан узоқ муддат фойдаланиш ресурслар тақсимотида чалкашликлар содир бўлишига олиб келади ва нисбий баҳолар тузилишини ўзгартиради. Шунингдек субъектларнинг фойдани ишлаб чиқариш фаолиятидан эмас, балки валюта курслари орасидаги фарқдан ола бошлаши муаммоси юзага келади.\nВалюта интервенцияси. Валюта курсини тартибга солишнинг усулларидан бири бўлиб, марказий банкнинг миллий валюта курсига таъсир этиш мақсадида унинг амал қилишига аралашиши ҳисобланади. Бунда валюта бозорларида хориж валютаси таклифи ортиқча бўлса, марказий банк уни сотиб олади; ва аксинчахориж валютаси таклифи камайганда эса уни сотади. Шунингдек, марказий банк хориж валютаси таклифини ва унга бўлган талабни мувозанатлаштиради ва унинг курсининг тебраниш миқёсини чеклайди.\nШуни тан олиш керакки, валюта интервенциясини қўллаш маълум бир камчиликларга эга. Бу камчиликлар расмий валюта резервлари миқдори билан бо\_лиқ. Шунга кўра, валюта резервлари миқдори етарли бўлмаган ҳолларда кўпгина давлатлар валюта чекланишларидан фойдаланишга ошиқадилар.\nВалюта чекланишлари. Валюта чекланишлари давлат томонидан қонун билан ёки маъмурий тартибда ўрнатилган чоралар ва қоидалар қисобланади. Уни қўллаш шарти бўлиб ташқи тўловлар ва тушумларнинг мувозанатини таъминлаш юзасидан мавжуд тўлов балансининг сурункали ёки йирик камомади ҳисобланади. Валюта чекинишларининг турли хил кўринишлари мавжуд. Улар маълум бир чегаралардан бошлаб то экспортдан тушган тушумларнинг 100 фоизигача марказий банкка расмий курс бўйича мажбурий сотиш талабигача бўлиши мумкин. Шунингдек чекланиш сифатида импорт қилувчиларга хориж валютасини сотишни лицензиялаш амалиётидан ҳамда махсус рухсатномасиз валюта бойликларини олиб чиқиш ёки олиб киришни таъқиқлаш шаклларидан фойдаланиш мумкин.\nВалюта девальвацияси ва ревальвацияси. Кўпгина мамлакатлар ташқи дунё билан халқаро иқтисодий муносабатларини ривожлантира бориб, турли мамлакатларда инфляциянинг турли даражаларига дуч келадилар. Бунда агар қатъий валюта курслари режими қўлланилаётган бўлса, марказий банклар ўз миллий валюталарининг расмий курсини қайта кўриб чиқишга эхтиёж сезадилар, чунки валюталарнинг харид қилиш қобилияти билан белгиланган реал курслар расмий курслардан сезиларли фарқ қила бошлайди.\nҚоида бўйича, қадрсизланиш даражаси унчалик юқори бўлмаган валюталар курси доимо ошиб боради; қадрсизланиши юқори суръатларда бўлган валюталар курси эса расмий валюта курсига нисбатан кескин тушиб кетади. Бундай ҳолатда валюта курсини корректировка қилиш операцияларига эҳтиёж сезилади, яъни девальвация ёки ревальвация қилишга.


Би-би-си Ўзбек хизмати ҳақида - BBC News O'zbek\nБи-би-си Ўзбек хизмати ҳақида\nБи-би-сининг Ўзбек хизмати 1994 йилда ташкил топган.\nШундан буён Ўзбекистон, минтақа ва дунёга ўзбек тилидаги эшиттиришларни узатиб келади.\nЎзбек хизматининг қароргоҳи Лондонда жойлашган бўлиб (Буш Хауз, Би-би-сининг Марказий Осиё ва Қофқоз хизмати) минтақанинг қатор давлатларда ўз мухбирлик пунктларига эга.\nКундалик янгиликлар ва мавзуларни ёритишга Би-би-си Жаҳон хизматининг мухбирлар тармоғидан ташқари, минтақадаги мухбирларимиз сафарбар этилган.\nДастурларимиздан жаҳон янгиликлари, минтақавий хабарлар, спорт, мусиқа, фан оламидаги янгиликлар, таҳлил, турли мавзудаги туркум ва лавҳалар ўрин олган.\nBBCUzbek.com веб-сайти ҳақида\nBBCUzbek.com веб-сайти "Ўзбекистон", Афғонистон", "Минтақа", "Дунё" "Форум" ва "Мультимедиа" деб номланган бўлимлардан иборат, уларнинг ҳар бири алоҳида саҳифадир. Бу саҳифалар ичида ҳам "Блоглар" ё "Иқтисод", "Маданият", Илм-фан ва технология", "Спорт" сингари бўлимлар мавжуд.\nВеб-саҳифада радиодастурларни тинглаш, видеоклипларни томоша қилиш имконияти мавжуд.\nBBCUzbek.com веб-сайтида янгилик ва хабарлар билан бирга интервью ва репортажлар, давра суҳбатлари эълон қилинади, у ёки бу ҳодиса юзасидан турли тоифадаги инсонлар нуқтаи назарлари чоп этилади.\nВеб-сайтимизнинг "Сўз Сизга" форумида энг муҳим халқаро ва минтақавий хабарларга муносабат билдириш ва турли хил мавзудаги блоглар билан танишиб бориш мумкин бўлади.\nБи-би-си ҳақида маълумот. Корпорацияни ким бошқаради?\nBritish Broadcasting Corporation – Британия Радио Корпорацияси ўз томошабинлари ҳамда тингловчилари манфаатларини кўзлаб фаолият юритади.\nБритания Радио Корпорацияси Британия Қироллиги хартияси асосида барпо этилган. Жорий Хартия 2007 йилда кучга кирган бўлиб, у 2016 йилгача амал қилади. Қироллик Хартияси корпорациянинг ижтимоий мақсадларини белгилаб беради ва унда Би-би-сининг таҳририй мустақиллиги тўла тан олинган.\nБи-би-си Васийлик Кенгаши\nЯнги Хартияга биноан, корпорацияни Би-би-си Васийлик Кенгаши бошқаради. Васийлик Кенгаши Би-би-сини ривожлантириш стратегик йўналишини белгилаб беради ва телевизион лицензияга эга Буюк Британия ва Шимолий Ирландия Бирлашган Қироллиги фуқароларининг манфаатларини тақдим этади. Телевизион лицензия телевизор томоша қилиш ҳуқуқини берадиган тўлов тўланганидан кейин берилади. Британия Радио Корпорациясининг бюджети ана шу тўловлардан ташкил топади.\nБи-би-си ўзининг фаолиятида биринчи галда томошабин ва тингловчиларни қизиқтирган масалаларга эътибор қаратишга интилади, бу борада корпорация Васийлик Кенгаши Британиянинг Миллий Аудитория Кенгаши билан доим ҳамкорлик қилади.\nШунингдек, Би-би-си Васийлик Кенгаши Би-би-си Директорлар Кенгашининг фаолиятини ҳам кузатиб боради. Корпорациянинг кундалик юмушларини бажариш эса Директорлар Кенгаши зиммасига юкланган.\nКенгаш таркибидаги директорларнинг вазифаси корпорация фаолиятини Васийлик Кенгаши ишлаб чиқадиган умумий стратегияга мос равишда амалга оширишдир.\nБи-би-си мақсад ҳамда вазифалари билан ҳар йили эълон этиладиган "Йиллик ҳисобот" орқали батафсил танишиш мумкин. "Йиллик ҳисобот" (инглиз тилида)\nНазорат қилувчи идоралар\nБирлашган Қиролликда радио ва телевидение, бошқа ижодий ташкилотлар фаолияти учун Маданият, Оммавий ахборот воситалари ва спорт вазирлиги масъул ҳисобланади.\nШунингдек, Би-би-си фаолиятини Ofcom идораси ҳам назорат қилади. Ofcom (Office of Communications) Буюк Британиядаги телевизион ва радиостанциялар, телекоммуникацион операторлар ва симсиз коммуникацион хизматлар сифатини назорат қиладиган мустақил ташкилот ҳисобланади.\nИнсонларни хабардор қилиш, ўргатиш ҳамда кўнглини чоғ қиладиган дастурлар ва хизматлар билан уларнинг ҳаётини бойитиш\nДунёдаги энг кучли ижодкор ташкилотга айланиш\nИшонч Би-би-сининг асоси; биз мустақил, холис ва тўғрисўзмиз.\nАудитория биз амалга ошираётган барча ишларнинг марказида туради.\nБиз ўз ишимизнинг сифати билан фахрланамиз.\nИжод – бизнинг ташкилотимиз танаси ва қонидир.\nБиз ҳар бир кишини ҳурмат қиламиз ва ким нима қилаётганидан қатъи назар, у бу ишини янада яхшироқ амалга ошириши учун имконият берамиз.\nБиз – ягона Би-би-си: биргаликда ишлаганимизда, биз кўп нарсанинг уддасидан чиқамиз.\nҚиролллик Хартияси ҳамда Битимга биноан Би-би-си зиммасига олтита ижтимоий мақсад юклатилган. Ижтимоий мақсадларга қаранг\nҚироллик Хартияси ва Битим\nБи-би-си махсус Қироллик Хартияси асосида таъсис этилган. Бу Хартияга битим илова қилинган. Битимда корпорациянинг таҳририй масалаларда мустақил экани эътироф этилади ва унинг ижтимоий мажбуриятлари батафсил ифодаланади.\nЖорий Қироллик Хартияси Би-би-сига 2006 йилнинг 19 сентябрида тақдим этилган. Ушбу ҳужжат 2007 йилнинг 1 январидан кучга кирган. Қироллик Хартияси ва Битимнинг матни Би-би-си Васийлик кенгашининг веб-сайтида чоп этилган.\nҚироллик Хартияси ҳақида\nҲозир кучда бўлган Қироллик Хартиясини тақдим қилишдан олдин Буюк Британия ва Шимолий Ирландия Бирлашган Қироллиги ҳукумати Би-би-си фаолиятини таҳлил қилди. Ушбу таҳлил асосида "Яшил китоб: ҳукуматдан мустақил қудратли Би-би-си" деб номланган махсус китоб чоп этилган. 2005 йил майида Би-би-си "Яшил китоб"га ўзининг жавобини нашр этди. У "Ижтимоий қадриятларни яратиб" деб номланган.\n"Ижтимоий қадриятларни яратиб"(инглиз тилида) асарини (PDF) кўчириб олиш\nХартия таҳлили бўйича ҳукумат ахбороти Буюк Британия Маданият, Оммавий ахборот воситалари ва спорт вазирлигининг веб-сайтида эълон қилинган.\nБритания тожига тааллуқли материаллар Хоними Олияларининг Ижтимоий ахборот Бошқармаси раҳбарининг рухсати билан эълон қилинади.\nЛондондаги Буш Хаус – Би-би-си Жаҳон хизматининг бош қароргоҳи ҳисобланади.\nТелевидение томошаси ҳуқуқини берадиган лицензия (TV Licence)\nБуюк Британия ва Шимолий Ирландия ҳудудида Телевидение томошаси ҳуқуқини берадиган лицензия олиш талаб қилинади, бу лицензия учун ҳақ тўлаш лозим. Мамлакат ҳудудидаги ҳар бир телевизион сигнал қабул қиладиган, рақамли телевизион кўрсатувларни кўрсатадиган ускуналар, видеомагнитофон ёки DVD ёзадиган мосламасига эга хонадон, шунингдек, телевизион дастурларни ўз компютерида, мобил телефони ёки бошқа мосламасида томоша қиладиганларнинг телевизион лицензия сотиб олишлари талаб қилинади.\nШу йўлда йиғилган маблағлар асосида Би-би-си ва бошқа айрим Британия телеканалларининг(қисман) бюджети таркиб топади. Лицензия миқдорини Буюк Британия ҳукумати белгилайди. 2008 йилда рангли телевизорлар учун йиллик лицензия 139,5 фунт стерлинг, оқ-қора телевизорлар учун йилига 47 фунт стерлинг этиб белгиланган.\nБи-би-си Буюк Британия ва Шимолий Ирландия Бирлашган Қироллиги аҳолиси томонидан молияланади, бу эса корпорациянинг реклама берувчилар, ҳиссадорлар ёки сиёсатчилардан буткул мустақил бўлишига имконият яратади.\nБирлашган Қироллик ҳудудида Би-би-си ўз аудиториясига 8 та интерактив телевизион каналларни, 10 та радиотармоқни, 50 дан зиёд маҳллий теле ва радиостанцияларни қабул қилиш, Би-би-си интернет-сайтидан фойдаланиш, "талаб бўйича" телевидение ва радио хизматларидан ҳамда BBC iPlayer дастуридан фойдаланиш имкониятини беради.


Proclaiming the Word - Ваъзлар режаси\nНима учун бизга миссиялар билан шуғилланиш зарур?\nМатто 28, 18-20;\nМарк 16, 15;\nЮҳанно 20, 21;\nРимликларга 10, 13-15;\nҲаворийлар 13, 2-4.\nМаълумки, Инжил Хушхабари ваъз этилмаётган мамлакатларда жиноят, касалликлар, барбод бўлган оилалар, никоҳсиз болалар, очкўзлик, коррупция ва урушлар Инжил Хушхабарига тўсқинлик қилинмайдиган мамлакатларга нисбатан кўпроқдир.\nЁзувлар гувоҳлик беришича, кейинги 6,000 йил ичида 14,530 урушлар содир бўлган. Ўртачасига йилига 2.6та уруш. Қайсар (Цезар)га бир душман аскарини ўлдириш $.75га тушган, Наполеонга - $3,000. Биринчи жаҳон уришида биз ҳар бир ўлдирилган аскарга $21,000 сарф қилдик. Иккинчи жаҳон урушида бўлса - $200,000. Замонавий урушда ҳар бир ўлдирилган аскар $1,000,000га тушмоқда.\nRead more: Нима учун бизга миссиялар билан шуғилланиш зарур?\nRead more: Нима учун бизга „болалар хизмати” керак?\nБолалар бугун қандай ҳабарга муҳтож?\n1. Улар Худо ҳақида эшитишлари керак\nХудо – нажот ўчоғи. Болалар Худо Ким эканлигини ва У нима қилаётгани ҳақида эшитишлари зарур. Болалар Худо ҳақида аниқ тасаввурга эга бўлмаса, гуноҳ учун жавобгарликни ҳис этишмайди.\nШунинг учун биз қуйидагиларни ўргатамиз:\nХудо сени яратди (Ҳаворийлар 17, 23-29): Сен Унинг олдида жавобгарсан.\nХудо сенга Муқаддас Китоб орқали гапирди (1 Кор. 3-4): сен Унга қулоқ солиш учун жавобгарсан.\nХудо муқаддас ва одил (Ҳаворийлар 17, 31): У сени ҳукм қилиши керак.\nХудо меҳрибон ва У сени севади (Юҳанно 3, 16): У сенга қутқарилишга имкон берди\nRead more: Болалар бугун қандай ҳабарга муҳтож?\nМен учун Худо Каломи нимани англатади?\nСен мендан эшитган соғлом таълимотдан намуна олиб, Исо Масиҳнинг садоқати ва муҳаббати билан йўл тутгин. (2 Тимўтий 1, 13).\n1. Соғлом таълимот намунаси\n2 Тим. 1, 13 даги ‘намуна’ жумласи ‘меъмор чизмаси’ни англатади. Илк жамоатларда бошиданоқ таълимотларнинг аниқ режаси мавжуд эди. Бу бутун таълимотни текширадиган намуна эди. Тимўтий ушбу намунани мазмунини ўзгартирмасликги ҳақида огоҳлантирилган эди. Агар у қулоқ солмаганда, у билан бирга ишлаётган устозлар текшириши учун намуна бўлмас эди. Биз, 21 асрда яшовчилар, 1-асрда ҳаворий Павлус ўргатганига мустаҳкам амал қилишимиз керак.\nИлк жамоатда антиномианизм фалсафаси кенг тарқалган эди. У ‘биз илоҳий қонун остида эмасмиз’ дейди. Бу фалсафа бугун ҳам ўлик эмас. Бугун ҳам биз илоҳий қонун эмас, иноят остидамиз дейдиган баъзи одамлар бор. Бунинг устига Янги Аҳд – қонун-қоида рўйҳати эмас, балки “севги мактуби” деб таъкидланади. Баъзилар ‘илоҳиёт намунаси’ деб аташадиганини инкор этишмоқда. Ахир ‘соғлом таълимот намуна’ жумласи биз амал қилишимиз керак бўлган илоҳий қонунни (қаранг: 1 Кор. 9, 21; Гал. 6, 2), борлигини кўрсатмайдими?\nRead more: Мен учун Худо Каломи нимани англатади?\nБизга умидсизлик даврида Худонинг далдаси керак\nИбронийларга 10, 23.35 – Барча Худо одамларига далда керак!\n1. Исҳоқ далдага муҳтож эди: ‘Сени очлик юртида баракали қиламан!’\nХудованд унга зоҳир бўлиб: ‘Мисрга борма, лекин Мен сенга айтадиган ерда истиқомат қилгин, – деди. – Шу ерда мусофир бўлиб тургин. Мен сен билан бўлиб, сени баракали қиламан. Мана шу ерларнинг ҳаммасини сенга ва сенинг зурриётингга бераман, отанг Иброҳимга ичган қасамимни бажо келтираман’. (Ибтидо 26, 2-3).\n(Ибтидо 26, 12-13).\nИсҳоқ ўзи яшаётган юртда очарчиликка учраганда, Худо уни Мисрга бормаслиги ва очлик юртида қолиши кераклиги айтди. Худо Исҳоққа ўша юртда уни баракали қилишга ваъда берди. Худо Исҳоққа мана шу юртда қут-барака юборди. Исҳоқ шу юртда экди ва юз карра ҳосил олди. Исҳоқ ўта улуғ бўлгунча, улуғланиб борди.\nБизнинг ҳаётимизда ҳам шундай, қаерда биз кураш, етишмовчилик, ёки дард билан тўқнашсак, ана шу ерда Худо бизни баракалаши мумкин. Биз қаерда дард ва хавф-хатарга йўлиқсак, шу ҳолатдан қочиш васвасаси бўлиши мумкин.\nХудо Ўз болалари тарафида туриб Ўз қудратини намоён қилишга ваъда беради, айниқса, уларнинг ҳақ-ҳуқуқлари поймол бўлган ва руҳий кураш олиб бораётган жойларда.\nRead more: Бизга умидсизлик даврида Худонинг далдаси керак


15 Октябрь 11:55\nҚозоғистоннинг Кенгаш фаолиятидаги устувор йўналишлари - аёлларнинг гендер тенглиги ва ҳуқуқларини кенгайтириш, ўлим жазосини бекор қилиш, ҳар хил муросасизликларга қарши кураш, дин ва эътиқод эркинлиги, инклюзив ва умуминсоний таълим ва CОVID -19 пандемияси шароитида инсон ҳуқуқларини ҳурмат қилиш бўлади.\nМамлакатнинг жаҳон ташкилотининг асосий ҳуқуқни муҳофаза қилиш органига сайланиши унинг инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини ҳимоя қилиш соҳасидаги халқаро меъёрлар ва стандартларни илгари суриш жараёнининг фаол ва масъулиятли иштирокчиси ролини эътироф этишидир.\nБМТнинг Инсон ҳуқуқлари кенгашига Қозоғистон билан бирга AҚШ, Люксембург, Финляндия, Литва, Черногория, Aргентина, Гондурас, Парагвай, Бенин, Камерун, Эритрея, Гамбия, Сомали, Ҳиндистон, Малайзия, Қатар ва Бирлашган Aраб Aмирликлари киради.\nБундан олдин Қозоғистон 2013-2015 йилларда Инсон ҳуқуқлари кенгашига сайланган эди.\nИнсон ҳуқуқлари кенгаши БМТ тизимининг ҳукуматлараро органи бўлиб, унинг таркибига бутун дунё бўйлаб инсон ҳуқуқларини тарғиб қилиш ва ҳимоя қилиш учун масъул 47 давлат киради. Кенгаш ваколатига инсон ҳуқуқлари соҳасидаги, унинг эътиборини талаб қиладиган барча тематик масалалар ва вазиятларни муҳокама қилиш киради. Кенгаш аъзолари бешта минтақавий гуруҳдан сайланади ва уч йил хизмат қилади. Инсон ҳуқуқлари кенгашининг йиғилишлари БМТнинг Женевадаги офисида бўлиб ўтади.


ЎзА - Инновация вазирлиги космос соҳасида Франциянинг етакчи компанияси билан ҳамкорлик қилади\nИнновация вазирлиги космос соҳасида Франциянинг етакчи компанияси билан ҳамкорлик қилади\n02.06.2018 09:32 Чоп этиш версияси\nЎзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлигида Франциянинг “Thales International” компанияси вакиллари билан учрашув бўлиб ўтди. Вазирлик матбуот хизматининг хабар беришича, компания вакилларини Инновация вазири Иброҳим Абдураҳмонов қабул қилган.\nЎзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 12 февралдаги “Ўзбекистон Республикасида космик тадқиқотлар ва технологияларни ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармойишига кўра, космос соҳаси ривожланган мамлакатлар тажрибасини ўрганиб, шу соҳа орқали мамлакатга инвестициялар киритиш, инновацион ғояларни жорий этиш вазифаси қўйилган. “Thales International” дунёнинг 54 давлатида авиация, космос, транспорт, мудофаа ва хавфсизлик соҳаларига ахборот технологияларини тадбиқ қилиш билан шуғулланади.\n100 йиллик тарихга эга “Thales International”нинг вице-президенти Оливье Ашарнигн таъкидлашича,компаниянинг асосий фаолияти ишлаб чиқариш эмас, балки илмий-тадқиқот фаолияти саналади. “Ўзбекистонда салоҳиятли ёшлар ўсиб келмоқда”, – дейди Оливье Ашар. - Уларнинг юқори технологияли соҳаларни эгаллашларига шароит яратиш керак, Ўзбекистоннинг ўз сунъий йўлдошини орбитага чиқариш билан боғлиқ ишлари бунга имконият яратади.\nЎз навбатида Инновация вазири И. Абдураҳмонов сунъий йўлдош ва сунъий йўлдош ускуналарини ишлаб чиқариш масаласини босқичма-босқич амалга ошириш лозимлигини таъкидлади. Қайд этилишича, бу мақсадда шу соҳадаги барча ресурсларни космик тадқиқотлар ва технологияларни ривожлантириш учун сафарбар қилиш ва соҳада фаолият юритадиган ёш кадрларни шакллантириш даркор.\n“Thales International” компанияси қўшни давлатлар – Қозоғистон ва Туркманистонни сунъий йўлдошлар билан таъминлаган бўлиб, учрашув давомида ушбу давлатларнинг сунъий йўлдошлари ва ускуналаридан фойдаланиш имкониятлари ҳам кўриб чиқилди.\nШунингдек, юқори технологиялар ва қишлоқ хўжалигига инновациялар олиб кириш мақсадида Ўзбекистонлик тадқиқотчи ва мутахассисларни “Thales International” компанияси базаларига тажриба орттириш учун юбориш масаласи ҳам муҳокама қилинди. Томонлар бундай ўқув-амалий лойиҳалар келгуси ҳамкорликнинг бошланишига туртки бўлишига ҳамда Ўзбекистон ва Франция ўртасидаги дўстона муносабатларнинг янада мустаҳкамланишига хизмат қилишига ишонч билдиришди.


Шифокорларни мажбуран кўча тозалашга чиқарган раҳбар жаримага тортилди - EFFECT.UZ\n. 19:57 | 23.06.2021\nЎрта Чирчиқда шифокорларни мажбуран кўча тозалашга чиқарган 55-поликлиника раҳбари жарима тўлайдиган бўлди. Бу ҳақида Тошкент вилояти ҳокимлиги матбуот хизмати хабар бермоқда.\nИжтимоий тармоқ орқали “Шифокорларни қадрига етмаган юрт!” сарлавҳаси остида чиқарилган хабар бўйича Тошкент вилояти Бандлик бош бошқармаси Давлат меҳнат инспекцияси томонидан ўрганиш ўтказилгани айтилмоқда. Бу ҳақда Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги хабар берди.\nМаълум бўлишича, жорий йилнинг 15-июнь куни Тошкент вилояти Ўртачирчиқ тумани тиббиёт бирлашмаси 55-сонли оилавий поликлиникаси раҳбари томонидан 7 нафар ходимни поликлиника ҳудудини тозалаш ишларига мажбуран жалб этган.\nШу сабабли, поликлиника раҳбарига Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 51-моддаси 1 қисмига асосан базавий ҳисоблаш миқдорининг 50 (эллик) баробари миқдорида маъмурий жарима қўлланилган.\nTeglar:Жарима, Мажбурий меҳнат, шифокор\nБугун Effect.uz’нинг икки мухбири таваллуд кунларини нишонламоқда\nШавкат Мирзиёев йиғилишда Акбар Жўраевни табриклади\nТокио-2020: Эртага курашга кирадиган ўзбек спортчилари билан танишинг!\nЯпониялик шифокор Исломни қабул қилди\nВояга етмаганларни мажбурий меҳнатга жалб қилганлар жиноий жавобгарликка тортилади\nЎзбекистонда ёлғон ахборот тарқатганлик учун жавобгарлик белгиланди – жарималар миқдори даҳшатли\nЎзбекистонда айрим жарималар миқдори оширилди – Президент фармони


2788-сон 18.05.2016. Валюта биржаси фаолиятини лицензиялаш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида\nВалюта биржаси фаолиятини лицензиялаш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида\nВалюта биржаси фаолиятини лицензиялаш тартиби тўғрисидаги НИЗОМ\n6-боб. Лицензиянинг амал қилишини тўхтатиб туриш, тугатиш, лицензияни бекор қилиш\n7-боб. Лицензиат фаолиятини тартибга солиш, лицензия талаблари ва шартларига риоя этилишини назорат қилиш\nБиржа савдоларининг электрон тизимларига қўйиладиган умумий ТЕХНИК ТАЛАБЛАР\n2-боб. БСЭТга қўйиладиган техник талаблар\n3-боб. Дастурий воситага қўйиладиган талаблар\n4-боб. Аппарат таъминотига қўйиладиган талаблар\n[Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2016 йил 18 майда рўйхатдан ўтказилди, рўйхат рақами 2788]\nЎзбекистон Республикасининг «Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида»ги, «Валютани тартибга солиш тўғрисида»ги, «Фаолиятнинг айрим турларини лицензиялаш тўғрисида»ги, «Биржалар ва биржа фаолияти тўғрисида»ги қонунларига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Марказий банки Бошқаруви қарор қилади:\n1. Валюта биржаси фаолиятини лицензиялаш тартиби тўғрисидаги низом иловага мувофиқ тасдиқлансин.\n2016 йил 23 апрель,\nЎзбекистон Республикаси Марказий банки Бошқарувининг 2016 йил 23 апрелдаги 12/1-сонли қарорига\nВалюта биржаси фаолиятини лицензиялаш тартиби тўғрисидаги\nМазкур Низом Ўзбекистон Республикасининг «Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида»ги, «Валютани тартибга солиш тўғрисида»ги, «Фаолиятнинг айрим турларини лицензиялаш тўғрисида»ги, «Биржалар ва биржа фаолияти тўғрисида»ги қонунларига мувофиқ валюта биржаси фаолиятини лицензиялашни тартибга солади.\n(1-банднинг иккинчи хатбошиси Ўзбекистон Республикаси Марказий банки Бошқарувининг 2018 йил 31 мартдаги 12/17-сонли қарори (рўйхат рақами 2788-2, 25.04.2018 й.) таҳририда — Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 26.04.2018 й., 10/18/2788-2/1101-сон)\nлицензияловчи орган — Ўзбекистон Республикаси Марказий банки;\nлицензия даъвогари — лицензияловчи органга валюта биржаси фаолиятини амалга ошириш ҳуқуқини берувчи лицензия (бундан буён матнда лицензия деб юритилади) бериш тўғрисидаги ариза билан мурожаат этган юридик шахс;\nлицензиат — Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг лицензиясига эга бўлган юридик шахс.\n2. Валюта биржаси фаолиятини лицензиялаш ва тартибга солиш Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан амалга оширилади.\n3. Лицензия амал қилиш муддати чекланмаган ҳолда берилади.\n4. Лицензияни бериш, амал қилишини тугатиш, бекор қилиш, тўхтатиб туриш, қайта расмийлаштириш ёки қайта тиклаш Ўзбекистон Республикаси Марказий банки Бошқаруви қарори билан расмийлаштирилади.\nа) биржалар ва биржа фаолияти тўғрисидаги қонун ҳужжатларига ва биржа савдолари қоидаларига риоя қилиш;\nб) акциядорлик жамиятлари учун қонун ҳужжатларида белгиланган устав фонди (устав капитали)нинг энг кам миқдори бўйича талабларга мувофиқлик;\nв) камида 10 та тижорат банки сифатидаги биржа аъзоларининг мавжуд бўлиши;\n(5-банднинг «в» кичик банди Ўзбекистон Республикаси Марказий банки Бошқарувининг 2018 йил 31 мартдаги 12/17-сонли қарори (рўйхат рақами 2788-2, 25.04.2018 й.) таҳририда — Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 26.04.2018 й., 10/18/2788-2/1101-сон)\nг) тузилган биржа битимларининг бажарилишини таъминлаш учун шарт-шароитлар яратилганлиги;\nд) мазкур Низомнинг иловасида келтирилган умумий техник талабларга қатъий риоя этган ҳолда шакллантирилган биржа савдолари электрон тизимининг мавжудлиги;\nе) биржа савдоларини олдиндан белгиланган жой ва муайян вақтда, белгиланган қоидалар асосида электрон шаклда валюта биржаси аъзоларининг барчасига ушбу савдоларда бир вақтда иштирок этиш имконияти берилган ҳолда ўтказиш;\nж) клирингни амалга ошириш ва ҳисоб-китобларни ўтказиш, шунингдек давлат қимматли қоғозларига бўлган ҳуқуқларни ҳисобга олиш ва уларни сақлаш тизимининг мавжудлиги;\nз) ахборотни қонун ҳужжатларига мувофиқ ошкор қилиш;\nи) лицензияловчи органнинг талабига кўра биржа фаолиятини амалга ошириш билан боғлиқ ахборотни тақдим этиш;\nк) хоналарнинг техник жиҳатдан мустаҳкамланганлиги ва қўриқлаш ва ёнғиндан огоҳ этиш воситалари билан жиҳозланганлиги;\nл) кундалик бухгалтерия ҳисоби юритилишини таъминловчи дастурий таъминотнинг мавжудлиги;\nм) биржа савдоларининг электрон тизими томонидан автоматик равишда тузиладиган электрон баённомалар тарзида киритилган биржа битимлари тўғрисидаги ахборотни архив ишларини тартибга солувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга мувофиқ сақлаш.\n6. Лицензия олиш учун лицензия даъвогари лицензияловчи органга қуйидаги ҳужжатларни тақдим этади:\nа) лицензия бериш тўғрисида ариза, унда қуйидагилар кўрсатилади: лицензия даъвогарининг номи ва ташкилий-ҳуқуқий шакли, жойлашган жойи (почта манзили), электрон манзили, банк ҳисоби реквизитлари;\nб) лицензия талаблари ва шартларининг бажарилганлигини тасдиқловчи ҳужжат;\nв) лицензия даъвогари уставининг нусхаси;\nг) лицензия даъвогарининг бошқарув органлари таркиби тўғрисида маълумот;\nд) лицензия даъвогарининг чет эл валютаси, давлат қимматли қоғозлари, молиявий ҳосила инструментлари (деривативлар) операциялари билан шуғулланувчи ва банклараро пул бозори, шунингдек Марказий банкнинг тижорат банклари билан амалга ошириладиган кредит ва депозит аукционларини ташкил этиш бўйича бўлинмалари, шунингдек ходимлар малакаси, бўлинмалар ихтисослашуви ва уларнинг техник жиҳозланганлиги тавсифланган ташкилий тузилмаси.\n(6-банднинг «д» кичик банди Ўзбекистон Республикаси Марказий банки Бошқарувининг 2018 йил 31 мартдаги 12/17-сонли қарори (рўйхат рақами 2788-2, 25.04.2018 й.) таҳририда — Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 26.04.2018 й., 10/18/2788-2/1101-сон)\n7. Лицензия олиш учун зарур бўлган ҳужжатлар лицензия даъвогари томонидан лицензияловчи органга бевосита, почта алоқаси воситалари орқали ёки электрон шаклда, улар олинганлиги ҳақида хабардор қилинган ҳолда тақдим этилади. Электрон шаклда тақдим этилган ҳужжатлар лицензия даъвогарининг электрон рақамли имзоси билан тасдиқланади.\n8. Нотўғри ёки бузиб кўрсатилган маълумотларни тақдим этганлиги учун лицензия даъвогари қонун ҳужжатларига мувофиқ жавобгар бўлади.\n9. Лицензия даъвогаридан мазкур Низомда назарда тутилмаган бошқа ҳужжатларни тақдим этишни талаб қилишга йўл қўйилмайди.\n10. Лицензия олиш учун ариза билан барча зарур ҳужжатлар лицензияловчи орган томонидан ушбу ҳужжатлар келиб тушган кундан бошлаб ўттиз кун ичида кўриб чиқилади.\n11. Лицензияловчи орган томонидан лицензия олиш учун тақдим этилган ҳужжатлар кўриб чиқилганлиги учун йиғим ундирилмайди.\n12. Лицензияловчи орган томонидан лицензия берилганлиги учун қонун ҳужжатларига мувофиқ давлат божи ундирилади.\n13. Лицензияловчи орган тегишли қарор қабул қилингандан кейин уч кун мобайнида лицензия даъвогарини лицензия бериш ёки лицензия беришни рад этиш тўғрисидаги қарор ҳақида хабардор қилади.\n14. Лицензия бериш бўйича қарор қабул қилинганлиги тўғрисидаги хабарнома лицензия даъвогарига ёзма шаклда жўнатилади (тақдим этилади).\n15. Лицензия лицензия даъвогари томонидан давлат божи тўланганлигини тасдиқловчи ҳужжат тақдим этилгандан ва у лицензия битимини имзолагандан кейин уч кун муддатда расмийлаштирилади ва берилади.\nЛицензия бланкасининг асл нусхаси лицензиатга берилади, лицензия нусхаси лицензияловчи органда сақланади.\nЛицензия битими икки нусхада тузилади, бир нусхаси лицензияловчи органда қолади, иккинчиси эса лицензиатга берилади.\n17. Лицензияловчи орган қуйидаги сабабларга кўра лицензия беришни рад этишга ҳақлидир:\n18. Лицензия беришни рад этиш ҳақидаги хабарнома лицензия даъвогарига ёзма шаклда, шу жумладан ахборот тизими орқали электрон шаклда, рад этишнинг сабаблари ва лицензия даъвогари кўрсатилган сабабларни бартараф қилиб, ҳужжатларни кўриб чиқиш учун такрор тақдим этиши мумкин бўлган муддат кўрсатилган ҳолда юборилади (топширилади). Лицензия беришни рад этиш ҳақидаги хабарномада кўрсатилган муддат камчиликларни бартараф этиш учун зарур бўлган вақтга мутаносиб бўлиши керак.\nЛицензия даъвогари лицензия бериш рад этилиши учун асос бўлган сабабларни бартараф этган тақдирда, ҳужжатларни такроран кўриб чиқиш лицензия даъвогарининг аризаси барча зарур ҳужжатлар билан бирга олинган кундан эътиборан ўн кундан кўп бўлмаган муддатда лицензияловчи орган томонидан амалга оширилади. Лицензия даъвогарларининг аризаларини такроран кўриб чиққанлик учун ҳам йиғим ундирилмайди.\n22. Лицензия йўқолган ёки яроқсиз ҳолга келган тақдирда лицензиатнинг аризасига кўра дубликат берилиши мумкин.\n23. Лицензиянинг амал қилиши қуйидаги ҳолларда тўхтатиб турилиши мумкин:\nлицензиат томонидан валюта биржаси фаолиятини тартибга солувчи қонун ҳужжатларининг бузилиши ҳолатлари аниқланганда;\nлицензиат томонидан лицензия битимида назарда тутилган лицензия талаблари ва шартлари бузилиши аниқланганда;\nлицензияловчи органнинг лицензиат фаолиятида аниқланган қоида бузилишларини бартараф этиш бўйича кўрсатмалари лицензиат томонидан бажарилмаганда.\n(23-банднинг тўртинчи хатбошиси Ўзбекистон Республикаси Марказий банки Бошқарувининг 2016 йил 10 декабрдаги 39/1-сонли қарори (рўйхат рақами 2788-1, 21.12.2016 й.) таҳририда — ЎР ҚҲТ, 2016 й., 51-сон, 589-модда)\nЛицензиат лицензиянинг амал қилишини тўхтатиб туришга олиб келган ҳолатларни бартараф этган тақдирда, лицензияловчи орган кўрсатилган ҳолатлар бартараф этилганлиги тўғрисидаги тасдиқномани олган кундан эътиборан лицензиянинг амал қилишини тиклаш тўғрисида уч кун муддат ичида қарор қабул қилади.\n24. Лицензиянинг амал қилиши қуйидаги ҳолларда тугатилади:\nлицензиатнинг фаолияти юридик шахс сифатида тугатилганда — тугатилган пайтдан эътиборан ёки унинг фаолияти қайта ташкил этиш натижасида тугатилганда — қайта ташкил этилган пайтдан эътиборан, унинг ўзгартирилиши бундан мустасно;\nлицензиат лицензия битимида назарда тутилган лицензия талаблари ва шартларини мунтазам равишда ёки бир маротаба қўпол равишда бузганда;\nЛицензиат лицензиянинг амал қилишини тугатиш тўғрисидаги қарорни олган кундан эътиборан ўн кун ичида лицензия лицензияловчи органга қайтарилиши ва йўқ қилиниши керак.\n25. Лицензия қуйидаги ҳолларда бекор қилиниши мумкин:\nЛицензияловчи органнинг лицензияни бекор қилиш тўғрисидаги қарори лицензиатга ёзма шаклда, қарор қабул қилинган кундан эътиборан уч кундан кечиктирмай етказилади.\nЛицензиат лицензияни бекор қилиш тўғрисидаги қарорни олган кундан эътиборан ўн кун ичида лицензия лицензияловчи органга қайтарилиши ва йўқ қилиниши керак.\n26. Лицензиат фаолиятини тартибга солиш ва лицензия талаблари ва шартларига риоя этилишини назорат қилишни амалга оширишда лицензияловчи орган ўз ваколатлари доирасида қуйидаги ҳуқуқларга эга:\n(26-банднинг учинчи хатбошиси Ўзбекистон Республикаси Марказий банки Бошқарувининг 2016 йил 10 декабрдаги 39/1-сонли қарорига (рўйхат рақами 2788-1, 21.12.2016 й.) асосан чиқарилган— ЎР ҚҲТ, 2016 й., 51-сон, 589-модда)\nлицензиянинг амал қилишини тўхтатиб туриш, тугатиш ёки лицензияни бекор қилиш тўғрисида қарор чиқариш.\n27. Лицензия талаблари ва шартларига риоя этилишини текширишда лицензияловчи органнинг текширувчи ходимлари томонидан икки нусхада далолатнома тузилади, уларнинг биттаси лицензиатга берилади, иккинчи нусхаси лицензияловчи органда қолади.\n30. Мазкур Низом талабларининг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда жавобгарликка тортилади.\nВалюта биржаси фаолиятини лицензиялаш тартиби тўғрисидаги низомга\nБиржа савдоларининг электрон тизимларига қўйиладиган умумий\n1. Биржа савдоларининг электрон тизимларига (бундан буён матнда БСЭТ деб юритилади) қўйиладиган умумий техник талабларда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:\nдастурий восита — маълумотлар билан ишлаш тизимининг фаолият юритишига доир дастурлар, тартиботлар, қоидалар, шунингдек назарда тутилган бўлса, уларга илова қилинадиган ҳужжатлар ва маълумотлардан иборат объект;\nБСЭТ — валюта биржаси аъзоларига бевосита биржа савдо залида ёки узоқлаштирилган иш жойларида аниқ вақт режимида биржа савдоларида иштирок этиш имконини берадиган дастурий ва техник воситалар мажмуидан иборат глобал тақсимланган ахборот тизими;\nдизель генератор қурилмаси — электр энергиясини ишлаб чиқарувчи автоном электрогенератор қурилмаси;\nузлуксиз таъминот манбаи — компьютер, сервер ва телекоммуникация ускуналарини узлуксиз равишда энергия билан таъминлайдиган қурилма;\nрезервни автоматик ишга тушириш қурилмаси — электр юкламаларни автоматик тақсимлашни таъминлайдиган электр таъминоти тармоғи қурилмаси.\n2. БСЭТ қуйидагиларни таъминлаши лозим:\nлокал ҳисоблаш тармоқлари шароитларида фаолият кўрсатиш;\nмаълумотлар базаси билан боғланганлик асосида, валюта биржаси савдо иштирокчилари (бундан буён матнда савдо иштирокчилари деб юритилади) ҳақидаги ахборотни шакллантириш, сақлаш ва акс эттириши;\n(2-банднинг учинчи хатбошиси Ўзбекистон Республикаси Марказий банки Бошқарувининг 2016 йил 10 декабрдаги 39/1-сонли қарори (рўйхат рақами 2788-1, 21.12.2016 й.) таҳририда — ЎР ҚҲТ, 2016 й., 51-сон, 589-модда)\nмаълумотлар базаси билан боғланганлик асосида, буюртмалар, битимлар ва савдо натижалари бўйича ахборотни сақлаш ва акс эттириши;\nтерминалнинг жисмонан жойлашишидан қатъи назар, аниқ вақт режимида биржа савдоларида қатнашиш имконини ёки савдо иштирокчилари ўртасида ахборот алмашинувини таъминлаш;\nўтказилган биржа савдолари бўйича ҳисоботларни мазкур савдоларнинг электрон баённомаси мазмунига қатъий мос келтирган ҳолда шакллантириш;\nбиржа савдолари жараёнида бажарилаётган ҳар бир операцияга автоматик равишда идентификация рақамини бириктириш ва ушбу операцияларни мазкур савдоларнинг электрон баённомасида юритиш.\n3. БСЭТнинг таркибида қуйидаги маълумотлар рўйхатга олинадиган биржа савдолари бўйича бажарилган амалларнинг ҳисобини юритувчи автоматлаштирилган (электрон баённома) бўлиши лозим:\nсавдо иштирокчиси томонидан буюртма берилган вақт;\nсавдо иштирокчиси буюртмани қайтариб олган вақти;\nсавдо иштирокчиси буюртмани ўзгартирган вақти;\nсавдо иштирокчиси битим тузган вақти;\nЁзувларни қайд қилиш вақтининг формати — йил, ой, кун, соат, дақиқа, сония.\n4. БСЭТнинг дастурий воситаси лицензиявий дастурий таъминотдан фойдаланган ҳолда ва техник топшириққа асосан ишлаб чиқилиши ҳамда эксплуатация қилиниши лозим.\n5. Ахборотнинг тўлиқ ёки қисман талофати йўқолиши ва маълумотлар базаси бутунлиги бузилишини олдини олиш мақсадида БСЭТнинг дастурий воситаси фойдаланувчининг хатоларига, техник носозликлар ҳолатларида юзага келадиган хатоларга ҳамда маълумот базаси хатоларига фойдаланувчига унинг кейинги хатти-ҳаракатлари кўрсатилган ахборотни тақдим этган ҳолда ишлов берилишини таъминлаши лозим.\n6. БСЭТнинг дастурий воситасида қуйидаги функцияларни таъминлайдиган дастурлар ишини назорат қилувчи модуль бўлиши шарт:\nБСЭТ ресурсларидан фойдаланишни назорат қилиш;\nБСЭТда содир бўлаётган воқеаларни рўйхатга олиш ва таҳлил қилиш;\nБСЭТ ресурслари бутунлигини назорат қилиш.\n7. БСЭТнинг дастурий воситаси қуйидаги дастурий тизимлардан иборат бўлиши ёки мавжуд дастурий тизимлар билан электрон тарзда ўзаро ишлашни таъминлаши лозим:\n8. Сервер ва алоқа ускунаси қуйидагиларни таъминлаши лозим:\nБСЭТнинг бир меъёрда ишлашини таъминлаш учун етарли даражадаги иш унумдорлигини;\n9. Серверлар дискли тўплагичлар ва «қайноқ алмашинувчи» энергия манбалари билан таъминланиши лозим.\n10. Сервернинг вентиляция тизими ҳароратни назорат қилиш имкониятига эга бўлиши керак.\n11. Узлуксиз таъминот манбаи қуввати сервер томонидан талаб қилинадиган қувватга мувофиқ танланиши ва батарея ёрдамида камида 30 дақиқалик иш вақти билан таъминлаши ва номинал қувватнинг кўпи билан 75 фоизигача юкланган бўлиши лозим.\n12. Серверларда маълумотларнинг захираланиши дискли тўплагичларда, шунингдек маълумотлар сақланадиган ташқи қурилмаларда таъминланган бўлиши лозим.\n13. Серверлар маълумотларни ўзида махсус тезкор сақлайдиган хотира — хатоларни топиб, тузатиш қобилиятига эга хотира билан жиҳозланган бўлиши керак.\n14. Сервер хонаси алоҳида жойлашган ва ундан чекланган доирадаги шахслар фойдаланиши мумкин бўлиши, шунингдек хонадаги ҳаво ҳарорати Цельсий бўйича 20 — 24 даражада сақлаб турилиши лозим.\n15. Ахборот хавфсизлиги ахборотни муҳофаза қилишнинг ташкилий-техник чора-тадбирлари ва дастурий-аппарат воситаларидан иборат тизим билан таъминланиши ва қуйидагиларни назарда тутиши лозим:\nходимлар ва иштирокчиларнинг БСЭТга кириши учун паролларни қўллаш бўйича схемалар ва йўриқномаларни;\nахборотни муҳофаза этишни таъминлаш мақсадида иштирокчиларнинг электрон тарзда ўзаро алоқасида ахборот алмашинуви қоидаларини белгилайдиган ҳужжатларни.\nСавдоларнинг технологик жараёни иштирокчилар учун ахборот алмашинуви мақсадида узунлиги 1024 битдан кам бўлмаган калитли маълумотларни ягона шифрлаш алгоритми қўлланилиши лозим.\n16. Ташкилий чоралар юридик шахсларни БСЭТ дастурий воситаларини лойиҳалаш, яратиш, эксплуатация қилиш ва таъминлашга жалб қилиш қоидасини тартибга солувчи талаблар ҳамда ҳаракатлар рўйхатидан иборат бўлиши мумкин.\n17. Валюта биржаси аъзоларининг БСЭТда ахборотни криптографик муҳофаза қилиш воситаларидан, шу жумладан, электрон рақамли имзодан фойдаланган ҳолда, иш олиб боришлари қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда амалга оширилиши лозим.\n18. БСЭТ дастурий воситаларининг ахборот хавфсизлигини таъминлаш тизими хавф-хатар таҳдиди ҳамда уларнинг нормал фаолият юритилишининг бузилиши билан боғлиқ сабаблар ва шароитларни ўз вақтида аниқланишини таъминлайдиган тегишли хавфсизлик сиёсати билан амалга оширилиши лозим.\n19. БСЭТнинг электр таъминоти меъёрда бўлиши ва электр таъминотини захиралаш мақсадида электр таъминотининг камида иккита фидерлик кириш тармоғи мавжуд бўлиши лозим. Улар резервни автоматик ишга тушириш қурилмаси орқали электр таъминоти тизимига уланилади.\n20. Серверхона узоқ вақт мобайнида электр билан таъминланмаган ҳолда серверхонадаги муҳандислик тизими ва ускуналарнинг узлуксиз ишлаши дизель генератор қурилмаси орқали электр таъминоти тармоғидан ва узлуксиз таъминот манбаи тармоғидан таъминланиши лозим.\n21. Компьютер, сервер ва телекоммуникация ускуналарининг узлуксиз электр билан таъминлаш учун махсус хонада алоҳида узлуксиз таъминот манбаи назарда тутилган бўлиши лозим. Бунда узлуксиз таъминот манбаи худди шундай кўринишдаги иккинчи узлуксиз таъминот манбаида 100% ли захирага эга бўлиши лозим.\n22. Узлуксиз таъминот манбаи компьютер, сервер ва телекоммуникация ускуналарининг иш фаолиятини дизель генератор қурилмаси тўлиқ ишга тушгунига қадар таъминлаши ва номинал қувватининг 75% дан ортмаган ҳолда ишлаши керак.\n23. БСЭТ узлуксиз равишда суткасига 24 соат мобайнида (иш кунларида) ишлаш имкониятини таъминлаши лозим.\n24. Ҳар бир иштирокчи БСЭТдан тенг шарт-шароитларда фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлиши лозим. Иштирокчилар сони БСЭТ дастурий воситаси иш унумдорлиги ёки дастурий-аппарат тавсифлари билан чекланмаслиги керак.\n25. Валюта биржаси савдо иштирокчилари учун тенг шароитлар яратиш мақсадида савдо залидаги терминаллар сони етарли бўлишини таъминлаши шарт.\n(Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2016 й., 20-сон, 227-модда, 51-сон, 589-модда; Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 26.04.2018 й., 10/18/2788-2/1101-сон)


Ўзбекистонда қачон қор ёғиши маълум бўлди\nЖамият Дунё Футбол Мутолаа Жиноят Савол-жавоб Шоу-бизнес Hi-tech Lady Саломатлик Мозийдан садо Ҳидоят сари Ўзбекистонда қачон қор ёғиши маълум бўлди\t17:29, 22 январь 2016\tГидрометеорология маркази Ўзбекистонда қачон ҳаво ҳарорати пасайишини маълум қилди.\nМаълумотларга кўра, 26 - 27 январь кунлари ҳаво ҳарорати пасайиши кутилмоқда. 25 январь куни фақат Қорақалпоғистон ва Хоразмда, 26 - 27 январь кунлари республика бўйлаб ёғингарчилик кузатилади. 27 январь кунги ёмғир қорга айланиши мумкин. Деярли барча ҳудудларда туман тушиши мумкин.\nҚорақалпоғистон Республикаси ва Хоразм вилоятида 26 - 27 январь кунлари кечаси ҳаво ҳарорати -7 даражагача, Бухоро, Навоий, Тошкент, Самарқанд, Жиззах, Сирдарё виляотларида -3 даражагача совийди.


Элга мақбул жамоат қабули\nТуркистон вилоят маслаҳати депутати, Nur Otan партияси фракцияси аъзоси Динара Егамбердиева Қорасув қишлоғида жамоат қабули ўтказди.\nУнда Nur Otan партияси Сайрам тумани филиали раисининг биринчи ўринбосари Алмас Абдиқадиров, Қорасув қишлоқ округининг ҳокими Дамир Сидиқов, ҳокимликнинг масъул ходимлари ҳам иштирок этишди.\nҚабулга келган Оқбой ва Қорасув қишлоқларининг турғунлари ахлат йиғадиган ташкилотнинг иши яхши йўлга қўйилмаганидан шикоят қилишди. Бу масала юзасидан ҳоким Д. Сидиқов сўз олиб, янги ташкилот билан шартнома тузилганини маълум қилди.\nОқбой қишлоғининг бийи Мақсад Анорқулов қишлоқ канали таъмирталаб эканини айтди. Маълум бўлишича, 900 метр узунликдаги канални жорий йилда тўлиқ таъмирдан ўтказиш режаланган. Вилоят фавқулодда вазиятлар бошқармаси томонидан акт тузилган бўлса-да, канални таъмирлаш учун зарур маблағ ажратилмаган, оқибатда деҳқонлар ва хусусий хўжаликлар экинзорларига сув етказолмай, азият чекишмоқда. Шунингдек, Қорасув қишлоғида кўп қаватли уйлар қурилиши учун туман бюджетидан маблағ ажратиш масаласи ҳам ечимини топмаган.\nҚабулда кўтарилган барча масалалар депутатнинг шахсий назоратига олинди.\nҒ. ИРИСКЕЛДИЕВ, 2021-10-12, 04:23 179


ОАВ: GM Korea носозликни бартараф этиш учун 66 минг автомобилни чақириб олади\n11:32 / 21.03.2016\nАҚШнинг General Motors компаниясининг Жанубий Кореядаги фирмаси GM Korea фирмаси компания томонидан ишлаб чиқарилган автомобилларда двигателни ўт олдирувчи тугмачалардаги носозликни бартараф этиш учун 66169 та автомобилни чақириб олади. Бу ҳақда “Рёнхап” агентлиги маълум қилмоқда.\nОлиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, двигателни ўт олдирувчи тугмача, биринчи марта фойдалангандан сўнг, ишга яроқсиз ҳолатга келиб қолади. Ушбу носозлик автомобиль ҳаракати жараёнида двигателни тўхтаб қолишига сабаб бўлади.\nГап 2010 йилнинг 23 декабрида ва 2016 йилнинг 9 мартида чиқарилган Оrlando модели устида бормоқда. GM Korea автомобиллардаги бу носозликни жорий йилнинг июнь ойида таъмирлаши кутилмоқда.


Колин Пауэлл: Ироқда вазият ёмонлашмоқда.\n01 март 2021, Тошкент вақти: 00:01\nИроқда хавфсизлик билан боғлиқ вазият тобора ёмонлашмоқда. Сўнгги хабарларга кўра, деярли кундалик равишда мамлакатнинг турли шаҳарларида рўй бераётган тўқнашувлар оқибатида ҳам ҳарбийлар, ҳам тинч аҳоли нобуд бўлмоқда. 27 сентябр куни Ироқда исёнчилар уюштирган ҳужумлар оқибатида камида 11 одам нобуд бўлган. Уларнинг аксарияти тинч аҳоли вакилларидир. Айни пайтда, душанба куни АҚШ учқичлари Бағдоднинг Садр шаҳарчаси чеккасидаги исёнчилар яширингани гумон қилинган жойларни бомбардимон қилди. Якшанба куни эса АҚШ Давлат Котиб Колин Пауэлл Ироқдаги вазият ёмонлашаётганини тан олди. Ҳамкасбим Ҳасанжон билан бугунги мулоқот шу мавзуда.\nК.В.: Ҳасанжон, Ироқда беқарорлик кучайиб бораётганига нима сабаб бўляпти?\nҲ.: Ҳурмат, хабарингиз бор, келаси йил 31 январигача Ироқда парламент сайловлари бўлиб ўтиши режалаштирилган. Янги парламент эса Ийад Алавий раҳбарлигидаги ҳозирги ҳукумат ўрнига муваққат ҳукуматни тузади ҳамда янги конституцияни ишлаб чиқади.\nМуваққат ҳукумат келаси йил сўнггида ўтказилиши белгиланган сайловларга қадар фаолият олиб боради.\nИроқдаги исёнчилар эса ана шу сайловлар ўтказилишига йўл қўймасликка ҳаракат қилмоқда. Бироқ, АҚШ Давлат Котиби Колин Пауэлл “ЭйБиСи” телеканалига берган интервюсида Америка ҳукумати Ироқда сайловлар ўтказилиши учун қўлидан келган ишларни қилаётганини билдирди:\n”Биз Ироқда ҳамма январ ойи охиригача сайловларда қатнашиш имкониятига эга бўлишини ва мамлакат қандай бошқарилиши хусусида ўз фикрини билдиришини хоҳлаймиз“ - дейди АҚШ Давлат Котиби.\nК.В.: Биламизки, АҚШ сиёсий доираларида Ироқ масаласида якдиллик йўқ. Айниқса, республикачилар ва демократлар ўртасида. Ироқдаги сайловлар хусусида вазият шундайми? Яъни, бу масалага ҳам америкалик сиёсатчилар турлича ёндашяптими?\nҲ.: Ҳа, Ироқ сайловлари ҳақида ҳам бир-бирига қарама-қарши фикрлар айтиляпти.\nМасалан, АҚШ Давлат котиби ёрдамчиси Ричард Армитаж жума куни Конгрессда қилган чиқишида Парламент сайловлари Ироқнинг барча ҳудуди, жумладан исёнчилар зўравонликлар содир этаётган минтақаларда ҳам бўлиб ўтиши кераклигини айтди. Бироқ, Мудофаа вазири Доналд Рамсфелд, агар баъзи жойларда исёнчилар ироқликларнинг сайловларда қатнашишига йўл қўймаса, сайловларни бутун мамлакат бўйлаб эмас, маълум минтақаларда ўтказиш кераклигини айтади. Рамсфелд фикрича, бу йўқдан кўра яхшироқ.\nРамсфелд гапларини шарҳлар экан, Давлат котиби Колин Пауэлл сайловлар қонуний бўлиши учун унда барча ироқликларга овоз бериш имконияти яратилиши керак, деди.\nАйни пайтда, АҚШнинг Яқин Шарқдаги ҳарбий кучлари қўмондони генерал Жон Абизаид Ироқда сайловлар ўтгунича мамлакатдаги вазият яхшиланмаслигини башорат қилди. Шунга қарамай, Абизаид сайловлар Ироқнинг аксарият минтақаларида бўлиб ўтишига ишонишини айтди.\n”Мен Ироқнинг барча минтақаларида тўлиқ, эркин, адолатли ва тинч сайловлар бўлиб ўтади, деб 100 фоиз кафолат беролмайман. Лекин сайловлар бўлиб ўтиши учун Ироқнинг баъзи минтақаларида курашишга тўғри келиши мумкинлигини тан оламан“ - дейди АҚШ генерали.\nК.В.: АҚШ етакчилигидаги коалиция кучлари Ироқнинг бир неча шаҳарларида ҳарбий ҳаракатлар олиб боряпти.\nСайловларни ўтказиш жиҳатидан қайси жойлар энг нобарқарор ва нотинч бўлиши мумкин?\nҲ.: Ироқда камчиликни ташкил этган суннийлар асосан Рамади, Самарра ва Фаллужа шаҳарлари ва унга туташ минтақаларда яшайди. Генерал Жон Абизаидга кўра, асосан сунний мусулмонлар яшайдиган минтақалар АҚШ кучларига қарши бош кўтармоқда. Бошқа минтақалар эса нисбатан осойишта.\nАҚШ Давлат котиби Колин Пауэлл СиЭнЭн телеканали мухбири билан суҳбатда Америка ҳарбийлари аввал Рамади ва Самарра шаҳарларида вазиятни тўлиқ назорат остига олишини ва ундан кейин Фаллужа масаласи хал этилишини билдирди.\nЛекин шиалар яшовчи ҳудудларни ҳам у қадар барқарор, деб бўлмайди. Тингловчимиз ёдида бўлса керак, яқинда шиалар етакчиси Муқтадо ас-Садр Нажафда АҚШ кучларига жиддий қаршилик кўрсатган эди.


«Эҳсоннинг мукофоти фақат эҳсондир» – Бекободдаги масжид қурилишига ҳисса қўшинг\n14:00 / 12.02.2021\nАллоҳнинг ер юзидаги уйи ҳисобланган масжидлар қурилиши билан танишиш мақсадида бу сафар Тошкент вилоятининг Бекобод туманига ташриф буюрдик.\nБекобод туманининг Исфара маҳалласида жойлашган «Мулла Абдуғаффор» жоме масжиди ҳозирги биноси анчагина эскириб қолган. 450 нафар намозхонга мўлжаллаб барпо этилаётган янги масжид 2020 йил март ойида қурилиши бошланган. Иншоот Бекобод туманидаги Исфара ва унинг атрофидаги бошқа маҳаллаларга ҳам хизмат қилади.\nАйни дамда ҳашар йўли билан халқнинг кўмаги ёрдамида қурилаётган масжиднинг деворлари кўтарилмоқда. Масжид имом-ноиби Акмал Абдураҳмоновнинг айтишича, туманнинг энг чекка қисмида жойлашган масжид қурилиши жуда сустлашиб қолган.\n«Ҳозирда масжидни гумбаз қисми учун цемент маҳсулотлари, бурчаклар (уголок – қурилиш материали) ҳамда арматура етишмай турибди. Шунингдек, масжидга таҳоратхона ҳам қуришимиз керак. Таҳоратхона лойиҳага киритилган, лекин бу бўйича ҳали умуман ишлар бошланмаган.\nАлбатта масжид қурилишига ҳисса қўшиш билан инсон қиёматга ўзи учун захира йиғади. Аллоҳ таоло «Эҳсоннинг мукофоти фақат эҳсондир» – дея марҳамат қилган. Биз бир-бирларимизни мана шундай улкан савобли ишга чақириб қоламиз,” – дейди масжид имом-ноиби Акмал Абдураҳмонов.\nАзиз юртдошлар! Бугун қилган ҳар бир савоб амалимиз охиратимизга заминдир. Сиз азизларни ҳам ушбу хайрли ишларга чорлаб қоламиз. Аллоҳ таоло қилган эҳсонларингизнинг савобларини кўпайтириб берсин.\nUzcard: 8600 0304 9978 3805 Абдураҳмонов Акмал\nHumo: 9860 0101 3199 4732 Қўзибоев Сайфуддин\nSberbank: 5336 6903 5893 4158 Хўжамқулов Йўлчи\nМасжид қурилиши учун очилган ҳисоб рақами: 2021 2000 2042 7853 1002\nИНН: 204 545 405 МФО: 00787\nМурожаат учун масжид имом-ноиби Акмал Абдураҳмоновнинг телефон рақамлари: +99899 407 89-84, +99899 395 20-57.\nТасвирчи ва монтаж устаси:\n12:31 / 21.04.2021\n«Энди иложи йўқ, болангни олиб кетавер» дейишларидан қўрқиб яшайман...». Ҳиндистонда қолган Жамшидбекка ёрдам зарур