Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегияси асосида демократик ислоҳотлар йўлини қатъий давом эттирамиз - Халқ сўзи\n19:19 06 Ноябрь 2021 Сиёсат\nСайловда фаол иштирок этган Ўзбекистон Халқ демократик партиясидан номзод – Мақсуда Ворисовага, «Миллий тикланиш» демократик партиясидан – Алишер Қодировга, Ўзбекистон Экологик партиясидан – Нарзулло Обломуродовга, «Адолат» социал-демократик партиясидан – Баҳром Абдуҳалимовга алоҳида миннатдорлик билдираман. Уларга келгуси ишларида омадлар тилайман.\nТаъкидлаш керакки, Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегияси миллий ривожланишимизнинг янги босқичини бошлаб беради. Биз бундан буён фаолиятимизни «инсон – жамият – давлат» деган янги тамойил асосида ташкил этамиз.\nБу борада, миллати, тили ва динидан қатъи назар, юртимизда яшаётган ҳар бир фуқаронинг, бутун халқимизнинг фаровонлигини таъминлашга хизмат қиладиган «Янги Ўзбекистон – халқчил ва инсонпарвар давлат» ғоясини амалга оширишга алоҳида эътибор қаратамиз. Шу асосда маҳаллий бошқарув органларининг жойларда муаммоларни ҳал этишдаги роли ва масъулиятини янада кучайтирамиз. Бунинг учун келгусида давлат функцияларининг катта қисми марказдан ҳудудларга ўтказилади.\nШу муносабат билан «Халқ давлат органларига эмас, давлат органлари халқимизга хизмат қилиши керак», деган даъватга қўшимча қилиб айтмоқчиман: «Раҳбарлар фақат давлатга эмас, аввало, инсон ва оилага, уларнинг қонуний манфаатларини таъминлашга хизмат қилиши керак». Шунинг учун ҳар бир мутасадди маҳалла ва туман ҳаётини ипидан игнасигача билиши шарт.\nНасиб этса, 2030 йилга бориб, Ўзбекистон жон бошига ҳисоблаганда, аҳоли даромадлари ўртача кўрсаткичдан юқори бўлган давлатлар қаторидан ўрин эгаллайди. Бунга, аввало, хусусий секторни рағбатлантириш ва унинг улушини ошириш ҳамда тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни жалб этиш ҳисобидан эришиш кўзда тутилмоқда. Жумладан, «хомашёдан – тайёр маҳсулотгача» деган тамойил асосида драйвер соҳаларда кластер тизимини ривожлантирамиз.\nАна шундай ишларимиз кўламини янада кенгайтириб, келгусида ҳудудларимизда 1 миллиондан ортиқ аҳоли учун барча қулайлик ва ижтимоий инфратузилмага эга бўлган «Янги Ўзбекистон» массивларини бунёд этамиз. «Обод маҳалла», «Обод қишлоқ» дастурлари изчил давом эттирилади.\nШу мақсадда ўтказилаётган, нуронийларимизнинг руҳи ва кайфиятини кўтарадиган «Уч авлод учрашуви», «Кексалар ҳафталиги» сингари маънавий-маърифий тадбирларни кўпайтириш, умуман, ҳар бир туманда фахрийларимизни қўллаб-қувватлаш ишларини кенгайтириш учун алоҳида дастурлар тузиб, амалга оширсак, айни муддао бўлади.\n«Меҳрибонлик уйлари» ва махсус мактаб-интернатларда яшаётган болаларни оилага яқин муҳитда, билимли ва касб-ҳунарли этиб тарбиялаш учун «Меҳр дафтари» доирасида бошлаган ишларни изчил давом эттириш барчамизнинг бурчимиздир.\nБу борада олиб бораётган ишларимизнинг амалий натижаси сифатида бир мисол келтирмоқчиман. Кейинги уч ой давомида олижаноб инсонлар томонидан ана шундай даргоҳларда тарбияланаётган ўнлаб болалар фарзандликка қабул қилинди. Шу туфайли 3 та «Меҳрибонлик уйи», 1 та «Болалар шаҳарчаси» ўз фаолиятини тугатгани айниқса эътиборлидир.\nБиз хорижий давлатларда билим олаётган, меҳнат қилиб даромад топаётган юртдошларимизни, уларнинг мамлакатимизда яшаётган оила аъзоларини қўллаб-қувватлаш, ижтимоий ҳимоя қилиш бўйича қўшимча чора-тадбирларни қабул қиламиз. Хусусан, «Ватандошлар» жамоат фонди орқали чет элларда яшаётган фуқароларимиз ва уларнинг оилалари билан алоқалар кенгайтирилади. Ҳамюртларимизни она тилимиз, маданият ва урф-одатларимиз асосида жипслаштириш, уларнинг билим ва салоҳиятини мамлакатимиз тараққиётига самарали йўналтириш бўйича ишлар давом эттирилади.\nҲаммамиз яхши тушунамиз, агар жамият ҳаётининг танаси иқтисодиёт бўлса, унинг жони ва руҳи – маънавиятдир. Биз янги Ўзбекистонни барпо этишда ана шу иккита мустаҳкам устунга, яъни, бозор тамойилларига асосланган кучли иқтисодиётга ҳамда аждодларимизнинг бой мероси, миллий ва умуминсоний ғояларни мужассам этадиган кучли маънавиятга таянамиз. Шу мақсадда «Янги Ўзбекистон – маърифатли жамият» концепциясини амалга оширамиз.\nМуқаддас ислом динимизнинг инсонпарварлик ғояларини тарғиб этиш, «жаҳолатга қарши – маърифат» тамойили асосида униб-ўсиб келаётган ёшларимизни соғлом эътиқод руҳида тарбиялашга алоҳида аҳамият берамиз.\nШу йил август ойида мамлакатимизда бўлиб ўтган «Марказий ва Жанубий Осиё: минтақавий ўзаро боғлиқлик. Таҳдидлар ва имкониятлар» мавзусидаги конференцияда қабул қилинган қарор ва ҳужжатларнинг изчил бажарилиши учун халқаро ҳамкорларимиз билан зарур чора-тадбирларни амалга оширамиз.\nҲаммамиз кўриб турибмиз – бугун замон жуда тез, мислсиз шиддат билан ўзгармоқда. Шунинг учун биз ислоҳотларимиз суръатини асло пасайтирмасдан, фақат олдинга боришимиз, ҳар бир соат, ҳар бир кундан унумли фойдаланишимиз керак. Чунки, Баҳоуддин Нақшбанд ҳазратлари айтганларидек, «Ким вақтини зое кетказса, вақт унинг душманига айланади».


ИнтерФУТБОЛ :: Евротур: КИМДИР ЕТТИ МАҚСАДГА, КИМДИР ЭСА ЙЎҚ…\nЕвротур: КИМДИР ЕТТИ МАҚСАДГА, КИМДИР ЭСА ЙЎҚ…\nҲа, ВАҚТ измига бўйсунган ҳолда топ-чемпионатлар ҳам марра сари тобора яқинлашмоқда. Айрим масалалар ҳал бўлиб улгурди, лекин интригага юксак ҳарорат бағишлаётган жиҳатлар ҳам йўқ эмас. Жумладан, АПЛда бош соврин масаласи сўнгги турга олиб қўйилди.\nАнглия. Тўртлик аниҚ, чемпион эса...\n37-тур натижаларидан кейин АПЛнинг етакчи квартети таъқибчилар ета олмайдиган маррага кўтарилиб олди. Жумладан, ғолибликка даъвогарлик қилаётган жуфтлик очко йўқотмаслик вазифасини уддалашди ва ўз мухлисларини «парда» тушириладиган кунда хурсанд қилишга ваъда беришди. ЕЧЛ йўлланмаларининг соҳиблари эса деярли маълум бўлди.\nУзоқ вақт давомида учинчи поғонани банд этиб келган «Тоттенхэм» Борнмутда ўз ўйинчиларининг «хўроз»лик хислати туфайли аламли мағлубиятни (0:1) тан олди. Аввалига Сон Хён Мин рақибнинг икки нафар ўйинчиси билан жанжаллашгани учун ҳакамнинг қизил карточкасига муносиб кўрилди. Танаффусдан кейин эса захирадан майдонга туширилган Хуан Фойт Натан Акенинг тиззасига тепгани учун ўйиндан четлатилди. Оқибатда Почеттино шогирдлари беллашувни 9 киши бўлиб якунлашди. Бундай вазиятда сафардан мағлубиятсиз қайтишнинг ўзи қаҳрамонлик бўларди. Бироқ қўшимча вақтнинг илк дақиқасида «Борнмут» рақиб дарвозасини забт этди. Голни Аке (тепкига жавоб) амалга оширгани эътиборга лойиқ.\nШу куни «Ньюкасл» меҳмони бўлган «Ливерпуль» мезбонларнинг жиддий қаршилигига қарамасдан керакли натижага эриша олди. Ўта муросасиз ўтган баҳсда Клопп шогирдлари чинакам қатъият кўрсатишди. Бироқ мезбонлар ҳам ўз анъаналарига хос тарзда тўп суриб, сўнгги сонияларга қадар рақиб мураббийи ва мухлисларини ҳаяжонда ушлаб туришди. Аммо Оригининг ғалаба тўпидан кейин жавоб қайтаришга улгуришмади. «Қизиллар» учун энг ачинарли ҳолат 73-дақиқада юз берди - жамоасини олдинга олиб чиқишга уринган тиниб-тинчимас Муҳаммад Салоҳ рақиб ҳимоячиси ва дарвозабон билан тўқнашиш оқибатида жароҳат олиб, майдонни тарк этди. Лекин мисрлик тўпурар ўйиндан сўнг автобусга мустақил равишда юриб чиқиш орқали мухлислари кўнглида умид уйғотди.\n«Тоттенхэм»нинг энг яқин таъқибчиси бўлмиш «Челси» Лондонда «Уотфорд» дарвозасига жавобсиз 3та гол уриб, «шпорлар» ўрнини эгаллади. Иззатталаб меҳмонлар танаффусга қадар тенгма-тенг тўп суришган бўлсада, иккинчи бўлимда «кўклар» ЕЧЛ йўлланмасини нақд қилишди.Айнан шу нуфузли йўлланма учун курашаётган «Арсенал» ва «МЮ» эса «Тоттенхэм»нинг омадсизлигидан унумли фойдалана олмадилар. «Брайтон» билан ўз майдонида дурангга (1:1) имзо чеккан «тўпчилар» энди фақат ЕЛ ғолиби сифатида ЕЧЛда тўп суришлари мумкин. Сўнгги ўриндаги «Хаддерсфилд»ни енга олмаган (1:1) «МЮ» эса кейинги мавсум ЕЛ билан кифояланишга мажбур.\nИспания. «Кон»да фаҚат битта йўлланма\nЛа Лиганинг якунловчи икки турида ЕЧЛнинг тўртинчи йўлланмаси учун аёвсиз кураш кечадиган бўлди. Боиси, «Севилья» кутилмаганда ўз майдонида «Леганес»нинг 3та жавобсиз голи туфайли 3 очкодан маҳрум бўлди, «Хетафе» ўз уйида «Жирона»дан (2:0), «Валенсия» эса сафарда «Уэска»дан (6:2) устун келишди. Оқибатда 4-ўрин соҳиби нафақат тўплар нисбати, балки очколар бўйича ҳам ўз мавқеини мустаҳкамлаб олди. Энди севильялик ҳамда валенсиялик мухлислар нафақат суюкли жамоалари, балки «Хетафе»ни қабул қиладиган чемпионни ҳам қўллаб-қувватлашлари талаб этилади. Чунки кейинги турда «Хетафе» «Камп-Ноу»да меҳмон бўлади. Нима бўлганда ҳам, Испания чемпионатидаги интригани мана шу жамоалар иштирокидаги беллашувлар таъминлайдиган бўлди.\nГермания. Бремендан «Бавария»га\nБундеслиганинг ҳисобот туридан кейин мюнхенлик мухлислар бироз енгил тин олишгани аниқ. Чунки чемпион анчадан бери ўз таъқибчисидан узоқлаша олмаётганди. Ниҳоят, «Бавария» «Альянц-Арена»да «Ганновер»ни осонликча (3:1) маҳв этди, Роберт Левандовски ўз голлари сонини 22тага етказиб олди. 4 май оқшомида аксарият мухлислар нигоҳларини Бременга қаратишди. Бу ерда маҳаллий «Вердер» Дортмунднинг «Боруссия»сини қабул қилиб, жанговар (2:2) дурангга имзо чекди. Қизиғи шундаки, меҳмонлар фақат ғалаба учун майдонга тушганликларини фаолликлари билан исботлашган ва танаффусга икки тўп устунлигида йўл олишганди. Аммо муҳим 3 очкони берадиган ҳисобни сақлаб қола олишмади, 5 дақиқа ичида 2та гол ўтказиб юборишди. Эътиборлиси, дортмундликларни муҳим очколардан маҳрум этган голни Клаудио Писарро амалга оширди. Ўз вақтида «Бавария» шарафини ҳимоя қилган 40 ёшли футболчи шу тариқа Мюнхенга оромбахш шабадани совға қилган бўлса, ажабмас.\nУчинчи ўринда бораётган «РБ Лейпциг» ҳам Майнцда очко йўқотгани (3:3) боис, «Боруссия Д» билан ўртадаги фарқ ўзгаришсиз қолди. Энди дортмундликлар ва уларнинг тарафдорлари кейинги турда айнан «Лейпциг» томонида бўлишларига шубҳа йўқ - 11 май оқшомида Лейпцигга ташриф буюрадиган пешқадам ғалабага эриша олмаса, интрига сақланиб қолади. Акс ҳолда... «Бавария» қаторасига еттинчи марта «кумуш товоқ» соҳибига айланади.\nИталия. «Аталанта» ўзини кўрсатмоҚда\nЁдингизда бўлса, иккинчи давра стартида кўпчилик мутахассислар «А» серия грандларини «Аталанта»га жиддий эътибор қаратишга даъват этишган, бу жамоа эса вақти-вақти билан шов-шувли натижалар кўрсатишда давом этаётганди. Римда «Лацио»ни ишончли тарзда (3:1) маҳв этган «Аталанта» совриндор учликка яқинлашиб олди. Мезбонлар эса ҳатто ЕЛ ҳудудидан ҳам чиқиб кетишди. Қизиғи шундаки, 3-дақиқада олдинга чиқиб олган жамоа кейинчалик уч марта ўз дарвозасидан тўп олиб чиқди. Сапата эса тўпурарлар баҳсида Пентекка етиб олди.\nУдинега сафар қилган «Интер» маҳаллий «Удинезе» билан сулҳ (0:0) имзолашга мажбур бўлди.\nЎз майдонида «Болонья»дан 3 очкони тортиб олган «Милан» 6-ўрин билан кифояланишга мажбур. Чунки «Рома» Генуяда «Женоа» билан очколарни бўлишиб олди (1:1). Аниқроғи, омад туфайли мағлубиятдан қутулиб қолди - қўшимча вақтнинг илк дақиқасида мувозанатни тиклаган майдон эгалари сўнгги сонияларда пенальтини голга айлантира олишмади.\nМуддатидан аввал Скудеттони нақд қилган «Ювентус» Турин дербисида «Торино» билан жанговар дурангга (1:1) рози бўлди. Ваҳоланки, чемпион 84-дақиқага қадар ҳисобда ортда қолаётганди. Роналдунинг боши «Кекса синьора»ни мағлубиятдан қутқариб қолди.\nТурнинг охирги қарама-қаршилигида «Наполи» «Кальяри» устидан ўта қийин ғалабага (2:1) эришиб, кумуш медалларни нақд қилди. Аввалига майдон эгалари Мертенснинг 85-дақиқадаги голи билан мувозанатни тиклашди, қўшимча вақтнинг сўнгги дақиқасида эса пенальти эвазига ўйин тақдирини ўз фойдаларига ҳал этишди.\nФранция. «ПСЖ»нинг «Қора» ҳафтаси\nНавбатдаги чемпионликдан кейин пойтахт клуби мавсум якунини хотиржамлик билан кутишга ҳақли эди. Аммо сўнгги пайтларда жамоа нохуш воқеалар гирдобида қолди. «Ницца»га қарши 35-тур беллашуви арафасида Франция футбол федерацияси Килиан Мбаппени 3та ўйинга дисквалификация қилди. Ёш иқтидор соҳиби мамлакат кубоги учун кечган финал учрашувидаги феъл-атвори учун шундай жазога лойиқ кўрилди. Бундан ташқари, интизом қўмитаси ўша учрашувда мухлисга қўл кўтарган Неймарга қарши иш бошлади. Бразилиялик ҳужумчи ҳам мавсумни барвақт якунлашга яқин турибди.\n«Ницца»га қарши уй учрашувини чемпион муваффақиятли ўтказа олмади. Ваҳоланки, жамоа 2 марта пенальти тепиш ҳуқуқини қўлга киритган. Аммо Неймар 60-дақиқадаги аниқ зарбаси билан меҳмонлар вакили Ганаго голига жавоб қайтарган бўлса, қўшимча вақтда Кавани 11 метрли жарима зарбасидан унумли фойдалана олмади. Табиийки, парижлик мухлисларни дуранг натижа қониқтирмасди.\nБошқа учрашувлар хусусида тўхталадиган бўлсак, совриндорлар сафига интилаётган «Сент-Этьен» Монакодан муҳим 3 очкони тортиб олишга эришди (3:2) ва етакчи тўртликдаги мавқеини мустаҳкамлаб олди. Князлик клуби эса аксинча, аутсайдерлардан узоқлаша олмади. Иккинчи ва учинчи ўринларда бораётган «Лион» - «Лилль» қарама-қаршилиги чинакам жанговар дуранг (2:2) билан ниҳоясига етди.\nТурнир жадвалидаги яна бир қўшнилар - «Реймс» ва «Ним» клублари ўртасидаги беллашув кутилмаганда меҳмонларнинг йирик (3:0) ғалабалари билан якун топди. Шу тариқа еврокубоклар ҳудуди учун кураш янада кескинлашди.


Xiaomi Mi Band 3’ни ишлаётган ҳолида илк бор «жонли» томоша қиламиз! - Terabayt.Uz\nXiaomi Mi Band 3’ни ишлаётган ҳолида илк бор «жонли» томоша қиламиз!\n«Хитойча Apple»нинг учинчи авлод смарт-билагузуги – Xiaomi Mi Band 3 ҳақида турли маълумотлар чиққан бўлса-да, уни шу пайтгача «жонли» кўрсатишмаган эди. Фақатгина битта ҳолатда, тасодифан олинган расмлардагина бу гаджетга кўзимиз тушган.\nЎҚИНГ: Xiaomi раҳбари қўлида Mi Band 3 билан «қўлга тушди»!\nБугун эса Weibo тармоғи саҳифаларида ушбу қурилманинг биринчи жонли фотосурати пайдо бўлди. Уларда Mi Band 3 ишлаётган ҳолида – экрани ёқиқ ҳолатда акс этган.\nАгар Mi Band 2 моделида трекер дисплейи силикон тасмача корпуси юзасидан бироз чуқурроқ турган бўлса, учинчи авлод «ақлли» билагузукда аксинча – трекер тасмачадан бўртиброқ чиқиб турибди. Буниси эса яхши эмас – экрани бирор нимага тегиб кетиб чизилиши, қирилиши осон. Зеро, суратга кўра, у ҳимоя ойнаси билан қопланмаган.\nШунингдек, трекер ўлчами ҳам олдингисига нисбатан каттароқ кўринади, демак, унга эски тасмачалар тўғри келмайди.\nСуратдан англашилишича, Xiaomi Mi Band 3 билагузугининг OLED-экрани аввал тахмин қилинганидек рангли эмас, балки олдингидек монохром экан. Дисплейда сана, вақт ва яна бир қатор кўплаб маълумотлар акс этган. Ушбу дисплей сенсорли бўлиши ҳамда ишоралар орқали бошқарилиши кутилмоқда.\nЎҚИНГ: Xiaomi Mi Band 3 сенсор экранли бўлиб, ишоралар билан бошқарилади (+видео)\nXiaomi Mi Band 3 моделида кутилаётган асосий янгиликлардан бири – смарт-браслетнинг ўзида NFC модули бўлишидир. Бу функция Google Pay, Mi Pay ҳамда AliPay мўлов тизимлари билан ишлашда қўлланади.\nЯнги билагузук фойдаланувчилари унинг ёрдамида ўз пульсларини кузатиб боришлари, қадамларини ҳисоблашлари, босиб ўтилган масофани аниқлашлари ва бошқа кўплаб маълумотларни тўплашлари мумкин. Шунингдек, Mi Band 3 ўз эгасининг уйқу ҳолати ҳақидаги маълумотларни ҳам тўплай олади ва яхши кайфиятда уйғота олувчи «ақлли» будильникка эга.\nMi Band 3 шу йилнинг 23 май куни, Xiaomi’нинг навбатдаги флагман смартфони тақдимот маросимида расман намойиш этилиши кутилмоқда. Унинг олдинги «авлод»и – Mi Band 2 эса Ўзбекистонда ҳам тегишли кафолат билан расман савдога чиқарилган.\nЎҚИНГ: Ўзбекистон бўйлаб БЕПУЛ етказиб берилувчи Xiaomi смартфонлари ва бошқа гаджетлари нархлари (2018 йил 28 апрель)\n#смарт-билагузук #хабарлар #аксессуарлар #Xiaomi Mi Band 3


Ўзбекистон мусулмонлари идораси Уламолари Кенгаши карантин даврида осойишталикни сақлаш ва инсон соғлигини муҳофаза қилиш мақсадидаги ўрнатилган тартиб-қоидаларга қатъий риоя қилишга чақиради.\nБарча савдо ва дехқон бозорларида савдо қилиш нуқталарида касаллик тарқалишининг олдини олиш мақсадида аҳолининг яқин масофада бўлишларининг олдини олиш мақсадга мувофиқдир.\nБундай ҳолатларда тартиб-қоидаларга беписанд бўлиш, нафақат қонунни бузиш, балки шаръий томондан ҳам тўғри бўлмайди. Чунки, бу ишларда кўпчилик томонидан сайланган раҳбарларга, ҳукуматга бўйсунишнинг лозимлиги Ислом манбаларида баён қилинган. Қуръони каримнинг "Нисо сураси" 59-оятида шундай баён қилинади: «Эй имон келтирганлар! Аллоҳга итоат этингиз, Пайғамбарга ва ўзларингиздан (бўлмиш) ишбошиларга итоат этингиз!» (“Нисо” сураси, 59-оят).\nИслом динида итоат қилиш ибодат даражасига кўтарилган ва мўмин-мусулмонлар айни ҳозирги ҳолатда табиблар кўрсатмаларига қатъий риоя этишлари жуда ҳам зарур.\nПайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: "Қай бир кишига тоъун (пандемия) етса ва уйида сабр билан ва савоб умидида ўтирса ҳамда ўзига Аллоҳ ёзганидан бошқа нарса етмаслигини билса, илло унга шаҳиднинг ажричалик савоб бўлади". (Имом Бухорий "Саҳиҳ"ларида ривоят қилганлар).\nБу ҳадис ҳамма сабр қилган, савоб умид этган ва таваккул қилган кишиларга тааллуқли. Улар вабодан хоҳ вафот этсин, хоҳ этмасин фарқсиздир.\nИнсон карантин ва чекловни бузиши ёки касаллик ўчоғига борганлик, беморлар билан мулоқотда бўлганликни яшириши нафақат ўзи, балки жамият учун ҳам катта хавфдир.\nИслом дини таълимотларида ҳар бир инсон ўзи ва бошқалар ҳаётини муҳофаза қилишга масъулдир! Аллоҳ таоло Қуръони каримда: “Ўзингизни ҳалокатга ташламанг!”, деб келтирилган “Бақара” сурасининг 195-оятда.\nБугун карантин чораларига қатъий риоя қилиш зарурлигини тушуниб етмоқдамиз. Барчамиз бир тану бир жон бўлиб ҳамкорликда ҳаракат қилишимиз даркор. Зеро, Қуръони каримда:\nШунинг учун қўйилаётган талабларга риоя қилайлик. Қўлимизни ювиш керакми, совунлаб ювайлик, неча сония ювинг дейилган бўлса, тиббиёт ходимлари қандай талаб- лар бўлаётган бўлса, шунга амал қилайлик. Лекин ваҳимага тушмайлик. Биз мусулмонлар сабабларни англаб етамиз-да, кейин Аллоҳга таваккул қиламиз. Чунки олдин са- бабларни таъминлаб қўйиб, кейин Аллоҳ субҳанаҳу ва таолога таваккул қилинади. Ниқоб тақ деса, ниқоб тақасиз, жамоатга аралашма деса, аралашмай турилади ва ҳоказо.\nЯна бир муҳим масала: барча савдо ва деҳқон бозорларида, савдо қилиш нуқталарида касаллик тарқалмаслиги мақсадида аҳолининг яқин масофада бўлишларининг олдини олишга қаратилган чоралар кўрилмоқда.\nДўстлик туман бош имом-хатиби


Манзилингиз:Муслимаат»Муслима»Руҳий тарбия»«Аллоҳ» сўзидаги мўъжиза\nBy Muslimaat.uz on\t Avgust 16, 2012 Руҳий тарбия\n«Аллоҳ» сўзидаги ҳар бир ҳарф руҳий касалликларни даволашда муҳим ўрин тутади. Нидерландиялик руҳшунос, профессор Ван дер Ховен ўзи мусулмон бўлмаса-да, Ислом дини илми билан қизиқади ва Қуръони Карим сир-синоатларини тадқиқ қилади.\nШу яқин кунларда у ўзининг кашфиёти ҳақида эълон қилди. Унда айтилишича, доимий равишда Қуръон ўқиб юрадиган ҳамда «Аллоҳ» сўзини такрорлаб турадиган мусулмонлар асосан руҳият билан боғлиқ бўлган касалликлардан ҳимояланган бўлар экан.\nНидерландиялик профессор бу кашфиётини ўз беморлари устида уч йил мобайнида олиб борган кузатувлари билан тасдиқлади. Унга ёрдам сўраб мурожаат қилганларнинг кўпчилиги мусулмон бўлмаган.\nБунинг устига араб тилидан бирор сўз билмаганлар. Бироқ улар «Аллоҳ» сўзини тўғри талаффуз қилишга ўргатилганларида, айниқса, ғамгин, тушкун ва руҳий тангликка тушиб қолган беморларда натижа ҳайратланарли даражада бўлган.\n«Аллоҳ» сўзидаги ҳар бир ҳарф руҳий касалликларни даволашда муҳим роль ўйнайди, деб тушунтирди Ван дер Ховен. У ўзининг тадқиқотида шуни таъкидлаб ўтадики, «Аллоҳ» лафзидаги биринчи «А» унлисини талаффуз қилиш нафас олиш тизимини назорат қилиб, тутиб туради.\n«Л» ундошининг араб тилига мойил талаффузи қўшимча нафасни бўшаштиради. Охирги «Ҳ» ҳарфининг талаффузи ўпка ва юракни бир-бири билан боғлаб, юрак уришини назорат қилиб туради.\nalloh mo'jiza so'zidagi


By Зубайр Исмоил on 05/14/2022 БОЛА ТАРБИЯСИ МАҚОЛАЛАР ЧАҚАЛОҚҚА ОИД ҲУКМЛАР\nИсм, куня ва лақаб ўртасидаги фарқ ҳақида\nБу учаласи чақирилаётган кишини танитиш вазифасида бирлашса-да, бошқа нарсада бир-биридан фарқланади. Яъни исмдан мақтов ё айблаш тушунилади ёки иккаласи ҳам тушунилмайди.\nАгар мақтов ё айблаш тушунилса, бу лақаб бўлади ва у аксар ҳолларда айблаш учун қўлланади. Шунинг учун ҳам Аллоҳ таоло: «Бирингиз бошқангизни у ёмон кўрадиган лақаблар билан атамасин» (Ҳужурот, 11) деди.\nИнсонни у ёмон кўрадиган лақаб билан чақириш ҳаром эканида тортишув йўқ. Бу сифат ўша инсонда бўладими, бўлмайдими, фарқи йўқ. Аммо инсон Аъмаш (кўзи заиф), Аштар (тиртиқ), Асам (кар) ва Аъраж (чўлоқ) каби лақаб билан танилса ва машҳур бўлиб кетса, бу исмлар қадимда ҳам, ҳозирда ҳам уламолар томонидан мунтазам ишлатиб келинган ва Имом Аҳмад бунга енгил қараган.\nАбу Довуд «Масоил» китобида айтади: «Бир кишининг лақаби бор. У шу лақаби билангина танилган ва уни ёмон кўрмайди. Шу ҳақда Имом Аҳмаддан сўралганида, “Ахир «Сулаймон Аъмаш» (кўзи заиф) ва «Ҳамид Товил» (новча) деб айтилади-ку?!” деб жавоб берганини эшитдим. Гўё у бунда бирор муаммо кўрмади».\nАбу Довуд айтади: «Бошқа сафар Аҳмаддан яна шу ҳақда сўраган эдим, бунга рухсат берди.\nАҳмад «Аъмаш» дейишни ёқтирмас эди. Фузайл айтади: “Гумон қилишларича, Аҳмад уни (Аъмашни) Сулаймон деб айтар эди”».\nНа мақтов ва на айблов тушунилмайдиган исм эса, агар бошида «абу» ёки «умму» қўшимчаси бўлса, масалан, «Абу фалончи» ва «Умму фалончи» каби, у куня ҳисобланади. Агар ундай бўлмаса, исм бўлади. Масалан, Зайд ва Амр каби. Бу арабларга маълум бўлган ва ўзаро мурожаатларида қўлланган услуб эди.\nЭнди Фалониддин, Иззиддин, Иззиддавла ва Баҳоуддавла каби исмларга келсак, бундай исм қўйиш арабларда бўлмаган. Бу исмлар ажамлардан кириб келган.\n Қаранг: «Масоил ал-Имом Аҳмад» (Абу Довуд ривояти), 283-284-бетлар.\nAvvalgi maqolaМуслима аёлнинг дастури (51): Ўн еттинчи ҳадис\nKeyingi maqola Ҳидоя шарҳи | 414 | Кафиллик (5) | Шайх Содиқ Самарқандий


Сув жанжалига қараб кетмоқда\n17 май 2021, Тошкент вақти: 23:10\nЕвроосиё иқтисодий ҳамжамиятининг 2007 йил октябрда Душанбеда бўлиб ўтган саммитида тақдим қилинган Марказий Осиё дарё сувларидан фойдаланиш тўғрисидаги концепция ҳали ҳам имзолангани йўқ.\nУшбу концепция Ўзбекистонга маъқул тушмагани учун у холис экспертларга қайта ишлаш учун тақдим этилганди. Бироқ орадан олти ой ўтганига қарамай, хорижий экспертлар унинг янги шаклини ишлаб бергани йўқ.\nТожикистон Сув ва мелиорация вазирлиги вакили Яраш Пўлатовнинг билдиришича, Сирдарё ва Амударё суви минтақа давлатлари ўртасида 1984 йилда ишлаб чиқилган схемага асосан тақсимланади.\n“Осиё тараққиёт банки таклифига кўра, давлатлараро имзоланиши кўзланган шартнома лойиҳаси ҳам ўша схемага асосланган. Унда минтақа сув захираларининг 46 фоизи Ўзбекистонга, 44 фоизи Қозоғистонга, қолган қисми Тожикистон билан Қирғизистонга тегишлидир Аммо бу икки давлат янги концепцияда эски схемага рози бўлмаётир”,- деди Яраш Пўлатов.\nУнинг таъкидлашича, ўзбекларнинг норозилигида асос бор. Чунки экин- текин мавсуми бошланиши билан Ўзбекистонда сувга эҳтиёж янада ортади ва эски схема бўйича ажратилган оз миқдордаги сув эҳтиёж учун етмайди.\nЯраш Пўлатов концепция имзоланмай қолаётганига яна бир сабаб Тожикистон ва Қирғизистонда қурилажак гидроэнергетика иншоотлари дарёнинг қуйи оқимидаги давлатлар - Ўзбекистон ва Қозоғистон розилигисиз қурилмаслиги зарур, деган талабга боғлиқ эканини билдирди.\nЯъни ГЭС ва сув омборлари қуришда тожиклар ва қирғизлар ўзбеклар ва қозоқлар розилигини олмоқчи эмас. Улар фақат бу тўғрида қўшниларини огоҳлантириб қўйиш билан чекланмоқчи. Аммо дарёнинг қуйи оқимидаги давлатлар раҳбарлари бунга кўнмаётир.\nТожикистон ҳукумати масъуллари ҳам сув захираларидан фойдаланиш ва сув омборлари қуриш йўлидаги ҳамкорлик масаласида қўшнилар билан ўтказилган музокаралар ҳеч қандай натижа бермаётганини таъкидламоқда.\n“На Қозоғистон ва на Ўзбекистон суғориш мавсумида ўзларига зарур бўладиган сувни йиғиш ишларига ҳисса қўшишни истамайди. Шунинг учун ҳам сув захиралари ва ундан унумли фойдаланиш муаммоси ҳамон сақланиб қолмоқда”,- деди Тожикистон сув ва мелиорация вазири Саид Ёқубзод.\nТаҳлилчилар эса Марказий Осиё дарёлар сувига оид концепция имзоланиши жараёни чўзилаётгани сабабли Тожикистон ва Қирғизистон келишган ҳолда мавжуд муаммони бир томонлама, яъни Ўзбекистон ва Қозоғистон иштирокисиз ҳал қилиши зарурлигини билдирмоқда.\nУларнинг таъкидича, Тожикистон сув омборларини ўз кучи билан қуриши ва мавжуд омборларни лойқадан тозалаши зарур.\n“Албатта, бу қимматга тушади. Бироқ бу ишимиз бошқаларга ибрат ҳам бўлади. Ташқаридан кузатиб турганлар эса бизнинг ўз мақсадларимизда устиворлигимизни уқиб, минтақа давлатлари ўртасида сув захираларини тўғри тақсимлаш ташаббусига ҳисса қўшади, деган умиддаман”,- деди мустақил таҳлилчи Ашурбой Имомов.\nКўпгина таҳлилчилар Марказий Осиё дарё сувларидан фойдаланиш ва етарли сув захираларини тўплаш мақсадида сув омборлари қуриш борасида ҳамкорликни йўлга қўйиш масалаларини ҳал этиш учун минтақа давлатлари раҳбарларининг музокара столига ўтириш вақти етганини таъкидламоқда. Акс ҳолда сув муаммоси минтақада катта жанжалга сабаб бўлиши табиий эканини айтмоқда улар.


Трамп Афғонистон президенти билан террорчиликка қарши курашни муҳокама қилди\n08:23 / 22.05.2017\nАҚШ президенти Дональд Трамп 21 май куни Афғонистон президенти Ашраф Ғани билан учрашди, деб хабар бермоқда Оқ уй.\nУчрашув АҚШ ва мусулмон давлатлари саммити бўлиб ўтган Ар-Риёдда ўтди.\n"Трамп президент Ғанининг Афғонистонда террорчиликка қарши кураш ва муҳим ислоҳотларни амалга оширишдаги бошқарувчи ролини қутлади. У ўз давлати учун курашаётган афғон хавфсизлик кучларининг жасурона хизматини мақтади", дейилди Оқ уй баёнотида.\nNBC телекомпанияси Пентагондаги манбага иқтибос келтирган ҳолда Афғонистондаги америкалик ҳарбийлар сонининг 5 минг кишига оширилиши мумкинлигини маълум қилганди. Охирги 4 йилда америкалик ҳарбийларнинг Афғонистондаги сони 120 мингдан 9 минггача тушиб кетган. Пентагоннинг таъкидлашича, қўшимча ҳарбийларни юбориш қарори ҳали қабул қилинмаган.\nДональд Трамп Афғонистон террорчилик


Карьера. Тажрибасиз бўла туриб, янги соҳада иш топиш учун 5 маслаҳат – Kommers.uz\nКарьера\t19:30 | 20.12.21\nКарьера. Тажрибасиз бўла туриб, янги соҳада иш топиш учун 5 маслаҳат\nСоҳани ўзгартириш даромад даражасига ҳам таъсир қилмай қолмайди.\nКасбий тажрибага эришиш учун иш керак, аммо ишга кириш учун тажриба керак. Бу кўплаб иш изловчилар ўз карьерасини бошлаш ёки касбий йўналишини ўзгартиришни режалаштираётганда дуч келадиган классик дилемма. Қуйида тажрибага эга бўлмаганда иш топиш учун ёрдам берадиган бешта маслаҳат ҳақида сўз боради.\n1. Ортга қадам ташлашга тайёрланинг\nКиши касбий йўналиши, соҳасини ўзгартираётганда барчасини бошидан ёки пастроқ позициядан бошлаши кераклигини тан олиш керак. Бу, албатта, дискомфорт келтириб чиқаради. Ўз соҳасида «балиқдек сузишга» ўрганиб қолган ходим касбий йўналишини ўзгартиргач, ноқулайликлар ҳис қилиши табиий.\nБундан ташқари, соҳани ўзгартириш даромад даражасига ҳам таъсир қилмай қолмайди. Аммо умидсизликка тушиш ярамайди. Кўпроқ ҳаракат қилиб, мавқе ва даромадни ҳам тиклаб олиш мумкин. Муҳими охир-оқибат киши ўзини бахтли ҳис қиладиган соҳада ишлай бошлайди. Бундай натижа эса қисқа муддатли қурбонлик талаб қилади.\n2. Янги кўникмаларни ривожлантириш\nАгар янги соҳада иш бошлаш учун тажриба бўлмаса, резюмени яхшилашнинг бошқа бир усули бор. Бу — янги соҳада керак бўладиган кўникмаларни шакллантириш: ишдан кейин ўқув марказларининг кечки машғулот ва тренингларида иштирок этиш ёки таълим платформаларида онлайн курсларга қатнашиш мумкин.\nШунингдек, янги соҳада фрилансерлик қилиб маҳоратни ошириш ҳам мумкин. Эркин иш режими иш ташламасдан, доимий даромаддан воз кечмасдан янги соҳада маълум бир тажрибага эга бўлиш имконини беради.\n3. Кўнгилли бўлиш\nКўнгилли бўлиш даромад келтирмаса-да, керакли тажриба ва мавжуд кўникмаларни синовдан ўтказиш имконидир. Бундан ташқари, компаниянинг ярим кунлик ходимидан кўра кўнгилли бўлиш осонроқ. Чунки кўнгиллининг бўйнида аниқ бир мажбурият бўлмайди. Бу эса кўнгилли ходимга янги соҳада босимсиз, эркинроқ тажриба орттириш имконини беради.\n4. Резюмени янги соҳага мослаштириш\nРезюме тайёрлашда янги соҳа учун керакли бўлган билим ва кўникмаларга эътибор қаратган маъқул. Эски соҳада юқори баҳоланган кўникмалар янги жой учун мутлақо кераксиз бўлса, уларга резюмеда жой йўқ.\nШунингдек, резюмени «безаш» ва «бўяш» ҳам ярамайди. У иложи борича қисқа ва лўнда бўлгани маъқул.\n5. Қатъиятли бўлиш\nЭҳтимол, киши соҳасини ўзгартирганда одатдагидан кўпроқ қийинчилик ва рад жавобларига дуч келади. Бу эса кишини асабийлаштириши мумкин, лекин шуни ёдда тутиш керакки, рад жавоблари шунчаки тажриба етишмаслиги билан боғлиқ бўлади.\nТаслим бўлиш, тўхтаб қолиш кетмайди. Ўзингиз ёқтирган соҳангизда иш топишнинг ягона йўли мақсад сари интилишдан иборат.\nСабр қилиш ва сиз шунчаки йўлнинг бошида эканингизни эсдан чиқармаслик керак. Қолганларга етиб олиш учун кўп куч сарфлашга тўғри келади. Ташаббускор бўлиш, ишга ёлловчилар билан муносабатларни ўрнатиш ва имкон қадар тез-тез бўш иш ўринларига мурожаат қилиш керак.\nМаълум кўникма ва тажрибага эга бўлиш вақт талаб қилади. Бу — табиий. Натижада сиз интервьюга келасиз ва суҳбатда иш берувчиларни ҳайратда қолдирасиз.


Сиёсий иродами ёки яна ваъдабозлик?\n25 май – Йўқолган болалар халқаро куни\nЎзбекистонда мажбурий меҳнатга қарши кураш кампанияси бошланди. Бу курашни мамлакат президентининг ўзи бошлаб берди.\nМамлакатда мажбурий меҳнат йиллар давомида мавжуд тузумнинг ажралмас қисми бўлиб келмоқда. Барча раҳбарлар шу ишга бош қўшиб келганини бош вазирнинг ўзи тан олди мажбурий меҳнат бўйича ўтказилган видеоселекторда.\n“Ҳа, аввал ўзимиз мажбур қилардик, ўзимиз бош бўлардик. Лекин энди сиёсат ўзгарди. Юртбошимиз халқпарвар сиёсат эълон қилди”, деди Абдулла Арипов.\nБалки бу эътироф айримларнинг “вақтида Мирзиёевнинг ўзи шу ишларнинг бошида турган”, деган иддаоларига жавобдир.\nМамлакатда Мирзиёев даврида ҳам мажбурий меҳнат давом этаётгани ҳукуматнинг энг юқори поғоналарида маълум бўлган. Эҳтимол бу ишлар айнан юқорининг иродаси билан қилиб келинган.\nБош вазирнинг видеоселектордаги айтган фактлари, қуйида келтирилган рақамлар шундан дарак беради:\n“Олий таълим муассасаларининг 2017-2018 ўқув йилидаги ҳолати таҳлил қилинганда, мамлакат бўйича кўча супуриш ишларига 17 минг, ариқ тозалаш ишларига 4 минг, қурилиш ишларига 7 минг, дала ишлари, чопиқ, чеканка, йиғим-теримга 23 минг нафар талаба ва ўқитувчи мажбуран жалб этилгани аниқланди.\nМасалан, Қорақалпоғистон Республикасида 9 мингдан ортиқ, Андижон вилоятида 8 минг 500, Жиззах вилоятида 5 минг, Наманган вилоятида 2 минг 600, Тошкент вилоятида 5 минг 500 га яқин талаба ва ўқитувчилар турли ишларга жалб қилинган”.\nКўриниб турибдики, гарчи бу статистика ҳақиқий аҳволни аниқ намоён этмаса-да, ҳукумат нафақат ўқитувчи, шифокор ва талабалар мажбурий меҳнатга йўлланганини билган, балки бунинг ҳисобини ҳам юритган.\nБуларнинг ҳаммаси президентимиз БМТ Бош Ассамблеяси 72-сессиясидан қайтгач, Олий Мажлис Сенати ҳузурида мажбурий меҳнатга қарши курашиш бўйича алоҳида комиссия ташкил этилгандан сўнг бўлаётган ишлар.\nЛекин бу ҳаракатларни “ҳашар” ортига яширишга уринилди. Ҳеч ким нега улар иш, ўқиш вақтларида ўзларининг асосий функцияларини бажармай, ҳокимтўраларнинг буйруқларини бажариб келганига изоҳ бермади.\nҲатто бош вазир халқ таълими вазири ва соғлиқни сақлаш вазирларини ўз ходимларини мажбурий меҳнатдан асраш ўрнига, “ҳокимбўри”ларнинг қўлига топшириб қўйгани учун танбеҳ ҳам берди. Гўёки президент айтмагунча ўзи бу ҳақда билмагандек…\nЭътиборни тортадиган яна бир жиҳат шуки, 2018 йил учун ишсиз аҳолини жамоат ишларига жалб қилиш мақсадида 714 миллиард сўм маблағ ажратилган.\nГап ҳокимлар бу пулни ишлата олмаётганида эмас, нега ишлатмаётганида. Бу бюджет маблағи бўлиб, эртага пуллар қанчалик мақсадли ишлатилгани юзасидан ҳисобот беришда.\nҲозир эса ҳисобот топшириш осон эмас. Ўқитувчию шифокорларни текинга ишлатиш бундан анча осон.\nЭртага талаб этиладиган жавоб қўрқуви кўпларни бу пулларни ишлатишдан тийиб турибди. Акс ҳолда ажратилган маблағнинг катта қисми кимларнинг чўнтагига аллақачон кириб кетган бўларди.\nҚўйнинг бўрига топширилишини қарангки, мажбурий меҳнатга чек қўймаслик юзасидан жамоатчилик назоратини ташкил этиши белгиланган ташкилотлар қаторида Ўзбекистон Касаба уюшмалари федерацияси ҳам бор.\nПахта мавсумидаги мажбурий меҳнатни яширишга энг катта ҳисса қўшаётган ташкилот шу эмасми аслида?\nХуллас, Ўзбекистондаги мажбурий меҳнат масаласида саволлар шунчалик кўпки, уларга жавобларни топиш осон кечмайди.\nЛекин хулоса шуки, агар мажбурий меҳнатга чек қўйиш президент ва ҳукуматнинг сиёсий иродаси ўлароқ намоён бўлса, муаммо аста-секин бўлса-да, нисбатан қисқа даврларда ҳал этилади.\nАкс ҳолда мажбурий меҳнатга чек қўйиш масаласи яна ваъдабозлик, баландпарвозлик, ура-ураларга бой навбатдаги кампанияга айланади.\ndata-title="Сиёсий иродами ёки яна ваъдабозлик?" data-description="Ўзбекистонда мажбурий меҳнатга қарши кураш кампанияси бошланди. Бу курашни мамлакат президентининг ўзи бошлаб берди. Мамлакатда мажбурий меҳнат йиллар давомида мавжуд ..." data-image="https://eltuz.com/wp-content/uploads/2018/04/r6246021.jpg" data-url="https://eltuz.com/kozqarash/204016/" data-services="facebook,odnoklassniki,twitter,telegram" data-counter="ig">\nБу йилги 9 май Ўзбекистонда кўп йиллардан буён собиқ шўролар рамзларига, бугунги Россияда урфга кирган тимсолларга энг бой тарзда ...\nЗулфиқор Мусоқов: “Вандализмга чора кўрилиши керак”\n8 август куни Eltuz.com cаҳифасига ўз филми ҳақидаги мақола юзасидан изоҳ қолдирган режиссер Зулфиқор Мусоқов, эфирга қайчилаб узатилган филми ...\nКичик Каримов: Аслида катта ўғрилар бугун ҳокимият тепасида\nГулнора Каримованинг ўғли Ислом Каримов Би Би Си мухбирига берган интервьюсида бобосидан кейин ҳукуматга келганларни айблади. Марҳум президентнинг арзандаси ...


05 Èþíü 2020 19:44 477\nНаманган вилояти ҳокими Хайрулло Бозоров Учқўрғон туманидаги “Учкўприк” маҳалласида 3-секторда амалга оширилаётган лойиҳалар билан танишди.\nТуман ИИБ бошлиғи Ғайратжон Раҳматуллаев бошчилигидаги ушбу секторда жами 67 миллиард сўмлик 88 та лойиҳа амалга оширилиши режалаштирилган. Уларнинг бир қисмини аллақачон амалга оширишга киришилган.\nЖумладан, “Учкўприк” маҳалласида Шайдулло Нуриддинов томонидан 4,5 миллиард сўмлик лойиҳа амалга оширилмоқда. Мазкур лойиҳа доирасида ҳудудда маҳалла гузари, тикувчилик корхонаси, мини-стадион, спорт заллари, савдо ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари қурилади.\n“Бўстон” маҳалласида тадбиркор Шаҳноза Алиматова томонидан 1,5 миллиард сўмлик тикувчилик цехи, дорихона ва фитнес-клубни ўз ичига олган лойиҳа амалга оширилaди. Тадбиркор Қобилжон Аҳмедов эса шу маҳаллада 500 миллион сўм сарфланиб, оталар чойхонаси ва ҳаммом барпо этилмоқда. Келгусида улар қаторига болалар боғчаси қўшилиши ҳам режалаштирилган.\nВилоят ҳокими мазкур лойиҳалар билан танишиб, уларни амалга оширишни жадаллаштириш, пандемия шароитида аҳоли бандлигини таъминлашни кучайтириш зарурлигини таъкидлади. Янги объектлар ҳудудларда инфраструктурани яхшилаш, олдинлари мавжуд бўлмаган йўналишларни юзага келишига хизмат қилиши қайд этилди.


Мафия сардори (Ўн саккизинчи қисм) | euroasia.me | Яндекс Дзен\n192 read the story to the endThat's 58% of the total page views\n(Ўн саккизинчи қисм)\nТансоқчилар шошиб қолишди. Учаласи Шоҳруҳни даст кўтариб, ичкарига олиб кириб кетишди.\nДарров уни чўмилтиришди. Кийим-бош билан таъминлашди. Йигит тўла ўзига келиб олиши учун унга дори беришди. Аммо юзи ва пешонасининг ёрилганини, кўзининг кўкарганини тузатишолмади. Бунинг учун кечирим сўрашди.\nРоман Фёдорович ҳамма ишларини охирлатиб, қадаҳни тўлдириб виски қуйди-да, уни бир-бир ҳўплаганча ўзи доим севиб ўқийдиган “Муҳр” романини мутолаа қилишга тушди. Бу асарни у неча марталаб ўқиб чиққан. Лекин ҳар сафар ўзгача бир руҳ, қувват топгани боис, яна қайта кўз югуртиришдан зерикмасди. Ҳозир ҳам китоб бирдан диққатини тортиб, талай муддат қўлидан қўёлмай қолди. Фақат доимгидай, саккизинчи саҳифадан сўнг ўз хаёлларига ғарқ бўлди. Кўзи сатрлар устида юрар, кейинги бетга ўтар, хаёллари эса қиладиган ишининг лаззатига кўмилганди.\n— Мумкинми? — деди йигитларидан бири эшикдан бошини суқиб.\nРоман Фёдорович кўзойнагини олиб стол устига қўйди-да, йигитига юзланди:\n— Йигит ўзига келдими?\n— Ҳа, кираверсинми?\n— Бемалол. Ҳа, унгаям виски келтиринглар, — деб Роман Фёдорович китобни бир четга қўйиб, қадаҳдаги шаробдан ҳўплаб қўйди.\nШоҳруҳ банкирнинг хонасига кириши билан атрофга бир қур назар ташлади. Европа услубида безатилган хона шу қарашининг ўзидаёқ ёқди.\n— Оҳ, менинг кичик дўстим, — дея ўрнидан турди Роман Фёдорович, — англашилмовчилик учун сиздан минг бор узр сўрайман, баъзан атрофингда ҳеч балога ақли етмайдиган аҳмоқлар пайдо бўлиб қолганини сезмай қоларкансан.\nУ Шоҳруҳнинг қўлини сиқиб кўришди. Хона тўридаги лип-лип ёниб турган печнинг ёнига йигитнинг елкасидан қучиб олиб бориб юмшоқ оромкурсига ўтқазди, кейин ўзи бошқасига ўтирди. Келтирилган вискидан ҳўплаб, йигитни ҳам ичишга даъват қилди. Кейин ён чўнтагидан гавана сигаретасини олиб, лабига қистирди. Ёнаётган ўтин бўлакчаси билан тамакисини тутатди.\n— Шунақа қилиб, чекиш — жону дилим. Ёшлигимда битта кино кўргандим. Ўша фильм қаҳрамони ўрмонда ўт ёқади-да, ёнаётган чўпдан сигаретасини тутатади. Оҳ, бирам ёқиб қолгандики, гарчи эндигина еттинчи синфда ўқиётган бўлсам ҳам чекишни ўрганишга интилганман. Мана, орадан қанча йиллар ўтиб кетди, ҳалигача чекаман, — деди жилмайиб Роман Фёдорович ҳамда тутунни ҳузур қилиб ичига ютди.\nШоҳруҳ қўлидаги қадаҳдан бир қултум виски ютди-да, ҳамсуҳбатига юзланди.\n— Қани энди, кичик дўстим, айтинг-чи, кимсиз? Нега келдингиз? Юз тузилишингиздан бу ерликларга ўхшамайсиз... Дарвоқе, менга ёрдам бериш учун жонингизни гаровга қўйганингиз қойил қолдирди. Ҳамманиям қўлидан бундай иш келмайди, — деди Роман Фёдорович.\n— Қизингизни эртага ўлдиришади.\nШоҳруҳ бу гапни шунчалик бемалол айтдики, ҳатто ўзи ҳам ҳайрон қолди.\n— Нима? Ўлдиришади?! Оксанани-я? Жин урсин. Қаёқдан олдинг бунақанги хабарни?! — дея ўрнидан туриб кетди Роман Фёдорович.\nХудди шу маҳал хонага ялтироқ, олди ҳаддан зиёд очиқлигидан оппоқ кўксини салгина бекитиб турадиган калта тунги кўйлакда Оксана кириб келди.\n— Ҳа-а, — деди у отасининг қўлидаги сигарани кўриб, — дарров чекишни бошладингми? Дўхтирлар сенга мутлақо чекиш мумкинмаслигини айтишганди-ку?!\n— Қизгинам, бу ёққа кел, — деб қўли билан Роман Фёдорович уни ёнига чорлади.\nОксананинг узун киприклари пирпиради. Худди модельер қизлардай узун оёқларини кўз-кўз қилганча битта-битта босиб отасининг ёнига келди. Отаси уни қучди. Хушбўй атир ҳиди анқиб турган сарғиш сочларини узоқ ҳидлади, сўнг юзидан ўпиб қўйди.\n— Тинчликми? — сўради отасининг бундай қилишидан ҳайрон бўлган қиз. — Ёки ҳозирнинг ўзида бирон ёққа сафарга кетаяпсанми?\n— Йўқ, шунчаки сени яхши кўриб кетдим. Эсимдан чиқай дебди. Илтимосингни бажардим. Эртага саҳарда Москвага чипта олиб қўйдим. У ердан Швейцарияга учасан. Ўйлаб қарасам, дам олмаганинггаям анча бўпти.\n— Ота, барибир сени тушунолмаяпман. Ҳеч қачон илтимосимни бу даражада тез бажармагандинг. Ҳатто ойим ҳам: “Отанг бир ишни қилиш учун йиллаб ўйлайди”, деганди. Нега бунчалик ўзгариб қолдинг?\n— Ҳозир хаёлимга келиб қолди. Дунёда замонавий бўлиб яшашинг керак экан, йўқса, сени сарқитга чиқариб қўйишаркан, буни менинг ёш дўстим ҳам тасдиқлаши мумкин, — дея Роман Фёдорович қизини қучоғидан бўшатиб Шоҳруҳнинг ёнига келди ва энгашиб афт-ангори кўкариб кетган йигитдан: — Шундайми? — дея сўради.\n— Умуман олганда, — деб Шоҳруҳ юзини кафти билан бекитишга ҳаракат қилди, — сиз ҳақсиз.\n— Дарвоқе, — дея юзида ним табассум билан Оксана йигитнинг ёнига келди, — бу уришқоқ йигит ким бўлди? Оҳ, юзига қара, ота, моматалоқ бўп кетибди-ку.\n— Ҳали танишишга улгурганимизча йўқ. Лекин ўйлашимча, душман бўлмаса керак.\n— Исмим Шоҳруҳ, ўзбекман. Сизларни эса гарчи аввал кўрмаган бўлсам-да, исмларингизни биламан, — дея жавоб қилди Шоҳруҳ.\n— Кўринишингиздан, қолаверса, ёшлигингиздан бирон катта жойнинг эгасига ўхшамайсиз. Пулингиз бордир, лекин отамчалик бойлигингизгаям кўзим етмайди. Шундай одам қандай қилиб бизга ёрдам бериши мумкин? — сўради Оксана.\n— Қизим, — деб Роман Фёдорович Оксананинг белидан қучди, — сен бориб дамингни олавер, биз ўзимиз гаплашиб оламиз. Ҳар қалай, эркакларнинг ишига аёллар аралашиши яхши эмас. Айниқса, мен шунақанги аёлларни ёмон кўраман.\n— Ота, мен сенга бегона эмас, қизингман. Қолаверса, фақат икковимиз қолганмиз. Ойим ҳам ўлиб кетди. Ишингни ўргатиб борсанг, кейинчалик балки ёрдамим тегиб қолар.\n— Фақат бунисига эмас. Лекин сенга раҳмат, ўзимнинг эркатойим.\nРоман Фёдорович қизининг юзидан ўпиб қўйиб, уни ётоғи томонга етаклади. Лекин қиз унамади. Бир қадаҳ виски ичишга рухсат сўради. Қизининг раъйига доим қараб келган ота бу сафар ҳам уни бўй етган ҳисоблаб, илтимосини бажо келтирди.\nОксана атайин отаси ўтирган курсига ўтириб олди. Мақсади, эркакларнинг гапларини эшитиш эди. Қолаверса, уйқуси ўчган, ўзиям бегона ўғил болалар билан гаплашишга мойил эди. Унинг ниятини олдиндан билган Роман Фёдорович мутлақо иш тўғрисида оғиз очмади. Фақат ёшларнинг нима билан қизиқишлари, келажакда қандай режалар тузганларини сўради. Ўзи ёшлигини гапириб берди. Шу билан орадан икки соатча вақт ўтиб кетди.\nКейин қизини ётоғига киргизиб юбориб, Шоҳруҳни сўроққа тутди.\nЙигит ҳеч нарсани яшириб ўтирмади. Компьютерда ниманики кўрган бўлса, ҳаммасини гапириб берди. Албатта, фақат Роман Фёдоровичга тегишли бўлганларини.\n— Шунақа экан, бекордан-бекорга келмагандирсан?! Қанча пул керак сенга? — сўради унинг гапларини тинглаган Роман Фёдорович.\n— Ҳеч қанча, вақти келганда бир мурувват кўрсатиб юборасиз, тамом. Энди рухсат берсангиз, мен кетайин. Ташқарида шеригим кутиб ўтирибди. Менимча, у бутунлай адойи тамом бўлган. Ахир мени йигитларингиз дўппослашди. Кейин уйга олиб кириб кетишди. Нима хаёлга борганини тасаввур қилсангиз керак.\n— Ҳали шеригинг ҳам борми?\n— Эҳ, ёшлар, нимани ўйлаб юрасизлар, билмайман. Ҳақиқатан ҳам, жаҳл устида ўлдириб юборганимда, нима қилардинг? Бўпти, майли, омадинг бор экан. Хабаринг учун катта раҳмат. Жабрланганинг ҳақини эса эрта кечга оласан.\n— Айтдим-ку, керакмас, деб. Қизингизни эҳтиёт қилинг.\nШоҳруҳни Роман Фёдоровичнинг йигитлари кузатиб қўйишди.\nБек Шоҳруҳни калтаклашаётганларини кўриб жон-пони чиқиб кетди. Ёрдамга бориш учун машина эшигини очди ҳам. Бироқ тушмади. Шоҳруҳнинг режасига халақит бериб қўйишдан қўрқди. Ахир бу йигит неча марта мана шундай кутилмаган ишлари билан ҳаммани ҳайрон қолдирганди. Бунинг устига, агар унинг ишига бирон кимса аралашса, ўша одамни жуда ёмон кўриб қолишини Бек яхши биларди.\nРоса калтак еган йигитни ичкарига олиб кириб кетишганини кўрганидан кейин ортиқ чидаб туролмади. Бирдан Юлдузга қўнғироқ қилди. Воқеани ипидан-игнасигача айтди. Ҳовлиқиб қолган қиз манзилни сўради. Бек қаерда турганини маълум қилиши билан телефон ўчди.\nБир соат ичида Юлдуз шотирлари билан етиб келди. Ҳаяжондан унинг киприклари пирпирарди. У машинадан тушибоқ Бекни саволга тутди. Бек сўзлаб бўлиши билан юзига шапалоқ тортиб юборди.\n— Ярамас, сен уни уришларига, қонига белашларига қараб турдингми?! Одам шунақаям юраксиз бўладими?! — деб қичқирди Юлдуз.\nУ биринчи марта Бекни сенлаётган эди. Йигитга кўпроқ шуниси алам қилди. Тўғри, шунча одамнинг орасида юзига шапалоқ тортгани, ёш болага бақиргандай бақиргани нафсониятига текканди. Аммо сенсирагани ҳаммасидан ўтиб тушди. Бир сафар уни Шоҳруҳ ерга урганди. Энди бу ҳамманинг кўз олдида ер билан битта қилди. У аламидан қизариб кетди. Қўллари мушт бўлиб тугилди.\n— Бекор қилдингиз, — деди ҳар бир сўзни тишлари орасидан чиқариб, — агар у итнинг ўзи: “Ишимга аралашмай машинада ўтир”, демаганида, гўрсўхталар билан муштлашардим.\nУ сўзларини тугатиши билан ичкаридан Шоҳруҳ билан Роман Фёдорович қўлтиқлашиб чиқиб келди. Ҳамманинг нигоҳи бирдан уларга қаратилди.\nБанкир дарвозасининг тагида шунча одам турганини кўриши билан қўрқиб кетди. Беихтиёр унинг қўли чўнтагидаги тўппончани ушлади. Шоҳруҳнинг эса жаҳли чиқди. Юлдузнинг ёнига деярли югуриб борди.\n— Нега келдинглар, ким чақирди сизларни?! — деди.\nШоҳруҳнинг ўзбошимчалиги Юлдузнинг жаҳлини чиқарганди. Яхшилаб “чақиш” нияти бор эди. Аммо чироқ ёруғида йигитининг юзи моматалоқ бўлиб кетганини кўриб, бирдан шаштидан қайтди. Бунинг устига, Шоҳруҳнинг сўзларида таҳдид аломати ҳам бор эди.\n— Бек бизни чақирди, лекин...\nУнинг гапи ичида қолди.\n— Бундан буён ўзим чақирганимдагина келасизлар, — деди Шоҳруҳ ва ортига бурилиб Роман Фёдоровичнинг ёнига борди. Ундан узр сўради.\n— Мен сени бир ўзинг бўлсанг керак, деб ўйлагандим. Кўриб турибман, атрофингда яхшигина одам тўплабсан. Аммо мен мафиозлар билан ишламайман. Хў-ўш, менимча, бошқа кўришмасак керак. Дарвоқе, қизимдан сира хавотир олма. Йигитларингдан биронтасини ишхонамга жўнатсанг, хабарингнинг пулини бериб юбораман.\nШоҳруҳ Роман Фёдоровичнинг бунчалик тез ўзгаришини мутлақо кутмаган эди. Шунча ҳаракати бекор кетганидан бўшашди. Ҳовлисига кириб кетаётган Роман Фёдоровичнинг ортидан: “Ҳали йўлимиз кўп туташади”, деган гапнигина айтишга улгурди. Кейин бошини эгди, Юлдуз тарафга ўгирилди.\n— Бекор келибсиз, меҳнатим ҳавога совурилди, — дея машина томон кетди.\nУ машинага ўтирганидан кейингина қиз ёнига етиб келди.\n— Орамизда англашилмовчилик бўлмаслиги керак. Мен сизни калтаклаганларини эшитиб, қандай қилиб бир жойда жим ўтироламан? Нега унинг уйига киришингиз ҳақида айтиб қўймадингиз? Ҳамма ишни ўзингиз билганча қиласиз. Ҳаммани хавотирга соласиз. Кейин сизнинг қилмишингиз учун бошқалар айбдор бўлиб қолаверади, — деди Юлдуз аламидан бўғилиб.\n— Лекин мен иш битираётган эдим. Агар банкирни қўлга олганимизда, у орқали янаям юқорироққа чиқишимиз мумкин эди. Бир марта калтакланишимга арзимайдими бу?.. Майли, бўлар иш бўлди. Энди ҳеч нимани орқага қайтариб бўлмайди. Эртага... Йўқ, ҳозирданоқ банкирнинг қизини сақлаб қолиш йўлини қилишимиз керак. Ўзига хавф борлигини айтдим. Назаримда, жиддий қабул қилмади. Тўғри, Оксана тонгдаёқ Москвага, ундан Швейцарияга учиб кетаркан, аммо Роман Фёдорович ҳар эҳтимолга қарши шундай қилди. Агар унинг жонига суиқасд бўлмаса, мен шунчаки эртак айтганга айланаман... Хуллас, бошим қотди.\n— Чарчабсиз, — деди унга тикилиб турган Юлдуз, — дам олинг.\nШоҳруҳ жавоб қилмади. Пешонасини ушлади. Дарҳақиқат, унинг кўзи юмилиб кетаётганди. Юлдузнинг гапи ёқди. Ўриндиққа бошини қўйди.\nБироқ унга дам олиш насиб этмади. Чунки уларнинг ўзлари келганлариданоқ кузатувда эдилар. Яъни рақиблари томонидан. Ҳозирда улар ҳамма чиқиш йўлларини тўсиб қўйишганди.\nМуроднинг ранги докадай оқариб кетди. Унинг айни ҳолатини кўрган одам ўғрилигига сира шубҳа қилмасди. Табиийки, милиционерлар ҳам шу хаёлга боришди. Уларнинг кўзлари қувончдан порлаб кетди. Ахир бунақанги омад ҳамма вақт ҳам келавермайди-да. Агар ҳозир бу шубҳали йигитнинг қўлини орқасига қайириб бўлинмага олиб боришса борми, камида мукофот олишади. Шу боисдан ҳам шошилишди. Хонзодани четлаб ўтиб, Муродга қўл узатишлари билан Шаҳло бақириб юборди:\nУ ўрнидан турди. Ички кийимдалиги учун бадани туман ичида тургандай оппоқ бўлиб кўриниб турарди. Келганларнинг кўзи тушиб, бир зум хаёллари қочди. Аммо тезда яна ўзларига келиб олишди.\nШаҳло йигитининг қўлидан маҳкам қучоқлади.\n— Мурод акам ҳеч қанақанги ўғирлик қилганлари йўқ. Қандай қилиб одам севган кишисиникига ўғирликка тушиши мумкин? Кейин Мурод акам ўғирликни пасткашлик деб биладилар! Ойим сизларни алдаганлар... Ойи, уялмайсизми бировга туҳмат қилгани? Аввалги сафар амакимни ўғрига чиқаргандингиз. Эндиги навбат Мурод акамгами?!\nҚиз қизариб-бўзариб кетганди. Кўзидан тинимсиз ёш оқарди. Хонзода унинг ёнига қошлари чимирилиб, ранги оқарганча шиддат билан келди-да, қўлидан силтаб тортди. Ана шунда қиз бечора гипсли оёғини ерга босиб олди-ю, оғриқдан чинқириб юборди.\n— Бу муттаҳам сенинг бошингни айлантириб қўйибди-ку! Кимни ҳимоя қилаётганингни биласанми, шарманда қиз?! Даданг бечора у пулларни топгунча қанча пешона терини тўккан! Ҳеч бўлмаса шуни ўйламадингми бу ўғрига пулларимиз қаерда туришини кўрсатаётганингда! — дея Хонзода қўлини бигиз қилиб Муродни кўрсатди.\nМурод ҳам, Шаҳло ҳам унинг гапларидан қотиб қолишди. Тиллари музлади. Бу даражада очиқ туҳматни улар тушларида ҳам кўришмаган эди. Йигит билан қизнинг мум тишлаб қолганини кўрган милиционерлар аёлнинг гапларига шубҳалари қолмади.\n— Нимангизни ўғирлабман?! — деди ниҳоят тилга кирган Мурод.\n— Нималигини ўзинг яхши билмайсанми, ялангоёқ?! Қизимнинг ишончига кирволиб, уни йўлдан уриб, яна без бўлиб туришингга ўлайми? Нимамни ўғирлаганингни менинг ўзимдан сўраб турибсан-а? Мен рўйхатини керакли одамларга берганман. Ҳаммасини қайтарасан! Яна мени шунчалик ташвишга қўйганингнинг ҳақиниям тўлайсан. Тўламасанг, умрингни қамоқда чиритаман!\n— Ойи! — дея бақириб юборди Шаҳло. — Нималар деяпсиз? Шунча одамнинг олдида қайси юз билан бировга туҳмат қиляпсиз, бутун оиламизнинг барбод бўлаётгани камлик қиляптими сизга?!\n— Кам, — деди эшик рахига суяниб турган Содиқ, — қизим, ойингга камлик қилади буларнинг бари. Қачонки, мен ўламан, сен хор-зор бўласан, ундан кейин ойингнинг кўнгли тинчийди.\nЧўчиб тушган Хонзода ортига ўгирилиб эрини кўрди. Қизи ётган палатадаги шовқин-суронни эшитган Содиқ шу ергача аранг етиб келганди.\n— Дадаси, нималар деяпсиз?.. — деди у оёқларидан мадор қочиб.\n— Эшак, йўқол бу ердан, касалхона можарохона эмас, одамларнинг тинчини бузма!\n— Ни-ма?! — дея чинқирганча Хонзода ўзини полга ташлаб юборди ҳамда типирчилай бошлади. Икки милиционердан бири:\n— Опа, сизга нима бўлди? — деб аёлнинг бошини кўтаришга шошган бўлса, иккинчиси дўхтирни чақиришга югуриб кетди.\nБир неча дақиқа ичида оқ халатли киши чопиб келди. Унинг ортидан ҳамширалар ҳам келиб, аввал Хонзоданинг томир уришини текширишди. Врачнинг юзидаги шошқинлик ўрнини бирдан сокинлик эгаллади. У қаддини ростлаб, милиционерларга қараркан:\n— Қўрқадиган ҳеч нарса йўқ, озгина дам олса, ўтиб кетади, — деди.\nХонзода бошқа хонага олиб кирилиб укол қилинди. Шу билан у ухлаб қолди.\n— Сен, — деди милиционерлардан бири Муродга қараб, — барибир биз билан кетишинг керак. Масаланинг тагига етгунимизча сўроқларимизга жавоб беришингга тўғри келади.\n— Кимдир туҳмат қилса-ю, жабрини Мурод акам тортишлари керакми? Бормайдилар, борсалар ҳам мен ёнларида бўламан.\nҲамон эшик рахига суяниб турган Содиқ бир қалқиб тушди. Кўзлари ўз-ўзидан ёшланди. У ҳеч қачон қизи бегона одамни бунчалик ҳимоя қилишини кутмаганди. Бунинг устига, отасининг ёнида айтаётган гаплари уни ғуссага ботирди.\n— Шаҳло, — деди у ҳазин товушда, — мен сен учун кимман? Ҳурматим йўқми олдингда?!\n— Ҳали бирор марта: “Ҳолинг қандай?” — деб сўрамадинг-а, қизим?!\nСодиқнинг боши эгилди. Жароҳатли жойларида оғриқ сезди. Афти бужмайди. Кўз ёшини қизидан яширмоқчи бўлганди, уддасидан чиқолмади. Шўр сувнинг икки-уч томчиси полга тушди.\nШаҳло оқсоқланганча бориб дадасини қучмоқчи бўлганида, падари бузруквори унамади. Қизи ёнига яқинлашганида ўгирилиб чиқиб кетди. Оқсоқланиб, ҳам руҳий, ҳам жисмоний оғриқлар исканжасида зўрға ўзи ётган палатага етди. Сўнг каравотига юзини босиб, ҳўнграб йиғлаб юборди.\nШаҳло шу аҳволда, ўзи билмаган ҳолда танасини бошқаларга кўз-кўз қилиб, отасининг ортидан бормоқчи бўлганида, Мурод ушлаб қолди. Устига халатини кийгизди. Шаҳло унинг кўксига бошини қўйди ва унсиз кўз ёш тўка бошлади.\nҲартугул, Муроднинг қўлига кишан солиш ниятида келганларга Худо инсоф берди. Улар бир-бири билан кўз уриштирганларидан кейин палатани тарк этишди.\n— Энди нима қиламиз, Мурод ака? Бутун оиламиз барбод бўлди, қандай яшайман?! — йигитини маҳкам қучоқлади Шаҳло.\n— Ҳаммаси изига тушиб кетади. Мана кўрасан, бари эсингдан чиқади. Ҳозир, ҳозироқ кийимларингни йиғиштир, сени опкетаман. Бир минут ҳам бу ерда қолмайсан. Уйимизга борамиз, ойим сени жудаям яхши кўриб қолганлар, — деди Мурод.\n— Дадам-чи, уларни шу аҳволда қандай ташлаб кетаман? Ўзларини-ўзлари еб битирадилар-ку!\n— Сен тайёрланиб тур, мен ўзим ёнларига кириб гаплашаман.\nМурод Содиқдан яхши гап эшитмади. Қонига ташна бўлиб турган одам, у кириши билан: “Йўқол, кўзимга кўринма!” — дея бақирди.\nМуроднинг бир аҳволда чиқиб келганини кўрган Шаҳло ичидан зил кетди. Гарчи йигит ҳеч нарса демаган эса-да, унинг юз қиёфасидан “суҳбат” қандай кечганини билиш қийин эмасди.\nДадасининг ёнига ўзи борди. Ҳали-ҳануз юзини ёстиққа босиб ётган падарининг сочини силади. Содиқ ким унинг сочларини силаётганини ич-ичидан сезди.\n— Қизим, — деди бўғиқ овозда, — мен кўп нарсани тушуниб етдим. Энди бор, бошқа ёнимга келма. Мен сени катта тўй қилиб узатмоқчийдим... Ўлигимга келмасанг ҳам розиман. Пешонанг қурсин, келиб-келиб, аҳмоқ аёл билан ярамас отага қиз бўласанми?..\n— Дадажон, мен сизни жудаям яхши кўраман. Илтимос, ҳайдаманг. Тузалгунингизча ёнингизда ўтирай, жон дада!\n— Йўқ, бор кет. Ойингнинг яна каромат кўрсатишини хоҳламайман. Мени қийнама бошқа. Шундоғам тамом бўлдим. Ҳеч кимни кўрмай ўлишни хоҳлайман.\n— Унақа деманг, дадажон, — дея Шаҳло энди дадасининг елкасини силамоқчи бўлганида:\n— Тегинма! — деб қичқирди ота.\nШаҳло чўчиб тушди. Тез-тез қовоғи кўтарилиб тушаётган дадасига бироз термилиб турди-да, кўзидан ёшини селдай оқизганча эшик томон йўналди.\nЙўлакда уни Мурод кутиб турарди. Бирдан қучоқлади.\n— Мурод ака, уйимга олиб бораман, дегандингиз. Гапингиз ростми? — деди Шаҳло йиғламсираб.\nМурод жавоб қилмади. Бунинг ўрнига қизнинг белидан қучиб, ташқарига бошлади.\nЧол ўрмондан келган хабарни эшитгач, ўрнидан туриб кетди. Ўзи билан бирга пивохўрлик қилаётган ёрдамчиларини ўта дағал сўзлар билан шунақанги бўралатиб сўкдики, барининг юраги ўйнаб қолди. Чол бу билангина қаноатланмади. Ёнидан тўппончасини олиб, дуч келган томонга ўқ ота бошлади. Буниси ҳаммасидан ошиб тушди. Кўзларига дунё қоронғи бўлиб кетган барзангилар бирдан полга кўкракларини бериб ётишиб, бошларини кафтлари билан бекитишди. Вақтида шундай қилишди. Бўлмаса, бу қутурган чол битта қўймай отиб ташларди. Ниҳоят, тўппончада битта ҳам ўқ қолмаганидан кейин чол тинчиди.\nҚуролни улоқтириб, кираверишдаги, ўзи жуда яхши кўрадиган, Эрондан келтирилган нархи беш минг доллар турадиган, ниҳоятда чиройли кўзани чил-чил қилиб синдирди. Сўнг столга ўтириб, ютоқиб-ютоқиб пиво ичди.\nУ аввалги сафар Юлдуз билан Шоҳруҳни қўлдан чиқарганида ҳам қутурган эди. Лекин ҳозиргидай эмас. “Ов”га кетганлар қуруқ қўл билан қайтиб келишгач, жаҳл устида битта йигитини оёғидан яралаганди. Шу билан тинчиганди. Бироз ўтиб, қиз билан йигитнинг боплаб кетишганига ҳатто ўзи ҳам қойил қолганини бошқалардан яширмай, иржайиб-тиржайиб айтувди.\nЭнди эса кимдир ўрмондаги қароргоҳга бостириб кириб, учта йигитини тинчитибди. Пулларни, сотишга тайёрланган героинга қўшиб яқиндагина сотиб олинган “Жип”ни ҳам ўғирлаб кетибди-ю, улар оғизларини очиб қолаверишибди.\nТалай муддат ичкилик ичиб, сигарета чекиб ўтирди. Полга ётганлар бирин-сирин ўринларидан туришди. Оёқ учида юриб, хонадан чиқишди. Чол ҳамма нарсани жуда яхши сезиб ўтирар эди. Шотирларининг ундан махлуқдан қўрққандай қўрқишларини кўриб, ич-ичидан севиниб кетди ҳам.\nБироздан кейин у бақирди. “Қайси ит эмган бор!” — дея сўкинди. Эшик ортида турган учала шотири ҳам унинг овози эшитилиши билан югуриб киришди. Ҳаммаси ранг-қути ўчган, қутурган чолга олазарак боқиб туришарди.\n— Бориб, ўрмондаги учта маразни йўқ қилинглар, — дея буйруқ берди, — кейин ўғриларни...\nШундай деганида унинг кулгиси қистаб кетди. Чунки унинг ўзи ўғриликда бошқаларга дарс берарди. Унинг ўзини айнан ўз услубида тунашганлари қитиқлади. Зўрға башарасидаги табассумни йўқотиб, ўрнини қаҳр-ғазабга бўшатиб берди.\nШотирлари бирин-кетин шошганча чиқиб кетишди. Ҳаммасининг ич-ичидаги алами аста-секин, ора-чора бир-бир бўй кўрсатиб қоларди. Чунки қаригани сайин инжиқликлари ортиб бораётган чол жонларига тегиб бўлган эди. Аммо қўлларидан барибир ҳеч нима келмасди. Қўрқишарди. Албатта, чолнинг ўзидан эмас. Унинг чет элда ҳамтовоқлари кўп эди. Айниқса, сицилиялик наркобарон билан жуда қалин эди. У сўнгги уч-тўрт йил ичида беш-олти марта Москвага келган ва ҳар сафар, энг аввал, мана шу чол — Рамиз билан учрашар, маслаҳатлашар, чойлашар, маишат қиларди. Ана шу лаҳзаларда чол йигирма яшар йигитга айланарди. Наркобарон кетар чоғида бошқа авторитетларга: “Отамизнинг бир тола сочи ҳам қиммат туради. Уни авайлаб-асрашимиз керак”, дерди. Унинг мана шу гапи яна қайтиб келгунича чолга соябон вазифасини ўтаб берарди. Биров унинг мушугини “пишт” демас, бундан фойдаланган Рамиз чол хоҳлаган номаъқулчилигини қилиб юраверарди.\nУ Москвада яшамасди. Бировдан қўрққанидан эмас, шунчаки ёқтирмасди, холос. Унинг кўриниши ҳечам ўзгармасди. Ундан кейин бирор марта ҳам касал бўлиб, ётиб қолган банда эмас. Ёшлигида дори-пори ичган бўлиши мумкин, буни ҳатто ўзи ҳам эслаёлмайди. Доим бақувват, бардам юрарди. Чунки Германияда ҳар икки йилда бир маротаба қонини ёш боланикига алмаштирарди. Қоннинг кучи билан олти ойлар чамаси ҳақиқий йигитга айланарди. Фақат кучли овқат ер, кейин ёшгина, ҳали йигирмага кирмаган қизларни истаб қоларди. Атрофидагилар унинг бундай ўзгаришидан ҳайратланишарди. Кошкийди, биз ҳам унинг ёшига етганимизда ана шундай бақувват юрсак, деб орзу қилишарди. Бироқ олти ой ўтганидан кейин чолнинг тетиклиги ортга чекинарди. Қиз-жувонларни эса жини суймай қоларди. Кейин эзма, мижғов чолга айланарди-ю, ҳамманинг жонига тегарди. Ғазаби қўзиганлардан нечтаси уни ўлдирмоққа шайланди. Бироқ ҳеч бирининг қўлидан келмади. Бунинг ўрнига ўзлари нариги дунёга равона бўлишди. Бундай воқеалар тобора тезлашиб кетаётганидан хавотирга тушган чол ўзининг қиёфадошини қидирди. У бу ишни хуфиёна, учта оғзига маҳкам, ишончли йигитига буюрди. Узоқ қидирувлардан кейин, ниҳоят, унга икки томчи сувдай ўхшайдиган қирқ ёшдан ўтиб қолган одам топилди. Фақат соқоли йўқ эди. Рамизникига ўхшаш соқол ясаш муаммо туғдирмасди, албатта. Уларнинг ўртасидаги ягона фарқ характерида эди. Рамиз — жиззаки, чўрткесар, қўпол, жойи келса ўз онасини танимайдиган бўлса, Февзи унинг бутунлай акси эди. Бироқ ўз вақтида дзюдо билан шуғулланиб, икки марта ўз юртининг, бир марта иттифоқнинг чемпиони бўлган эди. Қиёфадошининг ана шу томони Рамизга кўпроқ ёқди. Бошқа масалалар учун эса, у Февзини икки ой бировга кўрсатмасдан тарбиялашига тўғри келди. Ниҳоят ҳамма нарса жойига тушганидан кейин, йигитларининг ёнига юборди. Натижа ўйлаганидан ҳам зиёдроқ бўлди. Биров шубҳа қилмади. Февзи уларни шунчалик довдиратдики, Рамиздан ҳам ўтказиб юборди. Шундай қилиб, аввал ойлар, унинг ортидан йиллар ҳам ўтиб кетди. Февзининг сохта соқол қўйишига ҳожат қолмади. Ўзиники оппоқ бўлди. Рамиз ўзи борадиган жойларга ҳеч иккиланмай уни жўнатадиган, унинг қандай гапирган, нима ишлар қилгани ҳақида ишончли одамларидан билиб оладиган бўлди. Ҳатто бир сафар сицилиялик наркобарон билан ҳам учраштирди. Фақат қиёфадошига кўзойнак тақтириб, бурнининг тагига Гитлерникига ўхшаш мўйлов ёпиштириб қўйди.\nФевзининг эса хаёли бузилди. У энди сохталикдан безган, ҳақиқийликни кўпроқ қўмсаётган эди. Шу боисдан ҳам Рамиз ва унинг атрофидагиларни жуда синчковлик билан ўрганди ҳамда ўзининг Февзилигини биладиган Рамиздан бошқа уч кишини топди. Уларнинг айғоқчилик қилиб юрганлигини ҳам аниқлади. Ва ҳар учовини бараварига йўқ қилиш режасини тузиб, қулай фурсат келишини кутди. Анча вақт кутди. Бир йил муддат ичида учта айғоқчини бир жойда учратолмади. Бунгача ўзининг ўлиб кетишига оз қолди. Қаҳвахонадан ишрат қилиб қайтаётганида (албатта, Рамизнинг ўрнига), кутилмаганда ёнларига “Жигули” тўхтаб, улар ўтирган машинани ўққа тутиб қолди. Яхшики, енгил жароҳат олди, холос. Лекин уни қўриқлаб кетаётганларнинг учаласи ҳам нариги дунёга равона бўлишди. Ана шу воқеадан кейин унинг қарори янада қатъийлашди.\nХўжайиннинг буйруғи билан дала ҳовлига борди. Бироздан кейин негадир учта айғоқчи ҳам келди. Тўрталаси битта хонада ўтиришди. Февзи улар билан бирга озгинадан грузин виносини ичди. Сўнг қулай фурсатни қўлдан бергиси келмай, учала йигитни ҳам отиб ташлади. Дала ҳовлида улардан бошқа ҳеч ким йўқ эди. Шу боисдан учта йигитни битта қабрга кўмиб ташлаш унинг учун муаммо туғдирмасди. У ишини битирганидан кейин, машинага ўтириб хўжайиннинг қароргоҳига йўл олди. Борса, ҳаммаёқ осойишта, ҳар ким ўзининг иши билан овора. Қўриқчи йигитлар Рамиз (Февзи)нинг ўзи машинани ҳайдаб келганига ҳайрон қолишди. Бироқ лом-мим дейишолмади. Дарров дарвозани очишди.\nФевзи уйга кирганидан кейин иккинчи қаватга кўтарилди. Рамизнинг хонасига кирди. Чол қандайдир харитани столнинг устига ёзган ва алланималарни чамалаш билан овора эди. Февзини кўриши билан жони чиқиб кетди.\n— Нимага келдинг, мараз?! Ҳозир у ёққа Петербургдан болалар келиши керак эди-ку, разбор бор эди! — дея бақирди томоғи йиртилгудек бўлиб.\nФевзи унинг сўроғига жавоб бериб ўтирмади. Чўнтагидан овоз чиқармайдиган ускуна ўрнатилган тўппончани олиб, аввал Рамизнинг кўкрагига, кейин бошига ўқ узди. Рамиз полга гурсиллаб йиқилди. У ҳатто бақиришга ҳам улгурмади. Кўзлари олайганча ўлиб қолди. Унинг ўлигидан ҳам одам сесканарди. Февзи бир муддат қотганча унга термилиб турди. Сўнг дарров ўзига келиб, қиёфадошининг мурдасини дераза ёнига судраб олиб борди-да, устига мато ёпиб қўйди. Шундан кейингина бироз тин олиш учун шкафдан коньяк олди-да, қадаҳни тўлдириб қуйди. Ичаётганида қўли шунчалик қалтирардики, бир кўтаришда қадаҳни лабига олиб боролмади. Стол устига қўйди. Чуқур-чуқур нафас олди. “Ҳеч ким билмади, ўзингни бос. Ҳаммаси жойида”, дея қайта-қайта хаёлидан ўтказди. Фақат шундан кейингина қадаҳдаги суюқликни ичди. Аввал томоғи, ундан кейин ошқозони қизиди. Вужудидаги титроқ йўқолди. Қадаҳга коньяк қуйишга сабри чидамай, шишанинг оғзидан ичди. Чўнтагига қўлини тиқиб сигарета олди. Ўпкасини тўлдириб-тўлдириб тутун ютаркан, мурданинг тепасига борди.\n— Шунча бойликка эга бўлдинг, лекин барибир дунёга тўймаганингдан кўзинг очиқ кетди-я, бечора, — деб Рамизнинг қовоғини силади ва кўзини ёпди.\nБу ёғига у шошилиши керак эди. Чунки тезда дала ҳовлига бориши, петербургликлар билан гаплашиши лозим эди. Агар кечикса, ҳамма сири очилиб кетиши мумкин эди.\nУ мурдани шу ерда қолдиришга қарор қилди. Кийимларини алмаштириб, эшикни ўзининг калити билан қулфлади-да, ҳовлига тушди. Йигитларидан олтитасини олди. Улар иккита машинада йўлга тушишди.\nДала ҳовлига етиб борганларидаёқ кўз қири билан қабрга қаради. Синчиклаб қаралса, ернинг ковлангани дарров билинаркан. Йўқ жойдан уникига айланган шотирларига уйнинг атрофидан бир қадам ҳам жилмасликларини буюриб, ўзи ичкарига кирди. Яхшиям шундай қилган экан. Столнинг бурчагида қон юқига кўзи тушиб қолди. Уни дарров артиб ташларкан, чуқур нафас олди. Қўли беихтиёр чўнтагини ковлаб, сигарета олди.\nОрадан ярим соатлар ўтганидан кейин кутилган одамлар келишди. Ҳаммаси бир-биридан бақувват, боқишлари одамни тешиб юборай дейди.\nИкки киши у билан меҳмонхонада ўтирди. Рамиз: “Қуруқ стол атрофида ўтиринглар. Улар сендан Тожикистондаги йўлакни уч ойга бўшатиб беришингни сўрайди. Рози бўлма. Кейин қайтариб ололмаймиз”, деган эди. Лекин бўлиб ўтган воқеалар сабаб бўлдими ёки Рамизнинг айтганини атайин қилгиси келмадими, келгувчиларнинг таклифига кўнди.\n— Уч ойдан кейин ҳеч қандай гап-сўзсиз қайтариб оламан, йўқса, сизларга уруш эълон қилишимга тўғри келади. Аслида молларингни ўзим ўтказиб беришим, эвазига эллик фоизга эгалик қилишим лозим эди. Лекин қўлимнинг очиқлигини сизларга кўрсатиб қўйгим келди, — деди.\nПетербургликлар Рамизнинг бунчалик тез кўнишини мутлақо кутишмаганди. Жа эллик фоиз бўлмаса-да, йигирма-йигирма беш фоизга ишлашга ҳам рози эдилар. Шу боисдан ҳам кетма-кет миннатдорчилик билдиришди. Кейин маишат бошланди. Ярим тунгача ўтиришди. Агар улар ичган ароқни фил ичганида борми, жигари шишиб ўлиб қолиши ҳеч гап эмасди. Аммо одам шаклидаги жониворлар ўта маст бўлишса-да, биронтаси ҳам ўлмади. Уларнинг орасида биргина Февзи бир қултум ҳам ичмади. Ўрнига минерал сувга қорнини тўлдирди. Аслида унинг ҳам шароб билан тўйиш нияти бор эди. Лекин шаҳарда Рамизнинг мурдаси ётибди. Уни бирёқли қилиши керак. Айнан шу сабаб, шотирларига ётиб қолгунча майхўрлик қилишга розилик берди.\nУ тонгги учларда шаҳарга қайтиб келди. Рамизнинг мурдасини бўлакларга бўлди. Сўнг машинанинг юкхонасига ортиб, ахлатхонага ташлаб келди. Фақат калласини бошқа жойга, шаҳар ташқарисига олиб борди. Уни ҳам тўрт бўлакка бўлиб, тўртта жойга кўмиб ташлади.\nУйга қайтиб яхшилаб чўмилганидан кейин қадаҳни тўлдириб коньяк ичгачгина ўзига келди. Мийиғида кулди ва қулочини кенг ёзиб:\n— Энди ҳаммасига бир ўзим эгалик қиламан! — дея бақириб қўйди.


Жадидларнинг ғоявий асослари, ютуқ ва хатолари - UzAnalytics\nСуратда: Жадидлар, 1920 йил.\nЖадидлар XIX аср охири – XX аср бошида Россия империясида мусулмон модернист ислоҳотчилари бўлган. Улар ўзини “тараққийпарвар”, “зиёли” ёки фақат “Ёшлар” деб атаган кишилар эди. Гарчи ҳаракат ичида жиддий мафкуравий келишмовчиликлар бўлган бўлса-да, жадидлар аксил-клерикал ҳаракат бўлган, таълим соҳасини ислоҳ қилиш ҳамда мактабларда “усул ул-жадид” ёки “янги усул”ни татбиқ қилиш ва ривожлантиришга интилган. Умуман олганда, уламо ва ислом руҳонийларига қарши муваффақиятли кураша олган бўлса-да, улар ҳам совет давлатининг қурбони бўлди. Жадидлар маҳаллий буржуазия ва аксил-инқилобий гумашталар сифатида қораланди ва кўпчилиги отиб ташланди.\nЎзбек тарихчиси Дилором Алимова жадидлар тарихи, ғоялари ва энг ёрқин вакиллари, хатолари ва ютуқлари ҳақида ҳикоя қилади.\nДилором Аъзамовна Алимова — тарих фанлари доктори (1991), профессор (2001), тарих фани назарияси ва методологияси, маданиятшунослик ва тарихшунослик муаммолари, Ўзбекистон давлатчилиги тарихи, Ўрта Осиёдаги “аёллар масаласи”, шунингдек, Ўзбекистон ва Марказий Осиё тарихининг турли жиҳатлари бўйича етакчи тадқиқотчи (Википедия).\nЖадидчилик келиб чиқишига сабаб бўлган омиллар ҳақида гапириб берсангиз. Ушбу ташаббускорлар пайдо бўлган тарихий шароит қандай эди? Бу тарихда қайси давр бўлган?\nЖадидлар ким бўлганини тушуниб олиш учун ўша давр тарихини жуда яхши билиш зарур. Жадидчилик XIX аср охири – XX аср бошида пайдо бўлди. Агар биз жадидчилик пайдо бўлишининг тарихий сабабларини тушунишни истасак, тарихга бирох чуқурроқ кириб боришимиз, XIX асрдаги фалсафа ва маърифатнинг кучайиши, қанчалик ғайритабиий кўринмасин, Ўрта Осиё хонликларининг XVI асрда Буюк ипак йўли заифлашиб қолгани билан боғлиқ тарзда юзага келган қолоқлиги объектив сабабларини англаб олишимиз керак бўлади. Ўша вақтда денгиз йўллари очилиб, Ғарбда, Европада технологиялар жадал ривожлана бошлади. Субъектив сабаблар эса халқ хўжалиги ва умумий ривожланишга улкан зарар етказган ички урушлардир.\nТуркистонни Россия империяси босиб олгандан кейин ўлка метрополияни табиий бойликлари, хусусан, пахта ва ипак билан беғараз таъминлаб турган хомашё базасига айланди. Кейинчалик бошқа табиий ресурсларни ҳам қазиб олиш ва марказга ҳайдаб бериш дастури ишлаб чиқилди, фақат ушбу мақсадларга эришишда хизмат қилувчи соҳалар ривожлантирилди. Рус сармоясининг Туркистонга кириб келиши, албатта, банклар ривожланиши, темирйўллар қурилишига туртки берди, аммо судхўрлик капиталининг ривожланишидан синган деҳқонлар сонини жиддий тарзда ошириб юборди. Бунга мана бундай рақамлар мисол бўла олади: 1912 йил ноябрига келиб, аҳолининг қарз берувчи ташкилотлар олдидаги қарзи 157 миллион рублга етди. 1917 йилга келиб, Фарғона вилоятининг айрим уездлари – туманларида ерсизлар 30 фоизга, Андижон вилоятида эса 50 фоизга етди. Туркистондаги аҳвол қандай бўлганини шу рақамлардан ҳам билиб олса бўлади. Шу билан бирга, маданий инқироз, бутунлай сафсатага айланиб қолган таълимнинг аҳволи ҳақида ҳам гапиришга тўғри келади. Умуман, бу даврга келиб, ислом фалсафаси қадрини йўқотиб бўлди, яъни у содир бўлаётган воқеа-ҳодисаларнинг уламо тарафидан маиший талқинига айланиб қолди, холос.\nШунинг учун жадидлар – ёшлар, бу эса ёшлар ҳаракати эди. Мен жадидларнинг ёш таркибини ўргандим. Маълум бўлишича, машҳур жадид ва ёшларнинг севимли ёзувчиси Чўлпон 1910 йилда 13 ёшда, Беҳбудийнинг ёши эса 30 ошиқроқ бўлган экан. Ўша ҳаракат иштирокчилари фақат ёшлардан иборат экани маълум бўляпти. Айни масалага ёнгдашилганда, шундан келиб чиқиш керак бўлади. Бу ёшлар интеллектуал жиҳатдан ривожланган ва Туркистоннинг жаҳон тараққиётидан орқада қолаётгани сабабларини тушунар эди. Шу ўринда қайд этиш жоизки, маърифатпарварликнинг чуқур илдизлари бўлиб, фақат жадидчилик кўринишида зуҳур бўлгани йўқ. Унинг маърифатпарварлик илдизлари ҳам бор эди ва жадидчилик ушбу ҳаракатнинг аккумулятори – қувват йиғувчиси бўлди. Албатта, у олдинги адабиёт, олдинги фалсафа ютуқларига асосланган. Жадидлар ўзини ушбу фалсафанинг таҳлилчилари сифатида ҳам намоён қилди. Биламизки, машҳур маърифатпарвар Аҳмад Дониш, шоирлар Муқимий, Фурқат, Ҳамза, Убайдулла Завқий, Муҳаммад Баёний, Абай Қўнонбоев ва олим Чўқон Валихонов ислоҳотнинг ҳассос тарафдорлари бўлган, улар боши берк кўчадан чиқишни нафақат маърифатда, қолаверса, туркий халқлар бирлигида кўрган. Ўтмишдошларидан анча олдинлаб кетган ва маърифатпарварликдан сиёсатга ўтган жадидлар шу заминда униб чиққан.\nБиз жадидлар ҳаракатини феномен деб атаймиз, тўғрими? Агар улар мавжудлиги жуда оз вақт оралиғи ва муайян сиёсий воқеалар билан чекланмаганда, мен буни кичик Ренессанс деб атаган бўлар эдим. Агар жадидлар фаолиятини яна бир неча ўн йил давом эттирганида, жуда яхши натижага эришган ҳамда аҳоли уларни яхши қабул қилган, ғоялари яхши тарқалган бўлар эди. Жадидчиликнинг ўзига хослиги нимада? Энг аввало, уларнинг ақл-заковати фавқулодда юксак ривожланган, ҳам Шарқ, ҳам Ғарб маданияти ҳақида муайян билимга эга бўлган. Деярли барчаси олий диний таълим олиб, Навоий, Жомий, Фузулий шеърияти, ўрта асрларда яратилган фалсафий рисолаларни ўқиб ва уқиб, бу билимини ҳам Шарқ, ҳам Ғарб маданияти ютуқлари билан бойитган. Айни ҳол жадидларнинг фалсафий дунёқарашини белгилиб берган ва бу таълим соҳасини, умуман олганда, маърифатни ислоҳ қилиш борасидаги фаолиятида акс этган. Жадидлар нафақат бундай ислоҳот ўтказишни назарий жиҳатдан асослаб берган, қолаверса, маърифатни амалга ошириш учун амалда ҳам тинмай ҳаракат қилган: улар янги усулдаги мактаблар, кутубхоналар, қироатхоналар очган, дарсликлар, газеталар чоп этган, илк театр ташкил этган, бу аҳоли учун кўз кўриб, қулоқ эшитмаган янгилик бўлиб, жуда катта таъсир кучига бўлган ва одамлар онгида инқилоб ясаган. Шу ўринда М. Беҳбудийнинг “Падаркуш” пиесасини эслаб ўтиш жоиз, унда билимсизлик, жоҳиллик фожиага сабаб бўлиши кўрсатиб берилган ва ёшлар онгида чин маънодаги инқилоб ясаган эди.\nСовет тарихшунослигида Қримда истиқомат қилган Исмоил Гаспринскийни жадидчилик асосчиси деб ҳисобланади. У киши ҳақида сўзлаб берсангиз. Бу жадиднинг асосий ғоялари нималар бўлган ва нега ўша ғоялар Россия империясииннг айнан Марказий Осиё қисмида бунчалик яхши кутиб олинган?\nҲа, Исмоил Гаспринский – жадидчиликнинг отаси, чунки у маърифатпарварлик фаолиятини Қримда бошлаб, шу билан чекланиб қолгани йўқ ҳамда “Вақт” ва “Шўро” деб аталган 2 та буюк газета ташкил қилган. Бу газеталар Қримдан ташқарида ҳам кенг тарқалди. Ўша газеталар таъсири жуда катта бўлган – у Марказий Осиё зиёлилари учун чин маънодаги кашфиёт эди, чунки газетада нафақат бошқа давлатлар, мамлакатлар ва шаҳарлар тараққиёти, шунинг баробарида янги усул мактабларининг аҳамияти хусусида ахборот берилган, уларда туркий халқларнинг сиёсий эмас, маънавий жиҳатдан бирлашиши зарурлиги бот-бот такрорланган. Шунинг учун газета сонлари бу ерга олиб келинадиган бўлди. Ўрта Осиё жадидчилиги отаси деб тан олинган Маҳмудхўжа Беҳбудий 1903 йилда иккинчи марта қилган ҳажини Россияни, хусусан, бошқа Шарқ мамлакатларини ўрганиш билан омухта қилди ва ўша йили Исмоил Гаспринский билан учрашди. Бу пайтга келиб, Беҳбудийнинг ўз маблағи ҳисобига очилган кўплаб хусусий мактаблари бор эди. У “Самарқанд” деб аталган газета чоп эттирган. Гаспринский билан суҳбати олимни тўғри йўлдан кетаётганига ишонтирди ва шу йўлдаги бундан кейинги ҳаракатини тўғрилаб олди. Шу сабабли Гаспринскийни Марказий Осиёда ҳам ушбу ҳаракатнинг раҳнамоси деб аташ мумкин.\nУнинг таъсири жуда катта бўлган. Гаспринский Бухорога келгани, ушбу шаҳрдаги жадидлар мактабига боргани, ҳатто амир билан бундай мактабларнинг фойдаси ва амир ушбу мактаблар ривожланишига ёрдам бериши зарурлиги ҳақида гаплашгани маълум. Лекин, таассуфки, бундай бўлмади. Амир фармони билан бу мактаблар ҳам, очилган бошқалари ҳам ёпилди. Лекин бу энди бутунлай бошқа – Бухоро жадидчилиги тарихи.\nЭслатиб ўтганимиздек, Россия империясииннг Ўрта Осиё қисмида жадидлар ҳаракати жадал ривожланди. Бу ерда Беҳбудий, Фитрат ва бошқа етакчилар етишиб чиқди. Айни чоқда Ўрта Осиё жадидчилигини Бухоро ва Хива жадидчилигига бўлиш урф бўлган. Ўша даврда Қозоғистонда “Алаш” ҳаракати ривожланган, у ҳам модернистлар ҳаракати, ҳатто жадидчилик ҳаракати деб аталган. Туркистонда шунга ўхшаш “Шўрои ислом” ҳаракати ривожланган ва унга ўзбек маърифатпарвари Мунавварқори Абдурашидхонов етакчилик қилган, унинг фаолларидан бири жамоат арбоби Мустафо Чўқай бўлган. Жадидчиликнинг ушбу минтақавий бўлинмалари қайси жиҳатдан ўзаро ўхшаш ва қайси жиҳатлари ўзаро фарқли бўлган?\nБиласизми, агар уларни таққослайдиган бўлсак, сиёсий вазият ва давлатнинг сиёсий қурилмасини ҳисобга олишимиз шарт бўлади. Масалан, Бухорода жадидчилик қувғинга учраган. Бу амирнинг ҳеч қандай янгиликни истамаслиги билан боғлиқ эди. Хива хонлиги ҳақида бундай деб бўлмайди, чунки Хива хони Муҳаммад Раҳим – Феруз тахаллуси билан шеърлар ёзган – маърифатли инсон бўлган. Унинг шарофати билан илк босмахона Россияда сотиб олиниб, Хивага олиб келинган, биринчи жадидлар мактаби, ҳатто қиз болалар учун жадидлар мактаби очилган. Яна Хива хони вазири Исломхўжанинг ушбу ҳаракатда ҳомий сифатида қилган ишларини алоҳида таъкидлаб ўтиш лозим, чунки у “усул ул-жадид” мактабларини ривожлантиришга ҳар томонлама ёрдам берган ва бундай мактаблар аҳамиятини тушунган. Зикр этилган барча минтақалардаги мактабларни бирлаштириб турган нарса шуки, жадидлар ўз маданияти билан чекланиб қолмасликни, халқ қолоқ бўлиб қолгани сабаби Ғарбнинг технологик ютуқларини жалб этишни хуш кўрмаслик эканини яхши англаган.\nКўпчилик жадидларни ғарбпарастликда айблаган. Мен ушбу мавзуда алоҳида мақола ҳам ёзган эдим. Улар ғарбпарастлигини тушунса бўлади. Бу нафақат жадидлар фалсафасига, балки ташқи кўринишига ҳам таъсир кўрсатган. Улар ҳатто европаликларга ўхшаб кийиниб, чармдан тикилган пойабзал кийиб юрар, сўнгра муллалар жадидларни чўчқа терисидан тикилган оёқ кийим кийганликда айблар, лекин улар бунга парво қилмас эди. Жадидлар, агар биз Ғарбнинг маданий ва технологик ютуқларини билмасак, келажагимиз барбод бўлади, деб ҳисоблаган.\nТуркистон ҳақида нима дейиш мумкин? Бу ерда Россияда юз берган жараёнларнинг турткиси кучли бўлди ҳамда Эрон, Хитой ва Ҳиндистондаги инқилоблар қаттиқ таъсир кўрсатди. Биз 2004 йилда “Жанубнинг ёшлар ҳаракати” деган мавзуда – яъни сайёрамиз жанубига бағишлаб – халқаро конференция ўтказдик. Маълум бўлишича, Осиёнинг барча мамлакатларида ўша вақтда ривожланган ҳаракатлар бўлган экан. Бу ўринда ўзаро таъсирлашув ҳақида гапирмаслик мумкин эмас. Мен Эрон, Ҳиндистон, Хитой ва Россияни тилга олиб ўтдим, албатта, Марказий Осиёдаги алоқалар жуда қалин бўлган. Алаш-Ўрда Республикаси Туркистон Мухторияти деб аталган республика ташкил этилиши билан параллел равишда кечди, уни тарихшуносликка оид адабиётларда Қўқон Мухторияти деб аташ расм бўлган. Декларацияга ва Лениннинг халқларларнинг ўз тақдирини ўзи белгилаши тўғрисидаги декретига ишонган жадидлар ва тарафдорлари Қўқон шаҳрида – Тошкент қизил армия аскарлари билан тўлиб-тошган эди – Россия Федератив Республикаси таркибида мустақил республика ташкил қилди. Улар ўша пайтда Россия таркибидан чиқиш мумкин эмаслигини, Россиясиз ҳалокатга маҳкум бўлишини тушунган. Бироқ шу билан бирга ўзига хосликлар – тараққиётнинг миллий ўзига хосликларини ҳисобга олган ҳолда мухторият талаб қилган. Айни ҳолат Алаш-Ўрдада ҳам юз берган, хусусан, Мустафо Чўқай мана шу республиканинг биринчи ҳукумати раиси бўлган – бу зикр этилган ҳаракатлар ўртасидаги алоқалар қалин бўлганини кўрсатади. Озарбайжонда ҳам Озарбайжон Республикаси ташкил этилгани эълон қилинди, бу Бошқирдистонда ҳам юз берди. Ушбу ҳолат Малайзия, Ҳиндистон ва бошқа кўплаб Осиё мамлакатларида ҳам содир бўлди. Лекин пировардида болшевиклар ҳукумати бу республикаларни йўқ қилди.\nМуҳокама қилиб ўтганимиздек, жадидларни клерикал консерватизмга қарши кураш бирлаштирган, лекин улар ҳаммаси диндор кишилар бўлган. Жадидлар муҳитида исломни ислоҳ қилиш бўйича айланиб юрган ғоялар ҳақида гапириб берсангиз.\nБу ерда яна гапни узоқдан бошлашга тўғри келади. Россия империяси минтақани босиб олгандан, бу ерга Россия сармояси кириб келгандан сўнг Туркистоннинг жадал тарзда метрополия хомашё базасига айлантирилиши маиший ҳаёт ва ҳуқуқий меъёрлар ўзгартирилишини талаб этиши муқаррар эди. Бу жараён оғир бўлган, чунки бундай вазият янгиликларга нисбатан турлича, аксарият ҳолларда салбий муносабатни келтириб чиқарган. Ислом динининг догматик фикҳ тизими шу тарзда тузилган эдики, унга кўра, ўша тизимни тамсил этувчи кишилар ҳар қандай янгилик – бидъатга тегишли баҳо бериши, ўша янгилик қабул қилса бўладиган ва яхши ёки қабул қилса бўлмайдиган, шубҳали, ёки маълум шартлар билан тан олиниши керак бўлган. Аниқроқ қилиб айтадиган бўлсак, янгиликка илоҳиётшунослик нуқтаи назаридан баҳо берилиши алоҳида долзарблик касб этган, айни баҳо мусулмонларнинг янги жараёнларда қатнашишини оқлашга, уларга ижозат этилишига имкон берган. Буни амалга ошириш учун аввало бошқа динларга нисбатан бағрикенгликни шакллантириш зарур эди, чунки барча янгиликларга оддий халқ тилида кофирлар деб аталган бошқа динлар вакиллари: христианлар, яҳудийлар ва ҳк. ишлаб чиқарган нарсалар сифатида қаралган.\nЯъниким, Россиядан олиб келинган босмахона, босмахона станоги ёки мусиқа граммофони ва яна бошқа нарсаларни олайлик. Албатта, мусулмонлар буларга кофирлар, яъни христианлар ишлаб чиқарган нарса деб қараган, улардан фойдаланиш керакми ёки йўқлигини, дин бу масалага қандай қарашини билмаган. Туркистониннг миллий тараққийпарварлари ушбу диний бағрикенгликнинг чин маънодаги ифодачилари эди. Уларнинг диний билими, дунёқараши ва интилишлари билан бунга тўла ҳаққи бўлган. Сиз тўғри айтганингиздек, уларнинг машҳур вакиллари нафақат мадрасаларни тугатган, қолаверса, диний рутбага ҳам эга бўлган. Масалан, Маҳмудхўжа Беҳбудий ота-бобосидан муфтийликни мерос қилиб олган ва вақтида Самарқанд вилоятида ушбу лавозимни эгаллаган. Мунавварқори мадрасини тугаллагандан сўнг Тошкентдаги “Дархон” масжидида имом бўлиб ишлаган, Исҳоқхон Ибрат эса Наманган вилоятининг Тўрақўрғон туманида қозилик қилган.\nЎтмишнинг маданий капиталига, саёҳат қилиш, Европа, шунингдек, ривожланган мусулмон мамлакатларининг саноат ва маданият соҳасидаги ютуқлари, турли зиёлилар ва ҳар хил ижтимоий ҳаракатлар вакиллари билан танишиш имкониятига эга бўлган жадидлар Туркистон қанчалик тараққиётдан ортда қолиб кетганини жуда яхши англаётган эди. Шунинг учун Ўрта Осиёнинг мусулмон маданий анъанасини модернизация қилишни ёқлаб чиқа бошлади. Улар ислоҳотни ислом таълимотини англаб етишдан бошлади. Шу сабаб Қуръон ва ҳадислардан ҳамма нарса билимга таянишини тасдиқловчи ўринларни излашга тушди. Биламизки, Қуръоннинг ¼ қисми тарихга бағишланган, бутун бошли тарих эса ўтмишнинг интеллектуал тажрибасини тушунмай туриб, жаҳон интеллектуал тажрибасини англаб олмай туриб, бирор нарсага эришиб бўлмаслигидан далолат беради. Америкалик тарихчи Адиб Холид фикрича, Ўрта Осиё жадидчилиги мусулмон модернизми чорчўплари билан маҳаллийлаштирилган эди.\nБиз жадидчиликни мусулмон модернизми деб аташимиз мумкинми? Бу саволга қисман “ҳа” деб жавоб берса ҳам бўлади, чунки улар фаолиятининг анча-мунча қисми аҳолига Аллоҳ бандасига “ўқи” деб айтганини исботлашдан иборат бўлган. Қуръонда, “Илмни Чинда (Хитойда) бўлса ҳам ўрганинглар”, дейилганини биламиз. Унинг риторик тузилмаси илдизлари Ўрта Осиёнинг мусулмон анъанасига бориб тақалади, шунинг учун жадидлар, анъанага кўра, ислом динига таянган. Замонавийлик ислом динининг ҳақиқий мазмунига боғланган, фақат барча асрлар давомида пайдо бўлган ўсимталаридан тозаланган ислом мусулмонлар фаровонлигини таъминлаши мумкин эди. Жадидларнинг ғояси шу бўлган. Дунёга янгича назар билан боқар экан, исломни тушунди, мусулмонлик нима эканини англади. Уларнинг жамиятни янгилаш назариясида тараққиётда жуда олдинлаб кетган Европа билан яқинлашиш, энг яхши ютуқларини ўзлаштириш ҳақидаги масала жиддий ўрин тутган. Исломни оқламасдан бунинг иложи йўқ эди. Туркистоннинг мустамлакадаги ҳолати сабаб бўлган инқирозли вазиятдан чиқиш энг аввало Европа тажрибасидан фойдаланган кўйи маданий ислоҳотлар ўтказишда кўрилган.\nУлар жуда кўп китоблари ва мақолаларида мусулмон руҳонийлари фикрлари ва амалларини тез-тез ислом динини тушунмаслик ва Қуръонни яхши билмаслик билан изоҳлаган. Кўплаб асарларда шундай йўл тутилгани кўзга ташланади. Масалан, Абдурауф Фитратнинг “Мунозара” китоби ва ҳинд сайёҳи тилидан ёзилган ҳикояларида шу ҳолатни кўриш мумкин. Икки нафар чет эллик Қуръоннинг солиҳ нуктадонлари сифатида тасвирланади ҳамда муаллиф улар номидан Туркистон ва Бухородаги таълим, армияни бошқариш, ижтимоий-иқтисодий ҳаёт ҳолатига баҳо беради. Фикримча, Фитрат бир асарида бир европалик – французни, иккинчисида эса Ўрта осиёлик бўлмаган ҳиндни беҳуда танламаган ва улар номидан тараққиётнинг объектив сабаблари ва унга чорловчи Қуръон оятлари ҳақида бекорга фикр юритмаган. Менимча, бу одамларга, ёшларга, ислом инсон қўли тегадиган ҳар бир нарса билим талаб қиладиган дин эканини кўрсатиб бериш учун жуда яхши усулдир. Жадидлар бошқа, айниқса, мусулмонларники бўлмаган маданиятлар ва динларга нисбатан ёмон кўз билан қарамаслигини кўрсатишни яна бир карра тасдиқлаш учун тез-тез Европа ва Осиё тарихига мурожаат қилиб турган. Узоқ тарихий тараққиёт давомида маданиятларнинг мерос бўлиб авлоддан-авлодга ўтиши, уларнинг ўзаро алоқадорлиги, қадриятларининг биридан иккинчисига ўтиши ва бир-бирига кириб бориши ҳақидаги назария бағрикенглик ташвиқотининг асосий воситаси бўлиб хизмат қилган. Масалан, баъзи кишилар Шарқ, жумладан, Ўрта Осиё Европага жуда кўп нарса берган, деб ҳисоблаган. Улар IX – XII асрлардаги Ренессансни ҳамда Темур ва Темурийлар давридаги иккинчи Ренессансни ҳисобга олиб, Европа илм-фан ва тиббиёт ривожланиши (Ибн Синонинг “Тиб қонунлари” асари) соҳасида жуда кўп нарса олган деб билган. Энди эса улар, биз Европадан оладиган вақтимиз келди, чунки ушбу Ренессанс XVI асрда Маърифат асридан бошланиб, Европага кўчиб ўтган, деб ҳисоблайди. Бу ҳақда жуда кўп гапириш мумкин, гарчи одамлар турли динга итоат этиб, турли мамлакатларда истиқомат қилса-да, турли қабилалар ва миллатларга мансуб эса-да, бир отанинг фарзанди ва зурриёти эканига шубҳа йўқлигига ишончи комил бўлган. Бошқача айтганда, улар – оға-ини, модомики, шундай экан, бир-бирига меҳр кўргизиши ва бир-бирини яхши кўриши шарт. Улар асарларида Европа мусулмон Ренессанси давридаги Ўрта Осиёнинг деҳқончилиги, ҳунармандчилиги ва санъати, илм-фани ва билим соҳасидаги ютуқларини ўзлаштиргани бот-бот тилга олинади.\nУлар энди қайта ўзлаштириш вақти келганини тушунади, демоқчиман. Фитрат мана бундай деб ёзган эди: “Таассуфки, агар бир йўқотилган маданиятимизни, тамаддунимизни қайтариш учун, ҳеч бўлмаса, бир ҳаракат қилмасак, уламомиз, сен кофир бўлдинг, деб айтади ва бизга халақит бера бошлайди”. Маҳмудхўжа Беҳбудий замонасидан шунчалик олдинлаб кетган киши эдики, Баҳоуддин Нақшбанд мақбарасига борганда, унинг атрофида шунчалик кўп масжид қурилганини кўриб, ўша вақт учун жасорат бўлган бир гапни айтади: “бир мусулмон учун бунчалик кўп масжидларнинг кераги йўқ, унга ибодат қилиши учун битта жойнамознинг ўзи етади. Бунчалик кўп масжид қургандан кўра, унга сарфланган маблаққа фарзандларимизни чет элга ўқишга юбориш вақти келмадимикан?” Умуман, улар ғоялари, ислом динини ислоҳ қилишга интилиши бошқа динларга нисбатан бағрикенгликни тарбиялаш ва Ғарбдан билим ўзлаштиришни ўз ичига олган.\nМаълумки, жадидларнинг газеталари улар ҳаракат қилиши учун фойдали жарчи вазифасини ўтаган. Бундай газеталарни ким ўқиган? Умуман, жадидларни ижтимоий қўллаб-қувватлаш қандай бўлган?\nЎрта Осиёда ҳомийлик ҳаракати яхши ривожланган эди. Тадбиркорлар, бойлар ва савдогарлар орасида жадидларга ҳомийлик қилган кишилар кўп бўлган. Масалан, машҳур Азимбоевлар уруғини олайлик. Бу донгдор уруғ вакиллари ҳали Россия Ўрта Осиёни босиб олмай туриб, Россия билан савдо алоқалари ўрнатган, ўша ерга қатнаб турган. Албатта, уларга яхши, маълумотли, рус тилини биладиган мутахассислар керак бўлган, шунинг учун улар ушбу мактаблар ва газеталариннг аҳамиятини яхши тушунган. Масалан, Саид Азимбоев бундай мактаблар очиш учун махсус жой ажратган, пул берган. Андижон вилоятидан Миркомилбой ҳам пул ажратган. Бундай кишилар жуда кўп эди. Улар газеталарга ҳомийлик қилган, чунки ҳомийлик маблағларисиз газеталарни чоп этишнинг иложи бўлмаган. 1900 йилдан бошлаб, Ўрта Осиё учун нисбатан кўп газеталар пайдо бўлган. Масалан, 1906 йилда Обидов муҳаррирлигида “Тараққий” газетаси нашр этилган, ўша йили Мунавварқори раҳбарлигида “Хуршид”, 1907 – 08 йилларда Абдулла Авлоний муҳаррирлигида “Шуҳрат” газетаси чиқа бошлаган. Бектемиров “Осиё” газетасига раҳбарлик қилган. Бироқ тез орада мустамлакачилар ҳукумати ўз эксперти Остроумов берган маълумотга таяниб, ушбу нашрларни ёпади. Остроумов мактаблар ва газеталарни ёпиш учун кўп “жонкуярлик” қилган. Бироқ маърифатпарварликнинг газета ва журналлар чоп қилиш билан ифодаланган янги тўлқини 1913 йили бошланди ҳамда “Самарқанд”, “Садои Туркистон”, “Садои Фарғона”, “Эл байроғи”, “Кенгаш”, “Турон” ва Ойна” сингари газета ва журналлар дунё юзини кўрди. 1917 йилга келиб, Туркистон мухторияти ўрнатилгач, “Ҳуррият”, “Нажот”, “Буюк Туркистон” ва энг муҳими, Саид Азимбоевнинг шарофати билан “Тужжор” газетаси пайдо бўлди. Ўша газета жадидлар учун минбар вазифасини ўтади, ислоҳот борасидаги ғояларини тарғиб қилиш билан янада кўпроқ имкониятлар очиб берди. Умуман олганда, улар сони 15 та бўлиб, улкан мафкуравий кучга эга эди. Мен 1917 йилдан сўнг матбаа ишлари қанчалик ривожланганини билмайман, чунки энди бошқа қонунлар амал қила бошлаган эди. 1918 – 1919 йилларга келиб, Совет ҳокимияти билан ҳамкорлик қилишга рози бўлган жадидлар фаолият кўрсатган қайсидир газеталар бошқа номлар билан чиқиб турган. Лекин орадан кўп ўтмай ҳаммаси ёпилиб кетди.\n1916 йилда Россия империясида “янги усул”га асосланган 5000 дан ошиқ мактаб бор эди. Ушбу мактабларнинг ташкил этилиши ва ривожланиши ва уларда рус тилига қандай муносабат бўлгани ҳақида гапириб берсангиз.\n1917 йилда Туркистонда 100 та жадидлар мактаби бўлган ва албатта, улардаги ўқитиш муллалар ва мусулмон руҳонийлари қаршилигига учраб турган. Аввалбошданоқ бу мактаблар Европа мактабларига яқин ва таълимни ривожлантиришга ёрдам беради, деб қаралган, лекин тез орада бундай янги мактаблар омма онгига янгиликлар олиб кираётгани ва ёшларнинг саволлари кўпайиб кетаётгани, жумладан, миллий онг уйғонаётгани фаҳмланган. Ва навбати билан ёпила бошлаган. Бундай мактаблар жуда кўп нарса бераётган эди. Албатта, аҳоли аста-секин ота/она савод чиқариш учун фарзандини 40 кун ўқитиши кераклигини тушуна бошлади, оддий мактабда эса бола 10 йил ўтиради, мадрасада эса 10 – 15 йил ўқийди ва фақат Қуръонни ёд олади. Яна мактабда хивич билан савалаш тизими мавжуд эди. Албатта, улар айни мактабларни устувор аҳамият бериши зарур бўлган муассаса деб тушунган, лекин айтиб қўйишим жоизки, жадидлар ҳаракатини кенг миқёсли бўлган дейиш хатодан бошқа нарса эмас, чунки аҳолининг аксарият қисми мусулмон руҳонийлари таъсирида бўлган, жадидлар мактабларида тафаккури ривожланган ва бу мактабларнинг истиқболини тушунган кишилар фарзандлари таълим олган. Жадидлар мактабларини Европа мактабларига бевосита ўхшаш бўлган, дейиш қийин, лекин уларда ўша мактабларнинг дастлабки намуналари (прообраз) бор эди. Биринчидан, улар парталар билан жиҳозланган, бу мактаблардаги болалар мусулмон мактабларидаги сингари ерда ўтирмаган ва ўқитувчилар уларнинг боши устида калтак ўйнатиб турмаган. Жадидлар мактабларида китоблар, кейинчалик эса хариталар бўлган.\nБу ўринда дарсликлар нашр қилишда Маҳмудхўжа Беҳбудий ва Мунавварқорининг хизматларини алоҳида эътироф этиш жоиз. Дастлаб дарсликлар бўлмаган. Улар Россиядан олиб келинган ва татар мактабларига мўлжалланган бўлган. Исмоил Гаспринский бу масалада катта ёрдам кўрсатган. Жадидлар сўнгра ўзи дарсликлар чоп қилишга ўтган. Мунавварқори ва Беҳбудий жуда кўп дарсликлар ёзган. Масалан, “Китоби аввал” ёки математика, адабиёт, география бўйича дарсликларни олайлик. Албатта, улар қайсидир даражада Россия дарсликларидан ўзлаштирилган бўлиши мумкин, лекин шунга қарамай, бу жуда катта олға силжиш эди. Жадид мактаблари синфларида глобуслар турган. Бу эски миқёслар билан солиштирганда, бутунлай янги нарса эди ва албатта, ажойиб натижалар берган. Чор ҳукумати ушбу мактабларни дастлаб, ҳали улар ёпилмай туриб, назорат қилишга ўтган, ҳатто ўқувчиларга “Боже, царя храни” (“Худоё, подшони ўзинг асрагин”) мадҳиясини ёдлатишга кўрсатма берган.\nРус тили борасида шуни айтмоқчиманки, жадидларнинг кўпчилиги бу тилни яхши билган. Тил концепцияси Беҳбудийнинг “Бир тил эмас, тўрт тил керак” деб номланган мақоласида очиб берилган, яъни унга кўра, Россия империясида яшаётганимиз сабабли, айниқса, рус тилини билишимиз зарур. Биз ҳаракатимиз тактикасини ишлаб чиқиш учун қандай бошқарилаётганимизни тушуниб олишимиз шарт. Жадид мактабларида рус тили ҳам ўқитилган. Улар Европа адабиётига жуда қизиққан.\nҲатто бунга Фитратнинг “Оила ва оилани бошқариш тартиби” рисоласини ҳам мисол келтиришим мумкин. Албатта, рисола мусулмонлар ҳаёти ва мусулмон оиласи меъёрларини билишга асосланган. Юқорида айтиб ўтганимдек, муаллиф рисоласида замонавий кишининг оиласи, эр-хотиннинг фарзандлари билан муносабатлари қандай бўлишига оид Қуръон оятлари ва ҳадисларга таянган. Булар барчаси тараққийпарварлик нуқтаи назаридан кўрсатиб берилган. Лекин бошқа тарафдан, чет элларда чоп қилинган кўплаб нашрлардан, хусусан, Шарл Сейнобоснинг (Charles Seignobos – француз тарихчиси) ишлари ва ҳк.дан фойдаланган.\nАйни ўринда мен яна бир нарсани алоҳида таъкидлаб ўтмоқчиман: жадидлар тадбиркорлар, савдогарлар, бошқа турли бой кишилар кўмагида Туркистон ёшларини чет элларга ўқишга жўнатган. Билишимча, 22 киши Германияга, хусусан, Ҳайделберг университетига юборилган. Яна қанчадир киши Россияга бориб ўқиган. Дарвоқе, 1917 йилдан сўнг Совет ҳокимияти билан ҳамкорлик қилган жадидлар Октябрдаги давлат тўнтаришидан сўнг маърифатпарварлик ва таълим муассасаларида ишлаган. Ёшларни чет элларга ўқишга жўнатиш давом этаверган. Бу ишда уларнинг хизматлари катта эди. Ўқишга юборилган ёшларнинг ҳаммаси ҳам уни битира олмаган. Улар орасида Саратов университетини ҳуқуқшунослик ихтисоси бўйича битирган Убайдулла Хўжаев ҳам бор эди. Иқтисодиёт университетларини битирган бошқа жадидлар ҳам бўлган. Аммо қозоқ жадидлари орасида Россиянинг Москва ва Санкт-Петербург университетларида ўқиганлари Туркистон жадидларидан анча кўп бўлган.\nЎша вақтда сиёсий вазият жуда оғир эди ва кўплаб жадидларнинг сиёсий қарашлари турлича бўлгани ажабланарли эмас. Агар ўтмишга назар солинса, болшевикларни қўллаган жадидлар ким бўлган, улар омон қолиб, Совет ҳокимиятининг бир бўлагига айланганми ёки барчасини бир тақдир кутиб турганмиди?\nБиринчидан, илк тўлқинга мансуб жадидларни иккинчи тўлқинга мансуб ёшроқ жадидлар ҳаракати билан солиштириш мумкин эмас. Масалан, 1920 йилдаёқ Бухоро билан Хивадаги жадидларнинг аниқ сиёсий талаблари бўлган. Жадидларнинг маърифатпарварлик ҳаракати иккита: маърифатпарварлик ва сиёсий босқичларга бўлинади. Пировардида Туркистон жадидлари фақат маърифатпарварлик билан ислоҳотларни амалга ошириб бўлмаслигини тушуниб етади. Агар давлатнинг ўзи мана шу ислоҳотлардан манфаатдор бўлмаса, улар буни амалга ошира олмайди ва шунда жадидлар тизимни алмаштириш керак эканини билиб олади. Бу 1916 йили Тошкент шаҳар думасига сайлов пайтида яққол кўзга ташланди, ўша пайтда Маҳмудхўжа Беҳбудий ва Закий Валидий Тўғон сайловда номзод сифатида қатнашган эди. Зикр этилган дума раҳбари Малицкий консерватив аҳоли ҳеч нарсани тушунмайди, шунинг учун уларга овознинг жуда кам қисмини ажратиш керак, деб ҳисоблаган. Жуда кучли мунозаралар бўлиб ўтган – бу қурултой депутатларининг баённомаларида акс этган. Лекин улар бу вақтга келиб, кескин ўзгариб кетган, бу ҳокимият ўзига ҳеч нарса бермаслигини, Совет ҳокимияти мустамлакачи ҳокимият тутимини давом эттираётганини тушуниб етган эди. Жадидлар Қўқонда Туркистон Республикасини ташкил қилмоқчи бўлганда, кейинчалик у қонга ботирилди. Бухоро билан Хивага келсак, Бухоро ва Хива жадидлари болшевикларга ишонган. Улар ҳокимиятни эгаллаш ҳамда амир билан хонни ағдариб ташлашга интилиб, болшевиклар билан битим тузади, – балки жадидлар романтик бўлгандир – улар болшевиклар ўзига амирни ағдариб ташлашида ёрдам беришига қаттиқ ишонади. Масалан, Бухорода Файзулла Хўжаев амирни тахтдан ағдариб, ўз мустақил давлатини бошқаришни ва барпо этишни ўйлаган. Ҳа, болшевиклар ёрдам берди. Фрунзе армияси билан Бухорога бостириб кирганини биламиз. Бундан Бухоро меъморчилиги ва аҳолиси катта зарар кўрди. Лекин бундай бўлиб чиқмади. Ҳа, Бухоро Халқ Совет Республикаси ва Хива Халқ Совет Республикаси ташкил топди. Жадидлар орзу қилганидек, бу республикалар уларники эди, улар ўша республикаларда ўз ғояларини амалга ошириши мумкин эди. Лекин бундай бўлиб чиқмади. Болшевиклар аста-секин бу ҳукуматни тирқиратиб юборди. Масалан, Хивада ҳукумат 4 – 5 марта алмашди, РКПБ (Россия коммунистик (болшевиклар) партияси) ишларига тинмай аралашаверди. Пировардида Хива коммунистик партияси ва Бухоро коммунистик партияси РКПБнинг бир бўлагига айланди, 1925 йилда улар Ўзбекистон республикаси таркибига қўшилиб кетди.\nЖадидлар ўртасидаги келишмовчиликлар олдин ҳам бўлган. Келишмовчиликлар жадидлар ҳаракати концепциясини ишлаб чиқиш чоғида юзага келган. Ҳокимиятни давлат тўнтариши ясаш йўли билан эгаллаш керак деб ҳисоблайдиган жадидлар ҳам бор эди. Беҳбудий билан Мунавварқори қон тўкилишига қарши чиқди. Улар Россия шунчалик кучлики, биз у билан тенг бўла олмаймиз, ҳақларни тинч йўл билан қўлга киритиш зарур, деб билди.\nБарча жадидларни бир ҳил тақдир кутаётган эдими ёки ундай эмасми?\nҲа, шундай. Бу иккинчи босқич бўлган ва фақат 1937 йилда бошлангани йўқ. Бу анча аввал, 1928 – 1929 йилларда бошланган, чунки ўша пайтда Мунавварқори илк марта ҳибсга олинган, кейин озод этилиб, яна қўлга олинган, ўша қамоқхонада “Хотиралар”ини ёзган. 1931 йили Москвада отиб ташланган. Москвада суд қилинган. У Совет ҳокимиятига қарши чиққан яширин “Миллий иттиҳод” қўпорувчилик ташкилотини тузганликда айбланган. Аслида унинг ташкилоти “Турк ўчоғи” деб аталган ва ташкилотда мустақилликка оид айрим фикрлар билдирилган бўлса ажаб эмас. Бўлиши мумкин. Лекин улар ижтимоий маърифатпарварлик билан шуғулланган. Жадидларнинг аксарияти: Абдулла Қодирий ҳам, Чўлпон ҳам, Боту ҳам – Анҳор бўйида отиб ташланган. Бизда Анҳор устида бир кўприк бўлган – “Алвасти кўприк” деб аталган. Ҳозир ўша жойда Қатағон қурбонлари музейи барпо этилди, жадидлар ҳақидаги барча маълумотлар шу музейда сақланади. Ҳатто 76 яшар чол Жунайдулла Ибрат ҳам Наманганда ҳибсга олинган ва у ҳам отиб ташланган. Беҳбудийнинг ўлимига оид бир неча талқин мавжуд. У Совет ҳокимияти ўрнатилган вақтдан бошлаб, сиёсатдан воз кечиб, маориф идораларида ишлаган. Бироқ 1919 йилда у касал эканини важ қилиб, ҳаж қилишга қарор қилади, ҳарқалай, расман шундай деган. Лекин бемор одам қандай қилиб ҳажга бориши мумкин? Бир талқинга кўра, у Туркистон мустақиллиги масаласини муҳокама қилиш учун аллақандай чет эл ташкилотлари вакиллари билан учрашмоқчи бўлган, лекин бу исботини топгани йўқ. Яна бир талқинга асосан, ўша ёққа кетаётганда, Қарши шаҳрида амир югурдаклари уни қўлга олган ва қатл этган.\nЖадидлар нима ишларни қилишга муваффақ бўлган ёки муваффақ бўлмаган, қандай хатоларга йўл қўйган ва қандай мерос қолдирган?\nУлар қандай мерос қолдиргани мен юқорида гапириб берган нарсалардан маълум бўлди. Жадидлар нималарга муваффақ бўлди? Одамлар онгида ўзига хос ўзгариш ясашнинг уддасидан чиқа билди. Жамиятни ўзгартириш концепциясини ярата олди ва концепция барча масалаларни қамраб олди. Янги авангард жадидлар адабиёти, янги драматургияга асос солди. Туркистонда биринчи театрни ишга туширди. Таълимнинг янги шаклларини яратди. Улар – эҳтимол кичик кўринишда бўлгандир, аммо – бутунлай янги маданият яратди. Одамлар онгида аёлларга нисбатан кичик бўлса-да, ўзгариш ясай билди, чунки асарларида аёлларнинг жамиятни ривожлантиришдаги аҳамияти ҳақида фикр юритилади. Албатта, бирдан паранжини ташлаб, юзни очиб, жамият ишларида иштирок этишга даъват этмайди. Лекин фикримча, улар шунга етиб бориши аниқ эди, чунки Абдурауф Фитратнинг мен эслаб ўтган оила ҳақидаги китоби асосий қисми аёлга, уни қандай ҳурмат қилиш ва унга қандай муносабатда бўлишга бағишланган. Ўша китобда “Қиз болалар ўқиши керакми?” деган банд ҳам бор. Муаллифга кўра, инсоннинг интеллектуал ҳолати, оладиган таълими кўп жиҳатдан аёлларга, оналарга боғлиқ. Ёзишича, эркак тирикчилик учун егулик-ичгулик топиш билан банд, аёл эса эркакдан кўра маълумотлироқ бўлиши шарт, чунки у, асосан, болалар билан шуғулланади. Дарҳақиқат шундай. Аёллар таълим ривожланганини ва аёллар мактаби бўлганини, уларда аёллар таълим олиб, Шарқ мумтоз адабиёти ўқитилганини биламиз. Албатта, мен техникага оид фанлар ҳақида гапираётганим йўқ, лекин шундай бўлса ҳам, аёллар таълим олган. Лекин бу – бизнинг маданий меросимиз, умумий меросимизнинг бир бўлаги. Умуман, бу – нафақат Ўзбекистоннинг, қолаверса, барча халқларнинг, барча туркий халқларнинг, туркий бўлмаган халқларнинг, Марказий Осиё халқларининг мероси, чунки бу интеллектуал муҳит мавжудлигини, эрлар, уларнинг онги ва интилишлари қандай бўлганини кўрсатади. Масалан, Беҳбудий мавзусига яна бир карра қайтаман. У ҳажга борганида Байрут университетини зиёрат қилади. Ҳайратга тушиб, “Эй Худо, буларнинг лабораторияларини қаранглар”, деб ёзади. У кимё лабораторияси билан танишади. “Бу ерда қандай талабалар ва қизлар ўқиётганини қаранг! Ютуқлар ҳам шунча бўладими! Нега бу мусулмон мамлакатида бундай университет бор, биз ҳам мусулмон мамлакатимиз, лекин Туркистонда олий даражадаги бирорта ҳам, ҳа-ҳа, бирорта ҳам таълим муассасаси йўқ?”. Албатта, мадрасалар кўп бўлганини биламиз. Лекин бир пайтлар, масалан, Х асрда билим жарчиси бўлган мадрасалар XIX асрга келиб, бутунлай ўзгариб кетди. Билим олишнинг ҳеч бир талабига жавоб бера олмайдиган бўлиб қолди. Жадидлар нималарни эплай олмади? Таассуфки, улар Туркистон мухториятини ташкил қилганида [муваффақиятсизликка учради] – Қозоғистонда қандай бўлганини билмайман, лекин Қозоғистондаги вазият бошқачароқ бўлган, чунки улар Россияга, Европага яқинроқ эди. Яна қайтариб айтаман, олий таълим олган, Россия ва ҳатто чет элларда ўқиган одамлар, жадидлар кўп бўлган. Бу ерда-чи? Туркистон жадидлари орасида мутахассислар кам, жуда оз бўлган. Улар иқтисодиётни умуман тушунмаган. Замонавий юриспруденция, жумладан, жаҳон юриспруденцияси ҳақидаги тушунчаси жуда заиф бўлган. Давлатни бошқаришга киришиш учун мана шу соҳалардаги билим етишмаган. Ваҳоланки, улар республика, давлат қураётган эди. Улар орасида бундай мутахассислар бўлмаган – уларнинг камчилиги шу эди. Катта хатоси болшевикларга ишонгани бўлган. Мен Бухоро ва Хива жадидларининг уларга бундай кўр-кўрона ишонганини, дўст деб билганини, ёрдам беради, деб кутганини, давлат тўнтаришидан сўнг мухториятни ўзимиз бошқарамиз, деб ўйлаганини назарда тутяпман. Менимча, уларнинг камчиликлари – мана шулар.\n Аслида, бу – ҳадис (таржимон).