Исмат Хушев: “Усмон Ҳақназар” “Бор одам”ми, “Қор одам”? (5-мақола)\nБош мақола, Муҳаррир минбари, МХХ ҳақидаги гапириш мумкин бўлмаган гаплар | 12/03/2017 5:50 PM 30459 марта ўқилди\nУсмон Ҳақназарнинг сояси бор, думи йўқ…\nУнинг думи деб кимлар қамалмоқда ва яна кимлар бу рўйхатга тушди?\nУсмон Ҳақназар – бошсиз чавандозми?\nБобомурод Абдуллаев ростдан ҳам Усмон Ҳақназаровми?\nУсмон Ҳақназаров кимга уйқу бермаяпти?\nСНБнинг ўзбек демократиясига берган энг сўнгги зарбаси…\nУсмон Ҳақназаров сабоқлари\nЭнди икки оғиз сўз – “Бу кунлар” романи муаллифи ҳақида.\nУ ўз даврининг таниқли ва замонавий ўзбек ёзувчиси. “Оқ бино оқшомлари” асари билан илк бор китобхонлар эътиборига тушган адиб. Сўнгги йилларда “Мовороуннаҳр” босма нашриётида ислом адабиётига оид нашрларини йўлга қўйиш ва “Ҳидоят” журналини чиқариш ишларига бош қош бўлган. Маданиятли, қувваи ҳофизаси кенг, сиёсий жиҳатдан пухта ва пишиқ, ҳукуматга хайрихоҳ инсон.\nУнинг битта айби – исломга эҳтироми ва давлатнинг мусулмонларга бўлган қатағон сиёсатини юмшатиш тарафдори бўлгани, холос. Бунинг учун уни жазолаш эмас, аксинча ислом ва мусулмончилик фидойиси сифатида СНБ рағбатлантириши ва бошқаларга намуна қилиб кўрсатиши керак эди…\nЭнди бевосита Нарзулла Охунжонов ва унинг рафиқаси Шамсиялар тақдирига келсак.\nБиз бу оила ҳақида илк бор – улар Туркияга келиб яшай бошлаганидан кейин эшитдик. Икаласи хам Ўзбекистон радиосида ишларкан. Нарзулло Охунжонов ”Ўзбекистон” радиоканалининг сиёсий ва ҳуқуқий эшиттиришлар бўлими бошлиғи бўлган. Оиласи Шамсия ҳам радиода маданий, маърифий ва адабий эшиттиришлар тайёрлаган.\nУлар ҳақида Тошкентдаги ҳамкасблари тилидан обрў эътиборли ижодкорлар, истеъдодли журналистлар деган яхши ва ҳавасли таъриф эшитдик. Уларнинг нима учун Ўзбекистонни тарк этганларига ҳали тўхталамиз. Бу ҳақда уларнинг ўзлари турли хориж матбуотига берган суҳбат ва интервьюларини биргалик ўқиб кўрамиз ва жуда кўп гап-сўзлардан воқиф бўламиз.\nАгар ўқувчиларнинг ёдида бўлса, биз аввалги бўлимларда “Усмон Ҳақназаров иши” бўйича СНБ тузган рўйхатда Нарзулла Охунжонов билан бирга унинг умр йўлдошининг ҳам номи бор деб ёзган эдик. Бошқа бир манба эса унинг оиласи номини рўйхатга энди қўшишмоқчи деб тахмин қилди.\nНима бўлганда ҳам ҳар нарсадан шубҳа қилишга ўрганиб қолган СНБ идораси Туркияда яшаган ва Муҳаммад Солиҳга адоқадор бўлган ҳар бир ижодкорни “Усмон Ҳақназаров иши”га тиркаб, уларни муқаррар жазога тортишни ўз олдига мақсад қилиб қўйгани аён. Шунинг учун ҳам биз бугун мазкур жиноий иш юзасидан Ўзбекистон талаби билан Киевда ушланган ва ҳибс этилган Нарзулла Охунжонов ва унинг оиласи ҳақидаги ўз холис ва бетараф фикру-мулоҳазамизни очиқ ойдин баён этишга қарор қилдик.\nТоки, бизни ўқиётган бутун дунё ўзбеклари, Ўзбекистон ичкариси ва ташқарисидаги Ватандошлар, давлат ва ҳукумат мулозимлари, воқеани синчковлик билан кузатиб ва ўз ҳамкасблари тақдиридан ташвиш ва хавотирда қолаётган Ўзтелерадиокомания ходимлари, суд, прокуратура, ҳуқуқни ҳимоя қилиш тизимлари – СНБнинг қора рўйхатига тушган бу икки журналист аслида қандай ижодкорлар эканини, уларнинг “Усмон Ҳақназаров иши”га – террор ва давлат тўнтаришига алоқаси бор ё йўқлигини билишлари керак.\nБизнинг ишонарли факт ва далиллар асосида ёзаётган ҳар бир мақоламиз Ўзбекистон Олий раҳбариятида, хусусан Президент орбитасида қандай кутиб олинаётганлигини биз бугун жуда яхши биламиз.\nАна шу ишонч ва умид – бизни бу икки журналист ва ижодкор ҳақида ҳам ўз холис ва адолатли сўзимизни айтишга руҳлантирди…\nДемак, ўқувчиларимизга яна бир бор асосий мавзуни эслатсак.\nИслом Каримов яратган сиёсий тузумни танқид қилган “Бу кунлар” романи муаллифи, таниқли ўзбек ёзувчиси Нурулло Отахонов (Нуруллоҳ Муҳаммад Рауфхон) икки йиллик айрилиқдан сўнг Шавкат Мирзиёевнинг чақириғига жавобан Туркиядан Ўзбекистонга учиб келганида аэропортда қўлга олинди.\nТақдирнинг ўйинини қарангки, Ислом Каримов сиёсий тузумини ўз асарида очиқ ойдин танқид қилган ёзувчининг қўлига Ислом Каримов номли Тошкент аэропортида одамларнинг кўз ўнгида очиқ ойдин кишан солинди.\nУндан кейин Киевда Ўзтелерадиокомпания сиёсий кўрсатувлар редакциясининг собиқ ходими Нарзулла Охунжонов ҳибсга олинди. У оиласи ва олти нафар фарзанди билан шу пайтга қадар сиёсий бошпана олиш учун Туркияда яшаб келаётган эди. Амалга ошмаган давлат тўнтаришидан сўнг сиёсий муҳожирлик мақоми ҳам анча мураккаблашгани боис, Истанбалдан Украинага учиб келганида ўзбек расмийларининг талаби билан у ҳам аэропортда қўлга олинди.\nВа ниҳоят Украина пойтахти Киевдаги бу кутилмаган ҳибсдан сўнг Тошкентда таниқли ўзбек журналист Бобомурод Абдуллаев МХХ ходимлари томонидан ҳибсга олингани ва “Гвардейский”даги махсус хизмат ертўласида занжирбанд қилингани ҳақида хабар тарқалди…\nБу энди ўтган кунлардаги гап.\nБугун энди биз таниқли ижодкорларга нисбатан амалга оширилган бу учала ҳибс ҳам СНБнинг узоқни кўзлаб режалаган “Усмон Ҳақназаров” номли жуда катта жиноий ишининг бошланиши эканини яхши биламиз. Улардан кейин шу иш юзасидан ҳибсга олинган бошқа гумондорлар тақдирига ҳам ҳали қайтамиз.\nБугун эса Киевда қўл олинган журналист Нарзулла Охунжонов ва эри қамалганда беш боласи билан қайга борарини билмай бегона аэропортда чор-ночор жовдираб қолган, ўз суюкли Ватани Фармони билан ўзга юртларда ноҳақлик ва адолатсизлик қурбони бўлган Шамсиялар тақдирига тўхталамиз…\nБу икки ижодкор қачон бир бирини таниб, қачон турмуш қуришган, бу бизга қоронғу.\nЛекин шуниси аниқки, уларнинг икалови ҳам Ўзбекистон радиосидек катта ва нуфузли жамоада бирга ишлашган. Бирга турмуш қуриб, бирин кетин фарзнд кўришган. Ширин орзу умидлар қилишган.\nКелин бўлмиш Шамсия – Сурхондарёнинг Олтинсойида туғилган. Куёв бўлмиш Нарзулла эса Андижонда таваллуд топган бўлса-да, лекин ўрта мактабни Сурхон воҳасининг Денови туманида тугатган.\nТақдир уларнинг умр йўлларини Сурхонда туташтирганми ё Тошкентда, бундан қатъий назар, бу икки ижодкор ҳамиша ўз ҳамкасблари ва дўстларининг меҳру муҳаббатига сазовор бўлиб, ҳар доим давр ва замон билан ҳамнафас бўлиб яшаб келишган.\nДавраларнинг тўрида бўлиб, ўзларига яраша обрў ва эътибор топишган.\nУларнинг бу иқболидан ҳам суюндим, ҳам куюндим.\nСуюнганим шу маънодаки – шундай ажойиб икки ҳамкасб бир оила қуришса, бунинг устига улар сенга ҳамкасб – журналист бўлса, суюнмаслик мумкинми?\nКуюнганим шу маънодаки – бир оила аъзоси бўлган шундай талантли икки журналист беш нафар фарзанди билан ўз юртига сиғмай, хориж эллар сари юз бурса, бу не кўргулик?!\nШу шу уларнинг ижодини ғойибона кузатиб борадиган бўлдим. ББСда Шамсиянинг “Шоҳларнинг шоири ва шоирларнинг шоҳи” номли Бобир ижодига бағишланган ажойиб мақоласини ўқидим. Сўнг бирин кетин “Муқаддас қадамжоларда нима ҳол?”, “Вабодан-да хавфли иллат” номли қатор таҳлилий мақолалари эълон қилинди.\n“Вабоданда хавфли иллат” номли мақоласини Шамсия шундай сўзлар билан тугатади:\n“Илм сусайган жойда жоҳиллик кучаяди. Жоҳиллик турфа иллатлар, жиноятларга доя бўлади. Бугун мамлакатнинг коррупция ботқоғига обдон ботишига, ҳар соҳада сохтакорлик туфайли ишлар ортга қараб кетаётганлигига айни шу маҳаллийчилик аталмиш кўҳна иллат жиддий сабаб бўлаётир…\nҲар бир халқ ўз ҳаётига ўзи масъул. Ҳар бир миллатнинг ютуғи ё фожеаси ўз ҳатти-ҳаракати, феъли-табиати, танлаган йўли, тутган позициясига боғлиқ. Асрлардан буён бир миллат ўлароқ бир Ватанда яшаётган халқ “Бирлашган ўзар, бирлашмаган тўзар” деган доно нақлига амал қилмай, маҳаллийчилик аталмиш бир иллат пичоғи билан ўзини ўзи бўлаклаб, парчалашига лоқайд қараш мутлақо мумкин эмас.\nВАТАН равнақи, халқ фаровонлиги йўлида бир ёқадан бош чиқариб, бир муштдек бирлашиш, дунёнинг турфа тебранишларидан бешикаст, омон қолиш, жаҳоннинг илғор мамлакатлари сафига кириш чора-тадбирлари хусусида жиддий ўйлаб кўриш вақти келмадимикин?…” (Иқтибос тугади)\nШамсия биргина мана шу мақоласи билан ўзбек журналистикасининг энг истеъдодли вакилларидан бири эканини исботлай олган. Бугун энди шундай ватанпарвар ва талантли журналистни ўзбек СНБси эри билан бирга ҳибсга олиш пайида юрса, бу уят ва шармандалик эмасми?\nБизнинг бу икки ижодкор ҳамкасбларимиз ҳақидаги таърифларимиз қуруқ ва асоссиз бўлиб қолмаслиги учун дунёнинг энг нуфузли нашрларидан бири бўлмиш – ББС ўзбек хизматининг Нарзулло Охунжонов ва унинг умр йўлдоши Шамсия хоним билан қилган суҳбат ва интервьюларини биргаликда ўқисак.\nДемак, энг аввало оила бошлиғидан – ББС ўзбек хизматининг “Нарзулло Охунжонов – ББС ўқувчилари саволларига жавоб беради” номли суҳбатдан бошласак…\nНарзулло Охунжонов 1966 йили Андижонда туғилган.\n1983 йили Сурхондарё вилоятининг Денов туманида ўрта мактабни тугатган.\nИкки йил Тошкент Агрегат заводида ишлаган.\n1986 йили Тошкент Давлат Маданият институтига ўқишга кирган.\nИнститутни қизил диплом билан якунлаганидан сўнг Тошкент Давлат университетининг Фалсафа-Иқтисод факультетида таҳсилини давом эттирган.\nАйни пайтда шу факультетда талабаларга сабоқ ҳам берган.\n1995 йилда Ўзбекистон радиосига ишга таклиф қилинган.\n1997 йилдан 2000 йилгача “Ижтимоиёт ва иқтисодиёт” бош муҳарририятида шарҳловчи ва 2001 йилдан 2005 гача шу муҳарририятда сиёсат бўлимининг бошлиғи лавозимида фаолият юритган.\nНарзулло Охунжонов 1998 йили Президент Ислом Каримовга журналистлар Пўлат Гадоев ва Шоди Мардиевнинг ҳибсга олингани ҳақидаги саволни берганидан кейин Ўзбекистон раҳбари билан уюштириладиган журналистларнинг учрашувларига қўйилмаганини айтади.\nНарзулло Охунжонов 2005 йилдан 2013 йилгача Ўзбекистон Телерадио компаниясининг “Янги жамият” маърифий, сиёсий-ҳуқуқий эшиттиришлар студиясининг бўлим мудири сифатида фаолият юритган.\nУ сиёсий шарҳловчи сифатида хорижий оммавий ахборот воситаларига интервьюлар берган, давра суҳбатларида иштирок этган.\nШундан сўнг хорижий матбуот билан мулоқот қилмаслик ҳақида огоҳлантирилган.\nНарзулло Охунжонов кикбоксинг бўйича Осиё ва Ўзбекистон чемпиони Беҳзод Раҳимбоевга нисбатан Ўзбекистон ҳуқуқ-тартибот идоралари ходимлари томонидан қўзғатилган жиноят иши ҳақида радионинг жонли эфирида ахборот тарқатилишининг ташаббускори бўлгани учун таъқибга учрагани ҳақида ёзган.\n2012 йил ёзидаги эшиттиришдан кейин Ўзбекистон Телерадиокомпанияси раҳбарияти, Ўзбекистон ҳуқуқ-тартибот органлари томонидан ўзи ва оиласи аъзоларига таъқиб ва тазйиқлар бошланганини, оқибатда ватанни ташлаб кетишга мажбур бўлганини айтади.\nНарзулло Охунжоновнинг Би-Би-си ўқувчилари саволларига жавоблари\nЕвропадан Муҳожир: Нарзулло ака, сиз Каримов режимида ишладингиз ва узоқ муддат уни қўллаб қувватладингиз, у ердаги кўп адолатсизликлар, аҳолининг баъзи қатламларига қўлланган зулму-ситамларга гувоҳ бўлдингиз ва ҳоказо. Яқин келажакда ҳукумат тепасига кимдир келади. Ўша келувчи шахсни яна Каримовдай сиёсат олиб боришини хоҳлармидингиз ёки Каримов содир қилаётган қайси хатоларни такрорламаслигини хоҳлардингиз? Жавобингиз учун олдиндан раҳмат.\nНарзулло Охунжонов: Раҳмат! Яхши савол. Тўғри, оқкўнгил, содда халқим қаторида мен ҳам ушбу сиёсатни адолатпарвар дея ишондим ва ишонганлигим учун қўллаб-қувватладим. Аммо шахсан ўзим гувоҳ бўлган адолатсизликлар ва зулмларга бефарқ қараб турганим йўқ. Бунга менинг виждоним йўл қўймади. Мисол учун 1998 йилнинг 26 декабрь куни Олий Мажлис сессиясининг танаффус пайтида журналистлар Пўлат Гадоев ва Шоди Мардиевнинг ноҳақ қамалганлиги билан боғлиқ саволни Президент Ислом Каримовга берганман. Бу саволимга тўлиқ бўлмаса-да, деярли қониқарли жавоб олганимдан сўнг бу сиёсатга бўлган ишонч янада ортганди. Ваҳоланки, ўшанда бу воқеадан жуда кўпчилик раҳбарлар карахт бўлиб қолишганди. Чунки, ушбу савол президент учун ҳам ва унинг атрофидаги юқори лавозимдорлар учун ҳам кутилмаган савол бўлган… Муҳими, бу савол айнан ҳуқуқ-тартибот органларидаги ноҳақликлардан норозиликнинг акси-садоси сифатида янграганди. Шундан кейин жуда кўпчилик дўстларим, ҳамкасбларим мендан ўзларини олиб қочиб юришган. Ҳеч бўлмаса, биронтаси келиб “яхши савол бердингиз, устоз ҳамкасбларимиз тақдирига, жамиятдаги ноҳақликларга бефарқ эмаслигингизни мамлакат раҳбарига дадил айта олдингиз, биз ҳам сизни қўллаб-қувватлаймиз”, дея айта олган эмас. Шу боис ўзим ҳам бироз саросимага тушиб қолганман ўшанда. Аммо (ушбу саволнинг таъсиридир балки), кўп вақт ўтмасдан иккала журналист ҳам озод этилди. Мен бундан жуда ҳам қувонгандим. Қизиғи, айнан ўша мендан “ётсираб” юрганлар биринчилар қаторида келиб: ”Эшитдингизми, журналистлар қамоқхонадан чиқишибди, яхши савол бергандингиз ўшанда” дея қутлашган. Ҳа, бу ўртада бири МХХдан, иккинчиси МВДдан чиққан икки генерални ҳам танқид қилгандим. Бу ҳақдаги интервью телевидениянинг “Давр” информацион кўрсатувида эфирга кетганди ва анча-мунча шов-шувга сабаб бўлганди. “Нарзулло Охунжонов деганлари энди кўради, яқин кунларда кетадиган жойига кетади”, деган миш-мишлар кенг тарқалганди. Бироқ улар кутган ҳодиса рўй бермади. Мен эса, “демак, бемалол танқид қилса бўлаверар экан, лавозимдорларни танқид қилиш одамлар ваҳима қилганчалик ёмон оқибатларга олиб бормас экан-ку?!” деб хулоса чиқарганман ва худди шу фикр асносида “жамиятда журналистнинг ҳимояси ҳар томонлама таъминланган экан ростдан ҳам”, деб ўйлаганман. Лекин…\n2012 йилнинг 27 февралига келиб Би-би-сига берган интервьюмда Кабминда ўтирган шахс матбуотдаги танг аҳвол учун масъул эканлиги ва бунинг учун у жавобгар эканлигини таъкидлаганимдан кейин аҳвол бутунлай бошқа томонга ўзгара бошлади. Ўша пайтдаги бош вазир ўринбосари Абдулла Неъматович Арипов ОАВ ва матбуот бўйича масъул шахс эди. Устозларим ва яқин ҳамкасбларим бундан кейин жуда эҳтиёт бўлиб юришимни маслаҳат беришганида у қадар жиддий қабул қилмагандим. Лекин ҳақиқатдан ҳам шундан сўнг бошимда қора булутлар пайдо бўла бошлади. Ҳар ҳолда интервьюдан кейин у ўз лавозимидан кетди. 2012 йил 26 июль куни мени республика Миллий Хавфсизлик хизматига чақиришиб, тўрт соатга яқин айнан шу ва бошқа масалалар бўйича хориж радиоси мухбирлари билан қилган суҳбатларим боис уч киши ўртага олишди. Айтганимдек, воқеалар ривожи бутунлай бошқача тус ола бошлади.\nБундан ташқари, айни ўша пайтлар кикбоксинг ва қўл жанги бўйича бир неча маротаба Ўзбекистон ҳамда Осиё чемпиони бўлган Беҳзод Раҳимбоевга нисбатан уюштирилган фитналар ва бўҳтонлар сабаб унга ноҳақдан жиноий иш очилгани хусусида чемпионнинг онаси менга мурожаат қилди ва йиғлаб, журналистик суриштирув ўтказиб, адолатни тиклашда ёрдам беришимни сўради. Касбий ваколатим доирасида Беҳзоднинг ҳақ-ҳуқуқини ҳимоя қилиш билан шуғуллана бошлаганим бошимдаги қора булутларнинг янада қуюқлаштирди. Алалоқибат менга нисбатан ҳеч қандай асосга эга бўлмаган туҳматлар уюштирилиб, жиноят очилишигача бориб етди. Энг таажжублиси, шундаки, менга нисбатан коррупцион занжирнинг буюртмаси билан туҳмат қилганларнинг бириси муқаддам икки марта жиноий жавобгарликка тортилиб судланган қаллоб тадбиркор ва яна бириси ички ишлар тизимидаги қинғирликлари учун ишдан ҳайдалгач, “бир юмалаб” адвокат бўлиб олган ва яна кўплаб қинғирликлари сабаб адвокатлик лицензиясидан ҳам маҳрум бўлган бир “ҳуқуқ посбони” эди. Менинг юқорига қилган барча шикоятларим жавобсиз қолдирилди. Президентга савол берганимда, “Сизларнинг ортларингизда мана мен турибман, қўрқмасдан дадил ҳаракат қилинг, журналистик суриштирув ўтказиб, менга ўзингиз гувоҳ бўлган адолатсизликлар ҳақда ёзиб юборинг, албатта уни мен оламан!” деганди. Афсуски, бу ваъдаларнинг барчаси сароб бўлиб чиқди. Буни ўзимнинг аччиқ ҳаётий тажрибамда синаб, билдим. Шу сабаб ушбу сиёсатга бўлган ишонч мутлақо сўнди. Оқибат, бутун оилам, беш нафар фарзандим билан мамлакатни тарк этишга мажбур бўлдик… (Бу ҳақдаги баёнотимни ‘Jarayon.com’ да ўқиб кўришингиз мумкин.)\nЭнди бевосита сизнинг саволингизга тўхталадиган бўлсак, ҳақиқатдан ҳам сайловдан сўнг кимдир ҳокимият тепасига келади. Лекин ўша кимдир яна шу Ислом Каримовнинг ўзи эмасмикин, деган хавотирдаман. Чунки, у бекорга 2015 йилни “Кексаларни эъзозлаш йили” эълон қилмади. Бу менинг тахминим. Агар тахминим тўғри чиққудай бўлса, шундайига ҳам ўзи раҳбарлик қилган даврига ўзи қора чизиқ тортиб бўлган Ислом Каримов бу қора чизиқни янада қуюқроқ тортган бўлади. Агар бошқа шахс келадиган бўлса, Каримовга ўхшаб сиёсат олиб боришини мутлақо истамаган бўлардим. Сизнинг саволингизни янада қатъийлаштирадиган бўлсак: Каримовнинг қайси хатти-ҳаракатида хато қилинмади ва хатога йўл қўйилмаган бирор соҳа қолдимикин?… Чунки, Ислом Каримов миллатнинг, халқнинг бошига кўп кўргуликлар, ситамлар солди ва тузатиб, кечириб бўлмас жуда катта хатоларга йўл қўйиб, қўл уриб бўлди…\nЭндиги иқтидорга келадиган раҳбар у ким бўлишидан қатъи назар, аввало ўз халқи билан ҳаммаслак бўла оладиган, Конституция ва қонунларда мавжуд қоидаларни амалиётга кенг татбиқ этишига ишонадиган ва бу борада қатъиятли бўлган, қўшнилар ва бутун дунё мамлакатлари билан тенг манфаатли асосдаги яқин ҳамкорликни йўлга қўя оладиган, ҳали у томон ҳали бу томонга оғиб кетмасдан ўзининг узоқни кўра биладиган аниқ нуқтаи-назари, позициясига эга бўлган ва керак бўлса кескин танқидларга-да тоқатли бўлиб, ундан тўғри, оқилона хулоса чиқариб, ишини ижобий натижа берадиган тарафга йўналтира оладиган инсон бўлишини истардим. Қолаверса, халқаро майдонда ўз обрў-эътибори билан ишончга сазовор бўлган шахснинг раҳбар бўлишини ва у раҳбар аввало ўз халқимизнинг ишончини тўла оқлай олишини жуда-жуда хоҳлардим. Чунки, бундай ишонч бўлмас экан, ривожланиш ҳам тараққиёт ҳам бўлмайди.\nFazliddin: Avvalo Assalomu alaykum! Mani savolim quyidagicha: Ukraina ortidan Rossiya sanksiyalar girdobida qoldi. Bu sanksiya öz navbatida muhojir yurtdoshlarimizni daromadini qariyb teng yarmiga kesib qöydi. G’arbning bu axmoqgarchiligidan aziyat chekkan bitta Rossiya bölib qolmadi. Ukraina ortidan Rossiya bosim utkazishni va harbiy, kuchlarini Avg’anistondan olib chiqib Ukrainaga joylashga AQShga zör imkoniyat yaratildi, Ayting-chi: sanksiyalar shu tahlit davom etsa urush böladimi? Yoki G’arb sanksiyalarni olib tashlagandan söng muhojir yurtdoshlarimiz qancha vaqt ichida ilgargi daromadiga ega böladi? Rossiya özini sanksiyalardan ozod bölgan holda qancha vaqtda öz holatini tiklab oladi? Hurmat bilan Fazliddin.\nНарзулло Охунжонов: Аввало, яхши ният қилайлик, Ҳеч қачон уруш бўлмасин. Илоҳим, шу даражага бориб етмасин. Санкцияларга келадиган бўлсак, ҳақиқатдан ҳам унинг оқибатлари жиддий бўлиши мумкин. Буни ҳозирнинг ўзида яққол кўриб, гувоҳи бўлиб турибмиз. Бу иқтисодий жазо чоралари нима учун жорий қилинганлигини жуда яхши биласиз. Шу боисдан ҳам бир томонни айблашдан тийилган маъқул. Хулоса қилишда шошма-шошарликка йўл қўйилмаслик лозим деб ҳисоблайман. Томонлар ўзаро келишиб бир битим-хулосага келишмас экан, ҳозирча бирор бир ўзгариш бўлишини кутиш қийин, албатта. Шу келишувлар бўлмагунича тайин бир нарсани айтиш мушкул. Шунинг учун кўп нарса, шу жумладан, муҳожирлар, айниқса, Марказий Оқиёдан борган инсонлар учун даромад масаласи томонларнинг тезроқ бир мақбул қарорга келишларига боғлиқ. Буни барча жуда яхши билиб турибди. Яна бир нарсани айтиш жоизки, қанчалик тез ижобий қарорга келинса, шунчалик тезроқ даромаднинг тикланишига туртки бўлиши шубҳасиздир.\nSodiq, Toshkent: Televidenieda siyosat bo’limida ishlagan ekansiz. Senzuraning asl strukturasi qanday? Kim qo’yadi uni? Siz o’zingiz nimalarni bera olmagansiz, ya’ni nimani gapirish mumkin, nima mumkin emas?\nНарзулло Охунжонов: Телевидениеда эмас, радиода сиёсат бўлимида ишлаганман. Радио бошқа бинода жойлашган. Иккаласи алоҳида-алоҳида. Менинг билганим шуки, жиддий сиёсий кўрсатувлар албатта, махсус гуруҳ томонидан тайёрланади. Ҳатто унга журналистлар умуман аралаштирилмаслиги ҳам мумкин. Тайёрланган кўрсатув олдин телевидениедаги тегишли кенгаш томонидан кўриб чиқилади ва яна бир-икки поғоналардан ўтиб сўнгра президент ҳузуридаги миллий хавфсизлик кенгашига берилади. Бу кенгаш кўриб бўлганидан сўнг эса талаб қиладиган бўлса президент ҳам кўриб чиқади. Шундан сўнг эфирга узатишга рухсат берилади. Радионинг “Ўзбекистон” каналида эса, бу каби кўрикдан ўтказадиган кенгаш йўқ. Фақат мукофотга тақдим этиладиган эшиттиришлар номига тузилган кенгаш томонидан унга тавсиянома берилиши мумкин. Агар ўта жиддий эшиттириш бўладиган бўлса, унинг хабарини топсалар, албатта уни тўхтатиб қолишга ҳаракат қиладилар. Масалан, мен 1998 йилда икки журналист – Ш.Мардиев ва П.Гадоев айнан ҳуқуқ-тартибот тизимидаги кирдикорларни фош қилганлиги ортидан қамалганлиги хусусида президентга берган саволим ва олган жавобимни эфирга бера олмаганман. Эшиттириш тайёр бўлгач, айни эфирга кетишига саноқли дақиқалар қолганида, бир “чопар” ҳаллослаб югурганча келиб, ушбу савол-жавобни эфирга бермаслик ҳақида “юқори”дан буйруқ бўлганлигини еткизган…\nШунингдек, “Ижро” номли муаллифлик эшиттиришимда қонунлар ижроси жойларда ўта суст бажарилаётганлиги хусусида жиддий танқидий фикрлар билдирилгач, мазкур дастурни эфирдан олиб ташлашди. Айнан “Алоқабанк”нинг Сурхондарё вилояти бўлимида вилоят прокуратурасининг умумий назорат бўлими томонидан текширувлар ўтказилганида миллиардлаб сўм маблағлар ўзлаштирилганлиги ҳақидаги қаллобликлар фош этилган. Худди шу гапларни эфирга берганимдан сўнг шахсан ЎзМТРК раиси А.Ходжаев бу эшиттиришни давом эттирмаслик ҳақида буйруқ берган. Шуни алоҳида таъкидлашим керакки, бу фактларни менга тақдим этган прокуратура ходими Шодмон Сафаров ҳам босим остида қолиб, мамлакатни тарк этишга мажбур бўлган… Чунки, телекоммуникация соҳасининг ҳаммаси “Алоқабанк” билан бевосита боғлиқдир.\nХуллас, радиодаги эшиттиришлар тақдири канал директорларининг савияси ёки “ички цензураси”га ҳам боғлиқ. Мисол учун “Ёшлар” каналида аксарият эшиттиришлар бир-икки ҳафта олдин тайёрланиб, махсус бадиий кенгашдан ўтказилиб, сўнг эфирга узатилади. Ҳар бир канал “арава”ни ўз билганича, кучи, ақли етганича судраяпти…\nАлишер, Тошкент: Ассалому алайкум, Нарзулло ака. Мана бу парча сизнинг Фейсбукда эълон қилган “Мамлакатни ким бошқараяпти?” деб номланган мақолангиздан:“Бирор журналистни бадном қилиш учун унинг энг яқин ва энг ишонган дўстлари ”лой чаплаш” ролига танланиши ва ёлланишида ҳам гап бор.Агарки энг ишонган, энг яқин уч-тўрт нафар дўстинг сенинг қоқ кўксингга мушт туширса, лой чапласа, бошқалар тап тартмай тепа бошлайди, балчиқ чаплайди. “Биз бу одамни яхши инсон деб ўйлардик, аммо янглишибмиз. Энг яқин дўстлари ундан юз ўгиришди-ку, кўпчиликнинг олдида айбини айтиб ташлашди-ку, чунки улар бу одамни биздан кўра яхшироқ билишади-да, дўст бўлишган-да. Демак, у шунчалик ёмон одам эканки, энг яқин дўстлари ёппасига воз кечишди”, – дея осонгина хулоса чиқариб қўйишади. Қарабсанки, сен жамоадаги “энг ёмон” одамга айланасан-қоласан. “Жамоанинг фикри ва хулосаси” ниқоби остида “мазкур жамоада ишлашга нолойиқ” деган ҳукм ўқишади сенга. Шахсингга айтилаётган айбномалар ҳақиқатми ёки ғирт бўҳтондан иборатми, буни ҳеч ким сўраб ҳам, суриштириб ҳам ўтирмайди. Раҳбар “оқ” дедими, демак, “оқ”сан. Агар раҳбар “қора” деса, демак, “қора”сан. Бирор ходимнинг виждони оғриб, сени оқлашга уриниб кўрсин-чи, исми шарифи “қора рўйхат”нинг бошига хат қилинади ва кўп ўтмай сендан баттар қораланади, юзига асфальт чаплашади. Агар бундан баттари бўлмаса шукр қилсин…Энди айтинг, ким ўзига кўпнинг кўз ўнгида шармисор бўлиш, емаган сомсаси учун пул тўлаш, асоссиз айб учун маломатга дучор бўлиш, қилмаган жинояти учун қамоққа тушиш, жувонмарг бўлишдек даҳшатли қисматни раво кўради? Ҳеч ким! Ундан кўра кўпнинг қаторига ўтиб, нишонга олинган бир бечорага тош отиб кетиш – энг осон иш… Ана шундай қилиб, замон фитналарининг қиличи бошга келган пайтда дўстлигу садоқат, иймону инсоф, виждон, бир сўз билан айтганда, Оллоҳ махлуқотлар ичида энг азизу мукаррам қилиб қўйган инсонийлик аталмиш шарафли ном, юксак бир мақом буюк синовдан ўтказилади.”\nСаволим эса бу: дўстлик, мардлик деган тушунчаларни йўқ қилиш, бир ходим иккинчисидан айғоқчи деб шубҳаланишини кучайтиришга хизмат қиладиган бундай муҳит фақат Телерадиокомпанияда шакллантирилганми ёки бошқа жойларда ҳамми?\nНарзулло Охунжонов: Аввало сизга ушбу серияли мақолалар билан танишиб бораётганлигингиз учун раҳмат! Қолаверса, ундан тегишли парчани келтириб, шундан келиб чиққан ҳолда савол йўллаганингиз учун сизга миннатдорчилик билдирмоқчиман.\nБу каби нохуш ҳолат фақат Ўзбекистон миллий телерадиокомпаниясидагина мавжуд эмас, албатта. Шундай умуммуҳитни, вазиятни яратиш , яъни ҳаммаёқни СНБлаштириш 2005 йилнинг май ойидан – Андижондаги қатлиомдан сўнг кенг ёйилгани ҳеч кимга сир эмас. Турфа “спектакллар саҳналаштириш”нинг ҳадисини олган одам ЎзМТРКга раҳбар бўлиб келганидан кейин бу ерда ҳам худди шундай муҳит пайдо бўлди. Фитналар, уйдирмалар, кўзбўямачиликлар авж олдирилди. Бундайин муҳитни нафақат компанияда, балки жуда кўпгина идора-ю ташкилотларда таркиб топтириш орқали бу иллат деярли бутун жамиятни қамраб олди, дейиш мумкин. Чунки, айнан шу 2005 йилдан бошлаб асосий ва энг муҳим бўлган идораларга махсус хизматдан чиққан ходимларни раҳбар лавозимига тайинлаш урфга айланди. Худди шу йилгача асосан ҳар бир корхона раҳбар ўринбосарининг бириси режим ва хавфсизлик бўйича тайинланарди. У пайтлар ўринбосар раҳбар билан ҳисоблашишга мажбур эди. Ҳозир эса тескариси… 2005 йилдан кейин раис ёки директорнинг ушбу масала бўйича ўринбосарларининг мақоми, янада юқори кўтарилиб, ваколати анча кенгайтирилди. Раҳматли бўлиб кетган ҳамкасб дўстимиз, охирати обод бўлсин, Шуҳрат Юсупов исм-шарифли йигит менга бу борада ўзини ҳайратлантирган баъзи тафсилотларни айтиб берганди. Уни Самарқанд вилояти бўйича телерадиокомпания директорининг режим ва хавфсизлик бўйича ўринбосари этиб, ўзи хоҳламаса-да қўярда-қўймай мажбурлашиб қўйишади. Шуҳратнинг ушбу лавозимга тайинланганлигини эълон қилиш билан боғлиқ бўлган мажлисда вилоят бўйича телерадиокомпания директори уни таништира туриб: “Ўртоқлар, бундан кейин мен ҳам (яъни ўзи директор бўлатуриб) Шуҳрат акага бўйсунаман. У кишининг чизиғидан чиқмайман, айтганлари айтган бўлади. Шуни билиб қўйинглар”, деган экан. Шуларни гапириб берар экан, Шуҳрат ушбу ҳолатдан жуда ҳам ҳижолат чекканлиги, ҳаттоки, ёши ва лавозимига кўра ҳам катта бўлган директордан бу каби гапларни эшитганлиги учун шу оннинг ўзида ишлагиси ҳам келмай қолганлигини таъкидлаганди. Шундан ҳам билса бўладики, “қулоқ”лар замони бошланганлигини директорнинг ўзи ҳам бу каби гаплари орқали билиб-билмай ошкор этиб қўйган.\nЧиндан ҳам бугун шундай расво, хоинлик муҳитини яратиш орқали ОДАМИЙЛИК илдизлари қирқилаётган жамиятда абгор қилинмаган соҳа, тармоқ ёхуд бирор бир қатлам қолдимикин? Иқтисод, халқ хўжалиги, қишлоқ хўжалиги, умуман, саноат ишлаб-чиқаришдаги парокандалик боис ишсизлар армиясининг пайдо бўлганлиги, миллионлаб юртдошларимиз сарсон-у саргардон бўлиб хорижга иш излаб кетаётганлиги инкор этиб бўлмас далилдир. Илму ижод соҳасида обрў-эътибори ерга урилмаган, қадри топталмаган бирор киши қолдими? Ҳаттоки, “Ўзбекистон қаҳрамони” унвонини олганлар орасида-чи?.. Олимни олимга, шоирни шоирга, ёзувчини ёзувчига хуллас, зиёлини зиёлига қарши қайратиб қўйиб, ҳукуматнинг, режимнинг ўзи томошабин бўлиб турганига нима дейсиз? Ваҳоланки, президент бир пайтлар эл орасида танилиб обрў орттирган шу шоир, ёзувчилар, олиму санъаткорлар мавқеидан етарлича фойдаланди. Уларга бирма-бир юқори лавозимларни бериб, жамиятдаги умумвазиятни тўла ўз назоратига олганидан сўнг улардан битта-битта “қутула” бошлади. Айниқса, зиёлиларнинг устига мағзава ағдарила бошланди. Улар ҳақида турли миш-мишлар тарқатилди. Бу ҳам иш бермаса уларни ер билан битта қилиш мумкин бўлган буюртма мақолалар матбуотда чоп эттирилди. Хусусан, журналистлар ва улар оиласининг бошига кўп кулфатлар ёғдирилди. Масалан, бир журналистга президент бир эмас, бир неча марта ўзининг қўлидаги ручкасини совға қилган. Унинг мақолаларини яхши кўриб ўқиб туришини айтиб мақтаган. Бу журналистнинг фоҳишахоналарни фош этувчи “Тунги капалаклар: маликами ё малаклар?” номли мақоласи газетада бир саҳифа бўлиб чиққанидан сўнг унинг аввалига кичик фарзанди, кейин эса ўзи ҳам сирли равишда вафот этди. Бунга биров эътибор қилди, биров эътибор қилмади. Шундан сўнг кўпчиликнинг дами ичига тушиб қолди. Яна бир журналистнинг бўйи етиб қолган қизи чавақланиб, бурда-бурда қилинганча целлофан халтага жойланиб, музлатгичда анча вақт сақлаб қўйилган… Бунинг айбдори сифатида эса оддий бир талаба йигит узоқ йил қамоқ жазосига ҳукм қилинди… Бу даҳшатли воқеани эшитган киши борки, қалби ларзага келди. Қизнинг онаси ақлдан озиш даражасигача бориб етди. Ушбу фожиали ҳодиса шу журналист обрўли жойда ишлаб турган бир пайтда рўй берди. Яна қизиғи, гўё “юпатиш ёки ғамхўрлик кўрсатиш” учун журналистга бошқа бир лавозимни тортиқ қилишди-да, сўнг ўлганнинг устига тепгандай, ахийри унинг ўзини ҳам жиноий жавобгарликка тортишди. Чунки, бу журналист ҳукумат идораларида ишлаган эса-да, қўлидан келганча жамият тараққиётига тўсиқ ва ғов бўлаётган иллатларни турли йиғин ва мажлисларда очиқ-ойдин гапирган, фош қилиб ташлаган. Шу боис ҳам ундан ана шу тариқа даҳшатли “ўч” олиш амалиёти ишга солинган бўлса ажаб эмас… Бундан ташқари, яна бир таниқли журналистнинг жамоатчиликнинг диққатини ўзига тортадиган публицистик мақолалар билан чиқаётган, талантли, хорижий тилларни пухта биладиган маъсума қизи кутилмаганда, ўз-ўзидан оламдан ўтиб қолди. Бу воқеадан ҳам зиёлилар карахт ҳолга тушишди. Ўша куни еру осмон йиғлади гўё… Қолаверса, сиёсий шарҳловчи сифатида элга танилган, юқори лавозимда ишлаган яна бир журналистдан ўша юқори лавозимидан “ўз хоҳишига кўра” ишдан кетишни сўрашди. Босим ўтказилиб ишдан бўшаш ҳақида ариза ёзиб бермаганлиги учун унинг жуда ҳам зийрак, ўта билимли бўлган кенжа ўғли нишонга олинди. Бола ўқишдан уйга қайтар маҳали “қора маскали”лар уни йўлда тутиб, кўзларини боғлаб, узоқ жойга олиб қочишган, ҳафталаб қоронғу подвалларга ташлашиб, роса калтаклашган. Туппа-тузук, соғлом, отасининг кўп орзу-умидлари боғланган ўсмирга нафақат жисмоний зарар беришди, балки уни бир умрлик руҳий мажруҳга ҳам айлантириб қўйишди. Ҳозир у на ўқишга ва на бир ишга бора олади. Болани тутиб олиб кетишлар бир неча маротаба такрорланган. Ота аввалига лавозимидан кетмаётганлиги учунгина шундай ҳодиса рўй бераётганлигини билмаган. Унга илгари ҳам бировнинг орқасидан пойлаб, айғоқчилик қилиб юриш таклиф қилинганида виждон амри билан буни қатъиян рад этган. Сўнг бу “масъулиятли вазифа”ни бажаришга эса мамлакатга танилган икки шарҳловчи жон-жон деб кўнишган, рози бўлишган экан…\nБулар – айнан мустақиллик йилларида, халқнинг шундоқ кўз ўнгида рўй берган, ҳеч бир исбот талаб қилинмайдиган ҳақиқатлар, аниқ фактлардир. Шахсан менинг ўзим роппа-роса ўн уч йил деганда кўрган илк фарзандимни қўлимдан тортиб олиб қўйишгани ва кенжа фарзандим туғилганида ҳатто ҳали бир ойга ҳам тўлмаган чақалоқнинг озиғини етказиб беришимга-да рухсат этишмай, мени атай уч-тўрт соатлаб сўроқ қилишгани ва “Фарзандинг кўзингга кўриниб қолдими яна? Ваҳоланки биз сени олдин ҳам огоҳлантирган эдик…” дея шаъма қилишганини, яъни МХХ ходимлари фарзандларим ҳаётига таҳдид солиш билан мени қўрқитмоқчи бўлганларини айтганимда, “Маломат қилмаяпсизми МХХ ходимларига?” дея дардимни маломатга йўйган ва мени ёлғончига чиқаришга уринган баъзи бировлар ушбу воқеаларни ўқиб-билиб, ўзлари хулоса чиқарадилар деган умиддаман.\nЖурналистларнинг турли туҳматлар уюштирилиб қамоққа ташланаётганликлари ҳақида бутун дунё билади-ку, ахир?…\nҲақли савол туғилади: Нега бундай даҳшатли тажовузлар бирор ҳокимнинг, прокурорнинг, махфий хизмат ходими ёхуд судьянинг фарзандларига эмас, айнан журналистнинг, шоиру ёзувчининг ёхуд олимнинг фарзандларига нисбатан уюштирилаяпти?.. Нега айнан зиёлиларнинг фарзандлари қурбон қилинаётир?.. “От изини той ҳам боса олмаслиги” ёинки бу миллат орасидан етишиб чиққан ақлли инсонларнинг авлодлари, наслига барҳам бериш, халқни, миллатни бутунлай “ўлдириш”, муте қилиш, “зомби”га айлантириш учунми?… Нега?… Бу кимга ва кимларга керак?… Бундай “амалиётлар” юқорининг топшириғи асосида айнан шу тизим, яъни ҳуқуқ-тартибот органларининг ходимлари томонидан амалга оширилаётганлиги бугун ҳеч кимга сир бўлмай қолди.\nЖурналистлар – жамиятнинг санитарларидир. Уларнинг қўллари, қанотлари қайрилиб, овози бўғилгач, жамиятдаги “инфекция”лар, “вирус”лардан ким огоҳ этади? Доно халқимизнинг шундай нақли бор: “Касалини яширсанг, иситмаси ошкор қилади”. Бу “инфекция” – иллатлар болалаб, бутун бошли жамиятнинг “заҳарланиши”, “хасталаниши”, алалоқибат, бугунгидай жар ёқасига келиб қолишига айнан ўтюрак, ҳақгўй, миллатпарвар журналистлар, зиёлиларнинг қаттиқ таъқибу тазйиқ остига олинганлиги, сўз эркинлигининг бўғилганлиги сабаб эмасми?…\nАссалому алайкум Нарзулла ака, сиз Ўзбекистонда туриб ҳам раҳбарларни танқид қила олармидингиз? Собиқ ҳамкасбларингиз Саодат ва Малоҳатларнинг тутган йўлини ёклайсизми, тўғри килишдими раҳбарларни танқид килиб? Нимага эришишди, кайтага ҳамма эришганларини йўқотишди, деган мазмундаги савол Низомиддин исмли мухлисимиз томонидан йўлланибди.\nНарзулло Охунжонов: Агар журналист истаса, ўзида бироз журъат топса танқид қила олади. Ҳа, мен Ўзбекистонда пайтимда, иш фаолиятим даврида раҳбарларни ҳам танқид қилганман. Мисол учун ер ва қурилишга доир қонунчиликнинг ижроси юзасидан ўтказган журналистик суриштирувим бўйича Фарғона вилояти Марғилон шаҳар ҳокими Илҳом Мамажоновнинг ёлғонларини фош қилиб ташлаганман. У киши менга бу борада ўзи раҳбарлик қилаётган шаҳарда ҳеч бир қонунга зид ишлар қилинмаганлиги ҳақида оғзини тўлдириб гапириб берганди. Афсуски, унинг бу гаплари қуруқ сафсаталардан иборат эканлигини, Марғилон шаҳар прокурорининг ёрдамчиси шаҳар бўйича ер ва ер ресурслари, архитектурага доир қонунчилик 37 маротаба шахсан шу ҳокимнинг ўзи тарафидан қўпол тарзда бузилганлиги ва уни бартараф этиш бўйича тақдимнома киритилганлигини гапириб берганди. Ушбу ҳақида маълумот “Ўзбекистон” радиосининг “Ижро” эшиттиришида эфирга берилган. Икки генерал – Ўткир Толипович Комилов ҳамда Собит Атхамович Алимбоевни ўзлари томонидан ташкил қилинган муҳим матбуот анжуманига ўзлари келмаганлиги ва бу билан анжуман иштирокчилари ҳамда ОАВ ходимларига ўта нописандлик билан қараганликларини танқид қилганимни юқорида айтиб ўтдим. Бундан ташқари Тошкент шаҳар ички ишлар бош бошқармаси коррупция ва терроризмга қарши кураш бошқармасининг бошлиғи ҳамда унинг баъзи ходимларини, шунингдек, ўрни келганда турди идоралардаги турли даражадаги раҳбарларни танқид қилганман. Ва оддий халқ вакилларининг бу раҳбарларнинг ноҳақ қилмишлари хусусидаги гапларини ўз эшиттиришларимда берганман.\nЭнди М. Эшонқулова ҳамда С. Омоноваларнинг қанчалик тўғри ёки нотўғри иш қилганликларини аввало уларнинг ўзлари айтганликлари маъқул. Бироқ мен, уларнинг ўз ишларидан ноҳақ ва ноқонуний бўшатилганлигини хориж радиоларига берган интервьюларимда Ўзбекистонда, айнан ЎзМТРКда ишлаб турган бир пайтимда айтганман. Ва бунинг учун нафақат ишхонамдаги раҳбарларнинг таъқибу тазйиқига учраганман, балки хавфсизлик ходимлари томонидан жиддий огоҳлантирилиб, яхшигина дашном ҳам эшитганман. “Раҳбарларни танқид килиб нимага эришишди, кайтага ҳамма эришганларини йукотишди”, деган фикрингизга тўхталадиган бўлсак, тўғри, улар иш жойларидан айрилишди. Қирқ кишилик махсус гуруҳ томонидан ўртага олиниб, уларни обрўсизлантиришга қаттиқ уриниб кўрилди. Аммо раҳбарият уларнинг қаддини бука олгани йўқ. Қолаверса, жамоадошлар ҳам ўша мажлисда қўрққанларидан жим туришган бўлса-да, аммо Малоҳат ва Саодатнинг ҳақ эканлигига ич-ичидан иқрор бўлиб туришган. Бу икки ҳамкасбимиз аёл бошлари билан мардонавор туриб ЎзМТРКдаги коррупция ва бошқа иллатларга қарши бош кўтариб чиқар эканлар, нафақат ўз ҳақ-ҳуқуқлари, балки бутун жамоадагиларнинг ҳақ-ҳуқуқлари учун курашаётганликларини ўзлари яхши билган ҳолда мустақил ва дадил қадам ташлай олдилар. Бунинг оқибати нима билан тугашидан қатъи назар, улар ўз виждонини сақлаб қола олганликларининг ўзи уларнинг энг катта ютуғидир!\nББС ўзбек хизмати 2014 йилнинг 29 сентябрь куни Нарзуллланинг оиласи – шоира ва журналист Шамсия билан ҳам мулоқот ўтказган эди. Биз бу суҳбатни “Дунё ўзбеклари”да кўчириб босган эдик.\nБугун Киевда бошига бир олам ташвиш ва маломатлар билан қолаётган Шамсия ва унинг турмуш ўртоғи аслида қандай одамлар эканини ўқувчилар яхшироқ англаб етишлари учун ана ўша суҳбат матнини яна бир бор эълон қилишни лозим кўрдик. Демак.\nШоира ва журналист Шамсия Худойназарова – ББС меҳмони\nМУҲАРРИР ТАНЛОВИ, СУҲБАТЛАР, ХОТИН-ҚИЗЛАР ОЛАМИ | 10/07/2014 8:22 AM 10464 МАРТА ЎҚИЛДИ | ТАҲРИР ҚИЛИШ\nШамсия: инсон ва шоир сифатида менинг ҳам дунёга айтадиган сўзим бор\n29 Сентябр 2014\nШоира ва журналист Шамсия Худойназарова Сурхондарё вилоятининг Олтинсой туманида туғилган.\n1998 йил Ўзбекистон Миллий университетининг Журналистика факультетини битирган.\nУ журналистик фаолиятини 1994 йилда вилоят “Сурхон тонги” рўзномасида бошлаган.\nУниверситетни тугатганидан сўнг Ўзбекистон Телерадиокомпаниясининг радиосида фаолиятини давом эттирган.\nУ 2013 йилгача “Ёшлар” радиоканалининг “Маънавият” таҳририятида ишлаган.\nШоира Шамсиянинг илк икки китоби деярли бир кунда Тошкентдаги “Ёзувчи” ва “Шарқ” нашриётларида 1998 йили чоп этилган.\n“Истеъдод” сериясида “Юрак япроғи” китоби чоп этилган. Шунингдек, “Сизга борар йўллар”(1998 йил) ҳамда “Кўксимдаги осмоним”(2007йил) номли шеърий тўпламлари ҳам мухлислар томонидан илиқ кутиб олинди.\nШамсия “Маҳбуб куйлар” китобида ўзига хос ижодий экспериментга қўл урган: китобда шоиранинг 10 дан ортиқ шеърий жанрдаги ижоди маҳсулотлари жамланган.\nШоира бахшиёна усулдаги, ҳажвий йўналишдаги шеърлар, дуэт, сонет билан бирга ғазал, туюқ, рубоий, чистон, мухаммас ва мувашшаҳ услубларида ўзини синаб кўришга аҳд қилганини айтади.\nБир неча йил олдин Шамсия журналист сифатида Абдулла Қодирий, Чўлпон ва Фитратлар ҳақида радиоэшиттириш тайёрламоқчи бўлганида, “Ёшлар” радиоканали Маънавият бўлими раҳбарининг “булар ҳақида эшиттириш тайёрлаш мумкин эмас” деган гапидан изтиробга тушганини айтган.\nБи-би-си меҳмони – шоира ва журналист Шамсия билан суҳбат\nБи-би-си: Шеъриятга қизиқишингиз, шоирликка меҳр қандай пайдо бўлган?\nУйимизда, айниқса миллий тилимизга эътибор жуда кучли эди. Дадам бизнинг сўз бойлигимизни ошириш учун болаларбоп турли ўйинлар ўйлаб топардилар. Масалан, биргина сўз айтиб, биздан унинг қофияларини топишни талаб қилардилар. (Шамсия)\nШамсия: Шеъриятга, шоирликка ҳавас, қизиқиш болаликдан, оила муҳитида шаклланган. Чунки, зиёли оилада, ижодкор оиласида дунёга келганман. Раҳматли Отам журналист эдилар. Сурхон воҳасида у кишини жуда яхши эслашади. У киши вилоят газетаси ва радиоларида анча вақт фаолият юритганлар. Туман газетасининг ҳам тамал тошини қўйган журналистлардан бири ҳисобланадилар. Журналистлик фаолияти билан бир қаторда бадиий ижод билан ҳам шуғулланганлар. Кичик ҳикоялар, қатралар, новеллалар, бадиҳалар, масаллар ёзиб турганлар. Чуқур билим соҳиби эдилар. Отамнинг вафотидан сўнг мени “Сурхон тонги”га ишга таклиф этишганларида, Отам билан бирга ишлаган, у кишини яқиндан билган устоз ижодкор, фахрий журналист Хуррам Мақсадқулов менга шундай деганлари ҳануз ёдимда: “Сенинг отанг довюрак, ўткир фелъетонист эди. Қаламидан ўт чақнаб тургани учун биз уни “Сурхондарёнинг “Лермонтови” деб атардик. У фақат виждонига бўйсуниб яшади… Сен ана шундай буюк қалбли инсонга муносиб фарзанд бўла олишинг керак ва шарт!”\nХуллас, мен ана шундай юксак эътирофларга сазовор бўлган бир ижодкор, журналист – Турғун Худойназаров оиласида туғилдим ва вояга етдим. Хонадонимизда ўзига хос ижодий муҳит бор эди. Дадамнинг ижодкор дўстлари тез-тез йиғилишар, ижод, адабиёт ҳақида қизғин баҳс-мунозаралар қилишарди.\nБолалик йилларимизда, қишнинг узун тунларида биз фарзандлар печ(ка) ёнида тизилишиб ўтирар, дадам бизга турфа эртаклар, шеърлар, масал ва ривоятлар, ҳикоялар ўқиб берардилар. Айниқса, ўзбек халқ эртакларини жон қулоғимиз билан тинглардик. Бундан ташқари рус халқ эртаклари ва бошқа халқларнинг рус тилидаги таржимасини дадам шундоқ бир назар солиб, тўғридан-тўғри ўзбекчалшатириб ўқиб берардилар. Дадам касбий фаолиятлари сабаб ўз даврида жуда қаттиқ таъқиб-тазйиқларга, хуружларга учрагач (ҳатто бутун оиламиз таъқиб-тазйиқ остида қолган пайтлари ҳам бўлган), ҳаётининг сўнгги йилларига қадар мактабда ўқитувчилик қилдилар. Ўзбек тили ва адабиёти ҳамда рус тили ва адабиёти фанидан ўқувчиларга сабоқ берардилар. Шу боисми, уйимизда, айниқса миллий тилимизга эътибор жуда кучли эди. Дадам бизнинг сўз бойлигимизни ошириш учун болаларбоп турли ўйинлар ўйлаб топардилар. Масалан, биргина сўз айтиб, биздан унинг қофияларини топишни талаб қилардилар. Ёки бирор омоним сўз айтиб, унинг турфа маъноларини топишга бизни ундардилар ва ҳоказо… – Ана шундай ажойиб мутолаа онлари бизнинг тилга, сўзга, адабиётга, шеъриятга ихлос қўйиб, улғайишимизга сабаб бўлган.\nОнам менга болалигимда шундай тушунтирганлар: “Одам гуноҳ қилганлиги учун жаннатдан қувилган. Одамзотнинг асл Ватани жаннатдир. Машрабнинг байтларида ана шу асл Ватанга талпиниш, уни соғиниш туйғулари бор. Ҳар гал Машраб ғазалларини ўқиганимда ана шундай туйғу менинг ҳам юрагимга кўчиб қолгандек туюлади… (Шамсия)\nОнам – Робияхон ая – ҳам жуда китобсевар, маърифатли аёл эдилар. Рўзғор ишларидан бир он бўшасалар ҳам, қўлларига китоб олардилар. Бизга ўқиган достонлари, романлари ҳақида сўзлаб берардилар. Айниқса, мумтоз адабиётимиздаги ғазалларнинг шайдоси эдилар. Кўпинча уйда ҳеч ким бўлмаган пайтларида, онам иккимиз ёлғиз қолган лаҳзаларда Машраб девонини олиб, ундаги ғазалларни шу қадар сокин, шу қадар хазин овозда хиргойи қилардиларки, товушларида ичкин бир соғинч бор эди… Бироз хиргойи қилгач, худди шу усулда давом эттиргин, дея китобни менинг қўлимга тутқазардилар. Биласизми, Онамнинг ўша сокин, майин, ҳазин товушидаги ичкин соғинчни нимага ўхшатаман: Жаннатни соғиниб ичиккан Одамнинг ҳолатига менгзайман! Ҳарҳолда, Онам менга болалигимда шундай тушунтирганлар: “Одам гуноҳ қилганлиги учун жаннатдан қувилган. Одамзотнинг асл Ватани жаннатдир. Машрабнинг байтларида ана шу асл Ватанга талпиниш, уни соғиниш туйғулари бор. Ҳар гал Машраб ғазалларини ўқиганимда ана шундай туйғу менинг ҳам юрагимга кўчиб қолгандек туюлади… ” Бу гапларни болалик кезларимда унчалик тушунмагандирман, эҳтимол, лекин улғайиб, ўзим ҳам мумтоз адабиётга ошно бўлиб, боқий сатрларнинг мағзини чақишга уринган кезларимда Онамнинг ўша ҳолатини юрак-юракдан ҳис қилдим…\nБолалик йилларимдаги китобхонлик соатларида айтилган сўзлар, ғазаллардаги оҳанглар, қофиялар шууримга шунчалик сингиб кетган эканки, энди уларнинг мазмун-моҳиятлари руҳиятимда бир-бир кўз очаётгандек. Ўшанда сўзларни, қофияларни билиб-билмай, гоҳо топқирлик ўйинлари учун айтган бўлсак, бугун ҳар битта сўз онгли равишда менинг бутун борлиғимдан, томирларимдан, юрагимдан, ич-ичимдан сизиб ўтиб, сўнгра қоғозга тўкилаётгандай… Ёзганим сари она тилимиз, туркий тилимизнинг нақадар жозибали, нақадар бой эканлигига тобора амин бўлиб бораяпман. Ва ўз ўрнида биз бугун бу улкан хазина – асрлар бўйи сайқал топган она тилимиздан етарлича ва оқилона фойдалана олмаётганимизга ҳам надомат ила иқрор бўлаяпман. Она тилимизда биз ҳали кашф этишимиз мумкин бўлган жиҳатлар жуда кўп эканлигини янада чуқурроқ англаяпман…\nОтам айтганлар: “сен шоир бўлсанг ҳар тўрт сатрингда тўртта қутбнинг манзараси акс этсин, лекин улар бир-бирига жудаям усталик билан, кўзга кўринмас ришта билан мазмунан боғлиқ бўлсин! Сен шунчаки ёзма шеърни! Ёзсанг, одамлар маънавий озуқа оладиган бўлсин. (Шамсия)\nБи-би-си: Биринчи шеърингизни қачон ёзгансиз, биринчи шеърингиз қачон матбуотда эълон қилинган?\nШамсия: Биринчи шеърим – уларни шеър ҳам деб бўлмайди, албатта, шеърий машқлар десам бўлади, биринчи синфларда, 7-8 ёшларимда ёзганман. Оддий ўйинчоқлар ҳақида, ватан ҳақида, қишлоқ ҳақида, табиат ҳақида. Лекин, боя айтганимдай, ижодкор оиласида туғилганман. Сўзга талаб, ижодга талаб жуда кучли бўлганлиги учун, Дадам раҳматли биринчи устозим бўлганлари учун, у киши кўрардилар-да, “буни матбуотга чиқариб бўлмайди”, дердилар. У киши кичкина ёшимдан менга катта талаб қўярдилар. Мен бир неча дафтарларни тўлдириб шеър ёзганман. Лекин отамнинг касбий фаолиятига боғлиқ таъқиб-тазйиқлар, оиламизга бўлган хуружлар туфайли кўнглим синган пайтлари ҳам бўлган. Отам раҳматли “мен эркак бошим билан шунча кўргуликлар кўрдим, шунинг учун сенинг журналист бўлишингга йўл қўймайман”, дердилар. Кичкина пайтимдан мен “катта бўлсам журналист бўламан”, деб айтардим-да. Баъзан отамдан яшириб ҳам шеър, кичкина ҳикоялар ёзиб юрганман. Ҳеч кимга кўрсатмаганман. Лекин вақти келиб ёзганларимни яна барибир ўзимнинг энг самимий, ишонган, талабчан устозим, ишончли дўстим – Отамга кўрсатганман. У киши айтганлар: “Сен шоир бўлсанг, ҳар тўрт сатрингда тўртта қутбнинг манзараси акс этсин, лекин улар бир-бирига жудаям моҳирлик билан, кўзга кўринмас ришта ила мазмунан боғланган бўлсин! Сен шунчаки ёзма шеърни! Ёзсанг, одамлар маънавий озуқа оладиган бўлсин. Жиддий қарагин! Бу шунчаки ўйин нарса эмас. Инсон шоир бўлиши, ном қозониши жуда осон, лекин шоир бўлиб ном қозонгандан кейин фақат шоирлиги учун шеър ёзиб юриш жудаям даҳшат.” Болалагимдан анча шеърлар ёзиб юрганман. Лекин уларни фақат мактабни битираётган пайтимда эълон қилганман. Энг биринчи шеърларим туман газетаси ва вилоят газетасида чоп этилган.\nБи-би-си: 10 дан зиёд шеърий жанрдаги асарларингиз жамланган “Маҳбуб куйлар” китобингиз адабий жамоатчилик, устозлар томонидан қандай қарши олинди?\nУ кутилмаганда мени саволларга кўмиб ташлади: – Демак, ўзбек адабиётидаги жанрлар яна ҳам бойиб кетибди-да?! Унда нега бугунги шоирлар шунча кенг имкониятлардан фойдаланишмаяпти? (Шамсия)\nШамсия: Аввало бу китобнинг дунёга келиши ҳақида бироз тўхталсам: Бир куни катта қизим Фарзона, – ўшанда 3-синфда ўқирди, – мактабдан келиб, кўзлари чақнаганча уйга кирар-кирмас ҳаяжон билан сўзлай кетди:\n– Аяжон, биласизми, ўқитувчимиз бугун бизга зўр фактни айтдилар. Ҳазрат Алишер Навоий дунёдаги энг буюк шоир экан. Дунёдаги ҳеч бир халқнинг адабиётида туркий адабиётимиздагичалик кўп жанрлар кашф этилмаган ва ҳеч бир шоир Ҳазрат Навоийчалик кўп жанрда ижод қила олмаган экан. У киши шеърий йўналишда 12 та жанрда, насрий йўналишда 4 та, жами 16 та жанрда қалам тебратган эканлар. Сўз бойлиги жиҳатидан ҳам шунча асрлардан бери ҳеч ким Навоий бобомизга тенг кела олмапти! Навоий бобомизнинг сўз бойлиги ҳатто русларнинг даҳо шоири Пушкиннинг сўз бойлигидан ҳам беш-олти маротаба кўп экан! Бу фактни эшитиб, барча русийзабон синфдошларим бизга, синфдаги 4-5 нафар ўзбек миллатига мансуб болаларга ҳавас билан қарашди! Ўзбеклигимдан, Ҳазрат Навоийнинг авлоди эканлигимдан шундай ғурурланиб кетдимки…\nРус мактаби уйимизнинг ёнгинасида бўлгани учун тил ўргансин дея қизимни шу мактабга бергандик. Русийзабон ўртоқлари олдида фарзандимнинг миллий ғурури қанчалар юксалгани, даҳо аждодимизга нисбатан қалбида юксак эҳтиром жўш урганини тасаввур қиларканман, юракдан хурсанд бўлдим. Сўнг қизимнинг бошини аста силаб, қўлимдан келганча тушунтирдим:\n–Устозинг тўғри айтибдилар. Чиндан ҳам Ҳазрат Навоий асрларни титратиб турган даҳо шоир! Агар ул зот бизнинг асримизда яшаганларида эди, шубҳасиз, бундан-да кўп жанрларда ижод қилган бўлардилар. Сабаби, бобомизнинг даврларида фақат аруз вазнида ёзишган, замонавий шеъриятимизда бармоқ вазнида ёзишаяпти.\nШунда у кутилмаганда мени саволларга кўмиб ташлади:\n– Демак, ўзбек адабиётидаги жанрлар яна ҳам бойиб кетибди-да?! Унда нега бугунги шоирлар шунча кенг имкониятлардан фойдаланишмаяпти? Ахир, шундай улуғ шоирнинг ишларини бугунги шоирлар давом эттириши керак эмасми? Нега? Масалан, сиз ҳам шоирасиз-ку, китобларингиз чиққан, айтинг-чи, ўзингиз нечта жанрда ижод қилгансиз? Айтгандай, аяжон, сиз Ҳазрат навоий ижоди ҳақидаги бу фактларни билармидингиз? Аввал ҳам эшитганмидингиз ёки ўқиганмидингиз? Мен эса, буни билишингизни билмагандим. Бу гапларни тезроқ сизга етказай деб шошиб келувдим… Агар мен сизнинг ўрнингизда бўлсайдим, шоир бўлсайдим, ўз имкониятларимни синаб кўрардим…\nБаъзан болалардан ҳам ниманидир ўрганасан киши. Очиғи, эсимни таниганимдан бери шеър ёзарканман-у, жанрларга, уларнинг сонига ҳечам эътибор бермаган эканман. Шу суҳбат туртки бўлди-ю, ёзганларимни бошқатдан кўздан кечира бошладим. Аввалги китобларимга киритилмай қолганларини ҳам жамлаб қарасам, етти- саккизта жанрда ёзган эканман. Яна янги жанрларда ёзиб, уларнинг ёнига қўшдим. Хуллас, китоб нашрдан чиққач, устоз ижодкорларнинг фикрларини билиш, икки оғиз насиҳатларини эшитишдек эзгу мақсад ила миллий матбуот марказида тақдимот ўтказдик. Таклифномалар жуда кўпчилик ижодкорларга бир-бир ярим ой олдин тарқатилганига қарамасдан, афсуски, Ёзувчилар уюшмасидан бирорта вакил қатнашмади, кела олмади. Сабаби, эртага тақдимот ўтказилади, деган куни кечқурун президент аппаратидан уюшмага янги раис сайлаш ҳақида топшириқ бўлибди. Мажлис 15 феврал, соат 11:00 бошланиши ва бу мажлисга уюшманинг барча аъзолари қатнашиши шарт эканлиги тайинланибди. Бу айни китоб тақдимоти ўтказиладиган вақтга тўғри келди… Шунга қарамай, Қутлибека Раҳимбоева, Эшқобил Шукур, Турсун Али, Қозоқбой Йўлдошев, Абдулла Улуғов сингари таниқли шоирлар, адабиётшунослар тақдимотга келишди ва ўзларининг илиқ фикрларини билдиришди. “Жузъий камчиликлардан ҳоли эмас, аммо қутласа бўлади!” дейишди. Бундан ташқари ҳамкасбларимиз, тенгдош ижодкорлар, оммавий ахборот воситаларидан кўплаб мухбирлар ташриф буюришди. Ўндан ортиқ жанрда ёзилган китоб тақдимоти ҳақида деярли барча теле ва радиоканаллар, айрим газеталар хабар тарқатишди.\nТақдимот бўлиб ўтгач, Ёзувчилар уюшмасидан, виждон амри билан бўлса керак, устоз Турсунбой Адашбоев уйга сим қоқиб, (тақдимотда у киши сўзга чиқиши кутилган эди) “Шамсияхон, узр, тақдимотга бора олмадик, сизга айтишган бўлишса керак, тасодифан бизда муҳим мажлис ўтказилиши керак бўлиб қолди. Лекин ҳечдан кўра кеч бўлса ҳам икки оғиз сўзимни айтсам девдим”, – дедилар. Ва жуда вазмин оҳангда дона-дона қилиб айтдилар: “Шеърлар зўр, жуда зўр! Ўқиб, кўп мутаассир бўлдик. Худди шу тарзда давом этинг. Ўзингизни, болаларни эҳтиёт қилинг. Янада кўпроқ ижод қилинг. Омон бўлинг!”\nШу қисқа ва лўнда эътирофдан руҳим анча кўтарилди. Негаки, кейинги йилларда мени адбий давралар, мушоираларга деярли чақиришмасди. Сурбетларча бостириб бораверишни эса мен ўзимга эп кўрмасдим, табиатимга тўғри келмасди. Шу боис ижодий муҳитдан анча узилиб қолгандим. Очиғи, Ёзувчилар уюшмасидан китоб тақдимотига ҳеч ким келмагани учун ўзимни анча ўгайлангандек ҳис қилдим.\nЛекин отахон адиб, улуғ шоир, бугунги замонавий адабиётимизнинг тирик виждони – устоз Шукруллонинг камтарона ижодимга берган баҳоси мен учун бошқаларнинг берган ва берадиган баҳосидан афзал ва бир умрга татигулик бўлди…\nМен адабий анжуманларга қатнашмасам ҳам, фарзандларимни тарбиялаш учун уйда ўтирган кезларимда ҳам ўқишдан, изланишдан, ижоддан, фикрлашдан тўхтаганим йўқ. Ўзим учун ўзим ижодий муҳит яратишга ҳаракат қилдим. Лекин бир нарсадан қаттиқ қўрқардим: ўз қобиғимга ўралиб қолишдан! Ўзимга ўзим қанчалик талабчан бўлмай, барибир, катта ижод йўлини босиб ўтган устоз ижодкорлар, адабиётшунос олимлар, танқидчилар фикрини билиш мен учун жуда-жуда муҳим эди. Кейинги ижодимга шунга қараб йўналиш олишим учун ҳам ўз ютуғу-камчиликларимни тажрибали ижодкорлардан эшитиш ўта зарур эди…\nБешинчи фарзандим ҳали кичкина, чақалоқ бўлгани учун ўзим бора олмасам-да, минг истиҳола билан “Кўксимдаги осмоним” ҳамда “Маҳбуб куйлар” номли икки китобимни турмуш ўртоғим орқали Шукрулло домлага бериб юбордим. Катта ва машаққатли ижод йўлини босиб ўтган устод сифатида ўз маслаҳатларини дариғ тутмасликларини, камчиликларимни рўй-рост айтишларини илтимос қилиб, ўтинч ила икки энлик мактуб ҳам ёзиб бердим. Орадан икки кун ўтар-ўтмас, не шарафки, шундай табаррук ёшда бўлишларига қарамасдан, қарийб юз ёш билан юзлашаётган устознинг ўзлари уйга сим қоқиб қолдилар!\n– Мен – шоир Шукрулломан. Шамсияхон билан гаплашмоқчийдим, – дедилар салом-аликдан сўнг. Мен ҳам ўзимни таништиргач, дедилар:\n– Қизим, сен мендан маслаҳат беришимни сўраб, китобларингни турмуш ўртоғинг орқали бериб юборган экансан. “Кўксимдаги осмоним”ни ўқияпман, озгинаси қолди. Аммо хафа бўлмайсан, мен сенга маслаҳат бера олмайман…\n– Нега?… (Бу саволни ичимда айтдимми ё овоз чиқарибми, эслай олмайман.)\n– Чунки сен етук шоира экансан. Маслаҳатга муҳтож эмассан. Шоир, ижодкор сифатида аллақачон шаклланиб бўлибсан. Шу боис мен сенга маслаҳат беролмайман. Сени фақат дуо қиламан: илоҳим, умринг зиёда бўлсин, турмуш ўртоғингиз билан қўша қариб, фарзандларингнинг роҳатини кўринглар. Ва бундан-да самаралироқ ижод қилиб, халқимизга туҳфа этавер!…\n– Аввало, Сизни уринтириб қўйганим учун узр сўрайман. Эътиборингиз ва баҳоингиз учун раҳмат, устоз! Лирик шеърларим аввал ҳам китоб ҳолида чиққанди. Лекин янги китобимда мумтоз жанрларда ҳам ўз ижодий имкониятларимни синаб кўришга интилгандим. Лирик шоира бўлиб қолаверсамми ёки бошқа жанрлардаги изланишларимни ҳам давом эттираверайми? Самара берармикин? Шу ҳақдаги фикрингизни ҳам билмоқчийдим, – дея олдим севинчдан ва ҳаяжондан овозим титраб.\n– Яхши, янги китобингни ҳам ўқиб чиққач, сенга яна қўнғироқ қилиб, фикрларимни айтаман, – дея хўшлашиб, гўшакни қўйдилар устоз.\nБир ҳафталардан сўнг ваъда берганларидай, домла яна сим қоқдилар. Ва худди шундай деганлари ҳозир ҳам шундоққина қулоғим остида жаранглаб тургандай:\n– Қизим, мен бир пайтлар рубоийлар ёзгандим, сен эса туюқлар, чистонлар ҳам ёзибсан. Худо ёмон кўздан асрасин ишқилиб. Мен биргина рубоийимнинг ортидан туҳматларга учраб, сургунларга ҳам бориб келдим, суронларни йилларни бошдан кечирдим. Мен кўрган кўргуликлар сизларнинг бошларингизга тушмасин, илоё. Ҳарқалай, ҳозир замон бошқа-ку…\nСенга айтмоқчи бўлган энг муҳим гапим шу: Биласанми, қизим, бизда истеъдодлилар кўп, жудаям кўп, лекин, эътиқодлилар кам. Истеъдод эътиқод билан уйғунлашгандагина ижодкор мукаммаллик касб этади. Ҳам ёзганда ўзи ҳузур қилади, ҳам халққа, ўқувчига нафи тегади, маънавий озуқа етказолади. Йўқса, ҳаммаси бекор. Афсус, бугунги ижодкорларнинг кўпчилиги ана шу ҳақиқатни англаб етган эмас… Мен ҳар икки китобингни ўқиб чиқдим ва ҳар бир сатрингда эътиқод, эътиқод бўлганда ҳам мустаҳкам бир эътиқодни кўриб, ҳис қилиб, жуда-жуда қувондим. Демак, адабиётимиз, миллатимиз учун сендан ҳали катта нарсалар, кўп яхшиликлар кутсак бўлади, бунга ҳақлимиз! Ҳарқалай, мен шунга ишондим, чин юракдан ишондим!\n…Табаррук ёшдаги улуғ устознинг бу гапларини эшитиб, кўзларимдан тирқираб ёш чиқиб кетди. Буни ҳозир сизга айтаяпман-у, худди ўша лаҳзалардагидек товушларим титраб кетяпти. Бу юксак ишонч, камтарона ижодимга берилган бу юксак баҳо менинг ижод йўлида чеккан барча заҳматларим, ўзимни ўгайлангандек ҳис қилгандаги барча ўкинчларимни ювиб юборди десам, асло муболаға бўлмайди.\nУстоз кейинги қўнғироқларида насрга ҳам қўл урган ё урмаганлигимни сўрадилар. Беш-олти йил муқаддам лўндароқ ҳикоя ёзаман деб бошлаган машқларим қиссага ўхшаб чўзилиб кетаверганлиги, аммо улардан ҳеч кўнглим тўлмагани боис ташлаб қўйганлигимни айтдим. У киши: “Ўша “чалажон” қўлёзмаларингни ол-да, болаларингни етаклаб, рафиқинг (турмуш ўртоғинг демасдан, устоз шоирона лутф қилдилар) билан бирга бизнинг уйимизга келинглар. Қўлёзмаларингни кўздан кечириб, керакли маслаҳатларимни айтаман. Қолган гапларни юзма-юз ўтириб гаплашамиз, сизларни кутаман”, – дедилар. Устознинг дуоларини олиш учун хонадонларига боришга ваъда бердим-у, аммо бунга улгурмадим, афсус. Чунки, тез орада оиламизнинг бошида қуюқ қора булутлар пайдо бўлди…\nЯна шу нарсани алоҳида мамнуният билан таъкидлашни истардимки, китоб тақдимотидан сўнг бир-икки кун ўтиб, моҳир таржимон Хуршида Маматова каминани забардаст ва зукко олим, мунаққид, профессор Наим Каримов йўқлаётганликларини айтиб қолдилар. Турмуш ўртоғим билан бирга устознинг ишхоналарига бордик. Ижод жараёним қандай кечиши, беш нафар фарзанд (тағин ҳаммаси кичик ёшда) парвариши, тарбияси билан ижодга қандай вақт ажратишим, умуман, таржимаи ҳолим билан қизиқдилар. У киши ҳам насрга қўл урган-қўл урмаганлигимни сўрадилар. Суҳбатимиз жуда самимий кечди. Шунда домла: “Кейинги ўн-ўн беш йил ичида замонавий адабиётга унча аралашмай қўйгандим. Очиғи, кўнглим тўлмаган жойлари кўп эди. Лекин, кейинги пайтларда уч-тўрт нафар ижодкорнинг ёзганлари менга анча манзур бўлди. Шу боис энди ёзмасам бўлмайди. Замонавий адабиётдаги илк мақоламни сизнинг ижодингизидан бошламоқчиман”, – дедилар ва “Зулфияхоним, Саидахоним ва Ҳалимахонимлардек халқимизнинг юрагидан чуқур жой олиш сизга ҳам насиб этсин!” – дея дуо қилдилар.\nСевинганимдан :”Домла, шу гапларингизнинг ўзи мен учун катта далда, катта мукофот, энди газетага ёзмасангиз ҳам майли!” – деб юбордим. Шунга қарамай, домла “Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетасида “Юракнинг гуллаган фасли” сарлавҳаси остида салмоқли бир тақриз – мақола ёзиб чиқдилар.\nБаъзи ижодкор опаларимиз, дўстларимиз “Қатағон қурбонлари, жадид адабиёти, камида Ойбек домладек забардаст шоирлар ижодини тадқиқ этган профессор, энг талабчан, энг ростгўй ва энг холис адабитшунос олим – Наим Каримов сенинг ижодинг ҳақида мақола ёзиши жуда катта воқеа”, – дея таъриф этишди.\nХуллас, замонамизнинг икки буюк маърифатпарвар инсонлари, икки улуғ устознинг эътирофлари юрагимга жуда катта таскин берибгина қолмай, балки зиммамга янада катта масъулият юклади.\nМанзура: She’rlaringiz biram yaxshi ekan. Аyol qalbidagi kechinmalarni hech bir zo’riqishsiz sodda, ravon qilib tasvirlagan, maza qiladi odam o’qib. Shoir bulmaslikka haqqim yo’q mening, debsiz. Shoirlikni missiyasini nimada kurasiz? Muhabbat haqidagi sherlaringizdan so’ng vatan, ozodlik to’g’risida yozganlaringizni o’qib o’quvchi tasavvurida butunlay boshqa inson gavdalanadi. Vatanga muhabbatni ishonarli, ortiqcha dabdabalarsiz bera olgansiz. Hamma sherlar mukammal, so’z oldidagi mas’uliyati juda kuchli. Navoiyni uqib, Ona haqidagi ARMON, АЁЛ ЎЙЛАРИ, БИР ШУҲРАТПАРАСТ ИЖОДКОРГА, САЖДАГОҲДАЙ СЕНГА СИҒИНДИМ, ВАТАН! Hammasida bir-biriga o’xshamagan ko’ngil turlanishlari bor. Haqiqatdan yaxshi she’r odamga boshqacha ta’sir qiladi, balandlikka kutaradi. Chinchiklab uqiladigan she’rlar ekan:\nАй, тоҳир кўнглим-а, ай соҳир кўнглим,\nСувратинг гоҳ ботин, гоҳ зоҳир, кўнглим.\nДайр денгизига чўккан жавоҳир,\nАнгларлар-да сени ҳам охир, кўнглим…\nИйманиб яшайсан ичимга ботиб,\nСени ошкор этмай кетгим келмайди.\nБироқ дуч келганнинг кўзин ўйнатиб,\nАнордай яйратиб ситгим келмайди!\nГоҳ ботин эрурсан, гоҳ зоҳир, кўнглим.\nДайр денгизида бўл соф жавоҳир,\nСен ҳам англанарсан, ки охир, Кўнглим!..\nШамсия: Ҳар қандай миссия инсоният босиб ўтаётган йўлнинг маълум бир нуқтасида бошланиб, маълум бир нуқтасида тугайди, якун топади. Демакки, ҳар қандай миссиянинг босиб ўтадиган масофаси чегараланган… СЎЗ эса азал ва абаддир! Шу маънода мен шоирликни ҳеч бир миссияга алмаштиролмайман. Фикримни янаям очиқроқ ифода этадиган бўлсам, ШОИРЛИК деган сўз билан МИССИЯ деган сўзни мен арифметик усул билан ҳам, маънавий усул билан ҳам ва ҳатто мафкуравий усул билан ҳам бир-бирига қўша олмайман. Яъни, менинг наздимда бу икки сўзнинг маъно ва моҳияти орасида осмон билан ерча, эҳтимолки, абадият билан лаҳзачалик тафовут бор ва уларнинг сўз бирлиги сифатида ишлатилишини ҳазм қила олмайман, рости. Шоирлик мен учун миссия эмас! Шоирлик мен учун СЎЗ сеҳрини, сир асрорини излаш, топиш, англаш бахти! СЎЗ эса мўъжизакор ҳаётнинг, сирли коинотнинг эшикларини очгувчи калитдир. СЎЗ – ўзликни англамоқ, дунёни билмоқ, Оллоҳни танимоқ воситасидир. СЎЗ – қалбдаги туйғуларимга исм топиб берадиган, муножотларим ила ҲАҚқа, ҲАҚИҚАТга олиб борадиган нурли ва муаззам бир йўлдир!\n“Сўзда сеҳр, шеърда эса ҳикмат бор” дейилади ҳадиси шарифда. Муродим: шеърларим ҳикматларга йўғрилса, ҳар бир сатримда ҳикматлар балқиб турса ва улардан инсонлар баҳраманд бўлишса…\n“ШОИР БЎЛМАСЛИККА ҲАҚҚИМ ЙЎҚ МЕНИНГ!…” деган сатрларни ёзаётганимда ҳам ҳаёлимдан ҳеч қанақа миссия тушунчаси ўтган эмас. Бу сатрларимни юрагимда ҳали айтилмаган, айтолмаган дардларим бисёрлиги, менинг инсон сифатида ҳам, шоир сифатида ҳам дунёга айтадиган ёниқ сўзларим борлигига ишорат дея қабул қилишларини жуда-жуда истардим…\nBЕК: Cho’lpon, Fitratlar haqida eshittirish tayyorlash mumkin emasligiga izoh berishganmi?\nФейсбукдаги Villi Va исмли фойдаланувчи: Абдулла Қодирий, Фитрат ва Чўлпон булар адабиётимизнинг ўлмас ва буюк номоёндалари ҳисобланади. Айтингчи, булар ҳақида радио эшитириш тайёрлашингизга нима учун эътироз билдиришган, нима деб ўйлайсиз, ёки сабабини айтишдими? Олдиндан раҳмат.\nШамсия: Ҳақиқатдан ҳам Абдулла Қодирий, Фитрат, Чўлпон, Усмон Носирларсиз ўзбек адабиёти етим бўлиб қоларди. Улар жадид адабиётининг ёрқин вакиллари эди. Жадид адабиёти намоёндаларининг ҳаёти ва ижодига мустақилликнинг дастлабки йилларида катта эътибор қаратила бошлаганида бутун халқимиз, айниқса, зиёлилар жуда-жуда қувонишганди. Лекин, афсус, бугун ана шу эътибор суст, жуда суст. Ҳаттоки уларнинг ижодини ўрганиш, тарғиб қилишга зимдан таъқиқ қўйилганлигини эшитиб, қаттиқ изтиробга тушганман. Бу улуғ сиймолар ҳақида эшиттириш тайёрлашимга нима учун эътироз билдиришаётганлигининг сабабини сўраганимда, маънавият бўлими бош муҳаррири Ақида Исаевадан шундай жавобни эшитганман: “Иккита қулоғингизга қуйиб олинг, бизда юқоридан келган топшириқни бажариш бор, сабабини сўраб-суриштириш йўқ! Сўраб-суриштирганингиз билан ҳеч кимдан жавоб ололмайсиз. Раҳбарлар сизга ҳисобот беришмайди.” Сўнг қўлидаги бир қанча варақли “қора рўйхат” ёзилган блокнотини кўрсатиб, қатъий таъкидлаган: “Мана бу рўйхатда ёзилганларни эфирга бериш мумкин эмас, сиз билан биз ижрочимиз, буйруқни бажаринг, тамом-вассалом!”\nБир лаҳза ўзимга келолмай қолдим, юрагимдан бир нарса узилгандай бўлди:”Наҳотки, миллатимизнинг гулларини эфирга беришни таъқиқлаганлар ва бу бемаъни буйруқни ижро этишга бел боғлаганлар шундай улуғ сиймоларнинг ижодини ўқиб таъсирланмаган, маънавий озиқ олмаган бўлишса?… Наҳотки, улар вақтинча берилган курси, амал – мансаб учун шу қадар тубанликка боришса?… ”\nЖадид адабиёти вакилларининг сатрларида халқни маърифатга чорлаш, зулмга қарши курашиш, ўз ҳақ-ҳуқуқларини талаб қилишга ундаш, даъват қилиш яққол сезилади. Демак, уларнинг ҳаёти ва ижодини ўрганишни таъқиқлаётганлар халқнинг онги уйғониши, ақл кўзи ва кўнгил кўзи очилишидан қаттиқ қўрқадиган, саросимага тушаётган кишилардир. Бу улуғ сиймоларни халқдан узишга чиранаётганлар яқин тарихдан сабоқ олиши керак. Собиқ Шўронинг энг қатағон йилларида ҳам Қодирийнинг “Ўтган кунлар”ини, “Меҳробдан чаён” романларини, Чўлпон, Фитрат, Усмон Носирларнинг шеърлари, пъесаларини одамлар яширин бўлса-да ардоқлаб, йиғлаб, кўзга суртиб ўқиганлар. Бундан кейин ҳам бу улуғ сиймолар халқимизнинг қалбида шундай севимли бўлиб қолаверади. Бунга иймоним комил. Уларнинг асарларини яна қайта таъқиқ қилиб, “қора рўйхат”га киритмоқчи бўлганлар эса, ўзлари инсоният тарихининг “қора рўйхати”га тушиб қолиши шубҳасиз.\nБи-би-си: Нега айнан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясида уларнинг ижоди таъқиқланган? Сабабини айта оласизми?\nШамсия: Сабаби, бугун телерадиокомпанияга ижоддан мутлақо бехабар раҳбар келтирилди. Бош муҳаррирликка ҳам ана шу раҳбарнинг қолипга сиғмас буйруқларини сўзсиз бажарадиганлар тайинланаяпти. Жамоада талантли, софдил ижодкорлар талайгина. Аммо ЎзМТРКда авж олган қаллобликлар, коррупция, маҳаллийчилик, ижодкорларнинг ҳақ-ҳуқуқлари поймол бўлиши ва бошқа иллатларга қарши бош кўтариб чиққанларнинг бошига қора кунлар солинаяпти. Ё ишдан ҳайдалади, ё қамалади, ё бўҳтонлар, фитналар уюштирилиб обрўсизлантирилади. Биргина мисол: Малоҳат Эшонқулова ҳамда Саодат Омоновалар раҳбариятга қарши бош кўтариб чиққач, ҳоли не кечгани бутун дунёга маълум бўлди. Улардан ташқариям қанча талантли журналистлар, режиссёрлар ими-жимида ишдан ҳайдалди. Баъзилари, буюртма асосида кўчаларда калтакланиб, қўрқитилгани учун, нафасини ичга ютиб яшаб юрибди. Қолаверса, оилавий икки журналист – мен ва турмуш ўртоғим ҳам ишдан кетдик. Турмуш ўртоғим – Нарзулло Охунжонов ”Ўзбекистон” каналининг сиёсий ва ҳуқуқий эшиттиришлар бўлими бошлиғи бўлиб ишлаб турган бир пайтда раҳбариятнинг танқидни таъқиқлаганига қарамай, жиддий танқидий эшиттиришлар тайёрлаб, эфирга узатганлари ортидан бутун оиламиз, ҳатто ҳали вояга етмаган фарзандларимиз ҳам қаттиқ таъқиб-тазйиқ остида қолиб кетди. Йирик коррупцион тўда фарзандларимиз ҳаётига таҳдид солиш билан қўрқитмоқчи бўлишди бизни. Уйимизгача бостириб келишдан ҳам тап тортишмади. Шу боис нафақат ишдан кетдик, балки иссиқ уйимизни, яқинларимизни, жондан азиз она тупроғимизни ташлаб чиқишга – Ватанимизни тарк этишга мажбур бўлдик….. Лекин бу адолатсизликлар узоқ давом этиши мумкин эмас, ҳар нарсанинг ҳам охири, якуни бор. Яхши кунлар келишига умид боғлаб яшаяпмиз.\nБи-би-си: Маънавий қашшоқлик деган иборани тилга олдингиз юқорида. Бугун бутун дунёга сочилиб кетган ўзбек зиёлилари халқимизнинг ҳозирги маънавий савияси ҳақида бош қотиришаяпти. Маънавий қашшоқликка олиб борадиган иллатларни нималарда кўрасиз? Буни бартараф этиш учун қандай йўл тутмоқ керак?\nШамсия: Миллатнинг чинакам талантли, билимли ёшларига йўл бериш керак. Сир эмас, мамлакат коррупция ботқоғиға чуқур ботди. Ҳамма соҳада таниш-билишчилик, гуруҳбозлик, маҳаллийчилик, порахўрлик… Энг даҳшатлиси, ҳатто адабиёт соҳасида ҳақиқий талантлилар бир четда қолиб, пули, юқорида таниши борлар “линия”га чиқарилаяпти, мукофотлар, унвонлар берилаяпти. Аксарият шу тоифадагиларнинг “асар”лари, енгил-елпи, саёз сатрлари “мана, адабиёт, шеърият шунақа бўлади”, деб халққа таништирилаяпти, тарғибу -ташвиқ этилаяпти. Кимларгадир ёқмаслиги мумкин, лекин бир аччиқ ҳақиқатни очиқ айтиш керак. Бугун мумтоз адабиётдан анча узоқлашдик, айниқса, ёшлар. Мумтоз адабиёт намоёндалари ахлоқий покликка ниҳоятда қатъий амал қилишган. Ва шу йўл орқали илоҳий муҳаббатга интилишган. Шунинг учун ҳам уларнинг илоҳий нурларга йўғрилган сатрлари боқий яшаб қолди. Бугун-чи?… Бугун аксарият ижодкорларнинг муҳаббат ҳақидаги тушунчалари чинакам, соф, илоҳий муҳаббатдан анча йироқ эканлиги яққол кўзга ташланади. Бу дунёқараш сатрларда ҳам акс этади. Шу ҳақда мулоҳаза юритар эканман, беихтиёр, Гётенинг ҳикматли гапи ёдимга тушади: “Инсонлар ахлоқан бузилиб боргани сари адабиёт ҳам айниб бораверади…” Энди хулоса қилинг, адабиёт айниди деган гап – миллат айниди, маънавий инқироз сари юз тутди, деган гап эмасми?… Қодирий бобомиз бежиз айтмаганлар: “Мозийга қайтиб иш кўрмоқ хайрлидир…” Шу боис ижодкор укаларимиз, сингилларимизга мумтоз шоиру шоираларимизнинг ижодий сирларини ҳамда инсоний камолотга эришиш сирларини кўпроқ ўрганишларини тавсия этардим.\nМаънавий юксакликка эришиш учун энг аввало адабиётда чуқур ислоҳот керак. Чунки, адабиёт миллатни тарбиялайди. Миллатни тарбиялаш учун эса, соғлом адабиёт керак! Хусусан, жадид адабиётини таъқиқлаш эмас, аксинча, халққа тарғиб этиш керак! Ахир, бу ҳам ўзбек адабиётининг ажралмас бир бўлаги! Адабиёт тарихини бири тирик организм деб тасаввур этадиган бўлсак, жадид адабиёти – бутун бир уйғониш даври адабиётини ундан кесиб олиб, ажратиб ташлаш, шу тирик организмнинг бир оёғи ё бир қўлини сабабсиз, шафқатсизларча кесиб ташлашдай гап…\nБизнинг бир заиф жиҳатимиз бор – маҳаллийчилик. Бундан воз кечиш, ҳар жабҳада чинакам билим ва иқтидор соҳибларига йўл бериш ва халқнинг чинакам фидойилари, талантларини халқнинг ўзига қайтариш керак. Аслида маҳаллийчиликнинг ўзи ҳам маънавий кемтикликнинг бир кўриниши. Ватан отлиғ муқаддас тушунча, тасаввур маълум бир региондангина иборат деб ўйлаш ўта тор фикрлиликдир. Шундай одамлардан чинакам ватарпарварликни кутса бўладими?… Халқимизнинг жуда топиб айтган бир нақли бор: “Бўлинганни бўри ер…”\nМиллат маънавиятини юксалтириш учун ҳар қандай хусумат, манфаат, ғаразни йиғиштириб қўйиб, аввало зиёлилар бирлашиши ва халқни ўз ортларидан эргаштириши керак деб ўйлайман. Дунёга не-не даҳоларни берган миллатнинг тарихий шонини тиклашдек буюк мақсад онгли, ақлли кишиларнинг бирлашишига арзимабдими?..\nБи-би-си: Айни пайтда қандай ижодий ишлар билан бандсиз?\nШамсия: Ижодкор қаерда бўлса ҳам, қандай шароитда бўлса ҳам, барибир ёзади. Мен-да устозларимнинг, мухлисларимнинг ишончларини оқлаш учун яна янги жанрларга қўл уришга ўзимда куч топдим. Мақсадим, шеър ёзиш техникасини – ю, биргина услубни эгаллаб олиб, ё биргина мавзу атрофида айланиб умр ўтказмоқчи эмасман. Ҳар қанча мукаммал ёзмасин, шоир ўзини-ўзи такрорлаб қолиши ёмон. Шоир учун ҳам олим учун ҳам изланиш бир умр, ҳаётининг сўнггига қадар давом этиши керак. Ҳозир янги китобим устида ишлаяпман. Яна мумтозлик сари юз бурдим. Фардлар, қитъалар, мусаддас, мусамман, мустаҳзод жанрларида ҳам ўз ижодий имкониятларимни синаб кўришга жазм этдим. Айниқса, туюқ санъати мени ўзига жуда ром этиб қўйди. Бундан ташқари бир қанча аллетрациялар ҳам ёздим. Лирик шеърлар ёзишни-да канда қилганим йўқ. Мен буларни айтиб бировга мақтаниш ёки кўз-кўз қилиб, кимларнидир қойил қолдириш фикридан мутлақо йироқман. Зеро, бани башарни лол қолдирган туркий адабиётнинг буюк тарихи бор. Бу улкан адабиётнинг чўққиларини забт этган Ҳазрат Навоий, Ҳазрат Бобур сингари улуғ даҳолари бор. Шундай азим, улуғвор адабиётнинг мухлисларини ҳайратга солиш кўп душвор. Эзгу мақсадим – улуғ даҳо аждодларимизга чексиз эҳтиром ва ҳавас ила улар кашф этган назмий гулистондан ўзим баҳраманд бўлиш баробарида бир назмий гулдаста тузиб, мухлисларимга туҳфа этишдир!\nБи-би-си: Янги шеърингиздан ўқиб бера оласизми?\nШамсия: Суҳбатимизда айтиб ўтганимдек, Ватанда Қодирий-у Чўлпонларни таъқиқламоқчи бўлганларига гувоҳ бўлиб, кўнглим кўп маҳзун бўлганди. Аммо истеъдод – Оллоҳнинг ўзи суйган бандаларига берган бир қатра нури. Бу нурнинг йўлини тўсиб бўлмайди. Яратган Эгам ўзи берган истеъдодни Ўзи яна юзага чиқаришга қодир ва қудратли! Инчунун, Чўлпоннинг шеърияти ҳам туркий оламда мангу қолажак! Мен Туркияга келиб, Чўлпон шеъри билан айтилган қўшиқни тинглаб, кўп мутаассир бўлдим. Улуғ шоиримизнинг “Гўзал Туркистон!” номли шеърини гўзал турк хонандаси Япрак Саяр маромига еткизиб куйлабди. Шеърга мос мусиқа, мусиқага мос ижро, дардли овоздан таъсирланиб бир шеър ёзгандим. Ижозатингиз билан шуни ўқисам:\nИчимда қарсиллаб кетди бир исён,\nКўзимда чарсиллаб чақнади нафрат.\nЎ, қадим Туркистон! Уйғон, ай! Уйғон!\nЎлимга элтар бу гирдоби ғафлат!\nКўнглингга дарз кетди, уйғонмайсанми?\nИчингдан отилиб чиқмасми вулқон,\nҒафлат музлигида тойғонмайсанми?\nСип-силлиқ музларни эритолмасми\nҚонингни қиздирган минг йиллик ҳислар.\nБошингдан зулмни аритолмасми\nҲазориспанддаги илоҳий ислар?!.\nЎ, аҳли Туркистон! Уйғон, ай! Уйғон!\nЭлингга дарз кетди, уйғонмайсанми?\nҚара, парча-парча, лахта-лахта қон, –\nТилингга дарз кетди, уйғонмайсанми?..\nУйғонолмайсанми, битдими мадор,\nШунчалар қотдими тил танглайида?\nНе-не шоирларинг кетдилар бадар,\nОлимлар отилди қоқ манглайидан…\nҲикмат: бир олимнинг ўлими, ҳатто\nБир эл ўлимидан қайғулироқдир…\nОлимлар – набилар меросхўрлари, –\nЗулматларни ёритгувчи чироқдир!\n…Чироқсиз қолмоқда хонадонларинг,\nАждодларинг руҳи келди чирқиллаб.\nМунис сингилларинг, онажонларинг\nЗиндонлар кунжида йиғлар ҳиққиллаб…\nУйғон-ай, Туркистон! – Алпомишларинг\nБир бурда нон учун қулликка кетди.\nФаҳш учун зўрланди гулдай қизларинг,\nЧеккан хўрликларинг суякка етди…\nАхир, суягини хўрлатмас султон,\nСен Султон эдинг-ку, уйғон, Туркистон!\nТопталди ғуруринг, номусу оринг,\nЭнди жонингними қилурсан ўлпон?..\nЭй, аҳли Туркистон! Жонингни қутқар!\nСилтан! Султон бўлсанг, шонингни қутқар!\nКўз оч! Иймонингга ўт кетмоқда, – Ў-ў-ў,\nЎлмай туриб уйғон, иймонингни қутқар!!!\nЎлимга элтади, ахир бу ғафлат…\nИчингда ёнмасми зулмга исён?\nКўзингни очмасми золимга нафрат,\nЎ, қадим Туркистон! Уйғон, ай! Уйғон!!!\n“Дунё ўзбеклари” дан\nДемак, Нарзулла Охунжонов ва Шамсияларнинг орзу умидлари, ҳис-туйғулари, қувонч ва қайғулари билан маълум маънода танишдик.\nУларнинг аслида ким ва қандай инсон эканликлари, нима учун Ўзбекистонни ташлаб чиқиб кетишга мажбур бўлганликларидан воқиф бўлдик.\nМана энди дўппини олиб, хаёлимизни жойига қўйиб, яхшилаб ўйлаб кўрсак, бу икки талантли журналист Ўзбекистонни ташлаб кетиши керакмиди? Йўқ, албатта. Уларни бу қалтис қадамга ўзимиз мажбур қилмадикми? Уларни ранжитиб, кўнглиги озор бериб, ойдин ва покдомон туйғуларини ўзимиз оёқ ости қилмадикми?\nУлардан давлатимиз чўчимаслиги ва уларнинг ижодини имкон қадар қўллаб қувватлаши керак эмасмиди? Ватан ўз билимли ва фидойи фарзандлари қадрига етишни қачон ўрганади? Қачон биз оқни оқ – қорани қора дейишга ўрганамиз? Қачон Ўзбекистон ўз фуқароларига нисбатан қилинаётган ноҳақлик ва адолатсизликка барҳам бериб, инсон ҳуқуқлари топталмаслигини кафолатлайди?\nҲукумат ва давлат бу икки истеъдодли ва ватанпарвар ижодкорни қадрлаш ўрнига, аксинча, ранжитиб нима топди? Хотинини Қодирий ва Чўлпонлар ҳақида эшиттириш тайёрлагани – адабиётпарварлиги учун, эрини эса ноҳақликка қарши чиққани – адолат ва ҳаётпарварлиги учун таъқибга олса, буни қандай тушуниш мумкин?\nХотини ва ўзининг эшиттиришларини “рамка”га солиб, баъзиларини умуман таъқиқлаганлари етмагандек, оила бошлиғини СНБ га чақириб жиддий огоҳлантиришганини қандай тушуниш мумкин? Нима, биз ўттиз еттинчи йилларда яшаганмидик? Бу икки талантли журналистнинг радиодаги ижоди мамлакат хавсизлигига шу қадар катта хавф солганмиди?\nБундай вазиятда бу икки ижодкор яна нима қилиши керак эди?!!\nМайли ўтган давр ўтиб кетди. Оққан дарё оқиб кетди.\nУлар Туркияда яшаб ҳам Ватанга қарши боришмади. Бирорта сиёсий мухолифат партиясига кириб, Ўзбекистонга тош отишмади. Шамсия хорижда ҳам ўз ижоди ва беш фарзанди тарбияси билан машғул бўлди. Нарзулло эса Ўзбекистон телерадиосида ўтган кунларини хотирлаб, “Ўзбекистон Халқ Ҳаракати” нашрида “Ўзбекистонни ким бошқараяпти?” номли туркум мақолалар эълон қилди, холос.\nБу мақолаларни ўқиркансиз, Ўзбекистонга бўлган чексиз муҳаббат, унинг қадрига етмай, обрў эътиборини ерга ураётганларга эса кучли нафратни сезасиз. Бошқа ҳеч гап йўқ. Ватанга нисбатан чексиз меҳр, унинг қадрини оёқ ости қилаётган ватанфурушларга нисбатан эса – кучли қаҳр бор холос, унинг ёзган бу матнларида.\nЛекин у билан 2012 йилнинг 26 июлида тўрт соат давомида СНБ биносида суҳбат қилган “ҳушёр ва ватанпарвар” чекистлар орадан беш олти йил ўтиб кетган бўлса ҳам, бу туркум мақолаларда давлатга қарши исён бор деган тўхтамга келинган ва уни Усмон Ҳақназаров ишига қўшиб, жазолаш режаси тузилган.\nНарзуллонинг бор айби шу – Президент Каримовнинг биринчи рақиби ҳисобланган, хориждаги ўзбек мухолифати раҳбари деб кўриладиган Муҳаммад Солиҳ бош бўлган нашрда ўз мақолаларини эълон қилгани, холос.\nМен бу ерда унинг бошқа айбини кўрмаяпман…\nЭнди икки оғиз сўз Нарзулла Охунжоновнинг Украина ҳибсидан тез орада озод этилиш тафсилотлари ҳақида. Бу бевосита Муҳаммад Солиҳнинг халқаро миқёсдаги обрў эътибори ва нуфузи билан боғлиқ.\nМен унинг Украина Президенти ва унинг ёнидаги юқори даражали мансабдорлар билан яқин ва ишончли алоқада эканини билардим. Бунга шахсан ўзим ҳам тақдир тақозоси билан бир неча бор гувоҳ бўлганман.\nЎзбекистон талаби билан Киев аэропортида ҳибсга олинган ўзбек журналисти Нарзулла Охунжоновнинг тез орада озод этилиши – Муҳаммад Солиҳнинг шахсий илтимоси, Рада депутатларининг аралашуви ва Украина Олий раҳбариятининг бевосита кўрсатмаси асосида амалга оширилди.\nШу ўринда яна бир гап.\nНарзулла Охунжонов Киевда ҳибсга олиниб, Шамсиянинг бегона шаҳарда беш бола билан ёлғиз қолганида негадир биринчи бўлиб талантли шоира Қутлибека Раҳимбоеванинг Шамсия ҳақида ёзган ва “Дунё ўзбеклари”да эълон қилинган мақоласини эсладим.\nБу мақоладаги Шамсия ҳар қандай вазиятда ҳам ўзини қўлга олиб, қийинчиликларни енгиб, алал оқибат ғалабага эришажагига ишонган эдим.\nБу энди шоиранинг иродаси билан боғлиқ гап. Ҳаётнинг оғир ва мураккаб даврида инсон иродасига ҳам кўп нарса боғлиқ экан.\nШу ўринда Қутлибека опанинг ўша мақоласи билан танишиб, суҳбатимизни яна давом эттирсак…\nТАНИШИНГ: ЎЗБЕКИСТОНЛИК ЯНА БИР ИСТЕЪДОДЛИ ШОИРА ШАМСИЯ\nАДАБИЁТ, ХОТИН-ҚИЗЛАР ОЛАМИ | 10/10/2014 5:38 AM 10453 МАРТА ЎҚИЛДИ | ТАҲРИР ҚИЛИШ\nУЛҒАЙИБ БОРАЁТГАН ШЕЪРИЯТ\n1994 йилнинг кузида “Саодат” журналида иш бошлаган кунларимда тортмамдаги қўлёзмалар орасида бир шеърий туркум диққатимни тортди. Остига “Шамсия Худойназарова” дея имзо қўйилган бу шеърлар тиниқ, самимий эди. “Мен осмон қизиман” деб умумий сарлавҳа қўйиб бир туркумини журнал учун тайёрладим, ёнига: “Шеърларингиз-ку яхши экан, ўзингизни қаердан топаман, Шамсияжон?” деб ёзиб қўйдим. Орадан бир икки ойлар ўтгач, таҳририятга мовий кўзли, ихчамгина жуссали бир қиз кириб келди.\n– Мен Шамсияман, – деди одатдаги “Кимсиз, қаердансиз?” тарзидаги сўроқларимга жавобан.\nШамсия билан танишувим шундай бошланди.”Саодат”нинг навбатдаги сонида чоп этилган туркуми ҳақда бош муҳарриримиз Ойдин Ҳожиевадан бошлаб таҳририятимиз ходимлари илиқ фикрлар айтишди.\nШундан буён 18 йил ўтибди. Шамсия Ўзбекистон Миллий университетини муваффақиятли тугатиб, Ўзбекистон телерадиоканалининг Ёшлар таҳририятида ишлай бошлади. Ёшлар қалбига яқин эшиттиришлари билан уларнинг меҳрини қозонди.\nШеърий китоблар чоп эттирди. Даврий матбуотда эълон қилинган шеърлари устоз ижодкорлар, адабиётшунослар эътиборига тушди.\nИзланишлар, топишлар, эътирофлар аро шоира ижодкор сифатида улғая бошлади\nОдатда, ижодкорлар орасида: “Қизлар турмушга чиққунча яхши ёзади”, тарзидаги бироз ҳазиломуз гаплар юради. Шамсия ўз ижоди билан бу фикрларни рад этди.\nУ ҳаётда ҳам, ижодда ҳам ўзига чинакам йўлдош, суянч бўла оладиган йигит – журналист Нарзулла Охунжонов билан тақдирини боғлади. Бугун уларнинг оиласида Фарзона, Фаёза, Умида, Дурдона, Шукрона (кўз тегмасин) исмли бири-биридан ширин фарзандлар камолга етяпти.\nОналик, маҳбубалик, радиожурналистикадаги шиддат, тезкорлик Шамсияга янги фикрлар, янги руҳ берди. Шоиранинг мазкур тўпламдаги шеърлари шундай фикр билдиришга асос беради.\nТақдир тегирмони айланар неча,\nСиновлар ичрамиз ҳар кун, ҳар кеча.\nДунёдан ўтса бир ишқли бойбича,\nФирдавс маконини кенг қилгин, Раббим…\nСизга тақдим этилаётган “Маҳбуб куйлар” шеърий китобида шоиранинг лирик қаҳрамони илк сўзиданоқ шеърхонга ўзини шу сифатда – “ишқли бойбича” тарзида таништиради. Ва барча шеърларида шу сифатига содиқ қолади.\nШоиранинг лирик “мен”и ўзини яхши билади, комил ишонч билан:\nМен эса ана шу ёмғирлар билан\nРуҳ қанотин ёза-ёза ёғарман.\nТелбадай яшнатиб Гулларингизни,\nБир умр ёғарман, тоза ёғарман, –\nЛекин унинг танлаган ишқ йўли равон, текис эмас. Шунинг учун:\nО, муҳаббат, хушбўй атиргул,\nБандинг узиб, бармоғим қонар, –\nКокилларим – туннинг хивичи,\nТўқсон тандир ичинда ичим.\nЛовуллайди гулхан хушбичим,\nЭсларингдан оздириб келдим, –\nБу аламлар, ўртанишлар недан? “Мен”нинг бунга жавоблари аниқ:\nШодмисиз дард достонин ёздириб,\nБир фақир оқилни ҳушдан оздириб,\nКетдингиз паймол этиб ишқ ғунчасин,\nЎз дилимдан ўзимга чоҳ қаздириб…\nЛекин бундай ҳолат Шамсиянинг лирик қаҳрамони учун ўткинчи ҳолат. У ўзининг муҳаббати қудратига ишонади:\nБас кела олмагай сузук мастонлар,\nБайту баҳорлару матал, чистонлар,\nҚадим ишқ илмида хос бир достонман,\nМен сизни ҳеч кимга бериб қўймайман!\nШоиранинг лирик “мен”и ишқни бўлакларга бўлмайди. У “ўша”сига нисбатан қандай ўтли муҳаббатни ҳис этса, киндик қони томган Олтинсойга ҳам, Сурхондарёга ҳам, хоки Олтинсой тупроғига қўшилган ота-онасига, қолаверса, буюк юрт – Ўзбекистонга ҳам шундай буюк муҳаббатни ҳис этади.\nШеърни “Шеър – ҳикмат дунёсин порлоқ тожидир”, дея баландларга кўтарса, “Она, қора қайғуингизни оппоқ умрим билан оқлугум”, дея энг азиз зот хотирасига ваъда беради.\nЛирик қаҳрамоннинг онтидан ҳам, шодлиги, қайғусидан ҳам севги ҳиди келади. Шуниси билан у юракка яқин, руҳга яқин.\nШу ишқ воситачи бўлгани учун, шоира шу ишқни ўртага қўйгани учун:\nҲаққим йўқ – лутф этмай жим яшамоққа,\nБилганига бахил пирга ўхшамоққа,\nКи башар аҳлига етгулик меҳрим\nБўла туриб, четда қон қақшамоққа\nШоир бўлмасликка ҳаққим йўқ менинг! –\nдеган ҳайқириқларига ҳам ишонамиз.\nШамсиянинг шоир сифатида шеърдан шеърга улғайиб бораётгани унинг шаклий изланишларида ҳам сезилади. Китобдаги бармоқ вазнидаги салмоқдор, вазмин оҳангли шеърларни халқона бахшиёналар тўлдиради.\nТўртликлар, бешликлар, олтиликлар, “Дағи ишқ базмида кўнглимни очдим, Дағи ишқ тирноғи тилди юзимни” тарзидаги мумтоз услуб, “Ҳо, дурма, дурма, дурма” шаклидаги халқ қўшиқларининг йўли, “Дунё-ю, ю-ҳо, оҳу” сингари зикрга ҳамоҳанг бир жарангдорлик – буларнинг ҳаммаси шоиранинг фақат шеърият ботини учун эмас, зоҳири учун ҳам гўзаллик, жозиба ахтараётганини далиллайди.\n“Бу юрак, бу юрак – севгизор”, “Осмон чапак чалди чақмоқ товушли”, “Кел, дилингни сўнгги бор чайгин, кўзларимнинг кумуш сойина” каби ташбеҳлардан ҳам Шамсиянинг шоир қалби бор жозибаси билан кўриниб туради.\nЭлда “Ҳикмат излаганга ҳикматдир дунё” деган нақл бор. Мен зоҳиран муниса, мулойим кўринса-да, ботинида халққа дахлдорлик, миллатга дахлдорликдек катта масъулият, катта бурч яшаётган шоира синглимнинг бир китобга жамлаган шеърларидан кўпроқ фазилат изладим. Топганимда қувондим.\nШамсиянинг ҳаётини ҳам, ижодини ҳам Ақл бошқаради. Ниманики шеъриятга бегона билса, ундан ўзи воз кечишига ишонаман. У бир шеърида:\nСўздан Сўзга ўсиб боряпман. Мени\nЮксалтирар Сўзлар пиллапояси…\nдейди. Бу унинг фақат ўзига ўзи берган баҳоси эмас, эртаги кундан умиди, ижодининг эртасига, сўзга, адабиётга садоқатига ишончи.\nБу ишончга ишонаман.\nҚутлибека опанинг мақоласидан кейин Шамсиянинг қуйидаги икки шеърини эълон қилиб, бугунги мақоламизни ҳам тугатсак бўлади…\nОппоқ орзулардан ҳурланди дилим,\nФано нағмасида турланди дилим.\nНурли ниятлардан нурланди дилим,\nАндуҳ забонини гунг қилгин, Раббим…\nҲовучим отқилаб ўйнади Ойни,\nФалак тақдим этди менга бир найни…\nЧашмимдан чаккиллар чакки, баайни,\nКавсар чашмасига тенг қилгин, Раббим…\nҲурлар ҳурлигимни кўролмадилар,\nМани Ишқ йўлидан уролмадилар.\nГуноҳлар манингсиз юролмадилар,\nРухсорим Каъбага ўнг қилгин, Раббим…\nСоғинчлар юртида кездим дарбадар,\nМен-қисмат қўлида ночор қаландар.\nОҳ чекиб чирқиллар, руҳим – самандар,\nАйт, қачон бағрингга қайтгум, Олтинсой?\nТош шаҳар тошларин елкамга ортди ,\nАйролиқ таъмини кўп ва хўп тотдим.\nСочдан тирноққача соғинчга ботдим,\nКи ўзга кентларда ўзни топмадим,\nСамимий бир оғиз сўзни топмадим.\nКўйимда чин куйган кўзни топмадим,\nДунёларга сиғмас, о, шавқим, дардим,\nМенсиз юзларига майсалар тортиб,\nҚаровсиз қолди-ку Отамнинг қабри…\nСоғиндим тоғларнинг чўнг виқорларин,\nЭлчи бинафшанинг хуш ифорларин.\nЙиғлади кўнглимнинг нилуфарлари,\nМусофир кўнгилда муқаддас азоб,\nЁ, фалак, жисмимни айлама сазо.\nКи сенга етмасдан етмасин қазо,\nБошга соя солган булутлар қайтди,\nОлис сафар қилган бургутлар қайтди.\nКи шайхлар қошиға муридлар қайтди,\nМен қачон бағрингга қайтгум, Олтинсой?…\nБугун энди Украинада эри ва фарзандлари билан Миграция вазирлиги Қарорини кутаётган Шамсия ва унинг турмуш ўртоғи Нарзулланинг ишлари яхши бўлиб кетишига ишонаман.\nМенинг бу ишончимга Ўзбекистон Президенти Мирзиёевнинг куч ишлатар тизимлари фаолиятини танқидий баҳолаб, қийноқ билан қўлга киритилган тергов материалларини “Жиноий иш”га қўшмаслик ҳақидаги инқилобий Фармони сабаб бўлди.\nБу Фармон ва унинг оламшумул аҳамияти ҳақида биз ҳали алоҳида бир мақола ёзиш ниятидамиз. Президентнинг бу Фармони СНБ олиб бораётган “Усмон Ҳақназаров иши”га ҳам бевосита алоқадор эканини бугун айтиб ўтишни истардим.\nМен бугун олис Канададан туриб Украинада оиласи ва тақдири учун ўта муҳим бўлган Қарорни кутаётган ҳамкасб дўстларимга сабр ва бардош тиларканман, уларга сиҳат саломатлик, яхши ва умидли кунларга мустаҳкам ишонч тилаб қоламан.\nБирор нарсага ишонган ва умид қилган одам ҳамиша ўз орзусига етади. Мен ҳаётда ҳамиша яхши ва ёруғ, нурли ва мунаввар кунларга ишониб яшаганман ва ҳар доим ўз орзу-умидларим ушалишига эришганман.\nСизларга ҳам худди шуни тилаб қоламан.\nИстеъдодли ўзбек шоири Йўлдош Эшбек мана бу сатрларни бекорга ёзмаган, ахир:\nБиз бахтиёр бўлгаймиз хўп,\nБизни зафар қучажак.\nТепамизда чарх айланиб,\nЭнди “Усмон Ҳақназаров иши” бўйича СНБ ҳибсга олган бошқа касб эгалари ва яна қамалиши мумкин бўлган бошқа “номзод”ларга ўтсак.\nБу борадаги янгиликлардан бири шуки, ҳали охиригача тасдиқланмаган хабарга кўра бу рўйхатда “Эрк” партиясининг Ўзбекистондаги Бош котиби, профессор Отаназар Ориповнинг ҳам номи бор экан. Уни СНБ гувоҳ сифатида бу рўйхатга киритганми ёки айбдор сифатида, бу бизга қоронғу. Муҳаммад Солиҳнинг ёнида юрган яна бир ижодкор Ислом Холбой ва унинг ўғлига ҳам Ўзбекистон Жиноя Процессуал Кодексининг 159 моддаси билан жиноий иш очилганидан хабар топдик…\n3 декабрь, 2017 йил, якшанба, Торонто шаҳри, Канада…\nИсмат Хушев: “Усмон Ҳақназар” “Бор одам”ми, “Қор одам”? (6-мақола)\nИсмат Хушев: “Усмон Ҳақназар” “Бор одам”ми, “Қор одам”? (9-якуний мақола)\nИсмат Хушев: “Усмон Ҳақназар” “Бор одам”ми, “Қор одам”? – (8-мақола)\nИсмат Хушев: “Усмон Ҳақназар” “Бор одам”ми, “Қор одам”? – (7-мақола)\nИсмат Хушев: “Усмон Ҳақназар” “Бор одам”ми, “Қор одам”? – (2-мақола)\nИсмат Хушев: “Усмон Ҳақназар” “Бор одам”ми, “Қор одам”? (1-мақола)\nИсмат Хушев: “Усмон Ҳақназар” “Бор одам”ми, “Қор одам”? – (4-мақола)\nИсмат Хушев: “Усмон Ҳақназар” “Бор одам”ми, “Қор одам”? – (3-мақола)\nИсмат Хушев: Ўзбек матбуотига отилган ўқ… (Бешинчи мақола)\nИсмат Хушев: Саакашвилининг қайтиши – Учинчи мақола\nИсмат Хушев: Усмон Юсуповнинг шогирди, Шароф Рашидовнинг сафдоши, Ислом Каримовнинг чин дўсти\n12/04/2017 at 1:25 PM\nMamlakatimizdagi jurnalistlar,ijodkorlarni ayblashga hech ham haqimiz yuq ekan. MXX ni bunday joxillik, paskashlarcha hatti-harakatidan kiyin qanday qilib so’z erkinligi bo’lsin. Ming lanat ISLOM Karim tuzgan totalitar rejimga. Buni xaykalini tezroq olib tashlash kerak.\nISMAT XUSHEV MXX HAQIDA YOZGAN MAQOLALARINI NARZULLO OXUNJONOV UZ CHIQISHLARIDA TASDIQLABDI. HA, UTGAN DAVIRNI 1937 YILLARGA BEMALOL UXSHATSAK BO’LAR EKAN. A.QODIRIY, CHULPONNI UZBEKISTONDA TAQIQLANGANLIGI BORIB TO’RGANI SHARMANDALIK.\n12/04/2017 at 1:09 PM\nO’qib daxshatga tushdim SNB bu qib-qizil jinoiy tashkilotga aylanib bo’libdi-ku!? Hali ko’p narsalar ochiladi. Karimovga xizmat qilgan bu repressiv mashina, qilgan mudxish ishlari uchun javob berish kerak! Aks holda bular oldin qilgan harakatlarini davom ettirovradi.\n12/04/2017 at 5:20 AM\nбу икки зиёли жуфтликни ёзганларини укиб, “Мехробдан чаён”даги Анвар ва Раънолар образи кузим олдига келди. улар хам кочган эдилар кукон хонининг зулмидан, шахсий адоватидан, адолатсизликлар туфайли жабр курган эдилар. демак орадан юз йил утиб хам хеч нарса узгармабди, минг афсус. Исмат Хушевга алохида миннатдорчилик билдираман. кам булманг, фарзандларингизни орзу хавасини куринг.\nФ.-м.ф.д. Собир Тўлаганов says:\n12/03/2017 at 10:05 PM\nИсматбек, Нарзулло ва Шамсия билан батафсил таништириб, бизга яна бир жуфт «жавоҳир» миллатдошимизни кашф этишимизга сабабчи бўлганингиз учун, Сизга катта раҳмат. Уларга йўллаган тилагингизга мен ҳам тилакдошман. Тун тонгга томон кетаётганига қарамай, эртага қолдиришга ўзимда куч топаолмай, ўқиб чиқдим. Уларнинг ўзлари ҳам-«Зулматларни ёритгувчи чироқдир!»\nИсмат Хушев “Озодлик”да: Мирзиёев оиласи билан Хитойни забт этди… (Видео) - 463275 марта ўқилган


Ҳамшира - xabar.uz\nБолливуд юлдузи кинони тарк этиб, COVID-19 беморларига ёрдамга шошилди\nАктриса танасининг ўнг томони фалажланиб қолди.\nСоғлиқни сақлаш вазирининг ўринбосари Амрилло Иноятов 2021 йилда ҳамшира, шифокор ва ўқитувчиларнинг маошлари бир неча баравар оширилишини маълум қилди.\nЛондонлик Ҳамшира яхшилик қиламан деб балога қолди\nШаҳар кенгаши аёлнинг ҳаракатидан мамнун бўлмаган шекилли, уни жаримага тортди.\n«Ўн миллион беради?.. Мана беради!..» — прокуратура «Ҳамширалар суҳбати» юзасидан текширув бошлади\nИжтимоий тармоқда тарқалган «ҳамширалар суҳбати» бўйича прокуратура текширув бошлади.\nCOVID-19 Ҳамширани бевақт олиб кетди\nБеморларга ёрдам кўрсатиб чарчамаган, айниқса, ҳозирги вақтда фидойилик кўрсатган Феруза Тўхтаева сўнгги вақтгача ўз касбига содоқат билан ёндошди.\nОтаси шу заҳоти «Тез ёрдам» чақирган. Бахтга қарши, шифокорлар орадан бир ярим соат ўтгач етиб келишган.\nБухоро шаҳар Санитария ва эпидемиология осойишталик маркази ходими ҳамширага қўл кўтарди.\nТошкент вилояти, Пискент тумани Санитария-эпидемиологик осойишталик маркази бош шифокорининг тумандаги эпидемиологик вазият бўйича расмий баёноти эълон қилинди.\n43 беморни даволашда қатнашган Ҳамшира ҳақида\nҲамширалар тиббиётнинг энг олдинги бўғинида юрадиган, беморни шифокордан-да биринчи бўлиб қарши оладиган, улар билан доимо юзма-юз мулоқот қиладиган мутахассислардир. Шу учун бўлса керак, ҳамшираларнинг билими, салоҳияти кўпчиликда тиббиётнинг бугунги ҳолати ҳақида дастлабки тасаввурни шакллантиришда муҳим аҳамият касб этади.