Элсевар инсон Угур ОҚИНга бағишлайман\n«Эзгу фикрловчи кўмак сўраб кимга мурожаат қилади? Қонун кимнинг қўлида? Ёвузлик коҳинлари қўлида… У бойликни эгри йўл билан эгаллаб олди.\nКим уни ҳукмронлик ва ҳаётдан улоқтириб ташлайди?»\n«Қонунлар кишиларни қўрқитиш учун эмас, уларга ёрдам бериш учун яратилган».\n«Ҳар қандай сохта ҳукумат сўз эркинлигидан қўрқади».\nҲар куни Сталиннинг мана бу гапи «Правда», «Известия», «Комсомольская правда» газеталарида босилади:\n«СССР – эрксевар мамлакат. Дунёда унга тенг келадиган давлат ҳам, куч ҳам йўқ. Биз бунга биринчи галда Компартиямизнинг доно сиёсати ва улуғ рус халқининг етакчилигида эришдик.\n«Қуруқ арава шалдирайди».\nМен ҳали бола эдим. Ленин, Сталин, радио, газеталарга инонардим. Оврўпа билан Америка СССРни «кўролмаяпти» деб ўйлардим.\nБиз тоғ тўрида, кўкламда турли-туман чечаклар, кўм-кўк ўтлар билан яшнагувчи, ёзда қўнғир тусга киргувчи, этагида тошқин сой оқгувчи тепа устида, ярим йиқиқ уйда яшардик. Бу ерга ҳали «Ильич нури» етиб келмаган эди. «Ильич нури»га ғарқ ўзбек кент, кентчалари бошқа юрт вакилларига тўлиб-тошгани ҳақида гап юрарди. Бироқ ҳали мен тирик ўрисни кўрмагандим.\nРус уруғи анқо Боғдонда КПСС, Ленин, Сталин, «Улуғ оға»га шарафлар ёғиларди.\nДарсдан олдин Ўзбекистон Совет Социалистик республикаси мадҳиясини (гимнини) куйлардик:\n«Ассалом рус халқи – буюк оғамиз, Ассалом доҳиймиз – Ленин жонажон…» Мадҳиядан кейин ҳамду сано айтардик:\n«Ленин бобомиз, Сталин отамиз…»\n«Тинч , тотув, тўкис яшаяпмиз»… Оврўпа билан Американи ёмонлардик:\nКапитализм – инсоният душмани!»\nЎлганининг кунидан мақтайди. Қўрққанидан мақтайди.\n– Сталиндан, ГПУдан.\nЙигирманчи йиллардан бери Юрт бузилган, арининг уясидек тўзғияпти: Қулоқ…\nЭркаксиз кулбалар ҳувуллаб қолди, Хотинлар тул қолди,\nБолалар етим қолди, Оч-яланғоч қолди, Уй-жойсиз қолди.\nОнамнинг бир марта бўлса-да, ёлғон сўзлаганини эслолмайман. Шунга қарамай, эл-юрт мақтаётган нарсани ёлғиз онам томонидан «ёлғон» дейилиши, менинг кўнглимга иккиланиш уруғини сепди. Мен ўйланиб қолдим. Онам гапини улади:\n– Ноиложликдан қочиб кетишди. Бўлмаса уларни «Халқ душмани», деб отишарди.\n– Тузум уларнинг «Эрк» дегувчи ғояларидан қўрқади. Ақлларидан қўрқади.\nЁлғон, туҳматлари фош бўлишидан қўрқади. Қўрқоқ олдин мушт кўтаради.\nОврўпага туҳмат қилаяпти. Америкага туҳмат қилаяпти.\nЭрксевар кишиларга туҳмат қилаяпти. Улғайсанг, бунинг тубига етиб оласан, ўғлим.\nҲозир тилингга маҳкам бўл. Одам орқасига одам қўйилган. Қўйилганларга ҳам қўйилган… Ҳалқа… Эл оғзига бўғов солинган. Унутма, улуғ отанг Аҳмат Оқсоқолни ҳам ГПУ дорга осган. Чунки у Элни дейувчи киши эди.\nОнам бўш пайтларида бадиий китоблар ўқирди. «Алпомиш», «Гўрўғли»,\n«Кучсизларнинг кучи ҳақиқатни айтишидадир».\nВаслав ҲАВЕЛ, Чехия давлат арбоби\n«Силласи қуриган жамият тафаккурдан оёққа туради».\nАҳмат Оқсоқол сўзи\nҲаёт бир ерда қотиб турмайди,\nЗамон ҳам, макон ҳам, очунда не бўлса, бари: Ҳаракат,\nЎзгариш билан тирик. Жумладан: Сиёсат ҳам.\nҲаётни ўз измимга соламан, бўғаман, бўғовлайман, деб ўйлаган «даҳо»ларни вақтнинг ўзи чиқитга чиқариб ташлайди:\nСталин, Мао, Пиночетта, Яна…\nДорга осилиши олдидан бобом Аҳмат Оқсоқол шу гапни айтган:\n«Ҳар қандоқ кир мақсаднинг охири: Кир,\nМен кўп ғам, ташвишларни бошимдан кечирдим. Бироқ ҳар қандоқ оғир дамда ҳам элим, юртим деб яшадим. Бу сўзим қалбсиз кишиларга эриш туюлар, балки. Лекин кўнглимни айтаяпман. Бобомдек дор остида ҳам ўз сўзимни дейман.\n«Кунтуғмиш» достонларини ёд биларди. Кечмишни севарди…\nДунёда кун кўрмай ўтаётган Онам! Меҳрибон Онам!\nУ Ғўддим тоғи этагида, Катта Турк1 қишлоғида, ўзини тамиз турк билгувчи Избосар Турк оиласида туғилган. Боғдонликлар каби бобом ҳам Қорамон уруғидан эди. Салжуқли туркларда шундай сўз юрган:\n«Қорамоннинг қўйини, Сўнгра чиқар ўйини…»\nБунинг маъноси шуки, 1443 йилда Константинопол2ни олишда Қорамонлар бизансларга қарши ҳийла ишлатадилар: қўй терисини ёпинган ҳолда (қўй шаклига кириб) қўққис ҳужум қиладилар ва уларни енгадилар. Шунда Фотиҳ Султон (Маҳмат Султон) шу гапни айтади:\n1 Катта Турк – Катта Турк қишлоғи, Пайариқ туманида, Челак кенти ёнида жойлашган. 2 Константинополь – Истанбул.\nБулут кўкни доим тўсолмайди. Баттол ҳақни доим бўғолмайди. Бунга\nҚодирийлар ҳаётлари мисол.\nУларни қамаганлар, ўлдирганлар изсиз кетдилар. Қўқимга айланиб,\nТангри қаҳрига йўлиқиб, Эл қарғишига қолиб…\nУсмон Носирни 23 ёшида ўлдирдилар. Лермонтовни 27 ёшида ўлдирдилар. Чўлпонни 40 ёшида…\nНақадар қисқа умр.\nТангри мени асради.\nЭл кутган бир инсон қудратга келди. Унинг шарофати билан юртда ЭРК,\nЭътиқод эшиклари очилмоқда.\nЖумладан, менга ҳам. « Шарқ юлдузи» журналида « Ойнур» воқеий романимнинг босилажаги бунинг исботидир.\n«Ойнур» ўтган юз йилликнинг эллигинчи йилларидаги воқеаларни ўз ичига олади. Геолог қиз Ойнур фожиаси… Ёлғончи тузум…\nМен ўз кўрган, билганларимни ёздим. Ҳеч нарсани яширмасдан. Қандай бўлса шундай.\nАзиз ўқувчи, асарни ўқишингизни, мағзини чақишингизни истайман. Ачиқ, чучук гапингизни кутаман.\nСўнгра чиқар ўйини…»\nИзбосар бобом Туркияда ўқиган ва усмонли турк қизига уйланиб қайтган. Онамнинг айтишича, момом (Ўғуза) сулув ва ўқимишли бўлган. У сочини (узунлигидан) сандалга чиқиб юваркан. Менинг раҳматли гўзал Роҳат опачам Ўғуза момомга тортган. Унинг ҳам кўзлари мовий эди.\nОтам – Маҳмуд Аҳмат Оқсоқол ўғлини эслолмайман. Уни Боғдонда «Маҳмуд узун» деб аташган. Бу нисбат отамга фақат бўйи узунлиги учун эмас, балки, ўткир ақли учун ҳам берилган. Отамнинг отаси қулоқ этилганига қарамай, у тоғ беги бўлиб ишлаган. 1943 йилда (мен бешикда бўлганман) урушга кетган. Шунда онамга шу гапни айтган:\n– СССР – Халқлар бўғови. Мен сенга Олмондан хат ёзаман… Ўғлимизни асра, Саодат. Эсингда тут: «От ўрнини той босади».\n«СССР – Халқлар бўғови».\n– Туркистон каби кўп юртлар бўғовланган. Тор тушовлаб, узун арқонлаб қўйилган. Москванинг чизган чизиғидан чиқмайди. Чиқишга уринса, уни мажақлаб ташлайди. Бунга Хунгария3 бир мисол. Будапешт танклар ғилдираклари остида қонга қорилди.\n«Сталин – Қонун.\nҚонун – Сталинга қурол».\nСталин шулар билан тирик. Лекин?..\nСталинни қўллаётганлар ҳам, «Халқлар отаси» деб улуғлаётганлар ҳам ундан зада.\nБутун қарам эллар зада. Дунё зада».\nОнам бобомни эслаб, юм-юм йиғларди. Сўнг кўзёшларини эски, тоза қўлрўмолчаси билан артиб дерди:\n– Халқлар зулм, очарчилик, ўлатлар сиртмоғида бўғилмоқда. Ҳамма ёқда зорлик, хорлик, зўрлик ҳукмрон. Бизнинг уйда ҳам…\nҚандоқ яшардик! Боғ, чакалак, йилқи, қўй, эчки, мол… Бор будимизни НКВД тортиб олди. Энди?.. Энди бир бўлак нонга зормиз.\nОйда-йилда қозонимиз бир қайнарди. Уст-бошимиз ҳам аянчли эди.\n«Она, нон!» деб йиғлардим.\nБундай онларда онам эзилиб кетарди. Энди буни ўксиб эслайман.\n«Она, кечиринг!» дейман куйиниб. Кўзларим ёшга тўлади.\n3 Хунгария – Венгрия. Адашмасам, 1948 йилда Сталин Будапешт намойишини танклар билан бостирган.\nОчликдан кунлар қирқоёқ юришидек имиллаб кечади. Оғир кечади.\nКишига тоғ, дара, ўрмонлар ҳам, булоқ, сой, ирмоқлар ҳам, ҳатто улардан ҳам гўзал нарсалар файзсиз кўринади. Ўйин-кулги, куй-қўшиқлар ҳам ёқмайди. Ақл, онг, идрок деганлари моғорлайди. Юз-кўз, гап-сўз, хатти-ҳаракатлар қаримсиқ тусга киради. Очун туманли, тунд кўринади.\nОнамнинг таъсирида туғилган ушбу фикр узун замон кечароқ ўз тасдиғини топди. Марказий газеталар («Правда», «Известия», «Комсомольская правда»)да бу тўғрида ёзилди. Ҳатто даҳшатли очликдан кишилар одам этини еганлар:\n«Янги қабрлар очилиб, ўликсиз қоларди…» Сталин ҳақидаги латифа ҳам дунёга ёйилади:\nСталиннинг буйруғи билан Кремль қописининг (дарвозасининг) икки томонига икки улкан ит занжирлаб қўйилади:\n– Нимага? – сўрайди «Буюк Доҳий».\n– Шундан қўрқиш керак! – таъкидлайди «Халқлар отаси».\nОч ит эса ётган жойидан қимирламайди. «Бир бўлак нон бер», дегандай Сталинга мўлтираб боқади. Сталин оч итга суқ бармоғини нуқади ва Политбюро аъзоларини саволга тутади:\nПолтибюро аъзолари бир овоздан жавоб беришади:\nМенимча, ҳар бир латифа қатида маълум ҳақиқат ётади. Бу латифадан келиб қаралса, «Халқлар отаси» халқдан қўрққан. Буни юзлаб соқчилари-ю «эгизак»лари (двойниклари) бўлганидан ҳам билса бўлади. Бу ҳақда Сталин ўлимидан кейин очиқ ёзилади. Тўғри, «Доҳий»дан манфаат кўрган маддоҳ, ялоқлар Сталин қирғинини4\n«Тўғри бўлган, – дейдилар. – Йўқса, давлатни сақлаб қололмасди». Мен бундоқ тўнкаларга Муҳаммад пайғамбарнинг қуйидаги сўзи билан жавоб берганман:\n«Одамлардан тўғрилик ва ҳалоллик талаб қилишдан олдин, тўғри ва ҳалол жамият қуриш лозим»5.\nМен яна шуни сездимки, очлик, тушкунлик, умуман, қийин дамларда кимнингдир ёки ниманингдир турткиси сабабли одамда бир умид уйғонади. Шунда у яшариб\n4 «Сталин қурбонларининг жами сони 40 миллионга етади» («Аргументы и факти», 1989 йил 5). 5 Пайғамбар ҳадисидан.\nкетади. Унга борлиқ нурга тўлгандай туюлади. Мен буни онам мисолида кўрдим. Аянчли кунларнинг бирида онам Учқулоч олтин конига яёв бориб қайтди.\nСевинганидан унинг қоралуранг кўзлари порларди. Хурмадан андоза олган хиёл қалин дудоқлари садаф тишларини кўрсатароқ юмилмасди. Шу онда у менинг наздимда гулга менгзарди. Очунда ундан сулувроқ хотин йўқдек туюларди. У мени қайноқ бағрига босди. Манглайимдан ўпди ва қувонч тўла овозда деди:\nОлтинконда чуқурлиги уч қулочча келадиган бир қудуқ бор. Унинг тиниқ, чучук суви озаймайди ҳам, кўпаймайди ҳам, бир теранликда (Учқулоч тепалигида) туради. Олтинкон шу қудуқ оти билан аталади: «Учқулоч».\nУчқулочдан анча қуйида тағин адирсимон тоғ тизмалари қад кериб турибди.\nУндан нарёғи адоқсиз Қизилқум. Сўнг Қозоқистон.\nБиз қудуқдан икки юз қадамча юқорида, ўрликда жойлашган бир ташландиқ ертўлани макон айладик. Онам билан мен уни ўз билганимизча тузатдик, оҳакладик, супуриб-сидирдик ва унга «Ильич нури» улатдик. Шунда менга кулбача қасрдек туюлди.\n– «Ильич нури» ғаройиб-да! – онам ёш боладай қувонди.\nОнам ош қилди. Бундан олдин қачон палов еганимизни эслолмайман. Балки, бир йил ўтгандир? Балки, ундан-да кўп… Ошни тўйиб едик. Унинг тотли таъми ҳалигача оғзимдан кетмагандай.\nЎтган йили ёзда, таътилда Учқулочда (топографга ёрдамчи) ишлаган эдим. Ўшанда бу ошёнда ҳаёт бўрон каби гувуллаб, қайнаб-тошаётганини кўрдим. Ғиж- ғиж одам. Асосан ёшлар. Адашмасам, уларнинг тўқсон фоизи ўрис ва бошқалар. Қолгани ерли. Ҳамма тармоқ бошлиқлари руслар. Ҳатто шахта, бурғу цехларининг ҳам. Уларнинг ерликларга паст назар билан қарашларини шунда яққол сездим ва онамнинг ҳақ эканлигини бир қадар англадим.\nҲар куни можаро…\nМени ҳайрон қолдирган нарса: «Улуғ оға» ҳар гапида «асбоб»ини қўшиб, сўкиниб гапиради. Ва топганини ичади. Бу менда ажабланиш ила жирканиш туйғусини уйғотди.\nУчқулочда (Боғдонга солиштирганда) яшаш шароити яхши; «Ильич нури»,\n«Маданият уйи», ҳаммом, футбол, волейбол, баскетбол майдонлари, биллиард, теннис хоналари…\nТағин турли тўгараклар…\nҲар куни «Маданият уйи»да танца.\nАсл исми «Ойнури» бўлса ҳам, ҳамма уни «Ойнур» деб атарди. Ойнур!\nОврўпача кийинган, кийинганда ҳам охирги урфда (модада) кийинган бу қиз бизникига келганда ертўламиз ёришиб кетарди. Онам ўзини қўярга жой тополмасди. Унинг атрофида парвона бўларди. Мен ғариб яшаганимиздан уялардим. Онамнинг ҳам юз-кўзида шу ифода кезарди. Ойнур илк танишганларида ўзларининг асл қиёфаларини яширадиган кишилар туридан эмасди. Билъакс, табиатан қандай бўлса, ўзини шундай ўз уйида юргандек, эркин тутарди. Биздан ҳам шуни истарди ва ҳазиломуз оҳангда онамга дерди:\nАгарчи киборли хонимларга ўхшаб кўринса ҳам, аслида кибр-ҳаводан йироқ бу қиз яқинларига ичини яширмасдан очарди:\n– Узр, онажон, мен ўз ақлим билан яшайман. Эркин одамман. Менга ҳеч кимнинг ҳаёти мезон бўлмайди. Мен ота-онамни севаман. Аммо ўзимни ҳақ деб билсам, уларнинг ўгитларига ҳам қулоқ солмайман. Балки бу менинг камчилигимдир? Бироқ барибир мен ўзимни сунъий равишда ўзгартира олмайман. Ҳар бир одамнинг «ўзи» ўзида бўлса, бошқа бирон кимсани, ҳатто энг улуғ инсонни ҳам такрорламаса, ер юзида ўсиш бўлади.\nМен ҳеч кимни такрорламайман. Бу оламда ўзим бўлиб яшайман. Ҳаётнинг маъно-мазмунини ҳам шунда деб биламан.\nОйнурнинг ҳазили ҳам, сўзи ҳам, овози ҳам менга болдек ёқарди. Мен қиздирилган тандирдек қизариб, терга ботардим. Лекин унга бир сўз дейишга ўзимда журъат ҳам, куч ҳам топмасдим. «Буни шеъримда ифодалайман», деб кўнглимга тугардим. Ойнур менга жилмайган ҳолда кўз ости билан бир қараб қўйиб, тағин ҳазил қиларди:\n– Ўғлингизни катта бўлишини кутайми, Она? Кейин у мени тан олмай қўйса-чи?\nАхир аёл зоти тез қариб қолади-да, Она. Бир чуқурроқ ўйлаб кўрай-а?\n– Сезгим алдамаса, ўғлингизда ҳам ўзига хос бир нима бордай. Нима? Аниқ айтолмайман. Фаҳмлайман: унинг кўзларида бир исён шарпасини кўраётгандайман. Вужудида бунинг ўзагини… Яна Тангри билгувчи, Она.\nМенимча, ҳар бир одамнинг ботинида гавҳар ҳам, заҳар ҳам бор. Яна ҳар нарса… Булар Тангридан. Ҳаётнинг қақшатгич бўронларида улар юзага чиқиши мумкин. Ёки ҳеч қачон…\nЕр ости бойликларини, хусусан, гавҳарни излаб топиш қийин. Кавлаб олиш ҳам.\nТағин тошдан ажратиш масаласи…\nТемир иродали кишилар. Заковатли кишилар.\nБундай кишиларнинг ҳаётлари: Зиддиятли кечади,\nХатарли кечади, Бўронли кечади, Гўзал кечади.\nБу менинг шахсий фикрим. Юқорида: «Ҳар қандай ҳолда ҳам ўз йўлидан қайтмайдиган кишилар», дедим. Ўғлингизни ушбу машқи нимани англатади, Она? Менимча, қайтмасликни…\n«Интилганга толе ёр»\nҚор бўрони увлар бир йиртқич ҳайвонсимон. У Тун, бўронга қасд олға интилар чаққон, Йиқилар, шилинар, тўнар, тўхтамас бир он. Уч қадам нари ҳам кўринмас, зулматдир том, Ҳатто кўз очишга қўймас ваҳший бўрон ҳам. Лек ишонч, умидин узмас, интилар дадил, Олис тоғлар ортида у кўзлаган манзил!..\n«Қоронғи тун», «Қор бўрони»… Рамз. «Қоронғи тун»ни ҳам, унинг қиличи:\n«Қор бўрони»ни ҳам гўё: «Биз қудратлимиз!» «Биз мангумиз!» дейишганини у эшитади. Шу билан бирга бу мақтаниш пучлигини, ҳайбатли тоғлар ортида ёруғ манзил борлигини англатади.\nУ – Эркин фикрловчи кишилар. У – Эрк истовчи эл.\n– Менинг отам профессор, онам ҳам олима. Мен ўғлингизга кўмак бераман. У ўқиши керак. Мактабни битирсин. Кейин… Агар унда яширинган нарса бўлса, шунда куртак ёзади.\nЯширинган нарса… Балки, бу иқтидордир? Иқтидор…\n«Манзил» шундан бир учқундай. Унинг мана бу тўртлиги ҳам фикримга далилдай:\nТуманларни ҳайдайман мен бўрон бўлиб, Бўғовларни янчаман мен тўфон бўлиб. Риёларни ёқаман мен оташ бўлиб, Кўнгилларни ёритаман қуёш бўлиб.\nЗамон келар: мен ғанимга ўлат бўламан, Замон келар: мен элимга қанот бўламан.\n– Унинг улуғ отаси ҳам: «Элим!» дерди, – деди онам.\nОнам: «Қайнотамни «Қўрбоши» деб дорга осишди. Энди бизга ҳам кун беришмаяпти», демоқчи бўлди. Бироқ, негадир, фикридан қайтди. Бунинг ўрнига синиқ оҳангда деди:\n– О-о! – дея мени қучди. Унинг қуёшранг юзлари-ю қора бодом кўзлари порлади. Мен Ойнурнинг ўт оғушида эриб, ёндим. У ўнг лабим четидаги холимни сўл бармоғи билан эркалаб босди: – Мунча чиройли.\n– Умрингиздан барака топинг, гўзал қизим! – деди онам ҳаяжонга қотиқ меҳрли овозда.\nШу кундан эътиборан мен футбол, волейбол, баскетбол машқларига қатнаша бошладим. Боксга ҳавасим ортиқ эди. Муштлашишни яхши кўрардим.\n– Спортнинг фойдасини кўраяпсанми, Эврил? Бўйинг ҳам анча ўсиб, елканг ҳам анча кенгайиб қолди, холли юзинг ҳам тиниқлашди. Спорт билан мунтазам шуғуллан. Мунтазам ўқи, мунтазам ҳаётни ўрган. Ҳар ондан унумли фойдалан. Ҳар нафас ўлчанган. Вақтни бой берма. Кейин афсусланиб юрма. Вақт ортга қайтмайди. Тушундингми? Ортга қайтмайди.\nУ отасини кўз олдига келтирди чамаси, осмонга тикилиб ўйланиб қолди. Осмонда, ҳадсиз-ҳадсиз олисларда, миллион-миллион чақирим юксакларда миллион-миллион юлдузлар «сайр» қилади.\nБу юксаклик Тангрининг масофа ўлчови ҳисобида, балки бир қарич ҳам чиқмас. Миллион-миллион юлдузлар!..\nМиллиард-миллиард чақирим юксакларда!.. Ердан миллион-миллион катта юлдузлар!..\nИнсон ақли бовар қилмас оғирликларига қарамай, чек-чегарасиз, таг-тугсиз бўшлиқларда «оёқ-қўлсиз», «кўз-қулоқсиз», «оғиз-бурунсиз», «мия-юраксиз»\nсузади. Сузганда ҳам онига минг-минг километр тезликда сузади. Ўта аниқ ўлчамда ўз «чизиғи» бўйлаб сузади, бир-бирига урилиб ёки «тушиб» кетмай сузади. Тавба- тавба!\n«Ерча келадиган сайёра биз ўтирган супадан ҳам кичик кўриняпти, – дейман ичимда, – гўё сал юксакда сузаётгандай. Аслида, у супадан олтмиш миллион километр йироқда сузмоқда. Миллион-миллион йиллардан бери сузмоқда. Тинсиз сузмоқда. Кимнинг ақли билан? Кимнинг кучи билан? Нима ҳисобига? Нимага? Қандай? Бу сир. Бунинг тагига ҳеч замон етолмайсан. Миср эҳромлари мўъжизамиш. Чин мўъжиза: Ой, Марс, юлдузлар…\nОдамзодни «опичлаган» ҳолда секундига 30 километр тезликда сузаётган Ер! Она Ер!\nБор мавжудотлар ичида унга ақл берилиши улуғ мўъжиза! Биз бунинг қадрига етамизми?\nМенимча, тўқсон фоиз одам мўъжизалар мўъжизаси бўлмиш ақлнинг қадрига етмайди. Ва ундан тўғри фойдаланмайди. Билъакс, ақлни оддий бир нарса деб билади».\n«Ўзинг-чи?» Ичимда биринчи «мен»га доим танқид билан қарайдиган иккинчи\n«мен» исён қилди».\n– Биласизми, гўзал қизим, энди ўғлим Эврил Турон деган от билан шеър битяпти. Менинг хаёлим бўлинди. Ойнур ҳам осмондан кўз узди. Онам шуни истаганди.\nИстаги вожиб бўлди. Мен унга: «Нега айтдингиз, Она?» деган маънода Ойнурга сездирмай қарадим. Ойнур буни илғади ва:\n– «Эврил»нинг синонимлари талай, – дедим мен хиёл жимликдан сўнг ноилож ҳолда. – «Айлан», «Ўгрил», «Чеврил»… Турон тарихий атама. Юртимизнинг эски оти. Бу тамиз туркча от. Ўзимиз маъносини англамайдиган арабчадан йироқ, Эврил Турон!\n– Туйдим, – Ойнур менинг қўлимни сиқди, – тагида маъно… Эзгу маъно…\nЭврилсин!.. Илоҳо, эврилсин!..\nБундан онам севинди. Мен ундан-да ортиқ.\n– Худди туркча отлар йўқдек, – дедим мен ўзимни тиёлмай, – бутун ўзбек исмлари арабча. Бу менинг миллий ғуруримни яралайди. «Ўзбек исмлари» деган китоблар ҳам чиққан. «Ўзбек исмлари»миш!.. Тўқсон тўққиз фоизи арабча, форсча. Бундан мен ўйга ботаман. «ЎЗЛИГИМИЗ»дан узоқлашганимизга қайғураман. Исмларимизни ҳам, умуман, тилимизни ҳам ислоҳ қилишимиз керак, деб ўйлайман.\n– Бир замонлар келса… балки…\n– Туғилар… – такрорлади Онам ишончсиз овозда.\n– Яна бироз ўтиринг, ой қизим. Сиз билан гаплашсак, яйраймиз. Ўғлим билан\nменга Сизнинг сўзларингиз болдек ёқади. Биз бундай лаззатни дунёдаги ҳар қандай лаззатдан устун қўямиз.\n– Раҳмат, Она, – Ойнур хижолатдан қуёшрангига кириб яшнади. – Эртага иш. Унинг гўзал дудоқларида узрли табассум жилва қилди.\nБу паллада кўча қатновлари сусайган, ҳаво салқин, «Маданият уйи» саҳнида, оврўпача мусиқа остида ёшлар телбаларча «шейк»ка тушардилар. Мен Ойнурни футбол майдони ёнида жойлашган уйига кузатиб қўйдим.\nҲали мен бирон қизни ўпмагандим. Ёхуд бирон қиз мени… Агарчи Ойнур опаларча туйғу билан ўпса ҳам, бундай тотни сира туймагандим. Юзларим ловуллаб ёнаётганини ҳис этдим. Менинг бошим айланди.\nУйга қайтганимда ҳам, ухлашга ётганимда ҳам шу сўзлар, дунёда менга энг тотлидай, энг шаффофдай туюлган шу сўзлар қулоғим остида мусиқадай янграрди:\n«Хайрли тун, Эврил!..» Эврил!..\nЎзбек юртида биринчи марта у мени «Эврил» деб атади. Буни Ойнурнинг оғзидан эшитиш менга ўзгача завқ, ўзгача шавқ бағишлади.\nНурота тизма тоғлари билан Қизилқум саҳроси аро бир чўл ястаниб ётибди.\nТўғрироғи, эгасини кутиб ётибди.\nУчи-қири йўқ чўл, Шўрсиз чўл, Экинсиз чўл.\nУ олис Устюрт оша ўтиб, Ҳазар денгизига «шўнғийди».\nҚуш учса қаноти, одам юрса оёғи куядиган шу чўлда мен кун бўйи Ойнурга эргашиб юраман. Унинг топшириғини (иложи борича хатосиз) бажараман. Елкамда (агар оти эсимдан чиқмаган бўлса) «Мак-шедер»6, кувалда7, темир қозиқ, сим, емоқ, ичмоқ…\nҚизилқум ўлик денгизга менгзайди. Қизил денгизга ҳам.\nҚатор-қатор тизилган барханлар (қум тепалар) тўлқинлару пўртаналарни эсга солади. Унга раҳмим келади. Шаккоклик бўлса ҳам, саҳро бошига бу кулфатни солган табиатдан нолийман. У қуёшнинг аёвсиз тиғида лов-лов ёнади. Унинг улуғ ёлқини чўлга хуруж қилади. Мен «Мак-шедер»да ўлчанган ерларга қозиқ қоқаман, сим тортаман. Қўлларим қавариб кетади, лўқ-лўқ оғрийди. Чидайман. Пул топиш қанчалик қийинлигини ҳис этаман. Эзиламан. Аммо Ойнурга сир бермайман.\n6 «Мак-шедер» – Уч оёқли ўлчов асбоби. Бинокл. Унга ҳисоблаш ускунаси, симобли идиш ўрнатилган.\n7 Кувалда – катта болға.\nШундай онларда: «Уят ўлимдан қаттиқ» деган мақолни илдиз-илдизи билан туяман. Бор кучим билан ишлайман. Ойнур соябони улкан, мис тус, мексикача шляпасини хиёл кўтариб жилмаяди:\n– Ойнур опа, бу касб сизга, умуман, аёл зотига оғирлик қилмайдими? Умр дала- даштларда ўтиб кетмайдими?\n«Эврил» сўзини Ойнурдан эшитсам, мен денгиз мисол тўлқинланаман. Унинг тилида бу сўз бетакрор гўзаллик кашф этади. Мен ҳаяжонланган ҳолда унга жавоб қайтараман:\n– Энди тўғри сўзладинг, Эврил. Ҳеч қачон, ҳеч ерда, ҳеч кимни ортиқча мақтама. Меъёрни сақла.\nҲақни сақла. Тангри айро. Онанг айро.\n– Э шум бола! – Ойнур яйраб кулди. Унинг оппоқ тишлари, алвон дудоқлари, ёндириб боқаётган кўзлари менга эртакларда ўқиганим: париларни эслатади. «Уни ҳам инсон туққанми?» деган шубҳага бораман. У мендаги кечинмани уқмайди ё уқса ҳам, уқмасликка олади. Мен унга атайлаб нозик савол бераман:\n– Сохта Пайғамбарми?.. Сохта Худоми?.. Ойнур гапимни шарт кесди:\n– Чегарадан чиқма, Эврил! Ҳеч замон чиқма! Бу хавфли. Фалокат ўрами ҳар қандоқ одамни ютиб юборади… – унинг юз-кўзларидаги гўзал жилвалар ғойиб бўлди. У гапни атайлаб эски ўзанга бурди: – Вақти келиб, мен бир кон топсам, масалан, олтин кони… Мендан бахтли одам бўладими, Эврил?\nОйнур шошиб теграга кўз югуртирди. Теграда ҳатто бир қуш ҳам кўринмайди. Ҳаммаёқ жимжит. Чўл адоғи (энига) қум. Қизғиш қум. Ундан тандир ёлқинидек\nёлқин кўтарилмоқда. Йироқ-йироқларда ёлонсувлар (сароблар) у ёқдан-бу ёққа кўчиб юрибди. Ойнур қатъий оҳангда деди:\n– Бу гапни бир айтдинг, бошқа айтма! Бу ўлим билан ўйнашмоқ дегани. Келажак билан яша.\nЎз келажагингга ҳам. Фақат эҳтиёт бўл!\nҲали менинг бошим тошга тегмаганигами, кўнглимда унча ваҳм уйғонмади.\nАммо Ойнурни хотиржам қилиш учун дедим:\n– Ўзим… шундай… – у ичидагини ташига чиқармади. Фаҳмимча, чиқаришга чўчиди. Мен буни унинг зийрак кўзларидан илғадим. Илғадиму бошимда:\n«Адашаётган бўлсам-чи?» деган фикр кечди.\nАгар Ойнурдан ўзга геолог бўлганида, мен қирқ даражадан ўнжа иссиқда ишлашга, балки чидолмасдим. У билан эса бунданда оғир шароитда ҳам ишлай олишимга кўзим етади. Ичимда: «Уни менга етказган Тангрига шукрлар бўлсин», дейман.\nОйнур билан танишганимизга ҳам иккинчи йил кечяпти. Бултур у беш ўсмир ичидан мени «танлаб», ўзига ёрдамчи қилиб олди. Бу кутилмаганда, тасодифий бир ҳолатда юз берса ҳам, мен буни Тангрининг менга бўлган инъоми деб ўйлайман. Шундан буён мен ундан қанча нарса ўргандим, ўрганаяпман.\n– Қуёш мени севади, Ойнур опа. Куламиз.\n– Боғча, мактаб, олий ўқув юрти русча…\n– Ўзбекча, русча…\n– Париж, Рим…\n– Терговчимисан, Эврил? – Ойнур тиниқ кулади. Юзларига ёйилиб тушган\nсочларини гўзал елкалари ортига олади. Ва оҳиста жавоб беради: – Афсона дейсан. Бизда, Ўрта Осиёда сўнгги асрларда қурилган бундай шаҳарлар йўқ. Хонлар маишатдан бош кўтармаганлар. «Ўзим…» деб яшаганлар. Ўзларига қурган саройлари ҳам дидсиз, кўрксиз… Оврўпа ҳукмдорлари: «Элим», деб яшаганлар. Элга гўзал кентлар қурганлар. Илм-фан эшикларини ҳам кенг очганлар.\nОйнурнинг эсига бир нима тушдими, ўзи сезмаган ҳолда ёлонсув (сароб) жимирлаётган саҳрога боқди. Кўз олдига афсонавий кентлар келдими, хаёлга чўмди. Мен Ойнурга беқиёс меҳр қотилган беқиёс ҳавас билан термиламан. Ва ўзимча у юртларни тасаввур қиламан.\n«Менга шундай туюлаётгандир-да?» деб ўйлаб, ўзимга-ўзим тасалли бердим. Кўприкдан кенг ёйилиб, мавжланиб оқаётган Сенани томоша қилаётганимизда,\nсезгим алдамаганини англадим. У тўғри мен томонга йўналди. Шунда: «Ўзбекка ўхшайди», деган фикр миямдан кечди. Аммо дарҳол ўзимни-ўзим рад этдим:\n«Ўзбекка ўхшаш французлар озми? Балки, у ўзбек қиёфасига кирган жосусдир?»\nМен унинг «жайдари» ўзбеклиги ва эс-ҳуши жойидалигини туйдим. Шунда, билмадим, нега, мендаги шубҳа-гумонлар тарқаб кетди.\nМенинг ажабланишга қотилган хушмуомаламдан енгил тортди ва сўнг:\n– Ойнур, – мен унинг қўлини сиқдим. Ботирнинг юзи булутдан ариган осмондек ёришди. У урушда олмонларга асирга тушгани, Юртга қайтса «Ватан хоини» сифатида отилиши, тақдир тақозоси билан Парижга келиб қолгани, француз қизига уйлангани ва икки ўғли борлиги ҳақида сўзлади. Кейин мақсадга кўчди:\n– Мен элимизни, тилимизни соғиндим! – Ботирнинг кўзлари ёшга тўлди. – Сиздан яширмайман, хоним, юртимизда мен бундай туйғуларни туймаганман. Ватан, Миллат, Она тили деган тушунчалар менга оддий нарсалардек туюлган. Энди билсам, бу туйғулар туғма тарзда бериларкан, у одам боласининг юрагида яшаркан, буни у бошига «иш» тушмагунча сезмаскан.\n– Шундай денг…\n– Одам Ватанидан айрилганида, олисда, киши юртида юрганида, гарчи у\nэркин дунё бўлса ҳам, юрагида мудраётган ўша муқаддас туйғу мисли вулқондек\n«ловуллаб» уйғонади. Шунда у Ватан туйғуси буюклигини бутун теранлиги билан англайди. Мен буни бошимдан кечираяпман, Ойнур хоним. Ўз тилимизни, ўз куй-қўшиқларимизни соғиндим! Энди болаларим тақдири ҳақида ҳам бот- бот ўйлайдиган бўлиб қолдим. Улар ўз ота юртларини, ўз ота тилларини билмай ўсишаяпти. Бу мен учун фожиа, синглим.\n– Вақтни кутинг… – мен гапимни давом эттиришга қўрқдим. Тўда (группа) бошлиғи ҳам бизга бежо қараб-қараб қўймоқда эди. Ботир ҳам буни сезди, шекилли, тилагини айтди:\n– Агар сизга малол келмаса, синглим, менга ўзбек куй-қўшиқлари ёзилган беш- олтита пластинка юборсангиз. Буни сиздан ўтиниб сўрайман, – Ботир мен билан хайрлашган бўлиб, қўлимга қат-қат букланган қоғоз тутқазди. – Унда манзил ёзилган. Хайр, синглим!\nБотир кўздан узоқлашиши билан тўда бошлиғи олдимга келди. Унинг қош- қовоғидан қор ёғмоқда. Ўзи ўзбек бўлса ҳам ўрислашиб кетган бу семиз хотин совуқ оҳангда ўрис тилида мендан сўради:\n– Бу нима? – хотиннинг кўзи ола-кула бўлиб кетди. Танқайган бурун катаги кенгайди. Мен у билан ади-бади айтишиб ўтирмаслик учун унга воқеани очиқ айтдим. Хотин менга ишонмади.\n– Москвада жавоб берасан!.. – чийиллади қўрс овозда. – Парижга келишимиздан олдин, Москвада ҳамма қатори сендан ҳам: «Ажнабийлар билан гаплашмайман…» деган тилхат олганми?\n– Энди чет элни елкангни чуқури кўради… – у менинг кўнглимга ғулғула солиш учун атайлаб гапини тугатмади.\nМен ноҳақни кўрсам, чидолмайман. Бу одат менга Онамнинг бобоси Эрхон ботирдан ўтган. Бу узун кечмиш… Бу ҳақда алоҳида… Ҳозир гапимдан адашиб кетмай, эшит: мен хотиннинг бўёқ чаплаган семиз юзига тарсаки тортишдан ўзимни зўрға тийдим. Бунинг ўрнига ғазабу нафрат билан дедим:\n– Бировнинг нарсасини тортиб олишга ҳақинг йўқ, бер!\nМосква ҳаволанида мени КГБ ходими (агар у отини ўзгартирмай айтган бўлса)\nДмитрий Владимирович Пинюгин худди эски танишлардек:\n– Хуш келибсиз, Ойнур хоним, – дея илиқ қарши олди. Узун бўйли, қорамтир кўзли, ўнг яноғида чандиғи бор бу киши менга сермулозамат, ҳам хушчақчақ кўринди. Мен унинг юз-кўз, гап-сўзларида ясамаликни илғамадим. Ҳар бир ҳаракати табиий. Яна ким билсин? Умр бўйи бирга яшаётган одамингни ҳам тузук билмайсан. Инсондек мураккаб, сирли махлуқ йўқ. Ер – саҳна, одам – актёр. Унда ҳар бир киши ўз ролини ўйнайди. Ким яхши, ким ёмон… Аммо мен Пинюгинда актёрлик изларини топмадим. Шунга қарамай, юрагим унга инонмаётгандек безовта эди. Лекин мен ўзимни айбсиз билганим учун қўрқувдан айро эдим.\nБиз ҳаволандаги «махсус хона»да икки соатча қўнишдик. Пинюгин мени бор вужудини қулоқ қилиб эшитди. Кейин тақир бошини қашиб, майин овозда деди:\n– Бир сўз қўшмай, қандай бўлса, шундай ёзинг, Ойнур хоним, – у менинг олдимга қоғоз-қалам қўйди.\n– Яхши, Ойнур хоним, – деди. – Энди «Славян» қўниғига боринг. У Кремлнинг ёнида, сизга жой брон қилиб қўйганмиз.\n– Москвада бироз дам олиб қайтишингизни истаймиз…\nШу он кўринмас бир кас қулоғимга шивирлади: «Ботирни суриштиради…» Мен танг бир алфозда қоларканман, Пинюгиндан сўрадим:\n– Кимга бергансиз, балки, ўшандадир? Уни менга беришмади, Ойнур хоним.\n– Энди мен Ботирнинг олдида нима деганодамбўламан, Дмитрий Владимирович?\n«Славян» қўниғида ўн етти кун бўлдим. Ўн саккизинчи куни эрталаб қўниқ8қа Пинюгин келди. У билан бирга таксида «Домодедова» ҳаволанига бордик. Хира руҳ, хира кайфиятимга монанд қиш сиқинтисида борлиқ файзсиз ҳам ғариб кўринаётир. Еру кўкни чулғаб қор ёғмоқда. Йўлга туз сепилган. Туз ва машиналарнинг тинсиз қатнов, тутунлари таъсирларида қор кирланиб кетган. Йўлнинг иккала томонидаги қор босган ўрмонларни «ўлганнинг устига тепган»дек қор саваламоқда. Бу манзаралар киши кўнглини хира қилади, ўйга ботиради. Мен ўй, хаёлимни ҳайдаш учун муз қоплаган ойнани бармоқларим билан артаман. Қор ёғишини ҳиссиз кузатаман. Шунда, қўққис отамнинг гапи эсимга тушади:\n«Қор олти қиррали юлдуз шаклида ёғади, қизим. Бунинг ўзи мўъжизамасми?»\n«Бутун дунёда шундай ёғадими, ота?»\n«Ҳа… Ер яралгандан буён шундай ёғади: олти қиррали…\nКўк турклар ундан андоза олганлар: уларнинг туғларидаги юлдузлар олти қиррали бўлган. Буни кўктурклар: «Қут-барака рамзи», деб билганлар».\nОлти қиррали қорлар! Оппоқ қорлар!\n«Бу мўъжиза! – пичирлайман ўзимга-ўзим. – Нега фақат олти қиррали? Уч… беш… етти… эмас? Одам боласи бунинг мўъжизалигини сезмайди. Сезишни ҳам\n8 Қўниқ – отел\nистамайди. Сезса ҳам, уни оддий ҳол деб ўйлайди. Ҳатто ўйламайди ҳам, умуман, унга аҳамият ҳам бермайди».\n– Ёниб кетаяпсизми дейман, Ойнур хоним? – пичинг қилади Пинюгин. Шу топда менга қилни қирқ ёрар бу каснинг башараси тўмтоқ, ёқимсиз, зерикарли бўлиб кўринди. Сўзидан ҳам «ачимсиқ ҳид» келгандай бўлди. Ичимда ижирғандим. Бироқ сир бермай ойнани ёпдим. Нохуш шовқин ўчади. Пинюгиндан узр сўрадим. Ва ичимда ўзимни-ўзим қораладим: «Бошимда ташвиш… Бундай ўйларга бало борми?»\nСўнг ўзимни оқлайман: «Ўй, хаёл тизгин, чегара билмайди». Пинюгин мендан сўрайди:\n– Ўзбекчани билмайман. Аммо хотирамдан нолимайман. Бундан мени Худо қисмаган. Сизнинг: «Оппоқ», «Олти қиррали юлдуз» деган сўзларингиз қулоғимга жуда заиф тарзда, элас-элас чалинди. Адашмаяпманми, Ойнур хоним?\n– Булар нимани англатади? Айтдим.\nПинюгиннинг Лелинникига ўхшаш юз-кўзларида таажжуб белгилари бўртди.\n– Худога шукр, русман. Лекин мени кўпинча татар билан ҳам чалкаштиришади. Татар-мўғуллар русни уч юз йил, ҳатто ундан ҳам кўп босиб турганлар. Бу вақт ичида нималар бўлмаган дейсиз?\nШу сония, тўсатдан, Москвада ўқиб юрган онларимдаги татар дугонам Зулфия кўз олдимга келди. Унинг куюниб айтган сўзлари қулоғим остида жаранглади: «Ўн беш миллиондан ортиқ татар ўзлигини унутган, рус миллати таркибига кирган».\nАйни шундай гапни менга бошқа талаба дўстларим ҳам – чуваш, украин, белорус… қизлари ҳам айтишган. У кезларда мен бунга унча эътибор бермаганман. Ҳозир шалтоғи чиққан кир таксида кетарканман, элда юрувчи ушбу ибора менинг миямга оғу сочиб ўтди:\n«Катта балиқ кичик балиқни ютади».\n«Бу замон фожиаси!»\n«Замон фожиаси!» такрорладим мен беихтиёр. Қонунда: «Барча миллат, элат тенг», деб қайд этилган. Бу ҳақда радиолар тинмай вайсайди.\nСиёсатчилар ҳам. Газета-журналлар ҳам.\nБироқ: «Улуғ оға», «Улуғ рус тили» дея еру кўкни тўлдирароқ янграётган ҳамду саною тарғибот-ташвиқотлар буни рад этади.\nАна шу рад этишдан «Давр фожиаси» туғилган.\nБу «Катта балиқ кичик балиқни ютади» деган сўзнинг ҳаётдаги исботи. Ҳозирнинг ўзида Киев, Кишинев, Олмаота, Тошкентда украин, молдаван, қозоқ,\nўзбек сўзларини эшитиш маҳол. Эллик йил ё юз йилдан кейин нима бўлади?..\nБу кетишда, айниқса, мордвин, марий, удмурт каби камсонли, кичик миллатларнинг тақдирлари не кечади?..\nЯна кўз ўнгимда Олий ўқув юртлари, чет эл талабалари жонланди. Ана, улар бурчакда шивир-шивир қилаяптилар:\n«СССРда миллатлар ЎЗИ, ЎЗЛИГИ, ТИЛИ, УРФ-ОДАТЛАРидан айрилиб бораяптилар. Бунинг оқибатида қандоқдир тушуниб бўлмас «қоришиқ маданият» вужудга келяпти. Бундан мақсад: Компартия сунъий равишда «Совет миллати»ни ясамоқчи».\nФикр, эътиқод эркинлиги бўғилган ерда ҳар бало бўлиши мумкин. Шу пайт Пинюгин менинг хаёлимни бўлди:\n– Ойнур хоним, рости, сизнинг фикр, қарашингиз, ўзингизни эркин тутишингиз, кийинишу хатти-ҳаракатларингиздан Оврўпанинг ҳиди келади. Яна ҳам аниқ қилиб айтсам, сиз менга киборли рус қизларини эслатасиз.\n– Менимча, одамнинг юраги муҳим… Вужуди айнимаса, бас…\nМенинг бу гапим Пинюгинга заҳардек тез таъсир этди. Уни қуюшқондан чиқарди. Бирдан қош-қовоғи уюлди. Чўчқа терисидек оқимтир, юпқа лабининг сўл учи диккайди. Чап кўзи ўлжасини бой берган ёввойи махлуқнинг кўзидек аламли йилтиради. Шунда мен, ё тавба, унинг юзидаги тўсма сидрилиб тушганини, бирдан инсоний қиёфаси йўқолганини ва у тулкига ўхшаб қолганини кўрдим. Билмайман, нега, шу сонияда: «Одам-тулки, тулки-одам» деган фикр миямга игнадек санчилди.\n– Шундай денг… – Пинюгин эринчоқ бир овозда ҳомуза тортди. – Мени кечиринг, Ойнур хоним.\nШундагина мен унинг ичиб олганини юз-кўзидан сездим. Аммо оғзидан ароқ иси келмасди. «Ҳидни йўқ қилувчи бир нима еган», деб ўйладим ўзимча.\nҲаволанга етдик. «Махсус хона»да Пинюгин менга атайлаб ачинган қиёфада бир лаҳза тикилиб турди. Сўнг сўниқ овозда деди:\n– Ойнур хоним, энди беш-олти йил хорижга чиқмаслигингизга тўғри келади.\nШубҳасиз, мен бундан афсусдаман. Менга инонинг.\n– Энди бизнинг ишимиз шунақа… – у мужмал жавоб қайтарди.\n– «Одамийлик…», «Инсоний бурч…», «Виждон…» деган нарсалар ҳам бор. Майли, мен чет эл юзини кўрмай, аммо Ботир мен тўғримда нима деб ўйлайди? Ҳеч бўлмаса унинг пулини қайтарай.\n– Бундан ғам еманг… – у сирли кулди. Шу куни мен Тошкентга учиб келдим.\nОйнур сийрак саксовулзорга тикилиб жим қолди. Кейин, негадир, қўққис қичқириб юборди:\nМен ошиғич ботар9 ёққа кўз югуртирдим. Шунда, ногоҳ, тарвақайлаб ўсган саксовулнинг қинғир-қийшиқ шохлари орасида буқа қовуғидек шиши пасаяётган, айри тили ўйнаётган улкан бир махлуқни кўрдим. Ўзимча, инсон белидан йўғон бу махлуқнинг узунлиги камида уч метр, думи бир қулочдан ортиқ чиқишини фаҳмладим. Эшитишимча, одам унга тегмаса, у одамга тегмасмиш. Шунга қарамай, қўрқдим.\n– Унинг ини ҳув анави ерда, – у ўнг қўлини чўзиб, саксовулзордан икки юз қадамча наридаги, ялангликдаги тақир тепани кўрсатди. – Тепага соғ-омон етиб олишга пайт пойлаяпти. Чунки кўкда бургут… Бироқ, Эврил, эчкиэмарнинг аждоди – тимсоҳ жуда довюрак, ўта йиртқич, тишлари ҳам сунгу учидек ўткир, йирик-йирик бўлган. Бу ердан денгиз чекинганидан кейин, у туман-туман йиллар силсилаларида қуруқликка кўниккан. Ва шу эчкиэмар ҳолига келган. Агарчи у ўз аслини маълум даражада сақлаган бўлса ҳам, майдалашган, ҳам бироз юраксиз. Унинг тишлари ҳам миттироқ. Бироқ мана бу эчкиэмар эса ўз қадим аждоди – тимсоҳга тортган.\n– Билмадим, – деди Ойнур. Сўнг унинг эсига бир нима тушдими, менга «ялт» этиб қаради. Ва: – Буни кимдан эшитдинг? – деб сўради.\n– Онамдан… Онамга Лочин табиб10 айтган.\n– Сиз нима десангиз шу, Ойнур опа. Аммо сабабини…\n9 Ботар – ғарб.\n10 Лочин табибнинг асл оти бошқа. Мен айрим сабабларга кўра, унинг исмини сир тутдим.\n– Мен тарихни яхши кўраман, Ойнур опа. Агар иложи бўлса, мени Лола опа билан таништирсангиз.\n– Хун, турк кечмишлари…\n– Олдин эчкиэмар масаласини ҳал қилайлик, кейин…\n– Аввал Лочин табиб билан гаплашайлик, сўнг…\n– Энди ишга, Эврил. Қалқдик.\nШу чоғ «тимсоҳ» саксовулдан сакраб, жон-жаҳди билан тепа сари югурди. Ва хиёл кечмай ўз инига кириб кетди. Шиддат билан тепага қўйилган бургут унга чанг солишга бир сония улгурмади.\nҚон тус қуёш Боғдон тоғининг юксак чўққиси билан тўқнашди. У (чўққи) менга ловуллаб ёнаётган буюк гулханга ўхшаб кўринди. Ботар қизил денгизга айланди. Эрталаб бизни чўлга ташлаб кетган усти ярим ёпиқ машина келди. Лаш- лушларимизни унга юкладик. Учқулочга қайтдик.\nЎйдан-ўй чувалароқ, Ойнурнинг ушбу саволи миямни ишғол этди: «Сен геолог олим Ҳабиб Абдулла ҳақида эшитганмисан?»\n«Нима учун Ойнур уни мендан сўради? – деб ўйладим. – Нима учун? Сабаб? Менда Ҳабиб Абдуллага нисбатан қизиқиш уйғонди. У бу саволни менга бекорга бермади. Ҳабиб Абдулла ким? Нима учун Ойнур у ҳақида гапиришга қўрқди. Бунда бир сир бор. Қандай?» Бунинг ечимини топмадим.\nФақат «сир бор» деб янглишмаганимни мен узун йиллар кечароқ билдим. Мени маъзур тут, азиз ўқувчи, мен бир зумга ўн беш йил олдинга учаман.\nМен «Саодат» журналида11 ишлардим. Эл-юрт туйғулари билан куйиб- пишиб яшовчи айрим ёзар, олим, журналистлар орасида Ўзбекистон Фанлар Академиясининг собиқ Президенти, марҳум Ҳабиб Абдулла тўғрисида ҳар хил шивир-кучирлар юрарди. Мен булардан баъзиларини мисол келтираман.\n«– Академик Ҳабиб Абдулла12. Биринчи ҳукумат касалхонасида Титов13нинг махфий топшириғи билан заҳарлаб ўлдирилди.\n– Шароф Рашидов уни ҳимоя қилолмади. Чунки Титов Москвадан юборилган\n«махсус шахс…» яъни:\n– Академикнинг жон бериши қийин бўлганмиш. У сўнгги дамида шу сўзни айтганмиш: «Мурунтовни очиб адашдим».\nМенинг бу улуғ олимга қизиқишим ортди. Унинг талабалар шаҳарчаси яқинида қарор топган уйига бордим. Фотима опа14 мени хавотир аралаш хомуш қарши олди. Кўзларида савол… Унга мақсадимни айтдим.\n– Раҳмат! – деди. – Дунёда яхши одамлар ҳам бор…\nМен унинг овозида ишончсизлик зоҳирлигини туйдим. Анча сукутдан сўнг у кўзига ёш олиб, умр йўлдоши ҳақида сўзлади…\nҲовлида, сўрида бир пиёла чой устида суҳбат қурдик. Мен мавриди билан Фотима опадан шивир-кучирлар ҳақида сўрадим. У беихтиёр теграга сергак боқди. Сўнг менга бир нима дейиш учун оғиз жуфтлади. Аммо негадир демади. Унинг юз-кўзига ғам ёйилди. Мен Фотима опа ҳолатини тушундим. У билан хайрлашиб, уйга қайтдим. Йўлда бошимга бир фикр келди: «Замонлар кечар, саволимга жавоб топилар. Ҳабиб Абдулла тўғрисида китоб ёзилар».\nОйнурнинг илтимосига биноан бозор куни тонгда Бектемирнинг «Ўрол» русумли қутили мотоциклида Боғдонга эндик. Кайфиятимиз яхши. Шунга тумонат йиллардан бери бўм-бўш ётган Боғдон чўлини зерикмай, тез босиб ўтдик. Икки тоғ оралиғини ишғол этган Осмонсой қишлоғини ҳам бир зумда кечдик. «Назар бели» довонининг ярмига чиққанимизда, уловимиз қизиди. Йўл четига, Қизил булоқ ёнига тўхтадик. Онам ёпган нон ва сигир эти билан нонушта қилдик. Ҳовуч-ҳовуч сув ичдик.\nЕнгил руҳ билан йўлда давом этдик. Довондан ошдик. Боғдон юз очди. Тоғ тўрига элтувчи чағир тошли сўқмоқдан тўғрига бироз юриб, Қарши мўйловнинг15 томи ёнидан ўнгга бурилдик. Ҳайбатли Бўғомбир қоя этагида, Боғдонсойнинг чап қирғоғида жойлашган лойсувоқ уй олдига келиб тўхтадик. Қописиз ҳовли адоғига,\n11 «Саодат» журналининг бош муҳаррири шоира Зулфия опа эди. Мен уни ҳурмат билан эслайман.\n12 Академик Ҳабиб Абдулла, адашмасам, 47 ёшида ўлдирилди.\n13 Титов – Ўзбекистон Совет Социалистик Республикаси Марказий Қўмитасининг иккинчи котиби.\n14 Фотима опа – академик Ҳабиб Абдулланинг умр йўлдоши.\n15 Қарши мўйлов – Боғдонда ҳамма шоп мўйловли бу кишини «Қарши мўйлов» деб атарди.\nзангор қирғоққа от, эшак ва бир сигир арқонланган. Бу манзара менга, қайси бир рассом чизган асарни эслатади.\n«Лойсувоқ уй… қописиз ҳовли… – дедим ичимда, – Боғдонда ҳамма уй, ҳовлилар шундоқ. Гўё бу қишлоқда Бўғомбир қоя мисол:\nЎсув тўхтаб қолган. Замон тўхтаб қолган.\nТумонат йил ўнжа Боғдон қандоқ бўлса, худди шундоқ… фақат хусусий мулклар тугатилган ва давлат ҳисобига ўтказилган… Фақат бригадир, раис, биринчи секретарь, милиса, КГБ… деган қоничарлар чиққан… Абдураҳмон жевачи16 демаса, Боғдондан бир донгли киши чиқмаган.\n– Чингизхон дейсанми, Эврил? – Ойнур ажабланди. – Ким у? Мен муғомбирона кулдим.\nОйнур сезди. Бекка қизиқсиниб разм солди. Сўнг:\nБоғдонда Бектемирни «Бек» деб атайдилар. Айрим каслар: «Чингизхон» ҳам дейишади. Оналар йиғлоқи болаларини: «Ана-ана, Чингизхон келаяпти», деб қўрқитишади. Бола чинқириб йиғлашдан тўхтайди.\nМенимча, Бек ҳеч нарсадан тап тортмаслиги учун Чингизхон отини олган. Яна унинг ташқи кўриниши ҳам мўғулга ўхшашроқ. Кўзи қисиқроқ. Қош-қовоғи қалин. Юзи тундроқ. Бекни кўрган киши: «Қаҳри қаттиқ», деб ўйлайди. Ғазаби қўзиганда, унинг кўзи ғазабнок йўлбарс кўзидек ваҳший тус олади, одам унга қарашга кўрқади. Аслида Бекнинг ичи тоза. Унинг гавдаси ўз ёшига нисбатан йирик. Кўпчилик уни:\n«Отасига тортган», дейди. Ҳақиқатан ҳам Бекнинг отаси Суннат темирчи дев киши.\n– Тутамиз. Низом туйнакни17 ҳам ўзимиз билан бирга оламиз.\n16 Абдураҳмон жевачи – рус босқинчиларига қарши курашган миллий ботир. У 1866 йилда Черняев армияси устидан (Жиззах жангида) ғалаба қозонади.\n17 Низом туйнак – Низомнинг боши сапчага ўхшаш кичик, гавдаси ҳам миттироқ ва жуда эпчил эди. Ҳар қандай туйнукдан ичкарига кирар, жуда тез югурарди. «Туйнак» лақаби шундан.\nОқ ит кўздан ўчар-ўчмас Лочин табибнинг хотини Нормомо бизни кулиб қарши олди. Ойнур унга мақсадини айтди.\n– Сойда, ҳозир чиқади18, – у тоза ўғуз лаҳжасида сўзларкан, бизни ўрик остига қуроқ кўрпачалар тўшалган супага бошлаб борди. Сўнг тезлик билан шолча устига тутилмаган йўл-йўл чит терги ёзди. Уни нон, майиз, сариёғ ва бир коса қаймоқ билан безади. Шу аснода Лочин табиб ҳам келди ва биз билан жилмайиб сўрашди. Ойнур бу ихчам гавдали, қора соқол-мўйловли кишига бир қадар қизиқиш билан сездирмай кўз югуртирди. Лочин табиб келишган одам. Аммо унинг оғзи билан қулоқлари Ойнурга сал каттадек туюлди. Ўз навбатида Лочин табиб ҳам, Нормомо ҳам Ойнурга суқланиб боқишди. Ва: «Шу қизниям одам боласи туққанми ё ойдан энганми?» деган хаёлга боришди. Агарчи биз «Қизилбулоқ»да нонушта қилган бўлсак ҳам, қаймоқдан бошимизни кўтармадик.\nЕмоқдан сўнг мақсадга ўтдик. Лочин табиб Ойнурни диққат билан эшитди.\n– Тўғри айтасиз, табиб. Хайрлашдик.\nФориш тумани марказидаги алоқа бўлимига бордик. Ойнур Лолага сим қоқди:\nАлоқа бўлимидан қайтганимиздан кейин Ойнурни ўз қўнолғасида қолдирдик. Низом туйнак билан мен Чингизхоннинг режаси билан иш тутдик: тўр, чопон, арқон, болта, пичоқ, катта болға ва узун-узун тўртта темир қозиқни «Ўрол» қутисига жойладик. Сўнг ҳалиги тақир тепага елдик. Ҳўл-қуруқ аралаш саксовул оғочларини эчкиэмар инига тўпладик. Ин оғзига темир қозиқларни қоқдик. Ва уларга аланга зарар етказмайдиган қилиб, тўрни боғладик. Буруқситиб ўт ёқдик. Аччиқ тутундан бўғилган махлуқ жонҳолатда қочиб чиқиб, тўрга тушди. Ундан қутулиш учун жон-жаҳди билан ўзини ҳар ёққа аёвсиз ураркан, тўрга баттар ўралиб борди. Шайтондан ҳам эпчил Низом туйнак унинг устига чопон билан ўзини отди. Мен думини босдим. Чингизхон эчкиэмарнинг оғзи-бошини арқонда боғлади. Ва бўғзига пичоқ тортди. Кейин унинг бошини «Ўрол» қутисига тиқдик.\n18 Боғдонда «-лар» қўшимчасисиз сўзлашади.\nАсосий қисми очиқда қолди. Низом туйнак унинг устига чопонини тўшаб ўтирди. Мен орқа ўриндиққа чўкдим.\n«Аянчли қисмат! – дедим ичимда, – бургутдан қочиб, бизга тутилди. Шўрликка шу қисмат битилган-да!»\nОдам боласи ҳар қандоқ қилмишига: жиноятми, хиёнатми, айросиз, Сабаб топади,\nБаҳона топади, Асос топади.\nМен унга жавоб бериш ўрнига: «Лола опам зўр тарихчи», дегим келди. Бироқ ичимдаги ўзга бир Эврил буни рад этди: «Мавридимас».\n– Менимча, сезги қатига илоҳий куч яширилган. Мен уни: «Тангрининг бизга қилган карами», деб ўйлайман.\n– Кўнглим сезяпти, болалар, Лола бу дардни кўрмагандек бўлиб кетади. Мен Лочин табибнинг овозида ишонч зуҳурлигини туйдим.\nКун жазиллаб ёнишига қарамай, кўтаринки руҳ билан ишладик. Тердан уст- бошимиз жиққа ҳўл бўлди. Лекин толмадик.\nАйрон ичдик. Устидан қатиқ. Қовурилган хўроз эти билан нон едик. Босиб- босиб кўк чой ичдик. Чарчоғимиз бироз ёзилди.\n– Ойнур опа, кеча сиз: «Эрхон бобомнинг кечмиши узун…» дегандингиз-а?\nОйнурнинг руҳияти юксаклигидан ортиқча қистовсиз Эрхон ботир кечмишига шўнғиди:\nОйнур ўз бобосини кўрмоқчи бўлгандек узоқларга, жуда узоқларга тикилди.\nТарқоқ ўйларини тўплаш учунми, анчагача жим қолди. Сўнг:\n«Айланай қизим, бу қиссани тўла айтсам, у бир китобга сиғмайди. Шунга кесиб- кесиб айтаман:\nЭрхон ботир19 қиличдек кескир, суқсурдек бир йигит эди. Шу кўринишига Тангри унга ақлдан ҳам берган эди. Унинг феъли ҳам кенг эди. Қишлоқда Эрхон ботирга кўз тикмаган қизни мен кўрмаганман. Бироқ Иқонда20 у ҳеч бир қизга насиб этмади. Нега дейсанми? Қулоқ сол, айланай.\nЭрхон ботир ўсмирлигидан савдо карвони билан Чин, Рим, Ҳинд, яна бошқа юртларга қатнарди. Ҳар замон-ҳар замонда бизлар йўлларда юз берган хавф- хатарлар тўғрисида эшитиб қолардик. Бундай пайтларда карвон билан кетган қариндошларимиз кўз олдимизга келарди. Албатта, Эрхон ботир ҳам, айланай… Бизни хавотир, қўрқув босарди.\nЎрис Ботардан21 Чиқарга22 илондек ўрмалаётган, Қирғиз-қайсақнинг Кичик жузи билан Ўрта жузи босиб олинган, Оқмачит23 Қўқон хонлигидан кетган замонларда, йўқ, айланай, ундан хийла кейин, Эрхон ботир Балиқкентда, уни ҳозир Пекин дейдиларми, билмадим, кутилмаганда кўздан ғойиб бўлади. Бундан унинг карвондошлари изтироб чекадилар. Зир-зир югуриб, уни қидирадилар. Лекин тополмайдилар. Кутиша-кутиша, охири, ноилож уйларига қайтадилар.\nАжабланарлиси шундаки, ундаги тушунмаганим бир-икки сўз эсимда қолган:\n«…Ота, мен Хитойда уруш, жанг сирлари: Каратэ, Кунг-фу, У-шу ҳамда бошқа жанг санъатларини ўрганиш учун қолдим. Ёв ўлатдек ёпирилиб келаётганда, мен ўзимни шунга бурчлиман деб ўйладим. Биринчи мактубимда бу ҳақда сизга ёзгандим. Сизларни ғам-ташвишга қўйганим учун мени кечиринглар, ота…»\n19 Эрхон ботир – Иқон қишлоғи улуси уни шундай атарди. Курашларда… енгилмагани, бир сўзли, қўрқмас, қайтмаслиги учун шундай ном олган.\n20 Иқон – Чимкент билан Туркистон оралиғида жойлашган қишлоқ.\n21 Ботар – Ғарб.\n22 Чиқар – Шарқ.\n23 Оқмачит – Қизил Ўрда.\nЭрхон ботирнинг Чинда қолиш сабабини анчадан кейин Ойхондан билдим. У ўзига ҳарбий жанг сирларини ўргатган устозининг сулувдан-сулув қизи Хун-Суга уйланади. Афтидан, кўнгил қўйиб. Ундан Ўрхун отли ўғил кўради.\n– Хун-Су менинг ёлғиз қизим, – дейди Эрхонга, – усиз ҳолим не кечади, ўғлим?\nМен қариб қолдим. Сен шу ерда қол. Мол-мулкимга ҳам эгалик қил.\nЭрхон ботир икки ўт орасида қоврилади: Ё хотини билан ўғли?..\nУ хотини билан ўғлини қанча ёниб суймасин, ЮРТ туйғуси уни ўзига қаттиқ, жуда қаттиқ тортади. Бу туйғу олдида Эрхон ботирнинг ақл, идроки ожизлик қилади. Буни юрак бетлаб Хун-Суга айтади. У:\nЗор йиғлайди, Қон йиғлайди.\n– Қайтиб келиб, бизни олиб кетасизми? – сўрайди Хун-Су. Эрхон ботир унга сўз беради:\nЭрхон ботир Иқонга қайтганида, ота-онаси, қариндош-уруғлари, қишлоқ эли уни чексиз қувонч билан кутиб олишгани, биз қизлар севинчимизни яширолмай, осмонга сакраганимиз ҳамон эсимда. Эржон оға ўғли шарафига катта тўй- томоша бергани, етим-есирларга егулик-кийгулик улашгани ҳозиргидай ёдимда. Қизлар Эрхон ботирдан совчи келишини орзиқиб кутардилар. Ота-онаси ҳам уни уйлантиришга ошиқардилар.\n– Биз, турк эли бошқа халқлар билан алоқа қилиб борсак, уларнинг яхши томонларини ўзимизга сингдириб борсак, ютамиз. Оврўпа илм-фан, саноат, қурилиш… соҳаларида биздан ўзиб кетган. Нима учун ундан ибрат олмаймиз? Ёки Жапўн, Чиндан жанг санъатларини ўрганмаймиз?\nУ ўз сўзидан келиб чиққан ҳолда кўнгиллиларга уруш сирларини (Каратэ, У-шу, Кунг-фу, милтиқда мўлжалга аниқ отиш, қиличда бехато чопиш…) ўргата бошлади. Биз қизлар буни (баъзи-баъзида) анграйиб томоша қилардик, айланай.\nЁв Қўқон хонлиги чегараларини бузиб ўтиб, тобора ичкарилаб келар, Эрхон ботир бундан қаттиқ ташвишга тушар, амир ва хонлар (Бухоро амири, Қўқон ва Хива хонлари) босқинчига қарши бирлашмаётганларига, аксинча, бир-бирларига терс муносабатда бўлаётганларига куйиб-ёнарди:\n– Элимизга Эрхон ботирдай одам бош бўлганда, – дерди алам ўтида ёниб, –\nЮртимизга пашша ҳам учиб киролмасди.\nНиҳоят бир ечимга келади: Эрхон!..\n«Ўғлим отаси бағрида ўссин», деб ўйлайди.\nОта-она матонатли келинларини ётсирамайдилар. Қучоқ очиб кутиб оладилар. Набираларини бошларига кўтариб эркалайдилар. Элга тўй берадилар. Биз қизлар рашк қилиш ўрнига ойдан сулув келинни кўриш учун Ойхумор холаникига бот-бот бориб турардик. Биринчи кунлари Хун-Суни «Хун сув» дердик. Кейин: «Сулув» деб атай бошладик. У бизнинг тилимизни тез ўрганди, бизга сингишиб кетди.\nОта-она бошда: «Ўғлимизни ўзимизнинг қизлардан ҳам бирига уйлантирайлик», деб юришди. Бироқ аста-секин бу ниятларидан қайтишди. Хун-Су Хитой ҳам шаҳарлик бўлишига қарамай, нон ёпиш, сигир соғиш, кир ювиш, супуриб- сидириш… хуллас, ҳамма ишларни кўнглидан бажарарди. Бунинг устига яна бир ўғил, бир қиз туғиб берди. Ўзи ҳам ўзимизча кийингани, ўзимизча сўзлагани учунми, иқонли аёлларга ўхшаб борди. Гапнинг қисқасини айтсам, айланай қизим, Сулув ҳаммамизга ёқиб қолди.\nЙигитлар тезда ёғийнинг режаси, кучи-ю сонини аниқладилар. Ёв деярли қаршиликсиз ичкарилаб келаётгани учун захирасини тиш-тирноғи билан қўриқламаётган экан. Буни билган йигитлар ойсиз, қоронғи тунда ўрис аскарларидек кийинган ҳолда уларнинг соқчиларини бўғизлайдилар. Уч юзта отга (душман отларига) қурол-яроғ, озиқ-овқат, кийим-кечакларни юклайдилар. Иқонга учадилар. Эрхон ботир билан Эргаш қолади. Йигитлар анча узоқлашиб кетганларидан сўнг, икковлон ёвнинг захира омборларига ўт қўяди. Кейин ғанимни чалғитиш учун дўстларига тескари: Чин томонга от суради. Ёвнинг юз чоғли суворийси уларнинг изига тушади. Икки ботир вақти-вақти билан бутоқзор ораларидан ёғийни ўққа (босқинчидан олишган милтиқларда) тутади. Сўнг яна қочади. Шундай йўл билан қирқ битта ёвни узлатга юборади. Тўққизтасини яралайди. Қиличлашишга тўғри келган онларда икковлон ўзларига ташланган тўртта-бешта ғанимни чопиб ташлайди. Ортдаги таъқибчилар етиб келгунларича, тағин қочиб қоладилар.\nСилласи қуриган босқинчи: «Булар хитойлар», деган фикрга келади. Бундан қўрқувга тушади, отини ортга буради.\nИкки ботир айланма сўқмоқлар билан Иқонга қайтади. Э, ҳа, айланай, эсимдан чиқай дебди, шу воқеадан кейин тўққиз ўғлоннинг ҳар бирини эл «ботир» деб атай бошлади. Алп қоматли бу йигитларнинг отлари ҳамон эсимда: Элбек, Қўлдош, Эргаш, Довул, Темур, Пўлат, Тошбек, Элчин, Эгам…\nМен бу воқеани, айланай қизим, бор тафсилоти билан айтолмайман. Чунки билмайман. Элдан эшитганимни, эримдан (Эргаш ботир) эшитганимни айтаяпман. Уни ҳам узуқ-юлуқ айтаяпман. Орадан қанча замонлар ўтиб кетмади дейсан, ўргилай.\nБу ҳамладан кейин босқинчи бир йилгача ўзига келмайди. Юришни тўхтатади.\nБу замон ичида Эрхон ботир Қўқонга боради. Қўқон хони қўшини бошлиғи Алимқули билан учрашади. Улар ўртасида қандай гап-сўз кечгани менга қоронғи. Бу ҳақда эрим (Эргаш ботир) ҳам оғиз очмаган. Аммо мен ўзимча шундай ўйлайман: Эрхон ботир ушлаган ерини кесадиган, ҳар қандай кишига ўз таъсирини ўтказадиган йигит эди. Унда одамларни ўзига тортувчи, ўзига қаратувчи, ўзига\nишонтирувчи сирли бир куч бор эди. Балки, бу илоҳдан берилган кучдир?\n– Веревскийда ўрис ҳарбий қўрғони24 бор. Эшитишимча, у жуда мастаҳкам қалъа. Ундаги мадад кучлари бизнинг ҳолимизни танг этади. Қўшин, отларимиз ҳам чарчаган.\n– Айғоқчиларим билиб қайтишди. Лашкарбошилар айюҳаннос солишади:\n– Ўз кўзинг билан кўрмагунча ишонма. Олмаотани олишга келсак, шошма, ҳар нарсанинг вақти-соати бор…\n24 Қўрғон – Верный ҳарбий қўрғони.\n«Вақти-соати бормиш!.. Қачон? Минг йилдан кейинми? Ёв Ўрол-Сибиримизни босиб олганига неча юз йил кечди? Олтин Ўрда25, Аштархон26, Саратов27, Ўринбур28ларимизни-чи?.. Энди у чексиз-чегарасиз, бой ўлкаларимиз (очун белги29сида) «Ўрусия» деб аталаётир. У ерлардаги бир туғишган уруғларимиз: Саха, Ҳокас, Олтой, Тува, Шўр, Қипчоқ, Узларимиз тарих саҳнасида кўринмаяптилар. Устига-устак мажбуран насроний динига ўтганлар. Хун қолдиғи – Чуваш ҳам. Улар йилдан-йилга тилларини ҳам, ўзликларини ҳам унутиб бораяптилар. Татар, бошқирд, Чуваш, Қорачой, Кукўғуз (гагауз), болқар, қиримли30, қумиқ, нўғай, Қорайим31 каби қондошларимиз ҳам айни шундай: Ўрис тизгинида.\nХўш, улар қачон бу бўғовдан қутуладилар? Оқишдан тўхтаган сув кўлмакка айланади. Биз қутулиш учун курашмасак, оқмай қолган сув ҳолига тушамиз. Ҳозир Верныйни ташлаб кетаяпмиз. Эртага, балки, Авлиёота, Чимкент, Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Хиваларни… Туркистон қил устида… Шундай аянчли ҳолда ҳам биз: «Ҳар нарсанинг вақти-соати бор…» деб ўзимизни-ўзимиз овутамиз. Аслида, бу сўз билан қўрқаётганимизни, қўрқоқлигимизни яширамиз.\nТарих қарғишига қоламиз. Авлодлар қарғишига қоламиз. Ичимизда Ўғузхон чиқмасми? Ичимиздан Темурхон чиқмасми?\nҚани у куч-қудратда тенгсиз салтанатларимиз? Уйғонмасми Туркистон?\n– «Сендан мен камми?» деган ғурурлари йўл қўйиши қийин.\n– Балки, энди, ЮРТ тақдири хавф остига келганида бирлашарлар?\n– Илоҳо, янглишай, аммо кўнглим: «Учала Хон ҳам ўз Юртларидан кўра, ўзларини яхши кўрадилар.\n– Учови бўлса гўрга эди, дўстим. Ундоқда: Эл тақдири не кечади?\n25 Олтин Ўрда – Волгоград.\n26 Аштархон – Астрахан – Ҳожитархон.\n27 Саратов – Саритов – Сариқтоғ.\n28 Ўринбур – Оренбург.\n29 Белги – харита.\n30 Қиримли – Қиримли турк – Қирим татари.\n31 Қорайим – яҳудий (яҳудо) динида. Асосан, Болтиқбўйи ва Исроилда яшаётган қондошимиз.\nАгар менда улкан бойлик бўлганда, Эргаш дўстим, учовидан ҳам нажот кутиб ўтирмасдим. Ёвни чиққан ерига тиқадиган бир қўшин тузардим. Ҳозир бу, бир сиқим кўнгилли билан мақсадни амалга оширолмайман. Бу аянчли! Менга алам қилгани: бизга ғалаба ёр бўлиб турганда орқага қайтдик. Бу – фожианинг боши. Бу дегани омад биздан юз ўгирди, ўгира бошлади дегани. Эргаш дўстим, ҳозир бизда лоақал мингта кўнгилли бўлганда, орқага қайтмасдик. Верный қўрғонининг кулини кўкка совурардик. Кейин Порт-Превский қалъасини32!.. Кейин Кичик Жузни, Ўрта Жуз33ни озод қилардик. Бунга ақлим ҳам, кўзим ҳам етиб турибди. Бунга кўнглим ҳам чопиб турибди.\n– Бироқ қани ўша қўшин? Минг черик?\n– Менимча, бунинг очқичи34 битта: Бойлар…\n– Тўғри, – Эрхон ботир кўнгиллиларга отланишни буюради. Жанубга, Авлиёота томонга елишади.\nҚўйларни сўйишади, териларини арчишади, ичак-чавоқларини олиб ташлашади. Уларни бутун-бутун ҳолда узун-узун қатранғи35 оғочларига санчишади. Ўнта ерга гулхан ёқишади. Ҳар ўтнинг икки томонига учлари айри оғочлар қоқишади. Уларга қўйларни осишади. Қўйлар пишгунча арғумоқларни ювиб-тарашади. Ўзлари ҳам сойда чўмилишади. Отларга ем беришади. Сўнг кўкатларга ястаниб (зўр иштаҳа билан) овқатланадилар.\nЭрхон ботирнинг буйруғига биноан кўнгиллилар ўз от, яроғлари билан қўшни қирғоққа – осмонга туташиб кетган қоя тизмалари остига ўтадилар. Эрхон ботир ҳеч нарса юз бермаётгандек ўзини хотиржам тутиб, хотиржам оҳангда ушбу\n32 Порт-Перевский – Оқмачит (Қизил Ўрда)да 1848 йилда қурилган ҳарбий қўрғон.\n33 Уз – Жуз – қозоқлар «Жуз» дейишади. Кичик Жуз 1834 йилда, Ўрта Жуз 1841 йилда босиб олинган.\n34 Очқич – калит.\n35 Қатранғи – тошоғоч.\n– Энди ёв орқа томонимиздан ҳамла қиломайди. Қоя бизга қалқон. Ундан ёввойи эчкилар ҳам ошиб ўтолмайди. Биз ёғийдан юксакда – ҳайбатли тошлар орасида турибмиз. Энди ёв бизга уч ёқдан хуруж қилади: қаршидан, икки қанотдан. Шунга учга бўлинароқ савашга ўтамиз. Милтиқ, ўқларимиз, қилич, сунгуларимиз етарли. Бу биз учун синов жанги, машқларимиздан келиб чиқиб айтсам: қилич, сунгуларда савашда босқинчи бизга тенг келолмайди. Қўл жангида ҳам. Милтиқларда мўлжалга отишни биламиз. Ғанимнинг биздан устун томони: пулемёти бор. У бизда йўқ. Лекин ўқлари тошларни тешиб ўтолмайди. Тошлар – бизга қалқон. Унутманглар: ёв яқин келганда тошлар паналаридан уни ўққа тутамиз. Қўққис. Менинг ишорам билан. Кўнглим сезяпти:\n– Биз енгамиз! – қичқирадилар йигитлар. Тоғ-тошлар ҳам акс садо беради:\n– Бу қўйлар қўрққанларидан қоя-тошлар ораларига беркиниб олганлар, – дейди ўз қўшинига. – Пулемётлардан ўт очиб, уларнинг ўтакаларини ёринглар. Аммо отларга тегманглар. Улар бизга керак бўлади…\nТилмоч Черняев сўзини Эрхон ботирга айтади. Эрхон ботир (тилмоч орқали) айни шу талабни Черняевнинг ўзига қўяди. Унинг «қўй» дегани эса яна қўшимча қилади:\n– У оёғимга бош уриб келсин, шунда тўнғизнинг боши узилмайди.\n– Пулемётлардан ўт очинглар! Ўт очишади.\nСон-саноқсиз ўқлар «чив-чив» учароқ тошларга урилади, отлар ер тепиниб, кўкка сапчиб, кишнайди. Босқинчилар милтиқларини ҳам ишга соладилар. Одамер ёввойилардек бўкирароқ кўнгиллилар сари отиладилар:\nОра тораяди. Икки юз бўз ўғлон (милтиқларда) ёвни нишонга олганича, тепкини босишга буйруқ кутади. Ниҳоят, Эрхон ботир ўнг қўлини кўтариб, туширади. Бирдан икки юзта ўқ душманга учади. Деярли бехато… Кучли довулда оғочлар қандоқ қуласа, босқинчилар ҳам шундоқ қулайдилар.\n«Мама»лаб қулайдилар. Тириклари бу ҳолдан: Довдираб қоладилар.\n36 Ура – «Ура» сўзи туркча. «У-ра-ур» сўзидан олинган. Салб юришида Салжуқли Турклар тоғ ораларидан, даралардан, пистирмалардан чиқиб: «Ур, У-ра-ур!..» дея ҳайқириб, салбчиларга човут солганлар. Ўша замонда «Ура!» сўзи Оврўпага кириб борган. Бу Боуфарднинг китобида ҳам акс этган.\nШамолда куз япроқлари қандоқ тўкилса, босқинчилар ҳам шундоқ тўкиладилар. Шунда бирдан бўз йигитлар тошдан-тошларга олқар мисол енгил сакрароқ қилич, сунгуларга эрк берадилар. Тоғ-тошларга мослашмаган ёвни қамишни ўргандек\n«ўради»лар. Тирик қолгани бас келолмаслигини сезади:\n– Булар Хитойдан ёлланган қотиллар! – дея бўкириб қочади. Ўликларини ташлаб қочади.\nЯрадорларини ташлаб қочади. Отларини ташлаб қочади.\nИванга ўхшаш чалажон лашкарбошиларини ташлаб қочади. Ғурурларини булғаб қочади.\n– Темур хоқондан ҳам шундай қочган, – дейди Эргаш ботир.\n– Жон ширин-да, – ёйилиб кулади Эрхон ботир, – бундай онларда: Ватан,\nЭрхон ботир йиғлайди. Бўз йигитлар йиғлайди.\nҚалбларида ғам билан, Қалбларида ўч олиш истаги билан, Қалбларида зафар ёғдуси билан Иқонга қайтадилар.\nМенинг ҳам саноқли кунларим қолди. Мен бу тарихни ўзим билан бирга тупроққа олиб кетаман. Шундан кейин Эрхон ботир қиссаси, бўз йигитлар қиссаси унутилиб кетади».\nҲасрат ёшлари, Армон ёшлари,\nБир кезлари олис, жуда олис бир кезлари юзлари тиниқ, кўзлари қуралай, қад- қомати жозибали бўлган, энди оғир ҳаёт, довулли вақт силсилаларида буришиб- тиришиб қолган, бир сиқим бўлиб қолган кампирнинг аянчли кўринишидан онамнинг юрак-бағри хун бўлади. Осмонданми, ғойибданми, билмайди қаердан:\n«Ҳамма тирикларни шундай қисмат кутади», деган сўз қулоғига келади. Бундан\nунинг кўнгли баттар увишади.\nДенгизни босиб ётган қалин туманни шамол ҳайдаганда, у яна ўзининг азалий – (мовий) осмон тусига киради ва илоҳий улуғворлигию самовий кенглигини намойиш этади.\nИқлим момо билан онам ўрталарига чўккан оғир сукунат кўтарилганида, момо ўзини қўлга олиб, ботирлар қиссасини давом эттираркан, рутубатли тумандан қутилган денгиздек яшнаб кетади:\n«Иқон эли ботирларни зўр қувонч билан кутиб олди. Эски урф-одатларимизга кўра ўнлаб гулхан ёқилди, ўнлаб қўй сўйилди, қозон-қозон ош пиширилди, тандир- тандир нон ёпилди. Улуғ уйлар теграларига гиламлар тўшалди, тергилар ёзилди. Куй-қўшиқ, ўйин-кулгилар авжига чиқди. Бизлар (хотин-қизлар) ҳам гулханлар арофида армонсиз ўйнадик. Қандоқ замонлар эди-я, айланай қизим! Бир камсиз, ўз эркимиз ўзимизда яшардиг-а! Отинг ўчкур босқинчи тинчлигимизни бузди, еримизни булғади. Бу ҳам бир кўргиликми, билмадим, қизим.\nМиямизни, Пуштимизни, Тилимизни, Хотирамизни, Эркимизни бўғовлашга киришди. Тағин: Кечмишимизни, Ғуруримизни,\nМиллий шаънимизни бўғовлашга киришди.\nБундай пайтда уни азоб-уқубатлар, хор-зорликлардан ўлим қутқаради. Фақат ўлим. «Ўлим ҳам неъмат» деб бежиз айтилмаган. Ўзини-ўзи эплаб юрганига ҳам осонмас. Бош деярли касалликдан чиқмайди. Бундай ёшда энг кучли, иродали одам ҳам ўзини зўрға бошқариб юради. Мана, менинг ҳам ақлим кирди-чиқди бўлиб қолган. Бунинг устига эзма ҳам бўлиб қолганман. Хотирам ҳам бўшашиб кетган. Кўриб турибсан, қизим. Ҳозир ўзим сезмай, воқеадан узоқлашиб кетибман. Кечир, қизим. Сенга айтсам, айрим бойларнинг кўмаклари билан кўнгиллилар сони уч юзтага етди. Бизнинг кўз олдимизда Эрхон ботир уларни оғир, тинимсиз машқлар билан урушга ҳозирлайди.\nБироқ бу гал босқинчи кўп қўшину пухта тайёргарлик билан йўлга тушади. Кўп ўтмай, макр билан Тошкентни қамал қилади. Бу воқеа 1865 йили юз беради. Душман ички сотқинлар маслаҳати билан Кайковус йўналишини ўзгартиради. Кентни сувсиз қолдиради.\nКўнгиллилар учқур арғумоқларда кўмакка Тошкентга учадилар. Эрхон ботир уларни (Элбек ботир бошчилигида) Турбатда қолдиради. Ўзи (юқорида отлари қайд этилган тўққиз йигит билан бирга) вазиятни ўрганиш учун Тошкентга ёнади. Бироқ Черняевка37га киришдаги тепалар орасида пистирмага – ўрис ўқларига дуч келади. Етти ботир ҳалок бўлади. Жумладан, менинг эрим Эргаш ботир ҳам. Мен икки ўғлим билан тул қолдим.\nЭрхон ботир елкасидан яраланади. Пўлат ботир оёғидан. Юздан ортиқ босқинчи уларни ўраб олади. Икки ботир қаттиқ қаршилик кўрсатади: қиличда ўнлабини йитади. Аммо охири (кўп қон йўқотгани учун) ҳолдан тояди. Ёв ботирларнинг қўлларига кишан солади. Уларни Черняевнинг олдига элтади ва:\n– Туркларни давола!\nЖарроҳ ботирларга санчилган ўқларни олиб ташлайди. Уларни оёққа турғазади. Черняев бошқирд тилмоч орқали Эрхон ботирга ўз сўзини айтади:\nЭрхон ботир бир режани кўнглига тугади. Тугади-ю: «Бирдан «ҳа» десам, ишонмайди», деб ўйлайди. Шунга:\n– Унинг ичида йўлбарс бор, – дейди Черняев тилмочга, – ундан эҳтиёт бўлиш керак. Агар бўшалиб кетса, бизга катта хавф туғдиради. Чиндан ҳам бизга қўшилса, ерликларни бўйсундиришимиз осон кечади…\n– Розиман, – дейди ичидаги «сир»ни сездирмаслик учун жиддий бир оҳангда. – Фақат…\n37 Черняевка – Тошкентни ишғол қилган босқинчи, Чор Русияси қўшини бошлиғи отига қўйилган жой номи.\n– Тангри олдида сўз бераман, – хохолаб кулади Черняев. – Ичингдан пишган кўринасан. Умуман олганда, менга ёқаяпсан. Юрагинг ҳам отнинг калласидай, шекилли? Менимча, зўр томоша бўлади. Қиличдами, сунгудами, болтадами, қайси тур бўйича олишасан?\nЧерняев ҳар бири девдай-девдай келадиган ўнта казакни Эрхон ботирга рўбарў қилади. У ичида ихтиёрсиз бир тарзда: «Қуруқ гавдалар», дейди.\nЭрхон ботир бирма-бир олишувда ўн казакни ҳам йиқади. Фақат учовини… яъни у (кейингиларини қўрқитиб қўйиш учун) мислсиз тезлик билан ўмбалоқ ошиб бориб, жигар, талоқларига тепади. Учови ҳам қон қусиб ўлади. Ҳеч бири ботирга жиддий қаршилик кўрсатолмайди. Бу чақмоқ тезлигида юз беради.\nБундан тўқсон сара черик даҳшатга тушади. Черняев титрайди. Қўрқувданмас.\nШармандаликдан. Шундан сўнг у яна ўнта жангчисини майдонга чиқаради.\nЭрхон ботир арслондек шиддат билан ҳайқириб ёвга отилади. Ёв ҳам унга беомон ташланади. Эрхон ботир маймундан ҳам чаққон ҳаракатлар билан дам сўлга, дам соғ38га, дам кўкка сакрайди, чап беради. У танасини ҳар қандай зарбга дош беришга Чинда ҳам, Иқонда ҳам чиниқтирган эди. Шу боис, унга оёқ-қўл билан уришиш жанг сиридан хабарсиз ёвнинг бирон-бир тепки, муштлари сезиларли таъсир этмайди. У оёқ-қўлларини осмоний тезликда ишга сола бориб, бирпасда беш босқинчини маҳв этади. Қолганига эса бошқача жанг усулини қўллайди: кетма-кет юксакка сакрайди, кетма-кет чирпирак айланади, ҳар қуйилганда ёвнинг бошига ё тепади ё човут солади. Бешовидан учтаси узлатга кетади. Иккитаси майдонни ташлаб қочади.\nЧерняевнинг имоси билан яна ўнта дев майдонга чиқади. Руҳсиз бир алпозда. Буни Эрхон ботир ҳис этади. Гапни чўзиб ўтирмайман, айланай қизим. Эрхон ботир ўновини ҳам енгади.\n38 Соғ – ўнг.\n– Келажакда сенга катта лавозим бераман, – дейди. Эрхон ботир қатъий туради:\nЧерняев иложсиз бир тарзда Эрхон ботир билан Пўлат ботирга ўз отларини қайтариб беради. Аммо: «Буларни тириклай қўйиб юбориш хавфли», деб ўйлайди. Ботирлар ҳар эҳтимолга қарши арғумоқларининг ёлларига (бошлари билан) ёпишиб олиб, қамчи босадилар. Шу онда уларнинг елкаларига ўқлар санчилади.\nБироқ йигитлар ўқдан тез учишда давом этадилар. Турбатга етадилар. Эрхон ботир кўнгиллиларга сўнгги сўзини айтиб, жон беради:\nШу куни тунда Пўлат ботир ҳам дўстлари билан видолашади: Ардоқли ўғиллари учун Иқон мотам тутади.\nТурланувчи Тарих ҳам…\nСўнгги воқеа39ни мен отамдан ҳам, эримдан ҳам эшитмаганман. Бу эл оғзида юрган гап. Шунга уни тўла тўғри деб айтсам, балки, адашарман, қизим. Яна Тангри билгувчи».\nБу гапни биров, ҳатто олий даражали киши айтганда ҳам, менинг қалбим\n«қилт» этмасди. (Мен ўзимча шундай ўйладим). Бироқ буни Ойнурнинг тилидан эшитганим учун у менга севинч ҳам ғурур бағишлади. Ўзимга ишончим ортди.\nМен Ойнур ҳикояси бўйича Эрхон ботир қиссасини уч кун ичида (ишдан кейин, тунлари) қоғозга туширдим40. Сўнг ўша сийрак саксовуллар ўсган чўлда, туш пайтида уни Ойнурга кўрсатдим.\nМақтовдан менинг юз-кўзларим ёнди. Мен буни туярканман, гўё ўзимни\n39 Сўнгги воқеа – Эрхон ботир билан Черняев ўртасида кечган мулоқот, «ўлим ўйини», Черняевнинг ўз сўзида турмагани ва ботирлар фожиалари кўзда тутилади.\n40 Қоғозга туширдим – Ойнур менга совға қилган ўша қалин дафтар кўзда тутилади.\nосмонда сездим. Мақтов одамга нечоғлиқ зўр таъсир этишини, унда самовий бир куч борлигини илк дафъа ҳис этдим. Тавба! Қаердандир, билмайман, шу он кўнглимга: «Тангри мақтовни бекорга яратмаган, – деган сўз келди, – унинг қатига улуғ қудрат ҳам жо этган».\n– Замонлар кечганда… бобом қиссасига бадиий тус берасан, деб умид қиламан, Эврил, – Ойнур менга меҳрибон кўзларини тикди.\n«Замонлар кечганда…» Жумбоқ гап.\nОлтинчи куни (шанба) куни тушдан кейин биз Учқулоч – Осмонсой йўли орқали Чингизхоннинг қутили мотоциклида (Осмонсой этагидан ўтувчи) катта сўқоққа чиқдик. Қўл учида қурилган, ёғин-сочин, шамол-бўронларда аянчли ҳолга келган бекатда Жиззах – Фориш автобусини кутдик.\n– Яхшимисан, Эврил? – Лола мени эски танишидек, яна ҳам тўғрироғи, ўз инисидек кўриб юзимдан ўпди. У мени қандай таниганидан ҳам кўра, унинг овози,\n«бўйи» Ойнурникига менгзашига ҳайрон бўлдим: Мунчалар ўхшаш овоз! Мунчалар ўхшаш бўй!\nОйнур ва Лола бир-бирларининг оғушларига сингиб кетишди. Бек ҳамон икки\n«мўъжиза»га анграйганча қараб турарди. Лола оҳиста қадамлар ила унинг олдига борди ва:\nОйнур ва мен «қути»га ўтирдик. Борлиқни ёндираётган қуёшдан эмас, Ойнурнинг ажиб ҳароратидан терга ботдим.\nЛола орқа ўриндиққа ўтирди. Лочин табибнинг уйига ёндик.\nНазарбели довонининг қоқ «бели»да Қизилжар (тупроғи сариқ-қизил) ёқасида тўхтадик. Қизиган «Ўрол»ни қолдириб, ўзимиз жар тубига, ўша Қизилбулоққа эндик. Сизикдан тиниқ сув қайнаб чиқаяпти. Уч-тўрт қадам қуйига, теграсини турли чечак, ўтлар босган ҳовузга қуйилаяпти. Кўм-кўк чимга ястандик. Ойнурнинг илтимосига биноан мен жомадонни олиб тушдим.\n– Боғдон шуниси билан қадрли ҳам сеҳрли. Лекин мен бунда бир ўсиш ё бир ўзгаришни кўрмадим. Юртолар41 Темур хоқон ўлими42дан сўнг бу ерда ҳаёт ҳам, замон ҳам тўхтаб қолгандай. Ўша ҳаммаси бир хил услубда, ўта дидсиз ҳам файзсиз қурилган лойсувоқ кулбалар, ўша ҳўкиз аравалар, ўша кетмон, омочлар… Улус ҳам онгли очундан узилиб қолган.\n– Мен билан бирга Учқулочда яшаганинг маъқул. Боғдонда шароит йўқ.\nБошпана, кўрпа-тўшак, емоқ-ичмоқ, свет, ҳаммом масалалари…\n– Бизнинг уйимиз бўм-бўш. Чингизхон мени қувватлади:\n– Мен Лола опамнинг хизматида бўламан. Кўрпа-тўшакми, бозор-ўчарми, емоқми, дараларга саёҳатми… ҳаммасини уддалайман, Ойнур опа.\nОйнурнинг бўёқдан холи43 дўлана дудоқларига44, пардоз-андозни хуш кўрмас45 қуёшранг юзларига табассум ёйилди. Лола ҳам жилмайди. Худди Ойнурдай. Тиниқ. Ё тавба! Мен бу табассумларга қанчалар синчиклаб қарамай, уларнинг бир- биридан фарқини тополмадим.\nМунчалар нозик ўхшашлик! Мунчалар ноёб ўхшашлик!\nБизлар ҳам кулдик.\n– Қандай бахтиёр дамлар эди-я ўша дамлар! Бек билан мен юқорига чиқдик.\nИккала қиз ҳам оврўпача тикилган (бели хипча, ёқасиз, ихчам) атлас кўйлак, атласранг туфли46 кийиб олганлари учун уларни бир-биридан ажратолмадик. Ҳатто юзларининг рангларидан ҳам. Чунки Лола шаҳардан келса ҳам, у Бодом бўйида, боғ уйларида қуёшда тобланган ва шунга унинг юзи ҳам Ойнурникидан тандирда сингдирилиб ёпилган нон тусига кирган эди.\n41 Юртолар Темур – Жаҳонгир Темур, Улуғ Темур.\n42 Темур ўлими – 1405 йил.\n43 Ойнур дудоқларига сира бўёқ суртмас эди. Кейинча билсам, Лола ҳам бўёқни суймас экан.\n44 Дўланадай қалин ва дўланаранг маъносида.\n45 У ҳеч қачон пардоз-андоз қилмас эди. Табиийликни суярди. Кейинроқ Лолада ҳам шу хусусиятни кўриб ажабландим.\n46 Атлас кўйлак, атласранг туфли – Лола буларни Чимкентдан совға сифатида олиб келган.\nИкковининг ҳам тим қора сочлари ёйилиб, гўзал елкаларини қоплаган ва бу\n«манзара» ҳар қандай кишини ўзига тортарди. Бармоқлари билан тирноқлари ҳам бир хил эдики, бундан одам ҳайратланарди. Шунинг таъсирими, қўққис бошимга бемаъни фикр келди: «Ойнур опам Лола опамга айланиб қолса-я! Ё Лола опам Ойнур опамга…»\nМен ўз хаёлотимдан (фантазиямдан) ўзим жунжикдим. Бироқ кейин, ўзимнинг устимдан ўзим кулдим: «Аҳмоқ бола!»\nКулдим-у: «Қизиқ ўзи, – дедим ичимда, – одамга фикрлар қаердан келади ўзи? Осмонданми? Буни, менимча, ҳеч ким билмайди. Жумбоқ. Одамзод пайдо бўлгандан бери, балки, бу жумбоқ».\n– Кўзларимиздаги ифодалардан…\nҚизилбулоқдан ҳовуч-ҳовуч сув ичдик. Сўнг енгил руҳ билан манзилга бордик. Лочин табиб ҳам, унинг қотмадан келган ориқ юзли хотини Нормомо ҳам бизларни иззат-ҳурмат билан кутиб олишди. Шошиб-пишиб сўрига тутилмаган атлас, бахмал кўрпачалар ёзишди.\nБозор-ўчар47 қилиб олгандик. Яна совғалар48… Бек уларни Нормомога тутқазди.\nЭр-хотин бундан хижолат чекдилар.\n– Вой, ўлайин, одамни…\n– Бўлди-бўлди, Нор, жаврама, – Лочин табиб хотинини бўлди. Аммо унинг ўзи ҳам Нормомодек қизил тусга кирди.\nСўрига чиқдик. Эр-хотин қизлардан кўзларини узолмасдилар: «Қайси бири Лола?»\nОйнур Лолани уларга таништирди…\nЧингизхон билан мен: «Ҳозир келамиз», дея узр сўраб қалқдик. Бекнинг уйидан вақтинча яшашга керакли нарсалар (кўрпа-тўшак ва бошқа зарур буюмлар) олдик. Қишлоқдан бир чақиримча юқорида, тепа устида жойлашган бизнинг уйимизга ёндик. Ҳаммаёқни супуриб-сидирдик. Супага гилам, кўрпачалар тўшадик. Ҳовлига яна қайтадан кўллатиб сув сепдик. Кейин (шундай этагимиздаги) сойга эндик. Кийим-кечагимизни яхшилаб қоқиб, сувга шўнғидик.\nҚон тус қуёш тоғнинг энг юқори чўққисига қўнаётганда, Лочин табибникига қайтдик. Бу вақт ичида эмловчи (ҳамшира) вазифасини бажарувчи Нормомо\n47 Бозор-ўчар – ошга масаллиқ ва бошқа ноз-неъматлар…\n48 Совға – Лочин табибга оқ кўйлак-иштон, Нормомога бир кийим хонатлас…\nэрининг топшириғига биноан алоҳида хонада Лоланинг баданидаги оқ доғларни синчиклаб кўздан кечирган ва уларга «тимсоҳ» ёғини суртиб бўлган эди. Яна унга бир қошиқ талқон (эчкиэмар суягидан қуритилган талқон) ҳам ошатган эди. Бундан Лоланинг кўнгли айниди. Ўқчиди. Қусди.\n– Буям балиқ каби Худонинг махлуқи. Хитойлар уни кўзларига суртиб ейдилар. Булар чўчқадан минг марта тоза. Агар менинг сўзимга кирсангиз, ундан жирканманг, қизим. Шунда, уч ойнинг ичида у доғлардан қутуласиз. Шунда, мен ҳам сиздан кам севинмайман! Бу дунёда ўзи бир нарса иккинчи бир нарсага сабаб бўлади. Илон оғуси ҳам дардга даво. Ҳар нарсанинг ўз ўрни, ўз сири бор. Тангри уларни бежиз яратмаган.\nЛола бир нарсани ўз кўзи билан кўрмагунча ёки ўз бошидан кечирмагунча, унга инонмас эди. Лекин ҳозир, не учундир, бунинг сабабини ўзи ҳам билмайди, табибга ўйланиб қараб қолди. Шунда Лола унинг маъноли кулранг кўзларида, тоғча жўн, бироқ пишиқ сўзларида чин зоҳирлигини туйгандай бўлди. Туйгандай бўлди-ю қалби тўрида соғайишга бўлган умид учқуни милтиради ва бу ундаги (эчкиэмардан) жирканиш туйғусини қандайдир даражада ҳайдади.\nТурли ранг узум, қизил олма, карчланган қовун-тарвузларга ғарқ терги теграсида Лочин табиб, Нормомо, Ойнур, Лолалар очилиб ўтирардилар. Бек билан мен ҳам сўрига чиқдик. Қизлар савол кўзлари билан бизга қарадилар. Чингизхон Ойнурнинг қулоғига шивирлади:\n– О, яшанглар! Йиғма каравот ҳам топгандирсизлар?\n– Э… шу… – мен нима дейишни билмай дудуқландим.\nНормомо ўчоқ супачасига, чиптага49 барг-барг қилиб кесилган юпқа-юпқа хамирларни милдираб қайнаётган қозонга битта-битталаб ташлади. Табиб иккита гулсиз, оппоқ чинни лаганни қозонга тақиброқ тутди. Нормомо мажнунтол чивиқларидан тўқилган чўлпида Боғдоннинг суюмли таоми: кулчатойни ёйиб сузди. Уларнинг ўрталарига ёғловидан данакдай-данакдай катталикда тўғралган қўй этларини олиб, гумбаз шаклида уйиб қўйди. Тергига келтиришди. Сўнг яна ярим косадан чакки қотилган, кўк пиёз сепилган шўрва ҳам олиб келишди.\nТоғлардан (ўтлоқлардан) мол-ҳоллар қайтмоқда. Қишлоқни қўй, эчки, сигирларнинг маърашлари-ю мўърашлари тутди. Кўкка чанг-тўзон кўтарилди. Биз қалқдик. Боғдонликлар мулозаматни унча суймайдилар. Аммо уй эгалари:\n– Уй-жойимиз кенг, кўнглимиз ҳам, ётиб қолинглар, – дейишди. Қизлар эр-хотинга қайта-қайта раҳматлар айтдилар. Нормомо:\n– Лола хоним бизникида ётиб даволанади, – деб туриб олди. Лочин табиб:\n– Булар эркин қушлар, Нор, – деди, – қўй, уларнинг эркларини бўғма. Эврилларнинг уйлари бўш, ҳар куни Лолахон билан кўришиб турамиз. Орамиз бир қадам. Дам олиш кунлари Ойнур хоним ҳам бизни унутиб қўймайди.\n49 Чипта – нон сават. Боғдон шевасида чипта дейилади.\nОйнур, Лола ва мен сой ёқалаб кетган иланг-биланг сўқмоқдан бизнинг уйга йўналдик. Чингизхон «Ўрол»да қишлоқни ва сўнг қабристонни кесиб ўтгувчи йўлга тушди. Тун ерни унсиз босиб келмоқда ва ёруғликни унсиз ютмоқда. Унга салқин эпкин йўлдош.\nЛола ихтиёрсиз бир тарзда табибнинг сўзини бизга эслатди: «Мен сиздан кам суюнмайман…»\n– Ҳа, Лола опа, у шундай киши: кимни даволаса, бундан ўзи ҳам севинади.\nҲатто даволанган одамдан ҳам ортиқ севинади.\n– Уни туғма шундай дейишади. Миннат, таъма, табибга ёт. Шунга тоғликлар уни ёқтирадилар. Онамнинг айтишича, Лочин оға табибликни тирикчилик ё ҳавас учун қилмайди. Балки савоб учун қилади. Яна, Лола опа, сизга эриш туюлса ҳам айтай: менимча, у бундан роҳат олади. Айни шу роҳатланиш уни бу ишга ундаган. Ундаганда ҳам юраги билан ундаган.\n– Кўнглим шундай дейди, Лола опа. Ойнур мени қувватлади:\n– Ҳаётда шундай кишилар ҳам бор, Лола, мен бунга ишонаман. Адашмасам, Қошғарли Маҳмуднинг бу ҳақда сўзи бор. Мен уни отамдан эшитганман. Агар эсимдан чиқмаган бўлса, у қуйидагича: «Чин эр кишилар чин кўнглидан кўмаклашади. Қувонч бахш этади. Бундан унинг ўзи улардан ортиқ суюнади, бироқ сийлов кутмайди».\n– Қандай оромбахш ерлар-а! – деди энтикиб ва сўнг чала қолган гапни улади: – Сен ҳақсан, Ойнур, меҳрибоним, ўзгалар учун ўзидан кечиш туйғуси қонимизда бор. Бундан икки минг йиллар50 ўнжа51 ер юзида энг улуғ давлат52 тузган Ўғузхоннинг53 мана бу сўзлари шундан дарак беради:\n«Менинг ҳар бир черигим: «Юртим учун!» деб урушга киради. Агар савашда қай бири иложсиз қолса: «Элим учун!» деб ўлади. Буни Хун:\nЎз Юрти учун ўзидан кечиш дейди. Ўз Эли учун ўзидан кечиш дейди.\nМенинг ҳар бир черигим ўзидан кечиб ёв билан савашгани учун: Чин-Мочинни олдик биз!54\n50 Эрамиздан олдинги III–II асрлар.\n51 Ўнжа – олдин.\n52 Улуғ давлат – Буюк Империя. Милоддан аввал 200-йиллар.\n53 Ўғузхон – Матэ Туман, уни кечмишда Ботир Тангриқут деб ҳам атаган. У дунёда куч-қудратда тенгсиз, улуғ давлат тузган.\n54 Чин-Мочин – Хитой – Хан империяси. Милоддан аввал, тахминан, 199-йилда Ўғизхон билан Хан императори Лийибонг ўртасида қақшатгич уруш кечади. Ўғизхон унинг ўзидан кўп баравар қўшинини янчиб ташлайди. Лийибонг беҳисоб олтин, қимматбаҳо, ноёб нарсалар ва шунингдек, ҳали 17 ёшга тўлмаган ўз қизи Нингни Ўғузхонга хотинликка беришга мажбур бўлади. У шу йўл билан муқаррар ўлимдан қутулиб қолади.\nЕтти иқлимни олдик биз!55\nЭнг оғир дамда Хун ўзини хавфга қўйиб бўлса ҳам. Йўлдошини қутқазиб қолади.\nШунинг учун бизни Тангри сийлайди. Шунинг учун биз Енгилмас Элмиз!»\nМен Хун Эли ва Ўғузхон ҳақида олдин эшитмагандим. Бундан: Беқиёс фахр туйдим.\nЮрагим гупиллаб ура бошлади. Қоним тез айлана бошлади.\n«Буюк Хун Империяси!»\n«Буюк Хоқон Ўғузхон!»\n«Менинг улуғ аждодларим!»\nҚизлар менга ажабланиш аралаш кулиб боқишди. Мен уларга қарамасам ҳам, буни сездим. Бироқ ўз ҳолатимдан хижолат чекмадим. Бошимда Ўғузхон хоқон сўзи чарх урароқ бунга имкон бермади:\n«Чин-Мочинни олдик биз!»\n«Етти иқлимни олдик биз!»\nКўпдан буён миямда «яшаётган» бу фикрни қизларга айтиш-айтмасликни билмай, иккиланиб қолдим. Айтсам, «нодон бола» деб кулишлари мумкин. Чунки илмим йўқлиги учун фикримни «тўғри» дейишга ўзим ҳам ботинмасдим.\nМен: «Ўйлантириб қўяди», «Ҳайратга солади» деган сўзларимга пушаймон едим. Аммо, энди, уни изоҳлашдан бошқа чорам қолмаганини туйдим ва ноилож ёрилдим.\n«Еру осмон таг-тугига етиб бўлмас сирлар қуршовида, – деб ўйладим ўшанда, – одам-ку одам, ҳар бир зарра кўзга кўринмас тизгинда, кўзга кўринмас кузатувда. Бор жонли, жонсиз мавжудот «айлана чизиқ» бўйлаб ҳаракатда. Ҳеч бир нарса «айлана чизиқ»дан бошқа чизиққа ўтолмайди. Ва ҳам эътиборсиз қолмайди. Ҳатто бир зум ҳам».\n55 Етти иқлимни олдик биз – Ўғузхон ўнлаб мамлакатни ишғол этади ва Ер юзида энг буюк, энг қудратли давлатга асос солади.\n– Лочин табиб ҳам ана шу «кузатув», ана шу «тизгин»да бўлган. Буни мен мана бу «турткилар»дан уқдим.\nЛочин Овлоқбулоқда, боғида ишлаб, чарчаб, сой устига қўйилган сўрисида ухлаб қолади. Унинг тушига (бир ойча олдин бўғма илон бўғиб ўлдирган) онаси Ойчучук момо киради. У ғамгин бир алпозда ўғлига яқин келади. Тўхтайди. Унинг енглари узун, кенг чит кўйлаги бирдан қора тусга киради. Ўзи ҳам қораяди. Шунда, қўққис, Лочин онасининг бўйнига тилини буланглатиб чирмашаётган бўғма илонни кўради. Жонҳолатда чинқиради:\n– Лочин, ўғлим, сен айтганимга қарамай отангнинг изидан бормадинг-а? Ойчучук момо йиқилади. Лочин уни қучоқлаб олиб, ҳўнг-ҳўнг йиғлайди:\nОйчучук момо зўрға кўзини очади. Гапиролмайди. Фақат унинг қуриб қолган дудоқлари бир неча марта очилиб, юмилади. Бундан Лочин ўзича ушбу ўкинчга қотилган армонли сўзларни уқади: «Отанг раҳматли тирик бўлганда, мени қутқариб қолармиди, Лочин ўғлим?»\nЛочин онасининг сўзу нигоҳларидан: «Сен отангдек табиб бўлганингда, мени ўлимдан олиб қолардинг-а, ўғлим?» деган армон борлигини туяди.\n«Омон бўл, ўғлим!»\nОйчучук момонинг ёш тўла кўзлари юмилади. У абадий уйқуга кетади.\n«Онажоним!!!» дея Лочин ҳўнграб йиғлайди. Ва ўз товушидан ўзи уйғониб кетади.\n– Бироқ у (боши тошга қаттиқ тегмагунча) ота йўлидан бормайди. Унинг меҳрини узумзори, ёнғоқзори кўпроқ тортади. У онасининг ўгитига амал қилмоқчи бўлса ҳам, бу меҳр уни ўзига кўпроқ тортади. Ойнур опа, сиз ҳам ўзингизни ўз ишингизсиз тасаввур қилолмайсиз-ку. У ҳам шундай бўлганда ўшанда. Лекин, кейин…\n– Лочин оға бировларнинг яхши-ёмон гапларидан узоқда, ўз боғида эртадан- кечгача терга ботиб ишлайди. Шомга бориб тошдек қотиб қолади. Бир куни туш пайтида, қуёш борлиқни аёвсиз қиздираётган паллада у ўзини лоҳас, ҳам ҳорғин сезади. Юраги бежо уради. Пича дам олиш учун ўша сўрига чиқади. Ёстиққа беҳол бош қўяди. Овлоқ тоғлар ораси, кимсасиз маскан эмасми, ўлик сукунат ҳукмрон. Бироқ унинг қулоғига одам боласига ёт, бўғиқ, ёввойи, қудратли товуш эшитилади. У кўзини энди юмган эди, шошиб, қўрқиб очади. Шунда сўри ёнида қип-яланғоч ҳолда тик турган, ҳаммаёғини жун босган одамсимон махлуқни кўриб даҳшатга тушади. Кўмак истаб, бақирмоқчи бўлади. Лекин оғзи мумиёлангандай овози чиқмайди. Ичида онасидан эшитгани: калимани келтиради: «Аъузу биллаҳи минаш-шайтонир рожийм. Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм».\nОқиш бўшлиққа! Юқоридан пастга учади. Эркин учади.\nЛочин: «Шу пайтгача билмабман-а, дунё дегани тубсиз бўшлиқ экан-а?» деб ўйлайди.\nҚабр сукунатидан ҳам оғир сукунат. Ёзуқлари эсига тушади:\n«Нега гуноҳ қилдим?» деб ўкинади. Онасининг ўгити эсига тушади:\n«Нега амал қилмадим?» деб ўкинади. Ё тавба!!\nОдамзод овозига ўхшамас, оддий, содда, тиниқ овоз келади:\n«Қулоғимга шундай чалингандир?» деб ўйлайди.\n«Менга шундай туюлгандир?» деб ўйлайди. Ё тавба!!\nШу он осмонни тилка-пора этароқ момақалдироқ ўкиради. Давомли ўкиради.\nБундай гулдуракни умрида эшитмаган. Дўл ёғади.\nЁнғоқдек-ёнғоқдек дўл ёғади. Бундай дўлни умрида кўрмаган. Қочади.\nДўлдан танаси ғалвир бўлади. Боши пачақ бўлади.\n«Ёрдам бер, Яратган Эгам!»\n«Ёрдам бер, Яратган Эгам!!»\n«Ёрдам бер, Яратган Эгам!!!» Ё тавба!\nМомақалдироқ олдингиларига нисбатан минг-минг чандон қаттиқ гулдурайди. Осмон қасир-қусур синади.\nИнсоний чинқириққа ёт, аллақандоқ ёввойи махлуқдек бўкирароқ, аниқроғи, қаншаридан ўқ еган қоплондек бўкирароқ кўкка сапчийди.\nШунда унинг боши тош қирраси56га урилади.\nОғриқданми ё одамзод билмас қандоқдир сирли куч таъсиридами, кўзи очилиб кетади.\nЎзини зулматда кўради. Жонҳолатда юқорига талпинади. Аммо боши билан қўллари чағир тош аралаш тупроққа урилади. Қонга беланади. Шунда Лочин оға ўзини кафанга ўралган ҳолда гўрда ётганлигини сезади.\nБоя мен: «Қабристонни кесиб ўтган йўл»57 деб айтгандим. Тун чўкаётганда Ўнар58 отли ёлғиз йўловчи гўр қаъридан келаётган аянчли чинқириқни эшитади.\n«Ажина!» деб ўйлайди. Қўрққанидан шайтонлаб қолади. Қочади. Тошга қоқилиб, юзтубан йиқилади. Унинг юз-қўллари шилинади. Сапчиб туради. Қочади. Яна юзтубан йиқилади. Яна шилинади. «Ҳозир мени ажина бўғиб ўлдиради!» деган сўз миясини қиличдек тилкалаб ўтади. Жонҳолатда қалқади. Қочишга тутинади. Шу чоғ унинг орқасида ҳаяжонга ғарқ овозлар портлайди:\nЎнар ўлар даражада қўрқади. Зўр таҳликага тушади.\nОёқлари ўзига бўйсунмай қолади. Оғзи қийшайиб қолади.\nСўл кўзи ғилай бўлиб қолади. Додлаб қулайди.\n56 Тош қирраси – Боғдонда қабристон тошлоқ тоғ ён бағрига жойлашган. Гўр қазиш ниҳоятда оғир кечади.\n57 Қабристонни кесиб ўтган йўл – бу йўл ҳозир ҳам турибди. Фақат у қабристонни ободонлаштириш масаласи кўтарилганда (40 йиллар олдин) ёпилган.\n58 Ўнар – оғзи қийшайиб қолган (… қийшиқ) кимсанинг исмини ўзгартирдим. Ўнар ясама исм.\nОрқадан етиб келган уч киши59дан бири қишлоққа чопади. Воқеани Саттор сўфи60га айтади. Саттор сўфи бир тўп одам билан (кетмон, белкураклар олган, машъалалар ёққан ҳолда) қабристонга ёнишади. Лочин оғани гўрдан қутқазишади. Ўнарни туман касалхонасига элтишади.\nКейин… кутилмаганда: «Қизларни зериктириб қўйдимми?» деган савол кўнглимга келди. Шу андишада гапимдан таққа тўхтадим. Ва дедим:\n– Хижолат чекма, Эврил, сўзла, ғайриоддий воқеа, ғалати…\n– Кейин… Шундан кейин Лочин оға бошидан кечирганлари устида қайта-қайта ўйга толади, уларни қайта-қайта мулоҳаза қилади, қайта-қайта фикр элагидан ўтказади.\nЯна Аҳмат оқсоқол, Оқилбек бахши, Саттор сўфилар билан кенгашади. Ва сўнг:\n– Кўзи тузалади, Лола опа, оғзи тузалмайди. Ҳамма уни: «Жин чалган», деб юради ва «Ўнар қийшиқ» деб атайди. Фақат Лочин табиб: «Асаб томирлари лат еган», дейди.\n– Сенга, Эврил, бу воқеа ёд бўлиб кетган, шекилли, уни бизга шеърдай айтиб бердинг.\n– Шундай десам ҳам бўлади, Ойнур опа. Мен эшитганларимни ўзимча «сиқиб- сиқиб, суви»ни чиқариб, «қолип»га солганман. Йўқса, у бир қисса бўлади. Чунки уни ҳар ким ҳар хил талқин этади. Ўзидан қўшиб-чатиб ҳикоя қилганлар ҳам бор. Аммо моҳият дегани бир хил.\n– Бу воқеа таъсирида, Ойнур, Кантнинг ушбу сўзи эсимга келади: «Изтироб чекмаганлар ҳаёт сирларини тўлалигича тушуна олмайдилар». Энди билдим, Ойнур, Лочин оға бежиз табиб бўлмаган экан. Лочин табибда бир хислат бор. Унинг кечинмалари – бунинг исботи. Ҳу, боя, сўрида Лочин табибнинг сўзларидан сўнг менда ишонч учқунлари пайдо бўлувди. Энди бу учқунлар аланга олаётгандай. Мен соғайишни ҳис этаётгандайман, Ойнур.\nОйнурни билмадиму мен Лолага «юз фоиз» десам ҳам, бу сўзимга ўзим унча ишонмадим. Зотан, бунга Ойнур ё менинг эмас, Лоланинг ишончи муҳим. Шу ишонч уни соғайтиради. Ойнур билан мен уни руҳан қўллаймиз. Бу Лолага таянч бўлади. Мен шундай фикрдаман. Фаҳмимча, Ойнур ҳам.\n59 Уч киши – отлари хотирамдан ўчган.\n60 Саттор сўфи – оппоқ соқолли, беозор, камсуқум чол эди. Боғдонда азонни шу киши айтар эди.\n– Ҳа, ўзи тунда бу ерда ҳамиша шундай. Шамолда ўтлар чайқалади, шитирлайди.\nТулкилар ҳам кезади…\n– Мени ҳам ваҳм босяпти. Анави қоронғиликдан, – Лола чакалакка ишора қилди,\n– худди иблислар чиқиб келишаётгандай.\nШу он, кутилмаганда, уй билан тегирмон ва сойни боғловчи тик, тор сўқмоқдан Чингизон чопиб энди. Бундай айтганда, зулматдан учиб чиқди. Ва ўзига хос мардона овозда:\nҚизлар бу содда кўнгил, ботир боланинг самимий мақтанишидан яйраб кулишди. Аслида, Бек бу сўзни мақтаниш учун эмас, қизларни хотиржам қилиш учун айтди. Мен буни илғадим. Яна шуни туйдимки, қизлар Бекдаги ғайритабиий куч, ғайритабиий шижоатни ҳали фан ўрганмаган сезги билан сездилар. Мен бундан қувондим.\n– Эврил менинг яқин дўстим ҳам узоқроқ қариндошим бўлгани учун сизлар\n«қўрқинчли» деб ўйлаётганингиз: бу қутлуғ ерлар менга азиз. Ҳозир «Эрксиз замон» деб аталаётган у эски замонда бу чакалакзор, ёнғоқзор, олмазор, ўрикзор, тутзорлар ҳамда ўнлаб ботмон экинзорлар Эврилнинг ота-боболарининг мулклари бўлган. Мана бу тегирмон ҳам. Уни Эврилнинг улуғ отаси Аҳмат Оқсоқол тошдан қурган. Ҳозир «Ҳур замон» деб аталаётган бу замонда бу мулклар Совет ҳукуматиники. Киров совхозиники…\n– Кўраяпсизларми, ҳув юксакда икки юлдуз ёнма-ён порлаб турибди, – у уй томонга ханжарини нуқди.\nДавоми келгуси сонда\nЭврил ТУРОН (Мамадали Маҳмудов) – 1943 йилда туғилган. Тошкент давлат университети (ҳозирги Ўз МУ)ни тамомлаган. «Ўлмас қоялар», «Оқ гул», «Қора дўлана», «Бўз бўри» романлари муаллифи. «Бу тоғлар улуғ тоғлар», «Туманли кунлар», «Омонсиз йиллар»,\n«Қўрқоқнинг ватани ҳам, миллати ҳам бўлмайди» сингари асарлари Франция, Норвегия, АҚШ, Англия, Канада каби давлатларда нашр этилган.\n← Хайриддин СУЛТОНОВ\nНормурод НОРҚОБИЛОВ →


Инсон манфаатлари ҳамма нарсадан улуғ\nХалқимиз эзгуликни дилга тугиб, яхши ниятлар билан юксак мақсадларга интилиб яшайди. Бунёдкорлик иштиёқи, Ватан тараққиёти ва аҳоли фаровонлигига муносиб ҳисса қўшишдек улуғвор ғоялар ҳар бир юртдошимизнинг хайрли амалларида ўз ифодасини топаяпти.\nЖумладан, 2017 йил — Халқ билан мулоқот ва инсон манфаатлари йилини кўтаринки кайфиятда кутиб олдик. Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг Ўзбекистон халқига йўллаган Янги йил табриги ҳар биримизга ғайрат-шижоат бахш этиб, янада юксак марралар сари руҳлантираётгани шубҳасиз. Зеро, айни пайтда юртдошларимизда ана шундай руҳиятнинг зоҳирлигини уларнинг ёруғ чеҳраси, юз-кўзи, болажонларнинг шўх-шодон кулгисидан ҳам яққол илғаш мумкин.\nБиз, мамлакатимизнинг барча ҳудуди каби, пойтахтимизда ҳам қизғин давом этаётган байрам томошаларини кузатиб, турли соҳа вакилларининг фикр-мулоҳазаларига қулоқ тутдик. Чунончи, “Локомотив-Анҳор” боғи ёнидаги майдонга йиғилган каттаю кичикнинг завқу шавқи юртимиздаги тинчлик-осойишталикнинг ёрқин ифодаси -сифатида кишида шукроналик ва фахр туйғусини уйғотади.\n— Давлатимиз раҳбарининг Янги йил табригини телевидение орқали кўриб, эзгу тилакларини бевосита ўзларидан эшитганимиздан беҳад тўлқинландик, — дейди меҳнат фахрийси, 76 ёшли Оқилжон ота Азимов. — Унда ҳар биримизнинг дилимиздаги гаплар айтилди. Айниқса, янги бошланган Халқ билан мулоқот ва инсон манфаатлари йилидаги амалга ошириладиган ҳар бир ислоҳот замирида “Инсон манфаатлари ҳамма нарсадан улуғ” деган олижаноб мақсад ҳамда вазифалар туриши кўнглимни тоғдек кўтариб юборди. Президентимиз Шавкат Мирзиёев томонидан қабул қилинаётган муҳим ҳужжатлар, ҳаётга татбиқ этилаётган эзгу ташаббуслар инсон омилига устувор аҳамият қаратиш, ижтимоий барқарорликни янада ривожлантириш, тинч, файзу баракага тўла бугунги турмушимизни кўз қорачиғидек асраб-авайлашда янги истиқболларни очиб беради.\nТаъкидлаш жоизки, байрам тадбирларининг юксак савияда, кўтаринки кайфиятда ўтказилишида Ўзбекистон Республикаси Маданият ва спорт ишлари вазирлиги, Тошкент шаҳар ҳокимлиги, “Ўзбекнаво” эстрада бирлашмаси, “Ўзбектеатр” ижодий-ишлаб чиқариш бирлашмаси, “Камолот” ёшлар ижтимоий ҳаракати, “Тошшаҳарнур” давлат унитар корхонаси, Ўзбекистон давлат консерваторияси ва бошқа кўплаб ташкилот ҳамда бирлашмалар муносиб ҳисса қўшди.\nМайдон марказидаги баландлиги 26 метр, айланаси 7 метрдан ортиқ гўзал арчага минглаб шар ва ўйинчоқлар, камалакранг чироқлар зеб бериб турибди. Арча “Ўзмахсусмонтажқурилиш” акциядорлик компаниясига қарашли “Чирчиқпўлатмонтаж” масъулияти чекланган жамияти ишчиларининг саъй-ҳаракати билан қад ростлади. Ён-атрофдаги прожекторлар унинг кечки пайтда янада мафтункор, маҳобатли кўринишини таъминлайди.\n— Юртбошимизнинг халқимизга йўллаган Янги йил табригини катта иштиёқ билан эшитдик, — дейди Самарқанд вилоятининг Иштихон туманидан келган Ойтўра Жумаева. — Инсон омилига устувор эътибор қаратилаётган, фарзандлари ҳеч кимдан кам бўлмай ўсаётган, кексалари иззат-икром топаётган шундай табаррук юртда яшаётганимиздан ғоят фахрланамиз. Турмуш ўртоғим билан касбимиз бир: ўқитувчимиз! Мамлакатимизда шарафли ва масъулиятли касб эгаларига кўрсатилаётган юксак эътибордан беҳад миннатдормиз. Ёшларимизнинг турли халқаро танловлар, фан олимпиадаларида ғолибликни қўлга киритиб келаётганини кўриб, қувонамиз. Мана бугун невараларимни олиб, байрам томошаларига келдик. Улар дилдан яйрашди. Барчамизнинг тилимизда, дилимизда ягона тилак — илоҳим, тинчлигимизга, истиқлолимизга, юртимизга, дориламон кунларимизга кўз тегмасин!\nМазкур рукндаги бошқа мақолалар: « Барака ойи\tКекса авлод вакилларига ғамхўрлик — ижтимоий сиёсатнинг устувор йўналиши »


Туркия ўз суверентитетини ҳимоя қилиш учун барча зарур чораларни кўради. Туркия президенти Ражаб Тойиб Эрдўғаннинг расмий вакили Иброҳим Калин Босфор бўғозида Россияга тегишли ҳарбий кема аскари елкасида мобил зенит ракетали комплекс (MANPADS) ушлаб турган ҳолати сурати пайдо бўлганига нисбатан шундай баёнот билан чиқиш қилган.\n"Бу воқеа жуда жиддий қабул қилинмади. Лекин бундай ҳаракат такрорланиб, Туркия суверентитетига хавф солувчи ҳаракат дея баҳоланса, биз зарур чораларни кўришимизга тўғри келади", деган Калин.\nУ Туркия халқаро қонунчилик асосида шундай иш қилишга ҳақли эканини айтган.\n"Яна бир бор такрорлайман, биз вазиятни чигаллаштирмоқчи эмасмиз. Лекин биз ўзимизга нисбатан ҳурматсизлик қилинишига жим қараб турмаймиз", деган у.\n6 декабрь куни Туркиядаги бир қатор нашрларда суратга олинган «Цезар Куников» катта десант кемаси Босфор бўғозидан ўтаётганда унинг палубасида қўлида мобил зенит ракетали комплекс (MANPADS) ушлаб турган россиялик ҳарбийнинг сурати чоп этилганди.\nТуркия Ташқи ишлар вазири Мевлут Чавушоғлу ушбу воқеани провокация дея баҳолаганди.\nШундан сўнг, Туркия ТИВ Россия элчисини чақиртириб, ушбу воқеа юзасидан норозилик билдирди.\nКўп ўтмасдан, Туркия Россия кемаларининг Босфордан ўтишини қийинлаштиргани ҳақида хабар берилди.\nЎз навбатида Россия ТИВ вакили Мария Захарова Россия ҳарбий кемалари Босфор орқали Монтрё конвенциясида қайд этилган тартибда ўтгшани ҳақида баёнот берган.


Оналарга… — Dilkashradio.com\nАссалому алайкум мунис онажонлар-у, гўзал дугонажонлар. Оналар ҳақида қанча кўп мақтов сўзлар айтсак оз. Оналарнинг нақадар оғир ва беминнат меҳнатини ҳаммамиз жуда яхши биламиз. Она меҳри чексиз. Айнан мана шу меҳр, аёлнинг ҳиссиётга берилишга мойиллиги, баъзида ўз фарзандларига зиён етказиб қўйиши мумкин. Қизимга яхшилик қилаяпман, деб аксинча ҳаётини барбод қилиб қўйиши ҳеч гап эмас. Қиз узатган онанинг юраги ҳалак бўлиб туради. «Қизим яхши юрибдимикан?», «У оилага мослашиб кетдимикан?», «Куёв сал тундроққа ўхшовди, ишқилиб яхши одаммикан?», — деган ҳадиклар она юрагини кемиради. Қиз бирор бир шикоят билан ота уйига кириб келса, она аввал «ташаббус» билан чиқиб, ақлдан озиб, жаҳл отига минади.\nБу ҳолатни урғочи шернинг ҳаракатига ўхшатса бўлади. Урғочи шер болаларини ҳимоя қилиш мақсадида рақибига ташланади. Она ҳам «қизимни ҳафа қилишибди», деган фикр билан ўйламай иш қилади. Қиз эса ҳали ёш. Катталар каби ўйлолмайди. Шундай бўлиши керакдек, мўлтираб тураверади. Ҳамма нарса ўтиб, ҳаёт суви ўз ўзанига қайтганида она-бола қилиб қўйган ишларидан ич-ичдан пушаймон бўлиб ўтирадилар. Қизнинг қайтиши, бу – ота-онанинг, ака-уканинг, опа-сингилнинг юзи ерга қараши деганидир. Истайсизми йўқми, ажрашишнинг бошида икки ёшнинг истагидан ҳам кўра кўпроқ икки томон оналари ўртасида қочган гаплар туради. Яна хоҳлайсизми йўқми, тўйгача келин томон баланд келади, тўйдан кейин куёв тарафнинг айтгани айтган. Буни ҳеч ким шундай бўлсин, деб белгилаб қўймаган.\nҚиз томон: «Шундай қизимни бериб қўйибман, қул қилиб ишлатишяти, касал қилиб қўйяпти, ташлаб қўйган қизим йўқ», дейишса, куёв томон: «Менинг оиламга тушганига жон десин, тегирмон тоши юргизаяпманми? Биз ҳам вақтида қилганмиз» дейди. Хуллас ҳар икки томоннинг гапини ноҳақ деёлмаймиз. Бундай ҳақ гапларни айтаётган оналар билишмайдики, мана шу ҳақ гаплар оилани бузишга эмас, тузишга хизмат қилиши кераклигини билишмайди. Икки ёш ажрашаётганида, кўпинча қилғилиқни қииб қўйиб, иш бунчалик жиддийлашиб кетишини ҳаёлларига ҳам келтирмай, энди оналар ишга тушишгач, индамай ота-онасининг кўзига мўлтираб қараб тураверади. Шундай пайтда қизнинг онаси бироз ақллироқ ва меҳри қаттиқроқ бўлиши керак.\nОнажон болажоним деб кўтариб улғайтирганингиз энди ё қорнида, ё қўлида боласи билан уйингизга қайтиб келди. Қандай йўл қўйдингиз? Бола боқиш, ўстириш, тарбиялаш қанчалик қийинлигини бошингиздан ўтказгансиз-ку? Сизда эр, қайнона кабилар ёрдамчи бўлган. Нега болангизга энг яхшисини истаб туриб, энг ёмон вазиятга солиб қўйдингиз? Болали бўлмаган бўлса-ку, бахтини топиб кетар, аммо шу вазиятда ҳам яна бир оилага таваккал қилиб узатишни ўйланг. Ҳаммасини бошидан бошлашга сиз тугул қизингизнинг яна сабри етармикан? Ҳа, ўйлаш қийин, бир қарорга келиш ундан ҳам қийин. Ҳеч ҳам чидаб бўлмайди. Шундай бўлмаслиги учун, баъзан катта жанжалларга айланиб кетадиган майда гап сўзларга бир-икки кун индамай турсангиз, сизнинг сабрингиз ва қизингизга берган оқилона маслаҳатингиз туфайли бари барҳам топади.